#Article 1: Mannin (2840 words)


She Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh Mannin, as ish ny lhie eddyr Nerin as yn Vretyn Vooar ayns mean Vooir Vannin.  She Çhairn Vannin yn ennym t'ad cur da'n chione-çheerey, as eshyn yn peiagh cheddin ta cummal crooin yn Reeriaght Unnaneysit.  Er yn oyr shoh, ta Fo-Chiannoort ayn, myr ynnydagh oikoil Hiarn Vannin.  She Doolish yn preeu-valley, as ta'n Punt Manninagh ymmydit myr yn argid-cadjin oikoil. Kyndagh rish e shennaghys, cultoor as çhengey, tadyr gra dy nee nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayn. 

Va sleih cummal ayns Mannin roish y vlein 6500 RC, as haink cultoor Gaelgagh ayns yn 5oo lhing BNJ as veih shen haink Gaelg Vanninagh. Voish mysh BNJ 850, haink Mannin dy ve ny sheshaght Gaelgagh-Loghlynagh, kyndagh rish Loghlynee garraghey dys yn Ellan.  Lurg lhing jeh reiltys neuchinjagh, eddyr reeaghyn Nalbin as Hostyn, haink Mannin dy ve fo çhiarnys Chrooin Hostyn ayns 1765 liorish yn Slattys Aa-Ghreim. 

Ta Mannin coontit myr fer jeh ny shey ashoonyn Celtiagh as t'eh ry-akin ayns y çhennaghys eck.  Ta lorgyn sleih ny h-Eash Chloaie Veanagh ry-akin ayns Mannin.  V'ad cummal ayns buill fastee najooragh, shelgey as geeastaghey as çhaglym bea.  Va greieyn cloaiey oc, as fir jeusyn ry-akin ayns Thie Tashtee Vannin.

Ayns yn Eash Chloaie Noa, haink ny smoo fys oc er eirinys, greieyn as pasheydys.  Ghow ad toshiaght troggal claghyn cooinaghtyn er yn Ellan.  Ta fir jeu ry-akin foast, faggys dy Laksaa, Creneash as buill elley.

Ny kied chleinyn va cummal 'syn Ellan, s'cosoyley dy vel ad nyn Mrythonee, agh mysh 700 BNJ haink ny Yernee, er lhieu.  Veih'n sleih shoh haink y pobbyl Manninagh leah.  S'leayr shen ayns caghlaa 'sy çhengey v'ad jannoo ymmyd jeh ayns cowraghyn grainnit Ogham.  Ta mooinjerys foast eddyr Gaelg Vanninagh, Yernish as Gaelg Albinagh.

Ec jerrey yn hoghtoo cheead, ghow ny Loghlynee toshiaght cummal ayns Mannin.  Er lhimmey jeh croo Tinvaal as rheynn yn thalloo, cha row caghlaaghyn mooarey dys cultoor ny Manninee.  Ga dy row Loghlynish gobbraghey er Gaelg, v'eh gyn monney bree.  Ren Gorree Crovan croo yn reeriaght Loghlynagh Mannin as ny h-Ellanyn ayns 1079.  Ayns 1266, rere Conaant Pheairt, ren Ree Loghlyn Magnus VI lhiggey ny h-ellanyn da Nalbin. Haink Mannin fo stiurey Sostnagh 'sy jeihoo cheead as kiare, as fo Crooin Hostyn ayns 1765.

Car traaghyn Loghlynagh, v'ad gra roo ellanyn Reeriaght Mannin as ny h-Ellanyn Loghlynagh Súðreyjar ny Sudreys (ellanyn y jiass) soie noi ry hoi ny Norðreyjar (ellanyn y twoie) as adsyn yn Orkaid as Shetlynn.  Haink yn ennym shoh dy ve Sodor.  T'ad gra rish aspickys Agglish Hostyn foast Aspickys Sodor as Mannin, ga nagh vel agh Mannin ayn.  Tra screeu yn Arrymagh W. V. Awdry, ren eh cooiney yn ellan Sodor myr ellan conrieugh as eshyn soit eddyr Mannin as slyst Chumbria.

Va ymmyd jeant jeh Mannin myr boayl son campyn Prysoonys Shivoilee Joaree rish y Chied Chaggey Mooar as y Nah Chaggey Mooar reesht.

Ta Tinvaal ny ardwhaill Vannin, as v'eh currit er bun ayns 979 RC dy ennymagh.  Dy so-arganeagh, t'eh yn ardwhaill shinney gyn scuirr erbee 'sy teihll..  Ta çhaglym bleinoil jesh-chliaghtagh foast freayll taghyrt ec Cronk Keeill Eoin ayns Jerrey Sourey er Laa Tinvaal. She laa ashoonagh yn Ellan eh, traa t'ad fockley magh ardenmyn as cur coontey giare jeh ny leighyn noa ta Quaill Tinvaal er nyannoo rish y blein roish shen.

Chammah as ellan mooar Vannin hene, ta Mannin goaill stiagh ny h-ellanyn beggey Yn Cholloo, Carrick ny Kirkey as Ellan Noo Perrick. 

Ta Mannin soit ayns mean y Vooir Vannin, as ish kiangley da'n Cheayn Sheear lesh Mooir Vretin eddyr Nerin as Bretin as Kernow da'n jiass, as lesh Ammyr ny h-Albey eddyr Nerin as Nalbin.

Ta Mannin ny kuse jeh ny h-Ellanyn Goaldagh, ellanragh faggys da slyst sheear-hwoaie ny h-Oarpey neuellanagh.  Ta'n ellan soit ayns Mooir Vannin mysh coaggys da Sostyn, Nalbin as Nerin.

Mysh 52 kilomeadar (32 meeillaghyn) er liurid, as eddyr 13 as 24 kilomeader (8 as 15 meeillaghyn) er lheead,  ta boayl mysh 572 km² (221 meeilaghyn kerrinagh) eck.

Ta cruink 'sy twoaie as 'sy jiass, as coan meanagh rheynn yn ellan.  Ta gob y twoaie ny rea dy neuchadjin.  T'eh jeant seose jeh ny ren awinyn rioee cur sheese tra v'ad gleashaghey veih Nalbin Sheear rish traaghyn ny s'feayrey.  Cha nel agh un slieau ny syrjey na daa housane trieyn (610m), Sniaull as eshyn 621m er yrjid.  Rere yn shennockle, veih'n vullagh ta shey reeriaghtyn ry-akin: Mannin, Nalbin, Sostyn, Nerin, Bretin as Niau.   ta 83,314 sleih cummal ayns Mannin, as 26,997 jeu cummal 'sy ard-valley eck, Doolish. Rug yn chooid sloo jeh'n phobble ayns ny h-Ellanyn Goaldagh.  Rug 47.6% jeu ayns Mannin, 37.2% ayns Sostyn, 3.4% ayns Nalbin, 2,1% ayns Nerin Twoaie, 2.1% ayns Pobblaght Nerin, 1.2% ayns Bretin as 0.3% ayns ny h-Ellanyn Vooir Eeaght.

Ta kiangley mooar ayn eddyr kiaull Mannin as kiaull Jernish as Loghlynagh. Lurg baase Ned Maddrell ayns 1974 va kiaull as cultoor Manninagh gowit toshiaght reesht ec Yn Chruinnaght ayns Rhumsaa. Ayns y tra t'ayn, ta monney kiaulleyderyn ayn myr The Mollag Band, King Chiaullee as Paitçhyn Vannin ta cloie kiaull ayns Gaelg.

Ta bunnys yn ennym Vannin neuchronnal.  T'ad cur er yn Ellan Mannin ny Mannin.  Yn kied cummey jeh'n ennym as fys er, t'eh  ny .  Ta shen cur yn ennym gienneydagh  as eshyn çheet dy ve .

Rish amm Julius Caesar, as eh cur shilley er Yn Vretin Vooar rish 55 as 54 RC, ren eh screeu mychione ellan as ad cur Mona jee, as eshyn soit ayns mean ny marrey ta rheynn Yn Vretin Vooar veih Nerin.'

Ta çhengaghyn oikoil Mannin Gaelg as Baarle.  Ta abbyrt Vaarle goll er loayrt, as ad cur Baarle Vanninagh j'ee.  She çhengey Cheltiagh Ghaelgagh ee yn Ghaelg, as ish ny fer jeh ny çhengaghyn Celtiagh ellanagh ta goll er loayrt ayns ny h-Ellanyn Goaldagh.  Ta ennym oikoil er Gaelg myr çhengey ardjynagh ghooie rere y Conaant son Çhengaghyn Ardjynagh ny Fo-hengaghyn.  Ren y Reeriaght Unnaneyssit shickyraghey eh er 27 Mart 2001 ass lieh reiltys Vannin.

Ta faggys-mooinjerys eddyr Gaelg Vanninagh, Gaelg Albinagh as Yernish.  Ec mean y feedoo cheead, cha row agh beggan loayrteyderyn dooie faagit.  Hooar y fer s'jerree jeu, Ned Maddrell, baase er 27 Mee ny Nollick, 1974.  Roish shen va aavioghey er ngoaill toshiaght ny vud ny sleih, as va ram jou gynsaghey Gaelg myr nah hengey.  Ta ny kied loayreyderyn dooie Gaelg (daa-hengagh marish Baarle) rish ymmodee bleeantyn er jeet rish: paitçhyn hie er troggal liorish ayraghyn as moiraghyn as Gaelg oc.  Ta ynsee bunscoill ry-gheddyn veih reiltys Vannin: neayr 2003, ta'n Vunscoill Ghaelgagh er yannoo ymmyd jeh'n shenn troggal Scoill Valley Keeill Eoin.  Ta keimyn 'sy Ghaelg ry-gheddyn veih Colleish Mannin as Laare-studeyrys Manninagh.  Ta possanyn-cloie Gaelg ayn neesht, as ta brastyllyn Gaelg ry-gheddyn ayns scoillyn er yn Ellan.  Rere kione-earroo 2001, ren 1,689 veih 76,312, ny 2.2% jeh'n phobbyl, aggyrt dy row Gaelg oc.  Cha row Gaelg flaaoil ec dagh fer jeu, fodmayd goaill ass laue.

Ta ymmyd cadjin jeant jeh ny bannaghtyn moghrey mie as fastyr mie. Chammah as shen ta traa dy liooar ry-chlashtyn dy cadjin, as shen soilshaghey barel beaynchrooagh veh'n ymmyrkey bea Manninagh.

Rish cheeadyn, ta cowrey yn Ellan er ve yn shenn tree cassyn Mannin: tree cassyn lhoobit, dy cheilley ry lheayst, as jialg vrasnee ec dagh jeu.  Cha nel lhieggan oikoil jeh'n Tree Cassyn; ta jallooyn anchasley ec clouyn yn reiltys, argid, brattaghyn, Boayrt Failt as fir elley.  

Ta mooinjerys eddyr ny tree cassyn as jarroo-raa ny hEllan, as hie eshyn er doltey anmagh er e hennaghys: Quocunque Jeceris Stabit, ny 'sy Ghaelg, Aghterbee ceauee shiu eh, shassee eh.  Dy mennick, t'ad soilshaghey yn jarroo-raa dy chur trimmid er beayn-hassooaght.  Ta ram scoillyn caghaa yn jaroo-raa beggan dys greinnaghey lhiantyn rish as gobbraghey dy creoi.

Ta bun ny Tree Cassyn Mannin shenn-skeeal Manninagh, as eshyn gra ren Manannan castey soiagh liorish caghlaa eh hene dys cummey ny tree cassyn as queeylley neose y chronk orroo.

Ta'n tree cassyn goll er jannoo foast reesht er cowraghyn cleinney lesh crouwyn y lught-thie ooasle Loghlynagh va reilley Mannin derrey yn treeoo cheead jeig .  Yn lhieggan shoh, s'lesh yn crouw Skancke eh, as nyn ennym çheet veih'n 'ockle Loghlynagh shank, ny cass 'sy Ghaelg.  Hannee lught-thie reeoil Vannin er yn Ellan rish kuse dy vleeantyn lurg baase Magnus III as toshiaght reill Albinagh.  Cha ren ad arraghey ersooyl derrey eab jerrinagh liorish ny Manninee, ayns 1275, ny shenn reeraghtys Sudreyar erash y chur lhein.  Ren ad irree magh noi ny h-Albinee, agh she cragh v'eh, as keeadyn jeh sleih geddyn baase (goaill stiagh yn Ree Loghlynagh jerrinagh Vannin Godred IV Magnuson) tra hie ad fo haart ec Caggey Roonysvie, faggys da Balley Chashtal.  Hie ny fir ooasle dys Loghlyn as stiagh 'syn chooyrt reeoil, raad hooar ad ard-cheimyn fo'n chrooin dy tappee.

Rere feayn-skeeallydaght Manninagh, hie yn Ellan er reill liorish Manannan mac Lir.  Cha nel skeeallyn ayns coardailys my row eh ny jee ny ny fer obbee niartal, agh v'eh ny ard-reiltagh giastyllagh as choadee eh yn Ellan noi dagh ooilley noidyn.  Foddee eh ceau cloagey kay mygeayrt yn Ellan dys follaghey ee veih ruegeyderyn.

Rish beeal-arrish Manninagh, shimmey skeeal t'ayn mychione cretooryn as sleih far-skeealagh.  T'ad goaill stiagh ny Buggane – spyrryd olk goanlyssagh, ren sheidey ersool mullagh cheeill Trinian Noo fo fergey.  T'ad gra dy 'oddee eh caghlaa eh hene dys moddey mooar doo, ny gruagagh, ny ram jallooyn elley, dys cur aggle er peiagh.  Chammah as eshyn ta'n Fynoderee, fer mooar as geayshteenagh; yn Glashtyn ta caghlaa dys cabbyl as geabbey baih sleih; as yn Moddey Doo, baagh neuheiltagh va ny hooyl trooid corradoyryn as boallaghyn Chashtal Purt ny h-Inshey.

Cumaltee smoo ard-ghooagh Vannin, shen y Mooinjer Veggey, as sleih cur 'ad hene' orroo dy mennick.  As uss goll harrish Droghad Skylley Vraddan, t'ad gra dy vel eh drogh aigh mannagh vel shiu cur failt er ad hene lesh moghrey mie ny fastyr mie.

Ta shenn skeeal Yernagh gra dy hie Logh Nay er jannoo rish caggey ayns Nerin eddyr yn foawr ard-ghooagh Yernagh, Finn Mac Cooil, as foawr ruy Albinagh.  Hooar Finn yn varriaght, as chouds va'n foawr Albinagh hea ersooyl, ghow Finn greim er croaglagh thalloo Nerin as cheau eh eh ny yei.  Ren eh coayl, as huitt yn ceab thalloo stiagh ayns Mooir Vannin, as shen yn aght hie Mannin er croo.

Rere beiyn çheeragh, ta'n chayt Manninagh y fer as fys ec cagh er.  Ta'n ennym cadjin echey Stubbin.  Ta'n cheyrrey loaghtyn ny keyrrey nagh vel ry-akin raad elley, as ee jeh sliught kirree vunneydagh ny h-Albey.  

Ta'n scraayl ny ushag varrey, Manx shearwater 'sy Vaarle er y fa dy row coloin mooar scraaylyn er y Cholloo.  Ren y kynney parail er coontey ny roddanyn haink 'syn ellan veih lhong-vrishey anmagh 'sy hoghtoo cheead jeig.  Ny yei shen, ta ny roddanyn er ngoll er scughey veih'n Cholloo er y gherrid, as myr shen ta earrooyn ny scraaylyn bishaghey.  Ta'n chaaig ny h-oltey jeh sheel y fannag as gob jiarg baghtal echey.

She bee ashoonagh yn Ellan skeddan as praasyn.  Va ny Manninee gee ad rish eashyn, as adsyn nyn croiteyr as eeasteyryn son y chooid smoo.  Ga nagh vel eeastyn cho scanshoil da bea yn Ellan nish, ta ram eeast goll er ee liorish ny Manninee foast.

Rish ny bleeantyn shoh chaie ta'n eeastey traghtee er ngoll shymley, agh ta meeryn-vlastal goaill stiagh skeddan jiarg veih thieyn jaagh Phurt ny h-Inshey.  Jiu t'ad jannoo ymmyd jeh skeddan Vooir Hostyn son y chooid smoo.  T'ad jannoo sur-vee elley myr braddan jaaghit as bagoon myrgeddin.

Ta partan, gimmagh as roaganyn goll er eeastey dy traghtee, as ta mynroagan nyn meeryn-vlastal er lheh, as blass millish, eddrym oc.  Ta bioddagh as breck ry-gheddyn veih keayn, awinyn as loghyn yn Ellan, lesh cooney guirrlan eeast yn Reiltys ec Cornaa.

Ta ollee, kirree, mucyn as eeanlee ooilley goll er gerinagh, as ta eayn chrink Vannin ny lhongey cadjin.  Ta feill mea ec yn Loaghtan, as ard-choagyryn foayragh da er Masterchef er y BBC.

Ta bainney as caashey goll er jannoo liorish keylann IOM Creameries.  Haink caashey Vannish lesh er lheh, ayns sorçhyn jaaghit as blast losseree, as t'eh ry-gheddyn ayns ymmodee ard-vargaghyn yn RU.

Ta thieyn imbyl Okells Brewery as Bushy's Brewery imbyl lhune dy traghtee.

Ta'n Reeriaght Unnaneyssit freggyrtagh son coadey yn Ellan, as son reiltys mie dy jerrinagh.  Chammah as shen t'eh loayrt son yn Ellan rish cooishyn eddyr-ashoonagh, choud's ta reiltys Vannin hene stiurey dagh cooish Manninagh.

She Tinvaal ardwhaill Vannin, as eshyn goaill toshiaght ayns 979 RC. T'eh ny ardwhaill shinney gyn brishey 'sy teihll. Ta quaill daahamyragh ec Tinvaal: yn Kiare as Feed (dagh oltey er ny reih liorish teiy cadjin) as yn Choonseil Slattyssagh (jeant seose veih olteyn trooid oik ny adsyn t'er ny reih dy neuyeeragh). Ta ny daa phossanyn shoh çhaglym ry-cheilley dy hoie myr Tinvaal.

Ta crouw kianoortagh yn reiltys yn Coonseil ny Shirveishee. T'eh jeant seose veih olteynyn Hinvaal. Ta Ard-Shirveishagh ny ard-chione echey; ec y traa t'ayn nish (2018) shen Howard Quayle OKF.

Ta'n Fo-Chiannoort Mannin jannoo currymyn fo-reeoil.

Rere leigh Vretin Vooar, cha nel Mannin ny rheynn yn Reeriaght Unnaneyssit.  Ny yei shen, ta'n RU goaill kiaral jeh ny cooishyn çheumooie as ny ta bentyn rish coadey.  Chammah as shen, ta ard-niart ec yn RU da jannoo slattys son yn Ellan.

Ta seyraanaght Vannin rere leigh yn Reeriaght Unnaneyssit, as ta Manninee coontit myr seyranee Vretin Vooar.  Ny ta gyn shenn ayr ny shenn vooir va ruggit 'syn RU (as adsyn gyn cummal rish queig bleiney ny smoo 'syn RU gyn brishey), cha nel ny kiedyn cheddin oc myr oc seyranee Vretin Vooar elley, bentyn rish gobbraghey as cummal ayns yn Unnaneyns Europagh.

Cha nel olteynys ny co-olteynys yn Unnaneys Oarpagh ec Mannin.  Ta Reill Tree chonaant goll stiagh y Reeriaght Unnaneyssit lhiggey da sleih dellal cooidjyn Manninagh gyn keesh.Ry-cheilley marish Conaant Custym as Maail rish yn RU, t'eh cur raad da dellal seyr rish yn RU.  Ga dy nod cooidjyn Manninagh goll er arraghey dy seyr sthie yn UO, cha nod sleih, bun-argid ny shirveishyn.  Foddee seyranee yn UO troailt as cummal 'syn Ellan gyn lhiettalys.

Cha nel Mannin hene ny oltey jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh.  Er coontey e mooinjerys rish yn RU, t'eh goaill ayrn ayns kuse dy commyn jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh, goaill stiagh Sheshaght Ardwhaillagh y Cho-unnaneys Goaldagh as Gammanyn y Cho-unnaneys Goaldagh.

Ta'n chooid smoo jeh politickeyryn Manninagh cur stiagh son reihys myr fir gyn partee. Cha nel ad nyn ynnydee parteeyn politickagh. Ga dy vel parteeyn ayn, cha nel ny cummaght oc cho lajer as t'ayns Reeriaght Unnaneyssit.

Ta'n partee politickagh smoo yn Partee Libraalagh Vannin, noa currit er bun, as eshyn aggyrt ny smoo seyrsnys da Mannin as ny smoo freggyrtys 'sy Reiltys. Ta daa olteynyn Tinvaal ec y PLV, goaill stiagh yn Ard-chione Kate Beecroft OKF.

Ta possan broo ashoonagh Mec Vannin coyrlaghey cur er bun pobblaght neuchroghagh.

Ta gurneilys ynnydagh er yn Ellan soit er ny shenn skeeryn.  Ta tree sorçhyn jeh lughtyn-reill ayn: balley corpagh, coyrlyn valjey as coyrlyn skeerey.

She farrys injil-cheesh Mannin, gyn keesh cosnaghyn bun-argidagh, keesh berçhys, keesh chlouag ny keesh eiraght Ta keesh çheet stiagh er 10% as 18%; keesh traght er 0%. 

Ta banceyraght, jeantys as turrysaght nyn rheynnyn mooar yn farrys.  Eirinaght as eeasteyraght, bun-chlaghyn y farrys dy row, ta ny symmyn dy vel ad cur dys Slane Troar Thie (STT/GDP) leodaghey.

Son y chooid smoo, ta'n Ellan dellal rish y Reeriaght Unnaneyssit.

Ta reiltys Vannin greinnaghey jannoo filmyn 'syn Ellan trooid cur da costyssyn jannoo.

Ta 800km jeh raadyn theayagh 'syn Ellan, as ad slane pheamadit.  Cha nel cagliagh bieauid ec ram jeu.

Ta baatyn cadjin dys as veih yn Reeriaght Unnaneyssit as yn Pobblaght Nerin.  Ta ny baatyn ooilley goll er obbyr liorish yn Isle of Man Steam Packet Company.

Ta'n purt-aer traghtee ynrican er yn ellan Purt-aer Mannin ec Roonysvaie.

She cammag yn spoyrt ashoonagh, ta gollrish iomain Nerin ny shinty Nalbin. Roish v'eh ny spoyrt smoo cadjin 'syn Ellan, agh haink jerrey er ec toshiaght yn feedoo cheead.  Er y gherrid t'eh er ngoll er aavioghey as ta troddyn ayn dagh blein ec Balley Keeil Eoin. 

She spoyrt mooar gleash-wheeylaght, as ta'n TT Vannin er haghyr roish 1907. Ta fwirran dirdyn obbyr yn ashoonagh as commeeys bluckan coshey ec Mannin, agh cha nel ad ayns FIFA kyndagh rish e cheimeeaght politickagh.

Ta Mannin goaill ayrn ayns Gammanyn y Cho-unnaneys Goaldagh as Gammanyn ny h-Ellanyn, as bee ee ny h-olteyr da ny IV Gammanyn Aeglagh y Cho-unnaneys Goaldagh ayns 2011.  Hug yn Ellan toshiaght er yn Sheshaght Ghammanyn Ellanyn Eddyr-ashoonagh ayns 1985.

Yn cruinnaght smoo eddyr-ashoonagh roar-bree ta bentyn rish yn Ellan, she yn TT Mannin eh.  Hug ad bun er ayns 1907, as t'eh taghyrt anmagh ayns Mee Boaldyn.  Ta Grand Prix Vannin ny cruinnaght roar-bree da ancheirdee as yeearreyderyn gyn oik ta jannoo ymmyd jeh'n coorse 37.73 meeilley Sniaul cheddin anmagh ayns Mee Luanistyn as leah ayns Mean Fouyir.

Gaelg, Tinvaal, Ned Maddrell, Colleish Ree Illiam, Reiltys Mannin, Kiare as Feed, Coonseil Slattyssagh Mannin, Mec Vannin.




#Article 2: Tree cassyn (104 words)


Ta'n tree cassyn (Triskelion y Vaarle, τρισκέλιον ny τρισκελής, ny tree-chassagh ny Greagish) ny chowrey ta jeant seose jeh tree caslee choghlasst, ny tree cassyn deiney cam, ny cowrey erbee ta jeant seose jeh tree attyn as co-chrooaght hyndaaee tree filley. Ga dy vel yn tree cassyn ry akin ayns ram buill as eashyn, ta kiangley mooar eddyr eh as ellyn Cheltiagh chultoor La Tène veih'n Eash Yiarn.

She cowrey ny Britaan, Vannin as ny Shissyl yn tree cassyn. Ta ny tree cassyn Manninagh as Shissylagh jeant seose jeh tree cassyn deiney roie cam ec y ghlioon as kianglt ry cheilley ec y lhesh.




#Article 3: Yn Lhaihder (441 words)


Ta'n Lhaihder cur y Whaiyl fo harey veih Cronk Keeill Eoin, Laa Tinvaal, 5oo Jerrey Souree (agh y Jelune er-giyn my vees Jesarn ny Jedoonee y wheigoo laa). Ta'n Lhaihder goaill ayrn ayns cooishyn oikoil yn laa, 'sy chirveish chillagh, er Cronk Keeill Eoin, as ve ny hoie 'sy cheeill choud's ta barrant scruit ec Eaghtyrane Tinvaal as Loayreyder yn Chiare as Feed dy row ny leighyn jeant er y vlein er nyn vockley magh. 

Va'n Lhaihder pointit hoshiaght 1910 dy lhaih magh 'sy Gaelg enmyn giarey as coontaghyn giarey ny leighyn coardit ec olteynyn Tinvaal as dauesyn ta Kied Reeoil er ny gheddyn. Yn cheayrt s'jerree ren Yn Lhaihder shen, she Charles Craine ren fockley magh ad 'sy vlein 1966. Neayr's 1967, ta'n currym shoh er ve ny lhie er y Nah Ard Vriw. Ayns ny bleeantyn 1967-1971 va Mnr Craine goaill ayrn ayns cooishyn y laa, agh gyn veg y yannoo. Ayns 1972, ren Mnr Craine myr Yn Lhaihder cur y Whaiyl fo harey 'sy Ghaelg, lurg da Toshiaght Joarey Glionfaba shen y yannoo 'sy Vaarle. Neayr's shen, shen t'er ve currym yn Lhaihder.

She'n Chied Ard Vriw ta lhaih magh ennym giare as coontey giare dagh leigh 'sy Vaarle, roish da'n Nah Ard Vriw lhaih magh shen 'sy Ghaelg, as myr shen trooid y clane rolley. Rere Slattys yn Ockley Magh 1988, shegin da ny leighyn ve er nyn vockley magh cheusthie jeh hoght meeaghyn jeig neayr's y date v'ad jeant, er-nonney t'ad tuittym.

She Toshiaght Joarey Glionfaba ta'n toshiaght joarey smoo scanshoil, as reillys ec yn er oik shen trooid y clane Ellan. Dy tradishoonagh, she Toshiaght Joarey Glionfaba va fockley magh ny leighyn 'sy Ghaelg. She William Kermode va'n fer s'jerree dy yannoo shen 'sy vlein 1906. Va Mnr Kermode er ve Toshiaght Joarey Glionfaba rish kuse dy vleeantyn, agh eisht as nish v'eh pointit Toshiaght Joarey Maayl. Ny yei shen, neayr's 1890, she eshyn ren fockley magh ny leighyn 'sy Ghaelg, cre erbee jeh ny oikyn v'echey y vlein shen. Shen soilshaghey magh foddee nagh row y Ghaelg ec fir elley, ny foddee nagh row ad arryltagh dy ghoaill rish dy row'n Ghaelg oc, er yn oyr dy row stigma cochianglt ree myr chengey y voddagh. Agh va feme er fockley magh ny leighyn 'sy Ghaelg, as myr shoh ayns ny three bleeaney, 1907-09, ren Loayreyder yn Chiare as Feed A W Moore fockley magh ad.

She William Cashin va'n chied Lhaihder pointit dy ockley magh ny leighyn 1910.

YN LHAIHDER

Fys ry gheddyn ass recortys oikoil Tinvaal : 

Slattys yn Ockley Magh 1988 : 

Slattys Cur Bun 2015 : 

Slattys Leighaghyn 2015 : act%22




#Article 4: Doolish (2086 words)


She preeu-valley Vannin, as y balley smoo ayn, ee Doolish (; ). Ta'n fockle Doolish çheet magh ass yn doo glass ny yn doo glish myr ennym yn awin 'sy valley, ny ass cur ry-cheilley ny h-enmyn doo as glass as ad ny h-enmyn ta currit er y daa awin (yn Glass as yn Awin Doo) ta çheet ry cheilley faggys da'n valley. Rere y choontey-pobble 'sy vlein 2011 va 27,938 deiney cummal 'sy valley, ny un trass jeh sleih-earroo yn Ellan. Ta Doolish ny soie lieh-vollagh rish y choose hiar ec inver Awin Ghoolish, as er baie lhean corranagh daa veeilley er lheead. Ta Awin Ghoolish jannoo seose paart jeh purt y valley as yn phreeu-phurt hraghtee. Ta Doolish coontit myr fer jeh ny h-ardjyn reiragh ayns Mannin.

She cree yn Ellan son dellal, argidys, arraghey, shappal, eunysseyrys, politickaght as cultoor ee Doolish. Hooar y balley e staydys pree-valjagh 'sy vlein 1869 tra ren y reiltys scughey veih Balley Chashtal gys Doolish. Ec y traa t'ayn, ta soiaghey yn Chiare as Feed myrane lesh dagh rheynn y Reiltys ayns Doolish. Ta bancyn lheid as yn Isle of Man Bank, Bank of Ireland, Bank of Bermuda, The Royal Bank of Scotland as Lloyds TSB soit 'sy valley as ta ard-ghoo er yn valley myr fer jeh ny buill argidoil vooie smoo er y theihll. Ta'n Paggad Bree stiurey shirveishyn baataghyn assaig veih Doolish gys Lerphoyll, Heysham as Divlyn (shirveishyn imbee), as ta ram caaghyn arraghey elley, lheid as y raad yiarn gys Purt le Moirrey gimmeeaght ass Doolish.

Ta feddyn magh wappin ooha ayns Doolish Veanagh as feddyn magh tastee stoyr Wiggynnagh Valley 'c Phaayl ayns ny 1890yn taishbyney scansh leah yn toiaghey raad ta Doolish ny soie nish. Ta'n chooid smoo jeh scoillaryn as ollooyn coardail dy daink yn ennym Doolish ass Duboglassio (glass ny awin doo) y Çhenn Cheltish. Ta daa imraa jeant er Doolish ayns Recortyssyn Reeaghyn Vannin as ny h-Ellanyn; y chied 'sy vlein 1192 tra va ny maynee scughit veih Mannishter Voirrey ayns Rosien feie kiare bleeaney, as reesht 'sy vlein 1313 tra ren Roibert a Briuis, Ree ny h-Albey, tannaghtyn ayns mannishter Dhoolish as eh er y vollagh echey son Cashtal Rosien dy ghoaill. Foddee dy vel ny screeuyn shen çheet er soiaghey thie ny cailleeyn dooey anmagh, beggan seose yn awin veih'n phurt.

Ta'n chied docamadys cruinn taishbyney nagh row 'sy valley 'sy vlein 1511 agh tree lughtyn thie jeig çhaglit çheu hwoaie jeh'n phurt, as y chooid smoo jeh ny shellooderyssyn ayn nyn shamyryn (strughtooryn un-chillagh, neuchummaltit, gyn çhiass) as mail er eeck er nyn son ec neu-chummaltee goaill stiagh y chlere, fir oikagh as shellooderyn thallooin veih buill elley er yn Ellan. T'eh shen çheet er bun y valley myr purt neu-valjagh. Ta'n sheiltynys jeh'n traa t'ayn nish kianglaghey ny thieyn-stoyr lesh eeastagh Skeddanyn Vooir Vannin as yn traght ymmyrkey stiagh/magh. 'Sy vlein 1681 ren Thomas Denton cur sheese er Doolish myr fer jeh ny buill heyrey share er Ellan Vannin, as 'sy vlein 1705 ta eie feer vie er y valley girree magh, as sannish ayn dy row currymyn y valley er çheu ny thieyn, yn vargee, as y choadey cahnagh girree ny smoo scanshoil cur liorish y phurt. Car ny sheyad bleeantyn ny yei va thieyn marçhanyn, thieyn stoyr mooarey, keiyaghyn as peer troggit dy chiarail yn Traght Roie (yn drogh hraghtey), fer jeh broddyn da mooadaghey yn valley. Daase sorçhyn elley dy hraght, as lurg y Çhialg Vooar 'sy vlein 1765, hooar Doolish vondeishyn jeh'n traght harrish-Atlantagh rere feddyn magh y Theihll Noa, as co-obbraghey lesh Lerphoyll er bun ynnydagh. Marçhanyn leighoil ren girree ny s'berçhee car y lhing shen, ren ad goaill stiagh ny lughtyn thie Murrey, Moore, as Bacon. Lhig costys injil y vea myrane lesh y staydys leighoil v'ayn ec feeaghanee Hostynagh as oikee lieh-faill da berçhys jeianagh y valley. By eh oyr yn aase as yn lhiassaghey toshee 'sy valley na'n phurt najooragh (y Phurt Sthie jiu), as ee er ny mooadaghey as ny bishaghey veih'n traa shen. Harrish yn 18oo eash daase sleih-earroo yn valley; cha row cummal 'sy valley 'sy vlein 1710 agh mysh 800 deiney, agh 'sy vlein 1784 va begnagh 2,500 deiney cummal ayn. 

Car y nuyoo eash jeig hie deyn-oaylleeaght y valley lesh deyn-oaylleeaght baljyn elley 'sy Reeriaght Unnaneysit rere y Çhyndaa Çhynskylagh. Va ny smoo as ny smoo deiney geearree goll er laghyn seyrey gys yn ard shoh veih'n nuyoo eash jeig as ny deiney shen cur çhynskyl noa er bun – yn turrysid – as veih mysh 1870 er oaie va'n balley ceaghlit gys ynnyd seyrey toshee. Cur faggys da cheilley lesh y verçhys shen, va doaieyn meeslayntoil as thieys jeh quallid voght ry-gheddyn 'sy valley, red va ry-akin ayns ny baljyn elley harrish y vooir 'sy Reeriaght Unnaneysit. Chur y mooynlagh foshlit, ny thorranyn, as y soar veih'n phurt car traa y vooir-hraie lesh neughlennid y valley. Va lostanyn ooill as gas currit stiagh ayns Doolish da'n chied cheayrt ayns ny 1820yn jeianagh as ny 1830yn. 'Sy vlein 1832 haink er Baie Ghoolish dy ve ny valley da fer jeh ny cowraghyn thallooin smoo ard-ghooagh 'sy valley tra va Toor y Chemmyrk troggit er Kione y Sker dy chiarail fastee, kiarailyn as bee da shiaulteyryn lhongvrisht as ad fuirraghtyn rish livreys. Va'n chied thie lheihys ren goaill ayrn 'sy Lheelann troggit 'sy vlein 1850. Ansherbee, by chowrey Ghoolish 'sy chied lieh jeh'n nuyoo eash jeig ayn na genney as neuverçhys ny cummaltee as y mooar-earroo jeh ym-ghorlaghyn oc, yn collyr er lheh.

Va enney currit er aase as bishaghey Ghoolish myr doon sheshoil as tarmaynagh yn Ellan 'sy vlein 1869 tra haink urree dy ve ny preeu-valley er yn Ellan. Roish shen by eh Balley Chashtal, balley ny sloo ayns jiass yn Ellan, yn preeu-valley. Cheaghil y reayrt politickagh ayns Doolish dy trome-cheeallagh 'sy nuyoo eash jeig, gyn y wooise da'n chumaadaghys v'ayn ec mooinjer ennagh y valley: myr sampleyr, 'sy vlein 1844 va eie mychione coonseil valjagh jiooldit ec cruinnaght heayagh as y vooinjer jannoo soiagh jeh'n çhenn aght dy Ard-Vayleeyn Baljagh (tra hie Slattys y Villey Baljagh er ny hrooid ayns Tinvaal 'sy vlein 1852, ren mooinjer Ghoolish jiooldey yn eie reesht). Ansherbee, y clattys ren goll er ny hrooid beggan ny s'anmey 'sy jeihaght shen as nagh row oltyn reih-magh ayn, v'eh goit dy mie, as 'sy vlein 1860 ren mooinjer Ghoolish reih yn chied choonseil valjagh, as y choonseil shen jeant seose jeh sleih veih'n veanvrastyl da'n chooid smoo. Ren ny Barrantee Valjagh cur laueyn ayns feyshtyn y valley lesh ny smoo fondid, as roish y vlein 1869 va crampys y vooynlee kiartit da'n choois smoo.

Ren ny Barrantee reaghey ard-obbrinys mee-emshiragh Ghoolish y chaghlaa. Va'n ard-obbrinys shen troggit car lhing yn eeastagh as yn traght, as cha row eh freggyragh ny sauçhey da'n lught turryssagh. Va coreir sleih-earroo yn Ellan va cummal ayns Doolish gaase chammah, as 'sy vlein 1891 va 35% jeh sleih-earroo yn Ellan cummal ayn. Va noa-emshyraghey Victorianagh as anmagh yn valley cooilleeinit er costallys lhie magh ny shenn straiddyn. Va ny straiddyn shen scrysst magh as va skeimyn noa dy straiddyn currit ayns nyn ynnyd ayns bishaghey lesh skeaylaghyn ny slummaghyn veih ny 1870yn derrey ny 1920yn. Hie bun-troggalys yn valley er ny cheaghley dy fraueoilagh dy chur cooieid da'n lught turryssagh, as 'sy vlein 1878, hie Shooylaghan Loch er ny troggal. 'Sy vlein 1870, haink 60,000 keayrtee gys y valley dagh blein. Daase earrooyn ny keayrtee as roish y vlein 1884 va 182,000 çheet gys y valley. 'Sy vlein 1887 haink 310,916 keayrtee son Blein Feayslee y Venrein Victoria.

Car y Chied Chaggey Dowanagh as y Nah Chaggey Dowanagh, haink er ayrnyn jeh Doolish as jeh baljyn elley er yn Ellan dy ve nyn gampyn-pryssoonagh son joarree noidagh. Va cooid jeh'n Çhooylaghan rheynnit magh myrane lesh ram thieyn oast son y chooish shen.

Ta Doolish ny soie er coose hiar yn Ellan, mygeayrt lieh-vollagh rish y choose shen, as mygeayrt 130 km çheu heear hwoaie veih Lerphoyll. Va'n balley troggit faggys da çheet ry-cheilley daa awin - yn Awin Doo as yn Glass. Ta ny h-awinyn shen çheet ry-cheilley myr Awin Ghoolish as t'ee roie trooid y cheiy stiagh gys Baie Ghoolish, Mooir Vannin. Ta'n baie hene ny vaie corranagh ta roie veih Kione Connaghyn 'sy twoaie gys Kione Ghoolish 'sy jiass. Ta ellaneen beg 'sy vaie fo'n ennym Kione y Sker raad ta Toor y Chemmyrk ry-akin. Ta glion ughtee rea roie çheusthie 'syn antraie. Ta cruink injil cruinnaghey yn balley da'n twoaie, da'n sheear as da'n jiass, as ta ny cruink yiassey tilgey magh 'syn 'aarkey myr Kione Ghoolish. Ta'n phurt hene ny soie ayns inver yn awin, jeeragh twoaie veih Kione Ghoolish.

Ta Doolish cruinnit liorish baljyn beggey elley lheid as Kione Droghad 'sy twoaie as Mwyllin Doo Aah 'syn eear.

Gollrish yn Ellan er fud, she speyr heeltagh lesh souraghyn fynnyrey as geuraghyn boggey ee speyr Ghoolish. Er oyr y toiaghey eck ta'n frassaghey ny s'trimmey ayn na ayns ayrnyn elley jeh'n Ellan, as ny s'trimmey na frassaghey meanagh ny h-Ellanyn Goaldagh. By ayns Doolish va'n laa s'feayrey ayns Mannin (-11.7 °C) ayns Toshiaght Arree ny bleeaney 1895.

Va ny kied screeuyn mychione yn ynsagh ayns Doolish er ny screeu sheese 'sy shiaghtoo eash jeig. Va cur sheese jeant er y vainshtyrys scoill, ayns bishaghey lesh Çhaplynys Ghoolish as screeuyn moyllee er mynscoill 'sy vlein 1675. Va William Walker pointit gys y vainshtyrys 'sy vlein 1700, as s'cosoylagh dy row yn scoill goll er shooyl 'sy çhenn chabbal (Ynnyd Heyward jiu). Ny s'anmey, hie eh er n'yrjaghey myr Pesson Valley ny Loghey as hooar eh Ollooaght onnoroil. V'eh currit ayns y chooinaghtyn ain liorish e voir 'syn arrane keayney Illiam Walker as Robin Teare.

Ta shennaghys formoil yn ynsee 'sy valley toshiaghey lesh bunneydys Scoill Ghrammadys Ghoolish liorish yn Aspick Thomas Wilson. Ren y Shanstyr William Dixon (Buttee va cummal ayns Divlyn veih ny 1680yn er y chooid sloo) coardail shenn thie ny paarantyn echey y choyrt, red ren eh 'sy vlein 1714. Ren yn Aspick geddyn gioot er £500 (argid Yernagh), lesh lieh chooid goit as stoyr argid veih Treishteilee Barrow, as va'n chooid smoo elley kiarit liorish mooinjer hieoilagh Vuttagh yn Aspick, y lught thie Murrey. Lurg shen, va mainshtyrys Scoill Ghrammadys Ghoolish co-vestit lesh y Çhaplynys. Cha nel mooarane fys ayn mychione thie y Scoill Ghrammadys vunneydagh, agh s'cosoylagh dy row paart mooar ec William Murrey as dy ren eh ymmyd jeh'n çhamyr lajer fo halloo ayn ayns ynnyd aayeeilley y £150 ayns feeaghyn.

By Vainshtyr ard-ghooagh elley er y Scoill Ghrammadys ayn na'n Arrymagh Philip Moore (1705-1783). Va Moore pointit myr Mainshtyr 'sy vlein 1735 as t'eh er credjal dy row eh ny scoillar classicagh feer vie, as dy row graih dooghyssagh 'syn ynsagh echey.

Ec y traa t'ayn ta daa ard-scoillyn ayns Doolish; Ard-scoill Valley Kermeen as Schoill Ard Noo Ninian, myrane lesh ram bunscoillyn elley. Chammah as shen ta Colleish Ellan Vannin as Scoill Dellal Eddyrashoonagh Vannin nyn soie ayns Doolish.

Ta Doolish goll er reirey ec Coonceil Balley Corpagh Doolish. Ta'n choonseil freggyrtagh son ny tramyn cabbil, oaseirys smooirlagh, keeshyn ynnydagh, shirveishyn lioarlann (Lioarlann Henry Bloom Noble), pairkyn gleashtan, lossanyn straiddey, a.r.e. Ta ny scoillyn, ny shirveishyn mooghee as ny meoiryn shee ayns Doolish goll er stiurey ec ny buird er lheh jeh'n Reiltys. Ta'n choonseil jeant seose jeh 18 coonseilee. Ta'n balley er ny rheynn magh ayns shey wardyn - Athol, Cruink, Derby, Murrays, Noo Shorys, as Victoria - as ta tree coonseilee er nyn reih ayns dagh ward. Ta'n choonseil reih Meoir dagh blein. Ec y traa t'ayn she Richard Henry McNicholl Meoir Ghoolish.

She soiaghey Reiltys Vannin ee Doolish. Ta hoght jeh ny nuy Rheynnyn Reiltys nyn soie ayns Doolish - ta'n Rheynn Çhymmyltaght, Bee as Eirinys ny soie ayns Balley Keeill Eoin. Myrane lesh y Reiltys ta ny quaillyn goll quail ayns Doolish myrgeddin.

Ta ram cleaynyn as reddyn turryssagh ry-gheddyn ayns Doolish:

Ta'n Laare-Spoyrt Ashoonagh (LSA), laare mooar da mooarane sorçhyn dy spoyrtyn as staid roortaghys, ny hoie er Raad Poyll Roish. Ta'n LSA ny chooid jeh'n Rheynn Turrysid as Soccar as ta Manx Sport  Recreation (Ceau Emshir  Spoyrt Vannin) stiurey ny h-obbraidyn ayn. Ta Boull Ree Shorys V, staid yl-ymmyd lesh Coonceil Corpagh Ghoolish, ny hoie er Raad Poyll Roish.

Ta nuy jeh ny clubyn soccer ta cloie ayns Leeg Bluckan Coshey Vannin bunnit ayns Doolish:

Ta Doolish lannoonit rish Baile Monaidh ayns Nerin Hwoaie.




#Article 5: Gaelg (539 words)


She Gaelg (graït: ) çhengey Ghaelagh Vannin. Haink y Ghaelg woish Shenn-Yernish, as t'ee cosoylagh rish Yernish as Gaelg ny h-Albey.

Ayns 1974, hooar yn çhenn loayrtagh dooghyssagh s'jerree, Ned Maddrell, baase, agh ny laaghyn t'ayn jiu ta loayrtee dooghyssagh noa ayn.  Myr sampleyr, ta ymmoddee paitçhyn ec y Vunscoill Ghaelgagh, raad she yn Ghaelg yn çhengey t'ad gynsagh ayn.

Ghow Gaelg toshiaght scarrey voish Yernish Veanagh traa ennagh eddyr yn 10oo- as yn 17oo-eash.  Eer ayns yn 18oo-eash, va’n Ghaelg yn çhengey s'moo loayrit ayns Mannin.  Agh ayns 1765 hie çhiarnys yn Ellan er creck dys Crooin Hostyn trooid yn Isle of Man Purchase Act son £70,000.  Ren caghlaaghyn politickagh as sheshoil cur er sleih gynsagh y Vaarle.  Tra haink yn 19oo-eash va'n çhengey goll er loayrt ec ny sloo sleih, as haink y Vaarle stiagh myr yn çhengey smoo ayns Mannin.  Ayns 1848, ren J.G. Cumming screeu: cha nel monney sleih (veg jeh ny aegid, foddee) gyn Baarle erbee as ayns 1874, er lesh Henry Jenner dy row mysh 30% jeh'n sleih cliaghtit rish loayrt Gaelg (12,340 ass 41,084).  Rere kione-earroo oikoil ayns 1901, dooyrt 9.1% jeh'n phobble dy row Gaelg oc, agh ec y traa cheddin, cha row monney jeu ny sloo na 50 bleeaney d’eash; ayns 1921 she 1.1% va'n earroo.

Fakin dy row keimeeaght imlee er jeet er yn çhengey, as shen kyndagh rish cooishyn er lheh myr Saasilaght ayns ayrn  Ta sleih jannoo ymmyd jeh enmyn Gaelgagh reesht.  Ta Tinvaal jannoo ymmyd jeh'n çhengey, as Yn Lhaihder lhaih magh leighyn noa ayns Gaelg as Baarle.  Er yn 14oo laa Jerrey Geuree 2008, ren SIL caghlaa coad ISO y Ghaelg voish marroo dys bio  

Haink Ny Kirree Fo Niaghtey, yn chied scanaane 'sy Ghaelg, magh ayns 1983.  Hie eh er cloie ec yn Wheiggoo Feailley Celtiagh as Çhellveeish ayns Cayr Deeth ayns 1984.  Ren Shorys Y Creayrie stiurey eh er son Foillan Films, Laksaa, as ta’n fillym bentyn rish yn arrane y theay Ny Kirree Fo Niaghtey.  Ta’n straih çhellveeish Caarjyn as Fenee ry gheddyn ‘sy Ghaelg.

Ta Coardailys Europagh son Çhengaghyn Ardjynagh as Fo-Hengyn cur tastey da'n Ghaelg myr çhengey bio. 

Cha nel monney stoo screeuit 'sy Ghaelg, as s'liklee nagh row ee screeuit roish ny 1600yn.  Va Gaelg currit er yn Lioar Padjer Cadjin as yn Bible .  Ta mooinjerys faagys eddyr Gaelg, Yernish as Gaelg ny h-Albey foast, agh ta troyn er lheh oc.  Ta daa foghlaare fo'n ennym Gaelg Vanninagh: Gaelg y Twoaie as Gaelg y Jiass.

Shoh ny foneemyn corocklagh 'sy Ghaelg: 

Ta ennalaghey ec ny corocklyn bleastagh neuchronnaneagh , myr shen, t’ad goll er fockley magh myr  as .

Shoh foneemyn breeocklagh 'sy Ghaelg:

Ta tasht mooar dy ghaaghooaghtyn 'sy Ghaelg, as t'ad er nyn soilsaghey fo:

My ta trimmid currit er shillab as , t'eh goll er fockley magh myr .

Son y chooid smoo, ta trimmid currit er y chied shillab jeh fockle ‘sy Ghaelg, agh dy mennick, my vees breeockle liauyr ec y nah hillab, bee y trimmid ersyn.  Myr sampleyr:

Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ayn 'sy Gaelg.  She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied chorockle yn 'ockle.

Ta daa sorçh dy cheaghley corockle toshee ayn 'sy Ghaelg: boggaghys as stronnaghys.




#Article 6: Ny Celtiee (318 words)


Ta Celtiee ny fockle noa-emshiragh t'er ny ymmyd son dy yannoo cur sheese er un sleih Oarpagh as çhengey Cheltiagh goll er loayrt oc, ny va goll er loayrt oc derrey kuse dy vleeantyn er dy henney. Ta'n enmys ymmydit son dy yannoo cur sheese ny smoo reamyssagh er sluight noa-emshiragh ny pobbylyn shen, as er adsyn ta goaill paart ayns cultoor Celtiagh.

Va ny Celtiee henndeeagh nyn bossan neuchasley dy heshaghtyn eggyssagh ayns yn Oarpey Yiarn-eashagh. Ghow cultoor Proto-Cheltiagh toshiaght 'syn Eash Yiarn Leah (1200 RC - 400 BNJ) 'syn Oarpey Veanagh (eash Hallstatt - ennym y voayl noa-emshiragh 'syn Austeyr). 'Syn Eash Yiarn yeianagh (eash La Tène), va ny Celtiee er ny sheeyney magh harrish thallooyn reamyssagh: sheear dys Nerin as Lieh-innys ny h-Ibeir, shiar dys Galatia (yn Aishey Veg veanagh) as twoaie dys Nalbin.

She'n feanish yeeragh s'leah jeh çhengey Cheltiagh ayn na ny cowraghyn grainnit Lepontagh, ta goaill toshiaght veih'n 6oo cheead-bleeaney RC. Cha nel feanish ayn er ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh agh ayns cowraghyn grainnit as buill-enmyn. Ta feanish ayn jeh'n Cheltish ellanagh veih'n chiarroo cheead-bleeaney BNJ ayns cowraghyn grainnit ogham. Ta'n tradishoon lettyragh goaill toshiaght 'sy Çhenn Yernish veih'n hoghtoo cheead-bleeaney BNJ. Ta teksyn colhiantynagh dy lettyraght Yernish leah, lheid as Táin Bó Cúailgne, er mayrn ayns aavaghtyn y 12oo cheead-bleeaney.

'Sy chied cheead-bleeaney BNJ leah, eaisht bishaghey yn Impiraght Romanagh as Eash Arraghee ny Germaanee, haink er y chultoor Celtiagh dy ve lhiettalit dys ny h-Ellanyn Goaldagh (Celtiagh ellanagh), as haink jerrey lesh ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh myr çhengaghyn reamyssagh 'sy çheyoo cheead-bleeaney. Ta'n ennym yn Oarpey Cheltiagh çheet jiu er ny thallooyn ta cruinnlaghey Mooir Vannin (Mannin, Nerin, Nalbin, Bretyn, as, ny keayrtyn, Sostyn), myrane lesh y Chorn as y Vritaan er dagh çheu jeh Mooir yn Eeaght. Ta'n Ghaleesh as yn Astoor 'sy Spaainey Hwoaie coontit mastit ny thallooyn Celtiagh ny keayrtyn, ga nagh vel çhengey Cheltiagh vio ayndaue.




#Article 7: Yn Çhenn Egypt (188 words)


By hiveeltaght henndeeagh ayns shiar hwoaie yn Affrick ee yn Çhenn Egypt. Va'n çhiveeltaght shen soit rish y Neel Eeaghtyragh çheusthie, da'n chooid smoo, jeh joaraghyn y çheer noa-emshyragh, yn Egypt. Haink y çhiveeltaght Egyptagh ry-cheilley mysh y vlein 3150 RC (rere y chron-oaylleeaght Egyptagh cadjincliaghtagh) liorish unnaneyssey politickagh yn Egypt Eeaghtyragh as Eaghtyragh fo stiurey y chied Pharaoh. Ren shennaghys y Çhenn Egypt goll er straih Reeriaghtyn shickyr, as lhingyn neuhickyr eddyr oc as yn ennym Lhingyn Mean-choorsagh currit orroo: y Çhenn Reeriaght jeh'n Eash Ooha Leah, y Reeriaght Veanagh jeh'n Eash Ooha Veanagh, as y Reeriaght Noa jeh'n Eash Ooha Yeianagh. Ren yn Egypt roshtyn dys baare y phooar eck car lhing y Reeriaght Noa, car y lhing Ramessesagh, agh hoshee ee failleil ny yei shen. Hie yn Egypt fo cosh pooaraghyn joarree (goaill stiagh reirey Pershagh) 'syn Eash Yeianagh shen. Lurg baase Alistair Mooar, ren fer jeh ny kionfenee echey, Ptolemy Soter, cur eh hene stiagh myr fer-reill yn Egypt. Ren y Reeraghtys Ptolemagh shen reirey harrish yn Egypt derrey yn vlein 30 RC tra huitt y reeriaght fo stiurey ny Rauee myr queiggey Raueagh.




#Article 8: Shirgane (109 words)


She corp marroo eh shirgane, as eh freaylt do nagh jean eh loauaghey.  Ta shirganenyn jioinagh as tuittymagh ayn, as y sto kirpey oc freaylt liorish kemmigyn, feayraght, ny dolley fliughid ny aer.  Myr eiyrtys ny caghlaaghyn shen, cha jean ad louaghey my t'ad freaylt çhirrym as feayr.

Ta shirganeyn ellynagh deiney as beiyn ayn, ass ymmodee çheeraghyn, goaill stiagh yn Egypt, Yn Çhillee, yn Çheen, yn Pheroo, ny h-Ellanyn Canaaragh, yn Iddaal as yn Argenteen.  Ta shirganeyn tuittymagh ayn ass curree ny h-Oarpey Hwoaie, faasee 'eayr Greenlynn, sleityn ny h-Iddaal as America Yiass, as meainyn ny h-Eeeraan.

Ren ny Shenn Eajiptee shirganeyn lesh eddagh lhieen, ooill as .




#Article 9: Sphinx (1498 words)


Ta'n sphinx jalloo feayn-skeealleydagh baagh-chrooagh, ta soilshaghit magh myr leion ny lhie sheeynt lesh kione deiney. Ta'n bunneydys echey soit ayns shenn jallooyn grainnit ayns Shenn-Reeriaght ny Shenn-Egypt, quoi dy vel yn ennym toghteyder currit orroo liorish ny Greagee. Ta cretooryn cosoylagh ry-akin ayns Jiass as Shiar-Yiass ny h-Aishey, as va aavioghey yn sphinx ayns ellyn jesheenagh ny h-Oarpey veih'n Aaruggyr derrey'n laa t'ayn.

Ayns feayn-skeealleydaght ny Shenn-Egypt, ta'n sphinx ny chretoor baagh-chrooagh, ta soilshaghit magh myr leion ny lhie sheeynt lesh kione deiney, ny nish as reesht lesh kione shirragh, shawk, ny rea echey ny eck. Va'n bunneydys ec y sphinx 'sy Shenn-Reeriaght as v'eh cochianglt lesh Jeeaght ny Greiney Sekhmet, quoi va ny yeelaght elgyssagh caggee as ny choadeyder er ny pharaohyn. Hannee eh ny yalloo lajer ayns craueeaght ny h-Egypt er feie e shennaghys, as rish traa shallidagh un-yeeaghys hene Amarna. Va reih nyn ging oc bunnit er soiaghey yn sphinx as ny jeeaghtyn enmyssit v'ayns yn ard shen ny ny jeeaghtyn scanshoil ayns çhiamble ny jeeghyn ooilley Egyptagh ec y traa v'ayn.

Ny s'anmey, va jalloo yn sphinx, ny red va cosoylagh lesh yn eie Egyptagh, currit stiagh ayns cultooryn elley, ga-yeih dy vel baght elley currit er kyndagh rish çhyndaaghyn er cur sheese ny bun-sphinxyn as aafilley eieyn bentyn da tradishoonyn cultooragh elley.

Dy cadjin, va ny sphinxyn troggalt myr coadeyderyn ny çhiambleyn; v'ad currit sheese riosh troggalyn ard-obbrinagh lhied as tommanyn reeoil ny çhiambleyn craueeagh. Foddee v'eh yn chied sphinx na'n sphinx va soilshaghey magh Hetepheres II, jeh'n chiarroo reeraghtys eddyr ny bleeantyn 2723 derrey'n vlein 2563 RC. She Mooar Sphinx Giza y sphinx smoo rere foaynoo as mooadys (). Faagail magh nagh vel fys ain er date y hroggalys, t'eh er credjal dy vel kione y sphinx shen ny chione y pharaoh Khafra.

Cha nel fys ain er enmyn va currit er ny jallooyn shen ec ny troggeyderyn. Ec soiaghey y Vooar Sphinx, ta cowrey grainnit er clagh hoit va currit sheose thousane bleeantyn ny yei liorish Thutmose IV ayns 1400 RC rollaghey tree reayrtysyn jeeaght ny Greiney ynnydagh ec y traa v'ayn, Khepera - Re - Atum. Haink er cur stiagh ny jallooyn shen ayns ard-hroggalysyn tomman as çhiambleagh dy ve tradishoonagh, as va king ny pharaohyn grainnaghit er-baare ny jallooyn coadeyderyn dy hoilshey magh yn faggys-mooinjerys oc lesh y yeeaght cummaghtagh, Sekhmet.

Ta ram sphinxyn ard-ghooagh elley, lhied as y fer ta kione y pharoah Hatshepsut er, lesh y tuarastyl eck grainnaghit ayns clagh ryal as eh soit ayns Thie Tastey Baljagh yn Ellyn ayns York Noa, as y sphinx alabastyr Memphis, ta soit çheu sthie jeh'n thie tastey mooie fo'n speyr. Va'n cooish lheanaghit dy yannoo astylyn mooarey lesh sphinxyn as ad cur arrey er çheet stiagh gys tommanyn as çhiambleyn, as currit er postyn er greeishyn gys ard-hroggalysyn mooarey. Va nuy cheead jeu, as ad cowraghey Amon, troggit ayns Thebes, raad dy row e chultys echey ny stroshey.

Veih'n Eash Ooha va kianglaghyn traghtee as cultooragh eddyr ny Greagee as ny h-Egyptee. Roish cummaltys ny h-Egypt liorish Alistair Mooar, va nyn ennym sphinx currit er ny jallooyn shen. Screeu screeudeyryn shennaghys as çheeroaylleeghyn Greagagh mie dy liooar mychione cultoor ny h-Egypt. Ny cheayrtyn, hugg ad criosphinxyn er sphinxyn lesh king-rea orroo, as hierocosphinxyn er fir lesh king-ushag.

Ta'n fockle Sphinxgoit jeeragh veih'n Ghreagish Σφιγξ — Sphingx, dy baghtal veih'n vreear σφιγγω — sphinggo ta çhyndaait myr toghtaghey. Foddee dy vel yn ennym shoh çheet magh ass dy vel shelgeyryn possan leionyn nyn leionyn bwoirrin, as ad marroo nyn olmysyn liorish toghtey, as ad caigney yn mwannal as freayll smaght orroo derrey'n vaase oc. Ta'n fockle Baarlagh sphincter (dooneyder) çheet magh ass y vun keddin.

Cha row agh Sphinx ynrican ayns feayn-skeealleydaght ny Greag, as v'eh ny youyl stroialtys as drogh-aigh. Rere Hesiod, inneen Echidna as Orthrus v'aynjee; rere deiney elley, inneen Echidna as Typhon v'aynjee. T'adsyn ooilley nyn n'yallooghyn Chthonagh ass feayn-skeealleydaght leah ny Greag, roish reirey ny h-Olympeeyn.

V'ee soilshaghit ayns corn-daahghey as lieh-chummaghyn ny soie cha jeeragh as billey ny s'menkey na ny lhie sheeynt, myr leion skianagh lesh kione ven; ny v'ee ny ben lesh maaigyn, ingnyn as keeaghyn leion, arbyl ard-nieu as skianyn urley eck.

Va'n Sphinx ny chowrey da'n shenn steat-valley Chios, as v'eh ry-akin er sealyn as cooinaghyn veih'n sheyoo eash RC derrey'n treeoo eash BNJ.

T'ad gra dy row yn Sphinx freayll arrey er çheet stiagh gys y valley Greagagh, Thebes, as dy row eh cur raa dorraghey er troailtee as ad geearree entreilys. Cha row yn raa dorraghey sonrit liorish skeealeree leah ny skeealyn mychione y sphinx, as cha row eh bun-towshanit derrey shennaghys jeianagh ny Greag.

V'ad dy gra ayns ynsagh jeianagh dy row yn sphinx currit veih'n çheer valley Eetoipagh liorish Hera ny Ares gys Thebes, raad, rere screeunyn Sophocles, Oedipus Tyrannus, t'ee cur y raa dorraghey smoo scanshoil er ny troailtee: Quoi'n cretoor ta n'gholl er kiare cassyn 'sy voghrey, er daa chass ec munlaa, as er tree cassyn 'syn 'astyr? Va'n sphinx toghtey as gee dooiney mannagh vel y freggyrt echey. Va'n raa dorraghey feayslit ec Oedipus: freggyrt, Fer—ta snaue er kiare cassyn myr lhiannoo, eisht er daa chass myr fer aasit, as ta n'gholl lesh maidjey shooyl ayns e henndiaght.

Ta'n skeeal gra, er y fa dy vel y Sphinx bwoalt, cheau ee ee hene veih creg ard as v'ee marroit myr eiyrtys. Ta lhiaggan elley gra dy row ee eeit lioree hene. Myr shen, foddee Oedipus soilshaghey magh myr liminal ny jalloo hole y dorrys, ta cooney lesh y chaghlaays ass ny shenn-chliaghtaghyn craueeagh, ta cowraghit lesh marroo yn Sphinx, as aase ny jeeaghtyn Olympagh noa.

Ta bioagh covestagh feayn-skeealleydagh lesh corp leion as kione deiney ry-gheddyn ayns tradishoonyn, feayn-skeealleydaght as ellyn ny h-Aishey Yiass as Hiar Yiass. V'ad er fys myr purushamriga (Sanskrit: baagh-ghoiney), purushamirukam (Tamilish: baagh-ghooiney), naravirala (Sanskrit: kayt-ghooiney) 'syn Injey, ny myr nara-simha (Pali: leion-ghooiney) ayns Sri Lanka, manusiha ny manuthiha (Pali: leion-ghooiney) ayns Myanmar, as nora nair ny thepnorasingh ayns y Çheer Thai.

Neuchosoyley rish y sphinx 'syn Egypt, 'sy Vesopotaaim, as 'sy Ghreag, raad dy vel ny tradishoonyn caillt rere neulhiantynys yn ard-veenid, ta tradishoonyn y sphinx Aishanagh bio ec y traa t'ayn. Ta tuarastylyn y sphinx s'lheah veih'n Aishey Yiass er meshtey ny h-ellynyn as ny screeunyn Greagagh. T'ad ooilley ass eash çhyndaa yn ellyn Buddhagh gys yn ellyn Greagagh. Agh ta ny sphinxyn ass Mathura, Kausambi, as Sanchi, ass y treeoo cheead RC derrey'n chied keead BNJ, cowraghey soylleeyn dooghyssagh, neu-Ghreagagh. Er shen, t'eh neuyannooagh dy gra dy vel bun y sphinx Injinagh soit ayns thallooyn neughooghyssagh.

Ayns jiass ny h-Injey, ta'n sphinx er fys myr purushamriga (Sanskrit) ny purushamirukam (Tamilish), ta çhyndaait myr baagh-ghooiney. T'eh ry-gheddyn ayns ellyn jallooagh ayns çhiambleyn as plaaseyn raad dy vel cooishyn apotropeagh echey, myr v'ec ny sphinxyn ayns çheeraghyn elley ayns ny shenn-eashyn. Rere tradishoon, t'ad gra dy vel y sphinx goaill magh peccaghyn nyn ooashleyderyn as ad goll stiagh 'sy çhiamble, as dy vel y sphinx dy chastey olk. Lesh shen, t'eh ry-akin ayns buill strateyshagh er y ghopuram ny çheet stiagh y çhiamble, ny faggys da çheet stiagh y Sanctum Sanctorum.

Ta paart trome-cheeallagh ec y phurushamriga ayns oardeeyn laaoil as bleinoil ayns çhiambleyn Shaiva ny h-Injey Yiass. Ayns oardagh y sodasa-upacara (ny shey onnoryn jeig), ta ny ghoaill eddyr un cheayrt as shey keayrtyn 'sy laa ec tulleeyn casherick trome-cheeallagh, t'eh myr cowrey ooashlee er nane jeh lostanyn y diparadhana ny jesh-chliaghtey ny lostanyn. Myreddin, ayns ram çhiambleyn ta'n purushamriga nane jeh ny vahana ny ymmyrkagh y yeeaght car immeeaghtyn y Brahmotsava ny feailley.

Ayns y clyst Kanya Kumari, er baare my yiass ny h-Injey, rish oie Shiva Ratri, ta ny h-ooashleyderyn roie 75 kilometeryn as ad cur keayrt er, as cur ooashley da daa hiamble Shiva jeig. Ta'n Shiva Ottam (ny Roie son Shiva) ny chooinaght jeh'n ratçh eddyr y Sphinx as Bhima, feniagh yn ard-skeeal Mahabharata'.

Ayns Sri Lanka ta'n sphinx er fys myr narasimha ny leion-ghooiney. Myr sphinx, ta corp leion as kione deiney echey, agh na jean marran eddyr eh as y Narasimha, kiarroo aaghoaill chorp y yeeaght Mahavishnu; ta'n avatara, ny goaill foalley, shoh soilshaghit magh lesh corp deiney as kione leion. Ta'n sphinx narasimha ny chooid jeh'n tradishoon Buddhagh as t'eh soilshaghit magh myr arreyder y hroa hwoaie as v'eh ry-akin er bratteeyn.

'Sy Vurmey, she manusiha as manuthiha ny h-enmyn ta currit er. T'eh soilshaghit magh er cuinnaghyn ny stupaghyn Buddhagh, as ta ny shenn-skeealyn gra dy row eh crooit ec maynee Buddhagh myr arreyder lhiannoo noa-vehrt reeoil, as gruagee geearree eh myr bee.

T'ad nora nair as thep norasingh y daa ennym ta currit er sphinxyn 'sy Çheer Thai. T'ad soilshaghit magh myr cretooryn jeeragh lesh corp injil leion ny feeaih, as corp eaghtyragh deiney. Dy mennick, t'ad ry-gheddyn myr cubbyl, ben-sphinx as fer-sphinx. Ayns shoh myrgeddin, t'ad nyn arreyderyn. T'eh foast ry-gheddyn er y clieau chasherick Himapan myr nane jeh ny cretooryn feayn-skeealleydagh ta nyn gummal ayn.




#Article 10: Pyramid (567 words)


Ta'n pyramid ny hroggal raad dy vel ny h-eaghtyryn mooie nyn drooraneyn ta çheet ry-cheilley ec un voayl. Ta bun kiare-lhiateeagh ny tree-lhiateeagh oc son y chooid smoo agh foddee dy vel bun yl-lhiateeagh oc myrgeddin. T'eh shen, dy cadjin ta kiare eddinyn oc. Ta cummey yn phyramid cur raad da ard-veenidyn strughtooryn lhiaghtagh y chur er bun er yn oyr nagh vel mooarane meih ec baare y strughtoor as eh broojey er neose.

Er fud thousaneyn dy vleeantyn v'ad ny pyramidyn ny troggallyn smoo er y Chruinney va jeant ec deiney. V'eh yn Pyramid Ruy ayns Ruillick Dashur y chied phyramid as ny yei shen va Pyramid Mooar Khufu troggit. She Pyramid Mooar Cholula y pyramid smoo rere thummid v'er hroggal 'sy steat Meksicagh Puebla. Ta'n pyramid shen foast fo toghailt.

Va troggallyn pyramidagh troggit ec ram ard-veenidyn, goaill stiagh lheid as ny h-Egyptee, ny Mayee, ny Sumeree, as ny Kamboydee.

Ta ymmodee tommanyn carnane kerrinagh kione rea 'sy Çheen.  Hie y Chied Ard-Ree Qin er oanluckey fo carnane mooar çheumoooie jeh Xi'an, mysh 221 RJC.  Ny lurg shen, hie mysh dussan dy reeaghyn y Reeraghtys Han er oanluckey fo carnaneyn pyramidoil.

Ta pyramid Romanagh ayns Falicon, Yn Rank..

Ny pyramidyn share er enney, t'adsyn ny pyramidyn Eajiptagh.  T'ad troggalyn cloaie, mastey troggalyn smoo laue-jeant ny cruinney.  Rish 2008, va enney ain er 138 pyramidyn Eajiptagh. She pyramid smoo Egypt eh Pyramid Mooar Ghiza, as eshyn mastey fir smoo ny cruinney.  Derrey hrog ad Ard-Hiamble Lincoln ayns 1300 BNJ, she troggal smoo ny cruinney v'ayn.  Ta mooadys 52 600 meadyr kerrinagh ec cass y phyramid.  Va'n pyramid shoh fer jeh ny Shiaght Yindyssyn ny Cruinney, as t'eh fer ynrican t'er mayrn foast.

Shimmey pyramid mooar clagh hryal va jeant 'syn Injey Yiass rish yn Impiraght Chola, as ymmyd crauee jeant jeh kuse jeu eer nish.  Ta ny çhiamblyn shoh goaill stiagh Çhiamble Brihadisvara ec Thanjavur, Çhiamble Gangaikondacholisvaram, as Çhiamble Airavatesvara ec Darasuram. Y çhiamble pyramidagh smoo 'syn ard, shen Sri Rangam ayns Srirangam, Tamil Nadu.  Hug UNESCO enney Laaragh Eiraght ny Cruinney er Çhiamble Brihadisvara ayns 1987; neayr's 2004, t'ad goaill stiagh Çhiamble Gangaikondacholisvaram as Çhiamble Airavatesvara myrgeddin.

Hrog kuse dy chultooryn Mesoamericaaanagh troggalyn pyramidagh.  V'ad straihagh dy cadjin, as çhiamble ec kione y hroggal.  Pyramid smoo Mesoamericaanagh, shen Pyramid Mooar Cholula, ayns Puebla, Meksico. Ta pyramid neuchadjin as cummey kiarkylagh ec Cuicuilco, Mexico City; ta'n chooid smoo jeh fo leavey er coontey shenn vleastey Xictli.

Hrog ny Mesopotamee pyramidyn, ny zigguratyn.  V'ad daahit tra dy row, as jeant ass brickyn laaghey; myr shen, cha nel monney jeu er mayrn.

Ren sheshaghtyn troggeyder carnaneyn ayns America Twoaie troggal carnaneyn mooarey pyramidagh.  Ta Monk's Mound ec Cahokia mastey ny fir smoo as share er enney.  Cha nel fys kiart ain er obbyr ny carnaneyn, agh t'ad credjal dy row laue oc ayns bea crauee ny sleih.

Hie pyramidyn Nubiagh er troggal ec tree buill ayns Nubia, myr tommanyn da reeaghyn as benreinyn Napata as Meroë.  Va mysh 220 jeu ayn.  Hrog ny Nubee ny smoo pyramidyn na ny Eajiptee, agh t'ad ny sloo.  Va uillin strimmey oc na v'ec fir Eajiptagh.

Va Pyramid Chestius 27-meader er yrjid er ny hroggal rish jerrey y chied eash RJC, as t'eh er mayrn foast.  T'eh ny hoie faggys da Porta San Paolo. Hie fir elley, Meta Romuli 'syn Ager Vaticanus (shen Borgo jiu), er stroie ec jerrey y 15oo eash.




#Article 11: Reeriaght Unnaneysit (8783 words)


She çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie (Baarle: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ny yn Reeriaght Unnaneysit, yn RU, yn Vretyn Vooar ny Çheer ny Goal ny keayrtyn. T'eh ny heer ellanagh ta goll reish y Vretyn Vooar, shiar hwoaie Nerin, as ram ellanyn beggey. Cha nel joarey thallooin ayns y Reeriaght Unnaneysit agh ayns Nerin Hwoaie liorish Pobblaght Nerin. Faagail magh y joarey shoh, ta'n RU caglit liorish y Cheayn Sheear, Mooir Hostyn, Mooir yn Eeaght, as Mooir Vannin. Ta'n ellan smoo, yn Vretyn Vooar, kianglt rish y Rank liorish Thiollane Vooir Eeaght.

Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny steat unnaneagh as t'eh jeant seose jeh kiare çheeraghyn: Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn. T'eh reillit liorish corys ard-whaiylagh lesh soiaghey yn reiltys ayns y preeu-valley Lunnin, agh ta tree reiraghyn ashoonagh jeeveanit ayns Beeal Feirshtey, Cayr Deeth as Doon Edin, preeu-valjyn Nerin Hwoaie, Vretin, as ny h-Albey. Ta'n RU ny reeriaght vunraghtoil lesh Benrein Ealisaid II myr ben hoshee y steat. She Croghaneyn-Crooin Ellanyn Vooir Eeaght as Mannin as cha nel ad nyn gooid jeh'n RU, agh t'ad jannoo conastey lesh. Ta kiare thallooyn har mooir Goaldagh jeig ec yn RU, as t'ad nyn remladyn jeh'n Impiraght Ghoaldagh, yn impiraght smoo ayns shennaghys y theihill. Ta'n Venrein Ealisaid II foast ny ben hoshee er Co-unnaneys ny h-Ashoonyn as ny ben hoshee er dagh ream co-unnaneysagh.

Er 1 Boaldyn 1707, va yabanagada Reeriaght ny Bretyn Mooar crooit rere unnaneys politickagh eddyr Reeriaght Hostyn (as eh goaill stiagh Bretin) as Reeriaght ny h-Albey. Va'n taghyrt shen ny eiyrtys jeh Conaant yn Unnaneys as eh fo-screeuit er 22 Jerrey Souree 1706, as eh shickyrit liorish Ard-whaiyl Hostyn as Ard-whaiyl ny h-Albey lesh çheet Aght yn Unnaneys ayns 1707. Begnagh keead ny s'anmey, va Reeriaght Nerin kianglt rish Reeriaght ny Bretyn Mooar liorish çheet Aght yn Unnaneys 1800. Faagail magh dy row Sostyn as Nalbin nyn steatyn anchaslagh roish 1707, v'ad ayns unnaneys persoonagh veih Unnaneys ny Crooinyn ayns 1603, tra va troyn Reeriaghtyn Hostyn as Nerin eirit ec Jamys VI Ree ny h-Albey as va'n cooyrt reeoil arraghit veih Doon Edin gys Lunnin.

'Sy chied cheead, va paart mooar ayns lhiasaghey eieyn heear y chorys ard-whaiylagh as va cohortysyn mooarey jeant ec y çheer ayns lettyraght, ellynyn as oaylleeaght. Cheaghil y Çhyndaa Çhynskylagh y çheer as hug eh cooney er lhiasaghey yn Impiraght Ghoaldagh. Ec y traa shen, chammah as çheeraghyn mooarey elley, va paart ec yn RU ayns y choloinaghys, goaill stiagh cochionneeaght sleab yn Atlantagh, ga dy dy hie Aght Cochionneeaght Sleab 1807 ny hrooid. Va'n RU ny chied çheer dy chur jerrey lesh cochionneeaght sleabyn.

Lurg traastagh Napoleon ayns ny Caggaghyn Napoleonagh, dirree yn RU dy ve ny phreeu-chummaght lhuingyssagh y 19oo eash as hannee yn stayd shen echey derrey yn 20oo eash meanagh. Daase yn Impiraght Ghoaldagh gys y cheim smoo ayns 1921, as hooar eh anney Leeg ny h-Ashoonyn harrish shen-choloinyn ny Germaan as yn Impiraght Turkagh lurg y Chied Chaggey Dowanagh.

She trooid çhionnidyn broie ayns Nerin, haghyr rheynn magh yn ellan ayns 1920, as seyrsnys Heyr Steat Nerin ayns 1922 ny lurg. Hannee Nerin Hwoaie lesh yn RU. Myr eiyrtys, ayns 1927, va ennym formoil ny çheerey çhyndaait gys y lhieggan roie, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie.

Rish ny 1920yn, va'n BBC, kied ghreasane creeley eddyr-ashoonagh y theihll, currit er bun. Ren yn RU caggey rish y Ghermaan Natseeagh myr nane jeh cummaghtyn Cochaarjagh y Nah Chaggey Dowanagh as hug eh cooney da'n theihll heear-chaggeeagh. By chyndagh rish y Nah Chaggey Dowanagh va'n Reeriaght Unnaneysit jeeyllit rere argidys. Hug eeasaghtyn costallagh veih'n Chanadey as veih ny Steatyn Unnaneysit cooney da'n RU as eh geearree slaanaghey.

Ayns bleeantyn jeeragh ny lurg y chaggey, va'n steat lhiasee Goaldagh currit er bun, goaill stiagh Shirveish Ashoonagh ny Slaynt, nane jeh ny kied corysyn ooilley-ghoaillagh y torçh shen. Rere aggyrtysyn y claanaghey, haink earroo mooar dy 'leih veih'n Cho-unnaneys as va'n Vretyn Vooar yl-chynneeagh currit er bun. Faagail magh dy row joaraghyn heear-chaggeeagh noa phaart politickagh ny Bretyn Mooar shickyrit liorish Geyre-ghaue Huez ny bleeaney 1956, va sheeyney magh eddyr-ashoonagh ny Baarle çheet er cleayney beaynagh lettyraght as cultoor Goaldagh. Veih ny 1960yn hooar cultoor phobble Ghoaldagh cleayney ass y çheer.

Lurg keyllaghey tarmaynagh dowanagh as boirey çhynskylagh ayns ny 1970yn, va bishaghey çheetyn stiagh ooill Vooir Hostyn as lhiasaghey tarmaynagh ayns ny 1980yn. Car toshiaghys Margaret Thatcher va çhyndaa ayns troa politickagh as tarmaynagh y Reeriaght Unnaneysit; troa t'ayn derrey yn laa t'ain fo currym reiltys Phartee yn Lught Obbyr Noa fo stiurey Tony Blair as Gordon Brown veih 1997.

Va'n Reeriaght Unnaneysit nane jeh 12 chiaddeyder yn Unnaneys Oarpagh ec y toshiaght ayns 1992 lesh fo-screeuyn Conaant Vaastricht. Roish eh shen, v'eh ny oltey jeh'n çheshaght roish shen, Cohionnal Tarmaynagh ny h-Oarpey (CTO), veih 1973. Ta ymmyrkey reiltys Phartee yn Lught Obbyr rish mestey stiagh lesh y çheshaght mestit, lesh ny Condaigee, yn Partee Cumaadagh, as ad shassoo er son freayltys cummaghtyn as cummeydysyn.

Ec jerrey yn 20oo eash haghyr ceaghlaghyn mooarey ayns reiltys y Reeriaght Unnaneysit lesh bunneeaght reiltysyn ashoonagh jee-veanit da Nerin Hwoaie, Nalbin as Bretin ny lurg refraneyn roie-slattyssagh.

Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny reeriaght vunraghtoil: ta Benrein Ealisaid II ny ben hoshee er yn RU chammah as er queig çheeraghyn jeig y Cho-unnaneys, as eh cur yn RU ayns unnaneys persoonagh lesh ny steatyn shen. Ta ny Croghaneyn-Crooin Mannin, Jersee as Guernsey fo reealtys y Chrooin, as cha nel ad nyn gooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit ga-reih ta cooishyn joarree as coadey fo stiurey reiltys yn RU.

Ta'n Reeriaght Unnaneysit nane jeh tree çheeraghyn y theihill lesh bunraght nagh vel currit ayns coad. Ta Bunraght y Reeriaght Unnaneysit jeant seose, son y chooid smoo, jeh geillyn screeuit, goaill stiagh slattysyn, leigh caseyn briwnyssit, as conaantyn eddyr-ashoonagh. Er y fa nagh vel anchaslysyn eddyr slattysyn cadjin as leigh bunraghtoil, foddee Ard-whaiyl yn RU aachroo bunraghtoil y yannoo rere çheet Aghtyn yn Ard-whaiyl ny hrooid, as myr shen ta niart echey geillyn screeuit ny neu-screeuit y vunraght dy cheaghley ny dy scryssey magh. Ansherbee, cha nel Ard-whaiylyn billaghyn goll er hrooid y yannoo as ad noi-cheaghlagh. 

Ta corys ard-whaiylagh ec y Reeriaght Unnaneysit as eh bunnit er corys y Vannishter Heear, as t'eh eiyrtit mygeayrt ny Cruinney – sheckteraght yn Impiraght Ghoaldagh. Ta daa hie – Quaiyl Hostyn reiht as Quaiyl ny Çhiarnyn teihyssagh – ayns Ard-whaiyl y Reeriaght Unnaneysit as t'ad çheet ry-cheilley ayns Plaase y Vannishter Heear. T'eh ny reiltys slattyssagh jerrinagh 'sy Reeriaght Unnaneysit er y fa nagh vel ard-whaiyl jee-veanit ayns Nalbin as cruinnaghtyn jee-veanit ayns Nerin Hwoaie as Bretyn seyr as foddee reiltys yn RU adsyn y ghooney, faagail magh dy row ad currit er bun rere coontey theayagh ayns refraneyn.

Ta ynnyd yn Ard-vinishter, fir toshee y reiltys, bentyn da Oltey yn Ard-whaiyl quoi ec ta smaght echey er y chooid smoo ayns Quaiyl Hostyn. Dy cadjin ta'n Ard-vinishter ny 'er toshee er y phartee politickagh smoo 'sy thie. Ta'n Ard-vinishter as Lugh ny h-Airaghtyn enmyssit ec y Venrein dy chroo Reiltys yn Ard Ooashley. Ta olteynyn ny h-Airaghtyn reiht veih olteynyn partee yn Ard-vinishter ayns y daa hie slattyssagh, agh veih Quail Hostyn son y chooid smoo.

Er son reihysyn da Quaiyl Hostyn, ta'n RU rheynnit magh ayns 646 co-heiyderysyn, lesh 529 jeu ayns Sostyn, 18 ayns Nerin Hwoaie, 59 ayns Nalbin as 40 ayns Bretin, agh bee 650 co-heiyderysyn veih'n Ard-reihys s'niessey. Ta un Oltey yn Ard-whaiyl reiht ec dagh co-heiyderys rere yl-raght neuchramp. Ta ard-reihysyn eieit ec y Venrein lurg coyrle yn Ard-vinishter. Cha nel çheorey er traa yn Ard-whaiyl, agh rere Aght yn Ard-whaiyl (1911) shegin reihysyn noa dy ve ayn çheusthie jeh queig bleeaney veih'n reihys jerrinagh.

T'ad Partee yn Lught Obbyr, y Partee Cumaadagh as y Partee Libraalagh Deynlagh ny tree parteeghyn politickagh smoo 'sy Reeriaght Unnaneysit, as va 616 ass 646 ynnydyn cosnit ec ny tree parteeghyn shen 'sy reihys jerrinagh. Va'n chooid smoo jeh ny h-ynnydyn faagit cosnit ec parteeghyn slystagh yn RU lheid as Partee Ashoonagh ny h-Albey (Nalbin ynrican), Plaid Cymru (Bretin ynrican), as Partee Unnaneysagh Deynlagh, Partee Soshiallagh Deynlagh y Lught Obbyr, Partee Unnaneysagh Ullee, as Sinn Féin (Nerin Hwoaie ynrican, agh ta olteynyn y phartee gleckey noi ynnydyn ayns Nerin myrgeddin). Ayns freggyrtys politickaght y phartee, cha ghow oltey erbee yn phartee ynnyd ayns Quaiyl Hostyn er y fa dy shegin daue guee er y Ree ny er y Venrein.

Ta 78 OAEyn ec y Reeriaght Unnaneysit ayns ard-reihysyn da Ard-whaiyl ny h-Oarpey as t'ad reiht ayns 12 co-heiyderysyn. Va feyshtyn er seyrsnys yn RU currit er oaie rere olteynys ny çheerey 'syn Unnaneys Oarpagh.

Ta reiltys ny kiannoortys ec Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie, as t'ad fo stiurey Kied-vinishter, as quaiyl un-hamyragh jee-veanit. Cha nel kiannoortys ny quaiyl jee-veanit ec Sostyn, y çheer smoo 'syn RU, as t'ee jeeragh fo reirey reiltys as parlamaid yn RU ayns dagh keisht. Ta'n stayd shen enmyssit myr Feysht Lodainn Heear as eh mychione y nhee dy vel OAyn veih Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie abyl votal, dy briwnyssagh ny keayrtyn, er nheeghyn bentyn rish Sostyn quoi ta loaghtit liorish cruinnaghtyn jee-veanit da ny co-heiyderysyn oc hene.

Ta cummaghtyn lheeadagh er dagh nhee nagh vel 'freaylt' ec Parlamaid yn RU ec Reiltys as Parlamaid ny h-Albey. Ta ny cumaghtyn shen goaill stiagh nheeghyn lheid as edjaghys, currym slaynt, leigh as gurneilys ynnydagh. Lurg barriaght partee ashoonagh ny h-Albey, Partee Ashoonagh ny h-Albey, ayns reihys Parlamaid ny h-Albey, 2007, va reiltys mynlagh fo reirey yn PAA currit er bun fo stiurey yn 'er toshee, Alex Salmond, as haink er dy ve ny Chied-vinishter.

Ta cummaghtyn ny s'jeorit na t'ayns Nalbin ec Reiltys Cruinnaght Vretin as Çhionnal Ashoonagh Vretin agh ny lurg çheet Aght Reiltys Vretin 2006 ny hrooid, foddee yn Chruinnaght jannoo slattys er nheeghyn ennagh trooid Oardee Cummeydys Slattyssagh as ad giootit er bunneydys case er chase. Va Reiltys Cruinnaght Vretin roie crooit shiartanse shiaghtinyn ny yei reihys da Çhionnal Ashoonagh Vretin, 2007, lurg traa giare reirey mynlagh. Ta'n reiltys roie ny cho-chiangley eddyr Plaid Cymru as Partee yn Lught Obbyr as she Kied-vinishter Rhodri Morgan.

Ta cummaghtyn begnagh myr ta jee-veanit ayns Nalbin ec Kiannoortys Nerin Hwoaie as Çhionnal Nerin Hwoaie. Ec y traa t'ayn ta Kiannoortys Nerin Hwoaie fo stiurey yn Chied-vinishter Peter Robinson (Partee Unnaneysagh Deynlagh) as y lhiass Chied-vinishter Martin McGuinness (Sinn Féin).

Ta shennaghys gurneilys ynnydagh 'sy Reeriaght Unnaneysit cowrit liorish ceaghlaghyn beggey ayns reaghysyn roish yn Unnaneys derrey yn 19oo eash. Veih shen ta aafilley beayn ayns paart as obbraghey. Cha haghyr ny ceaghlaghyn ayns oash cullee ayns Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Bretin as ta jee-veanaghey cummaght harrish gurneilys ynnydagh gys Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie keayllaghey nagh vel ceaghlaghyn ry-heet ayns oash cullee.

Ta reagheydys gurneilys ynnydagh ayns Sostyn co-chast, lesh livrey-ys obbraghey anchasley rere reaghysyn ynnydagh. Ta slattyssyn kianglt lesh gurneilys ynnydagh ayns Sostyn reaghit liorish parlamaid yn RU as reiltys y Reeriaght Unnaneysit, er y fa nagh vel parlamaid jee-veanit ec Sostyn. Ta'd ny h-aarheynnyn ayns Sostyn na ny nuy ardjyn oik y Reiltys ny ardjyn oik reiltys yn Unnaneys Oarpagh. Ta cruinnaght as meoir jeeragh-reiht veih'n vlein 2000 ec un ard ny çheerey, Lught-reill Lunnin Vooar ny yei bhut er son y treealtys ayns refrane 'sy vlein 1998. V'eh kiarit dy vel cruinnaghtyn ardjynagh ennagh ec ny h-ardjyn elley, agh va'n eie shen jiooldit ny yei refrane ayns Shiar Hwoaie Hostyn 'sy vlein 2004. Heese veih'n leval ardjynagh, ta Lunnin jeant seose jeh 32 valley corpagh as ta'n chooid elley dy Hostyn jeant seose jeh coonseilyn coontae as coonseilyn ardjynagh ny lught-reill unnaneagh. Ta ny cooinseilee reiht ayns wardysyn un-oltey as wardysyn yl-oltey.

Ta gurneilys ynnydagh ayns Nerin Hwoaie, veih'n vlein 1973, reaghit ayns 26 coonseilyn ardjynagh, as ad reiht liorish un-vote yn-astreeaghey lesh cummaghtyn ta jeorit da shirvishyn lheid as çhaglym smooirlagh, stiuree moddee, as meansalaght pairkyn as ruillickyn. Er 13 Mart 2008, ansherbee, va'n kiannoortys ayns coardailys rish treealtysyn un choonseil jeig y chroo as ad y chur ayns ynnyd y chorys roie as bee ny reihysyn s'niessey shlearit gys 2011 dy chooney lesh y çhyndaa.

Ta gurneilys ynnydagh ayns Nalbin rheynnit er bunneydys 32 ard conseilagh lesh anchaslysyn mooarey ayns mooadys as earroo yn phobble. Ta ard-valjyn Glaschu, Doon Edin, Aberdon as Dùn Dèagh nyn ardjyn coonseilagh lhieu hene chammah as Cooinseil ny Gaeltaght as goaill stiagh un trass eaghtyr ny h-Albey agh lesh 200,000 cummaltee. Ta'n cummaght currymit ayns ny lughtyn-reill ynnydagh fo stiurey coonseilee reiht, as ta 1,222 jeu ec y traa t'ayn. T'ad geddyn çheet stiagh paart-emshiragh. Ta ny reihysyn gurneilit liorish un-vote yn-astreeaghey ayns wardysyn yl-olteynagh as ad reih tree ny kiare coonseilee. Ta Smaghteyr ny Symneyder reiht dy stiurey cruinnaghtyn. Ta ny coonseilee biallagh da coad aghtey as eh currit ayns bree liorish Commishoon Stundayrtyn ny h-Albey. She Co-chruinnaght Lughtyn-reill Ynnydagh ny h-Albey (CLYA) sheshaght reihdagh coonseilyn ynnydagh ny h-Albey.

Ta gurneilys ynnydagh ayns Bretin jeant seose jeh 22 choonseil unnaneagh, goaill stiagh ard-valjyn Cayr Deeth, Abertawe as Casnewydd, as ad nyn goonseilyn ynnydagh lheu hene. Ta reihysyn ayn dagh kiare bleeaney liorish voteyn singil neu-astreeaghey. Va ny reihysyn jerrinagh ayns Mee Voaldyn ny bleeaney 2008. Ta Sheshaght Gurneilys Ynnydagh Vretin soiaghey magh parteeasyn ny coonseilyn ynnydagh ayns Bretin.

Ta'n Reeriaght Unnaneysit mygeayrt 245,000 kilometeryn kerrinagh (94,600 mi ker) er eaghtyr slane as eshyn jeant seose jeh ellan ny Bretyn Mooar, çheu hiar hwoaie ellan Nerin (Nerin Hwoaie) as ellanyn beggey elley. T'eh soit eddyr y Cheayn Sheear as Mooir Hostyn, as eh 35 kilometeryn magh veih slyst hwoaie ny Frank ec boayl unnaneagh. Eddyr y daa heer ta Mooir yn Eeaght. Ta'n Vretyn Vooar soit ayns dowan-lheeadyn eddyr 49° as 59° Hwoaie (ta Shetlynn sheeyney magh da 61° Hwoaie), as ayns dowan-liuridyn eddyr 8° Heear gys 2° Hiar. She boayl meenaghey y Phreeu-linney Vunlaa Thie Rollageydys Reeoil Ghreenwich, faggys da Lunnin. Ta'n Vretyn Vooar beggan ny smoo na 1,100 km (700 mi) er liurid as begnagh 500 km (300 mi) er lheead ayns y boayl s'lhea, agh she 1,350 km (840 mi) yn 'oddeeaght s'liurey eddyr daa voayl as ee ny foddeeaght eddyr Penn an Wlas 'sy Chorn as Thie Yuan Ghroat ayns Gallaibh ny h-Albey. Ta'n joarey thallooin eddyr Nerin Hwoaie as Pobblaght Nerin 360 kilometeryn (224 mi) er liurid.

Ta speyr tempreilagh 'sy Reeriaght Unnaneysit, lesh palçhid dy 'liaghee car ny bleeaney. Ta'n çhiassid arraghey rish ny raiee, agh t'eh neuchadjin çhiassidyn ny sloo na -10 °C (14.0 °F) ny ny smoo na 35 °C (95 °F) dy gheddyn. Ta ny geayaghyn baardee çheet veih'n sheear yiass, as ad cur emshyr fliugh as bog lheu veih'n Cheayn Sheear. Ta ny ronnaghyn hiar ny smoo fasteeagh veih'n gheay shoh, as myr shen t'ad nyn muill smoo çhirrym. Ta ny strooghyn Atlantagh, as adsyn çhiowit liorish Stroo yn Eearvooir, cur lheu geuraghyn boggey, ayns y çheu heear er lheh, raad dy vel ny geuraghyn fliughey, er thalloo ard er lheh. Ta ny souraghyn ny s'çhoe ayns shiar yiass Hostyn, as y boayl shen ny s'faggys da'n vooarheer Oarpagh, as ny s'feayrey ayns y twoaie. Ta'n ceau niaghtee jantagh 'sy gheurey as ayns arragh gheuree.

Ta lieh chooid eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit jeant seose jeh Sostyn, as ee 130,410 kilometeryn kerrinagh (50,350 mi ker) er eaghtyr. Çheer injil t'aynjee son y chooid smoo agh ta çheer sleitagh ry gheddyn sheear hwoaie jeh linney Tees-Exe as goaill stiagh Sleityn Cumbria ayns Slyst ny Loghyn, Sleityn Pennine as cruink chlagh eayil ayns Slyst ny Binn, Exmoor as Dartmoor. She y Thaimish, y Severn as y Humber preeu-awinyn as inveryn Hostyn. She Scafell Pike (978 m er yrjid), as eh soit ayns Slyst ny Loghyn, y slieau s'yrjey. Ta ram baljyn as ard-valjyn mooarey ayns Sostyn as, rere Cryssyn Baljagh Mooarey, ta shey jeh ny 50 Cryssyn smoo yn Unnaneys Oarpagh soit aynjee.

Trass eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit t'ayns Nalbin as ee 78,772 kilometeryn kerrinagh (30,410 mi ker) er eaghtyr as t'ee goaill stiagh begnagh 800 ellanyn, çheu heear as hwoaie jeh'n vooarheer son y chooid smoo, ny h-Ellanyn Heear, yn Orkaid as Shetlynn er lheh. Ta boayloaylleeaght ny h-Albey cowrit liorish Scoltey Joaree ny Gaeltaght - scoltey creggey creg-oaylleeagh – ta goll harrish mooarheer ny h-Albey veih Balley Eaylee gys Cala na Creige. Ta'n linney scoltey rheynn magh daa ard anchasley; yn Ghaeltaght ayns y twoaie as y sheear as y Ghoaltaght ayns y jiass as y shiar. Ta'n Ghaeltaght chregganagh goaill stiagh y chooid smoo jeh çheer sleitagh ny h-Albey, goaill stiagh slieau s'yrjey ny h-Ellanyn Goaldagh Beinn Nivish as ee 1,343 m (4,406 tr) er yrjid. Ta'n Ghoaltaght, y chryss cheyll eddyr Keyllys y Chleayee as Linne Foirthe enmyssit myr y Chryss Veanagh, ny s'inshley as ny s'rea as ta'n chooid smoo dy 'leih nyn gummal ayn goaill stiagh Glaschu, yn ard-valley smoo ayns Nalbin, as Doon Edin, preeu-valley as ynnyd politickagh ny h-Albey.

Cha nel Bretin agh 20,758 kilometeryn kerrinagh (8,010 mi ker) er eaghtyr, ny jeihoo eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit. Çheer sleitagh t'aynjee son y chooid smoo, agh cha nel Bretin Jiass cho sleitagh na myr t'ayns y twoaie. Ta ny preeu-ardjyn çhynskylagh as y chooid smoo dy chummaltee ayns jiass Vretin, as ee goaill stiagh baljyn slystagh lheid as Cayr Deeth (preeu-valley as ynnyd politickagh as tarmaynagh), Abertawe, Casnewydd as Glionyn Vretin Yiass. Ta ny sleityn s'yrjey ayns Bretin ayns Eryri (Baarle: Snowdonia) as t'ad goaill stiagh yr Wyddfa as eh 1,085 m er yrjid – y slieau s'yrjey ayns Bretin. Ta ny smoo na 1,200 km (750 mi) oirr ny marrey ec Bretin. Ta shiartanse ellanyn magh ass mooarheer Vretin, as t'eh Moan (Bretnish: Ynys Môn, Baarle: Anglesey) yn ellan smoo as eh soit sheear hwoaie veih'n çheer.

Çheer sleityn beggey t'ayns Nerin Hwoaie as ee 14,160 kilometeryn kerrinagh (5,470 mi ker) er eaghtyr. Ta Logh Nay, as eh 388 kilometeryn kerrinagh, ny logh smoo ayns ny h-Ellanyn Goaldagh. She Slieau Dónairt (849 m) y slieau s'yrjey 'sy çheer.

T'ad preeu-valjyn ny çheeraghyn ennagh 'syn RU na: Beeal Feirshtey (Nerin Hwoaie), Cayr Deeth (Bretin), Doon Edin (Nalbin) as Lunnin (Sostyn); ta Lunnin ny phreeu-valley er y çheer slane.

T'ad ny covaljyssyn smoo na:

Ta coontey-pobble ayns dagh çheer yn Reeriaght Unnaneysit dagh jeih bleeaney. Ta Oik ry hoi Staydraa Ashoonagh freggyrtagh er son çhaglym fysseree ayns Sostyn as Bretin, as ta Offish Chadjin Recortyssyn ny h-Albey freggyrtagh er son Nalbin as Jantys Staydraa as Ronsee Nerin Hwoaie er son Nerin Hwoaie.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va 58,789,194 cummaltee 'sy Reeriaght Unnaneysit, y treeoo çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh, y wheigoo çheer smoo 'sy Cho-unnaneys as y chied çheer as feed smoo er y theihll. Ec lieh vlein 2007, v'eh er credjal dy row 60,975,000 cummaltee 'sy çheer. Ta'n inymmyrkey, yn leahys ruggyryn as jerkallys-vea ny share cur lesh bishaghey roie earroo yn phobble. Hug staydraa shen er fys dooin, son y chied cheayrt, dy row ny smoo penshyneyryn na paitçhyn ny s'aa na 16 bleeaney d'eash.

Rere staydraa ny bleeaney 2007, v'eh er credjal dy row 51.1 millioonyn dy chummaltee ayns Sostyn. T'ee nane jeh ny çheeraghyn smoo clannit er feie ny cruinney lesh 383 cummaltee ayns dagh kilometer kerrinagh ayns 2003, lesh co-ghlooaghey er lheh ayns Lunnin as y shiar yiass. Ta oolaghyn ny bleeaney 2007 cur sleih-earroo ny h-Albey ec 5.1 millioon dy chummaltee, Vretin ec 3 millioonyn as Nerin Hwoaie ec 1.8 millioonyn lesh glooaghtyn foddey ny sloo na Sostyn. Cosoylit rish glooaght pobble Hostyn (383 cummaltee/km²) t'ad shoh ny h-earrooyn co-reggyrtagh: Bretin (142 cummaltee/km²), Nerin Hwoaie (125 cummaltee/km²) as Nalbin (65 cummaltee/km²).

'Sy vlein 2007, v'eh mean-leahys slane troaraght (LST) harrish y Reeriaght Unnaneysit na 1.90 paitçhyn da dagh ben. V'eh oolit 'sy vlein 2008 dy daase troaraght yn RU gys 1.91 paitçhyn ny ben. Choud's ta'n leahys troaraght ta gaase cur lesh bishaghey earroo yn phobble, t'eh foddey ny sloo na binn visheydys ny lhiennoo ec 2.95 ayns 1964, ny sloo na leahys son cur er ash (2.1), agh t'eh ny smoo na'n earroo ayns 2001 (1.63 – yn earroo s'loo). She 1.92 as 1.90 ny leahysyn troaraght ayns Sostyn as Bretin, 1.73 ayns Nalbin, as 2.02 ayns Nerin Hwoaie. Ta leahys ruggyryn ny s'yrjey mastey mraane joarree-ruggit na mraane Goaldagh, agh ta'n leahys gaase mastey mraane Goaldagh ynrican.

Ta kiart ec seyranee yn Unnaneys Oarpagh cummal as obbraghey 'sy Reeriaght Unnaneysit agh ta oardee shallidagh currit ayns bree lesh Romaainee as Bulgeyree, çheeraghyn v'er heet stiagh ayns yn UO ayns Jerrey Geuree ny bleeaney 2007.

Cosoylit rish çheeraghyn Oarpagh elley, ta'n inymmyrkey cur lesh bishaghey earroo yn phobble as eh freggyrtagh er son lieh y visheydys ayns ny bleeantyn eddyr 1991 as 2001. Va nane ass shey jeh ny sthie-arree ass yn Oarpey Hiar, lesh y chooid vooar çheet ass çheeraghyn y Cho-unnaneys Noa. Ta earrooyn oikoil taishbyney dy haink 2.3 millioonyn arree gleney gys yn RU veih'n vlein 1997, as va 84% jeu ass çheeraghyn çheumooie jeh'n Oarpey, as ta 7 millioonyn ny smoo jeu jerkit roish ny bleeaney 2031. Ta ny h-earrooyn by yerree (2006) taishbyney inymmyrkey glen gys yn RU fo 191,000, ny smoo na'n 185,000 'sy vlein 2005. Ansherbee, rere yn arraghey magh, ta ny smoo na 5.5 millioonyn Goaldee nyn gummal ass y çheer, as t'ad ny king jurnaa ennoil na'n Austrail, y Spaainey, y Rank, y Teelynn Noa as ny Steatyn Unnaneysit.

Ansherbee, ta studeyrys liorish faaishneyder yn ard-valley soilshaghey magh nagh vel earrooyn yn inymmyrkey shoh heose barrantoil as va mygeayrt 400,000 sthie-arree gleney 'sy vlein 2005. Ta coreir 'ir quaagh 'sy Reeriaght Unnaneysit beggan ny sloo na t'ayns çheeraghyn Oarpagh ennagh elley, ansherbee. Bee yn inymmyrkey daa cheayrt ny smoo harrish y daa yeihaght ry heet gys 9.1 millioonyn, er coontey veih 31 Jerrey Geuree ny bleeaney 2008.

Ta pobble roie yn RU ny sluight jeh kynneeyn fuilleeaght anchasley, roie-Celtiee, Celtiee, Romanee, Anglo-Hostnee as Normanee son y chooid smoo. She sheckteraght kianglaghyn va crooit liorish yn Impiraght Ghoaldagh inymmyrkey soogh veih'n Affrick, y Charib as yn Aishey Yiass veih'n vlein 1945. Veih'n vlein 2004 haink mooarane dy 'leih veih'n Oarpey Veanagh as yn Oarpey Hiar, agh, ays 2008, ta'n troa goll ergooyl as ta ram jeh ny sthie-arree shoh goll er ash dy valley, as adsyn faagail mooadys ny kynneeyn shen gyn fys. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va 92.1% sleih-earroo ny çheerey nyn vir baney as 7.9% cur enney orroo hene myr fir mestit ny jeh mynlagh kynneeagh.

Ta'n neuchaslid kynneeagh anchasley harrish yn RU. Ayns Mean Souree ny bleeaney 2005, rere oolaghyn she possanyn kynneeagh neu-vaney 30.4% sleih-earroo Lunnin as 37.4% sleih-earroo Leicester, raad nagh vel agh 5% sleih-earrooyn Hiar Hwoaie Hostyn, Vretin as Heear Yiass Hostyn jeh mynlee kynneeagh rere coontey-pobble ny bleeaney 2001. 'Sy vlein 2007, va 22% scollagyn ny bun-scoillyn as 17.7% scollagyn ny mean-scoillyn ayns scoillyn pohlldit Hostyn jeh sluight kynneeagh mynlagh.

Cha nel çhengey oikoil de jure 'sy Reeriaght Unnaneysit agh she Baarle, çhengey Ghermaanagh, preeu-çhengey ny çheerey. Myr eiyrtys yn Impiraght Ghoaldagh son y chooid smoo, ren y çhengey skeaylley tessen y dowan, as haink urree dy ve çhengey eddyr-ashoonagh dellal chammah as çhengey ynsit smoo lheeadagh. Ta'n Vaarle Albinagh, çhengey ta çheet magh ass Mean-Vaarle Hwoaie, er enney ec y leval Oarpagh as cha nel ee ny h-abbyrt jeh'n Vaarle. Ta kiare çhengaghyn Celtiagh ymmydit 'syn RU: Bretnish, Cornish, Gaelg Albinagh as Yernish. 'Sy vlein 2001 dooyrt 21% sleih-earroo Vretin dy row ad abyl loayrt trooid Bretnish, earroo ta ny smoo na'n 18% ayns Coontey-pobble ny bleeaney 1991. Chammah as shen, t'eh oolit dy vel 200,000 loayreyderyn ny Bretnish nyn gummal ayns Sostyn. Va ablid ennagh ny Gaelg Albinagh ec 92,000 cummaltee ny h-Albey (ny begnagh 2% sleih-earroo ny h-Albey), goaill stiagh 72% dy chummaltee ayns ny h-Ellanyn Heear. Ta'n Vretnish as y Ghaelg Albinagh loayrit mygeayrt ny cruinney lesh beggan Ghaelg foast ry-gheddyn ayns Nalbin Noa, y Chanadey, as y Vretnish ayns Patagonia ny h-Argenteen.

Harrish y Reeriaght Unnaneysit, dy chadjin t'eh eginagh da scollagyn studeyrys y yannoo er nah çhengey: gys 14 bleeaney d'eash ayns Sosyn, as gys 16 bleeaney d'eash ayns Nalbin. T'ad Frangish as Germaanish ny nah çhengaghyn smoo ynsit ayns Sostyn as Nalbin. Ayns Bretin ta lesoonyn gys 16 bleeaney d'eash ynsit trooid Bretnish ny ta'n Vretnish ynsit myr nah çhengey.

Ta tradishoonyn foddey ny Creestiaght 'sy Reeriaght Unnaneysit as ayns ny çheeraghyn er gholl roish crooaght yn RU as ta kiangley eddyr yn agglish as y steat foast ayn. Ta ronsee coyrlaghey dy vel credjue ayns Jee ec 38% sleih-earroo ny çheerey as dy vel 40% ny smoo credjal ayns spyrryd ny bea-lajerys. Ta'n pobble cur adsyn hene er enney lesh craueeaght er son cooishyn cultooragh as crauee as t'eh aahoilshit ayns meereggyraght eddyr earrooyn sleih as ad fockley magh credjue ayns Jee as sleih as ad cur adsyn hene er enney lesh craueeaght unnaneagh. Ta'n Chreestiaght ny preeu-chraueeaght: er Creearey Tearfund ny bleeaney 2007 dooyrt 53% dy reggyrtee dy row ad nyn Greestee as ny h-earrooyn shen cosoylit rish creearey British Social Attitudes Survey ny bleeaney 2004, as rish Coontey-pobble ny bleeaney 2001 as eh gra dy vel 71.6% sleih-earroo ny çheerey nyn Greestee, (faagail magh dy vel y feysht 'sy Choontey-pobble ny s'boggey). Ny yei'n Chreestiaght ta'n Islam, y Hindooghys, y Seeckaghys as yn Ewaghys rere earroo eiyrtyssee.

Ta Agglish Hostyn, quoi va scarrit magh veih Agglish ny Raue ayns 1534 (jeeagh er Aachummey Hostyn), ny h-Agglish 'steat' ayns Sostyn: ta'n agglish freayll tuarystallys ayns Parlamaid yn RU as ta'n ree ny yn venrein Goaldagh ny oltey jeh'n Agglish (shirrit fo Olt 2 jeh Conaant yn Unnaneys) chammah as ny Ard-chiannoort. Ayns ny bleeantyn shoh caie ta cummaght yeeragh ny h-agglish goll sheese agh ta kiart towseyn slattyssagh (bentyn rish reirey crauee) freaylt eck trooid yn Ard-choyrle Chadjin as foddee orroo dy v'er heet nyn drooid liorish y Pharlamaid.

Ta'n Agglish Albinagh (enmyssit dy neuformoil myr y Kirk), quoi va scarrit magh veih'n Raue ayns 1560 (jeeagh er Calveenaghys as Aachummey ny h-Albey) ny h-agglish Phresbyteyragh, as t'ee er enney myr agglish ashoonagh ny h-Albey, as cha nel ee fo smaght y steat. Ta'n venrein ny h-oltey chadjin jeh'n Agglish, as ta shirreydys urree guee er shickyrys ny h-Agglish y choadey ec y chrooinaghey. Ta Agglish Aspickagh ny h-Albey, quoi ta ny cooid jeh'n Chommeeys Anglicaanagh, goaill toshiaght veih bunneeaght yerrinagh ny Presbyteyraght ayns Nalbin ayns 1690 nar v'ee rheynnit magh veih'n Agglish Albinagh, as cha nel ee ny 'fo-agglish' Agglish Hostyn. Myr eiyrtys skeiltyn elley 'syn Agglish Albinagh, 'sy nuyoo eash jeig er lheh, va agglishyn Presbyteyragh anchasley elley, goaill stiagh Agglish Heyr ny h-Albey, currit er bun.

Ayns ny 1920yn, va'n Agglish ayns Bretin scarrit magh veih Agglish Hostyn as haink urree dy ve jee-vunnit. Ta'n Agglish ayns Bretin foast 'sy Chommeeys Anglicaanagh. Ta'n Saasilaght as agglishyn seyrey elley troshtagh dy tradishoonagh ayns Bretin.

Va'n agglish Anglicaanagh, Agglish Nerin jee-vunnit 'sy nuyoo eash jeig. T'ee goaill stiagh ellan slane Nerin (Nerin Hwoaie hene as Pobblaght Nerin hene). Ayns Nerin Hwoaie, ta ny Protestoonee nyn mooar-chooid. agh ta Agglish ny Raue ny h-Agglish smoo. Ta'n Agglish Phresbyteyragh ayns Nerin, as ee bentyn rish yn Agglish Albinagh rere jeeoilys as shennaghys, ny h-Agglish Phrotestoonagh smoo.

Ta Agglish ny Raue ny nah rheynn chredjue ny Creestiaght smoo 'syn RU. Lurg yn Aachummey Protestoonagh, va leighyn geyrey currit ayns bree nyn oi, agh v'ad scughit liorish leighyn Seyrey ny Catolee ayns 1829. Ta reiltysyn Catoleagh er lheh ayn da Sostyn as Bretin, Nalbin, as Nerin.

T'ad agglishyn Creestee mooarey elley na Saasilee, bunnit ec John Wesley ayns Lunnin, as Bashtee. Ta agglishyn Sushtallagh as Kingeeshagh aasagh chammah, as y chooid smoo jeu bishaghey lesh inymmyrkey veih'n Cho-unnaneys as çheu hoal. Ta ny h-agglishyn Kingeeshagh 'sy treeoo ynnyd ny yei Agglish Hostyn as Agglish ny Raue rere fieaumanys.

T'eh er credjal dy vel mygeayrt 1.8 millioonyn Moslymee. Ta moskyn ry gheddyn ayns dagh ard. T'ad ny possanyn islamagh smoo jeh'n sluight Pakistaanagh, Bengaalagh as Injinagh. Er y gherrid, ta kemmyrkee veih'n Tomaal, y Chyprys Hwoaie, ny Çheeraghyn Balkanagh as çheeraghyn Arabagh cur lesh bishaghey mooad ny Moslymee Goaldagh. Ta arganys ny bleeaney 2006 fo'n burqa, ayns cohaggloo liorish y pholitickeyr Jack Straw, aahoilshaghey scarrey eddyr Goaldee ennagh as ad cur feyshtyn er mestey stiagh ny Moslymee lesh y çheshaght Ghoaldagh, as ad t'er credjal dy vel ceau ny breid freggyrtagh lhee, 'syn RU.

Ta craueeaghtyn Injinagh ry-gheddyn foast, lheid as Hindooghys, Seeckaghys, Buddhaghys as Jainaghys. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va mygeayrt 560,000 Hindooee as 340,000 Seeckee 'syn RU. Ta'n Buddhaghys cliaghtit ec 150,000 dy 'leih. Ta un reagheydys neu-reiltysagh ooley dy vel 800,000 Hindooee 'syn RU. Ta nane jeh ny çhiambleyn gonney çheu mooie jeh'n Injey soit ayns Leicester.

Ta mygeayrt 270,000 Ewnyn 'sy Vretyn Vooar, rere coontey-pobble ny bleeaney 2001.

Ta co-phobble anjee as meechredjuagh aasagh lesh mygeayrt 9.1 millioonyn dy 'leih (15% sleih-earroo yn RU) gaggyrt nagh vel craueeaght erbee oc ayns coontey-pobble ny bleeaney 2001.

Ta tarmaynys yn RU jeant seose (ayns oardagh lhargee mooadys) jeh tarmaynysyn Hostyn, ny h-Albey, Vretin as Nerin Hwoaie. Rere leahysyn coonree margee, ta'n Reeriaght Unnaneysit ny wheigoo tarmaynys smoo er y theihll as ny nah harmaynys moo 'syn Oarpey lurg ny Germaan.

Hoshee yn Çhyndaa Çhynskylagh 'sy Reeriaght Unnaneysit lesh co-ghlooaghey toshee er çhynskylyn eddrymey lheid as troggal lhongyn, meaineyrys geayil, obbragh staillin, as çhynskyl ny feederaght. Chroo yn impiraght margey har mooir da troaryn Goaldagh, as eh lhiggey da'n RU jannoo kioneys er traght eddyr-ashoonagh 'sy 19oo eas. Ansherbee, lesh çhynskylaghey çheeraghyn elley, myrane lesh parail tarmaynagh ny yei daa chaggey dowanagh, hoshee yn Reeriaght Unnaneysit e vondeish chohirreydagh y choayl as haghyr parail ayns çhynskyl eddrym veggan as ny veggan, trooid y 20oo eash. Ta'n jantyssaght foast ny chooid trome-cheeallagh y tarmaynys, agh cha row eh coontit agh er son sheyoo y troar ashoonagh 'sy vlein 2003. Ta'n çhynskyl gleashtanagh Goaldagh ny vooar-chooid jeh'n ronney shoh, agh haghyr pareil ayn lesh cohuittym yn MG Rover Group, ansherbee, as ec y traa t'ayn ta'n chooid smoo jeh'n çhynskyl fo shellooderaght colughtyn joarree. She BAE Systems, y colught Oarpagh EADS, shellooder Airbus, ny colughtyn smoo ayns obbragh etlanyn theayagh as coadee. Ta ronney mooar margee jeshaghtyn etlanys y theihill ec Rolls-Royce. Ta'n çhynskyl kemmigagh as potacareeagh lajer 'syn RU, lesh y nah as y sheyoo colught potacareeagh er y theihll, GlaxoSmithKline as AstraZeneca.

Ta ronney shirveishyn yn RU bishaghey, ansherbee, as nish t'eh freggyrtagh son 73% LTS ny çheerey. Ta'n ronney shirveishyn jannoo kioneys er shirveishyn argidoil, ayns bancaght as urryssaght er lheh. Ta Lunnin ny ynnyd argidoil smoo er y theihll lesh Boorse Lunnin, Boorse Lunnin ry hoi Conaantyn ry-heet Argidoil as Reihyn Eddyr-ashoonagh (LIFFE), as y margey urryssagh Lloyd's of London bunnit ayns Ard-valley Lunnin. Ta Lunnin ny ynnyd scanshoil ry hoi dellal eddyr-ashoonagh as cochionneeaght as t'eh ny valley toshee er tree ynnydyn anney ry hoi y tarmaynys dowanagh (myrane lesh York Noa as Tokyo). Ta'n co-ghlooaghey banglaneyn bancyn joarree smoo er y theihll ayn. 'Sy yeihaght jerrinagh, ta ynnyd argidoil trughanagh gaase ayns ny Lhonglannyn, lesh HSBC as Barclays Bank aahoiaghey ny h-ard-offishyn ayns shen. Ta mooarane colughtyn eddyr-ashoonagh nagh vel bunnit 'syn RU son y chooid smoo, lheid as Citigroup, aahoiaghey ny kione-cherrooyn Oarpagh gys Lunnin. Ta nane jeh ny h-ynnydyn argidoil smoo ny h-Oarpey 'sy phreeu-valley Albinagh, Doon Edin as ta kione-cherroo yn Royal Bank of Scotland Group, nane jeh ny bancyn smoo 'sy dowan, soit ayn.

Ta'n turrysid feer feer scanshoil da tarmaynys y Reeriaght Unnaneysit. Lesh çheet ny smoo na 27 millioonyn turryssee 'sy vlein 2004, ta'n Reeriaght Unnaneysit rang-oardraghit myr y sheyoo kione jurnaa smoo scanshoil 'sy dowan. Ta Lunnin, er oirr mooar, ny valley smoo shirrit 'sy dowan lesh 15.6 millioonyn keayrtee ayns 2006, roish Bangkok (10.4 millioonyn) as Paarys (9.7 millioonyn).

Ta ny çhynskylyn crootagh freggyrtagh son 7% LTF ny çheerey ayns 2005 as daase eh er mean-leahys 6% 'sy vlein eddyr 1997 as 2005.

Ta ronney eirinagh yn RU coontit er son 0.9% LTS ny çheerey.

Ta tashtey beg geayil 'syn RU myrane lesh tashtaghyn tuittymagh gas najooragh as tashtaghyn ooill. Ta ny smoo na 400 millioonyn thunnaghyn dy hashtaghyn geayil er enney 'syn RU. 'Sy vlein 2004, va lane ymmyd geayil yn RU (goaill stiagh cooid kionnit stiagh) mygeayrt 61 millioonyn hunnaghyn, as eh lhiggey da'n RU dy ve hene-haieagh ayns geayl er feie 6.5 bleeaney, ansherbee rere leahysyn tayrn magh roie, bee ny meainyn foast tayrn geayl magh ayns 20 bleeantyn. She caghlaays lostit lectraghys gientyn geayl-lostit gasaghey geayil keillit (GGK). She tilgey stiagh gaal as ocsygien trooid towl meainey GGK, as eh tilgey magh gas veih'n gheayl as cur y mestey gys y thalloo - foddee saase seyrey geayil lesh towseyn injil carboan. T'eh er credjal dy vel eddyr 7 billioonyn as 16 billioonyn thunnaghyn GGK ayns eaghtyryn er çheer, foddee. Er ymmyd roie geayil 'syn RU, ta ny towseyn shoh cowraghey tashtaghyn as ad abyl cour er feie 200 as 400 bleeantyn ec yn RU.

Ta cassey yn reiltys 'sy tarmaynys fo stiurey Shansyleyr y Rheynn Argidys (Alistair Darling ec y traa t'ayn) as eh ny 'er toshee er Staaitchishtey yn AO, agh ta'n Ard-vinishter (Gordon Brown, MP ec y traa t'ayn) ny Chied-hiarn y Staaitchishtey; ta Shansyleyr y Rheynn Argidys ny Nah-hiarn y Staaitchishtey. Ayns ny bleeantyn jerrinagh, va'n RU stiurit ayns freggyrtys lesh prinsabylyn feoiltaghey margee as keeshyn as curmaghey injil. Veih'n vlein 1997, ta Bing Pholasee Argidoil Vanc Hostyn, fo stiurey Chiannoort Vanc Hostyn, freggyrtagh son lhie leahysyn use ec cormidyn as ad ymmyrçhagh dy chooilleeney lane deanyn bolgey da'n tarmaynys. Ta ny leahysyn shen currit nyn lhie ec y Shansyler dagh blein. Ta Reiltys ny h-Albey, rere lowal rish Parlamaid ny h-Albey, abyl leahys bunneydagh keeshyn er çheet stiagh ry-eeck ayns Nalbin y chaghlaa rere 3 pingyn ny smoo ny ny sloo 'sy phunt, agh cha row y cummaght shen cliaghtit derrey yn laa t'ayn.

'Sy vlein 2007, va feeaghan reiltys yn RU fo 44% LTS.

She punt Sostynagh, cowrit liorish y chowrey £ argid oikoil yn RU. She Banc Hostyn y banc meanagh as t'eh freggyrtagh er son cur magh yn argid. Ta bancyn ayns Nalbin as Nerin Hwoaie freayll kiart noteyn hene y chur magh, as ad smaghtit fo freaylley mie dy liooar noteyn Vanc Hostyn ayns tashtaghyn. Ec launshey yn euro v'eh reiht ec yn RU çheet lesh yn argid shen, as er yn Ard-vinishter Goaldagh, Tony Brown, ta olteynys y phossan argidoil reillt magh lesh ny bleeantyn ry heet. Dooyrt eh dy row eh ny vriwnys kiart da'n Vretyn Vooar as yn Oarpey. Ren reiltys Tony Blair gioal refrane y ghoaill er olteynys y phossan argidoil my vel queig prowalyn tarmaynagh er n'gheddyn. Ayns 2005, va 55% sleih-earroo yn RU noi'n argid, as va 30% son yn argid.

Ta edjaghys 'sy Reeriaght Unnaneysit ny red jee-veanit lesh corysyn er lheh ayns Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn.

Ta Screeudeyr y Steat ry hoi Lhiennoo, Scoillyn as Lught-thie as Screeudeyr y Steat ry hoi Noaid, Ollooscoillyn as Schleiyn freggyrtagh son edjaghys ayns Sostyn, agh ta Lught-reill Ynnydagh Ynsee freggyrtagh ry hoi stiurey laa dy laa as argid. Va edjaghys steat cadjin currit stiagh ayns Sostyn as Bretin 'sy vlein 1870 da scollagyn ny bunscoillyn as 'sy vlein 1900 da scollagyn ny meanscoillyn. Ta'n edjaghys anneydagh da scollagyn eddyr queig bleeaney as shey bleeaney jeig d'eash (15 my vel ad ruggit ayns Jerrey Souree jeianagh ny Luanistyn). Ta'n chooid smoo dy scollagyn ynsit ayns scoillyn y steat, as coreir beg jeu reih scoillyn er bun ablid acadoil. Faagail magh dy row parail ayns earrooyn ny scollagyn as ad goll gys scoillyn preevaadjagh, ta coreir scollagyn ayns Sostyn ayns ny scoillyn shen ny yei er heet ny smoo na 7%. Va beggan ny smoo na lieh-chooid dy scollagyn ny h-ollooscoillyn Chambridge as Aah yn Ollee nyn eear-scollagyn scoillyn y steat. Ta shiartanse dy ny h-ollooscoillyn share er y theihll ayns Sostyn; ta Ollooscoill Chambridge, Ollooscoill Aah yn Ollee, as Ollooscoill Lunnin rang-oardit mastey ny 20 ollooscoilyn share ayns THES – QS World University Rankings ny bleeaney 2007. Ansherbee, rere parail ayns earrooyn ny scollagyn ta gynsaghey çhengaghyn joarree, ta aggle ayn dy beagh eiyrtys jiooldagh er dellal, as nish ta yllee ayn tosheeaght ny smoo dy chur er çhengaghyn.

Ta Screeudeyr Arrey ry hoi Edjaghys as Ynsaght Seihill freggyrtagh son edjaghys ayns Nalbin, agh ta Lught-reill Ynnydagh freggyrtagh ry hoi stiurey laa dy laa as argid. Ta paartyn ogheragh ayns edjaghys ny h-Albey ec colughtyn theayagh neu-rheynnagh: ta Lught-reill Qualleeaghtyn ny h-Albey freggyrtagh er son lhiasaghey, credjoonaght, scrutaght as teishtys qualleeaghtyn faagail magh keimyn as ad seyrit ayns mean-scoillyn, colaashtaghyn ynsee sodjey eear-vean-scoillaragh as ynnydyn elley; as ta Learning and Teaching Scotland kiarail coyrle, cooid as lhiasaghey fwirran da'n lught ynsee dy cur lhiasaghey coorse er oaie as dy chroo cultoor noaid, gloyrvian as erbaghtallys. Va ynsagh anneydagh currit ayns leigh ayns Nalbin 'sy vlein 1496. Ta beggan ny smoo na 4% dy scollagyn ny h-Albey, agh ta'n earroo shen gaase ayns ny bleeantyn jerrinagh.

Ta Arrey Ynsee, Caitríona Ruane (Sinn Féin) ec y traa t'ayn, freggyrtagh son edjaghys ayns NerinHwoaie, agh er y leval ynnydagh t'eh fo stiurey queig Boayrdyn Ynsee as Lioarlannyn. Ta'n Cooinseil ry hoi Coorse, Scrutaght as Meihaghey freggyrtagh er son coyrle er coorse ny scoillyn ayns Nerin Hwoaie, stundayrtyn scrialtee as cur magh qualleeaghtyn.

T'eh lesh Çhionnal Ashoonagh Vretin freggyrtys ynsee ayns Bretin. Ta mooarane dy scollagyn ynsit dy bollagh ny son y chooid smoo ayns Bretnish;ta lessoonyn ayns Bretnish anneydagh da scollagyn ny s'aa na 16 bleeaney d'eash. Ta planyn ayn bishaghey kiarail scoillyn Bretnish dy chur ayn as y plan shen ny choid jeh'n pholasee Bretin ghaa-hengagh y chroo.

Rere Claare ry hoi Scrutaght Eddyr-ashoonagh ny Scollagyn ta'n RU 'sy 14oo ynnyd ayns oaylleeaght, as eh ny s'yrjey na mean yn RCTL.

Ta'n Jantys Raaidyn Mooarey ny jantys obbree ry hoi raaidyn mooarey as bayryn gleashtanagh ayns Sostyn faagail magh y raad preevaadjagh M6 Keesh. Ta'n Rheynn Arraghey gra dy vel gloo traght nane jeh ny crampysyn traght smoo trome-chooishagh, as mannagh vel red erbee jeant ayn, bee eh costal Sostyn £22 villioon brash rere traa juaillit. Rere tuarastyl y reiltys Eddington ny bleeaney 2006, bee yn tarmaynys jeeyllit liorish y ghloo traght, mannagh vel laue currit rish liorish priseil raaidyn as bishaghey yn voggyl arraghey.

Ta Rheynn Treealys, Arraghey as Ynsaghey Beayn ny h-Albey freggyrtagh son moggyl arraghey ny h-Albey, as she Transport Scotland (Arraghey ny h-Albey) yn jantys ta freggyrtagh rish Screeudeyr Arrey Argidys as Bishaghey Yn-Ymmyrkey ry hoi raaidyn mooarey as moggylyn raaidyn yiarn ny h-Albey. Ta mygeayrt 340 stashoonyn traenagh ayns moggyl raad yiarn ny h-Albey as 3,000 kilometeryn raaidyn yiarn lesh ny smoo na 62 villioon troailtee er dagh blein.

Harrish yn RU, ta moggyl raaidyn lieh-chrantessenagh lesh 46,904 kilometeryn (29,145 mi) dy raaidyn mooarey as moggyl bayryn gleashtanagh ta 3,497 kilometeryn (2,173 mi) er lhiurid. Ta 213,750 kilometeryn (132,818 mi) dy raaidyn peamadit ayn foast. Ta'n moggyl raaidyn yiarn, ta 16,116 km (10,072 mi) er lhiurid 'sy Vretyn Vooar as 303 km (189 mi) er lhiurid ayns Nerin Hwoaie, ymmyrkey ny smoo na 18,000 traenyn troailtee as 1,000 traenyn traghtee dagh laa. Ta moggylyn raaidyn yiarn baljagh mie lhiasit ayns Lunnin as ayns baljyn elley. Va ny smoo na 48,000 km (30,000 mi) dy raaidyn yiarn 'syn RU, agh eddyr ny bleeantyn 1955 as 1975, va'n chooid smoo jeh'n voggyl leodit, as y leodaghey shen lurg tuarastyl liorish yn 'er-choyrlee reiltys Richard Beeching ayns ny mean 1960yn (currit er enney myr Giarrey Beeching). Ta'n lught reill smooinaghtyn er raaidyn yiarn ard-vieauid dy hroggal roish ny bleeaney 2025.

Ta Purt Aeragh Lunnin-Heathrow, ta soit 24 km (15 mi) eear veih'n phreeu-valley, ny purt aeragh smoo tarrooagh 'syn RU as ta ny smoo troailtee eddyr-ashoonagh aynjee na t'ayns purt aeragh elley erbee er feie ny cruinney.

Ghow spoyrtyn mooarey, goaill stiagh soccer, ruggyr, criggad, tennys as golf, toshiaght 'sy Reeriaght Unnaneysit. Rere co-earroo ny bleeaney 2006, she soccer y spoyrt smoo ennoil 'sy Reeriaght Unnaneysit.

Er yn ardan eddyr-ashoonagh, ta Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie, as Sostyn cohirrey ayns ram sleih-ghammanyn, chammah as ayns Cloiaghyn y Cho-unnaneys, as ayns co-hecks spoyrt ta'n ennym ny h-Ashoonyn Thie currit orroo. Ta fwirranyn ashoonagh ayns bluckan bascaidagh as ayns ny Cloiaghyn Olympagh shassoo er son y Reeriaght Unnaneysit.

Ta sheshaght sockyr, fwirran ashoonagh as corys leeg ec dagh çheer yn RU, agh ta clubyn ennagh cloie magh veih ny corysyn ashoonagh oc er oyryn shendeeagh as losteeagh, ansherbee.

Ta Sostyn, Nalbin, Bretin as Nerin Hwoaie cloie myr çheeraghyn ennagh ayns cohirraghyn eddyrashoonagh as, myr eiyrtys, cha nel fwirran sockyr er lheh ec yn RU. Ta treealtysyn ayn fwirran ashoonagh sockyr da'n RU dy chroo ayns Cloiaghyn Olympagh ny bleeaney 2012 agh ta sheshaghtyn ny h-Albey, Vretin as Nerin Hwoaie ny yei commeeys y yiooldey, as ad credjal dy vel y stayd oc er nyn maggyrt – baggyrt ta feeraghit liorish eaghtyrane FIFA, Sepp Blatter. Ta Sostyn ny fwirran ashoonagh smoo ladoosagh mastey ny çheeraghyn thie, lesh Cappan y Dowan ny bleeaney 1966 cosnit eck. Ta trughanys lajer ayns soccer eddyr Sostyn as Nalbin.

Ta corys leeg sockyr Hostyn goaill stiagh keeadyn dy leegyn eddyr-chianglt as ad jeant seose jeh thousaneyn dy rheynnyn. Ta Preeu-rheynn Hostyn (Premiership) ec baare y leeg ny leeg smoo ard-ghooagh er feie ny cruinney as t'eh feer ennoil 'syn Aishey. Sheese, ta'n Leeg Sockyr (The Football League) jeant seose jeh tree rheynnyn as ta rheynn ashoonagh ec y Football Conference lesh daa leeg ardjynagh artagh. Ny yei shen ta'n structoor ny smoo ardjynagh. Ta clubyn mooarey ennoil lheid as Liverpool, Manchester United, Chelsea, as Arsenal. Va clubyn Sostynagh feer ladoosagh ayns Cohirraghyn Oarpagh lheid as cosneyderyn y Chappan Oarpagh/Leeg Fenee UEFA: Liverpool (queig keayrtyn), Manchester United (tree keayrtyn), Nottingham Forest (daa cheayrt) as Aston Villa. Ta'n Cappan Oarpagh cosnit ec ny smoo clubyn Sostynagh na ec clubyn ass çheeraghyn elley (kiare fwirranyn cosoylagh rish tree ass yn Iddaal, y Ghermaan, as y Çheer Injil). Erskyn ooilley, ta Sostyn 'sy nah rhenk ayns rolley cosneyderyn cappanyn Oarpagh lesh 35 cohirraghyn cosnit oc (ta 36 ec clubyn ny h-Iddaal). Ta cohirrey yn Chappan Oarpagh çheet magh myr eiyrtys speeideilys club Sostynagh elley, Wolverhampton Wanderers noi clubyn Oarpagh mooarey ayns ny 1950yn. She Staid Wembley, lesh soiagyn da 90,000 cronneyderyn, preeu staid spoyrtagh Hostyn.

Ta daa leeg ashoonagh ayns corys leeg sockyr ny h-Albey: Preeu-rheynn ny h-Albey, yn ard rheynn, as Leeg Sockyr ny h-Albey, lesh tree rheynnyn. Sheese jeu, ta tree leegyn ardjynagh ayn agh cha nel ad kianglt lesh ny leegyn ashoonagh: Leeg Sockyr ny Gaeltaght, Leeg Sockyr ny h-Albey Hiar as Leeg Sockyr ny h-Albey Yiass. Ta un chlub Sostynagh, Berwick Rangers, cloie ayns y chorys Albinagh. Ta daa chlub mooarey ard-ghooagh ayns Nalbin as enney orroo er feie ny cruinney, Celtic as Rangers. Ta clubyn Albinagh lesh speeideilys ayns Cohirraghyn Oarpagh goaill stiagh lheid as Celtic (y Cappan Oarpagh ayns 1967), Rangers (Cappan Cosneyderyn Cappanyn UEFA ayns 1972) as Aberdeen (Cappan Cosneyderyn Cappanyn UEFA ayns 1983 as Ard-chappan Oarpagh ayns 1983). Va Celtic ny chied chlub Goaldagh y Cappan Oarpagh y chosney.

Ta corys leeg sockyr Bretnagh goaill stiagh Preeu-rheynn Vretin as leegyn ardjynagh. Ta'n club Bretnagh The New Saints cloie nyn gloiaghyn er çheu Hostynagh y joarey ayns Oswestry. Ta ny clubyn Bretnagh Cardiff City F.C., Colwyn Bay F.C., Merthyr Tydfil F.C., Newport County A.F.C., Swansea City A.F.C. as Wrexham F.C. cloie 'sy chorys Sostynagh. She Staid y Villey Bleeaney ayns Cayr Deeth, lesh soiagyn da 76,250 cronneyderyn, preeu-staid spoyrtagh Vretin.

Ta corys leeg sockyr Nerin Hwoaie goaill stiagh Preeu-rheynn yn IFA. Ta un chlub ass Nerin Hwoaie, Derry City cloie nyn gloiaghyn çheu mooie jeh'n RU ayns corys leeg sockyr Phobblaght Nerin.

Ta Ruggyr yn Unnaneys reaghit er bun er lheh da Sostyn, Nalbin, Bretin as Nerin as ta corys leeg as fwirran eddyr-ashoonagh er lheh oc, agh dagh kiare bleeaney ta fwirran ny Leionyn Goaldagh as Yernagh cloie 'syn Austrail, 'sy Teelynn Noa ny 'syn Affrick Yiass, as ny cloiederyn reiht veih ny h-Ashoonyn Thie. Va Cappan Ruggyr Unnaneys y Dowan cosnit ec Sostyn ayns 2003, agh she yn treeoo ynnyd y boayl s'yrjey ec Bretin, as y kiaroo ynnyd ec Nalbin. Cha jagh Nerin gys ny kerrooghyn-yerrinagh rieau. Ta bun Ruggyr y Leeg ayns Sostyn Hwoaie as va fwirran singyl 'ny Bretyn Mooar' cloie ayns Cappan Ruggyr Leeg y Dowan derrey 2008, tra chloie Sostyn, Nalbin as Nerin myr fwirranyn er lheh.

Va'n criggad currit er bun ayns Sostyn as she fwirran criggad Hostyn, ta fo stiurey Boayrd Criggad Hostyn as Vretin, fwirran ashoonagh ynrican 'syn RU lesh stayd prowallagh. Ta ny h-olteynyn çheet magh ass ny fwirranyn coontae mooarey, as t'ad goaill stiagh criggadee Sostynagh as Bretnagh. Ta'n criggad anchasley rish Soccer as Ruggyr c'raad dy vel fwirranyn ashoonagh er lheh cloie. Chloie criggadee Yernagh as Albinagh lesh fwirran Hostyn er y fa nagh vel stayd prowallagh ec Nalbin ny ec Nerin. Er y gherrid, hoshee ad cloie ayns Cloiaghyn Eddyr-ashoonagh Un-laa. Chloie Nalbin, Sostyn (goaill stiagh Bretin), as Nerin (goaill stiagh Nerin Hwoaie) ayns Cappan Criggad y Dowan, as raink Sostyn tree keayrtyn gys y kione-chloie. Ta feniaghtys leeg gerrymoil ayn c'raad dy vel clubyn ass 17 coondaeghyn Sostynagh as 1 choontae Bretnagh cohirrey.

Ta snooker nane jeh assphurtanyn ny Bretyn Mooar. Ta feniaghtysyn y dowan cloiet dagh blein ayns Sheffield. Ta'n spoyrt bishaghey er feie ny cruinney, lesh bishaghey mooar 'sy Çheen.

Va tennys currit er bun ayns Birmingham eddyr ny bleeantyn 1859 as 1865. Ta The Championships, Wimbledon ny taghyrtyn tennys ayns Wimbledon ayns jiass Lunnin dagh sourey as t'eh er credjal dy vel ad nyn daghyrt smoo ooashley ayns lioar imbee tennys ny cruinney.

Ta'n ratçhal cabbil fuilloilagh, lesh y bun echey fo Çhalse II Hostyn myr spoyrt ny reeaghyn, feer ennymoil harrish yn RU lesh ratçhalyn mooarey lheid as y Grand National, yn Epsom Derby as Royal Ascot. T'eh er credjal dy vel Newmarket ny chree ratçhal Hostyn, er bun Coorse Ratçhal Newmarket.

Ta golf ny sheyoo spoyrt smoo ennoil, rere commeeys, 'syn RU as ta The Royal and Ancient Golf Club of St Andrews, ayns Nalbin, coorse thie yn spoyrt.

Ta'n cammag Albinagh (ny camanachd) feer ennoil ayns Gaeltaght ny h-Albey, as ta thousaneyn dy chronneyderyn ec ram cloiaghyn, chammah as ec kione-chloie yn phreeu-hournamint, y Cappan Camanachd.

Ayns Nerin Hwoaie, ta'n bluckaneyrys Gaelgagh as yn immanaght nyn sleih-ghammanyn ennoil, rere commeeys as cronneyderyn.

Ta cultoor y Reeriaght Unnaneysit – y cultoor Goaldagh – çheet magh ass shennaghys y Reeriaght Unnaneysit myr çheer ellanagh lhiasit, reeriaght, cummaght impiroil as, son y chooid smoo, myr unnaneys politickagh jeh kiare çheeraghyn, lesh eiraght er lheh, oashyn as cosoyley. Myr eiyrtys ny h-Impiraght Goaldagh, ta cleayney Goaldagh ry-akin ayns çhengey, cultoor as corysyn leighoil ny shenn-choloinyn lheid as y Chanadey, yn Austrail, yn Injey as ny Steatyn Unnaneysit.

Va'n Reeriaght Unnaneysit cummaghtagh ayns lhiasaghey ny scannaneaght, lesh Ealing Studios gaggyrt dy vel ad nyn seyrlanyn shinney er y theihll. Faagail magh dy vel shennaghys fillmyn scanshoil as ladoosagh 'syn RU, ta'n çhynskyl cowrit lesh resoonaght veayn er yn enney echey, as cleayney ny scannaneaght Americaanagh as Oarpagh.

Ta lettyraght Ghoaldagh cur sheese da'n lettyraght ta kianglt lesh y Reeriaght Unnaneysit, Mannin as Ellanyn Vooir Eeaght, chammah as da'n lettyraght t'er heet magh ass Sostyn, Bretin as Nalbin roish crooaght y Reeriaght Unnaneysit. Ta'n chooid smoo jeh'n lettyraght Ghoaldagh ayns Baarle.

Tan bard as y screeudeyr cloie Sostynagh William Shakespeare ammyssit myr y dramadeyr share 'sy çhennaghys. Ta Geoffrey ass Monmouth (12-oo eash), Geoffrey Chaucer (14-oo eash), as Thomas Malory (15-oo eash) mastey ny screeudeyryn Sostynagh s'lheah. 'Sy 18-oo eash, va Samuel Richardson treishtit lesh crooaght y noaskeeal noa-emshiragh. 'Sy 19-oo eash, haghyr noaidyn ny smoo liorish Jane Austin, ny shuyryn Brontë, yn troddanagh sheshoil Charles Dickens, y najooree Thomas Hardy, y bard ashlinagh William Blake as y bard romansagh William Wordsworth. Ta screeudeyryn y 20-oo eash goaill stiagh lheid as screeudeyr far-skeealyn skeeandagh H. G. Wells, D. H. Lawrence arganagh, y noa-emshiragh Virginia Woolf, y noa-skeealagh faaishnagh George Orwell as y bard John Betjeman. Er y gherrid ta screeudeyr lioaryn ny far-skeealyn sheiltynys paitçhyn Harry Potter liorish J. K. Rowling aachooinaghtyn er ennoilid J. R. R. Tolkien.

Ta cohortys ny h-Albey goaill stiagh y screeudeyr cronneydagh Arthur Conan Doyle, lettyraght romansagh liorish y Reejerey Walter Scott as contoyrtysyn Robert Louis Stevenson. Ta'n bard ennoil Robert Burns, chammah as William McGonagall ass Nalbin myrgeddin. Er y gherrid, hug ny noa-emshiree as yn h-ashooneyderyn Hugh MacDiarmid as Neil M. Gunn mooarane da Aavioghey ny h-Albey. Ta reayrt groamagh ry-gheddyn ayns skeealyn Ian Rankin as 'sy chloie shicklaagagh aitt-grayn liorish Iain Banks. Ta preeu-valley ny h-Albey, Doon Edin, enmyssit myr kied ard-valley ny lettyraght liorish UNESCO.

'Sy vean-eash lheah, screeu screeudeyryn Bretnagh y Mabinogi. 'Syn eash noa-emshiragh, hug ny bardyn R. S. Thomas as Dylan Thomas cultoor Vretin gys y lught eaishtagh eddyr-ashoonagh.

Va cummal er screeudeyryn ass çheeraghyn elley, ass Nerin dy mynchooishagh, ny ass çheeraghyn y Cho-unnaneys, 'syn RU. Ta sampleyryn ennoil jeu goaill stiagh lheid as Jonathan Swift, Oscar Wilde, Bram Stoker, George Bernard Shaw, Joseph Conrad, T. S. Eliot as Ezra Pound, as er y gherrid ughtaryn Goaldagh va ruggit ass y çheer lheid as Kazuo Ishiguro as y Reejerey Salman Rushdie.

Ayns theater, hug co-emshiree Shakespeare Christopher Marlowe as Ben Jonson ny smoo da. Er y gherrid ren Alan Ayckbourn, Harold Pinter, Michael Frayn, Tom Stoppard as David Edgar cochiangle ass elmintyn sur-rieughid, rieughid as fraueoilaght.

Ta aghtyn eigsoylagh kiaull ennoil 'sy Reeriaght Unnaneysit, kiaull çheerey Hostyn, Nerin Hwoaie, Vretyn as ny h-Albey, as kiaull veain hrome ny mast'oc. Va cohortys Glaschu ayns kiaull currit er enney 'sy vlein nar v'eh enmyssit myr Ard-valley Kiaull jeh cooid ny h-Ashoonyn Unnaneysit, as eh nane jeh tree ard-valjyn ynrican er feie ny cruinney lesh yn aundyr shen.

Va The Beatles, Pink Floyd, Eric Clapton, The Rolling Stones, Status Quo, Slade, Led Zeppelin, The Who, Queen, as Black Sabbath mastey ny cohoyrtee ayns ny 1960yn as ny 1970yn ayns lhiasaghey ny craa-chiaull. Haink kiaull veain hrome, craa-chiaul chraaee, craa-chiaull sponk as kiaull honn noa ny yei myr eiyrtys. Ayns ny 1980yn leah, haink rah er bannyn kiaull Romansagh Noa Goaldagh lheid as Duran Duran, Depeche Mode, Spandau Ballet, Soft Cell as Ultravox. Ayns ny 1990yn, va rah eddyr-ashoonagh fowit ec bannyn Britpop as kiaull electronica. Ta kiaulleyderyn Goaldagh jeianagh ayns pop-chiaull goaill stiagh The Smiths, Oasis, Amy Winehouse, Leona Lewis, Coldplay, as ny Spice Girls.

Ta cummeyderyn kiaull chlassicagh ennoil ass y Reeriaght Unnaneysit as ny çheeraghyn v'ayn roish goaill stiagh William Byrd, Henry Purcell, y Reejerey Edward Elgar, Gustav Holst, y Reejerey Arthur Sullivan (kiaulleyder ard-ghooagh er son yn obbyr echey lesh y screeuder levreag, y Reejerey W. S. Gilbert) Ralph Vaughan Williams, as Benjamin Britten, kioneraadagh y chiaulldramey Goaldagh noa-emshiragh.

Ta enney share er y Reeriaght Unnaneysit er son y tradishoon Treealaght Ghoaldagh, banglane jeh fallsoonys fys ta gra nagh vel fys gyn taghyrt breeoil. T'ad ny fallsoonee smoo scanshoil jeh'n tradishoon shen na John Locke, George Berkeley as David Hume. Ta enney share er y Vretyn Vooar er son çhoarym fallsoonys moralagh, Vondeishaghys, as eh ymmydit da'n chied cheayrt liorish Jeremy Bentham as, ny s'anmey, liorish John Stuart Mill 'syn obbyr giare echey Utilitarianism. Ta fallsoonee ard-ennymagh elley ass y Reeriaght Unnaneysit goaill stiagh Duns Scotus, William ass Ockham, Thomas Hobbes, Bertrand Russell, Adam Smith as Alfred Ayer. Ta fallsoonee quaagh as cummal orroo 'syn RU goaill stiagh Isaiah Berlin, Karl Marx, Karl Popper, as Ludwig Wittgenstein.

Rug ram oaylleeyn as jeshaghteyryn as obbyr scanshoil jeant oc 'sy Reeriaght Unnaneysit. T'ad goaill stiagh lheid as.

Ta'n Colaashtey Reeoil soit ayns Lunnin. Ta scoillyn mooarey ellyn elley goaill stiagh Slade School of Fine Art; ny shey scoillyn ayns Ollooscoill yn Ellyn Lunnin, as ad goaill stiagh Central Saint Martins College of Art and Design as Chelsea College of Art and Design; Scoill Ellyn Ghlaschu, as Goldsmiths, Ollooscoill Lunnin. Ta'n ventyr traghtee shoh nane jeh sheshaghtyn toshee ny Bretyn Mooar ayns ellyn reayrtagh. Ta ellyneyryn Goaldagh goaill stiagh y Reejerey Joshua Reynolds, Thomas Gainsborough, John Constable, William Blake, J. M. W. Turner, William Morris, L. S. Lowry, Francis Bacon, Lucian Freud, David Hockney, Gilbert as George, Richard Hamilton, Peter Blake, Howard Hodgkin, Antony Gormley, as Anish Kapoor. Rish ny 1980yn as ny 1990yn, hug y Saatchi Gallery ayns Lunnin possan ellyneyryn yl-cheirdagh gys arrey yn phobble as yn ennym Ellyneyryn Aegey Goaldagh currit orroo. Tan possan shoh goaill stiagh lheid as Damien Hirst, Chris Ofili, Rachel Whiteread, Tracey Emin, Mark Wallinger, Steve McQueen, Sam Taylor-Wood, as ny Braaryn Chapman.




#Article 12: Bea-oaylleeaght (208 words)


Veih kione y çheu hoshtal, myr y clag: E. coli, renniagh chrouwagh, gaselle, caraig

She oaylleaght najooragh ee bea-oaylleeaght, bentyn da studeyrys er bea, reddyn bio, as ny haghtyn t'ad eddyr-obbraghey as obbraghey er yn çhymbyllaght. Ta bea-oayllee jannoo studeyrys er troggal, obbyr, aase, bun, aafilley as rheam reddyn bio. Chammah's shen, t'ad rang-oardraghey as taishbyney bioagyn as ny t'ad jannoo.

Haink bea-oaylleeaght dy ve ny h-oaylleeaght er lheh 'sy 19oo eash, tra hooar magh oayllee dy row co-hroyn bunneydagh ec organeyn bioag. Nish, t'ee goll er ynsaghey ayns scoillyn as ollooscoillyn er feie ny cruinney, as ta ny smoo na millioon artyn myekione goll er soilshaghey magh dagh blein ayns earishlioaryn.

Ta ymmodee sur-vagheryn ec bea-oaylleeaght.  Foddee ad goll er oardraghey rere'n torçh jeh organe bioag t'ad bentyn da: lus-oaylleeaght (studeyrys jeh lossreeyn); fliughane-oaylleeaght (studeyrys jeh fungyssyn); baagh-oaylleeaght (studeyrys jeh baaghyn); as myn-vioagh-oaylleeaght (studeyrys jeh myn-vioee).  Ny keayrtyn elley, t'ad rheynnit rere mooadys ny t'ad jannoo studeyrys er, as yn aght ta shen goll er jannoo: ta bea-chemmig bentyn da kemmig bunneydagh vea; ta bea-oaylleeaght cho-vreneenagh bentyn da eddyr-obbraghey co-vreneenyn bea-oaylleeagh; ta bea-oaylleeaght chillag scrutaghey killagyn; ta fyshoaylleeaght bentyn da obbyr oltyn as coryssyn y chorp; as ta eggoaylleeaght bentyn da eddyr-obbraghey organeyn bioag as yn çhymbyllaght.




#Article 13: Kemmig (137 words)


She banglane jeh sheanse ee kemmig (voish yn Ghreagish ), as ish cur geill da stoo. Ta studeyrys kemmigagh bentyn rish ny troggalyn as troyn oc, as shen goaill stiagh caghlaaghyn breneenagh.  Son y chooid smoo, t'eh dellal rish breneenyn er nyn bossanaghey myr gasyn, co-vreneenyn, crystalyn ny meainyn.  Chammah's shen, ta kemmig bentyn da troyn as eddyr-obbraghey breneenyn ynrican, as jannoo ymmyd jeh'n fys shen er y cheim ry-akin da'n tooill.  Rere kemmig jeianagh, ta troyn corpagh stooghyn er nyn reaghey ec y cheim breneenagh, as ish er e shayll er ny reaghey ec kianglaghyn magnaidagh lectragh eddyr-vreneenagh rere leighyn obbrinaght whantum.

Ta kemmig lhie harrish fishig, as y daa cur geill da bree as yn aght t'eh ym-obbraghey rish stoo.  T'ee lhie harrish bea-oaylleeaght myrgeddin, ayns ny magheryn coheshaghtagh bea-chemmig as bea-oaylleeaght cho-vreneenagh erskyn ooilley.




#Article 14: Leigh (238 words)


She corys dy reillyn eh leigh, as adsyn currit ayns bree liorish cliaghtey as commyn dy mennick. Ta'n leigh cur cummaght er politickaght, tarmaynys as sheshaght, as jannoo sheealtagh eddy sleih, as eddyr y phobbyl as y reiltys.

Ayns 350 RJC, screeu Aristotle: Share reill yn leigh na reill fer erbee.

Ta'n leigh reaghey ymmodee obbyraghyn sheshoil.  Ta leigh vargane reaghey creck as dellal.  Ta leigh çhellooghys reaghey cair as currym bentyn rish shellooghys as shellooderys.  Ta leigh treisht reaghey baighey-argid, as leigh tort reaghey cooilleeney noi skielley da peiagh, shellooghys ny cair.  My ta coad kerree ayn, ta leigh cherree lhiggey da'n çheer y jantagh y cherraghey.  Ta leigh aght-reill ny chlowan son croo leigh, coadey cair deiney as reih reihdee pholitickagh.  Ta leigh reiragh bentyn rish daltyn yantyssyn ny reiltys, as leigh eddyr-ashoonagh reaghey eddyr-obbraghey ashoonyn, goaill stiagh dellal, poleeney eddyr-ashoonagh, as caggey.

Ta studeyrys er leigh soilshaghey cooishyn scanshoil as crampit bentyn rish cairys, co-chormid as seyrsnys.  Myr dooyrt Anatole France ayns 1894: Yn leigh, er bun ooasle cho-chormid, t'ee gobbal da ny berçhee chammah's ny boghtyn dy chadley fo droghadyn, shirrey jeirk ayns y raad, as geid arran..

Son croo as soilshaghey magh yn leigh, ayns y tradishoon jeianagh Heear, ta tree banglaneyn ny reiltys: coyrle slattyssagh, coyrle chiannoortagh as briwyn.  Ta'n oik-reill, sheshaght caggee as meoiryn-shee cur rish y leigh as cur ee ayns bree.  Ta leighderyn jannoo cooishyn leigh ayns ny quaiyllyn.




#Article 15: Arraghey (281 words)


She arraghey gleashaght troailtee as lughtee veih un voayl dys boayl elley. Ta'n arraghey jeant liorish ram modyn ennagh, lheid as arraghey etlagh, railley, raaidey, ushtey, caabil, piob-linney as spoar. Ta'n magher rheynnit ayns fo-strughtoor, carbid, as obbraidyn.

Ta'n fo-strughtoor jeant seose jeh cullee anchorragh ta ymmyrçhagh ry hoi arraghey, as foddee dy vel ad nyn raaidyn, raaidyn yiarn, mollee aeragh, goorseyn ushtey, ammyryn as biob-linnaghyn, as stadyn jerree lheid as puirt aeragh, stashoonyn traenagh, stashoonyn barroose, thieyn stoyr, stadyn jerree truck, stoyryn aa-lhieeney (goaill loghanyn lhieeney as stashoonyn jeshee stiagh 'syn earroo) as puirt varrey. Foddee dy vel stadyn jerree ymmydit ry hoi eddyr-cheaghley troailtee as lughtee, as ry hoi meansalaght.

Ta ny carbid ta jannoo troailt er ny moggylyn shen goaill carbid jeh sorçhyn cooie lheid as gleashtanyn, daawheeylyn, barrooseyn, traenyn, truckyn, sleih, coptir as etlanyn. Ta ny h-obbraidyn jannoo ymmyd jeh aght obbraghey carbid, as ny h-aghtyn ta bentyn rish y chiarail shen goaill reaghey argid, leighoilidyn as polaseeyn stiagh 'syn earroo. 'Sy çhynskyl arraghey, foddee dy vel obbraidyn as shellooderys yn 'o-strughtoor ayns shelloo theayagh ny ayns shelloo preevaadjagh, y shellooderys shen croghit er çheer as mod.

Foddee dy vel arraghey troailtee ny arraghey theayagh, raad dy vel obbreyderyn kiarail shirveishyn skedjallit, ny ny arraghey preevadjagh. Haink er arraghey lughtee dy ve jeerit er cummeydaneaghey, ga dy vel arraghey lughtee thummidagh ymmydit ry hoi thummidyn mooarey dy nheeghyn foddey-heilltagh. Ta scansh vooar ec yn arraghey ayns bishaghey tarmaynagh as cruinneydaght, agh ta builley foudagh echey er y çhymmyltaght. Choud's ta argid choonee currit ayn liorish reiltyssyn, ta plannal mie ymmyrçhagh dys raad y hoyrt da stroo mie ny traghtey, as dys smaght y chur er surlley baljagh.




#Article 16: Laksaa (555 words)


She balley beg ayns Mannin eh Laksaa (Baarle: Laxey).  Ta bun yn ennym Shenn Loghlynnish , Awin Braddan.

Ta'n balley beg ny hoie er yn A2 eddyr Doolish as Rhumsaa.  Ta Glion Laksaa mastey 17 Glionteeyn Ashoonagh Vannin, faggys da Glion y Dowin.  Ta Raad ny Foillan roie rish y clyst, trooid y valley.

Ayns ny 1800yn, ghow ad toshiaght jannoo meaineraght son leoaie as meain ghorrym.  Va meainyn Laksaa nyn ging s'diuney ny cruinney. Haink jerrey er meaineraght ayns Laksaa rish 1929.

She balley cummaltagh as turryssagh t'ayn nish, as ymmodee garey taitnys echey.  Ta mwyllin fidderaght ayn, as ish creck e cooid hene.  Ta glion bun y valley, as kuse dy raad leeideil dys cass y ghlion; veih eshyn, foddee oo loayrt rish yn awin dys y voir, ny mygeayrt ny carrickyn dys y traie.

Rere kione-earroo 2006, va 1,768 deiney cummal ayns Laksaa.  She kiarroo valley beg 'syn Ellan, rere pobble.

Hie Queeyl Vooar Laksaa er jannoo ayns 1854 son dy phumpal ushtey magh ass ny tuill veainey.  Ren Robert Casement kiaddey ee; ta crantessen dy 72' 6 (22.10 m) eck, as lheead dy 227' (69.19 m).  T'ee çhyndaa mysh 3 keayrtyn 'sy vinnid.

Hug ad Lady Isabella jee, rere benainshtyr y Lhiass-chiannoort Vannin v'ayn.  Va ny smoo na 600 fir gobbraghey ayns ny meainyn traa dy row, as leoaie, cobbyr, argid as meain ghorrym çheet magh assdaue, derrey ghooin ad ayns 1929.  Ren Mnr. Edwin Kneale, ny hroggeyder, kionnaghey yn wheeyl as jannoo tayrnys turryssagh jee eddyr 1939 as 1965.  Eisht ghow Reiltys Vannin ish, as coardailys eddyr y ghaa dy beagh ad cummal ee ayns stayd obbree er son dy bragh.  Ayns 1989, hug ad ish fo stiurey Eiraght Ashoonagh Vannin .

She queeyl ushtey smoo ny cruinney ta gobbraghey foast t'ayn.

Va Raad Yiarn Meain Laksaa rheynn jeh'n çhynskyl meaineraght, as daa ghaa-ghreie echey.. T'ad foast gobbraghey er aayannoo y raad yiarn keyl as ny traenyn

Hug John Ruskin bun er Mwyljyn Olley Laksaa ayns 1881. T'ad jannoo breckan Manninagh, as ymmodee reddyn jeant jeh.  Ta'n eaddagh jeant jeh olley keyl loaghtan, er coigee shagheydagh. She shapp obbree t'ayn nish son y chooid smoo.

Va purt veg er ny troggal ec y valley ayns ny 1850yn, son y çhynskyl meaineraght.  Ta baatyn soccar as eeastee jannoo ymmyd j'ee nish.

Ta Laksaa er linney y Raad-yiarn Lectragh Vannin.  Ta stashoon Laksaa ec twoaie y valley kiangley eh rish y Raad-yiarn Sniaul, as y valley kione-stashoon jiass da.

Va ymmodee cabbal Saasilagh ayns Laksaa.  Va Shore Road Primitive Methodist Chapel er ny troggal ayns 1825, as ghooin ee ayns 1870. Doshil Glen Road Wesleyan Methodist Chapel ayns 1850, as ghooin ee ayns 1966. Doshil Minorca Primitive Methodist Chapel ayns 1870; va scoill doonee currit jee ayns 1898 er çheu hoal jeh'n raad. Ghooin y chabbal ayns 1966, tra haink Flen Road as Menorca stiagh ry-cheilley. Ayns 1970 haink troggal scoill doonee Vinorca y ve ny cabbal Saasilagh Laksaa noa.
Hie Christ Church (Agglish Hostyn) er troggal rere kiaddey Ewan Christian, liorish y Mining Company.  Chost ee £950.  Ren Aspick Sodor as Mannin, Lord Auckland, casherickey ish er 27 Mee ny Boaldyn, 1856.

Ta Laxey School ny bunscoill er Quarry Road.

Ta Laxey F.C. cloie ayns yn Isle of Man Football League, as y bun-ynnyd oc Laxey Football Ground er Glen Road.




#Article 17: Purt ny h-Inshey (147 words)


Ta Purt ny h-Inshey (Baarle: Peel) ny valley er çheu heear Ellan Vannin. Ta'n balley enmyssit myr ard-valley er y fa dy vel ard-agglish yn ellan soit 'sy valley. Rere leigh t'eh ny chiare valley smoo ny yei Doolish, Kione Droghad as Rhumsaa lesh 3,785 dy chummaltee ayn.

Cha row Purt ny h-Inshey ny h-ard-valley er yn ellan, agh she ard-agglish Phurt ny h-Inshey soiaghey Aspick Sodor as Mannin. T'ee ny purt eeastee smoo scanshoil er yn ellan myrgeddin.

Ta'n thie tashtee Thie Vanannan as Thie Tashtee Ymmyrkey Vannin soit ec y phurt. Erskyn shen, ta Cashtal Phurt ny h-Inshey soit er yn ellan beg, Ellan Noo Perick, ta kianglt lesh y vooarheear lesh taagher. 'Sy vlein 2005 va cooylley ushtey troggalit er yn awin Neb dy chur da ny baataghyn ablid dy hiauilley rish y vooir-hraie.

Ta ard-schoill ny Benrein Ealisaid II soit 'sy valley myrgeddin.




#Article 18: Purt Çhiarn (151 words)


Ta Purt Çhiarn (shenn enmyn ny enmyn elley: Purt Erin, Purt Sheearan, Purt Yiarn, Purt Chasherick; ) ny balley beg ayns jiass Vannin faggys da Purt le Moirrey. Rere coontae-pobble ny bleeaney 2001 va 3,369 deiney cummal 'sy valley beg. Ta'n balley beg soit er baie begnagh thallooinit. Ta Kione Vradda soit da'n twoaie lesh Lieh-innys ny Meayll da'n jiass. Çheu yiass veih Purt Çhiarn as veih Purt le Moirrey, ta ny raaidyn roie gour y jiass gys y chlaghan Creneash raad ren Ned Maddrell cummal as raad ta thie tashtee fo'n aer freillt ec Thie Tashtee Vannin as y Treisht Ashoonagh. Balley beg turryssagh t'ayn jiu, agh ayns ny shenn laaghyn v'eh ny valley beg eeastee. Va enney mooar er y valley beg ec drogh hraghtalee as ren ad ymmyd jeh'n vaie choadit t'ayn. Ayns ny laaghyn noa-emshyragh haink rah er y valley er oyr ny shellooderyn mwyllin veih Lancashire.




#Article 19: Reiltys Ellan Vannin (160 words)


Ta  Reiltys Vannin ny reiltys ayns Mannin. She fer toshee Reiltys Vannin yn Ard-Choyrlagh. 

Ta Doolish, y balley smoo er yn ellan, preeu-valley ny çheerey as ynnyd y reiltys, raad dy vel oikyn Reiltys as shamyryn y pharlamaid (Tinvaal) nyn soie.

Ta ny smoo na 2,000 obbreeyn 'sy Çhirveish Theayagh as ta mysh 9,000 obbreeyn 'sy rheynnag theayagh goaill stiagh obbreeyn 'sy Çhirveish Theayagh, ynseydeyryn, boandeyryn, poleenyn, a.r.e. Ta'n earroo shen jannoo seose ny smoo na 10% jeh earroo pobble yn ellan, as 23% earroo ny h-obbreeyn. Cha nel yn earroo shen goaill stiagh sidooryn, myr ta'n coadey ny reggyrtys jeh chooid y Reeriaght Unnaneysit.

Ta'n Reiltys jeant seose jeh nuy rinkyn, jeih buird slattyssagh as tree oikyn as ad cur coontyssyn jeh ny jannooyn oc da Coonseil ny Shirveishee. Ta ny rinkyn cur coontyssyn jeeragh dys Coonseil ny Shirveishee.

Ta ny buird slattyssagh as ny h-oikyn currit er y rolley çheu heese jeh'n rheynn as ad cur coontys jee:




#Article 20: Tinvaal (115 words)


She quaiyl slattyssagh ghaa-hamyragh Vannin eh Tinvaal (), ny Ard-whaiyl Tinvaal (). T'eh jeant seose jeh'n Chiare as Feed, ta reiht dy jeeragh, as y Choonseil Slattyssagh, ta reiht dy neu-yeeragh.
Ta ny thieyn soiaghey ry cheilley er Laa Tinvaal ec Balley Keeill Eoin, as er traaghyn ennagh elley ayns ny Thieyn Slattyssagh ayns Doolish. Jei shen, ta ny Thieyn soiaghey lhieu hene, lesh y Kiare as Feed cur er bun y chooid smoo jeh slattyssyn, as ta'n Choonseil Slattyssagh gobbraghey myr shamyr aavriwnyssagh. Ta sleih ennagh gra dy vel Tinvaal ny whaiyl slattyssagh tree-hamyragh myr, ayns bishaght lesh y daa whaiyl nyn soie lhieu hene, t'ad soiaghey ry cheilley myr un chorpane ny keayrtyn.




#Article 21: Cammag (156 words)


She sleih-ghamman ta goll er cloie ayns Mannin ee cammag. T'ee cosoylagh rish yn immanaght Yernagh as y chammag Albinagh. B'oayllagh yn gamman y ve er fakin as er cloie er feie yn Ellan ayns ny shenn laghyn, agh haink jerrey lhee myr spoyrt cadjin lurg y vlein 1900 tra haink y soccer stiagh gys yn Ellan. Er y laue elley, ansherbee, t'ee goll er ny h-aavioghey reesht 'sy 21oo eash as cloiaghyn cammag goll er cloie dagh blein eddyr y daa lieh jeh'n Ellan.

Ta maidjey, y cammag, ymmydit dy woalley'n crig. Ta daa wirran ayn as eddyr kiare as keeadyn dy chloiederyn er dagh fwirran. Ny keayrtyn, ghow baljyn as baljyn beggey slane ayrn ayns cloiaghyn. Maidjey erbee t'ayns y chammag lesh sthock cam er, as t'eh cosoylagh rish y caman ayns cammag Albinagh as y camán Yernagh, as ad gyn blod. Foddee er y chrig dy ve jeant seose jeh eairkey ny aamaid.




#Article 22: Nerin (11541 words)


Ta Nerin (, , Ullanish: Airlann) yn trass ellan smoo 'syn Oarpey as ny feedoo ellan smoo 'sy Chruinney. T'ee ny soie ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey as t'ee cruinnit lesh keeadyn dy ellanyn as ellaneenyn. Ta'n Vretyn Vooar soit da'n shiar as ish scarrit veih Nerin liorish Mooir Vannin. Ta Pobblaght Nerin coodaghey 5/6 dy eaghtyr yn ellan. Ta Nerin Hwoaie, cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, coodaghey'n chooid elley, as t'ee ny soie ayns shiar hwoaie yn ellan. Ta'n ellan jeant seose jeh cruink as sleityn injil ta cruinnlaghey strah rea lheeadagh as ta awinyn yn-shiaulley sheeyney stiagh çheu sthie. Ta glasseraght rank 'syn ellan - troar jeh'n speyr faarkagh vog ayn. Va çheshvean yn ellan coodit liorish keylljyn gloo derrey ny 1600yn agh jiu t'ee ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta shey sheeintee ghooghyssagh as feed ayns Nerin. Ta'n shynnagh ruy, yn arkan sonney, as y broc so-akin dy mennick, agh ta'n mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as kiyt ny miljyn ry-gheddyn chammah.

T'eh oolit dy vel 6.2 millioonyn dy 'leih ayns Nerin. Ta beggan ny sloo na 4.5 millioonyn dy 'leih cummal ayns Pobblaght Nerin as ta beggan ny sloo na 1.8 millioonyn dy 'leih cummal ayns Nerin Hwoaie. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney bishaghey mooar ayns sleih-earroo yn ellan veih'n 4.2 millioonyn va cummal ayn ayns ny 1960yn, agh t'eh foddey ny sloo veih'n 8 millioonyn va cummal er yn ellan ayns ny 1840yn leah roish çheet y Ghortey Mooar.

Ayns ny Mean Eashyn haink ny Normanee dys Nerin as fo-yerrey haink jerrey lesh y lhing Normanagh as toshiaght lesh y chioneys Sostynagh ayns ny 1500yn. Ayns ny 1600yn, va corys dy chioneys Sostynagh Protestoonagh er ny chummey dys neuvondeish dy chur er y vooar chooid Chatoleagh Raueagh as Phrotestoonagh yiooldagh, as v'eh sheeynt car ny 1700yn. Ayns 1801, haink er Nerin dy ve ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Rere caggey er son seyrsnys 'sy 20-oo eash leah haink er y çheer dy ve rheynnit ayns daa ayrn - Steat Seyr Nerin as Nerin Hwoaie. Haink er Steat Seyr Nerin dy ve ny smoo seyr harrish ny jeihaghtyn agh hannee Nerin Hwoaie lesh y Reeriaght Unnaneysit. Haghyr boirey theayagh ayns veih ny 1960yn jeianagh derrey ny 1990yn. Huitt y mooadys dy voiraghyn lurg conaant politickagh ayns 1998. Ayns 1973, hie'n daa ayrn jeh'n ellan stiagh 'sy Voodeeys Tarmaynagh Oarpagh (yn Unnaneys Oarpagh jiu). Haghyr bishaghey tarmaynagh neusampleyrit ayns Pobblaght Nerin veih ny 1990yn meanagh derrey'n gheyre-ghaue argidoil Yernagh ayns 2008-2010.

Va'n chooid smoo dy Nerin coodit lesh rio derrey jerrey ny h-eash rioee jerrinagh ny smoo na 9,000 bleeantyn er dy henney. Va yrjidyn marrey ny s'inshley ec y traa shen as va Nerin, myrane lesh y nabooys eck y Vretyn Vooar, kianglt rish yn Oarpey vooar-heeragh as cha row ad nyn ellanyn. Haink sleih mean chlaghagh car Eash ny Claghyn gys yn ellan mychione ny bleeaney 8,000 RC as haink yn eirinys ny yei lesh çheet yn Eash-Chloaie Noa mychione 4,500 derrey 4,000 RC tra va kirree, goair, ollagh as grineyn currit stiagh veih lieh-innys ny h-Ibeir. Ayns Achaidh Chéide, ta corys rheaymyssagh dy vagheryn, y corys shinney 'sy dowan foddee, freilt fo coodagh dy voaney ayns Coontae Vay Eo noa-emshiragh, as ta'n corys shen çheet ass y lhing shen, ny beggan ny yei. Ta'n corys shen jeant seose jeh rheynnagyn beggey ta scarrit veih nyn geilley liorish boallaghyn cloaie-çhirrym, as va ny magheryn lhiassit er feie shiartanse dy cheeadyn eddyr 3,500 as 3,000 RC. V'ad curnagh as oarn ny troaryn smoo scanshoil. Hoshee yn Eash Ooha – ta meenit liorish ymmyd meain – mychione ny bleeaney 2,500 RC tra va'n çhaghnoaylleeaght caghlaa seihill y phobble car y lhing shen liorish noaidyn lheid as y wheel, goaill greienys er dew, jannoo fidderaght er eggaghyn feeit, gimbylagh alcoal, as obbyr-veainey schleioil, cur magh greieyn caggee as greieyn noa, as jesheenaghey airh vraew as cliejeeneydys, lheid as jialgyn broghil as torcyn.

Ta'n Eash Yiarn ayns Nerin kianglt dy tradishoonagh rish sleih t'er enney myr ny Celtiee. V'eh er credjal dy cadjin dy ren ny Celtiee coloinaghey Nerin ayns straih dy ruegyssyn eddyr y 8-oo as y 1-d cheead-bleeaney RC. V'eh raait, dy ren ny Gaeil, y straih yerrinagh jeh ny Celtiee, rheynn magh yn ellan ayns queig ny ny smoo reeriaghtyn lurg y choloinaghey j'ee oc. Ansherbee, ta ard-schoillaryn jiu cur foayr ayns reartys ta cur trimmid da skeaylley dy chultoor veih ardjyn çheumooie jeh'n ellan as nagh haghyr coloinaghey cahnagh. Ta feddynyn magh lheid as Fear Chluain Uí Chaomháin taishbynit myr feanish jeh'n reayrtys shen.

Ta ny recortyssyn screeuee s'leah er Nerin çheet ass çheer-oaylleeyn classicagh Greagagh-Raueagh. Ta Ptolemy ayns yn Almagest echey çheet er Nerin myr Mikra Brettania (Y Vretyn Veg), ayns cosoylaght rish yn ellan smoo, va enmyssit Megale Brettania echey (Y Vretyn Vooar). Ayns yn obbyr ny s'anmey echey, Geographia, ta Ptolemy çheet er Nerin myr Iwernia as er y Vretyn Vooar myr Albion. Va ny h-enmyn noa shen goit ass enmyn dooghyssagh er ny h-ellanyn ec y tra shen. Va ny shenn-enmyn, ayns neu-chosoylaght, crooit roish cur fys dy jeeragh rish sleih ynnydagh. Ren ny Rauee ny s'anmey çheet er Nerin lesh yn ennym shen chammah agh ayns y chummey Ladjynaghey, Hibernia, ny Scotia. Ta Ptolemy recortyssey shey cleinyn jeig va cummal ayns dagh ayrn dy Nerin 'sy vlein 100 BNJ. Cha nel eh baghtal cre'n torçh dy chiangley v'ayn eddyr yn Impiraght Raueagh as ny cleinyn ayns Nerin henndeeagh. Ta screeuyn moyllee er çheu mooie er mayrn çheet ass screeuyn Raueagh, er wheesh dy vel coontyssyn dooghyssagh çheet ass feeleeaght as feayn-skeealleydaght Yernagh. Agh, ta mooarane dy chooinaghyn Raueagh er ny gheddyn ayns Nerin, myr sampleyr ayns Sí an Bhrú.

Va Nerin ny mestey jeh cleinyn trughanagh agh, goaill toshiaghey 'sy 7-oo cheead-bleeaney BNJ, va sheiltynys dy reeoilaght ashoonagh oltit dy keimagh trooid yn eie jeh Ard Ree Nerin. Ta lettyraght Yernagh vean-eashagh soilshaghey straih begnagh gyn baarney jeh Ard Reeaghyn ta sheeyney sheear harrish millaghyn dy vleeantyn, agh ta screeuderyn shennaghys noa-emshiragh credjal dy row yn sleim shen cummit 'sy 8-oo cheead-bleeaney dy chur trimmid er staydys ny possanyn politickagh troshtagh as ad croghey bun y reill oc jeeragh stiagh ayns ny traaghyn shenndeeagh. V'eh raait dy ren yn Ard Ree reirey ny reeriaghtyn queiggagh va jannoo seose Nerin. Va ree er lheh ec dagh fer jeh ny reeriaghtyn shen agh v'ad fo-viallys da'n Ard Ree ayns ennym er y chooid sloo. Haink yn Ard Ree magh ass ny reeaghyn queiggagh as ren eh reirey reeriaght ny Mee, lesh preeu-valley jesh-chliaghtagh ayns Teamhair. Cha daink er yn eie dy ve ny feerid agh ayns Eash ny Loghlynee agh cha row ee ny h-eie chohassooagh erbee. Agh va reill ynrican dy leigh ayns Nerin: y corys briwnagh screeuee va enmyssit ny Leighyn Briwnagh, as va reirit ec lught keirdey dy leigh-oaylleeyn va enmyssit briwnyn.

Ta Recortys Nerin recortyssey da daink yn Aspick Palladius gys Nerin er mishoon sushtal 'sy vlein 431 BNJ veih Paab Celestine II dys ny Yernee dy hushtallaghey, agh tra haink eh gys Nerin va'n pobble credjal ayns fockle Chreest hannah Ta'n recortys hene recortyssey dy daink Noo Perick, yn ard-noo Yernagh share er enney, 'sy vlein lurg shen. Ta resoonaght foast ayn er mishoonyn Phalladius as Pherick, agh ta co-choardailys ayn er taghyrt y daa vishoonyn as ta shickyrys ayn er tuittym y hradishoon druaiaghtagh shinney noi'n chredjue noa. Va ny schoillaryn Creestee Yernagh nyn sur-schoillaryn ayns Ladjyn as Greagish as ayns jeeghtys Creestee. 'Sy chultoor maynaghoil lurg goaill Creestee Nerin, va studeyrys er y Ladjyn as y Ghreagish freilt ayns Nerin car ny Mean Eashyn Leah ayns neu-chosoylaght rish buill elley 'syn Oarpey, raad haghyr ny h-Eashyn Dorraghey lurg tuittym yn Impiraght Raueagh. Haghyr blaaghey ayns ny h-ellynyn, lheid as daahghey laue-screeuyn, obbyr-veainey as jallooderys as va tashtee lheid as Leabhar Cheanannais troarit, myrane lesh cliejeeneydys ornaidagh as shiartanse dy croshyn cloaie grainnit ta foast ry-akin er feie'n ellan jiu.

Veih'n 9-oo eash, ren straihyn dy ruegyssyn Loghlynagh craghey mannishteryn as baljyn Yernagh. Chur ny ruegyssyn shen lesh taghyrt cadjin dy chraghey as caggey va ry-gheddyn dy dowin ayns Nerin hannah.

Er 1 Boaldyn, 1169, haink turrys-contoyrtys dy reejereeyn Bretnagh-Normanagh er y çheer ec Cuan an Bhainbh ayns Coontae Logh Garman lesh sheshaght chaggee va jeant seose jeh mygeayrt shey keead dy hidooryn. Va'n turrys stiurit liorish Richard de Clare, as eh enmyssit Strongbow (bow troshtagh) rere y lajerid echey myr sideyr. Va'n ruegys shen, va taghyrt ec tra cheddin jeh bishaghey Normanagh noa, jeant ec cuirrey Diarmait Mac Murchada, ree Lion.

'Sy vlein 1166, hie Mac Murchada gys Anjou, y Rank lurg caggey lesh Tighearnán Ua Ruairc, veih Breifne, as ren eh shirrey er cooney veih'n ree Angevin, Inry II, as eh geearree e reeriaght dy aaghoaill. 'Sy vlein 1171, haink Inry gys Nerin dy yannoo aavriwnys er immeeaght chadjin y hurrys-contoyrtys. V'eh geearree kioneys reeoil dy aachur er y ruegys as eh bishaghey magh veih'n smaght echey. Ren Inry chur kioneys er Strongbow as ny çhiarnyn-caggee Bretnagh-Normanagh reesht, as ren eh cleayney er ny reeaghyn Yernagh eh dy ghoaill rish myr ard-hiarn, red va shickyrit ayns Conaant Windsor 'sy vlein 1175.

Va'n ruegys lowit liorish kiarailyn y Vulley Paabagh Laudabiliter, va soilshit magh liorish Adrian IV 'sy vlein 1155. Ren y bulley cur creeaght er Inry dy ghoaill greim er Nerin son aa-reaghey argidoil as reiragh yn Agglish Yernagh as e mestey stiagh 'sy chorys Agglishagh Raueagh dy oaseiraghey. Va aastrughtoorey er ny toshiaghey hannah ec keim agglishagh lurg Ard-choyrle Cheanannais 'sy vlein 1152. Ta arganys ayn mychione y vulley, agh ta'n varrantoilid echey goit dy mie jiu. Hug eh çhiarnys er Nerin gys Inry ayns ennym y phaabaght. 'Sy vlein 1172, ren y paab noa, Alistair III, cur creeaght er Inry son yn Agglish Yernagh dy ghoaill stiagh ny smoo lesh yn Agglish Raueagh. V'eh lhiggit da Inry jaghee dy phing 'sy çhiollagh myr contoyrtys bleeanagh dy chur er y phobble. Ta'n jaghee shen, va enmyssit pingyn Pheddyr, foast ry-akin ayns Nerin myr toyrtys arryltagh. Reir garraghyn, ghow Inry lesh yn enmys Çhiarn Nerin ren Inry bronney er e vac aeg, John Lackland, 'sy vlein 1185. Ren eh cur sheese y steat Yernagh myr Çhiarnaght Nerin. Tra hooar eiyrtyssagh Inry baasedy doaltattym ayns 1199, ren John eiraghey crooin Hostyn as dreill eh Çhiarnaght Nerin.

Harrish y cheead-bleeaney lurg shen, ren leigh Normanagh cur stiagh ayns ynnyd y Leigh Briwnagh as ec jerrey y trass eash jeig yeianagh va corys feudagh Normanagh currit er bun er feie'n chooid smoo dy Nerin liorish ny Normanee Yernagh. Va buill chummaltit cowrit liorish bunneeaght ny barranaghtyn, ny mannoryn, ny baljyn as toshiaght y chorys coontae noa-emshiragh. Va lhieggan jeh'n Çhiart Vooar (Çhiart Vooar Nerin), soilshit magh 'sy vlein 1216, as eh cur Divlyn ayns ynnyd Lunnin as yn Agglish Yernagh ayns ynnyd Agglish Hostyn, as va Parlamaid Nerin bunnit 'sy vlein 1297.

Ansherbee, veih mean y 14-oo eash, lurg y Ghorley Doo, hie buill chummaltit Normanagh ayns Nerin stiagh ayns lhing voalaghey. Ren reileyderyn Normanagh as sleih mullee Yernagh dooghyssagh eddyr-phoosey as haink er ny h-ardjyn fo smaght ny Normanee dy ve jeant Gaelgagh. Ayns ayrnyn ennagh, dirree cultoor Yernagh-Normanagh mestit ayn. Myr freggyrt da shen, va Slattyssyn Cheeill Chennee currit er bun ayns 1367 liorish y Pharlamaid Yernagh. Va ne leighyn shen nyn bossan dy leighyn va cummit dy chur lhiettal er lheie ny Normanee stiagh ayns sheshaght Nerin as ren ad cur feme er y theay Sostynagh ayns Nerin y Vaarle dy loayrt, cliaghtaghyn Sostynagh dy ghoaill rish, as gow rish y leigh Hostynagh. Ansherbee, ec jerrey y 15-oo eash va'n kioneys Sostynagh meanagh begnagh immeeit as va cultoor as çhengey Yernagh aanoa, lesh cleanaghyn Normanagh, ayns yn ard-voayl reesht. Agh hannee stiurey fo Crooin Hostyn gyn brishey gyn crampys ayns ard mygeayrt Divlyn as yn ard shen enmyssit y Phaal as fo conaantyn Leigh Poyning veih'n vlein 1494, va slattys jeh'n Pharlamaid Yernagh fo-viallys da lowal rish Parlamaid Hostyn.

Va reill Sostynagh aaniartit as bishit 'sy 16-oo eash, ansherbee, as ren eh shen leeideil gys aaghoaill Hiudaragh Nerin. Va ruegys begnagh slane cooilleenit roish toshiaght y 17-oo eash lurg Caggey ny Nuy Bleeaney as Immeeaght ny h-Eearlaghyn. Va'n gurneil shen niartit car ny caggaghyn (lheid as Caggaghyn ny Tree Reeriaghtyn as y Caggey Illiamagh) as y choloinaghey Sostynagh as Albinagh (Plandailyn Nerin) 'sy 17-oo eash. T'eh er credjal dy hooar 20,000 sidooryn Yernagh baase car Caggey ny Tree Reeriaghtyn, as t'eh oolit dy hooar 200,000 shivoilee baase myr eiyrtys er cochiangle jeh gonney, scughey, gastid cheylley as paitt car y chaggey. Va 16,000 shivoilee elley prowit as shiaullit myr sleabyn gys ny h-Injyn Sheear. Ta screeuderyn shennaghys ennagh gooley dy hooar seose gys lieh-chooid dy sleih-earroo Nerin baase myr eiyrtys jeh'n chaggey.

Ren kestalyn crauee jeh'n 17-oo eash cur rheynn scarreydagh ayns Nerin. Ren ammys crauee feddyn magh y tastid 'sy leigh er y leighaltys da'n Ree as da'n Pharlamaid Yernagh. Lurg goaill rish y Test Act 1673 as lesh barriaght ny forseyn jeh'n reeriaght ghooblit jeh Illiam as Moirrey harrish ny Jamyssee, va lhiettrimys currit er Catolee Raueagh as er Protestoonee Neuchoardailagh anchochredjuagh rish soie myr olteynyn ayns Parlamaid Nerin. Fo ny leighyn kerree, va cairyn deiney ny smoo as ny smoo goit ass ny Catolee Raueagh as ny Protestoonee Neuchoardailagh goaill stiagh cairyn da eirys. Va tooilley slattyssyn kerree cooyllagh currit rish ayns ny bleeantyn 1703, 1709 as 1728. Ren eh creaghney corys slane dy chur neuvondeish er Catolee Raueagh as Neuchoardailee Phrotestoonagh, as lhig ny slattyssyn shen lhiasaghey sleih mullee jeh Coardailee Anglicaanagh. Va'n lught reill Anglo-Yernagh shen enmyssit Eaghtyrys Protestoonagh.

Ren emshir neuchadjin, myrane lesh çheet lheeah praase veih America Hwoaie, cur failleil ny praaseyn er bun. Myr eiyrtys jeh shen, haghyr gonney 'sy vlein 1740. T'eh er ooley dy hooar mychione 250,000 baase (mychione un 'er ayns dagh hoght fer jeh'n phobble) rere y phaitt as yn asslaynt ny lurg. Ren y reiltys Yernagh cur lhiettrimys er assphurtal arroo as va'n çheshaght chaggee freilt ayns nyn marrickyn oc, agh cha ren ad ny smoo na shen. Ren sleih ooasle as reagheydyssyn jeirk kiarail couyr agh cha row ad jaral cur streeaney er y vaasoilid ny lurg. 'Syn eiyrtys lurg y ghonney, ren bishaghey ayns troarey çhynskylagh as freayney ayns traght cur rish troggalys 'syn ellan. Haghyr mooadaghey mooar ayns earroo yn phobble 'sy lieh jerrinagh jeh'n eash shoh as va leggad ard-obbrinagh Horshagh Nerin troggit. 'Sy vlein 1782, va Leigh Poynings mooghit as hug eh shen da Nerin far-heyrsnys slattysagh veih'n Vretyn Vooar da'n chied cheayrt veih tra'n ruegys Normanagh. Ansherbee, va'n kiart freilt ec y reiltys Goaldagh reiltys Nerin dy enmys harrish co-choardail y pharlamaid Yernagh.

'Sy vlein 1798, haink olteynyn jeh'n tradishoon Protestoonagh Neuchoardailagh (Presbyteyree son y chooid smoo) ry-cheiley lesh ny Catolee Raueagh ayns irree magh pobblaghtagh va cur ardsmooinaght da as stiurit ec Sheshaght ny Yernee Unnaneysit as v'eh yn dean oc steat seyr dy chur er bun ayns Nerin. Dyn y wooise da'n chooney veih'n Rank, va'n irree magh currit fo chosh liorish ny reiltyssyn Goaldagh as Yernagh as liorish forseyn kern. 'Sy vlein 1800, hie Slattys Unnaneys trooid ny parlamaidyn Goaldagh as Yernagh, as haink eh stiagh ayns bree er 1 Jerrey Geuree 1801. Ren eh unnaneysey Reeriaght Nerin as Reeriaght ny Bretyn Mooar stiagh ayns reeriaght hingil va enmyssit Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin. Va shiaulley yn Slattys 'sy Pharlamaid Yernagh jeant liorish y vooar-chooid, agh cha hie eh trooid y Pharlamaid 'sy chied cheayrt ayns 1799. Rere docamadyn jeh'n traa as scrutaghey shendeeagh, hie eh trooid y Pharlamaid lesh cooney sollaghey laueys, lesh cooney argid va kiarit liorish Oik y Çhirveish Folliaghtagh Ghoaldagh, as liorish bronney ooashlidyn, buill as onnoryn son voteyn dy hickyraghey. Lesh shen, haink er Nerin dy ve ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit heeynt, va reirit dy jeeragh veih'n pharlamaid 'sy Vannishter Heear ayns Lunnin. Va shirveishaght lhiass-reeoil currit er bun myrane lesh yn Ard-Scrudeyr ec Cashtal Ghivlyn.

Hooar mychione un villioon Yernee baase 'sy Ghortey Mooar car ny 1840yn as daag ny smoo na un villioon deiney elley. Rish jerrey ny jeihaght, va lieh-chooid jeh sthie-arraghey gys ny Steatyn Unnaneysit çheet ass Nerin. Haink er yn arraghey magh dy ve ny chooid ghowin jeh'n aigney as ren y sleih-earroo tuittym gys mean y 20-oo eash. Jeeragh roish y ghortey, va'n coontey-pobble recortyssey 8.2 millioon dy 'leih 'syn ellan. Agh cha nel earroo yn phobble er roshtyn gys ny h-earrooyn shen veih'n traa shen. Huitt earroo yn phobble gys ny 1961 as ayns 2006 ren y coontae jerrinagh (Coontae Lheeahtrim) y chied irree ayns sleih-earroo veih'n vlein 1841.

Dirree eie yn ashoonaghys Yernagh, mastey Catolee Raueagh son y chooid smoo, car y 19-oo as y 20-oo eash. Va Daniel O'Connell ny ghooinney ard-cheimnagh mastey ny fir jeh'n eie shen. V'eh reiht myr oltey yn pharlamaid son Innys ayns eiyrtys yindyssagh ga nagh vel eh jargal e hoiag y ghoaill er oyr dy row eh ny Chatoleagh Raueagh. Ren O'Connell stiurey troddan breeoil va goit ec Ard-Vinishter Duic Wellington, va ny hidoor as ny steateyr va ruggit ayns Nerin. Ren eh stiurey yn Slattys trooid pharlamaid ny Mannishter Heear, lesh cooney veih'n ard-vinishter ry heet Robert Peel, as ren Wellington geddyn barriaght er Shorys IV y billey dy fo-screeu as dy fockley magh myr leigh. Ren ayr Horys goll noi plan yn eear-Ard-Vinishter, Pitt the Younger, e lheid billey dy chur stiagh 'sy pharlamaid lurg yn Unnaneys 'sy vlein 1801 er yn oyr dy row eh credjal dy row eh ayns contraartys rish Slattys Coloinaghey 1701.

Cha row y troddan eiyrtyssagh son mooghey yn Slattys Unnaneysey ec O'Connell raahoil. Ny s'anmey 'sy cheead-blein, ren Charles Stewart Parnell as fir elley troggal troddan er son hene-reiltys çheu-sthie 'syn Unnaneys, ny Reill Thie. Va ny h-Unnaneyseyryn, goaill stiagh ad 'sy chooid hwoaie jeh'n ellan er lheh, noi eie yn Reill Thie, er yn oyr dy row ad credjal dy beagh y sorçh reill shen fo kioneys anaaseyn Catoleagh. Lurg shiartanse dy eabyn billey Reill Thie dy hiaulley trooid y pharlamaid, v'eh begnagh kinjagh dy beagh fer goll trooid y pharlamaid 'sy vlein 1914. Son lhiettrimys dy chur er shen, va Arryltee Ulley currit er bun 'sy vlein 1913 fo stiurey Çhiarn Carson. Va Arryltee Nerin currit er bun myr eiyrtys er shen 'sy vlein 1914, as y dean oc son y Billey Reill Thie dy hickyraghey as eh goll trooid y pharlamaid. Hie'n Slattys trooid y pharlamaid lesh shaghney shallidagh er ny shey coondaeghyn ayns Queiggey Ulley. Ansherbee, roish lowal y Slattys v'eh currit tayrnit magh car y Chaggey Mooar. Va Arryltee Yernagh rheynnit ayns daa phossan. Ghow y vooar-chooid, mychione 175,000 dy 'leih, fo John Redmond, yn ennym Arryltee Ashoonagh as chur ad cooney da cassey Nerin 'sy chaggey. Dreill y vyn-chooid, mychione 13,000 dy 'leih, yn ennym, Arryltee Nerin, as v'ad goll noi cassey Nerin 'sy chaggey.

Va Irree Magh anraahoil y Chaisht 'sy vlein 1916 stiurit liorish y possan shen jerrinagh, as ren y freggyrt Goaldagh, cur gys baase jeh ny fir hoshee, caghlaa yn teaym ashoonagh gys Reill Thie. Hooar y partee currit rish seyrsnys, Sinn Féin, screeuyn-drommey mooarey ayns Ard-Reihys ny bleeaney 1918 as 'sy vlein 1919 va parlamaid as reiltys lhieu hene fogrit magh – Pobblaght Nerin. Ren ny h-eaghtyryssyn Goaldagh eab y doolane shen dy chur fo chosh, agh haghyr caggey keylley myr eiyrtys veih'n vlein 1919 derrey Jerrey Souree ny bleeaney 1921, as y caggey shen creaghney ayns scuirr caggee. Va'n Conaant Anglo-Yernagh creaghnit eddyr y Reiltys Goaldagh as çhaghteryn jeh'n Chied Dáil (Çhionnal Nerin) 'sy vlein 1921. Hug y conaant slane seyrsnys da Nerin ayns cooishyn thie as begnagh slane seyrsnys ayns polasee joarree. Ansherbee, lhisagh da dagh çhaghter Yernagh jean loo ammys da'n Chrooin Ghoaldagh. As va steat reill thie jeant jeh Nerin Hwoaie çheu sthie jeh Steat Seyr Nerin noa, agh va olt reih magh eck, olt va jeant jeeragh ny lurg. Ren arganeyssyn mychione ny kiarailyn rheynn 'sy ghleashaght ashoonagh as haghyr caggey theayagh eddyr y reiltys noa 'sy Steat Seyr as adsyn va goll noi'n chonaant, as ad stiurit liorish Éamon de Valera. Haink jerrey oikoil lesh y chaggey theayagh ayns Mee Voaldyn 1923 tra ren de Valera fogrey magh oardagh er scuirr-chaggee.

Ta Nerin rheynnit ayns daa unnidyn politickagh:

Dy tradishoonagh, ta Nerin rheynnit stiagh ayns kiare queiggaghyn: Queiggey Connaghtey (sheear), Queiggey Lion (shiar), Queiggey Mooan (jiass), as Queiggey Ulley (twoaie). Rere corys v'er ny lhiassaghey eddyr y 13-oo as y 17-oo eashyn, ta daa choontae tradishoonagh jeig as feed ayns Nerin. Ta shey coondaeghyn as feed jeu nyn soie ayns Pobblaght Nerin as ta shey coondaeghyn nyn soie ayns Nerin Hwoaie. Ta dagh fer jeh ny shey coondaghyn ayns Nerin Hwoaie soit ayns Queiggey Ulley myrgeddin (as nuy coondaeghyn 'sy wheiggey 'sy clane). Lesh shen, ta'n ennym Ullee currit dy mennick er Nerin Hwoaie myr co-cheayllagh, ga nagh vel y daa enmys co-chagliagh.

Ayns Pobblaght Nerin, ta ny coondaeghyn jannoo bunneydys da corys gurneilys ynnydagh. Ta ny coondaeghyn Divlyn, Corkee, Limmeragh, Galliu, Purt Largey, as Çhybbyrt Aarey er nyn rheynn magh ayns unnidyn reiragh ny sloo. Agh, t'ad coontit myr coondaeghyn er son cooishyn cultooragh as cooishyn reiragh ennagh, lheid as shirveishyn postagh as Ordnance Survey Ireland, ansherbee. Cha nel ny coondaeghyn ayns Nerin Hwoaie coontit ymmydit er son cooishyn gurneilys reiragh, agh, myrane lesh y Phobblaght, ta ny joaraghyn tradishoonagh ymmydit ry hoi cooishyn neu-formoil lheid as leegyn spoyrt as ayns co-hecksyn cultooragh as turrysagh myrane lesh ayns enmyssyn postagh.

Ta staydys ard-valley ayns Nerin er ny vriwnyssey rere kaart reeoil ny slattyssagh. She Divlyn, lesh ny smoo na 1 villioon dy chummaltee ayns Ard Ghivlyn Mooar, yn ard-valley smoo er yn ellan. T'ad ny h-ard-valjyn elley na:

Foddee Keeill Chennee (22,179 cummaltee), ee dy chur sheese myr ard-valley rere leigh, ga nagh vel ee ny h-ard-valley dy h-oikoil ny smoo. Ta ny smoo cummaltee ayns baljyn ennagh na t'ayn ayns ny h-ard-valjyn ta currit 'sy rolley heose agh cha nel ad er enney myr ard-valjyn er yn oyr nagh vel kaartyn shendeeagh ny staydys slattyssagh oc.

Dyn y wooise da'n rheynn pholitickagh, ta ellan Nerin foast gobbraghey myr un unnid ayns ram magheryn ta goaill harrish bingyn reiltysagh. Ta un chorys arraghee, çhellinsh, bree as ushtey ec y daa reiltys. Lesh kuse veg dy limmaghyn ardghooagh, ta'n ellan ny unnid reiragh da reagheydyssyn as sheshaghtyn crauee, cultooragh as spoyrt. Ta un 'wirran eddyrashoonagh ec yn ellan ayns y chooid smoo jeh spoyrtyn, lheid as ayns ruggyr, as ta'n 17-oo Mart er ny chelloorey er feie'n ellan myr feailley tradishoonagh Yernagh Noo Perrick. She limmey da'n chorys ooilley-ellanagh t'ayns y toccer as daa 'wirran eddyrashoonagh ayn.

Ta Conaant Veeal Feirshtey 1998 cour rish co-obbraghey politickagh eddyr y daa reiltys. Ta'n Choonseil Hirveishagh Hwoaie-Yiass, va currit er bun fo conaantyn y Chonaant, ny h-undinys raad dy vel shirveishee reiltysagh veih'n jiass as veih'n twoaie jargal çheet ry-cheilley dys polaaseyn ooilley-ellanagh dy chur er bun as dy chur ayns focklyn ayns daa ard co-obbraghey jeig lheid as eirinys, y çhymmyltaght as arraghey. Ta bingyn cooilleenaght ooilley-ellanagh ec shey jeh ny h-ardjyn shen. Myr sampleyr, ta sauçhys bee stiurit ec y Food Safety Promotion Board as ta Tourism Ireland geddyn margey da'n ellan er feie. Ta tree parteeghyn politickagh mooarey, Sinn Féin, Partee Glass Nerin as, er y gherrid, Fianna Fáil reaghit er bunneydys ooilley-ellanagh. Cha nel agh soiagyn ec Sinn Féin ayns y daa reiltys, ansherbee.

Dyn y wooise da'n firrinaght dy vel y daa reiltys goaill ymmyd jeh daa argid cadjin er lheh (yn oarey as y punt Sostynagh), ta kuse vooar dy traght gurneilit er bunneydys ooilley-ellanagh. Ta olteynys 'syn Unnaneys Oarpagh lhiggey da shen, dy paartagh. Ta olteynyn veih'n cho-phobble dellal as veih crooderyn polaase geamagh er son tarmaynys ooilley-ellanagh er yn oyr dy nod ad goaill vondeishyn ass tarmaynyssyn scaailley as dys cohirreydaght dy hroggal. Ta'n ellan gobbraghey myr margey singil ayns ard lectraghys as ta claareyn ayn dys margey singil dy chur er bun da gas najooragh. Ta pohlldey da ventyryssyn shen çheet dy mennick veih'n reiltys Yernagh as veih parteeghyn politickagh ashoonagh ayns Çhionnal Nerin Hwoaie.

Ta fainey dy sleityn slystagh cruinnlaghey strahyn rea injil ayns çheshvean yn ellan. She Corrán Tuathail () ayns Coontae Cherree y slieau s'yrjey nyn mast'oc, as eh 1,038 m er yrjid. Ta'n thalloo smoo traauoil soit ayns Queiggey Lioin. Foddee ardjyn sheear dy ve sleitagh as creggagh lesh reayrtyssyn glassey. Ta Awin ny Shannon, yn awin s'liurey 'syn ellan as ee 386 km er lhiurid, girree ayns Coontae yn Chavan 'sy neear hwoaie as t'ee roie dys ard-valley Limmeragh 'sy neear meanagh.

Rere y ghlasseraght rank er yn ellan, troar jeh'n speyr vog as fliaghey mennick, ta'n far-ennym Ellan Sheear-ghlass Nerin currit urree. Ta speyr vooiragh vog ry-gheddyn ayns Nerin lesh kuse veg dy feeganyn. Ta'n speyr ny speyr ellanagh as honderagh dy cadjin as t'ee scapail veih ny çhiassidyn geyrey ta ry-gheddyn er dowan-lheeadyn cheddin elley er feie ny Cruinney. T'eh shen ny eiyrtys jeh ny geayaghyn fliughey tempreilagh ta baardaghey veih sheear yiass y Cheayn Sheear.

Ta frassaghey tuittym car ny bleeaney agh t'eh eddrym son y chooid smoo, 'sy niar er lheh. Ta'n neear ny s'fliaghey dy meanagh as eh crommey hug sterrymyn ass y Cheayn Sheear, 'syn 'ouyir jeianagh as car meeghyn y gheuree er lheh. T'ad cur geayaghyn jeeillagh lhieu as fliaghey lane ny smoo da ny h-ardjyn shen, myrane lesh sniaghtey as sniaghtey garroo. Ta ny h-ardjyn ayns twoaie Choontae ny Galliu as 'sy niar jeh Coontae Vay Eo recortyssey yn chooid smoo jeh tendreil er yn ellan as ee taghyrt er eddyr queig as jeih laaghyn 'sy vlein ayns ny h-ardjyn shen. Ta'n chooid sloo jeh sniaghtey ry-gheddyn ayns Queiggey Mooan 'sy jiass, as ta'n chooid smoo jeh sniaghtey ry-gheddyn ayns Queiggey Ulley 'sy twoaie.

Ta ny h-ardjyn sthie beggan ny s'çhoe car y tourey as beggan ny s'feayrey car y gheurey. Dy cadjin, ta 40 laaghyn 'sy vlein ny sloo na'n poynt rio   ec stashoonyn emshir sthie, ayns cosoylaght rish 10 laaghyn ec stashoonyn slystagh. Ta Nerin cleaynit liorish skallaneyn çhiass ny keayrtyn, ayns 1995, 2003 as 2006 er y gherrid. Myrane lesh y chooid elley jeh'n Oarpey, va Nerin fo chleaney jeh emshyr feer feayr car geurey ny bleeaney 2009–2010. Huitt çhiassidyn dys -13 °C (9 °F) ayns buill ennagh as huitt kuse vooar dy niaghtey, seose dys 1 m ayns ardjyn sleitagh.

Ta'n ellan jeant seose jeh queiggaghyn creg-oaylleeagh eigsoylagh. Foddey 'sy neear, mygeayrt Coontae ny Galliu as Coontae Ghoon ny Ghoal, ta co-hroggalys aileagh as ceaghlagh jeh keim eddyr meanagh as ard, jeh cleunys Caledoneedagh ry-akin, cosoylagh rish Gaeltaght ny h-Albey. Harrish Ullee hiar yiass as sheeyney sheear yiass dys y Lhongfort as jiass dys yn Ooive ta queiggey ta jeant seose jeh creggyn Ordoveeshagh as Shillooragh ry-akin, lesh cosoylaghtyn rish Thalloo Ard ny h-Albey. Ny s'odjey da'n jiass, rish coose Choontae Logh Garman, ta ard ta jeant seose jeh imlee hryalagh stiagh dys creggyn ny smoo Ordoveeshagh as Shillooragh ry-akin, cosoylagh rish adsyn t'er ny gheddyn ayns Bretyn. 'Sy neear yiass, mygeayrt Bá Bheanntraí as na Cruacha Dubha, ta ard jeh creggyn Devonagh, feer vee-chummit, agh nagh vel ceaghlagh, ry-gheddyn. Ta'n fainey neuchorrymagh shen dy chreg-oaylleeaght chreg chreoi coodit liorish lane-choodaghey dy clagh eayil Carboanar harrish çheshvean ny çheerey, as eh shen lhiggey da reayrt çheerey troaragh as rank. Ta'n clyst heear mygeayrt Lios Dún Bhearna – Boirinn – jeant seose jeh troyn karst mie-lhiassit.

Ta ronsaghey da hiddracarboanyn goll er shooyl lurg y chied feddyn magh mooar ayns magher gas Chione Sailey magh veih coose Choontae Chorkee ayns ny 1970yn meanagh. Ny s'anmey, 'sy vlein 1999, va tashtyn scanshoil dy ghas najooragh feddynit magh ayns Magher Gas an Choirib magh veih coose Choontae Vay Eo. Ta magher ooil Heilbhic, er ooley dy vel ny smoo na 28 millioonyn dy stoandaghyn (4,500,000 m3), ny ronsaghey noa elley.

Ta tree Buill Eiraght Ghowanagh er yn ellan: Brú na Bóinne, Sceilig Mhichíl as Clochán an Aifir. Ta buill ennagh elley er y rolley treealagh, lheid as Boirinn as Moin Stíobhaird.

Ta buill hurryssagh ennagh elley ayns Nerin goaill stiagh Cashtal Vun Raite, Carraig Phádraig, Aillte an Mhothair, Mainistir na Croise Naofa as Cashtal an Bhlarna. Ta buill vaynaghoil scanshoil hendeeagh goaill stiagh Gleann Dá Loch as Cluain Mhic Nóis, as ad freillt myr Cowrey Ashoonagh ayns Pobblaght Nerin.

She Divlyn y boayl smoo turryssagh as t'eh ny valley da shiartanse jeh ny cleaynyn smoo pobbylagh lheid as Thie Stoyr Guinness as Leabhar Cheanannais. Ta'n neear as y neear yiass, ta goaill stiagh Loghyn Cheeill Airney as Corca Dhuibhne ayns Coontae Cherree as Conamara as Ellanyn Aran ayns Coontae ny Galliu, nyn muill hurryssagh phobbylagh chammah. Ta thieyn steatagh, v'er nyn droggal car y 17-oo, y 18-oo, as y 19-oo eash ayns aghtyn Pallaadagh, noa-Chlassicagh, as noa-Ghothagh, lheid as Caisleán an Bhardaigh, Teach Bhaile an Chaisleáin, Teach Bheanntraí, nyn muill hurryssagh myrgeddin. Ta thieyn ennagh er ny aahroggal myr thieyn oast, lheid as Caisleán Dhrom Ólainn.

Coontae Aontrym
File:Klosteranlage Skellig Michael.jpg|Sceilig MhichílCoontae Cherree
File:Newgrange_ireland_750px.jpg|Brú na BóinneCoontae ny Mee

Er yn oyr dy row Nerin scarrit magh veih'n Oarpey vooarheeragh rere yrjidyn marrey va girree lurg yn eash rioee yerrinagh, ta ny sloo sorçhyn dy veiyn as dy lossreeyn ayn na t'ayn 'sy Vretyn Vooar na 'syn Oarpey. Cha nel agh 26 dooieyn dy heeintee çheet ass Nerin er dooghyssaght. Ta dooieyn ennagh, lheid as y shynnagh, yn arkan sonney, as y broc nyn nooieyn feer lhieenar, tra ta dooieyn elley lheid as y mwaah Yernagh, y feeaih ruy as kayt ny miljyn er nyn vakin ny s'anvenkey. Ta beiyn marrey, lheid as y turtyl, y sharkagh, y meeyl mooar as y doraid, ry-akin magh veih'n choose dy mennick. Ta mychione 400 dooieyn dy ushagyn er nyn recortyssey ayns Nerin. Ta kuse vooar jeh ny h-ushagyn shen nyn ushagyn arraghee, goaill stiagh y gollan geayee soailt. Ta'n chooid smoo jeh dooiyn ushag ayns Nerin çheet ass yn Eeslynn, Greenlynn as yn Affrick.

Ta shiartanse dy horçhyn dy oayldyn ry-gheddyn ayns Nerin, goaill stiagh thalloo eirinagh, thalloo keylley foshlit, keylljyn lhean-ghuillagagh sonderagh as mestit, keylljyn dy viljyn-cughlin, curreeyn moaney as sorçhyn eigsoylagh dy oayldyn slystagh. Agh ta'n eirinys stiurey rheynnyn dy ymmyd thallooin ayns Nerin, ansherbee, as y stiurey shen cur caglee er thallooyn er lheh da oayldyn najooragh, da sheeintee feie mooarey er lheh as ad er laccal ny smoo thalloo dauesyn. Er yn oyr nagh vel cragheyder baarelagh ayns Nerin, ta earrooyn dy veiyn, lheid as feeaihee lieh-feie, nagh vel streeanit ec cragheyderyn beggey, lheid as y shynnagh, streeanit ec jeelymyn bleinoil.

Dy h-ard-ghooagh, cha nel aarnieuyn ayns Nerin as cha nel agh un pheisht (y jiolgan leaghyr cadjin) ta çheet ass yn ellan. Ta dooieyn anvio goaill stiagh y feeaih mooar Yernagh, y filliu Yernagh as yn awk vooar. Ta dooieyn dy ushagyn eear-anvio, goaill stiagh yn urley buigh, er nyn gur stiagh reesht lurg jeihaghtyn dy neuveays.

Derrey ny traaghyn mean-eashagh, va Nerin gloo-choodit rish darree, juyssyn as beihyn. Jiu ta keylljyn coodaghey mychione 9% (4,450 km² ny un villioon d'acyryn) eaghtyr Nerin, as ta'n earroo shoh taishbyney dy vel Nerin ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta cooid vooar jeh'n thalloo coodit rish thalloo fassee, as ta ram dooieyn dy lossreeyn feie. Ta aittin (Ulex europaeus), conney frangagh feie, ry-gheddyn dy mennick ayns thallooyn ard, as ta renniee ry-gheddyn dy mennick ayns ny h-ardjyn smoo bog, 'sy neear er lheh. Ta Nerin ny balley da keeadyn dy ghooieyn dy lossreeyn, as fir oc nagh vel ry-gheddyn magh ass yn ellan, as t'ee er ny ve coloinit rish faiyryn, lheid as Spartina anglica.

Ta'n vlaanid algagh as famlee jeh'n torçh feayr sonderagh. Ta 574 dooieyn jeu 'sy clane as foddee ad dy rang-oardraghey myr shoh:

Ta dooieyn ny s'genney goaill stiagh:

Ta'n ellan er ny ve coloinit liorish algaghyn ennagh, as fir jeu feer fondit. Myr sampleyr:

Er oyr y speyr vog ayns Nerin, ta ram dooieyn, goaill stiagh dooieyn fo-ghrianchryssagh lheid as biljyn palm, er ny aase ayns Nerin.

Ta'n shennaghys foddey dy troarey eirinagh, kianglt rish aghtyn eirinagh noa-emshiragh lheid as ymmyd smaghtaghey noidyn as eoylley, as teaumey veih sollaghar jeeragh stiagh ayns glish, awinyn as loghyn builley er ny h-eggo-choryssyn ushtey oor najooragh as cur broo er bea-neuchaslid ayns Nerin.

Ta thalloo dy vagheryn glassey er son lhiassaghey troaryn as troggal ollee cur cagliagh er y thalloo t'er geddyn da soiaghey seose dy ghooieyn feie dooghyssagh. Ansherbee, ta cleighee, ymmydit dy tradishoonagh dy freayll as dy chur creeagh er joaraghyn thallooin, shassoo seose myr thalloo coadee da blaanid feie ghooghyssagh. Ta'n eggo-chorys shen sheeyney magh harrish ny çheerey as t'eh gobbraghey myr moggyl dy chianglaghyn as ad freayll remladyn jeh'n çhenn eggo-chorys v'er ny heeyney magh er feie'n ellan. Ta argidyn coonee fo'n Pholaase Eirinagh Cadjin, as ad cur pohlldey da aghtyn eirinagh va freayll cleighee, goll trooid aachummaghyn. Ayns ny shenn traaghyn, hug y Polaase Eirinagh Cadjin argidyn coonee da aghtyn eirinagh jeeillagh, foddee, as ad cur trimmid er troarey gyn joaraghyn y chur er ymmyd neulhietrimmagh dy eoyllaghyn as dy smaghtyn noidyn myr sampleyr, agh ta ny h-aachummaghyn, t'er çheet magh er y gherrid, jee-chiangley argidyn coonee veih cormidyn troaragh as t'ad er ny chur stiagh shirreydyssyn çhymmyltagh as shirreydyssyn elley.

Ta keylljyn coodaghey mychione 10% dy eaghtyr ny çheerey, as ta'n chooid smoo jeu enmyssit da troarey traghtee. Ta ardjyn keyllagh jeant seose dy cadjin jeh garaghyn dy viljyn un-chultooragh neu-ghooghyssagh, as foddee dy vel eh shen cur er bun oayldyn nagh vel cooie da dooieyn dooghyssagh dy neu-vertebree. Ta remladyn jeh'n cheyll ghooghyssagh ry-akin skahit er feie'n ellan, ayns Pairk Ashoonagh Cheeil Airney er lheh. Ta ardjyn najooragh gymmyrçh cleighee as faalyn dys ro-yndyragh dy lhiettal liorish feeaihee as kirree ta shooyl trood ardjyn neu-lhiassit. Ta'n yndyraght 'syn aght shen cur lhietrimmys er aaghiennaghtyn najooragh ny keylljyn ayns ram ardjyn ny çheerey.

Cha daink y çhyndaa çhynskylagh dys Nerin da'n chooid smoo. Ta deiney ennagh credjal nagh daink y çhyndaa çhynskylagh dys Nerin dys Nerin er oyr gennid gheayil as yiarn, as ad nyn roie-chonaantyn da çhyndaaghyn çhynskylagh rere reayrt ennagh. Ta cremeyderyn jeh'n reayrt shen cowraghey magh çheeraghyn elley raad nagh row ny cooid shen ayn agh raad haghyr y çhyndaa çhynskylagh as t'ad cur cooishyn elley ayn myr oyryn. Ta screeudeeyryn shennaghys ennagh cowraghey magh yn unnaneys doaltattym lesh y tarmaynys share dy strughtooragh ayns Sostyn. T'ad cowraghey magh dy row leaghyn yiarn as geayil ayns Nerin cha neugheyr as ayns buill ennagh ayns Sostyn – as beggan ny s'inshley er leagh ayns buill ennagh – as er ny bleeantyn jeeragh roish yn unnaneys lesh y Vretyn Vooar, va çhynskylaghey ry-akin ayns Nerin ('sy çhynskyl lieen er lheh). Lesh y chovestey eddyr y daa harmaynys dy doaltattym, rere y reayrt shen, hoshee Nerin gassphurtal bee as obbreeyn dys y 'vooar-heer' ayns ynnyd e çhynskylaghey hene.

Haghyr arraghey magh mooar lurg y Ghortey Mooar ayns ny 1800yn meanagh as darr eh shen derrey ny 1980yn. Ansherbee, haghyr caghlaa mooar ayns tarmaynys Nerin car ny 1990yn, as bishaghey tarmaynagh neuchadjin taghyrt car ny bleeantyn shen ayns Pobblaght Nerin, ayns phenomenon t'er enney myr Yn Teegyr Celtiagh, as lesh çheet shee ayns Nerin Hwoaie. 'Sy vlein 2005, va Pobblaght Nerin currit 'sy chied ynnyd myr y boayl share er y theihll myr balley cummal, rere scrutaghey quallid-vea liorish yn earish-lioar The Economist. Ghow Pobblaght Nerin olteynys ayns cryss yn oarey ayns 1999, tra hannee Nerin Hwoaie lesh y phunt Sostynagh. Hie Pobblaght Nerin as Nerin Hwoaie stiagh ayns goll ergooyl ayns 2008 as ayns 2009, va'n chormid vee-staartaght ayns Pobblaght Nerin ec 12.5% rere geyre-ghaue argidoil Nerin ayns 2008–2010.

Ta queig kied phurtyn aer eddyrashoonagh ayns Nerin: Purt Aer Ghivlyn, Purt Aer Eddyrashoonagh Veeal Feirshtey (An Gearrán Fearnóige), Purt Aer Chorkee, Purt Aer ny Shannon and Purt Aer Eear Nerin (Cnoc Mhuire). Ta Purt Aer Ghivlyn ny purt aer smoo tarrooagh, as 22 villioon dy hroailtee goll trooid y phurt aer dagh blein, as ta terminal as roievollagh noa er ny hroggal ec y traa t'ayn. Ta dagh fer jeu cour shirveishyn aer dys y Vretyn Vooar as yn Oarpey vooar-heeragh, as ta purtyn aer Beeal Feirshtey Eddyrashoonagh, Divlyn as y Çhannon cour shirveishyn harrish yn Atlantagh. Er feie shiartanse dy jeihaghtyn va'n Çhannon ny purt aalhieeney scanshoil da bollee harrish-Atlantagh. Er y gherrid, ta shirveish roie-vynscrutaghey er ny foshley ayn as ee lhiggey da troailtee goll trooid custymyn sthie-arragh Americaanagh roie faagail Nerin. Ta shiartanse dy phuirt aer ny sloo ayn chammah: Purt Aer Chaayr Veeal Feirshtey George Best, Purt Aer Chaayr Ghoirrey, Purt Aer ny Galliu, Purt Aer Cherree (An Fearann Fuar), Purt Aer Shliggee (An Leathros), Purt Aer Phurt Largey as Purt Aer Ghoon ny Ghoal (An Charraig Fhinn). Ta shirveishyn skedjalit veih ny buill ardjynagh shen goll dys buill elley ayns Nerin as 'y Vretyn Vooar son y chooid smoo. Ta lhuingyssyn aer ta bunnit ayns Nerin goaill stiagh Aer Lingus (eear-lhuingys aer ashoonagh Phobblaght Nerin), Ryanair, Aer Arann as CityJet.

Ta ard-phuirt ec Nerin ayns Divlyn, Beeal Feirshtey, Corkee, Ros Láir, Doirrey as Purt Largey. Ta puirt ny sloo ry-gheddyn ayns Inver Mooar, Beeal yn Aah, Droghad Aah, Doon Jialgan, Doon Laoire, Faing, Galliu, Laarney, Limmeragh, Ros Vic Treoin, Shliggagh, An Pointe as Keeill Mantan. Ta 3.6 millioonyn dy hroailtee goll trooid puirt 'sy Phobblaght as ad goll tessen y vooir eddyr Nerin as y Vretyn Vooar dagh blein. Ta'n vooar chooid dy hraght chooid hrome leeideilit liorish y vooir. Ta ny puirt ayns Nerin Hwoaie stiurey 10 millioonyn dy hunnaghyn (11 villioon dy hunnaghyn giare) jeh traght chooid lesh y Vretyn Vooar dagh blein, tra ta ny puirt ayns Pobblaght Nerin stiurey 7.6 millioonyn dy hunnaghyn (8.4 millioonyn dy hunnaghyn giare).

Ta shirveishyn assaig eddyr y Vretyn Vooar as Nerin trooid Mooir Vannin as t'ad goaill stiagh bollee veih Abertawe dys Corkee, veih Abergwaun as Penfro dys Ros Láir, veih Caergybi dys Doon Laoire, veih Stroin Roauyr dys Beeal Feirshtey as veih Machair an Sgithich dys Laarney. Myrane lhieusyn ta kiangley assaig eddyr Lerphoyll as Beeal Feirshtey trooid Doolish ayns Mannin. Ta'n baatey assaig gleashtan smoo, yn MV Ulysses, stiurit ec Irish Ferries er y vollagh eddyr Divlyn as Caergybi. Myrane lesh shen, ta baataghyn assaig goll veih Ros Láir as Corkee dys y Rank.

Va'n moggyl dy raaidyn yiarn ayns Nerin lhiassit ec ram colughtyn preevaadjagh car y 19-oo eash, as fir oc geddyn argid choonee reiltysagh 'sy 19-oo eash yeianagh. Rosh y moggyl y roshtynys smoo ayns 1920. V'eh coardit dy beagh towse lheanagh jeh 1,600 mm (5 tr 3 oar) myr towse stundayrtit er yn ellan, ga dy row keeadyn dy chilometeryn dy raaidyn yiarn lesh towse keyl jeh 914mm (3 tr).

Ta traenyn troailtagh liauyr ayns Pobblaght Nerin stiurit ec Iarnród Éireann as t'ad kiangley yn chooid smoo jeh ny baljyn smoo. Ayns Nerin Hwoaie ta dagh shirveish stiurit ec Northern Ireland Railways. Ayns bishaghey lesh shen, ta fer jeh ny raaidyn yiarn lught çhymnit smoo 'syn Oarpey soit ayns Nerin ta stiurit ec Bord na Móna as ta beggan ny sloo na 1,400 km er lhiurid.

Ayns Divlyn, ta daa voggyl raaidey yiarn kiarail arraghey 'syn ard-valley as ayns yn ard ta cruinnlaghey yn ard-valley. Ta'n Dublin Area Rapid Transit ny yn DART (Arraghey Tappee Ard Ghivlyn) kiangley çheshvean yn ard-valley rish ny fo-valjyn slystagh. Hoshee corys raaidey yiarn eddrym, y Luas (Leahys), gobbraghey ayns 2004 as t'eh gymmyrkey troailtee dys ny fo-valjyn meanagh as heear. Ta shiartanse dy linnaghyn Luas plannit myrane lesh raad yiarn fo-halloo. Ta'n DART stiruit ec Iarnród Éireann as ta'n Luas stiurit ec Veolia fo kiartys dellal veih'n Railway Procurement Agency (Bing Feddyn Streebee Raaidey Yiarn). Fo conaantyn plan y reiltys Yernagh, Transport 21, va'n raad yiarn eddyr Corkee as Mainistir na Corann aa-oshlit ayns 2009. Ta aa-oshley yn raad yiarn yn Ooive–Cluain Saileach as Bollagh Raad Yiarn Sheear coontit mastey obbraghyn ry-heet jeh'n phlan cheddin.

Ta ny shirveishyn ayns Nerin Hwoaie feer ghoan ayns cosoylaght rish y chooid elley jeh Nerin ny rish y Vretyn Vooar. Va moggyl raad yiarn mooar giarrit ayns ny 1950yn as ny 1960yn. Ta shirveishyn roie goaill stiagh bollee fo-valjagh dys Laarney, yn Euar, as Beannchar, myrane lesh shirveishyn dys Doirrey. Ta crouw-linney goll veih Cooil Rhennee dys Port Rois.

Ta gleashtaneyryn ayns Nerin gimman er y chlee. Ta moggyl rheamyssagh dy raaidyn as moggyl lhiassagh dy vayryn gleashtanagh sheeyney magh veih Divlyn as Beeal Feirshtey er lheh. Dy shendeeagh, va'n chooid smoo jeh raaidyn ayns shelloo shellooderyn thallooin as ny s'anmey ren Barrantyssyn Giat Cassee çhaglym keeshyn er son ny raaidyn as ayns y vlein 1800 va 16,100 km dy raaidyn ayns Nerin. Ayns ny bleeantyn caie, chur Reiltys Nerin plan arraghee noa er bun as y plan shen ny halee argidagh smoo ayns corys arraghee Nerin: baihaghey €34 billioonyn veih 2006 derrey 2015. Ta obbyr er shaleeyn raaidey er ny hoshiaghey as ta fir jeu er ny chreaghney.

Va ny kied shirveishyn baroose post ayns Nerin conaantit liorish John Anderson lesh William Bourne ayns 1791 as eh er ny yeeilley er son lhiasaghey stayd ny raaidyn. Va'n corys dy varooseyn post, dy charriadsyn as dy vianyn lhiasit ny smoo ec Charles Bianconi, soit ayns Cluain Meala, veih'n vlein 1815 myr roie-haghter y chorys arraghee Yernagh. Jiu, t'ad ny h-ard-cholughtyn baroose na Bus Éireann ayns Pobblaght Nerin as Ulsterbus ayns Nerin Hwoaie, as y daa jeu garral shirveishyn troailtagh rheamyssagh ayns dagh paart jeh'n ellan. Ta Bus Átha Cliath garral shirveishyn baroose da ard Ghivlyn mooar as ta Metro stiurey shirveishyn ayns ard Veeal Feirshtey mooar.

Ta cowraghyn raaidey as caglee vieauid ayns Pobblaght Nerin taishbynit ayns kilometeryn 'syn oor, as ny caglee er nyn caghlaa 'sy vlein 2005. Ta cowraghyn foddeeaght as caglee vieauid ayns Nerin Hwoaie foast goaill ymmyd jeh unnidyn impiroil cosoylagh rish y chooid elley jeh'n Reeriaght Unnaneysit.

Er y chooid smoo jeh'n tammylt va ny moggylyn lectraghys ayns Pobblaght Nerin as Nerin Hwoaie scarrit veih nyn geilley. Va'n daa voggyl jeu cummit as troggit dy neuchroghagh lurg y rheynn magh. Agh, myr eiyrtys jeh caghlaaghyn harrish ny bleeantyn jeianagh, t'ad kianglt nish ry-cheilley lesh tree eddyr-chianglaghyn as t'ad kianglt trooid y Vretyn Vooar rish yn Oarpey vooar-heeragh. Ta'n soiaghey ayns Nerin Hwoaie ny smoo co-chast er yn oyr nagh vel colughtyn preevaadjagh kiarail Northern Ireland Electricity (NIE) lesh dy liooar lectraghys. Ayns Pobblaght Nerin, cha ren yn ESB jeianaghey ny stashoonyn lectraghys echey as ta feddynaght stashoonyn lectraghys çheet er 66% de meanagh, nane jeh ny cormidyn s'messey 'syn Oarpey Heear. Ta EirGrid troggal linney ym-skeaylley HVDC eddyr Nerin as y Vretyn Vooar lesh mooadys eck er 500 MW, ny mychione 10% jeh shirreydys mullee.

Ayns cosoylaght rish y lectraghys, ta'n moggyl rheynn dy ghas najooragh er bunneydys ooilley-ellanagh nish, lesh piob-linney ta kiangley Baile Mhic Ghormáin ayns Coontae ny Mee as Bealach Cláir, Coontae Aontrym. Ta'n chooid smoo jeh'n ghas ayns Nerin çhet stiagh trooid eddyr-chianglaghyn eddyr Twynholm ayns Nalbin as Baile an Lonfoirt, Coontae Aontrym as Loch Sionnaigh, Coontae Ghivlyn. Ta ymmyrkey leodagh çheet ass magher gas Chione Sailley magh veih coose Choontae Chorkee as cha nel Magher Gas an Choirib magh veih coose Choontae Vay Eo er ny foshley dys shoh. Ta'n magher ayns Coontae Vay Eo çheet ny whaiyl lesh condaigys ynnydagh mychione briwnys arganeagh dys y gas dy aaghlenney er çheer.

Er y gherrid ta eabyn er ny n'gholl ersooyl ayns Nerin dy ghoaill ymmyd ass bree yn-aanooaghey lheid as bree gheayee. Ta ynnydyn mwyljyn-geayee er nyn droggal ayns coondaeghyn slystagh lheid as Doon ny Ghoal, May Eo, as Aontrym. Ta ynnyd mwyljyn-geayee er ny ve troggit magh veih coose Choontae Cheeill Mantan ec Ynnyd Mwyljyn-Geayee Vullagh Inver Mooar as bee eh ny ynnyd mwyljyn-geayee smoo er y theihll. T'eh er credjal dy nee'n ynnyd mwyljyn-geayee ayns Inver Mooar troarey 10% dy lectraghys Nerin tra t'eh creaghnit. Ta troggalys ynnydyn mwyljyn-geayee er ny ve moalit rere condaigys veih co-phobbylyn ynnydagh, as fir jeu credjal nagh vel ny trubeenyn-geayee dy h-aalin. She Cnoc an Turlaigh jeh chooid yn ESB yn un heyrraad ry hoi tastey bree 'sy steat.

Ren ny kied deiney cummal ayns Nerin mychione 9,000 bleeantyn er dy henney, agh cha nel mooarane fys er enney ain mychione ny cummaltee henn-chlaghagh ny noalittagh. Ta ronsaghey gien-oaylleeagh 'sy vlein 2004 coyrlaghey dy daink ny kied chummaltee dys yn ellan as ad çheet harrish ny sheelogheyn rish coose y Cheayn Sheears veih'n Spaainey. Rere sheiltynyssyn ny s'leah, haink ad veih'n Oarpey veanagh. Ta recortyssyn shendeeagh as caardyssagh goaill baght er beays dussanyn dy chynneeyn eigsoylagh foddee v'ad feayn-skeealleydagh ny firrinagh, lheid as ny Cruthinee, ny h-Attacotti, ny Conmaicne, ny h-Eóganachta, ny h-Érainn, as ny Soghain, mastey kynneeyn elley. Harrish y 1,000 bleeaney jerrinagh haink ny Loghlynee, ny Normanee, ny h-Albinee, as ny Sostynee as ad cur lesh y phobble dooghyssagh.

Ta'n Chreestiaght ny possan crauee smoo ayns Nerin. She Catoleaghys Raueagh y rheynn chrauee smoo as eh cowraghey 73% jeh pobble yn ellan (as mychione 87% jeh pobble Phobblaght Nerin). Ta'n chooid elley jeh'n phobble nyn gooid jeh rheynnyn Protestoonagh eigsoylagh (mychione 53% jeh pobble Nerin Hwoaie). She Agglish Anglicaanagh Nerin y nah agglish smoo. Ta'n pobble Islamagh ayns Neirn gaase, rere arraghey stiagh son y chooid smoo. Ta pobble beg dy Ewagh ry-gheddyn ayns Nerin chammah. Ta 4% pobble ny Pobblaght jannoo cur sheese orroo hene myr deiney gyn craueeaght. Ta 14% pobble Nerin Hwoaie jannoo y cur sheese cheddin orroo.

Dirree sleih-earroo Nerin dy tappee veih'n 16-oo eash derrey'n 19-oo eash veanagh. Haghyr gonney craaynagh ayns ny 1840yn, as myr eiyrtys, hooar un villioon dy 'leih baase as daag ny smoo na millioon dy 'leih yn ellan jeeragh lurg y ghonney. Harrish y keead-bleeaney eiyrtyssagh huitt sleih-earroo yn ellan dys earroo va lieh chooid jeh'n çhenn earroo, traa va bishaghey tree-filley ayns sleih-earroo ry-akin ayns çheeraghyn Oarpagh elley.

Chur arraghey magh ass Nerin lesh sleih-earroo Hostyn, ny Steatyn Unnaneysit, ny Canadey as ny h-Austrail raad ta eebyrtys Yernagh mooar cummal jiu. Va ny cooseyn sheear as jiass jeeillit son y chooid smoo rere yn arraghey magh shen. Roish y Ghortey Mooar, va'n ghlooaght cheddin, begnagh, ayns queiggaghyn Connaghtey, Lion as Mooan as cha row Queiggey Ulley cha glooit as y tree queiggaghyn elley. Jiu, ta'n ghlooaght foddey ny s'trimmey ayns Ullee as Lioin, ayns Divlyn er lheh, na ayns y Vooan as Connaghtey.

Rere raahys aasagh veih'n jeihaght yerrinagh jeh'n 20-oo eash, haink er Nerin dy ve ny boayl da sthie-arraghey. Veih ren yn Unnaneys Oarpagh sheeyney magh dys y Pholynn dy ghoaill stiagh ayns 2004, ta ny Polynnee 'sy chied ynnyd rere earroo sthie-arree (ny smoo na 150,000), as sthie-arree elley er nyn jeet veih'n Litaan, y Phobblaght Çheck, as y Latvey. Ta sthie-arraghey mooar er ny akin ayns Pobblaght Nerin er lheh. Rere coontey-pobble 2006, v'eh recortyssit dy row 420,000 fir whaagh, ny 10% jeh'n sleih-earroo, cummal ayns Pobblaght Nerin. Ta cooid vooar jeh ny sthie-arree neu-Oarpagh jeant seose jeh Sheenee as Naigeeree, myrane lesh deiney ass çheeraghyn Affrickagh elley. T'eh er credjal, ansherbee, dy daag seose dys 50,000 obbreeyn arraghee veih'n Oarpey Hiar roish jerrey ny bleeaney 2008.

Ta'n Vaarle Yernagh er ny loayrt ayns Nerin veih ny Mean Eashyn as, rere arraghey çhengagh car y 19-oo eash, ta'n Vaarle er ny chur stiagh ayns ynnyd y Yernish myr y phreeu-hengey da'n chooid smoo jeh'n phobble. Cha nel y Yernish loayrit dy mennick magh ass y chorys ynsee agh ec mysh 10% sleih-earroo Phobblaght Nerin as ta 38% jeu ta ny smoo na 15 bleeaney d'eash rang-oardit myr Yernisheyryn. Ayns Nerin Hwoaie, she'n Vaarle y çhengey oikoil de facto, agh ta staydys ec y Yernish as ec yn Ullanish, as ee loayrit çheu yiass veih'n joarey chammah. Ayns ny jeihaghtyn jeianagh, rere'n sthie-arraghey, ta ram çhengaghyn elley er ny çheet stiagh dys Nerin, as ad çheet as yn Aishey as yn Oarpey Veanagh son y chooid smoo.

Ta cultoor Nerin jeant seose jeh meeryn cultoor y çhenn sthie-arraghee as cleaynaghyn (lheid as cultoor Gaelgagh) as, er y gherrid, Sostnaghey as Americaanaghey myrane lesh commeeys ayns cultoor ny h-Oarpey. Rere keeal lheeadagh, Ta Nerin coontit myr nane jeh ny hashoonyn Celtiagh 'syn Oarpey, gollrish Nalbin, Bretyn, y Chorn, Mannin as y Vritaan. Ta'n cochiangle shen dy cleaynaghyn cultooagh ry-akin ayns cummaghyn cam ta enmyssit fee Yernagh ny Cruint Cheltiagh. T'ad ry-akin ayns ornaidys ny h-obbraghyn crauee as neuvonnagh mean-eashagh. Ta'n aght shen foast ennoil jiu ayns cliejeeneydys as ellyn ghraafagh, myrane lesh yn aght er lheh jeh kiaull as daunse Yernagh tradishoonagh, as t'ad er ny ve cowreydagh da cultoor Celtiagh noa-emshiragh son y chooid smoo.

Va paart mooar ec craueeaght ayns lhiasaghey yn theihll cultooragh 'syn ellan veih ny shenn traaghyn (as veih ny plandailyn 'sy 17-oo eash va'n chraueeaght ny focys da enney politickagh as rheynnyn er yn ellan). Ren eiraght roie-Chreestee Nerin roie ry-cheilley lesh yn Agglish Cheltiagh lurg sushtallaghtyn Noo Perrick 'sy 5-oo eash. Ren ny sushtallaghtyn Yernagh-Albinagh, er nyn doshiaghey ec y vaynagh Yernagh Colum Keeilley Noo, sheeyney reayrt Yernagh ny Creestiaght dys Sostyn phaganagh as dys Impiraght ny Frankee. Hug ny sushtallaghtyn shen çhengey screeuee dys pobble neulettyragh ny h-Oarpey car yn Eash Ghorraghey lurg tuittym ny Raue, as ad cur y far-ennym ellan ny nooghyn as ny scollagyn er Nerin. Ayns ny bleeantyn jeianagh, ta thieyn oast Yernagh er nyn ve coontit myr noa-phostyn y chultoor Yernagh er feie ny Cruinney.

Ta'n Abbey Theatre (Theater ny Mannishter), va bunnit ayns 1904 ayns Divlyn, ny heater ashoonagh as ta'n Taibhdhearc, va bunnit ayns 1928 ayns Galliu, ny heater Yernish ashoonagh. Ta screeuderyn cloie lheid as Seán O'Casey, Brian Friel, Sebastian Barry, Conor McPherson as Billy Roche er enney er feie ny Cruinney.

Ta shiartanse dy hengaghyn goll er loayrt ayns Nerin. Ta'n Yernish y phreeu-hengey ghooghyssagh 'syn ellan. Veih'n 19-oo eash yeianagh, haink er y Vaarle dy ve ny preeu-hengey da'n chooid smoo dy 'leih as haink ee stiagh ayns Nerin ayns ny Mean Eashyn. Ta mynlaght vooar foast loayrt ayns Yernish jiu, agh cha nel ee ny kied çhengey agh ec cooid veg jeh'n phobble. Fo bunraght Phobblaght Nerin, ta staydys oikoil ec y daa hengey, agh ta staydys ashoonagh ec y Yernish as t'ee coontit myr y chied hengey. Ayns Nerin Hwoaie, ta'n Vaarle ny preeu-hengey, as ta staydys mynlagh ardjynagh er y Yernish as er y Vaarle Albinagh Ultagh.

Ta cohortys mooar jeant ec Nerin ayns lettyraght ny cruinney ayns dagh banglane, 'sy Vaarle er lheh. Ta feeleeaght ayns Yernish coontit myr y feeleeaght ghooghyssagh shinney 'syn Oarpey, as ta ny sampleyryn s'leah çheet ass y 6-oo eash. 'Sy Vaarle, va enney mooar er Jonathan Swift ayns ny traaghyn echey er son e obbraghyn lheid as Gulliver's Travels as A Modest Proposal, as t'eh foast enmyssit dy mennick myr y grinder toshee 'sy Vaarle, as ta enney mooar er Oscar Wilde son ny keeayllidyn echey ta aaraait dy mennick. 'Sy 20-oo eash haink kiare cosneyderyn jeh Aundyr Nobel ayns Lettyraght ass Nerin: George Bernard Shaw, William Butler Yeats, Samuel Beckett as Seamus Heaney. Faagail magh nagh row Aundyr Nobel bronnit er James Joyce, t'eh coontit myr nane jeh ny screeuderyn smoo scanshoil jeh'n 20-oo eash. Ta'n noa-skeeal veih'n vlein 1922 Ulysses coontit myr nane jeh ny h-obbraghyn smoo scanshoil ayns lettyraght yeianagh as ta e heihll kelloorit dagh blein er 16 Mean Souree ayns Divlyn, as y laa shen enmyssit Bloomsday. Ta lettyraght Yernagh noa-emshiragh kianglt dy mennick rish yn eiraght çheerey eck trooid screeuderyn lheid as John McGahern as feeleeghyn lheid as Seamus Heaney.

Ayns ny bleeantyn jeianagh, ta kiaull hradishoonagh as daunse Yernagh çheet dy ve ennoil reesht, trooid y phenomenon Riverdance er lheh, cloie theateragh jeh daunse tradishoonagh Yernagh. Ayns ny bleeantyn meanagh jeh'n 20-oo eash, tra va Nerin jeianaghey, huitt y chiaull hradishoonagh ass foayr, ayns ardjyn baljagh er lheh. Car ny 1960yn, as tayrn stiagh ennal veih gleashaght chiaullee çheerey Americaanagh, haghyr aavioghey ayns anaase ayns kiaull hradishoonagh Yernagh, as va'n aavioghey shen stiurit liorish possanyn lheid as The Dubliners, The Chieftains, Emmet Spiceland, The Wolfe Tones, ny Clancy Brothers, Sweeney's Men as fir er lheh lheid as Seán Ó Riada as Christy Moore. Hug possanyn as kiaulleyderyn, goaill stiagh Horslips, Van Morrison, as Thin Lizzy meeryn dy chiaull hradishoonagh stiagh 'sy chiaull chraaee noa-emshiragh as, car ny 1970yn as ny 1980yn, haink er yn anchaslys eddyr kiaulleyderyn tradishoonagh as kiaulleyderyn craaee dy ve millit, as cooid vooar dy 'leih goll harrish ny linnaghyn ayns aghtyn cloie. Ta'n cleayney shoh ry-akin ayns obbyr jeianagh jeh ellyneyryn lheid as Enya, The Saw Doctors, The Corrs, Sinéad O'Connor, Clannad, The Cranberries, Black 47 as The Pogues mastey possanyn elley. Car ny 1990yn, haink fo-horçh dy chiaull veainagh çheerey magh ayns Nerin as ee mestey kiaull veainagh hrome lesh kiaull Yernagh as Celtiagh. V'ad ny possanyn toshee jeh'n fo-horçh shen na Cruachan, Primordial, as Waylander. Ta possanyn kiaullee noa-emshiragh ennagh goaill ny s'gerrey da feaym tradishoonagh, goaill stiagh Altan, Téada, Danú, Dervish, Lúnasa, as Solas. Ta fir elley goaill stiagh ymmodee dy chultooryn myr co-haaghey dy horçhyn, lheid as yn Afro Celt Sound System as Kíla. Ta'n chooish ry-akin mastey biallyssyn Yernagh gys yn Eurovision Song Contest, co-hirrey kiaullee ooilley-Oarpagh ta cosnit shiaght keayrtyn ec Nerin, ny ny smoo na un çheer elley.

T'ad yn ellyn ghraafagh as y jallooderys Yernagh s'leah na grainnaghyn ta ry-akin ayns buill lheid as Sí an Bhrú as t'ad ry-gheddyn trooid jeantaneyn veih'n Eash Ooha as ny grainnaghyn crauee as laue-screeuyn daahit veih'n eash veanagh. Car y 19-oo as y 20-oo wash, haink tradishoon dooghyssagh lajer jeh daahghey magh, goaill stiagh fir lheid as John Butler Yeats, William Orpen, Jack Yeats as Louis le Brocquy.

Va'n fallsoonagh as y jeeaghteyr Yernagh Johannes Scotus Eriugena coontit myr nane jeh lught share yn tushtey ayns ny Mean Eashyn. Va'n Reejerey Ernest Henry Shackleton, ronseyder Anglo-Yernagh, nane jeh ny h-ard-phersoonyn ayns ronsaght yn Antarctagh. Ren eh, marish lught y hurrys echey, y chied drappal er Slieau Erebus as ronsaghey magh dy voayl faggyssagh y Phoull Magnaidagh Jiass. Va Robert Boyle ny fallsoonagh najooragh, ny chemmigagh, ny 'ishigagh, ny ynlaghteyr as ny oayllee ooasle jeh'n 17-oo eash. T'eh ammyssit myr nane jeh bunneyderyn ny kemmig noa-emshiragh as ta enney share er son cur ayns focklyn Leigh Boyle. Ghow y fishigagh jeh'n 19-oo eash, John Tyndall, magh eiyrtys Tyndall, sheiltynys ta meenaghey cre'n fa dy vel daah gorrym er y speyr. Ta enney share er yn Ayr Nicholas Joseph Callan, Olloo Fallsoonys Najooragh ayns Colaashtey Vaanoot, son ynlaght y chaslag indughtee, y chaghlaader, as feddyn magh aght leah dy ghalvaanaghey 'sy 19-oo eash.

Ta fishigee Yernagh ard-ghooagh elley goaill stiagh Ernest Walton, cosneyder yn Aundyr Nobel ayns Fishig 'sy vlein 1951. Marish y Reejerey John Douglas Cockcroft, v'eh ny chied ghooiney ren skeiltey çheshvean y vreneen rere saaseyn ellynagh as hug eh contoyrtyssyn da lhiasaghey sheiltynys noa jeh cormid honn. Ta unnid çhiassid absoloidagh, y Kelvin enmyssit ayns onnor William Thomson, ny yn Çhiarn Kelvin. Ren y Reejerey Joseph Larmor, fishigagh as maddaghteyr, noaidyn ayns toiggalaght y lectraghys, niartallaght, çhiass-niartallaght as sheiltynys lectrane dy stoo. V'eh yn obbyr smoo cleaynagh ayn na Aether and Matter, lioar er fishag sheiltynagh va soilshit 'sy vlein 1900.

Chur George Johnstone Stoney stiagh yn enmys lectrane 'sy vlein 1891. V'eh John Stewart Bell noader dy Çhoarym Bell as pabyr bentyn rish feddyn magh anleigh Bell-Jackiw-Adler as v'eh enmyssit son aundyr Nobel. Ta maddaghteyryn ard-ghooagh goaill stiagh lheid as y Reejerey William Rowan Hamilton, as ard-ghoo er son ynlaght y chiarneen. Va cleayney mooar ec Francis Ysidro Edgeworth ayns lhiasaghey tarmaynys noa-chlassicagh, as eh goaill stiagh kishtey Edgeworth. Va John B. Cosgrave ny hur-oayllee ayns sheiltynys earrooee as ghow eh magh ard-earroo lesh 2000 bun-earrooyn 'sy vlein 1999 as earroo Fermat covestagh recortyssit 'sy vlein 2003. Ren John Lighton Synge immeeaght ayns magheryn ennagh dy oaylleeaght, goaill stiagh obbrinaght as saaseyn towse-oaylleeagh ayns conastaght chadjin. Va'n maddaghteyr John Nash myr nane jeh ny scollagyn echey.

Ta hoght ollooscoillyn as ram Undinyssyn Çhaghnoaylleeaght ayns Nerin myrane lesh Undinys Ard-Studeyrys Ghivlyn, va bunnit ayns 1940 marish y fishigagh Erwin Schrödinger myr stiureyder.

She bluckaneyrys Gaelgagh y spoyrt smoo cadjin ayns Nerin rere cronneyderyn as cassey co-phobbylagh, as t'eh jannoo seose 34% jeh frastylyn spoyrt lane ec taghyrtyn ayns Nerin as harrish mooir, as ta'n immanaght çheet ny yei as ee jannoo seose 23%. Ta soccer 'sy trass ynnyd lesh 16% dy chronneyderyn as ta ruggyr 'sy cherroo ynnyd 8%. She Kione-chloie Bluckaneyrys Ooilley-Nerin y taghyrt spoyrt smoo fakinit ayns feaillere spoyrtoil Nerin. T'ad snaue, golf, aeroabee, soccer, bluckaneyrys Gaelgagh as snooker ny spoyrtyn lesh y commeeys cloie s'yrjey. She soccer y spoyrt smoo cadjin ta goaill stiagh fwirranyn eddyrashoonagh.

Ta ram spoyrtyn elley goll er chloie as fakin, goaill stiagh bluckan bascaidagh, doarneyrys, criggad, eeasteyraght, golf, ratçhal cooyn liauyrey, bluckan laue, hockee, ratçhal cabbil, spoyrtyn gleashagh, lheimyraght chabbil as leddoge.

 T'ad yn immanaght, bluckaneyrys Gaelgagh, bluckan laue, as cloie cruinn spoyrtyn ashoonagh Nerin as ad enmyssit ry-cheiley myr cloiaghyn Gaelgagh. Ta cloiaghyn Gaelgagh stiurit rish Cumann Lúthchleas Gael (CLG), faagail magh bluckaneyrys Gaelgagh mreih as cammageeaght (lhieggan mreih jeh'n immanaght), as ad stiurit liorish sheshaghtyn er lheh. Ta kione-cherroo y CLG (as y phreeu-staid) soit ayns Páirc an Chrócaigh ayns twoaie Ghivlyn. Ta ard-chloiaghyn y CLG cloit ayn, goaill stiagh Feniaghtys Bluckaneyrys Shinsharagh Ooilley-Nerin as Feniaghtys Immanaght Shinsharagh Ooilley-Nerin. Car aahroggal staid Bóthar Lansdún, va ruggyr as soccer eddyrashoonagh cloit ayn. Ta dagh cloieder y CLG, myrane lesh ad er y chorrym s'yrjey, nyn ancheirdee nagh vel cur failt er faillee.

Va'n Irish Football Association (IFA) ny reagheydys reirey son soccer harrish yn ellan. Ta'n gamman er ny ve cloit ayns cummey reirit ayns Nerin veih ny 1870yn. She Cliftonville F.C. ass Beeal Feirshtey y club shinney ayns Nerin. V'eh cloit son y chooid smoo, ayns ny kied jeihaghtyn er lheh, mygeayrt Beeal Feirshtey as ayns Queiggey Ulley. Ansherbee, va clubyn ennagh va bunnit çheumooie jeh Beeal Feirshtey credjal dy row yn IFA cur foayr da clubyn Protestoonagh ta bunnit ayns Ullee ayns cooishyn lheid as reih da'n fwirran ashoonagh. Ayns 1921, lurg taghyrt raad, dyn y wooise da gialdyn ny s'leah, scugh yn IFA aa-chloie lieh-yerrinagh 'syn Irish Cup veih Divlyn gys Beeal Feirshtey as, myr eiyrtys, daag clubyn va bunnit ayns Divlyn y çheshaght as chur ad Football Association of the Irish Free State er bun. Jiu, ta'n çheshaght 'sy jiass enmyssit myr Football Association of Ireland (FAI). Dyn y wooise da'n neu-hashtey er y çheshaght veih ny sheshaghtyn ayns h-Ashoonyn Thie, va'n FAI currit er enney ec FIFA ayns 1923 as va'n chied chloie eddyrashoonaght reaghit as cloit ayns 1926 (noi'n Iddaal). Ansherbee, va ny fwirranyn ec daa heshaght yn IFA as yn FAI reiht veih deiney as ooilley Nerin, as hooar sleih ennagh capyn da cloiaghyn as ad cloie er son y daa 'wirran. Ren y daa jeu cur sheese er nyn vwirranyn myr Nerin.

Ayns 1950, ren FIFA gurneil ny sheshaghtyn cloiederyn dy reih veih ny thallooyn er lheh oc as, ayns 1953, ren eh gurneil dy nee Pobblaght Nerin yn ennym va currit er fwirran ashoonagh yn FAI, as Nerin Hwoaie yn ennym va currit er fwirran yn IFA veih shen magh (lesh lhimmaghyn er lheh). Ghow Nerin Hwoaie ayrn ayns kione-chloiaghyn Cappan y Theihll ayns ny bleeantyn 1958 (as ad er nyn rosh gys ny cloiaghyn kerroo-yerrinagh), 1982 as 1986. Ghow Pobblaght Nerin ayrn ayns kione-chloiaghyn Cappan y Theihll ayns 1990 (as ad er nyn rosh gys ny cloiaghyn kerroo-yerrinagh), ayns 1994 as ayns 2002 as ghow ad ayrn ayns Feniaghtys ny h-Oarpey ayns 1988. Ta anaase mooar Yernagh ayns leegyn soccer Sostynagh as Albinagh.

Ayns neu-chosoylaght rish soccer, ta Nerin cur un 'wirran ashoonagh ruggyr magh er y vagher, as ta'n fwirran as y spoyrt er feie Nerin stiurit ec un heshaght, yn Irish Rugby Football Union (IRFU). Ghow fwirran ruggyr Nerin ayrn ayns dagh Cappan Ruggyr y Theihll, as rosh ad gys ny cloiaghyn kerroo-yerrinagh ayns kiare jeu. Va cloiaghyn ruggyr cloit ayns Nerin car Cappanyn y Theihll ayns ny bleeantyn 1991 as 1999. Ta kiare fwirranyn keirdey Yernagh ayn as da dagh fer jeu cloie 'sy Magners League as tree jeu cloie er son Cappan Heineken. Ta ruggyr Yernagh er ny heet dy ve ny smoo cohirreydagh ec corrymyn eddyrashoonagh as queiggagh veih'n vlein 1994 tra haink er y spoyrt dy ve ny spoyrt keirdey. Car y traa shen, ren Ullee (1999), y Vooan (2006 and 2008) as Lion (2009) cosney y Cappan Heineken. Ayns bishaghey rish shen, ta fwirran eddyrashoonagh Nerin er gheddyn ny smoo as ny smoo rah ayns Feniaghtys ny Shey Ashoonyn noi ny fwirranyn reiht elley Oarpagh. Haink y rah shen, goaill stiagh Tree-Chrooinyn ayns 2006 as 2007, ry-cheiley lesh greim glen dy varriaghtyn, ta enmyssit Grand Slam, ayns 2009.

Va fwirran criggad Nerin mastey ny h-ashoonyn coheshaghtagh chossyn ayrn ayns Cappan Criggad y Theihll 2007. Chur Nerin y Phakistaan fo haart as ren ad creaghney 'sy nah ynnyd 'sy cho-rheynn, as hooar ad ynnyd ayns keim y Super 8 jeh'n feniaghtys. Ghow y fwirran ayrn 'syn ICC World Twenty20 2009 lurg e cho-varriaght ayns ny qualleeaghtyn, raad ghow ad ayrn ayns keim y Super 8. Myrane lesh shen chossyn Nerin y Whalleeaght da Cappan ICC y Theihll as ad shickyraghey nyn ynnyd ayns Cappan Criggad y Theihll 2011, myrane lesh staydys ODI oikoil derrey 2013.

Ta fwirran ruggyr leeg Nerin jeant seose son y chooid smoo jeh cloieyderyn ta bunnit ayns Sostyn lesh kianglaghyn lught thie Yernagh, as cloiederyn elley çheet magh ass cohirrey ynnydagh ass yn Austrail. Rosh Nerin ny cloiaghyn kerroo-yerrinagh ayns Cappan Ruggyr Leeg y Theihll 2000.

Ta ratçhal cooyn liauyrey as ratçhal cabbil nyn spoyrtyn ennoil as cadjin ayns Nerin. Ta ram sleih frastyl er staidyn cooyn liauyrey as ta ram cruinnaghtyn ratçhal cabbil goll er taghyrt ayn. Ta ard-ghoo er yn ellan son fuilleeaght as ynsaghey cabbil roie as ta ram cooyn roie er nyn assphurtal magh dagh blein. Ta rheynnag ratçhal cabbil co-ghlooit ayns Coontae Cheeill Darey son y chooid smoo.

Ta roortaghys Yernagh er ny lhiassaghey ayns ny traaghyn jeianagh, as daa voyn ard-ghooagh er nyn gosney ec Sonia O'Sullivan ayns ratçhyn 5,000 meteryn; boyn airhey ec Feniaghtyssyn y Theihll 'sy vlein 1995 as boyn argid ec Cloiaghyn Olympagh sy vlein 2000 ayns Sydney. Chossyn Gillian O'Sullivan boyn argid 'sy ratçh shooill 20k ec Feniaghtyssyn y Theihll ayns 2003, as chossyn cleeader ratçhal Derval O'Rourke boyn airhey ayns Feniaghtyssyn Çheusthie y Theihll 'sy vlein 2006 ayns Moscow. Chossyn Olive Loughnane boyn argid ayns ratçhal shooil 20k ayns Feniaghtyssyn Roortaghys y Theihll ayns Berleen ayns 2009.

Ta doarneyrys reirit ec yn Irish Amateur Boxing Association. Ayns 1992, chossyn Michael Carruth boyn airhey son y doarneyrys ayns Cloiaghyn Olympagh Barcelona as 'sy vlein 2008 chossyn Kenny Egan boyn argid son doarneyrys ayns Cloiaghyn Olympagh ayns Beijing.

Ta golf feer-chadjin ayns Nerin as she çhynskyl mooar t'ayn turrysid ghalf as ee tayrn ny smoo na 240,000 keayrtee golf dagh blein. Va Cappan Ryder 2006 cloit 'sy K Club ayns Coontae Cheeill Darey. Haink er Pádraig Harrington dy ve ny chied Yernagh veih Fred Daly ayns 1947 dys y British Open ayns Càrn Fheusda dy chosney ayns Jerrey Souree 2007. Chossyn eh e ard-ennym ayns Jerrey Souree 2008 roish chossyn eh y PGA Championship ayns Luanistyn. Haink er Harrington dy ve ny chied Oarpagh dys y PGA Championship dy chossyn er feie 78 bleeaney as v'eh ny chied chosneyder veih Nerin.

Ta traieyn da markiaght tonn ry-gheddyn er coose heear Nerin, ayns An Leacht as Cooan Ghoon ny Ghoal er lheh, as ad foshlit da'n Cheayn Sheear. Ta cummey funnyl er Cooan Ghooan ny Ghoal as t'eh goaill greim er geayaghyn neear/neear yiass veih'n Cheayn Sheear, as t'ad croo emshyr vie da markiaght tonn, 'sy gheurey er lheh. Ayns ny bleeantyn jeianagh, haink markiaght tonn feniaghtagh ny h-Oarpey dys Bun Dobhráin. Ta thummey scuba çheet dy toshiaght ayns Nerin er oyr ny h-ushtaghyn gilley as earrooyn mooarey dy vioys marrey, rish y choose heear er lheh. Ta ram lhongvrishaghyn ry-akin rish coose Nerin lesh fir jeh ny thunnaghyn lhongvrishaghyn share ry-akin magh veih Cionn Mhálanna as magh veih coose Choontae Chorkee.

Ta Nerin ny kione-jurnaa cadjin as ennoil son eeastagh lesh millaghyn dy loghyn, ny smoo na 14,000 km (8,700 mi) dy awinyn ta gymmyrkey eeastyn as ny smoo na 3,700 km (2,300 km) dy choose. Ta speyr honderagh Nerin cooie da eeastagh spoyrt. Tra ta breckeragh braddan as brick foast ennoil lesh breckeyderyn, hooar eeasteyragh braddan aaniartaghey ayns 2006 lesh dooney eeasteragh lhieen troa braddan. Ta eeasteyragh garroo lhiassaghey dy beayn. Ta eeasteragh marrey lhiassit lesh ram traieyn currit er caslyssyn-çheerey as cowrit, as ta mychione 80 dooieyn dy eeastyn marrey.

Ta bee as coagyraght Yernagh goaill cleanaghyn veih ny troaryn ta lhiassit as ny beiyn ta troggit ayns speyr honderagh yn ellan as veih ny coryn sheshoil as politickagh ayns shennaghys Nerin. Myr sampleyr, car yn eash veih ny Mean Eashyn derrey çheet y phraase 'sy 16-oo eash v'eh ny chowrey smoo jeh tarmaynys Nerin na bochillaght ollee, as va earroo ollee ec peiagh corrym rish y stayd sheshoil echey. Er yn oyr shen, cha ren bochillyn buitçheraghey baa va troarey bainney. Er yn oyr shen, va feill vuc as feill vane ny smoo cadjin na feill vart, as ta slissagyn roauyr dy vagoon saillit as eeym hailjey nyn droyn sampleyragh jeh'n vee Yernagh veih ny Mean Eashyn. Va aght dy choyrt folley veih ollagh as dy mestey'n fuill lesh bainney as eeym (cosoylaght son y chooid smoo rish ny Maasai) ry-akin dy mennick as ta putage ghoo, ta jeant seose jeh fuill, grine (oarn son y chooid smoo) as blasstalys, foast ny h-anjeeal undinagh ayns Nerin. Ta dagh fer jeh ny cleanaghyn shen ry-akin ayns y rolley anjeeal.

Chur çheet stiagh y phraase ayns lieh jerrinagh y 16-oo eash cleayney mooar er y choagyraght Yernagh veih shen magh. Chur boghtinys mooar creeaght ayns aght croit as 'sy 19-oo eash veanagh va'n chooid smoo jeh'n phobbyl gee bee va jeant seose jeh praaseyn as bainney. Dee lught thie sampleyragh, va jeant seose jeh fer, ben, as kiare paitçhyn 18 claghyn (110 kg) dy phraaseyn dagh shiaghtyn. Rere shen, ta lhongaghyn ta coontit myr lhongaghyn ashoonagh cur seose neu-ghalaantaght vunneydagh rish coagyraght, lheid as yn anvroie Yernagh, bagoon as caayl, bacstaí (sorçh dy phannag phraase), ny caayl kionnan, lhongey ta jeant seose jeh praaseyn lahnit as anvroie caayl ny caayl.

Veih'n cherroo jerrinagh jeh'n 20-oo eash, lesh çheet magh reesht yn argid ayns Nerin, ta Coagyraght Yernagh Noa er ny heet magh as ee bunnit er mynayrnyn tradishoonagh agh goaill stiagh cleanaghyn eddyrashoonagh. Ta'n choagyraght shen bunnit er glassraghyn oorey, eeastyn (braddanyn, brick, ooastyryn, gobyn doo as eastyn shliggagh elley), myrane lesh arranyn soda tradishoonagh as y reamys lheeadagh jeh caashaghyn laue-jeant ta troarit er feie ny çheerey. Ta'n praase foast ny hro bunneydagh jeh'n choagyraght shen as ta ny Yernee gee y chooid smoo jeh praaseyn rere dooiney mastey eederyn 'syn Oarpey. She sampleyr jeh'n choagyraght shen na Dublin Lawyer: gimmagh ta aarlit ayns ushtey bea as key. Ta bee ardjynagh tradishoonagh ry-gheddyn er feie ny çheerey, lheid as cadal ayns Divlyn ny drisín ayns Corkee, y daa jeu nyn sorçh dy phronnag, ny blaa, arran teaystagh bane ta ry-gheddyn ayns Purt Largey.

Keayrt va Nerin ny çheer smoo scanshoil son troarey ushtey bea, as va 90% jeh ushtey bea 'sy theihll troarit ayn rish toshiaght y 20-oo eash. Ansherbee, myr eiyrtys jeh ny smuggleyderyn alcoal car y veelowalys ayns ny Steatyn Unnaneysit (as ushtey vea jeh drogh-whaalid er ny chreck lesh enmyn Yernagh orroo as eh shen jeeilley yn foayr cadjin son cowraghyn Yernagh) as myr eiyrtys jeh ny custymyn er ushtey bea Yernagh harrish yn Impiraght Ghoaldagh car y Chaggey Traghtee Anglo-Yernagh ayns ny 1930yn, huitt creck jeh ushtey bea Yernagh er feie ny cruinney gys 2% rish mean y 20-oo eash. Ayns 1953, rere creear veih'n reiltys Yernagh, v'eh feddynit magh nagh row ushtey bea Yernagh er fys ec 50% jeh iuderyn ushtey bea ayns ny Steatyn Unnaneysit. Ansherbee, va iu yn ushtey bea Yernagh foast ennoil ayns Nerin, as ayns ny jeihaghtyn jeianagh, ta'n ushtey bea Yernagh girree ny smoo scanshoil er feie ny cruinney. Dy cadjin, cha nel ushtey bea Yernagh cha jaaghagh as ushtey bea Albinagh, agh cha nel eh cha millish as ushtey bea Americaanagh ny Canadagh. Ta'n ushtey bea ny vun da liggooryn kay, lheid as Baileys, as ta'n caffee Yernagh (jinlag dy chaffee as ushtey bea va cummit, rere rish, ayns stashoon etlan marrey Faing) coontit myr y jinlag Yernagh smoo ennoil, foddee.

Ta bainney ny baa doo, sorçh dy lhune doo, as Guinness er lheh, kianglt rish Nerin dy mennick, agh v'eh kianglt rish Lunnin dy bunneydagh. Ta bainney ny baa doo foast ennoil ayns Nerin, agh t'eh er choayl e foayr veih mean y 20-oo eash da lhune freillagh. Ta lhune ooyl, as Bulmers er lheh (t'er ny chreck çheumooie jeh Pobblaght Nerin myr Magners), ny yough ennoil chammah. Ta'n jough ghlass limonaid yiarg iuit lhee hene as myr mesteyder, lesh ushtey bea er lheh.




#Article 23: Bunscoill Ghaelgagh (123 words)


Ta'n Vunscoill Ghaelgagh ny bunscoill ta gynsaghey gagh lessoon trooid Gaelg ayns Balley Keeill Eoin, Mannin, tessyn y raad voish Cronk Keeill Eoin. Ta mysh 70 scollagyn eck.

Ta ny scollagyn goll er ynsaghey trooid Gaelg ayns gagh lessoon er lhimmey jeh lessoonyn Baarlagh (voish blein queig). Ta'n vunscoill greinnaghey yn ymmyd jeh'n Ghaelg liorish cooney lesh ny paarantyn dy ynsaghey yn Ghaelg, as ta'n Vunscoill creck JCyn, DVDyn as lioaryn ayns, ny mychione, y Ghaelg myrgeddin. Ta troor dy 'ir-ynsee ec y scoill as daa chooneyder-ynsee. She Julie Matthews yn ard-ynseyder. Cha nel y Vunscoill Ghaelgagh dy jeeragh fo Rheynn Ynsee Reiltys Vannin; t'ee stiurit ec colught preevaaidjagh enmyssit Mooinjer Veggey agh ta Mooinjer Veggey geddyn argid as cooney veih'n Rheynn Ynsee.




#Article 24: Baarle (116 words)


She Baarle ( 'sy çhengey hene) çhengey ny mayrey Hostyn. T'ee goll er loayrt myr y çhengey ghooghyssagh ec y chooid smoo jeh pobbyl y Reeriaght Unnaneyssit, ny Steatyn Unnaneyssit, ny Ellanyn Philippeenagh, yn Austrail, yn Injey, y Affrick Yiass, y Teelynn Noa, ny h-Erin, y Chanadey as Vannin hene, chammah as ayns çheeraghyn elley er feie ny cruinney. 

She nane jeh ny çhengaghyn Germaanagh Sheear ee Baarle. Haink ee gys Sostyn marish ny h-Anglo-Sostynee, as er coontey cummaght yn Impiraght Ghoaldagh ayns ny 18oo-20oo eashyn, as cummaght ny Steatyn Unnaneysit ayns y 20oo eash, haink urree dy ve ny lingua franca ayns ymmodee çheeraghyn. Ta lorgyn cheintys er mayrn, ayns roie-ocklyn son y chooid smoo.




#Article 25: Yn Injey (102 words)


Ta'n Injey, ny Pobblaght ny h-Injey (Hindi: भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya, Baarle: Republic of India), ny çheer ayns jiass ny h-Aishey. T'ee ny shiaghtoo çheer smoo rere eaghtyr, as ny nah çheer smoo rere earroo yn phobble. T'ee caglit liorish y Cheayn Injinagh da'n jiass, Mooir ny h-Arabaght da'n sheear, Baie ny Bengaal da'n shiar. Ta oirr ny marrey eck 7,517 kilometeryn er lhiurid. Ta'n çheer çhemmit liorish y Phakistaan da'n sheear, y Çheen, Nepaal as y Vutaan da'n shiar hwoaie, as liorish y Vangladesh as Myanmar da'n shiar. T'ee ayns naboonys Sri Lanka, ny Maldeevaghyn as yn Indoneesh 'sy Cheayn Injinagh.




#Article 26: Yernish (2380 words)


Ta'n Yernish, ny Gaelg Yernagh, (An Ghaeilge) ny çhengey Cheltiagh ta goll er loayrt ayns Nerin. Ec y traa t'ayn ta'n Yernish ec mynlagh pobble Nerin - ayns ny Gaeltaghtyn son y chooid smoo - agh ta paart mooar cowreydagh eck ayns seihll steat Nerin, as t'ee ymmydit ayns ram aghtyn ym-ysseraght, co-hecksyn persoonagh as staydyn sheshoil. Rere y vunraght, t'ee ny preeu-hengey oikoil as ny çhengey ashoonagh ayns Pobblaght Nerin as ta staydys oikoil eck 'syn Unnaneys Oarpagh. Ta staydys oikoil mynlagh urree ayns Nerin Hwoaie neeshtçp.

Ta'n Yernish myr preeu-hengey hielagh as co-phobbylagh ec 3% phobble ny Pobblaght (as eh 4,422,100 er ooley 'sy vlein 2008). Cha nel fys jarrooagh er earroo ny loayreyderyn ry gheddyn, agh t'eh er ny chredjal dy vel eddyr 20,000 as 80,000 loayreyderyn dooghyssagh ayn.   Rere Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght va 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn lajer as 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn as y Yernish ny çhengey hoogh, as va 17,000 cummaltee ayns lag-Ghaeltaghtyn; cha row yn Yernish ny çhengey lajer 'sy chooid elley jeh'n Ghaeltaght oikoil. Agh, er yn oyr dy vel y Yernish er ny ynsagh ayns ny scoillyn, ta ram sleih elley lesh y Yernish myr y nah-hengey oc, ansherbee. Harrish shen ta 1,656,790 (41.9% sleih-earroo ny Pobblaght as ad 3 bleeaney ny ny s'aa) dy leih gra dy vel y Yernish oc er aght ennagh. Mastey ny h-earrooyn shen ta'n Yernish ec 538,283 (32.5%) persoonyn myr çhengey laaoil (goaill stiagh loayreyderyn dooghyssagh as ad t'ayns y chorys ynsee), as 97,089 (5.9%) persoonyn myr çhengey hiaghtinoil.

Ta 14% sleih-earroo Phobblaght Nerin geaishtaght lesh claareyn radio ayns Yernish dagh laa, 16% geaishtaght eddyr daa as queig keayrtyn 'sy çhiaghtyn, as ta 24% geaishtaght lhieu keayrt 'sy çhiaghtyn.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 91,862 cummaltee 'sy Ghaeltaght oikoil. Mastey ny cummaltee shen, va'n Yernish loayrit ec 70.8% y phobble as va mygeayrt 60% cummaltee gra ayns Yernish dagh laa.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001 ayns Nerin Hwoaie va fys ennagh er y Yernish ec 167,487 (10.4%) cummaltee Nerin Hwoaie. Nar ta ny h-earrooyn shen currit ry-cheilley t'ad taishbyney dy vel tushtey ennagh ny Yernish ec 33% (~1.8 millioonyn) dy phobble yn ellan.

Er 13 Mean Souree 2005, ren shirveishee chooishyn joarree yn UO briwnys dys staydys çhengey oikoil y chur er y Yernish. Haink y briwnys ayns bree er 1 Jerrey Geuree 2007, as va'n Yernish ymmydit son y chied cheayrt ayns cruinnaght Choyrle Hirveishee yn UO er 22 Jerrey Geuree 2007 ec y Shirveishagh Noel Treacy, T.D.

'Sy  (bun-towshan screeudeyrys oikoil) she  (Fockley magh Yernagh: [ˈɡeːlʲɟə]) ennym ny çhengey, as yn ennym shen aahoilshaghey fockley magh Connaghtagh yiass.

Roish aachummey lettraghey ny bleeaney 1948, va'n cummey lettragh  currit urree; v'eh shen ny lhieggan gienneydagh er , y cummey va ymmydit 'sy Yernish Noa-emshyragh chlassicagh. Ta shenn-chummaghyn y lhieggan shen goaill stiagh  'sy Yernish Veanagh as  'sy Çhenn Yernish. Ta'n lettraghey noa-emshyragh çheet magh as scryssey magh y dh tostagh ayns laare yn 'ockle Gaedhilge.

Ta lhiegganyn elley yn ennym ry-gheddyn ayns abbyrtyn eigsoylagh ny Yernish noa-emshyragh, ayns bishaght lesh  Chonnaghtey yiass va imraait shoh heose. T'ad goaill stiagh Gaedhilg () ayns Yernish Chonnaghtey,  () ny  () ayns Yernish Ullee as Yernish Chonnaghtey hwoaie, as  () ayns Yernish Vooan.

Rere Bunraght Nerin ta'n Yernish currit er enney myr preeu-hengey oikoil as myr çhengey ashoonagh Phobblaght Nerin (myrane lesh y Vaarle myr y nah çhengey oikoil). Veih bunneeaght Heyr Steat Nerin ayns 1922, va Reiltys Nerin geignaghey ard-cheim aghtallys ayns Yernish ec dagh dooinney as ad geearree kiartaghyn 'sy çhirveish theayagh (goaill stiagh fir phost, fir oikagh cheesh, scruteyryn eirinagh, a.r.e.)..  Va aghtallys ayns un hengey ry hoi çheet stiagh 'sy çhirveish theayagh currit lesh stiagh 'sy vlein 1974, ayns paart rere immeeaghtyn gleashaghtyn çhionnraa lheid as y Gleashaght Seyrsnys Çhengey.

Faagail magh nagh vel shirreydysny Preeu-hengey Oikoil yeearrit ry hoi kiartaghyn 'sy çhirveish theayagh lhean, shegin da scollagyn, t'ayns scoillyn 'sy Phobblaght ta jannoo folaue er argid veih'n reiltys, studeyrys y yannoo er y Yernish. Shegin da fir ynsee ny bun-scoillyn çheet lesh scrutaght eginagh ayns Yernish fo ennm Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge (Scrutaght Whaalid 'sy Ghaelg). Shegin da deiney as ad geearee çheet stiagh ayns ny Gardaí (y phollys) çheet lesh Yernish ny Baarle 'syn Ard-teisht, agh ta lessoonyn currit gys shirreyderyn as ad 'sy cholleish ynsee. Rere Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 (Slattys Çhengaghyn Oikoil 2003), shegin da dagh docamad Reiltys Nerin ve soilshit magh ayns Yernish as Baarle, ny ayns Yernish ynrican.  Ta'n slattys shen currit ayns bree liorish an Comisinéir Teanga, neuaashideyr ny çhengey.

Ayns 1938, va kiaddeyder Conradh na Gaeilge, Douglas Hyde, reiht myr kied Eaghtyrane Nerin. Va'n oraid echey raait ayns abbyrt marroo Ros Comain.

Rere Art 25.4 Vunraght Nerin, shegin da'n reiltys soilshaghey magh slattyssyn noa ayns Yernish as Baarle, ny dy yannoo çhyndaa oikoil jeh çhelleeragh dys y çhengey oikoil elley.  Nei shen, t'ad ry-gheddyn ayns Baarle ynrican dy mennick.

Shegin da Ollooscoill Nerin, Galliu reih sleih as tushtey mie ny Yernish oc choud's ta shirredyssyn elley ny kiartagh oc. Ta'n shirreydys shen currit sheese rere Slattys Ollooscoil ny Galliu, 1929 (Olt 3).  T'eh jerkit dy vod y shirreydys shen currit ass ec traa ennagh.

Studeyryn va ruggyrit ayns y Phobblaght, my t'ad son jannoo studeyrys ayns Ollooscoill Nerin, shegin da Ardteistiméireacht ny GCSE 'sy Yernish çheet lhieu.  Asdyn nagh row ruggyrit 'sy Phobblaght, ny studeyryn as neulhaihderys oc, cha nel y feme cheddin oc.

Roish bunneeaght Nerin Hwoaie ayns 1921, va Yernish currit er enney myr çhengey ny scoillyn as myr Celtiagh ayns undinyssyn ennagh ny treeoo keim. Eddyr ny bleeantyn 1921 as 1972, va sorçh reiltys jeeveanit ayns Nerin Hwoaie. Car ny bleeantyn shen va'n partee politickagh v'ayns y reiltys Stormont, Partee Unnaneysagh Ulley (PUU), noi'n çhengey. Ayns scaalheaney, va eebyrt currit er naighteyraght chooishyn cultooragh mynlagh, as va eebyrt currit er Yernish er radio as çhellveeish er feie begnagh jeih bleeaey as daeed. Hooar y çhengey sorçh enney formoil ayns Nerin Hwoaie veih'n Reeriaght Unnaneysit, fo Coardail Jeheiney Caisht ny bleeaney 1998, as, ayns 2001, rere shickyraghey y Reiltys, er çheu ny çhengey, jeh Kaart Oarpagh ry hoi Çhengaghyn Ardjynagh ny Mynlagh. Ren y reiltys Goaldagh gialdynys slattys y chur er bun as eh cur creeagh ayns y çhengey myr paart jeh Coardail Chill Rímhinn ny bleeaney 2006.

Choud's ta'n Yernish ny çhengey oikoil jeh'n Unnaneys Oarpagh, cha nel agh reillyn co-vriwnyssagh soilshit magh ayns Yernish nish, rere leodaghey yn-aanoaghey queig-vleinoil er çhyndaaghyn, yeearrit ec Reiltys Nerin as eh barganey staydys oikoil noa ny çhengey. Ta bishaghey ayns rheam ny docamadyn as çhyndaaghyn ry-laccal orroo croghey er eiyrtyssyn y chied aareayrtys queig-vleinoil as er briwnys lhiasaghey y gheddyn lesh reiltys Nerin. Ta reiltys Nerin currit rish ynsaghey glareyderyn as çhyndaaderyn çhengey as gow lesh ny costyssyn ta bentyn rish.

Roish hooar y Yernish staydys oikoil 'syn Unnaneys Oarpagh er 1 Jerrey Geuree 2007, va staydys urree myr çhengey chonaantagh as cha row agh docamadyn jeh'n cheim s'yrjey çhyndaait ayns Yernish.

Ta ardjyn ayns Nerin raad dy vel y Yernish loayrit myr çhengey ghooghyssagh hradishonagh dagh laa. Ta'n ennym Gaeltacht (Gaeltaght) currit orroo. T'ad ny lhie ayns:

Chammah as adsyn shoh heose, ta Gaeltaghtyn beggey ry-gheddyn ayns:

She Gaoth Dobhair, Coontae Ghoon ny Ghoal, y skeerey Ghaeltaght smoo ayns Nerin.

T'ad ny Gaeltaghtyn s'troshey er bunneydys earrooagh as sheshoil na ny Gaeltaghtyn ayns Jiass Chonamara, çheu heear Lieh-innys y Dein as sheear hwoaie Ghoon ny Ghoal, raad dy vel y Yernish ymmydit myr preeu-hengey ny cummaltee. Ta'n ennym  (Feer-Ghaeltaght) currit er ny h-ardjyn shen as ta begnagh 20,000 cummaltee ayndaue.

Ta ny thousaneyn dy yeigeyryn Yernagh goll gys colleishyn souree dagh blein. Ta ny scollagyn nyn gummal lesh lught thie Gaeltaght, goaill tastey jeh brastylyn, goaill commee ayns spoyrtyn, goll gys kayleeyn () as ta currym orroo loayrt ayns Yernish. Ta creeaght currit er dagh reayrtys y chultoor as y hradishoon Yernagh.

Rere fysserree va currit ry cheilley liorish Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght, cha nel Yernish Ghlen agh ec kiarroo lught thie ny Gaeltaght. Er lesh ughtar bun-ronsaghey cruinn y towshan, Donncha Ó hÉallaithe veih Undinys Çhaghnoaylleeaght ny Galliu-Vay Eo, ta polasee ny Yernish va doltit lesh reiltyssyn Nerin ny hraartys ghlen as yarrooagh. Ren The Irish Times aaraa jeh, as y papyr-naight çheet er y vun-ronsaghey echey 'sy phabyr-naight Yernish Foinse, myr shoh: T'eh ny chremeydys jarroogh jeh reiltyssyn Yernagh eiyrtyssagh dy row 250,000 Yernisheyryn glen nyn gummal ayns ardjyn lane-Yernagh ny lieh-Yernagh ec bunneeaght Steat Nerin, agh nagh vel agh eddyr 20,000 as 30,000 Yernisheyryn ayn nish.

Ta ram abbyrtyn eigsoylagh ny Yernish ayn. Trooid as trooid, ta ardjyn ny tree preeu-abbyrtyn coadail ry-cheilley son y chooid smoo lesh queiggaghyn Mooan (), Connaghtey () as Ullee (). Va recortyssyn jeh abbyrtyn ennagh Lionagh jeant ec Commishoon Beeal-arrish Nerin mastey undinyssyn ennagh elley roish y vaaish oc. Ta myn-abbyrt ny Yernish ry-gheddyn ayns Thalloo yn Eeast, ayns shiar ny Canadey, as ee bentyn rish Yernish Vooan va loayrit eddyr y 16-oo as y 17-oo eashyn (jeeagh er Yernish Halloo yn Eeast).

Son y chooid smoo, ta Yernish Vooan loayrit ayns ardjyn Gaeltaght Cherree (), An Rinn ta faggys da Dún Garbháin ayns Coontae Phurt Largey () as Múscraí as Ellan Chléire () ayns sheear Choontae Chorkee (). T'eh yn fo-rheynn smoo scanshoil 'sy Vooan na'n anchaslys eddyr Yernish ny Déise (ta loayrit ayns Purt Largey) as Yernish Vooan chairagh.

Ta troyn sampleyragh Yernish Vooan goaill stiagh lheid as:

Ta ny h-abbyrtyn s'troshey jeh Yernish Chonnaghtey ry chlashtyn ayns Conamara as Ellanyn Aran. Er yn oyr dy hooar abbyrtyn elley Connaghtey baase 'sy 20-oo eash t'eh er credjal dy vel Yernish Chonamara unnane as Yernish Chonaghtey. Ny s'gerrey da Gaeltaght Chonnaghtey she yn abbyrt ta loayrit 'syn ard beg er joarey eddyr Galliu as () as May Eo (). Ta abbyrt Iorras Vay Eo hwoaie as abbyrt Aghill () nyn abbyrtyn Connaghtey rere grammeydys as jalloo-oaylleeaght, agh ta cosoylaghtyn eddyr ad as Yernish Ullee rere inymmyrkey sleih jee-hellooderagh ny yei Plandail Ulley.

Ta troyn ennagh ayns Yernish Chonamara çheu mooie jeh'n Chaighdeán oikoil - dy ladoosagh y tosheeaght er son ennym-ocklyn as ad creaghney lesh , m.s.  ayns ynnyd jeh , laggagh. Ta'n fockley magh neu-vun-towshanit lesh breeocklen sheeynit as jerraghyn trome-leodit cur sheean baghtal er Yernish Chonamara. Ta troyn yn-chronnaghey yn abbyrt shen goaill stiagh fockley magh y bh lhean myr , choud's t'eh focklit magh myr  'sy Vooan. Myr sampleyr ta  (my vaatey) focklit magh myr  ayns Connaghtey as Ullee ayns cosoylaght rish  'sy jiass. Ayns bishaght ta loayreyderyn Yernish Chonnaghtey as Ullee goaill y marennym shin stiagh raad dy vel y cummey Caighdeánach jannoo ymmyd jeh'n cummey covestit ta ymmydit 'sy Voan m.s. ta  ymmydit er son va shin ayns ynnyd jeh  ayns buill elley.

Ta Yernish ny Mee noa-emshyragh (ayns Lion) ny cooish er lheh. T'ee jeh'n abbyrt Connaghtagh. Ta lught ny Yernisheyryn 'sy Vee ny sluightagh jeh thielee quoi haink gys y Vee ayns ny 1930yn ny yei aachummey thallooin va stiurit ec Máirtín Ó Cadhain.

Va Eaghtyrane Nerin Douglas Hyde nane jeh ny Yernisheyryn jerrinagh jeh'n abbyrt ayns Ros Comain.

Rere çhengoaylleeaght, she abbyrt Na Rossa yn abbyrt smoo scanshoil t'ayn as eh ymmydit dy lhean ayns lettyraght liorish ughtaryn lheid as ny braaryn Séamus Ó Grianna as Seosamh Ó Grianna, as ad er enney dy ynnydoil myr Jimí Fheilimí as Joe Fheilimí. Ta'n abbyrt shen feer cosoylaght rish yn abbyr t'ayns Gaoth Dobhair as t'eh ymmydit ec ny h-arraneyderyn Enya () as Máire Brennan as ny braaryn as shuyryn oc ayns Clannad ( = Cloan ass Dobhar), Na Casaidigh, as Mairéad Ní Mhaonaigh as bann ynnydoil elley, Altan.

Ta Yernish Ulley neu-chosoylagh rish abbyrtyn ny Yernish elley er chlashtyn as ta troyn quaagh ayn ta cosoylagh rish Gaelg Albinagh. Ta ram focklyn neu-chowreydagh as sorçhyn keeallyn aynjee myrgeddin. Agh, lesh livrey harrish ny h-abbyrtyn Yernish va loayrit ayns Nerin Hwoaie, t'eh ny vooadaghey y ghra dy vel Yernish Ulley ny cummey eddyr-ghoaillagh eddyr Gaelg Albinagh as abbyrtyn heear as yiass ny Yernish, ansherbee. Myr trow, ta troyn neu-Ultagh ayns Gaelg Albinagh nagh vel ayn agh ayns Yernish Vooan.

Ayns Yernish Ulley she yn tro smoo ard-ghooagh na ymmyd yn ayrneen jiooltagh  ayns ynnyd  ny Mooan as Chonnaghtey. Ayns Ullee hene ta'n  eisht y  ny s'menkey y chur magh ayns abbyrtyn smoo twoaie (m.s. er Ellan Horaigh).

Ta ny neu-chosoylaghtyn eddyr ny h-abbyrtyn nyn neu-chosoylaghtyn geiltagh, as ta doilleeidyn ayn nish ayns meenaghey ny Yernish Bun-towshanit. She sampleyr mie na'n bannagh Kys t'ou?:

Va ny kied screeuyn ayns Yernish currit sheese ayns screeuyn grainnit Ogham veih'n chiarroo eash BNJ; ta'n ennym Yernish Vunneydagh currit er çhengey ny h-eash shen. Ren Shenn Yernish, veih'n sheyoo eash, ymmyd jeh'n abbyrlhit Romanagh as t'ee jarrooit ayns oirryn er laue-screeuyn Ladjyn son y chooid smoo. Ta'n Yernish Veanagh, veih'n jeihoo eash, ny çhengey jeh corp mooar lettyraght, goaill stiagh y Rúraíocht ard-ghooagh. Va'n Yernish Noa-emshyragh Leah, veih'n treeoo eash jeig, çhengey ny lioaryn ayns Nerin as Nalbin Gaelgagh, as v'ee currit sheese liorish screeudeyryn lheid as Seathrún Céitinn.

Veih'n hoghtoo eash jeig haink laggagh er y çhengey. Va ny Yernee geearree Baarle y loayrt rere lhiettalyssyn va currit er Yernisheyryn liorish y stiurey Goaldagh - sampleyr erreayrtagh t'er fys ec çhengoaylleeghyn myr arraghey çhengey. 'Sy nuyoo eash jeig meanagh chaill y çhengey cooid vooar dy loayreyderyn da'n baase as arraghey magh ny yei'n Ghortey Vooar (1845-1849).

Ec jerrey yn nuyoo eash, ren olteynyn Aavioghey ny Yernish eiyrtyssyn y çhengey y chur er e toshiaght as ymmyd y yannoo assjee ayns Nerin.

Ta daa rang taah breearyn ec breaaryn reiltagh.  
Ayns ny h-emshiryn chaie, pretereitagh as kianglagh, t'ad boggaghey corockle ec toshiaght yn 'ockle, as cur d roish breeocklyn.  My vees f ec toshiaght yn 'ockle, nee ad y ghaa red.  Myr sampleyr,  (fuirraghtyn)  (duirree eh).  Gyn cur geill da shen, ayns yn emshir phretereitagh neuphersoonagh, cha nel ad boggaghey ny d goll er cur ayn.

Breearyn jeh'n chied taah (fraue unheeleydagh) as jerrey cleaoil oc: bris (brishey):

Breearyn jeh'n nah taah (fraue yl-heelagh) as jerrey neu-chleaoil oc: ceannaigh (kionnaghey):

T'ad troggal obballee lesh ní (ny níor 'syn emshir phretereitagh, dy mennick), as feyshtyn lesh an (ny ar).  Ta ní cosoylaghey rish cha 'sy Ghaelg, agh cha nel ayrneen feyshtagh gollrish an 'sy Ghaelg nish.




#Article 27: Rolley ushagyn Vannin (259 words)


Rolley Ushagyn Vannin.

Oardagh: Anseriformes Kynney: Anatidae

Oardagh: Galliformes Kynney: Tetraonidae

Oardagh: Galliformes Kynney: Phasianidae

Oardagh: Gaviiformes Kynney: Gaviidae

Oardagh: Podicipediformes Kynney: Podicipedidae

Oardagh: Procellariiformes Kynney: Procellaridae

Oardagh: Procellariifromes Kynney: Hydrobatidae

Oardagh: Pelecaniformes Kynney: Sulidae

Oardagh: Pelecaniformes Kynney: Phalacrocoracidae

Oardagh: Pelecaniformes Kynney: Fregatidae

Oardagh: Ciconiiformes Kynney: Ardeidae

Oardagh: Ciconiiformes Kynney: Ciconiidae

Oardagh: Ciconiiformes Kynney: Threskiornithidae

Oardagh: Accipitriformes Kynney: Accipitridae

Oardagh: Accipitriformes Kynney: Falconidae

Oardagh: Falconiformes Kynney: Falconidae

Oardagh: Gruiformes Kynney: Rallidae

Oardag: Gruiformes Kynney: Gruidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Haematopodidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Recurvirostridae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Burhinidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Charadriidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Scolopacidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Stercorariidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Laridae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Sternidae

Oardagh: Charadriiformes Kynney: Alcidae

Oardagh: Pteroclidiformes Kynney: Pteroclididae

Oardagh: Columbiformes Kynney: Columbidae

Oardagh: Psittaciformes Kynney: Psittacidae

Oardagh: Cuculiformes Kynney: Cuculidae

Oardagh: Strigiformes Kynney: Tytonidae

Oardagh: Strigiformes Kynney: Strigidae

Oardagh: Caprimulgiformes Kynney: Caprimulgidae

Oardagh: Apodiformes Kynney: Apodidae

Oardagh: Coraciiformes Kynney: Alcedinidae

Oardagh: Coraciiformes Kynney: Meropidae

Oardagh: Coraciiformes Kynney: Coraciidae

Oardagh: Coraciiformes Kynney: Upupidae

Oardagh: Piciformes Kynney: Picidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Alaudidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Hirundinidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Motacillidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Bombycillidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Cinclidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Troglodytidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Prunellidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Turdidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Sylviidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Muscicapidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Timaliidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Aegithalidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Paridae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Sittidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Certhiidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Oriolidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Laniidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Corvidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Sturnidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Passeridae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Fringillidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Parulidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Emberizidae

Oardagh: Passeriformes Kynney: Icteridae




#Article 28: Yn Spaainey (603 words)


She çheer 'syn Oarpey heear yiass ee yn Spaainey (Spaainish: España) ny Reeriaght ny Spaainey (Spaainish: Reino de España) dy oikoil. Ta'n çheer ny soie er Lieh-innys ny h-Ibeir. Ta'n çheer vooar eck caglit da'n jiass as da'n shiar liorish y Veanvooir, faagail magh joarey beg 'sy jiass liorish Gibraaltar; da'n twoaie liorish y Rank, Andorra, as Baie ny Biscaayn; as da'n jiass liorish y Cheayn Sheear as y Phortiugal. Ta thalloo ny Spaainey goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear magh veih coose ny h-Affrick, as daa valley seyr 'syn Affrick Hwoaie, Ceuta as Melilla, as adsyn shen çhemmit liorish y Varoc. Ta'n Spaainey ny nah çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh jei'n Rank, as ish 504,030 km² er eaghtyr.

Ta'n Spaainey ny deynlaghys ta reirit liorish reiltys parlamaidagh fo reeriaght vunraghtoil. T'ee ny çheer lhiasit lesh y nuyoo tarmaynys smoo 'sy theihll rere LTS ennymagh. Ta'n çheer ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, yn Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, as RTT (WTO).

Ta'n Spaainey ny 51-d çheer smoo er y theihll as ish 504,782 km² (195,884 mi²) er eaghtyr. T'ee begnagh 47,000 km² ny sloo na'n Rank as 81,000 km² ny smoo na'n steat Americaanagh California.

Er y çheu heear, ta'n Spaainey çhemmit liorish y Phortiugal, da'n jiass t'ee çhemmit liorish Gibraaltar (thalloo harrish mooir Goaldagh) as liorish y Varoc trooid ny baljyn eck 'syn Affrick Hwoaie (Ceuta as Melilla). 'Sy niar hwoaie, rish ny Sleityn Pyreanagh, t'ee çhemmit liorish y Rank as y phrinsaght veg Andorra. Chammah lesh shen, ta'n çheer goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear as ram ellanyn neu-chummaltit er çheu Veanvooiragh jeh Keyllys Ghibraaltar, as yn ennym  currit orroo, lheid as Islas Chafarinas, Isla de Alborán, ny creggyn () jeh Vélez as Alhucemas, as Isla Perejil beg. Rish ny Sleityn Pyreanagh 'sy Chataloan, ta'n balley beg Llívia cruinnit dy lane lesh y Rank. Ta'n ellan beg Konpantzia ayns Awin Bidasoa ny cho-hiarnys Spaainagh-Frangagh.

Ta çheer vooar ny Spaainey jeant seose jeh ard-chlaareyn as rheamyn sleitoil, lheid as Sierra Nevada. Veih ny h-ardjyn shen ta ny h-awinyn Tagus, Ebro, Duero, Guadiana as Guadalquivir. Ta thallooyn rea gleayragh ry-gheddyn rish y choose, as she y thalloo rea smoo ayn na thalloo rea yn Ghuadalquivir ayns Andalucía.

Er coontey boayl çheeroaylleeaght as staydyn cronk-oaylleeagh ny Spaainey, ta speyr anchasley ry-gheddyn 'sy çheer; faagail magh y speyr sleitoil, foddee y çheer y rheynn magh ayns queig ardjyn:

Ayns yn hoghtoo eash jeig haink ayrnyn dy yn impiraght dy ve steatyn, ny va'ad goit rish çhengaghyn noa, lheid as ny Steatyn Unnaneyssit.

Va'n Spaainey rueggit rish Napoleon dy yn Rank. Hug yn Spaainey as yn Vretyn Vooar e sidooryn dy caddey yn kione çheerey.

Phrow ennagh Spaainaghyn dy cur ayns clou deynlagh, as haink yn paainey dy ve pobblaght. Agh va caggey currit er bun rish ennagh Spaainaghyn skian yesh ayns 1936. Va'n caggey noi cummynyn, gleashaghtyn neuchommeeys, soshiallys as elley gleashaghtyn cummit seose rish sleih berçhagh, yn armee as cooid dy yn Keeill. Jei yn caggey, va ard-reillaght currit er bun as va'n pobblaght jeant ayns 1939.

Hooar yn ard-smaghteyder basse ayns 1975. Va Juan Carlos I enmyssit ree rish Franco. Agh cha ren yn ree reiltys as ard-smaghteyder. Nish ta'n Spaainey çheer deynlagh, as t'eh oltey dy yn Unnaneys Europagh.

 
Ta'n Spaainey rheynnit magh ayns 17 ard. T'ad enmyssit boodeeyssyn hene-reiltagh (). Ta 2 chaayr ayns chammah.

Ta deam ashoon ny Spaainey Spaainagh. She'n Spaainish yn çhengey oikoil. Loayr ashoon myrgeddin Bascish, Catalonish, Occitaanish as Galeeshish. T'ad coadit. Cha nel elley çhengaghyn coadit, lhied as Astoorish, Aragonish as Arabish.




#Article 29: Finnlynn (309 words)


Ta Finnlynn, ny Pobblaght Finnlynn dy h-oikoil (Finnlynnish: Suomi; Soolynnish: Finland), ny çheer Nordagh as ny deynlaght ta ny soie ayns ard Finn-Loghlynnagh ny h-Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit liorish y Toolynn da'n sheear, liorish y Roosh da'n shiar, as liorish Norlynn da'n twoaie, as ta'n Estaan ny soie da'n jiass harrish Lhoob Finnlynn. She Helsinki preeu-valley ny çheerey.

Ta mygeayrt 5.3 millioonyn dy 'leih cummal ayns Finnlynn, as ta'n chooid smoo jeu cummal ayns cooid yiass ny çheerey. T'ee ny hoghtoo çheer smoo 'syn Oarpey rere eaghtyr as ny çheer chummaltit by loo 'syn Unnaneys Oarpagh. She Finnlynnish çhengey ny mayrey ec y chooid smoo jeh pobble ny çheerey, as y çhengey shen ny çhengey Finn-Oogragh ta bentyn rish yn Estoinish, as ta nane jeh kiare çhengaghyn oikoil yn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh. She y Toolynnish y nah çhengey oikoil 'sy çheer as ee ny çhengey ghooghyssagh son 5.5% jeh pobble ny çheerey. Ta Finnlynn ny pobblaght ard-whaiylagh gheynlagh lesh reiltys ta soit ayns Helsinki son y chooid smoo as reiltyssyn ynnydagh ayns 348 baljaghtyn. Ta millioon dy 'leih cummal ayns ard Helsinki Vooar (as yn ard shen goaill stiagh Helsinki, Espoo, Kauniainen, as Vantaa), as ta treeoo jeh LTS ny çheerey er ny ghientyn 'syn ard shen. Ta ard-valjyn mooarey elley goaill stiagh lheid as Tampere, Turku, Oulu, Jyväskylä, Kuopio, as Lahti.

Dy shendeeagh va Finnlynn ny cooid jeh'n Toolynn as veih'n vlein 1809 v'ee ny h-Ard-Diucaght hene-reiltagh ayns Impiraght ny Roosh. Va seyrsnys Finnlynn veih'n Roosh fogrit magh ayns 1917 as haghyr caggey theayagh ny lurg, as caggaghyn noi'n Unnaneys Soveidjagh as y Ghermaan Natseeagh lurg shen. Car y Chaggey Feayr va polasee oikoil neuchommeeaght ec Finnlynn. Hie Finnlynn stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns 1955, 'syn RCTL ayns 1969, yn Unnaneys Oarpagh ayns 1995, as cryss yn oarey veih toshiaght yn argid noa.




#Article 30: Nalbin (190 words)


Ta Nalbin (Baarle / Baarle Albinagh: Scotland, Gaelg Albinagh: Alba) ny çheer ta soit er y hrass my hwoaie jeh'n Vretyn Vooar. T'ee ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit as t'ee çhemmit liorish Sostyn da'n jiass. T'ee çhemmit liorish Mooir Hostyn da'n shiar, y Cheayn Sheear da'n twoaie as da'n sheear, as Mooir Vannin as Ammyr ny h-Albey da'n sheear yiass. Chammah as y vooar-heer, ta Nalbin jeant seose jeh ny smoo na 790 ellanyn, cur Ellanyn y Twoaie as Inshyn Goal 'syn earroo.

Ta Doon Edin, y preeu-valley as y nah valley smoo, nane jeh ny 20 ynnydyn ardgidoil smoo 'syn Oarpey. V'eh ny chree er Soilsheraght ny h-Albey 'syn 18-oo eash, as myr eiyrtys, haink er Nalbin dy ve nane jeh ny çheeraghyn smoo scanshoil ry hoi traght, inçhinaght as çhynskal. She Glaschu yn balley smoo ayns Nalbin.

Va Reeriaght ny h-Albey ny steat seyr derrey 1 Boaldyn 1707 tra ren y reiltys co-unnaneys politickoil lesh Reeriaght Hostyn. V'eh shen crooaght y Reeriaght Unnaneysit. Myrane lesh Bretin, she çheer Cheltiagh ish, as ta Gaelg ny h-Albey - çhengey gollrish Gaelg Vanninagh - foast ec mynlagh beg jeh'n phobble eck.




#Article 31: Bretyn (1077 words)


Ta Bretyn (Bretnish: Cymru, Baarle: Wales) ny çheer 'sy Reeriaght Unnaneysit. T'ee çhemmit liorish Sostyn da'n sheear, Mooir Vannin da'n twoaie as da'n sheear hwoaie, Mooir Vretyn da'n sheear, y Vooir Cheltiagh da'n sheear yiass as Keyllys Vristol da'n jiass. Ta ny smoo na 3 millioonyn cummaltee aynjee as ish ny çheer ghaa-hengagh.

Ta Bretyn ny çheer Cheltiagh, gollrish Mannin, Nalbin, Nerin, y Chorn, as y Vritaan. She Cayr Deeth preeu-valley ny çheerey lesh ny smoo na 300,000 cummaltee. Ta Çhionnal Ashoonagh Vretin, bunnit 'sy vlein 1999, ny soie ayns Cayr Deeth.

Ta Bretyn ny soie er lieh-innys ayns sheear ny Bretyn Mooar Meanagh. Ta'n çheer mygeayrt 20,779 km² (8,023 mi ker) er eaghtyr. T'ee 274 km er lhiurid veih'n twoaie da'n jiass as 97 km er lheead veih'n shiar da'n sheear. Ta Bretyn çhemmit liorish Sostyn da'n shiar as lesh y vooir da'n twoaie, da'n sheear as da'n jiass. 'Sy clane, ta ny smoo na 1,200 km oirr ny marrey eck. Ta shiartanse ellanyn magh ass coose Vretin, as she Ynnys Moan (Ynys Môn) yn ellan smoo eck.

Ta'n chooid smoo jeh'n phobble as ny h-ynnydyn çhynskylagh soit ayns Jiass Vretin, as ee cur ny baljyn Cayr Deeth, Abertawe as Casnewydd 'syn earroo. Ta ram cummaltee ayns shiar hwoaie ny çheerey mygeayrt Wrecsam myrgeddin.

Çheer sleitagh t'ayns Bretyn, ny h-ardjyn twoaie as meanagh er lheh. Va ny sleityn cummit rish yn Eash Rioee jerrinagh. Ta ny sleityn s'yrjey soit ayns Eryri as t'ad goaill yr Wyddfa, as eh 1,085 m er yrjid, 'syn earroo. Ta ny Bannau Brycheiniog soit ayns jiass ny çheerey as t'ad kianglt rish ny Sleityn Cymragh ayns Bretyn Veanagh.

Haink Jool Kaesar dys Bretyn ayns Mee Luanistyn 55 BNJ, agh cha ghow ad y çheer rish ny smoo na keead.  Clein Vretin, v’ad ny Siluree ayns Bretyn Yiass as ny Ordovicee ayns Bretyn Hwoaie.  Ren ny Rauee troggal straih dy chashtalyn tessen Bretyn Yiass, goaill stiagh Caerllion (Isca), raad ta preaban caggee share er mayrn ayns Bretyn Vooar ry-akin.  Ayns y hwoaie, ta shenn arrane Breuddwyd Macsen Wledig ginsh skeeal Macsen Wledig, mastey ny h-ard-reeaghyn heear s’jerree, ren poosey Helen ferch hoshiagh Bretnagh jeh Caernarfon (Segontium).

Cha nod ny h-Anglo-Sostnee goaill Bretyn, ga dy ren ad brishey’n kiangley eddyr Bretyn as yn Hen Ogledd erreish da Caggey yn Çhaayr ayns 615 BNJ.  Ren Offa, ree Vercia, troggal boalley mooar thallooin rish y chreeagh eddyr y reeriaght echey as Bretyn.  Ta kuse dy Voalley Offa ry-akin ayns shoh foast. 

Hannee Bretyn ny çheer chreestee erreish da ny clein paganagh Teutonagh (ny Sostnee) goaill Sostyn.  Hie Noo Davy er pirgrin dys Raue ‘sy 6oo eash, as dobbree eh myr Aspick ayns Bretyn foddey roish da Noo Augusteen jeh Canterbury cur bun er aspickys Chaergaint (Canterbury).  Ny yei shen, cha daink lesh yn eab Creestiaght y skeaylley, foddee er coontey noidys eddyr y ghaa chynney.  Reeaghyn Vretin gollrish Rhodri Mawr as Llywelyn ap Gruffudd, v’ad lajer ny kioot dy liooar dy ‘reayll y seyrsnys oc.

Ec jerrey ny 1060yn, haink ny Normanee dys Bretyn, as ren shen caghlaa politickaght y heer.  Hrod çhiarnyn Normanagh Y Mers (Baarle: The Marches) eddyr Bretyn as Sostyn.  Dobbyr da Bretyn goll fo haart, agh haink lesh Gruffudd ap Cynan as Owain Gwynedd shen y lhiettal, ga dy ren Normanee soie ayns arnyn j’ee.  Haink lesh Llywelyn Fawr unnaneysey Bretyn, obbyr va currit er bun liorish e ayr hene Llywelyn ap Gruffudd, as haink eh dy ve y chied Prinse Vretin.

Agh daarlee reeaghyn Hostyn dy hoie er Bretyn car yn eash.  Ayns 1282, hooar Llywelyn Ein Llyw Olaf baase ayns skirmish faggys da Cilmeri, as eshyn prinse neuchrogheydagh s'jerree Vretin.  Ghreim ersooyl Edward I Hostyn y reeriaght v'echey.  Hrog Edward cashtallyn mooarey son dy 'reayll Bretyn fo'n cummaght echey - she Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Biwmares, as Harlech ny fir share er enney.

Dirree magh ny Bretnee reesht as reesht noi reiltys ny Sostnee, eddyr jerrey y 13oo eash as jerrey y 15oo eash; myr sampleyr, fo Madog ap Llywelyn (1294-96) as Llywelyn Bren (1316).  V'ad jerkal Owain Lawgoch dy heet erash as heyrey ad ayns ny 1370yn.  Dirree Owain Glyndŵr ayns 1400, as hie eh er enmys myr Prinse Vretin, agh lheie ersooyl yn irree magh beggan er veggan lesh reeaghyn Hostyn aahickyraghey yn pooar oc 'sy çheer.

Car rheynn vooar jeh cooid elley y 15oo eash, va laue ec Bretyn ayns Caggaghyn ny Roseyn, as ny Lancasteree as ny Yorkee ratçhal er son kioneys ayns Sostyn.  Agh dyn y wooise da'n neuhassooaght, vlaagh cultoor Vretin fel y keead roish shoh, as y Tradishoon Bardagh er lheh, lesh Bardyn ny Fir Oasle fo gedjaghys ny h-ooashlaght.  Fir jeusyn, shen Inry Tiuder, neear Siaspar Tiuder (Jasper Tiuder 'sy Vaarle), as eshyn jeh sliught Ednyfed Fychan, shennskyl (distain) Llywelyn Fawr.  Ayns 1485, haink es 'sy thalloo ayns Sir Benfro marish possan caggee dy Frangee.  Haglym shiartanse dy Vretnee marish, as ghow ad barriaght er Rickad III Hostyn ec 22 Luanistyn 1485 ayns Magher Vosworth.

Haree stayd Vretyn rish tammylt.  Ny leighyn va ny Sostnee er chur urree ec toshiaght yn eash, hie ad er tayrn er ash.  Hug lesh mac Inry, Inry VIII stiagh ny Leighyn Unnaneysey.  Hug adsyn Bretyn fo'n chorys leighagh cheddin as v'ayns Sostyn, agh ec y traa cheddin, harmestee eh Bretnish magh ass bea reiltagh ny çheerey: cha nod ad jannoo obbyr reiltagh erbee agh 'sy Vaarle.  

Rish keead ny ghaa, haink y çheer chatoleagh y ve ny çheer phrotestoonagh.  D'aavioghee craueeaght 'sy çheer, goaill stiagh yn Eash Aaruggyr as y Vible Vretnish, agh vaarlee ny fir oasle beggan er veggan, as daase skort eddyr stiureyderyn heshaght as ny theay.  Un eiyrt jeh'n anchaslys shen, shen y ghleashaght chrauee anchochreduagh ren skeaylley dy tappee 'sy 17oo eash as 18oo eash.  Ghow Bretyn toshiaght çheet y ve ny çheer çhynskylagh, as rish jerrey'n 18oo eash va baljyn çhynskylagh, quarralyn as meainyn geayll nyn gowraghyn baghtal er fud ny çheerey.  Skeayll lettyraght as ghow toshiaght cloudeyrys ayns Bretyn.  Vooadee yn aggyrt er son jee-vunnaghey yn Agglish ayns Bretyn as er son hene-reiltys, as rish jerrey'n 19oo eash va'n ghleashaght Cymru Fydd ec yn eer-vullagh eck.

Bee cronney mestit ec y çheer car y 20oo eash, agh dyn y wooise da'n Chied Caggey Dowanagh, Goll Ergooyl Mooar ny 1930yn, Nah Chaggey Dowanagh as foudaghey çhengagh ny 1970yn as 1980yn, ta Çhionnal Ashoonagh ec Bretyn jiu, as t'eh jeeaghyn dy vel cronney Vretnish ny smoo gialdynagh na v'ad jerkal keead er-dy-henney.




#Article 32: Yn Ungaar (858 words)


She çheer hallooinit 'syn Oarpey Veanagh ee yn Ungaar () ny Pobblaght ny h-Ungaar () dy h-oikoil. T'ee çhemmit liorish yn Austeyr, y Clovack, yn Ookraan, y Romaan, y Serb, y Chroit as y Clovean. She Budapest y preeu-valley. Ta'n Ungaar ny h-oltey jeh'n UO, yn RCAH, yn RCTL, as y V4, as she nane jeh çheeraghyn Schengen ee. She çhengey oikoil ny h-Ungaar yn Ungaarish, çhengey jeh'n chynney çhengey Finn-Oogragh as ee nane jeh ny kiare çhengaghyn oikoil 'syn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh.

Lurg eash Cheltiagh (lurg m. 450 RC) as eash Raueagh (9 RC - m. 430 BNJ), va bunneydys ny h-Ungaar currit sheese 'sy 9-oo eash yeianagh liorish y reilleyder Ungaaragh Árpád, as va'n yn aa-oe echey, Steaon I ny h-Ungaar, crooinit lesh crooin va shiaullit veih'n Phaab 'sy vlein 1000 BNJ. Hannee yn reeriaght shen ayn er feie 946 bleeantyn, as dy mennick v'ee coontit myr nane jeh ny buill chultooragh jeh'n Theihll Heear. Myr eiyrtys jeh Cah Mohács, va ayrn jeh'n thalloo eck caillt dys ny Turkee, as lurg shen v'ee currit stiagh ayns Reeriaght Habsburg, as lurg shen ren ee jannoo seose lieh jeh'n reeriaght Austeyragh-Ungaaragh ghooblit.

Va'n Ungaar ny cummaght vooar derrey jerrey yn Nah Chaggey Mooar tra chaill ee ny smoo na 70% jeh'n thalloo eck myrane lesh un trass jeh'n phobble eck jeh chynney Ungaaragh, fo Conaant Trianon, as ny conaantyn coontit beggan ro-gheyre ec mooarane dy 'leih 'syn Ungaar. Lurg y reeriaght haink eash Chummynagh ayns bree (1947–1989) as va tastey mooar eddyrashoonagh currit er y çheer car yn Irree Magh 'sy vlein 1956 as y foshley ny joaraghyn eck rish yn Austeyr 'sy vlein 1989, as y ghleashaght shen cur rish tuittym y Vloc Hiar. Ta'n reiltys roie ny phobblaght pharlamaidagh (veih'n vlein 1989). Jiu, ta'n Ungaar ny çheer lesh çheet stiagh ard, as ny leeideilagh ardjynagh rere cowraghyn er lheh.

Ta'n Ungaar 'sy 20oo ynnyd 'sy dowan (mastey 195 çheeraghyn) rere ayndagh Quaalid-Vea dy chooid International Living (2010) as t'ee 'sy 6-oo ynnyd rere'n ayndagh son coadey çhymmyltaghtoil liorish GW/CAN. Dys ny laaghyn er gherrid, v'ee currit mastey ny 15 king jurnaa turryssagh smoo foayroil 'sy dowan. as y nah logh çhermagh smoo 'sy dowan – Logh Hévíz, as ta'n logh smoo 'syn Oarpey Veanagh ry gheddyn ayn – Lake Balaton. Myrane lesh shen ta'n vanjagh smoo 'syn Oarpey - Hortobágy - ry-gheddyn 'sy çheer.

Va'n Ungaar crooit ayns 896 rish ny h-Ungaaree, jei nyn roshtyn jeh nyn dallooyn rosh ny h-Oarpey Hiar. V'eh Flah Árpád y fer toshee; ren eh cur er bun y chied thie reeoil ny çheerey, yn thie Árpád. Ayns 1000 haink er y çheer dy ve ny reeriaght. Va'n chied ree Noo Steaon. 

Ayns 1241, va'n çheer ruegeyit rish yn Mongoilee. Ayns 1301, haink y thie Árpád dy ve anvio. Va reeaghyn dy thieyn ymmodee reilley ayns yn Ungaar. Ta Matthias Corvinus yn smoo, ren eh coadey yn çheer noi yn Impiraght Turkagh. Agh beggan jeihaghtyn jei v'eh baase echey (1490), va'n çheer castit ayns yn Caggey dy Mohács (1526). Va'n Reeriaght rheynnit ayns 3 ayrnyn: yn Ungaar (ardjyn heear as twoaie), Impiraght Turkagh (ard jiass) as y Prinsaght dy Transylvania.

Haink yn Reeriaght ny Ungaar dy ve barrantys dy yn thie dy Habsburg. Ayns 1686, va'n Impiraght Turkagh eiginit dy faagail, as va'n çheer unnaneyssit. Va mooaran ashoonyn ayns yn çheer.

Ayns 1703, va irree magh fo-raad noi yn Habsburgyn rish Francis II Rákóczi; agh dob y irree magh ayns 1711, as t'eh dy gholl da eebyrt.

Ren yn çheer prowal dy feddyn yn raad coair stooaltys: ayns 1867, va conaant cowrit rish yn Austeyr as yn Ungaar (daa thallooyn dy yn Habsburg), as va'n Reeoil Austeyragh-Ungaaragh crooit. Va'n soiaghey noa cooilleentagh: va aase tarmaynagh ard troggit rish y conaant.

Ayns 1918, va'n Reeriaght astyrit, as va pobblaght currit er bun. Va'n phobblaght ghiare-heillagh, as va cummaght goit rish y cummynaghyn ayns 1919. Va nyn reill ro meereggyragh as va sleih ny ghaa torçhit. Ta yn cummynaghyn dy faagail yn çheer echey as v'eh rueggit rish sidooryn Romaainagh. Ayns 1919, va Budapest goit rish y sidooryn Ungaaragh, leeidit rish Miklós Horthy. Ren ad ceau yn Scoagh Bane, ren ad tranlaasey yn cummynaghyn. Va'n reeriaght aa-currit er bun. Va Horthy teiht as yn lhiass-ree dy yn çheer.

Va'n caggey caillit rish yn Ungaar, as va ram thalloo caillit.

Jei yn lhieggey dy yn Ghermaan Natseeagh, haink yn Ungaar dy ve scooyrit rish yn UPSS. Haink eh dy ve steatyn cummynagh, as jei va amm deynlagh eddyr 1946 as 1947. Jei 1948, va reiltys cummynagh currit er bun ayns y çheer rish Mátyás Rákosi. Va smaghtey jannooit, as hug ee shoh ersyn yn Irree Magh Ungaaragh dy 1956.

Ec y chione dy 1980, chlish yn Ungaar caghlaaee coair yn deynlagh. Va yn Pobblaght Tree ec 23 Jerrey Fouyir, 1989, lesh Mátyás Szűrös as eaghtyrane. 

Va'n chied reyhis nastee greimmit ayns 1990. Ren yn UPSS lhieggal ayns 1991.

Haink yn Ungaar dy ve oltey dy yn Possan Visegrád ayns 1991, oltey dy yn Çheshaght Conaant yn Atlantagh Hwoaie ayns 1999, as oltey dy yn Unnaneys Europagh er 1 Boaldyn, 2004.




#Article 33: Himnusz (236 words)


She arrane ashoonagh oikoil ny h-Ungaar eh Himnusz (Gaelg: Hymn), ny Isten, áldd meg a magyart (Gaelg: Dy Bannee Jee ny h-Ungaaree) dy neu-oikoil.

Isten, áldd meg a magyart

Jó kedvvel, bőséggel,

Nyújts feléje védő kart,

Ha küzd ellenséggel;

Bal sors akit régen tép,

Hozz rá víg esztendőt,

Megbűnhődte már e nép

A múltat s jövendőt!

Őseinket felhozád

Kárpát szent bércére,

Általad nyert szép hazát

Bendegúznak vére.

S merre zúgnak habjai

Tiszának, Dunának,

Árpád hős magzatjai

Felvirágozának.

Értünk Kunság mezein

Ért kalászt lengettél,

Tokaj szőlővesszein

Nektárt csepegtettél.

Zászlónk gyakran plántálád

Vad török sáncára,

S nyögte Mátyás bús hadát

Bécsnek büszke vára.

Hajh, de bűneink miatt

Gyúlt harag kebledben,

S elsújtád villámidat

Dörgő fellegedben,

Most rabló mongol nyilát

Zúgattad felettünk,

Majd töröktől rabigát

Vállainkra vettünk.

Hányszor zengett ajkain

Ozman vad népének

Vert hadunk csonthalmain

Győzedelmi ének!

Hányszor támadt tenfiad

Szép hazám, kebledre,

S lettél magzatod miatt

Magzatod hamvvedre!

Bújt az üldözött, s felé

Kard nyúlt barlangjában,

Szerte nézett s nem lelé

Honját e hazában,

Bércre hág és völgybe száll,

Bú s kétség mellette,

Vérözön lábainál,

S lángtenger fölette.

Vár állott, most kőhalom,

Kedv s öröm röpkedtek,

Halálhörgés, siralom

Zajlik már helyettek.

S ah, szabadság nem virul

A holtnak véréből,

Kínzó rabság könnye hull

Árvák hő szeméből!

Szánd meg Isten a magyart

Kit vészek hányának,

Nyújts feléje védő kart

Tengerén kínjának.

Bal sors akit régen tép,

Hozz rá víg esztendőt,

Megbűnhődte már e nép

A múltat s jövendőt!




#Article 34: Yn Ghermaan (614 words)


She çheer 'syn Oarpey ee yn Ghermaan (Germaanish: Deutschland), ny Pobblaght Chonastagh ny Germaan (. T'ee ny soie eddyr Mooir Hostyn, y Danvarg as y Vooir Valtagh 'sy twoaie; y Pholynn as y Phobblaght Çheck 'sy niar; yn Austeyr as yn Elveeish 'sy jiass; as y Rank, Lucsemburg, y Velg as y Çheer Injil 'sy sheear. T'ee 357,021 kilomeader kerrinagh er eaghtyr, as emshyraght tempreilagh eck. Ta 82 villioon cummaltagh eck (pobble smoo yn Unnaneys Oarpagh), as ta'n earroo treeoo smoo dy arragheyr eddyr-ashoonagh cummal aynjee.

Ayns 800, hug Charlemagne bun er yn Impiraght Frankagh. Haink yn Impiraght shoh y ve'n Impiraght Romanagh Bannee yn chied Reich, ny reeriaght. Darr ee derrey 1806, am ny Caggaghyn Napoleonagh. 

Ny lurg taartys Napoleon, hug ad er bun y Deutscher Bund (Cochiangle Germaanagh) ayns 1814. She cochiangle feayshlit dy steatyn v'ayn. Er coontey meechoardailys rish politickaght Aachroo, daase feoiltys 'syn Ghermaan, as sleih gaggyrt unnaneys as seyrsnys. Ren y steateyr Austeyragh Metternich freggyrt shen liorish smaghtey. Liorish aase ashoonaghys as pobblaghtys erreish da'n Irree Magh Frangagh, ghow toshiaght irree magh ayns ny steatyn Germaanagh. Haink ny daaghyn doo, jiarg as airh dy chowraghey ashoonaghys, as bee adsyn daaghyn vrattagh ny Germaan ayns y traa ry-heet.

Haink rish y nah Reich ayns 1871 ayns Versailles, ny lurg barriaght yn Ghermaan ayns ny Caggey Frank-Proosh. Chroo ad yn Impiraght Ghermaanagh mygeayrt yn Phroosh, agh fegooish yn Austeyr. Reill yn Ghermaan ny himpiraght rish 50 bleeaney. 

Er dunverys Ard-duic Franz Ferdinand, ghow toshiaght y Chied Caggey Dowanagh. Myr fer jeh'n Pooaryn Meanagh, haink yn Ghermaan fo haart ny Pooaryn Cochaarjagh. Hug yn Irree Magh Germaanagh er yn impir, William II, irree ass. Hug y Conaant Versailles kianglaghyn cruinn as injillaghey er yn Ghermaan (noi cliaghtey lheid y chonaant, cha row laue erbee ny Pooaryn Meanagh ayns resoonaght y chonaant), as ta screeuderyn shennaghys gra dy va shen mastey oyryn speeideilys Natseeys.

Haink rish Pobblaght dy Weimar toshiaght ayns 1919 liorish yn aght-reill Weimar. She reiltys pobblagh v'ayn. Er bun reddyn myr yn Lhagragh Mooar, kianglaghyn trome Chonaant Versailles, as straih dy reiltysyn neuhickyr, caill sleih yn Phobblaght treisht ayns y chorys reiltys. Haink rish parteeyn noa, goaill stiagh Cummynee as Völkee, as fo-hidooryn ec kuse jeu. Va thousaneyn dy ghunveryssyn politickagh, scoaghys jeh teiyderyn, as hug y lheid ny smoo corree er sleih va fo anverchys as neufailleydys mooar. Ec y jerrey, fo cummaght fir-choyrlee ny skian yesh, ren yn Eaghtyane Paul von Hindenburg enmys Adolf Hitler ny Chormyder ny Germaan er 30 Jerrey Geuree 1930.

Er 27 Toshiaght Arree 1933, ren peiagh ennagh foaddey yn Reichstag. Ren yn reiltys slattyssyn eginagh ghow ersooyl ymmodee cair ny sleih. Haink yn ashoon y ve ny ashoon ooilley smaghtagh. Ren sidooryn ny Germaan goaill stiagh yn Austeyr as brishey stiagh ayns Çheer ny Rhiney, yn Pholynn as yn Elveeish. Ghow toshiaght y Nah Chaggey Mooar er 3 Mean Fouyir 1933 erreish da ruegys Germaanagh ny Pholynn.

Ren slattyssyn reiltys ny Germaan tranlaase er ymmodee sleih, goaill stiagh Ewyn, Cummynee, Roma, homocheintee, Masoonee, ass-unnanee pholitickagh, ny h-anlheiltee, as saggyrtyn. Ayns yn Deheree, varroo mysh 11 millioon peiagh; va 6 millioon jeh nyn Ewyn (lieh jeu jeh'n Pholynn) as 3 millioon nyn Bolynnee neu-Ewagh.

Erreish da'n chaggey, rheynn ad yn Ghermaan ayns daa ashoon: yn Bundesrepublik Deutschland (Pobblaght Chonastagh ny Germaan), ny BDR as yn Deutsche Demokratische Republik (Pobblaght Gheynlagh ny Germaan ), ny DDR. Va'n BDR fo stiurey ny Pooaryn Shiar, as yn DDR fo stiurey Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh.

Hie yn daa ashoon er aachiangley er 12 Mean Fouyir 1990 myr y Bundesrepublik Deutschland.

Ta shey Bundesländer jeig 'syn Ghermaan:

Ta 438 ardjyn () as ard-valjyn () ayns ny steatyn shoh.




#Article 35: Pobblaght Nerin (4549 words)


Ta Nerin (, ) ny çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey. Ta'n steat seyr noa-emshiragh goaill stiagh 5/6 ellan Nerin. Ta'n çheer çhemmit liorish Nerin Hwoaie (ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit) da'n twoaie, y Cheayn Sheear da'n sheear, Mooir Vannin da'n shiar, as y Vooir Cheltiagh as Mooir Vretyn da'n jiass as y shiar yiass. Dy leighoil, she cur sheese y steat ee Pobblaght Nerin (, ) agh she Nerin yn ennym eck.

Ta Nerin ny h-oltey jeh'n UO, OECD as AU/UN.

Ta Nerin ny steat eiyrtyssagh da'n çhiarnys Seyr Steat Nerin. Va'n çhiarnys shen currit er bun traa scarr en ellan er feie rish Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin er 6 Nollick 1922. Er y laa er giyn ren Ard-whaiyl Nerin Hwoaie yeearreydys, rere y Conaant Anglo-Yernagh, çheet stiagh 'sy Reeriaght Unnaneysit reesht. Va ny taghyrtyn shen, lesh yn ennym Rheynn magh Nerin, ny eiyrtys er kiare eabyn reiltys hene-reiragh jeeveanit y chur er Nerin lane (ayns 1886, 1893, 1914 as 1920). Va Seyr Steat Nerin astyrit er 29 Nollick 1937, traa haink y bunraght noa ayns bree.

Va seyrsnys Nerin fogrit magh ayns Irree magh ny Caisht ayns 1916, shey bleeaney roish bunneeaght y seyr steat. Ec y traa shen ren arryltee Yernagh as Armee Seyranagh Nerin cummaltys er ynnydyn ennagh ayns Divlyn as Galliu fo coryn Fockley magh Phobblaght Nerin. Va ny shiaght fo-screeuderyn yn 'ockley magh, Patrick Pearse, Thomas MacDonagh, Thomas Clarke, Sean MacDiarmada, Joseph Mary Plunkett, Eamonn Ceannt as James Connolly currit gy baase, chammah as nuy persoonyn elley. Va thousaneyn dy 'leih currit fo'n 'oaid, as va ny taghyrtyn shen ny lheimmeyder da Caggey ny Seyrsnys.

Veih Aght yn Unnaneys er 1 Jerrey Geuree 1801 derrey 6 Nollick 1922, va Nerin ny cooid jeh Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin. Car y Ghortey Vooar veih 1845 derrey 1849 huitt sleih-earroo yn ellan veih 8 millioonyn cummaltee gys 5.6 millioonyn. Hooar millioon dy 'leih baase as hie 1.5 millioonyn gys çheeraghyn elley myr eiyrtys. Derrey ny 1960-yn va tuittym beayn ayns sleih-earroo ny çheerey ry-akin ec dagh coontey-sleih. Veih 1874, as veih 1880 er lheh fo stiurey Charles Stewart Parnell, haink er Partee Ard-whaiylagh Nerin dy ve ny chied phartee 'sy çheer trooid jeean-ghleashaght hallooinagh lheeadagh. Va aachummaghyn thallooin tannysagh cosnit ec y phartee as va eiyrtyssyn ennagh currit ec y phartee ayns Ard-whaiyl Hostyn ry hoi hene-reiltys Nerin.

Traa chaill Quaiyl ny Çhiarnyn y lhiettal oc as traa va Billey Reill Thie 1914 shickyrit ec John Redmond, va ram sleih credjal dy vel hene-reiltys çheet. Ansherbee, mastey lught Protestoonagh Nerin, va gleashaght unnaneysagh gaase ny yei cur stiagh y chied villey ry hoi Reill Thie. V'ad goaill aggle roish coayl vondeishyn tarmaynagh as soshiallagh. Va'n ghleashaght unnaneysagh ry-gheddyn er yn ellan er feie agh v'ee ny stroshey ayns Ullee raad dy vel y çhynskylaght ny scadjin. Myrane as shen, va'n chooid smoo jeh'n lught Protestoonagh ry-gheddyn ayns Ullee.

Fo stiureydys y Ghivlynagh Edward Carson jeh Partee Unnaneysagh Nerin as y twoaieagh James Craig jeh Partee Unnaneysagh Ullee haghyr er ny h-unnaneysee dy ve caggoil noi Co-eignaghey Ullee. Ny yei çheet lesh Billey Reill Thie trooid yn ard-whaiyl ayns Boaldyn 1914, hugg yn Ard-vinishter H. H. Asquith Billey Lhiasaghey trooid yn ard-whaiyl. Faagail magh dy vel stiureydys y Phartee Yernagh noi yn lhiasaghey, hoie ad lesh. Hug y billey shoh giarrey magh shallidagh da Ullee faagail magh ass Reill Thie er feie shey bleeaney, lesh coryn neuvriwnyssit da'n wheiggey. Hooar y billey Coardail Reeoil agh v'eh currit er y skelloo lesh brishey magh y Chied Chaggey Dowanagh (v'eh er chredjal dy beagh y caggey creaghnit roish jerrey ny bleeaney 1915). Son shickyraghey cur rish yn Aght ec jerrey y chaggey hie 175,000 arryltee Yernagh fo coyrle Redmond stiagh ayns rejimentyn Yernagh y 10-oo (Yernagh) as y 16-oo (Yernagh) rheynnyn, as hie Unnaneysee stiagh ayns y 36-oo (Ullee) rheynn ayns Armee Noa ny Bretyn Mooar.

Ayns Jerrey Geuree 1919 ny yei ard-reihys ny bleeaney 1918, va 76 jeh ny 106 MP-yn ny olteynyn jeh Sinn Féin. Dob ad nyn soiagyn ayns Ard-whaiyl Hostyn. Hug ad ard-whaiyl Yernagh er bun, Dáil Éireann. Hug ad magh Fogrey ny Seyrsnys as va Pobblaght Nerin fogrit magh. Va'n fogrey ny aaraa yn 'ogrey magh veih Irree magh ny Caisht 'sy vlein 1916 lesh y chiarail elley nagh row Nerin ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Cha row y phobblaght noa currit er enney ec çheer elley, faagail magh Pobblaght ny Roosh. Va cur magh Aireacht (Airaght) ny pobblaght currit gys Co-choyrle Shee Phaarys fo stiurey yn Ceann Comhairle Seán T. O'Kelly agh cha row yn cur magh lhiggit stiagh.

Ny yei Caggey ny Seyrsnys as y scuirr caggee ny lurg ayns Mean Souree 1921, haink reihdee jeh Reiltys y Reeriaght Unnaneysit as çhaghteryn Yernagh fo stiurey Arthur Griffith, Robert Barton as Michael Collins, ry-cheilley dy varganey y Conaant Anglo-Yernagh ayns Lunnin veih 11 Jerrey Fouyir derrey 6 Mee ny Nollick 1921. Ec 11:15 'sy voghrey er 5 Nollick ayns kione cherroo y chur magh Yernagh, v'eh reiht y Conaant y chur er-ash gys Dáil Éireann dys y Conaant y hickyraghey. Rere coryn y Chonaant, va steat seyr noa currit er bun, Seyr Steat Nerin lesh stayd çhiarnys eck.

Haink er Nerin dy ve rheynnit magh ayns daa heer rere coryn y Chonaant. Hooar Nerin Hwoaie (ny shey coondaeghyn da'n twoaie) reiltys er lheh as hannee ee ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Haink er Nerin Yiass (ny 23 coondaeghyn ayns Lion, Connaghtey as y Vooan chammah as tree coondaeghyn jeh Ullee, Doon ny Ghoal, Yn Cavan as Muinaghan) dy ve ny reeriaght vunraghtoil fo Ree Nerin (veih 1927) myr Seyr Steat Nerin. Va Ard-chiannoort, ard-whaiyl daa-hamyragh, airaght lesh yn ennym Cooinseil Chiannoortagh as ard-vinishter fo'n ennym Eaghtyrane Chooinseil Chiannoortagh Heyr Steat Nerin.

Va Caggey Theayagh Nerin ny eiyrtys jeeragh jeh vunneeaght y Seyr Steat. Va ny forseyn fo stiurey Éamonn de Valera shassoo noi soiaghey jeh'n Conaant va astyral Pobblaght Nerin. Cha row ad saasit lesh y fys dy vel Nerin tannaghtyn ny cooid jeh Co-unnaneys Ghoal as er y fys dy row er olteynyn y Dáil breearrey loo da Ree ny Bretyn Mooar as ny h-eiyrtyssee echey.

Ec toshiaght y chaggee, scarr Armee Pobblaghtagh Nerin (IRA) ayns daa chologid: yn IRA currit rish y Conaant, as yn IRA currit noi'n Conaant. Skeayll yn IRA currit rish y Conaant as hie ad stiagh ayns Armee Nerin. Trooid dolley troggal kioneyssagh breeoil yn IRA currit noi'n Conaant, haink er Collins as ny forseyn echey dy ve abyl armee lesh thousaneyn shenn-sidooryn ass rejimentyn Yernagh yn Armee Ghoaldagh jeh'n Chied Chaggey Dowanagh. Hug y Reeriaght Unnaneysit gunnaghyn, etlanyn, gunnaghyn jeshaght as tastey caggee dys armee y Seyr Steat. Lesh baggyrtys çheet er-ash ny forseyn crooinagh, as neu-ymmyrkey yn phobble, haink jerrey lesh y chaggee 'sy vlein 1923.

Er 29 Mee ny Nollick 1937, va bunraght noa, Bunraght Nerin (Bunreacht na hÉireann), currit ayns bree. Va'n bunraght shen currit ayns ynnyd Vunraght y Seyr Steat as, myr eiyrtys, va steat noa currit er bun lesh yn ennym Éire ny Ireland ayns Baarle. Ayns ny meeghyn roish y vunraght noa, va oik yn Ard-chiannoort scrysst.

Faagail magh dy row oik Eaghtyrane Nerin currit er bun, cha row yn çheer ny pobblaght dy leighoil eddyr ny bleeantyn 1937 as 1949. Hannee yn paart ogheragh da fer steat ec Ree Nerin fo leigh slattyssagh myr organe reiltys Nerin.

Hannee Nerin neaghtyragh rish y Nah Chaggey Dowanagh, as ta'n traa shen soilshaghit myr yn Egin.

Haink jerrey lesh ynnyd Ree Nerin lesh Aght Phobblaght Nerin 1948. V'eh currit ayns bree er 18 Averil 1949 traa va oik yn Eaghtyrane currit ayns ynnyd y Ree. Hoilshee yn Aght dy vel Nerin ny pobblaght. Ny s'anmey Aght Chrooin Nerin neuyeant rere Aght Aavriwnys Leigh Slattyssagh (Slattyssyn Roie-unnaneys Nerin) 1962.

Hannee Nerin ny oltey jeh Co-unnaneys Ghoal veih seyrsnys ny çheerey derrey fogrey magh ny pobblaght er 18 Averil 1949. Hie Nerin stiagh ayns yn AU 'sy vlein 1955.

Veih ny 1920-yn va cleighyn traghtee ardey ec Nerin, lhieed as custymyn ardey as roonaghtyn maylartey er kionnaghey stiagh. Darragh ram sleih magh ass y çheer. Ayns ny 1950-yn darragh 400,000 cummaltee magh. Hoig y reiltys nagh vel yn ashoonaghys tayrmanagh so-stiurey. Traa dy row bishaghey tappee ry-akin ayns çheeraghyn elley ny h-Oarpey, cha row ayns Nerin agh neughleashaght tayrmanagh, arraghey magh, as olkyn elley.

Va caghlaaghyn roonaghtyn currit ry-cheilley ayns Economic Development, pabyr oikoil va currit magh ayns 1958. Va'n pabyr shen moylley son traght seyr, argid baiht joarree, argid baiht bishee, as bishaghey myr dean y stiureydys tayrmanagh. Hie Nerin stiagh gys y Chohionnal Oarpagh (yn Unnaneys Oarpagh noa-emshyragh) ayns 1973.

Car ny 1970-yn, haghyr bishaghey ayns sleih-earroo ny çheerey, y chied vishaghey veih seyrsnys ny çheerey. Haghyr bishaghey ayns çheet stiagh argidoil ny çheerey ec cormid mygeayrt 4% myrgeddin. Rish ny bleeaney 1980 va trass y lugh obbyr faillit ayns y shirveish theayagh. Haghyr bishaghey ayns baarnaghyn y chlaare argidoil as lhiastynys ny çheerey, as ad leeideil gys geyre-ghaue ny 1980yn.

Ayns feysht Nerin Hwoaie, hoshee Reiltys Nerin geearree aa-unnaneaghey sheeoil Nerin as, son y chooid smoo, va'n çheer co-obbraghey lesh reiltys ny Bretyn Mooar ayns y chaggey 'sy twoaie lesh ny fo-hidooryn as yn Armee Ghoaldagh ayn. Va reagheydys ry hoi shee, Coardailys Veeal Feirshtey, fo-screeuit ayns 1998 ny lurg refraneyn ayns Pobblaght Nerin as Nerin Hwoaie.

Rish ny 1980-yn va feyshtyn tayrmanagh cur magh. Haink mee-staartaght ard er-ash, chammah as arraghey magh as lhiastanys theayagh. Va 60% çheet stiagh argidoil lught obbyr y vean-ynnyd fo cheesh. Va 20% y phobble gyn obbyr, as va 1% pobble ny çheerey garraghey magh ass y çheer. Heeyn lhiastanyssyn theayagh gys 15% LTS. Va Fianna Fáil reiht ayns 1987 as hoilshee ad magh leaystey gys reiltys beg.

Va baarail theayagh giarrit as keeshyn leodaghit. Va cohirrey currit er toshiaght ayns dagh ynnydyn. Va argid baiht joarree cleaynit hug y tarmaynys cohirreydagh. Ren Intel baihaghey ayns 1989, as haink ram colughtyn elley, lhieed as Microsoft as Google, ny lurg.

Ta Nerin ny pobblaght lesh corys ard-whaiylagh myr reiltys eck. Ta Eaghtyrane Nerin, quoi ta myr fer ny ben toshee, reiht dagh shiaght bleeaney as foddee eh ny ee ve reiht er feie un traa elley. Cha nel ayns yn eaghtyraneys er-e-skyn ooilley agh ennym eaghtyrane, agh ta currymyn bunraghtoil ennagh echey, as eh coonit liorish Coyrle yn Steat. Ta'n Taoiseach pointit liorish yn eaghtyrane fo enmysaght yn ard-whaiyl. Va'n chooid smoo jeh ny Taoisigh n'ir toshee er y phartee politickagh smoo 'syn ard-whaiyl. T'eh er ve cadjin dy vel ny reiltyssyn jeant sheose jeh cochianglaghyn. Cha row reiltys un-pharteeagh veih'n vlein 1989.

Ta'n Oireachtas, yn ard-whaiyl daa-hamyragh, jeant sheose jeh Eaghtyrane Nerin, y shannad, Seanad Éireann, as eh ny whaiyl s'yrjey, as quaiyl ny reihdee, Dáil Éireann, as eh ny whaiyl s'inshley. Ta tree feed olteynyn ayns y Seanad; ta un oltey jeig enmyssit ec y Taoiseach, shey jeu reiht ec daa ollooscoillyn, as 43 jeu quoi ta reiht liorish reihdee theayagh ass pannylyn shirreyderyn ta bunnit er bunneydys bentyn da keird. Ta 166 olteynyn, Teachtaí Dála, ayns y Dáil. Dy chadjin, ta ny h-olteynyn reiht dagh queig bleeaney veih co-heiyderyssyn yl-ynnydagh fo corys tuarastyl freggyrtagh.

Rere y vunraght, cha nel agh queig olteynyn jeig ayns y Reiltys. Foddee er daa oltey jeh'n Seanad dy ve ny olteynyn y Reiltys, agh sheggin da'n Taoiseach, y Tánaiste (lhiass ard-vinishter) as Shirveishagh yn Argidys dy ve nyn olteynyn jeh'n Dáil. Ta'n reiltys roie jeant sheose jeh daa phartee politickagh: Fine Gael fo stiurey yn Taoiseach Enda Kenny as Partee yn Lught Obbyr fo stiurey Eamon Gilmore. Haghyr yn ard-reihys jerrinagh da'n Dáil er 25 Toshiaght Arree 2011.

Ta ny preeu-pharteeghyn contraartagh jeant sheose jeh Fianna Fáil fo stiurey Micheál Martin, Sinn Féin fo stiurey Gerry Adams as Cochaarjys Unnaneysit y Çheu Chlee. Ta olteynyn neu-chroghagh ennagh ayns y Dáil myrgeddin.

Hie Nerin stiagh gys yn Unnaneys Oarpagh ayns 1973, agh t'ee çheumooie jeh Conaant Schengen rere reih. Foddee da seyranee y Reeriaght Unnaneysit goll stiagh ayns Nerin gyn lioar hroailtys bwooise lesh yn Eaghtyr Troailtys Cadjin, agh ta enneydys ennagh ry-laccal ec puirt aeragh as puirt varrey.

Ta'n ellan dy slane rheynnit ayns 32 choontae rere tradishoon, agh cha nel agh 26 jeu soit ayns Pobblaght Nerin. T'ad ymmydit foast ayns nheeghyn cultooragh, shendeeagh as spoyrt. Er çheu ny politickaght, ta ny coondaeghyn son y chooid smoo ymmydit son gurneilys ynnydagh, agh ta daa choontae rheynnit ayns slystyn ny s'loo, t'ad shenn Coontae Çhybbyrt Aarey as Coontae Aah Cleeah.

Ta ellan Nerin 84,421 km² (32,556 mi ker) er eaghtyr, as ta 83% jeh'n eaghtyr fo stiurey ny Pobblaght (70,280 km²; 27,103 mi ker). Ta'n cooid elley fo stiurey y Reeriaght Unnaneysit myr Nerin Hwoaie. T'ee caglit da'n sheear liorish y Cheayn Sheear, da'n shiar hwoaie liorish Ammyr ny h-Albey, da'n shiar liorish Mooir Vannin, da'n shiar yiass liorish Mooir Vretin as y Vooir Cheltiagh. Ta slyst heear ny çheerey jeant seose jeh eayninyn, cruink as sleityn injil (she Corrán Tuathail y boayl s'yrjey as eh 1,038 m er yrjid). Ta antraie ny çheerey jeant seose jeh claareyn injil, as ta awinyn, lhied as y Çhannon, as loghyn mooarey ennagh ry-gheddyn. Ta çheshvean ny çheerey ny cooid jeh dreeym ushtey ny Shannon, as t'ee jeant seose jeh bogleeghyn. T'ad ymmydit son tayrn magh as gientyn moain. Ta tashtaghyn ooill as gas ry-gheddyn magh 'syn 'aarkey myrgeddin.

Ta speyr ynnydagh ny çheerey kiartit liorish Stroo yn Atlantagh Hwoaie. Cha nel çhiassid ny çheerey goll harrish 30 °C (86 °F) car y Touree agh keayrt ayns dagh jeihaght, agh bee çhiassid sheeyney gys 29 °C (84 °F) dagh Sourey. Car y Gheuree cha nel y çhiassid goll fo -6 °C (21 °F). Ta'n fliaghey ry-gheddyn dy mennick, as ta ram ynnydyn cur failt er 275 laaghyn dy 'liaghey.

T'ad ny ard-chovaljyssyn ayns y çheer na'n preeu-valley Divlyn (1,045,769) er y clyst hiar, Corkee (190,384) er y clyst yiass, Lhimnagh (90,757) ayns sheear meanagh ny çheerey, Galliu (72,729) er y clyst heear, as Purt Largey (49,213) er y clyst hiar yiass.

Ta ny coryssyn ynsee, son y chooid smoo, fo stiurey y reiltys trooid Shirveishagh Ynsee as Oaylleeaght. Shegin da bun-scoillyn as ard-scoillyn greimmey lesh y choorse ta bunnit ec y lught-reill.

Ta Claare ry hoi Scrutaght Eddyrashoonagh ny Scollagyn, ta co-oardit liorish yn RCTL, rang-oardraghey corys ynsee Nerin ayns oaylleeaght myr y 20-oo çheer share mastey ny çheeraghyn commee.

Ta bun-ynsagh, ard-ynsagh as ynsagh ollooscoillagh seyr da seyranee Nerin as yn Unnaneys Oarpagh.

Ta tarmaynys Nerin caghlaait rish ny bleeantyn shoh chaie veih fer eirinagh gys fer ta bunnit er fys, as eh jeeraghey er shirveishyn as çhynskylyn ard-çhaghnoaylleeagh as croghit er traght, çhynskyl as argid baiht. Va aase tarmaynagh ayns Nerin er hroggal mean er 10% veih 1995-2000, as er 7% veih 2001-2004. Ta'n çhynskyl ny rheynnag toshee ayns ynnyd yn eirinys lesh 46% LTS, 80% dy assphurtanyn, as 29% y lught obbyr.

T'eh ny phaart ogheragh ayns roonaght tarmaynagh Nerin veih 1987 na Copharteeys Soshiallagh, as eh ny phossan noa-volgagh 'conaantyn faill arryltagh' eddyr y Reiltys, failleyderyn as keird-chummynyn. V'ad jannoo coardailys rish bishaghey faillyn er feie tree bleeaney.

Va Nerin ny kiaddeyder yn euro ayns Jerrey Geuree 1999 (faagail y punt Yernagh) chammah as un heer jeig yn Unnaneys Oarpagh. Er yn oyr dy vel cormidyn aase cha ard as v'ayn, va'n ennym Y Teigyr Celtiagh currit urree.

Ayns 2006, va Nerin ayns y nah ynnyd ayns y theihll rere LTS y dooiney (US$43,600) ny yei Lucsemburg. Rere Lane Çheet stiagh Ashoonagh (LCI) ayns 2005 va Nerin ayns y shiaghtoo ynnyd mastey çheeraghyn y theihill, y sheyoo mastey çheeraghyn ny h-Oarpey as ayns y treeoo ynnyd mastey olteynyn yn UO lesh çheet stiagh $41,140 y dooiney.

Roish çheet stiagh yn Euro ayns Jerrey Geuree ny bleeaney 2002 (argid-neu-laue: 1999) v'eh punt Nerin yn argid oikoil.

Ta'n euro (coad argid yn ISO: EUR) ny argid oikoil ayns Nerin nish. T'ad ny noataghyn banc ta currit magh na €5, €10, €20, €50, €100, €200 as €500.

Ta dagh noatey banc cosoylagh ayns dagh çheer Chryss yn Euro, agh ta cowraghyn ashoonagh er lheh er ny cooinaghyn. Ren rieltys Nerin briwnys er kiaddey ashoonagh ynrican da chooilley chooiney. Ta ny cooinaghyn Yernagh taishbyney claasagh Yernagh, cowrey ashoonagh ny çheerey, as ee jesheenaghit lesh blein y chur magh as y fockle Éire.

Ta forseyn armit Nerin reaghit fo Forseyn Coadee Nerin (Óglaigh na hÉireann). Ta'n armee beg dy lioor myr t'ad cosoylagh rish armeeghyn gerroil ayns yn ard, agh t'ad mie-armit, lesh 8,500 sidooryn lane-emshiraghey (13,000 ayns y chooyl-armee). T'eh myr shen er yn oyr dy vel Nerin ny çheer neuchommeeagh, as dy vel commeeys ayns caggaghyn fo reillyn tree-ghlass dy vel coontey mie ymmyrçhagh veih'n AU, y Reiltys as y Dáil roish scarrey magh ny sidooryn ayns cryssyn caggeeaghey. Ta sidooryn Yernagh scarrit magh dy chooney yn AU ayns currymyn coadee shee, dy choadey ushtaghyn çheerey Nerin (Shirveish Marrey Nerin), as myr ta cooney da reirid theayagh ry-laccal.

Ta ny Forseyn Coadee goaill stiagh Corps Aeragh Nerin, Shirveish Marrey Nerin, as Cooyl-orseyn Coadee Nerin (Cooyl-armee Nerin as Cooyl-hirveish Marrey Nerin). Ta Rouailtee Armee Nerin nyn ming forseyn er lheh fo fascaidagh yn armee.

Va so-lhoobaghtyn ny Pobblaght ymmydit liorish forseyn caggeeagh yn S.U. son livrey-ys sidooryn as ad er n'gholl gys y caggey 'syn Earack ayns 2003 trooid Purt aeragh ny Shannon. Va'n phurt aeragh ymmydit son ruegys ny h-Afghanistaan 'sy vlein 2001, chammah as ayns Kied Chaggey Cheayn ny h-Arabaght. T'eh ny chooid jeh shennaghys ymmyd ny Shannon son livrey-ys caggeeagh ny s'odjey.

Rere aaronsaghey gienoaylleeagh, haink ny kied deiney gys Nerin trooid arraghey veih'n Ibeir ny yei jerrey yn Eash Rioee jeianagh. Hug arraghee ny h-Eashyn Noalittagh as Ooha cultoor as çhengaghyn Celtiagh stiagh gys Nerin. Ta ny h-arraghee shoh foast ny mynlagh ayns eiraght gienoaylleeagh ny Yernee. Skeayll y cultoor magh er feie yn ellan, as haink er y tradishoon Gaelgagh dy ve ny chroo kionyssagh ayns y çheer. Jiu, ta ny Yernee, son y chooid smoo jeh'n sluight Gaelgagh, as faagail magh dy vel cooid y phobble jeh'n sluight Loghlynagh, Anglo-Normanagh, Sostynagh, Albinagh, Frangagh, as Bretnagh, va y possanyn shoh cosoylaghit stiagh ayns yn enney Yernagh as cha nel ad jannoo possanyn mynlaghey er lheh. Ta'n cultoor as y çhengey Gaelgagh croo paart scanshoil yn enney ashoonagh. Ayns y Reeriaght Unnaneysit, ta'n Lught Shooyl ny ny Fir Troailtey currit er enney myr possan mynlagh kynneeagh, as t'ad kianglt dy pholitickagh (agh nee rere kynney) lesh Romanee ny h-Oarpey Mooarheeragh, agh ayns Nerin t'ad currit er enney myr possan soshiallagh, ansherbee.

T'ad Yernish as Baarle ny çhengaghyn oikoil. Shegin da scoillyn ta cur failt er cooney argidoil ny er enney yn steat yn Yernish as y Vaarle dynsaghey. Ta'n Vaarle ny çhengey ard-chionyssagh er feie ny çheerey. Ta cohionnalyn Yernisheyryn ry-gheddyn ayns ynnydyn Gaelgaghey (Gaeltaght Nerin) er slystyn heear, heear hwoaie as heear yiass ny çheerey, chammah as ayns Coontae ny Mee, agh cha nel ayn agh thousaneyn dy chummaltee ayndaue. Dy mennick ta ny cowraghyn raaidey ayns daa hengey, faagail magh ny Gaeltaght raad dy vel ayns Yernish ynrican. Va stayd leighoil enmyn ynnyd ny chooish arganys er y gherrid, er yn oyr dy row oardagh currit magh fo Aght ny Çhengaghyn Oikoil 2003 as eh çhyndaa enmyn ynnyd ennagh er-ash veih'n Vaarle gys yn Yernish (myr sambyl, va Dingle (Yn Dein) çhyndaait er-ash gys An Daingean dyn y wooise da contraartys ynnydagh as pobble-vriwnys yeearree çhyndaa dys lhieggan daa-hengagh: Dingle Daingean Uí Chúis). Ta'n chooid smoo jeh fograghyn theayagh ayns Baarle ynrican, myrane lesh ny pabyryn naight. Ta'n chooid smoo jeh cur magh y Reiltys ayns Baarle as Yernish, as ta kiart ec peiagh erbee dellal lesh y reiltys ayns Yernish my vel ad er-laccal. Ta ymysseraght ayns Yernish ry-gheddyn er y çhellveeish (TG4), er y radio (myr sambyl Raidió na Gaeltachta) as ayns pabyryn naight (myr sambyl Lá Nua as Foinse)

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va'n Yernish ec 1,656,790 (39%) cummaltee ny çheerey; cha nel errooyn ry-gheddyn er earrooyn ny Baarleyryn agh t'eh er-chredjal dy vel ish ec begnagh 100% sleih-earroo ny çheerey.

Ta'n Pholynnish nane jeh ny çhengaghyn smoo loayrit ayns Nerin, ny lurg ny Yernish as ny Baarle: ta mygeayrt 63,000 Polynnee nyn gummal ayns Nerin rere staydraa yn choontey-pobble. T'ad Sheltish, ta loayrit ec y Lught Shooyl, as Baarle Albinagh Ultagh, abbyrt ny Baarle Albinagh, ny çhengaghyn smoo scanshoil elley 'sy çheer.

Ta'm chooid smoo jeh scollagyn ayns ny h-ard-scoillyn reih un ny daa hengey joarree dynsaghey. Da'n Scrutaght Phoinnaragh as yn Ardscrutaght foddee scollagyn studeyrys y yannoo er Frangish, Germaanish, Iddaalish as y Spaainish; foddee scollagyn yn ardscrutaght studeyrys y yannoo er Arabish, Shapaanish as Rooshish. Ta Shenn-Ghreagish, Studeyryssyn Ewagh as Ladjyn ry-gheddyn ayns ard-scoillyn ennagh, myrgeddin.

Rere y leigh, ta'n çheer ny steat neuvonnagh, as ta'n bunraght gra dy vel feoiltaghey yn steat da craueeaght erbee neulhiggit. Ta mygeayrt 86.8% earroo yn phobble nyn Greesteenyn Raueagh. Ta Agglish Nerin ny nah agglish smoo ayns y çheer. Va'n agglish cribbey derrey coontey-pobble ny bleeaney 2002 tra haink bishaghey ayns earrooyn ny h-Agglish, red er haghyr lesh enmyssyn credjue Creestee elley as lesh yn Hindooaghys. T'ad ny h-enmyssyn credjue Creestee smoo elley na Agglish Chleragh Nerin as Agglish Haasilagh Nerin ny yei. Eddyr ny bleeantyn 2002 as 2006 haghyr bishaghey fo 69% ayns earrooyn ny h-Islamee, as ee nish ny treeoo craueeaght smoo ayns y çheer. Haghyr bishaghey beg ayns earrooyn ny h-Ewnyn ayns y traa cheddin.

T'ad Noo Perick as Noo Breeshey ard-nooghyn ny çheerey.

Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 186,318 (ny 4.4%) dy chummaltee ny çheerey gyn chraueeaght. Ren 1,515 cummaltee cur sheese orroo hene myr meechredjuee, as 929 cummaltee myr anjee. Ta ny h-earrooyn shen taishbyney nagh vel craueeaght erbee ec 4.5% sleih-earroo ny çheerey. Cha row craueeaght raait ec 70,322 (1.7%) dy chummaltee ny çheerey.

Dymmyrk ellan Nerin Lioar Cheanannas, as screeudeyryn lhied as George Berkeley, Sheridan le Fanu, Jonathan Swift, James Joyce, George Bernard Shaw, Richard Brinsley Sheridan, Oliver Goldsmith, Oscar Wilde, W.B. Yeats, Patrick Kavanagh, Samuel Beckett, Brian O'Nolan, as eh soilshit magh myr Flann O'Brien, John Millington Synge, Seán O'Casey, Seamus Heaney, Bram Stoker, Elizabeth Bowen, Kate O'Brien, Seán Ó Faoláin, Frank O'Connor, William Trevor as screeudeyryn elley. Ta Shaw, Yeats, Beckett as Heaney fo laurys Aundyr Nobel ayns Lettyraght. Ta ram screeudeyryn elley lhied as John Banville, Roddy Doyle, Pádraic Ó Conaire, Máirtín Ó Cadhain, Séamus Ó Grianna, Dermot Bolger, Maeve Binchy, Frank McCourt, Edna O'Brien, Nuala Ní Dhomhnaill, Paul Muldoon, Thomas McCarthy, Joseph O'Connor, Eoin Colfer, John McGahern as Colm Tóibín. 

Ta ellyneyryn ard-ghooagh Nerin goaill stiagh Nathaniel Hone, James Arthur O'Connor, Roderick O'Conor, Jack Yeats, William Orpen, Mainie Jellett, Louis le Brocquy, Anne Madden, Robert Ballagh, James Coleman, Dorothy Cross as John Gerrard.

Ta enney share er Nerin son kiaull tradishoonagh Nerin, agh va ram ellyneyryn elley lesh cleayney eddyr-ashoonagh ayns genreyn elley currit magh ec yn ellan, lhied as U2, Westlife, Thin Lizzy, The Pogues, The Corrs, The Cranberries, y cloieder gitar Rory Gallagher, yn arraneyder çheerey Christy Moore, Celtic Woman, The Chieftains, Glen Hansard jeh The Frames, Chris de Burgh as arraneyderyn Enya as Sinéad O'Connor. 

Ayns kiaull classicagh, ta ellan Nerin ny boayl ruggyree cummeyderyn ard-ghooagh lhied as Turlough O'Carolan, John Field (cummeyder yn Arrane oie), Gerald Barry, Michael William Balfe, y Reejerey Charles Villiers Stanford as Charles Wood.

Va Robert Boyle ny 'ishigagh jeh'n shiaghtoo eash jeig as eh n'er ren feddyn magh Leigh Boyle. Va Aundyr Nobel ayns Fishag rheynnit magh dys Ernest Walton jeh Colaashtey ny Trinaid Divlyn ayns 1951 er yn oyr dy row yn breneen skeilt echey. Va William Rowan Hamilton ny vaddaghteyr ard-ghooagh. Va'n fallsoonagh as y jeeaghteyr Yernagh Eriugena, briwnyssit myr nane jeh lught yn tushtey leeideilagh jeh'n rey echey. Va John Tyndall (1820-1893) veih Liehghlion y Droghad, Coontae Cheatharlach, Nerin, ny 'ishigagh ard-ghooagh veih Nerin as eh n'er ren feddyn magh er eiyrtys Tyndall, as yn eiyrtys shen ny chur sheese er cre'n fa dy vel daah gorrym er y speyr.

Ta assphurtanyn ladoosaghey eunysseyraghey y 20-oo eash jeianagh goaill stiagh aghtaghyn lhied as U2, Thin Lizzy, The Pogues, My Bloody Valentine, Rory Gallagher, Sinéad O'Connor, Boomtown Rats, The Corrs, Horslips, Boyzone, Ronan Keating, The Cranberries, Clannad, Gilbert O'Sullivan, Westlife as Enya, as ny taishbynyssyn ard-ghooagh Riverdance as Lord of the Dance. 

Ayns y 21-oo eash beg, dirree Damien Rice as The Thrills gys ard-ghoo eddyr-ashoonagh. Ta The Frames ny vann ennoil ayns Nerin as eh gaase er yn ardane eddyr-ashoonagh, agh ta'n stayd oc myr y bann smoo ennoil fo baggyrtys rish bannaghyn noa elley lhied as Bell X1, ansherbee.

Ta aghteyryn Hollywood cronnaley veih Pobblaght Nerin goaill stiagh Maureen O'Hara, Barry Fitzgerald, George Brent, Arthur Shields, Maureen O'Sullivan, Richard Harris, Peter O'Toole, Pierce Brosnan, Gabriel Byrne, Brendan Gleeson, Daniel Day Lewis (rere seyraanaght), Colm Meaney, Colin Farrell, Brenda Fricker, Jonathan Rhys-Meyers, Stuart Townsend as Cillian Murphy.

Hug çhynskyl bishagh ny scannaneyn Yernagh, meansalit liorish Bord Scannán na hÉireann, cooney da ny stiureyderyn Neil Jordan as Jim Sheridan, as hug eh cooney da scannaneyn Yernagh lhied as Intermission liorish John Crowley, Breakfast on Pluto liorish Neil Jordan, as scannaneyn elley. Fo roonaghtyn barnaghyn keeshaghey as oyryn elley va ram scannaneyn cleaynit gys Nerin, goaill stiagh Braveheart liorish Mel Gibson as Saving Private Ryan liorish Steven Spielberg.

T'ad bluckaneyrys as immanaght Ghaelgagh ny preeu-spoyrtyn ayns Nerin son y chooid smoo. Ta'n daa spoyrt shen, myrane lesh bluckan laue Gaelgagh stiurit ec Cumann Lúthchleas Gael. Ta shenn-chloiederyn y CLG goaill stiagh DJ Carey as Peter Canavan. Va'n shenn-Taoiseach Jack Lynch ny immanee ennymoil as cosneyder y chohirrey ooilley-Nerin roish y çheet stiagh echey 'sy pholitickaght. Ta cloiederyn ard-ghooagh roie goaill stiagh Henry Shefflin, Sean Cavanagh as Colm Cooper.

Va ram spoyrteyryn gientit ayns Nerin. Ayns soccer ta shenn-vluckaneyryn goaill stiagh Roy Keane, Johnny Giles, Liam Brady, Denis Irwin, Packie Bonner, Niall Quinn, as Paul McGrath as ta bluckaneyryn roie goaill stiagh lheid as Lee Carsley, Steve Finnan, Shay Given, Damien Duff, John O'Shea as Robbie Keane. Ayns ruggyr ta bluckaneyryn lheid as Brian O'Driscoll, Ronan O'Gara, Paul O'Connell, David Wallace as Keith Wood gientit eck.

Ayns roortaghys, va aundyryn cosnit ayns cohirraghyn eddyr-ashoonagh ec Sonia O'Sullivan, Eamonn Coghlan, Catherina McKiernan, Ronnie Delaney, John Treacy, David Gillick as Derval O'Rourke.

Ta tree puirt aeragh eddyr-ashoonagh (Divlyn, Y Çhannon, as Corkee) ayns Pobblaght Nerin as ad kianglt lesh arraghys bollee Oarpagh as eddyr-vooarheeragh lesh bollee skedjalit as kaartit. She Aer Lingus y lhuingys aer ashoonagh, agh ta'n lhuingys aer costys injil Ryanair ny lhuingys aer smoo. Ta'n bollagh eddyr Lunnin as Divlyn ny vollagh smoo tarroogh ayns yn Oarpey, lesh 4.5 millioonyn troailtee ayns 2006.

Ta shirveishyn raad yiarn kiarit ec Iarnród Éireann. She Divlyn çheshvean y ghreasane, lesh daa phreeu-stashoonyn (Heuston as Connolly) as t'ad kianglt lesh ny baljyn as ard-valjyn smoo. Ta shirveish yn Enterprise, lesh cooidjaght Northern Ireland Railways, jannoo kiangley eddyr Divlyn as Beeal Feirshtey. Ta greasane ymmyrkey lhiassagh ayns Divlyn as eh goaill stiagh DART, LUAS, bus baljagh as shirveish raad yiarn lhiasagh.

Ta ny bayryn gleashtanagh as ny preeu-raaidyn fo stiurey yn National Roads Authority. Ta ny raaidyn elley fo stiurey ny cooinseilyn ynnydagh.

Ta shirveishyn assaig jannoo kianglaghyn eddyr Pobblaght Nerin, y Vretyn Vooar, Mannin as y Rank.




#Article 36: Yn Chorn (357 words)


Ta'n Chorn (Cornish: Kernow, Baarle: Cornwall) ny choontae ayns sheear yiass Hostyn. Ta'n coontae soit er lieh-innys çheu heear jeh awin An Tamer. Cha nel agh un ard-valley 'sy choontae, Truru, as t'eh ny phreeu-valley er y choontae. Ta'n Chorn 3,563 km² er eaghtyr, cur ny Skillee, ta soit 45 km magh 'syn aarkey, 'syn earroo. Ta 513,528 cummaltee 'sy choontae lesh glooaght injil y phobble ta mygeayrt 144/km².

Ta'n Chorn ard-ennymagh er son y voanee feie, y choose foddey as eigsoylagh, as yn emshir bog. T'ee ard-ennymagh er son shenndaaleeaght yn eash chloaie as yn eash çhynskylagh, y çheer yalloo meaineraght er-lheh, as ee ny ynnyd eiraght y dowan. She yn turrysagh nane jeh ny çhynskylyn smoo scanshoil (24%) 'sy choontae, agh ta'n Chorn foast nane jeh ny coondaeghyn smoo boght 'sy Reeriaght Unnaneysit (62% faillee meanagh y Reeriaght Unnaneysit)

Nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayns y Chorn, as ta çhengey Cheltiagh, y Chornish, loayrit aynjee, ga-yeih agh ec tree thousane seyranee. Ta sleih ennagh feyshtaghey stayd bunraghtagh ny Corn laaragh as ta sleih elley geearree hene-reiltys ny Corn.

Ta'n ennym Baarlagh Cornwall gowit ass covestey daa enmys ass daa hengey scart.

Hugg ny Romanee yn ennym Cornovii er clein Celtiagh v'ayns y çheer ec traa stiurey ny Romanee. Va'n ennym shen er fys ec ny Brythonee myr Corneu, ny Kernow ayns y Chornish noa-emshiragh. Foddee dy vel yn ennym shen ass daa vun; foddee dy vel mooinjerys eddyr eh as y 'raue Celtiagh cern, ny ass y 'raue Ladjynagh cornu ta'n bree cayrn ny eairk currit er y daa lhiaggan, as ad cowraghey cummey thallooin ny Corn. Va'n sleih ayn roie-vunnit as lesh shen va'n çheer oc recortyssit myr Cornubia roish ny bleeaney 700 RC, as yn enmys shen keeayllaghey sleih yn eairk ny sleih y chayrn.

Rish ny 6oo as 7oo eashyn, va'n enmys Cornubia cleaynaghit liorish mooar-chaghlaaghyn 'sy Çhenn-Vaarle. Hugg ny h-Anglo-Sostnee y meer yerree wealas da fir quaagh, as va'n enmys noa Corn-wealas currit er bun. Ta screeudeyryn shennaghys ennagh cowraghey da vel wealas n'ockle Anglo-Sostnagh son Bretin, agh t'eh er credjal dy vel yn enmys shen ry-ymmydit son dagh peiagh Brythonagh.




#Article 37: God Save the Queen (242 words)


Ta God Save the Queen, ny God Save the King, arrane ashoonagh y Reeriaght Unnaneysit, Ellan Norfolk, nane jeh'n daa arrane ashoonagh ayns ny h-Ellanyn Cayman as y Teelynn Noa (veih 1977), as arrane reeoil ny Canadey (veih 1980), ny h-Austrail (veih 1984), Vannin, ny Beleesh, ny Jamaicey, as Huvalu.

GOD SAVE THE QUEEN

God save our gracious Queen,
Long live our noble Queen,
God save the Queen:
Send her victorious,
Happy and glorious,
Long to reign over us:
God save the Queen. 

Thy choicest gifts in store,
On her be pleased to pour;
Long may she reign:
May she defend our laws,
And ever give us cause
To sing with heart and voice (1)
God save the Queen. (2)

O Lord, our God, arise,
Scatter thine (or her) enemies,
And make them fall:
Confound their politics,
Frustrate their knavish tricks,
On thee our hopes we fix:
God save us all. 

Not in this land alone,
But be God's mercies known,
From shore to shore!
Lord make the nations see,
That men should brothers be,
And form one family,
The wide world over.

From every latent foe,
From the assassins blow,
God save the Queen!
O'er her thine arm extend,
For Britain's sake defend,
Our mother, prince, and friend,
God save the Queen!

Lord grant that Marshal Wade
May by thy mighty aid
Victory bring.
May he sedition hush,
And like a torrent rush,
Rebellious Scots to crush.
God save the Queen!




#Article 38: Yn Rank (336 words)


Ta'n Rank (, : ), ny Pobblaght ny Frank dy h-oikoil (, ), ny çheer ta ny soie 'syn Oarpey Heear, lesh shiartanse dy chroghaneyn as thallooyn harrish mooir as ad nyn soie er mooar-rheynnyn elley. Ta'n Rank vooar-heeragh sheeyney veih'n Veanvooir dys Mooir yn Eeaght as Mooir Hostyn, as veih'n Rhine dys y Cheayn Sheear. Ta'n ennym L’Hexagone (Y Shey-Lhiattaghan) currit urree dy mennick er oyr cummey towse-oaylleeagh ny thallooin eck. Ta'n Rank ny pobblaght lieh-eaghtyraneagh unnaneagh as ny preeu ard-smooinaghtyn focklit magh ayns Fogrey ry hoi Kiartyn Deiney as y Teyranagh.

Ta'n Rank Vooar-heeragh çhemmit (myr y clag veih'n twoaie) liorish y Velg, Lucsemburg, y Ghermaan, yn Elveeish, yn Iddaal, Monaco, Andorra, as y Spaainey. Ta joaraghyn thallooin ec rheynnyn as co-chadjinyssyn harrish mooir ny Frank myrgeddin. Ta Geeaaney Rangagh ayns America Yiass çhemmit liorish y Vrasseel da'n shiar as y jiass, as liorish y Toorinam da'n sheear. Ta Saint-Martin çhemmit liorish ny h-Antillaghyn Ollanagh 'sy Vooir Charibagh chammah. Ta'n Rank kianglt rish y Reeriaght Unnaneysit liorish Thiollane Vooir Eeaght, as eh goll fo Mooir yn Eeaght.

Ta'n Rank ny çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh er eaghtyr as ny nah çheer smoo 'syn Oarpey lurg yn Ookraan (faagail magh ny thallooyn neu-Oarpagh). Va'n Rank ny cummaght vooar er feie ram eashyn lesh cleayney tarmaynagh, cultooragh, cahnagh as politickagh lajer eck. Car y 17-oo as y 18-oo eash, ren y Rank coloinagh er ayrnyn mooarey jeh America Hwoaie; car y 19-oo as y 20-oo eash, va'n nah impiraght smoo jeh'n traa eck er ny troggal ec y Rank, as ee goaill stiagh ayrnyn mooarey jeh'n Affrick Hwoaie, Heear as Veanagh, yn Aishey Hiar Yiass, as ram ellanyn y Cheayn Sheealtagh.

Ta'n Rank ny çheer lhiasit as ta'n queigoo harmaynys smoo 'sy theihll eck rere LTS ennymagh Ta'n Rank ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh as ny h-Asonnyn Unnaneysit as t'ee ny h-holtey jeh'n Francophonie y G8, yn RCAH, yn RCTL, yn RTT as yn Unnaneys Ladjynagh. T'ee ny h-oltey beayn jeh Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit.




#Article 39: Steatyn Unnaneysit America (125 words)


Ta Steatyn Unnaneysit America (Baarle: United States of America)—ny Steatyn Unnaneysit (United States), S.U.A. (U.S.A.) ny America dy cliaghtagh—ny pobblaght chonastagh vunraghtoil ta jeant seose jeh jeih steat as daeed as slyst chonastagh. Son y chooid smoo, ta'n çheer soit ayns America Hwoaie meanagh, raad dy vel hoght steatyn as daeed, chammah as y clyst chonastagh, soit eddyr y Cheayn Sheear as y Cheayn Sheealtagh. T'ee çhemmit liorish y Chanadey da'n twoaie as Meksico da'n jiass. Ta Alaska soit ayns sheear hwoaie ny mooar-rheynn as eh çhemmit liorish y Chanadey da'n shiar echey as lesh y Roosh da'n sheear harrish Mooir Bering. Ta Hawaii ny ellanragh soit 'sy Cheayn Sheealtagh Meanagh. Ta shiartanse dy hallooyn skeaylt magh mygeayrt ny Mooir Caribagh as y Cheayn Sheealtagh.




#Article 40: Yn Oarpey (617 words)


She fer jeh shiaght mooar-rheynnyn ny cruinney ee yn Oarpey () ny yn Europey (). T'ee coodaghey lieh-innys heear ny h-Oaraishey, as t'ee goll er scarrey magh veih'n Aishey liorish Sleityn ny h-Ooral as Sleityn ny Coagaash, Awin ny h-Ooral, y Vooir Chaspagh as y Vooir Ghoo, as ny h-ushtaghyn ta kiangley yn Vooir Ghoo rish y Vooir Aejeeanagh. Ta'n Oarpey çhemmit liorish y Cheayn Sheear da'n twoaie as da'n sheear, liorish y Veanvooir da'n jiass, as liorish y Vooir Ghoo as ny h-ushtaghyn kianglee eck da'n shiar yiass.

Ta'n Oarpey ny nah vooar-rheynn sloo rere eaghtyr thallooin, as t'ee coodaghey 10,180,000 kilomeaderyn kerrinagh (3,930,000 meeilaghyn kerrinagh), ny 2% jeh eaghtyr ny cruinney ny 6.8% jeh'n eaghtyr thallooin eck. Mastey ny 50 çheeraghyn 'syn Oarpey, she yn Roosh y fer smoo rere eaghtyr as rere earroo yn phobble eck (ga dy vel cooid vooar jeh'n çheer shen soit 'syn Aishey), as she Ard-valley yn Phaab y fer sloo. Ta'n Oarpey ny trass mooar-rheynn smoo rere earroo yn phobble, lurg yn Aishey as yn Affrick, lesh 733,000,000 dooinney, ny 11% jeh pobble ny cruinney.

She boayl ruggyree chultoor yn neear t'ayn 'syn Oarpey, as 'sy Çhenn-Ghreag er lheh. Va paart mooar eck ayns cooishyn y theihll veih'n 16oo eash er oaie, as lurg toshiaghey yn choloinaghys er lheh. Eddyr y 16oo as y 20oo eash va America, cooid vooar jeh'n Affrick, y Faarkeylann as cooid vooar jeh'n Aishey fo stiurey phooaraghyn Oarpagh. Va'n daa Chaggey Dowanagh jeerit er yn Oarpey, as rere shen haghyr failleil ayns cleayney Oarpagh er yn ardan dowanagh roish mean y 20oo eash tra dirree scansh yn Unnaneys Soveidjagh as ny Steatyn Unnaneysit. Car y Chaggey Feayr hie yn Oarpey er ny rheynn magh liorish y Churtan Yiarn eddyr NATO 'sy neear as Conaant Warszawa 'sy niar. Ren cur-ry-cheilley yn Oarpey cur Coonseil ny h-Oarpey as yn Unnaneys Oarpagh er bun 'syn Oarpey Heear. Lurg tuittym yn Unnaneys Soveidjagh 'sy vlein 1991 ren y ghleashaght shen lheanaghey magh gys y niar.

+Ta'n earroo shoh cur eaghtyr Kosovo 'syn earroo.

As mooar rheynn, ta farrys ny h-Oarpey yn smoo ayns Dowan. Ta'n Unnaneys Oarpagh un dy yn daa smoo ayns Dowan. Dy yn steatyn oltey ayns yn UE, ta yn Ghermaan yn farrys ashoonagh smoo echey. Ta'n Euro yn argid dy 30 çheeraghyn europagh. Ta'n tromlagh dy yn keird ny UE lesh ny Steatyn Unnaneyssit, yn Roosh, yn Çheen, yn Injey as steatyn europagh elley.

Ta possanyn çhengagh ny ghaa er enney as lhaihderaght ayns yn Oarpey. 

Ta ny çhengaghyn Romanagh goll er loayrt ayns yn Oarpey Heear Yiass, as ayns y Romaan as Moldova. Shoh rolley ny çheeraghyn raad dy vel çhengey Romanagh goll er loayrt: Andorra, yn Iddaal, y Phortiugal, y Rank, y Spaainey, y Romaan, Moldova, y Velg, as ayns yn Elveeish.

Ta ny çhengaghyn Germaanagh goll er loayrt ayns yn Oarpey Heear Hwoaie as ardjyn yn Oarpey Veanagh. Shoh rolley ny çheeraghyn raad ta çhengey Ghermaanagh goll er loayrt: Norlynn, y Toolynn, y Ghermaan, y Reeriaght Unnaneyssit, Pobblaght Nerin, y Danvarg, y Çheer Injil, y Velg, yn Austeyr, Liechtenstein, yn Elveeish, yn Eeslynn, Lucsemburg, Finlynn as yn Iddaal.

Ta ny çhengaghyn Celtiagh goll er loayrt ayns yn Oarpey Heear, as ayns Pobblaght Nerin, yn Reeriaght Unnaneyssit as y Rank er lheh.

Ta ny çhengaghyn Slavagh goll er loayrt ayns yn Oarpey Hiar Hwoaie as Hiar Yiass. Er y chooid smoo, t'ad goll er loayrt ayns y Roosh, yn Ookraan, y Velaroosh, y Pholynn, y Phobblaght Çheck, y Clovack, y Clovean, y Chroit, Bosnia as Herzegovina, y Serb, Montenegro, y Vasseydoan as y Vulgeyr.

Ta'n Ghreagish, yn Albaanish, yn Ungaarish, yn Estoinish, as yn Innlynnish goll er loayrt ayns yn Oarpey foast.




#Article 41: Yn Austeyr (166 words)


She pobblaght chonastagh as çheer hallooinit 'syn Oarpey Veanagh ee yn Austeyr ( [ˈøːstɐˌʁaɪç]), ny Pobblaght yn Austeyr (Germaanish: ). T'ee çhemmal rish y Phobblaght Çheck as y Ghermaan 'sy twoaie, rish yn Ungaar as y Clovack 'sy niar, rish y Clovean as yn Iddaal 'sy jiass, as rish yn Elveeish as Liechtenstein 'sy neear. Ta'n Austeyr 83,879 km2 (32,386 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2015 va ny smoo na 8.66 millioon dooinney cummal ayn. She çheer leitagh t'ayn, as y chooid smoo jeh'n çheer ny lhie çheusthie jeh ny Beinnyn Alpagh; cha nel agh 32% jeh'n çheer ny lhie ny s'inshley na 500 m (1,640 tr). She Großglockner, 3,798 m (12,461 tr) er yrjid, y poynt s'yrjey ayn. She Veen preeu-valley yn çheer as ish ny caayr smoo 'sy çheer chammah. Ta mooinjer y çheer loayrt abbyrtyn ynnydagh y Ghermaanish myr çhengey ny mayrey, as she Germaanish y çhengey oikoil. Ta staydys oikoil ynnydagh ec yn Ungaarish, Croitish Burgenland as y Cloveanish chammah.

 




#Article 42: Yn Velg (407 words)


Ta'n Velg, ny Reeriaght y Velg (Ollanish: Koninkrijk België, Frangish: Royaume de Belgique, Germaanish: Königreich Belgien) ny çheer 'syn Oarpey Heear. T'ee ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh as ta kione-cherroo yn unnaneys ny hoie aynjee, myrane lesh kione-cherrooyn sheshaghtyn eddyrashoonagh mooarey elley, goaill stiagh RCAH (NATO). Ta'n Velg 30,528 kilometeryn kerrinagh (11,787 mi ker) er eaghtyr as ta 10.7 millioonyn dy chummaltee 'sy çheer.

Ta'n çheer goalscarrey harrish y joarey cultooragh eddyr yn Oarpey Ghermaanagh as Ladjynagh, as ta'n çheer ny balley da daa phreeu-phossan çhengoaylleeagh, ny Flandrynee as ny Frangisheyryn, Walloonee son y chooid smoo, myrane lesh possan beg dy Ghermaanisheyryn. T'ad y daa ard smoo 'sy Velg na'n ard Ollanish - yn Flandyryn - 'sy twoaie lesh 59% jeh sleih-earroo ny çheerey, as yn ard Frangish - yn Walloon - ayns jiass ny çheerey as lesh 31% jeh sleih-earroo ny çheerey. Ta Ard Preeuvaljagh ny Brussyl, daa-hengagh dy h-oikoil, ny h-ard Frangish son y chooid smoo as eh ny hoie çheusthie jeh'n Ard Flandrynagh. Ta 10% jeh sleih-earroo ny çheerey ayn. Ta possan beg dy Ghermaanisheyryn ry-gheddyn ayns shiar ny Walloon myrgeddin. Ta neuchaslid hengoaylleeagh y Velg as ny streeuyn cultooragh as politickagh ta bentyn reeish aahoilshit ayns shennaghys politickagh ny çheerey as ta corys cast dy reiltys aynjee.

Ta'n fockle 'Belg' çheet magh ass Gallia Belgica, queiggey Romanagh ayns shiar hwoaie Ghoal as y boayl shen cummaltit liorish ny Belgae, mestey Celtiee as Germaanagh. Dy shendeeagh, va'n Velg, y Çheer Injil as Lucsemburg er enney ain myr ny Çheeraghyn Injil, as ad coodaghey ard beggan ny smoo na'n ard Benelux jeh'n laa t'ain jiu. Veih jerrey ny Mean Eashyn derrey'n 17-oo eash, v'ee ny h-ynnyd raahagh son traght as cultoor. Veih'n 16-oo eash derrey irree magh y Velg ayns 1830, va shiartanse dy chaggaghyn eddyr cummaghtyn Oarpagh cosnit ayns ard y Velg, as er yn oyr shen hooar y çheer yn ennym magher caggee ny h-Oarpey — ambee va niartit liorish y daa Chaggey Dowanagh. Nar hooar y Velg e neuchrogheydys, ren ee commeeys 'sy Çhyndaa Çhynskylagh as, ec jerrey'n nuyoo eash jeig, va shiartanse dy choloinyn eck. Va'n nah lieh jeh'n 20-oo eash cowrit lesh irree streeuyn co-phobbylagh eddyr ny Flandrynee as ny Frangisheyryn as ad lhieenit marish anchaslidyn cultooragh er un çheu as aafilley tarmaynagh sprangagh ny Flandyryn as ny Walloon er y çheu elley. Er ny h-oyryn shen cha nel y Velg ny steat unnaneagh ny smoo, agh ny steat conastagh.




#Article 43: Lucsemburg (256 words)


Ta Lucsemburg, ny Ard-Diucaght Lucsemburg dy h-oikoil (, , ), ny çheer veg hallooinit 'syn Oarpey Heear. T'ee çhemmit liorish y Velg, y Rank, as y Ghermaan. Ta begnagh lieh-villoon cummaltee ayns Lucsemburg as ad cummal ayns çheer ta 2,586 kilometeryn kerrinagh (999 meeilaghyn kerrinagh) er eaghtyr.

Ta Lucsemburg ny deynlaghys reihdagh ard-whaiylagh lesh reeriaght vunraghtoil; t'ee fo reirey ec Ard Diuc, as t'ee ny h-Ard-Diucaght yerrinagh 'sy theihll. Ta tarmaynys ny çheerey feer lhiasit, lesh Lane Troar Sthie yn dooinney s'yrjey rere y TAE (IMF) as Banc y Theihill. Ta'n scansh shendeeagh as strateyshagh goaill toshiaght ec y vunneeaght eck myr doon ass yn eash Romanagh as myr ynnyd cashtal da eearley Frankagh ayns ny Mean Eashyn Leah V'ee ny doon scanshoil er y raad Spaainagh nar va'n Spaainey ny cummaght Oarpagh s'troshey as ee cleayney y lieh heear jeh'n theihll er feie car ny 16-oo as ny 17-oo eashyn.

Ta Lucsemburg ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Benelux, as yn Unnaneys Oarpagh Heear, as eh shen aahoilshey magh tuarym politickagh er son co-hymey cahnagh, politickagh as tarmaynagh. Ta balley Lucsemburg, y preeu-valley as y balley smoo, kione-cherroo shiartanse dy undinyssyn as jantyssyn jeh'n Unnaneys Oarpagh.

Ta Lucsemburg ny soie er scarrey cultooragh eddyr yn Oarpey Romanagh as yn Oarpey Ghermaanagh, as ee yeeassaghey cliaghtaghyn veih ny tradishoonyn shen er lheh. Ta Lucsemburg ny çheer tree-hengagh; ta staydys oikoil ec Germaanish, Frangish as Lucsemburgish. Faagail magh dy vel Lucsemburg ny steat neuvonnagh, ta'n çheer ny çheer Chatoleagh son y chooid smoo.




#Article 44: Norlynn (2341 words)


Ta Norlynn (Norlynnish: Norge (bokmål) ny Noreg (nynorsk)), ny Reeriaght Norlynn dy oikoil, ny reeriaght vunraghtoil 'syn Oarpey Hwoaie ta soit er y choose heear jeh lieh-innys Loghlin. Ta'n çheer çhemmit liorish y Toolynn, Finnlynn as y Roosh, as ta'n Reeriaght Unnaneysit as Ellanyn ny Geyrragh nyn lhie da'n sheear harrish Mooir Hostyn, as ta'n Danvarg ny lhie çheu yiass voish harrish Keyllys Skagerrak. Ta enney share er e coose marrey er son ny keyllyssyn sailley ard-ghooagh eck.

Ayns ny 1920-yn, va Jan Mayen goit stiagh ec Norlynn, as va kiondeeaght yn ellanree Svalbard, fo conaantyn Chonaant Spitsbergen currit jee. Ta ny thallooyn poullagh, Ellan Bouvet, Ellan Peddyr I as Thalloo ny Benrein Maud, nyn groghaneyn mooie jeh Norlynn chammah. Cha nel ronney Norlynnagh jeh'n Antarctagh er enney rish y cho-phobble dowanagh.

Veih'n Nah Chaggey Dowanagh daase tarmaynys ny çheerey dy tappee, as nish t'ee ny lhie mastey ny çheeraghyn smoo berçhagh 'sy theihll. Ta Norlynn ny kiarroo creckeyder ooill 'sy dowan as ta mygeayrt kiarroo LTS ny çheerey jeant seose jeh çhynskyl ooill ny greg.

She Kongeriket Norge ayns bokmål as Kongeriket Noreg ayns nynorsk ny lhiagganyn oikoil y Reeriaght Norlynn. Ayns çhengaghyn elley 'sy çheer t'ee enmyssit myr:

Ta bun-ockleyderyn credjal dy vel ennym ny çheerey goit ass ny çhengaghyn Germaanagh Hwoaie as y bollagh hwoaie (ny bollagh gys y twoaie) y cheeal echey. Veagh nord veg ny *norð vegri yn lhiaggan shenn-Loghlinagh urree. V'ad Nóreegr ny shenn-Loghlinish, Norþ weg ny h-Anglo-Sostnish as Nhorvegia ny Ladjyn Meanagh ny h-enmyn va currit urree.

Ta feddynyssyn shenndaaleeagh cowraghey magh dy vel cummaltee ayns Norlynn veih'n 6-oo milley bleeaney RC. Ta'n chooid smoo jeh screeudeyryn shennaghys credjal dys haink y chooid smoo jeh ny cummaltee ayns Loghlin veih'n Ghermaan noa-emshyragh. Va'n Chreestiaght currit ayns ynnyd ny tradishoonyn Loghlynagh 'sy 10-oo as 'sy 11-oo eashyn. T'eh currit dys lieh ny reeaghyn sushtallagh Olave Tryggvason as Noo Olave. V'eh Håkon y Vie y chied ree Creestiagh er Norlynn, 'sy 10-oo eash meanagh, faagail magh dy row yn eiyrtys echey y Chreestiaght y chur stiagh 'sy çheer jiooldit.

'Sy vlein 1319, va'n Toolynn as Norlynn unnaneysit fo Ree Magnus Eriksson. Ayns 1349, va 50-60% jeh sleih ny çheerey marrooit liorish y Ghorley Doo, as eh ny eiyrtys er eash goll sheese sheshoil as tarmaynagh. Rere politickaght reeoil ny h-eash shen, haghyr shiartanse dy unnaneyssyn persoonagh eddyr ny çheeraghyn Nordagh, as ny yei shen, haink crooinyn Norlynn, ny Danvarg, as ny Soolynn ry-cheilley fo stiurey ny Benrein Margrethe I ny Danvarg choud's hie y çheer stiagh ayns Unnaneys Kalmar. Daag y Toolynn yn unnaneys 'sy vlein 1521, agh hannee Norlynn ayn er feie 436 bleeaney, derrey'n vlein 1814. Car eash ny romanseeaght ashoonagh jeh'n 19-oo eash, va'n ennym Oie ny 400 Bleeantyn currit er yn unnaneys, er yn oyr dy row slane chummaght reeoil, toiggaltagh, as reiragh soit ayns København ny Danvarg. Lesh çheet stiagh y Protestoonys ayns 1536, va'n aspickys ayns Trondheim scryssit, as va çheet stiagh ny h-agglish rheynnit magh dys y cooyrt ayns København. Chaill Norlynn y stroo shickyr jeh pirgrinyn dys taaishnyssyn Noo Olave ec çhiamble Nidaros, as myr shen, chaill y çheer y coventyn lesh y theihll cultooragh as tarmaynagh 'sy chooid elley jeh'n Oarpey. Erskyn shen, haghyr leodaghey ayns eaghtyr Norlynn 'sy 17-oo eash lesh coayl ny queiggaghyn Båhuslen, Jämtland, as Härjedalen dys y Toolynn, myr eiyrtys jeh ny caggaghyn eddyr y Danvarg-Norlynn as y Toolynn.

Ny yei yn soiaghey er y Danvarg-Norlynn liorish y Vretyn Vooar, hie yn çheer ayns cochaarjys lesh Napoléon. Myr eiyrtys jeh'n chaggey va staydyn jouyllagh as gortey mooar 'sy çheer ayns 1812. Ayns 1814, va'n Danvarg er çheu ny cailleyderyn, as v'ee eiginit Norlynn y lhiggey voish dys y Toolynn, choud's hannee ny queiggaghyn Norlynnagh, yn Eeslynn, Greenlynn as Ellanyn ny Geyrragh, lesh crooin ny Danvarg. Hoilshee Norlynn magh seyrsnys er y chaa, as va bunraght va bunnit er cummaghyn Americaanagh as Frangagh doltit eck, as va'n Flah Crooinagh Danvargagh Christian Fredrik reiht myr ree er 17 Boaldyn 1814. Myr eiyrtys jeh ny taghyrtyn shen, ghow toshiaght er Caggey Norlynnagh-Soolynnagh eddyr Norlynn as y Toolynn. Agh, er yn oyr nagh row cahnagh ny Soolynn cha lajer as taart y chur er Norlynn, as nagh row y mooad argid ec Norlynn, as dy row lhuingyssyn caggee Goaldagh as Rooshagh çhemmaltey y coose Norlynnagh, ren Norlynn conaant lesh y Toolynn çheet ayns unnaneys persoonagh lhee. Fo'n chonaant shen, va'n vunraght libraalagh as ny h-undinyssyn seyrey, faagail magh ny shirveishyn joarree, freilt ec Norlynn.

'Syn eash shen dirree ashoonaghys romansagh Norlynnagh, myr va ny Norlynnee shirrey soyley ashoonagh er lheh y veenaghey as y fockley magh. Va dagh banglane jeh cultoor cloodit fo'n ghleashaght shen, goaill lettyraght (Henrik Wergeland, Bjørnstjerne Bjørnson, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe, Henrik Ibsen), peintal (Hans Gude, Edvard Munch, Adolph Tidemand), kiaull (Edvard Grieg), as polasee çhengey stiagh, raad dy row eiyrtyssyn çhengey ghooghyssagh screeuit da Norlynn y veenaghey. Er oyr ny h-eiyrtyssyn shen, ta daa chummey Norlynnish ayn jiu: Bokmål as Nynorsk.

Va paart laaragh ayns scarrey magh sheeoil jeh Norlynn veih'n Toolynn er 7 Mean Souree 1905 ec Christian Michelsen, dooinney mooar lhuingys as steateyr Norlynnagh, as Ard-vinishter Norlynn veih 1905 derrey 1907. Ny yei feeraghey ayns refrane ashoonagh er reihys theayagh ry hoi reeriaght harrish pobblaght, va'n chrooin Norlynnagh arrit liorish y reiltys Norlynnagh dys y Flah Danvargagh Carl, as v'eh reiht myr ree lesh co-aigney liorish y Pharlamaid. Ghow eh yn ennym Haakon VII er, as yn ennym shen çheet magh as enmyn reeaghyn mean-eashagh jeh Norlynn heyr. Ayns 1898, va coraa co-chadjinagh arrit da ny fir, as v'eh arrit da mraane ayns 1913.

Car y Chied Chaggey Dowanagh, va Norlynn ny çheer neuchommeeagh. Ayns feerid, ansherbee, va cooid vooar jeh'n lhuingys mooar eck currit da'n Vretyn Vooar er keeshyn injil fo broo, as hie ee stiagh ayns çhemmaltey traghtey noi'n Ghermaan. Va neuchommeeagh ny çheerey fogrit magh car y Nah Chaggey Dowanagh chammah, agh ren y Ghermaan ruegys er y çheer er 9 Averil 1940.
Cha row Norlynn aarlit da'n soiaghey doaltattymagh, as er yn oyr shen cha dannee yn shassoo caggeeagh noi agh er feie daa vee. Ren ny sidooryn 'sy twoaie obbraid chaggeeagh noi ny sidooryn Germaanagh ayns Caggaghyn Narvik, derrey 10 Mean Souree nar lhigg ad seose ny yei coayl cooney lurg tuittym ny Frank. Dreill Ree Haakon as y reiltys Norlynnagh y caggey veih Rotherhithe, Lunnin as ad ayns eebyrt. Er laa yn ruegy, ren fer toshee jeh'n phartee Ashoonagh-Soshiallagh beg, y Nasjonal Samling - Vidkun Quisling - eiyrtys goaill greim er y reiltys, agh v'eh eiginit irree ass liorish ny cummaltee Ghermaanagh. Va'n feer-reiltys freilt ec fer toshee jeh'n eaghtyrys Germaanagh, y Reichskommissar Josef Terboven. Ny s'anmey, ren Quisling, myr eaghtyrane shirveishagh, reiltys co-obbragh fo stiurey Germaanagh. Car y chummaltys Germaanagh, as eh er feie queig bleeantyn, va gleashaght aahassooagh troggit ec ny Norlynnee. V'ad caggey rish ny sidooryn Germaanagh lesh shassoo caggeeagh noi as meeviallys theayagh. Va'n paart ec y lhuingys hraghtee Norlynnagh ny smoo scanshoil da Cochaarjyssyn y Nah Chaggey Dowanagh, ansherbee. Ec traa yn ruegys, va'n kiarroo lhuingys hraghtee smoo 'sy dowan ayns Norlynn. V'ee fo stiurey yn cholught lhuingyssagh Norlynnagh Nordtraship fo ny Cochaarjyssyn er feie yn chaggey, as va paart oc ayns dagh obbraid chaggeeagh veih Goaill Magh Dunkerque derrey Tarlheim ny Norman.

Va daa squadroon jeh Spitfire Supermarine ymmydit ec skimmee Norlynnagh: va RAF 132 (Norwegian) Wing jeant seose jeh No. 331 (Norwegian} Squadron as RAF No. 332 (Norwegian) Squadron. Hug y reiltys Norlynnagh eebyrtagh argid da ny h-etlanyn as ny taillaghyn roie. Va Lunnin coadit liorish No. 331 (Norwegian) Squadron veih'n vlein 1941 as v'eh ny squadroon smoo rahoil rere buillaghyn ayns Sostyn Yiass car y chaggey.

Veih 1945 derrey 1961, va mooar-earroo 'sy pharlamaid ec Partee yn Lught Obbyr. Chur y reiltys, fo stiurey yn ard-vinishter Einar Gerhardsen, claare tarmaynys er bun, as eh cur ardsmooinaght da tarmaynys Keynesagh, cur trimmid er çhynskylaghey eeckit liorish y steat, as co-obbraghey eddyr sheshaghtyn-keirdee as sheshaghtyn failleyderyn. Hannee ram saasyn stiurey yn steat er y tarmaynys, agh va lowansey er troar bainney lhiggit seose ayns 1949. Hannee stiurey prioseil as lowansey er thieys as carbid derrey 1960.

Hannee yn co-chaarjys caggeeagh lesh y Vretyn Vooar as ny Steatyn Unnaneysit lurg y chaggey. Faagail magh dy row yn reiltys shirrey tarmaynys soshiallagh, hoshee Partee yn Lught Obbyr scughey eh hene veih ny cummynee (ny yei greim cummaghtagh Soveidjagh 'sy Çheckoslovak ayns 1948), as ren ad niartaghey jeh'n pholasee joarree oc as ny kianglaghyn polasee coadee lesh ny Steatyn Unnaneyit. Hooar Norlynn pohlldey Marshall veih'n vlein 1947, as hie ee stiagh 'syn RCTO blein ny yei, as 'syn RCAH ayns 1949.

Mygeayrt ny bleeaney 1975, haghyr mullagh ayns coreir earroo ny labreeyn 'sy çhynskyl. Veih'n traa shen haghyr hie çhynskylyn as shirveishyn trean laboragh lheid as mooar-yantys thie obbree as lhuingys gys çheeraghyn elley. Ayns 1969 ren Philips Petroleum feddyn magh er cooid ooill ny greg ayns magher Ekofisk. Ayns 1973 chur y reiltys y colught ooill steat, Statoil, er bu. Agh cha daink çheet stiagh glen ass jantys ooill ny greg roish ny 1980yn leah er oyr ny h-ynesteeaght v'er-laccal 'sy çhynskyl.

Va Norlynn nane jeh bun-olteynyn jeh'n Çheshaght Oarpagh ry hoi Traght Seyr (SOTS). Va daa refrane er son çheet stiagh 'syn Unnaneys Oarpagh ayns 1972 as 1994, agh cha row speeideilys orroo. Ayns 1981 va reiltys cumaadagh fo stiurey Kåre Willoch currit ayns ynnyd y Lught Obbyr as chur eh polasee er bun ry hoi greinney yn tarmaynys rere giarrey keeshyn, libraalaghey tarmaynagh, jee-reilley margee as saaseyn dys ardjaghey ard (13.6% ayns 1981) y chur fo smaght.

Dreill y chied ven-ard-vinishter Norlynnagh, Gro Harlem Brundtland jeh Partee yn Lught Obbyr, ram aachrooyn y roie-immeeaght eck, choud's v'ee jeenane cooishyn tradishoonagh y Lught Obbyr lheid as shickyrys y theay, çhymmyltaghtoilaghys as co-chormid keintys. Ayns ny 1990yn jeianagh, va'n feeaghan joarree eeckit ec Norlynn as hoshee yn çheer çhaglym stoyr berçhys ashoonagh. Veih ny 1990yn, v'eh nane jeh ny cooishyn smoo ayns politickaght ny çheerey na ceau çheet stiagh ooill ny greg.

Ta Norlynn jeant seose jeh'n chooid heear jeh Loghlin 'syn Oarpey Hwoaie. Ta'n coose ruggagh eck, as keyllyssyn sailley mooarey currit ny mastey, sheeyney magh harrish 2,500 km as ny smoo na 83,000 km goaill keyllyssyn sailley as ellanyn stiagh 'syn earroo. Ta joarey ec Norlynn, ta 2,542 km er lhiurid, rish y Toolynn, Finnlynn, as joarey giare rish y Roosh 'sy niar. 'Sy neear as y jiass, ta Norlynn caglit liorish y Vooir Loghlynagh, Mooir Hostyn, as y Skagerak. Ta Mooir Barents creeagh rish cooseyn twoaie Norlynn.

Ta Norlynn beggan ny smoo na'n Ghermaan er eaghtyr as ee 385,207 km² (goaill Svalbard as Jan Mayen stiagh 'syn earroo), agh neuchosoylagh rish y Ghermaan, ta'n chooid smoo jeh'n çheer jeant seose jeh sleityn ny thalloo ard, as lesh ym-yiense mooar jeh cummaghyn najooragh as ad crooit liorish awinyn rioee ro-hendeeagh as boayl-oaylleeaght eigsoylagh. T'ad ny keyllyssyn sailley smoo baghtal as ad nyn glashyn dowin 'sy thalloo va thooillit liorish y vooir ec jerrey yn Eash Rioee. She Sognefjorden y keyllys sailley s'liurey. Ta ram awinyn rioee as easyn ayns Norlynn chammah.

Ta'n thalloo jeant seose jeh clagh hryal chreoi as creg gneiss son y chooid smoo, agh ta sclate, clagh gheinnee as clagh eayil ry-gheddyn dy mennick chammah, as ta ny h-yrjaghyn s'inshley goaill lhiggey neose marrey stiagh. Rere Stroo yn Eearvooir as ny h-ard-gheayaghyn neear, ta'n tempreilys ny s'çhoe as ta ny smoo fliaghey ayns Norlynn ta ayns dowan-lheeadyn cha twoaie as t'ee, rish y choose er lheh. Ta kiare imbee chronnal ry-akin er y çheer vooar, lesh geuraghyn ny s'feayrey as ny sloo fliaghey 'syn antraie. Ta speyr fo-arctagh mooiragh 'sy twoaie, choud's ta speyr Arctagh tundragh ayns Svalbard. Ta ny smoo fliaghey ry-gheddyn ayns meeryn jiass as sheear jeh Norlynn, as ny geuraghyn ny s'çhoe na t'eh 'sy niar-yiass. Ta ny souree 'sy çheer injil mygeayrt Oslo ny s'çhoe as t'eh ny smoo grianagh ayn, agh ta emshyr feayr as sniaghtey car y gheuree ('syn antraie er lheh). Ta ny çhiassidyn meanagh girree er feie ny jeihaghtyn jerrinagh, as er yn oyr shen ta ny sloo laaghyn lesh sniaghtey er y thalloo 'sy çheer injil.

Er oyr y dowan-lheead ard ec Norlynn, ta anchaslyssyn mooarey imbee ayns sollys y laa. Veih Mee Voaldyn yeianagh derrey Mee Yerrey Souree yeianagh, cha nee yn ghrian çheet heese fo oirr ny cruinney ayns ardjyn çheu hwoaie veih Cryss yn Arctagh (shen y fa dy vel yn ennym Thalloo Ghrian Mean Oie currit urree) as ta derrey 20 ooryn jeh sollys y laa 'sy chooid elley jeh'n çheer. Dy contraartagh, veih Mee Houney yeianagh derrey Mee Yerrey Geuree yeianagh, cha nee yn Ghrian irree heose veih oirr ny cruinney 'sy twoaie, as ta sollys y laa feer ghiare 'sy chooid elley jeh'n çheer. Er fud Norlynn, ta reayrtyssyn as reayrtyn çheerey ry-akin. Ta coose heear jeh Norlynn jiass as coose twoaie Norlynn king jeh ny cooseyn smoo scanshoil er feie ny cruinney.

Chur Ayndagh Cooilleenyn Çhymmyltaghtoil ny bleeaney 2008 cur Norlynn 'sy nah rhenk, ny yei'n Elveeish, as ny troaryn bunnit er cooilleenyn çhymmyltaghtoil jeh polaseeyn ny çheerey.

Ta Norlynn rheynnit ayns nuy ardjyn reiragh jeig jeh'n chied cheim as yn ennym 11 fylker (coondaeghyn, unnaneagh fylke) currit orroo, as 356 kommuner (baljaghtyn, unnaneagh kommune) jeh'n nah cheim. Ta'n fylke ny eaghtyrys meanagh eddyr y steat as y valjaght. Ta'n Fylkesmann soilshaghey magh y Ree ayns dagh coontae.

T'ad ny coondaeghyn ayns Norlynn na:

Ta 96 baljyn ayns Norlynn lesh staydys ard-valjagh orroo. 'Sy chooid smoo jeh cooishyn, ta ny joaraghyn ard-valjagh unnane as joaraghyn ny baljaghtyn hene. Dy mennick, ta baljaghtyn ard-valjagh Norlynnagh goaill stiagh eaghtyryn mooarey neu-hroggit; myr sampleyr, ta keylljyn mooarey ayns baljaght Oslo, as ad nyn lhie çheu hwoaie as hiar yiass veih'n ard-valley, as ta lieh-chooid jeh baljaght Bergen jeant seose jeh thallooyn sleitoil.

Ta daa halloo co-hym harrish mooir ec Norlynn, Jan Mayen as Svalbard. Ta tree croghaneyn 'sy Cheayn Sheealtagh Yiass, Ellan Bouvet, Ellan Peddyr I as Thaloo ny Benrein Maud.




#Article 45: Yn Danvarg (417 words)


Ta'n Danvarg (, , shenn-emshiragh: ) ny çheer Loghlinagh 'syn Oarpey Hwoaie as t'ee ny h-oltey shinsharagh jeh Reeriaght ny Danvarg. T'ee ny çheer smoo jiassagh jeh ny Çheeraghyn Nordagh; çheu heear yiass veih'n Toolynn as çheu yiass veih Norlynn, as t'ee çhemmit da'n jiass liorish y Ghermaan. Ta'n Danvarg caglit liorish y Vooir Valtagh da'n shiar as Mooir Hostyn da'n sheear myrgeddin. Ta'n çheer jeant seose jeh lieh-innys mooar Jylland (ny Jutland) as ram ellanyn, y Teelynn (Sjælland), Fyn, Vendsyssel-Thy, Lolland, Falster as Bornholm, chammah as keeadyn dy ellanyn beggey elley as yn ennym yn Ellanragh Danvargagh currit orroo. Ta beeal dys y Vooir Valtagh stiurit as fo smaght ec y Danvarg er feie traa liauyr, er oyr nagh vel entreilys dys y Vooir harrish ushtey jargal agh trooid nane jeh tree ammyryn, er enney lhien myr Keyllyssyn ny Danvarg.

Ta'n Danvarg ny reeriaght vunraghtoil lesh corys ard-whaiylagh myr corys reiltys eck. Ta reiltys ec keim y steat eck as reiltyssyn ynnydagh ayns 98 baljaghtyn. Ta'n Danvarg ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih'n vlein 1973, agh cha nel y çheer ny cooid jeh Cryss yn oarey. Ta'n Danvarg ny bun-oltey jeh'n RCAH (NATO) as yn RCTL.

Ta'n Danvarg, lesh tarmaynys capitlagh seyr-vargagh as steat lhiassee mooar ayn, rang-oardit rere un towse, myr y chied çheer 'sy theihll lesh y cheim s'yrdjey dy cho-chormid çheet stiagh. Rere yn earishlioar dellal Americaanagh Forbes, ta'n çhymmyltaght dellal share 'sy theihll ec y Danvarg. Veih 2006 dys 2008, chur towshanyn y Danvarg myr y boayl s'maynrey 'sy theihll, as ny h-eiyrtyssyn shen bunnit er towshanyn slaynt, lhiassee, as ynsee. Ta Ayndagh Shee Dowanagh ny bleeaney 2009 rang-oardraghey yn Danvarg myr y nah çheer 'sy theihll er cooishyn shee, lurg y Teelynn Noa. Ayns Ayndagh Tastidyn Sollaghey-Laue ny bleeaney 2008 va'n Danvarg rang-oardit myr y çheer lesh y chooid by loo jeh sollaghey-laue 'sy theihll, as y stayd shen rheynnit lesh y Toolynn as y Teelynn Noa.

Ta'n çhengey ashoonagh, y Danvargish, cosoylagh rish y Toolynnish as y Norlynnish, as ta kianglaghyn shendeeagh as cultooragh lajer eddyr ny tree cultooryn. Ta 82.0% jeh cummaltee ny Danvarg as 90.3% jeh ny Danvargee nyn olteynyn jeh agglish Lutheragh y steat. Ta seyraanaght joarree ec mygeayrt 9% jeh sleih-earroo ny çheerey - ta'n chooid smoo jeu çheet ass çheeraghyn Loghlinagh elley.

Ta ennym mooar er ram Danvargee 'sy theihll cultooragh, lheid as y skeeandagh Ole Rømer, y fallsoonagh Søren Kierkegaard, y screeudeyr Hans Christian Andersen, y fishigagh Niels Bohr, as Lars Ulrich ass Metallica.




#Article 46: Ellanyn ny Geyrragh (670 words)


Ta Ellanyn ny Geyrragh (Faaroish: Føroyar, Danvargish: Færøerne) ellanragh t'ayns y Keayn Sheear co`aggys eddyr Shetlynn, yn Eeslynn as Norlynn. Ta reill thie ec yn ellanragh veih'n blein 1948, as t'eh ny voayl jeh'n Rigsfællesskabet. Ta faggys-chianglaghyn  oc lesh yn Eeslynn, Shetlynn, yn Orkaid, ny h-Ellanyn Sheear as Greenlynn. Va'n ellanragh rheynnit magh ass Norlynn 'sy vlein 1814. Ta Tórshavn ard-valley yn ellanragh.

Cha nel shennaghys ny traaghyn toshee yn ellanragh dy mie er fys. Haink monnee Yernagh gys yn ellanragh 'sy sheyoo eash, as hug ad lhieu stiagh kirree as corkey, as y çhenn-Yernish ayns y çheer. Mygeayrt y vlein 650, haink ny Loghlynee lesh y çhengey oc. Ec jerrey y chied eash jeig va'n ellanragh currit stiagh myr cooid jeh Norlynn. Rere Unnaneys Kalmar 'sy vlein 1380 va reiltys ny Danvarg cur yn ellanragh foee stiurey. Haink yn aachummey gys ny hellanyn ayns 1538. Rere Conaant Kiel 'sy vlein 1814 v'ad freilt ec y Danvarg. Hooar yn ellanragh reill thie ayns 1948. Cha nel yn ellanragh ny voayl yn Unnaneys Oarpagh gy dy dy vel y Danvarg currit stiagh ayn.

Ta ny hellanyn rheynnit ayns 34 baljaghtyn (kommunur). Ta mygeayrt 120 baljyn soit ayns ny baljaghtyn.

Rere tradishoon, ta shey sýslur (ardjyn; Norðoyar, Eysturoy, Streymoy, Vágar, Sandoy as Suðuroy) ayn. Jiu, she ard poleenagh eh sýslur agh ta'n fockle currit dys ny hardjyn çheeroaylleeagh. Ayns shenn hraaghyn va ting (quaiyl) ec chooilley sýsla, yn várting (ting arree).

Ta Ellanyn ny Geyrragh ellanragh ta soit eddyr y Vooir Loghlynagh as y Keayn Sheear co`aggys eddyr Shetlynn, yn Eeslynn as Norlynn. T'ad soit ec co-oardinaidyn 62°00′ Hwoaie 06°47′ Heear.

Ta eaghtyr 1,399km2 oc, as cha nel ard-awinyn ny loghyn ayn. Ta 1,117km jeh coose. She Lítla Dímun yn un ellan neuchummaltit. Ellanyn cregganagh lesh tullaghyn beggey t'ayn; ta ny cooseyn çhemmit lesh eaynnee. T'eh Slættaratindur (882m) yn boayl s'yrjey.

Ta shirveish skedjalit ass Purt Aeragh Vágar er ellan Vágoy gys king jurnaa myr Reykjavík, København, Oslo, Lunnin-Stansted a.r.e. She Atlantic Airways y lhuingys aer smoo ayns Ellanyn ny Geyrragh.

Ayns shenn hraaghyn cha row agh corys ymmyrkee gyn anchoodaghey ayn. Jiu, ta 80% jeh'n phobble kianglt ry-cheilley lesh corys thiollaneyn fo-honn, droghadyn as taagheryn eddyr ny tree ellanyn smoo as tree ellanyn elley da yn shiar hwoaie. Ta baataghyn assaig eddyr ad as ny daa ellan da yn jiass.

'Sy vlein 2007 va cummal er 48,500 dy 'leih ayns yn ellanragh. Ta'n tromlagh mooar jeh'n phobble ny 'Aaroee, jeh kynney fuilleeaght ny Nordagh as ny Celtiagh.

Ta'n 'Aaroish ny kied çhengey loayrit ayns ny hellanyn. T'ee nane jeh ny çhengaghyn Germaanagh by loo. Ta grammadeys ny çhengey gollrish Eeslynnish as Loghlynish. Agh ta'n çhengey loayrit gollrish y Norlynnish as ee anchasley rish yn Eeslynnish. Ayns y 20oo eash hooar Faaroish e stayd oikoil, as, rere dy vel yn ellanragh ny oltey jeh'n Ream Danvargagh, ta'n Danvargish gynsagh.

Rere Saga Færeyinga, hug Sigmundur Brestisson y Chreestiaght gys ny hellanyn 'sy vlein 999. Ansherbee, rere shenndaaleeaght ayns Leirvík foddee eh dy vel y Chreestiaght ayns ne hellenyn 150 bleeantyn roish. Va aachummey ny hagglish Aaroagh creaghnit er 1 Jerrey Geuree 1540. Rere stayraa oikoil ta 84.1% jeh'n phobble ny olteyn er yn Agglish Ashoonagh Aaroagh (Fólkakirkjan), t'ayns ny cummey Lutheraght.

Ayns ny 1820yn va'n ghleashaght crauee Sushtallagh Creestee, ny Braaraghyn Plymouth currit er bun ayns Sostyn. 'Sy vlein 1865, haink oltey y ghleashaght gys yn ellanragh trooid Shetlynn. Ec jerrey yn 19oo eash va 30 olteyn jeh ny Braaraghyn Plymouth Faaroagh. Jiu, ta mygeayrt 10% jeh'n phobble ny olteyn yn Brøðrasamkoman (cohionnal ny Braaraghyn Foshlit). Ta 170 jeh'n phobble ny olteyn ny hAgglish Chatoleagh.

T'ad Skyll Noo Olaf as moir-agglish Magnus ayns Kirkjubøur, yn Vesturkirkjan as y Skyll Maria ayns Tórshavn, Skyll Fámjin, as Christianskirkjan ayns Klaksvík ny kialteenyn as enney share err orroo.

Ta nuy baljyn ayns yn ellanragh lesh earroo yn phobble ny smoo ny 1,000 dy 'leih. T'ad yn ard-valley Tórshavn (12,582), Klaksvík (4,681), Hoyvík (2,951), Argir (1,907), Fuglafjørður (1,542), Vágur (1,402), Vestmanna (1,251), Tvøroyri (1,170) as Miðvágur (1,032).




#Article 47: Yn Commeeys Celtiagh (236 words)


Ta'n Commeeys Celtiagh ny heshaght neu-reiltyssagh ta cur hene-reddey as enney as cultoor Celtiagh er oaie ayns Nerin, ayns Nalbin, ayns Bretyn, 'sy Vritaan, 'sy Chorn as ayns Mannin. T'eh cur trimmid er lheh er ny çhengaghyn Celtiagh dooghyssagh. Ta enney currit er y çheshaght ec ny h-Ashoonyn Unnaneysit myr sheshaght neu-reiltyssagh as Staydys Rolley eck. Ta'n çheshaght ny h-oltey jeh Coonseil Hoshiallagh as Harmaynagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit.

Ayns ny çhengaghyn oikoil jeh'n çheshaght, ta'n Commeeys Celtiagh goll er enney myr:

Ta deanyn y Chommeeys Celtiagh goaill stiagh:

Dy politickagh, ta'n Commeeys Celtiagh shirrey seyrsnys da dagh fer jeh ny h-ashoonyn unnaneysit as kiangley ennagh oc. Ta anchaslys ayn mychione toiggalys ny deanyn shen, eddyr ard-chruinnaghtyn as conastey gollrish y Choonseil Nordagh.

Ta shey preeu-oik ayn jeh'n chommeeys, as ny h-enmyn ynnydoil Celtiagh currit orroo; myr sampleyr, ta Nerin enmyssit myr Éire, Nalbin myr Alba, Bretyn myr Cymru, y Vritaan myr Breizh, y Chorn myr Kernow, as Mannin myr Mannin.

Ta banglane eddyr-ashoonagh ayn, as king elley ta soit ayns ny Steatyn Unnaneysit as Lunnin. Va banglane ayn ayns Ellan Cheap Bhreatainn, y Chanadey, raad dy vel pobble Gaelgeyryn Albinagh foast ayn. Va eiyrtyssyn ayn banglaneyn y chur er bun 'syn Austrail, as ayns Glion Chubut, y Phatagoan (raad dy vel Bretnisheyryn ayn). Cha row rah ec ny h-eiyrtyssyn 'syn Austrail, agh 'sy vlein 2009 va rah ec y vanglane 'sy Phatagoan fo stiurey Mónica Jones.




#Article 48: Yn Chanadey (665 words)


She çheer yn Chanadey, rish ny Steatyn Unnaneyssit, yn Keayn Sheear, yn Keayn Sheealtagh, as yn Vooir Arctagh. She Toronto yn caayr smoo, agh she Ottawa ard-valley ny çheerey. She Baarle as Frangish ny çhengaghyn oikoil.

Ren ashoon çheeragh cummal ayns yn ard canadagh da millaghyn dy bleinyn roish ren yn chied europaghyn roshtyn. T'ad er fys as yn Chied Hashoonyn as yn Inuit sleih. 

Va'n Wiggynnaghyn yn chied Europaghyn er fys dy heet ayns yn Chanadey, ayns Thalloo yn Eeast. Ayns yn shey keead jeig, hoshee yn Europaghyn dy ronsaghey yn coose shiar dy yn Chanadey, lesh John Cabot (Sostyn) ayns 1497, as Jacques Cartier (yn Rank) ayns 1534. 

Va ardjyn dy yn Chanaday reaghit rish yn Rank, as ardjyn rish Sostyn as Nalbin. Va'n Frangaghyn dy cadjyn kied jeh yn ashoonyn çheeragh echey dy chummal ayns oc cheer. Ayns 1605, va Port Royal troggit ayns Acadie (Nova Scotia) rish yn frangaghyn, jeeraghit rish Samuel de Champlain, as ayns 1608, va Quebec troggit. Ghow Goaldagh cramman dy yn ardjyn Frangagh jei caggey faggys da Quebec ayns 1759.

Er y Caggey Irreyder Magh Americaanagh, baillym yn cohionnal Americaanagh dy jannoo Quebec ayrn dy ny Steatyn Unnaneyssit as hug ad armee dy ghoaill eh jeh yn Goaldagh ayns 1775. Agh cha cummal seose yn ashoon ny Quebec yn irree magh. Er yn Caggey dy 1812, phrow ny Steatyn Unnaneyssit dy ruegey yn Chanadey.

Ec 1 Jerrey Souree, 1867, haink yn Chanadey dy ve çheer. Ren eh goaill stiagh yn cummaghtyn dy Ontario, Quebec, Brunswick Noa, as Nalbin Noa. Va John A. MacDonald yn chied ard-vinishter. Haink Manitoba, yn Yukon, as yn Thallooyn Neear Hwoaie dy ve ayrn dy yn Chanadey ayns 1870. Haink yn Cholombey Goaldagh lhein ayns 1871, as Ellann ny Flah Edard  ayns 1873.

Va daa irreyn magh ny Awin Ruy, ayns 1869-70 as 1885. Haink Alberta as Saskatchewan dy ve cummaghtyn ayns 1905.

Chagg sidooryn Canadagh ayns yn Chied Caggey Dowanagh, er yn oyr v'ad ayrn dy yn Impiraght Goaldagh. Haink yn Chanadey dy ve dy mie er fys as çheer jei e aighar ayns yn cragh Oirrag Vimy jeh yn sidooryn Germaanagh ayns yn Rank ayns 1917. Va yn kiart da teiy currit da mraane rish yn caggey. Chagg sidooryn Canadagh ayns yn Nah Caggey Dowanagh myrgeddin. Va'n Chanadey scanshoil ayns 1944 ec Normandy, as ren ad livrey yn Ollan.

Ayns 1949, haink Thalloo yn Eeast as Labrador dy ve cummaght ny Chanadey. Ayns 1956, ren Lester Pearson cooney ayns yn Geyre-ghaue dy Suez. Ayns 1982, va buraght noa crooit. 

Ta ram sleih Frangagh-Canadagh geearree dy croo nyn eer çheer. Va refrane chum ayns Quebec ayns 1980, as baillym 40% yn neuchrogheydys. Va refrane elley chum ayns 1995, as baillym bunnys 50% yn neuchrogheydys.

Laa jiu, ta frangish loayrit rish 25% dy Chanadaghyn as yn chied çhengey. Ta ashoon as cohionnalyn loayrt-Frangish cagh noon yn Chanadey. 

Ayns 1999, va Nunavut crooit as trass thalloo ny Chanadey, magh ny Thallooyn Neear Hwoaie, ayns coardail lesh yn ashoon Inuit.

Ta'n Chanadey yn çheer smoo 'sy theihll agh unnane rere eaghtyr, jei yn Roosh. Ta 33 millioon sleih cummal ayns y Chanadey.

Ta 3 thallooyn, eddyr Alaska as Greenlyn. Ta 4 dy yn 5 yn Loghyn Mooar rheynnit eddyr y Chanadey as ny Steatyn Unnaneyssit.

Ta'n Chanadey sheeyney lesh ny Steatyn Unnaneyssit, y Danvarg (Greenlynn), as y Rank (Saint Pierre as Miquelon).

Ta çheeroaylleeaght ny Canadey ym-daahagh. Jeh sleityn ard ayns y heear, banjaghyn rea 'sy vean, as creggyn coodaghey shen ayns y shiar. Ta'n Chanadey cummal keyllyn twoaie slane.

Ta yn daa çhengey oikoil ayns yn Chanadey Baarle as Frangish. Ta daa-hengaght oikoil ayns yn Chanadey leight, jannooit magh ayns yn Kaart dy Cairyn as Seyrsnysyn Canadagh as yn Slattys ny Çhengaghyn Oikoil; t'eh feamagh rish yn Barrantagh ny Çhengaghyn Oikoil. 

Ta çhengaghyn bun-chummallagh ny ghaa oikoil ayns Thallooyn Neear Hwoaie. Ta Inuktitut yn çhengey vooar chooid ayns Nunavut, as çhengey oikoil ayns yn thalloo.

Ta'n Chanadey conastey dy 10 cummaghtyn as 3 thallooyn.




#Article 49: Divlyn (187 words)


She preeu-valley Nerin as y chaayr smoo ayn eh Divlyn ny Balley Aah Cleeah (,  ny ). Ta'n ennym Manninagh çheet ass Dubh Linn ny Yernish as eh keeayllaghey doo lhing ny lhing doo. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, ta ny smoo na 1 villioon dy 'leih cummal 'syn ard baljagh echey, lesh 506,211 deiney cummal 'sy chaayr hene. Ta'n chaayr ny soie begnagh er y lieh-voayl er coose hiar Nerin ec inver Awin ny Liffey as ec çheshvean Ard Ghivlyn. Ta'n clyst choonseilagh hene, ta fo stiurey Choonseil Chaayragh Ghivlyn, çhemmit liorish Coontae 'ine Goal da'n twoaie, da'n sheear hwoaie as da'n shiar hwoaie, liorish Coontae Ghivlyn Yiass da'n sheear yiass, as liorish Coontae Ghoon Laoire-Rhaa yn Doon da'n shiar yiass.

Dy bunneydagh, va'n chaayr bunnit myr balley Loghlynagh. Haink er y chaayr dy ve ny reeriaght er enney myr Reeriaght Ghivlyn as haink urree dy ve ny preeu-chaayr lurg ny ruegyssyn Normanagh. Jiu, ta Divlyn ny ynnyd shenndeeagh as cultooragh da'n çheer, myrane lesh laare noa-emshyragh yn ynsee, ny h-ellynyn, y ghurneilys, yn tarmaynys as yn çhynskyl.

Ta ny baljyn shoh heese lannoonit rish Divlyn:




#Article 50: Germaanish (402 words)


She fer jeh ny çhengaghyn Germaanagh Germaanish (; ). She çhengey Ghermaanagh Heear ee, gollrish Baarle, Ollanish, as Affrickaanish. She fer jeh ny çhengaghyn smoo loayrit 'sy theihll t'ayn as t'ee coontit myr y chied çhengey ghooghyssagh 'syn Unnaneys Oarpagh. Ta ny smoo na 120 millioon loayrtee eck as t'ee loayrit liorish mysh 80 millioon loayrtee neu-ghooghyssagh. Ta Germaanish chadjinit goll er ynsaghey ayns scoillyn, ollooscoillyn as Undinyssyn Goethe feie yn chruinney.

Haink y chooid smoo jeh ny fockleyn ayns Germaanish woish Shenn Ghermaanish as yn lught çhengagh Injey-Oarpagh. Neeshtagh ta focklyn ayn voish Ladjyn as Ghreagish, as fir elley voish Frangish as Baarle.

Ta Germaanish goll er screeu 'syn abbyrlhit Ladjynagh.  Chammah's ny 26 lettyryn cadjin, ta tree breeocklyn ayn as Umlautyn orroo (Ä/ä, Ö/ö, and Ü/ü) as y lettyr ß.

Ta boodeeyssyn dy Ghermaanisheyryn ry-gheddyn ayns eear-choloin Germaanagh ny Nameeb, steat ren geddyn magh e neuchrogheydys veih'n Affrick Yiass 'sy vlein 1990, myrane lesh ayns king jurnaa arraghey magh Germaanagh gys ny Steatyn Unnaneysit, y Chanadey, Meksico, y Phobblaght Ghominicagh, y Vrasseel, yn Argenteen, y Pharaguay, yn Ooraguay, y Çhillee, y Pheroo, y Veneswaaley (raad hie yn abbyrt Alemán Coloniero er ny lhiassaghey), yn Affrick Yiass, as yn Austrail. 'Sy Nameeb ta undinyssyn ynsee Germaanish freillt ec Germaanee ny Nameeb.

Rere Global Reach (2004), ta 6.9% jeh pobbyl yn eddyr-voggyl ny Ghermaanisheyryn. Rere Netz-tipp (2002), ta 7.7% jeh duillagyn yn eddyr-voggyl screeuit 'sy Ghermaanish, as rere shen t'ee ny nah hengey smoo lurg y Vaarle ayns possan ny çhengaghyn Oarpagh. Myrane lesh shen, t'ad gra dy vel 12% jeh ymmydeyryn Google goaill ynnyd jeh'n eddyr-oaie Germaanish.

Er y chooid smoo, ta'n Ghermaanish goll er loayrt 'sy Ghermaan (raad t'ee myr y phreeu-hengey ec 95% jeh mooinjer y çheer), 'syn Austeyr (89%), 'syn Elveeish (65%), as ec y chooid smoo jeh pobbyl Lucsemburg, as Liechtenstein.

Ta boodeeyssyn Germaanisheyryn Oarpagh ry-gheddyn 'syn Iddaal Hwoaie (ayns Tirol Yiass as ayns baljaghtyn ennagh ayns queiggaghyn elley), ayns Cantoonyn Hiar ny Belg, ayns ardjyn Frangagh ny h-Alsaash as Lorraine, as ayns baljyn beggey joarree yn eear-choontae Jylland Yiass 'sy Danvarg.

Ta boodeeyssyn Germaanisheyryn ry-gheddyn 'sy Phobblaght Çheck, 'sy Clovack, 'syn Ungaar, 'sy Pholynn, 'sy Romaan, 'sy Terb, 'sy Roosh as 'sy Chassaghstaan. Haghyr jee-chlannaghey 'sy chooid smoo jeh ny boodeeyssyn shen lurg ruightaghyn ny Germaanee lurg y Nah Chaggey Mooar as ayns ny 1980yn as ny 1990yn as mooarane dy Ghermaanee garraghey gys y Ghermaan.




#Article 51: Jacques Cartier (151 words)


She lhuingysser as ronseyder Britaanagh va Jacques Cartier (; 31 Nollick 1491 ndash; 1 Mean Fouyir 1557). Ren eh goaill stiagh yn thalloo t'er fys ain jiu myr y Chanadey myr cooid jeh'n Rank. Va Cartier y chied Oarpagh ren cur sheese as tayrn caslys-çheerey jeh Lhoob Laurys Noo as brooghyn Awin Laurys Noo. Chur eh yn ennym Çheer ny Canadaghyn er y thalloo shen er son ny h-enmyn va currit ec ny h-eggyssyn Iroquois er y daa valley mooar honnick eh ayn ec Stadacona (Caayr Québec) as Hochelaga (Ellan Montréal).

Va Cartier ruggit 'sy vlein 1491 ayns Sant-Maloù, purt er coose hiar hwoaie jeh'n Vritaan. Ren Cartier, va ny varrinagh doaiagh, lhiassaghey e staydys sheshoil 'sy vlein 1520 lurg ren eh poosey rish Mary Catherine des Granches, oltey jeh lught thie ooasle. Ta enney currit er e ennym mie ayns Sant-Maloù ayns recortyssyn ny bashtaghyn myr gedjey ny myr feanishagh.




#Article 52: Yn Pholynn (249 words)


Ta'n Pholynn (), ny Pobblaght ny Polynn (Rzeczpospolita Polska) dy h-oikoil, ny çheer 'syn Oarpey Veanagh. as nane jeh ny çheeraghyn smoo pobbylagh 'syn Unnaneys Oarpagh.

Ta bunneeaght y steat Polynnagh kianglt ny keayrtyn lesh doltys ny Creestiaght liorish y reilleyder Mieszko I ayns 966 BNJ, nar va'n steat coodaghey thalloo va unnane as thalloo ny Polynn noa-emshiragh. Ayns 1025 haink er y Pholynn dy ve ny reeriaght as ayns 1569, va copharteeys foddey eddyr ee as Ard-Diucaght ny  shickyrit liorish fo-screeu Unnaneys Lublin, as yn unnaneys shen goaill toshiaght jeh'n Cho-unnaneys Polynnagh-Litaanagh. Huitt y Co-unnaneys ayns 1795 as va thalloo ny Polynn rheynnit magh eddyr Reeriaght ny Proosh, Impiraght ny Roosh as yn Austeyr. Hooar y Pholynn e neuchrogheydys reesht myr y Nah Phobblaght Pholynnagh ayns 1918, lurg y Chied Chaggey Dowanagh, agh v'ee currit fo stiurey ny Germaan Natseeagh as yn Unnaneys Soveidjagh car y Nah Chaggey Dowanagh. Va ny smoo na shey millioonyn dy heyranee caillt ec y Pholynn 'sy Nah Chaggey Dowanagh, as ee irree magh shiartanse dy vleeantyn ny yei myr Deynphobblaght ny Polynn çheusthie jeh'n Vlock Hiar, fo cleayney lajer Soveidjagh.

Car ny h-Irreeyn magh ayns 1989, va reirey cummynagh currit haart as haink er y Pholynn dy ve currit er enney myr Treeoo Phobblaght ny Polynn rere y bunraght. Ta'n Pholynn ny steat unnaneagh, as t'ee jeant seose jeh shey queiggaghyn jeig (). Ta'n Pholynn ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh, yn RCAH, ny h-Ashoonyn Unnaneysit, y Reagheydys Traghtee Dowanagh, as yn RCTL.




#Article 53: Ned Maddrell (109 words)


Va Edward Ned Maddrell (r. m.1877 - 27 Nollick, 1974) ny Ghaelgeyr, as hooar eh baase 'sy vlein 1974. V'eh ny Ghaelgeyr s'jerree ec y traa shen. Ren ad recortys jeh e choraa, t'. V'eh er ve abyl dy chummal e ghaelg er-yn-oyr dy row eh loayrt rish sleih va loayrt y Ghaelg Albinagh as yn Yernish traa v'eh gobbraghey myr marrinagh. Roish e vaase v'eh jannoo ymmyd jeh ram Baarle ayns e Ghaelg. Nish ansherbee, cha nel y Ghaelg marroo as ta ram sleih (1,700) loayrt ee ayns Mannin.

Lurg baase Sage Kinvig ayns 1962 she Ned Maddrell va'n ynrican peiagh er-mayrn va ruggit as troggit sy Ghaelg. 




#Article 54: Toronto (149 words)


Ta Toronto ny caayr ayns jiass Ontario, yn Chanadey. T'eh ny chaayr smoo 'sy Chanadey lesh mygeayrt 5,000,000 dy chummaltee 'syn ard moirvaljagh. Va queig rheynnyn mooarey 'sy chaayr: North York, Scarborough, Etobicoke, East York as Shenn Toronto. V'ad gyn eie ayns oaie roish 1997, traa va'n chaayr unnaneysit fo un veoir. She Baarle yn çhengey mooarlught ayn, agh ta çhengaghyn elley - lheid as yn Iddaalish as y Çheenish myr sampleyr- ec ram sleih. Ec y tra t'ayn ta beggan Gaelg ec mynlught jeh ny cummaltee as ta çhengaghyn Celtiagh elley - lheid as y Vretnish as y Ghaelg Albinagh - loayrit neesht ec mynlughtyn beggey elley. 

Jiu, ta Toronto feer scanshoil son farrys ny Canadey, as ta ram offishyn mooarey ayn. Ta ymmodee fo-valjyn ayn mygeayrt y chaayr, as ta ram sleih çheet dagh moghrey veih Richmond Hill, Peterborough as Oakville, as ad gobbraghey ayns Toronto hene. 




#Article 55: Kayt Manninagh (148 words)


She sheelrey dy chiyt veih Mannin yn kayt Manninagh (ny kayt cuttagh ny stubbin ny keayrtyn). Ta arraghey dooghyssagh er y craue drommey oc as t'eh giarraghey yn famman orroo. Myr eiyrtys er shen ta lhiurid ny fammanyn anchasley as ta kiyt ayn lesh fammanyn cadjin er lhiurid gys adsyn gyn fammanyn erbee. Ta'n enmys stubbin currit orroo dy mennick ec deiney ennagh, as ayns y Vaarle ta'n enmys cabbit currit orroo ny keayrtyn (kyndagh rish e chosoylaght da chooneeyn). Haink dolley yn 'amman dy ve roish 1700, lurg lhehlys sheeynt er yn ellan beg. Jiu, ta kiyt Vanninagh chadjin ry gheddyn er feie ny cruinney.

Ayns beeal-arrish Sostnagh, ta'n famman beg echey currit gys lhie cummaltagh yn Ellan, t'er arraghey ny fammanyn dys couyral çhiass. Myr shen, yinnagh dorryssyn dooney ny s'tappee er y chiyt dy jinnagh ad goll stiagh, as cha jinnagh ram çhiass scapail voue.




#Article 56: Gdańsk (249 words)


She caayr er coose Baltagh y Pholynn eh Gdańsk (ny myr t'eh screeuit ny s'menkey, Gdansk;  ny ; ; , ; ). Ta'n chaayr ny soie ayns çheshvean y chiarroo ard moir-valjagh smoo 'sy Pholynn.

Ta'n chaayr ny soie er ymmyl jiass Vaie Gdańsk er y Vooir Valtagh ayns co-valjys ta jeant seose jeh'n chaayr shen hene myrane lesh Gdynia, Sopot as boodeeyssyn fo-valjagh beggey elley. She Trójmiasto (Tree-valley) yn ennym er yn ard shen as ny smoo na 800,000 cummaltee cummal ayn. Ta 455,830 cummaltee (Mean Souree, 2010) ayns Gdańsk hene, as rere shen, t'eh ny chaayr smoo ayns Pomorze.

She Gdańsk y phurt varrey smoo scanshoil 'sy Pholynn myrane lesh preeu-valley Wheiggey Pomorze. Dy shenndeeagh, t'eh ny chaayr smoo 'sy Chashoob. T'eh soit faggys da'n eear-yoarey eddyr ny Slavee Heear as ny Germaanee as ta shennaghys cast echey. Va'n chaayr ny cooid jeh'n Ghermaan, jeh'n Phroosh, jeh'n Pholynn as ny caar heyr keayrtyn. Hie yn chaayr fo reirey ec y Pholynn 'sy vlein 1945.

T'eh soit er inver yn awin Motława, kianglt rish y Leniwka, crouw jeh deltey yn awin Wisła. Ta corys ushtey yn Wisła gymmyrkey 60% jeh eaghtyr y Pholynn as t'eh kiangley Gdańsk rish y phreeu-valley ashoonagh, Warszawa. She laare çhynskyllagh scanshoil t'ayn, goaill stiagh Gdynia. By oltey yn Chommeeys Hanseatagh keayrt eh Gdańsk.

By voayl toshee y ghleashaght Solidarność (Gloo-pharteeaght) as paart mooar eck fo stiurey Lech Wałęsa ayns brishey sheese y reill Cummynagh 'syn Oarpey Hiar.

Ta Gdańsk lannoonit rish:[rere oardagh chron-oaylleeagh]




#Article 57: Brian Stowell (234 words)


Va'n Brian Stowell (ny Brian Mac Stoyll ny Brian y Stoyll ny keayrtyn; 6 Mean Fouyir 1936 - 18 Jerrey Geuree 2019) yn screeudeyr as cooidjeyder ny Gaelgey. T'er chur magh daa lioar ayns Gaelg: ta Contoyrtyssyn Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn (ny Alice in Wonderland ayns Baarle) çhyndaait ayns y Ghaelg, agh ta Dunveryssyn yn Tooder-Folley ny noaskeeal noa, y chied hie er screeu 'sy çhengey.   

Roish my daag eh Mannin son dy yannoo studeyrys ec Ollooscoill Lerphoyll, dynsee eh Gaelg liorish goll mygeayrt yn ellan rish possan va jannoo recortyssyn eishtagh jeh ny shenn loayreyderyn.  Ayns 1991, haink eh erash son dy ghoaill staartey noa Manx Language Officer 'sy Rheynn Ynsee.  Lurg da lhiggey sheese jeh'n Rheynn, t'eh goaill ayrn mooar ayns aavioghey ny Gaelgey foast.  T'eh co-choyrt Moghrey Jedoonee er Manx Radio marish Bob Harrison, as jannoo oltyn ayns Gaelic News er y laaragh.  Screeu eh Y Coorse Mooar, Abbyr Shen as Bun-Choorse Gaelgagh screeut echey, chammah's ny lioaryn Gaelg trooid jallooyn, Dunveryssyn yn Tooder-Folley as A Short History of the Manx Language marish Diarmuid Ó Breaslain.

Ayns 2008, hug ad da y Reih Bleeaney Vanannan son ny ta jeant echey son bea cultooragh Vannin.  Reih eh argid yn aundyr (£500 da sheshaght-ghiastyllagh) y chur da Mooinjer Veggey.

Er Laa Tinvaal 'sy vlein 2010, va Aundyr Tinvaal, yn aundyr s'yrjey ayns Mannin, bronnit er er son yn obbyr lesh y Ghaelg.




#Article 58: Yn Estaan (510 words)


Ta'n Estaan (), ny Pobblaght ny h-Estaan () dy h-oikoil, ny çheer 'syn Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit da'n twoaie liorish Lhoob Finnlynn, da'n sheear liorish y Vooir Valtagh, da'n jiass liorish y Latvey (er feie 343 km), as da'n shiar liorish y Roosh (er feie 338.6 km). Ta thalloo ny h-Estaan coodaghey 45,227 km2 (17,462 mi ker) as t'ee fo cleayney speyr imbee honderagh.

Ta ny h-Estoinee nyn sleih Finnagh, as ta ram cosoylaghtyn eddyr yn Estoinish as y Finnlynnish. T'eh er credjal dy vel yn ennym noa-emshyragh Estaan çheet magh ass y lioar Germania liorish y screeudeyr shennaghys Romanagh Tacitus (m. 98 BNJ) as eh jannoo cur sheese er sleih as yn ennym Aestii orroo. Dy cosoylagh, ren ny shenn feniagh-skeealyn Loghlinagh cur sheese er thalloo fo'n ennym Eistland, as y fockle shen cosoylagh rish yn enmys Danvargish, Germaanish, Ollanish, Soolynnish as Norlynnish - Estland. Ta shenn lhiagganyn jeh'n ennym goaill stiagh Estia as Hestia.

Ta'n Estaan ny pobblaght pharlamaidagh gheynlagh as t'ee rheynnit magh ayns queig coondaeghyn jeig. She Tallinn y preeu-valley as y balley smoo 'sy çheer. Cha nel agh 1.34 millioonyn cummaltee 'sy çheer, as she nane jeh çheeraghyn beg-phobbylagh yn Unnaneys Oarpagh ee. Va'n Estaan ny h-oltey jeh Commeeys ny h-Ashoonyn veih 22 Mean Fouyir 1921, as t'ee ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit veih 17 Mean Fouyir 1991. Ta'n Estaan ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih 1 Boaldyn 2004, as ny h-oltey jeh'n RCAH veih 29 Mart 2004.

Hoshee coloinaghey ny h-Estaan noa-emshyragh mygeayrt ny bleeaney 8500 RC, jeeragh lurg yn Eash Rioee. Harrish ny h-eashyn, va ny h-Estoinee currit fo smaght ec ny Danvargee, ny Teutonee, ny Soolynnee as ny Rooshee. Hoshee reirey joarree 'syn Estaan ayns 1227. Ayns eiyrtys ny Croshaid Livonagh va'n çheer ruegit ec ny Danvargee as ny Germaanee. Veih 1228-1562, va ayrnyn ny yn chooid smoo jeh'n Estaan covestit 'sy steat croshaidagh Terra Mariana, as haink y çheer shen dy ve ny cooid jeh'n Ordensstaat. Lurg tuittym y steat shen va'n Cochiangle Livonagh currit er bun. Car y lhing shen va gastidyn tarmaynagh bunnit er y Chommeeys Hanseatagh. Ayns ny 1500yn hie yn Estaan dy ve ny cooid jeh Impiraght ny Soolynn, as va'n çheer currit fo smaght eck derrey 1721, traa haink urree dy ve lhiggit da Impiraght ny Roosh. Hoshee moostey ashoonagh ayns y 19-oo eash veanagh lurg Eash Hoilsheraght Ghraih ny h-Estaan. Ayns 1918 va fogrey magh seyrsnys ny h-Estaan soilshit magh, as haghyr Caggey Seyrsnys ny h-Estaan (1918-1920). Rere Conaant Shee Tartu va seyrsnys ny h-Estaan soilshit magh as currit er enney dy beayn. Car y Nah Chaggey Dowanagh va'n Estaan ruegit liorish yn Unnaneys Soveidjagh da'n chied cheayrt, liorish y Treeoo Reich ny yei shen, as liorish yn Unnaneys Soveidjagh reesht ayns 1944.

Hooar yn Estaan e neuchrogheydys reesht er 20 Luanistyn 1991. Veih'n traa shen chur yn Estaan claare aachummey theayagh as tarmaynagh er bun. Jiu, ta enney eddyrashoonagh ec y çheer er son y teyrsnys tarmaynagh eck, cochormys çhaghnoaylleeaghtyn noa as va cormid lhiasaghey tarmaynagh smoo tappee eck er feie ram bleeantyn.




#Article 59: Yn Roosh (143 words)


Ta'n Roosh (Rooshish: Россия, Rossiya) ny Conastey ny Roosh (Rooshish: Российская Федерация, Rossiyskaya Federatsiya) ny çheer harrish-vooarheeragh ta sheeyney magh harrish ny h-Oarpey as ny h-Aishey hwoaie. T'ee ny çheer lieh-eaghtyraneagh as t'ee jeant seose jeh 83 rheynn chonastagh. Ta'n Roosh çhemmit liorish ny çheeraghyn shoh ny lurg (noi'n chlag veih'n sheear hwoaie da'n shiar yiass): Norlynn, Finnlynn, yn Estaan, y Latvey, y Litaan (Kaliningrad Oblast), y Pholynn (Kaliningrad Oblast), y Velaroosh, yn Ookraan, Abkhazia, y Çhorshey, Ossetia Yiass, yn Asserbajaan, y Chassaghstaan, y Çheen, y Vongoil as y Chorea Twoaie. Ta'n çheer çhemmit liorish Mooir Bering, y Vooir Chaspagh, y Vooir Valtagh, y Vooir Ghoo, as Mooir yn Arctagh. Ta'n Roosh ny çheer smoo ny cruinney, as ish 17,075,400 km² er eaghtyr. Rere earroo yn phobble t'ee ny nuyoo çheer smoo lesh ny smoo na 142 villioon cummaltee. She Moscow yn preeu-valley.




#Article 60: Mary McAleese (141 words)


By Eaghtyrane Phobblaght Nerin eddyr ny bleeantyn 1997 as 2011 ee Mary McAleese (; r. 27 Mean Souree 1951). V'ee ny nah Eaghtyrane bwoirrinagh v'ayn as ny hoghtoo Eaghtyrane ren goaill shelloo er yn oik. V'ee reiht da'n chied cheayrt 'sy vlein 1997 as ee goll er eiyrt er Mary Robinson. V'ee aa-reiht da'n nah cheayrt gyn shassooder noi 'sy vlein 2004. By ee yn chied Eaghtyrane ass Nerin Hwoaie ny ass Queiggey Ulley noadyr ren shassoo myr Eaghtyrane er Nerin.

Dirree ee lesh keim 'sy Leigh ass Ollooscoill ny Benrein, Beeal Feirshtey. V'ee pointit myr Olloo yn Leigh Chimmee, y Chimm-oaylleeaght as y Cherrey-oaylleeaght ayns Colaashtey ny Trinaid, Divlyn. 'Sy vlein 1987 hie ee er-ash gys y çhenn-ollooscoill eck myr Stiureyder er Undinys ny Studeyryssyn Leighoil Keirdey. Myrane lesh shen ren ee gobbraghey myr leighder as myr earisheyr lesh RTÉ.




#Article 61: Andorra (203 words)


Ta Andorra, ny Prinsaght Andorra (Catalonish: Principat d'Andorra), ny çheer thallooinit 'syn Oarpey Heear, soit ayns ny Sleityn Pyreanagh eddyr y Rank as y Spaainey. T'ee ny çheer baghtal nish er son y turrysaght as e stayd myr kemmyrk cheesh.

Ta Andorra rheynnit ayns shiaght skeeraghyn:

Rere y soiaghey eck ayns ny Sleityn Pyreanagh my hiar, ta Andorra jeant seose er y chooid smoo jeh sleityn as ad 1,966 m er mean-yrjid. She Coma Pedrosa y fer jeu s'yrjey as eh 2,946 m er yrjid. T'ad rheynnit liorish tree glionteeyn ayns cummey Y ta çheet ry-cheilley ayns un awin, yn awin Valira. Ta Andorra 468 km² er eaghtyr. Ta speyr tempreilagh gollrish speyr ny Frank as ny Spaainey ayns Andorra, agh ta ny smoo sniaghtey 'sy Gheuree rere yrjid ny çheerey.

Ta ny h-Andorree nyn mynlught ayns nyn jeer hene oc; ta 67.7% jeh ny cummaltee jeant seose jeh Spaainee, Portiugee, Frangee, Goaldee as Iddaalee. Rere Oik Coontey-pobble SUA, ta'n jerkallys-vea oc (83.5 bleeaney) nane jeh ny jerkallysyn s'odjey er feie ny cruinney.

She Catalonish çhengey oikoil ny çheerey. Ta Andorra nane jeh kiare steatyn nagh vel Cochruinnagh Crauelagh Mynlughtyn Ashoonagh Choonseil ny h-Oarpey fo-screeuit eck, lesh y Rank, Monaco, as y Turkee.




#Article 62: Yn Albaan (750 words)


She çheer ayns yn Europey ee yn Albaan (Albaanish: Shqipëria) ny Pobblaght ny h-Albaan (Albaanish: Republika e Shqipërisë). T'ee çhemmit liorish Montenegro da'n twoaie, Kosovo da'n shiar hwoaie, Pobblaght ny Massadoan da'n shiar, as y Ghreag da'n jiass. T'ee çhemmit liorish y Vooir Aidreeatagh. Ta'n Albaan er cloie paart bentyn da ayns smaghtey çhionnidyn eddyr-chynneeagh ayns yn Europey as t'ee shirreyder cummyssagh da olteynys ayns yn Unnaneys Europagh.

Ta'n Albaan er ve chlannit er dyn traaghyn roie-hendeeagh as v'eh coardit rish yn Illyriaghyn,, shennayryn jantagh dy yn Albaneaghyn. Ta'n Albaan er fakin lab dy raghlid er feie e shennaghys. Ren Greagaghtyn, Romanaghtyn, Baisantaghtyn, Veneeshaghtyn as Turkaghtyn skeabey.

Ta'n aahirrey shenndaaleeagh taishbyney shen yn thalloon shen t'eh chlannit rish Albaneaghtyn v'eh chlennit kied ayns yn Eash Chloaie. Va'n chied thallooyn coardit ad shen lesh emshir foayragh. Ayns yn Albaan, ta'n baljyn beg er ve feddynit magh ayns Shkodra, ayns Konispol, ec Cronk Dajti, as ec Saranda.

Va smooirlaghyn dy troggalyn foawragh feddynit magh ec Kretsunitsa, Arinishta, as curryn elley dy yn slyst dy Gjirokastra. Ta'n boallaghyn dy yn caayr fakinagh ec Gradishti. 
 
Ta'n caayr aa-feddynit magh dy Butrint cowreydagh lee jiu shen v'eh nar v'eh ymmydit Jool Caesar. V'eh sursmooinaghit phost do'scanshoil.

Ta'n Eash Ooha soilshagheit lesh mooadaghey dy yn earroo yn phobble. Haink sleih jeh yn shiar eddyr 2500 as 2000 R.C. Ta shoh earroo yn phobble credit dy ve yn Pelasgiaghtyn, shen t'ad er ve imraait rish screeudeyryn lheid as Homer, Herodotus, as Thucydides.

Hoshee yn ughtaghey dy earroo yn phobble rish possan kynneeagh er yn Eash Ooha. Screeu Herodotus, screeudeyryn greagagh, mychione yn Pelasgiaghtyn.

 
Ren yn Reeriaght dy Illyria goaill stiagh yn thallooyn dy yn Albaan jeinagh agh, er y e anchoodaghey, ren eh cur roshtyn er Mooir Aidreeatagh. Va Scodra e ard-valley.

Va'n chied ree dy Illyria er fys Hylli (Albaneish:Ylli;Rontager). T'eh recortit da er hooar baase ayns yn vlein 1225 R. C. Ren yn Reeriaght reirey yn ardniau dy e bishaghey ayns yn kiarroo eash R. C., nar ren ree Bardhyllus co`unnanaghey heese e reill yn reeriaghtyn dy Illyria, Molossia as yn Vasseydoan. Agh hoshee e fioghey as eiyrtys dy yn soiaghyn dy yn ayr dy Alistair Mooar.

Jeh 800 da 600 RC, va tead dy coloinyn crooit rish yn Greagaghtyn ec Illyria. Va'n scanshoil smoo Epidamnus as Apollonia. 

Garroo coheeynt lesh yn ardane dy yn coloinyn, hoshee cleinyn Illyriagh crooit cochaarjysyn lesh cleinyn elley da kiarailyn coadee ny breinn. 

Ayns 231 RC, va cochaarjys crooit rish yn Reeriaght dy Illyria as Acarnania.

Va'n hene-reilltys Illyriagh currit mow rish yn Impiraght Romanagh ayns 165 RC. Va'n Albaan romanagh tessenit rish yn Via Egnatia. Jei ve currit fo haart rish yn Impiraght Romanagh, va Illyria crooit as cummaght. Va Illyricum ny s'anmey rheynnit stiagh ayns yn cummaghtyn dy Dalmatia as Pannonia.

Ta daa cowreynyn gyn eeck dy cleayney Romanagh:
Ren yn Albaneish eeassaghey earroo mooar dy focklyn, son y chooid smoo focklyn chrauee as liturgagh, lhiastyn da yn nhee shen va'n Albaan kianglt rish da yn Agglish ny Raue, myr va'n credjue dy Yeesey Chreest preaçhit da yn Albaneaghtyn rish Noo Phaayl.

Va'n Albaneaghtyn lee na oc ayrn ayns yn reihys dy yn Impiryn Romanagh er yn amm boiraneagh dy yn Impiraght echey, er coontey ren yn Arrey Prætoriagh jannoo seose son y chooid smoo dy sidooryn Illyriagh.

Jei lhieggey yn Raue, va'n Albaan cochorpit stiagh ayns yn Impiraght Baisantagh. Va'n Albaan fo reill Baisantagh derrey va'n Impiraght Turkagh cochorpit bunnys dy yn thallooyn Baisantagh.

Va'n Impiraght Turkagh mooadagheit jeh Anatolia da ny çheeraghyn Balkanagh ayns yn kiarroo eash jeig. Rish yn wheiggoo eash jeig, va'n Turkaghtyn er cur lesh fo smaght bunnys cagh dy yn chione çheerey Balkanagh ny s'looid yn thalloo Albaneagh. Haink yn Albaan dy ve cowrey dy shassoo noi da yn Impiraght Turkagh.

Jeh 1443 da 1468, va shassoo noi yn Impiraght leeidit rish Gjergj Kastrioti Skanderbeg. Fo brattagh ruy ymmyrkane yn cowrey heraldagh dy Skanderbeg, ren armee Albaneagh dy 30,000 deiney cummal jeh caggaghyn Turkagh noi oc thallooyn chum feed as kiare bleinjyn. Eisht ren Skanderbeg aa-clamey Catoleaghys Romanagh as vrish eh caggey bannee noi yn Impiraght Turkagh. 

Jei yn baase dy Skanderbeg, ren shassoo noi freayll derrey 1478. Va'n cochaarjysyn crooit rish Skanderbeg currit mow, as va'n thalloon Albaneagh currit fo haart rish yn Impiraght Turkagh. Jei e shoh, hea ymmodee jeh'n sleih dy yn Albaan da Iddaal. Va'n Albaan ayrn dy yn Impiraght derrey 1912.

Ta'n Albaan rheynnit stiagh ayns 12 (Albaneish: qark/qarku'). Ta dagh coontae fo-rheynnit stiagh ayns slystyn:




#Article 63: Frankfurt (232 words)


Ta Frankfurt am Main ny chaayr smoo ayns Hessen ny Germaan as y queiggoo caayr smoo 'sy çheer. 'Sy vlein 2007 va ny smoo na 670,000 dy 'leih ayn as mygeayrt 2.26 millioon 'sy valjaght. Ta'n chaayr soit er yn awin Main ta roie trooid y chaayr. She cree argidagh as eebyrtyssagh ny Germaan t'ayn as ta Ard-Vanc ny h-Oarpey, Banc Conastagh ny Germaan, Boorse Frankfurt soit ayn. Ta Purt Aeragh Frankfurt nane jeh ny puirt aeragh smoo ayns y theihll.

 
She troggal Ghothagh Moir-agglish Pharlane (Dom Sankt Bartholomäus). V'ee troggit ayns y 14oo as y 15oo eash er bun keeill elley. T'ee ny h-ard-cheeill ayns y valley. Va reeaghyn yn Impiraght Romanagh Vannee reiht ayn veih'n vlein 1356, as veih 1562 derrey 1792 va ny h-Impiryn crooinit ayn.

Veih'n 18oo eash va'n ennym moir-agglish currit er maghey yn nhee mannagh vel aspick ayn. Ayns 1867 v'ee stroit deherree as aachrooit. Ta yrjid 95 m eck.

 
She Romanagh eh Roemer ayns keeall chiart yn 'ockle. Va 9 thieyn kionnit ec coyrle y valley ayns 1405. Va halley baljey soit ayns y thie meanagh as v'eh kianglt liorish ny thieyn elley. Ayns y laare heose ta'n Kaisersaal (Halley yn Impir) ayn. V'eh lieh-stroit ayns y Nah Chaggey Dowanagh agh v'eh aahroggit. T'eh soit ayns y Römerberg.

Ta Eintracht Frankfurt ny chlub soccer Frankfurtagh ta cloie 'sy Vundesliga. Va'n club bunnit 'sy vlein 1899.




#Article 64: Lunnin (340 words)


She preeu-valley Hostyn as y Reeriaght Unnaneysit ee Lunnin (). T'ee ny h-ard moirvaljagh smoo 'sy Reeriaght Unnaneysit as ny cryss valjagh smoo 'syn Unnaneys Oarpagh rere y chooid smoo jeh towseyn. V'ee bunnit ec ny Rauee myr Londinium. Ta cree Lunnin, Caayr Lunnin, freayll ny joaraghyn mean-eashagh son y chooid smoo. Veih'n 19-oo eash, haink er yn ennym Lunnin dy chur sheese da'n moir-valley va lhiasaghey mygeayrt y chree shen. Ta'n chooid smoo jeh'n chovaljys shen jannoo seose ard Lunnin as ard reiragh Lunnin Vooar, as ee stiurit liorish Meoir Lunnin as Çhionnal Lunnin.

Ta Lunnin ny caayr ghowanagh leeideilagh, as yn ynnyd argidoil smoo er y theihll myrane lesh York Noa, as t'ee ny caayr smoo rere TLS 'syn Oarpey. Ta'n chooid smoo jeh ny 100 ard-cholughtyn 'sy Reeriaght Unnaneysit soit ayns Lunnin Veanagh as ta ny smoo na 100 jeh ny 500 colughtyn smoo 'syn Oarpey soit ayn chammah. Ta'n cleaney as ny cummaghtyn ec Lunnin ayns ny h-ellynyn, 'syn ynsagh, 'syn eunyserys, 'sy fassan, 'syn argidys, ayns currym slaynt, 'syn ym-ysseraght, 'sy pholitickaght, ayns shirveishyn gerrymoil, 'sy spoyrt, 'sy turrysid, 'syn arraghey as 'sy chultoor cur lesh e soiaghey dowanagh. Ta ny smoo turryssee goll gys Lunnin na gys un chaayr elley er y theihll. Haghyr Cloiaghyn Olympagh Souree ayns Lunnin ayns ny bleeantyn 1908 as 1948, as t'ad çheet er ash gys Lunnin 'sy vlein 2012. Ta kiare Buill Eiraght Dowanagh ayns Lunnin: Toor Lunnin; Ny Garaghyn Luss-oaylleeagh Reeoil, Kew; yn ynnyd ta goaill stiagh Plaase ny Mannishter Heear, Mannisher ny Mannishter Heear as Agglish Noo Margaid; as y balley beg shenndeeagh Greenwich (raad ta'n Thie Rollageydys Reeoil cowraghey Linney Vunlaa Ghreenwich (0° dowan-liurid) as GMT).

Ta reayn lheeadagh dy phobbylyn, dy chultooryn as dy chraueeaghtyn ayns Lunnin, as ta ny smoo na 300 çhengaghyn ry-chlashtyn çheusthie jeh ny joaraghyn eck. Ayns Mee Yerrey Souree ny bleeaney 2007 va 7,556,900 cummaltee, dy h-oikoil, çheusthie jeh joaraghyn Lunnin Vooar, as yn earroo shen cur lhee myr y valjaght smoo rere earroo yn phobble 'syn Unnaneys Oarpagh. 




#Article 65: Yn Çheer Vascagh (thalloo shendeeagh) (468 words)


Ta'n Çheer Vascagh (Bascish: Euskal Herria), ny Çheer ny Bascee, ny thalloo shendeeagh ta soit ayns ny Pyreanagh Sheear as ee goll harrish y joarey eddyr y Rank as y Spaainey, as ta sheeyney heese coose Baie ny Biscaayn. T'ee freggyrt liorish çheer ny Bascee as nyn jengey oc, y Vascish.

Ta'n Çheer Vascagh rheynnit ayns shiaght cummaghtyn tradishoonagh. Ta kiare jeu, ta soit 'sy Spaainey, ny Laurak Bat, da'n jiass (Hegoalde), as tree jeu da'n twoaie (Iparralde) 'sy Rank.

Ta'n Çheer Vascagh Yiass (Spaainish: País Vasco, Bascish: Hegoalde) rheynnit ayns ny cummaghtyn shoh:

Chaill ny cummaghtyn Frangagh nyn gooishyn reiragh ny yei Irree magh ny Frank 'sy vlein 1789. Ta'n Çheer Vascagh Hwoaie ny cooid jeh'n département Frangagh Pyrénées Atlantiques lesh y shenn-chummaght Bearn. Ta'n département ny chooid jeh'n ard Aquitaine.

Ta ny Bascee nyn glein paleo-chlaghagh smoo neuheit ayns yn Oarpey Sheear. Va cleinyn Bascagh, cur stiagh ny Vascones as ny h-Aquitani 'sy earroo, imraait ayns lhing ny Romanee ec Strabo as Pliny. Ta mie dy lioar feanish dy row ee Bascish nyn jengey oc ec y traa v'ayn (jeeagh er Aquitanish as Iruña-Veleia). Va ny cleinyn elley er lieh-inshey ny h-Ibeir lheit rere çhengey as cultoor ec jerrey ny lhing Romanagh.

Ayns ny Mean Eashyn dy lheah, v'eh Vasconia yn ennym va currit er y thalloo eddyr ny h-awinyn Ebro as Garonne. Ny keayrtyn, va'n thalloo unnaneysit fo duicyn Vasconia. Ny yei ruegysyn ny Mooree as mooadaghey ny Frankee fo Çhalse Mooar, va'n thalloo brisht as haink er Reeriaght Phamplona dy ve n'ard-steat ayns y 9oo eash.

Va'n steat shoh, currit er enney myr Navarre ny s'anmey, unnaneysit dy paartagh liorish Reeriaght ny Cashteel ayns yn 11oo eash as y 12oo eash as erreish ayns 1512-21. Va'n chooid elley dy Navarre unnaneysit liorish y Rank. Va ny tree cummaghtyn elley (Araba, Biscaayn, Gipuzkoa), rere conaantyn, unnaneysit lesh y Chashteel, as hug eh cooney da Cashteel Navarre y cho-unnanaghey lesh.

Ny yei shen as ooilley, va mie dy lioar hene reiltys ec ny cummaghtyn Bascagh derrey Irree magh ny Frank ayns y twoaie, as derrey jerrey ny Caggaghyn Carlagh ayns y jiass. Veih'n traa shen, va possan ny sheshaght Bascagh geearree seyrsnys myr steat seyr (jeeagh er Ashoonaghys ny Bascee).

'Sy vlein 2006 va 3,007,661 dy 'leih nyn gummal 'sy Çheer Vascagh. T'eh 143.5/km² glooaght y phobble as yn earro shen ny s'yrdjey na 'sy Rank ny 'sy Spaainey, agh ta rheynn y phobble neuchorrym as ta'n chooid smoo dy 'leih nyn gummal mygeayrt ny baljyn mooarey. Ta un hrass y phobble soit ayns Bilbao Mooar, as ta'n chooid smoo jeh'n çheusthie ny Çheerey Bascagh Frangagh goan.

Ta 682 valjaght 'sy Çheer Vascagh. Dy cadjin ta ny baljaghtyn sloo ayns Biscaayn as Gipuzkoa (mygeayrt 10 as 15 km2). Ta ny baljaghtyn smoo ayns Araba as Navarre.




#Article 66: Impiraght Romanagh Vannee (149 words)


Va'n Impiraght Romanagh Vannee (Germaanish: Heiliges Römisches Reich, ayns yn wheiggoo eash jeig: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) çhaglym ardyn as seyr-valjyn. Haink ooilley dy ad fo yn reill dy impir. Va'n impir reiht rish yn flahyn as briwyn beg dy yn ardyn as valjyn huic ren eh goaill stiagh. V'eh ayns yn Europey Veanagh ayn. Fo-raad eh tra va Charlemagne enmyssit impir ayns 800, as v'eh jeant rish Napoleon ayns 1806. 

Tra hooar eh baase Charlemagne, va e impiraght currit rish e cloan. V'eh rheynnit stiagh 3 çheeraghyn: yn Rank Heear, Lotharingia as yn Rank Hiar. 

Va'n Impir ayns yn shiaghtoo eash jeig smoashit rish yn Caggey dy feed as jeih bleeantyn (1618-1648). Va'n 30% dy yn ashoon marroo. 

Derrey yn treeoo eash jeig, va'n Impiraght Romanagh Bannee niartal. Ny s'anmey, va lee bree currit rish yn diucaghtyn as countyn. Ec y jerrey, va'n impir agh babban cloie.




#Article 67: Gordon Brown (116 words)


Ta James Gordon Brown (ruggit er 20 Toshiaght Arree 1951) ny pholitickeyr Goaldagh ass Partee yn Lught Obbyr. V'eh ny Ard-Vinishter er y Reeriaght Unnaneysit as ny 'er toshee er Partee yn Lught Obbyr veih'n vlein 2007 derrey'n vlein 2010. Haink er Brown dy ve ny Ard-Vinishter lurg dirree Tony Blair ass oik, as tree laaghyn lurg haink er dy ve ny 'er toshee er Partee yn Lught Obbyr. Jeeragh roish shen, v'eh ny Hansyleyr er y Steat-Chishtey ayns Reiltys Phartee yn Lught Obbyr veih 1997 derrey 2007 fo Tony Blair. Haink jerrey lesh y chummaltys echey ayns Mee Voaldyn 2010, tra dirree eh ass oik yn Ard-Vinishter dy h-oikoil as myr fer toshee jeh'n Phartee.




#Article 68: Nagorno-Karabakh (108 words)


She ard thallooinit ayns Caacas Yiass eh Nagorno-Karabakh. T'eh ny lhie eddyr Karabakh Heese as Zangezur as t'eh coodaghey y reayn heear yiass jeh Sleityn ny Coagaash Beg.

Ta'n chooid smoo jeh'n ard shen fo stiurey Phobblaght Nagorno-Karabakh, steat as staydys neucroghagh de facto echey, agh nagh vel er enney ec çheer elley erbee. Ta'n steat shen bunnit er Queiggey Hene-reiltagh Nagorno-Karabakh çheusthie jeh PHH ny h-Asserbajaan jeh'n Unnaneys Soveidjagh. Ta'n thalloo shen coontit dy h-eddyr-ashoonagh myr cooid jeh'n Asserbajaan, ga nagh vel y chooid smoo jeh'n ard shen fo stiurey eck veih'n vlein 1991.

Ta enmyn cosoylagh currit er yn ard shen ayns ny çhengaghyn ynnydagh t'ayn:




#Article 69: Yuri Gagarin (262 words)


Va Yuri Alekseyevich Gagarin (Rooshish: Юрий Алексеевич Гагарин; 9 Mart, 1934 – 27 Mart, 1968) ny hiaulteyr rollageagh Rooshagh. Haink eh dy ve yn chied dooinney ayns feaynid er 12 Averil, 1961, ayns roggad spoar ceaut rish Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh. 

Va Gagarin ruggit ayns yn USSR ayns 1934.   

Ayns 1941 ren yn armee Nazi tannaghtyn ayns y voayl raad va’n lught-thie echey cummal. V’ad currit magh ass yn thie oc as begin daue cummal ayns bwaane beg cooyl yn thie derrey haink yn caggey gy kione. Tra v’eh aeg, v’eh feer vie ec cloie hockee rio as ren eh gynsagh kys dy etlagh neesht.

Ayns 1955 begin da goll stiagh ayns yn armee as ren eh gynsagh tooilley mychione getlagh.

Ayns 1960 ren eh goaill toshiaght traenal myr Cosmonaut as v’eh currit dys boayl enmyssit Star City faggys da Moscow. V’eh tannaghtyn ayns shoh son tooilley traenal.

Va Gagarin yn chied dooinney ren goll stiagh ayns spoar. Ren eh shoh er yn nah laa jeig, Mee Averil, 1961.

V’eh ayns spoar son bit beg ny sloo na daa oor as hie eh mygeayrt yn theihll un cheayrt ayns fynneig spoar enmyssit Vostok 1.

Lurg çheet erash voish spoar va Gagarin goll mygeayrt yn theihll loayrt rish ram sleih ayns ram çheeraghyn mychione ny ren eh.  Haink eh dy ve ny  ‘Feniagh jeh USSR’.

Er yn çhiaghtoo laa as feed, Mee Vayrnt, 1968 tra v’eh 34 bleeaney dy eash, hooar eh baase tra v’eh magh getlagh. Ren yn etlan echey smoashal stiagh ayns etlan elley.

V’eh oanluckit ayns Red Square.




#Article 70: Aragón (677 words)


She nane jeh boodeeyssyn hene-reiltagh ny Spaainey eh Aragón (Spaainish as Aragonish: Aragón; ). Ta'n boodeeys ny hoie ayns shiar hwoaie ny Spaainey, as t'eh goaill stiagh tree queiggey: (veih'n twoaie) Uesca, Zaragoza, as Teruel. She Zaragoza preeu-valley y voodeeys.

Ta'n queiggey twoaieagh Uesca çhemmit liorish y Rank as soit ayns mean ny Sleityn Pyreanagh. Çheusthie jeh'n Spaainey, ta'n boodeeys çhemmit liorish y Chataloan da'n shiar, liorish Valencia as y Chashteel-La Mancha da'n jiass, as liorish y Chashteel as León, La Rioja, as Nafarroa da'n sheear.

Roish my daink er Aragón dy ve ny reeriaght er lheh 'sy vlein 1035 BNJ, va ny coondaeghyn twoaieagh Chaca, Sobrarbe as Ribagorza nyn gagliee heyrey as nyn vo-steatyn feudalagh Frankagh. Dys ruegyssyn Frankagh as Mooragh dy chur fo chosh, ren ny coondaeghyn shen co-chaarjys rish Diucaght ny Cashteel as lesh Reeriaght Iruña (Nafarroa ny s'anmey). Lurg baase Ree Sancho, va'n reeriaght rheynnit eddyr y daa vac echey. Va Ramiro I enmyssit hoshiaght myr ree er Aragón; ny s'anmey, lurg baase Gonzalo, yn braar echey, v'eh enmyssit ree er Sobrarbe as Ribagorza chammah. Daase y reeriaght noa dy tappee, as ren ee goaill stiagh Nafarroa. Ren y reeriaght shen cur reeriaght Islamagh as caayr Zaragoza fo haart 'sy vlein 1118. Va reeriaght Nafarroa rheynnit magh assjee as va reeriaght Aragón aa-vunnit 'sy vlein 1035.

Ga dy row unnaneys reeraghtagh ec Aragón marish y Chashteel as marish reeriaghtyn elley 'sy Spaainey lurg poosey Ysbal I ny Cashteel as Ferdinand II Aragón ec jerrey ny 15oo eash, as ga dy row yn unnaneys shen niartaghey car y 16oo as y 17oo eash, hannee staydys er lheh lesh y reeriaght Aragonagh, lesh leighyn as undinyssyn er lheh ayn, derrey'n vlein 1707 traa ren Philip V, y chied ree Bourbonagh er y Spaainey, goaill rish Oardee Nueva Planta, as ad niartaghey yn Spaainey myr steat ny smoo laarit.

Ren yn unnaneys reeraghtagh eddyr Petronila, Benrein Aragón, as Ramon Berenguer IV, Eearley Barcelona, gientyn mac, Alfonso II Aragón. Hooar eh dagh thalloo as cagliagh ec y daa jeu myr eiraght. Rere shen, va Crooin Aragón currit er bun as ee goaill stiagh thallooyn as deiney, enmyssyn as steatyn nagh row nyn gooid jeh'n reeriaght roish shen. Haink jerrey lesh y Chrooin lurg yn unnaneys reeraghtagh marish y Chashteel agh hannee yn enmys ayn derrey 1714. Ren ny Reeaghyn Aragonagh reirey Aragón, y Chataloan, ny h-Ellanyn Balearagh, Valencia, y Çhissyl, Napule as y Tardeen.

Ayns Crooin Aragón, va ree ny ree jeeragh er ard Aragón agh va ny h-enmyssyn Ree Valencia, Ree Mallorca (er feie tammylt), Eearley Barcelona, Çhiarn Montpellier, as Diuc ny h-Atheen as Neopatria ayns e helloo chammah. Hug dagh fer jeh ny h-enmyssyn shen ard-reeriaght da er ard er-lheh, as va ny h-enmyssyn er nyn mronney as nyn goayl echey tra va thallooyn cosnit as caillt echey.

Car Caggey yn Eiraght Spaainagh chur ny forseyn Germaanagh, Goaldagh as Ollanagh yn armee Spaainagh fo haart ayns Cah Saragossa 'sy vlein 1710. Myr eiyrtys jeh'n chah, hreig Philip V ny Spaainey Madrid as hie eh gys Valladolid.

Lurg Caggey ny Lieh-inshey haghyr daa hionney stiagh er y phreeu-valley Aragonagh. Car y çhionney stiagh ayns 1808 chur forseyn Spaainagh fo'n Ghineraal Palafox ard-orseyn Frangagh fo haart. Ayns 1809, car y çhionney stiagh fuilltagh, va ny Spaainee currit fo chosh ec ard-orseyn Frangagh. Mastey ny 32,000 cahneyderyn as cummaltee v'ayns y chaayr, va 30,000 jeu caillt.

She Spaainish y çhengey ghooghyssagh da'n chooid smoo jeh pobbyl Aragón, as cha nel çhengey oikoil elley ayn. Myrane lesh y Spaainish, ta'n Aragonish goll er loayrt ayns shiartanse dy abbyrtyn ennagh ayns ny coondaeghyn twoaieagh ayns ny Sleityn Pyreanagh, as ayns Ribagorza, Sobrarbe, Jacetania as Somontano. Ta sorçh d'aaveaghey 'sy çhengey shen goll ershooyl ayn as sleih ennagh coontey yn çhengey myr greie son enney ardjynagh. Ayns ny h-ardjyn shiar, rish y joarey lesh y Chataloan, ta'n Chatalonish goll er loayrt, as ee loayrit ayns ardjyn jeh Ribagorza, La Llitera, Baix Cinca, Baix Aragó-Caspe, Baix Aragó as Matarranya. Ta'n ennym La Franja currit er yn ard Catalonish ayns Aragón dy mennick.




#Article 71: Yn Ghermaan Hiar (173 words)


Va Pobblaght Gheynlagh ny Germaan (PGG) ( nyDDR), ny yn Ghermaan Hiar myr va'n steat enmyssit liorish y neear, ny steat soshiallagh crooit ec yn UPSS ayns cryss chummaltagh Hoveidjagh ny Germaan Cummaltagh as cryss chummaltagh Hoveidjagh Verleen. V'ee ayn veih 7 Jerrey Fouyir, 1949 derrey 3 Jerrey Fouyir, 1990 traa haink Aachiangley ny Germaan eddyr ee as Pobblaght Chonastagh ny Germaan myr y Ghermaan noa-emshiragh.

Derrey 1952, va'n PGG jeant sheose jeh ny steatyn Germaanagh Mecklenburg, Brandenburg, Sachsen-Anhalt, Thuringia, Sachsen as y preeu-valley, Berleen. Va ny steatyn shen co-reggyrtagh lesh ny steatyn roie-chaggee (Länder) as cummaghtyn (Provinzen) ayns eaghtyr ny Germaan Hiar fo stiurey yn UPSS rere çheoraghyn Choardailys Photsdam.

Ayns aachummey reiragh ny bleeaney 1952, va ny steatyn scrysst, as va 14 slystyn beggey currit er bun. Va ny steatyn enmyssit ny yei nyn breeu-valjyn oc: Rostock, Neubrandenburg, Schwerin, Potsdam, Frankfurt (Oder), Magdeburg, Cottbus, Halle, Leipzig, Erfurt, Dresden, Karl-Marx-Stadt (Chemnitz derrey 1953 as reesht ny yei 1990), Gera as Suhl. Va Berleen Hiar currit er enney myr slyst 'sy vlein 1961.

 




#Article 72: Pobblaght Weimar (147 words)


She Pobblaght Weimar () yn ennym ta currit ec screeudeyryn shennaghys er y phobblaght chonastagh as y deynlaghys reihdagh parlamaidagh va currit er bun 'sy Ghermaan 'sy vlein 1919. Va ennym y valley Weimar, balley y cho-hionnal vunraghtoil, currit urree. By eh Ream ny Germaan () yn ennym oikoil urree.

Lurg taartys Impiraght ny Germaan 'sy Chied Caggey Dowanagh, haink er y Ghermaan dy ve ny pobblaght. 

Er 9 Mee Houney, 1918, hie yn phobblaght er ny fogrey magh liorish Philipp Scheidemann ec y Reichstag ayns Berleen. Daa ooryn ny yei va pobblaght hoshiallagh fogrit magh liorish Karl Liebknecht ayns Cashtal Verleen.

Hie yn Impir Wilhelm II magh er eebyrt gys y Çheer Injil. Va'n phobblaght noa fogrit magh roish jerrey yn Chied Chaggey Dowanagh.

Haink jerrey lesh y phobblaght er 30 Jerrey Geuree, 1933, tra haink er Adolf Hitler dy ve ny Hansyleyr er y Ghermaan.




#Article 73: Boalley Verleen (216 words)


She Boalley Verleen () yn ennym va currit er y voalley v'er rheynn Berleen ny Germaan magh ayns daa ayrn veih'n vlein 1961 derrey 1989 - Berleen Heear as Berleen Hiar. Ta'n boalley shen coontit myr nane jeh ny h-ard-chowraghyn jeh'n Chaggey Feayr.

Lurg y Nah Chaggey Dowanagh, va'n Ghermaan rheynnit magh ayns kiare cryssyn lesh dagh cryss fo reirey ec fer dy ny Forseyn Cochaarjagh - un chryss da'n Reeriaght Unnaneysit, fer da ny Steatyn Unnaneysit, fer da'n UPSS, as fer da'n Rank. Va Berleen hene rheynnit magh ayns kiare cryssyn chammah, ga dy row ee ny soie çheusthie jeh'n Ghermaan Hoveidjagh. 'Sy vlein 1949, haink ny tree cryssyn Frangagh, Goaldagh as Americaanagh ry cheilley as va Pobblaght Chonastagh ny Germaan (PCG) currit er bun, as ee goaill stiagh Berleen Heear. Agh hannee y chryss Hoveidjagh fo reirey ec yn UPSS, as haink urree dy ve ny preeu-valley er Pobblaght Gheynlagh ny Germaan (PGG).

Lurg chur er bun ny Germaanyn Sheear as Shiar 'sy vlein 1949 hie daa villioon dy Ghermaanee dys y PCG veih'n PGG. Drogh red da tarmaynys ny Germaan Shiar v'ayn, as ayns 1961 ren reiltys cummynagh y steat oardey er son troggal boalley dys Berleen dy rheynn magh. Hannee yn boalley shen, lesh caghlaaghyn, derrey'n vlein 1989 nar v'eh tayrnit neose.




#Article 74: Steatyn ny Germaan (115 words)


Ta'n Ghermaan jeant seose jeh 16 Länder (un. Land, ny Bundesland, steat conastagh, dy cadjin). She ardjyn lieh-heyrey t'ayn ayns ny steatyn. Ta'n fockle Land goll er çhyndaa myr çheer, as, rere y vunraght, ta'd coontit myr co-heeraghyn. Ga dy vel yn enmys Land currit er dagh steat, ta cur sheese jeant er fir jeu myr steat. Ta Sachsen, Thüringen as y Vaveyr cur sheese orroosyn hene myr steat (Staat) ny steat seyr (Freistaat).

Ta Berleen, Bremen as Hamburg goll er enney myr Stadtstaaten (steatyn baljagh), ga dy vel Bremen goaill stiagh y daa chaayr, Bremen as Bremerhaven. Ta'n ennym Flächenländer (steatyn ardjynagh) currit er ny 13 steatyn elley.

Shoh heese rolley ny 16 Länder:




#Article 75: Partee Deynlagh Soshiallagh ny Germaan (434 words)


She partee politickagh deynlagh-soshiallagh 'sy Ghermaan eh Partee Deynlagh Soshiallagh ny Germaan (). She fer jeh'n daa phreeu-pharteeyn 'sy Ghermaan, myrane lesh y phartee cumaadagh CDU/CSU. She Sigmar Gabriel y fer stiuree.

Ren Co-heshaght Cadjin Labreeyn ny Germaan (, ADAV), va bunnit 'sy vlein 1863, as Partee Deynlagh Soshiallagh Labreeyn ny Germaan , SDAP), va bunnit 'sy vlein 1869, covestey rish nyn geilley 'sy vlein 1875 fo'n enmys Partee Soshiallagh Labreeyn ny Germaan (, SAPD). Veih ny bleeantyn 1878 derrey yn vlein 1890 va streean currit er cruinnaghtyn as yn eiyrtys oc bun y toshiallaghys y chur er oaie fo ny Leighyn Noi-Hoshiallaghys, agh gyn y wooise da ny leighyn shen hooar y partee rheynn jeh pohlldey yn phobble. 'Sy vlein 1890, tra va'n streean scughit as tra v'ad jargal rollaghyn reihyssagh y chur er aaragh, ren y partee ceaghley yn ennym echey myr y lhieggan noa-emshyragh.

Gyn y wooise da conaant y Nah Eddyr-ashoonaghys shassoo noi'n Chied Chaggey Dowanagh, ren yn SPD votal er son caggey 'sy vlein 1914. Myr eiyrtys er shen as er yn Irree-magh Bolsheavagh, ren olteynyn y çheu chlee as y çheu vooar-chlee jeh'n SPD cur parteeyn elley er bun. By eh Commeeys Spartacus y chied, Partee Deynlagh Soshiallagh Seyr ny Germaan ny lurg, as Partee Cummynagh ny Germaan ny s'anmey. Lurg y vlein 1918 va paart mooar ec yn SPD ayns corys politickagh Phobblaght Weimar, ga nagh ren eh shassoo 'sy reiltys myr co-phartee agh ayns ny bleeantyn 1918-1921, 1923 as 1928-1930. Ren Adolf Hitler cur lhiettrimys er y phartee fo conaantyn y Clattys Pooaraghey. Va oikee ennagh jeh'n phartee currit ayns pryssoon ny marrooit ec ny Natseeyn as hie fir elley jeu harrish y vooir 'syn eebyrtys. Tra v'ad 'syn eebyrtys ren ad doltey yn ennym Sopade.

'Sy vlein 1945 ren ny forseyn cochaarjagh ayns cryssyn y Neear lhiggal da cur er bun kiare parteeyn politickagh. Er yn oyr shen va'n Unnaneys Deynlagh Creestee, Partee Deynlagh Seyr, Partee Cummynagh as yn SPD currit er bun. Ayns Cryss y Chummaltys Soveidjagh ren ny Soveidjee cur broo er yn SPD partee cadjin y chur er bun lesh ny Cummynee myr Partee Unnaneaght Soshiallagh ny Germaan (, SED). Ayns ny cryssyn heear va lhiettrimys currit er y Phartee Cummynagh ec Quaiyl Vunraghtoil Chonastagh y Ghermaan Heear 'sy vlein 1956. Veih'n vlein 1949, ayns Pobblaght Chonastagh y Ghermaan she yn SPD fer jeh'n daa phreeu-phartee, as she yn Unnaneys Deynlagh Creestee yn fer elley. Eddyr ny bleeantyn 1969 as 1982, as 1998 as 2005 by Hoshiallee Gheynlagh Shansyleyryn ny Germaan as ayns ny bleeantyn elley by Gheynlaghteyryn Creestee ny Shansyleyryn elley.




#Article 76: San Marino (760 words)


She çheer ayns ny Sleityn Appennini er lieh-innys ny h-Iddaal ee Pobblaght Ro-Ghial San Marino (Iddaalish: Serenissima Repubblica di San Marino) ny San Marino dy cadjin. Ta'n çheer ny paal thallooinit as ee cruinnit dy lane liorish yn Iddaal. T'ee beggan ny smoo na 60 km² er eaghtyr lesh mygeayrt 30,000 cummaltee ayn. She Caayr San Marino yn preeu-valley. Ta'n çheer coontit mastey ny meegrasteatyn Oarpagh myrane lesh Liechtenstein, Ard-valley yn Phaab, Monaco, Andorra as y Valta. Ta San Marino ny çheer sloo mastey olteynyn jeh Coonseil ny h-Oarpey.

Ta San Marino ny steat seyr as ny pobblaght vunraghtoil shinney 'sy theihll, as ee currit er bun er 3 Mean Fouyir 'sy vlein 301 BNJ liorish y ghiarreyder cloaie Marinus ass Rab. Rere shenn-skeeal, daag Marinus Rab, quoi va ny coloinaght Romanagh ec y traa shen, ayns 257 nar va oardagh soilshit magh ec Diocletian er son aahroggalys ny boallaghyn baljagh jeh Rimini, as ad scrysst ec spooilleyderyn Liburnagh.

Rere tradishoon, daag Noo Marinus ellan Rab 'sy Chroit lesh e charrey Leo, as hie ad dys balley Rimini myr giarreyderyn cloaie. Lurg Tranlaase Diocletianagh er e harmaneyn Creestee, ren eh scapail dys Monte Titano, cronk faggys da Rimini, raad hug eh agglish keeill veg er bun, as lesh shen va balley as steat San Marino currit er bun. She 3 Mean Fouyir 301 y date oikoil son bunneeaght ny Pobblaght.

'Syn wheiggoo eash meanagh va co-phobbyl crooit ayn; er oyr y voayl neuroshtynagh as yn anverçhys ayn, dirree lesh y steat çheet er e toshiaght, lesh brishaghyn giare ennagh, as va'n neuchrogheydys freaylt eck. Ayns 1631 va'n seyrsnys eck currit er enney liorish y Phapanaght.

Haghyr baggyrtys giare er seyrsnys San Marino lesh çheet armee Napoleon ayns 1797, agh va'n seyrsnys eck lhiggit lhee bwooise da nane jeh ny Lhiass-Reeaghyn, Antonio Onofri. Va ammys as caarjys Napoleon cosnit echey. Bwooise lesh y cur stiagh shen, ren Napoleon gialdynys, lesh lettyr va livreyit da Gasparre Monge, oayllee as ynnydee jeh'n Reiltys Frangagh son Oaylleeaght as Ellyn, seyrsnys San Marino y hickyraghey as y freayll, as hug eh arral da'n steat yn eaghtyr echey y heeyney magh. Va'n arral shen jiooldit ec San Marino, as y çheer goaill aggle jeh revanchism as eh baggyrt er seyrsnys y steat 'sy traa ry heet.

Car eash cho-unnaneyssey ny h-Iddaal 'sy nuyoo eash jeig, va paart ec San Marino myr kemmyrk er son ram persoonyn as ad tranlaasit er oyr y phohlldal oc er son co-unnaneyssey ny h-Iddaal. Myr eiyrtys jeh'n phohlldal shen, ghow Giuseppe Garibaldi lesh yeearree ny San Marinee, as hannee y steat magh ass y steat Iddaalagh noa.

'Sy Chied Chaggey Dowanagh, choud's vrish caggey magh eddyr yn Iddaal as yn Austeyr-Ungaar er 23 Boaldyn 1915, hannee San Marino ayns staydys neuchommeeagh as va reayrt noidagh doltit ec yn Iddaal roiee. Va ny h-Iddaalee smooinaghtyn dy vel San Marino jargal speeikearyn Austeyragh y follaghey er y thalloo eck as ad jargal goaill entreilys dys y stashoon radio-çhellegrafagh. Ren yn Iddaal eab possan Carabinieri y hoiaghey er niart çheusthie jeh'n Phobblaght, as va kianglaghyn çhellvane castit nar va'n eab shen jiooldit eck. Agh hie daa phossan jeh jeih arryltee y phossan ry cheilley lesh ny forseyn Iddaalagh 'sy chaggey er y frontey Iddaalagh,ansherbee, y chied phossan myr sidooryn as y nah phossan myr Corps Lheeys as ad gobbyr ayns lheelann magheragh jeh cooid y Chrosh Yiarg. Lesh faare y lheelann shen chur y lught-reill Austeyragh mooinjerys diploamagh lesh San Marino fo sarey ny s'anmey.

Veih 1923 derrey 1943, va San Marino reirit liorish Partee Fashistagh San Marinagh (PFS). Hannee San Marino dy ve neuchommeeagh rish y Nah Chaggey Dowanagh. Dyn y wooise da shen, er 26 Mean Souree 1944 haghyr soiaghey er y çheer liorish bleaystanyn lesh yn RAF, as ad smooinaghtyn dy row y çheer ruegit liorish forseyn Germaanagh. Va tree feed dy leih marrooit myr eiyrtys rish yn obbreeaght shen. Va San Marino myr kemmyrk da thousaneyn dy leih as ad shirrey shickyrys er shaghnagh ny forseyn Cochaarjagh harrish y Linney Gothagh.Haghyr ruegys giare liorish ny forseyn Germaanagh ayns Mean Fouyir 1944, agh v'ad currit fo haart ec ny forseyn Cochaarjagh ayns Cah San Marino. Daag ny forseyn Cochaarjagh y çheer tammylt giare ny yei shen.

She bing (coonseil) jeh daa lhiass-ree-chaptan toshiagh y steat. Va'n chied reiltys cummynagh deynlagh reiht 'sy çheer eddyr 1945 as 1957 as reesht eddyr 2006 as 2008.

Haink er San Marino dy ve ny cooid jeh Coonseil ny h-Oarpey ayns 1988 as ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns 1992. Cha nel ee ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh.




#Article 77: Yn Vritaan (çheer) (5007 words)


She ard cultooragh ee yn Vritaan (, focklit magh myr  ny ; , focklit magh myr ; Galloish: Bertaèyn, focklit magh myr ). She nane jeh ny h-Ashoonyn Celtiagh ee. Roish dy daink urree dy ve ny cooid jeh Reeriaght ny Frank 'sy vlein 1532 myr queiggey, by reeriaght as, eisht, ghiucaght neuchrogheydagh ee.

Ta'n Vritaan coodaghey y lieh-innys heear hwoaie jeh mooar-heer yn Oarpey ayns shiar hwoaie y Rank. T'ee çhemmit liorish Mooir yn Eeaght 'sy twoaie, liorish y Vooir Cheltiagh as y Cheayn Sheear 'sy neear as liorish Baie ny Biscaayn 'sy jiass. T'ee 34,023 km2 er eaghtyr. T'ee goll er rheynn magh ayns queig rheynn: Penn-ar-Bed 'sy neear, Aodoù-an-Arvor 'sy twoaie, Il-ha-Gwilen 'sy niar hwoaie, Liger-Atlantel 'sy jiass as Mor-Bihan 'sy jiass.

'Sy vlein 1956, va gurneilys ynnydagh y Rank aachummit as va ny h-ardjyn currit er bun. Va Ard y Vritaan currit er bun ec y traa shen, agh cha nel yn ard coodaghey agh 80% jeh eaghtyr yn ard cultooragh. Va Liger-Atlantel, mygeayrt y chaayr Naoned, scarrit magh ass y Vritaan as currit stiagh 'syn ard Broioù al Liger.

Ayns Jerrey Geuree 2006 va 4,300,500 dooiney cummal ayn. Ta 72% jeh'n phobble cummal ayns Ard y Vritaan as 28% ayns Ard Broioù al Liger. 'Sy vlein 1999 v'ad Naoned (711,120), Roazhon (521,188) as Brest (303,484) ny caayryn smoo ayn.

She çheer ghooie ny Britaanee ee yn Vritaan as ta'n çheer coontit myr fer jeh ny h-Ashoonyn Celtiagh as ee freill enney cultooragh ta aahoilshaghey e shennaghys. Ta deiney ennagh cur feysht er staydys bunraghtoil roie yn Vritaan, as ta gleashaght ashooneyragh shirrey ny smoo hene-reiltys da'n Vritaan çheusthie jeh'n Rank.

Ren ny chied deiney cummal 'sy Vritaan 'syn eash Henn-Chlaghagh Lheah. Va ny chied chummaltee nyn Neanderthalee. S'goan va'n boodeeys shen as v'ad feer chosoylagh rish ny Neanderthalee v'er gheddyn feie yn Oarpey Heear ec y traa shen. Cha row agh tro er lheh oc: nyn gultoor ta enmyssit Colombagh. Ta fer jeh ny çhiollee shinney 'sy theihll er ve feddynit ayns Ploeneg ayns Penn-ar-Bed. T'eh mysh 450,000 bleeaney d'eash.

Ren ny chied homo sapiens cummal 'sy Vritaan mysh 35,000 RC. Ren ad cur adsyn hene ayns ynnyd ny maanal ny Neanderthalee as ren ad lhiassaghey çhynskylyn ynnydagh, gollrish y Châtelperronagh ny yn Valainagh. Lurg yn eash rioee yerrinagh, lhig yn emshir ny s'çhoe da keyllaghey gloo 'syn ard. Ec y traa shen, va'n Vritaan cummaltit lesh boodeeyssyn mooarey ren toshiaghey nyn goorseyn bea y hyndaa veih'n theihll rouailtagh va jeant ass y çhelgeyrys as y çhaglymys gys seihll eirinagh. Haink yn eirinys gys yn ard car y 5oo villey-bleeaney RC ec arreyderyn stiagh daink veih'n jiass as y niar. Ansherbee, cha daghyr y Çhyndaa Noalittagh 'sy Vritaan er oyr ceaghley bunneydagh, agh er oyr yn arraghey stiagh moal as maylartey schleiyn.

She yn tro smoo scanshoil jeh'n Vritaan Noalittagh na'n jeeillaght vooar-chlaghagh, as, keayrtyn, t'ee coontit myr cree yn chultoor mooar-chlaghagh. Va ny lhiaghtyn shinney nyn garnyn as cha voddey lurg shen va'n lught ynnydagh troggal tommanyn flahoil as straihyn claghagh. Shimmey strughtoor jeh ny sorçhyn shen ta ry-gheddyn er y choose yiass 'sy rheynn Mor-Bihan, goaill stiagh Lhiaghtyn Karnag as y Menhir Brisht jeh Er Grah ayns Lokmaria-Kaer, yn un chlagh smoo va currit er ny shassoo ec deiney Noalittagh.

Car yn eash phroto-henndeeagh, va'n Vritaan cummaltit ec queig eggys Celtiagh:

Va kianglaghyn lajer ec ny h-eggyssyn shen rish ny Celtiee Ellanagh, ayns traghtey yn stainney er lheh. Va fir jeh ny h-eggyssyn nyn olteynyn jeh'n chochiangle Armoiragh. Er lesh Jool Kaesar, ren y cochiangle shen cur ny Curiosolitae, ny Redones, ny Caletes, ny Osismii, ny Lemovices, ny Unelli as ny Ambibarii stiagh ayns cochaajys.

Haink er yn ard dy ve ny chooid jeh Pobblaght ny Raue 'sy vlein 51 RC. V'eh goit stiagh 'sy wheiggey Gallia Lugdunensis 'sy vlein 13 RC. Va ny baljyn as ny baljyn beggey Goalagh aalhiassit rere stundayrtyn Raueagh as va shiartanse dy chaayryn currit er bun. Ta ny caayryn Raueagh shen goaill stiagh Condate (Roazhon), Vorgium (Karaez-Plougêr), Dariotirum (Gwened) as Condevincum (Naoned). Myrane lesh Fanum Martis (Kersaout), by phreeu-valjyn ad jeh ny civitates ynnydagh. Va cummey moggyllagh as forym ec dagh fer jeu, as, keayrtyn, çhiamble, ard-cheeill, thermae ny ammyr ushtey, gollrish Karaez. Ren ny Rauee troggal tree preeu-raad trooid yn ard. Ansherbee, hannee y chooid smoo jeh'n phobbyl cummal çheu çheerey. Ren ny boddee heyrey cummal ayns bwaaneyn beggey tra va ny shellooderyn thallooin as nyn obbreeyn cummal ayns villae rusticae. Ren y pobbyl freayll y cooilleeiney as yn ooashlaghey roish ny jeeghyn Goalagh as dy mennick v'ad sooit rish ny jeeghyn Raueagh. Cha row agh kuse veg dy yallooyn ta soilshaghey jeeghyn Raueagh feddynit 'sy Vritaan as, er y chooid smoo, t'ad goaill stiagh troyn Celtiagh.

Car y 3oo eash, ren ny Frankee, ny Alamanni as roosteyryn-marrey ruegey yn ard. Ec y traa cheddin, huitt y tarmaynys ynnydagh as va cooid vie jeh ny h-obbraghyn treigit. Son shassoo noi ny ruegyssyn, va baljyn as caayryn eigsoylagh niartit, gollrish Naoned, Roazhon as Gwened.

Ec jerrey yn 5oo eash, hoshee ny Brythonee garraghey stiagh gys Armorica. Cha nel shennaghys y chooylree leayr, agh ta farraneyn Britaanagh as Bretnagh kiangley yn arraghey stiagh shen rish persoonid va enmyssit Conan Meriadoc. Ta farraneyn lettyragh Bretnagh jeean-loayrt dy daink Conan gys Armorica marish yn 'ar-ghoaillagh Raueagh Magnus Maximus, ren goaill e hidooryn Goaldagh gys Goal son e aggyrtyssyn e hickyraghey as ren eh cummal ad ayns Armorica. Gyn scansh er firrinys y skeeal shen, s'liklee dy row bishaghey ayns earroo ny cummaltee car ruegys Anglo-Hacsonagh er y Vretyn Vooar 'sy 5oo eash. Ta ard-scoillaryn lheid as Léon Fleuriot cur sannish da clowan daa-honnagh jeh'n arraghey stiagh veih'n Vretyn Vooar as, rere shen, dirree pobbyl Britaanagh seyr as hie yn Vritaanish er ny kioneysaghey ayns Armorica. Car ny bleeantyn hie yn choloin Vrythonagh Armoricagh er ny lhiassaghey as ny vooadaghey as va possan dy reeriaghtyn beggey crooit. Va ny reeriaghtyn shen unnaneysit ayns ny 840yn fo Nominoe noi'n reirey Frankagh. Mastey ny h-arreyderyn stiagh Brythonagh, va saggyrtyn as jedyn ayn ren cooney rish sushtallaghey yn ard as eh foast ny ard paganagh ec y traa shen, ayns ny h-ardjyn çheerey er lheh.

Ec toshiaght yn eash vean-eashagh, va'n Vritaan goll er rheynn magh ayns tree reeriaght: Domnonea, Kerne as Bro-Ereg. Beggan er veggan haink ny reeriaghtyn shen ry-cheilley myr un steat car y 9oo eash. Haghyr yn unnaneyssey fo reirey Nominoe, y ree v'ayn eddyr ny bleeantyn 845 as 851. T'eh coontit jiu myr y pater patriae Britaanagh. Ren e vac, Erispoe, shickyraghey seyrsnys y reeriaght noa as chossyn eh Cah Jengland noi Çhalse Meayll. Chossyn ny Britaanee cah elley 'sy vlein 867 tra ren y reeriaght roshtyn y reamys smoo eck rieau: va ayrnyn jeh'n Norman, Maine as Anjou as Ellanyn Vooir Eeaght.

Ren ny Loghlynee rueggey yn Vritaan dy mennick ec toshiaght y 10oo eash. Chaill y reeriaght ny thallooyn eck 'sy niar, goaill stiagh y Norman as Anjou as va coontae Naoned currit da Fulk I veih Anjou 'sy vlein 909. Ansherbee, va Naoned goit ec ny Loghlynee 'sy vlein 914 as v'eh seyrit ec Alan II y Vritaan 'sy vlein 937. Cheau Alan II ny Loghlynee slane magh ass y Vritaan as ren eh aachroo steat Britaanagh reesht. Hug eh ammys da Louisagh IV ny Frank as, myr shen, haink jerrey lesh y Vritaan myr reeriaght as haink urree dy ve ny duicaght.

Hug çhiarnyn Britaanagh ennagh cooney da Illiam y Mainshtreilagh cur stiagh er Sostyn as hooar ad thallooyn mooarey ayn. Va pooar mooar ec fir jeh ny çhiarnyn Britaanagh shen as s'odjey va'n Vritaan veih steat unnaneysit. Ren y ree Frangagh freayll çhaghteryn 'sy Vritaan; va ny cochaarjyssyn conaantit ec çhiarnyn ynnydagh as s'mennick v'ad lhie harrish y cheilley; as cha row enney Britaanagh er lheh ayn. Myr sampleyr, ren y Vritaan cur y Rangish stiagh ayns ynnyd y Ladjyn myr çhengey oikoil 'sy 13oo eash, 300 bleeaney roish cur stiagh y Rangish myr çhengey oikoil ec y Rank hene, as cha row staydys oikoil rieau ec y Vritaanish. Va polasee joarree yn duicaght ceaghlit dy mennick; dy cadjin va ny duicyn seyr agh ren ad conaantey cochaarjyssyn dy mennick marish Sostyn ny yn Rank. Va scansh vooar ec nyn bohlldey rish dagh ashoon car y 14oo eash er yn oyr dy row ny reeghyn Sostynagh gaggyrt er crooin y Rank.

Ayns Caggey Eiyrtys ny Britaan, paart ynnydagh jeh'n Chaggey Keead Bleeaney, ren Reeraghtys Blois, lesh cooney veih ny Frangee, caggey noi Reeraghtys Montfort, lesh cooney veih ny Sostynee. Hooar ny Montforts barriaght 'sy vlein 1364 as va lhing seyrsnys ec yn ard derrey jerrey yn Chaggey Keead Bleeaney er yn oyr dy row yn Rank lag as chur ad stadd lesh cur stiagh çhaghteryn reeoil gys Cooyrt ny Britaan. Ansherbee, chaill y Vritaan y Caggey Ommidjagh noi'n Rank 'sy vlein 1488, er coontey ny streeuyn ynveanagh er y chooid smoo. Dy jarroo, va fir jeh ny çhiarnyn caggey er y çheu Frangagh.

Lurg y Chaggey Ommidjagh, cha row yn duic Frank II jargal e neen y phoosey gyn coardailys veih Ree ny Frank. Gyn bwooise da shen, ren ee pposey rish yn Impir Raueagh Bannee 'sy vlein 1490, agh lig eh da geyre-ghaue lesh y Rank. Ren Çhalse VIII ny Frank çhionney stiagh er Roazhon as va'n poosey dollit. Fy yerrey, ren eh poosey rish Anna ny Britaan. Lurg hooar eh baase gyn paitçhyn, va egin er y ven-duic e eirey as e vac braar ayrey Louisagh XII. Ren Anna prowal seyrsnys y Vritaan y reayll gyn rah as hooar ee baase 'sy vlein 1514. Va'n unnaneyssey formoil eddyr y daa heer creaghnit 'sy vlein 1532 ec Frank I. Ren eh gialdyn cur ard-chied eigsoylagh da'n Vritaan, lheid as seyrsnys veih'n gabelle, keesh va currit er sollan as ee gyn foayr cadjin 'sy Rank hene.

Ren y Vritaan roshtyn lhing airhey eddyr y 15oo as y 18oo eash. Va'n ard soit er ny bollee varrey eddyr y Spaainey, Sostyn as y Çheer Injil as by vooar y vondeish v'eck rere crooaght impiraght choloinagh ny Frank. Va ny puirt varrey ynnydagh, lheid as Brest as Sant-Brieg, mooadit dy mooar as va an Oriant currit er bun 'sy 17oo eash. Va ennym mooar er Sant-Maloù er son ny lhongyn roosteyrys, as va purt vooar ayns Brest son y Lhuingys Frangagh. Daase Naoned dy tappee lesh cochionneeaght sleab yn Atlantagh. Er y laue echey, ren yn antraie kiarail teadyn kennipey as bratyn carmeish as lieen. Ansherbee, cha lig y Cholbertaghys da rahys y Vritaan as eh greinnaghey bunneeaght ram mwylljyn çhynskyllagh er yn oyr dy row y chooid smoo jeu foshlit ayns queiggaghyn elley. ayns bishaghey marish shen, va shiartanse dy chahyn ayn eddyr y Rank as Sostyn as ad cur rish streeanaght 'sy chochionneeaght as 'sy traght as huitt tarmaynys y Vritaan ergooyl car y 18oo eash.

Haghyr daa irree magh mooar car y 17oo as y 18oo eash: Irree Magh ny Bonnadyn Ruy (1675) as Co-chialg Pontkalleg (1719). Haghyr y daa irree magh myr eiyrtys er y streeu v'ec y reiltys ayns Paarys dys meanaghey y chur er bun as er ny h-ard-chiedyn bunraghtoil v'ec y Vritaan er çheu keeshyn y jeean-loayrt.

Va jerrey leighoil currit rish y Duicaght car Irree Magh ny Frank. 'sy vlein 1789, as v'ee rheynnit magh eddyr queig rheynn. Myrane lesh shen, chaill y Vritaan dagh fer jeh ny h-ard-chiedyn v'eck. Tree bleeaney ny s'anmey, haink er yn ard dy ve chree jeh'n sthaagey reeoilagh as Catoleagh noi'n Irree Magh car y Chouannerie. Car y 19oo eash, hannee yn Vritaan ayns goll ergooeyl er çheu yn tarmaynys as shimmey Britaanagh ren arraghey magh gys ardjyn elley jeh'n Rank, as gys Paarys er lheh. Hannee yn beoyn shen ayn derrey toshiaght y 20oo eash. Gyn bwooise er shen, hoshee yn ard jeianaghey as va raaidyn as raaidyn yiarney troggit marish y çhynskylaghey ayns buill ennagh. By ad troggalys lhongyn as obbraghyn bee (shugyr, messyn as glassraghyn anghooghyssagh, eeastyn, a.r.e.) ny çhynskylyn smoo scanshoil ayns Naoned, jeeillaght glenney as greaseeaght ayns Felger as va'n veaineraght ry-gheddyn ayns baljyn beggey lheid as Kastell-Briant as Zinzag-Lokrist as enney mooar orroo son ny gleashaghtyn obbree ayndaue.

Hannee yn ard dy ve feer Chatoleagh as, car Nah Impiraght ny Frank, va ny leaghyn cumaadagh aahickyrit. Tra va'n Phobblaght aavunnit 'sy vlein 1871 va skeealyn ayn dy row ny sidooryn Britaanagh ayns Camp Conlie car y Chaggey Frangagh-Prooshagh meehreishtit, oltooanit as soit er er yn oyr dy ren y lught reill smooinaghtyn dy nee baggyrtys noi'n Phobblaght v'ayndaue.

Car y 19oo eash, hoshee yn Vritaanish failleil er coontey polasee yn Rangaghey va stiurit fo Treeoo Pobblaght ny Frank. Er un laue, cha row ny paitçhyn lowit y Vritaanish y loayrt ayns ny scoillyn as ren ny fir ynsee kerraghey ad my row ad goit as ad loayrt y Vritaanish. Va fograghyn croghit ayns ny scoillyn as ad gra: T'eh mee-lowit y Vritaanish y loayrt as shelley y hilgey (Il est interdit de parler breton et de cracher par terre). Er y laue elley, va'n Vritaanish (gollrish y Ladjyn) coontit myr çhengey feer-chianglt rish yn Agglish Chatoleagh Raueagh as dy row eh ny share y Rangish y loayrt er yn oyr dy row ee lowal da'n vooinjer, as da mraane er lheh, ad y heyrey veih cleayney yn agglish. Myr eiyrtys er shen, daase sheeloghey dy Vritaanisheyryn as ad coontey nyn jengey myr red nearit as wheesh as myr va jargal cha loayr ad y çhengey marish nyn baitçhyn. Chur ny faghteyryn shen rish failleil y Vritaanish.

Ec y traa cheddin, ren yn Aavioghey Celtiagh cur rish bunneeaght Unnaneys Ardjynagh ny Britaan as, ny s'anmey, rish gleashaghtyn seyrsnys va kianglt rish parteeyn seyrsnys Yernagh, Bretnagh as Albinagh 'syn RU as rish yn ooilley-Cheltiaghys. Ansherbee, s'beg va cleayney as tayrnys ny gleashaghtyn shen as cha ren ny h-eieyn oc roshtyn y phobbyl cadjin derrey yn 20oo eash. Lig da'n ghleashaght Seiz Breur, va crooit 'sy vlein 1923, lowal da aavioghey ellynagh Britaanagh agh ren ny kianglaghyn v'eck rish y Natseeaghys as co-obbraghys Phartee Ashoonagh ny Britaan car y Nah Chaggey Dowanagh laggaghey yn ashoonaghys Britaanagh 'sy lhing lurg y chaggey.

Hooar 240,000 dooinney baase 'sy Vritaan car y Chied Chaggey Dowanagh. Smoo yn cragh da'n ard v'ayn car y Nah Chaggey Dowanagh. Va'n Vritaan goit ec y Ghermaan Natseeagh 'sy vlein 1940 as v'ee seyrit ayns Mee Luanistyn 1944 lurg Obbraid Cobrey. Ansherbee, cha ren ny h-ardjyn mygeayrt Sant-Nazer as an Oriant livrey seose agh er y 10oo as y 11oo Boaldyn 1945, shiartanse dy laaghyn lurg tuittym y Ghermaan. Va'n daa valley scrysst dy lane ec ruegyssyn aeragh, gollrish Brest as Sant-Maloù, as va jeeyl jeant ayns baljyn elley lheid as Naoned as Roazhon.

'Sy vlein 1956, va'n Britaan currit er ash dy leighoil myr Ard ny Britaan, agh cha row yn preeu-valley duicagh Naoned as yn ard mygeayrt-y-moo coontit stiagh. Gyn bwooise da shen, dreill y Vritaan y leayraght chultooragh er lheh, as dirree aavioghey cultooragh magh car ny 1960yn as ny 1970yn. Va scoillyn daa-hengagh foshlit; hoshee screeudeyryn arrane screeu arranyn 'sy Vritaan; as ren craghyn eggoaylleeagh lheid as deayrtey ooill Amoco Cadiz ny deayrtey ooill Erika as sollaghey ushtey rere eirinys muickey liggey da bunneeaght gleashaghtyn noa son yn eiraght najooragh y choadey.

She yn Vritaan y lieh-innys smoo 'sy Rank. T'ee mysh 34,030 km2 er eaghtyr as t'ee sheeyney magh gys y neear hwoaie as y Cheayn Sheear. T'ee çhemmit 'sy twoaie liorish Mooir yn Eeaght, 'sy jiass liorish Baie ny Biscaayn as ta ny h-ushtaghyn eddyr y choose heear as yn ellan Eusa coontit myr Hirwazh.

Shimmey jingey as brishey t'ayn ayns coose y Vritaan, as ta ram eayninyn, inveryn as king-çheerey ayn. Ta Lhoob Mor-Bihan ny purt najooragh vooar as mysh daeed ellan ayn. Ta'n lhoob begnagh doont da'n 'aarkey vooar. 'Sy clane, ta mysh 800 ellan nyn lhie magh veih coose y lieh-innys. She ar Gerveur, 'sy jiass, yn ellan smoo ayn. Ta coose y Vritaan mysh 2,860 km er lhiurid.

Dy cadjin, ta'n ard cronkanagh er yn oyr dy vel eh co-reggyrt da çheu heear glout-sleitagh Armorica, shenn-reayn ta sheeyney magh 'sy Norman as Broioù-al-Liger. Er coontey yn çheerid shen, cha nel tro çheer-oaylleeagh er lheh ayn myr joarey eddyr y Vritaan as y Rank, faagail magh yn awin Kouenon ta scarrey yn Vritaan veih'n Norman.

Ta glout-sleitagh Armorica roshtyn y boayl s'yrjey çheu mooie jeh'n Vritaan ayns Mayenne as eh 417 m er yrjid as t'eh lhargaghey gys y neear roish t'eh çheet dy ve rea 'sy voayl smoo eearagh rish Menez Du as Menez Are. She Roc'h Ruz ayns Menez Are y cronk s'yrjey as eh 384 m er yrjid.

Ta'n ennym Armor ny Arvor (rish yn 'aarkey, er mooir ny er y vooir 'sy Vritaanish) currit er ardjyn slystagh dy mennick as ta'n ennym Argoad (rish y cheyll) currit er yn antraie. Va ny thallooyn share coodit lesh keylljyn mooarey agh roish ny Mean Eashyn va bocage currit ayns nyn ynnyd. Ta'n bocage Britaanagh, marish e vagheryn beggey va cruinnit liorish cleiyee hiu, begnagh immeeit veih ny 1960yn as yn eirinys nish croghey er saaseyn eirinagh noa-emshyragh, goaill stiagh y jeshaghtey.

Ta keylljyn ennagh foast ayn jiu, lheid as keyll Pempont. Ta ny thallooyn creggagh coodit lesh freoagh as moanee, as ta curree ennagh ayn 'sy Vritaan lheid as ar Briwer ta coontit stiagh ayns pairk ashoonagh ardjynagh. Ta pairk ardjynagh elley goaill stiagh Menez Are as coose Hirwazh.

Dirree lieh-innys ny Britaan car yn ard-ghientyn Chadomagh ren croo yn coose hwoaie eddyr Gwengamp as Felger. Dirree yn lieh yiass car yn ard-ghientyn Herkynagh. Ec y traa cheddin, ren bioys mooar volcaanagh faagail mooadys mooar dy chlagh hryal ayn. Eddyr ny lhingyn Cadomagh as Herkynagh, va'n ard currit fo ushtey shiartanse dy cheayrtyn as daag y vooir fossylyn as clagh ghrundinagh, schist as clagh gheinnee er y chooid smoo. Er coontey shaghrynys y chlagh eayil ta'n ooir 'sy Vritaan jeh cummey geayr dy cadjin. Hie glout-sleitagh Armorica er ny yeeraghey shiartanse dy cheayrtyn car crooaght ny Sleityn Pyreanagh as ny Beinnyn Alpagh. Ren caghlaaghyn ayns corrymyn y vooir as yn emshir cur rish crimmey lajer as crooaght ny smoo claghyn drundinagh. Ta'n ceaghley-cummey freggyrtagh son y schist lheeah-ghorrym as son y fo-ooir verçhagh ta ry-gheddyn er yn ellan Groe as ee goaill stiagh glaacafaan as epidote.

Car ny riojaghyn Kiaroil, va'n Vritaan coodit lesh loess as hoshee ny h-awinyn lhieeney ny glionteenyn marish fooillee awinagh. By eiyrtys er immeeaghtyn tectonagh lajer v'ayn eddyr ny plaityn Affrickagh as Oaraishagh ad ny glionteenyn hene. Cha dooar y reayrtys çheerey Britaanagh e chummey jerrinagh roish millioon dy vleeantyn er dy henney. Ta fo-ooir y Vritaan cowrit marish cooid vie dy vrishaghyn as ad croo tashtaghyn mooarey d'ushtey.

Ta'n Vritaan ny lhie 'sy chryss honderagh hwoaie. Ta speyr vooiragh cheaghlagh, gollrish y Chorn, eck. Ta'n fliaghey çheet neose dy mennick, agh s'mennick ta laaghyn grianagh ayn gyn bodjallyn. Ayns ny meeghyn souree, fodee ny çhiassidyn 'syn ard roshtyn 30°C (86°F), agh ta'n speyr tannaghtyn gerjoilagh. Ta ny çhiassidyn ayns ny meeghyn souree mysh queig keim jeig ny s'çhoe na ny t'ayn ayns ny meeghyn geuree, agh t'eh croghey er foddeeaght y vooir. Ta'n emshir ny s'buiggey er y choose na 'syn antraie agh ta'n fliaghey çheet cha mennick er y choose as t'eh 'syn antraie. Gyn bwooise da yrjid injil Menez Are, ta ny smoo fliaghey çheet neose ayn na 'sy chooid elley jeh'n ard. Ta'n coose yiass, eddyr an Oriant as Pornizh geddyn ny smoo na 2,000 oor dy hoilshey ny greiney.

Ta bea-feie yn Vritaan cosoylagh rish y Rank hene, agh ta anchaslyssyn ennagh er lheh ayn. Er un laue, er coontey yn coose liauyr ec yn ard, s'berçhagh yn bea-feie mooiragh t'ayn as ta sorçhyn d'ushagyn ayn nagh vel ry-akin ayns ayrnyn elley jeh'n Rank. Agh, er y laue elley, ta ny dooieyn ta cummal 'syn antraie ry-gheddyn ayns ayrnyn elley jeh'n Rank. Er yn oyr dy vel y Vritaan ny lieh-innys, ta earroo ny dooieyn ny sloo 'sy lieh heear jeh'n lieh-innys na t'ayn 'sy lieh hiar.

Ta ushagyn marrey eigsoylagh ry-akin faggys da'n choose. Ta coloinyn jeh fannagyn marrey, foillanyn, coltragyn, Gantyn Hwoaie, stronnagyn dooey as pibbinyn Atlantagh. Ta'n chooid smoo jeh ny h-ushagyn shen sheelraghey er ellanyn anerit as creggyn as, rere shen, s'doillee tastey y ghoaill jeu. She çheer ghooie ram dooieyn Oarpagh cadjin yn antraie: kellee cheylley, gollanyn geayee, ushagyn rhennee, gollanyn cadjin, kiarkyn rhennee as dooieyn elley.

Gollrish y Chorn, Bretyn as Nerin, ta ushtaghyn y Vritaan tayrn sharkee houree, raunteeyn glassey, turtylyn dreeym liareagh, doraidyn, perkynyn, smugyn rauney, partanyn as gimmee. Ta micropterus feer chadjin rish y choose, ta gobbargyn goal cummal er yn ymmyr vooarheeragh, as ta grenaidee as gaillaghyn pern cummal ayns ny h-ushtaghyn dowiney. Ta eeastyn awiney goaill stiagh brick, braddanyn Atlantagh, gaddyssyn, argyrosomus regius as lampraghyn. Ta ny h-awinyn goaill stiagh dooarchooyn as moddee ushtey myrane lesh dooieyn rueggyssagh Americaanagh lheid as y coypu ta scryssey yn eggochorys as chur rish anvioys yn assag Rangagh Oarpagh.

Mastee ny neuvertebree, she ynnyd dooie ee yn Vritaan da crammag Kemper, gob doo peearley awiney as gimmagh Voirrey bane-inginagh. Hooar ny sheeintee Vritaanagh vooarey baase car yn eash noa-emshyragh, goaill stiagh y moddey oaldey. Jiu, ta ny sheeintee scanshoil goaill stiagh feeaihee ruy, collee vuc oaldey, shynnee, mwaaee as dooieyn ennagh jeh craitnagyn.

Ta enney mooar er y Vritaan son y chabbyl Britaanagh, aalaght ynnydagh jeh'n chabbyl draghtey, as son y voddey gunney Britaanagh. Ta aalaghtyn er lheh jeh ollee ry-gheddyn ayn, agh ta fir jeu er oirr yn anvioys: y pie noir bretonne, y froment dy Léon, yn Armoragh as y Naonedagh.

Ta lossreeyn jallooagh ry-gheddyn ayns keylljyn, dreeymyn geinnee, mooiree, reeastyn y Vritaan, goaill stiagh y anchaslyssyn dooghyssagh jeh cistus, aster as linaria, y fetçh crou chabbil as y lotus maritimus.

Hie yn Vritaan er ny scryssey magh myr unnid politickagh 'sy vlein 1790 tra v'ee rheynnit magh ayns queig rheynn. Ta ny rheynnyn Britaanagh co-reggyrt, er y chooid smoo, rish ny nuy ard-aspickyssyn Catoleagh v'ayn ec toshiaght ny Mean Eashyn. V'ad enmyssit  'sy Vritaanish ny  'sy Rangish (çheer) as v'ad ymmydit myr slystyn argidoil as cahnagh. Ta'n Vritaan rheynnit magh eddyr Breizh-Izel (y Vritaan Eeaghtyragh), ta co-reggyrt rish y lieh heear raad ta'n Vritaanish goll er loayrt dy tradishoonagh, as Breizh-Uhel (y Vritaan Eaghtyragh), ta co-reggyrt rish y lieh hiar raad ta'n Ghalloish goll er loayrt dy tradishoonagh. V'ad ny h-ard-aspickyssyn ny ny queiggaghyn shendeeagh 'sy Vritaan na:

Car Irree Magh ny Frank va kiare ard-aspickys dollit magh as va ny queig ard-aspickyssyn elley ceaghlit son co-reggyrt rish ny rheynnyn.

Car Irree Magh ny Frank, va'n Vritaan rheynnit magh eddyr queig rheynn as dagh fer jeu jeant ass tree ny kiare slyst. Ta ny slystyn goll er rheynn magh ayns cantoonyn as adsyn hene jeant ass commyoonyn. Ta coonseil ynnydagh, ta reiht ec ny seyraanee, ec dagh commyoon as rheynn, agh cha nel ynnydee reiht ec ny slystyn as ny cantoonyn. Ta ny cantoonyn ymmydit myr slyst reihdagh son ny coonseilyn rheynnagh as ta ny slystyn stiurit ec fo-veoir ta doltit ec Eaghtyrane ny Frank. Ta'n Eaghtyrane doltey meoir ayns dagh rheynn.

Er yn oyr dy vel ram rheynnyn ayn as dy vel ad feer beg er mooadys, ren y reiltys Frangagh prowal ardjyn ny smoo y chroo car y 20oo eash. By chooish da aa-chroo yn Vritaan myr unnid politickagh as reiragh eh da ny h-ashooneyryn Britaanagh, agh va ny pooaryn ayns Paarys credjal 
dy lhisagh da'n ard noa ve fondagh er çheu yn tayrmaynys. Ren y reiltys Frangagh as politickeyryn ynnydagh smooinaghtyn dy row Naoned as e rheynn Liger-Atlantel ny smoo kianglt rish Glion Loire na rish y lieh-innys as dy beagh cohirrey jeeyllagh ayn lesh y vooinjerys rish Roazhon.

Va ny joaraghyn currit sheese 'sy vlein 1956. Va kiare rheynn currit stiagh 'sy Vritaan noa as va Liger-Atlantel currit stiagh ayns Broioù al Liger marish ayrnyn jeh Anjou, Maine as Poitou. 'Sy vlein 1972, hooar ny h-ardjyn nyn gooieidyn roie, marish coonseil ardjynagh reiht. Veih'n traa shen, ta coonseil as colughtyn reiragh ec y ard y Vritaan.

Shimmey preeu-valley shendeeagh t'ec y Vritaan. Tra v'ee ny duicaght heyr, ren Steatyn ny Britaan, sorçh ennagh dy pharlamaid, çhaglym ry-cheilley ayns baljyn eigsoylagh: Dinan, Ploermael, Redon, Roazhon, Gwitreg, Gwenrann, as, er y chooid smoo, ayns Naoned, raad haink ad ry-cheilley 17 keayrt, as ayns Gwened, raad haink ad ry-cheilley 19 keayrt. Va'n Chooyrt as y reiltys feer hroailt as ren dagh reeraghtys cur foayr da nyn gashtallyn as nyn steatyn hene. Ren ny duicyn cummal er y chooid smoo ayns Naoned, Gwened, Redon, Roazhon, Felger, Dol, Dinan as Gwenrann. Gyn fakin er Gwened, va dagh fer jeh ny baljyn shen soit ayns Breizh-Uhel.

Mastey ny baljyn shen, cha row agh tree jeu, Gwened, Naoned as Roazhon, jargal aggyrt er son staydys preeu-valjagh. Va ny duicyn crooinit ayns Roazhon as va cashtal mooar ayn oc. Ansherbee, v'eh scrysst ayns aile car y 15oo eash. Er e heu hene, by hoiag da Shamyr ny Coontyssyn as da'n Pharlamaid eh Gwened derrey yn unnaneyssey rish y Rank. Va'n Pharlamaid astreeit gys Roazhon as Shamyr ny Coontyssyn gys Naoned. By eh Naoned ynnyd beaghee beayn da ny duicyn s'jerree. Ta Cashtall Ghuicyn ny Britaan foast ny hassoo ayns çheshvean y chaayr. Jiu, she Roazhon preeu-valley ard y Vritaan as y wheiggey agglishagh ta goaill stiagh ard y Vritaan as ard Broioù al Liger.

Cha nel mooarane pohlldey ec parteeyn politickagh Britaanagh as s'beg y rahys t'oc ayns ny reihyssyn. Ansherbee, s'mooar yn enney cultooragh t'ec ny Britaanee. Rere towse 'sy vlein 2008, ta 50% jeh pobble ard y Vritaan coontey adsyn hene cho Britaanagh as Frangagh; ta 22.5% jeh'n phobble coontey adsyn hene ny smoo Britaanagh na Frangagh; as ta 15.4% coontey adsyn hene ny smoo Frangagh na Britaanagh. Ta 1.5% coontey adsyn hene myr Britaanee ny lomarcan tra ta 9.3% smooinaghtyn nagh vel ad nyn Mritaanee er chor erbee.

Ren 51.9% jeh lught freggyrtagh y towsh coardail rish y smooinaght dy lhisagh ny smoo pooar pholitickagh ve currit da'n Vritaan, as ren 31.1% jeu freggyrt dy lhisagh dagh red tannaghtyn myr v'ayn ec traa yn towsh. Cha row agh 4.6% er son y teyrsnys as cha row tuarym ec 9.4% jeu.

Ren towse veih'n vlein 2012 va jeant ayns queig rheynn hradishoonagh y Vritaan taishbyney dy vel 48% jeh'n lught freggyrtagh coontey dy row ad kianglt rish y Rank er y chooid smoo, dy row 37% jeu kianglt rish y Vritaan, as dy row 10% kianglt rish yn Oarpey. Haishbyn eh dy row yn enney Britaanagh ny s'troshey mastey ny deiney ta ny s'aa na 35 bleeaney d'eash as 53% coontey dy vel ad kianglt rish y Vritaan er y chooid smoo tra va 50% jeh'n lught freggyrtagh va ny shinney coontey dy vel ad kianglt rish y Rank er y chooid smoo. Ta'n enney Britaanagh ny sloo mastey yn lught freggyrtagh va ny shinney na 65 bleeaney d'eash: va 58% jeu coontey dy row ad kianglt rish y Rank er y chooid smoo. Ta'n enney Oarpagh ny s'troshey mastey yn possan cheddin, as 21% jeu coontey dy row ad kianglt rish yn Oarpey er y chooid smoo. Fy yerrey, ta'n enney Britaanagh ny s'troshey mastey ny deiney jeh'n çheu clee as mastey ny deiney as ard-cheimyn oc.

Ta'n Rangish, yn un çhengey oikoil ayns Pobblaght ny Frank, goll er loayrt ec dagh peiagh 'sy Vritaan as she çhengey ny mayrey ec y chooid smoo jeh ny Britaanee ee. Ansherbee, roish y 19oo eash, cha row yn Rangish er fys ec y chooid smoo jeh'n phobbyl. Ta daa hengey ardjynagh ayn: y Vritaanish as y Ghalloish. T'ad scarrit veih nyn geilley liorish joarey çhengey t'er goll ergooyl harrish ny bleeantyn veih traa ny Mean Eashyn. Ta'n joarey roie veih Plouha er Mooir yn Eeaght gys Lieh-innys Rewiz er Baie ny Biscaayn. Er coontey nyn munyn as nyn ymmyd, ta'n soiaghey feer chosoylagh rish y toiaghey ayns Nalbin raad ta Gaelg ny h-Albey as y Vaarle Albinagh goll er loayrt. Ta'n enney Langues de Bretagne (Çhengaghyn ny Britaan) currit orroo ec Coonseil Ardjynagh ny Britaan veih'n vlein 2004.

She çhengey Cheltiagh ee yn Vritaanish haink magh ass y Vrythonish, as ta mooinjerys gloo eck foast rish y Chornish as y Vretnish. Agh veih'n 13oo eash, foddey roish unnaneyssey yn Vritaan rish y Rank, by ee yn Rangish çhengey reiragh Ghuicaght ny Britaan as ee currit ayns ynnyd y Ladjyn. Va'n Vritaanish myr çhengey yn phobble çheerey agh, veih ny Mean Eashyn, va'n lught ooasle as ny h-ard-haggyrtyn loayrt Frangish.

Ren polaseeyn reiltys car y 19oo as y 20oo eash jannoo yn ynsagh eginagh as, ec y traa cheddin, yiooldee ad ymmyd y Vritaanish ayns ny scoillyn dys ad y hyndaa myr Frangisheyryn noa. Gyn bwooise er shen, va'n Vritaanish loayrit derrey ny 1960yn ec y chooid smoo jeh'n phobbyl 'sy Vritaan Heear (ny Breizh-Izel). Car ny 1970yn, va scoillyn Britaanish foshlit as hoshee ny reiltyssyn ynnydagh y Vritaanish y ghreinnaghey. Ec y traa shen va'n Vritaanish er oirr y vaaish.

Car ny 1950yn va ny smoo na millioon Britaanisheyr agh 'sy chied jeihaght jeh'n 21oo eash cha nel agh mysh 200,000 Britaanisheyr as 61% jeu ny shinney na 60 bleeaney d'eash. Ta'n Vritaanish coontit myr çhengey ayns geyre-ghaue ec UNESCO. Er y laue elley, ta earroo ny paitçhyn ta taaghey brastylyn daa-hengagh er jeet 33% eddyr ny bleeantyn 2006 as 2012 as jiu ta 14,709 paitçhey goll ayn.

Ta shiartanse d'abbyrtyn ec y Vritaanish agh cha nel joarey shickyr eddyr oc. Ta'n chooid smoo jeu feer chosoylagh rish nyn geilley as cha nel agh anchaslyssyn sheeanagh as focklagh ennagh eddyr oc. T'ad ny tree abbyrtyn ta loayrit 'sy Vritaan heear na Kernish (ta goll er loart mygeayrt Kemper), Leonish (mygeayrt Kastell-Paol) as Tregerish (mygeayrt Landreger), as t'ad currit ry-cheilley myr possan KLT (Kerne-Leon-Treger). Ta abbyrt elley er lheh ayn ta ny s'odjey veih ny tree abbyrtyn elley as ee enmyssit Gwenedish (ta goll er loayrt mygeayrt Gwened).




#Article 78: Britaanish (231 words)


She çhengey Cheltiagh ta goll er loayrt 'sy Vritaan, y Rank, ee yn Vritaanish (). She çhengey Vrythonagh t'ayn va ymmyrkit gys Arvorig veih'n Vretyn Vooar ec Brythonee car ny Mean Eashyn Leah. Myr shen, she çhengey Cheltiagh ellanagh t'ayn as cha nel mooinjerys gloo eck rish y Ghoalish. Ansherbee, ta mooinjerys gloo foast eck rish y Chornish. Cha nel y mooinjerys eck rish y Vretnish as y Chumbrish varroo cho gloo.

Va mysh millioon Britaanisheyr ayns ny 1950yn agh jiu cha nel agh mysh 200,000 Britaanisheyr (as cha nel agh 35,000 dooinney loayrt 'sy Vritaanish dagh laa)

She  yn ennym ta currit er y çhengey 'sy Vritaanish hene. T'eh goll er fockley magh myr  ny  ayns ny h-abbyrtyn KLT as myr  'sy Ghwenedish.

Gollrish Yernish as Baarle, ta breearyn geddyr-scarrey cliaghtaghyn as immeeaght liorish grooish:

Ta roie-ocklyn Britaanish yn-filleydagh, gollrish adsyn t’ec ny çhengaghyn Celtiagh elley.  Shoh sampleyryn jeh Britaanish, Cornish, Bretnish as Yernish.  Ayns Bretnish Focklymagh, ta’n roie-ockle ec jerrey y raa dy mennick myr t’eh ayns ny çhengaghyn elley.

Cur geill dy vel ny çhengaghyn Gaelgagh jannoo ymmyd jeh ec (ny y roie-ockle ta cosoylaghey rish), as ta ny çhengaghyn Brythonagh jannoo ymmyd jeh fer ta cosoylaghey rish lesh.  Ayns ny çhengaghyn Gaelgagh, ta keeall elley (ny smoo lajer) ec lesh.

Ta kiare ceaghlaghyn ec Britaanish: ta stronnaghys Bretnish caillt eck, agh ta creoiaghey eck chammah’s ceaghley mestit. 




#Article 79: Yn Eeslynn (3038 words)


Ta'n Eeslynn, ny Pobblaght ny h-Eeslynn dy oikoil (Eeslynnish: Ísland ny Lýðveldið Ísland), ny çheer ellanagh ta ny lhie ayns Twoaie y Cheayn Sheear eddyr yn Oarpey vooar-heeragh as Greenlynn. Ta 320,000 cummaltee 'sy çheer as t'ee 103,000 km² er eaghtyr. She Reykjavík y preeu-valley as y balley smoo 'sy çheer.

Hoshee coloinaghys ny h-Eeslynn ayns 874, rere y Landnámabók, v'eh y toshiagh Norlynnagh Ingólfur Arnarson y chied choloinagh Norlynnagh beayn er yn ellan. Ren sleih elley keayrtyn er yn ellan roish as hannee ad ayn er feie yn gheuree. Harrish ny h-eashyn, ren sleih Nordagh as Celtiagh coloinaghys er yn ellan. Derrey yn 20-oo eash, chur ny h-Eeslynnee barrant er eeasteyraght as eirinys, as eddyr ny bleeantyn 1262 as 1918 va'n çheer ny cooid jeh ny reeriaghtyn Norlynnagh as Danvargagh. 'Sy 20-oo eash haghyr lhiasaghey as bishaghey mooar ayns tarmaynys as corys lhiasee ny h-Eeslynn. Ayns ny bleeantyn shoh chaie, chur yn Eeslynn rish traght seyr 'syn Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh as haghyr anchaslaghey veih'n eeasteyraght dys magheryn tarmaynagh noa ayns shirveish, argidys, as çhynskylyn elley.

Jiu, ta'n Eeslynn nane jeh çheeraghyn ny cruinney lesh corrymyn seyrsnys theayagh as tarmaynagh b'yrjey. Ayns 2007, va'n Eeslynn rang-oardraghit myr y çheer smoo lhiasit er y dowan liorish Ayndagh Lhiasaghey Deinney ny h-Ashoonyn Unnaneysit. V'ee ny kiarroo çheer rere troaraght y dooinney, as nane jeh ny çheeraghyn smoo cormagh rere co-effaght Gini. Ta cultoor as eirinys dowin ec ny h-Eeslynnee, lheid as coagyraght as feeleeaght, as ta enney share eddyr-ashoonagh er feayn-skeealyn Eeslynnagh. Ta'n Eeslynn ny h-oltey jeh'n AU, RCAH, SOTS, ETO as RCTL, agh cha nel ee ny h-oltey jeh'n UO.

Ta'n Eeslynn ny lhie ayns Twoaie y Cheayn Sheear beggan çheu yiass veih Cryss yn Arctagh, ta goll harrish yn ellan beg Grímsey magh veih coose twoaie ny çheerey, agh nagh vel goll trooid yn Eeslynn vooar-heeragh. Neu-chosoylagh rish Greenlynn gherroil, t'eh er credjal dy vel yn Eeslynn ny cooid jeh'n Oarpey as nagh vel ee ny cooid jeh America Hwoaie. Ansherbee, rere creg-oaylleeaght cha nel yn ellan ny cooid jeh'n Oarpey noadyr. Er cosoylaghtyn cultooragh, tarmaynagh as çhengoaylleeagh, t'eh er credjal dy vel yn Eeslynn ny cooid jeh Loghlin ayns ram co-hecksyn. T'ad Greenlynn (287 km) as Ellanyn ny Geyrragh (420 km) ny thallooyn s'faggys. Ta'n çheer ny lhie 970 km magh veih coose ny h-Oarpey er y voayl s'faggys (Norlynn).

Ta'n Eeslynn ny 18-oo ellan smoo er y theihll, as ny nah ellan smoo 'syn Oarpey lurg y Vretyn Vooar. Ta'n çheer 103,000 km² (39,768.5 mi ker) er eaghtyr, as ta 62.7% jeh ny hundrey. Ta 14.3% eaghtyr ny çheerey jeant seose jeh loghyn as awinyn rioee; cha nel agh 23% fo glasseraght.  T'ad Þórisvatn (Doour): 83–88 km² (32–34 mi ker) as Þingvallavatn: 82 km² (32 mi ker) ny loghyn smoo; ta loghyn ennoil elley goaill stiagh loghyn lheid as Lögurinn as Mývatn. She Öskjuvatn y logh s'diuney as eh 220 m (722 trieyn) ec y voayl s'diuney.

Ta ram keyllyssyn sailley punkaghey y coose eck, as ta'n chooid smoo jeh baljyn as baljyn beggey ny çheerey soit ayn er y fa dy vel yn antraie, Thalloo sleitoil ny h-Eeslynn, ny chochiangle feayr as neuvaghagh jeh geinnagh as sleityn. T'ad Reykjavík, Kópavogur, Hafnarfjörður, Reykjanesbær, raad dy vel y phurt aeragh eddyr-ashoonagh ny lhie, as Akureyri ny preeu valjyn 'sy çheer. Ta'n ynnyd vaghee smoo hwoaieagh soit er ellan Grímsey. 

Ta kiare pairkyn ashoonagh 'syn Eeslynn: Pairk Ashoonagh Jökulsárgljúfur, Pairk Ashoonagh Skaftafell, Pairk Ashoonagh Snæfellsjökull, as Pairk Ashoonagh Þingvellir.

Ta'n Eeslynn ny thalloo aeg rere creg-oaylleeaght, as t'ee ny lhie er Boayl çheh ny h-Eeslynn as Dreeym y Vean-Atlantagh, ta roie jeeragh trooid yn ellan. Er coontey ny cochiangleyn shen, ta'n ellan feer vioyr, as ta ram volcaanyn urree, goaill stiagh ny volcaanyn ennoil Hekla, Eldgjá, Herðubreið as Eldfell. Ta'n Eeslynn nane jeh daa voayl er y chruinney raad dy vel dreeym meanvooiragh soit ny s'yrjey na ardjid ny marrey, as t'eh coyrt raad roshtynagh da studeyrys creg-oaylleeagh er nyn lheid dreeymyn shen. Er coontey bruightey volcaanagh Laki ayns 1783-1784, hooar begnagh kerroo jeh sleih-earroo yn ellan baase rere gortey; hug y bruightey erskyn cummey bodjallyn joan as kay harrish cooid vooar ny h-Oarpey ny h-Aishey as yn Affrick er fud meeghyn ny yei'n vruightey.

Ta ram geeseryn 'syn Eeslynn chammah, goaill stiagh Geysir, fockle ta'n fockle corrym Gaelgagh çheet magh ass, chammah as y geeser ennoil Strokkur ta bruightey dagh 5-10 minnidyn. Ny yei lhing neuvioyrid, hoshee Geysir bruightey ny yei straih craayn-thallooin 'sy vlein 2000. Lesh feddynaght lheeadagh cummaght hiass-hallooinagh, as er y fa dy vel awinyn as easyn smaghtit da giennaghtyn ushtey-lectraghys, ta ushtey çheh as çhiass thie neu-chostallagh ry-gheddyn 'sy chooid smoo jeh thieyn er yn ellan. Ta'n ellan hene jeant seose, son y chooid smoo, jeh basalt, leavey veg-hilickagh ta kianglt rish volcaanaghys deayrtagh cosoylagh rish Hawaii. Agh ta sorçhyn eigsoylagh dy volcaanyn 'syn Eeslynn, as va leavaghyn aafillit, lheid as rhyolite as andesite, crooit myr eiyrtys.

Ta nane jeh ny h-ellanyn s'aa er y dowan, Surtsey, fo stiurey ne h-Eeslynn. Ta ennym y yee Surtr currit er yn ellan. Dirree eh harrish ardjid ny marrey ny yei straih bruightaghyn volcaanagh eddyr 8 Sauin 1963 as 5 Mean Souree 1968. Cha nel kiedoonys agh ec oaylleeyn, as ad jannoo studeyrys er aase bea noa, goll gys yn ellan.

Ta speyr choose ny h-Eeslynn ny speyr vooiragh fo-phoullagh. Ta Stroo yn Eearvooir Hwoaie shickyraghey dy vel y çhiassid ayn ny s'yrjey na t'ayns buill elley er y theihll lesh y dowan-lheead cheddin. Ta ardjyn elley lesh y speyr cheddin goaill stiagh lheid as ny h-Ellanyn Aleutagh, Lieh-innys Alaska as Tierra del Fuego, faagail magh dy vel ny h-ardjyn shen ny s'faggys da cryss ny cruinney. Dyn y wooise da'n niessid eck lesh yn Arctagh, ta coose yn ellan tannaghtyn gyn rio er fud y gheuree. Ta soiaghyn rioee nyn daghyrt anvennick. V'eh 'sy vlein 1969 nar haghyr y soiagh rioee jerrinagh er y choose hwoaie.

Ta caghlaaghyn speyrey eddyr ardjyn eigsoylagh yn ellan. Loayrt trooid as trooid, ta'n coose yiass ny s'çhoe, ny s'fliugh, as ta ny smoo geay ayn, na t'ayns y twoaie. Ta ardjyn injil antraieagh 'sy twoaie feer çhirrym. T'eh ceau niaghtee 'sy gheurey ny s'mennick 'sy twoaie na t'eh 'sy jiass. Ta Thallooyn Sleitoil Meanagh nyn ardjyn s'feayrey 'sy çheer.

She 30.5 °C (86.9 °F) y çhiassid aeragh s'yrjey as eh recortyssit er 22 Mean Souree 1939 ayns Teigarhorn er y choose hiar yiass. She -38 °C (-36.4 °F) y çhiassid s'inshley er 22 Jerrey Geuree 1918 ayns Grímsstaðir as Möðrudalur 'sy çheer chooylloo hiar hwoaie. T'ad recortyssyn y çhiassid da Reykjavík na 26.2 °C (79.2 °F) er 30 Jerrey Souree 2008, as -24.5 °C (-12.1 °F) er 21 Jerrey Geuree 1918.

Cha daink mooarane sorçhyn glassyraght ny beiyn gys yn ellan as cha daghyr aafilley ynnydagh, agh dy anvennick, veih'n eash rioee yerrinagh begnagh 10,000 bleeaney er-dy-henney. Ta mygeayrt 1,300 dooieyn dy veeylyn 'syn Eeslynn, agh earroo injil t'aynjee ayns cosoylagh rish çheeraghyn elley (ta coontyssyn jeant er ny smoo na millioon dooieyn dy veeylyn er feie ny cruinney). Cha row agh sheeintagh dooghyssagh ynrican, y shynnagh arctagh, er yn ellan nar haink sleih. Haink y shynnagh gys yn ellan harrish y vooir riojit ec jerrey ny h-eash rioee jerrinagh. Cha nel beishteigyn ny daa-veaghee dooghyssagh er yn ellan chammah.

Er lus-oaylleeaght hallooin, ta'n Eeslynn ny cooid jeh rheynn Arctagh yn Ard Ym-hwoaie çheusthie jeh'n Reeriaght Hwoaie. Ta mygeayrt tree kerroo yn ellan gyn glassyraght; ta'n ghlassyraght goaill stiagh banjagh son y chooid smoo as eh fo thalloo fassee liorish sthock. She beih hwoaie (Betula pubescens) y billey dooghyssagh lomarcan 'syn Eeslynn, as eear-cheyll harrish y chooid smoo jeh'n çheer yiass jeant seose jeh. Ren coloinaghys deiney er yn ellan jeeill vooar er y chorys eggoayllyssagh. Haghyr doo-heyrey ayns ny keylljyn harrish ny h-eashyn ry hoi fuygh aile as aamaid. Er coontey yn jee-cheyllaghey haghyr roostey ooirey rere crimmey, as eh lhaggaghey ablid aa-aase ny beihyn. Jiu, cha nel agh beihyn ennagh ayn agh ayns thallooyn freaylt fadaneagh.

Ta beiyn ny h-Eeslynn goaill stiagh lheid as kirree, ollee, kiarkyn, goair as cabbil Eeslynnagh. Ta ram sorçhyn dy eeastyn ayns ushtaghyn ny mooiryn mygeayrt ny h-Eeslynn, as ta'n eeasteyraght ny cohoyrtagh ard-ghooagh ayns tarmaynys ny çheerey (lieh-chooid jeh ass-phurtanyn ny çheerey). Ta sheeintee feie goaill stiagh lheid as shynnee Arctagh, assagyn frangagh, lughyn, roddanyn, conneeyn as feeaihyn Loghlinagh. Dy mennick ta maghouinyn marrey jannoo keayrtyn gys yn ellan er dreeym cruink rioee veih Greenlynn. Ayns Boaldyn ny bleeaney 2008 haink daa vaghouin marrey as ad daa hiaghtyn eddyr roshtynyn. Ta ushagyn, ushagyn marrey er lheh, feer scanshoil myr cooid jeh cretooryn ny h-Eeslynn. Ta pibbinyn, maarliee marrey, as pirree troggal eddyn er eayninyn marrey ny çheerey. Faagail magh nagh vel lhuingys hraghtee veeylyn mooarey 'syn Eeslynn (ec Luanisyn, 2007) ta kiedoonys currit da oaylleeyn as adsyn er shelgyn oaylleeagh nagh vel cummit seose liorish Bing Oaylleeagh Commishoon Eddyr-ashoonagh ry hoi Shelg y Veeyl Vooar.

T'eh er credjal dy row monnee ny fir lomarcan Yernagh, er enney myr Papar 'syn Eeslynn, ny kied chummaltee er yn ellan 'sy hoghtoo eash, agh daag ad yn ellan lesh çheet ny Loghlynee. Ren ny Loghlynee coloinaghys er yn ellan eddyr ny bleeantyn 870 as 930 BNJ. Cha nel feddynyssyn shenndaaleeagh ry-gheddyn, ansherbee, dys pohlldey y sheiltynys shen. V'eh Ingólfur Arnarson y chied choloinagh beayn t'er fys ain, as va'n thie balley troggit echey ayns Reykjavík 'sy vlein 874. Haink ram coloinee elley, Loghlynee as nyn sleabyn Yernagh oc son y chooid smoo, ny yei. 'Sy vlein 930, va'n chooid smoo jeh'n thalloo banejagh aggyrtit lhieu, as va'n Alþingi, parlamaid slattyssagh as briwnyssagh, currit er bun myr cree politickagh Co-unnaneys ny h-Eeslynn. T'eh er credjal dy row yn Chreestiaght doltit ayns 999. Hannee yn Co-unnaneys ayn derrey 1262 nar v'eh toiggit nagh row yn corys politickagh jargal streeu rish cummaght ny toshiee Eeslynnagh.

Rere doccaryn sthie as streeu theayagh yn Eash Sturlung va'n Shenn-Chonaant fo-screeuit. Va'n Eeslynn currit fo chosh ny crooin Norlynnagh. Hie shellooderys ny çheerey dys y Danvarg-Norlynn ec jerrey yn 14-oo eash nar va reeriaghtyn Norlynn as ny Danvarg co-unnaneysit ayns Unnaneys Kalmar. Ayns ny h-eashyn ny yei, haink er yn Eeslynn dy ve nane jeh ny çheeraghyn s'meley 'syn Oarpey. Va bioys raghtanagh 'sy çheer er cooishyn ny h-ooir neuvessoil, ny bruightaghyn volcaanagh, as ny speyr neuleighagh as y pobbyl croghey dy slane er yn eirinys. Haink y Gorley Doo gys yn Eeslynn ayns ny bleeantyn 1402-1404 as 1494-1495. Hooar lieh chooid jeh'n phobbyl baase ec dagh cheayrt myr eiyrtys.

Mygeayrt mean y 16-oo eash, hoshee Ree Christian III ny Danvarg cur y Lutheraghys er y phobbyl echey. Va'n aspick Catoleagh jerrinagh 'syn Eeslynn jee-chionit ayns 1550, chammah lesh y daa vac echey. Ta'n Lutheraghys foast ny phreeu-chraueeaght 'sy çheer. Ayns ny 1600yn as ny 1700yn va teoraghyn creoi er traght currit er yn Eeslynn liorish y Danvarg, chouds va maarliee lhuingey ass Sostyn, y Spaainey as yn Algear jannoo soiaghyn er y choose. Hooar trass y phobble baase 'sy 18-oo eash myr eiyrtys ym-ghorley ny spohttyn breckey Ayns 1783 vrish y volcaan Laki magh, lesh eiyrtyssyn traartyssagh. Hooar lieh-chooid sthock beiyn, as kerroo yn phobble baase myr eiyrtys ayns ny bleeantyn ny yei, as adsyn enmyssit myr Doccarys ny Frough (Eeslynnish: Móðuharðindin)

Ayns 1814, ny yei ny Caggaghyn Napoleonagh, va'n Danvarg-Norlynn rheynnit ayns daa reeriaght er lheh trooid Conaant Kiel]. Hannee yn Eeslynn ny croghane Danvargagh. Dirree gleashaght ny seyrsnys fo stiurey Jón Sigurðsson, as eh tayrn stiagh ennal ass eie-oaylleeaghtyn romansagh as ashoonagh er çheer vooar ny h-Oarpey. Ayns 1874, hug y Danvarg hene-reiltys dys yn Eeslynn, as v'eh sheeynit ayns 1904. Rere Aght yn Unnaneys, conaant eddyr ee as y Danvarg va fo-screeuit er 1 Nollick 1918, va'n Eeslynn currit er enney myr steat seyr fo Ree ny Danvarg. 'Sy cherroo jerrinagh jeh'n 19-oo eash, daag ram Eeslynnee dys America Hwoaie, y Chanadey son y chooid smoo, as ad lorg seihll ny share. Daag 15,000 ass ny 70,000 cummaltee.

Car y Nah Chaggey Dowanagh hass yn Eeslynn seose er çheu ny Danvarg er son neaghtyraght. Ny yei cummaltys Germaanagh ny Danvarg er 9 Averil 1940, hoilshee parlamaid ny h-Eeslynn er froaishid slane pooar ree ny Danvarg as ghow ad smaght er cooishyn joarree as cooishyn va dellit liorish y Danvarg er lieh ny h-Eeslynn. Ren yn armee Goaldagh cummaltys er yn ellan mee ny yei, as ad jannoo aggair er neaghtyraght ny çheerey. Ayns 1941, hie freggyrtys y chummaltys dys Armee ny Steatyn Unnaneysit. Hannee y cummaltys cochaarjagh er yn ellan derrey jerrey y chaggey.

Er 31 Nollick 1943, haink jerrey lesh Aght yn Unnaneys ny yei 25 bleeaney. Er 20 Boaldyn 1944, cheau ny h-Eeslynnee voteyn er son jerrey yn unnaneys lesh y Danvarg. Va 97% er son jerrey yn unnaneys as 95% er son ny bunraght pobblaghtagh noa. Haink er yn Eeslynn dy ve ny pobblaght heyr er 17 Mean Souree 1944, as va Sveinn Björnsson reiht myr y chied eaghtyrane. Haink yn Eeslynn stiagh 'syn RCAH er 30 Mart 1949, mastey arganyssyn thieoilagh as rouany, as er 5 Boaldyn 1951 va conaant coadee fo-screeuit lesh ny Steatyn Unnaneysit. Haink sidooryn Americaanagh er ash dys y çheer as hannee ad aynjee er feie y Chaggey Feayr derrey fouyr ny bleeaney 2006.

Erreish da'n Nah Chaggey, haghyr aase tarmaynagh soogh, as eh immanit liorish çhynskylaghey ny h-eeasteyraght, Pohlldey Marshall as stiureydys tarmaynagh Keynes 'syn Oarpey, as adsyn cur traght er oaie. Va ny 1970yn cowrit liorish ny Caggaghyn Boiddee - arganyssyn ennagh lesh y Reeriaght Unnaneysit fo sheeyney magh ny joaraghyn eeasteyragh. Haghyr anchaslaghey as feoiltys ny tarmaynys lurg çheet stiagh ny h-Eeslynn 'syn Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh ayns 1992.

Ta'n Eeslynn ny deynlaght reihdagh as ny pobblaght ard-whaiylagh. Va'n parlamaid noa-emshyragh, yn Alþingi, bunnit 'sy vlein 1845 myr bing choyrlee da Ree ny Danvarg. V'eh briwnyssit myr aa-vunneeaght y hionnal va bunnit ayns 930 ayns eash y Cho-unnaneys as castit ayns 1799. Ec y traa t'ayn ta 63 olteynyn ayn as adsyn reiht er feie kiare bleeaney.

Ta Eaghtyrane ny h-Eeslynn ny 'er toshee jesh-chliaghtagh as t'eh reirey myr diplomagh, agh foddee eh lhiettrimys y chur er slattys va reiht liorish y pharlamaid, as eh y chur da refrane ashoonagh. She Ólafur Ragnar Grímsson yn eaghtyrane roie. Ta'n ard-vinishter (Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ec y traa t'ayn) ny 'er toshee er y reiltys. T'eh ny ee, lesh yn ard-choyrle, freggyrtagh er son reiltys slattyssagh. Ta'n ard-choyrle pointit liorish yn eaghtyrane ny yei ard-reihys ashoonagh da'n Alþingi; ansherbee, ta'n pointeil coardit rere barganey eddyr fir hoshee ny parteeghyn politickagh. Mannagh vel ny fir toshee jargal yn ard-choyrle y reih ayns traa resoonagh, foddee n eaghtyrane yn ard-choyrle y reih liorish hene. 

Son y chooid smoo va reiltyssyn ny h-Eeslynn nyn go-reiltyssyn lesh daa phartee ny ny smoo ayndaue, er y fa nagh dooar partee politickagh ynrican y chooid smoo jeh soiagyn 'syn Alþingi er fud ny pobblaght. Ta lheanid cummaght politickagh ayns shelloo oik yn eaghtyrane fo argane ec scollagyn leighoil 'syn Eeslynn; ta shiartanse dy chiarailyn ny bunraght coyrlaghey da vel cummaghtyn scanshoil ennagh ec yn eaghtyrane, agh ta kiarailyn as tradishonyn elley coyrlaghey da vel y hoal kiart. Ayns 1980, va Vigdís Finnbogadóttir reiht myr eaghtyrane, as v'ee ny kied ven-eaghtyrane er y theihll. Dirree ee ass yn oik ayns 1996.

Ta reihyssyn da coyrlaghyn baljagh, y parlamaid, as yn eaghtyraneys dagh kiare bleeaney. Bee ny reihyssyn shoh çheet 'sy vlein 2010, 2011, as 2012, er lheh. Ansherbee, rere y geyre-ghaue tarmaynagh roie, foddee dy bee reihys da'n pharlamaid ayns Boaldyn 2009.

Ta'n Eeslynn rheynnit ayns ardjyn, rheynnyn-reihys, coondaeghyn, as baljaghtyn. Ta hoght ardjyn ayn ta ymmydit son kiarailyn staddyssaghtoil; ta reillyssyn ny quaiylyn ardjynagh jannoo ymmyd jeh shen-arraghys yn aarheynn shen. Derrey 2003, va ny rheynnyn-reihys da reihyssyn ard-whaiylagh unnane as ny h-ardjyn, agh rere lhiasaghey da'n vunraght, v'ad ceaghlit dys ny shey rheynn-reihys roie:

Ta ny 23 coontae nyn aarheynnyn shendeeagh son y chooid smoo. Ec y traa t'ayn, ta'n Eeslynn rheynnit magh mastey 26 briw beg (sýslumenn, unnaneagh sýslumaður) as ad shassoo seose da'n reiltys er towseyn ennagh. Ta çhaglym keesh, stiurey fograghyn brishey argidoil, as poosaghyn theayagh nyn deiy jeh currymyn ny briwnyn shen.

Ta 79 baljaght 'syn Eeslynn as t'ad reirey cooishyn lheid as scoillyn, arraghey, as cryssaght. T'adsyn shen nyn aarheynnyn jeh'n nah cheim 'syn Eeslynn, er y fa nagh vel bentynys ec ny co-heiyderyssyn agh ayns ard-reihyssyn as da cooishyn staddyssaghtoil. She Reykjavík y valjaght smoo, as ee kiare keayrtyn ny smoo pobbylagh na Kópavogur, y nah valjaght smoo.

Ta corys yl-pharteeagh clee-jesh 'syn Eeslynn. She Partee ny Seyrsnys (Sjálfstæðisflokkurinn) y partee smoo 'sy çheer, as she Cochaarjys Soshiallagh Deynlagh (Samfylkingin) y nah phartee smoo. Ny yei ard-reihys ayns Boaldyn ny bleeaney 2007, haink y daa phartee shen ayns co-reiltys 'syn Alþingi, lesh 43 soiagyn cosnit oc ass 63 soiagyn.

Ta parteeghyn politickagh elley 'syn Alþingi goaill stiagh y Partee Immeeaghtagh (Framsóknarflokkurinn), quoi va ny phartee co-reiragh lesh Partee ny Seyrsnys er feie 12 vlein roish ard-reihys 2007, y Ghleashaght Ghlass-Chlee (Vinstrihreyfingin - grænt framboð), va bunnit 'sy vlein 1999, as y Partee Libraalagh. Ta shiartanse dy pharteeghyn elley ayn ayns ny baljaghtyn, as y chooid smoo jeu gobbyr ayns un valjaght.

Ta'n Eeslynn freayll mooinjerys diplomagh as traghtee lesh y chooid smoo jeh çheeraghyn y theihill, agh ta ny kianglaghyn eck lesh ny Çheeraghyn Nordagh, y Ghermaan, ny Steatyn Unnaneysit, as çheeraghyn elley ayns RCAH tannaghtyn faggyssagh. Ta moyrn vooar er ram Eeslynnee er son y paart v'ec yn Eeslynn myr oastagh ny Cruinnaght Reagan-Gorbachev ayns Reykjavík, as eh lhiggey sheese yn ardane da jerrey y Chaggey Feayr. Ta ny h-arganeyn shenndeeagh mooarey eck goaill stiagh arganeyn eddyr-ashoonagh er kiartyn eeasteyragh.

Cha nel armee 'syn Eeslynn. Va Armee Aer ny Steatyn Unnaneysit freayll eddyr kiare as shey lhiettalee ayns bun-ynnyd armee Keflavík derrey 30 Mean Fouyir 2006 nar v'ad goit magh.

Ta'n Eeslynn ny h-oltey jeh'n Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh (ETO), as eh lhiggey da'n çheer entreilys da margey singil yn Unnaneys Oarpagh (UO). Cha nel ee ny h-oltey jeh'n UO, ansherbee, as va feysht y yeearreydys nane jeh ny bun-chooishyn politickagh smoo scanshoil ayns ny bleeantyn er gherrid. Ta'n Eeslynn ny h-oltey jeh'n AU, RCAH, SOTS as yn RCTL.




#Article 80: Greenlynn (117 words)


Ta Greenlynn ny Çheer y Sniaghtey (Greenlynnish: Kalaallit Nunaat, Danvargish: Grønland) ny çheer hene-reiragh jeh chooid ny Danvarg ta ny lhie eddyr Mooir yn Arctagh as y Cheayn Sheear, çheu hiar veih Ellanragh Arctagh ny Canadey. Faagail magh dy vel Greenlynn ny h-ashoon ellanagh Arctagh rere fish-heeroaylleeaght as kynney-oaylleeaght, as dy vel ee ny cooid jeh mooar-rheynn America Hwoaie rere çheeroaylleeaght, t'ee kianglt lesh yn Oarpey, yn Eeslynn, y Danvarg as Norlynn er lheh, rere politickaght as shennaghys. 'Sy vlein 1978, hug reiltys ny Danvarg reill thie gys ny Greenlynnee, as haink urree dy ve ny h-oltey jeh'n Rigsfællesskab. She Greenlynn yn ellan smoo 'sy dowan, as ish ny smoo na daa villioon kilometeryn kerrinagh er eaghtyr.




#Article 81: Yn Toolynn (342 words)


Ta'n Toolynn (Soolynnish: Sverige), ny Reeriaght ny Soolynn dy h-oikoil (Soolynnish: ), ny çheer Nordagh er Lieh-innys Loghlin 'syn Oarpey Hwoaie. Ta joaraghyn thallooin eck lesh Norlynn da'n sheear as y twoaie, as lesh Finnlynn da'n shiar hwoaie, as t'ee kianglt rish y Danvarg 'sy jiass liorish Droghad Öresund.

Ta'n Toolynn ny treeoo çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh rere eaghtyr as ee 450,000 km² (173,746 mi ker), as ta ny smoo na 9.2 millioon dy 'leih cummal 'sy çheer. Ta glooaght y phobble feer injil 'sy çheer - 21 dooinney 'sy chilometer kerrinagh (53 'sy veeiley cherrinagh) - lesh glooaght ny s'yrjey ayns lieh yiass ny çheerey. Ta 85% jeh sleih-earroo cummal ayns ardjyn baljagh, as t'eh er credjal dy bee ardjaghey ayns ny h-earrooyn shen rere loaghtey cruinneydaght. She Stockholm y preeu-valley, as t'ee ny balley smoo 'sy çheer lesh 1.3 villioon dy 'leih 'syn ard baljagh as 2 villioon 'syn ard moir-valjagh. T'ad Gothenburg as Malmö y nah as y treeoo balley smoo.

Ta'n Toolynn ny reeriaght vunraghtoil lesh reiltys ta jeant seose jeh corys ard-whaiylagh. Ta tarmaynys ard-lhiasit eck. T'ee rang-oardit 'sy chied ynnyd 'sy thiehll ayns Ayndagh Deynlaghys jeh cooid The Economist as 'sy çhiaghtoo ynnyd ayns Ayndagh Lhiasaghey Deiney jeh cooid ny h-Ashoonyn Unnaneysit. Ta'n Toolynn ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih 1 Jerrey Geuree 1995 as t'ee ny h-oltey jeh'n RCTL.

Dirree lesh y Toolynn dy ve ny çheer neuchroghagh as unnaneysit car ny Mean Eashyn. 'Sy 17-oo eash ren y çheer sheeyney magh jeh ny thallooyn eck son Impiraght ny Soolynn y chur er bun. Agh va'n chooid smoo jeh'n thalloo eck caillt car ny 18-oo as ny 19-oo eashyn. Va'n lieh hiar jeh'n Toolynn, Finnlynn noa-emshiragh, caillt dys y Roosh ayns 1809. Haghyr y caggey jerrinagh as y Toolynn ayn dy jeeragh ayns 1814, tra ren y Toolynn imman er Norlynn çheet stiagh ayns unnaneys persoonagh lhiee. Va'n unnaneys shen er tannaghtyn derrey 1905. Vaih'n traa shen, va'n Toolynn ayns stayd shee, as polasee joarree neu-çheughit ayns traa shee as neu-chommeeaght ayns traa caggee.




#Article 82: Bretnish (1330 words)


She çhengey Vrythonagh Cheltiagh ee yn Vretnish ( ny ), ayns y chynney çhengey Ind-Oarpagh.  She çhengey ghooghyssagh Vretin t'ayn, as ard-hengey Vretin derrey toshiaght y 20oo eash.  T'ee ry-chlastyn chammah ec cochiangle Vretin as Sostyn, as ayns Chubut 'syn Argenteen.  Ta Bretneyryn er feie ny cruinney er coontey arraghey magh, ayns Bretin Vooar, ny Steatyn Unnaneysit, y Chanadey as y Teelynn Noa er lheh.  Cha nel ee ro-ghoan myr monney çhengaghyn Cheltiagh; t'ee loayrit ec 21-25% jeh'n sleih Bretnagh, as ec mysh 90% jeh'n sleih ta cummal ayns buill myr Caernarfon ayns Bretin Heear Hwoaie.  Ta paitçhyn dy ynsaghey eddyr 5 as 16 bleeantyn d'eash, as ta ymmodee scoillyn Bretnish ayn.
 

Cha nel sleih shickyr er cuin haink ny Celtiee as y çhengey oc dys Bretin Vooar.  Cha row cowraghyn grainnit currit er claghyn cooinaghtyn ec y tra shoh, magh voish screeuyn ny Pictee. 

Ta sheiltynyssyn ayn gra dy daink ad tra erbee eddyr 2000 RC as 700 RC.  Rere'n eie smoo cadjin ec y traa t'ayn, haink cultoor as çhengey Cheltiagh erreish da'n 'leih hene, liorish dellal 'syn Eash Ooha.  Foddee dy row ad jannoo ymmyd jeh çhengey Cheltish ennagh myr lingua franca.

Cha nel monney cowrey jeh çhengaghyn roie-Cheltiagh faagit 'sy Vretnish.  S'goan ny focklyn roie-Cheltiagh ta ry-akin, er lhimmey jeh beggan beg ayns enmyn buill.  Er lesh kuse dy 'leih dy vel ceaghlaghyn ny çhengaghyn Celtiagh nyn vooillee çhengaghyn roie-Cheltiagh, agh cha nel feanish er shen ain.

Ta fys ain dy nee abbyrtyn Brythonagh goll er loayrt er feie Bretin Vooar tra haink ny Romanee 'sy chied eash.  Va caghlaaghyn mooarey kyndagh rish shen.  Shimmey peiagh va daa-hengagh ayns Bretnish as Ladjyn, ayns Sostyn Yiass er lheh.  Va Ladjyn ny çhengey ynsaghey, as Bretnish ny çhengey chadjin.  Hie ymmodee focklyn er eeassaghey ass y Ladjyn, agh cha row yn eiyrtys shoh cho lajer as eiyrtys Ladjyn er ny çhengaghyn Celtiagh Mooarheeragh.  Tra darree ny Romanee magh ass Bretin Vooar, ren Ladjyn skellal roish maroo myr çhengey loayrit, ga dy hannee ish myr çhengey screeut. 

Ec y tra cheddin, va Brythonish caghlaa.  Va çhengey mooar elley (Ladjyn) ayn maree, as va cummaght eck er Brythonish.  Ayns yn eash shoh, haink Creestiaght dys Bretin Vooar, as ren ee faase pooar y çhenn credjeu; va ny saggyrtyn nyn vir coadee shaghadey Brethonagh, goaill stiagh y çhengey hene, as myr shen ren ee faase y çhengey myrgeddin.  Rish tannaghtyn ny Romanee ayns Bretin, ren shenn troggalyn ny Bretnish fioghey as troggalyn elley çheet rish ‘syn ynnyd oc, troggalyn ta cowreydagh ec y Vretnish.

Er y fa nagh row Brythonish ny çhengey screeut, cha nel feanish jeeragh oc j’ee.  

Dy lhean, ta çhengoayllee credjal dy ren ennymocklyn as marenmyn ny Bretnish coayl ny jerraghyn as cummaghyn cassidagh, gienneydagh as toyrtagh oc, as adsyn cowreydagh ec çhengaghyn Ind-Oarpagh heear yn eash v’ayn.  Ec y Vrythonagh, va cummaghyn unnaneagh, daagh as yl-rey.  Cha nel y cummey daagh ayn nish agh ayns cooishyn myr dwylo (daa laue, dy ghra myr shen, laueyn pheiagh ennagh).  Va keintyssyn firrinagh, bwoirrinagh as naeear eck, agh hie y cummey naeear er coayl rish shymley ny çhengey.  Daase jerraghyn noa ny caghlaaghyn breeocklagh ayns fraue y fockle son dy eddyrscarrey cummaghyn unnaneagh as yl-rey, myr sampleyr bardd/beirdd (bard/bardyn).  Haghyr ymmodee caghlaaghyn co-heeanagh, as ta ceaghlaghyn ry-hoiggal myr y lheid, foddee.

Er coontey laccal feanish screeut, cha nod shin gra dy shickyr tra'n caghlaa jeh Brythonish dys Bretnish jeant.  Y cowrey grainnit shinney t'er mayrn, v'eh jeant ayns 700 RC.  She clagh cooinaghtyn t'ayn, as eshyn ayns keeill Tywyn nish, ayns Gwynedd.  T'eh jeeaghyn dy ghow toshiaght eash Vretnish Leah ayns y 6-oo eash.

 T’ad cur eash Vretnish Leah er yn eash eddyr toshiaght ny Bretnish ’sy 6-oo eash, as jerrey y 8-oo eash.  Cha nel agh beggan beg screeuyn grainnit er mayrn jeh’n eash shoh.  T’ad goaill stiagh obbyr Beda, Historia ecclesiastica gentis Anglorum, (Shennaghys Agglishagh ny Sostnee) screeut ec toshiaght y 8oo eash.  Ny screeuyn laue-screeuit s'leaie t'er mayrn, as adsyn ass Llyfr Sant Chad, t'ad goll er tashtey ayns ard-çhiamble Caerlwytgoed (Lichfield).  She docamad leaghagh t'ayn, as ad cur er recortys surexit er coontey kied 'ockle y ghocamad.  V'eh aascreeut ec jerrey yn 8oo eash jeh docamad y 6oo eash.  Shen bun y veggan beg fys t'ain er Bretnish Leah.

T'ad cur eash Henn Vretnish er yn eash eddyr y 9oo as 11oo cheeadyn.  Ta feanish er mayrn jeh'n eash shoh, goaill stiagh nodyn Bretnish er docamadyn 'sy Ladjyn.  Kuse dy screeuyn jeh'n 12oo eash as ny yei, t'ad nyn goipyn jeh screeuyn ny s'leaie, ny recortyssyn jeh beeal-arrish ny s'leaie, m.s., Llyfr Llandaf, yn Annales Cambriae, as obbraghyn ny Cynfeirdd.

Ta ny screeuyn shoh cur feanish er Bretnish yn eash shen.  S'neuchronnal eh foast y feanish shen, dy ghra myr shen, cha s'ain dy nee sheeanyn ny Bretnish t'er gaghlaa t'er screeut orroosyn.  T'eh orrin ve thortagh lesh jannoo briwnyssyn er bun ny screeuyn goaney shoh.

Rere sleih-earroo 2001, va Bretnish ennagh goll er loayrt ec 582 400 peiagh (20.8% jeh'n phobble), as goll er loayrt, screeu as lhaih ec 457 946 (16.3%).  Ayns 1991, cha row ee agh ec 508 100 (18.7%) jeu.

Rere ronsaght 2004 y Bwrdd yr Iaith Gymraeg, ta 611 000 Bretneyryn ayns Bretin, as ta 62% jeu dy loayrt dagh laa (ny 88% jeusyn as Bretnish flaaoil oc).

Rere'n Arolwg Defnydd Iaith 2004, ta 21.7% jeh pobble Vretin nyn Mretneyryn (as 57% jeusyn flaaoil).  Shen mooadaghey veih 20.5% 'sy United Kingdom Census 2001, as 18.5% ayns 1991.  Rere'n sleih-earroo 2001, ruggyr mysh 25% y phobble çheumooie jeh Bretin.  Cha nel monney fys ayn mychione Bretneyryn ayns Bretin Vooar.  Ayns 1993, hoilshee magh S4C fysseree jeh ronsaght er y Vretnish v'ec sleih, as rere shen va mysh 133,000 Bretneyryn ayns Sostyn, 50,000 jeu ayns Lunnin as y creeagh Bretnagh.

Ayns ny shenn laghyn, cha row agh Bretnish ec ymmodee Bretneyr, agh ta'n lheid feer ghoan nish.  Ta Baarle ec dy chooilley Bretneyr, faggys, ny Spaainish ec adsyn ayns Yn Argenteen.

Ta cooid mooar jeh fockle-hasht Vretnish jeant jeh focklyn Vrythonish ( ooh,  clagh) as Ladjyn ( uinnag (Ladjyn ),  feeyn (Ladjyn ) as Baarle ( shickyr (Mean Baarle ), fideo çhellveeishagh)

Ta Bretnish goll er screeu ayns abbyrlhit gollrish yn abbyrlhit Romanagh, as 28 lettyryn echey.

Dy mennick, t'ad cur stiagh j 'syn abbyrlhit, er y fa dy vel ymmyd jeant jeh ayns ymmodee eeasaghtyn, goaill stiagh yn ennym cadjin Jones.  Ta k, q, v, x as z ry-akin ayns shiartanse dy 'ocklyn çhaghteragh, agh myr t'eh 'sy Ghaelg, ta lettraghey Bretnish elley oc chammah: kilogram  cilogram ; zero  sero.  Derrey'n 16oo eash, va k ayns yn abbyrlhit chammah, agh tra v'ad soilshaghey magh Yn Conaant Noa 'sy Vretnish, ren ad scryssey magh eh, myr dooyrt William Salesbury: C ayns ynnyd jeh K, er y fa nagh vel wheesh ec ny clouderyn as ta feme orroo oc son y Vretnish.

Mae shiartanse dy scarreydee ec y Vretnish:

Ayns screeuyn cadjin, dy mennick nagh bee ad screeu scarreydee agh y sheeanane liauyr.

Ta ymmodee sheeanyn ec Bretnish dy vel goan ayns çhengaghyn Europagh.  T'adsyn neulhiettalyssyn neuchronnaneagh myr y screebagh lhiattagh neuchronnaneagh , corocklyn stronnagh neuchronnaneagh ,  as , as y rotagh neuchronnaneagh . 

Shimmey caslys t'ayn eddyr Bretnish as çhengaghyn Celtiagh Ellynagh elley.  Ta ny troyn cadjin shoh goaill stiagh:

Ta ymmodee cummaghyn yl-rey ry-gheddyn 'sy Vretnish.  Ayns Bretnish loayrit, t'ad cliaghtey jannoo ymmyd jeh breearyn cooney ayns ynnyd jeh yn-filley y breear hene.  Ayns Bretnish focklymagh, t'ad yn-filley y breear hene son y chooid smoo.

Ta ymmyd jeant jeh cummaghyn shelloodagh ayns raaghyn as far-enmyn cass y raa.  Son ta mee fakin Rhodri, t'ad gra , agh son ta mee fakin eh, t'ad gra .  Ta'n cummey  ny chummey shelloodagh; myr sampleyr, , (e lioar eh).  

Ta'n cummey shoh gollrish y cummey Gaelgagh ta mee dy 'akin, agh cha nel y cummey elley ec Bretnish.  Ga dy vel ad faagail magh y ayrneen shelloodagh ny keayrtyn, ta'n ceaghley jeant oc ry-chlastyn foast:




#Article 83: Cornish (429 words)


Ta Cornish ny Kernowish (Cornish: Kernewek/Kernowek ayns Cummey Screeudeyrys Bun-towshanit; Kernewek ayns CC as KK; Kernowek ayns CCL as KB; as Curnoack ayns CYA) ny çhengey Cheltiagh ta loayrit 'sy Chorn. Hannee yn çhengey myr çhengey yn phobble ayns rheynnyn ny Corn derrey jerrey yn 18-oo eash, agh veih toshiaght y 20-oo eash ta deiney ennagh jannoo eiyrtysyn ee y aavioghey.

Rere studeyrys liorish Kenneth McKinnon 'sy vlein 2000, va Cornish ghlane ec mygeayrt 300 dooinney. Agh rere speeideilys yn aavioghey t'eh oolit dy vel Cornish ghlane ec 2,000 dooinney 'sy vlein 2008, as va ram sleih fo jeih bleeaney as feed er nyn droggal ayns Cornish as Baarle.

Ta'n çhengey ry-akin ayns enmyn ynnydyn er feie yn choontae, as ta tustey mie ny çhengey cur cooney da deiney as ad jannoo eiyrtys toiggaltys y chur orroo. Ta enmyn Cornish ymmydit myr enmyn paitçhyn, beiyn, thieyn, as baataghyn. Ta ram lettyraght ry-gheddyn ayns Cornish jiu, as she bardaght y genre smoo scanshoil.

Haink y Phrota-Chornish gys kione ny yei scarrey magh ny Brythonee ayns Somerset, Dorset, Devon as y Chorn veih ny Brythonee elley ayns Bretin liorish Cah Deorham 'sy vlein 577. Rere mooadaghey Wessex harrish ny h-eashyn ny yei, va'n thalloo fo stiurey ny Brythonee Heear Yiass ny sloo as ny sloo. 'Sy vlein 927, hug Athelstan ny Celtiee heear yiass magh ass Exeter as ren eh joarey ass y Tamer eddyr Exeter Anglo-Hostynagh as y Chorn Cheltiagh. Ny yei shen, hoshee yn çhengey gaase, as 'sy vlein 1300 va mygeayrt 38,000 loayreyderyn jeh'n çhengey. Rieau neayr's shen, huitt y mooad loayreyderyn ayns ny bleeantyn ny lurg:

 Noteyn: E = ooley yn phobble 'sy Chorn; L = ooley loayreyderyn ny Cornish; Q = Cornisheyryn 'sy cheead

T'ad focklyn ayns laue-screeuyn Ladjyn yn obbyr De Consolatione Philosophiae liorish Boethius veih'n vlein 525 ny kied focklyn ayns Cornish, as eh jannoo ymmyd jeh ny focklyn ud rocashaas, ny v'eh (yn aigney) dwoaie da ny h-ynnydyn dorraghey.

Ta fockley magh ny Cornish tradishoonagh ny red far-vriwnyssagh, agh ta coardailys son y chooid smoo rish sheeanchoryssaghtys ny Cornish Aavioghit.

Shoh taabyl ny Cornish Aavioghit myr ta moyllit son fockley magh chairscreeu ny Cornish Cho-unnanaghit Lhiasit (CCL), as jannoo ymmyd jeh cowraghyn veih'n  (ASE).

Shoh taabylyn ny Cornish Aavioghit myr ta moyllit son fockley magh cairscreeu ny Cornish Cho-unnanaghit Lhiasit (CCL), as jannoo ymmyd jeh cowraghyn veih'n  (ASE).

Ta'n taabyl shoh cosoylaghey focklyn Cornish ennagh (screeuit ayns cairscreeuyn CYA, Kernewek Kemmyn as CSB) lesh corrymyn rish ny çhengaghyn Celtiagh elley.

Ta lettyraght as fockley magh ny raaghyn shoh heese gollrish bun-towshanyn Chernewek Kemmyn:




#Article 84: Mec Vannin (133 words)


She partee ashoonaghys Manninagh Mec Vannin. V'eh currit er bun 'sy vlein 1962 as ta çhaglymyn lesh giare-hennaghys oc er ve ayn neary's 1964. Ta eie-oaylleeaght y phartee dy hayrn ersooyl staydys Vannin myr Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh as cur er bun steat kionyssagh veagh ny phobblaght.

T'eh soilshaghey magh ny kiarailyn echey myr shoh:

Ny cheayrtyn, ta'n partee er fys myr The Manx Nationalist Party, agh cha nel Mec Vannin as yn Partee Ashoonagh Vannin yn un red.

Va Mec Vannin goll er croo ayns 1962 as ta çhaglymyn lesh giare-hennaghys oc er ve ayn neary's 1964.

Ta bishaghey Mec Vannin er ngholl rish staydys yn ellan myr pargys-keesh T'ad er stiurey troddanyn noi kemmyrkee dys yn ellan, er lheh voish Sostyn. Shoh cooish vooar daue foast ayns nyn stayd as nyn bolasee.




#Article 85: Çhengoaylleeaght (1971 words)


She studeyrys oaylleeagh er glare ee çhengoaylleeaght, my t'ee sheiltynagh ny feamagh. Sleih ta goaill ayns laue yn studeyrys shoh, t'ad nyn jengoayllee.  

Ta çhengoaylleeagh ny çhaglymockle son ooilley oaylleeaghtyn ta jannoo studeyrys er lheid ennagh jeh glare ny çhengaghyn. Dy cadjin t'eh goll er rheynn myr ayrn jeh cowroaylleeaght (studeyrys er cowraghyn). Cha nel e olteynys jeh'n possan shoh gyn argane ennagh. Ta kuse dy sleih credjal dy vel çhengoaylleeaght ny h-ellyn. Dy cadjin, ayns ollooscooillyn, t'eh currit rish ny h-ellynyn. Ta çhengoaylleeaght goaill stiagh ymmodee magheryn cadjin, as adsyn feer anchasley rish-y-cheilley. Ta studeyrys er glare cadjin, veih troggal ghlare (grammeydys) dys keeall (semantaght). Ta studeyrys grammeydys combaasey jalloo-oaylleeaght (jannoo as caghlaa), 'ocklyn as co-ordrail (reillyn ta reaghey ny aghtyn ta focklyn cochiangley dys raaghyn as abbyrtyn).

Mychione sheeanyn ghlare, ta sheeanchoryssaghtys studeyrys er coryssyn sheean as unnidyn neuloaghtagh sheean, as ta sheeanaghtys bentyn rish troyn hene heeanyn ghlare, sheeanyn neu-ghlare, as ny aghtyn t'ad goll er jannoo as toiggal.

Ta çhengoaylleeaght feamagh eiyrt er sheiltynyssyn çhengoaylleeagh ayns ayrnyn myr ynsaghey çhengaghyn joaree, glare-lheeys, çhyndaa as gorley-oaylleeaght ghlare.

Ta çhengoaylleeaght cosoylaghey çhengaghyn (çhengoaylleeaght soylee) as ronsaghey nyn shennaghtyssyn, dys feddyn co-hroyn ghlare as cur coontey da'n aase as bunneydys echey (çhengoaylleeaght shennaghyssagh).

Ny magheryn cadjin as ymmyd jeant jeu dy cadjin, t'ad: 

Shimmey sorçh dy hur-oayllee ta gobbraghey er studeyrys çhengoaylleeagh, as gyn dy vel coardailys eddyr ad ooilley; myr dooyrt earisheyr Russ Rymer:

Ta bunnys yn shennaghys hengoaylleeaght goaill toshiaght ayns shenn Yn Injey as Yn Ghreag, raad va sleih gobbraghey er çhengaghyn ry-hoi shaleeyn elley. Ayns Yn Injey v'ad geabbey cur baght er teksyn casherick, ayns Yn Ghreag ren ad eh myr aarlaghey son studeyrys er fockleoaylleeaght. Hie çhengoaylleeaght er cur fo studeyryssyn elley, derrey haink yn oaylleeaght neuchroghagh jeianagh t'ayn nish, as ram fo-vagheryn echey.  Va kuse dy keimyn scanshoil er lheh er yn raad. Hug Ferdinand de Saussure bun er tuarastyl troggalagh çhengey, as ren Noam Chomsky lhiasaghey grammeydys gientynagh.

Ard-halee hengoaylleeaght, she soilshaghey dooghys jargaght çhengey gheiney: dy veenaghey ny ta fys er fer ersyn my t'ad gra dy vel çhengey ec; as dy veenaghey cre'n aght dy vel fys er çhengey çheet dys fir.

Ta ooilley sleih cooilleeney slane jargaght ayns çhengey erbee ta goll er loayrt (ny cowraghey, bentyn rish çhengaghyn cowree) mynyngeart traa t'ad gaase, as eshyn gyn ynsagh joinagh, myr t'eh jeeaghyn. Cha nel neugheiney. Ny yei, ta tro bunneydagh coruggyragh ennagh ec deiney ayn dy vel cur jargaght daue, ymmyd jeh çhengey y yannoo. Cha nel obbyr genetagh yn-chronnaghey ayn ta eiyrt er anchaslyssyn eddyr çhengaghyn; nee fer cosney stiagh çhengaghyn erbee t'ad anchoodaghey fo, gyn scansh da'n sliught ny bun kynneeagh ec.

Ta troggallyn çhengoaylleeagh nyn lannoonaghey keeall as sheean (ny mooieaghey elley). Ta kuse dy hengoayllee jannoo sur-oaylleeaght er fo-vagheryn jeh'n troggal çhengoaylleeagh, as adsyn foddee goll er jeshaghey rere yn rolley shoh, veih sheean dys keeall:

Beagh çhengoayllee coardail ry-cheilley dy vel ny magheryn lhie harrish y cheilley dy mooar, agh cha nel cagh goaill rish scansh neuchrogheydagh ghagh magher. Gyn scansh da barel çhengoayllee ynrican ennagh, ta bun-eie ec dagh magher as adsyn greesaghey ram aahirrey ard-schoillaragh.

Tessen er y cheilley marish nyn magheryn shoh ta magheryn reaghit er yn torçh jeh factor mooie t'ad smooinaghtyn er.  

Myr sampleyr:

Ta çhengoaylleeaght sheiltynagh crouw hengoaylleeaght ta gobbraghey er kiaddyn fys ghlare. Cooid scanshoil jeh'n shalee shoh, t'eh feddyn as soilshaghey troyn t'ec dagh ooilley çhengey (cagh-troyn). Ny magheryn ta coondit myr cree hengoaylleeaght sheiltynagh, t'ad co-ordrail, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as semantaght. Ga dy vel sheeanaghtys cur cooney da studeyryssyn sheeanchoryssagh dy mennick, t'eh faagit mooie dy cadjin veih'n vagher shoh, chammah as shicklaahengoaylleeaght as sheshengoaylleeaght, er yn fa t'ad jeeaghyn er factoryn elley chammah as glare hene.

Ta çhengoaylleeaght sheiltynagh jannoo studeyrys er cowraghyn ghlare dooghyssagh. T'an studeyrys echey er coryssyn ghlare as glare ny haase jeh çhaghteragh, cha nel er çhengaghyn nyn lomarcan ny possanyn jeh çhengaghyn. T'eh ny hassoo noi çhengoaylleeaght soylee (as eshyn jannoo studeyrys er nane cowray ghlare liorish jeeaghyn er daa hengey, dy cliaghtagh) as çhengoaylleeaght shennaghyssagh (as eshyn jeeaghyn er shennaghys as aase hengaghyn). Cha nel ny çhengaghyn hene feer scanshoil da'n studeyrys, agh ny cowraghyn as coryssyn t'oc.

Ta çhengoaylleeaght feamagh ny vagher yl-vagheragh as eh cur enney er, ronsaghey as cur çhebbyn er feyshtyn feer-vea ta bentyn rish glare. Kuse dy ny magheryn ard-scooillaragh ta bentyn rish çhengoaylleeaght feamagh, t'ad ynsaghey, shicklaage, antrapoaylleeaght as sheshoaylleeaght. T'eh jeeaghyn er feyshtyn mychione cultoor, lheeys, fysseree, yn leigh, politickaght, dellal, sheshaght cadjin, çhaghteraght as ymmodee reddyn elley.

Crouwyn mooar hengoaylleaght feamagh, t'ad goaill stiagh daa-hengaght as yl-hengaght, çhaghteraght coearroodeyr-reaghit, oltscarrey colioartys, ynsaghey çhengaghyn, sheshengoaylleeaght, cosney stiagh nah hengey, reillyn as cummey çhengaghyn, keeayllaghoaylleeaght, çhengoaylleeaght quaiyllagh, as çhyndaa.

Ta çhengoayllee sheiltynagh gobbraghey dy 'eddyn cadjinys, sthie çhengaghyn lomarcan as eddyr ooilley çhengaghyn neesht. Ta çhengoaylleeaght feamagh goaill ny eiyrtyssyn as cur rish ad er magheryn elley. Dy mennick ta çhengoaylleeaght feamagh çheet er ymmyd ronsaghey çhengoaylleeagh dy ynsaghey çhengaghyn, agh ta sleih jannoo ymmyd jeh eiyrtyssyn ronsaghey çhengoaylleeagh son cooishyn elley neesht.

Ny keayrtyn, ta shicklaahengoaylleeaght ny çhengoaylleeaght cho-earrooagh currit marish çhengoaylleeaght sheiltynagh, er yn fa dy vel ad jeeaghyn er glare myr rheynn jeh peiagh, noi ny magheryn ta goaill toshiaght er sheshaght as ronsaghey ymmyd ghlare ny hrooid.

Dy mennick, ta sheshengoaylleeaght cur er fo-vagheryn ennagh ta jannoo studeyrys er cooid ennagh mychione sleih, ymmyd ghlare as sheshaght, myr ard-ennym.

Erskyn ooilley, ta troggal ollooscooillyn jannoo briwnys er yn aght t'ad reirey ny magheryn shoh.

Dy cadjin, ny magheryn ta currit fo çhengoaylleeaght feamagh, t'ad:

Ta çhengoaylleeaght soylee (fockle-oaylleeaght soylee 'sy toshiaght) ny chrouw jeh çhengoaylleeaght shennaghyssagh ta bentyn rish cosoylaghey çhengaghyn do feddyn magh my vel mooinjerys shennaghys eddyr oc. Foddee ve mooinjerys eddyr çhengaghyn liorish cochleayney ny fuilleeaght genetagh. Fuilleeaght genetagh, t'eh cowraghey bunneydys cadjin ny fraue-hengey, as ta çhengoaylleeaght soylee geabbey troggal cleinyn çhengaghyn, aahroggal fraue-hengaghyn as soilshaghey ny caghlaaghyn ren ny çhengaghyn t'ayn nish.

Ny keartyn, ta'n ennym shoh goll er jannoo myr ard-ennym goaill stiagh ooilley magheryn çhengoaylleeagh ta cosoylaghey çhengaghyn. Ta crouwyn çhengoaylleeaght elley ayn, as adsyn cosoylaghey çhengaghyn.  Ny yei shen, cha nel ooilley çhengoayllee soylee goaill rish ad myr rheynn jeh çhengoaylleeaght soylee:

Keayrtyn ta çhengoaylleeaght cholhaihagh goaill stiagh studeyrys er çhengoaylleeaght eddyr-obbraghey marish raadyn studeyrys ard-scooillaragh elley. Ta çhengoaylleeaght sheiltynagh jannoo studeyrys er glare liorish hene, agh ta ny sorçhyn eddyr-rheynn dy hengoaylleeaght smooinaghtyn er ny aghtyn ta glare eddyr-obbraghey marish yn teihll. Dy mennick ta ny magheryn shoh currit fo çhengoaylleeaght feamagh – ta ram reddyn dy rheynn ny magheryn.

Ta sheshengoaylleeaght, çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh as antrapoaylleeaght hengoaylleeagh nyn oaylleeaghtyn sheshoil, as adsyn jannoo studeyrys er eddyr-obbraghey hengoaylleeaght as sheshaght cadjin.

Ta shicklaahengoaylleeaght as neayrhengoaylleeaght cur ry-cheilley oaylleeaght lheeys as çhengoaylleeaght.

Magheryn çhengoaylleeaght eddyr-vagher elley, t'ad goaill stiagh cosney stiagh glare, çhengoaylleeaght aafilleydagh, çhengoaylleeaght cho-earrooagh as smooinaghtoaylleeaght.

Ec y traa t'ayn, ta eirtys as çhengoaylleeaght currit er ny soilshaghey ynrican. Ta çhengaghyn geabbey reddaghey dooghys ghlare gyn briwnys leagh y yannoo ny gra ny lhisagh yn çhengey ve 'sy traa ry-heet. Ny yei shen, shimmey oayllee as ancheirdagh ta sarey reillyn ghlare, as shassoo er aghtyn er lheh myr ny lhisagh cagh jannoo.

Dy cliaghtagh ta sareyderyn ry-gheddyn mastey ynseyderyn as earisheyryn, cha nel mastey çhengoayllee jarroo. Ta marelyn leayr oc er ny ta kiart as aggairagh, as t'ad goaill orroo hene y currym shickyraghey dy bee yn sheeloge ry-heet jannoo ymmyd jeh'n torçh jeh çhengey as eh smoo cosoylagh rah orroo y chur, dy mennick yn abbyrt cadjinit. Foddee bun nyn neufuillaghtaght jeh ymmyd neuyesh goaill stiagh ouyrs er noa-ockleyn, kianglyn da abbyrtyn nagh mie lesh sleih, as sheiltynyssyn doltit. Ta lhieggan trome ec kinseyryn, as adsyn laccal astyral focklyn ny troggallyn dy vel traartagh da sheshaght, er lhien.

Soilshagheyderyn, er y laue elley, cha nel ad ayns coardailys rish eie ymmyd neuyesh ny hareyderyn. Ny keayrtyn beagh ad cur lhiehagh er ny ymmydyn as ny fir elley smooinaghtyn orroo, foddee. Foddee dy beagh ad feddyn magh kinjid (reill) as yn ymmyd shoh rere eh. Cha nel ymmyd neuyesh gyn oardreil, ga dy vel ram sareyderyn credjal dy vel. Ta saase soilshagheydagh gollrish saase oaylleeagh ayns magheryn elley, dy mennick.

Cooid mooar jeh studeyrys çhengoaylleeagh bentyn rish dooghys ny anchaslyssyn eddyr çhengaghyn y teihll. Ta'n dooghys anchaslys feer scanshoil da toiggal jargaght çhengagh deiney: my ta jargaght çhengagh deiney feer eignit liorish troyn dooghyssagh yn ghooie, shegin da çhengaghyn ve casley rish y cheilley. My ta'n jargaght çhengey deiney neueignit, foddee çhengaghyn ve feer anchasley.

Agh ta aghtyn anchasley dy chur baght er caslyssyn mastyn çhengaghyn. Myr sampleyr, yn çhengey Ladjyn dy row ny Romaanee loayrt, haink ee dy ve Spaainish ayns yn Spainey as Iddaalish ayns Iddaal. Caslyssyn eddyr Spaainish as Iddaalish, as ram cooishyn t'ad kyndagh rish nyn fuilleeaght chadjin veih Ladjyn. Myr shen, rere sheiltynys, my tro ec daa hengaghyn, foddee eh ve kyndagh rish fuilleeaght chadjin ny tro ennagh jeh'n ablid çhengey deiney. Dy dooghyssagh, foddee taghyrt gyn tort ve bun y chaslys, gollrish mucho ayns Spaainish as much ayns Baarle, as ad gyn mooinjerys erbee ayns shennaghys, ga dy vel yn keeall cheddin oc as sheean cosoylagh neesht.

Dy mennick, cha noddagh fuilleeaght chadjin ve bun y caslys. Dy vel eh aashagh da deiney çhengaghyn y ghynsaghey, foddee shin gra dy vel çhengaghyn er ve goll er loayrt rish yn lane traa dy vel deiney jeinagh (dy bea-oaylleeaght) er ve ayn, er y chooid sloo; lieh-cheead thousane bleiney, s'cosoylagh.  

Towshanyn neuchrogagh chaghlaa çhengey (myr sampleyr, cosoylaghey çhengey henn screeuyn rish ny çhengaghyn inneenagh ta goll er loayrt jiu), t'ad cowraghey dy vel caghlaa tappee dy liooar nagh vodmayd cur aayannoo er çhengey va sleih loayrt cho foddey er-dy-henney; ny yei shen, troyn cadjin hengaghyn ta goll er loayrt ayns rheynnyn anchasley jeh'n teihll, cha nel shin goaill myr feanish jeh fuilleeaght chadjin.

Ny eer smoo feeu baght, ta cooishyn screeut jeh çhengaghyn cowree goll er croo ayns possannyn sleih bouyr veih'n vrein, as cha nod ad er ngoll er anchoodaghey da glare loayrtit. Troyn ny hengaghyn cowree shoh, t'ad covial son y chooid smoo da ny troyn çhengaghyn loayrtit, as cur niart da'n varel nagh vel ny troyn shoh kyndagh rish fuilleeaght chadjin agh rish troyn smoo cadjin jeh'n aght ta çhengaghyn goll er ynsaghey.

Giare y ve, ta çhaglym troyn cadjin da ooilley çhengaghyn (dy sheiltynys), as çhengoaylee cur ooilley-ghrammeydys. Ta ram resooney er ny troyn echey.  Chammah as shen, ta çhengoayllee as neuhengoayllee jannoo ymmydyn anchasley jeh'n fockle shoh.

Troyn ghlare ta ec cagh, foddee ad ve bentyn rish taghyrtyn ta çheet er cagh. Myr sampleyr, ta cagh çheet er ushtey, as ta fockle ec dagh çhengey as ushtey yn bun echey. Ny yei shen, ta ooilley-ghrammeydys geabbey meenaghey ny troggalyn as shegin daue rheynn çhengey deiney y ve, kyndagh rish troggal yn keeall deiney. Er y fa shen, my ta caslyssyn ennagh eddyr çhengaghyn ayn kyndagh rish taghyrtyn casley, cha nel adsyn ymmydoil son freggyrt ny feyshtyn s'creoi mychione ooilley-ghrammeydys. Dy jarroo, ta taghyrtyn rheynn jeh'n obbyr çhengey y ynsaghey; agh cha liooar eh, er y fa nagh vel beiyn ta gaase nyn mast'ain gynsaghey agh beggan çhengey deiney er y chooid smoo.

Shoh sampleyr smoo symoil: abbyr dy vel dagh çhengey deiney cowraghey breearyn as enmyn (er yn chooid sloo jeh çhengoayllee, ta shoh kiart). Ta feme bun ny share ec shen, er y fa nagh vel enmyn as breearyn ayn 'sy teihll, gyn dy vel çhengaghyn jannoo ymmyd jeu.

Dy cadjin, foddee tro ayns ooilley-ghrammeydys ve kyndagh rish troyn cadjin smooinaght deiney, ny tro smooinaght deiney as eshyn ec glare er lheh. Cha nel fys dy liooar ec sleih er smooinaght deiney dy cadjin, anchaslys feeu y yannoo. Myr yn eiyrtys shoh, ta çhengoaylleeaght sheiltynagh cliaghtey gra cadjinyssyn gyn jannoo briwnys my vel yn cadjinys bentyn rish rheynnyn elley jeh smooinaght.




#Article 86: Sheeanaghtys (171 words)


She studeyrys er sheeanyn ghlare deiney sheeanaghtys.  T'eh jeeaghyn er troyn hene sheeanyn ghlare as jannoo, eaishtagh as toiggal ad.  Haink sheeanchoryssaghtys veih sheeanaghtys, as eshyn jannoo studeyrys er coryssyn sheean as unnidyn neuloaghtagh sheean  (m.s. myn-heeanyn as troyn er lheh.  Ta sheeanaghtys bentyn rish sheeanyn hene gyn ny colhaihyn as ymmyd jeant jeu ayndaue ayns çhengaghyn.  Cha nel resooney er semantagh çheet stiagh er yn chorrym oltscarrey çhengoaylleeagh shoh.

Ta tree crouwyn mooar ec sheeanaghtys:

Ta ny smoo na cheead sheeanyn anchasley dy vel yn International Phonetic Association (Sheshaght Sheeanaghtys Eddyr-ashoonagh) goaill rish myr sheeanyn baghtal, as t'ad screeut ayns yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh oc.

Ghow studeyrys sheeanagh toshiaght cho foddey er ash as 2500 blein er dy henney, ayns Yn Shenn Injey.  Ren  screeu coontey jeh'n voayl as aght fockley corocklyn ayns e hraghtys er Sanskrit, ayns yn Queigoo Keead R.C. Ta ny Abbyrlhittyn Indagh mooar reaghey nyn gorocklyn jiu rere ny rangyn v'echey.

S'treih lhiam dy vel ad ayns Baarle. Er-lhiam nagh vel red ennagh 'sy Ghaelg ayn.




#Article 87: Yn Çheer Injil (413 words)


Ta'n Çheer Injil ny Çheer y Vagheragh (, ) ny çheer 'syn Oarpey Heear, as t'ee jannoo seose y chooid vooar jeh Reeriaght ny Çheer Injil. T'ee ny reeriaght vunraghtoil gheynlagh ard-whaiylagh. Ta'n Çheer Injil çhemmit liorish Mooir Hostyn da'n twoaie as da'n sheear, liorish y Velg da'n jiass, as liorish y Ghermaan da'n shiar. She Amsterdam y preeu-valley as she ynnyd y reiltys yn Haag.

Ta'n ennym yn Ollan currit er y Çheer Injil dy mennick, agh cha nel eh shen kiart - ta'n Ollan Hwoaie as yn Ollan Yiass nyn gueiggaghyn ta jannoo seose y Çheer Injil. Ta ny focklyn Ollanagh ny Ollanish ymmydit son cur sheese er pobble, çhengey, as dagh red bentyn rish y Çheer Injil. 

Va'n Çheer Injil nane jeh ny kied deynlaghtyn ard-whaiylagh, as v'ee ny çheer noa-emshiragh veih'n toshiaght. Mastey ught-lhiannooyn elley ta'n çheer ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh (UO), yn RCAH, yn RCTL, yn SHT, as ta reill Kyoto fo-screeuit eck. Myrane lesh y Velg as Lucsemburg t'ee jannoo seose yn unnaneys tarmaynagh Benelux. Ta'n çheer myr oalan son queig quaiylyn eddyrashoonagh: Quaiyl Veayn son Eddyr-Chiartaghey, Quaiyl Eddyrashoonagh y Chairys, y Ving Chimmeeagh Eddyrashoonagh son yn Eear-Yugoslaavey, y Whaiyl Chimmeeagh Eddyrashoonagh as y Ving Er Lheh son y Livaan. Ta ny kied kaire jeu nyn soie 'syn Haag myrane lesh y jantys fys kimmeeagh jeh'n UO, Europol. Lesh shen hooar y çheer yn ennym preeu-valley leighoil y theihll.

Ta'n Çheer Injil ny çheer injil dy çheeroaylleagh, lesh 27% jeh eaghtyr as 60% jeh sleih-earroo ny çheerey fo ardjid ny marrey. Va ardjyn mooarey mooadit trooid lhiasaghey thallooin as freilt trooid corys yl-chast jeh claddee as cleighyn. Ta cooid vooar jeh'n Çheer Injil jeant seose jeh inveryn da tree awinyn Oarpagh mooarey, as ad jannoo seose deltey ny Rhiney-Meuse-Scheldt. Ta'n chooid smoo jeh'n çheer feer rea, agh ta cruink veggey ry-akin 'sy niar yiass as ta reaynyn jeh cruink injil ayns mean y çheer.

Ta'n Çheer Injil feer cummaltit lesh glooaght ard y phobble. T'ee dy mie er enney son ny mwyljyn geayee, laaylyn, braaigyn maidjagh, crockanys Ollanagh, caashey Gouda, ellyneyryn reayrtagh, daawheeylyn, as ayns bishaght, towseyn tradishoonagh as grayseyn theayagh lheid as y fuillaghtys soshialagh. Ayns ny bleeantyn shoh chaie haink er y çheer dy ve mie er enney er son ny polaaseeyn libraalagh lesh druggaghyn, streebeeys, homocheintys, myghin-varroo as geayrtnys.

Ta'n Çheer Injil rang-oardit 'sy 12-h ynnyd mastey 157 çheeraghyn myr nane jeh ny tarmaynyssyn capitlagh smoo seyr-vargagh 'sy theihll rere Ayndagh Seyrsnys Tarmaynagh.




#Article 88: Balley Aah Luain (123 words)


She balley ayns Nerin eh Balley Aah Luain (, ). Ta'n balley ny lhie er Awin ny Shannon faggys da'n voayl smoo jiassagh jeh Loch Rí. Ta'n balley ny hoie er gerrey da çheshvean çheer-oaylleeagh ny çheerey, er y joarey eddyr daa choontae - Coontae Ros Comain ayns Queiggey Connaghtey 'sy neear, as Coontae ny h-Eearvee ayns Queiggey Lion 'sy niar. Rere coontey-pobble 'sy vlein 2006 ta 17,544 cummaltee 'sy valley.

Ta Balley Aah Luain lannoonit rish Kastell-Briant 'sy Vritaan 'sy Rank. Ta caghlaaghyn scollagagh taghyrt eddyr scoillyn Valley Aah Luain as scoillyn Kastell-Briant dy mennick. Ta caghlaaghyn scollagagh taghyrt eddyr scoillyn Valley Aah Luain as scoillyn ayns ny baljyn Germaanagh Ludwigshafen am Rein as Menden, ga nagh vel lannoonys eddyr ny baljyn.




#Article 89: Moldova (334 words)


Ta Moldova, ny Pobblaght Voldova dy h-oikoil (Moldovish: Republica Moldova), ny çheer hallooinit 'syn Oarpey Hiar. T'ee ny soie eddyr y Romaan da'n sheear as yn Ookraan da'n twoaie, da'n shiar, as da'n jiass. 

Ayns ny shenn traaghyn va thalloo ny çheerey noa-emshiragh ny cooid jeh Dacia, as lurg shen haink ee fo cleayney yn Impiraght Romanagh. Ayns ny Mean Eashyn, va'n chooid smoo jeh'n thalloo ny cooid jeh Prinsaght ny Moldaav. Ayns 1812, va'n lieh hiar jeh'n phrinsaght goit stiagh ayns Impiraght ny Roosh as haink urree dy ve er enney myr Bessarabia. Eddyr ny bleeantyn 1856 as 1878, va daa choontae currit er ash dys y Voldaav, as ayns 1859 v'ad unnaneysit lesh Wallachia dy chur y Romaan noa-emshiragh er bun.

Er tuittym Impiraght ny Roosh ayns 1917, va Pobblaght Gheynlagh ny Moldaav currit er bun, as hie ee stiagh 'sy Romaan Vooar ayns 1918. Ayns 1940, va Bessarabia ruegit liorish yn Unnaneys Soveidjagh, as v'ee rheynnit eddyr PHH ny h-Ookraan as PHH ny Moldaav noa. Lurg caghlaa laueyn ayns 1941 as 1944 car y Nah Chaggey Dowanagh, va thalloo ny çheerey noa-emshiragh currit fo smaght yn Unnaneys Soveidjagh derrey'n seyrsnys eck er 27 Mee Luanistyn, 1991. Va Moldova lhiggit stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns Mee Vayrnt 1992.

Ayns Mean Fouyir ny bleeaney 1990, va reiltys scarreydagh currit er bun ayns Transnistria, y straih jeh Moldova ta ny soie er broogh hiar jeh'n awin Dniester. Lurg caggey giare ayns 1992, haink urree dy ve neuchroghagh de facto, agh derrey'n laa t'ayn cha nel ee er enney ec çheer erbee jeh'n AU.

Ta'n çheer ny deynlaghys parlamaidagh lesh eaghtyrane myr kione steat eck as ard-vinishter myr kione reiltys. Ta Moldova ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Coonseil ny h-Oarpey, yn RTT, yn RSCO, GUAM, y CSS, yn CTMD as reagheydyssyn eddyrashoonagh elley. Ec y traa t'ayn ta Moldova geearree çheet stiagh 'syn Unnaneys Oarpagh, as ta'n chied Phlan Jantys tree vleeaney currit ayns bree çheu sthie jeh crauelagh Polasee Nabooys Oarpagh (PNO). 




#Article 90: Monaco (205 words)


Ta Monaco, ny Prinsaght Vonaco (; Monacish: Principatu de Múnegu; ; ), ny steat ard-valjagh veg 'syn Oarpey Heear er coose hwoaie meanagh ny Meanvooir, as joarey eck lesh y Rank er tree çheughyn, as ny soie mygeayrt 16 km veih'n Iddaal. Ta'n çheer beggan ny sloo na 2 km² er eaghtyr lesh begnagh 33,000 cummaltee. Ta Monaco ny çheer smoo cummaltit rere glooaght y phobble 'sy theihll, as t'ee ny çheer Frangish sloo 'sy theihll. She Monaco ennym ny çheerey myrane lesh ennym y phreeu-valley. Dy mennick t'eh er credjal dy vel ee ny pargys-keesh, as ta shiartanse dy ny cummaltee nyn gummaltee feer verçhagh as ad çheet ass çheeraghyn joarree. Ta ny deiney shen jannoo seose mooar-chooid jeh'n sleih-earroo ec mygeayrt 84% earroo yn phobble.

Ta Monaco ny reeriaght vunraghtoil as ny prinsaght, as she y Flah Albert II fer toshee yn steat. Ta Monaco er ny ve reirit ec Reeraghtys Grimaldi veih'n vlein 1297, as va seyrsnys y steat currit er enney dy h-oikoil liorish Conaant Frangagh-Monacagh 'sy vlein 1861. Faagail magh dy vel Monaco ny steat seyr, ta coadey ny çheerey ny reggyrtys Frangagh. Cha nel Monaco ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh agh ta'n oarey eck myr argid cadjin ny çheerey.




#Article 91: Minsk (112 words)


She preeu-valley ny Belaroosh eh Minsk (, roish 1939 — Менск, ). Myrane lesh shen, ta staydys reiragh er lheh ec Minsk as t'eh ny ynnyd reiragh son Queiggey Minsk as son Ard Minsk, ga nagh vel y balley hene goit stiagh myr paart jeh'n daa rheynn shen. Ta'n balley ny chree arraghey, politickagh, tarmaynagh, cultooragh as oaylleeagh 'sy çheer. Ta kione-cherroo yn CSS ny hoie 'sy valley. Ta'n balley ny hoie er gerrey da çheshvean çheer-oaylleeagh ny Belaroosh er brooinyn ny h-awinyn Svislach as Niamiha. Ta'n balley 308 km² er eaghtyr as ta 1,838,200 (2010) deiney cummal 'sy valley. Ta'n ard baljagh goaill stiagh mygeayrt 30 fo-chaayryn as begnagh 3,000,000 deiney.




#Article 92: Warszawa (159 words)


She preeu-valley y Pholynn eh Warszawa ny Warsaw (. T'eh ny chaayr smoo 'sy çheer as 1.726 villioon cummaltagh ayn mastey 2.666 villioon cummaltagh 'syn ard moir-valjagh. Ta'n chaayr 517.24 kilomeader kerrinagh er eaghtyr as ta'n ard moir-valjagh 6,100.43 kilomeader kerrinagh er eaghtyr. T'eh soit er yn awin Wisła, mysh 260 kilomeader veih'n Vooir Valtagh as 300 kilomeader veih Sleityn Carpathia.

She caayr ghowinagh, kione jurnaa scanshoil da turryssee, as cree scanshoil tarmaynagh t'ayn. Ta'n far-ennym caayr y veaynushag currit er y chaayr er coontey earroo ny caggaghyn haghyr 'sy chaayr. Lurg y Nah Chaggey Dowanagh, v'eh er y lught reill y chaayr y aahroggal myr eiyrtys er y jeeyl va jeant da'n chaayr tra va mysh 85% jeh'n chaayr scrysst. Ta enney mooar er y chaayr, chammah, myr caayr ny plaaseyn, garaghyn reeoil as pairkyn mooarey. Shimmey aarys ooasle as thie ooasle ta ry-gheddyn faggys da çheshvean y chaayr.

Ta'n arrane Warszawianka coontit myr anthym neu-oikoil y chaayr.




#Article 93: Reykjavík (125 words)


Ta Reyjavík ny phreeu-valley as ny valley smoo 'syn Eeslynn. T'eh ny phreeu-valley ashoonagh smoo twoaieagh er y theihll. T'eh soit ayns sheear yiass ny çheerey, er coose yiass Vaie Faxaflói. Lesh 120,000 cummaltee t'eh ny çheshvean er bioyrid tarmaynagh as reiltysagh.

T'eh er credjal dy vel Reykjavík ny voayl y chied choloin beayn 'syn Eeslynn, as t'eh er credjal dy vel eh currit er bun liorish Ingólfur Arnarson mygeayrt ny bleeaney 870. Derrey yn 18-oo eash cha row troggal baljagh ayns boayl y valley. Va'n balley bunnit 'sy vlein 1786 myr balley traghtee oikoil as daase eh dy corrym harrish ny jeihaghtyn ny yei as eh caghlaa gys ynnyd ardjynagh, as ynnyd ashoonagh ny s'anmey , ry hoi traght as bioyridyn theayagh as reiltysagh.




#Article 94: America Veanagh (152 words)


She America Veanagh () ard çheer-oaylleeagh meanagh America. Ta'n ard shoh jannoo seose y chooid whingagh smoo jiassagh jeh mooar-rheynn America Hwoaie as t'eh kiangley rish America Yiass 'sy niar yiass. My vel eh coontit myr cooid jeh cummey co-unnaneit ny mooar-rheynnyn, t'eh coontit myr fo-vooar-rheynn. Ta America Veanagh jeant seose jeh shiaght çheeraghyn: y Coose Berçhagh, y Ghuatemaley, ny Hondooraghyn, y Nickeraag, y Phanamaa, y Salvador, as y Veleesh. Ta America Veanagh ny chooid jeh biovoayl bea-neuchaslid Vesoamerica ta sheeyney veih'n Ghuatemaley Hwoaie gys y Phanamaa veanagh. T'eh caglit 'sy twoaie liorish Meksico, liorish y Vooir Charibagh 'sy niar, liorish y Cheayn Sheealtagh Hwoaie 'sy neear, as liorish y Cholombey 'sy niar yiass.

Ta America Veanagh 524,000 km2 ((202,000 mi ker) er eaghtyr, ny begnagh 0.1% jeh eaghtyr y Chruinney. 'Sy vlein 2009, v'eh oolit dy row 41,739,000 deiney cummal ayn. Myr shen, ta 77 deiney cummal ayns dagh kilomeader kerrinagh.




#Article 95: Buenos Aires (172 words)


Ta Buenos Aires ny phreeu-valley as ny valley smoo 'syn Argenteen. T'eh ny lhie er coose jiass Río de la Plata er coose hiar yiass America Yiass. Cha nel Buenos Aires ny chooid jeh Queiggey Buenos Aires, as cha nel eh ny phreeu-valley er. T'eh ny slyst conastagh hene-reiltagh jeh'n çheer, ansherbee. Ta Buenos Aires Mooar ny treeoo covaljys smoo ayns America Ladjynagh lesh 13 millioonyn cummaltee.

Ny yei streeuyn y 19-oo eash, haink er Buenos Aires dy ve conastit as v'eh scarrit magh ass Queiggey Buenos Aires ayns 1880. Va ny joaraghyn mooadit dys ny baljyn Belgrano as Flores y chur stiagh 'sy valley.

Va ennym ny kemmyrk Nostra Signora di Bonaria ayns Cagliari ny Sardeen currit er y valley, as Bonaria çhyndaait myr Buenos Aires (Gaelg: Geayaghyn Mie ny Aer Vie). Ayns bunraght ny bleeaney 1994 hooar y balley staydys hene-reiltagh as va ennym noa currit er: Ciudad Autónoma de Buenos Aires (Gaelg: Ard-valley Hene-reiltagh Buenos Aires)

Ta'n ennym porteños (sleih ass y phurt) currit er sleih ass Buenos Aires.




#Article 96: Yn Asserbajaan (136 words)


She çheer 'sy Choagaash ny h-Oaraishey ee yn Asserbajaan () ny Pobblaght ny h-Asserbajaan (). T'ee ny soie ayns çheshvean y chrossag eddyr yn Oarpey Hiar as yn Aishey Heear as t'ee çhemmit liorish y Vooir Chaspagh 'sy niar, liorish y Roosh 'sy twoaie, liorish Çhorshey 'sy neear hwoaie, liorish yn Armeain 'sy neear, as liorish yn Eeraan 'sy jiass. Ta'n chreeagh vooie Naxçıvan çhemmit liorish yn Armeain 'sy twoaie as 'sy niar, liorish yn Eeraan 'sy jiass as 'sy neear, as liorish y Turkee er feie joarey giare 'sy neear hwoaie. She Bakı preeu-valley ny çheerey. Rere coontey-pobble ny bleeaney 1999 va 7,953,438 deiney cummal 'sy çheer, as va 9,165,000 deiney ayn rere ooley-pobble ny bleeaney 2011. Ta'n Asserbajaan ny çheer smoo mastey ny çheeraghyn Coagaashagh as ish 86,600 km2 (33,436 mi ker) er eaghtyr.




#Article 97: Antigua as Barbuda (150 words)


She çheer ellanagh ee Antigua as Barbuda (Baarle: Antigua and Barbuda, Spaainish son Shenn as Faasaagagh). Ta'n çheer ny lhie er joarey hiar ny Mooir Caribagh rish y Cheayn Sheear. Myr t'an ennym cur cowrey da, ta'n çheer jeant seose jeh daa ellan mooar - Antigua as Barbuda - chammah as shiartanse dy ellanyn beggey elley. Ta ny h-ellanyn nyn nabooyn ayns çheshvean ny h-Ellanyn Fasteeagh as t'ad soit mygeayrt 17 keimyn hwoaie veih Cryss ny Cruinney.

Ta 82,000 cummaltee ayns Antigua, as t'ad jeant seose jeh mestey sleih jeh'n sluight Affrickagh Heear, Ghoaldagh, as Phortiugagh. Çheu yiass veih Antigua as Barbuda, ta ny h-ellanyn Guadeloupe, Dominica, Martinique, Noo Lucia, Noo Winsen as ny Grenadeenyn, Barbados, Grenada as Trinaid as Tobago nyn lhie. Ta Montserrat soit da'n sheear yiass; ta Noo Kitts as Nevis as Sint Eustatius da'n sheear, as ta Saint Barthélemy, Noo Martin as Anguilla da'n sheear hwoaie.




#Article 98: Israel (504 words)


She çheer 'syn Aishey ee Israel (, Yisra'el; ). T'ee soit er slyst hiar yiass y Veanvooir. T'ee çhemmal rish y Livaan 'sy twoaie, rish y Teer 'sy niar hwoaie, rish y Jordaan as y Vroogh Heear 'sy niar, rish yn Egypt as Straih Ghaza 'sy neear yiass, as rish Lhoob Aqaba 'sy Vooir Ruy 'sy jiass. Ta'n çheer jeant seose jeh shiartanse dy hroyn çheer-oaylleeagh gyn bwooise er y nhee dy nee çheer veg t'ayn. Ayns Bun-leighyn y steat, ta Israel cur sheese urree hene myr Steat Ewagh as Deynlagh. Cha nel steat elley erbee ayn 'sy theihll raad ta'n chooid smoo jeh ny cummaltee ayn nyn Ewnyn.

She Tel Aviv caayr argidoil Israel, as she Jerusalem y chaayr smoo rere earroo yn phobble. Ta Israel hene coontey Jerusalem myr preeu-valley yn steat, ga nagh vel y soiaghey shen er enney ec ram çheeraghyn. 'Sy vlein 2012 va 7,956,000 deiney cummal ayns Israel; 5,995,700 nyn Ewnyn, 1,642,000 nyn Arabee (goaill stiagh ny Droosee as ny Bedoonee).

She pobblaght gheynlagh fo corys parlamaidagh eh Israel. Ta oltey yn pharlamaid, marish pohlldey veih tromlagh y pharlamaid, çheet dy ve ny Ard-vinishter. She fer toshee jeh'n phartee politickagh smoo ayn yn ard-vinishter son y chooid smoo. She toshiagh y reiltys as toshiagh yn ard-choyrle yn ard-vinishter. Ta 120 oltey goll er reih da'n pharlamaid, as eh er enney myr y Knesset. Ta olteynys 'sy Knesset bunnit er corys tuarystallys coreiragh jeh ny parteeyn politickagh, marish toshiaght reihyssagh jeh 2%. Rere shen, s'mennick dy vel co-reiltyssyn ayn.

Ta reihyssyn da'n pharlamaid goll er taghyrt dagh kiare bleean rere slattys, agh foddee co-reiltyssyn neuhickyr ny voteyn rouailtys barrant ec y Knesset cur y reiltys ass bree ny s'leaie. Ta Bun-leighyn Israel gobbraghey myr bunraght neuchoadit. Hoshee yn Knesset draghtey bunraght oikoil 'sy vlein 2003 va bunnit er ny leighyn shen. She toshiagh y steat Eaghtyrane Israel, agh cha nel mooarane currym echey faagail magh currymyn er lheh as currymyn jesh-chliaghtagh..

'Sy vlein 2012, va Israel rang-oardit 'sy 92h ynnyd rere Press Freedom Index (Ayndagh Seyrsnys yn Ym-ysseraght) ec Reporters Without Borders – y rhenk s'yrjey 'syn ard echey. Rere creear as coontys Freedom in the World (Seyrsnys 'sy Theihll) 'sy vlein 2013 ec y cholught Freedom House, as eh geearree cur towse er y teyrsnys deynlagh as politickagh ayns dagh ashoon, va Israel coontit myr yn un çheer heyr 'sy Niar Meanagh as ayns Twoaie yn Affrick.

Ta Israel goll er rheynn magh ayns shey slyst reiragh, ta goll er enney 'syn Ewnish myr mehozot (; un. mahoz) – Meanagh, Haifa, Jerusalem, Twoaie, Jiass, as Slyst Tel Aviv, myrane lesh Ard Judaea as ny Samaar 'sy Vroogh Heear. Cha nel Judaea as y Tamaar as ayrnyn jeh Slyst Jerusalem as y Lyst Hwoaie coontit dy h-eddyrashoonagh myr cooid jeh Israel hene. Ta ny slystyn hene goll er rheynn magh ayns as queig fo-lyst jeig, ta goll er enney 'syn Ewnish myr nafot (, un. nafa). Ta dagh fo-lyst goll er rheynn magh ayns jeih ard najooragh as daeed.




#Article 99: Shliggagh (1417 words)


She preeu-valley Choontae Shliggee as y balley smoo ayn eh Shliggagh (, ). T'eh ny valley corpagh as ta kaart baljagh echey, ga nagh vel eh coontit myr caayr rere ny h-aarheynnyn oikoil. Ta'n balley ny hoie er coose Vaie Shliggee ayns twoaie y choontae, ny mygeayrt 220 km çheu heear hwoaie veih preeu-valley ny çheerey, Divlyn as mygeayrt 140 km çheu hwoaie veih Galliu, y chaayr smoo ayns Queiggey Connaghtey. Ta'n balley er ny hroggal er brooinyn an Gharbhóg, yn ard-awin ta roie veih Loch Gile, trooid çheshvean y valley, as stiagh 'sy vooir ec purt y valley. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 va 17,892 deiney cummal 'sy valley hene. Lesh shen, t'eh ny nah ard baljagh smoo ayns Queiggey Connaghtey lurg Galliu. Ta Shliggagh ny valley entreilys, as myr shen, ta ram caaghyn ry-gheddyn 'sy valley, goaill stiagh purt aeragh, purt cheayin, undinyssyn ynsee jeh'n treeoo cheim (An Institiúid Teicneolaíochta, Sligeach as Coláiste San Aingeal, Sligeach), spittal, ynnydyn-shappal, a.r.e. Ec y traa t'ayn, ta cummaltee as shirveishee yn valley shirrey staydys caayragh oikoil veih'n reiltys.

Ta'n ennym Yernish Sligeagh - as eh çheet er boayl shliggagh - çheet magh ass ymmodys eeastyn shliggagh ta feddynit 'syn awin as 'syn inver eck, as ass ny 'thorranyn shliggee' lhean ny ass ny buill aarlagh vee jeh'n Eash Chloaie ta 'sy naboonys. Va'n ennym Sligeach currit er yn awin ta roie trooid y valley dy bunneydagh, agh nish ta'n ennym Garbhóg currit urree. Ta lettyryn Ordnance Survey ny bleeaney 1836 gra dy row laaidyn cairt dy shliggee feddynit fo-halloo ayns ram buill çheusthie jeh'n valley raad dy vel thieyn nyn lhie nish. Ec y traa shen va shliggee cleiyit rish troggalaght undinyn da thieyn. Va'n slane ard, veih inver ny h-awin ec Shliggagh, rish y choose dys yn awin ec Baie Baile Easa Dara, berçhagh er çheu chooid varrey as ad ymmydit veih'n Eash Chloaie Veanagh.

Ta ard-cheeall Shliggee 'syn Eash Chloaie Veanagh soilshit liorish ymmodys buill henndeeagh ta nyn lhie faggys da'n valley, An Cheathrú Mhór er lheh, er lieh-innys Cúil Irra, 3 km veih'n valley. Ren toghailt, jeh chooid An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta da Raad Feayslee Sthie Shliggagh N4 ayns 2002, feddyn magh er injeig thageragh (m. 4000 BRC) as ee fakin magh er boayl y valley noa-emshyragh. V'eh cruinnit liorish jeeig as radling fendeilys, as foddee dy row ee ny boayl traghtee as oardee. Er Edward Danaher, quoi ren y toghailt ayn, ta 'An Machaire Buí taishbyney lhie sheese thieoil jeh'n ard shen ayns Shliggagh, choud's ta foddey-heiltys ny jannooyn ec y voayl taishbyney sleih beayn as rahoil rish ny keeadyn jerrinagh jeh'n wheiggoo milley bleeaney as ny kied cheeadyn jeh'n chiarroo milley bleeaney RC'. Va'n chied çhymbyl ayns Shliggagh troggit mygeayrt tomman mean-eashagh (Ceathrú na Mainistreach Thuaidh, ayns Bailtíní na Garbhóige ).

Ta Maurice Fitzgerald, Çhiarn Ard-vriw Nerin, treishtit dy cadjin lesh bunneeaght y valley mean-eashagh, as eh freggyrtagh son troggal Cashtal Shliggee 'sy vlein 1245. Va Shliggagh loshtit dy mennick car ny h-eash mean-eashagh. 'Sy vlein 1257, ren Geoffry O'Donnell, toshiagh Heer Chonnal, co-hooyl er Shliggagh as va'n balley loshtit echey. Ta recorteyderyn çheet er Shliggagh myr sráidbhaile (straid-valley); fockle ta çheet er balley ny balley beg nagh vel coadit liorish croa ny boalley, as ta jeant seose ass un straid. Ec mean ny 15oo eash dirree yn balley as y phurt rere scansh. 
She Mannishter Shliggee, y vannishter Ghominicagh, yn un hie mean-eashagh faagit ny hassoo 'sy valley. Va'n vannishter bunnit ec Maurice Fitzgerald ayns 1253, agh v'ee stroit liorish aile ayns 1414, as aahroggit myr t'ee jiu. Tra va Balley Shliggee craghti ec sidooryn Frederick Hamilton ayns 1642, va'n vannishter loshtit as va dagh red costal aynjee stroit. Ta'n chooid smoo jeh'n strughtoor, goaill y cor, yn altar grauit as ny cloisteryn stiagh foast ayn nish.

Eddyr ny bleeantyn 1847 as 1851 daag ny smoo na 30,000 dy leih yn çheer trooid purt Shliggee. Ta clagh cooinaght da ny feallee shen soit er ny keiyn, jeeaghyn harrish y Gharbhóg. T'eh nane jeh tree jallooyn va troggit fo foilliu yn Sligo Famine Commemoration Committee dys smooinaghtyn er dreihyn y Ghortey Vooar. Ta tablad 'sy chooylrey ayn, lesh y chione-linney 'Letter to America, January 2, 1850' (Lettyr dys America, 2 Jerrey Geuree, 1850) as eh jannoo cur sheese er skeeal trimshagh jeh un lught thie:

Er y gherrid, ren Shliggagh soilshey er ny kianglaghyn eddyr eh as rollage as screeudeyr y Goon Show, Spike Milligan, as va tablad rooishtit ec eear-hie y lught Milligan ec Earroo 5 Straid Holborn.

Ta nuy bun-scoillyn as shey mean-scoillyn ayns Shliggagh. T'ad ny scoillyn smoo scanshoil na Colleish Ursulagh Shliggee (Ursuline College Sligo), mean-scoill as bun-scoill ny Ben Seyr Ain, Coláiste Cnoic an tSamhraidh, as Scoill Grammar Shliggee. Myrane lesh ny scoillyn shen, ta undinyssyn jeh'n treeoo keim ayns Shliggagh: An Institiúid Teicneolaíochta, Sligeach as Coláiste San Aingeal, Sligeach.

T'ad ny preeu-arteyryn jeh moggyl raaidey Shliggee na: yn N4 dys Divlyn, yn N15 dys Leffyr, Coontae Ghoon ny Ghoal, as yn N16 dys An Blaic, Coontae yn Chavan. Ta fo-rheynn yn N4 eddyr Shliggagh as Cúil Mhuine jeant seose jeh bollagh dooblit. Va'n chied cheim jeh'n raad shen creaghnit ayns Mee Yerrey Geuree ny bleeaney 1998, as eh shaghney ny baljyn Cúil Mhuine as Baile Easa Dara. Va sheeyney da'n raad shen creaghnit ayns Mee Vean Fouyir 2005, as yn ennym Raad Coonee Sthie Shliggee (Inner Relief Road - IRR) currit er. Ta'n raad shen jeant seose jeh bollagh dooblit veih An Cheathrú Rua dys çhymbyl Cnoc an tSamhraidh, raad dy vel eh goll tessen Droghad Hughes. Va'n droghad foslit er 9 Nollick 1988, as eh shaghney ny preeu-straidyn 'sy valley, trooid ny straidyn cruinlagh v'ayn hannah derrey creaghney yn IRR ayns 2005.

Va'n phreeu-straid 'sy valley - Sráid Uí Chonnaill - ceaghlit dys straid choshee er 15 Luanistyn 2006. Va jallooyn gorrym jeh aahroggal as peamadaghey ny straid taishbynit dys y phobble er 23 Jerrey Souree 2008 ayns lhieggan The Sligo Champion y laa shen. Soilshey yn papyr naight magh ny s'anmey nagh row feme ec pobbyl y valley er y pheamadaghey. Ec y traa t'ayn nish, ta'n straid doont da'n traaght, agh cha row peamadaghey jeant da'n straid.

Hooar Shliggagh kianglaghyn raad yiarn dys Divlyn 'sy vlein 1862, lesh foshley stashoon traenagh Shliggee er 3 Nollick ny bleeaney shen. Va kianglaghyn dys Inis Ceithleann as y twoaie foshlit ayns 1881 as dys Limmeragh as y jiass ayns 1895. Va'n raad yiarn dys Inis Ceithleann doont ayns 1957 as haink jerrey er shirveishyn troailtee dys Galliu-Innys-Limmeragh ayns 1963. Er feie bleeantyn mooarey hannee yn raad yiarn dys Galliu-Innys-Limmeragh foshlit dys shirveishyn lughtey liorish CIE, agh ga dy vel eh ass ymmyd nish, t'eh ny chooid jeh'n çhalee aalhiasaghey Bollagh Raad Yiarn Sheear. Ayns 1966 va stashoon traenagh Shliggee aaenmyssit myr Stáisiún Sheáin Mhic Dhiarmada as ennym yn irreyder magh Yernagh, Seán Mac Diarmada ass Coontae Lheeahtrim, currit er. Ta Iarnród Éireann, obbreyder raad yiarn ashoonagh Nerin, stiurey shirveishyn raad yiarn eddyr-valjagh eddyr Shliggagh as Stashoon Uí Chonghaile ayns Divlyn.

Ta Purt Aeragh Shliggee shirveish er Balley Shliggee as Coontae Shliggee, as t'ee ny lhie mygeayrt 8 km (5 mi) magh ass y valley, faggys da'n Leathros. Ta Aer Árann stiurey bollee etlagh dys Divlyn as Manchuin 'sy Reeriaght Unnaneysit.

Ta purt Shliggee dellal lhongyn beggey as ad seose dys 2,000 thunnaghyn meadragh er mealaastey.

Ta shirveish vaaroose baljagh ayn chammah as ee stiurit ec Bus Éireann. Ta daa vollagh ayn 'sy valley, fer ta gobbraghey ayns çheshvean y valley, as fer elley ta gobbraghey ayns çheu heear y valley. Ta daa vollagh elley ayn 'sy valley as ad jannoo kianglaghyn eddyr Shliggagh as An Leathros as An Ros.

Ta tree pabyryn naight ayns Shliggagh. Ta'n Sligo Weekender soilshit magh Jemayrt, y Northwest Xtra Jeheiney, as ta The Sligo Champion soilshit magh Jecrean.

Ta'n stashoon radio Ocean FM scaalheaney er feie Shliggagh, as er fei ny coondaeghyn Doon ny Goal, Lheeahtrim as Shliggagh.

She balley corpagh eh Shliggagh, agh rere leigh Nerin, cha nel y staydys shen anchasley rish staydys baljagh. Son cooishyn politickagh, ta coonseil coontae ec y choontae, as ta'n kione-cherroo ec y choonseil soit 'sy valley, as ta coonseil chorpagh ec y valley hene. Ta'n choonseil jeant seose ass 12 chooinseilagh. T'ad reiht dagh kiare bleeaney, as dagh blein t'adsyn reih meoir noa da'n valley. Ta'n choonseil freggyrtagh son ard-obbrinys, ny h-ellynyn, y çhymmyltaght, y çhirveish vooghee, thieys, pairkal, pairkyn, raaidyn, as plannal, mastey currymyn elley.

Shoh rolley meoiryn Shliggee veih'n vlein 1844:




#Article 100: Naaroo (256 words)


Ta Naaroo ny Nauru (ennym oikoil: Pobblaght Naaroo; Naarooish: Ripublik Naoero, Baarle: Republic of Nauru) ny steat as ny h-ellan ayns y Cheayn Sheealtagh Yiass. She Banaba ayns Pobblaght ny Kiribati yn ellan s'niessey, as ee soit 300 km shiar yeeragh jee. Ta Naaroo ny h-ashoon ellanagh sloo as ny pobblaght sloo er y theihll as ish 21 km² er eaghtyr. Cha nel preeu-valley oikoil ec yn ellan, agh ta'n chooid smoo jeh ronnaghyn y steat soit ayns Yaren.

V'ad ny Mynneeysee as ny Polaneesee ny kied deiney er yn ellan, agh ec jerrey yn 19-oo eash va'n ellan currit stiagh myr coloin ny Germaan. Erreish da'n Chied Chaggey Dowanagh va'n ellan er jeet stiagh myr thalloo treishteilagh fo stiurey ny h-Austrail, ny Seelynn Noa as y Reeriaght Unnaneysit. Va'n ellan fo cummaltys ny Shapaanee rish y Nah Chaggey Dowanagh, as lurg y chaggey v'ee er jeet stiagh ayns treishteilys reesht. Hooar Naaroo e neuchrogheydys 'sy vlein 1968.

Ta Naaroo ny h-ellan fosfaid creggey, as v'eh assphurtal fosfaid preeu-tharmaynys yn ellan veih 1907. Lesh folmaghey fosfaidyn as y jeeyl va jeant da'n çhymmyltaght myr eiyrtys, chass reiltys Naaroo gys towshanyn anoayshagh son çheet stiagh dy gheddyn. Ayns ny 1990yn va Naaroo ny kemmyrk keesh as ynnyd nie argid. Veih 2001, hooar eh cour argidoil veih reiltys ny h-Austrail; myr coonrey, va ynnyd kemmyrk soit ayns Naaroo derrey 2008 da kemmyrkee as ad er n'gholl gys yn Austrail.

Ta Nauru rheynnit ayns kiare slystyn reiragh jeig as t'ad possanit ayns hoght co-heiyderyssyn reihyssagh. T'ad ny slystyn na:




#Article 101: Samoa (113 words)


Ta Samoa, ny Steat Seyr Hamoa dy h-oikoil (Samoish: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, Baarle: Independent State of Samoa; shenn-enmyn: Samoa Heear as Samoa Ghermaanagh), ny çheer ta stiurey y lieh heear jeh ny h-ellanyn Samoagh 'sy Cheayn Sheealtagh Yiass. Hooar y çheer y seyrsnys veih'n Teelynn Noa 'sy vlein 1962. T'ad y daa phreeu ellan ayn na Upolu as Savai'i. Ta'n preeu-valley Apia as Purt Aeragh Eddyrashoonagh Faleolo nyn soie er Upolu.

Hie Samoa stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit er 15 Mee ny Nollick 1976. Va'n ennym Ellanyn ny Lhuingysseryn currit er ny h-ellanyn er feie, goaill stiagh Samoa Americaanagh, liorish ronseyderyn Oarpagh derrey'n 20-oo eash er oyr schleiyn shiaulteyrys ny Samoee.




#Article 102: Corys ny Greiney (177 words)


She Corys ny Greiney ta shin gra rish yn Ghrian as ooilley ny planaidyn as nheeghyn elley ta goll mygeayrt-y-moee. 

Cha nel yn fockle shen currit agh da'n chorys ta mygeayrt ny Greiney. Ta'n enmys corys planaidagh currit er ny coryssyn ta mygeayrt rollageyn elley. 

Ta'n Ghrian soit ayns çheshvean y chorys. Ta 99.86 % dy vass y chorys 'sy Ghrian.

Ta sateleetyn (eaystyn) cruinlaghey paart jeh ny planaidyn.  Chammah as ny planaidyn, ta reddyn beggey dy liooar goll mygeayrt y Ghrian.  Ny mast'oc shen ta asteroidjyn, claghyn-çhenney as commaidyn.  She yn forsey-stoo eddyr y Ghrian as ny planaidyn as reddyn elley ta cummal ad er nyn goorseyn.  She Curain y phlanaid sniessey da'n Ghrian as Neptioon y fer sodjey magh.  She yn Dowan y trass phlanaid sniessey da'n Ghrian.  Myr sniessey y phlanaid da'n Ghrian, sloo yn traa dy gholl mygeayrt y Ghrian un cheayrt.  Myr sampleyr, ta Curain goll mygeayrt y Ghrian ayns 88 laa, agh ta Pluto goll mygeayrt un cheayrt ayns 248 jeh ny bleeanyn ainyn.
Ayns nyn Gorys ny Greiney ta –




#Article 103: Sniaul (278 words)


Ta Sniaul (ny Sniaull ny y Slieau Mooar; ) y slieau s'yrjey as yn un vullagh ny s'yrjey na 2,000 trieghyn (610 m) ayns Mannin as eh 620 m (2,034 tr) er yrjid. Ec mullagh y clieau ta stashoon traenagh, thie ooree, as kuse dy chroanyn çhellinsh ry-gheddyn.

Ta shennockle ry-chlashtyn ayns Mannin graa dy vel shey reeriaghtyn ry-akin veih mullagh Sniaul er laa glen: Mannin, Sostyn, Nerin, Nalbin, Bretyn as Niau. Ta lhiegganyn ennagh cur shiaghtoo reeriaght lesh y çhennockle: Reeriaght Manannán, (ny yn Vooir).

Ta leac er y vullagh taishbyney soiaghey conastagh queig buill veih Sniaul as nyn voddeeaghtyn:

She Raad-Yiarn Sniaul y çhirveish tram lectragh imbee, veih Mee Averil gys Mee Yerrey Fouyir, ta drappal ny kiare meeilaghyn veih Laksaa gys y vullagh.

Ta'n A18 (Raad Volley) goll harrish liargee Sniaul, as t'eh ny rheynn s'yrjey jeh Coorse y Clieau, cooid jeh Ratçhyn TT Ellan Vannin. Dy mennick ta shooilleyderyn jannoo ymmyd jeh'n charrlann er y raad shoh faggys da stashoon traenagh y Vungalow (y stashoon traenagh jerrinagh roish y vullagh). Ta cassan garroo goll veih'n voayl shoh gys y vullagh. Ta rheynnyn dy gharvel, dy chlaghyn sclate, dy faiyr, as dy chreg er y vollagh. Ga dy vel y bollagh girree ny s'eaynee er gerrey da'n vullagh, cha nel greienys drappal er lheh ry-laccal. Ansherbee, ta arrey goll er laccal er ny rheynnyn s'eaynee myr dy mennick ta ny rheynnyn faiyragh, creggagh, as crayee feer shliawinagh. Foddee yn drappeyder drappal y slieau er cassan çhirrym ayns 45 minnidyn dy meanagh.

Ta cowrey geodesagh, ta jeenysit 'syn obeel choncraidagh veg, taishbyney feer vullagh y clieau. Ta'n leac fysseree gleiyit er baare y charn creggagh ry-laue.




#Article 104: Queiggey Ulley (126 words)


She fer jeh queiggaghyn Nerin eh Queiggey Ulley ny Ullee ( ny ; ; Ullanish:  ny ). Ta'n queiggey jannoo seose y chooid hwoaie jeh ellan Nerin. V'eh fer jeh ny queiggaghyn (cúige) va goll fo stiurey ec rí ruirech, ree reeragh ny ree ny far-reeaghyn.

Ta'n queiggey goll er rheynn magh eddyr daa steat; ta Coontae yn Chavan, Coontae Ghoon ny Ghoal as Coontae Vuinaghan soit ayns Pobblaght Nerin, as ta Coontae Aontrym, Coontae Ard Maghey, Coontae yn Doon, Coontae 'er Managh, Coontae Ghoirrey as Coontae Heer Eoin 'sy Reeriaght Unnaneysit. Ny coondaeghyn 'sy Reeriaght Unnaneysit, t'ad jannoo seose y çheer t'er enney myr Nerin Hwoaie. She Beeal Feirshtey y chaayr smoo 'sy wheiggey as ny smoo na 500,000 dooinney cummal 'syn ard moirvaljagh echey.




#Article 105: Coondaeghyn Nerin (172 words)


She rheynnyn fo-ashoonagh dy chur creeagh er çheer-oaylleeaght y çheer son cooishyn gurneilys ynnydagh ad coondaeghyn Nerin (; ; Baarle Albinagh Ultagh: coonties o Airlann). Ta'n chooid smoo jeh ny coondaeghyn tradishoonagh ayns Pobblaght Nerin foast goll er ymmyd myr unnidyn reiree, agh haink jerrey lesh y rolley shen ayns Nerin Hwoaie tra va slystyn currit ayns bree ayns nyn ynnyd. Va ny coondaeghyn currit er bun lurg cur stiagh ny Normanee myr coip jeh'n chorys cheddin va ymmydit ayns Reeriaght Hostyn ec y traa shen. Va ny coondaeghyn currit er bun son stiurey reeoil ayns keeshyn, shickyrys as reirey cairys y chur ayns bree er y cheim ynnydagh. Hoshiaght, cha row agh y chooid hiar yiass jeh'n ellan currit fo stiurey ny Cambro-Normanee as, er-yn-oyr shen, cha row rheynn magh Nerin ayns coondaeghyn creaghnit derrey yn 16oo eash.

Shoh heese y 32 choontae tradishoonagh. Ta currym reiree foast ec 20 jeu ayns Pobblaght Nerin. Ta ny coondaeghyn noa va currit er bun ayns Pobblaght Nerin currit sheese ec bun y rolley.




#Article 106: Coontae ny Mee (1175 words)


Ta Coontae ny Mee, ny yn Vee dy h-aashagh ( ny , ) ny choontae ayns Queiggey Lion, Nerin. Ta ennym ny shenn-reeriaght - Reeriaght ny Mee - currit er y choontae jiu, faagail magh nagh vel 'sy choontae agh cooid jeh'n çhenn-reeriaght. Ta'n far-ennym y Coontae Reeoil currit er y choontae er oyr y çhennaghys echey myr soiag Ard-Reeaghyn Nerin. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 va 162,831 deiney cummal 'sy choontae. T'eh ny 14oo coontae smoo rere eaghtyr mastey yn 32 choontae ayns Nerin, as ny 13oo coontae smoo rere earroo yn phobble. T'eh ny nah choontae smoo ayns Queiggey Lion rere eaghtyr as ny 3oo coontae smoo rere earroo yn phobble. She yn Ooive y balley coontae, raad dy vel y halley coontae as gurneilys ynnydagh y choontae soit. Ta Baile Átha Troim ny eear-valley coontae, as ta scansh shendeeagh foast ayn myrane lesh y whaiyl cheayrtagh. Ta'n daa ard Gaeltacht ayns Queiggey Lion nyn soie 'sy choontae - Ráth Cairn as Baile Ghib.

Ta shennaghys ny Mee unnane as shennaghys Nerin, as ta'n coontae berçhal er çheu chummaltys deiney leah. Haink ny kied cummaltee gys y choontae ny smoo na 8,000 bleeantyn er-dy-henney. Va'n coontae ny lhie ayns çheshvean Nerin roie-hendeeagh lesh ny shenn-raaidyn as ad goulraghey magh er feie Nerin voish. Veih'n eash shen derrey çheet ny Creestiaght va ram tommanyn limmer as giat troggit lheid as ad ayns Sí an Bhrú, Cnobha, as Dubhadh ayns Brú na Bóinne, as Loch Craobh er Sliabh na Caillí ayns sheear hwoaie y choontae. 'Sy vlein 433 BNJ, chur Noo Perick y Chreestiaght lesh gys Teamhair na Rí, preeu-ynnyd Ree ny Mee as ny h-Ard-Reeaghyn Yernagh, as veih'n voayl shen ren y Chreestiaght sheeyney magh er feie ny çheerey. 

Va Reeriaght ny Mee hene currit er bun mygeayrt y chied eash BNJ liorish Tuathal Teachtmhar rere tradishoon. Foddee dy vel ad ny reeaghyn leah er y reeriaght na ad jeh ny Uí Enechghlaiss. Va'n clein shen jeh sluight ny Fir Bolg, as va aarheynn y chlein shen, ny Fir Domnann, ry-akin er caslys çheerey Nerin va jeant ec Ptolemy lesh y phreeu-valley ec Rheba. Veih ny 490yn v'ad scughit ass y Vee harrish Sleityn Cheeill Mantan liorish ny Uí Néill, as ren Clann Cholmáin cummaltys er y reeriaght. Ass y chlein shen er haink Reeaghyn ny Mee, as va cooid vie jeu nyn Ard-Reeaghyn Yernagh. Haink jerrey lesh y reeriaght 'sy vlein 1172 nar v'ee giootit dys Hugh de Lacy liorish Ree Inry II Hostyn. Va Baile Átha Troim reiht ec de Lacy myr y preeu-valley echey as va cashtal troggit echey er brooinyn an Bhóinn.

Va sheer jeant ass y Vee liorish Parlamaid ny Bleeaney 1297, as ghow ee stiagh coondaeghyn noa-emshyragh ny Mee, ny h-Eearvee, yn Lhongfort, as stugganyn jeh'n Chavan, Vuinaghan, Lhoo, Cheeill Darey, 'ine Goal, as Uíbh Fhailí. 'Sy vlein 1543 va Coontae ny h-Eearvee rheynnit magh ass y Vee liorish y reiltys Ealisaidagh as daaeed bleeaney ny yei shen va'n Lhongfort rheynnit magh ass yn Eearvee hene.

Ta'n Vee ny soiaghey jeh taghyrtyn mooarey ayns shennaghys noa-emshyragh Nerin, as v'eh 'sy Vee er haghyr Cah ny Bóinne nar va'n ree Catoleagh Jamys II Hostyn currit fo haart liorish y ree Protestoonagh Illiam III Hostyn 'sy vlein 1690 eddyr Baile Shláine as Droghad Aah. Myr eiyrtys va quing Phrotestoonagh currit er Nerin. Reesht 'sy vlein 1798, nar dirree irreyderyn Yernagh magh noi'n Chrooin Ghoaldagh, haghyr irree magh 'sy choontae, agh v'ad currit fo haart liorish sidooryn Goaldagh. Ren yn irree magh shen niartaghey er smaght Goaldagh harrish Nerin er oyr y traartys ec ny h-irreyderyn magh, agh cha row ny Yernee jargal ve booiagh lesh shen. Ayns ny 1840yn ren Daniel O'Connell eiyrtys pooar y chur reesht da ny Catolee ayns Nerin er keim cheddin lesh ny Protestoonee. V'eh ayns Teamhair na Rí er haghyr y chruinnaght vooar echey as ny smoo na millioon feallee ayn 'sy vlein 1843.

Lurg seyrsnys Nerin ayns 1922, hie Coontae ny Mee dy ve ny chrouw-choontae da'n phreeu-valley noa, Divlyn, raad dy row y reiltys ny hoie. Daase earroo yn phobble ayns baljyn va cruinnaghey yn preeu-valley. Ayns ny 1990yn as ny 2000yn leah, myr v'ayns y çheer er feie, haghyr lhiasaghey as bishaghey mooar ayns tarmaynys ny çheerey, as yn ennym y Çheegyr Celtiagh currit er y lhing shen.

Ta Coontae ny Mee ny lhie ayns twoaie Lion er coose shiar Nerin. T'eh caglit liorish Mooir Vannin da'n shiar as y coose echey 10.4 km er lhiurid. T'eh çhemmit liorish Coontae Ghivlyn da'n shiar as y shiar yiass, liorish Coontae Cheeill Darey da'n jiass, liorish Coontae Uíbh Fhailí da'n sheear yiass, liorish Coontae ny h-Eearvee da'n sheear, liorish Coontae yn Chavan da'n sheear hwoaie, liorish Coontae Vuinaghan da'n twoaie, as liorish Coontae Lhoo da'n shiar hwoaie. She thalloo rea yn chooid smoo jeh'n choontae agh ta cruink injil ry-gheddyn ayns sheear hwoaie yn choontae as 'sy twoaie. Ta ram awinyn 'sy choontae chammah as ad teaumey ny loghyn 'syn Eearvee, 'sy Chavan, as ayns Muinaghan, ny teaumey ny curree ayns Uíbh Fhailí as Keeill Darey. T'ad ny h-awinyn smoo scanshoil 'sy choontae na An Bhóinn, An Abhainn Dubh, An Ainí, An Eithne, An Ailbhine, An Ifearnóg, An Tulcha, Abhainn Átha Buí as An Abhainn Rua. Ta'n Bhóinn hene nane jeh ny h-awinyn smoo scanshoil ayns Nerin er çheu hennaghys as ny feayn-skeealeydaght Yernagh, as t'ee roie trooid çheshvean y choontae trooid Baile Átha Troim as balley ny h-Ooive.

Earroo yn phobble rere coontey-pobble ayns Coontae ny Mee veih'n vlein 1861:

Va tree ass ny queig ynnydyn ayns co-heiyderys ny Mee cosnit ec Fianna Fáil veih'n vlein 1987. 'Sy traa cheddin va daa ynnyd cosnit ec Fine Gael faagail magh ny bleeaney 1992 nar va un ynnyd caillt da Partee yn Lught Obbyr, agh va'n ynnyd shen aachosnit ec Fine Gael reesht 'sy vlein 1997. Myr eiyrtys er earroo pobble y choontae ta shey ynnydyn ec Coontae ny Mee nish, as t'eh rheynnit magh ayns daa cho-heiyderys nish: Y Vee Hiar as y Vee Heear (as eh goaill stiagh stugganyn jeh Coontae ny h-Eearvee).

Ec y traa t'ayn (Toshiaght Arree 2011) ta shey çhaghteryn (TDyn) shassoo er son ny Mee:

Va fo-reihys 'sy vlein 2005 cosnit ec McEntee lurg irree ass oik y shenn-Taoiseach, John Bruton (Fine Gael) as er y reihys echey myr Ambasseyder Oarpagh da ny Steatyn Unnaneysit.

Va Coonseil Choontae ny Mee fo stiurey Fianna Fáil veih 1985 derrey 1991 as reesht veih 1999 derrey 2004. Haink jerrey lesh y chioneys shen reesht lurg ny reihyssyn ynnydagh ayns 2009. She cummal roie ny coonseil jiu na:

She bluckaneyrys Gaelgagh y spoyrt smoo cadjin ayns Coontae ny Mee, as Craobh Shinsear Peile na hÉireann (Crouw Hinsharagh Bluckaneyrys Nerin) cosnit ec fwirran bluckaneyrys y choontae 7 keayrtyn: ayns ny bleeantyn 1949, 1954, 1967, 1987, 1988, 1996, as 1999. Myrane lesh y vluckaneyrys, ta'n immanaght, y ruggyr as soccer cloiet 'sy choontae. She Páirc Tailteann 'syn Ooive y staid smoo 'sy choontae as y staid shen ymmydit son bluckaneyrys Gaelgagh son y chooid smoo.




#Article 107: Coontae Shliggee (199 words)


She coontae ayns Pobblaght Nerin eh Shliggagh ny Coontae Shliggee (; ). Ta'n coontae soit ayns Queiggey Connaghtey, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Shliggagh y preeu-valley.

Ta'n coontae çhemmit liorish ny coondaeghyn May Eo da'n sheear, Ros Comain da'n jiass, as liorish Lheeahtrim da'n shiar. T'eh caglit rish y Cheayn Sheear da'n twoaie.

She Shliggagh (earroo yn phobble:17,892 ) y balley coontae, raad dy vel Undinys Çhaghnoaylleeaght, Shliggagh ny lhie.

Ta shennaghys foddey jeh kiaull hradishoonagh ayns Coontae Shliggee. Ta enney mooar er lheh er kiaulleyderyn ass jiass y choontae lheid as James Morrison, Michael Coleman, Paddy Killoran, Fred Finn, Peter Horan, Oisín Mac Diarmada (ass Téada), cloieder y feddan stainnagh Carmel Gunning, as y bann Dervish. Ta ram feaillaghyn kiaullee hradishoonagh ayn 'sy choontae as she Scoil Samhraidh Miosgán Medbha y feailley smoo ennoil jeu, as eh ny scoill souree kiaull as daunse tradishoonagh Yernagh t'ayn dagh blein ayns Mee Luanistyn ayns Balley Shliggee. Er çheu ny kiaull co-emshyragh, ta eunyseyryn kiaullee goaill stiagh lheid as Westlife, Tabby Callaghan as The Conway Sisters. Ta feailley gitar ayn 'sy Leathros dagh vlein, Feailley Gitar y Leathros ny yn Strandhill Guitar Festival, as eh soilshaghey kiaull as cloiederyn gitar.




#Article 108: Queiggey Connaghtey (189 words)


Ta Queiggey Connaghtey (Baarle: Connacht, Yernish: Connachta ny Cúige Chonnacht) ny wheiggey heear Nerin, as t'ee jeant seose jeh ny coondaeghyn Galliu, Lheeahtrim, May Eo, Ros Comain as Shliggagh. T'ad Galliu 'sy jiass as Shliggagh 'sy twoaie ny baljyn smoo 'sy wheiggey. T'ee ny queiggey sloo ayns Nerin, lesh 503,083 cummaltee 'sy vlein 2006.

Ta'n Yernish loayrit ayns ny h-ardjyn Gaeltacht jeh Coondaeghyn ny Galliu as Vay Eo, as ta'n kione smoo ayns sheear ny Galliu as ee coodaghey Cois Fharraige (Yernish son Rish y Cheayn), as rinkyn Chonamara as Dúiche Sheoigheach (Slyst Shoynagh).

She Maol Réidh (814 m) y boayl s'yrjey ayns Queiggey Connaghtey, as ta'n slieau shen ny lhie ayns Coontae Vay Eo. She Aghill yn ellan smoo, as ee ny h-ellan smoo ayns Nerin, myrgeddin. She Loch Coirib y logh smoo.

Ta Galliu ny balley smoo 'sy wheiggey lesh 72,414 cummaltee 'sy valley hene. T'ad Shliggagh (19,402), Caisleán an Bharraigh (11,891) as Beeal yn Aah (10,409) ny baljyn mooarey scanshoil elley.

Va Connaghtey-Ulley fer jeh ny co-heiyderyssyn son reihyssyn dys Parlamaid ny h-Oarpey derrey 2004 choud's va'n co-heiyderys noa, Nerin Heear Hwoaie, currit ayns e ynnyd.




#Article 109: Yn Ooive (138 words)


She preeu-valley as y balley smoo ayns Coontae ny Mee ee yn Ooive (Yernish: An Uaimh, Baarle: Navan). Ta'n balley ny lhie ayns çheshvean y choontae er Phreeu-raad Ashoonagh yn N3 mygeayrt 50 kilometeryn sheear hwoaie veih Divlyn as 25 kilometeryn sheear veih Droghad Aah. Ta'n balley ny lhie ayns Gleann na Bóinne (Glion ny Bóinne) ec çheet ry-cheilley ny h-awinyn An Abhainn Dubh (Yn Awin Dhoo) as An Bhóinn. Myrane lesh shen, ta'n balley ny lhie 20 km seose yn awin veih Brú na Bóinne (ny lhiaghtyn noalittagh ta goaill stiagh Sí an Bhrú, Cnobha, as Dubhadh). Ta ny buill hendeeagh Teamhair na Rí, Mannishter Veigthigh, An Scrín as Baile Shláine soit faggys da'n valley. Ta Baile Átha Troim ny lhie seose awin na Bóinne veih'n Ooive, as ta Ceanannas ny lhie seose yn Abhainn Dubh voish.




#Article 110: Coontae Ghivlyn (573 words)


Ta Coontae Ghivlyn (, ), ny Ard Ghivlyn jiu (, ), ny ard as ny choontae tradishoonagh ta goaill stiagh ard-valley Ghivlyn, preeu-valley Nerin, myrane lesh ny coondaeghyn noa-emshiragh Doon Laoire-Rhaa yn Doon, Fine Goal as Divlyn Yiass. She Lught-Reill Ardjynagh Ghivlyn ny lught-reill ardjynagh da'n ard. Va Divyln nane jeh ny coondaeghyn shinney ayns Nerin dy ve kiaddit, ayns ny 1100yn jeianagh liorish Ree Juan Hostyn.

Ta Divlyn ny hoie er coose hiar Nerin ayns Queiggey Lion. 

Va staydys coontae formoil ec yn ard roish y skeaylley echey myr coontae ayns 1994, lesh Ayrn 9 Cooid 1(a) jeh'n Local Government (Dublin) Act, 1993 as eh gra dy bee jerrey lesh y choontae veih'n 1-d Jerrey Geuree 1994. Ec y traa shen, as myr freggyrt rish tuarastyl jeh'n Choonseil Oarpagh va taishbyney dy row Nerin ny çheer smoo laarit 'syn Unnaneys Oarpagh, v'eh briwnyssit nagh row un choontae 'syn ard so-stiurey as deynlagh rere perspeghtaght ghurneilys ynnydagh. Va'n coontae skeayllt dy formoil as va ny coondaeghyn Doon Laoire-Rhaa yn Doon, Fine Goal, as Divlyn Yiass currit ayns e ynnyd, lesh soiaghey coontae hene ec dagh fer jeu. Va fys mie ec y reiltys er mooads y slattys v'er ny gholl trooid y Dáil, as eh currit ayns noteyn dy geyre ec Avril Doyle ayns Dáil Éireann er 3 Sauin 1993, tra v'eh fogrit eck dy row Y Billey roin jiu cur jerrey lesh Coontae Ghivlyn dy breeoil, as myr dooiney va ruggit as troggit 'syn ard shoh ayns Nerin ta mee smooinaghtyn dy vel eh quaagh dy vel shin 'sy Thie shoh cur jerrey lesh Coontae Ghivlyn. Cha nel mee shickyr dy vel ny Divlynee toiggal cre ta shin jannoo jiu, agh she shen yn stayd dy breeoil.

'Sy traa t'ayn jiu, ta kuse vooar dy heshaghtyn, bingyssyn steat as fwirranyn spoyrt gobbraghey er bunneydys Choontae Ghivlyn. Rere shen, ta tharmane ayn mychione leighoilid ny coondaeghyn noa - ga dy vel staydys coontae reiragh oc as y staydys shen yn un staydys ta freilt rere y vunraght ayns Pobblaght Nerin. Ta cur sheese er Coontae Ghivlyn ayns slattyssaght myr Ard Ghivlyn ynrican rere conaantyn y Local Government Act, 1991 (Regional Authorities) (Establishment) Order, 1993, as she shen y termeeaght ta ymmydit dy h-oikoil ec ny kiare coonseilyn reiragh ayns Divlyn ayns cuir-magh naight bentyn rish ard y çhenn choontae. Ta ymmyd er lheh jeh'n enmys Ard Ghivlyn Mooar cur seose tharmane chammah, as yn ard shen jeant seose jeh Ard Ghivlyn myrane lesh ny coondaeghyn Keeill Darey, yn Vee as Keeill Mantan. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2002 va 1,122,821 cummaltee ayns Ard Ghivlyn, as eh jannoo 28% jeh pobble ny çheerey.

Ta Coonseil Ard-Valjagh Ghivlyn er ve ayn er feie ram eashyn, er enney myr Co-chorp Ghivlyn myr coontae corpagh, as va Coonseil Choontae Ghivlyn scryssit magh 'sy vlein 1994. Va tree coonseilyn noa currit ayns e ynnyd: T'ad ny rheynnyn reiragh ynnydagh t'ayns Ard Ghivlyn jiu na:

Ayns Mee Voaldyn ny bleeaney 2009, v'eh fogrit magh ec John Gormley, Shirveishagh Çhymmyltaght, Eiraght as Gurneilys Ynnydagh, dy bee Meoir Ghivlyn reiht dy jeeragh veih 2010, as va ny currymyn echey cosoylagh rish ad t'ec Meoir Lunnin, as dy bee e churrymyn sheeynt magh er feie ny kiare rheynnyn reiragh çheusthie jeh shenn choontae Ghivlyn. Bee'n Meoir ny chaairliagh er Údarás Iompair Bhaile Átha Cliath. Ta Ard-Veoir Ghivlyn roie ny chaairliagh er y Choonseil Ard-Valjagh, as ta'n oik shen er ny reih dagh blein.




#Article 111: Coontae Ghoon ny Ghoal (411 words)


She coontae ayns Pobblaght Nerin eh Coontae Ghoon ny Ghoal, ny Doon ny Ghoal myr aagherrid dy mennick (;  ny , , Ullanish:  ny ). Ta deiney ennagh cur Coontae Heer Chonnal ny Çheer Chonnal er y choontae dy mennick chammah. Ta'n coontae soit ayns Ullee, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Leffyr y preeu-valley, agh she Littyr Kennain y balley smoo. T'eh çhemmal rish Coontae Lheeahtrim 'sy jiass, rish y Cheayn Sheear 'sy jiass, 'sy neear as 'sy twoaie, rish Nerin Hwoaie (ny coondaeghyn Doirrey, Çheer Eoin as Fer Managh) 'sy niar as 'sy niar yiass. 'Sy vlein 2011 va 161,137 deiney cummal 'sy choontae.

Ta Coontae Ghoon ny Ghoal ny choontae smoo ayns Queiggey Ulley as ny chiarroo coontae smoo ayns Nerin er eaghtyr. Neughollrish ny choondaeghyn elley 'sy Phobblaght, cha nel joarey ec y choontae rish un choontae elley 'sy Phobblaght agh Coontae Lheeahtrim 'sy jiass. Ta'n chooid smoo jeh'n joarey thallooin echey goll rish tree coondaeghyn ayns Nerin Hwoaie: Coontae Ghoirrey, Coontae Heer Eoin as Coontae 'er Managh. Er cooishyn yn unraghey echey, ta enney cultooragh er lheh freaylt ec y choontae. Ga dy nee Littyr Kennain y balley smoo 'sy choontae, agh dy nee Doon ny Ghoal ny valley enmyssagh, she Leffyr y preeu-valley. She essyl harmaynagh heear-hwoaie yn ellan eh corradoyr Littyr Kennain-Doirrey.

She Coontae Ghoon ny Ghoal y coontae smoo sleitagh ayns Queiggey Ulley as eh jeant ass daa lieau-reayn injil; Cnoic Dhoire Bheatha 'sy twoaie as na Cruacha Gorma 'sy jiass. She an Earagail y slieau s'yrjey as eh shassoo 751 m (2,464 tr) er yrjid. Ta coose feeacklagh ec y choontae as ram loghyn marrey ayn, Loch Súilí as Loch Feabhail nyn mast'oc. T'ad eayninyn Sliabh Liag ny sheyoo eayninyn marrey s'yrjey 'syn Oarpey, as she Cionn Mhálanna er lieh-innys Inis Eoghain y boayl smoo twoaieagh er yn ellan.

Ta Stroo yn Eearvooir cur er aeraght as emshir y choontae dy mooar, as yn aeraght coontit myr aeraght honderagh marish souraghyn boggey hashey as geuraghyn boggey fliaghey. Ta daa ellan cummaltit - Aran Vooar as Toraigh - nyn lhie magh veih coose y choontae as ram ellanyn begegy elley neu-chummaltit ny cummaltit agh imbee. Ta'n nah awin s'liurey er yn ellan, an Éirne, roie trooid Béal Átha Seanaidh stiagh ayns Baie Ghoon ny Ghoal. Ta stangey er an Éirne son gientyn pooar ushtey-lectragh. Ta'n Feabhal scarrey cooid jeh'n choontae veih ayrnyn jeh coondaeghyn Ghoirrey as Heer Eoin.

Ta hoght barranyssyn 'sy chontae:




#Article 112: Coontae yn Chavan (489 words)


She coontae ayns Nerin eh Coontae yn Chavan (; ). Ta'n coontae soit ayns Ard y Joarey, fer jeh ny h-ardjyn reiragh ayns Nerin, as ayns Queiggey Ulley, fer jeh kiare queiggaghyn Nerin. Ta ennym y phreeu-valley, y Cavan, currit er y choontae. Ta'n coontae çhemmal rish Coontae Lheeahtrim 'sy neear, rish Coondaeghyn 'er Managh as Vuinaghan 'sy twoaie, rish Coontae ny Mee 'sy niar yiass, rish Coontae ny h-Eearvee 'sy jiass, as rish Coontae yn Lhongfort 'sy neear yiass. 'Sy vlein 2011 va 73,183 deiney cummal 'sy choontae

Ta Coontae yn Chavan ny 19oo coontae smoo ayns Nerin er eaghtyr as ny 6oo coontae smoo ayns Queiggey Ulley. Rere earroo yn phobble, ta'n coontae ny 25oo coontae smoo ayns Nerin as ny 7oo coontae smoo ayns queiggey Ulley. Ta joarey 70 km (43 mi) er lhiurid rish Nerin Hwoaie as eh jeant seose dy slane myr y joarey rish Coontae 'er Managh. Cha nel agh un valley mooar ayn as eh ny phreeu-valley er y coontae - y Cavan hene.

Ta'n coontae jeant ass dreeymeenyn, loghyn as cruink. Cha nel mooarane dy 'leih 'sy neear hwoaie jeh'n choontae. Ta na cruink ayns sheear hwoaie yn choontae goaill stiagh Binn Chuilceach, y boayl s'yrjey 'sy choontae as shassoo 665 m er yrjid.

She moir ram awinyn ayns Nerin Coontae yn Chavan. She Lag na Sionna moir y Çhannon, yn awin s'liurey ayns Nerin, er lhiargeeyn Binn Chuilceach. Ta'n Éirne girree ayns Loch na Beithí, 3 km çheu yiass veih Sraith an Domhain, as t'ee roie feie 120 km gys Loch Éirne. Ta awinyn elley 'sy choontae goaill stiagh an Abhainn Dubh (ta girree ayns Loch Ramhar as çheet ry-cheilley rish an Bhóinn 'syn Ooive), an Níth (ta girree faggys da Coill an Chollaigh), Abhainn na hEoghancha (ta girree ayns Loch Saileán as çheet ry-cheilley rish an Éirne) as an Chláideach (girree er Binn Cuilceach as roie stiagh gys Fer Managh). Ta mayraghyn an Casán as an Abhainn Rua toshiaghey 'sy choontae chammah.

Ta'n enmys Coontae ny Loghyn currit er y choontae as t'eh raait dy vel 365 logh ayn - fer da dagh laa 'sy vlein. She Loch Síodh Linn y loch smoo 'sy choontae as eh 18.8 km2 er eaghtyr. Ta'n loch shen soit ayns jiass y choontae as ta joaraghyn tree coontae çheet ry-cheilley ayn - joaraghyn y Chavan, ny Mee as ny h-Eearvee. Ta ard-hroggalys dy loghyn 'sy neear as 'sy twoaie jeh'n choontae as t'ad currit ry-cheilley myr Ardjyn Coadit Er-lheh, lheid as Loch Uachtair. Ta loghyn coadit elley ayn lheid as Loch Gamhna as Loch Ramhar soit 'sy niar as 'sy jiass jeh'n choontae. Ta begnagh 7,000 dy hectareyn (17,000 acyr), ny 3.6% jeh eaghtyr y choontae, coodit lesh keylljyn. Ta keylljyn ayn lheid as Keyll Bellamont faggys da Muinchille, Pairk Cheylley Coillidh Chaoin ec Loch Uachtair (keyll fo currym Coillte), Pairk Cheylley Dún na Rí as Keyll Boirinn.

Ta hoght barranys 'sy choontae:




#Article 113: Nerin Hwoaie (420 words)


Ta Nerin Hwoaie (Baarle: Northern Ireland, Yernish: Tuaisceart Éireann, Baarle Albinagh Ultagh: Norlin Airlann) ny çheer 'sy Reeriaght Unnaneysit as t'ee ny lhie ayns shiar hwoaie Nerin. Ta joarey eck lesh Pobblaght Nerin 'sy neear as 'sy jiass. Rere staydraa coontey-pobble yn RU 'sy vlein 2001, va 1,685,000 cummaltee 'sy çheer, as ad jannoo seose eddyr kiarroo as treeoo jeh sleih-earroo yn ellan as 3% jeh sleih-earroo yn RU.

Ta Nerin Hwoaie jeant seose jeh shey ass ny nuy coondaeghyn tradishoonagh ayns Queiggey Ulley. V'ee crooit myr aarheynn er lheh jeh'n RU er 3 Boaldyn 1921 fo Slattys Reiltys Nerin 1920, agh ta'n bunneydys bunraghtoil ny lhie ayns Slattys Unnaneys 1800 eddyr y Vretyn Vooar as Nerin. Va reiltys jeeveanit as parlamaid eck er feie 50 bleeaney. Va ny h-undinyssyn shen castit ayns 1972 as astyrit ayns 1973. Ny yei eiyrtyssyn as aa-eiyrtyssyn hene-reiltys y chur er bun reesht va Kiannoortys Nerin Hwoaie as Çhionnal Nerin Hwoaie noa-emshyragh bunnit.

Ta Nerin Hwoaie jeant seose jeh shey coondaeghyn shendeeagh: Coontae Aontrym, Coontae Ard Maghey, Coontae yn Doon, Coontae 'er Managh, Coontae Ghoirrey, as Coontae Heer Eoin.

Cha nel ny coondaeghyn shen ymmydit ry hoi gurneilys ynnydagh nish, ansherbee; ayns nyn ynnydyn, ta Nerin Hwoaie rheynnit magh ayns shey slystyn as feed, as rheaymyssaghtyn çheer-oaylleeagh anchasley oc, eer ec ny coondaeghyn as enmyn ny slystyn çheet magh assdaue. Ta Coonseil Slystagh 'er Managh goll eiyrt er joaraghyn y choontae tradishoonagh son y chooid. Er y laue elley, ta Coonseil Slystagh Chooil Rhennee çheet magh ass ennym y valley Cooill Rhennee ayns Coontae Ghoirrey.

Ga nagh vel ny coondaeghyn ymmydit ry hoi cooishyn reiltyssagh, t'ad tannaghtyn myr cur sheese ennoil soiaghey buill. T'ad ymmydit dy h-oikoil da sleih as ad shirrey kied troailt Yernagh, as y çheer ruggyree ry-laccal ayn. Ta ennym y choontae ry-akin ayns Yernish as Baarle er duillag fysseree yn chied troailt, ayns cosoylaght rish y valley ny ard-valley ruggyree ayns kied troailt y Reeriaght Unnaneysit. Ta Commyn Roortaghys Gaeil goaill ymmyd jeh ny coondaeghyn tradishoonagh myr preeu-aght reagheydys as ta fwirranyn reihdagh as dagh coontae yn CRG glackit.

Ta ny joaraghyn coontae foast ry-akin er caslyssyn çheerey yn Ordnance Survey of Northern Ireland as ayns ny h-atlassyn Phillips Street Atlases. Lesh tuittym ymmyd oikoil, dy mennick ta mestid ayn mychione baljyn as ard-valjyn ta nyn lhie faggys da joaraghyn coontae, lheid as Beeal Feirshtey as Lis ny Garvagh, quoi ta rheynnit eddyr coondaeghyn y Doon as Aontrym (ta'n chooid smoo jeh'n daa valley ny lhie ayns Coontae Aontrym, ansherbee).




#Article 114: Ookraanish (226 words)


She nane jeh ny çhengaghyn Slavagh ee yn Ookraanish ( ukrayins'ka mova) ta goll er loayrt 'syn Ookraan son y chooid smoo, as ayns çheeraghyn elley ta goaill creeagh lesh yn Ookraan. Ta ram Ookraanisheyryn elley ry gheddyn ayns çheeraghyn y Vaarle chammah, 'sy Chanadey er lheh. T'eh er credjal dy vel yn Ookraanish goll er loayrt ec mysh 40 millioonyn dy leih. Ta'n abbyrlhit Kyrillagh ymmydit ry hoi screeu sheese yn Ookraanish, agh ta lettyryn er lheh ymmydit 'syn Ookraanish nagh vel ymmydit 'sy Rooshish - є, і, ї, ґ.

Ta tree preeu-abbyrtyn ayn - y fer twoaieagh ta ny s'cosoylee rish y Velarooshish, y fer eear-yiassagh t'er goaill focklyn eeasaght stiagh veih'n Pholynnish, as y fer iar-yiassagh ta ny s'cosoylee rish y Rooshish na'n jees elley oc. Va'n çhengey chadjinit bunnit er yn abbyrt hiar ayns laaghyn yn Unnaneys Soveidjagh, agh ta tradishoon lettyragh jeh e chooid hene ec yn abbyrt heear, er-yn-oyr dy row sheear yiass y clyst raad ta'n çhengey goll er loayrt çharbaait veih'n Ookraan Hoveidjagh ayns ny bleeantyn eddyr-chaggee, as ee currit rish y Pholynn. Jiu, she sheear ny h-Ookraan yn chooid jeh'n çheer s'troshey er çheu y çhengey ghooghyssagh jeh, as t'eh er credjal dy nee yn çhengey chadjinit lettyragh girree ny s'cosoylee rish yn abbyrt heear rere myr ta'n çhengey çheet ny quaiyl hene lurg bleeantyn y Toveidjaghys.

 




#Article 115: Yiarn (643 words)


She bunstoo meainagh eh yiarn, as cowrey Fe er.  Ta trimmid breneenagh 55.845 g·mol as earroo breneenagh 26 echey.  T'eh ayns possan 8 as çhymcheayrt bunstoo 4, as myr shen, she meain ceaghlid t'ayn.  Ta yiarn as staillin ny meainyn smoo cadjin.  Ta eaghtyr soilsheanagh as lheeah-argid oc, agh t'ad ocsaidaghey ayns aer as gaase coodagh dy smooirane ruy.  Ta crystal glen dy yiarn feer vog, ny s'buiggey na ollymin, agh lesh goaill stiagh myn-neughlennidyn (myr sampleyr, carboan) t'ad niartaghey.  Liorish jannoo co-veain lesh meainyn elley as carboan, t'ad jannoo staillin, as shen ymmodee keartyn ny s'niartey na yiarn.

She meain eh yiarn glen, agh s'goan ry-gheddyn er y chruinney eh, er y fa dy vel eh ocsaidaghey dy jeean my ta ocsygien as ushtey ry-gheddyn.  Son dy gheddyn yiarn meainagh, shegin dhyt ocsygien y scughey jeh meain najooragh, liorish jee-ocseedaghey kemmigagh.  T'ad jannoo ymmyd jeh meain yiarn haematite son y chooid smoo (), as jee-ocseedaghey eh lesh carboan ec çhiassid ard.  

She bunstoo lorgagh eh yiarn son dagh ooilley organe bioag, faggys.  Cha nel agh beggan lhimmey ayn; organeyn bioag ta cummal ayns çhymbyllaghtyn er beggan yiarn, as adsyn er naafilley dy yannoo ymmyd jeh bunstooghyn elley, myr sampleyr, manganaish ayns ynnyd yiarn son catalysys, ny haemocyanin ayns ynnyd haemoglobin.

Ta feme er yiarn ec dagh ooilley organe bioag, bunnys.  Ayns killaghyn, t'eh goll er tashtey ayns proteenyn meainagh, er y fa dy nod yiarn seyr catalysaghey troarey fraueyn seyr nieunagh.  Foddee laccal yiarn gientyn neufollaght laccal yiarn.

Ayns baaghyn, lossreeyn as fungyssyn, she yiarn eh yn eeane ta goit stiagh 'sy troggal haem.  She co-olt slane femoil phroteenyn cytochrome, phroteenyn ymmyrkey oscygien (myr sampleyr, haemoglobin as myoglobin).  Ta laue ec yiarn neuorgaanagh ayns ym-obbraghey ocsjee ymmodee ensymeyn (myr sampleyr, nitrogenase as hydrogenase).  Ta proteenyn ayn as yiarn oc ga nagh vel ad nyn haemyn; t'adsyn goaill stiagh un-ocsygienase meetane, jee-ocseedase ribbonucleotaid as haemerythinyn.

Ta reiltys lajer er rheam yiarn ayns sheeintee, er y fa dy nod eh ve feer nieunagh.  Chammah's shen, ta feme ec ymmodee bacteyryn er yiarn, as liorish tashtey eh ersooyl voue, ta ny sheeintee lhiettal doghanyn.  Ta laue mooar ec y phroteen transferrin 'sy chooish, as eshyn kiangley yiarn ass beeal y chollane as gymmyrkey eh trooid yn 'uill dys killagyn.

Ta ram yiarn ry-gheddyn ass feill aw, yeeast, eeanlee, tofu, pishyryn kirkey, poanraghyn.  Ny keayrtyn, ta yiarn currit stiagh ayns arran as grine (yiarnaghey).  T'eh ny smoo yiarn y smoo stiagh jeh feill, er y fa dy nee yiarn haem t'ayn. Ny yei shen, foddee yiarn haem ardjaghey kanghyr collaneagh-thoanney..

Ta LBÇ yiarn bentyn rish eash, keintys, as bun yiarn y pheiagh (haem ny dyn).   Foddee ve feme ec lhiannooyn er yiarn tooilley my t'ad er y cheeagh. Ta gaue er lheh son toyrtyssee folley as mraane correy.

Ta rouyr yiarn nieunagh, er y fa dy vel yiarn seyr yiarnagh ym-obbraghey lesh sarocseed as jannoo fraueyn seyr.  T'adsyn jeeylley GDN, proteenyn, lipaidyn, as stoo elley 'sy chillag.  Myr shen, ta tomainaght yiarn taghyrt tra ta yiarn seyr 'sy chillag; shen er y fa nagh vel transferrin dy liooar eshyn y chiangley, son y chooid smoo.

Ta goaill yiarn fo reiltys lajer.  Cha nel monney caa eshyn y checkey, cha nel agh liorish ceau y chrackan, as shen gyn reiltys.  Myr shen, ta shin reilley eh liorish lhiettal eh y ghoaill. Ny yei shen, my vees ram yiarn er n'ee, foddee eh jeylley killagyn yn ammyr ghastrey-chollaneagh as neulhiggey daue reilley soo stiagh yiarn.  Ta shen lowal co-chruinnaghey ard yiarn 'syn 'uill, as foddee eh jeylley killagyn y chree, aane as organeyn elley.

Ta ny smoo na 20mg yiarn/kg glout cur tomainaght yiarn er deiney; ta 60mg/kg ny howse marrooagh. Ta ro-ymmyd yiarn mastey binn vaase smoo cadjin da paitçhyn ny saa na shey; son y chooid smoo, t'ad er n'ee ram lhiackagyn yiarn currit da sleih aasit.  




#Article 116: Litçhey (103 words)


She bunstoo kemmigagh eh litçhey (). She meain vog t'ayn 'sy litçhey as daah argid er. T'eh coontit myr fer jeh'n phossan alkalaihagh. She Li y cowrey kemmigagh as she 3 yn earroo breneenagh echey. Fo currymyn cadjin she yn litçhey yn veain s'eddrymmey as y bunstoo creoi sloo er çheu y ghlooaght. Cosoylaght rish ny meainyn alkalaihagh elley, she stoo feer ym-obbreeagh as lossanagh t'ayn. Er-yn-oyr shen, t'eh goll er stoyral ayns ooill veainagh dy cadjin. Er oyr yn ym-obbreeaght echey, cha nel y litçhey ry-gheddyn ny lomarcan 'syn 'eaynid; cha nel eh ry-gheddyn agh ayns tashtaghyn co-lheiht as dooghys eeaneagh lesh.




#Article 117: Mercur (110 words)


Bunstoo kemmigagh lesh y chowrey Hg as yn earroo breneenagh 80 eh mercur ny argid bio. She bunstoo trome jeh'n vlock d t'ayn as daah argid er. She yn mercur yn un veain ta ny ushlagh fo çhiassid as broo yn çhamyr. Ta'n mercur ry-gheddyn ayns tashtaghyn er feie yn Chruinney myr kinneybar (sulfeed vercuragh) da'n chooid smoo. Ta'n mercur goll er ymmyd ayns çhiassveihyn, aer-veihyn, trimmid-veihyn, trimmid-veihyn folley, cooyllaghyn snaue, slattagyn lectragh ennagh, as cullee oaylleeagh elley. Agh ta stoo yn-veanagh ny çhiassveihyn as ny trimmid-veihyn folley goll er caghlaa gys adsyn ta lhieent lesh alcoal ny lesh galinstan ny gys meihyn bun-earrooagh ny meihyn ta bunnit er çhermistoryn.




#Article 118: Argon (157 words)


Ta argon () ny vunstoo kemmigagh lesh y chowrey Ar. Ta'n earroo breneenagh 18 echey as t'eh ny treeoo bunstoo ayns possan 18 jeh'n taabyl reiltagh. Ta'n argon ny treeoo bunstoo s'menkey ayns aeraght ny Cruinney as eh jannoo seose 0.93% jeh'n aeraght, ny smoo na daa-ocseed charboan. Ta'n ennym echey argon çheet ass αργος (argos) ny Greagish as eh çheet er gyn bree, red ta cowraghey nagh vel y bunstoo goll fo ym-obbraghey kemmigagh.

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.




#Article 119: Hailium (103 words)


She bunstoo eh hailium (). She yn trimmid breneenagh ta echey ny 4.002602 g·mol−1. Ta earroo breneenagh 2 as cowrey He er. 

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.




#Article 120: Krypton (141 words)


Ta krypton (; veih'n Ghreagish: κρυπτός, kryptos y fer follit) ny vunstoo kemmigagh lesh y chowrey kemmigagh Kr as yn earroo breneenagh 36. T'eh ny oltey jeh Possan 18 as Çhymcheayrt 4. Ta krypton ny ghas taaue gyn daah, gyn blass, gyn soar as t'eh ry-gheddyn 'syn aeraght ayns mooadyn beggey. T'eh ymmydit lesh gasyn goan elley ayns stroo-hoilshaghey.

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.




#Article 121: Neoin (169 words)


Ta neoin ny neon (; veih νέον (neon) ny Greagish ta çhyndaait myr noa) ny vunstoo lesh y chowrey Ne as yn earroo breneenagh 10. Ga dy vel neoin ny vunstoo feer chadjin 'sy Tuinney, cha nel mooarane jeh'n stoo shen ry-gheddyn er y Chruinney. Ayns foaynooyn cadjin, ta'n neoin ny ghas taaue gyn daah, agh t'eh soilshean lesh daah ruy-oranje buigh tra t'eh ymmydit ayns çhoobyn lhiggee as lampaghyn neoin as fograghyn soilsheenys. T'eh goit ass yn aer dy traghtee raad t'eh ry-gheddyn ayns mooadyn beggey.

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.




#Article 122: Xenon (128 words)


Ta xenon ny vunstoo lesh y chowrey kemmigagh Xe. She 54 yn earroo breneenagh echey. T'eh ny ghas taaue gyn daah, gyn blass, gyn soar, as t'eh ry-gheddyn ayns mooadyn beggey ayns aeraght ny Cruinney. Ta xenon ymmydit ayns lostanyn laue as arc-lostanyn as myr cadlaghan.

By eh William Ramsay (1852-1916) y kemmigagh Albinagh ren feddyn magh queig jeh ny gassyn ooasle. Rug eshyn ayns Glaschu, as ren eh studeyrys er kemmig 'sy Ghermaan fo stiurey Robert Bunsen. Ta sleih cooinaghtyn er Ramsay er yn oyr dy dooar eh magh argon (1894), hailium (1895), neoin (1898), krypton (1898) as xenon (1898). Scarr eh neoin, krypton, as xenon veih aer va jeant ny ushlagh. Chossyn William Ramsay Aundyr Nobel ayns 1904 son geddyn ny queig gassyn ooasle imraait heose.




#Article 123: Ocsygien (375 words)


She bunstoo eh ocsygien ny ocsajeen (veih ὀξύς (oxys) ny Greagish ta çhyndaait myr geayr, as -γενής (-genēs) ta çhyndaait myr gienteyder). Ta trimmid breneenagh 15.9994 g·mol-1 echey. Ta earroo breneenagh 8 as cowrey O er. Ta'n ocsygien y trass bunstoo smoo lheeadagh 'sy Tuinney rere cruinnaghey lurg hiddragien as hailium, as t'eh ny vunstoo smoo lheeadagh rere cruinnaghey ayns scroig ny Cruinney. Ta gas yn ocsygien daa-vreneenagh jannoo seose 20.9% jeh thummid aeraght ny Cruinney, as ta 88.8% d'ushtey jeant jeh, rere glout.. She gas gyn daah gyn soar gyn blass eh tra t'eh ayns foaynoo najooragh, as eh ny ghas daa-vreneenagh 'syn 'oaynoo shen lesh y formley O2.

She Joseph Priestley, sheanseyr Sostnagh, as Antoine Lavoisier, sheanseyr Frangagh, ren cur enney er ocsygien hoshiaght.

She Antoine Lavoisier, kemmigagh Frangagh, y chied pheiagh ren gra dy vel aer ny vestey dy ghassyn.  Haink eh gys y varel shoh lurg da v'er lostey kuse dy stooghyn ayns mooad cagleeit dy h-aer.  Sy vlein 1779, haink eh gys y smooinaght dy nee mestey dy ghaa ghas va aer, y derrey yeh ta cooney lesh lostey, as y jeh elley nagh vel cooney.  Dooyrt eh 'ocsygien' rish yn ayrn jeh aer ta cooney lesh lostey.  Hug Joseph Priestley cooney da Lavoisier lesh yn obbur echey.  Agh va Lavoisier currit dy baase sy vlein 1794 sy Ravloid Frangagh.  Myr dooyrt y rollageyder as maddaghteyr Frangagh, Lagrange: Cha ghow eh agh un vinnid e chione y yiarrey jeh, as hed keead blein harrish derrey heemayd kione myr shen reesht.

Va Joseph Priestley ny hirveishagh Anhrinadagh.  Va anaase echey er sheanse.  Nane jeh ny chied reddyn hooar eh magh, va shen dy vel daa-ocseed charboan goll er lheie ayns ushtey dy yannoo ushtey-soda.  S'mennick ta sleih gra dy nee Priestley hug toshiaght da jeadys ny joughyn neu-veshtallagh.  Ren Priestley strane dy phrowaltyssyn raad hiow eh mercur ayns mooad cagleeit dy h-aer.  Ren shoh poodyr jiarg (ta shin gra ocseed vercur rish nish).  Hiow eh yn ocseed vercur, as ren shen gas.  She ocsygien va'n gas va çheet magh.

Y chooid smoo jeh'n ocsygien as ymmyd jeant jeh ayns jeadys, t'eh jeant liorish feayraghey aer derrey t'eh çheet dy ve ny h-ushlagh, as eisht drigger yn ushlagh.
Shoh troyn scanshoil t'ec ocsygien:




#Article 124: Coontae yn Doon (169 words)


She coontae ayns Nerin Hwoaie eh yn Doon ny Coontae yn Doon (; ; Baarle Albinagh Ultagh:  ny ). Ta'n coontae 2,448 km2 er eaghtyr as t'eh çhemmal rish Logh Nay 'sy neear hwoaie jeh'n choontae. 'Sy vlein 2011 va 531,665 dooinney cummal 'sy choontae. She fer jeh'n 32 choontae er ellan Nerin as eh soit çheusthie jeh Queiggey Ulley. Ta ennym y valley coontae, Doon Pherick, currit er y choontae.

By eh Sheer y Doon y shenn ennym er. T'eh çhemmal rish Coontae Aontrym 'sy twoaie, rish Mooir Vannin 'sy niar as 'sy jiass, rish Coontae Ard Maghey 'sy neear, as rish Coontae Lhoo ayns Pobblaght Nerin 'sy neear yiass. Ta Loch Cuan as Lieh-innys ny h-Aird soit 'sy niar. She Beannchar, er coose hiar hwoaie yn choontae, y balley smoo. Ta tree balley mooar elley soit er joaraghyn y choontae: yn Euar er y joarey heear lesh Coontae Ard Maghey, as ta Lis ny Garvagh as Beeal Feirshtey nyn lhie er y joarey hwoaie lesh Coontae Aontrym.




#Article 125: Kosovo (120 words)


She çheer 'syn Oarpey Yiass eh Kosovo (Albaanish: Kosovë, Serbish: Косово ny Kosovo). She Priština yn preeu-valley as y chaayr smoo 'sy çheer. T'eh çhemmit rish y Serb da'n twoaie as da'n shiar, rish y Vassadoan Hwoaie da'n jiass, rish yn Albaan da'n sheear yiass, as rish Montenegro da'n sheear. 'Sy vlein 2005 va ny smoo ny 2.2 millioon dy leih ayns Kosovo agh nish ta 1.9 millioon ayns shen. Hoilshee ad magh pobblaght er 17 Toshiaght Arree, 2008.

T'ad Priština (600,000), Prizren (165,000), Peć (154,000), as Kosovska Mitrovica (110,000) ny caayryn smoo ayns Kosovo. She ard sleitagh eh Kosovo. Ta ny Sleityn Šar soit ayns jiass as shiar yiass yn ard. She Đeravica (2,656m) yn slieau syrjey 'syn ard.  




#Article 126: Lusaka (146 words)


Ta Lusaka ny preeu-valley as ny caayr smoo 'sy Tambia. T'ee soit ayns y jiass jeh'n ard-chlaare veanagh, 1,300m er yrjid. Va 1,084,703 dy 'leih aynjee 'sy vlein 2000. Ta'n chaayr ny boayl traghtee cha mie as boayl y reiltys.

Ta'n Chruinnaght Ashoonagh, Thie yn Steat as yn Ard-Whaiyl soit ayns Lusaka. She Lusaka preeu-valley yn ard lesh yn ennym keddin, Ard Lusaka, y nah ard sloo. 'Sy vlein 2007, she Steven Chilatu yn meoir as she Charles Msiska yn lhiass-veoir.

Va'n chaayr bunnit 'sy vlein 1905 er laaragh y çhenn-valley beg enmyssit er onnor e chiannoort Lusaaka. V'eh reiht myr preeu-valley ny Rhodeesh Hwoaie 'sy vlein 1935 ayns ynnyd Livingstone. Ayns 1964 haink urree dy ve ny h-ard-valley ny Sambia.

Ta Purt Aeragh Eddyr-Ashoonagh Lusaka soit 'sy chaayr er y raad yiarn eddyr Livingstone as Kitwe. She cree da Zambian Airways ee yn purt aeragh.




#Article 127: Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh (112 words)


Va'n UPSS ny Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh (Rooshish: Союз Советских Социалистических Республик / Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik) ny heer Cummynagh veih 1922 derrey 1991, as eh soit ayns Oaraishey. Va'n steat ny vooar-chummaght ny cruinney veih'n vlein 1945 derrey laa e huittym.

Va'n steat jeant seose jeh kiare Pobblaght Soveidjagh tra v'eh bunnit, agh hannah sy vlein 1953 va queig pobblaght jeig ayns y çheer. Va'd PSS ny h-Armeain, PSS ny h-Asserbajaan, PSS ny Belaroosh, PSS ny Cassaghstaan, PSS ny Cyrgistaan, PSS ny h-Estaan, PSS ny Latvey, PSS ny Litaan, PSS ny Moldaav, PSS ny h-Ookraan, PSS ny h-Oosbeckistaan, PSCS ny Roosh, PSS ny Shorshey, PSS ny Tajikistaan, PSS ny Turkmenistaan.




#Article 128: Yn Tatarstaan (171 words)


Ta'n Tatarstaan (; Tatarish Chyrillagh: Татарстан Республикасы, Ladjynagh: Tatarstan Respublikası) ny pobblaght chonastagh jeh cooid ny Roosh. Ta'n phobblaght soit ayns çheshvean ny Roosh Oarpagh eddyr y Volga as y Kama. T'ee sheeyney lesh yn Udmurt, y Tuvash, Mari El as y Vashkortostaan. Ta mygeayrt 3,800,000 cummaltee 'sy phobblaght as t'ee mygeayrt 68,000 km² er eaghtyr. She Kazan preeu-valley ny pobblaght. She Buldırabız! (Fodmayd) y jarroo-raa neu-oikoil 'sy phobblaght.

Ta'n phobblaght soit mygeayrt 800 km hiar yiass veih Moscow. T'ee soit eddyr awinyn ny Volga as Kama. T'ee sheeyney lesh Sleityn ny h-Ooral.

 Ta'n Tatarstaan soit ayns cryss hraa Voscow (MSK/MSD).

T'ad ny h-ard-awinyn 'sy Tatarstaan (enmyn Tatarish ayns lhoobeenyn) na:

T'ad ny doouryn smoo 'sy Tatarstaan na:

Ta Qaban ny loch smoo 'sy phobblaght.

Ta ooill, gas najooragh, gypsum as myr shen, ry-gheddyn 'sy Tatarstaan. Ta shen yn aigney dy vel ny smoo na billioon tunnaghyn jeh cooid sthockyn d'ooill 'sy phobblaght.

Ta Pobblaght ny Tatarstaan rheynnit ayns 43 ardjyn. Jeeagh er Unnidyn reiragh ny Tatarstaan as Coondaeghyn ny Tatarstaan.




#Article 129: Baarle Albinagh Ultagh (471 words)


Ta Baarle Albinagh Ultagh ny Ullanish (Ulstèr-Scotch 'sy çhengey hene rere Jantys ny h-Ullanish as Sheshaght ny h-Ullanish) cur sheese er abbyrtyn y Vaarle Albinagh ta goll er loayrt ayns ayrnyn Ulley ayns Nerin. Ta sleih ennagh gra nagh vel 'syn Ullanish agh abbyrt jeh'n Vaarle Chadjinit. Chur Baarle Ulley Veanagh as Yernish Ulley cleayney mooar er y çhengey, as er y çheu elley jeh'n chooinney chur ee hene cleayney mooar er Baarle Ulley Veanagh - abbyrt y Vaarle jeh'n chooid smoo jeh cummaltee yn wheiggey.

Haink ny h-abbyrtyn Albinagh gys Ullee car y 17oo eash tra haink lhieen mooar jeh loayreyderyn y Vaarle Albinagh veih Nalbin car Plandail Ulley. Va ny screeunyn shinney 'syn Ullanish scruit sheese 'syn eash shen as v'ad as ny screeuynyn ooilley gys jerrey yn 19oo as toshiaght y 20oo eash begnagh unnane as screeunyn y Vaarle Albinagh.

Ta'n Vaarle Albinagh Ultagh goll er loayrt ayns shiar as mean Choontae Aontrym, ayns twoaie Choontae yn Doon, ayns shiar hwoaie Choontae Ghoirrey, as ayns shiar as shiar hwoaie Choontae Ghoon ny Ghoal, myrane lesh ayrnyn elley er feie'n wheiggey. 'Sy vlein 1999 ren yn Northern Ireland Life and Times Survey (Creear Emshir as Bea Nerin Hwoaie) feddyn magh dy row 30,000 dy loayreyderyn ayns Nerin Hwoaie, agh ta deiney elley gra dy vel begnagh 100,000 dy loayreyderyn ayns Nerin (goaill stiagh Pobblaght Nerin).

Car mean y 20oo eash, ren y çhengoayllee R. J. Gregg shickyraghey joaraghyn çheer-oaylleeagh y Vaarle Albinagh Ultagh rere oayllys veih ny loayreyderyn dooghyssagh.

Ta'n Vaarle Albinagh Ultagh goll er loayrt ayns shiar Aontrym, twoaie yn Doon, shiar hwoaie Choontae Ghoirrey, ard an Lagán ayns Coontae Ghoon ny Ghoal, as ayns baljyn eeastee er coose an Múrna.

Ren y Northern Ireland Life and Times Survey 'sy vlein 1999 feddyn magh dy row 2% jeh cummaltee Nerin Hwoaie abyl y Vaarle Albinagh Ultagh y loayrt, ny boodeeys dy loayreyderyn fo 30,000 dooinney 'syn ard. Ta oolaghyn elley ayn gra dy vel eddyr 35,000 loayreyder ayns Nerin Hwoaie er y chooid sloo, as 100,000, goaill stiagh Pobblaght Nerin, er y chooid smoo. Gra ec sheminar er 9 Mean Fouyir 2004, ren Ian Sloan veih Rheynn Cultoor, ny h-Ellynyn as Soccar Nerin Hwoaie soiaghey jeh'n nhee nagh row eh leayr dy row eh ny smoo liklee dy row ny h-unnaneysseyryn nyn loayreyderyn jeh'n Vaarle Albinagh Ultagh na ny h-ashooneyryn, agh er y laue elley va ny smoo loayreyderyn nyn unnaneysseyryn.

Ayns coontey-pobble 2011 y Reeriaght Unnaneysit, ren 16,373 dooinney (0.9% jeh pobble Nerin Hwoaie) cur sheese dy row ad abyl y Vaarle Albinagh Ultagh y loayrt, y lhaih, y screeu as y toiggal, as ren 140,204 dooinney (8.1% jeh pobble Nerin Hwoaie) cur sheese dy row cooieys ennagh oc 'sy çhengey.

Shoh sambyl Ullanish ass y ven-eelee Margaret Rowe ta ry-gheddin er ynnyd-eggey Tha Boord o Ulstèr-Scotch:




#Article 130: Jóannes Eidesgaard (108 words)


Va Jóannes Dan Eidesgaard (ruggit er 19 Averil, 1951) ny ard-vinishter er Ellanyn ny Geyrragh. V'eh reiht er 3 Toshiaght Arree 2004 dy jeeragh ny yei yn ard-reihys er 20 Jerrey Geuree.

Va Jóannes Eidesgaard ruggit er 19 Averil 1951 ayns Tvøroyri er ellan Suðuroy, c'raad v'eh ny 'er ynsee. V'eh reiht son y Løgting (reiltys Ellanyn ny Geyrragh) ayns 1990. Eddyr ny bleeantyn 1991 as 1996 v'eh ny vinishter fo reiltysyn lheamyssagh as veih'n blein1994 gys 1996 haink er dy vel ny lhiass-Ard-Vinishter. Ayns 1996 v'eh reiht myr Caairliagh Føroya Javnaðarflokkur.

Veih 1998 dys 2001 v'eh nane jeh ny daa haghteryn ayns Ard-whaiyl ny Danvarg, yn Folketing.




#Article 131: Faaroish (698 words)


She çhengey ellanagh Loghlinagh ee Faaroish. T'ee goll er loayrt ec 48,000 deiney ayns Ellanyn ny Geyrragh as ec mysh 25,000 deiney 'sy Danvarg as ayns buill elley. T'ee coontit mastey kiare sluightee - t'eh shen yn Eeslynnish, y Norlynnish, as y Nornish varroo - y Çhenn Loghlinish Heear va goll er loayrt car ny Mean Eashyn. T'eh er credjal dy row y Norlynnish so-hoiggal rish yn 'aaroish. Cha nel yn 'aaroish as yn Eeslynnish, y conastagh jerrinagh bio, so-hoiggal rish nyn geilley rere co-loayrtys, agh ta ny çhengaghyn screeuee feer chosoylagh rish nyn geilley.

Ayns ny shenn laaghyn va'n Çhenn Loghlynish goll er loayrt ayns Ellanyn ny Geyrragh, çhengey va currit stiagh gys ny h-ellanyn liorish cummaltee Norlynnagh car lhing y landnám (goaill thalloo) v'er goaill toshiaght veih'n vlein 825 BNJ. Ansherbee, cha row cooid vooar jeh ny cummaltee nyn Norlynnee ass Norlynn, agh sluightee jeh cummaltee Norlynnagh va cummal ayns ard Vooir Vannin. Ayns bishaghey rish shen, dy mennick dy ren cummaltee 'irrynagh Norlynnagh dooie poosey rish mraane ass Nerin Loghlynagh, ass yn Orkaid as ass Shetlynn roish hie ad myr cummaltee gys Ellanyn ny Geyrragh as yn Eeslynn. Myr eiyrtys er shen, ren ny çhengaghyn Celtiagh cur cleayney er yn 'aaroish as er yn Eeslynnish. Ta feanish yn-arganey ayn mychione boayl-enmyn Celtiagh ayns Ellanyn ny Geyrragh: myr sampleyr ayns ny boayl-enmyn Mykines as Stóra as Lítla Dímun. Ta sampleyryn elley jeh focklyn as bun Celtiagh oc goaill stiagh: blak/blaðak (bainney geayr) Yernish bláthach; drunnur Yernish as Gaelg dronn; grúkur (gruag, renaig) Yernish gruaig; lámur (laue) Yernish lámh; tarvur (tarroo) Yernish tarbh; as ærgi (traaghan) Yernish áirge.

Eddyr y 9oo as y 15oo eash, dirree Faaroish er lheh magh ass y Çhenn Loghlynish Heear, agh va keim dy so-hoiggalys foast ayn er feie tammylt. Va'n çhengey shen feer chosoylagh rish Nornish yn Orkaid as Hetlynn.

Roish y 15oo eash va cair-screeu yn 'aaroish begnagh unnane as cair-screeu yn Eeslynnish as y Norlynnish, agh lurg yn Aachummey 'sy vlein 1536, ren ny Danvargee reiragh cur lhiettrimys er ymmyd yn 'aaroish ayns ny scoillyn, ayns ny kialteenyn, as ayns docamadyn oikoil. Agh ren ny h-ellanee jannoo ymmyd jeh'n çhengey ayns bannagyn, 'sy veeal-arrish, as 'sy theihll laaoil. Dreill eh shen tradishoon beill berçhagh ayn 'syn 'aaroish, agh er feie 300 dy vleeantyn cha row yn çhengey screeuit sheese.

Cheaghil y staydys shen tra ren Venceslaus Ulricus Hammershaimb, marish y ghrammeyder as politickeyr Eeslynnagh Jón Sigurðsson, soilshaghey magh stundayrt screeuee da'n 'aaroish Noa-emshyragh 1854 ta foast er mayrn gys y laa t'ain. Ga dy row caa oc cair-screeu sheeanagh dy chroo cosoylagh rish cair-screeu yn Finnlynnish, ren ad cur magh cair-screeu va cohassooagh lesh tradishoon screeuee kinjagh sheeyney hoal gys y Çhenn Loghlynish, as t'eh shen cur soylley er y çhengey screeuee cosoylagh rish çhengey henndeeagh ta cosoylagh rish yn Eeslynnish. Myr sampleyr, cha nel sheean er lheh kianglt rish y lettyr ð. Harrish shen, ga dy vel y lettyr 'm' co-reggyrt rish y stronnagh daa-veillagh myr t'ayn 'sy Ghaelg, t'eh co-reggyrt myrgeddin rish y stronnagh cooyl-eeacklagh 'sy jerrey fockle toyrtagh -um .

Haink cair-screeu Hammershaimb ny whaiyl staanys er oyr y chrampys echey, as va corys coghrialtagh cummit ec Jakob Jakobsen. Va'n cair-screeu ec Jakobsen ny s'faggys da'n çhengey loayrit, agh cha ren mooinjer yn ellan ymmyd jeh.

'Sy vlein 1937, va'n Faaroish currit stiagh ayns ynnyd y Danvargish myr çhengey oikoil ny scoillyn, 'sy vlein 1938 myr çhengey yn agglish, as 'sy vlein 1948 myr y çhengey ashoonagh liorish Slattys Reill Thie Ellanyn ny Geyrragh. Agh cha row yn Faaroish ymmydit myr çhengey chadjin 'syn ym-ysseraght as ayns soilsheenyn derrey ny 1980yn. Jiu, ta'n Danvargish coontit myr çhengey yoarree, agh t'ee goll er ynsaghey ec mysh 5% mooinjer ny h-ellanyn myr y chied çhengey as shegin da dagh scollag 'sy 3oo vrastyl as ny shinney goll er n'ynsaghey.

Cha nel eh aashagh gynsaghey'n 'aaroish ec ollooscoillyn çheu mooie jeh Ellanyn ny Geyrragh. Ansherbee, ta Colaashtey Ollooscoill Lunnin as Ollooscoill København stiurey coorseyn 'syn 'aaroish da scollagyn ta lhaih Studeyryssyn Loghlinagh.

Ta Ollooscoill Ellanyn ny Geyrragh garral undinys souree bleinoil harrish tree shiaghtinyn, goaill stiagh:

Ta 29 lettryn ayns yn abbyrlhit Faaroagh ta goit ass yn abbyrlhit Romanagh:




#Article 132: Paul Haddacks (204 words)


By Lhiass-chiannoort er Mannin veih 2005 derrey 2011 yn Reejerey Paul Kenneth Haddacks (ruggit er 27 Jerrey Fouyir, 1946). T'eh cummal ayns Thie y Reiltys ayns Kione Droghad.

Va Haddacks ynsit ayns Kingswood School, Bath as hie eh stiagh ayns Lhuingys Chaggee Hostyn 'sy vlein 1964. Erreish da er n'eddyn keim ass y Britannia Royal Naval College, Dartmouth v'eh ny vyn-oikagh er frigaidyn as lhongyn traartagh Lhuingys y Niar Foddey. Ayns 1971 ghow eh kioneys er hene fo'n lhong noa, HMS Scimitar. Ren ad Anneyder jeh ayns 1979 as v'eh ny churmeyder fo ny frigaidyn HMS Cleopatra as HMS Naiad. Ren ad Captan jeh ayns 1984 as haink er dy vel ny fo-stiureyder son cummaghyn lhuingyssagh roish e hyndaa gys y cheayn myr Oikagh Kioneysagh y lhong vooar HMS Intrepid. Va Paul reiht ayns 2001 myr Stiureyder Fwirran Caggeeaght Eddyr-ashoonagh NATO.

Haink jerrey lesh e hirveish obbrit ayns Lhuingys Chaggee Hostyn ec jerrey 2004, as v'eh pointit dy ve ny Lhiass-chiannoort Vannin er 17 Jerrey Fouyir 2005. She yn treeoo oikagh 'syn oik tradishoonagh shoh.

Ta Paul poost rish y Chanadagh Penny ta ny boandyr Nightingale ayns y Thie lheihys Noo Thomas, Lunnin. Ta mac oc, ta ny ard-choontyseyr lhuingey lesh Princess Cruise Lines.




#Article 133: Yn Unnaneys Oarpagh (306 words)


Ta'n Unnaneys Oarpagh (UO) ny heshaght harmaynagh as pholitickagh eddyr 27 steat Oarpagh. V'eh bunnit 'sy vlein 1993 rere Conaant Maastricht. T'eh ny luightagh jeh'n Chohionnal Oarpagh. 'Sy vlein 2020 va begnagh 447 millioonyn dy chummaltee ayn.

Va'n Unnaneys bunnit myr Cohionnal Oarpagh ry-hoi Geayl as Staillin rere Conaant Phaarys 'sy vlein 1951, as ayns 1957 va Conaant ny Raue screeuit. V'eh shen bunnoo y Chohionnal Tayrmanagh Oarpagh. V'ad y Rank, Pobblaght Chonastagh ny Germaan, yn Iddaal, y Velg, Lucsemburg as y Çheer Injil ny çheeraghyn v'ayn ec y traa shen.

Ta'n Unnaneys Oarpagh jeant seose jeh 27 çheer seyr as yn ennym steat-oltey currit orroo: yn Austeyr, y Cheeprey, y Çheer Injil, y Chroit, y Clovack, y Clovean, y Danvarg, yn Estaan, Finnlynn, y Ghermaan, y Ghreag, yn Iddaal, y Latvey, y Litaan, Lucsemburg, Nerin, y Pholynn, y Phortiugal, y Phobblaght Çheck, y Rank, y Romaain, y Spaainey, y Toolynn, yn Ungaar, y Valta, y Velg as y Vulgeyr.

Ta daa heer geearree çheet stiagh dy h-oikoil 'syn Unnaneys, Shenn-phobblaght Yugoslaavagh ny Massadoan (SPYM), as y Turkee. Ta ny çheeraghyn Balkanagh heear, yn Albaan, Bosnia as Herzegovina, Montenegro as y Serb, er enney dy h-oikoil myr yeeareyderyn jargagh. Ta Kosovo er rolley ny çheeraghyn yeearreeagh ec y Chommishoon Oarpagh agh cha nel ee er y rolley myr çheer heyr er-yn-oyr nagh vel ee er enney myr çheer heyr ec dagh çheer yn UO.

Son çheet stiagh 'syn Unnaneys, shegin er çheer roshtyn gys slatyn towse Copenhagen, as ad meenit ec y Choonseil Oarpagh ayns København 'sy vlein 1993. T'ad shirrey deynlaghys shickyr as ee ammyssagh da kiartyn deiney as reill leigh; tarmaynys lesh margey obbragh as eh jargal cohirrey çheusthie jeh'n UO; as goaill lesh currymyn olteynys, goaill leigh yn UO stiagh. Ta'n Coyrle Oarpagh freggyrtagh son leagh y chur er cooilleeney slatyn towse çheerey.




#Article 134: Ny h-Ellanyn Heear (139 words)


Ta ny h-Ellanyn Heear (Gaelg Albinagh: Na h-Eileanan Siar, Baarle: Western Isles ny Outer Hebrides) ellanragh t'ayns y Keayn Sheear er y sheear twoaie jeh Nalbin. Ta ny h-ellanyn scarrit rish y çheer vooar lesh y cheayn veg, an Cuan Sgìth. V'eh Suðreyjar yn ennym va currit orroo tra dy vel ad fo stiurey Norlynn. Ayns 1266 rere Conaant Perth va'n ellanragh astreeaghit fo stiurey Nalbin.

Ta ny h-ard-ellanyn n'ellanragh. Lesh ny h-ellanyn beggey ta mygeayrt currit yn ennym yn Ellan Foddey ny an t-Eilean Fada orroo. T'ad Ellan Lioas as ny Harrey, Ooisht Hwoaie, Beinn na Faoghla, Ooisht Yiass as Barraie ard-ellanyn yn ellanragh.

T'ad ny h-ellanyn neuchummaltit na:

Ta ellanyn beggey as possanyn ellan ayns y Keayn Sheear mygeayrt yn ard-ellanragh. Sheear ta Eilean Heisgeir, na h-Eileanan Flannach, Heertçh, as Rockall. Twoaie ta Rònaidh as Sula Sgeir.

 




#Article 135: Tórshavn (131 words)


She Tórshavn preeu-valley Ellanyn ny Geyrragh. T'eh soit er y çheu yiass jeh'n ellan Streymoy. Ta ny sleityn Húsareyn (347 m) soit da'n sheear hwoaie as Kirkjubøreyn (350 m) da'n sheear yiass. Va 12,345 dy 'leih 'sy valley ayns 2005. Va'n balley bunnit 'sy 10oo eash. Va ard-whaiyl ny Loghlynagh bunnit er kione çheerey Tingenes 'sy vlein 825.

Haink y fockle Torshávn (Faaroish son Purt Thor) ass ennym y yee Loghlynagh Thor. Ayns cowrey cleinney y valley ta bwoalley Thor, yn Mjolnir, ry-akin. Ta ny Faaroee cur yn ennym Havn er y valley.

Haink traght seyr gys ny hellanyn ayns 1856. 'Sy vlein 1866 va coyrle y valley bunnit, as v'eh reiht myr ard-valley yn ellanragh. Va purt noa-emshiragh troggit 'sy vlein 1927. Foddee er ny lhongyn moorey dy lhie ayn.




#Article 136: Noel Cringle (146 words)


Ta Noel Quayle Cringle OBE OCS (ruggit er 16 Mee ny Nollick 1937) ny Eaghtyrane roie er Tinvaal ayns Mannin as myr shen t'eh ny 'er toshee er y Whaiyl.

V'eh ynsit ayns Ard-schoill Chashtal Rosien as haink er dy ve ny eirinagh as ny yei ny chanteyder. T'eh poost rish Mary as ta daa vac oc. V'eh reiht dys Barrantee Skeerey Chairbre ayns 1964 as ren eh shirveishey ayn dys 1974. 'Sy vlein shen v'eh reiht myr Oltey yn Chiare as Feed myr yn Oltey da Rosien. Chaill eh e hoiag ayns 1986 traa v'eh ny Chaairliagh er Boayrd Cooishyn Sthie, agh chossyn eh e hoiag reesht ayns 1991 as eh er mayrn myr Oltey da Rosien traa v'eh yrjit dys y Choonseil Slattyssagh ayns 2000 erreish da v'eh reiht myr Eaghtyrane Tinvaal. V'eh ny Loayreyder er y Chiare as Feed veih 1996 derrey 2000.




#Article 137: Agglish Ashoonagh Ellanyn ny Geyrragh (404 words)


Ta Agglish Ashoonagh Ellanyn ny Geyrragh (Faaroish: Fólkakirkjan) ny h-aspickys Lutheragh jeh chooid Agglish ny Danvarg ayns Ellanyn ny Geyrragh. Hooar ee magh e neuchrogheydys er 29 Jerrey Souree 2007 as t'ee nane jeh ny h-agglishyn by loo ayn.

Ta mygeayrt 85% jeh'n phobble ny olteyn er yn agglish ashoonagh.

Rere Saga Færeyinga, hug yn Loghlynagh Sigmundur Brestisson y Chreestiaght gys Ellanyn ny Geyrragh. Chur y Ree Norlynnagh Olav Trygvason ayns oardagh Creestee y yannoo jeh sleih ny hellanyn 'sy vlein 999. Va shassoo noi roish y chraueeaght noa, stiurit rish Tróndur í Gøtu currit fo chosh, agh hooar Sigmundur baase.

Mygeayrt keead blein erreish da hug y Chreestiaght stiagh ayns ny hellanyn haink Agglish Ellanyn ny Geyrragh lesh yn Agglish Raueagh, lesh stoyl y charree soit ayns Kirkjubøur as fo stiurey yn ard-aspick ayns Nidaros (Tróndheim). Va mygeayrt 33 aspickyn er ny hellanyn derrey yn aachummey.

Eash neu-heeoil v'ayn. Ta daa choontys ayns ny skeealyn feniagh mychione y raad dy vel thalloo goit veih'n phobble. Rere y feniagh-skeeal fo Chah Mannafallsdal va'n aspick (foddee yn Aspick Erlend, reiht ayns 1269) marrooit. Ta kiartys shennaghys neuhickyr, agh t'eh taishbyney eh dy vel streeu eddyr yn agglish as y pobble kerçheenagh.

Ayns 1540 va'n saggyrt Catoleagh jerrinagh scughit veih oik. Hannee yn aspick Protestoonagh ayns ny hellanyn er feie cubbyl dy vlein as erreish da, haink dean fo stiurey Aspick ny Seelynn myr ynnydagh ny hagglish.

Hooar yn Agglish chair-chredjuagh Lutheragh currit er ard ec Jesper Brochmand ynnyd coshey ayns ny hellanyn. V'ad y lioar Brochmand (c.1650) as hymnyn Thomas Kingo veih'n vlein 1699 ny cooid smoo jeh seihll spyrrydoil y phobble gys y 20oo eash.

Nar y haink jerrey lesh y greim margee ny Danvarg 'sy vlein 1856, va aavioghey tarmaynagh as cultooragh ayn. Haink caghlaa ny Creestiaght er ny hellanyn as ayns 1924-25, hooar Faaroish y stayd keddin as v'ec y Danvargish. Va oardee agglishagh (bashtaghyn, oanluckaghyn, poosaghyn a.r.e.) currit stiagh ayns ny hellanyn ayns Faaroish 'sy vlein 1930, as ayns 1961 va'n Vible Chasherick currit magh ayns Faaroish. Ayns 1977 va'n chied ben-viggar oarderit, as ayns 1990 haink er yn agglish dy vel ny aspickys hene ayns Agglish ny Danvarg.

Ayns 2005, va conaant eddyr Ellanyn ny Geyrragh as y Danvarg fo-screeuit. Lhig da'n conaant bunnagheyn Danvargagh dy chur fo stiurey ny hellanyn. Er y laa ashoonagh Ólavsøka er 29 Jerrey Souree 2007, hooar yn agglish e neuchrogheydys veih Agglish ny Danvarg.




#Article 138: København (258 words)


She København (), ny Copenhagen, preeu-valley ny Danvarg. T'eh ny chaayr smoo ayn lesh 1,230,728 dy 'leih 'syn ard baljagh as 1,954,411 dy 'leih 'syn ard moirvaljagh. Ta København ny hoie er coose hiar y Teelynn as t'eh sheeyney magh harrish paart jeh Amager. Ta earroo dy ghroghadyn as dy hiollaneyn kiangley ny paartyn jeh'n chaayr rish nyn geilley.

Va'n chaayr bunnit ec ny Wiggynee myr balley beg eeasteyragh 'sy 19oo eash as haink er dy ve ny phreeu-valley er y Danvarg ayns toshiaght y 15oo eash. Car y 17oo eash, fo reirey Christeen IV, dirree yn chaayr myr ynnyd ardjynagh scanshoil. Haghyr lhiassaghey mooar baljagh as cultooragh 'sy chaayr veih cassey yn villey-bleeaney er coontey yn ynesteeaght vooar ayns caaghyn cultooragh as 'sy vun-troggalys. Ta'n daa chaayr, København as Malmö 'sy Toolynn, er jeet dy ve feer vestit rish nyn geilley veih creaghney yn droghad eddyr-ashoonagh Droghad Øresund. She un ard moirvaljagh t'ayn nish fo'n ennym Ard Øresund.

She cree cultooragh, tarmaynagh as reiltyssagh y Danvarg eh København as t'eh coontit myr fer jeh ny h-ynnydyn argidoil smoo scanshoil 'syn Oarpey Hwoaie myr ynnyd Voorse København. T'eh er ooley dy vel begnagh 90,000 dy scollagyn er rollaghyn ny h-undinyssyn ynsee 'sy chaayr.

S'cast y bun-troggalys t'ayn 'sy chaayr as eh lhiggey da arraghey daa-wheeylagh, gleashtanyn, as arraghey theayagh. Ta Metro København goaill shirveish er mean y chaayr as ta'n S-tog (S-Traen) kiangley ny fo-valjyn. She Purt Aer København y phurt aer smoo ayns ny çheeraghyn Nordagh. 'Sy vlein 2012 ren 23.3 millioon dy hroailtee goll ny trooid.




#Article 139: Mykines, Ellanyn ny Geyrragh (119 words)


She nane jeh ny 18 ellanyn smoo ayns Ellanyn ny Geyrragh eh Mykines. Cha nel agh un valley beg er yn ellan, Mykines.

Ta daa slieau er yn ellan:

Ta pibbinyn as gantyn ry-gheddyn er yn ellan. Ta ram ein ry-gheddyn er Mykineshólmur, ellaneen beg sheear veih'n ard-ellan. Ta droghad coshey ny chiangley eddyr y daa ellan harrish y chlash Hólmgjógv.

Hug ad mwaaee slieau stiagh 'syn ellan as t'ad cummal er feie ny sleityn as ny glionnyn.

Ta'n eie ayn dy daink yn ennym Mykines jeh fockle Gaelgagh er son ellan ny mucyn (Yernish: muc-innis). Foddee dy row eh çheet er muc varrey ny muc-mhara 'sy Yernish.

Immeeaght earroo yn phobble veih'n vlein 1769:

Sámal Joensen-Mikines 1906-1979, Peinteyr




#Article 140: W. V. Awdry (164 words)


Va Wilbert Vere Awdry ny yn Arrymagh W. Awdry (15 Mean Souree, 1911 - 21 Mart, 1997) ny haggyrt, ard-jeeaneyder raadyn-yiarn as ughtar lioaryn mooinjer beggey. Ta enney share er myr v'eh ny ughtar y straih lioaryn The Railway Series raad haink toshiaght er Thomas the Tank Engine.

Rug Awdry ayns Romsey, Hampshire 'sy vlein 1911. Mac shaggyrt v'ayn, as v'eh ynsit ayns Scoill Dauntsey, West Lavington, Wiltshire; St. Peter's Hall, Aah yn Ollee (BA, 1932), as Wycliffe Hall, Aah yn Ollee. V'eh oarderit myr saggyrt Anglicaanagh 'sy vlein 1936. Phoose eh rish Margaret Wale, as daa vlein ny yei, hug eh kiooradys ayns King's Norton, Birmingham raad dy vel eh ny chummal derrey 1946. Hie eh gys Cambridgeshire myr Pesson er Elsworth lesh Knapwell, 1946-53, as myr Viggar er Emneth 1953-65. Hie eh magh er penshyn ayns 1965, as hie eh dy chummal gys Stroud, Gloucestershire.

Va'n lioar-veashnys The Thomas the Tank Engine Man screeuit ec Brian Sibley as soilshit 'sy vlein 1995.




#Article 141: Jasmine Dustin (450 words)


Jasmine Dustin is a American, actress, activist and mode. Was born on Manchester, New Hampshire, USA

Jasmine Star Dustin was born in the small rural New Hampshire town of Auburn on New Year's Day, 1983. It was almost as if she was destined for stardom--thus her middle name!

The green-eyed beauty can attribute her exotic good looks to her French, Native American and Scottish roots. Jasmine took her first walk down the runway at the young age of five, competing in modeling pageants. Her dedication and persistence brought her such titles as Miss Congeniality, Miss Best Photographed and Miss Best Smile, as well as reigning titles of Miss Top Model and Junior Miss. By the time Jasmine hit her teens she was convinced that modeling and acting would be her lifetime pursuit. Shortly after graduating high school she took the first big step to achieving her lifelong dream and moved to Los Angeles. Within a short time she had graced the pages of magazines such as GQ, Esquire, Cosmopolitan, Maxim, FHM among others.

Jasmine has traveled to London, New York and Paris to pursue her career in modeling and has landed campaigns for companies such as Fredericks of Hollywood, Johnny Walker, William Rast, Duwop Cosmetics, UGG, Samsung and many more. Her debut into the world of television was as the model holding briefcase #5 on the hit TV show Deal or No Deal (2005). After one season she decided to take the next step and pursue a career in acting. She has been coached by Larry Moss of L.A.'s Larry Moss Studios, who has worked with such actresses as Hilary Swank and Helen Hunt. You can see Jasmine in feature films such as Rush Hour 3 (2007), City Of Jerks (2012) and Let the Game Begin (2010) opposite Michael Madsen, along with many independent films that later went onto the film festival circuit. Jasmine has worked on the top television shows such as CSI: Miami (2002), Eleventh Hour (2008) Knight Rider (2008) and FX's The League. Jasmine has been a series regular for two seasons on the TV show Doheny Models (2010) and Get Out (2003), in which she travels the world doing high adventure sports. Jasmine is currently filming her second season of BET's hit show Being Mary Jane opposite Gabrielle Union.

When Jasmine isn't on set she is on the streets giving back to the homeless and their pets. Jasmine started her own animal charity Cause4Paws back in 2012 which focuses on the shelter animals as well as the homeless community and their pets. On a weekly basis she is passing out tents and food in the cities of Los Angeles and Van Nuys.

Instagram: www.instagram.com/jasminedustin/

Twitter: www.twitter.com/jasminedustin




#Article 142: Ecser (220 words)


Ta Ecser (IPA: [ˈɛʧɛr]) ny valley beg ta soit ayns y coontae Pest faggys da Budapest, yn Ungaar.

Ta ennym Slovackagh currit er y valley, Ečer, myr ta sleih beg Slovackagh ny chummal ayn. Ta'n balley beg soit faggys da'n Purt Aeragh Eddyr-Ashoonagh Ferihegy. Ta ny baljyn Maglód, Vecsés, Gyömrő as Üllő soit ry laue. Ta'n motor-vollagh, yn M0, ny ghoill ry laue yn valley. Ta'n balley soit er y raad-yiarn 120a (Budapest-Újszász-Szolnok).

Va'n chied coontey screeuit fo Ecser er 15 Mee ny Nollick, 1315. Rere shenn-skeeal ynnydagh, haink yn ennym ass Flah Mooar Árpád ny h-Ungaaragh. Nar v'eh ayns y balley beg, hug eh aachuirrey da pobble yn ynnyd fo'n ennym. Cha row ennym er y balley beg as dooyrt eh roo: cur ennym y gharree (Ungaarish: cser) shoh er y balley. Car eash ny Durkagh (1526-1686) va'n balley treigit. Haink ny kied deiney er-ash ayns 1699. Ayns Caggey Seyrsnys y Rákóczi (1703-1711) va 11 hidoor ayns e Armee. Ayns ny 1700yn, hug shelleyder y valley, yn Eearley Antal Grassalkovich, Slovackee gys y valley.

Cha nel agh un chowrey cooinaghtyn 'sy valley beg, y cheeill Chatoleagh veih'n vlein 1740. Ta daunse theayagh ard-ghooagh foast ry-akin 'sy valley lesh yn ennym Bannish ayns Ecser (Ecseri lakodalmas). Er cowrey cleinney y valley ta'n cheeill, y daunse theayagh, as y darragh ry-akin.




#Article 143: Patrick Flueger (123 words)


Ta Patrick Flueger ny chloieder fillym Americaanagh. Rug eh ayns Red Wing, Minnesota, ny Steatyn Unnaneysit er 10 Mee ny Nollick, 1983.

The Princess Diaries (2001) ... Jeremiah Hart
Septuplets (2002) ... Zeke Wilde
Judging Amy (2003) ... Mark Thurber
The Pitts (2003) ... 'Pipe' Keith
 (2003) ... Brad Kenner
Boston Public (2003) ... Joseph Prager
Twelve Mile Road (TV) (2003) ... Will Coffey
Grounded for Life (2003) ... Caleb
JAG (2003) ... P.O. Miles Yates
Paradise (TV) (2004) ... Luke Paradise
It's All Relative (2004) ... Lance
 (2004) ... Aiden Connor
The World's Fastest Indian (2005) ... Rusty
You Are Here (2006) ... Ryan
The 4400 (2004-2007) ... Shawn Farrell
Kill Theory (2008) (roie-yeeillaght) ... Michael
Brothers (2008) (gobbraghey) ... Joe Willis




#Article 144: Towl doo (4052 words)


She ard ayns traa feaynid eh towl doo, raad dy vel ym-hayrn y towl cho troshey dy vel y sollys neuabyl shaghney ass. T'eh ny hoarey maddaghtoil da sheinys ny conastaght cadjin (y lhieggan rheamyssagh jeh sheinys ny conastaght Einstein), agh ta ny rollageyderyn ny yei fys y chur ayns cooid vie reddyn anoayshagh 'syn 'eaynid vooar dy ve nyn duill ghooey oc.

Ta skell-linney haghyrt currit er jeoraght mooie yn towl doo. Cha nel eh ny yeoraght dy velmayd abyl eh dy chronnaghey. T'eh shen, my vel red erbee tuittym stiagh, cha beagh eh ayns pooar dooinney y haghney magh son dy bragh. Y red ta tuittym stiagh, t'eh tannaghtyn sthie cha shickyr as ta'n Chaist er yn Doonaght, ny çheusthie jeh'n towl doo, ta ny bollee dy lioar goll ny s'diuney stiagh jeeragh cha shickyr as ta'n am n'gholl er eieer y Dowan s'ain.

Rere sheiltynys, cha nel cagliagh erbee lesh mooadys y towl doo. Ta sooill ec ny rollageydyn dy jig ad noal er tuill ghooey dy vel e hummidyn eddyr thummid rollage cadjin as thummid ny millioonyn rollageyn er un vooad lesh y Ghrian hene (towl doo far-olloovooar).

Ta cooid vie feanish ayn ta cur lesh fys dy vel tuill ghooey ayn dy smooinaghtagh. Ta'n sorçh shen feanish ry-gheddin trooid studeyrys y yannoo er ny brooightaghyn scellyn-X ta çheet ass rollage çhyndaaee x-scellagh ny ass çheshvean galactagh bio. Harrish shen, t'eh er credjal dy vel ny tuill ghooey hene gahagh bree myr eiyrtys jeh eiyrtyssagh quantum-obbrinagh ta goulraght Hawking currit er.

T'eh er fys dy vel John Michell, creg-oayllee Sostynagh, ny chied dooiney lesh gientyn y towl doo echey roish sheinys Einstein. Ayns art dy chur eh dys Henry Cavendish as dy vel soilshit ec Sheshaght Reeoil ny h-Oaylleeaght, ny yn Royal Society, 'sy vlein 1784, hug Mitchell y chied coontey er y towl doo. Ec y traa v'ayn, va toiggal ny h-oaylleeaght fo gientyn yn ym-hayrn bunnit er sheinys Newton, as va fys ec ny deiney keddin er bieauid cosnee. D'obbrey Michell magh, my vel rheynn niau ayn lesh ym-hayrn mygeayrt 500 keayrtyn ny smoo na yn Ghrian oc, as y stoo aynjee er un ghlooaght lesh y stoo 'sy Ghrian, dy v'unnane bieauid cosnee ny rheynn niau shoh as bieauid y sollysh. My vel y lhied dy red ayn, veagh eh neuakinagh, as Michell, myr nagh vel sollys abyl shaghney ass.

'Sy vlein 1796, chur y maddaghteyr Frangagh Pierre-Simon Laplace y smooinaght keddin gys y chione toshee 'sy chied ghaa clou yn lioar echey Exposition du système du Monde - va'n sluight shen scughit magh ass ny clouyn soilshit ny yei. Cha row mooaran yrdjey currit er y smooinaght shoh 'sy nuyoo eash yeig, myr chred ny hoayllee hene nagh vel ayns sollys agh tonn gyn thummid, as nagh vel y ym-hayrn abyl y sollys dy lhiettal eh, ansherbee.

'Sy vlein 1915, d'obbrey Albert Einstein magh sheinys noa fo'n ym-hayrn - Sheinys ny Conastaght Cadjin. V'eh ny yei dy haishbyney hannah hene dy vel yn ym-hayrn abyl y sollys dy lhoobey. Cubbyl dy vee ny yei shen, haishbyn Karl Schwarzschild dy vel eh neuheiltynagh, rere y heinysh er y chooid sloo, dy vel towl doo ayn. Cha doig Schwarzschild hene cre v'ayns keisht lesh yn infearys dy ghow eh veih sheinys Einstein, agh tammylt beg ny s'anmey, haink Johannes Droste, studeyr jeh cooid Hendrik Lorentz, er y feaysley keddin, as hug eh coontey rheamyssagh fo ard-chowraghyn y towl doo.

'Sy vlein 1930, va'n maddaghteyr Injinagh Subrahmanyan Chandrasekhar resoonaghey, my vel thummid ayn dy row unnane ee as thummid ny Greiney mooadit fo 1.44, as y thummid shoh gyn sollys ny goulraght çheet voish, dy chohuittagh ee stiagh j'ee hene fo çhionnid e ym-hayrn hene (red ta'n ennym stiagh-scoltey ym-hayrnagh currit er), myr nagh vel red erbee ayn dy lhiettal eh. Chur Arthur Eddington ny oaie, ny v'eh shickyr dy beagh bac egin ayn lesh y stiagh-scoltey shoh dy lhiettal. Va'n kiart ec y daa pheiagh oc. Yn myn-rollage bane ta'n thummid n'gholl harrish jeoraght Chandrasekhar (1.44 Grian), she e ghooghys jee scoltey stiagh, agh cha veagh eh çhyndaait ny howl doo, ny beagh er dy lhiettal choud's t'eh ny rollage naeearane. My vel e hummid harrish y yeoraght Tolman-Oppenheimer-Volkoff (mygeayrt er 3 Grian), ansherbee, cha veagh eh abyl y scoltey-stiagh dy lhiettal, as bee er tuittym stiagh ayn hene ny howl doo, rere leighyn fishigagh jeh beggan cosoylagh.

'Sy vlein 1939, va Robert Oppenheimer as H. Snyder faaishnaghey dy vel rollage feer-vooar abyl scoltey-stiagh dy yannoo as towl doo d'aagail ny yei. T'eh shen, foddee eh dy beagh çheet er towl doo najooragh mooie 'sy feaynid, rere y sheinys ec y chooid sloo. Ec y toshiaght, va eie lesh ny h-oaylee rollage riojit dy chur er y towl doo den sorçh shen, ny my vel rollage cohuittym stiagh ayns troa y skell-linney haghyrt, beagh e halloo riojit faagit echey myr y vel eh jeeragh tra dy vel craue raadeeoil Schwarzschild as y skell-linney haghyrt roshit, rere ny maddaght.

S'beg yn tastey hug ny h-oayllee da ny rollageyn sheinyssagh shoh roish jerrey ny 1970yn. V'eh myr shassoo jeh'n chooid smoo jeh fishigee nagh vel ayns ny tuill ghooey agh fo-eiyrtys maddaghtoil feayslit er Schwarzschild. Ny rollageyn va scoltey stiagh mooie 'syn 'eaynid, cha row ad nyn duill ghooey oc.

Tra de vel y sheinys as y ghleashaght cronneyderagh gaase, hoshee ny rollageyderyn cur sym ayns ny tuill ghooey reesht veih'n vlein 1967 er oaie. 'Sy vlein 1970, dy chroo Stephen Hawking as Roger Penrose dy vel ny tuill ghooey cho cochast feeit ry-cheilley lesh sheinys Einstein fo'n ym-hayrn as nagh veagh nyn groo oc dy ghiarrey magh ayns ny caseyn trome jeh'n stiagh-scoltey ym-hayrnagh. Lesh feddynyn magh ny rollageyn vuillagh - ny rollageyn naeearane - shegin da ny rollageyderyn soiaghey jeh'n jargaght dy vel tuill ghooey ayn ny yei y slane. Mychione yn 'ockle hene - towl doo - v'eh yn fishigagh sheiltynagh John Wheeler dy ghow ymmyd voish roish un dooiney elley, ayns leaght dy hug eh er 29 Mee ny Nollick 1967. Ny redyn y roie lesh Michell as Laplace ayns traa 'ishag Newton, t'eh cadjinagh rollageyn dorraghey dy chur orroo dys ad d'eddyraghey veih ny tuill ghooey ta goit lesh sheinys ny conastaght cadjin.

Rere sheinys ny conastaght cadjin, cha nee jantagh dy vel tuill ghooey ayn, agh shegin da towl doo çheet dys y theihll tra dy vel thummid dy liooar jingit ayns feaynid beg, ny tra dy vel y stoo paggit feer thummidagh, ta goaill toshiaght yn obbraghey lesh yn ennym stiagh-scoltey. Rere myr ta'n thummid çheusthie jeh streeanaghtyn ennagh gaase, ta e ym-hayrn aavooadaghey myrgeddin. Rere sheinys ny conastaght dy vel yn ym-hayrn abyl y feaynid hene dy chur ass e chummey, dy chassey as dy lhoobey, as 'sy yerrey, bee yn feaynid as y tra mygeayrt y hummid cho cruillit dy vel y sollys hene neuabyl dy haghney ass y towl doo. Ec y boayl shoh ta'n skell-linney haghyrt croghit, as shegin da'n stoo as da'n vree tuittym stiagh ayndoo hene, cribbit stiagh huc cho thummidagh as nagh voddee e lheead jeh stad dy veenaghey rere leighyn yn 'ishag hene. Myr sampleyr, dy brooagh y Ghrian çheusthie jeh cruinney dy veagh mygeayrt tree kilometeryn er craue raadeeoil, ny mygeayrt shey kilometeryn tessen (ny mygeayrt er 1/232,000 jeh feervooadys ny Greiney myr ta ec y tra t'ayn), veagh skell-linney haghyrt ny vygeayrt croghit ec rheamyssaght ym-hayrn ny Greiney, as veagh ee creujit ny towl doo.

Tra dy vel brishey sheese kuseaghtoil jeant er y smooinaght shoh, tra hig shin dys y faaishnys nagh beagh rollage naeearane dy vel unnane e hummid as thummid jeh queig Grianyn - nagh beagh ee anchorragh ny rollage naeearane, as dy chotuittym ee stiagh aynjee hene dy chribbey ny towl doo. T'eh er fys dy chroo rollage naeearane neu-aanchorragh jeh'n sorçh shoh choud's ta rollageyn eddyr 25 as 30 Grianyn er thummid ny yei stiagh-scoltey dy yannoo ec jerrey nyn mioys oc myr rollage cadjin. Myrgeddin, foddee dy vel rollage naeearane aanchorragh gaase stoo dy chur ry-cheilley j'ee - ny jean jarrood dy vel ym-hayrn lane niartal cur broo er y rollage naeearane myrgeddin, as ad sluggey stoo as y spoar huc - derrey dy vel ee ro hrome dy ve aanchorragh.

Ny tuill ghooey ta çheet dys y theihll myr eiyrtys stiagh-scoltey ny rollageyn, cha nel ad ny s'eddrymee na thummid ny Greiney ta mooadit fo tree. My t'ayn d'un towl doo ve ny sloo na shen, s'leayr dy vel broo raghtal veih'n çheumooie cooney lesh ym-hayrn y rollage hene. T'eh er fys dy vel forseyn lane niartal jeh'n sorçh shoh ry-geddin ayns toshiaght shennaghys y dowan, as dy vel tuill ghooey veggey crooit - tuill ghooey ta s'eddrymee na'n Ghrian hene - ec y traa v'ayn. She tuill ghooey vunneydagh yn ennym ta currit er ny tuill ghooey shoh.

T'eh er fys, foast, dy vel towl doo mooar lane niartal (Yn Stroieder Mooar, myr ta currit er ny keayrtyn) ayns çheshvean Raad Mooar Ree Gorree as nagh erreeishagh dy ny co-rollageyssyn elley eh. Ta thummid ny millioonyn Grianyn co-chruinnit ayns dagh towl doo jeh'n sorçh shoh, as freggyrtyn anchasley currit da'n feysht, cre haghyr dy vel ad crooit. T'eh yn chied meeanaghey na dy vel çhaglym rollageagh mooar thummidagh ayn ec y toshiaght as dy vel stiagh-scoltey ym-hayrn ayn. Rere y nah veenaghey, va rollage mooar ayn ec y toshiaght, myr dy vel seihll ayn, as eh cur stiagh stoo da hene, derrey dy vel e aie hummid ayn as dy vel stiagh-scoltey y theihll-rollage dy yannoo towl doo ec y jerrey. T'eh yn treeoo meeanaghey na dy vel tuill ghooey veggey ayn as dy haggil ad ry cheilley, derrey dy vel y towl doo feer mooar ayn. Ta obbraghey yn towl doo jeh'n sorçh shoh er traa feaynid ry-akin ayns ard ny spoar myr çhaglym ny Moidyn (Virgo), boayl dy vel y co-rollageys M87 soit, cho mie as e nabooyn.

Ta towl doo thummid eddyr-ghoaillagh er y sorçh towl doo ta eddyr eddyr oc eddyr ny tuill ghooey ta er un hummid lesh rollage cadjin as ny tuill ghooey ta feer mooar. Ta ny tuill ghooey thummid eddyr-ghoaillagh cubbyl thousane dy Ghrianyn er thummid, myr cadjin. Ta'n sheinys currit er oai dy vel ad ny tuill ghooey shoh jannoo magh bree da ny moiryn scellyn-X. 'Sy vlein 2004, haink noal er towl doo thummid eddyr-ghoaillagh as eh çhyndaa mygeayrt Sidoor A*, red dy vel eh er fys dy ve ny howl doo feer mooar. Cha nel ny hoayllee er un 'ockle fo'n scrialtys shoh, ansherbee.

Er ny seihlltee shoh, ta ny hoayllee cur eab er kiaddaghyn d'obbraghey magh dy chur er y cooieys oc kiare forseyn bunnee yn dowan dy reirey rere un horçh maddaght as fishig ynrican. Sheinysyn earrooit dy chummey lesh y feysht shoh d'eayslit, t'eh ny cheeayllaghey daue dy vel eh neu-yeant meegra-huill ghooey y chroo fo coryn seyrlan, ayns siyreyderyn kinneigyn myr sampleyr - towl doo peeogeagh nagh marree agh tammylt feer-ghiare.

Ta'n towl doo doo, myr cha nel eh lhiggey d'un horçh goulraght - gyn cur ennym y yannoo er y sollys - shaghney ass. Lesh towl doo dy chur enney er as lesh sonreeaght dy chur ayndoo, shegin dooin shirrey son feanish neuyeeragh, son eiyrtysyn ta red trome neuakinagh tayrn magh er e hymbyllaght, myr sampleyr:

T'eh as bree lesh y lenseeaght ym-hayrn na'n aght dy vel ym-hayrn lajer y towl doo lhoobey yn feaynid as ny scellyn sollys. Ta'n Ghrian hene abyl ny scellyn sollys lhoobey beggan, agh ta'n eiyrtys shoh foddey ny s'troshey ayns çhymbyllaght y towl doo. Ta'n sollys n'gholl ayns fainaghyn mygeayrt y towl doo. Myr shen, foddee er rollageyderyn jeeagh er straih rollageyn liorish y towl doo nagh vel ayndoo, dy firrinagh focklagh, agh cochaslysyn jeh'n rollage keddin.

Ny h-eiyrtysyn s'fakinagh, ansherbee, ta kiangley oc lesh y stoo ta cruinnaghey ny gaase ry-cheilley da'n towl doo. Y stoo ta tayrn magh y towl doo ny lieh, t'eh cruinnaghey ayns disc aase ry-cheilley ta jiarg-çheh, as eh çhyndaa mygeayrt y towl doo dy tappee. Myr eiyrtys jeh e ghleiynaght ynveanagh, ta'n disc jiarg-çheh, as eh cur magh niart goulraght voee. Ta'n obbraghey shoh feer breeoil çhyndaa stoo gys goulraght, as eh abyl bree dy yannoo jeh jeih 'sy cheead jeh thummid y stoo. Cha nod lesh y bleaystan hiddragien hene agh cooid feer beg jeh'n thummid dy vreeaghey myr shen. Eiyrtysyn elley er foddee sonreeaght dy chur ayndoo t'ad ny skiootyn keyley jeh kinneigyn ta bruightey ayns troa ash çhyndaaee y disc aase ry-cheilley, as bieauid conastagh foue - t'eh shen, bieauid cho mooar as nagh foddee cur sheese saiagh du chur er gleashaght ny skiootyn shoh gyn lhiggey stiagh ayns mwannal sheinys ny conastaght.

Ta dy liooar feanishyn neuyeeragh ayn veih ny cronneyderyn ta cur er fys de vel tuill ghooey ayn dy kiart. T'ad ny sorçhyn tuill ghooey ta er enney na ny tuill ghooey shoh:

Ta feanishyn ennagh ayn er towl doo ta eddyr eddyr oc veih çheu y hummid jeh, as king oc ta cubbyl jeh cheead ny cubbyl jeh thousane keayrtyn ny s'trimmey na'n Ghrian. T'eh er fys dy vel towl doo den sorçh shoh ny red ta shin loayrt mychione ny moiryn scellyn-x.

Lesh ny feedyn bleeantyn, ta ny rollageyderyn cur co-rollageyssyn bio er co-rollageyssyn ennagh dy vel ard-chowraghyn neuchadjin ec rheynn lhieu, dy vynchooishee co-rollageyssyn ta sheeyney magh goulraght ec menkidyn nagh vel cadjin, ny co-rollageyssyn ta nyn moiryn lajer goul-honnyn oc. Ta ny sheinysyn as ny cronneyderyn cur er fys dy vel tuill ghooey vooarey lane niartal ayns çheshvean ny co-rollageyssyn shoh. T'eh er fys dy vel towl doo ard-hummidagh ayns çheshvean cho-rollageys jeh'n sorçh shoh, as eh ny millioonyn ny ny billioonyn keayrtyn ny s'trimmey na'n Ghrian. Ta disc aase ry-cheilley çhyndaa mygeayrt y towl doo, t'eh shen, disc ny vel co-chruinnaght y stoo ta tuittym ayns troa yn towl doo fo cummaght e ym-hayrn. Ta daa skioot sheidey magh ass y towl doo, as ad pontreilagh bentyn da'n disc aase ry-cheilley.

Lesh y towl doo dy chur cooney jeh rere fishig as maddaght, shegin dooin dy hoiaghey jeh'n toiggaltys ta sheinys ny conastaght cur dooin er y traa feaynid: myr shen, foddee er cruinnaghey buillvollee yn towl doo towse-oaylleeaght yn ‘eaynid dy lhoobey, dy chammey as dy chur eh ass cummey eh, as shen y fad y vel y towl doo cho quaagh as myr vel ayn.

Çheumooie jeh’n towl doo hene, ta rheamyssaght ym-hayrn cosoylagh rish rheamyssaght ym-hayrn dagh red cruinn lesh y mooadys keddin thummid ayn. Myr shen, y red ta toiggit ec rheamyssaght ym-hayrn y towl doo, cha shegin da dy huittym stiagh ‘sy howl my vel eh çheet ro aggys da. Foddee eh goll mygeayrt y towl myr planaid cadjin ta n’gholl mygeayrt rollage cadjin my vel eh ny hannaght mie dy liooar veih’n towl. Cha nel ny scanshyn conastaght baghtal agh ayns gerrey da’n towl doo.

Ta'n skell-linney haghyrt ny halloo yn towl doo. Cha nel y thalloo ayn agh 'sy cheeall maddaghtoil, ny cha nel un halloo bun-chooishagh ny neuhastagh ayn. Rere Stephen Hawking, mannagh vel y towl doo çhyndaa er e ash, she unnane y skell-linney haghyrt as cruinney. She unnane craue raadeeoil ny cruinney shoh - y foddid veih çheshvean y towl doo dys y chruinney - as craue raadeeoil Schwarzschild. Ec y skell-linney haghyrt, she unnane bieauid cosnee yn towl doo as bieauid y sollysh. Çheusthie jeh, t'eh ny smoo na bieauid y sollysh - t'eh shen, dy haghney magh ass rheamyssaght ym-hayrn y towl doo, shegin da markiagh harrish bieauid y sollysh. Er y fa dy vel chooilley red fishigagh t'er enney ain neuabyl markiagh harrish bieauid y sollysh, cha nod lesh un red fishigagh shaghney magh ass y towl doo. Foddee ny kinneigyn as ny redyn goll harrish y skell-linney, myr nagh vel jeoraght fishigagh ny bac ayns shen, agh cha nod ad yn ard çheusthie jeh'n skell-linney d'aagail.

Myr nagh vel shin abyl goll stiagh ayns y towl doo, aahirrey dy yannoo er as tilley dy chur coontey er cre ta ry-akin ayn, shegin dooin soiaghey jeh'n red nagh vel ard-chowraghyn ec ny tuill ghooey agh ard-chowraghyn ta yn-chronnaghey veih'n çheumooie. Myr shen, dy yannoo coontey yn clane er y towl doo, s'lhiass agh lesh tree leaghyn dy veenaghey: e vass, e lught lectragh, as e vomentum uillinagh. (Yn red ta shin loayrt mychione y vomentum uillinagh, ny tullagh y vomentum, na cowrey fishigagh ta taishbyney cre cho tappee ta'n red çhyndaa er e ash.) Myr dooyrt y fishigagh John Archibald Wheeler, cha nel fuilt erbee er y towl doo, t'eh shen, cha nodmayd daa howl doo d'eddyraghey harrish ry-cheilley agh er y tree leaghyn shoh.

Redyn ta fo cummaght y rheamyssaght ym-hayrn, t'ad lhiggey da'n eiyrtys ta'n traa-lheanaghey currit er. T'eh shen, dy troshey yn ym-hayrn, t'eh s'moaley ta'n traa goll shaghey. Cha nel eh er enney dooin yn anchaslys, ny t'eh ry-akin er ny clagyn y traa goll er oaie myr s'dooilliu da, agh my velmayd ayns mwannalys reesht lhieu shid dy cheau yn tammylt keddin ayns rheamyssaght ym-hayrn ve ny s'annooney, veagh cosoylaght ny h-ooreyderyn taishbyney yn anchaslys hraa. Quoi dy vel sheiltynys y hraa-lheanaghey goll er oaie raipey er y dooiney, she red ta crooit dy treealagh ayns prowaltysyn as ayns scrutaghtyn, as ta'n Corys Soie Dowanagh (GPS, Global Positioning System), myr sampleyr, cur y traa-lheanaghey 'syn earroo ayns e obbyr.

Yn cronneyder ta freayll arrey er red ta tuittym stiagh, cha vaik eh rieau eh goll trooid y skell-linney haghryt, kyndagh rish dy vel y traa-lheanaghey cho lajer ayns rheamyssaght ym-hayrn y towl doo. Cha vaik eh y red agh eh çheet boyn rish boyn lesh y skell-linney, tuittym as tuittym stiagh lesh gyn ee y roshtyn chioee. Ec y traa cheddin, ta'n red girree ny s'do-akin, as y sollys ta çheet voish y yiarg-arraghey fo cummaght yn ym-hayrn. 'Sy yerrey, bee tonn-lhiurid y hollysh jiarg-arraghit ass orraghey y chronneyder, as y red cailt dy slane, roish dy vel y skell-linney roshit echey.

Mychione y chronneyder ta tuittym stiagh 'sy howl doo, hed eh harrish y skell-linney gyn haghyrt erbee as y chadjin - myr dy vel y towl doo feer mooar. Mannagh vel, bee ny forseyn tidee loaghtey eh as ad strepey magh ass y cheilley eh roish dy jig er y skell-linney hene. Mychione y yiarg-arraghey, cha nod dy ghra quoi oc ta vaic ny redyn ta jiarg-arraghit ny ta gorrym-arraghit - t'eh cronnaghey er e chassan stiagh 'sy howl doo. Ny gyn çheet dy vel y sollys, myr ta fakinagh, gorrym-arraghit ec ym-hayrn y towl doo, agh ec y traa cheddin, bee eh jiarg-arraghit ec bieauid y chronneyder hene.

Tra ta'n cronneyder dy jeeragh ny yei yn skell-linney haghyrt dy gholl tessen, t'eh jeant, as e tuittym stiagh 'sy neuchadjinys. Cha nod eh, ny my vel, abbyr, roggad ry heet slane veih'n ym-hayrn dy yeant echey, cha jean eh agh geyraghey er e vieauid ayns troa y neuchadjinys.

As eh tuittym stiagh lesh y neuchadjinys, veagh ny forseyn tidee rassey veih eh hene eh. T'eh ny chooish lesh ny forseyn tidee na nagh unnane y ym-hayrn ayns dagh ooilley bhoayl jeh'n rheamyssaght ym-hayrn. Gyn arragh y raa: tra dy vel oo tuittym ny yei dty chass stiagh 'sy howl doo, ta'n ym-hayrn goll ayns mooadys cha tappee as dy vel ee gobbraghey er dty chass foddey ny stroshey na er dty chione. Myr shen, veagh dty chass rassit voyd. Dy firrinagh, ta'n ym-hayrn gaase cho trostee liorish y neuchadjinys as dy rassey ee dty chooid vreneen veih ad hene - cha bee faagit jeed, 'sy yerrey, agh linney foddey dy kinneigyn fo-vreneenagh, as ad dy ve sluggit stiagh 'sy neuchadjinys. She yn ennym t'er yn obbraghey shoh na spaghettighey (Baarle: spaghettification), myr veagh spaghetti jeant jeh'n red, ny jeh'n chronneyder, ta tuittym stiagh 'sy howl doo.

Ta'n neuchadjinys soit ayns çheshvean y towl doo, boayl c'raad ym-hayrn y towl doo neuyerrinagh, as traa faeynid cammit erskyn earroo foast. Lesh firriney, ta'n neuchadjinys ny heiltynys maddaghtoil er toshiaght, as eh çheet er ny buill c'raad cha nod leagh y churmeyder, myr sampleyr, dy veenaghey ayndoo. Myr sampleyr, sheinee-shiu y curmeyder maddaghtoil shoh: 

She neuchadjinys maddaghtoil eh x = 0 da'n curmeyder shoh, ny my vel shin n'gholl er oaie ayns troa y neunhee veih'n çheu clee, ta f(x) n'gholl ayns troa yn neuyerrinee jiooldey, as my vel shin n'gholl er oaie ayns troa y neunhee veih'n çheu jesh, ta f(x) n'gholl ayns troa yn neuyerrinee jiooldey.

Dy mennick ta ny fishigee meevaynrey lesh ny neuchadjinysyn ayns tuarastylyn maddaghtoil jeh ny phenomenonyn fishigagh, ny she yn keeayllaghey da'n neuchadjinys dy vel falleil er ny tuarastylyn, 'sy bhoayl freaylt shen er y chooid sloo. Myr shen, ta fishigagh ny ghaa toiggal dy vel sheinys ny share jeh lesh y towl doo dy veenaghey dy haiagh. Cre erbee eh, cha nel fys ain ec y traa t'ayn fo stayd c'raad dy vel y stoo ayns neuchadjinys y towl doo, as shin ayns doilleeid fishig y laa jiu.

Yn tastid dy hooarmayd er y towl doo heose, t'eh bunnit er y roie-chliaghtey nagh vel y towl doo dy chassey er e ash. D'obbree, ansherbee, bee ny rollageydyn çhyndaa, as rere leigh freayll y vomentum uillinagh, shegin da'n towl doo çhyndaa foast, my vel y rollage çhyndaa as er streeagey yn towl doo. Myr shen, s'cosoylagh dy vel ny feer-huill ghooey çhyndaa, as my vel, shegin dooin y çhyndaa shen dy chur 'syn earrooaght 'sy choontey ta currit da'n towl doo myr phenomenon najooragh. V'eh yn maddaghteyr Noa-Seelanagh Roy Kerr dy chur ayns oardagh sheinys ny tuill ghooey ta çhyndaa, as myr shen, she towl Kerr yn ennym ta currit er y sorçh shen jeh tuill ghooey, rere sampleyr.

Ta daa skell-linney ec towl Kerr. Myrchaagh, ta'n skell-linney haghyrt ayn as eh cruinn, agh harrish shen, çheumooie jeh'n skell-linney shoh, ta sorçh fainey eelipsoydagh lesh yn ennym ergosfeir. She jeoraght yn arrys yn ennym ta currit er yn aa-skell-linney, ta'n ergosfeir soit eddyr ee as yn 'eer-skell-linney haghyrt, as y daa skell-linney çhehghey ry-cheilley ec ard hwoaie as ard yiass y towl doo. Ny redyn ta stiagh 'syn ergosfeir, ta'd goll mygeayrt y towl doo ayns un troa lesh yn ergosfeir, as cha dod ad ve shickyr ayns cosoylaght lesh red elley ta er y çheumooie jeh'n ergosfeir. Cha lhiass daue tuittym stiagh 'sy howl doo hene, ny my vel gleashaght ondagh bree currit ec yn ergosfeir daue, foddee dy hilgey magh ad.

My vel y towl doo çhyndaa leah dy liooar, hem y skell-linney dy slane, shen y fa dy vel y neuchadjinys foshlit, as eh abyl e eiyrtys dy chloie roish y dowan ta mygeayrt. Ta'n neuchadjinys rooisht ny vun-chooish skeealyn scoagh, myr cha nel fys ec peiagh erbee c'red by vod ry yannoo ny cre'n stayd t'ayns y stoo 'sy neuchadjinys ansherbee - foddee eh ny leighyn najooragh dy chur veih y cummey oc ayns y çhymbyllaght. Cha row neuchadjinys rooisht erbee sonraghit roish, ansherbee, as er lesh ny hoayllee dy vel kinseyraght chosmagh ayns bree - t'eh shen, dy re soyllagh da'n skell-linney haghyrt dy cheiltyn veih'n dowan, as ta shen shen.

Feysht foast gyn freggyrt ayns fishig vunneydagh eh sou-cheeayll cailjynys yn oayllys, ny sou-cheayll ynnydaght y towl doo. Dy classicee, ta ny leighyn fishig unnane quoi jeu t'ad nyn ngoll er eie ny ergooyl 'syn am. My velmayd abyl soiaghey as bieauid dagh kinneig 'sy Dowan y howse, oddagh shin shennaghys y Dowan d'obbraghey magh trooid ny kinneigyn dy heet ny yei er ash 'syn am. 'Syn obbrinaght quantum, ta'n ard-chione shoh co-reggyrtagh da smooinaght scanshoil ny h-ynnydaght, dy vel ny chiangley lesh coadey ny cosoylaght.

Foddee, ansherbee, dy vel ny tuill ghooey jannoo aggair da'n ard-chione shoh. Myr ta cadjin lesh ny fishigee dy ghra, cha nel folt er y towl doo - tra dy vel red ersooyl stiagh ayn, cha nel oardrail faagit ny yei y red dy chur kied rooin eh d'aahroggal. T'eh yn red ta ayns feysht ain lesh cailjynys yn oayllys ny immeeaght yn oayllys. Veih'n çheu elley jeh, ansherbee, myr va dooyrt, cha vaikym y red n'gholl trooid y skell-linney haghyrt, as myr shen, foddee dy ghra nagh vel yn oayllys caillt, ny yei shen as ooilley.




#Article 145: Raad Mooar Ree Gorree (129 words)


Ta Raad Mooar Ree Gorree (, ) cho-rollageys t'ayns y phossan ynnydagh jeh co-rollageyssyn. Ta Corys ny Greiney soit ayns Raad Mooar Ree Gorree. Ta cummey boandey er Raad Mooar Ree Gorree er-yn-oyr dy nee strughtoor as cummey jysk echey eh as shinyn jeeaghyn er veih'n çheu sthie. 'Sy vlein 1610 ren Galileo Galilei shickyraghey dy nee rollageyn er lheh yn boandey sollysh shen tra ren eh ymmyd jeh'n 'odreayrtan echey. Ayns ny 1920yn ren Edwin Hubble taishbyney nagh row ayns Raad Mooar Ree Gorree agh fer jeh ram co-rollageyssyn.

She co-rollageys caslagh barrit eh Raad Mooar Ree Gorree as eh 100,000-120,000 sollys-vleeantyn er crantessen as t'eh cummal eddyr 200 billioon as 400 billioon dy rollageyn ayn. S'liklee dy vel, er y chooid sloo, whilleen dy phlanaidyn ayn chammah.




#Article 146: Carl Remigius Fresenius (135 words)


Va Carl Remigius Fresenius (28 Mee ny Nollick, 1818 - 11 Mean Souree, 1897), ny chemmigagh Germaanagh as ayr Wilhelm Fresenius. Ta enney share er son e studeyryssyn ayns kemmig oltscarree.

Rug Fresenius er 28 Mee ny Nollick, 1818 ayns Frankfurt, yn Ghermaan. Va Fresenius gobbraghey ayns potecareeys 'sy valley dooghysagh, agh 'sy vlein 1840 hie eh stiagh ayns Ollooscoill Bonn, as blein ny yei, haink er dy vel ny chummal ayns Gießen, raad dy vel eh gobbraghey ayns seyrlan Liebig, as 'sy vlein 1843, haink er dy ve ny olloo coonee.

Ayns 1845, v'eh reiht myr caairliagh chemmig, 'ishag, as haghnoaylleeaght ayns Commyn Eirinagh Wiesbaden, as tree bleeantyn ny yei, haink er dy ve ny chied stiureyder y heyrlan kemmigagh, bunnit ec reiltys Nassau.

Hooar Fresenius baase ayns Wiesbaden er 11 Mean Souree, 1897




#Article 147: Emilie de Ravin (105 words)


Ta Emilie de Ravin ny ben-chloieder fillym Austrailagh va ruggit er 27 Mee ny Nollick, 1981. Ta enney share urree er son e paart 'sy chlaare çhellveeish Lost myr Claire Littleton as myr Emily Kostich 'sy scannane Brick.

Rug as trog de Ravin ayns Mount Eliza, Victoria 'syn Austrail. Ren ee studeyrys er y ballay tra dy vel ee nuy bleeaney d'eash ayns scoill vallay Christa Cameron ayns Melbourne. Nar v'ee 15 bleeaney d'eash v'ee lhiggit stiagh 'syn Australian Ballet School. Ren de Ravin studeyrys er aghteyrys 'sy National Institute of Dramatic Art 'syn Austrail as lesh Prime Time Actors Studio ayns Los Angeles, California.




#Article 148: Aghill (123 words)


She Aghill (Yernish: Acaill, Oileán Acla, Baarle: Achill Island) yn ellan smoo ayns Nerin. T'ee ny lhie magh veih coose heear Choontae Vay Eo. Ta 2,700 cummaltee urree as t'ee 148 km² er eaghtyr. T'ee kianglt rish y çheer vooar liorish Droghad Michael Davitt ta soit eddyr ny baljyn beggey Gob an Choire er yn ellan as Poll Raithní er y çheer vooar. Va droghad currit 'syn ynnyd shoh 'sy vlein 1887, agh va droghad noa currit ayns e ynnyd ayns 1949, as reesht ayns 2008. Ta baljyn beggey ry-gheddyn er yn ellan goaill lheid as An Caol, Dumha Acha, Dumha Éige as Dumha Goirt. Ta'n daa vean scoill as pairk vluckaneyrys Gaelgagh yn ellan soit er y çheer vooar ayns Poll Raithní.




#Article 149: Kayt (382 words)


Ta'n kayt, ny yn kayt thieoil, (, yl. kiyt, ) ny baagh thieoil.  T'ee ny sheeintagh beg feill-eeagh.  Ta'n cochiangley eddyr kiyt as deiney er ve ayn rish 9 500 blein er y chooid sloo, as she biggin smoo ennoil y teihll t'ayn.  Kyndagh rish y chochiangley shen, t'ad ry-akin er fud ny cruinney, bunnys.  T'ad so-lhoobagh as cragheydagh, as ta reat gientynagh tappee oc; myr shen, t'ad gieyrtys er eggochoryssyn dooghyssagh, as ta kuse dy h-ardjyn cur dooie ruegyssagh orroo.

Ta kiyt hieoil casley rish olteynyn Felis elley.  Ta trimmid eddyr 4kg-5kg oc dy cadjin.  Ta aalaghtyn ennagh, myr sampleyr, Maine Coon, harrish 11kg ny keayrtyn, as ta kiyt veggey ayn myrgeddin.  By 21.297kg ee y chayt strimmey. By 1.36kg ee y chayt aasit sloo as enney oikoil urree.. T'ad mysh 23-25km er yrjid, as mysh 46km er lhiurid dy cadjin, as famman mysh 30km oc.  Ta kiyt 'irrinagh ny smoo na kiyt woirrinagh.

Ta 7 vertebrae mhuinneelagh ec kiyt (myr sheeintee chadjin elley), 13 vertebrae thoracksagh, 7 vertebrae lumbagh, as 3 vertebrae sacragh myr sheeintee chadjin.  Ta earroo neuchinjagh dy vertebrae fammanagh 'syn 'amman oc.
Ta ny thooilley vertebrae lumbagh as thoracksagh cur so-lhoobaght chirpey share da'n chayt.  Ta 13 asnaghyn, ny geayltyn as y pelvis kianglt roo.  Ta ny lurgaghyn toshee kianglt rish y yeaylin liorish croymmag seyr, as ta shen lhiggey daue goll stiagh boayl erbee mooar dy liooar dy lhiggey da'n chione goll ny hrooid.

Ta claigin kayt neuchadjin myr sheeintagh, er coontey ny lig hooilley feer vooar, as y cheeil lajer as currit da obbyr er lheh.  Ta ny feeacklyn currit da marroo cragh as skelpey feill.  Erreish da goaill y chragh er niart, ta'n chayt cur greim mwannal marrooagh jee liorish y ghaa virrag; t'ad cur ad eddyr daa vertebra as scarrey y coyrt drommey, as ta shen cur neulheiltys jee ny marroo ee. Cosoylit rish kiyt elley, ta birragyn kiyt hieoil scarrit dy keyl, er y fa dy nee caigneyderyn beggey oc y reih chragh oc, as ta vertebrae beggey oc.  Ta'n feeackle lieh-chooylloo as kied 'eeackle çheu chooylloo jannoo magh piyr charnassagh ta giarrey feill dys peeshyn beggey 'syn aght cheddin as shuddyryn.  Ta shen slane femoil da ee, er y fa nagh nod feeacklyn çheu chooylloo beggey kiyt caigney bee dy mie.

 




#Article 150: Keyrrey (275 words)


Ta'n cheyrrey (Ovis aries) ny sheeintagh aachaignagh as kiare-chassagh. T'ad nyn grubbee rea-vairagh (Artiodactyla), ny skeilt-chassagh dy mennick.  Ga dy vel keyrrey ennym ymmodee keintyssyn, t'eh çheet er Ovis aries son y chooid smoo.

S'cosoylagh eh dy vel kirree jeianagh jeh sliught vouflonyn feie yn Europey as Aishey.  V'ad mastey ny beiyn s'leaie hie er meeinaghey; t'ad goll er sheelraghey son ollan, feill as bainney.  Ta ollan kirree ollan smoo cadjin y theihill.

Myr baagh scanshoil ayns shennaghys deiney, ta paart mooar ec kirree ayns cultoor.  Son y chooid smoo t'ad kianglt rish eieyn boçhillagh.  T'ad ry-akin ayns feayn-skealleydaght (m.s., y Loamrey Airhey) as craueeaghtyn, ny craueeaghtyn Abrahamagh erskyn ooilley.   Ta ymmyd jeant jeu myr ouralyn.

She aachaighnagh beg dy liooar ee keyrrey, as fynney craplagh oc son y chooid smoo.  Ta eairkyn ec kuse dy cheintyssyn; un phiyr caslagh son y chooid smoo, agh ta daa phiyr ec loaghtanyn as ny smoo ec fir elley.  Ta kirree feiey dhone son y chooid smoo, as cha nel monney anchaslys ec keintys ennagh.  Ta ymmoddee daaghyn ec kirree thie, eddyr bane as dhone dorraghey, ny breck ny keayrtyn.  Ta sleih cliaghtey shirrey ollan vane son daaghey aashagh, as she tro kioneyssagh eh, myr shen t'eh skeaylley aashagh dy liooar.  Ny yei shen, ta kirree ghaahit ry-akin ayns shioltaneyn jeianagh, eer mastey shioltaneyn baney liorish gienyn biallagh. Ga dy vel margaghyn mooarey traghtee shirrey ollan vane, ta sur-vargey son loamrey ghaahit, son sneeu laue dy cadjin.  Ta anchaslyssyn mooarey eddyr kynneeyn, veih gloo as craplagh dys liauyr as foltagh.  Ta anchaslyssyn eer mastey shioltane, as myr shen, t'ad sorçhal yn ollan roish my t'eh goll er obbraghey.




#Article 151: Diana Wynne Jones (742 words)


Va Diana Wynne Jones (ruggit ayns Lunnin 16 Luanistyn, 1934) ny screeudeyr Goaldagh.  Screeu ee noaskeealyn sheiltynys da paitçhyn as sleih aasit, chammah as beggan neu-far-skeeal.  Ny h-obbraghyn eck mie er fys, t’ad goaill stiagh yn straih Chrestomanci as ny noaskeealyn Howl’s Moving Castle as Dark Lord of Derkholm.  Hooar ee baase er 26 Mee Vayrnt 2011 liorish kanghyr scowanagh.

Rug Jones ayns Lunnin er 16oo Mee Luanistyn 1934.  She inneen Marjorie (née Jackson) Jones as Richard Aneurin Jones v'ayn, as y jees oc nyn sleih ynsee.  Tra va caggey er ny soilshaghey magh, beggan lurg y wheigoo laa-ruggyree eck, v’ee goaill magh dys Bretin.  Lurg shen ren ee arraghey ymmodee keayrtyn, goaill stiagh tannaghtyn ayns Coniston Water, York, as Lunnin reesht.  Ayns 1943 ren y lught-thie soiaghey ayns Thaxted, Essex, raad va’n ayr as voir eck reaghey boayl co-choyrle ynsee.  Car ny lambaanid oc, va Jones as ny daa shuyr eck, Isobel (as ish haink y ve Olloo Isobel Armstrong, cremeyder lettyraght) as Ursula, er nyn lhiggey da nyn goyrle hene.

Lurg faagail y Friends School Saffron Walden, ren ee studeyrys er y Vaarle ec Colleish Anne Noo (St. Anne’s College ayns Aah yn Ollee, goaill leaghtyn liorish C. S. Lewis as J. R. R. Tolkien roish geddyn keim ayns 1956.  Ayns yn vlein cheddin, phoos ee John Burrow, scoillar lettyraght mean-eashagh.  Ta tree mec oc: Richard, Michael as Colin.  Ren ad cummal ayns Lunnin rish tammylt beg, agh ayns 1957 hie ad erash dys Aah yn Ollee.  Ayns 1976 ren ad arraghey dys Bristol.

Ta lioaryn Yones arraghey veih taitnys lheean troggal staydyn ommidjagh-agh-resoonagh (ry-akin er lheh ayns jerrey kuse dy ny lioaryn eck), dys baght sheshoil glick, dys arrish keayllagh er cliaghtey screeu.  Hoshiaght y fir jerrinagh ta’n Tough Guide to Fantasyland, as ny sheshey-lioaryn far-skeeal echey, Dark Lord of Derkholm (1998) as Year of the Griffin (2000).  T’ad jannoo baghteyrys gyn myghin (agh cha nel gyn ehlley) jeh ard-skeealyn formlagh cliwe-as-obbee.

Ta sleih cosoylaghey lioaryn Harry Potter rish obbraghyn Ghiana Wynne Jones dy mennick.  Va ram jeh ny lioaryn paitçhyn leah ass clou dy jeianagh, agh t’ad er nyn aa-chlou da’n lhaihderyn aegey as anaase oc er sheiltynys as lhaih er coontey jeh Harry Potter.

Ta obbraghyn Yones goll er cosoylaghey myrgeddin rish adsyn liorish Robin McKinley as Neil Gaiman.  T’ee ny carrey Ghaiman, as s’mie lhieu obbyr y cheilley.  Ren ee enmys yn noaskeeal Hexwood da erreish da gra red ennagh ayns coloayrtys as hug eh ard-smooinaght jee er rheynn femoil jeh'n skeeal.  Va Gaiman hannah er enmys y myn-straih lioaryn caslyssagh ayns kiare rheynnyn 1991 The Books of Magic da kiare mraane-obbeeys, as Jones ny ven jeu.

Kied lioar y straih Chrestomanci, Charmed Life, chossyn eh y Guardian Award 1977 da Lioaryn Paitçhyn.  Va Jones ny faggys-cosneyder da'n Carnegie Medal daa cheayrt.  Ayns 1999, chossyn ee daa aundyryn mooar sheiltynys: ronney paitçhyn y Mythopoeic Awards ayns ny SUA, as y Karl Edward Wagner Award 'sy RU.  Ta'n aundyr shoh liorish y British Fantasy Society, as t'eh goll er cur da sleih ny sheshaghtyn t'er jannoo shirveish vooar da sheiltynys.

Hie Howl's Moving Castle, va fillym bio-chaslyssagh Shapaanagh jeant jeh ayns 2004, liorish yn 'illymeyr Hayao Miyazaki.  Va lhieggan as Baarle er soilshit magh ayns yn RU as ny SUA ayns 2005, as Christian Bale lhiah coraa Howl.  Va Archer's Goon caghlaait da'n çhellveeish ayns 1992.

Ta mooinjer-eiyrtyssee cultagh ec The Tough Guide To Fantasyland, far-chicklipaid er clichéghyn ayns far-skeeal sheiltynagh, myr lioar chur sheese mastey screeudeyryn as cremeyderyn, ga dy row eh dooillee feddyn eh er coontey shennaghys clou corragh.  Hie eh er aa-chur magh 'sy RU er y gherrid, as ayns ny SUA liorish Firebird Books.  Ta tooilley stoo as kiaddey slane noa ec y chur magh Firebird, goaill stiagh caslys-çheer noa.

Ayns Jerrey Souree 2006 va D.Litt onnoragh currit jee liorish Ollooscooill Vristol.

Rere fosley ny skeealyn hene:

Ta Diana Wynne Jones ee hene coyrlaghey lhaih Charmed Life hoshiaght, as lurg shen The Lives of Christopher Chant. Eisht foddee shiu lhiah Conrad's Fate, Witch Week, The Magicians of Caprona as ny skeealyn giare rere coyrle erbee eu hene.  Ta taghyrtyn The Pinhoe Egg giare ny yei Charmed Life.

Ta’n straih Chronicles of Chrestomanci goaill stiagh tree ym-lioaryn: Charmed Life as The Lives of Christopher Chant ayns Lioar 1, Witch Week as The Magicians of Caprona ayns Lioar 2, as ta Volume 3 myr Mixed Magics as ennym elley echey.

Rere fosley ny skeealyn hene:




#Article 152: Pluto (1442 words)


Ta Pluto (ass Ladjyn: Plūto, Greagish: Πλούτων), ny 134340 Pluto myr t'eh enmyssit ny keayrtyn, y nah phlanaid crivassanagh smoo ayns Corys ny Greiney as y jeihoo nhee smoo ta n'gholl mygeayrt ny Greiney. Ec y toshiaght v'eh enmyssit myr planaid, agh 'sy vlein 2006 neayr's ren yn Unnaneys Rollageydys Eddyr-Ashoonagh (IAU) coardail rish coontys jeh planaid as neayr's va sorçh noa dy choontys reaghit son corpaneyn speyrey, v'eh currit mastey nheeghyn ayns Cryss Kuiper.

Ayns cosoylaght rish nheeghyn elley 'sy chryss, t'eh jeant seose ass creggyn as rio as t'eh feer beg: mygeayrt un wheigoo dy glout ny h-Eayst as un hrass jeh'n thummid eck. Ta cruinlagh feer corragh as feer cleaynt. Ta'n corrid eddyr 30 as 49 AU (4.4–7.4 billioonyn km) magh ass y Ghrian, as myr shen, ny keayrtyn ta cruinlagh Pluto by niessey na cruinlagh Neptune. Ta'n ennym corys çhyndaaee currit ny keayrtyn er Pluto as y fo-phlannad smoo echey, Charon myr cha nel çheshvean trimmid y daa red soit ayns y gherrey yeh na'n jeh elley. Cha nel keeayllaght coardit ec yn IAU foast fo myn-phlanaidyn çhyndaaee, as myr shen ta Charon n'o-phlannad derrey dy vel keeayllaght ayn. Ta kiare fo-phlannadyn beggey elley ec Pluto, Nix as Hydra (feddynit magh ayns 2005), Kerberos (feddynit magh ayns 2011) as Styx (feddynit magh ayns 2012).

Ayns ny 1840yn, hooar Urbain Le Verrier rolaue soiaghey y phlanaid elley Neptune nagh vel er fys ec peiagh erbee, ny yei mynscrutaghey boiraghyn ayns cruinlagh Uranus. Haink eh gys y çhaglym dy vel ny boiraghyn shoh eiyrtys tayrn ym-hayrn phlanaid elley as hug eh e earrooaghtyn gys y rollageyder Germaanagh Johann Gottfried Galle. Er 23 Mean Fouyir, 1846, yn oie ny yei roshys y screeuyn, feddyn Galle as e studeyr Heinrich d'Arrest magh Neptune ayns y hoiaghey dy vel enmyssit ec Le Verrier.

Ec jerrey y 19oo eash, ny yei baghtyn sooilley er Neptune, heill rollageyderyn dy row planaid elley, myrane lesh Neptune, boirey cruinlagh Uranus. 'Sy vlein 1905, hug Percival Lowell (Bostonagh feer berçhagh ec y vel Thie Rollageydys Lowell bunnit echey ayns 1894) er bun shalee rheamyssagh ny lurg y nuyoo planaid enmyssit myr Planaid X. Ec y traa gys y vlein 1909, hug Lowell as William H. Pickering sannish da co-ordnaidyn niauagh ny ghaa y phlanaid. V'ad ronsaghey veih'n vlein 1905 derrey e vaaish 'sy vlein 1916 agh va'n obbyr beggan foaynoo.

Va'n ronsaghey scuirrit derrey 1929, choud's hug y stiureyder Vesto Melvin Slipher curryms y ronsaghey da Clyde Tombaugh, eirinagh beg ass Kansas quoi haink kiart gys y thie rollageydys.

V'eh yn obbyr ec Tombaugh na dy yannoo jees dy fotografyn jeh'n speyr oie dagh kegeesh, as eisht, scrutaghey yn daa jeu as feddyn magh my vel red erbee scughit. Ren eh ymmyd jeh jeshaght cosoyleyder meekyn dys jeeagh er ny h-anchaslysyn scughit. Er 18 Toshiaght Arree, 1930, bunnys blein ny yei toshiaght yn obbyr, hooar eh magh red gleashagh er plaityn fotographagh veih'n 23 Jerrey Geuree as 29 Jerrey Geuree ny bleeaney shen. Ny yei niartaghey elley, va naight feddyn magh currit er y çhellvane gys Thie Rollageydys Cholaashtey Harvard er 13 Mart, 1930.

Er yn oyr dy vel Pluto cha foddey magh ass y Chruinney ta feddyn ronsaght skeeandaght ro-ghoillee. Cha bee ny mynphoyntyn er fys dooin derrey y vlein 2015, tra dy vel y baatyn spoar New Horizons er roshtyn gys y phlanaid.

She 15.1 y mooadys vaghtyl meanagh t'ec Pluto. Dys jeeagh er ta fodreayrtan shirrit; mygeayrt 30 cm ayns barney. Myr ta crantessen uillinagh mygeayrt 0.11 echey, t'eh neuvaghtal as cosoyl lesh rollage. Ta daah buigh ouyr er lesh lesh beggan buigh er.

Rere oltscarraghyn spectroscoipagh, t'eh er fys dooin dy vel thalloo Pluto co-yeant ass rio neetragien (98%), lesh beggan meetane as carboan monocseed. Er yn oyr dy vel Pluto cha foddey as t'eh, cha nelmayd abyl fotografyn dy jannoo jeh myn-phoyntyn ta er e halloo.

T'ad ny jallooyn share na'd ta jeant ass caslysyn sollyssid veih baghtyn jeh dooraghyn jeh'n eayst smoo echey, Charon. Ta ny caslysyn shoh cummit ec y Hubble Space Telescope taishbyney dy vel thalloo Pluto feer yl-cheintagh, as dy vel ny smoo rio meetane er y thalloo t'er oaie Charon as ny smoo rio neetragien as carboan monocseed er y çheu elley.

Rere y Hubble Space Telescope, ta glooaght Pluto eddyr 1.8 as 2.1 g/cm3. T'eh cur sannish dy vel cummey yn çheushtie co-yeant ass creggyn (50-70%) as rio (30-50%).

Ayns 1955 va glout Pluto co-earrooaghit unnane as glout ny Cruinney, as lesh co-earrooaghyn elley ayns 1971 chred ny h-oayllee dy vel e ghlout unnane as glout Mart. Ansherbee, 'sy vlein 1976 ren Dale Cruikshank, Carl Pilcher as David Morrison coontey jeh albedo Pluto da'n chied cheayrt as v'eh er fys dy vel eh cosoylagh rish rio meetane; t'eh shen va'n planaid feer lossanagh er coontys e vooadys, as myr shen va glout y phlanaid ny sloo na 1% glout ny Cruinney. 

Ayns 1978 va Charon feddynit magh as hug eh ablid feddyn magh glout y chorys Pluto-Charon lesh ymmyd y hrass leigh Kepler. Choud's va eiyrtys ym-hayrn Charon er Pluto co-earrooaghit, huitt priseil glout Pluto gys 1.31×1022 kg– ny sloo na 0.24 % glout ny Cruinney. Lesh baghtyn follaghey Pluto as Charon, v'eh currit er fys dy vel crantessen Pluto mygeayrt 2,390 km. 

Lesh glout ta 0.2 glout ny h-Eayst ta Pluto ny sloo na Ganymede, Titan, Callisto, Io, yn Eayst, Europa as Triton. T'eh daa cheayrt ny smoo rere crantessen as 12 cheayrt ny smoo rere glout as y myn-phlanaid Keres, y nhee smoo ayns y chryss rollageagh. T'eh ny sloo na'n myn-phlanaid Eris, feddynit magh ayns 2005.

Aeraght cheyl ta co-yeant ass neetragien, meetane, as carboan monocseed ta çheet magh ass rio ta er y thalloo, t'ayns aeraght Pluto. Choud's ta Pluto n'gholl ersooyl ass y Ghrian, ta'n aeraght riojey as tuittym gys y thalloo. Tra dy vel y n'gholl lesh y Ghrian ta çhassid y thalloo giree as ta'n aeraght gaasaghey. She eiyrtys noi-thie glonney t'ayn cosoyl lesh corp ta gollish. Hooar oayllee magh er y gherrid dy vel çhassid Pluto 43 K ny s'feayrey na va jerkit.

Hooar magh dy vel aeraght mygeayrt Pluto ayns 1985 rere baght follaghey. My vel nhee gyn aeraght follagey rollage, t'eh lheie dy cuttagh; ayns cooish Pluto, ren y rollage dullyrnee beggan er veggan. Veih cormid y dullyrnee dobbree oayllee magh çhionnid aeraght mygeayrt 0.15 pascal ec Pluto, mygeayrt 1/700,000 myr ta er y Chruinney.

Ta cruinlagh Pluto lheamys veih cruinlagh ny planaidyn elley t'ayns Corys ny Greiney. Ta ny planaidyn dy lioar cruinlaghey ny Greiney faggys da plaaney lesh yn ennym ecliptagh as ta'd nyn goll ayns cruinlagh kiarkylagh. Ta cruinlagh Pluto cleaynt er cruinney lesh yn ecliptagh (ny smoo na 17°) as t'eh feer corragh. Er yn oyr dy vel y cruinlagh cha corragh as t'eh, ta Pluto by niessey lesh y Ghrian na Neptune ny keayrtyn. Haghyr eh eddyr 7 Toshiaght Arree 1979 as 11 Toshiaght Arree 1999.

Ta queig fo-phlannadyn ec Pluto: Charon, va feddynit magh ec James Christy ayns 1978, as kiare fo-phlannadyn beggey elley, Nix as Hydra (feddynit magh ayns 2005), Kerberos (feddynit magh ayns 2011) as Styx (feddynit magh ayns 2012). Ta ny fo-phlannadyn faggys liorish Pluto, cosoylit rish ny corysyn planaidagh elley.

T'eh yn corys Pluto-Charon y corys çhyndaaee smoo ayns Corys ny Greiney. Ta'n ennym planaid dooblagh currit er ec rollageyder ny ghaa ny keayrtyn. Ta'n daa chorp glast tideeoil ry cheilley, t'eh shen ta'n oaie ec Pluto rish Charon, as un oaie ec Charon rish Pluto.

Va fotografyn jeant jeh daa chorp elley ta cruinlaghey Pluto er 15 Boaldyn 2005 as hooar ad enmysyn shallidagh S/2005 P 1 as S/2005 P 2. Cur yn IAU ny h-enmysyn oikoil Nix (ny Pluto II, yn chione ta by niessey jeu) as Hydra (ny Pluto III, yn fo-phlannad mooie) orroo er 21 Mean Souree 2006.

Ta Nix cruinlaghey mygeayrt çheshvean trimmid y chorys ec 48,700 km as Hydra ec 64,800 km. Ec y traa t'ayn t'eh oolit dy vel Nix 46 km er crantessen as dy vel Hydra 61 km er crantessen.

Ec y tra t'ayn cha nel fys ec ny h-oayllee c'raad ass haink Pluto, Ayns ny 1950yn hug rollageyder ny ghaa magh dy vel Pluto n'o-phlannad shaghnit Neptune. Agh ta'n sheinys shoh cremmit myr cha nel cruinlagh Pluto faggys da Neptune.

Veih 1992 derrey'n laa t'ayn, hooar rollageyderyn magh nheeghyn beggey rio çheu hoal jeh Neptune cruinlaghey yn Ghrian as ad feer cosoylagh rish Pluto rere mooadys as cummey. T'eh currit er fys dy vel y chryss shoh ny bun comaidyn giare-traa. Neesht ta ny rollageyderyn credjal dy vel Pluto yn red smoo jeu ayns y chryss shoh.




#Article 153: Sarn (planaid) (426 words)


She Sarn y sheyoo planaid magh veih'n Ghrian as y nah phlanaid smoo ayns Corys ny Greiney, lurg Jupiter. Myrane lesh Jupiter, Uranus as Neptune, t'eh rang-oardraghit myr foawr gas.

Ta ennym y jee Raueagh Saturnus currit er y phlanaid, as eh cormit rish Kronos ny Greagee, Ninurta ny Babylonnee, as Shani ny Hindooee. Ta cowrey Sarn shassoo seose son corran y jee (Unicode: ♄).

Ta Sarn jeant seose jeh hiddragien, lesh coreiryn beggey jeh hailium as beggan dy vun-stooghyn elley. Ta çheusthie yn phlanaid jeant seose jeh cree creggey as rio beg, lesh jastan gloo jeh hiddragien meainagh ta goll mygeayrt, as jastan mooir gassagh ny s'odjey mooie. Ta aeraght veein echey dy mennick er baghtal, agh foddee dy vel grooishyn ry-akin er feie traa foddey. Foddee dy vel geayghyn sheidey seose gys 1,800 km/h, lane ny s'tappee na er Jupiter. Ta ream magnaidagh planaidagh ec Sarn as eh jeh niart meanagh eddyr niart ream magnaidagh ny Cruinney as y ream magnaidagh Jupiter.

Ta corys ard-cheimagh jeh fainaghyn mygeayrt Sarn, as ad jeant seose jeh ayrneenyn rio lesh mooad beg jeh smooirlee chreggey as joan y tuinney. Ta un eayst as tree feed cruinlaghey Sarn, faagail magh keeadyn dy eaysteenyn çheusthie jeh ny fainaghyn. Ta Titan, yn eayst (ny fo-phlannad) Harn smoo as y nah fo-phlannad smoo ayns Corys ny Greiney lurg Ganymede, ny smoo na'n planaid Crean as t'eh yn un fo-phlannad lesh aeraght vaghtal.

Ta aeraght chorpagh niauoilagh Harn taishbyney soylley rimmeigagh cosoylagh rish Jupiter, agh cha nel ny rimmeigyn er Sarn cha gial as daahit as ny rimmeigyn er Jupiter, ansherbee, agh t'ad ny s'lhea ec y veanchiarkyl. Ec y vun, as eh sheeyney magh er feie 10 km as lesh çhiassid -23 °C, ta jastan riojag ushtey ry-gheddyn. Lurg eh shen, ta jastan riojag jeh ammonium hiddrasulfeed ta sheeyney magh er feie 50 km as ta mygeayrt -93 °C. Kiare feed kilometeryn heose veih shen ta ny bodjallyn riojag ammoiney ry-gheddyn, raad dy vel ny çhiassidyn mygeayrt -153 °C. Faggys da'n vaare, as sheeyney magh er feie lhiurid eddyr 200 as 270 km heose veih ny bodjallyn, t'ou çheet er jastanyn bodjallyn fakinagh as aeraght jeh hiddragien as hailium. Ta ny geayaghyn er Sarn king jeh ny geayaghyn s'tappee ayns Corys ny Greiney. Ta fysseree veih Voyager cowraghey magh geayaghyn niar as ad goll 500 m/s (1800 km/h). Cha row ny soyllee vodjal cheylley ry-akin agh ec traa roie shaghey Voyager. Veih'n traa shen, ansherbee, ta fodreayrtanys bunnit er y Chruinney ny share nish, as foddee baghtalyn kinjagh y yannoo nish.




#Article 154: Yn Yugoslaavey (195 words)


She yn Yugoslaavey yn ennym ta currit er tree ynnydyn lheamyssagh politickagh ayns ny Çheeraghyn Balkanagh. She Çheer ny Slavee Yiassagh y keeall lesh yn ennym ayns çhengaghyn Slavagh ny Balkanee. V'ee Reeriaght ny Yugoslaavey y chied çheer dy row yn ennym shen currit urree. V'eh Reeriaght ny Serbee, ny Croitee as ny Sloveanee yn ennym oikoil urree, as v'ee bunnit ayns Mee ny Nollick 1918. Va'n ennym ceaghlit er 3 Jerrey Fouyir 1923 dys Reeriaght ny Yugoslaavey.

Ayns 1941 ren yn Iddaal as y Ghermaan ruegey er yn Yugoslaavey as myr shen va'n reeriaght creaghnit 'sy vlein 1945. Va'n Yugoslaavey Gheynlagh Chonastagh fogrit 'sy vlein 1943 as 'sy vlein 1946 va'n ennym ceaghlit dys Deynphobblaght Chonastagh ny Yugoslaavey as va'n reiltys fo stiurey cummynagh. Va'n ennym ceaghlit reesht ayns 1963 dys Pobblaght Chonastagh Hoshiallagh ny Yugoslaavey. Va'n çheer co-yeant jeh shey pobblaghtyn soshiallagh: y Clovean, y Chroit, Bosnia as Herzegovina, Montenegro, y Serb, as y Vassadoan.

Ny yei tuittym veih my cheilley ny Yugoslaavey ayns ny 1990yn va Yugoslaavey noa bunnit eddyr y Serb as Montenegro myr Pobblaght Chonastagh ny Yugoslaavey. Agh va jerrey currit dy h-oikoil ayns 2006 tra hooar Montenegro e neuchroghedys.




#Article 155: Saki (801 words)


Hector Hugh Munro (18 Mee ny Nollick, 1870 – 13 Mee Houney, 1916), she screeudeyr Goaldagh v’eh, as enney ny share er fo far-ennym Saki.  Ren eh screeu skeealyn keayllagh, as ny keayrtyn macabre, skittal er sheshaght as cultoor Edardagh.  She mainshtyr y skeeal giare eh, as sleih cosoylaghey eh rish O. Henry as Dorothy Parker dy mennick.  Ta ny skeealyn taishbyney karracteyryn geyre-chooishagh er jallooaghey, as briwnyssyn braew er ny skeealyn hene.  Ren eh ymmyd frioosagh jeh focklyn chammah dys troggal ny caslyssyn as bree v'eh mianey. 

Hie ny skeealyn giare lesh er soilshey magh ayns pabyryn-naight, rere cliaghtey yn eash, as lurg shen ayns lioaryn çhaglym.  Chammah as adsyn, screeu eh cloie slane-liurid, The Watched Pot, marish Charles Maude; daa chloie un-actagh; noaskeeal giare, The Unbearable Bassington; as yn skeeal ayns ronnaghyn The Westminster Alice, arrish er Alice in Wonderland rere Parlamaid y Reeriaght Unnaneysit.  Va'n skeeal lesh When William Came, as fo-ennym A Story of London under the Hohenzollerns echey, ny shennaghys sheinyssagh leah.  Y lioar ynrickan fo yn ennym kiart echey, she studeyrys shennaghys, The Rise of the Russian Empire.  Va cummaght er liorish Oscar Wilde, Lewis Carroll, as Rudyard Kipling, as haink y cummaght echey hene er A. A. Milne, Noël Coward, as P. G. Wodehouse.  V'eh troggit ayns Sostyn marish yn braar as shuyr echey liorish y shenn-voir as nauntyn ain ayns lught-thie keyl-aignagh.

Va Munro ny ynseydagh ec Pencarwick School ayns Exmouth as Bedford Grammar School. Tra hie y ayr echey dys Sostyn ny haaue, ren Munro troailt kuse dy cheayrtyn marish yn ayr as shuyr echey, eddyr buill-çhaglym iu fassanagh Europagh as oayllyn turrysagh.  Ayns 1893 ren eh rere e ayr as hie eh stiagh 'sy Meoir-shee Impiroil Injinagh, as hie eh er list dys y Vurmey.  Daa vlein ny s'anmey, b'egin da irree ass er son drogh-laynt, as hie eh erash dys Sostyn.  Ayns shen ghow eh toshiaght myr naighteyr, screeu son pabyryn-naight er lheid y Westminster Gazette, Daily Express, Bystander, Morning Post, as Outlook.

Ayns 1900 haink rish y chied lioar Vunro: The Rise of the Russian Empire, studeyrys shennaghys rere ard-obbyr Edward Gibbon, The Decline and Fall of the Roman Empire.

Veih 1902 dys 1908 va Munro ny naighteyr joarree da The Morning Post ayns ny Çheeraghyn Balkanagh, raad honnick eh Bloody Sunday, as ayns Paarys neesht.  Eisht daag eh yn obbyr as hie eh dys Lunnin.  Ta ram skeealyn yn eash shoh taishbyney ny fir ceaut as jesh Reginald as Clovis, as adsyn nyn vir-y-valley goaill eunys dewil as creoi veih neuaash as lhieggey ny mooaryn cliaghtagh as ro-aggyrtagh.  Chammah as ny skeealyn giare mie er fys, ren Saki screeu noaskeealyn.  Tammylt beg roish y Chaggey Mooar, as skeealyn ruegys creck dy mie, ren eh soilshaghey magh shennaghys sheinyssagh, When William Came (A Story of London Under the Hohenzollerns), sheiltyn bea dy beagh barriaght ec Wilhem II ny Germaan er Bretin Vooar.

Ec toshiaght yn Caggey Mooar, ga dy row eh 43 as harrish yn eash rere'n reill, hie Munro stiagh 'sy chagnaght Royal Fusiliers myr sidoor cadjin, jiooldey oik.  Ymmodee keayrtyn hie eh erash da'n vagher caggee ga dy row eh ro-aslane ny ro-lhottit son caggey rere'n reill.  V'eh goaill fastee ayns towl shliggan faggys da Beaumont-Hamel, Y Raink ayns Mee Houney 1916 tra marr snaipyr Germaanagh eh.  Rere ymmodee binn, va ny focklyn s'jerrey echey Put that damned cigarette out! (Jean mooghey y tudjeen mollaghtagh shoh!).  Lurg e vaase, ren e huyr Ethel stroie yn chooid smoo jeh ny pabyryn echey as screeu e coontey hene jeh'n lambaanid v'oc.

Cha phoos Munro rieau.  Er lesh bea-skeealeyder Vunro, A. J. Langguth, she homocheintagh v'eh.  Va keintys eddyr deiney anleighagh ec y traa, as lurg y scammylt Cleveland Street ayns 1889, as lhieggey as nearey Oscar Wilde ayns 1985, ayns cooishyn leigh cause célèbre, er lesh b'egin da Munro follaghey y çheu shoh e vea.

Er son y tortys ren eh da screeuaght, ta tablad gorrym er thie er Mortimer Street, Lunnin, raad va Munro cummal.  Va roomlet which came under the auspicious constellation of W (shamyr beg fo co-hollys rollageagh foayroil W) cosoylagh rish ec karracteyr aeg echey dy row (shen gra, v'eh cummal ayns ard post Çheu Sheear Lunnin, raad va'n possan fassanagh cummal 'syn eash Edardagh).

Soilshaghey lurg baase:

Ayns 1962, ren Granada Television claare doo-as-bane, as Phillip Mackie reaghey, cur ayns cummey drama ymmodee skeealyn Saki.  Va ny cloiederyn goaill stiagh Mark Burns myr Clovis, Fenella Fielding myr Mary Drakmanton, Richard Vernon myr yn Ard-Chaptan Major, Rosamund Greenwood myr Veronique and Martita Hunt myr y Ven Çhiarn Bastable.  Va ennym y chlaare Saki.

lhieenaraght beiyn ayns The Chronicles of Clovis, cur roish ec y jerrey dy vel ny beiyn cowraghey bun-ghooghyssyn as oashyn feie jeeragh ny karracteyryn.  Ry-gheddyn ayns Student Research Center jeh EbscoHost Database.




#Article 156: Polynnish (316 words)


She çhengey Lechitagh, fo-chrouw ny çhengaghyn Slavagh Heear ee yn Pholynnish () ta goll er loayrt 'sy Pholynn as liorish mynlee Pholynnagh ayns ram çheeraghyn elley. She çhengey oikoil y Pholynn t'ayn. She abbyrlhit y Pholynnish yn aght screeuee t'eck as eh jannoo ymmyd jeh 9 lettyr elley (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż). 

Ga dy ren y lught reill Austeyragh, Germaanagh as Rooshagh cur broo er yn ashoon Polynnagh (car y 19oo as y 20oo eash leah) lurg Rheynnyn y Pholynn, as eh cur lesh eiyrtyssyn y Pholynnish y chur fo chosh, dirree lettyraght verçhagh magh as jiu she ish y çhengey smoo mastey ny çhengaghyn Slavagh Heear er çheu earroo ny loayreyderyn. T'ee ny nah hengey smoo rere earroo ny loayreyderyn mastey ny çhengaghyn Slavagh lurg y Rooshish as roish yn Ookraanish.

Ta shey breeockle beill (dagh fer jeu ny unghooaght) as daa vreeockle stroanney. She ny breeocklyn beill t'ayn na  (goll er lettraghey myr i),  (goll er lettraghey myr y),  (goll er lettraghey myr e),  (goll er lettraghey myr a),  (goll er lettraghey myr o) as  (goll er lettraghey myr u ny ó). She ny breeocklyn stroanney t'ayn na  (goll er lettraghey myr ę) as  (goll er lettraghey myr ą).

Ta corys ny corocklyn 'sy Pholynnish ny smoo cast: ta ny troyn er lheh goaill stiagh straih jeh affricaidyn as corocklyn cleaoil ta çheet magh ass kiare cleaoilaghey Proto-Slavagh as daa chleaoilaghey elley haghyr 'sy Pholynnish as 'sy Velarooshish. Foddee possan slane ny corocklyn, marish y lettraghey dauesyn smoo cadjin, y hoyrt myr shoh (ga y vel bun-ronseeyn sheeanchoryssaghtagh elley ayn):

Ta neaghtyraghey ry-chlashtyn eddyr corocklyn gooagh as neughooagh ayns çhymmyltaghtyn ennagh er lheh: ec jerrey focklyn (raad ta jee-ghooaghey taghyrtyn) as ayns dossyn ennagh er lheh (raad ta lheie taghyrtyn).

Ta'n trimmid tuittym, er y chooid smoo, er y çhillab lieh-yerrinagh ayns focklyn yl-hillabagh, ga dy vel lhimmaghyn ayn.




#Article 157: Yn Ghrian (110 words)


Ta'n Ghrian ny rollage ta soit ayns çheshvean Chorys ny Greiney. Ta'n Chruinney as stoo elley (cur planaidyn, mynphlannadyn, dreigaghyn, comaidyn as joan 'syn earroo) cruinlaghey ee. Ta 99.8% glout Chorys ny Greiney soit ayns y Ghrian.

Ta thalloo ny Greiney jeant ass hiddragien (74% er glout, 92% er thummid), hailium (24-25% er glout, 7% er thummid) as beggan elmintyn elley, lhied as yiarn, nickyl, ocsygien, shillagon, sulfur, magnaishum, carboan, neion, kelkium as cromium. Ta rang scaanagh G2V eck. Ta G2 cowraghey dy vel y thalloo mygeayrt 5,780 K er çhassid, as eh cur daah bane urree. Rere skeayley yn aeraght, t'eh jeeaghyn dy vel daah bane er y sollys.




#Article 158: Dante Alighieri (102 words)


Va Dante Alighieri, ny Dante (eddyr Boaldyn as Mean Souree 1265 – 13/14 Mean Fouyir, 1321), ny vard Iddaalagh ass Firenze. V'eh e obbyr scanshoil na'n Divina Comedia. T'eh goll er credjal dy vel eh yn obbyr share t'ayn ayns Iddaalish as ard-obbyr lettyraght ny cruinney. Ayns Iddaalish ta'n ennym yn Ard-Vard (il Sommo Poeta) currit er. T'ad Dante, Petrarch as Boccaccio ny deiney ta currit fo'n ennym ny tree ard-phersoonyn ny ny tree crooinyn. T'eh er credjal myrgeddin dy vel Dante n'Ayr er yn Iddaalish. Screeu Giovanni Boccaccio (1313–1375), screeudeyr y Trattatello in laude di Dante, yn chied bea-skeeal fo Dante.




#Article 159: John B. Keane (150 words)


Va John Brendan Keane (21 Jerrey Souree 1928—30 Boaldyn 2002) ny screeudeyr cloie, vard as noaskeealagh Yernagh.

Ruggit ayns Lios Tuathail, Co. Cherree da William B. Keane as Hannah Purtill eh. V'eh troggit aynshen as neayr va'n ard-schoill creaghnit echey, hoshee eh gobbraghey myr coonteyder ayns shapp potecaree ayhs ny bleeantyn eddyr 1946 as 1951. Veih'n vlein 1951 derrey 1955 hie eh gys Sostyn er arraghey magh. 'Sy vlein 1955, hyndaa eh er ash gys Nerin, ynnyd ny vel eh gobbraghey ayns thie oast echey.

'Sy vlein 1991 va olteynys bea ayns y Royal Dublin Society bronnit er. V'eh ny eaghtyrane er PEN as v'eh ny chiaddeyder er yn Irish Playwrights Society (Sheshaght ny Draameyderyn Yernagh). 'Syn am keddin hooar eh olteynys ayns Aosdána.

V'eh poost liorish Mary O'Connor as va kiare dy chloan echey. Hooar eh baase ec y thie echey myr eiyrtys jeh kanghyr prostaitagh 'sy vlein 2002.




#Article 160: Yn Raue (108 words)


She preeu-valley ny h-Iddaal as y chaayr as y commyoon smoo cummaltit 'sy çheer ee yn Raue (, . Ta'n chaayr 1,285.3 km2 er eaghtyr as ta ny smoo na 2.7 millioonyn dy 'leih cummal ayn. Ta ny h-enmyn Caput Mundi (Ard-valley ny cruinney), la città Eterna (yn balley beayn), Limen Apostolorum (Sole dorrys ny h-Ostyllyn), la città dei sette colli (Balley ny shiaght cruink) as l'Urbe (Yn ard-valley) currit urree. T'ee ny soiaghey son yn Agglish Raueagh as ta'n steat seyr, Ard-valley yn Phaab soit aynjee myrgeddin. T'ee ny soie er Awin ny Tiber ayns Lazio, fer jeh ny h-ardjyn Iddaalagh, ayns sheear meanagh lieh-innys ny h-Iddaal.




#Article 161: Caslys-skeeal eddyr-voggyl (2163 words)


Ta caslys-skeeal eddyr-voggyl ny chaslys-skeeal t’er ny hoilshaghey magh er ynnyd-eggey.  Dy mennick cha nel ad ry-gheddyn agh er yn eddyr-voggyl, agh ny keartyn elley, t'ad goll er soilshaghey magh ayns lioaryn as pabyryn-naight, agh cummal seose skeeal-hasht er yn eddyr-voggyl.  Ta'n eddyr-voggyl cur daue lhaihderaght aarloo.

Ta caslys-skeealyn eddyr-voggyl gollrish skeealyn hene-soilshit, er y fa dy nod peiagh erbee, foast, screeu as soilshaghey magh yn caslys-skeeal eddyr-voggyl echey hene.  Ta ny smoo na 18,000 caslys-skeealyn eddyr-voggyl ayn nish, as adsyn goaill stiagh scheimyn aitt cadjin as caslys-noaskeealyn, ram genreyn as cooishyn.    S'tiark nyn ta hene-chooneydagh mychione argid.

Ta kuse dy anchaslyssyn eddyr caslys-skeealyn eddyr-voggyl as scheimyn aitt cliaghtagh.

Caslys-skeeal eddyr-voggyl, cha nel eh orroo tannaghtyn rere ny lhiettalyssyn croo ta er pabyryn-naight as earishlioaryn tradishoonagh.  Foddee ellyneyryn jannoo ymmyd jeh jargaghtyn er lheh yn eddyr-voggyl da'n vondeish oc.  Scott McCloud, fer jeh y chied ren coyrlaghey caslys-skeealyn eddyr-voggyl, t'eh er nyannoo hoshiaght eie y carneish neuchaghlee.    Gyn lhiettalys er mooadys clou cadjin, foddee ellyneyryn skeaylley da raad erbee gyn jerrey, myr ta demian5 er nyannoo lesh y skeeal scrolley echey When I Am King.

Ta ellyneyryn elley, myr sampleyr Mark Fiore, jannoo prowaltys cur stiagh eddyr-obbraghey as bio-chaslys.  Ta cartoonyn echey jannoo ymmyd jeh Adobe Flash. 

Foast, ta croo cliaghtagh ec cooid mooar, s'cosoylagh yn chooid smoo jeh caslys-skeealyn eddyr-voggyl.  Kuse jeh, myr sampley PvP liorish Scott Kurtz  as Sinfest liorish Tatsuya Ishida, t'ad jeeaghyn gollrish scheimyn aitt doo-as-bane pabyryn-naight.  Ta'n croo spotçh-dagh-laa shoh lhiggey daue jannoo jeianaghey y skeeal ny smenkey, as myr shen t'ad goaill lhaihderaght mooar dy tappee, foddee.  Ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl elley, t'ad jeant gollrish lioaryn chaslys-skeealyn tradishoonagh, manga ny caslys-noaskeealyn.  Ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl shoh, myr sampleyr MegaTokyo liorish Fred Gallagher  as American Born Chinese liorish Gene Yang, , she myr duillagyn t'ad jeant, cha nee ayns scheimyn, as ta'n skeeal ny smoo scanshoil na spotçhyn.

Kuse dy lioaryn chaslys-skeealyn hene-soilshaghey, myr sampleyr Finder as Girl Genius liorish Phil  Kaja Foglio, t'ad er chur jerrey er soilshaghey magh caslys-earishlioaryn clouit.  Ayns ynnyd jeh shen, t'ad jannoo ny skeealyn myr caslys-skeealyn eddyr-voggyl, son roshtyn lhaihderaght smoo.  Cha nel ad clou agh lioaryn chaslys-skeealyn ta çhaglym nyn obbyr.

Cha nel ooilley ellyneyryn jannoo obbyr-ellyn cliaghtagh.  Ta caslys-skeealyn eddyr-voggyl sprite jannoo ymmyd jeh spriteyn veih gammanyn co-earrooder, jannoo coip jeu as cur stiagh ad 'sy skeeal myr karracteyr.  Chammah's shen, ta caslys-skeealyn eddyr-voggyl ayn as ad jannoo ymmyd jeh ellyn garrit, ellyn er ny 'eddyn, as fotografyn.  Myr sampleyr, ta A Softer World, liorish Joey Comeau as Emily Horne, goll er jannoo lesh fotografyn as scheimyn far-chlouscreeu.   Ayns ny skeealyn jeant rolaue shoh, ta crootaght son y chooid smoo goll er cur da'n screeu.

Ta ellyneyryn ayn as adsyn jannoo caslys-skeealyn eddyr-voggyl raad ta'n ellyn cheddin ec dagh ooilley duillag.  Myr sampleyr, Dinosaur Comics liorish Ryan North.  Cha nel agh ny focklyn t'ad caghlaa.  Ta Ellyn pixelagh myr spriteyn, agh ayns ynnyd jeh goaill jallooyn veih gammanyn ny myr shen, ta'n ellyneyr jannoo obbyr noa cruinnys myn.  Ta Diesel Sweeties ny hampleyr ard-ghooagh.   

Caslys-skeealyn eddyr-voggyl ta hene-soilshaghey, cha nel ad fo lhiettalys soilsheyderyn ny syndacait caslys-skeealyn, as myr shen ta seyrsnys ellynagh.  Dy dooghyssagh, ta kuse dy caslys-skeealyn eddyr-voggyl sheeyney cagleeyn blass mie, jannoo ny by vie lhieu er y fa nagh vel monney kinseyraght er yn eddyr-voggle. Foddee cooishyn caslys-skeealyn eddyr-voggyl jannoo doilleeidyn foast: va boirey leighagh ec Tristan Farnon lurg ren eh arrish er Dilbert as cooishyn an-ghraagh ayn.  Ren y Catholic League çhionnraaghey mychione corrym ard-vollaghtagh jeh Yeesey liorish Eric Millikin ayns Fetus-X, yn caslys-skeeal eddyr-voggyl echey. 

Caslys-skeealyn eddyr-voggyl as skeeal-hasht mooar oc, t'ad soilshaghey magh lioaryn çhaglym dy mennick.  Nyn as croo scheimyn pabyr-naight ny caslys-lioaryn oc, t'ad cliaghtey rere'n croo oc, agh ta doilleeidyn clou ec ellyneyryn ta jannoo caslys-skeealyn eddyr-voggyl as croo neuchadjin oc.

Mastey ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl smoo leah va T.H.E. Fox, va goll er soilshaghey magh er Compuserve as Quantum Link ayns 1986; Where the Buffalo Roam, va goll er soilshaghey magh er FTP as usenet ayns 1991;  Doctor Fun, va goll er cur er yn eddyr-voggyl ayns 1993,  Netboy which was published on the web in the summer of 1994,; as NetComics Weekly liorish Finnish Comics Society, ren goaill toshiaght ayns 1994 as hiank er derrey 1999 (ny 2001 ayns Finnlynnish).  Ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl foddey-beayn ta ayn foast, t'ad goaill stiagh Art Comics Daily (ghow toshiaght ayn Mee Vayrnt 1995), Argon Zark! (Mean Souree 1995), Kevin and Kell (Mean Fouyir 1995), as Slow Wave (Mee Houney 1995).

Ta ellyneyryn elley gra dy row ad y chied ayns genre ennagh ny sorçh ellyn ennagh, ny dy hug adsyn bree da troa cadjin.  Ghow The Polymer City Chronicles toshiaght er y 13oo laa Mee Vayrnt, 1995, as ta aggyrtys echey dy row eh y chied caslys-skeeal eddyr-voggyl mychione gammanyn co-earrooder.  Cha row Bob and George y chied caslys-skeeal eddyr-voggyl sprite er yn eddyr-voggyl, agh ta sleih gra dy hug eh bree da'n troa cadjin.
Ghow Twisted Kaiju Theater toshiaght ayns Mee Luanistyn 2000.  Hug Twisted Toyfare Theater, veih earishlioar ToyFare, ard-smooinaght da.
Cha row eh y chied caslys-skeeal eddyr-voggyl fotograf v'ayn, agh t'eh goit rish dy cadjin son cur y troa fo raad.

Ayns ny kiare feed as jeigyn anmagh, vooadee ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl v'ayn dy tappee, as fir ennoil myr Sluggy Freelance, Roomies! (roie-hagher It's Walky), Piled Higher and Deeper, Newshounds,  User Friendly, Penny Arcade as PvP.  T'adsyn kuse dy ny fir smoo cummaghtagh t'ayn.

Ayns Mee Vayrnt 2000, hug er bun Chris Crosby, e voir Teri as Darren Bleuel y giat caslys-skeealyn eddyr-voggyl Keenspot.  Hug er bun Crosby and Bleuel shirveish seyr cummal seose caslys-skeealyn eddyr-voggyl ayns Jerrey Souree 2000.  Va'n chied ennym echey KeenSpace, agh ren ad caghlaa eh dys Comic Genesis ayns Jerrey Souree 2005.

Ayns Jerrey Souree 2000, ren Austin Osueke soilshaghey magh eigoMANGA, eddyr-ghiat soilshaghey manga noa er yn eddyr-voggyl: eddyr-vanga.  Sthie y vlein shoh, hug eddyr-earlishlioaryn caslys-skeealyn tastey da eigoMANGA, as erreish da shen haink rish eh ayns Wizard Magazine ayns Mee Vayrny 2001.  Hug shen tastey y hynskyl caslys-skeealyn er caslys-skeealyn eddyr-voggyl.

Ayns Mee Luanistyn 2000, hie er soilshaghey magh traaghtys Scott McCloud Reinventing Comics, as lieh jeh loayrt er caslys-skeealyn eddyr-voggyl.  Ga dy vel ny barelyn echey arganagh ny keayrtyn, va McCloud ny ‘er jeh y chied voylleyderyn caslys-skeealyn bun-earrooagh, as she foast fer cummaghtagh 'sy vagher t'eh.  Ny keayrtyn, ta ny sheiltynyssyn echey croo resoonaght mychione raad lhisin caslys-skeealyn eddyr-voggyl goll, as ny t'ad, dy cruinn.  Chammah as shen, er lesh ta bun-eeck aght mie da screeudeyryn as ellyneyryn cummal seose ny obbyr oc, agh ta ram resoonaght as arganeys ayn mychione yn eie shoh. 

Ayns 2001, ghow y boayl tailley-lhaih caslys-skeealyn eddyr-voggyl Cool Beans World toshiaght erreish da troddan soilsheydys enney ard, goaill stiagh soilsheenaghey clout lhean.  Chossyn eh aundyr Internet Magazine Boayl y Vee ayns Jerrey Fouyir 2001.   Adsyn screeu da, v'ad goaill stiagh (chammah as sleih elley) crootee caslys-skeealyn Pat Mills, Simon Bisley, John Bolton as Kevin O'Neill, as y screeudeyrClive Barker.  Va'n lught goaill stiagh Scarlet Traces as Marshal Law.

Ayns Mee Vayrtn 2001, hug Shannon Denton as Patrick Coyle bun er Komikwerks.com.  She ynnyd-eggey t'ayn as eshyn cur magh duillagyn seyr veih sleih gerrymoil caslys-skeeal as bio-chaslys.  Ren y chied enmyn goaill stiagh Astounding Space Thrills liorish Steve Conley, Buzzboy liorish John Gallagher, as Johnny Smackpants liorish Coyle.

Hug Joey Manley bun er Modern Tales er Mee Vayrnt 2002, çhebbal caslys-skeealyn eddyr-voggyl er tailley.   Ta serializer, girlamatic as Graphic Smash nyn moayl-paitçhyn echey.

Rish 2005, va cummal seose caslys-skeealyn eddyr-voggyl ny keird hene.  Va buill lheid as Comic Genesis, Drunk Duck, Smack Jeeves as Webcomics Nation ayn.  Cooid smoo jeh ny thousaneyn dy caslys-skeealyn eddyr-voggyl t’ayn, t’ad goll er cummal seose er ny buill shoh.

Ayns 2006, screeu Universal Press Syndicate er caslys-skeealyn eddyr-voggyl ayns trass lioar y straih .  Hug ad tastey er fir lheid as The Perry Bible Fellowship, Cat and Girl, as A Lesson Is Learned But The Damage Is Irreversible.

Ga y row syndicaityn caslys-skeealyn er yn eddyr-voggyl neayr’s mean yeih-bleeaney kiare feed as jeih, cha ghow toshiaght soilsheyderyn tradishoonagh myr Marvel Comics jannoo obbyr bun-earrooagh dy trome derrey 2006-7.  Hug er bun DC Comics yn eddyr-vanglane oc, Zuda Comics, ayns 2007.   Ta sleih cur stiagh obbyr da’n voayl son dy cho-hirrey son conaant keird caslys-skeealyn eddyr-voggyl y yannoo.

As ta caslys-skeealyn eddyr-voggyl er mooadaghey, ta eddyr-vondeeyssyn er mooadaghey mygeayrt-y-moo.  Ta kuse dy ellyneyryn beeaghey yn lught-fir jeeaney oc liorish forymyn, boaylyn fir jeean as bloggyn, as ny keayrtyn ta caarjys mie eddyr oc.   Ta ellyneyryn hene croo bondeeyssyn myrgeddin, liorish maylartey post-l, kianglaghyn as artyn forym.  T’ad gobbraghey ry cheilley liorish duillagyn saieagh ynnydeyragh as co-fee, as t’ad çheet ry cheilley dys cochianglaghyn.  Ta bondeeyssyn elley çheet rish trooid eddyr-vuill cadjin caslys-skeeal eddyr-voggyl ta loayrt er y chooish: myr sampleyr, Comixpedia (nish enmyssit ComixTALK).  Eddyr-vuill cur da sleih cummal seose ny shirveishyn elley, lheid as Comic Genesis, Drunk Duck ny buzzComix,ta beoyn oc neesht çhaglym bondeeyssyn.   As myr t’eh mychione yn eddyr-voggyl hene, ta’n bondeeys caslys-skeealyn eddyr-voggyl cliaghtit rish arganys.  Ta bree caslys-skeeal eddyr-voggyl bentyn rish toilçhinys chammah as foayr cadjin, as foddee caggey lossey eiyrt er taghyrtyn, er lheh my vel yn arganys bentyn rish caslys-skeeal eddyr-voggyl, ny e screeudeyr, as enney mie er lheh oc.  Ram keayrtyn, ta bun yn arganys shayll as barel trome echey, ny ayns y duillag ny ayns yn art naight echey.  Ta trughaneys eddyr daa hellyneyr bun cadjin elley, my vel eh feer ayn ny dyn.  Ny keayrtyn, ta’n lught-fir jeeaney sheidey yn aile neesht.

Ta ellyneyryn ayn as foddee ad obbraghey er ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl oc lane-emshiragh, gyn obbyr elley.  Ta’n possan ellyneyryn keird caslys-skeealyn eddyr-voggyl goaill stiagh Mike Krahulik as Jerry Holkins jeh Penny Arcade, James Kochalka jeh American Elf, Randall Munroe jeh xkcd, Brian Clevinger jeh 8-Bit Theater,  Eric Millikin jeh Fetus-X, Tim Buckley jeh Ctrl+Alt+Del, as ram fir elley.  Yn chooid smoo jeu, gow ad toshiaght screeu myr ceau traa, agh v'ad cho rahoil dy nod ad beaghey er toyrtyssyn as cooid hraghtee.

Ta aghtyn eigsoylagh ayn son dy ellyneyryn cosney argid.  Ta kuse jeu jannoo ymmyd jeh crockan dooragh (myr sampleyr, liorish PayPal) ny shirrey toyrtyssyn liorish yeearreeaght er lheh.  Ny keayrtyn, t'ad çhebbal tooilley duillagyn son roshtyn sym er lheh, ny jallooyn toilçhin.  Ta sleih elley creck cooid hraghtee as ny obbyr oc orroo, ny creck ellyn hene, fo oardagh, foddee.  My vel dellal dy liooar ec y voayl, foddee argid soilsheenys ny olteynys goll er cosney.  Ta kuse dy caslys-skeealyn eddyr-voggyl er nyn glou magh myr lioaryn çhaglym, hene-soilshit dy mennick.  Sampleyryn jeu, t'ad goaill stiagh PvP,  Dominic Deegan, Sluggy Freelance, as Megatokyo, chammah as ymmodee fir elley.  

Ta kuse dy caslys-skeealyn eddyr-voggyl, lheid as Helen, Sweetheart of the Internet, Van Von Hunter as Diesel Sweeties er nyn ngeddyn liorish syndacait, as t'ad goll er clou ayns duillagyn caslys-skeealyn pabyryn-naight.  Ta fir elley, lheid as The Perry Bible Fellowship ny PartiallyClips er nyn soilshaghey magh ayns pabyryn-naight ny earlishlioaryn sur-oaylleeagh.  Ta The Order of the Stick er ny chlou ayns Dragon Magazine

Ny yei shen, da'n chooid smoo jeh ellyneyr, she obbyr graih jannoo caslys-skeeal eddyr-voggyl, cha nee caa cosney argid.  T'ad geeck da ny cooid ellyn, cummal seose er reireyder as baarailyn elley oc hene, gyn goaill monney cur stiagh ayn.  Da ellyneyr ta geeck da'n cummal seose oc hene, ta lheead-boandey ny nhee mooar.  Myr smoo ellynoil yn caslys-skeeal eddyr-voggyl, smoo deyr y cummal seose jeh.  Ta ymmodee buill cummal seose caslys-skeeal eddyr-voggyl ayn: ta kuse jeu seyr agh shegin dhyt soilsheen y ghoaill stiagh; fir elley, t'ou geeck daue as nagh vel soilsheen oc.  Dy mennick, ta ny buill cur dhyt cooid vog son dy leodaghey feme fys çhaghnagh ec sleih cur bun er caslys-skeeal eddyr-voggyl as ny duillagyn bentyn rish.

Chammah as ellyneyryn ny lomarcan geabbey jannoo vondeish da caslys-skeeal eddyr-voggyl, ta greeseyderyn dellalys ayn, geabbey croo cummey dellal neesht.  Va Scott McCloud, fer niartee fondit jeh myneeckys, ny 'er-choyrlee da'n çheshaght-dellal BitPass.  Ta kuse dy hoilsheyderyn caslys-skeealyn eddyr-voggyl, myr sampleyr y mooinjer buill Modern Tales, jannoo ymmyd jeh cummey olteynys.

Ta ronney eddyr-voggyl ec ymmodee aundyryn caslys-skeealyn.  Hug ny Eagle Awards bun er Reih Caslys-Skeealyn er yn Eddyr-Voggyl ayns 2000, as ren ny Ignatz Awards y chied red ayns 2001.  Erreish da enmys caslys-skeealyn eddyr-voggyl da ymmodee jeh ny ronnaghyn caslys-skeealyn clouit tradishoonagh oc, hug ny Eisner Awards bun er ronney Caslys-Skeealyn Bun-Earrooagh Share ayns 2005.  Ren ny Harvey Awards eiyrt orroo ayns 2006 (Obbyr Caslys-Skeeal Eddyr-voggyl Share) as ny Shuster Awards ayns 2007 (Aundyr Crooder Caslys-Skeeal Eddyr-voggyl Ard-Yindyssagh Canadagh).

Ta ny Web Cartoonists' Choice Awards  nyn aundyryn er ny chur magh dagh blein neayr’s 2001.  Myr jesh-cliaghtey, ta possan ellyneyr jannoo caslys-skeealyn eddyr-voggyl er ny taghyrtyn.  Ayns 2007, va jesh-cliaghtey loaghtagh ec Megacon.

Ta ny Clickburg Webcomic Awards (ny Clickies) er ny chur magh neayr's 2005 ec feish caslys-skeealyn Stripdagen Haarlem.  T'ad son screeudeyr gobbraghey ayns ny çheeraghyn Benelux, er-lhimmey jeh un aundyr eddyr-ashoonagh 




#Article 162: Helsinki (428 words)


She preeu-valley as y balley smoo Finnlynn ee Helsinki (Soolynnish: Helsingfors). T'ee ny lhie ayns jiass ny çheerey er coose Lhoob Finnlynn, rish y Vooir Valtagh. 'Sy vlein 2009 va 578,126 cummaltee 'sy valley as ny smoo na millioon 'sy valjaght.

Ta Helsinki, myrane lesh ny baljyn gerroil Vantaa (Vanda), Espoo (Esbo), as Kauniainen (Grankulla), jannoo seose yn ard preeu-valjagh lesh ny smoo na millioon cummaltee ayn. Ta Helsinki Vooar jeant seose jeh 12 valjaght as ta ny smoo na 1,300,000 cummaltee ayn. Ta kiarroo pobble ny çheerey ayn, myrane lesh 29% ny kiartagyn, as un trass jeh LTS.

Ta Helsinki ny preeu-valley ry hoi dellal, ynsagh, ronsaghey, cultoor, as reiltys Finnlynn. Ta hoght ollooscoillyn as shey pairkyn çhaghnoaylleeaght 'sy valley. Ta mygeayrt 70% jeh colughtyn joarree ta gobbraghey ayns Finnlynn nyn lhie ayns ard Helsinki. Rere inymmyrkey cummaltee çheerey, t'ee nane jeh ny h-ardjyn moirvaljagh ta gaase s'tappee 'syn Oarpey.

Ta'n phurt-aeragh eddyr-ashoonagh smoo scanshoil eck, Purt Aeragh Helsinki-Vantaa, soit 40 minnidyn magh as çheshvean y valley lesh bollee etlagh jeeragh er feie ny cruinney. Ta'n bollagh tarrooagh Helsinki-Tallinn 1.5 oor er mayrnaght er mooir as 18 minnidyn liorish coptyr. Ta'n daa ard-valley, Tampere as Turku, nyn lhie 1.5-2 oor magh ass Helsinki er traen as 1.5-2.5 oor liorish gleashtan.

Va Helsinki bunnit ec Ree Gustav I ny Soolynn ayns 1550 myr balley trughanagh rish y valley Hanseatagh, Reval (Tallinn jiu). Agh ayns ny bleeantyn beggey, ren boghtinys, caggaghyn as çhingys jeeyl er y valley aeg. Rish foddey dy hraa, hannee ee ny balley beg slystagh. Ren troggal y Sveaborg (Finnlynnish: Suomenlinna) foays da'n valley as va'n balley jeant ny scanshoil erreish da'n chaggey eddyr y Roosh as y Toolynn tra haink er Finnlynn dy ve ny queiggey fo stiurey ny Rooshee.

Son cleayney ny Soolynn er y wheiggey y cur fo chosh, ren Tsar Alistair I ny Roosh preeu-valley assjee, as chaill Turku e staydys. Va troggalyn, straidyn as çheshvean noa, cosoylagh rish Caayr Pheddyr troggit ayns eash noa yn valley.

'Sy vlein 1917, va neuchroghedys ny Finnlynn fogrit magh as, myr v'ayn 'sy Roosh, haghyr caggey theayagh eddyr ny Forseyn Baney as ny Forseyn Jiargey. Va Helsinki goit liorish ny Jiargyn er y chied laa jeh'n chaggey as hannee ee ayns nyn laueyn oc derrey mee Averil 1918. Eisht, va pobblaght heyr noa currit er bun, Pobblaght Finnlynn, as va Helsinki reiht myr preeu-valley. Erreish da'n chaggey va foays bun-towshanagh y vea baghtal ayns y çheer as ayns y valley.

Jiu t'ee myr nane jeh ny baljyn er feie ny h-Oarpey ta gaase dy tappee.




#Article 163: Sarajevo (189 words)


She preeu-valley Vosnia as Herzegovina eh Sarajevo. T'eh ny chaayr smoo ayns Bosnia as Herzegovina as eh er ooley dy vel ny smoo na 310,605 deiney cummal çheusthie jeh ny joaraghyn caayragh. She preeu-valley Chonastey Vosnia as Herzegovina, myrane lesh preeu-valley Chantoon Sarajevo, y chaayr. T'eh ny hoie ayns glion Sarajevo ayns Bosnia, as ta ny Beinnyn Alpagh Dinaragh cruinnaghey yn chaayr. T'eh soit er yn awin Miljacka ayns çheshvean ny h-Oarpey Hiar Yiass as ny Çheeraghyn Balkanagh.

Ta'n chaayr goll er rheynn magh ny chiare baljaghtyn: Centar, Novi Grad, Novo Sarajevo, as Sarajevo. Ta reiltys baljagh er lheh ec dagh fer jeh ny baljaghtyn, agh ry-cheilley t'ad jannoo seose un chaayr as bunraght er lheh eck. Ta meoir, daa ynnydagh as ard-choyrle ec y whaiyl chiannoortagh (Bosnish: Gradska Uprava). Ta'n whaiyl slattyssagh jeant seose jeh'n Choonseil Chaayragh (Gradsko Vijeće). Ta 28 olteynyn 'sy choonseil, goaill stiagh loayreyder y choonseil, daa ynnydagh, as scrudeyr. Ta ny coonseillee goll er reih rere corrym coreiragh. Myrane lesh ny quaiyllyn shen, ta quaiyl vriwnyssagh ayn 'sy chaayr chammah.

Ta ny baljaghtyn hene goll er rheynn magh nyn moodeeyssyn ynnydagh (Bosnish: Mjesne zajednice).




#Article 164: Joseph Davidson Qualtrough (116 words)


Va'n Reejerey Joseph Davidson Qualtrough JP LKF (1885mdash;1960) ny pholitickeyr Manninagh as ny Loayreyder ayns y Chiare as Feed veih'n vlein 1937 derrey laa e vaaish 'sy vlein 1960. Rug eh ayns Balley Chashtal er 11 Mean Souree, 1885. V'eh ynsit ayns Colleish Ree Illiam as va shirveish myr leftenant ayns ny Royal Army Ordnance Corps echey veih'n vlein 1915 derrey 1919. Er e raad er ash echey v'eh reiht myr Oltey jeh'n Chiare as Feed son Balley Chashtal. V'eh reiht reesht gyn streeuder ayns ny bleeantyn 1919, 1924, 1929 as 1934 as v'eh reiht reesht ayns ny bleeantyn 1946, 1951 as 1956. Hooar eh baase as eh foast ayns oik er 14 Jerrey Geuree 1960.




#Article 165: Abbyrlhit Greagagh (467 words)


Ta'n abbyrlhit Greagagh (Greagish: Ελληνικό αλφάβητο) ny phossan dy chiare lettyryn as feed ta ymmydit ry hoi screeu sheese y Ghreagish veih'n 9-oo ny yn 8-oo eash RC. T'eh ny chied abbyrlhit as ny abbyrlhit shinney er-yn-oyr dy vel eh cowraghey magh dagh breeockle as dagh corockle lesh cowrey er lheh. Va ny lettyryn er nyn ymmyd myr earrooyn Greagagh, as y cliaghtey shen goaill toshiaght 'sy 2-h eash RC.

Daase yn abbyrhit Greagagh ass yn abbyrlhit Feaneeckagh, agh cha nel mooinjerys echey rish Linnagh B ny yn çhillabaght Chypragh, coryssyn screeuee leah da'n Ghreagish. Daase ram abbyrlhityn elley ta ymmydit 'syn Oarpey as 'sy Niar Meanagh ass, goaill stiagh yn abbyrlhit Ladjynagh. Ayns bishaghey lesh yn ymmyd echey jiu son screeu sheese y Ghreagish, ta ny lettyryn ayn ymmydit myr cowraghyn 'sy vaddaght as 'syn oaylleeaght, myr enmyn da breneenyn 'syn 'ishag, as myr enmyn rollageagh, as myr enmyn co-vraaraghyssyn as co-hayraghyssyn, as son cooishyn ennagh elley.

Ta lettyryn ennagh ayn as cummaghyn ceaghlee ry-akin oc, as ny cummaghyn shen goaill eiraghey veih myn-lauescreeuee mean-eashagh. Choud's ta'n ymmyd jeu jeant ayns clougraafeeaght chadjin ny Greagish myr aghtyn clou, ta fir jeu er ny gheddyn ynchoadagheeyn er lheh ayns Unicode.

Lettyryn bun-earrooagh 'syn Abbyrlhit Greagagh

Lettyryn ass ymmyd

'Sy chair-screeu yl-heeanagh tradishoonagh ta ymmydit dy tradishoonagh da'n Çhenn-Ghreagish, foddee breeocklyn ymmyrkey scarreydee, ta shen dy ghra slattagyn as ennalyn. T'ad ny slattagyn ayn na'n clattag virragh (), y clattag hrome (), as y clattag lhoobagh (). 'Sy Çhenn Ghreagish, ren ny slattagyn shen soilshaghey cummaghyn anchasley jeh'n clattag ardjey. Ec jerrey yn eash Raueagh, va'n clattag ardjey er ny aase gys slattag stroos, as 'sy Ghreagish ny s'anmey ren dagh fer jeh ny slattagyn shen soilshaghey magh breeocklyn stroosit. T'ad ny h-ennalyn ayn na'n ennal gharroo (), as eh cowraghey sheean  ec toshiaght fockle, as yn ennal ghleayshagh (), as eh cowraghey aasaaraght y çheean  ec toshiaght fockle. Ta'n lettyr rho (ρ), ga nagh vel eh ny ny vreeockle, gymmyrkey ennal gharroo dy kinjagh traa t'eh ec toshiaght fockle. She scarreydagh elley ta ymmydit 'sy Ghreagish na'n cowrey scarree (), as eh soilshaghey magh hiatys.

'Sy vlein 1982, va'n shenn chorys screeuee, er enney myr y cowrey yl-heeanagh, jeant aashagh dy ve ny chorys unsheeanagh, as staydys oikoil 'sy Ghreag ec y corys shen nish. Cha nel ayn nish agh un clattag, y tonos, as va ny h-ennalyn scrysst.

She'n preeu-ymmyd jeh'n abbyrlhit Greagagh na dy screeu sheese y Ghreagish. Ansherbee, dy keayrtyn as ayns buill ennagh, va ymmyd jeant jeh son dy screeu sheese çhengaghyn elley.

Ta shiartanse dy abbyrlhityn ennagh screeuit lesh yn abbyrlhit Greagagh lesh cooney lettyryn bishee elley:

Daase abbyrlhityn eigsoylagh magh ass yn abbyrlhit Greagagh:

T'eh coontit, foddee, myr shennayr yn abbyrlhit Armeanagh, as va cleayney echey ayns lhiasaghey yn abbyrlhit Shorshagh.




#Article 166: Inuktitut (292 words)


Ta'n Inuktitut (Corys screeuee Inuktitut: ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ) ny macro-hengey Eskimagh-Aleutagh ta loayrit ayns y Chanadey. T'ee loayrit ayns dagh ooilley ard heose veih linney ny biljyn, ayns Nunavut, Thallooyn yn Eear Hwoaie, as ardjyn ayns Québec (Nunavik), Thalloo yn Eeast as Labrador (Nunatsiavut), Manitoba as Yukon.  Ta ymmodee enmyn dooghyssagh eck, as adsyn goaill stiagh: Inuktitut, Inuttitut, Inuktitun, Inuinnaqtun, Inuttut as fir elley.

T'ee enmyssit myr çhengey oikoil ayns Nunavut as Thallooyn yn Eear Hwoaie, as ta stayd oikoil eck ayns Nunavik—ard ayns Québec my hwoaie—booise lesh Coardailys Baie Jamys as Québec my Hwoaie, as t'ee enmyssit ayns Kaart ny Frankish myr çhengey ny scoillyn ayns slystyn Inuitagh. Ta stayd oikoil eck myrgeddin ayns Nunatsiavut—ard Inuitagh ayns Labrador. Rere sleih-earroo ny Canadey ta mygeayrt 35,000 loayreyderyn ny çhengey ayns y Chanadey.

Ta queig corocklyn jeig as tree breeocklyn (giare ny foddey) ayns ny h-abbyrtyn Inuktitut ny Canadey Hiar. Ta ny corocklyn reaghit ayns queig : meillagh, cooyl-eeacklagh, cleaoil, coghooysagh, as scoarnagh; as tree : stadyn neuchronnaneagh,  cronnaneagh as stroannaghyn, chammah as daa heean elley — screebee neuchronnaneagh. Ta corockle elley ec Natsalingmiutut , lorgagh y chorockle cooyl-chroymmit v'ayns Inuit-bunneydagh. Ta un chorockle ny sloo ayns Inuinnaqtun, myr haink ny sheeanaghyn  as  ry-cheilley myr . Cha nel agh tree breeocklyn bunneydagh ayns dagh abbyrt ny h-Inuktitut as ta anchaslys sheeanchoryssaghtagh eddyr ny breeocklyn giarey as liauyrey. Ayns Inuujingajut - cairscreeu Romanagh cadjinit Nunavut - ta ny breeocklyn liauyrey screeuit liorish lettryn dooblagh.

Ta corys screeuee Inuktitut ny Canadey er bun corys screeuee Creeish, as ish cummit ec y tushtallagh James Evans. Va'n sorçh ta ymmydit jiu doltit ec Commyn Cultooragh ny h-Inuitee 'sy Chanadey ayns ny 1970yn. Ta Ta ny h-Inuitee ayns Alaska (Inuvialuit), Greenlynn as Labrador jannoo ymmyd jeh cummaghyn yn abbyrlhit Romanagh.




#Article 167: Nunavut (140 words)


Ta Nunavut (; Sheelee Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ) ny thalloo smoo as s'noa 'sy Chanadey. V'ee scarrit magh voish Thallooyn y Twoaie er 1 Averil 1999 rere Aght Nunavut as Aght Coardailys Feeaghyn Thalloo Nunavut, ga dy vel ny joaraghyn currit er bun 'sy vlein 1993. Va crooaght Nunavut ny chied chaghlaa da'n caslys politickagh 'sy Chanadey veih'n vlein 1949, tra dy vel Thalloo yn Eeast cochorpit stiagh 'sy chochiangle.

Va'n preeu-valley, Iqaluit, reiht myr preeu-valley yn thalloo 'sy vlein 1995 rere pobble-vriwnys. T'ad Rankin Inlet as Cambridge Bay ny baljyn elley 'sy thalloo. Ta Nunavut goaill stiagh Ellan Ellesmere da'n twoaie as Ellan Victoria da'n sheear. Cha nel agh 31,152 cummaltee 'sy thalloo rere ooley yn phobble ny bleeaney 2008, as adsyn skeayllit magh er feie ny smoo na 2 villioon kilometeryn kerrinagh, ny eaghtyr cosoylagh rish eaghtyr ny h-Oarpey Heear.




#Article 168: Sheeanchoryssaghtys (1570 words)


She fo-vagher çhengoaylleeaght sheeanchoryssaghtys, jannoo studeyrys er corys sheean hengey ny possan dy hengaghyn er lheh.  Neughollrish sheeanaghtys, as eshyn bentyn rish croo rieugh as toiggal sheeanyn ghlare, ta sheeanchoryssaghtys soilshaghey aghtyn obbraghey sheeanyn mastey çhengey er lheh ny harrish çhengaghyn.

Ayrn scanshoil sheeanchoryssaghtys, shen jannoo studeyrys dy 'eddyn magh cre'n sheeanyn ta nyn unnidyn discreajagh 'sy çhengey.  Myr sampleyr, 'sy Ghaelg, ta /p/ as /b/ nyn unnidyn discreajagh - myn-heeanyn.  T'eh ry-akin ayns jeesyn sloo, myr sampleyr paa as baa; ta bun anchasley rish y cheilley oc, ga nagh vel agh un anchaslys sheean eddyr oc.  Er y laue elley, ta fockley magh eigsoylagh ec /p/ croghey er yn ynnyd echey bentyn da sheeanyn elley, agh er lesh loayreyderyn dooghyssagh, ta ny focklyn magh shoh yn sheean cheddin.  Myr sampleyr, ta ennalaghey ec /p/ ayns paag agh nagh vel ayns spaag.  Ayns çhengaghyn elley, myr sampleyr Thaish as Quechua, ta'n scansh shoh eddyr sheeanyn ennalit as neuennalit geddyr-scarrey myn-heeanyn.  

Chammah as ny sheeanyn sloo as bun oc (ny myn-heeanyn), ta sheeanchoryssaght jannoo studeyrys er eddyraghey sheeanyn, gollrish y /p/ harrish, as cooishyn myr troggal shillab, trimmid, blass as bingys.

Ta eieyn sheiltynys sheeanchoryssagh goll er cur er mynscrutaghey glare cowree, ga nagh vel ny unnidyn nyn sheeanyn.  Foddee oo jannoo ymmyd jeu myr shen er y fa dy vel ny reillyn shoh er nyn gummey myr greieyn cadjin mynscrutaghey, cha nel son çhengey er lheh.

 

Ta corys aascreeu kuse dy hengaghyn rere yn eie myn-heeanagh; ta un lettyr (ny cochiangle lettyryn) corrym rish un vyn-heean, as bun ry skyn.  Dy slanjeant, foddee loayreyder screeu dy kiart red erbee foddee ad gra, as lhiah dy kiart red erbee ta screeut.  Cha nel shen slane goll er jannoo firrinagh rieau.  Ayns Gaelg, myr Baarle (as cooid mooar jeh obbyr çhengoaylleeaght 'sy Vaarle), ta lettraghey neughollrish ec yn myn-heean cheddin (m.s., ta'n chied vreeockle cheddin ec jannoo as tiggad) as foddee un lettyr (ny cochiangle lettyryn) cowraghey myn-heeanyn neughollrish (m.s., cha nel slane as nane goll er fockley magh 'syn aght cheddin).

Son shaghney neuvaghtallys cairscreeuagh, ta sheeanchoryssaghtyseyryn cowraghey myn-heeanyn lesh screeu ad eddyr daa scrabage er oaie  / /  (gyn ny cowraghyn aaraa).  Ta ny sheeanyn hene goll er cur eddyr lhoobeenyn kerrinagh:  [ ]  (reesht gyn cowraghyn aaraa).  Dy cadjin, ta ny lettyryn eddyr tool-slashyn rere lettyraght y çhengey hene ny çhengey y screeuyn, agh ny t'eddyr lhoobeenyn kerrinagh, t'ad rere corys screeu sheeangh, myr sampleyr yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh.

Ta studeyrys sheeanchoryssagh er çhengey goaill stiagh jeeaghyn er fysserree (aascreeu sheeanagh jeh glare loayreyderyn dooghyssagh) son jannoo magh cre ny myn-heeanyn bunneydagh as cre ta myn-heean-hasht ny çhengey.  Ga dy vel çhengey eddyraghey beggan myn-heeanyn, foddee, ta loayreyderyn jannoo ymmyd jeh ram ny smoo sheeanyn sheeanagh.  Myr shen, foddee myn-heean ayns çhengey er lheh goll er fockley magh ayns ram aghtyn.

Myr rheynn jeh'n studeyrys shoh, t'ad jeeaghyn son jeesyn sloo.  Shen jees focklyn veih'n çhengey cheddin, gyn agh anchaslys un sheean rish y cheilley, as loayreyderyn ny çhengey goaill rish ad myr focklyn anchasley.  Raad ta jees sloo ayn, ta ny daa heeanyn shoh nyn myn-heeanyn anchasley.  Ny yei shen, er y fa nagh nod oo cronnaghey dagh ooilley myn-heean liorish yn aght shoh, t'ad jannoo ymmyd jeh aghtyn elley neesht.

Mannagh vel daa sheean cosoylagh rish y cheilley lesh daa vyn-heeanyn anchasley, t'ad goll er enmys myr fo-heeanyn y vyn-heean cheddin.  Myr sampleyr, foddee bleaystagh neuchronnaneagh () goll er ennalaghey.  Ayns Gaelg, ta bleaystee neuchronnaneagh goll er ennalaghey ec toshiaght shillab as trimmid er, mannagh vel  roish.  Shen ry-akin my t'ou cur mair roish ny meillyn ayd traa t'ou gra 'paag' as 'spaag'.  Cur tasht er yn anchaslys ennal.  

Cha nel fockle Gaelg as /p/ neuchronnaneagh ec y toshiaght, myr shen ayns y Ghaelg, ta  cronnaneagh (ta’n  cowraghey cronnaneagh) as  neuchronnaneagh nyn fo-heeanyn y vyn-heean cheddin .

Sampleyr elley: ayns Gaelg as ymmodee çhengaghyn elley, ta ny lhiattee  as  nyn myn-heeanyn er lheh (jees sloo: 'laa', 'raa').  Agh ayns Koreeish, t’ad nyn vo-sheeanyn y vyn-heean cheddin, as rere y reill cadjin, ta  çheet roish breeockle, as cha nel  (m.s. Seoul, Korea).  Beagh loayreyder dooghyssagh ginsh dhyt dy vel yn  ayns Seoul as y  ayns Korea y sheean cheddin dy jarroo.  Rere sheiltynys, t’eh taghyrt dy vel inçhyn y loayreyder Koreaish cur enney er y vun-sheean , as rere y stayd sheeanagh (my vel eh roish breeockle ny dyn), t’eh cur magh  ny .  Beagh loayreyder Koreaish elley clashtyn yn jees myr yn myn-heean bunneydagh, as er lesh beagh ad y sheean cheddin.  Shoh un fa dy vel blass baghtal er y chooid smoo jeh sleih tra t’ad loayrt çhengey nagh ren ad gaase clashtyn ee.  Ta’n inçhyn ayd reaghey ny sheeanyn t’ad clashtyn rere myn-heeanyn y çhengey dooghyssagh oc.

Ta ymmodee aghtyn ayn son dy feddyn magh cre’n myn-heean ec fo-heean.  Noi foddey-oayllys, cha nel ad jannoo ymmyd jeh caslys myn-heean dagh traa.  Ny keayrtyn, er coontey shen, ta myn-heean fakin dy ve neuloaghtagh as cha bentyn rish feerid sheeanagh ghlare.  Shegin dooin cooinaghtyn, ga dy nod shin reaghey fo-heeanyn rere myn-heeanyn son oltscarrey çhengoaylleeagh, cha nel shen fondaghey dy vel yn inçhyn deiney jannoo ymmyd jeh’n corys cheddin.  Er y laue elley, t’eh ry-akin dy vel eie oltscarree çhengey fo-ockle ayn dy cadjin my ta’n çhengey goll er screeu rere abbyrlhit.  Foddee oo loayrt er sheeanchoryssaghtys screeu as lhaih neesht.

Ny sheeanyn er lheh ta nyn vyn-heeanyn ayns çhengey, t’ad caghlaa rish y traa.  Myr sampleyr, foddey er dy henney, va  as  nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin, agh haink ad dy ve nyn myn-heeanyn hene.  Ta caghlaaghyn çhengagh scanshoil myr shen goll er scrutaghey liorish çhengoaylleeaght shennaghyssagh.

Ayns Yn Çhenn Injey, ren y grammeyder Sanskrit  (mysh 520-460 RC) resooney magh eieyn cosoylagh rish y vyn-ockle, myn-heean, as bun.  Ta ny Shiva Sutras taishbyney corys noteyraght myn-heeanagh ayns kied kiare linnaghyn jeig yn . Va’n corys noteyraght cur lesh stiagh kuse dy ghossanyn myn-heeanyn as currym er lheh oc da jalloo-oaylleeaght Hanskrit. Hug y lioar ghrammeydys Sanskrit shoh cummaght baghtal er Ferdinand de Saussure, ayr co-yannooaght jeianagh, as olloo Sanskrit.

Ren y scoillar Polynnagh Jan Baudouin de Courtenay, as e studeyr Mikołaj Kruszewski, croo yn fockle phoneme (myn-heean) in 1876, as ga nagh vel monney enney orroo, t’ad gra dy row e obbyr toshiaght sheeanchoryssaghtys jeianagh. Ren eh obbyr er sheiltynys y vynsheean, as er kirkinys sheeanagh (dy ghra myr shen, jalloo-sheeanchoryssaghtys). Hug eh cummaght er Ferdinand de Saussure myrgeddin.

Ta obbyr yn Flah Nikolai Trubetzkoy clouit lurg e vaase, Principles of Phonology (1939), goit rish myr bun y Scoill sheeanchoryssaghtys Phraag. Ta’n Flah goit rish myr bun-ayr yalloo-sheeanchoryssaghtys, ga dy ren Baudouin de Courtenay cur ennym er roish, as va cummaght echey er Trubetzkov. Fer scanshoil elley ‘sy scoill, she Roman Jakobson, as eh fer jeh ny çhengeyderyn smoo ard-cheimagh y feedoo eash.

Ayns 1968, ren Noam Chomsky as Morris Halle soilshaghey magh The Sound Pattern of English (SPE), bun Çhengoaylleeaght ghientynagh. Rere’n baght shoh, ta tuarastyl sheeanchoryssagh nyn straihyn meeryn jeant jeh cowraghyn baghtal. Ta ny cowraghyn shoh taishbyney troyn fockley magh ny toiggal, t’ad veih possan soit cadjin, as ta towse jeesoil + ny – oc. Ta daa chorrym tuarastyl ayn ec y sloo: tuarastyl bunneydagh as tuarastyl sheeanagh mooie. Ta reillyn sheeancoryssagh reaghey jannoo fockley magh hene (y tuarastyl sheeanagh mooie) jeh tuarastyl bunneydagh. Ren SPE beg jeh’n shillab as hug eh trimmid er meeryn. Chammah’s shen, hug stiagh ny Gientynee jalloo-sheeanchoryssaghtys ayns sheeanchoryssaghtys.

Ta bun Sheeanchoryssaghtys Dooghyssagh screeuyn David Stampe ayns 1969 as 1979. Rere’n baght shoh, ta bun sheeanchoryssaghtys possan dy obbraghyn sheeanchoryssagh cadjin ta eddyr-obbraghey. Ayns dagh çhengey, ta kuse jeu bio as kuse jeu neuvio. Ayns ynnyd jeh bentyn rish meeryn, ta obbraghyn sheeancoryssagh bentyn rish cowraghyn baghtal çheusthie possanyn prosoidagh. Foddee ny possan ve cho beg as rheynn jeh shillab, ny cho mooar as slane raa. Ren Wolfgang U. Dressler cur lesh eieyn Sheeanchoryssaghtys Dooghyssagh dys jalloo-oaylleeaght, as cur bun er Jalloo-oaylleeaght Ghooghyssagh.

Ayns 1976 ren John Goldsmith cur er bun sheeanchoryssaghtys hene-veeragh. Er lesh, ayns ynnyd jeh obbraghey er straih meeryn ennagh, ta obbraghyn sheeanchoryssagh bentyn rish kuse dy straihyn troyn coheeynt er ymmodee corrymyn. Haink sheeanchoryssaghtys hene-veeragh dy ve Towse-oaylleeaght chowrey.

Ta bun Sheeanchoryssaght Reiltys yn eie dy vel ooilley çhengaghyn rere possan beg reillyn, agh t’ad reih parameteryn neuchasley. Dy ghra myr shen, ta’n troggal sheeanchoryssagh cheddin ec dagh çhengey, agh ta anchaslys beg ayn as eshyn freggyrt er son anchaslyssyn y ghlare mooie. T’ad gra dy vel ny reillyn neuvrisheydagh, ga dy vel parameteryn streeu ny keayrtyn. Ta’n sheiltynys shoh geabbey cur ry-cheilley eieyn sheiltynagh er troggalyn sheeanchoryssagh as co-oardrailagh. Ta oayllee scanshoil ‘sy vagher goaill stiagh Jonathan Kaye, Jean Lowenstamm, Jean-Roger Vergnaud, Monik Charette, John Harris, as sleih elley.

Ayns 1991, ren Alan Prince as Paul Smolensky croo Sheiltynys Optimality. Rere y sheiltynys shoh, ta çhengey reih fockley magh share ‘ockle son dy chooilleeney rolley slattyn howse. Ta’n rolley rere scansh: foddee slat howse ny s’inshley goll er brishey son dy chooilleeney fer ny s’yrjey. Hug lhieu John McCarthy as Alan Prince yn eie shen dys jalloo-oaylleeaght, as ayns America Hwoaie, t’eh yn ard-sheiltynys sheeanchoryssagh. Ayns yn Reeriaght Unnaneyssit, ta Sheeanchoryssaght Reiltys ny smoo cadjin. Va cummaght mooar ec Sheeanchoryssaghtys Dooghyssagh er Sheiltynys Optimality. Ta’n jees jeu cur tastey da lhiettalyssyn er loayreyderyn as fockley magh myr y red smoo scanshoil ayns sheeanchoryssaghtys, ga dy vel ad loayrt er shen ayns aghtyn anchasley.




#Article 169: Sileeshish (155 words)


Ta Sileeshish (ślůnsko godka, ślůnski, ny pů našymu ny keayrtyn) ny çhengey ta loayrit ec ny Sileeshee ayns y Tileesh Eaghtyragh, y Pholynn, as ayns y Phobblaght Çheck as y Ghermaan. Rere sleih-earroo ny bleeaney 2011, va Sileeshish recortysit myr çhengey ny mayrey ec 509,000 dy 'leih. Ta'n Tileeshish ny çhengey Clavagh gollrish y Pholynnish, as rere ennagh çhengeyderyn t'ee earrooit myr abbyrt ny Polynnish.

Cha nel abbyrlhit oikoil ec y çhengey. Dy cadjin ta'n çhengey screeuit lesh yn abbyrlhit Polynnagh, agh 'sy vlein 2006 va abbyrlhit noa cummit da'n çhengey. Ta'n abbyrlhit shoh bunnit er ny shenn-abbyrlhityn Sileeshagh. Ta'n abbyrlhit shoh ry-ymmydit er yn eddyrlhieen, as er y Wikipedia Sileeshagh. Shoh rolley ny lettryn 'syn abbyrlhit:

Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž

As daaghraueyn: Ch Dz Dź Dž.




#Article 170: Yukon (137 words)


She Yukon () y thalloo sloo as smoo eearagh 'sy Chanadey. She Whitehorse y preeu-valley.

Va'n thalloo rheynnit magh 'sy vlein 1898 veih Thalloo Heear Hwoaie jeh Colught Vaie Hudson. Hooar y thalloo coardailys reeoil er 27 Mayrnt 2002 Slattys Yukon y lhiassaghey son y thalloo y aa-enmyssey myr Yukon, ayns ynnyd y çhenn lhieggan, Yukon Territory (Thalloo Yukon 'sy Ghaelg). Ga dy nee thalloo ghaa-hengagh dy h-oikoil t'ayn, ta enney currit ec Reiltys Yukon er çhengaghyn ny Chied Ashoonyn.

Ta'n thalloo çhemmit 'sy neear rish Alaska (ny Steatyn Unnaneysit), rish y Vooir Arctagh 'sy twoaie, rish Thallooyn yn Eear Hwoaie 'sy niar as rish y Cholombey Ghoaldagh 'sy jiass. She Slieau Logan ayns Pairk Ashoonagh as Thalloo Freaylt Kluane y slieau s'yrjey 'sy thalloo as 'sy çheer as eh shassoo 5,959 m (19,551 tr) er yrjid.




#Article 171: Nahuatl Chlassicagh (469 words)


Ta Nahuatl Chlassicagh (ny Asteckish, ny Nahuatl) ny ennym da abbyrtyn ny çhengey Nahuatl v’er nyn loayrt ayns Glion Vecsico (as mean Vecsico myr lingua franca) er yn Barriaght Spaainagh jeh Mecsico ‘syn 16oo eash.  Car ny eashyn erreish da shen, hie ish er scughey liorish Spaainish son y chooid smoo, as ren ee caghlaa: haink kuse dy abbyrtyn jeianagh Nahuatl j’ee, as adsyn goll er loayrt foast.  Abbyrtyn elley, haink ad jeh abbyrtyn elley yn 16oo eash.  Ga dy vel ee enmyssit myr çhengey marroo, ta Nahuatl Chlassicagh ry-akin ayns ymmodee binn screeuit ren sleih Nahua as Spaainee aascreeu 'syn abbyrlhit Romanagh.  

She çhengey Uto-Asteckagh Nahuatl Classicagh, nane jeh ny abbyrtyn mean Nahuatl.  Ta’n mooinjerys s’faggys eck er yn abbyrt jeianagh Nahuatl ta goll er loayrt ayns Glion Vecsico.  Y Nahuatl Chlassicagh as recortyssyn 16oo as 17oo eashyn urree, s’cosoylagh dy row ee ny abbyrt sheshoil ooasle er lheh.  Dy ghra myr shen, yn sorçh jeh Nahuatl ta ry-akin ayns y docamadys shoh, s’cosoylagh dy vel eh taishbyney glare sleih ooasle Asteckagh (pipiltin), as dy row abbyrt elley ec y theay (mācehualtin).

Ta trimmid er yn shillab lieh-yerrinagh son y chooid smoo.  Yn lhimmey ynrican, she’n meer yerree gerrymagh -e, as trimmid er yn shillab jerrinagh lesh.  Cha nel agh deiney jannoo ymmyd jeh.  Myr sampleyr:
Cuāuhtlequetzqui 
(she ennym eh, fer caggee urley), agh 
Cuāuhtlequetzqué = Hey, Cuauhtlequetzqui!.

Ayns y Ghaelg, foddee ve wheesh as tree corocklyn ec toshiaght ny jerrey hillab (m.s., sproght, orts).  Cha nel Nahuatl lhiggey agh un corockle ec toshiaght ny jerrey hillab, as un ny ghaa chorockle harrish joarey shillab.  Myr dagh çhengey, ta lhiettalyssyn ayn mychione raad foddee dagh corockle er lheh ve.

Er y varriaght Spaainagh, va screeu Asteckagh trooid jalloo-ocklyn chammah as beggan eie-yallooyn.  My row feme ayn, v’eh jannoo ymmyd jeh ynnydee shillab foast: ren Diego Durán screeu dy nod ny tlacuilos screeu padjer ‘sy Ladjyn rere’n corys shoh, agh v’eh dooillee ymmyd jeh y jannoo.  Va’n corys screeuee mie dy liooar son recortyssyn gollrish sheelogheydys, fys rollageagh as rollaghyn keesh, agh cha nod eh taishbyney slane fockle-hasht glare gollrish nod coryssyn screeuee yn Çhenn Seihll ny yn Ard-veenid Maya.

Hug daue ny Spaainee yn abbyrlhit Romanagh, as va ymmyd jeant jeh recortyssyn y jannoo jeh tasht mooar screeuyn as feeleeaght Aztec.  Leodee shen, beggan, y juailys va jeant tra hug saggyrtyn Catoleagh aile da thousaneyn jeh lioaryn Aztec.

Er , t’ad screeu trooid abbyrlhit Romanagh ceaghlit, goaill stiagh lettyryn as linney vreear orroo: ā, ē, ī, ō.  Lettyryn joarree elley, myr b ny k, ta ymmyd jeant jeh son enmyn joaree.

Ta 25 lettyryn ‘syn abbyrlhit: 

Notey:¨

Ta tasht Screeuyn Mesoamericaanagh mooar (y tasht smoo ec çhengey ghooghyssagh America erbee, s’cosoylagh), goaill stiagh tasht feeleeaght mooar dy liooar.  Ta’n Huei tlamahuiçoltica sampleyr mie ass towse jeh Nahuatl focklymagh.




#Article 172: Dene Suline (çhengey) (142 words)


Ta Dene Suline (Dëne Sųłiné, Dene Sųłiné, Chipewyan, Dene Suliné, Dëne Suliné, Dene Soun’liné as Dene myrgeddin) ny çhengey ta loayrit ec y chlein Chipewyan jeh'n Chanadey veanagh. T'ee ny çhengey Athabaskagh, as rere shen t'ee ny çhengey mooinjerey da'n Navajo. Ta ny smoo na 11,000 loayredeyryn 'sy Chanadey, yn chooid smoo ayns Saskatchewan, Alberta as Thallooyn yn Eear Hwoaie, agh cha nel stayd oikoil eck ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie lesh 8 çhengaghyn bun-dooghyssagh elley: Cree, Gwich’in, Inuinnaqtun, Inuktitut, Inuvialuktun, Slavey my Hwoaie, Slavey my Yiass as Tłįchǫ.

Ta 39 corocklyn ayns Dene Suline:

Ta ny screebee coghooysagh ny corocklyn keeagh ny scoarnagh.

Ta 6 breeocklyn lesh foaynooee lheamyssagh ayns Dene Suline.

Foddee er ny breeocklyn dy ve:

Myr eiyrtys, ta 18 breeocklyn sheeanagh:

Ta 9 daaghooaghtyn focklagh as stronnagh jeh'n furrym breeockle + .

Ta daa hoan ayns Dene Suline: 




#Article 173: Gwich’in (çhengey) (100 words)


Ta Gwich’in ny çhengey Athabaskagh ta loayrit ec y chlein bun-dooghyssagh Gwich’in. Ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie as Yukon ny Canadey, t'ee ymmydit ayns ny baljyn Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, Old Crow as Tsiigehtchic. Ta mygeayrt 430 loayrederyn ny çhengey ass 1,900 olteyn ny cleinney.

Ayns Alaska, ta Gwich’in loayrit ayns Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle as Venetie. Ta ny smoo na 1,000 'sy chlein ayns Alaska agh cha nel agh 300 loayreyderyn.

T'ee ny çhengey oikoil ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie.

Ta corocklyn Gwich’in 'sy chairscreeu cadjinit ry-haishbyney heese (lesh noteyn IPA ayns lhoobeenyn)




#Article 174: Nama (çhengey) (294 words)


Ta Nama, enmyssit Khoekhoe ny Khoekhoegowab myrgeddin, (shenn-ennym Hottentot) ny çhengey Khoisan smoo scanshoil as pobbylagh. T'ee ny oltey jeh'n chynney çhengey Khoe, as t'ee loayrit ayns y Nameeb, y Votswaan as yn Affrick Yiass lesh ny Namaqua, Damara as ny Haiǁom. T'eh Khoekhoen ennym loayreyder ny çhengey, ass eh goit magh ass aachoipal as y meer yerree -n dy yannoo taishbynys dy vel eh n'ockle ylrey. Rere Ethnologue va ny smoo na 250,000 loayreyderyn ayns ny 1990yn.

Ta Nama ny çhengey ashoonagh ayns y Nameeb. Ta claareyn radio soilshit magh ayns y Nameeb as yn Affrick Yiass ass Nama.

Ta 250,000 loayreyderyn ayns y Nameeb, yn Affrick Yiass as y Votswaan.

Ta 5 foaynooee breeocklagh ta ry-gheddyn myr focklagh /i e a o u/ as stronnagh /ĩ ã ũ/. Foddee orroo ve giare ny foddey, as ta shiartanse oardee ny daaghooaghtyn: focklagh [əi ae əu ao ui oa oe] as stronnagh [ə͠ı ə͠u u͠ı o͠a]. (ta [ə] sheeaney myr /a/.)

Ta tree toanyn 'sy çhengey, /á, ā, à/ as foddee orroo dy ve er breeocklyn as er stadyn stronnagh. Cha nel y toan meanagh screeuit.

Ta 31 chorockle: 20 smaghyn as giare-phossan neu-smaghyn.

Eddyr breeocklyn, ta  focklit magh myr  as ta  focklit magh myr .

Ta ny smaghyn nyn gorocklyn t'oltit daa cheayrt. Ta kiare focklaghyn toshee ny lhieenaghyn as queig fo-ocklaghyn ny deayrtaghyn lesh dagh smagh. Ta 20 sheeanyn lesh cochiangle ny lhieenaghyn as ny deayrtaghyn.

Dy mennick ta ny smaghyn boggit focklit magh myr affricaidyn. T'eh shen, foddee er /kǃˣ/ dy ve focklit magh myr [kǃʰ] dys [kǃx].

T'eh doccar cur cleaysh er ny co-immeeaghtyn stronnagh neughooagh tra nagh vel ad eddyr breeocklyn, as myr shen, foddee dy vel eh focklit magh myr lhieggan scoarnagh y cho-immeeaght boggit da cleayshyn neughooghyssagh.




#Article 175: Votish (417 words)


Ta Votish (Votish: Vađđaa ceeli ny maa ceeli, screeuit myr Vaďďa tšeeli, maatšeeli chammah) ny çhengey ghooghyssagh ny Votee, clein beg t'ayns Ingria ny Roosh. T'ee ny çhengey mooinjerey da'n Estoinish as t'ee ny çhengey Finn-Baltagh.Cha nel ee loayrit agh ayns Krakolye as Luzhitsy, daa valley beggey ayns ard Kingisepp. T'ee begnagh marroo. 'Sy vlein 1989 va 62 loayreyder ayn, y fer saa ruggit 'sy vlein 1938. Er 24 Nollick 2005, screeu yn earishlioar The Economist nagh row agh 20 loayreyderyn faagit.

Ta 10 breeocklyn 'sy Votish as ad taishbynit 'sy chaart shoh heese. Ansherbee, t'eh er credjal dy vel y sheean Votagh /e̮/ ny syrdjey na'n õ Estoinagh, agh ta ny breeocklyn elley gollrish y lhieggan Estoinagh.

Foddee er ny breeocklyn dy ve giare ny foddey, agh ayns abbyrtyn my hiar va ny breeocklyn foddey meanagh daaghooaghit dys /ie uo üö/. T'eh shen, ta tee (raad) focklit magh myr tie. Ta çhaglym mooar daaghooaghtyn ayns y Votish.

Ta coardailys breeocklagh cosoylagh liorish yn 'Innlynnish, t'eh shen, ayns y chooid smoo jeh focklyn foddee dy vel breeocklyn toshee ny breeocklyn cooyl ayns un 'ockle (ta /i e/ neuchommeeagh). Ansherbee, ta cubbyl dy lhimmaghyn ayn lesh aghtylys /o ö/. Cha nel coardailys ayns cooid meeryn yerree (myr ta taghyrt /ö/ ayns shillabyn neu-hoshee ny eiyrtys focklyn eeasaght veih Finnlynnish ny Ingrish), as er yn aght cosoylagh cha nel focklyn arrish-ockleeagh ny focklyn eeasaght currit fo smaght ny leighyn coardailys breeocklagh.

Foddee er y chooid smoo jeh corocklyn Votagh dy ve nyn gubbylee. Myrgeddin, ta corys keimaghey corocklagh ayns y Votish. Ta daa anchaslys eddyr Votish as ny çhengaghyn Finn-Baltagh elley, Finnlynnish as Estoinish - ayns Votish ta ny sheeanyn /j/ as /v/ nyn screebee, agh ayns Finnlynnish as Estoinish t'ad nyn gorocklyn faggysaght.

Foddee er ny stadyn gooagh Votagh (AFO) /b d g/ fockley magh rere jee-ghoo dys [B D G], c'raad dy vel ad cosoylagh liorish ny stadyn lenis neu-ghooagh Estoinagh.

Ta Votish ny çhengey gleiynaghit cosoylagh liorish ny çhengaghyn Finn-Baltagh elley. Rere aachassaghey er ennymocklyn, ta daa earroo (unnaneagh as ylrey), as 16 caseyn: ennymagh, gienneydagh, cassidagh (anchasley rish far-enmyn), rheynnagh, illatagh, inessagh, elativagh, allativagh, adessagh, ablatagh, translatagh, cosoylagh, exessagh, abessagh, coheshaghtagh, terminagh.

Rere breearyn, ta shey emshiryn 'sy Votish, as daa jeu dy bunneydagh: yn emshir laaragh as yn emshir neuslanjeant. Ta ny h-emshiryn elley covestit: yn emshir laaragh slanjeant, yn emshir chaie slanjeant, yn emshir ry-heet as yn emshir ry-heet slanjeant. Ta tree modyn (kianglagh, oardreilagh as cummyssagh) as daa ghoo (bio as fuillaghtagh).




#Article 176: Navajo (çhengey) (144 words)


Ta Navajo ny Navaho (ennym dooghyssagh: Diné bizaad) ny çhengey Athabaskagh ta loayrit ayns neear-yiass ny Steatyn Unnaneysit. T'ee rere çheeroaylleeaght as çhengoaylleeaght ny çhengey Athabaskagh Yiass (ta'n chooid smoo jeh ny çhengaghyn Athabaskagh ayns y Chanadey as Alaska). Ta ny smoo loayreyderyn ny Navajo na un çhengey Americaanagh ghooghyssagh elley çheu hwoaie jeh'n joarey eddyr ny Steatyn Unnaneysit as Meksico, lesh ny smoo na 100,000 loayreyderyn dooghyssagh, as ta'n earroo shoh girree. Rish y Nah Caggey Dowanagh va coad bunnit er y Navajo ymmydit ec loayreyderyn coadyn dy hiaull çhaghteraghtyn shickyragh caggeeagh harrish y radio.

Ta ny corocklyn Navajo 'sy chairscreeu cadjinit ry-haishbyney shoh heese, lesh fockley magh ASE ayns lhoobeenyn:

Ta kiare breeocklyn ayns Navajo: a, e, i as o. Foddee orroo dy ve:

ny lesh un jeh kiare toanyn:

Foddee dy vel cochianglaghyn anchaslagh jeu, myr ą́ą́ (foddey, stronnit, toan ard).




#Article 177: Sheshengoaylleeaght (2946 words)


Ta Sheshengoaylleeaght studeyrys er obbraghey troyn sheshaght, goaill stiagh normyn cultooragh, rolaueys as çhymbyllaght, er ymmyd ghlare.  Ta sheshengoaylleeaght lhie harrish keealloaylleeaght.

Chammah’s shen, t’ee jannoo studeyrys er anchaslyssyn abbyrt eddyr possanyn as  reddyn caghlaaee eddyraghey ad, m.s. possan chynney, credjue, stayd, keintys, ynsagh, eash a.r.e., as yn aghtyn ta sleih goll er cur ayns ronnaghyn myr brastyl sheshoil rere croo as lhiantys da ny reillyn shoh.  Myr ta ymmyd hengey anchasley eddyr buill (abbyrt ardjynagh), ta ymmyd hengey anchasley eddyr brastyllyn sheshoil, as ta sheshengoaylleeaght jannoo studeyrys er ny abbyrtyn sheshoil.

Ghow toshiaght studeyrys jeianagh er troyn sheshoil ghlare liorish çhengeyderyn Injinagh as Shapaanagh ayns ny 1930yn, as Gauchat ayns Yn Elveeish ayns ny 1900yn.  Cha dug çhengeyderyn Sheear tastey daue derrey feer ny s’anmey.  Haink rish sheshengoaylleeaght Sheear ayns ny 1960yn, liorish çhengeyderyn myr William Labov ayns ny Steatyn Unnaneyssit as Basil Bernstein ayns yn Reeriaght Unnaneyssit.

Myr sampleyr, ta sheshengoayllee feddyn magh, trooid studeyrys er smooinaght sheshoil, er lesh sleih nagh vel çhengey ghooie er lheh cooie son dellal ny ymmyd keirdey, foddee.  Chammah’s shen, yinnagh ee studeyrys er grammeydys, sheeanaght, fockle-hasht as troyn elley yn abbyrt sheshoil shoh, ‘syn aght cheddin myr abbyrtoayllee jannoo studeyrys er abbyrt ardjynagh.

Ta studeyrys er anchaslys ghlare bentyn rish lhiettalyssyn sheshoil ta reaghey ymmyd ghlare ayns çhymbyllaght sheshoil.  Ta caghlaa coad çheet er ymmyd abbyrtyn anchasley ayns çhymballaght sheshoil anchasley.

Myr t’ad gra dy mennick, hug William Labov bun er studeyrys sheshengoaylleeagh.  Er lheh, ghow eh toshiaght jannoo studeyrys mooadagh er anchaslyssyn as caghlaa ghlare, cur er sheshoaylleeaght ghlare dy ve ny oaylleeaght.

Ta anchaslys eddyr sheshengoaylleeaght as sheshoaylleeaght ghlare, er y fa dy vel sheshengoaylleeaght cur tastey er obbraghey sheshaght er çhengey, as sheshoaylleeaght ghlare cur tastey er obbraghey çhengey er sheshaght.

Ta studeyrys sheshengoaylleeagh cliaghtit rish goaill pobble sampleyr as jannoo co-akin maroo, son dy ronsaghey jannoo jeh reddyn caghlaaee sheshengoaylleeagh er lheh.  Ta Labov enmys er red caghlaaee sheshengoaylleeagh fondagh:

Ta reddyn sheeanagh cooie rere ny slattyn howse shoh dy mennick, as ta ram ymmyd jeant jeu, chammah as reddyn caghlaaee grammeydagh as, ny keayrtyn, focklagh.  Ta sampleyryn jeh reddyn caghlaaee sheeanagh goaill stiagh: menkid y scuirr sluggidagh, ard ny cooylaght vreeockle, ny jannoo jerrey fockle.  Sampleyr jeh red caghlaaee grammeydagh, she menkid ymmyd yn pretereitagh ayns ynnyd jeh yn emshir chaie lesh breear coonee jannoo ('dooyrt mee' noi 'ren mee gra').

Ta co-akinyn sheshengoaylleeagh nyn rheynn scanshoil jeh çhaglym fys son studeyrys sheshengoaylleeagh.  Ta co-akiner ayn, ta reaghey yn studeyrys, as insheyder, ta ny cho-akinagh.   Son dy hoiggal cummey glare er lheh as yn ymmyd jeh ayns abbyrt y cho-akinagh, ta’n co-akiner jannoo ymmyd jeh ymmodee aghtyn son dy hayrn magh sur-reamyn glare er lheh.  Ta queig sur-reamyn ayn, veih formoil dys neuformoil.  

Ta studeyrys sheshengoaylleeagh feer lhean, agh ta kuse dy eieyn ayn as ram studeyrys sheshengoaylleeaght croghey orroo.

Ta boodeeys glare ny eie sheshengoaylleeagh cowraghey possan discreajagh dy ‘leih, as adsyn jannoo ymmyd jeh glare ayns aght gyn cosoyley as co-choardit ny mast’oc hene.

Foddee boodeeys glare ve olteynyn keird as çhengey vrisht er lheh oc, possan sheshoil baghtal myr studeyryn scoill ny ard-jeeaneyderyn jeh red ennagh, ny possan cagleeit myr lught-thie ny caarjyn.  Chammah as shen, ta boodeeyssyn eddyr-lhieen çheet dy ve boodeeyssyn glare ny keayrtyn, as far-ghlare ny çhengey vrisht oc son ny cooishyn as anaaseyn t’oc.

Ta’n eie jeh ooasley bunneydagh da studeyrys sheshengoaylleeagh.  Ta towse moojey ny loojey currit da kuse dy chliaghtaghyn glare, as eisht t’adsyn goll er cur er yn loayreyder.  T’eh gobbraghey ayns ymmodee aghtyn.  Foddee eh bentyn rish myn-heean er lheh, myr ren Labov feddyn magh tra v’eh mynscrutaghey fockley magh yn vynsheean /r/ lurg-breeocklagh ayns ny Steatyn Unnaneyssit Shear-Hwoaie; as rish reih çhengey ayns buill daa-hengagh.  Ta keeayllaghey scanshoil jeh sheiltynys sheshengoaylleeagh dy vel loayreyderyn 'reih' abbyrt traa t’ad jannoo obbyr ghlare, dy jioinagh ny dyn.

My by vie lhiat toiggal glare ayns sheshaght, t’eh ort chammah y moggylyn sheshoil y hoiggal as glare cruinnit mygeayrt lhieu.  Ta shen bentyn rish çheer ny balley er y cheim ard, agh er y cheim myn, t’eh bentyn rish y cheim eddyr-phersoonagh – naboonys ny lught-thie.  Dy jeianagh, ta moggylyn sheshoil er nyn groo liorish yn eddyr-voggyl, myr sampleyr, possanyn MySpace, sheshaghtyn eddyr-lhieen, forumyn as reddyn elley.

Rere çhengoaylleeaght Çhomskiagh, t’ad eddyraghey glare sthie as glare mooie.  Ayns shoh, ta glare sthie bentyn rish studeyrys er co-oardrail as semantaght er y cheim neuloaghtagh – fys er ny cowraghey ayns inçhyn y loayreyder.  Ta glare mooie bentyn rish glare ayns çhymbyllaght sheshoil, dy ghra myr shen, cliaghtaghyn glare ec slane bondeeys.  Ta oltscarrey glare sthie abbyr dy vel loayreyderyn jannoo as toiggal glare slane ayns yn aght cheddin.  Ta magheryn glare mooie, myr sampleyr sheshengoaylleeaght, geabbey soilshaghey magh cre’n fa nagh vel shen kiart dy jarroo.  Ta ymmodee sheshengoayllee jiooldey eddyraghey glare sthie as glare mooie; er lhieu dy vel bun yn eie baght inçhynagh jeh glare.  Rere’n vaght shoh, ta grammeydys hoshiaght ny red sheshoil (m.s., Elinor Ochs, Emanuel Schegloff, Sandra Thompson).

Haink sheshengoaylleeaght ass abbyrtoaylleeaght dy ve ny magher er lheh, trooid studeyrys er anchaslyssyn glare ayns buill baljagh.  Ta abbyrtoaylleeaght mychione anchaslyssyn glare rere ynnyd, agh ta tastey sheshengoaylleeaght currit da binn elley anchaslyssyn, goaill stiagh brastyl.  Ta brastyl as keird mastey ny cowraghyn glare smoo scanshoil t’ayn.  Red undinagh ta sheshengoaylleeaght er n’eddyn magh, shen dy vel brastyl bentyn rish abbyrt.  Ta olteynyn lught ny hobbyr cliaghtit rish loayrt glare sloo rere oardrail; ta’n meanvrastyl injil, mean as ard loayrt glare ny s’faggys da’n ghlare oardrail.  Ny yei, dy mennick, ta glare y sleih ooasle ny sloo rere oardrail na ny t’ec yn meanvrastyl.  Shen er y fa nagh vel brastyl ynrican scanshoil, agh yeearree brastylagh myrgeddin.

Ta studeyrys, myr sampleyr obbraghyn William Labov ayns ny 1960yn, taishbyney dy vel yeearree sheshoil bentyn rish glare.  Ta yeearree brastylagh jannoo y red cheddin.  Tra ta stayd sheshoil-tarmaynagh sleih caghlaa, as by vie lhieu ve nyn olteyryn jeh brastyl ennagh (y sleih ooasle ny meanvrastyl ard, son y chooid smoo), t’ad caghlaa yn aghtys glare oc son dy chlastyn gollrish y brastyl shen.  Agh er y fa nagh vel ad nyn loayreyderyn dooghyssagh yn abbyrt shoh, t’ad harrish-chiartaghey, as ec y jerrey, ta’n glare oc ny smoo rere oardrail na’n glare ec adsyn t’ad jannoo arrish orroo.  S’feer shen chammah er sleih tra ta’n stayd sheshoil-tarmaynagh oc goll sheese.

Ta Basil Bernstein ny heshengoayllee as enney mie er.  Ayns y lioar Elaborated and restricted codes: their social origins and some consequences, ren eh soilshaghey magh corys coadyn sheshoil, as rang-oardraghey aghtyn glare brastylyn sheshoil rere eh.  V’eh gra dy vel aghyn reaghey glare y veanvrastyl anchasley rish aghtyn y lught ny hobbyr ec y vun.  

Rere sheiltynys Vasil Bernstein, she sampleyr jeh aghtyn glare lught ny hobbyr yn coad lhiettit.  V’eh gra dy vel coadyn myr shoh troggal kianglaghyn lajer eddyr ny holteyryn, as son y chooid smoo, t’ad gymmyrkey rere ronnaghyn myr ‘firrynagh’, ‘bwoirrin’, ‘ny shinney’, as ‘ny s’aa’.  Chammah’s shen, ta aght ymmyd ghlare y lught sheshoil shoh sniemmey ry-cheilley sleih.  Cha nhegin da olteyryn loayrt dy leayr, er y fa dy vel co-fys as co-hoiggal oc nagh vel ec lughtyn glare sheshoil elley.  Ta bun y coad lhiettit trimmid er ‘shinyn’ y chur, as shen troggal ny smoo gloo-pharteeaght na trimmid er ‘mish’ y chur.

Ren Berstein studeyrys er ‘coad myn’, yn ennym v’eh cur er.  Shen aght glare y veanvrastyl as sleih ooasle, as ad jannoo ymmyd jeh son dy ghoaill entreilys da ynsee as yrdjaghey coorse.  Ayns y lught sheshoil shoh, cha nel kianglaghyn cho lajer, as ta bun phersoonaght sheshoil sleih ny dooghyssyn as cleaynyn oc.  Cha nel scarrey baghtal rere keintys ny eash, as son y chooid smoo, ta olteyryn troggal as cooilleeney ny paartyn oc; cha nel ad jeant rolaue ry-gheddyn.  Er y fa nagh vel monney gloo-pharteeaght ayn, ayns y coad myn glare sheshoil, shegin dhyt soilshaghey kiarail as tuarymyn dy baghtal.  Ta trimmid smoo er ‘mish’ ayns y lught shoh na ayns y lught ny hobbyr.

Ta anchaslyssyn glare eddyr brastylyn sheshoil ry-akin ayns shoh:

S’cosoylagh dy nod Baarleyr dooghyssagh erbee toiggal dy row brastylyn anchasley ec loayreyder 1 as loayreyder 2.  Ny anchaslyssyn grammeydys eddyr ny daa hampleyr, t’ad goll er enmys myr anchaslyssyn eddyr abbyrtyn sheshoil.

Son y chooid smoo, t’ad gra dy vel glare neuoardit ny glare as stayd injil eck.  Agh da kuse dy phossanyn, myr sampleyr, naboonyssyn shagheydagh lught ny hobbyr, ymmodee keayrtyn cha nel glare oardit cooie.  Shen er y fa dy vel abbyrt lught ny hobbyr ny cowrey lajer olteynys.  Da sleih nagh vel arraghey monney, er lheh, ta ymmyd abbyrt neuoardity (mooadit, ny keayrtyn) cowraghey moyrn ass y naboonys, as gloo-pharteeaght marish y phossan as y brastyl.  Myr shen, bee anchaslyssyn mooar ry-chlastyn eddyr ymmyd ghlare neuoardit choud’s ta’n fer cheddin goll dys y thie-lhionney, ny goll dys y thie-argid.

Ta ymmodee sorçhyn jeh anchaslys rere eash ry-akin ayns possan.  Adsyn: 

Ta glare ‘straid’ ny sampleyr jeh abbyrt fo-phossan.  Myr ta aegid ‘straid’ ceau eaddagh anchasley rish y ‘norm’, dy mennick ta glare anchasley oc.  Ta oyryn goaill stiagh:

Dy jarroo, cha nel shen feer rere eash, er y fa nagh vel eh bentyn rish cagh ayns phossan eash y heshaght.

Ta anchaslys oardreilagh rere eash ny anchaslys shassooagh as eshyn rere eash.  Dy ghra myr shen, loayreyderyn d’eash er lheh, bee ad jannoo ymmyd jeh cummey glare er lheh.  S’goan dy liooar eh.  Ren Chambers (1995) soilshaghey sampleyr ayns Ontario jiass, ‘syn Chanadey, raad ta anchaslys ayn mychione fockley magh ‘Z’.  Ta’n chooid smoo jeh’n teihll ta loayrt Baarle dy fockley magh myr ‘zed’.  Ny yei, ayns ny Steatyn Unnaneyssit, t’ad gra ‘zee’.  Rere kione-earroo glare 1979, ayns Toronto, traa t’ad aaloayrt yn abbyrlhit, ren 67% jeh paitçhyn 12 d’eash gra ‘zee’, as cha nel agh 8% ny sleih aasit.  Eisht, rere kione-earroo 1991 (as ny paitçhyn cheddin 12 d’eash nish mysh 24), cha dooyrt agh 39% jeu ‘zee’.  As sleih harrish 30, cha dooyrt agh 12% jeu ‘zee’.  T’eh fakin dy vel yn anchaslys shoh bentyn rish arrane Americaanagh phaitçhyn son ynsaghey yn abbyrlhit.  Ayns yn arrane, t’ad jannoo drane jeh ‘zee’ as ‘vee’, as shen cur er paitçhyn ymmyd jeh’n fockley magh Americaanagh y jannoo.  As ad gaase, ta’n cummey cowrit ‘zee’ shoh goll er faagail son y chummal cadjin ‘zed’.

Ta sleih cliaghtit rish ymmyd chummaghyn glare va cadjin tra haink ad dy ve aasit.  Myr shen, mychione caghlaa glare ta goll er, beagh oo jerkal anchaslys y ‘akin harrish rheam lhean d’eash.  Ta Bright (1997) soilshaghey sampleyr jeh Baarle Americaanagh.  Ta covestey goll er eddyr breeocklyn ayns jeesyn focklyn gollrish ‘caught’ as ‘cot’.  My t’ou scrutaghey glare harrish ymmodee sheeloghyn y lught-thie cheddin, shoh ry-akin:

Shen bun y sheiltynys traa baghtal, as ymmyd jeant jeh anchaslys rere eash myr cowrey dy vel caghlaa glare goll er.

Son y chooid smoo, ta aghtyn glare beggan anchasley rish y cheilley ec mraane as deiney.  T’ad mooadagh, cha nel ad foaynooagh, son y chooid smoo; dy ghra my shen, my ta shin gra dy vel mraane cur ny smoo freggyrtyn sloo (jeeagh heese) na deiney, shen myr gra dy vel deiney ny smoo na mraane.  Dy jarroo, ta’n chooid smoo jeh deiney ny smoo na’n chooid smoo na mraane, agh kuse dy vraane ny smoo na kuse dy gheiney.  

Ren Robin Lakoff enmys aght glare vraane ayns 1975.  Dinsh ee dy row glare cur cooney da paart (ny s’inshley) vraane ayns sheshaght (barel baarney bwoirrin).  Cummey aaghlennit y sheiltynys shoh, shen dy row anchaslyssyn glare rere keintys taishbyney anchaslys pooar (O'Barr  Atkins, 1980) (sheiltynys kioneys).  Agh ec y daa varel, ta aght glare gheiney bun y chooish, as shen keeayllaghey dy vel glare vraane ny smessey.

Ny smoo jeianagh, ren Deborah Tannen cosoylaghey anchaslyssyn keintys marish anchaslyssyn cultooragh (barel anchaslys cultooragh).  Cur tastey er kiarailyn coloayrtys, t’ee gra dy vel aght insh ec deiney; t’ad geabbey cur fys feerysagh.  Er y laue elley, ta aght cumraagys ec mraane; t’ad geabbey troggal as cummal seose cochianglaghyn.  

Ta ny anchaslyssyn lhieenagh, goaill stiagh coloayrtys eddin ry eddin (m.s., Fitzpatrick, Mulac,  Dindia, 1995: Hannah  Murachver, 1999), traaghtyn paitçhyn bun-scoill (Mulac, Studley,  Blau, 1990), post-l (Thomson  Murachver, 2001), as eer graffiti ‘sy thie veg (Green, 2003).

Ta çhymbyllaght bentyn rish aghtyn çhaghteraght dy kinjagh, as myr shen, ta anchaslyssyn rere keintys smoo lajer ayns possan un-cheintys.  Un baght da shen, shoh dy vel sleih kiartaghey nyn nglare coar quoi erbee t’ad coloayrt rish.  Myr shen, ayns possan keintys meshtit, ta anchaslyssyn rere keintys ny sloo lajer.  Baght scanshoil elley, shen dy vel y kiartaghey shoh rere aght glare y pheiagh, cha nel rere keintys (Thomson, Murachver,  Green, 2001), dy mennick.  Fer cooyrtoil as co-ennaghtagh, bee sleih kiartaghey da er y vun dy vel eh cooyrtoil as co-ennaghtagh, cha nel er y vun dy vel eh ny gheiney.

Ta ymmyd freggyrt sloo ny anchaslys eddyr mraane as deiney.  She cowrey neu-ocklagh freggyrt sloo, my sampleyr, ‘mhm’ as ‘yeah’, as ymmyd jeu cochiangley rish ymmyd glare ayns aght co-obbragh (Carli, 1990).  Ta deiney jannoo ny sloo ymmyd jeu, as son cowraghey coardail son y chooid smoo (Zimmerman and West, 1977).  Ta mraane jannoo ny smoo ymmyd jeu son dy hroggal cochianglaghyn.

Da deiney, ta feysht ny feer shirrey fys, son y chooid smoo.  Da mraane, dy mennick, she aght so-loayrtagh dy chur er sleih elley loayrt erash, ny goaill tastey jeh sleih elley ‘sy choloayrtys.  Ta ny aghtyn shoh cochiangley rish ymmyd co-obbragh ghlare (Barnes, 1971).  Myr shen, ta mraane jannoo feyshtyn ny smoo (Fitzpatrick, et al., 1995; Todd, 1983).  Screeu, ny yei, ta’n ghaa cheintys jannoo ymmyd jeh far-feyshtyn myr saase screeu.  Myr sampleyr, ren Mark Twain ymmyd jeu ayns “A Way Prayer” son dy chur er y lhaihder smooinaghtyn er yn jannoo as barelyn echey hene.

Son y chooid smoo, ta aghtys ghlare vraane goaill stiagh loayrt ayns shayllyn rish y cheilley, as failt (DeFrancisco, 1991).  Deiney, ta beoyn oc tastey y ‘reaylley er nyn gione hene, ny ve nyn dost tra ta shayll dy loayrt goll er cur daue dy cowrit trooid shaghnys myr ‘fys ayd’ as ‘nagh vel?’.  Ta’n mian shoh dy loayrt ayns shayllyn cur er bun cummaghyn eddyr-obbraghey cast, harrish y corys shayllyn smoo oardit ta deiney cliaghtit rish  (Sacks et al., 1974).

Ren Dorval (1990) studeyrys er coloayrtys chaarjyn jeh’n cheintys cheddin.  T’eh gra dy vel beoyn ec deiney y chooish y chaghlaa ny s’menkey na mraane.  Foddee dy vel yn anchaslys shoh bun yn eie dy vel mraane loayrt rouyr as jannoo beealleraght, as yn eie ec kuse dy gheiney foast.  Shen cur er sleih ammys beg er mraane.  Foddee dy row bun yn eie fyrryn-veanagh shoh y barel dy row tostid tro mie vraane, as eshyn ayn ayns ymmodee cultooryn.  Rere shen, ta loayrtys erbee rouyr my she ben ta loayrt.

Ta beoyn ec mraane hene-anchoodaghey, dy ghra my shen, soilshaghey magh ny doilleeidyn as taghyrtyn oc da sleih elley, dy mennick son co-ennaghtyn y chur (Dindia  Allen, 1992; Tannen, 1991:49).  Ta beoyn deiney neu-anchoodaghey, as tra ta sleih soilshaghey magh doilleeidyn daue, t’ad geabbey cur erash coyrle ny feaysley.

Ta deiney ny smoo aggairagh ayns coloayrtys (Labov, 1972), as t’ad jannoo ny smoo ymmyd jeh baggyrtyn, guee mollaghtyn, yllaghey as nyn lheid.   Er lesh mraane, ta’n lheid brishey y coloayrtys; cha nel eh ny aght dy chummal seose yn cheimeeaght ayd (Eder, 1990).  My ta mraane guee mollaght, shen son dy haishbyney yn ymmyrkey cadjin t’oc (Eder, 1990), son y chooid smoo.

T’eh fakin dy vel mraane cur monney trimmid er clashtyn na deiney, as ocsyn, ta pooar ec y chlashtynagh er y fa dy vel ad nyn gaarjyn coyrlee da’n loayreyder.  Ta leahys cur stiagh er sleih ny sloo ec mraane (dy ghra myr shen, brishey’n coloayrtys lesh cooish nagh vel bentyn rish dy jarroo (Fishman, 1980)) as t’ad jannoo ny smoo ymmyd jeh freggyrtyn sloo na deiney (Zimmerman  West, 1975).  Ta deiney cur stiagh er sleih ram ny s’menkey, er lheh ayns possan keintys meshtit (Zimmerman  West, 1975), as ta beoyn oc cur erash tostid da freggyrt sloo (DeFrancisco, 1991).  T’eh fakin, er lesh deiney, dy vel coloayrtys son goaill tastey daue hene, goaill stiagh trooid cur stiagh, ny trooid cleiy fo ny ta mraane gra liorish gyn cur erash freggyrt neu-ocklagh.

Jeeaghyn er ny ta heose, t’eh fakin dy vel ard-scarrey ayn eddyr mian firrynagh son kioneys ‘sy choloayrtys (Leet-Pellegrini 1980) as mian bwoirrin son commeeys.  Rere Coates (1993: 202) ta ny smoo geill currit da deiney ‘sy shamyr scoill, er lheh ayns cooishyn çhaghnagh as oaylleeagh, as er y fa shoh, ta reddyn çheet lhieu ayns ny magheryn shen; as ayns sheshaght çhaghnagh-reiltys, ta ny smoo pooar oc.  Agh son y chooid smoo, ta inçhynaght beill share ec mraane (Eysenck, 1966:4).

Ta cooyrtoilid ghlare goll er taishbyney (Brown and Levinson, 1978) rere eddin moojey ny loojey.  Ta eddin moojey çheet er barel y heshaght da ambee y pheiagh.  Ta eddin loojey çheet er barel y heshaght da stayd y pheiagh.  Ta bun eddin moojey sleih dy mie lhiat ad, as dy vel oo chur yindys orroo.  Ta bun eddin loojey nagh vel oo cur orroo.

Ta mraane cur monney geill da’n ghaa, (Brown 1980, studeyrys er Tzeltal), kyndagh rish ennaghtaght da feme eddin sleih elley.  Dy giare: son y chooid smoo, ta mraane ny smoo cooyrtoil na deiney.  Agh ny keayrtyn, ta cooyrtoilid eddin loojey goll er toiggal myr glare faase, er coontey ny shaghnyssyn as feyshtyn famman (O’Barr  Atkins, 1980, mychione glare ‘sy whaiyl). 

Ta kiangley faggys eddyr moylley as cooyrtoilid (Coates, 1983), er y fa dy vel ad shirveish er femeyn eddin moojey.




#Article 178: Guugu Yimithirr (çhengey) (109 words)


Ta Guugu Yimithirr ny çhengey Vun-Dooghyssagh Austrailagh ta loayrit mygeayrt Hopevale ayns Queensland, yn Austrail.

Foddee er  fockley magh myr  neurontit, as  neu-hrimmidit myr .

Ta ny stadyn neughooagh dy cadjin as neuvoggit tra dy vel ad ec toshiaght fockly as ny yei breeocklyn giare, as gooagh ny yei corocklyn as breeocklyn foddey.

Cha nod ny corocklyn cooyl-chroymmit  dy ve nyn sheeanyn ynrican, agh nyn jaglym jeh . Ansherbee, ta ny smoo na un 'ockle ta focklit magh lesh corockle cooyl-chroymmit fockle-hoshiagh: ta run focklit magh myr  ny .

Ta'n rotagh  focklit magh myr corockle rap, agh foddee er dy ve focklit magh myr corockle rowlal ayns coraa trome.




#Article 179: Makemake (planaid crivassanagh) (149 words)


Ta Makemake (focklit magh myr [ˈmɑkeˈmɑke]), shenn-ennym (136472) Makemake, ny treeoo planaid crivassanagh smoo ayns Corys ny Greiney as nane jeh'n daa chorpane smoo ayns Cryss Kuiper (KBO).  Ta'n crantessen echey daa hrass keayrtyn ny sloo na crantessen Phluto. Ta Makemake neuchoardail rish ny KBO-yn elley er y fa nagh vel fo-phlannadyn echey. Ta'n çhiassid feer injil echey (mygeayrt 30 K) taishbyney dy vel y thalloo cloagit lesh rioghyn meetane as eetane.

V'eh feddynit magh ec Michael Brown er 31 Mart, 2005, as va'n enmys 2005 FY9 currit er. Va'n feddyn magh soilshit magh er 29 Jerrey Souree, 2005. Er 11 Mean Souree, 2008 va Makemake currit er rolley yeearreyderyn cummyssagh y stayd plutoyd ec yn Unnaneys Rollageydys Eddyr-Ashoonagh (IAU). She plutoyd na planaid crivassanagh ta cruinlaghey ny Greiney magh veih cruinlagh Neptune, lhied as Pluto as Eris. Va Makemake currit er rolley ny plutoydyn ayns Jerrey Souree 2008.




#Article 180: Yn Çhaayr (103 words)


Ta'n Çhaayr () ny balley coontae er Cheshire, Sostyn. Soit er yn awin Dee, faggys da'n jeorey lesh Bretin, ta ny smoo na 80,000 nyn gummal 'sy valley, as t'ee ny valley smoo ayns Caayr ny Shaayr. Hooar y Çhaayr stayd caayragh 'sy vlein 1541.

Va'n balley bunnit myr doon Romanagh ny castrum 'sy vlein 79 ec y Romanagh Legio II Adiutrix, as v'eh Deva Victrix yn ennym va currit er y valley. Ta ny kiare ard-raadyn, Eastgate (Giat y Niar), Northgate (Giat ny Twoaie), Watergate (Giat yn Ushtey) as Bridge (Droghad) lhiann rish ny shenn-raadyn, bollee va currit sheese 2000 bleeantyn er-dy-henney.




#Article 181: Creg Ealish (135 words)


She ellan ayns Keyllys y Chleayee, Nalbin ee Creg Ealish (, ). Ayns ny shenn traaghyn va clagh hryal jeh'n torçh shleeuee gorrym er quarral er yn ellan son dy yannoo claghyn cassee. Ta'n ellan neuchummaltit ny phlug volcaanagh jeh aavolcaan.

Ta'n ellan ny lhie mygeayrt 10 meeilaghyn (16 km) sheear veih Inbhir Gharbhain. T'eh daa veeiley (3 km) er crantessen as girree gys 1,100 trieghyn (340 m) er yrjid. Ta'n ellan dy slane jeant seose jeh plug volcaanagh jeh aavolcaan v'ayn, s'foddee, mygeayrt 500 millioonyn dy vleeantyn er-dy-henney.

T'eh ny chooid jeh'n clyst reiragh Coontae Inver Ayre Yiass, 'sy skeerey henndeeagh Dail Mhaol Chiarain.

Ta'n thie sollysh er y choose hiar jeeaghyn magh er mooar-heer ny h-Albey, as ta shamyr lajer, gyn fys er y vun eck, soit er y chronk çheu heose jeh.




#Article 182: Caslys-skeeal (1092 words)


Ta caslys-skeeal ny skeeal jannoo ymmyd jeh caslyssyn ry hoi taishbyney y skeeal rere ny ta goll er.  Ta caslys-skeeal ry-eddyraghey veih lioar yallooyn er daa fa: ta ny caslyssyn eiyrtyssagh, son dy hroggal y slane skeeal; as ta caslys ard-chionyssagh harrish fockle, dy ghra myr shen, ta’n skeeal goll er insh liorish ny caslyssyn son y chooid smoo, cha nel liorish ny focklyn.  Dyn y wooise da shen, ta’n daa genre goll harrish y cheilley.  Ta’n chooid smoo jeh caslys-skeealyn cur ry-cheilley focklyn as caslyssyn, as ta glare er ny taishbyney ayns bolgan glare dy mennick, agh ta caslys-skeealyn gyn focklyn ayn myrgeddin, myr sampleyr, The Little King.  Chammah as glare, ta focklyn meenaghey ny caslyssyn dy cliaghtagh (myr fo-heidylyn), agh ny keayrt t’ad neuchosoyley ry-cheilley.   Ayns shennaghys jeianagh, va caslys-skeealyn scheimyn aitt son y chooid smoo; agh ta’n reaym oc er lheanaghey dy ghoaill stiagh dagh genre.  Roish shoh, va sampleyryn jeh ellyn eiyrtyssagh ry-akin ayns ellyn y çhenn teihll, myr sampleyr, caslyssyn lhiaghtyn Eajiptagh, as adsyn goaill stiagh shennaghys reeaghyn as feayn-skeeal.

Ta sleih cliaghtit rish gra dy vel caslys-skeealyn nyn ellyn injil, ga dy vel kuse dy lhimmaghyn ayn, lheid as Krazy Kat as Barnaby.  Anmagh ‘sy feedoo eash, ghow sleih toshiaght geabbey cur bree noo da’n saase.

Ta roie-haghyryn caslys-skeealyn jeianagh goaill stiagh Colloo Trajan as obbyr William Hogarth.  Myr saase cadjin jeianagh, ghow caslys-skeealyn toshiaght ayns y Reeriaght Unnaneyssit anmagh ‘sy 19oo eash, tra hie Ally Sloper's Half Holiday er soilshaghey.  Va’n cochiangle jeh goan as jallooyn mie lesh sleih, as ren eh skeaylley er fud y heihll.  Lurg tammylt beg, va scheimyn aitt myr shoh er ny haglym myr lioaranyn neugheyr; haink lioaryn caslys-skeeal noa dy gerrid.  Jiu, ta caslys-skeealyn ry-akin ayns pabyryn-naight, earishlioaryn, lioaryn as er yn eddyr-voggyl.

Haink rish resoonaght cremeydagh er yn saase cho leah as ny 1920yn, agh va studeyrys smooinaghtagh goan derrey anmagh ‘sy 20oo eash. 

Hie cliaghtey cadjin anchasley rish y cheilley er giennaghtyn mygeayrt y chruinney: manhua Sheenagh, manga Shapaanagh, bandes dessinés Frangagh, caslys-earishlioaryn ayns ny Steatyn Unnaneyssit, as earlishlioaryn skeealyn çhaglit ayns yn Europey.

Ga dy nod ellyneyryn chaslys-skeealyn shaghney lhiettalys çhaghnys, t’ad jannoo ymmyd dy mennick jeh kiaddaghyn as aghtyn cliaghtagh son dy haishbyney insh as glare, ny son dy greesaghey freggyrtyn ennaghtagh ny foalley ennagh.  Ta saaseyn myr bolganyn glare as kishtaghyn cowrey magh glare as cur magh fys bunneydagh, as ta kerrinyn, oardagh duillag, jeegyn as linnaghyn arraghey cur cooney da fosley y skeeal.  Foddee caslys-skeealyn jannoo ymmyd jeh focklyn, daa-cheayllaght, cosoyley, keirdeeaght screeu, saase meshtit as keirdaghtyn ellynagh elley son dy hroggal fo-eks ‘sy skeeal. 

Yn ghaa chummey shinney as smoo cadjin, t’ad yn cartoon as yn scheim aitt.  Dy tradishoonagh, ta cartoon çheet er caslys craidoilagh ny aitt as focklyn echey, myr sampleyr, cartoonyn tuarym ayns pabyryn-naight.  Ta scheim aitt çheet er scheim jeh caslyssyn eiyrtyssagh ta taishbyney skeeal ennagh.  T’ad ry-akin ayns ymmodee pabyryn-naight as earishlioaryn.  Ta sampleyryn jeu goaill stiagh Calvin and Hobbes, Peanuts, ny ‘sy Ghaelg, Mish as Orree (as shen ny scheim aitt ynsee).

Ayns yn RU, ren cartoonyn as scheimyn aitt tannaghtyn ny smoo scanshoil, as yn ennym comics currit daue.  Ta earishlioaryn myr The Beano y cummey smoo cadjin, as rere’n eie cadjin, cha nel agh son paitçhyn ta caslys-skeealyn.  

Ny yei, ayns yn Europey, haink rish y cummey Frangagh bande dessinée.  Neuchasley rish y fockle comic Baarle, cha nel keeayl aitt ec y fockle shoh.  T’ad coontit dy ve feer chummey ellyn, as t’ad goaill stiagh skeealyn da paitçhyn as da sleih aasit.  Cummey cadjin, she ligne claire, rere obbyr Hergé.  T’eh goll er cowraghey liorish linnaghyn baghtal, gyn scaaghyn-doo, as cha nel ad jannoo monney ymmyd jeh saaseyn myr linnaghyn arraghey.  Ta’n tradishoon Frangagh-Belgagh lajer, as cha nel caslys-skeealyn Americaanagh ny Goaldagh feer ennoil ayns ny çheeraghyn shoh, er coontey ny anchaslyssyn eddyr yn daa tradishoon.

Ayns ny SUA, haink rish y cummey pulp, eiyrtyssagh da noaskeealyn dime as lioaryn penny dreadful.  V’ad son sleih aasit, as v’ad ard-haghyrtagh, goaill stiagh çhibbag, druggyn as raghlid.  Ec y toshiaght, cha row agh beggan caslyssyn son taishbyney y skeeal.  Va’n lheid er ny clou er pabyr garroo, as myr shen, cha nod ellyneyr jannoo ymmyd jeh linnaghyn keyl.  Va scaaghyn crosh-ghrainnit as goan, as cha row daah ayn, er y fa dy row neugheyrsnys bun y lheid.  Va fenee feer scanshoil da’n genre shoh, as magh ass eh haink y genre caslys-skeeal Americaanagh ard-feniagh.  Ghow Action Comics toshiaght ayns 1938 as Superman ayn.  Va’n karracteyr cho ennoil, haink y genre shoh dy ve y smoo ayns America.  Ta’n genre shoh jannoo ymmyd jeh saaseyn gollrish y scheim aitt, goaill stiagh linnaghyn arraghey as, er lheh, sheeanyn screeut (thump as bang).  Myr shen, va daa genre feer anchasley rish y cheilley ayn: scheimyn aitt, doo-as-bane lesh linnaghyn baghtal son y chooid smoo, as y comic book, lesh daah, caslyssyn rieughagh as cooishyn trome.  Ga dy row y tradishoon lajer shoh ayn, ta’n eie cadjin dy liooar dy vel caslys-skeealyn ny sloo feeu, ny son paitçhyn.

Ta manhua Sheenagh cummey rieughagh, as dy mennick t’eh slane daahit.  Ta cummaght er ec caslys-skeealyn Americaanagh as manga Shapaanagh.

Ayns yn Çhapaan, ta’n cummey cadjin manga.  Hug Osamu Tezuka bun er y chummey shoh lurg y Nah Chaggey Mooar, es cummaght er ec bio-chaslys Disney.  Son y chooid smoo, ta manga doo-as-bane, as t’eh cur ry-cheilley caslyssyn, as kerrinyn ny smoo rere cliaghtey.  T’eh jannoo ymmyd jeh saaseyn cowreydagh myr ellyn chibi, cammaghey corpyn as cosoyley (myr sampleyr, ta bine ollish cowraghey nearey ny colg).  Ta manga goaill stiagh cooishyn myr far-skeealyn, graih, as bea cadjin, chammah as shenn skeealyn (myr sampleyr, Buddha, manga mychione bea Vuddha) as skeealyn trome-chooishagh (myr sampleyr, Hadashi no Gen (), mychione mayrnee y vleaystan Hiroshima).  Ta manga goll er soilshaghey magh myr lioaryn jeh ymmodee keead duillagyn, dy cadjin.  Ta kiangley lajer eddyr manga as anime, bio-chaslys Shapaanagh, as ta ymmodee ellyneyryn gobbraghey ayns y ghaa ec y traa cheddin.

Ta caslys-noaskeeal ny 'lane skeeal ta goll er taishbyney trooid caslyssyn.  Va obbyr Hergé ny Uderzo as Goscinny sampleyryn leah jeh’n chummey, as dagh lioar Asterix ny Tintin ny ‘lane skeeal.  Ta’n cummey shoh smoo cadjin ayns yn Europey, er coontey y tradishoon lajer caslys-skeealyn.  Ta skeealyn ard-ghooagh myr The Hobbit ry-gheddyn ayns cummey caslys-noaskeeal nish.

Ta caslys-skeealyn eddyr-voggyl ry-lhaih er yn eddyr-voggyl.  Ta kuse jeu goll er clou chammah, agh cha nel y chooid smoo jeu.  Ta caslys-skeealyn eddyr-voggyl goaill stiagh y slane vagher, veih cartoonyn as scheimyn aitt dys manga ny noaskeealyn caslys.




#Article 183: 90482 Orcus (381 words)


Ta 90482 Orcus ny Orcus (ASE: /ˈɔrkəs/ or'-kəs, Ladjyn: Orcus, shenn ennym: 2004 DW) ny chorpane Chryss Kuiper (KBO) feddynit magh ec Michael Brown, Chad Trujillo as David L. Rabinowitz. Va jallooyn y feddyn magh goit er 17 Toshiaght Arree, 2004. 

Ta Orcus ny phluteeno sampleyragh (red t'ayns aavuilley cruinlagh 2:3 lesh Neptune). Ta'n cruinlagh 247 bleeantyn echey jeh cummey cruinlagh Pluto (ta'n perihelion oc çheu heose jeh'n ecliptagh) agh lesh ard anchaslagh. Ga dy dy vel y cruinlagh echey goaill toshiaght dy heet faggys da cruinlagh Neptune, ta foddeeaght mooar eddyr oc rere yn aavuilley (ta ny smoo na 60 keimyn scarrey uillinagh eddyr oc).

She 2.3 jarroo-vooadys Orcus (ta cosoylagh rish jarroo-vooadys y KBO elley 50000 Quaoar). Ayns ny kied meeghyn 2007 va pabyr soilshit magh va taishbyney dy vel Orcus cronnaghit ec fodreayrtan spoar Spitzer ayns fo-yiarg foddey, car y chied tree bleeantyn gobbraghey, as v'eh feddynit magh nagh vel Orcus agh 946.3 km er crantessen T'eh jeeaghyn dy vel ard-albedo ~ 20 % ec Orcus.

Rere baghtalyn ayns fo-yiarg lesh Thie Rollageydys Yiass ny h-Oarpey ta Orcus co-yeant ass ushtey rio as co-elmintyn carboanagh. Er goll ny s'diuney, va ny scaanyn fo-yiarg goit ec yn 'odreayrtan Gemini feeraghey dy vel 15—30% ushtey rio (ny nagh row ny smoo na 50%) er y thalloo. T'eh shen, ta ny sloo ushtey rio er Orcus na t'er Charon, agh dy vel y mooad keddin er myr t'er Triton. Myrgeddin, va joaraghyn currit er y vooad rio meetane (ny sloo na 30%) er, as eh çheet er jargaght dy vel co-elmintyn elley er y phlanaid.

Ta KBOyn taishbyney caghlaays daaghyn as scaanyn, agh ta Orcus taishbyney daah neuchommeeagh ta neuchosoylagh rish jiargid y chorpane cosoylagh rish Ixion.

Va feddyn magh fo-phlannad Orcus soilshit magh ayns IAUC 8812 er 22 Toshiaght Arree 2007

Credjal dy vel albedo yn 'o-phlannad unnane as albedo Orcus, ta'n mooadys coyrlaghey da vel eh feer mooar er crantessen my vel eh cosoylit rish y phlanaid hene (~220 km).

Rere stiurey cliaghtey enmys yn IAU, t'ad enmyn jeeghyn fo-halloo ta currit er corpaneyn lesh mooadys as cruinlagh cosoylagh rish Pluto. Lesh shen, hugg Brown, Trujillo as Rabinowitz yn ennym Orcus, jee ny marroo ayns feayn-skeealleydaght Romanagh, er oaie. Va'n ennym coontit as soilshit magh er 22 Sauin, 2004.
 




#Article 184: Jalloo-oaylleeaght (144 words)


She studeyrys çhengoaylleeagh er troggal sthie focklyn jalloo-oaylleeaght.  Ta sleih goaill rish fockle (chammah as clitic) myr unnidyn sloo cho-oardrail, agh she baghtal dy nod oo cur ry-cheilley focklyn marish focklyn elley liorish reillyn.  Myr sampleyr, ta Gaelgeyr toiggal dy vel faggys-vooinjerys eddyr eeast, eeastyn as eeasteyr.  Ta Gaelgeyr cur enney er y vooinjerys shoh liorish y fys tostid t’oc mychione reillyn troggal focklyn ayns y Ghaelg.  Ta foddey-oayllys oc dy vel eeast da eeastyn gollrish ta banc da bancyn; eeast da eeasteyr gollrish banc da banceyr.  Ta ny reillyn shoh taishbyney kynjidyn ‘syn aght ta focklyn goll er croo magh ass unnidyn sloo, as yn aght t’ad co-obbraghey ayns glare.  Rere shen, ta jalloo-oaylleeaght ny vanglane çhengoaylleeagh jannoo studeyrys er kynjidyn bentyn rish croo focklyn sthie as harrish çhengaghyn, as geabbey croo reillyn son dy yannoo tuarastyl jeh fys loayreyderyn ny çhengaghyn shen.




#Article 185: Roazhon (273 words)


Ta Roazhon (; Gallo: Resnn; , ) ny chaayr as ny chommyoon 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh ny phreeu-valley er ard Bretagne, as préfecture y rheynn Il-ha-Gwilen.

'Sy vlein 1999 va 206,229 cummaltagh ayns Roazhon, agh ny smoo na 520,000 'syn ard moirvaljagh. Ta'n ennym Frangagh Rennais currit er ny cummaltee.

She Nathalie Appéré, oltey jeh'n Phartee Soshiallagh, meoir roie y valley. By eh Daniel Delaveau yn meoir jerrinagh as roish eshyn by eh Edmond Hervé yn meoir, fer v'ayns oik feie 30 bleeaney, veih 1977 derrey 2008. Ta Oik y Veoir soit ayns çheshvean y valley.

Ta Roazhon goll er rheynn magh ayns 11 chantoon (earroo yn phobble 'sy vlein 1999 ayns lhoobeenyn):

Ta shenn-vean y chaayr troggit er cronk as ta'n çheu hwoaie ny s'yrjey na'n çheu yiass. T'eh soit er çheet ry-cheilley daa awin: yn Il as y Gwilun.

Ta speyr vog vooiragh ec Roazhon as ta frassaghey ayn feie yn vlein.

Ta daa hengey ardjynagh goll er loayrt 'sy Vritaan: y Vritaanish as Gallo. Mygeayrt Roazhon, by eh Gallo yn çhengey hradishoonagh va goll er loayrt, agh va'n Vritaanish loayrit chammah er coontey deiney haink gys yn ard veih'n neear son yn obbyr. Jiu, ta'n Vritaanish goll er ynsaghey ayns un Diwan, ayns scoillyn daa-hengagh pobbylagh as Catoleagh ennagh, ayns coorseyn fastyragh as 'syn ollooscoill.

Ren y valjaght cur plan er shiaulley trooid Ya d'ar brezhoneg er 24 Jerrey Geuree 2008.

'Sy vlein 2008 va 2.8% jeh paitçhyn bunscoillagh er rollaghyn ayns scoillyn daa-hengagh as ta earroo ny paitçhyn ayns ny bunscoillyn shen gaase.

Ta Roazhon goll er lannooney rish (blein hoshee y lannoonys ayns lhoobeenyn):




#Article 186: Karnag (471 words)


She commyoon as balley beg keayin er coose yiass y Vritaan faggys da Lhoob Mor-Bihan 'sy rheynn Mor-Bihan eh Karnag (). T'eh ny lhie er lieh-innys keyl lieh-vollagh eddyr y valley mean-eashagh Gwened as y valley seyrey Kiberen. Ta'n balley goll er rheynn magh ayns daa laaragh ndash; Balley Karnag as Traie Karnag. 'Sy vlein 2011 va 4,227 dooinney cummal 'sy valley.

Ta enney mooar er y valley son lhiaghtyn Karnag ndash; fer jeh ny çhaglymyn menhir Noa-littagh smoo lheeadagh er y dowan ndash; as ny traieyn t'ayn.

Ta enney mooar er Karnag er yn oyr dy vel ny smoo na 10,000 dy lhiaghtyn Noa-littagh ta goll er enney myr menhir (veih  clagh, leac as  liauyr y Vritaanish). Va ny lhiaghtyn giarrit magh as clagh ynnydagh as currit er nyn shassoo ec lught roie-Cheltiagh yn ard. Ta beeal-arrish ynnydagh gra dy vel ny lhiaghtyn shassoo ayns linnaghyn jeeragh er yn oyr dy row ad nyn sidooryn ayns Leejoon Raueagh va çhyndaait dys lhiaghtyn ec y druiaghtagh Merlin (ta lhiegganyn ynnydagh jeh çhymshal Adha).

Va ny lhiaghtyn currit er nyn shassoo car yn eash Noa-littagh v'ayn eddyr 4500 RC as 2000 RC. Cha nel fys shickyr er date troggalys yn ard-hroggalys, agh ta ny h-oaylleeyn credjal, rere feanish ny h-immeeaghtyn v'ayn, dy row yn ard-hroggalys currit ry cheilley mysh y vlein 3300 RC. Ta tushtey ayn dy row ny lhiaghtyn currit ayn fer lurg fer liorish sheelogheyn eiyrtyssagh ren keayrt er yn ynnyd son lhiaght y chur er shassoo ayns ennym nyn shennayryn oc.

'Sy vlein 1864, va'n Drinded-Karnag as e phurt scarrit magh ass y chommyoon son commyoon as skeerey noa y chur er bun. Ren ny h-eeasteyryn smooiinaghtyn dy row keeill Noo Korneli ro-oddey veih'n phurt as va fer elley troggit dauesyn ayns ynnyd ny share. Rere shen, haink er an Drinded-Karnag dy ve ny skeerey as ny chommyoon er lheh.

'Sy vlein 1903, va ynnyd seyrey keayin crooit er ny shenn-laareyn sailjey. Hie eh er ny lhiassaghey trooid ny 1950yn as, rere shen, haink er yn ard dy ve rheynnit magh ayns daa laare baljagh: Balley Karnag as Traie Karnag. 'Sy vlein 1974 ren y roaragh ard-ghooagh as feniaghtagh Louison Bobet gialdyn argid da ynnyd ushtey-lheihyssagh, lurg ren eh irree magh ass y roaraght chohirreydagh as eh er ny chossyn y Tour de France tree keayrt eddyr ny bleeantyn 1953 as 1955.

Ta'n ennym Frangish Carnacois as yn ennym Britaanish Karnagad currit er cummaltee yn valley.

Rere y choontey-pobble 'sy vlein 2011, va 4,227 dooinney cummal 'sy valley. Shoh heese recortyssey jeh earroo yn phobble veih'n vlein 1901:

Er y gherrid, ren y valjaght shiaulley plan çhengoaylleeagh as fo-screeu docamad son greinnaghey as lhiggey da çhyndaa docamadyn baljagh as stoo naight 'sy Vritaanish.

'Sy vlein 2009, va 11.03% jeh paitçhyn y valley goll er bunscoill trooid yn ynsagh daa-hengagh.




#Article 187: Shicklaahengoaylleeaght (129 words)


She studeyrys çhengoaylleeagh shicklaahengoaylleeaght, bentyn rish oyryn shicklaagagh as neayr-veaoaylleeagh dy nod sleih cosney stiagh, toiggal as jannoo ymmyd jeh glare.  Va obbyr lheah fallsoonagh son y chooid smoo, er y fa nagh row monnay fysseree ayn mychione obbraghey yn inçhyn deiney.  Ta oltscarrey jeianagh jannoo ymmyd jeh bea-oaylleeaght, neayr-oaylleeaght, smooinaghtoaylleeaght as sheiltynys fys son studeyrys er yn aght ta’n inçhyn gobbraghey glare.  Ta ymmodee fo-vagheryn ayn; myr sampleyr, er y fa dy vel saaseyn share ain son jannoo studeyrys er obbraghey neayr-oaylleeagh yn inçhyn gyn cur stiagh ort, ta neayr-hengoaylleeaght er jeet dy ve ny vagher hene.

Ta shicklaahengoaylleeaght goaill stiagh obbraghyn smooinaghtagh son croo raa as keeayll as grammeydys kiart echey, trooid fockle-hasht as troggalyn grammeydagh, chammah as obbraghyn son toiggal raaghyn, focklyn, screeuyn as reddyn elley.




#Article 188: Çhengoaylleeaght smooinaghtagh (249 words)


Ayns çhengoaylleeaght as smooinaght-oaylleeaght, she magher çhengoaylleeaght çhengoaylleeaght smooinaghtagh, as t’eh jannoo studeyrys er “croo, ynsee as ymmyd” ghlare bentyn rish smooinaght deiney.  Ta’n magher shoh soit er tree binn scanshoil.  Hoshiaght, t’eh jiooldey dy vel “jargaght glare seyr” ec yn inçhyn.  ‘Sy nah ynnyd, t’eh toiggal grammeydys trooid “jannoo eie” – gra dy vel sleih croo eie neuloaghtagh jeh keeall y ‘ockle.  As y trass, t’ad gra dy vel fys er glare çheet magh ass ymmyd.

Ta çhengoayllee smooinaghtagh jiooldey dy vel co-olt erbee son cosney stiagh glare as eshyn seyr as gyn cosoylaght.  Shen soiaghey noi ry hoi obbyr grammeydys gientynagh.  Cha nhegin dy vel ad ooilley jiooldey dy vel rheynn coruggyragh ec jargaght glare deiney; agh t’ad jiooldey dy vel eh scart rish y chooid elley jeh smooinaght.  Myr shen, t’ad gra dy vel fys er phenomenonyn ghlare – m.s. myn-heeanyn, myn-ocklyn as co-ordrail – croghey er eieyn neuloaghtagh ec y vun.  Chammah’s shen, t’ad gra nagh vel tashtey as goaill erash fys er glare neuchasley er lheh rish tashtey as goaill erash fys elley; as dy vel ymmyd ghlare son toiggal jannoo ymmyd jeh ny jargaghtyn smooinaghtagh cheddin as t’ou uss jannoo ymmyd jeu son obbyr elley.

Faagail y tradishoon semantaght ta croghey er firriney, ta çhengoayllee smooinaghtagh toiggal keeall trooid eieyn, ayns ynnyd jeh tuarastylyn jeh’n teihll.

Ec y jerrey, ta çhengoayllee smooinaghtagh gra dy vel co-chummaght eddyr glare as smooinaght, as dy vel y ghaa jeenysit ayns keeayl chionnit as çhymbyllaght ny ymmydeyryn.  




#Article 189: Freeshlannish Hwoaie (150 words)


Ta Freeshlannish Hwoaie ny myn-hengey ta loayrit ayns Schleswig-Holstein ny Germaan. Ta 10,000 loayreyderyn as ad rheynnit ayns daa phreeu-abbyrt: abbyrt ny çheer mooar as yn abbyrt ellanagh. Cha nel çhengey vun-towshanagh ayn, agh ta ram sleih cur sannish d'abbyrt Mooring. Ta'n çhengey ny cooid jeh ny çhengaghyn Freeshlannagh.

Ta'n abbyrt heese, ta taishbyney anchaslysyn eddyr ny h-abbyrtyn, lhaih, 'Soilshey, henn-Eayst, soilshey! deam Häwelmann, agh cha row yn eayst ny ny rollageyn ry-akin raad erbee; v'ad er n'gholl dy lhie. (Ass: Theodor Storm: Der kleine Häwelmann.)

Söl'ring (abbyrt Sylt)

Fering-Öömrang (abbyrt Föhr as Amrum)

Heligolandish (abbyrt Helgoland)

Hoorning (abbyrt Goesharde)

Freeshlannish Wiedingharde

Freeshlannish Halligen (faagail magh dy vel yn abbyrt shoh loayrit er ellanyn Halligen, t'ee currit lesh abbyrtyn ny çheer mooar)

Mooring (abbyrt Bökingharde)

Gow tastey, faagail magh ny h-anchaslysyn eddyr ny h-abbyrtyn, ta ny h-abbyrtyn Fering as Öömrang feer cosoylagh; 'sy hambyl shoh t'ad begnagh myr y cheilley.




#Article 190: Çhengoaylleeaght cho-earrooagh (107 words)


She magher eddyr-cheird çhengoaylleeaght co-earrooagh, bentyn rish jannoo tuarastylyn staddyssaghtoil ny soit er reillyn jeh glare dooghyssagh trooid co-earroo.  Cha nel yn obbyr shoh lhiettalit rish magher er lheh.  Roish, va çhengoaylleeaght cho-earrooagh er ny yannoo liorish oayllee co-earroo, as jannoo ymmyd jeh co-earrooderyn son dy obbraghey er glare y sur-cheird oc.  Dy jeianagh, ta fys ayn dy vel glare deiney ny smoo co-chast na row eh er lhieu, as myr shen, ta çhengoayllee co-earooagh co-obbraghey ayns fwirran eddyr-cheird marish çhengoayllee elley, sur-oayllee jeh çhengey er lheh bentyn rish yn obbyr, oayllee co-earroo.  Dy cadjin, ta’n magher goaill stiagh sur-oayllee jeh far-inçhynaght, shicklaagee smooinaghtagh, maddaghteyryn as resooneyderyn.  




#Article 191: Doon Jialgan (104 words)


Ta Doon Jialgan (Baarle: Dundalk, Yernish: Dún Dealgan) ny valley coontae ayns Coontae Lhoo, Pobblaght Nerin ta faggys da'n joarey lesh Nerin Hwoaie. Hooar y balley e chaart 'sy vlein 1189. T'eh soit er beeal awin an Nith. She Mé do rug Cú Chulainn Cródha (Mish dy rug Cú Chulainn Dunnal) y jarroo-raa t'ec y valley. She Reudied shuyr-valley Ghoon Jialgan.

Lesh joaraghey meenaghit dy leighoil, ta Doon Jialgan ny valley smoo ayns Nerin lesh 35,085 dy chummaltee rere coontey-pobble ny bleeaney 2006. Lesh nuy baljyn elley, va Doon Jialgan reiht liorish y reiltys dy ve ny balley grinney rere Strateysh Reamyssagh Ashoonagh Nerin.




#Article 192: Bun-ocklaght (151 words)


She studeyrys er shennaghys ‘ocklyn bun-ocklaght: cre’n traa haink ad stiagh ‘sy çhengey, cre bun v’oc, as cre ny caghlaaghyn ayns cummey as keeall haghyr rish y traa.

Ayns çhengaghyn as shennaghys liauyr, cruinn oc, ta bun-ocklaght jannoo ymmyd jeh fockle-oaylleeaght, studeyrys er caghlaa focklyn eddyr cultooryn rish y traa.  Ny yei, t’ad jannoo ymmyd jeh çhengoaylleeaght soylee chammah son dy aahroggal fys er çhengaghyn feer shenn, as cha nel fys jeeragh (myr sampleyr, screeu) ry-gheddyn mynyngione.  Trooid oltscarrey çhengaghyn as mooinjerys eddyr oc, liorish y saase soylee, foddee çhengoayllee jannoo briwnyssyn mychione y çhengey shennayragh v’oc as y fockle-hasht v’eck.  Rere shoh, t’ad er ngeddyn focklyn fraueagh as lorgyn oc dys bunneydys y kynney çhengey Ind-Oarpagh, myr sampleyr.

Ga dy row bun studeyrys bun-ocklagh y magher fockle-oaylleeagh, ec y traa t’ayn nish, ta ram studeyrys goll er jannoo ayns kynneeyn çhengey gyn monney docamadys, myr sampleyr çhengaghyn Ooralagh as Austraineeshagh.




#Article 193: Fliughane-oaylleeaght (251 words)


Ta fliughane-oaylleeaght ny studeyrys er fungysyn, nyn droyn gie-oaylleeagh as bea-chemmigagh, nyn dacsonomeeaght, as yn ymmyd da deiney myr sponk, medshin (m.s. penisillin), bee (m.s. lhune, feeyn, caashey, fliughaneyn eeagh) as entheogen, as er y danjeyr lhieu, lhied as pyshoonaght as doghan. Dirree yn lus-phatoaylleeaght, studeyrys er gorlaghyn lus, ass fliughane-oaylleeaght, as ta'n daa jeu foast faggys-vooinjeragh. She fliughane-oayllee dooiney ta jannoo studeyrys er fliughane-oaylleeaght.

Ayns shennaghys, va'n fliughane-oaylleeaght credjit myr banglane lus-oaylleeaght (ta fungysyn gollrish cretooryn ny smoo na t'ad gollrish lossreeyn, agh cha row eh er fys derrey cubbyl jeihaghtyn er dy henney). V'ad Elias Magnus Fries, Christian Hendrik Persoon, Anton de Bary as Lewis David von Schweinitz ny fliughane-oaylleeyn toshee.

Jiu, t'ad ny jiastyn as ny h-organeyn cummit eukaryoteagh Saccharomyces cerevisiae as Schizosaccharomyces pombe smoo ynsaghit as toiggit ayn.

Ta ram fungysyn troarey tomaineyn, noi-vaaghyn as fo-hoesyn. Myr sampleyr, ren Abraham Joffe studeyrys rheamyssagh er y chynney yl-çheeragh Fusarium as nyn domaineyn cochianglt lesh brishaghyn magh aleukia nieunagh y vee ayns y phobble. Ta fungysyn bunneydagh son bea ny cruinney myr shimbontyn, m.s. myr mycorrhizae, shimbontyn beisteigyn as scryssyn, as er son nyn drioshid as ad scryssey co-vreneenyn bea orgaanagh lhied as lignin, y co-oltagh foiee smoo beayn, as myr goal-vaaghyn, keim trome-chooishagh ayns çhymshal carboan ny cruinney.

Ta fungysyn as organeyn eley enmyssit myr fungysyn, lhied as oomyceteyn as myxomyceteyn, trome-chooishagh rere tarmaynys as y chommynaght er y fa dy vel ad jannoo gorlaghyn da cretooryn (lhied as histoplasmosis) as lossreeyn (lhied as gorley ny lhiouanyn Ollanagh).




#Article 194: Çhengoaylleeaght hoylee (118 words)


She banglane jeh çhengoaylleeaght hennaghyssagh ee çhengoaylleeaght hoylee, bentyn rish cosoylaghey çhengaghyn dys feddyn magh my vel mooinjerys eddyr oc ny dyn.  Foddee ve mooinjerys ayn trooid co-chleayney (eeassaghey troyn veih çhengey elley, er y fa dy vel ymmodee loayreyderyn daa-hengagh ayn, son y chooid smoo) ny trooid kynney fuilleeaght.

Ta mooinjerys genetagh keeayllaghey bunneydys cadjin ny fraue-çhengey, as ta kiarail ec çhengoaylleeaght hoylee kynneeyn çhengey y hroggal as proto-çhengaghyn y aahroggal.  Chammah as shen, t’ad jannoo eab ny caghlaaghyn y hoilsaghey haink çhengaghyn jeianagh y ve ayn nyn drooid.  Dys cummal seose anchaslys baghtal eddyr cummaghyn jarrooit as adsyn aahroggit, ta çhengoayllee hoylee cur rolteen myr roie-ockle rish cummey ennagh nagh vel ry-gheddyn ayns feanish er mayrn.




#Article 195: Edward Carson (236 words)


Va Edward Henry Carson, Barran Carson, RC, Kt, CR (enmyssit myr Y Reejerey Edward Carson ny Y Çhiarn Carson dy keayrtyn) (9 Toshiaght Arree 1854mdash;22 Jerrey Fouyir 1935) n'er toshee er Partee Unnaneysagh Ulley. Va ram postyn echey ayns Reiltys y Reeriaght Unnaneysit as va coorse echey myr leighder as myr briw; v'eh nane jeh ny shiaght Çhiarnyn y leigh. Er laa e vaaish 'sy vlein 1935, hooar Carson shirveish steat ny merriu.

Rug Carson ec 4, Straid Fhearchair, Divlyn. Va'n clein echey nyn Bresbyteyree verçhagh; va'n ayr echey ny heyrnagh. Va'n clein Carson jeh sluight Albinagh as hie y shennayr ec Carson gys Divlyn veih Dùn Phrìs 'sy vlein 1815. Va Carson ynsit ayns Scoill Chúil an tSúdaire, Colaashtey Wesley, Divlyn as Colaashtey ny Trinaid, Divlyn, raad dy vel eh n'oltey jeh Sheshaght Hendeeagh ny Colaashtey as dy ren eh studeyrys er y leigh.

Hoshee y coorse politickoil echey tra dy row eh reiht myr Turneyr-Ghineraal Nerin, faagail magh nagh row eh ny oltey jeh'n Ard-Whaiyl. V'eh reiht myr Oltey yn Ard-Whaiyl son Ollooscoil Ghivlyn myr unnaneysagh ayns ard-reihys ny bleeaney 1892. 

Hannee Carson ny leighder as v'eh lhiggit stiagh ayns Barrey Hostyn liorish Sheshaght Onnoroil y Vean-Çhiamble ayns 1893. V'eh reiht myr Turneyr-Ghineraal Hostyn er 7 Boaldyn 1900. Hannee eh 'sy phost shoh derrey treigeil y reiltys Cumaadagh ayns Mee ny Nollick 1905. Ec y traa v'ayn, v'eh lhiggit stiagh ayns Coyrle ny Benrein.




#Article 196: Rolley parteeyn politickagh ayns Mannin (110 words)


Shoh rolley ny parteeyn politickagh ayns Mannin. Roish ard-reihys ny bleeaney 2006, cha row paart oikoil ec ny parteeyn politickagh er yn ellan.

Ec ard-reihys ny bleeaney 2001 son y Chiare as Feed, va 17.3% ny voteyn ceaut er son Partee yn Lught Obbyr, as va daa ynnyd cosnit oc. Ta'n chooid smoo jeh ny h-ynnydyn cosnit ec yeearreyderyn neuchroghagh, gyn ammys lesh partee erbee. Ec ard-reihys ny bleeaney 2006 son y Chiare as Feed va daa ynnyd - Connaghyn lesh Peter Karran as Doolish Jiass lesh Bill Malarjy - cosnit ec Partee Vannin Libraalagh.

Va Mec Vannin ny phartee politickagh ec y toshiaght, agh nish t'eh ny lieh-phossan broo.




#Article 197: Stashoonyn traenagh Raad Yiarn Vannin (997 words)


Va'n raad yiarn gys Purt Çhiarn foshlit liorish y cholught traenagh 'sy vlein 1874, blein ny yei fosley yn raad yiarn ny s'girrey gys Purt ny h-Inshey. V'eh ny nah raad yiarn er yn ellan. Va ny smoo obbyr ayns troggalys y raad shoh er çheu ny jeshaghteyrys shivoil na dy row er y raad neear, lesh daa ghiarrey mooar creg er irree magh ass stashoon traenagh Ghoolish ec Thie cailleeyn dooey as Keristal. Rere skeeal y troggalys, va ny troggeyderyn begnagh bancvrisht ny yei y chied clagh-ghiarrey as, lesh shen, va'n obbyr er y nah clagh-ghiarrey creaghnit er claare argidoil ny sloo. Myr eiyrtys, va'n nah giarrey ny smoo keyl, nhee ennagh ta ry-akin ec y traa t'ayn. 

Er çheet gys stashoon traenagh Stondane ta'n raad yiarn sheeyney yn mullagh, as t'eh er n'gholl sheese ny yei. Ta'n rheynn yiass er n'gholl trooid baljyn hallooin lesh shiartanse crossagyn raad yiarn, lesh cubbyl jeu ta fo lane skimmee. Ta troggalyn clagh cowraghey da freilleyderyn ny crossagyn, agh haink ad dy ve neuymmrçhagh 'sy vlein 2001 lesh çheet giatyn seyr-obbragh. Ta ram crossagyn ny sloo ta lhiggey entreilys gys ny magheryn da eirineeyn.

T'ad ny preeu-stashoonyn ta rollaghit er y yesh; ta ny traenyn stappal ayns ec dagh stashoon agh Stondane, Roonysvaie, Balley Beg as Colby Level. Cha nel ny traenyn stappal ayn agh er yeearree. Va stashoon geearree ynrican ec Ballecostain eddyr Port Soderick as Stondane agh nish t'eh doont. Rish ny bleeantyn shoh chaie va droghad noa troggalit 'sy vlein 2001 ec Meary Veg myr chooid jeh corys sornaigys yl-ellanagh. Ayns ny 1980yn er çheet magh ass Doolish va ny traenyn stappal ec pairk beg cretooryn feie ec stashoon lesh yn ennym Logh yn Edd agh ta'n stashoon shen doont nish.

Va'n raad yiarn Phurt ny h-Inshey ny chied raad yiarn er yn ellan. V'eh foshlit 'sy vlein 1873 as v'eh gobbyr derrey Mean Fouyir 1968 shaghrey magh 1966 tra dy row y corys traenagh er feie doont. Jiu, ta'n raad freilt myr cassan as myr cassan streeaney. Veih goaill sheose ny raillaghyn 'sy vlein 1975, ta ram sleih dy mennick graa fo aa-oshley y raad. Veih'n dooney va ard-lhinnaghyn shirveishoil follit fo'n raad, cur stiagh ard-phiobyn gas as çhellvane, agh v'ad follit er lhied as foddee bee yn raad foslit reesht. Ta daa hambyl ennagh jeh ry-akin ayns Droghad y Cherroo, c'raad ta'n raad er n'gholl ayns co-hroa rish Coorse y T.T. as fosley raad troggalit er ny raillaghyn 'sy vlein 1991, as Balley Keeill Eoin c'raad dy row bun-scoill as cummey thieys troggalit veih'n vlein 2001. V'ad troggalit dy yannoo foddeeaght y raad yiarn d'aa-osley reesht, faagail magh dy bee er y stashoon traenagh ayns Balley Keeill Eoin dy ve aa-hoiaghit. Rish y Nah Caggey Dowanagh va banglane y raad yiarn troggalit eddyr Purt ny h-Inshey as Balley Keeill Eoin gys sleih-champ Knock Alloe.

Ta ny stashoonyn rollaghit er y yesh. Va ynnyd eiraght croghit sheose magh ass ny shenn-troggalyn as y shenn-stashoon ec kione-stashoon Phurt ny h-Inshey. Ta oik yn obbyr vreekey as y toor ushtey foast er ynnyd ec beeal y chlose as ta'n ynnyd stashoon hene ny phairk ghleashtan da'n ynnyd eiraght.

Va'n raad yiarn veih Rhumsaa gys Balley Keeill Eoin foshlit 'sy vlein 1879 liorish Raad Yiarn Hwoaie Vannin as v'eh gobbraghey derrey yn vlein 1968 tra haink jerrey lesh dagh obbyr troailtee er y laa cheddin myr v'er y raad yiarn gys Purt ny h-Inshey. Credjalit dy row eh ny chione s'aaley as ny smoo ard-hilleydagh er yn ellan, va'n raad yiarn shoh 17 meeillaghyn er lhiurid lesh daa harvollagh ec Glion Wyllin as Glion Shuin. Va'n raad ny chooid jeh'n cholught heyr derrey 1905, tra haink ee stiagh myr cooid Raad Yiarn Vannin ry cheilley lesh Raad yiarn Forsdal. 

Er y fa dy row yn raad shoh soit er coose Vooir Vannin, cha row yn emshir mie da ny barrooseyn, as lesh shen va claare cassee troggalit ayns Balley Keeill Eoin dy yannoo jeeyl rea emshiragh daue. Ny s'odjey heose y raad ec Glion Wyllin va garaghyn taitnys ny colught ry-akin, as haink orroo dy ve nyn gione jurnaa da deiney ec Scoill Doonee as ad picnical. V'eh shen sheeyney yn çheet-stiagh oc. V'eh yn stashoon s'girrey ec Skyll Maayl ny voayl stappal da'n lught turrysagh as v'eh orroo shooyl er cassan er çheu y raad.

Va stadd currit er bun ec Balley Volley 'sy vlein 1967 dy yannoo shirveish da Pairk Cretooryn Feie, pairk ta foast foshlit. Va stadd çheu y raad er lheh da Aspick Sodor as Vannin ec Cooyrt yn Aspick, lesh un chaayr as cowrey laue-obbrit. Va'n stashoon ayns Rhumsaa soit er ynnyd jiu Ramsey Bakery t'er brooinyn y valley, red neuvondeishagh cosoylagh rish Raad Yiarn Lectragh Vannin ta soit ayns çheshvean y valley. Va raad yn-sheeyney, ansherbee, er louyn ny purt, as v'eh ry-ymmydit er son lughtaghey cooid. Myrgeddin, va fo-raad troggalit 'sy vlein 1968 gys stashoon lectraghys Valley Mwyllin (Rhumsaa) as ren tree barrooseyn ooill ass tree barrooseyn cadjin da'n aigney shoh. Va'n ventreil giare-heillagh, as hie ny traenyn jerrinagh ersooyl 'sy vlein 1969.

Va'n raad yiarn Forsdal, y fer s'girrey er yn ellan, foslit 'sy vlein 1886. V'eh n'er smoo giare-heillagh myrgeddin. Va'n raad doont 'sy vlein 1940. Ec y toshiaght v'eh ny cholught seyr agh 'sy vlein 1905, v'eh covestit lesh Raad Yiarn Hwoaie Vannin gys Rhumsaa. Hannee ny raillaghyn ayns ynnyd derrey 1976, as va recortysyn ayn dy row traenyn er n'gholl sheose y raad derrey 1974. Cha row yn raad agh tree meeillaghyn er lhiurid agh v'eh er irree sheose 1:20 er feie yn raad. Va'n raad currit er bun er son y cohionnal meaineraght lesh shirveishyn troailtee joarit (cha row agh un varroose kionnit ec y shirveish as t'eh foast gobbyr er raad yiarn y jiass, myr F.39). Ta'n stashoon ayns Forsdal foast er ynnyd agh t'eh ayns shellooderaght preevaadjagh, agh lesh arraghey daa ghroghad ayns ny 1970yn, cha bee yn raad aa-oslit 'sy traa ta ry-heet.




#Article 198: Rang-oardraghey (181 words)


She cur reddyn ayns rangyn dy oaylleeagh rang-oardraghey. Ta corys rang-oardraghey jeant jeh rangyn rere troggal ard-chleragh. Son y chooid smoo, ta mooinjerys ard-torçh/fo-torçh eddyr oc (ny ayr-mac, moir-inneen). Rere mooinjerys myr shen, ta ny slattyn howse cheddin ec y fo-torçh as adsyn t’ec yn ard-torçh, as ny smoo slat(tyn) howse ec myrgeddin. Myr sampleyr, ta kerrin ny fo-torçh jeh cummey. Ta dagh kerrin ny chummey, agh cha nel dagh cummey ny cherrin. Ta ny smoo slattyn howse ayn son ve dty cherrin na son ve dty chummey.

She troggal billagh ta rang-oardraghey croo. Ec y chione, ta un noad (y noad bun) ayn as eshyn bentyn rish y clane. Fo, ta’n corys eddyraghey liorish banglaneyn, croo rangyn smoo as smoo er lheh, bentyn rish fo-phossanyn jeh’n clane. Myr sampleyr, ayns bea-oaylleeaght, ta’n noad bun enmyssit bioag as eshyn bentyn rish dagh red ta bio; agh fo, ta noadyn son rangyn myr reeriaght ny dooie as adsyn bentyn rish reddyn bio er lheh.

Foddee red erbee goll er rang-oardraghey myr corys gollrish shen: boayl, eieyn, taghyrtyn, mooinjerys, lioaryn as reddyn elley.




#Article 199: Oaylleeaght (184 words)


Ta bun oaylleeaght jannoo eabyn dy 'eddyn magh cre’n aght ta’n teihll gobbraghey, as bishaghey fys deiney er.  Liorish saaseyn oardreilagh, ta oaylleeaght jannoo ymmyd jeh feanish loaghtagh ry-akin mychione phenomena dooghyssagh dys çhaglym fysseree, as t'ee goltscarrey y fysseree shoh dys soilshaghey magh obbraghyn ny cruinney.  Ta ny saaseyn shoh goaill stiagh prowaltys (myr sampleyr, jannoo tuarastyl jeh phenomena dooghyssagh ayns çhymbyllaght stiurit) as prowaltys smooinaght.  Ta fys oaylleeaght goll er feddyn liorish ronsaghey.

Ta daa vagher oaylleeaght mooar, ny tree, ny keayrtyn.  Y chied ghaa, she oaylleeaght najooragh (bentyn rish phenomena najooragh) as oaylleeaght sheshoil (bentyn rish ymmyrkey as sheshaght deiney ) t'ayn.  T’adsyn nyn oaylleeaghtyn treealagh.  Chammah’s shen, ta oaylleeaghtyn elley ayn, ny h-oaylleeaghtyn feamagh, myr sampleyr jeshaghteyrys as oaylleeaght ny slaynt, as mooinjerys eddyr oc as oaylleeaghtyn treealagh.  

Ny keayrtyn, ta sleih genmys magher elley: oaylleeaght formoil.  Ta caslyssyn as anchaslyssyn ayn eddyr eshyn as oaylleeaght treealagh.  Gollree, t’ee bentyn rish studeyrys oardreilagh as er çheu mooie er magher.  Agh t’ee jannoo ymmyd jeh saaseyn a priori, cha nel saaseyn treealagh.  Ta oaylleeaght formoil goaill stiagh maddaght, staddyssaght as resoon.




#Article 200: Colloo Trajan (264 words)


She clagh cooinaghtyn 'sy Raue Colloo Trajan, as eshyn er e hroggal son yn Ard-Ree Raueagh Trajan rere oardaghyn Hannad y Raue. V'eh jeant ec yn ard-vasoonagh Apollodorus jeh Damascus. T'eh ry-akin ayns Forum Trajan, faggys da Cronk Quirinal da twoie da Forum y Raue. Hug ad jerrey urree ayns 113 BNJ. T'eh mie er enney er coontey y lieh-chummey caslagh echey, ta cooinaghtyn barriaght Trajan ayns ny caggaghyn Daciagh Trajan.

Ta'n clagh mysh 30 meaderyn (98 trieyn) er yrjid, 38 meaderyn (125 trieyn) my t'ou goaill stiagh y laan. T'eh jeant magh jeh 20 rheynnyn marmyr, dagh fer mysh 40 thunney as 4m (13 tr) harrish. Ta’n freesh cassey mygeayrt y cholloo 23 keayrtyn, as t'eh 190m (625 tr) er lhiurid. Çheusthie jeh'n cholloo, ta lhag greeish caslagh lhiggey da sleih çheet dys tuarym ec y chione.

Rere meeryn argid as caslyssyn j'ee orroo, hoshiaght va jalloo jeh ushag ec y chione, urley foddee, as lurg shen, va jalloo rooisht jeh Trajan hene ayn. Ren eh skellal roish 'sy Vean Eash. Ayns 1588, hug ad jalloo jeh Peddyr Noo ayns y voayl, rere oardaghyn Paab Sixtus V.

Ta ny screeuyn ec cass y cholloo lhaih: 
SENATVS·POPVLVSQVE·ROMANVS
IMP·CAESARI·DIVI·NERVAE·F·NERVAE
TRAIANO·AVG·GERM·DACICO·PONTIF
MAXIMO·TRIB·POT·XVII·IMP·Overline·COS·VI·P·P
AD·DECLARANDVM·QVANTAE·ALTITVDINIS
MONS·ET·LOCVS·TANTIBVS·SIT·EGESTVS

Ta Shannad as sleih yn Raue cur y cholloo shoh da’n ard-ree Caesar, mac Nerva jeeoil, Nerva Traianus Augustus Germanicus Dacicus, pontifex maximus, ayns y 17oo blein oc myr tribune, er eh enmys 6 keayrtyn myr imperator, 6 keayrtyn myr consul, pater patriae, son dy haishbyney cre cho ard as va'n cronk as boayl er nyn scughey son ny obbyr mooar shoh. 




#Article 201: Shandong (137 words)


Ta Shandong (Sheenish aashagh: 山东; Sheenish hradishoonagh: 山東; pinyin: Shāndōng; Wade-Giles: Shan-tung) ny queiggey slystagh jeh chooid Deynphobblaght ny Sheen. T'ee soit ayns hiar ny çheerey er coose ny Mooir Buigh. Ta aagherrid Lǔ currit urree, er y fa dy row y shenn-steat Lu soit ayn car y Traa Arree as Fouyir. 

Foddee yn ennym Shandong y hyndaa, fockle er fockle, myr: y slieau hiar, ta cowraghey soiaghey yn wheiggey as eh soit çheu hiar jeh ny Sleityn Taihang. Ta'n queiggey soit ayns sheeynaghyn eeghtyragh ny h-awin Huang He (Yn Awin Vuigh) as t'eh sheeyney gys yn 'aarkey myr Lieh-innys Shandong. Ta Shandong çhemmit liorish Baie Bohai da'n twoaie, Hebei da'n sheear hwoaie, Henan da'n sheear, Jiangsu da'n jiass as liorish y Vooir Vuigh da'n shiar yiass; ta joarey giare eck lesh Anhui, eddyr Henan as Jiangsu.




#Article 202: Hebei (122 words)


Ta Hebei (Sheenish: 河北; pinyin: Hébĕi; Wade-Giles: Ho-pei) ny queiggey ayns twoaie Gheynphobblaght ny Sheen. She jì, ennym y wheiggey Han Ji, yn aagherrid ta currit er. She çheu hwoaie jeh'n awin Vuigh çhyndaa fockle er fockle yn ennym Hebei.

V'eh Zhili (Sheenish hradishoonagh: 直隸; Sheenish aashagh: 直隶; pinyin: Zhílì; Wade-Giles: Chih-li), Reirey Jeeragh (liorish y Chooyrt Impiroil), shenn-ennym y wheiggey roish ny bleeaney 1928.

Ta joarey Hebei goll mygeayrt ny baljaghtyn Beijing as Tianjin. T'ee foast çhemmit liorish Liaoning da'n shiar hwoaie, y Vongoil Sthie da'n twoaie, Shanxi da'n sheear, Henan da'n jiass, as Shandong da'n shiar yiass. Ta Baie Bohai soit da'n shiar. Ta rheynn beg Hebei, croa beg nagh vel kianglt lesh y vooar-wheiggey, soit eddyr Beijing as Tianjin.




#Article 203: Nuuk (268 words)


Ta Nuuk () ny phreeu-valley as ny valley smoo ayns Greenlynn, as soiaghey reiltys ny baljaght Sermersooq. Ec toshiaght ny bleeaney 2007 va 15,047 cummaltee 'sy valley as 11,862 jeu nyn gummaltee Greenlynnagh. Rere ny staydraa shen, t'eh nane jeh ny preeu-valjyn sloo er y theihll.

Ta shennaghys foddey dy chummaltys eigsoylagh: v'ad ny Shenn-Eskimee, as yn ennym Saqqaq currit orroo, ny kied chummaltee mygeayrt ny bleeaney 2000 RC. Haink ny Loghlynee 'sy 10-oo eash, as giare ny yei haink ny h-Inuitee. Va cummal er ny Loghlynee as ny h-Inuitee, gyn mooarane eddyr-obbraghey eddyr oc, 'sy voayl shen eddyr ny bleeantyn 1000 BNJ derrey 1500 BNJ, nar haghyr jerrey doaltattym lesh cummaltys deiney, as eh rere caghlaa speyr as glasseraght.

Va'n balley bunnit 'sy vlein 1728 liorish y sushtallagh Norlynnagh, Hans Egede, as va'n ennym Godthåb (Doghys Mie). Agh va Egede er çheet gys ynnyd, as yn ennym Rheynn y Doghys Vie currit er echey, va faggys da sleih Inuitagh v'ayn hannah ayns Kangeq. Ec y traa shen va Greenlynn ny coloin Norlynnagh fo reirey ny Crooin Danvargagh-Norlynnagh, agh cha row coventyn eddyr ee as Norlynn er feie daa eash. 'Sy vlein 1979 va'n balley aaenmyssit gys Nuuk liorish reiltys hene-reiltagh Ghreenlynn. Chammah as Greenlynn hene, ta Danvargee as Greenlynnee nyn gummaltee 'sy valley.

Ta Nuuk ny lhie ec ., ec beeal ny keyllys sailley Nuup Kangerlua (Danvargish: Godthåbsfjorden), mygeayrt 10km veih traie Cheyllys Davis er coose heear yiass Ghreenlynn, as mygeayrt 240 km (150 mi) çheu yiass veih Cryss yn Arctagh.

Ta Ollooscoill Ghreenlynn (Ilisimatusarfik) ny lhie ayns Nuuk. Ta undinyssyn ynsee elley 'sy valley, lheid as:




#Article 204: Henan (110 words)


Ta Henan (Sheenish: 河南; pinyin: Hénán; Wade-Giles: Ho-nan) ny queiggey ayns Deynphobblaght ny Sheen, ta soit ayns çheshvean ny çheerey. She 豫 (pinyin: yù) yn aagherrid un-lettragh eck.

Lesh begnagh 100 millioonyn cummaltee, ta Henan ny queiggey smoo pobbylagh ny Sheen rere arrys. T'ee çhemmit liorish Hebei da'n twoaie, Shandong da'n shiar hwoaie, Anhui da'n shiar yiass, Hubei da'n jiass, Shaanxi da'n sheear, as Shanxi da'n sheear hwoaie.

Ta ny h-enmyn Zhongyuan (中原 zhōngyuán) ny Zhongzhou (中州 zhōngzhōu), fockle er fockle magheryn meanagh ny thalloo meanagh, currit er ny keayrtyn; ta'n ennym shoh currit er ooilley Vagher ny Sheen Hwoaie. T'ee briwnyssit dy vel Henan ny vun ard-veenid ny Sheen.




#Article 205: Tibet (ard hene-reiltagh) (281 words)


Ta Ard Hene-reiltagh Tibet (AHT), ny ard hene-reiltagh Xizang (Tibetish: བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་; Wylie: Bod-rang-skyong-ljongs; Sheenish aashagh: 西藏自治区; Sheenish hradishoonagh: 西藏自治區; pinyin: Xīzàng Zìzhìqū), ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen.

Çheusthie jeh Deynphobblaght ny Sheen, ta Tibet currit er enney lesh yn Ard Hene-reiltagh, ta cur lieh ny çheerey shendeeagh 'syn earroo. Ta'n ard hene-reiltagh cur ny queiggaghyn tradishoonagh Ü-Tsang as Kham (y lieh heear) 'syn earroo. Ta ny joaraghyn echey mygeayrt unnane as joaraghyn reiltys Hibet roish ny bleeaney 1959. Ta Tibet y nah wheiggey smoo ny Sheen rere eaghtyr ny yei Xinjiang.

Ta Ard Hene-reiltagh Tibet soit er Ard-chlaare Hibet, yn ard s'yrjey er feie ny cruinney. Ayns Tibet hwoaie ta ny h-yrjaghyn sheeyney gys mean-yrjid ta ny s'yrjey na 4,572 m. Ta Slieau Everest soit er joarey Xizang lesh Nepaal.

Ta Tibet çhemmit liorish Xinjiang, Qinghai as Sichuan ny Sheen da'n twoaie as da'n shiar; ta Jammu as Kashmir as Himachal Pradesh ny h-Injey soit da'n sheear; t'ee çhemmit liorish Nepaal, y Vootaan, as Uttarakhand, Sikkim as Arunachal Pradesh ny h-Injey da'n jiass. Ta joarey giare lesh y chummaght Sheenagh, Yunnan, da'n shiar yiass.

Ta Ard Hene-reiltagh Tibet ny wheiggey hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen. T'eh fo stiurey Reiltys Pobbylagh, quoi dy vel Caairliagh y fer toshee ayn. Agh er y thalloo, she screeudeyr bing y PCS y fer toshee. Dy cadjin ta'n Caairliagh ny Hibetagh, as ta'n screeudeyr ny neu-Hibetagh. She Qiangba Puncog, fer dooie ass Meoiraght Qamdo, y caairliagh. She Zhang Qingli screeudeyr y phartee.

Ta'n AHT rheynnit ayns un valley meoiragh as shey meoiraghtyn.

Y balley meoiragh:

Ny meoiraghtyn:

T'ad ayns shayllyn fo-rheynnit ayns 71 choontae, un clyst (Slyst Chengguan, Lhasa) as un valley coontae (Xigazê).




#Article 206: Towse-oaylleeaght (288 words)


Ta towse-oaylleeaght (, veih'n Ghreagish γεωμετρία; geo cruinney, metria towse) ny vanglane maddaght ta bentyn rish feyshtyn mooadys, cummey, as rish earrooyn as nyn muill conastagh, as troyn reamys. Ta'n towse-oaylleeaght nane jeh ny h-oaylleeaghtyn by hinney. Ec y toshiaght v'eh ny chorpane oayllys obbree bentyn rish lhiuridyn, eaghtyryn, as thummidyn. Agh 'sy treeoo eash RC, va'n towse-oaylleeaght currit ayns form baghtagh liorish Euclid. Lhig eh sheese y stundayrt towse-oaylleeaghtagh towse-oaylleeaght Euclidagh. Va'n rollageydys, cur buill ny planaidyn as ny rollageyn er y chruinney niauagh, ny vun scanshoil son feyshtyn towse-oaylleeagh rish ny 1,500 bleeantyn ny yei.

Va çheet stiagh co-ordnaidyn liorish René Descartes as çheet gy kione co-cheimnagh yn algeerey cur cowrey er keim noa ny towse-oaylleeaght, er y fa dy vel maddaghteyryn abyl soilshaghey magh earrooyn towse-oaylleeagh, lhied as lockeryn cruillit, dy bun-ronsee, t'eh shen lesh cormidyn as foaynooyn. V'eh ny phaart ogheragh ayns çheet magh y chalcalys 'sy 17oo eash. Harrish shen, va sheiltynys ny perspeghtaght taishbynit dy row ny smoo ayns towse-oaylleeaght na troyn meadragh nyn earrooyn. Va'n towse-oaylleaght lhiassaghit lesh y studeyrys er cummey undinagh chorpaneyn towse-oaylleeagh va'n bun oc lesh Euler as Gauss. Rere eh shen, va ny h-oaylleeaghtyn reamys-oaylleeaght as towse-oaylleeaght anchaslyssagh currit er bun.

Veih feddyn magh ny towse-oaylleeaght neu-Euclidagh 'sy 19oo eash, haink caghlaa fraueoilagh er eie y reamys. Ta towse-oaylleeaght noa-emshiragh cur sursmooinaght er earrooeeyn, reamysyn ta ny smoo foayssagh na'n reamys Euclidagh, t'ad neuchosoyley roo, faagail magh er beggan. Foddee ve cummey elley er ny reamysyn shen, as ad lhiggey dooin gra fo lhiurid. Ta kianglaghyn lajer eddyr y towse-oaylleaght as fishig, as ad ry-hoilshey lesh ny kianglaghyn t'eddyr towse-oaylleeaght Riemannagh as conastaght chadjin. Ta nane jeh ny sheiltynysyn s'aa, sheiltynys streng, feer cosoylagh lesh y towse-oaylleeaght.




#Article 207: William Butler Yeats (3927 words)


Va William Butler Yeats (focklit magh myr ; 13 Mean Souree 1865 - 28 Jerrey Geuree 1939) ny vard as ny ghraameyder Yernagh, as nane jeh ny persoonyn toshee ayns lettyraght y 20oo eash. Nane jeh ny fir toshee jeh lught ooasle lettyraght Hostyn as Nerin, v'eh ny hannadeyr ayns Seanad Éireann er feie daa hraa. Va'n Abbey Theatre bunnit echey lesh y Ven Gregory as Edward Martyn, as v'eh n'er toshee er y thie cloie rish ny bleeantyn leah. 'Sy vlein 1923 va'n Aundyr Nobel ayns Lettyraght er ny briwnys da, as y Bing Nobel gra dy vel yn obbyr echey ny vardaght ard-smooinaghtagh, quoi ayns form feer ellynagh, cur raa da spyrryd yn ashoon er feie. V'eh ny chied 'owder Yernagh jeh'n Aundyr Nobel ayns Lettyraght. T'eh er credjal dy vel Yeats nane jeh ny beggan screeudeyryn beg lesh yn obbyr share echey creaghnit ny yei yn Aundyr Nobel; ta The Tower (1928) as The Winding Stair and Other Poems (1929) y lhied assdaue.

Va Yeats ruggit as ynsaghit ayns Divlyn, agh cheau eh y lambaanid echey ayns Shliggagh. Ren eh studeyrys er y vardaght 'syn aegid echey, as veih eash aeg va sym echey ayns shenn-skeealyn Yernagh as 'syn 'yssaght. Ta ny cooishyn shoh ry-gheddyn ayns kied keim yn obbyr echey, as ad ry-akin derrey cassey y cheead. Va ym-lioar ronniaght s'leah echey soilshit magh 'sy vlein 1889, as va ny daanyn cronnaneagh as ad shooyl rea lhieu taishbyney lhiastanys da Edmund Spenser as Percy Bysshe Shelley, as da lyreaght ny bardyn roie-Raphaelagh.

Veih'n vlein 1900 haink er feeleeaght Yeats dy ve ny smoo corpagh as rieughagh. Va credjue tarcheimneeoil yn aegid echey shaghnit echey, agh hannee er dy ve boirit lesh maskyn corpagh as rieughagh, as lesh sheiltynysyn çhymshallagh y theihill. Harrish ny bleeantyn, va mie dy liooar shassooghyn eie-oaylleeaghtagh echey, lhied as, ayns focklyn y chremeyder Michael Valdez Moses, ashoonaghys fraueoilagh, libraalagh classicagh, cumaadagh aawoalltaagh as neunheeyseyr milley-vleeanagh.

Rugg Yeats ayns Dumhach Thrá (Baarle: Sandymount), Divlyn, Nerin. Va'n ayr echey, John Butler Yeats, jeh'n sluight jeeragh jeh Jervis Yeats, sidoor Illiamagh as marçhan lieen quoi hooar baase 'sy vlein 1712. Phoose oe Jervis rish Mary Butler, inneen jeh clein thallooinagh ayns Coontae Cheeill Darey. Ec traa yn phoosey echey, va John Yeats jannoo studeyrys er leigh, agh cheau eh ass y kione echey dy yannoo studeyrys er ellyn ec Scoill Ellyn Heatherley ayns Lunnin. Va'n voir echey, Susan Mary Pollexfen, jeh'n chlein baghtal Anglo-Yernagh ayns Coontae Cliggee, raad dy row dellal mwyllaragh as lhuingys oc. Giare ny yei ruggyr William, hie yn clein gys Shliggagh dy hannaght lesh y chlein sheeynt eck, as haink er y vard aeg smooinaghey er y boayl myr y thie spyrrydoil as lambaanidagh echey. Haink er y reeastaneys dy ve'n çheer ny cree echey. Va Yeats jeh clein feer ellynagh; haink er y vraar echey, Jack, dy ve ny ellyner as ny pheinteyr ard-ghooagh, as va laueyn ny shuyryn echey, Elizabeth as Susan—Lollie as Lily myr v'ad enmyssit liorish clein as caarjyn—ayns gleashaght Ellynyn as Keirdyn.

As eh gaase, va Yeats ny oltey jeh'n eaghtyrys Protestoonagh as eh er n'gholl fo geyre-ghaue enney. Tra va'n clein echey er son ny caghlaaghyn ayns Nerin ec y tra v'ayn, va aavioghey ashooneyragh y 19oo eash jeianagh jannoo neuvondeish jeeragh da'n eiraght echey, as chur eh fys er y reayrt bea echey er feie y theihill echey. Va'n aegid echey fo scaa doo arraghey y chummaght veih'n Eaghtyrys Protestoonagh mynlagh. Rish ny 1880yn va irree sheose Pharnell as y ghleashaght Hene-reiragh goaill niart. Rish ny 1890yn va gleashaght yn ashoonaghys gaase, as ec cassey y cheead haink ardjid er ny Fenieeyn. Bee ny taghyrtyn shen cur bree er y vardaght echey, as va cummaght mooar ny ronsaghtyn magh enney Yernagh er crooaght bea-skeeal ny çheerey echey.

'Sy vlein 1867, hie yn clein gys Sostyn dy yannoo cooney da nyn ayr oc, John, dy yannoo foays da'n coorse ellynagh echey. Ec y toshiaght va'n clein ynsaghit 'sy thie. Hie yn voir dy mie lesh ny paitçhyn lesh skeealyn as skeealyn çheerey. Va edjaghys ayns çheeroaylleeaght as kemmig kiarit liorish John, as hug eh William er ronsaghtyn magh tushtey najoor y çheu çheerey mygeayrt Slough. Er 26 Jerrey Geuree, 1877, hie yn bard aeg stiagh ayns Bunscoill Godolphin, raad dy vel eh gynsagh er feie kiare bleeaney. Cha dayrn eh ooashley er e hene ec y scoill dy scoillaragh, as va tuarastyl scoill jannoo cur sheese er yn obbraghey echey as troggal mean er. Foddee ny share ayns Ladjyn na ayns cooishyn elley. Ta drogh-lettyraght echey. Faagail magh dy row doilleeid echey ayns maddaght as çhengaghyn, v'eh currit fo drualtys liorish bea-oaylleeaght as baagh-oaylleeaght. Er son cooishyn argidoil, hie yn clein er-ash gys Divlyn ec jerrey ny bleeaney 1880, as ad nyn gummal ec y toshiaght ayns çheshvean y valley, as ny yei ayns fo-valley Binn Éadair (Howth). Ayns Jerrey Fouyir 1881, hoshee Yeats reesht gynsagh ayns Erasmus Smith High School, Divlyn. Va seyrlan yn ayr echey soit faggys da'n scoill as cheau William ram traa ayn, as haghyr eh er ram ellyneyryn as screeudeyryn y valley. Hoshee eh screeu feeleeaght 'syn amm shen, as 'sy vlein 1885 va ny kied daanyn echey, chammah as traaght lesh yn enmys The Poetry of Sir Samuel Ferguson, soilshit magh 'sy Dublin University Review. Eddyr ny bleeantyn 1884 as 1886, v'eh goll dys Scoill Moirvaljagh yn Ellyn—Colleish Ashoonagh Ellyn as Kiaddey jiu—er Straid Cheeill Darey. Va ny kied obbraghyn echey screeuit echey as eh shiaght bleeaney jeig d'eash, as t'ad cur stiagh daan 'syn earroo ta cleaynnit ayns aght Percy Bysshe Shelley ta jannoo cur sheese er druaightagh ta soiaghey seose e stoyl reeoil 'syn Aishey Veanagh. T'ad obbraghyn elley ym amm shoh na draght cloie lesh aspick, maynagh, as ben ta currit ass lieh ny paganaght eck liorish bochillaghyn ynnydagh, chammah as daanyn graih as lyreeyn skeeallagh er reejeraghyn mean-eashagh Germaanagh. Va ny h-obbraghyn leah cadjincliaghtit as, rere y cremeyder Charles Johnson, neu-Yernagh dy bollagh, as ad çheet magh ass dullyr tallaghagh mooar ashlishyn dy baghtal. Faagail magh dy row obbyr leah Yeats bunnit er Shelley, Edmund Spenser, as er focklaghey as daaghey ronniaght roie-Raphaelagh, chass eh dys feayn-skeealleydaght as beeal-arrish Yernagh, as screeunyn William Blake. Ayns e henneraght chur eh bwooise da Blake as ren eh cur sheese er myr nane jeh ny fir keirdey ard-ghooagh Yee quoi dooyrt firrinysyn mooarey da clein beg.

Hyndaa yn clein gys Lunnin 'sy vlein 1887. 'Sy vlein 1890, va'n Rhymers' Club—possan bardyn Lunninagh va goll ny quail ayns thie oast er Straid Fleet gys daanyn dy aaloayrt—co-vunnit ec Yeats lesh Ernest Rhys. Ny s'anmey va'n çheshaght enmysit myr y Tragic Generation (Gientyn Doo-skeealagh) as va daa heihys daaneyn soilshit magh oc: yn chied 'sy vlein 1892, as reesht 'sy vlein 1894. Va Yeats co-obbragey Edwin Ellis er y chied cur magh creaghnit jeh obbraghyn William Blake, as 'syn obbraghey ren eh aa-eddyn magh er y ghaan Vala, or, the Four Zoas. Ayns traaght jeianagh er Shelley, screeu Yeats, Ta Prometheus Unbound aalhaiht aym... as ta mee credjal dy vel ynnyd smoo er lheh echey na va mee credjal roish mastey lioaryn casherick y dowan.

Va sym mooar ec Yeats 'syn 'yssaght, spyrrydoilaghys, ghruaiaghtys, as 'syn astroaylleeaght. Lhaih eh dy rheamyssagh ny cooishyn shoh er feie e theihill as v'eh cleaynit liorish screeunyn Emanuel Swedenborg. Cha foddey er ash as 1892, screeu eh: Mannagh vel y druaightys my heer-studeyrys, cha beagh mee abyl fockle erbee yn lioar er Blake dy screeu, ny cha beagh The Countess Kathleen screeuit aym. She yn seihll oaylyssagh cree er chooilley red ta jeant aym, ta smooinaghit aym, as ta screeuit aym. Va'n sym oaylyssagh echey—chur studeyrys y Hindooghys, fo stiurey y Yeesoo Mohini Chatterjee, as yn 'ysseraght, ardsmooinaght da Yeats—croo cooid mie vun ny feeleeaght jeianagh echey. Ta beggan cremeyderyn ceau magh ny cleaynaghyn shoh er y fa dy vel credjaltys toiggaltagh ry-laccal, ansherbee. Unnaneagh, va W. H. Auden cremmey y reayrtys shoh jeh obbyr Yeats myr shilley trei-hrimshagh jeh dooiney aasit ta cummalit lesh trustyr y ghruaightys as ommidjys ny h-Injey.

V'eh The Isle of Statues ny chied ghaan trome-cheeallagh ec Yeats, obbyr yindyssagh va Edmund Spenser gowit myr cummey bardoil y ghaan. Va'n daan soilshit magh 'sy Dublin University Review, agh cha row eh aa-hoilshit magh derrey'n laa shen. V'eh yn lioaran Mosada: A Dramatic Poem (1866) ny chied clou magh ny lomarcan echey as eh jeant sheose jeh 100 coipyn eeckit liorish yn ayr echey. Va'n çhaglym The Wanderings of Oisin and Other Poems (1889) y heet er, as eh reaghey straih ronniaght veih ny mean-1880yn. Ta'n daan enmyssit foddey goaill stiagh, rere focklyn y veashnyseyr R.F. Foster, enmyn neuvaghtallagh Gaelgagh, aaloayrtysyn ard-yindyssagh [as] ryddim farraghtagh ta anchasley dy croutagh tra dy vel y daan immee trooid y tree rheynnyn echey.
 We rode in sorrow, with strong hounds three,
 Bran, Sgeolan, and Lomair,
 On a morning misty and mild and fair.
 The mist-drops hung on the fragrant trees,
 And in the blossoms hung the bees.
 We rode in sadness above Lough Lean,
 For our best were dead on Gavra's green.

Ta The Wanderings of Oisin bunnit er lyreeyn Feniaght ny feayn-skeealleydaght Yernagh as t'eh cowrey magh cummaght y Reejerey Samuel Ferguson as ny bardyn roie-Raphaelagh. Va Yeats gobbyr er feie daa vlein er y ghaan shoh, as v'eh nan jeh ny h-obbraghyn veih'n amm shen nagh row jiooldit echey ayns e henndiaght. Ta Oisin fosley-raa gys nane jeh ny cooishyn smoo scanshoil echey: yeearreeaght seihill y srsmooinaght harrish yeearreeaght seihill y jantys. Ny yei yn obbyr shen, cha ren Yeats eab er daan foddey reesht 'sy theihll. V'ad graih as redyn oaylyssagh ny folliaghtagh mooar-chooishyn ny daanyn leah echey, lhied as Poems (1895), The Secret Rose (1897), as The Wind Among the Reeds (1899).

Rish ny bleeaney 1885, va laue ec Yeats ayns bunneeaght Oardagh Hermetagh Ghivlyn (Baarle: Dublin Hermetic Order). Va'n chied çhaglym ny hoie er 16 Mean Souree, as va Yeats ny chaairliagh ayn. 'Sy vlein keddin va crouw Jeesooagh Ghivlyn foshlit ayns co-whingaghey lesh Brahmin Mohini Chatterjee, quoi haink veih'n Çheshaght Yeesooagh ayns Lunnin dy leaghtey. Deaisht Yeats rish e chied séance 'sy vlein ny yei. Ny s'anmey, va laue mooar ec Yeats 'sy Çheshaght Yeesooagh as 'sy hermeteeaght as ayns rose-chrossaghys femblagh y Golden Dawn. Car séanceyn veih'n vlein 1912, va spyrryd enmyssit myr Leo Africanus gra dy vel eh ny Ghaemon Yeats ny yn noi-hene, as eh cur ardsmooinaghtyn da beggan sheiltynysyn.Per Amica Silentia Lunae. V'eh lhiggit stiagh 'sy Golden Dawn ayns Mee Vayrnt 1890 as ghow eh yn jarroo-raa pishagagh Daemon est Deus inversus—çhyndaait myr T'eh yn Jouyll na Jee ynvaartit ny Ta drogh spyrryd ny yee aahoilshaghit. V'eh ny hroggeyder son çhiamble Isis-Urania ny sheshaght scarree, as hugg eh stiagh e naim George Pollexfen, Maud Gonne, as Florence Farr. Shaghrey magh dy vel amvlass echey lesh ny craueeaghtyn foayssagh as dogmagh bunnit er cultys persoonid, v'eh cleaynit huc ny deiney v'eh çheet nyn guail ayn. Va laue echey ayns strepaghyn yn Oardagh, chammah lesh Farr as lesh Macgregor Mathers, agh va laue mooar echey ayns yn oardagh tra dy vel Aleister Crowley shiaullit ec Mathers dy goaill aahellooderys er scudlagh y Golden Dawn rish Battle of Blythe Road. Ny yei brishey sheose y Golden Dawn as e scryssey magh ayns ram possanyn beggey elley, hannee Yeats lesh y Stella Matutina derrey'n vlein 1921.

'Sy vlein 1899, haink Yeats ny whail lesh Maud Gonne, eirey-neen as ben ashooneyragh va tree bleeaney as feed d'eash. Va Gonne hoght meeghyn jeig ny s'aa na Yeats as ny s'anmey dooyrt ee dy haink ee ny quail lesh Yeats as eh ny scollag ellyn daahit lesh peint. Va'n daan The Isle of Statues cur moylley mooar jee, as lesh shen, va ainjys lesh shirrit eck. Haink doal-ghraih er Yeats lesh yn aalinid as yn aght brynt eck, as va eiyrtys trome-cheeallagh as foddey farraghtyn eck er yn 'eeleeaght as heihll echey ny lurg shen. Jeeaghyn ny yei er ayns ny bleeantyn jeianagh, dooyrt eh er lhiam hugg ee [Gonne] stiagh gys my heihll ny laaghyn shen—honnick mee cre va ny lhie er y thalloo, unnane—meanagh y scaavreckey, sheean myr ta çheet magh ass gong Burmagh, tharmane marrooagh lesh fo-noteyn taitnyssagh. Hannee graih Yeats neu-aalhiasit, by vooar y lhiastid echey 'syn ashoonaghys eck 'sy chooish. V'eh yn un hooree echey ec y traa shen na'n sooree lesh Olivia Shakespeare, quoi haghyr eh urree 'sy vlein 1896, agh v'ad scarrit rish y cheilley blein ny yei. 'Sy vlein 1895, ren eh keayrt er Gonne ayns Nerin as geearree ry-phoosey, agh v'eh jiooldit. Dooyrt eh ny s'anmey dy row yn poynt shen ny toshiaght er trubbylyn y heihill echey. Ren Yeats tree keayrtyn ny smoo er Gonne as eh geearree ry-phoosey: ayns ny bleeantyn 1899, 1900 as 1901. Yiool ee dagh treealtys echey, as 'sy vlein 1903, da'n scoagh echey, phoose ee rish yn ashooneyder Yernagh yn Ard-chaptan John MacBride.

Hannee caarjys Yeats lesh Gonne, ansherbee, as ayns Paarys 'sy vlein 1908 va'n mooinjerys cooilleenit oc fy yerrey.Ren nane jeh ny graihderyn echey cur sheese er y haghyrt shen: Va bleeantyn foddey y treishteilys eeckit 'sy yerrey. Cha row Yeats cha ennaghtagh, as ny s'anmey, dooyrt eh dy vel doo-skeeal ny bwoidiaght ny sheer-voidynoilaght yn annym. Cha daink çheet gys kione gys keim noa er y vooinjerys oc ny yei ny h-oie ry-cheilley. Giare ny yei shen screeu Gonne gys y vard as ee cowraghey, faagail magh y cooilleeney corpagh, cha row ad abyl goll er oaie myr v'ad: Va me guee dy vel y saynt foalley goit ass y ghraih t'aym lhiat, y chree, as mee ayns graih royd, va mee gueeas ta mee foast guee dy vel y saynt foalley goit assyd myrgeddin. Derrey ny bleeaney 1909, va Gonne cur screeunyn gys Yeats as ee cur moylley da'n vondeish ta currit da ellyneyryn ta faagail jeh keintys. Begnagh feed bleeaney ny yei va Yeats aachooinaghey er yn oie lesh Gonne 'sy ghaan A Man Young and Old:

 My arms are like the twisted thorn
 And yet there beauty lay;
 The first of all the tribe lay there
 And did such pleasure take;
 She who had brought great Hector down
 And put all Troy to wreck.

'Sy vlein 1896 va Yeats currit er enney da'n Ven Gregory liorish y cho-charrey oc Edward Martyn. Chur Gregory creeaght er ashoonaghys Yeats, as v'ee shickyraghey er freayll screeu er e chooid drama. Ga dy dy row cummaght y chosoyley Frangagh ry-akin 'syn obbyr echey, chur Yeats ooilley d'arrey er cummal lesh enney Yernagh, as va'n cleaney shoh aaniartaghit lesh y chiangley echey lesh giennaghtyn noa ughtaryn Yernagh ny s'aa. Myrane lesh Gregory, Martyn, as screeudeyryn elley, lhied as J. M. Synge, Sean O'Casey as Padraic Colum, va Yeats freggyrtagh son bunneeaght ny gleashaght Aavioghey Lettyragh Nerin. Magh jeh ny screeudeyryn crootagh shoh, va'n cooid smoo jeh'n gharrey çheet magh ass obbyr ny glareyderyn scoillaragh as ad feddyn magh shenn-skeealyn as feeleeaght Oshinagh as tradishoon nyn arraneyn theayagh. V'eh Douglas Hyde—ny s'anmey v'eh ny chied eaghtyrane Nerin—nane jeh ny fir smoo trome-cheeallagh jeu, as va moylley mooar currit da'n obbyr echey, Love Songs of Connacht.

'Sy vlein 1899, va'n Irish Literary Theatre (Theater Lettyragh Nerin) bunnit ec Yeats, y Ven Gregory, Martyn as George Moore dy chloie as dy haishbyney draamaghyn Celtiagh as Yernagh. Va ard-smooinaghtyn yn Abbey çheet magh ass y theater avant-garde Frangagh, quoi va geearree eaghtyrys y screeudeyr cloie, harrish y chloieder-reireyder à l'anglais, dy hirrey. Va fogrey polasee y phossan, screeuit liorish Yeats hene, gra Ta shin geearree lurg lught eaishtagh neuchleaynit as kiaddagh ta ynsit dy eaishtagh liorish y fargagh oc son raatys... as y seyrsnys dy yannoo prowaltys nagh vel ry-gheddyn ayns ny theateryn Hostyn, as mannagh vel ayn cha nod gleashaght noa ayns ellyn ny lettyraght çheet er y hoshiaght.

Hannee yn possan gobbyr er feie daa vlein agh cha row eh rahoil. Ansherbee, va'n Irish National Theatre Society (Sheshaght y Theater Ashoonagh Nerin) bunnit ec y phossan, as eh gobbraghey lesh daa vraar Yernagh lesh taghyrt theateragh, William as Frank Fay, y scrudeyr vaghtal Annie Elizabeth Fredericka Horniman, as ard-ven cloieder y West End Florence Farr. Va'n possan kiaddeyderyn shoh jargal, myrane lesh J. M. Synge, thie as thalloo y chionnagh ayns Divlyn as yn Abbey Theatre dy 'osley er 27 Nollick 1904. Va Cathleen Ní Houlihan liorish Yeats as Spreading the News liorish y Ven Gregory taishbynit er y chied oie. Hannee laue Yeats 'syn Abbey derrey laa e vaaish, myr oltey yn ving as myr screeudeyr cloie sheelaghtagh. 'Sy vlein 1902 va Dun Emer Press bunnit echey dy hoilshey magh obbraghyn liorish screeudeyryn va kianglt lesh yn Aavioghey. Va'n colught shoh aaenmyssit myr Cuala Press 'sy vlein 1904 as, lesh ardsmooinaght ny Gleashaght Ellyn as Keird, v'eh geearree obbyr y lurg da laueyn Yernagh ayns crooaght nheeghyn aalin. Veih'n traa shen derrey dooney y cholught 'sy vlein 1946, va ny smoo na 70 enmyssyn (48 jeu ny lioaryn liorish Yeats hene) soilshit magh ec y cholught.

'Sy vlein 1913, haghyr Yeats er y vard Americaanagh aeg Ezra Pound. Haink Pound gys Lunnin dy heet ry-cheilley lesh yn 'er ny shinney, as Pound er chredjal dy vel Yeats ny un vard ta feeudagh da studeyrys trome-chooishagh. Veih'n vlein shen derrey 1916, cheau ad ny geuraghyn ayns Stone Cottage ayns Keyll Ashdown, as Pound gobbyr myr scrudeyr da Yeats. Hoshee yn mooinjerys lesh toshiaght creoi neayr's va soilshey magh ronniaght Yeats lesh caghlaaghyn gyn ughtarys reaghit liorish Pound ayns yn earishlioar Poetry. Va ny caghlaaghyn shen aahoilshey amvlass Pound son prosoid Victorianagh. V'eh ny chummaght ny smoo jeeragh na'n schoillaraght er cloiaghyn Shapaanagh Noh goit liorish Pound ass ben hreoghe Ernest Fenollosa, as eh cur kiaddey da Yeats son cloie ooaslagh v'eh geearree screeu. V'eh At the Hawk's Well ny chied ghrama echey bunnit er Noh, as va'n chied ghraght aaloayrt gys Pound ayns Jerrey Geuree 1916.

'Syn obbyr leah echey, trooid prose ooaslagh Yeats haink ard-smooinaghtys y voddagh Yernagh as aggindys sooill y ghooney er boghtinys as fuillaghtagh. Ansherbee, ren Yeats aa-howse jeeyl er yn ymmyrkey echey lesh çheet magh gleashaght meeammyssagh mastey rang mean-eeghtyragh y lught baljagh Catoleagh. Ta'n currym jeeragh noa lesh y pholitickaght ry-gheddyn 'sy ghaan September 1913, lesh y staayney ard-ghooagh ayn Romantic Ireland's dead and gone / It's with O'Leary in the grave. Ta'n daan ny hoiagh da ny failleyderyn Divlynagh va laue oc ayns Glassey Magh y lught obbyr ny bleaney 1913 as ad nyn gummal seose eiyrtysyn James Larkin as eh geearree reaghey gleashaght lught obbyr Nerin. 'Sy staayney Easter 1916 (All changed, changed utterly / A terrible beauty is born) ta Yeats jeeaghyn er yn 'ailleil echey dy ghoaill rish toilçhinyn fir toshee er Irree magh ny Caisht, rere yn ymmyrkey echey da'n chooylrey as bea oc.

'Sy vlein 1916, va Yeats 51 vlein d'eash, as v'eh slane kiarit ry-phoosey as eirey dy yannoo. Haink y treealtys jerrinagh echey da Maud Gonne ayns sourey ny bleeaney 1916. 'Sy vaght echey, v'ee ny ven phoost neu-chooie, er y fa dy row shennaghys roortys irree magh politickoil er rouyl eck, chammah as straih episodeyn craghoil persoonagh ayns ny bleeantyn shoh roish e seihill, goaill stiagh cleayney chloroform as poosey corragh lesh John MacBride, irreyder magh Yernagh va currit gys baase er son e phaart ayns Irree magh ny Caisht. Ta R. F. Foster goaill tastey dy row yn treealtys jerrinagh ec Yeats bunnit ny smoo er keeall churrym na er yeearree jeelys Gonne ry-phoosey. Ren Yeats y treealtys er aght neuhymoil, lesh coardailys kianglagh, as v'eh jerkal as geearree ee dy obbal. Rere Foster, tra chur Yeats y treealtys ry-phoosey dy cooie da Gonne, as tra dy row yn treealtys jiooldit liorish Gonne, cheaghil e smooinaghtyn dy tappee gys yn inneen eck. Va Iseult Gonne ny nah paitçhey ec Gonne as Lucien Millevoye, as ec y traa v'ayn, v'ee un vlein as feed d'eash. Va seihll trimshagh eck derrey'n traa shen. Va Iseult gientit myr eiyrtys corp e braar giare-heillagh eck dy aaghoaill, as ayns ny kied bleeantyn y theihill eck v'ee currit er enney myr inneen vraarey doltit ny mayrey eck. V'ee deinit liorish y lhiass-ayr eck as ee un vlein jeig d'eash, as haink urree dy ve ny roieder gunnaghyn son Armee Phobblaghtagh Nerin (IRA). Ren ee treealtys da Yeats as ee queig bleeaney jeig d'eash. Mee ny ghaa ny yei toshiaght Yeats gys Gonne, ren y vard treealtys gys Iseult, agh dob ee. Ayns e henndiaght, dooyrt Yeats dy row yn traa shen ny nah amm echey, as denee eh jeh carrey quoi mish, nagh vel mee jargal ommidan dy yannoo assym.

Ayns Mean Fouyir ny bleeaney shen, ren Yeats treealtys da George (Georgie) Hyde-Lees (1892-1968), as ee kiare bleeaney as feed d'eash ec y traa shen. Haghyr Yeats urree trooid kiarkil druaightagh. Hoie Hyde-Lees lesh y treealtys dyn wooise ny caarjyn eck, as v'ad poosit ry-cheilley er 20 Jerrey Fouyir. Va'n poosey ny speeideilys, dyn y wooise da'n anchaslys eash v'eddyr oc, as dyn y wooise da corree arrys as sneih-aigney Yeats car mee ny molley. Ec y traa shen, screeu George da Yeats Choud's ta shiu marroo, bee yn sleih gra fo ny sooree ayd, agh bee red erbee raait liorym, er y fa dy bee mee smooinaghey er y voyrn vooar ayd. V'ad er ruggaghtyn daa phaitçhey, Anne as Michael.

Rish ny kied bleeantyn y phoosey, v'eh as george goaill greme ayns form screeudeyrys seyr-obbragh, as George cur fys er ram spyrrydyn as stiuragyn ennagh, as ad enmyssit myr Ynseyderyn oc. Va ny spyrrydyn cur cummyn da corys cowraghyn as shennaghys co-chast as folliaghtagh, quoi va bishaghit rish prowaltysyn lesh coryn taaue-neeal as taishbynys caghlaaghyn, cughlinyn, as gyreyn. Cheau Yeats dy liooar traa aarlaghey y stoo shen da'n clou magh A Vision (1925). 'Sy vlein 1924, screeu eh gys y hoilsheyder magh echey, T. Werner Laurie: Credjym, dy vel mee molley as mee smooinaghey dy vel y lioar shoh ny lioar ny lioaryn aym.

Ayns Mee ny Nollick 'sy vlein 1923, va Aundyr Nobel ayns Lettyraght bronnit er Yeats, as ren eh eiyrtys mooar dagh red y yannoo rere y taghyrt shen. Va eie vie echey er towse cowreydagh dy chosneyder Yernagh bleeandyn giarey lurg seyrsnys Nerin, as ren eh eiyrtys cur geill er lheh da'n fys shen ec dagh cooish. Chur eh stiagh ny focklyn I consider that this honor has come to me less as an individual than as a representative of Irish literature, it is part of Europe's welcome to the Free State. (Ta mee coontey dy vel yn onnor shoh er heet hym ny sloo myr dooiney lomarcan agh myr dooiney reiht jeh lettyraght Nerin, t'eh ny chooid jeh failt ny h-Oarpey er y Steat Seyr.) Ren Yeats ymmyd jeh'n leaght ghoaill ec Undinys Reeoil ny Soolynn dys eh hene dy ghiootal myr vergeyr yn ashoonaghys Yernagh as y teyrsnys cultooragh Yernagh. Myr dooyrt eh, Va ny theateryn ayns Divlyn nyn dhieyn follym v'er maill ec colughtyn troailtagh Sostynagh, as va cloiaghyn Yernagh as cloiederyn Yernagh er nyn laccal ain. Nar ren shin smooinaghtyn er ny cloiaghyn shen, ren shin smooinaghtyn er dagh red va romansagh as bardoil, myr va'n ashoonaghys v'er eam ain-yn ashoonaghys v'er eam ec dagh sheeloghe ayns traaghyn tarmestey-jeh'n torçh romansagh as bardoil. Haghyr bishaghey mooar ayns creckyn e lioaryn, myr va ny soilsheyderyn echey (Macmillan Publishers) lurg y chooid smoo y yannoo jeh'n toilsheydaght. Va argid echey da'n chied cheayrt, as v'eh jargal e feeaghyn dy aayeeilley myrane lesh feeaghyn e ayr.




#Article 208: Manga (2097 words)


She cummey caslys-skeealyn Shapaanagh .   Haink rish y chummey shoh trooid cur ry-cheilley cummaghyn ellyn ukiyo-e as aghtyn jallooaghey har mooir.  Haink manga dys y chummey jeianagh beggan lurg y Chaggey Mooar II, agh ta shennaghys liauyr oc ayns ellyn Shapaanagh shinney.

Ayns Yn Çhapaan, ta sleih dy dagh eash lhaih manga,.  Er y fa shen, ta rheaym cooishyn mooar ec manga, goaill stiagh contoyrtys, graih, spoyrt as gammanyn, drama shendeeagh, aitt, far-skeealaght sheanse, sheiltynys, folliaght, scoagh, çhibbag as dellal.  Neayr’s ny 1950yn, ta manga er jeet dy ve ny rheynn scanshoil jeh’n çhynskyl soilshaghey magh Shapaanagh, as margey jeh mysh 481 billioon yen ec ayns yn Çhapaan ayns 2006 (mysh £2.3 billioon).

Nish, ta manga çheet dy ve ny smoo ennoil harrish y teihll.

Er y fa dy nee cummey Shapaanagh eh, ta manga goll er lhaih veih jesh dys toshtal, dagh duillag as dagh kerrin.  Ec y toshiaght, tra v’ad aahoilshaghey manga ayns America as çheeraghyn Europagh, ren soilsheyderyn caghlaa shen dys yn aght cliaghtagh y Sheear.  Agh cha row shen mie lesh ard-jeeaneyderyn manga, as nish ta ymmodee soilsheyderyn freaylley yn aght Shapaanagh.   Son y chooid smoo, plaiyntyn bentyn rish daa chooish.  Y chied, shen dy vel çhyndaa myr shen tarmestey kiarail yn ellyneyr.  Myr sampleyr, caghlaa peiagh veih jeshagh dys toshtalagh; ny keayrtyn foddee shen tarmestey cosoyley ‘sy skeeal (ayns , ta sleih jannoo curteish Nazi lesh ny armyn toshtal).  Y cooish elley, shen dy vel çhyndaa jannoo reddyn quaagh.  Myr sampleyr, beagh claare-ogheragh ny focklyn dreeym er oaie.

Bun y fockle manga, she jalloo teaymagh.  Ghow sleih toshiaght jannoo ymmyd cadjin jeh’n ‘ockle shoh  anmagh ‘sy 18oo eash, bentyn rish obbraghyn Santō Kyōden (my sampleyr, Shiji no yukikai  ayns 1798),  Manga hyakujo liorish Aikawa Minwa (1814).  Ayns y Hokusai manga ennoil va ymmodee caslyssyn veih lioar-obbyr yn ellyneyr ennoil ukiyo-e Hokusai. Ymmyd jeianagh jeh’n ‘ockle, ta’n kied recortys jeh liorish Rakuten Kitazawa.

Bun shinney manga as fys er ayn, she caslyssyn veih anmagh ‘sy 8oo eash.  Hie ad er feddyn ayns 1935 ayns y Çhiamble Hōryū ayns Nara, er cooyl caabyryn y mullagh.

Ren monnaghyn Buddagh tayrn caslyssyn er scrollaghyn pabyr foddey er dy henney.  Yn obbyr as enney share er, she’n chied jeh kiare Chōjūgiga (, Fer-jallooyn jeh ein as beiyn) liorish monnee Sōjō Toba.  She skit eh, ta soilshaghey beiyn gymmyrkey myr monnee.  .  'Syn 13oo eash, ghow ad toshiaght boallyn y yesheenaghey lesh jallooyn jeh beiyn as bea lurg baase.  'Sy 16oo eash cur hug ad grainney foiee da’n chummey shoh.

Veih y 17oo eash, ren grainnaghyn foiee goaill stiagh cooishyn veih bea aashagh dys an-ghraaghys, as va lhaihderaght cadjin oc.  Ta’n hokusai manga gyn skeeal resoonagh, agh t’ad cur dooin skell jeh sheshaght as cultoor Shapaan anmagh ‘syn Eash Edo.

Lurg jerrey y reill sakoku (obbal sleih çheet stiagh ny goll magh ass yn Çhapaan), haink cummaght soilshaghey magh Heear er yn Çhapaan.  Chammah’s saaseyn clou noa as ny share, haink stiagh cartoonyn craidoilagh Heear, goaill stiagh Punch as Tôbaé liorish Georges Ferdinand Bigot, chammah as scheimyn aitt Americanagh myr obbyr Richard Outcault as Rudolph Dirks.  Ayns 1905 hug er bun Kitazawa Rakuten yn earishlioar Tokyo Puck, as ayns 1932 hug er bug eh y chied scoill cartoonyn ‘syn Çhapaan.

Hug y reiltys lhiettalyssyn er, agh hie er manga myr shen derrey y Chaggey Mooar II.  Er y chaggey, hug er bun y reiltys y sheshaght manga Shin Nippon mangaka Kyōkai, son ymmyd manga myr propaganda.

Er lesh screeudeyryn shennaghyn, hug daa obbyr cummaght er manga jeianagh: shennaghys ellyn as cultoor yn Eash Meiji, as taghyrtyn car as lurg y tannaghtyn ayns yn Çhapaan yn SUA.  Ta arganeys ayn mychione trimmid y daa obbyr ‘sy chooish.

Ren sidooryn Americanagh cur lhieu claaraghey çhellveeish, scheimyn aitt, cartoonyn as filmyn bio-chaslyssagh (er lhieh adsyn liorish Disney), agh myr ta screeudeyryn elley  cur trimmid er, va shennaghys ellynagh lajer ec yn Çhapaan hannah.  Haink manga magh ass mestey y ghaa.

Beggan lurg y chaggey, ec y traa dy row yn Çhapaan aahroggal y sthie-hroggalys eck, haink rish ymmodee soilsheyderyn beggey.  Va ram crootaght ellynagh liorish ellyneyr manga myr Osamu Tezuka as Machiko Hasegawa (Sazae-san) .  Y fer smoo cummaghtagh, she Osamu Tezuka (1928-1989) v’eh.  Va cummaght er liorish cartoonyn Disney leah as filmyn expressionist Germaanagh as Frangagh.  Ren eh croo bun manga jeianagh, chammah as y çhymskyl anime.  Yn ard-obbyr echey, she Tetsuwan Atomu, Breneen Niartal, ga dy hug ad yn ennym Guilley Astro er ayns ny Steaytyn Unnaneysit.  Ta ard-jeeaneyderyn Shapaanagh cur Manga no Kami Sama da, dy ghra myr shen, “Jee Manga”.  

Eddyr 1950 as 1969, haink rish lhaihderaght ny smoo as ny smoo ec manga, as daa ghenre mooar echey: manga shōnen kiarit son guillyn, as manga shōjo kiarit son inneenyn.  

Ayns 1969, ghow toshiaght possan dy h-ellyneyryn manga bwoirrin, as hug sleih Y Possan Blein 24 oc (mychione ennym Shapaanagh 1949, as y chooid smoo jeu ruggyree ‘sy vlein shen).    V’ad goaill stiagh Hagio Moto, Riyoko Ikeda, Yumiko Oshima, Keiko Takemiya, as Ryoko Yamagishi as va shen taghyrt mooar da ellyneyryn manga bwoirrin.   Lurg shen, va’n chooid smoo jeh manga shōjo goll er tayrn liorish bwoirrin da inneenyn as mraane aegey.  Neayr’s 1975, ta manga shōjo er daase kuse dy fo-genreyn harrish y cheilley goaill stiagh graih (redisu レディース), ard-veneniagh (redikomi レディコミ) as “caslys-skeealyn vraane” (josei 女性).

Ayns manga shōjo jeianagh, ta graih ny chooish mooar as skeealyn hene-enney screeut mygeayrt eck. Ta’n genre ard-beneniagh er daase yn eie dy vel possanyn (sentai) dy inneenyn gobbraghey ry-cheilley, myr sampleyr, ayns y straih ennoil Sailor Moon (Bishōjo Senshi Sērā Mūn: Inneen Caggey Waagh “Shiaulteyr Eayst” ) liorish Naoko Takeuchi. 

Manga shōnen, chammah as manga son deiney (seinen), t’eh bentyn rish cooishyn myr aitt slapstick, onnor, as ny keayrtyn, keintys.  Ta cooishyn myr çhaghnoaylleeaght, spoyrt, ellynyn caggoil as contoyryssyn lheihll cadjin.  Skeealyn as feinagh ny lomarcan ayn, myr Superman ny Batman, cha row ad cho ennoil as dy row ad ayns yn Heear. 

Ta ellyneyryn manga (mangaka) cliaghtit rish obbraghey marish cooneyder ny ghaa ayns seyrlan beg, as beagh coardailys eddyr eshyn as reagheyder croo ec sheshaght-ghellal soilshaghey magh traghtee. My ta straih manga ennoil dy lioar, beagh ad jannoo anime jeh chammah, foddee.  Ny keayrtyn, ta mangaka jannoo manga mychione fillym cloiet ny bio-chaslyssagh t’ayn hannah .

Ayns yn Çhapaan, shimmey caa t'ayn my by vie lhiat ve dty vangaka.  Chammah as yeearree startey ta çheet lhiat, foddee oo goaill caa dy obbraghey ayns seyrlan manga myr aundyr ayns co-hirrey tayrn, myr sampleyr.  Beagh oo goaill toshiaght myr cooneyder da mangaka toshiaghteyr ayns fwirran vangaka ta rahoil hannah.  Lurg tammylt, beagh goll er ardjaghey ayns y ‘wirran, as goaill caa dy yannoo obbyr er dty halee manga hene, foddee.

Son y chooid smoo, ta manga goll er clou myr doo-as-bane, er lhimmey jeh jalloo daahit er y choodagh., ga dy vel manga slane-daahit ayn. .  Ayns yn Çhapaan, dy cliaghtey, ta manga goll er cur magh myr earishlioaryn, 100-1000 duillag, as ad neugheyr.  T’ad goaill stiagh ymmodee skeealyn ec yn un traa, un episode jeh dagh skeeal ayndaue, as beagh ad goll er ayns y nah ym-lioar.  Er y fa dy vel quallid y chlou as y phabyr boght, t’ad ry-cheau ersooyl lurg lhaih, myr pabyr-naight.  Ny earishlioaryn smoo ennoil, t’ad goaill stiagh Shōnen Sunday (neayr’s 1959) as Big Comic (neayr’s 1968) liorish soilsheyder Shogakukan, Shōnen Magazine (neayr’s 1959) liorish Kodansha as Shōnen Jump (neayr’s 1968) liorish Shueisha. Ayns sourey 2007, va 266 earishlioaryn manga goll er soilshaghey magh, as mysh 100,000 duillag ec y clane .  Ta earishlioaryn manga jannoo mysh 70% jeh margey manga yn Çhapaan.

My beagh skeeal ennagh mie er lheh lesh sleih, beagh ad çhaglym ny cabdillyn clouit hannah, chammah as kuse dy chabdillyn loggyr noa, as clou ad myr lioar coodagh bog.  T’ad cur tankōbon dauesyn, as ta quallid feer share oc, son çhaglym as tashtey.  

Neayr’s mysh 2004, ta manga ry-gheddyn ayns cummey bun-earrooagh, myr sampleyr, er çhellvane laue.  Ta costys beg oc (mysh 40-60 Yen, shen mysh 20 ping), as ta ymmodee millioon eam ‘sy vlein hannah.  Dy dooghyssagh, ta manga eddyrlhieen ayn foast, jeant liorish ard-jeeaneyderyn ny ellyneyr aeg ta goaill toshiaght.

Ta Dōjinshi ny lioaryn manga ta goll er cur magh liorish soilsheyderyn beg, çheumooie jeh’n vargey traghtee mooar.  Ta cruinnaghtyn dōjinshi ayn er-nyn-son, myr sampleyr, Comiket, cruinnaght smoo y teihll as ny smoo na 510,000 sleih çheet harrish 3 laghyn.  Ta kuse jeu nyn skeealyn noa, agh ta cooid mooar jeu nyn arrishyn, ny jannoo ymmyd jeh karracteyryn jeh manga ny anime ennoil.  Ta kuse dy dōjinshi goll er skeeal straih ennagh, croo skeeal noa as ny karracteyryn jeh ayn.  Ayns 2007, va’n margey dōjinshi goaill erskyn 27.73 billioon yen (134 millioon punt).

Ga dy nee cummey Shapaanagh eh, ta manga noa ayn ayns çheeraghyn elley, er lheh ayns y Taiwaan, Yn Çheen as Yn Chorea Yiass.  Ta cummaght mooar ec manga er cummaghyn myr manhua Sheenagh as manhwa Koreagh. Ayns Y Rank, ta la nouvelle manga ayn, as eshyn ny chummey bande dessinée as blass manga echey.

Ayns yn Europey, va’n tradishoon Frangagh bande dessinée ayn, as myr shen, v’eh aashagh goaill stiagh manga ‘sy tradishoon ard-ellyn. Ta ellyn Frangagh er ngoaill eieyn veih ellyn Shapaanagh neayr’s yn 19oo eash (Japonisme).

Myr sampleyr, ta ym-lioaryn 6 as 7 jeh Gunslinger Girl liorish Yu Aida mychione inneen cyborg, dy row ny caillin ballay roish, as Petruchka yn ennym v’urree. Ta’n clou magh Asuka goaill stiagh traaghtys mychione y ballay Petruchka liorish Igor Stravinsky, v’er ny cloie son y chied keayrt ayns Paarys ayns 1911. Agh cha nel lhaihderaght Frangagh lhiettit da sleih mullee ellynagh. Ta lhaihderaght cadjin ec manga, as shen jannoo seose mysh 1/3 jeh çreck caslys-skeealyn ayns Yn Rank neayr’s 2004. 

Er lhimmey jeh Budo Magazine Europe, earishlioar mychione judo, cha row manga ayns yn Europey roish 1978.  Ec y traa shoh, ren Atoss Takemoto soilshaghey magh y fanzine Cri qui tue.  Myr cliaghtey, v’eh caghlaait jesh-toshtal son lhaih liorish sleih Europagh.  Haink rish kuse dy earishlioaryn elley, agh cha ren ad çheet lhieu.  

Ayns 1990, ren Glénat cur magh Akira lurg y fillym çheet lesh.  Ayns 1991, ghow toshiaght yn earishlioar Animeland, as haink eh dy ve ny vun kionyssagh Frangish son fys er manga.  Lurg shen, haink rish lhiegganyn çhyndaait jeh manga myr Hadashi no Gen (), as Ranma ½ liorish Rumiko Takahashi.  Haink lesh Glénat dy mie, as hug magh ad ymmodee manga elley, as ghow toshiaght soilsheyderyn elley jannoo y red cheddin.  Ayns 1995, ren y sheshaght Tonkam cur magh y chied manga Frangish rere yn aght lhaih Shapaanagh, as haink dy ve y cummey cadjin.

Ta ellyneyryn Frangish er daase nyn gummaghyn hene manga, myr sampleyr, la nouvelle manga liorish Frédéric Boilet. Ta Boilet co-obbraghey ny keayrtyn marish ellyneyryn Shapaanagh. Ta’n possan Frangish Canadagh MUSEBasement tayrn ellyn rere y cummey manga.

Chammah as y margey Frangish, ta manga goll er çhyndaa son lhaihderaghtyn ayns y chooid smoo jeh çheeraghyn Yn Europey, goaill stiagh manga Germaanish German,, Iddaalish, Spaainish, , Ollanish  as Danvargish.

Ayns yn Reeriaght Unnaneyssit, ta soilsheyderyn manga goaill stiagh Orionbooks/Gollancz as Titan Books. 

Ec y toshiaght, va anime ny s’assey da ard-jeeaneyderyn Americaanagh jannoo ymmyd jeh na manga, 
 er y fa dy row eh ny s’assey jannoo coip jeh anima as cur fo-heidlyn da na çhyndaa as cur magh tankōbon.

Agh ayns 1986, hug er bun Toren Smith Studio Proteus. V’ad gobbraghey myr çhyndaader as obbree da manga Shapaanagh, goaill stiagh Appleseed liorish Masamune Shirow as Oh My Goddess! liorish Kōsuke Fujishima, son soilsheyderyn Dark Horse and Eros Comix.  Myr shen, cha row eh er soilsheyderyn feddyn nyn obbreeyn hene ayns yn Çhapaan. Ec y traa cheddin, ghow toshiaght y soilsheyder Shapaanagh Shogakukan gobbraghey ‘sy SUA liorish y fo-heshaght dellal oc, Viz.  Foddee Viz jannoo ymmyd jeeragh jeh schlei çhyndaa as catalog Shogakukan.

Ayns 1996, hug er bun Mixx Entertainment TokyoPop son dy hoilshaghey magh manga.  Lurg shen, haink manga dy ve ny smoo ennoil, as haink rish soilsheyderyn manga noa.  Ec y traa cheddin, ghow toshiaght ym-ysseraght ny SUA loayrt er manga.  Va artyn ry-lhaih ‘sy New York Times, Time, , yWall Street Journal, as Wired.

Ta kuse dy ellyneyryn ny SUA er nyannoo obbyr as cummaght manga orroo.  Myr sampleyr, va Vernon Grant tayrn caslys-skeealyn as cummaght manga er tra v’ad ayns yn Çhapaan ayns ny 1960yn.  Ta sleih elley goaill stiagh Frank Miller as obbyr 1988 Adam Warren as Toren Smith The Dirty Pair.

Rish y 21oo eash, va kuse dy hoilsheyderyn ny SUA cur magh obbyr liorish ellynyryn Americaanagh as ad cur manga da. 




#Article 209: Braintree, Massachusetts (198 words)


Ta Braintree ny chaayr ayns Norfolk County, Massachusetts, ny Steatyn Unnaneysit. Va 33,828 cummaltee 'sy valley rere coontey-pobble ny bleeaney 2000. She Joe Sullivan meoir y valley.

Va Braintree bunnit er thalloo va clannit 'sy vlein 1625 liorish y Chaptan Wollaston, as v'eh enmyssit Mount Wollaston ec y toshiaght. Fo stiurey Thomas Morton, va'n balley aa-enmyssit myr Merry Mount. 'Sy vlein 1640, va'n thalloo aa-hoit as cochorpit myr balley, lesh ennym y valley Sostynagh Braintree currit er. Va'n thalloo shen rheynnit ayns ny baljyn beggey Randolph, Holbrook, caayr Quincy as cooid jeh'n valley Milton. Ta Braintree ny voayl ruggyree da ny h-eaghtyraneyn John Adams as John Quincy Adams, chammah as da ny steateyryn John Hancock as y Gineraal Sylvanus Thayer, Ayr West Point.

She soiaghey ny dunveryssyn anghooagh Sacco as Vanzetti 'sy vlein 1920 eh Braintree. Myrane lesh shen she soiaghey thie scuirr cho-chummeyder y çhellvane Thomas A. Watson t'ayn.

Rere Oik Coontey-pobble ny Steatyn Unnaneysit, ta'n balley 37.6 km² er eaghtyr, 36.0 km² jeh ayns thalloo as 1.6 km² ny 4.34% ayns ushtey.

Ta tree ard-scoillyn ayns Braintree: Braintree High School (scoill pobbylagh), Thayer Academy (scoill preevaadjagh), as Archbishop Williams High School (scoill preevaadjagh ny h-Agglish Raueagh).




#Article 210: Caslys-earishlioar (964 words)


She cummey caslys-skeeal Americaanagh caslys-earishlioar, as skeeal(yn) goll er harrish straih, cabdil ny ghaa ayns dagh ym-lioar jeh.  Son y chooid smoo ta’n slane daahit (neychosoylagh rish manga Shapaanagh) as jannoo ymmyd jeh scadooyn (neuchosoylagh rish ymmodee bandes dessiné Europagh).  Ta’n chummey shoh mie er enney son y skeeal ard-feniagh. 

Va sleih çhaglym scheimyn aitt myr lioaryn cho leah as 1833, as ayns 1842 va The Adventures of Obadiah Oldbuck (çhyndaa jeh “Histoire de M. Vieux Bois”) y chied hie er soilshaghey magh ‘sy Vaarle.  Cha row ad rere’n aght caslys-skeeal jeianagh, lesh bolganyn glare, agh caslyssyn as meer screeuyn foue.

Y chied lioar chaslys-skeealyn slane jeant ayns ny Steaytyn Unnaneysit, she The Yellow Kid in McFadden's Flats ve ayns 1897, as eshyn jannoo y chied ymmyd jeh’n fockle comic book (“lioar caslys-skeealyn”).  Agh cha daink caslys-earishlioaryn dy ve nyn cummey ym-fysseraght derrey ny 1930yn, lesh Famous Funnies: A Carnival of Comics,.  Er lesh screeudeyryn shennaghys, shen y chied feer chaslys-earishlioar Americaanagh; myr sampleyr, ta Goulart gra dy row eh clagh chorneilagh da nane jeh ny banglaneyn smoo vondeishagh ayns çhymskylagh soilshaghey magh earishlioaryn. 

Tra va’n tasht jeh scheimyn aitt v’ayn hannah lheie ersooyl, ghow toshiaght ny earishlioaryn leah goaill stiagh beggan obbyr noa.  Ren yn çhaglym New Fun #1 (Toshiaght Arree. 1935) mestey obbraghyn aitt, myr Pelion and Ossa as Jigger and Ginger, marish obbraghyn dramadagh myr skeealyn Heear (m.s. Jack Woods) as contoyryssyn gaue bwee. 

Ayns 1938, haink rish Superman er coodagh Action Comics #1 (Mean Souree 1938). Er chroo liorish Siegel  Shuster, v’eh ny ard-chaslys da ny ard-feniee haink lurg.  Roish daa vlein lurg shen, va possan dy straihyn ard-feniagh ec y chooid smoo jeh soilsheyderyn chaslys-earishlioaryn.  T’ad cur “Eash Airhey chaslys-earishlioaryn” ec yn eash shoh.

Lurg y chaggey, leodee ennoilid chaslys-skeealyn ard-feniagh.  Mysh 1945, ‘syn ynnyd oc, haink stiagh skeealyn aitt, scheimyn aitt rere’n aght Disney, far-skeealaght sheanse, Heearyn, skeealyn graih, as grinderys.  Er lhimmey jeh Superman, Batman, as Wonder Woman, cha row monney bree ec ard-feniee rish 1952.

Anmagh ayns ny 1940yn as car ny 1950yn, shimmey caslys-skeeal scoagh as feer loght v'ayn, as ram raghlid as fuilltaght ayndaue.  Va’n fer lhee aigney Fredric Wertham boirit mychione blass sadee as homocheintys v’oc caslys-skeealyn scoagh as ard-feniagh, er lesh, as hug magh eh y lioar Seduction of the Innocent myechione. Kyndagh rish shen, va croshaid moralagh ayn, goaill stiagh tastey y Senate Subcommittee on Juvenile Delinquency, as kyndagh rish shen, leodee y çhynskyl dy trome.  Yn eiyrtys, she’n Comics Code v’eh, ayns 1954, jeant liorish y çhynskyl hene.  Hug y coad shoh lhiettalyssyn lajer er cooishyn, skeealyn as ny foddee ad tayrn.  Lurg tammylt beg, va seal lowallys y Comic Code er dagh ooilley caslys-earishlioar v’ayn, faggys. 

Yn Eash Argid, shen y traa haink ard-feniee erash da caslys-earishlioaryn ny ard-soilsheyderyn Marvel as DC, er y fa dy row claareyn çhellveeish myr The Adventures of Superman ennoil.

Ayns 1961, ren screeudeyr Stan Lee as ellyneyr Jack Kirby croo y Fantastic Four da Marvel Comics, as adsyn nyn glagh veilley. Ren y straih shoh croo sorçh dy ard-feniee cadjin as dooghyssagh, as failleilys, aggle as hene-ourys oc myr ec sleih cadjin.  V’ad boirey mychione doilleeidyn cadjin as jannoo arganey rish cheilley.

Rish ny 1960yn as 1970yn, haink rish earishlioaryn folliaghtagh.  V’ad goll er soilshaghey magh gyn soilsheyderyn mooar, as va blass noi-chultoor aegid as cultoor druggey oc.  Va aght neulhiettrimit as neuammyssagh oc. 

Ga dy vel kuse dy ellyneryn myr shen gobbraghey foast, er lesh y chooid smoo jeh screeudeyryn shennaghys, haink jerrey y ghleashaght shoh roish 1980.  Ayns yn ynnyd oc haink ny smoo earishlioaryn neuchrogheydagh nagh row rere y Comics Code, as haink sleih dy ve cliaghtit rish earishlioaryn da sleih aasit.

Yn Eash Ooha, ghow eh toshiaght mysh 1970 as va ymmodee caghlaaghyn da caslys-earishlioaryn Americaanagh, ga nagh row dagh earishlioar nyn jannoo ec y traa cheddin.  Ren ny caghlaaghyn goaill stiagh:

Ayns ny 1970yn, foslee shappyn currit da caslys-earishlioaryn, harrish America Hwoaie.  V’ad feer ymmydoil son ard-jeeaneyderyn as earishlioaryn oirragh; agh hug ad er y theay yn eie dy row caslys-earishlioaryn nyn geau traa da possan beg, ayns ynnyd jeh farrail cadjin.  Haink skeealyn y ve ny s’lhiurey as ny smoo co-chast, as v’eh er lhaihderyn ny smoo ym-lioaryn y chionnaghey son çheet dys jerrey y skeeal.

Ayns mean ny 1980yn, soilshee magh DC Comics daa straih beagh jannoo er y çhynskyl dy trome,  as Watchmen.  V’ad ennoil as ghow ad ram tastey veih ny ym-fysseree cadjin; ry-cheilley marish caghlaaghyn sheshoil, haink blass ny s’appee, ny s’dorree er caslys-earishlioaryn.  Myr sampleyr, haink noi-feniee myr Wolverine y ve ennoil, as va blass s’dorree er kuse dy soilsheyderyn neuchroghey myr First Comics as Dark Horse Comics.  Va’n dorraghys as neunheeys ry-akin ayns skeealyn DC hie er fograghey dy trome, myr  ayns y straih Batman (as ayn, ta cooneyder Batman Robin goll er marroo liorish The Joker).   Marvel, as y straih X-Men oc ennoil dy liooar, v’ad cur magh skeealyn mychione kynney-ghunverys jeh “caghlaaderyn” as ard-pooaryn oc, cosoylaghey tranlaase crauee ny kynneeagh.

Leodee creck chaslys-earishlioaryn dy tappee ayns mean ny 1990yn, as hooar ymmodee shappyn baase.  Ga dy vel ad loayrt er soilsheyderyn ard-feniagh myr Marvel as DC myr caslys-skeealyn “cadjin”, cha nel ad nyn gummey ym-fysseree myr dy row ad roish.

Ga nagh row ny earishlioaryn hene cho cadjin as dy row ad, ta ymmodee karracteyryn ny smoo ennoil as ard-ghooagh na rieau, er coontey lhiggey as cooid hraghtee.  Ta filmyn as gammanyn co-earrooder ayn mychione karracteyryn earishlioaryn, as hug ny ym-fysseree ram tastey er taghyrtyn myr poosey Spider-Man, baase Superman as baase Captain America.

Ta kuse dy ellyneyryn chaslys-earishlioaryn er ngeddyn aundyr çheumooie jeh’n chummey hene.  Myr sampleyr, Maus liorish Art Spiegelman ( Pulitzer Prize) as The Sandman liorish Neil Gaiman ( World Fantasy Award myr Best Short Story). 




#Article 211: Taabyl reiltagh ny bunstooghyn (108 words)


Ayns taabyl ny bunstooghyn, ta ny bunstooghyn reaghit reir ny h-earrooyn breneenagh oc. She yn kemmigagh Rooshagh, Dmitri Mendeleev, ren cummey lheid y taabyl hoshiaght. Tra ta ny bunstooghyn er nyn reaghey reir nyn earrooyn breneenagh, t'eh ry-akin dy vel ny troyn t'ec bunstoo ennagh dy jeeragh gollrish troyn t'ec bunstooghyn ennagh elley. Ayns taabyl ny bunstooghyn, ny bunstooghyn as troyn oc ta goll rish y cheilley, t'ad currit ayns collooyn kern-jeeragh. Ta shin cur my ner dy vel hoght possanyn dy vunstooghyn myr shoh.

Bentyn da ny straneyn co-chruinnagh dy vunstooghyn, ta shiaght straneyn ayn.

Straihyn kemmigagh y taabyl reiltagh

Stayd ec çhiassid as çhionnid cadjin

Goul-roorid




#Article 212: Fujian (117 words)


Ta Fujian (Sheenish: 福建; pinyin: Fújiàn; Wade-Giles: Fu-chien; aascreeudys ass Hokkien: Hok-kiàn) ny queiggey er coose hiar yiass Gheynphobblaght ny Sheen. Ta Fujian çhemmit liorish Zhejiang da'n twoaie, Jiangxi da'n sheear as Guangdong da'n jiass. Ta'n Taiwaan soit harrish Keyllys ny Taiwaan. Ta'n ennym Fujian çheet magh ass cochiangle Fuzhou as Jian'ou, daa valley ayns Fujian. Va'n enmys crooit rish y Reeraghtys Tang.

Ta'n chooid smoo jeh Fujian reirit ec Deynphobblaght ny Sheen. Agh ta ny h-ellanree Kinmen (Sheenish hradishoonagh: 金門; Sheenish aashagh: 金门; Pinyin Hanyu: Jīnmén; Pinyin Tongyong: Jīnmén; POJ (Hokkien): Kim-mn̂g) as Matsu (Sheenish hradishoonagh: 馬祖; Sheenish aashagh: 马祖; Pinyin Hanyu: Mǎzǔ; Pinyin Tongyong: Mǎzǔ; POJ: Má-chó) fo stiurey Phobblaght ny Sheen (Y Taiwaan), ansherbee. 




#Article 213: Gerald Durrell (150 words)


She najooree va Gerald Gerry Malcolm Durrell, OBE (7 Jerrey Geuree, 1925 – 30 Jerrey Geuree, 1995). V’eh ny najooree, gareyder baagh, coadee, as screeudeyr. Hug er bun eh y Durrell Wildlife Conservation Trust (myr t’ad cur da nish) as Garey baagh Yersee (nish Durrell Wildlife), agh son y chooid smoo, t’ad dy chooinaghtyn son screeu ymmodee lioaryn mychione e vea myr çhagleyder as ard-jeeaneyder beiyn. Chammah’s shen, ren eh greinnaghey caghlaaghyn ayns obbyr garaghyn baagh. Va Lawrence Durrell e vraar.

Va eieyn coadee leah ec Gerald Durrell mychione obbyr garaghyn baagh. Ayns The Stationary Ark, ren eh skeaylley magh ny eieyn echey:

Va eieyn echey mychione thieyn baagh chammah. Binn troggal thieyn ec Jersee:

Va Garey Baagh Yersee y chied nagh row agh keintyssyn fo baggyrt echey, as she kioneraadagh sheelraghey fo bondiaght eh. Ta’n Ynnyd Ynsee Eddyrashoonagh echey, as y co-choyrle er sheelraghey fo bondiaght, ny kiedyn scanshoil.




#Article 214: Beijing (111 words)


Ta Beijing ny Peking (Sheenish: 北京, Běijīng) ny moir-valley ayns twoaie Gheynphobblaght ny Sheen. She preeu-valley ny Sheen t'aynjee. T'ee nane jeh kiare baljaghtyn y DPS ta cosoylagh rish queiggaghyn ayns strughtoor reiragh ny Sheen. Ta Beijing çhemmit liorish Hebei da'n twoaie, da'n sheear, da'n jiass as lesh rheynn beg da'n shiar, as liorish Tianjin da'n shiar yiass.

Ta Beijing y nah valley smoo 'sy Çheen, ny yei Shanghai. T'ee ny h-ard-chree son arraghey, lesh dussanyn raaidyn yiarn, raaidyn as bayryn gleashtanagh goll trooid y valley. Ta Beijing er enney myr ynnyd politickoil, ynsee, as cultooragh Gheynphobblaght ny Sheen. Haghyr Cloiaghyn Olympagh ny bleeaney 2008 aynjee car souree ny bleeaney shen.




#Article 215: Lepontish (110 words)


Ta'n Lepontish ny çhengey Cheltiagh anvio va loayrit ayns Rhaetia as Goal Chis-Alpagh ny h-Iddaal noa-emshiragh eddyr 700 RC as 400 RC. Ny cheayrtyn ta'n ennym Celtish Chis-Alpagh currit urree. Ta çhengoaylleeghyn credjal dy row abbyrt ny Goalish v'aynjee, as lesh shen, dy row ee ny çhengey Cheltiagh (Eska 1998).

Ta'n çhengey er fys ain rere cowraghyn grainnit va feddynit magh ayns abbyrlhit Lugano, as eh hene çheet magh ass yn abbyrlhit Etruscagh. Va ny cowraghyn grainnit shoh, cowraghyn oanluckee son y chooid smoo, feddynit magh ayns slyst mygeayrt Lugano, goaill stiagh Lago di Como as Lago Maggiore. Va screeunyn mooinjeragh ymmydit er screeu sheese ny çhengaghyn Rhaetagh as Venetagh.




#Article 216: Longwood, Ellan Helena Noo (134 words)


She balley as slyst ayns Ellan Helena Noo eh Longwood. Ta enney mooar er yn ard er son e phaart myr balley eebyrt Napoleon ren cummal 'syn ard eddyr y vlein 1816 derrey laa yn vaaish echey er 5 Boaldyn 1821. Ta thalloo yn ruillick echey fo stiurey ny Frank agh ta ard-chioneys yn ard freilt ec y Reeriaght Unnaneysit. T'eh soit sheear veih preeu-valley yn ellan, Jamestown, er coose hiar hwoaie yn ellan.

'Sy vlein 2008 va 715 dooiney cummal ayn, ayns cosoylagh rish y 960 dooinney va cummal ayn 'sy vlein 1998. Ta'n clyst 33.4 km2 er eaghtyr. Ta'n clyst vooar (y nah lyst smoo lurg Blue Hill) goaill stiagh y balley Hutt's Gate raad dy vel Keeill Vian Noo ny soie. Ta'n un vagher golf er yn ellan soit 'sy clyst.




#Article 217: Eaghtyrane ny Ceeprey (102 words)


Ta Eaghtyrane ny Ceeprey n'er toshee as ny chione reiltys Phobblaght ny Ceeprey. Va'n oik bunnit 'sy vlein 1960, ny yei seyrsnys ny Ceeprey veih'n Reeriaght Unnaneysit. Ec y traa t'ayn, she Dimitris Christofias Eaghtyrane ny Ceeprey.

Ny yei coup d'état ny bleeaney 1974 va Nikos Sampson currit 'syn oik, agh ren y Turkee ruegys er y Cheeprey er 20 Jerrey Souree 1974, as 'sy vlein 1983 va Pobblaght Hurkagh ny Ceeprey Hwoaie currit er bun, steat nagh vel er enney ec çheer elley faagail magh y Turkee. Lesh shen, cha nel reillys yn Eaghtyrane sheeyney gys y hrass hwoaie jeh'n ellan.




#Article 218: Reeriaght ny h-Albey (171 words)


Va Reeriaght ny h-Albey (Gaelg Albinagh: Rìoghachd na h-Alba, Baarle Albinagh: Kinrick o Scotland, Baarle: Kingdom of Scotland) ny çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey veih'n vlein 843 derrey 1707. Va'n çheer soit ayns trass twoaie ellan ny Bretyn Mooar as va joarey thallooin da'n jiass eck lesh Reeriaght Hostyn. Rere çheoraghyn Aght yn Unnaneys ny bleeaney 1707, haink y daa heer ry-cheilley dy yannoo Reeriaght ny Bretyn Mooar. Veih 1482, ny yei haink y balley slystagh Berwick fo stiurey Hostyn, va eaghtyr Reeriaght ny h-Albey unnane as eaghtyr ny h-Albey noa-emshiragh. Va'n reeriaght caglit liorish Mooir Hostyn da'n shiar, y Cheayn Sheear da'n twoaie as y sheear, as liorish Ammyr ny h-Albey as Mooir Vannin da'n sheear yiass. Shaghrey magh ny mooarheer, va'n reeriaght jeant sheose jeh ny smoo na 790 ellanyn. 

Roish haink er Doon Edin, y balley smoo ec y traa, dy ve ny phreeu-valley, va stayd phreeu-valjagh er Sgàin, Dùn Phàrlain as Strooley. 'Sy vlein 1700 va ny smoo na 1.1 villioon cummaltee ayns Reeriaght ny h-Albey.




#Article 219: Reeriaght ny Bretyn Mooar (126 words)


Va Reeriaght ny Bretyn Mooar ny Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar ny çheer ayns sheear ny h-Oarpey eddyr ny bleeantyn 1707 as 1800. V'eh crooit liorish covestey Reeriaght ny h-Albey as Reeriaght Hostyn fo Aght yn Unnaneys ny bleeaney 1707, as eh jannoo un reeriaght er ellan ny Bretyn Mooar. Va ard-whaiyl as reiltys ynrican, soit ayns y Vannishter Heear, Lunnin, crooit as y çheer er feie fo nyn reir. Ny yei baase Benrein Ealisaid I, cha row agh un ree er y ghaa reeriaght, Jamys VI, Ree ny h-Albinee. Haink er dy ve Ree Hostyn ayns 1603.

Haink jerrey lesh Reeriaght ny Bretyn Mooar 'sy vlein 1801, traa haghyr covestey eddyr eh as Reeriaght Nerin. Va Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerinbunnit myr eiyrtys.




#Article 220: Rolley reeaghyn as benreinyn Goaldagh (120 words)


Shoh rolley reeaghyn as benreinyn ny Bretyn Mooar as y Reeriaght Unnaneysit. Va Reeriaght ny Bretyn Mooar bunnit er 1 Boaldyn 1707 rere covestey Reeriaght Hostyn as Reeriaght ny h-Albey, daa heer v'ayns unnaneys persoonagh fo stiurey Thie Stuart veih 24 Mart 1603. Er 1 Boaldyn 1801 va Reeriaght Nerin covestit lesh y Vretyn Vooar, as va Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin currit er bun. Ny yei gimmeeaght Seyr Steat Nerin ass yn unnaneys er 6 Mee ny Nollick 1922, er 12 Averil 1927 va ennym ny çheerey aa-enmyssit gys Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie.

Hie Sostyn as Nalbin stiagh ayns unnaneys slattyssagh as reiltysagh er 1 Boaldyn 1707 fo Aght Unnaneys ny bleeaney 1707.




#Article 221: Emma Christian (119 words)


Ta Emma Christian ny kiaulleyder as ny h-arraneyder ard-cheimagh ayns aavioghey ny kiaull tradishoonagh ayns Mannin. Rug ee ayns Mannin 'sy vlein 1972 as v'ee er hroggal ayns gowaltys. 'Sy vlein, hie ee gys Ollooscoill Chambridge ayns Sostyn, raad y ren ee studeyrys er shennaghys Celtiagh.

Hoshee yn coorse kiaullee eck ec Feailley Ghoon Edin ny bleeaney 1994 ayns Doon Edin, Nalbin. Ta Emma goaill arraneyn ayns Gaelg as ayns Baarle as t'ee co-chloie maree er y chlaasagh, as t'ee cloie er yn 'eddan millish myrgeddin.

Ren ee cloiaghyn ard-cheimagh ennagh ec Festival Interceltique de Lorient bleinoil 'sy Vritaan as feaillaghyn Celtiagh elley er feie ny cruinney.

V'eh Beneath the Twilight ny Ta'n Dooid Çheet y chied albym eck.




#Article 222: Susan Cooper (247 words)


She screeudeyr Baarle Goaldagh ee Susan Mary Cooper (ruggit 23 Boaldyn 1935).  Ta’n ard-obbyr eck The Dark Is Rising, straih queig-lioaryn sheiltynagh t’er gosney aundyryn.  Ta’n skeeal soit ayns Bretin as Sostyn, as t’ee goaill stiagh cooishyn ass feayn-skeealleydaght Goaldagh tradishoonagh, Adhagh er lheh, chammah as eieyn noa.  T’ee er screeu son paitçhyn, sleih aeg as aasit.

Chammah as screeuyn, ta Susan Cooper ny h-olteyr coonceil jeh’n National Children's Book and Literacy Alliance, commyn gyn vondeish ayns ny Steatyn Unnaneysit America ta coyrlaghey son lettyraght, screeuaght as lioar-hashtyn.

Ayns 1935, rug Susan Cooper ayns Burnham, Buckinghamshire.  Darree y lught-thie dys Aberdyfi ayns Bretin, raad va’n çhennvoir eck cummal.  Ren ee cosney keim ayns Baarle ec Ollooscoill Aah yn Ollee.  

Lurg d’ee geddyn keim, v’ee gobbraghey son y Sunday Times marish Ian Fleming, as screeu lioaryn ‘sy hraa soccar v’eck.  Ec y traa t’ayn, ghow ee toshiaght screeu The Dark Is Rising as hug ee jerrey er y chied lioar eck, y noaskeeal far-skeeal sheanse Mandrake.

Ayns 1963 daag ee Bretin Vooar son poosey olloo ec Massachusetts Institute of Technology, as v’ad cummal ayns ny Steatyn Unnaneysit.  Ghow ee toshiaght screeu lane-emshiragh.  Haink yn obbyr eck dy ghoaill stiagh far-skeealaght, lioaryn yallooyn, skeealyn fillym as cloieyn son ny thieyn-cloie.

Ayns Jerrey Souree 1996, phoosee Cooper cloieder as screeudeyr Hume Cronyn, agh hooar eh baase ayns Mean Souree 2003.  Ta Cooper cummal nish ayns Marshfield, Massachusetts ayns ny Steatyn Unnaneysit.

T’ee er screeu son thieyn-cloie, filmyn as çhellveeish chammah.




#Article 223: Aberdyfi (280 words)


Aberdyfi, ny Aberdovey (ta’n lettraghey Baarlit ry-akin foast), she balley beg eh er inver y Dyfi ayns Gwynedd, er slyst sheear Vretin. Va bun bunneydagh y valley troggal lhongyn, agh she ynnyd seyrey ny marrey t’ayn nish son y chooid smoo, as traie quallid echey.  Ta club-birling breeoil ‘sy valley.

Ga dy vel mean y valley er y varrey, marish y traie as keiy, ta’n balley hene roie erash veih’n slyst as heose ny cruink.  Ta reayrtys sampleyragh slyst Bretnagh ec y valley: cruink glassey as gowaltyssyn kirree.  Ta Tywyn kiare meeilyn my hwoaie as Machynlleth 11 meeilyn my heear.

She tayrnys turrysee foast ta Aberdyfi, as sleih cur shilley er veih buill voirvaljagh Sostyn, myr sampleyr, Mean Sostyn Heear.  Ta rheynn mooar dy liooar jeh ny thieyn nyn thieyn-turrysagh.  Er y fa shen, ta costys thieyn ard ‘sy valley.

Va’n balley bun yn arrane çheerey Clychau Aberdyfi (Cluig Aberdyfi).  Ta’n arrane çheet er sheen-skeeal mychione reeriaght dy row, as ta fo ny marrey ayns Bae Ceredigion nish, y Cantre’r Gwaelod.  T’ad gra dy nod oo clashtyn ny cluig clingaghey fo yn ushtey foast.  Cha nel fys ayn er enney y chummeyder, agh screeu John Ceiriog Hughes ny focklyn ayns y 19oo eash.  Va’n shenn-skeeal shoh bun noaskeeal Victorianagh enmyssit  The Misfortunes of Elphin (1829), liorish Thomas Love Peacock.  Ta kuse jeh’n lioar Silver on the Tree, lioar s’jerree y straih The Dark Is Rising liorish Susan Cooper, soit ayns Aberdyfi, as ta paart mooar ec y reeriaght baiht.

Ren ad fosley y chied laaragh Outward Bound ayns Aberdyfi ayns 1941. 

Ta stashoon traenagh Aberdovey er y Cambrian Line fo stiurey Trenau Arriva Cymru.  Ta Arriva stiurey ny barrooseyn chammah.




#Article 224: Purt Largey (103 words)


Ta Purt Largey (Baarle: Waterford, veih'n Çhenn-Loghlynish: Veðrafjǫrðr ta çhyndaait myr Keyllys Sailjey ny Geyrragh, ny Keyllys Sailjey ny Geay; Yernish: Port Láirge) ny caayr ayns Coontae Phurt Largey, Pobblaght Nerin. T'ee ny caayr smoo scanshoil ayns shiar yiass ny çheerey as t'ee ny queiggoo caayr smoo ayns y çheer. Va'n chaayr bunnit ec ny Wiggynnee ayns 914 BNJ, as t'ee ny caayr shinney Nerin. She Urbs Intacta Manet Waterfordia (Ta Purt Largey slane veih goaill dy kinjagh) yn jarroo-raa er yn oyr nagh lhig y chaayr stiagh forseyn Cromwell, agh hug ad seose y chaayr dys Henry Ireton er 6 Luanistyn 1650.




#Article 225: Keeill Darey (194 words)


Ta Keeill Darey (Baarle: Kildare, Yernish: Cill Dara) ny valley ayns Coontae Cheeill Darey, Pobblaght Nerin. Rere coontey-sleih ny bleeaney 2006 va 7,538 cummaltee ayns y valley, as myr shen t'eh yn sheyoo balley smoo ayns y choontae as y 55-oo balley smoo ayns y çheer lesh leahys bishagh 32.4% veih coontey-sleih ny bleeaney 2002. Faagail magh dy vel ennym y choontae çheet magh ass ennym y valley, she Naas y balley coontae. Ta'n balley soit er yn R445 50 km sheear veih Divlyn, as lesh shen t'eh ny valley troailtagh da'n phreeu-valley.

Ayns traaghyn roie-Chreestee va Keeill Darey ny laaragh çhiamble da'n ven jee Celtiagh Breeshey. Ny yei çheet stiagh ny Creestiaght ayns y 5-oo as y 6-oo eash haink er dy ve ny vunneydagh da Breeshey Noo ny Creestiaght as va mannishter er lheh bunnit er laaragh yn ard-agglish noa-emshiragh.

Ta Keeill Darey ny valley da Ferm Griagh Ashoonagh Nern, ny Garaghyn Shapaanagh as Garey Fiachra Noo. Ta'n chooid smoo jeh'n çheer mygeayrt ayns Coontae Cheeill Darey ymmydit da troggal cabbil. Ta coorse ratçhal ny Curragh soit faggys da'n valley. Ta Woodstock Estate soit 15 km çheu hiar yiass veh'n valley myrgeddin.




#Article 226: Peter Trudgill (172 words)


Yn Olloo Peter Trudgill, she sheshengoayllee as screeudeyr eh.  Ruggyr eh ayns 1943 ayns Norwich, Sostyn).

Ren Trudgill studeyrys er çhengaghyn ec King's College, Cambridge, as eisht ghow eh Ph.D. ec Ollooscoill Doon Edin ayns 1971.

Dynsee eh ayns Rheynn Çhengoaylleeaght Ollooscoill Reading eddyr 1970 as 1986, as haink eh dy ve ny h-olloo.   Lurg shen, darree eh dys Ollooscoill Essex myr olloo sheshengoaylleeaght.  V’eh ny h-olloo Baarle as çhengoaylleeaght ec Ollooscoill Lausanne eddyr 1993 as 1998, as eisht ayns Ollooscill Fribourg.  Ec y traa t’ayn, t’ee ny h-olloo ec Ollooscoill Agder; ny h-Olloo Emeritus jeh Çhengoaylleeaght Vaarle ec Ollooscoill Fribourg; ny h-Olloo Onnoragh jeh Sheshengoaylleeaght ec Ollooscoill Anglia Hiar; as ny h-Olloo Lhiantit ec Ollooscoill La Trobe.

Ta Peter Trudgill ny sheshey jeh’n British Academy, ny sheshey jeh’n Norske Videnskaps-Akademi, jeh’n Kongelige Norske Videnskabers Selskab (y ghaa ayns Trondheim) as jeh’n Kungliga Gustav Adolfs Akademien ayns Uppsala.  Ta Ollooaght Onnoragh echey liorish Ollooscoill Uppsala, as t’eh ny h-Eaghtyran Onnoragh y çheshaght Friends of Norfolk Dialect.

Ta obbraghyn screeut echey goaill stiagh:




#Article 227: Co-earrooder (197 words)


She jeshaght eh co-earrooder ta laueaghey fysseree rere saraghyn ta enmyssit coadan.

Y chied jeshaghtyn va gollrish co-earrooder, haink rish ad ec mean y 20oo eash, ga dy row yn eie ayn ny s'leaie na shen. Va co-earrooderyn lectraneagh lheah cho mooar as shamyr.

She çhymshal covestit eh bun co-earrooderyn jeianagh. Foddee ad jannoo co-earrooder neuchramp beg dy liooar dy nod ad nyn gur ayns ooreyder laue. Ta'n co-earrooder persoonagh ny yalloo yn Eash Fys, as traa ta sleih smooinaght er co-earrooderyn, t'ad smooinaght orroosyn son y chooid smoo. Agh y cummey co-earrooder smoo cadjin t'ayn nish, she co-earrooder covestit. T'ad nyn jeshaghtyn beg as neuchramp as ymmyd jeant jeu dys stiurey saaseyn elley. Myr sampleyr, t'ad ry-akin ayns etlanyn, robotyn, cameraghyn as gaihyn.

T'ad geddyr-scarrey earrooderyn as co-earrooderyn er y fa dy nod co-earrooderyn tashtey as cooilleeney rollaghyn jeh saraghyn - claareyn. Ta shen lhiggey daue ve feer chaghlaaee. Y sheiltynys Church-Turing, she cummey maddaghtoil jeh'n chaghlaaeeys shoh: co-earrooder erbee as jargaght er lheh s'inshley echey, foddee eh jannoo obbyr erbee dy nod co-earrooder erbee elley jannoo. Co-earrooder persoonagh ny ard-choearrooder, foddee ad jannoo ny h-obbraghyn cheddin dy row traa as reamys tashtey dy liooar oc.




#Article 228: Taoiseach (103 words)


Ta'n Taoiseach (Gaelg: Toshiagh) ny 'er toshee ny ard-vinishter er Reiltys Nerin. Ta'n Taoiseach reiht rish yn Eaghtyrane fo enmys Dáil Éireann (thie inshley yn Oireachtas), as shegin da, as eh ayns shelloo oik, freayll sarey er y vooar chooid 'sy Dáil. She Brian Cowen, TD y Taoiseach roie, as eh ny 'er toshee er y phartee politickagh, Fianna Fáil.

Roish bunraght Nerin ny bleeaney 1937, va fer toshee y reiltys enmyssit myr Eaghtyrane ny Cooinseil Kiannoortagh. V'eh W. T. Cosgrave jeh'n phartee Cumann na nGaedhael veih 1922-32 ny chied 'er toshee. Rere cliaghtey, ta ny h-eaghtyraneyn shen currit ayns earrooyn ny Taoisigh.




#Article 229: Mooir Vretyn (147 words)


Mooir ny ammyr varrey eddyr Nerin as Bretin ee Mooir Vretyn. T'ee kiangley Mooir Vannin da'n twoaie rish y Vooir Cheltiagh da'n jiass. Cha nel joarey shickyr er y vooir da'n twoaie as da'n jiass, agh dy cadjin t'eh raait dy nee linney eddyr Binn Éadair çheu hwoaie veih Divlyn as Caergybi magh veih coose heear Voan y joarey twoaieagh as dy nee linney eddyr Ceann an Chairn ayns Coontae Logh Garman as Penmaen Dewi faggys da Tyddewi ayns sheear yiass Vretyn y joarey jiassagh. 'Sy laa t'ayn jiu, ta ram sleih, ayns Nerin er lheh, gra nagh vel ayn agh cooid jeh Mooir Vannin, ny yn Irish Sea 'sy Vaarle ny Muir Bhreatan 'sy Yernish, t'aynjee, as t'ad cur St. George's Channel 'sy Vaarle ny Sianel San Siôr 'sy Vretnish (Ammyr Shorys Noo) er y chooid s'keyley jeh'n ammyr eddyr Ceann an Chairn as Penmaen Dewi.




#Article 230: Malagasish ny h-Ard-chlaare (295 words)


Ta Malagasish ny h-Ard-chlaare çheet er abbyrt smoo cadjin Malagasish, as ish ny çhengey ashoonagh Vadagascar.

Cha nel mooinjerys eddyr Malagasish as çhengaghyn Affricagh faggys jee. Dy feer, she olteyr smoo sheear y çhengaghyn Malayagh-Polaneesagh ee.  Ta mooinjerys eddyr y çhengey shoh as çhengaghyn ny h-Indoneesh, ny Malaysia as ny h-Ellanyn Phillippeenagh, as mooinjerys faggys eddyr ish as çhengaghyn Barito Borneo, ga dy vel troyn Polaneesagh eck.

Ta fockle-hasht Valagasish goaill stiagh focklyn jeh Arabish as ny çhengaghyn Bantu, Kiswahili er lheh.

Ny corocklyn cooyl-eeacklagh , ta beggan cleaoilaghey orroo. Ny corocklyn coghooysagh , ta cleaoilaghey orroo lurg  (m.s., alika , cowraghey moddey).

Son y chooid smoo, ta trimmid yn ‘ockle er y shillab lieh-yerrinagh, mannagh vel jerrey yn ‘ockle ka, tra ny na.  My t’eh, ta’n trimmid er y shillab daa roish y jerrey. Breeocklyn gyn trimmid orroo (er lhimmey jeh), ayns ymmodee abbyrtyn, t’ad faagail y cronnane oc, ny eer goll er baih.  Myr shen, ta fanorona goll er fockley magh myr .

T’ad er screeu Malagasy liorish yn abbyrlhit Romanagh neayr's 1823.  Roish shen, v’ad jannoo ymmyd jeh screeuyn Ajami, ny’n abbyrlhit Sorabe (screeuyn mooar myr v’ad cur er ayns Madagascar) son screeuyn pishagagh ny astroaylleeagh.

Ta 21 lettyr ec yn abbyrlhit: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z. Ta kianglaghyn baghtal eddyr lettyryn as sheeanyn. i as y, ta’n ghaa taishbyney /i/ (y ec jerrey fockle, i ayns buill elley), as ta o goll er fockley magh myr /u/. T’ad screeu ny h-affricaidyn /ʈʂ/ as /ɖʐ/ myr tr as dr, as t’ad screeu /ts/ as /dz/ myr ts as j. Dy mennick, cha nel ad fockley magh h.  Lettyryn elley, ta feeu yn IPA oc dy jarroo.




#Article 231: Noaskeeal (129 words)


She far-skeeal prose noaskeeal, as liurid mooar echey, ga nagh vel rheynn baghtal geddyr-scarrey noaskeeal as skeeal.  Dy cadjin, t'ad cur er skeeal noaskeeal my t’eh liauyr dy liooar slane lioar dy yannoo.  Son y chooid smoo, ta noaskeeal aaloayrt straih taghyrtyn as kianglaghyn eddyr oc, bentyn rish possan jeh sleih ayns çhymbyllaght er lheh.  Foddee ny taghyrtyn, karracteyryn as çhymbyllaght ve feer rieughagh ny slane ard-yindyssagh, as bun-cheeal echey ny gyn y lheid.

Ta bun yn ennym y fockle Iddaalish novella, ass novellus Ladjyn; shen cowraghey “noa”.  Tra haink rish y fockle, v’eh cowraghey dy row ny skeealyn noa, cha nel ny aayannoo jeh shenn skeealyn.  Haink bree y fockle stiagh ayns çhengaghyn elley.  

Haink rish y chied noaskeeal Manninagh ayns 2005: Dunveryssyn yn Tooder-Folley liorish Brian Stowell.  




#Article 232: Margaret Thatcher (181 words)


Va Margaret Hilda Thatcher (13 Jerrey Fouyir 1925 - 8 Averil 2013) ny politickeyr Ghoaldagh. V'ee ny Ard-vinishter y Reeriaght Unnaneysit veih 1979 derrey 1990, as v'ee ny ben hoshee er y Phartee Cumaadagh veih 1975 derrey 1990. V'ee ny chied ven dy ve ny ard-vinishter er y Reeriaght Unnaneysit.

Rug ee ayns Grantham ayns Lincolnshire, Sostyn. Hie ee gys Colaashtey Somerville, Aah yn Ollee dy yannoo studeyrys er kemmig as dy yannoo ynsaghey myr leighder. V'ee reiht myr yeearreyder Cumaadagh da Finchley ayns 1958 as va ynnyd cosnit eck ayns yn ard-reihys ayns y vlein ny lurg. Va Thatcher reiht myr Screeudeyr y Steat son Edjaghys as Oaylleeaght ayns 1970. 'Sy vlein v'ee reiht myr ben hoshee y Phartee Chumaadagh as ayns 1979, va ard-vinishter jeant assjee.

Va Thatcher çhing feie ram bleeantyn roish e baaish. Er 21 Nollick 2012 hie ee fo'n skynn son aase y ghoaill magh 'sy volgan eck. Hooar ee baase er 8 Averil 2013 ayns Lunnin lurg polt. Va'n baase eck shickyrit ec y loayreyder eck, y Çhiarn Bell ec 12:52 BST trooid cur-magh naight.




#Article 233: Yn Nah Chaggey Dowanagh (1049 words)


By chaggey dowanagh eh yn Nah Chaggey Dowanagh. Dy cadjin, t'eh er coontey dy doshee eh 'sy vlein 1939 as dy daink jerrey lesh 'sy vlein 1945. Ansherbee, va caggaghyn ayn hannah hene 'syn Aishey as, lurg tammylt, v'ad coontit myr paart jeh'n Nah Chaggey Dowanagh. Va tromlagh jeh ashoonyn y dowan troiddey 'sy chaggey as ad rang-oardit ayns daa phossan jeh cochaarjyssyn cahnagh: ny Forseyn Cochaarjagh as ny Forseyn Essylagh. V'eh ny chaggey smoo lheeadagh v'ayn rieau as ny smoo na 100 millioon dy gheiney goaill shirveish ayns unnidyn cahnagh. Va ny commee vooarey ayns staydys slane chaggey, as va jargaghtyn tarmaynagh, çhynskyllagh as oaylleeagh currit rish yn eab caggee. Ayns ny çheeraghyn va'n anchaslys eddyr y chooid heayagh as y chooid chahnagh dollit magh. By eh yn eiyrtys smoo baghtal ayn na mooad ny guintee hivoilagh, goaill stiagh adsyn va currit gy baase 'sy Deherree as yn ymmyd va jeant jeh bleaystanyn çheshveanagh. T'eh er ooley dy dooar eddyr 50 millioon as 85 millioon dooinney baase 'sy chaggey.

V'eh yn dean ec Impiraght ny Shapaan na yn Aishey Hiar y chur fo'n chosh eck, as, ec toshiaght y chaggey, v'ee troiddey noi Pobblaght ny Sheen veih'n vlein 1937. Jiu, t'eh coontit dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh er 1 Mean Fouyir 1939 tra ren y Ghermaan ruegey yn Pholynn. Ren y Reeriaght Unnaneysit as y Rank fogrey magh dy row ad ayns staydys caggey noi'n Ghermaan myr eiyrtys er y ruegys er y Pholynn. Myr eiyrtys er faghtyssyn as conaantyn, chur y Ghermaan y cochaarjys Essylagh er bun marish yn Iddaal, as ren ad cur cooid vie jeh'n Oarpey vooarheeragh fo smaght. Lurg Conaant Molotov-Ribbentrop, ren y Ghermaan as yn Unnaneys Soveidjagh rheynn magh as goaill stiagh thallooyn jeh ny çheeraghyn gerroil eddyr oc, goaill stiagh y Pholynn as ny çheeraghyn Baltagh. Cha row çheer elley, faagail magh y Reeriaght Unnaneysit as çheeraghyn elley jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh, troiddey noi ny Forseyn Essylagh, as caggaghyn taghyrt 'syn Affrick Hwoaie as Cah yn Atlantagh. Ayns Mean Souree 1941, ren ny Forseyn Essylagh ruegey yn Unnaneys Soveidjagh, red ren cur cribbag er y chooid smoo jeh ny Forseyn Essylagh derrey jerrey yn chaggey. Ayns Mee ny Nollick 1941, ren y Çhapaan çheet er çheu ny Forseyn Essylagh, soiaghey ny Steatyn Unnaneysit as thallooyn Oarpagh harrish y Cheayn Sheealtagh as, dy tappee, va'n chooid smoo jeh ard heear y Cheayn Sheealtagh fo smagh ec ny Shapaanee.

Va stadd currit er gleashaghey ny Forseyn Essylagh 'sy vlein 1942. Chaill y Çhapaan caggey criticoil er Midway, faggys da Hawaiʻi, as cha ren ad cosney yn ghleashaght reesht. Va'n Ghermaan castit 'syn Affrick Hwoaie as, dy briwnyssagh, ayns Stalingrad 'sy Roosh. 'Sy vlein 1943, lurg straih taartyssyn ec ny Germaanee 'syn Oarpey Hiar, y ruegys Cochaarjagh er yn Iddaal as eh cur rish livrey seose eck, as barriaghtyn Americaanagh 'sy Cheayn Sheealtagh, ren ny Forseyn Essylagh cooyllaghey dy ro-inçhynagh er dagh çheu. 'Sy vlein 1944, ren ny Forseyn Cochaarjagh ruegey yn Rank, as ren yn Unnaneys Soveidjagh aaghoaill dagh cooid jeh'n thalloo va caillt as ren ny forseyn Soveidjagh ruegey yn Ghermaan as ny cochaarjyn eck. Car ny bleeantyn 1944 as 1945, ren ny h-Americaanee cur Lhuingys Chaggee Impiroil ny Shapaan fo haart as ghow ad smaght er ram ellanyn ogheragh 'sy Cheayn Sheealtagh Heear.

Haink jerrey lesh y chaggey 'syn Oarpey tra ren ny Forseyn Cochaarjagh ruegey yn Ghermaan as y ruegys shen çheet gys mullagh lesh goaill Verleen ec forseyn Soveidjagh as Polynnagh. Ren y Ghermaan livrey seose gyn conaant er 8 Boaldyn 1945. Lurg Fogrey Potsdam ec ny Cochaarjee er 26 Averil 1945, ren ny Steatyn Unnaneysit ceau bleaystanyn breneenagh er daa chaayr Shapaanagh, Hiroshima as Nagasaki, er y 6 Luanistyn as y 9 Luanistyn er lheh. Ren y Çhapaan livrey seose er 15 Luanistyn 1945 er yn oyr do row ruegys er yn Ellanragh Shapaanagh er gerrey as er yn oyr dy ren yn Unnaneys Soveidjagh fogrey magh staydys caggey noi'n Çhapaan roish dy ren ad ruegey y Vançhoor.

Ren y Nah Chaggey Dowanagh caghlaa çheughey politickagh as strughtoor sheshoil y dowan. Va ny h-Ashoonyn Unnaneysit currit er bun ry-hoi co-obbraghey eddyr-ashoonagh as son caggaghyn y haghney. Haink er ny pooaryn barriaghtaghmdash;ny Steatyn Unnaneysit, yn Unnaneys Soveidjagh, y Çheen, y Reeriaght Unnaneysit, as y Rankmdash;dy ve nyn olteynyn beayn er Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit. Dirree ny Steatyn Unnaneysit as yn Unnaneys Soveidjagh magh myr mooar-phooaryn trughanagh as eh cur rish toshiaght y Chaggey Feayr. Ec y traa cheddin, hoshee niart as cleayney ny pooaryn Oarpagh goll sheese as hoshee lesh jee-choloinaghey ny h-Aishey as ny h-Affrick. Dirree co-hymey politickagh magh, 'syn Oarpey er lheh, myr eab son mooinjerys eear-chahnagh y hickyraghey as dy cho-obbraghey ny s'breeoil car y Chaggey Feayr.

Ta screeuderyn shennaghys smooinaghtyn dy nee 1 Mean Fouyir 1939 date toshee yn chaggey tra ren y Ghermaan ruegey er y Pholynn. Ren y Reeriaght Unnaneysit as y Rank fogrey magh staydys caggee daa laa ny lurg. Ansherbee, ta dateyn elley ayn son toshiaght y chaggey, goaill stiagh 7 Jerrey Souree 1937 - date toshee yn nah chaggey eddyr y Çheen as y Çhapaan.

Ta deiney elley goll rish barel y screeudeyr shennaghys Goaldagh A. J. P. Taylor. T'eh coontey dy row daa chaggey ayn 'syn Oarpey as ny coloinyn eck as 'syn Aishey as dy daink ad ry cheilley 'sy vlein 1941. Ta dateyn elley son toshiaght y chaggey goaill stiagh y ruegys Iddaalagh er yn Abysseen er 3 Jerrey Fouyir 1935. Ta'n screeudeyr shennaghys Goaldagh Antony Beevor coontey dy doshee yn Nah Chaggey Dowanagh ec Cahyn Khalkhin Gol eddyr y Çhapaan er un çheu as y Vongoil as yn Unnaneys Soveidjagh er y çheu elley veih Boaldyn derrey Mean Fouyir 1939. Ta'n art shoh goll rish ny dateyn cadjinchliaghtagh.

Cha nel coardailys ayn mychione jerrey yn chaggey chammah. Ta deiney ennagh gra dy nee yn aash caggee er 14 Luanistyn 1945 (Laa V-J) y laa jerrinagh, gyn bwooise da livrey seose formoil jeh'n Çhapaan er er 2 Mean Fouyir 1945; ayns shennaghyssyn Oarpagh er lheh t'eh coontit dy nee 8 Boaldyn 1945 (Laa V-E) jerrey lesh y chaggey. Ansherbee, cha row Conaant cour Shee lesh y Çhapaan fo-screeuit agh 'sy vlein 1951, as cha row y conaant son shee lesh y Ghermaan fo-screeuit agh 'sy vlein 1990.




#Article 234: Çhengaghyn Altaiagh (166 words)


Y possan Altaiagh, she kynney çhengey currit roish eh.  Ta’n possan goaill stiagh mygeayrt 60 çhengey as mygeayrt 160 millioon loayreyder.  Ta bun yn ennym ny sleityn Altai ayns mean Aishey.  Ta'n kynney shoh goaill stiagh ny çhengaghyn Turkagh, Mongoilagh as Tungusagh.  As y cheeall yeianagh echey, s’cosoylagh dy ren Kellgren yn ymmyd s’leaie jeh ayns 1847
.  Ren G. J. Ramstedt obbyr mooar er y chooish; haink yn obbyr echey er caslyssyn sheeanagh eddyr çhengaghyn Mongoilagh, çhengaghyn Turkagh as çhengaghyn Tungusagh dy ve bun y sheiltynys Altaiagh.
 
Ta troyn cosoylagh rish y cheilley ec ny çhengaghyn shoh.  Er y vun shoh, ta kuse dy çhengoayllee gra dy vel mooinjerys gienneydagh eddyr ny çhengaghyn shoh, as dy vel ad nyn gynney çhengey.  Shoh y sheiltynys Altaiagh.  Agh ta arganeys ayn my-e-chione, as çhengoayllee elley gra dy vel bun y chaslys eddyr oc eddyr-obbraghey as cummaght eddyr y cheilley, dy ghra myr shen, cochleayney çhengaghyn.
 
Ta kuse dy çhengoayllee cur Koreeish as Shapaanish stiagh 'sy phossan shoh.




#Article 235: Thomas MacDonagh (118 words)


Va Thomas MacDonagh (Yernish: Tomás Mac Donnchadha; 1 Toshiaght Arree 1878 - 3 Boaldyn 1916) ny ashooneyder Yernagh, vard, screeudeyr cloie, as nane jeh fir toshee ayns Irree magh ny Caisht 'sy vlein 1916.

Rug MacDonagh ayns Cloch Shiurdáin ayns Çhybbyrt Aarey. Va sym mooar echey ayns y Yernish as ayns eiraght Nerin. Hie eh gys Divlyn as aynsyn ie eh stiagh ayns Conradh na Gaeilge.Ren eh caarjyn ass Eoin MacNeill as Patrick Pearse.

Ayns Jerrey Geuree 1912, phoose eh rish Muriel Gifford, as va daa phaitçhey oc, Donagh as Barbara.

V'eh nane jeh ny fir toshee ayns Irree magh ny Caisht, as myr eiyrtys, v'eh currit gy baase er 3 Boaldyn 1916, as eh 38 bleeaney d'eash.




#Article 236: Yn Keayn Sheealtagh (108 words)


Ta'n Keayn Sheealtagh ny 'aarkey smoo er y theihll as eh 179,700,000 km² er eaghtyr. T'eh sheyney veih'n Arctagh ayns y twoaie gys yn Antarctagh ayns y jiass, as t'eh caglit liorish yn Aishey as yn Austrail da'n sheear as America Hwoaie as Yiass da'n shiar. T'eh cummal 46% dy eaghtyr ushtee ny cruinney as 32% eaghtyr slane ny cruinney. T'eh ny smoo na thalloo cochianglt ny cruinney. Ta cryss ny cruinney rheynn magh y keayn ayns daa ayrn - Yn Keayn Sheealtagh Hwoaie as Yn Keayn Sheealtagh Yiass. Ta'n boayl s'diuney soit ayns y cheayn ayns Clash Variana 'sy cheayn sheear as eh 10,911 m er diunid.




#Article 237: Çhengaghyn Ooralagh (144 words)


She kynney çhengey ny çhengaghyn Ooralagh as 39 çhengaghyn ayns y chynney çhengey shen.  T’ad Finnlynnish, Ungaarish as Estoinish ny çhengaghyn smoo scanshoil mastey ny çhengaghyn Ooralagh. Ta’n chooid smoo jeu loayrit ayns y Roosh, agh ta ram loayreyderyn soit ayns yn Estaan, Finnlynn, yn Ungaar, y Romaain, y Serb, as y Clovack.

Ec y traa t'ayn ta nuy possan çhengey ayn gyn arganeys. Ansherbee, cha nel eh shickyr dy vel ad nyn breeu-phossanyn er yn oyr nagh vel coardailys ayn mychione rang-oardraghey ny çhengaghyn Ooralagh.

Ta feanish henndeeagh ayn chammah mychione kuse veg dy hengaghyn marroo as ad gyn rang-oardraghey shickyr:

T’ad soyllee troggallagh ny çhengaghyn Ooralagh na:

Shoh reihys co-chynneydee harrish ny çhengaghyn Ooralagh, as ad taishbyney ny sheean-cheaghlaghyn t'ayn. Cha nel y rolley shoh ny rolley çhyndaaghyn: ta bun cheddin ec co-chynneydee, agh foddee dy vel keeal ny focklyn anchasley nish.




#Article 238: Seán Mac Diarmada (177 words)


Va Seán Mac Diarmada (ruggit John MacDermott; 1883 - 1916) fer jeh ny fir toshee ayns Irree Magh ny Caisht ayns Nerin sy vlein 1916. 

Va Mac Diarmada ruggit ayns Coillte Clochair, Coontae Lheeahtrim. Ren y Gortey Mooar as boghtinys jeeyl mooar sy voayl shoh. Va sym ec y lught-thie echey ayns pobblaghtys as va e hayr ayns Braarys Pobblaghtagh yn Erin. V'eh ynsit ec ny Braaryn Creestee ayns Coontae Lheeahtrim. 

Ayns 1908, hie eh gys Divlyn as hie eh stiagh ayns ny Arryltee Yernagh. V'eh oltey jeh Commeeys ny Yernish as Sinn Féin as screeu eh da'n pabyr-naight Irish Freedom. Hooar Mac Diarmada Poliomyelitis ayns 1911 as va feme echey er maidjey shooyl y chooid elley jeh e vea.

Cha dod Mac Diarmada goaill ayrn syn Irree Magh ny Caisht kyndagh rish yn anlheiltys echey. Tra va yn Irree Magh currit fo haart, cha row eh abyl scapail as v'eh feddynit magh ayns çhionnal mooar dy phryssoonee dy jeeragh ny yei. V'eh currit gy baase er 12 Boaldyn 1916 er son e phaart syn Irree Magh.




#Article 239: Moddey (266 words)


She fo-ghooie thie y voddey oaldey glassey eh moddey (, yl. moddee) ny coo (, yl. coyin). T'eh ny heeintagh jeh'n chynney Canidae as eh hene jeh'n oardagh Carnivora. Ta'n fockle combaasey sorçhyn oaldey as bigginagh as t'eh ymmydit dy yannoo cur sheese er canidae oaldey jeh dooie as fo-ghooie elley. Ta'n moddey thie nane jeh ny cretooryn cooidjaghtagh smoo scanshoil ayns shennaghys deiney, chammah as bun-beaghee ayns cultooryn ennagh. T'eh er credjal dy vel mygeayrt 400 millioon moddey er y theihll.

Ta moddee hie er nyn sheelraghey rish thousaneyn bleeaney er son ymmyrkey, troyn ny keeallyn er lheh.  Ta'n cummey oc rere ny shennayraghyn oc, moddee oayldey ghlassey, agh ta scanshyn smoo ymmyrkey, mooadys as cummey eddyr heelraghyn.  

Y moddey aasit sloo as fys ain er, shen brockeyr Yorkshire nagh row agh 6.3cm er y yeaylin, 9.5cm er liurid (kione as corp) as 113g er trimmid. Y fer smoo, shen masteen Sostnagh 155.6kg er trimmid as 250cm er liurid. Y fer s’yrdjey, shen moddey Danvergagh 106.7cm er yrjid er y yeaylin.

She cragheyder as scrobbeyder t'ayn, as myr shen ta muskyllyn lajer, mwannal y laue cochianglt, as feeacklyn greimmee as raipagh oc.  Ta’n  oc cooie er son ratçhal tappeeys as mayrtnaght.  

Hoshiaght, hug Carolus Linnaeus ny h-enmyn rang-oardree Canis familiaris as Canis familiarus domesticus ayns Systema naturae.  Ayns 1993, ren y Smithsonian Institution as American Society of Mammalogists eh y aarang-oardraghey myr Canis lupus familiaris, ny 'o-ghooie y voddey oaldey glassey Canis lupus.  Ta feanish ymmyrkee as cho-vreneenagh ayn hug er oayllee goaill rish dy nee  dagh ooilley moddey thie eh y moddey oaldey glassey.




#Article 240: Çhengaghyn Sheenagh-Tibetagh (104 words)


She kynney çhengey eh Sheenagh-Tibetagh, goaill stiagh (ec y chooid sloo) çhengaghyn Sheenagh as Tibetagh-Burmagh.
Ta harrish 400 çhengaghyn ‘sy chynney shoh, as ny smoo na 1 275 millioon loayreyder.

Cha nel coardail rish çhengoayllee mychione ny fo-chynnaghyn t’ayn.  Son y chooid smoo, ta çhengoayllee Sheear gra dy vel Tai-Kadai as Hmong-Mien nyn gynnaghyn çhengey neuchrogheydagh, as dy vel calyssyn eddyr oc as Sheenagh-Tibetagh er coontey eeassaghey focklyn.   Çhengoayllee Sheenagh, son y chooid smoo t’ad cur ny possanyn shoh ‘sy chynney Sheenagh-Tibetagh (myr sampleyr, art Sino-Tibetan (汉藏语系) ‘syn Encyclopedia of China, ry-lhiah ‘syn ym-lioar çhengaghyn (语言文字), 1988, as yn ym-lioar çhengoaylleeaght as fockle-oaylleeaght (語言文字)).




#Article 241: Rannag (3224 words)


Ta'n rannag ny daa-veaghee jeh'n oardagh Anura (shen gyn  famman ‘sy Ghreagish: an-, gyn + oura, famman).

Ta’n chooid smoo jeh rannagyn yn-enneydagh er coontey lurgaghyn jerree liauyrey, corp giare, cassyn craitnagh as sooillyn deamagh.  Cha nel famman ec, dy cadjin.  T’ad brey oohyn ayns dubbaghyn, loghanyn ny loghyn; ta ny oohyn gaase dys rannagyn aegey, ta cummal ‘syn ushtey, as grooaneyn oc.  Lurg beggan traa, t’ad gaase reesht dys y chummey aasit.

Ta rannagyn ry-gheddyn harrish y teihll, veih ardjyn grianchryssagh dys fo-arctagh.

Ta mysh 4,810 dooieyn ‘syn oardagh Anura ayns 33 kynneeyn.  Ta Leptodactylidae (1100 do.), Hylidae (800 do.) as Ranidae (750 do.) ny smoo.  Ta mysh 88% jeh dooieyn daa-veaghee nyn rannagyn.

Cha nel fa oaylleeagh son eddyraghey rannag as beayf rere’n aght cadjin.  Dy cadjin, ta sleih cur rannag er fir currit da ushtey as crackan rea oc; as beayf er fir ooirragh as crackan fahnaghtagh oc.  Rere rang-oardraghey, ta dagh ooilley olteyr jeh’n oardagh Anura ny rannag, agh cha nel agh olteyryn jeh’n chynney Bufonidae nyn meayfyn.  Ny smoo cruinn eer, ta rannag çheet er olteyryn jeh’n chynney Ranidae (“feer rannagyn”) ny lomarcan.

Ta tree fo-oardaghyn lheead ec rannagyn: Archaeobatrachia (kiare kynneeyn jeh rannagyn bunneydagh); Mesobatrachia (queig kynneeyn jeh rannagyn t’er nyn aafilley ny smoo); as Neobatrachia, y possan smoo, goaill stiagh 24 kynneeyn jeh rannagyn “jeianagh”.  Ta Neobatrachia eddyrscarrit ayns Hyloidea as Ranoidea.  Ta’n rang-oardraghey shoh rere troyn jalloo-oaylleeagh myr earroo vertebra, cummey y chryss chleeauagh, as jalloo-oaylleeaght ny rannagyn aegey.  Ta bea-oayllee goaill rish y rang-oardraghey shoh son y chooid smoo, ga dy vel resoonaght ayn mychione mooinjerys eddyr kynneeyn er lheh.  Foddee dy beagh studeyrys gien-oaylleeagh soilshaghey y chooish.

Ta jalloo-oaylleeaght rannagyn gyn cosoylaght mastey daa-veaghee.  Cosoylaghey rish ny possanyn elley, salamanderyn as kaikilee, cha nel famman ec rannagyn aasit, as bare lesh ny lurgaghyn oc lheim na shooyl.  Ta crackan rannagyn lhiggey da ocsygien çheet ny hrooid, as er y fa shen nod ad gennalaghey trooid yn crackan oc.  Ta’n ocsygien goll er lheie ayns brat ushtey er y chrackan, as goll ny hrooid dys yn ‘uill.

Son y chooid smoo, ta lurgaghyn s’jerree liauyr ec rannagyn as craueyn abaneagh sheeynit.  Ta craue ghrommey ghiare oc, as cha nel ny smoo na jeig vertebraghyn seyrey eck.  Lurg shen ta craue famman cholheit (gimmijey), as er y fa shoh she baagh gyn famman t’ayn son y chooid smoo.

Ta mooadys rannagyn goll veih 10mm (Brachycephalus didactylus, ‘sy Vrasseel as Eleutherodactylus iberia ‘sy Choobey) dys 300mm (y rannag Gholiath, Conraua goliath, ayns Cameroon).

Ta lheead cummaghyn coshey mastey rannagyn, croghey er dy vel ad cummal ayns biljyn, ayns ushtey ny er yn thalloo.

Ymmodee rannagyn, as adsyn cummal ‘syn ushtey er lheh, ta cassyn craitnagh oc, as rheamyssaght y chraitnys jeu croghey er y traa t’ad ceau ‘syn ushtey.  Myr sampleyr, ta cassyn slane chraitnagh ec y rannag veg Affrickagh (Hymenochirus), agh my t’ou jeeaghyn er cassyn y rannag villagh White (Litoria caerulea), ny ghooie biljagh, cha nel agh kerroo craitnagh oc.

Ec rannagyn billagh, ta “doarnyn mair chass” son dy chooney goaill greim er ny biljyn.  Cha nee doarnyn sooee t’ayn.  T’ad goaill greim liorish feddanaght, as jannoo ymmyd jeh mooarane jeh killaghyn beg oddys greimmey eaghtyryn garroo.  Cha nel ad çheet lesh my t’ad ro fliugh.

Kuse dy rannagyn ta cummal ard ayns viljyn, ta craitnys mooar oc, eer ny smoo na fir ushtagh.  Ta ny craitnys shoh lhiggey dauesyn gooillian eddyr biljyn, ny stiurey traa t’ad lheim eddyr oc.

Dy cadjin, cha nel troyn myr shen ec rannagyn ooirragh.  Son y chooid smoo ta ny doarnyn mair cass oc ny sloo (my ta’n lheid ayn) as ta beggan craitnys oc.  Ta lurgaghyn s’jerree s’troshey ec rannagyn ooirragh na adsyn t’ec fir ushtagh ny biljagh.

Ta nieu vog ec ymmodee rannagyn, son dy imman ergooyl cragheyderyn.  Ny nieughyn oc, t’ad goaill stiagh gienneyder-branlaadys, gienneyder co-leaystey, nieu-nearag as thanneyder-cuishlin.  Kuse dy chragheyderyn rannagyn, ta aalhiemmaght mooar oc noi ny nieughyn shoh.  Foddee kuse dy ny nieughyn shoh cur drogh-eiyrtys er sleih.

Ta kuse dy rannagyn goaill nieughyn ass sniengan as arthropodyn elley dy vel ad gee.  Foddee fir elley jannoo nyn nieu hene nagh vel çheet ass y vee oc.

Ta kuse dy vun-chummaltee America Yiass sheeley nieu magh ass rannagyn steab nieu, as cur eh er ny steabyn oc son shelgeraght, ga dy s’goan ny dooieyn ta nieunagh dy liooar son shen.  Ta rannagyn nieunagh cliaghtit rish soilshaghey magh y nieunaght oc liorish daahghyn gial: she raaue-cowrey t’ayn.  Ta daa ghooie neunieunagh Americaanagh ec y chooid sloo (Eleutherodactylus gaigei as Lithodytes lineatus) ta jannoo arrish er daahghyn rannagyn steab nieunagh (arrishaght Bates) .

Er coontey jeh neuchaslid nieu rannagyn, ta anaase mooar orroo ec bea-chemmigee.  Ta alkaloyd enmyssit epibatidine ry-gheddyn ayns kuse dy rannagyn steab nieunagh, as she moogheyder guinn eh, ny stroshey na morfeen 200 keayrt.  Stoo elley t’er ny sheeley ass crackan rannagyn, foddee dy beagh eh cur aalhiemmaght noi VGYS.  Ta oayllee jannoo studeyrys er nieughyn rannagyn son dy yeeaghyn my foddee ad cur dooin stoo lheeys noa .

Ta nieu rannagagh ayns taaley crackanagh chuse dy rannagyn, myr sampleyr y rannag awin Colorado as rannag cuirtlagh.  Kuse jeu, myr sampleyr bufotenin, ta eiyrtys shicklaagagh oc, as myr shen ta sleih jannoo ymmyd jeu myr druggaghyn-soccar.

Crackan rannagyn, t’eh neuyeenagh da ocsygien as carboan daa-osseed, chammah as ushtey.  Ta ymmodee cuishleeyn faggys da eaghtyr y chrackan.  Tra ta rannag fo ushtey, ta ocsygien goll er sheeyney hug da’n chorys folley dy jeeragh.  Er y thalloo, ta rannagyn aasit jannoo ny scowanyn oc son ennal y hayrn.  Ta ny scowanyn oc gollrish adsyn ec deiney, agh cha nel ny muskylyn chleeu gobbraghey ec tayrn ennal, as cha nel asnaghyn ny skairt oc.  Son ennal y hayrn, ta rannagyn soo stiagh aer trooid ny tuill stroaney oc, cur er y scoarnagh sheidey seose, as eisht t’ad faastey laare y veeal.  Ta shen cur er yn aer goll stiagh ny scowanyn oc.  Dy mennick, ta cooylley ayns ny tuill stroaney, as ad dooint tra ta’n rannag goll fo ushtey.  Ayns Luanistyn 2007, hooar ad rannag ushtagh ayns boayl fadaneagh ayns Yn Indoneesh.  Y rannag Vorneagh kione-rea (Barbourula kalimantanensis), she yn chied rannag gyn scowanyn as fys urree ec oaylleeaght.

Ta cree jeh tree shamyryn ec rannagyn, gollrish y chooilley tetrapod, er lhimmey jeh ushagyn as sheeintee.  Ta fuill ocsygienit çheet veih ny stooghyn kirp ennal as goll stiagh ayns unnane shamyr.  Ta shamyr elley son fuill jee-ocsygienit dy gholl stiagh ‘sy chree.  Eisht, ta cooylley chaslagh stiurey yn fuill da ny cuishleeyn kiart – cuishlin y chree son fuill ocsygienit, as y cuishley scowanagh son fuill ta laccal ocsygien.  Ta feme ec rannagyn er y chooylley shoh, son dy yannoo sloo jeh mestey yn daa horçh jeh fuill.  Er coontey jeh, foddee rannagyn cummal seose cormid soe ny syrjey, as jannoo ny smoo, na nod ad gyn ee.

Ta’n beeal toshiaght corys lheie y rannag.  Ta feeacklyn er y cheeill syrjey, as ymmyd jeant jeu son dy veihll bee roish sluggey eh.  S’faase ny feeacklyn shoh, as cha nod rannagyn jannoo ymmyd jeu son feer ghreimmey.  Ayns ynnyd jeh shen, ta’n rannag jannoo ymmyd jeh’n çhengey ghleiynagh eck son dy ghlackey cragh.  Lurg shen, ta’n bee goll trooid yn bolg, as stiagh ‘sy chollane veg, raad ta’n chooid smoo jeh’n lheie taghyrt.  Ta soo y phairaig villish, as buighid jeh’n aane, garraghey dys y chollane veg son dy chur cooney da’n lheie.  Ta keck faagail magh ass yn arkyn.

Ta corys nearag aasit dy mie ec rannagyn.  T’eh goaill stiagh inçhyn, coyrd drommey, as neayragyn.  Ta’n smuir oblongata reaghey tayrn ennal, lheie, as obbyr seyr-obbragh elley.  Ta’n kerebellum reaghey ny muskylyn.  Cosoylaghey rish deiney, ta kerebellum rannagyn feer veg.  Cha nel cleayshyn mooie ec rannagyn; ta ny dollanyn cleayshey anchoodit.

Gollrish daa-veaghee elley, ta kiare keimyn ayns bea rannag: ooh, rannag aeg, caghlaa cummey as rannag aasit.  Er y fa dy vel feme er ushtey ec rannagyn, ta ymmyrkey colleeys goaill stiagh yllaghey colleeys, as shen cleayney rannagyn bwoirrin da’n ushtey raad ta ny fir nyn soie.  Myr shen ta boayl mie faggys daue son breh oohyn.  Ta kuse dy rannagyn goaill kiarail jeh ny h-oohyn oc, ny eer ny rannagyn aasit.  

Ta toshiaght vea rannag yn ooh.  Son y chooid smoo, ta'n rannag woirrin breh gloagh rannag ayns ushtey – mooarane stoo as thousaneyn jeh oohyn ayn.  Er y fa dy vel gaue mooar da ny h-oohyn liorish cragheyderyn, ta saaseyn oc son dy yannoo shickyr dy beagh kuse dy chloan ve er mayrn.  T'ad breh ec y traa cheddin, as myr shen cha nod ny cragheyderyn gee dagh ooilley ooh; bee cooid mooar jeu goll er gee, agh s'cosoylagh dy bee kuse jeu er mayrn.  Saase elley son scapail gaue loghanyn, shen breh oohyn er duillag erksyn y loghan, as coodagh gleiynagh orroo son dy freayll sthie yn ushtey.  Erreish daue guirr, ta ny rannagyn aegey tuittym sheese 'syn ushtey.  Kuse dy ghooieyn, ta jargaght cronnaghey craa ec ny h-oohyn, myr sampleyr my ta connspeagh ny ardnieu faggys daue, as foddee ad guirr dy leah son dy scapail goll er ee.  Dooieyn elley, myr sampleyr, y rannag chuirtlagh (Bufo marinus), t'ad breh oohyn nieunagh son jannoo sloo jeh cragheyderys.  Ga dy vel eh croghey er y dooie as y çhymbyllaght, ta oohyn ushtagh guirr roish shiaghtin, dy cadjin.  Dooieyn elley, t'ad ceau y clane cheim laarvagh sthie ny h-oohyn ny sthie ny mayrey.

Ta oohyn çheet dy ve rannagyn aegey.  Ta corp oochroo as famman liauyr, rea oc.  Unnane dooie, ta rannagyn aegey lieh-ooirragh echey, as ad cummal mastey creggyn fliugh, agh ta'n chooid smoo jeu slane ushtagh.  Cha nel scowan, farvollee, ny lurgaghyn oc.  Ta ushylagh lunganeagh oc, corys linnaghyn lhiattagh, sproghanyn son ennal, as fammanyn son snaue.

Cha nel feer ‘eeacklyn ec rannagyn aegey, agh ta straihyn liaurey jeh troggalyn keratinagh (keradontyn) oc.  Ta’n chooid smoo jeh rannagyn aegey nyn luss-eederyn, as t’ad gee algey dy mennick.  Ta kuse dy ghooieyn feill-eeagh, as adsyn gee shey-chassee, rannagyn aegey sloo, as yeeast.  Ta mooarane jeh cragheyderyn ec rannagyn aegey, goaill stiagh yeeast, eairkagyn, deyil thummee, as ushagyn ny h-awin.  Ta cannablaght er ny fakin mastey rannagyn aegey jeh kuse dy ghooieyn.  Ec kuse dy ghooieyn ta rannagyn aegey nieunagh, myr sampleyr, rannagyn cuirtlagh.  

Ayns kuse dy ghooie, ta rannagyn aegey tannaghtyn harrish y gheurey as caghlaa cummey y nah vlein – myr sampleyr, y rannag reealt (Alytes obstetricans) ny’n rannag chiebbey-chassagh (Pelobates fuscus).  

Ec jerrey y cheim rannag aeg, ta rannagyn caghlaa ny cummaghyn oc.  She caghlaa trome t’ayn, goaill stiagh jalloo-oaylleeaght as fyshoaylleeaght.   T’ad gaase lurgaghyn as scowanyn, as ta ny collaneyn oc girraghey, tra t’ad garraghey veih ee lossreeyn dys ee shey-chassee.  Ta ny sooillyn oc garraghey son dy lhiggey dou fakin dy ghaa-hooillagh.  Ta’n caghlaa shoh soilshaghey y caghlaa veih olmys (as feme reayrtys lhean oc) dys cragheyder (as feme tastid duinid oc).  Ec jerrey y chaghlaa, ta killaghyn y famman marroo (apoptosis) as t’eh goll er soo stiagh y chorp.

Erreish daue caghlaa cummey, ta kuse dy rannagyn goll magh ass yn ushtey as cummal er y thalloo, as dooieyn elley tannaghtyn ‘syn ushtey.  Ta dagh dooie aasit nyn eederyn-foalley, faggys, as ad gee beiyn gyn craue dommey, myr sampleyr arthropodyn, annelaidyn as gastreypodyn.  Beggan dooie smoo, t’ad gee beiyn elley, myr sampleyr, yeeastyn, rannagyn sloo, as sheeintee beggey.  Ta kuse dy rannagnyn shelg liorish y çhengey gleiynagh oc, as dooieyn elley jannoo ymmyd jeh ny laueyn oc.  Beggan beg jeh rannagyn, ta lossreeyn bun-vee daue.

Ta ram beiyn elley gee rannagyn, goaill stiagh ushagyn, yeeastyn, ardnieughyn, sheeintee, as sleih.  

Ta bea liauyr ec rannagyn, ny keayrtyn; ga nagh vel monney fys ayn mychione y vea feie t’oc, ta recortyssyn ayn er rannagyn fo cappeeys as ad bea dys 40 bleeantyn.  Ta kuse dy rannagyn steab nieunagh breh ny h-oohyn oc er laare y cheyll as cur currey orroo, chammah as freayll ad tash liorish jannoo mooin orroo.  Erreish daue guirr, ta’n ayr ny moir (croghey er y dooie) garraghey ad er y drommey echey/eck da bromeliad as ushtey ayn.  Lurg shen, nee yn voir cur bee daue, liorish breh oohyn neulhearee ‘syn ushtey.  Rannagyn elley, t’ad ymmyrkey lhieu ny h-oohyn (ny rannagyn aegey) er ny lurgaghyn sjerree ny’n drommey oc (myr sampleyr, y rannag reealt, dooieyn Alytes).  Ta kuse dy rannagyn eer ymmyrkey lhieu ny cloan oc sthie y chorp oc hene.  Y rannag phoagey Austrailagh firrinagh, ta poagaghyn er y lhiattee echey, raad ta ny rannagyn aegey cummal derrey t’ad caghlaa cummey.  Y rannag Gharwin (Rhinoderma darwinii) ayns y Çhillee, t’ee cur ny rannagyn aegey stiagh ‘sy poagey coraagh eck.  Y rannag volg-ghuirragh Austrailagh (Rheobatrachus), t’ee sluggey ny rannagyn aegey eck, as t’ad gaase sthie y volg eck.  Son shen y yannoo, ta’n rannag scuirr taaley geayr ghailley as scuirr gluggal gailley.  S’cosoylagh dy vel y rannag shoh anvio nish.

Kuse dy eamyn rannag, t’ad cho tharmaneagh, nod oo ad nyn clashtyn meilley ersooyl.  Ta eam er lheh ec dagh dooie.  T’ad gyllagh liorish aer y chur trooid ny goolag oc.  Dy mennick, ta poagey coraagh oc: far-chrackan fo y scoarnagh, ny er uillin y veill, ta sheeyney magh traa t’ad gyllagh.  Dooieyn elley, ta shamyr aavuilley oc son dy vooadaghey yn eam oc.  Dooieyn gyn eam tharmaneagh, t’ad cummal faggys da awinyn son y chooid smoo, as y sheean jeu follaghtyn eam erbee.  

Son y chooid smoo, ta rannagyn gyllagh son dy chleayney ven.  Ta fir gyllagh ny lomarcan ny ayns possan.  Mraane ayns kuse dy ghooie, t’ad gyllagh erash .  Ta eam seyrey jeant ec rannag firrinagh my ta fer elley geabbey dy ghrappal.  Ymmodee dooieyn grianchryssagh, ta eam fliaghey oc as ad gyllagh roish t’eh ceau fliaghey.  Ta eam çheeragh ec kuse dy ghooie chammah, son dy imman ergooyl fir elley.  Ooilley ny h-eamyn shoh, t’ad goll er jannoo liorish beeal doont.

Ta rannagyn cummal harrish y teihll, faggys, agh cha nel ad cummal ayns yn Antarctagh ny ayns ymmodee ellanyn ny marrey.  

Ta’n chooid smoo jeh rannagyn ry-akin ayns buill grianchryssagh, raad ta ushtey ry-gheddyn dy aashagh.  Ta kuse dy rannagyn cummal ayns ardjyn çhirrym, raad nagh vel monney ushtey ry-gheddyn; ta feme oc er troyn er lheh son bea.  Ta’n kynney Austrailagh Cyclorana as y kynney Americaanagh Pternohyla goanluckey ad hene fo-halloo, cur cocoon jeen mygeayrt y moo, as cadley fud ny h-earishyn çhirrym.  Tra vees eh ceau fliaghey, bee ad çheet magh feddyn loghan shallidagh, as geddyn sliught.  Ta aase ny h-oohyn feer tappee cosoylaghey rish rannagyn elley, as er y fa shen bee ad aasit dy liooar roish ta’n ushtey caillt oc.  Rannagyn elley, t’ad er gormal rish çhymyllaght feayr.  Myr sampleyr, y rannag villagh ayns twoaie Chryss yn Arctagh, t’ee goanluckey ee hene fo-halloo car y gheuree, as cooid mooar jeh’n chorp eck riojey.

Ta shymley mooar jannoo er rannagyn.  T’ad credjal dy vel gaue baase er ny smoo na treen jeh ny dooieyn t’ayn, as dy vel ny smoo na 120 dooie er ngeddyn baase neayr’s ny 1980yn.  Ta ny dooieyn shoh goaill stiagh y rannag airhey ayns Costa Rica as yn rannag volg-ghuirragh ayns yn Austrail.  Ta caill oayllys fa mooar son shen, chammah as sollaghey, caghlaa speyr, cragheyderyn neughooghyssagh, as çhingyssyn noa, goaill stiagh chytridiomycosis.  Ta ymmodee bea-oayllee credjal dy vel daa-veaghee nyn nooieyn cowrey mie bentyn rish slaynt y corys-vea, er coontey dy vel ad meanagh ‘syn eggey bee, dy vel crackan neuyeenagh oc, as dy vel bea jeh daa cheim oc (laarvey ‘syn ushtey as rannag aasit er y thalloo).  Rere’n fys t’ayn, ta’n shymley jannoo ny smoo er dooieyn ta croghey er yn ushtey dy trome (ooh as laarvey ushtagh oc).  Adsyn ta gaase stiagh ‘syn voir, t’ad tannaghtyn ny share..

Rere studeyryn Canaadagh ayns 2006, ta traaght mooar ny ghaue mooar da rannagyn .

Ny keayrtyn, ta eabyn sheelraghey fo cappeeys er jeet lhieu, as shen cur cooney da rannagyn feie.  Ayns Mee ny Boaldyn 2007, hie eh er soilshaghey magh dy nod oo cur coadey da daa-veaghee noi chytridiomycosis liorish cur daue bacteyryn beaghee er lheh.

She Blein y Rannag 2008, son tastey y chur er y chooish freayll t’ec rannagyn .

Derrey hooar ad Gerobatrachus hottoni, fossyl rannagagh as troyn lossagagh echey, she Triadobatrachus massinoti va’n proto-rannag shinney as fys er.  Va Triadobatrachus massinoti bio ‘syn Eash Triassagh, ayns Madagascar.  Va claigin rannaghagh echey, agh ny smoo vertebraghyn chammah, as adsyn ‘sy famman, cha ad row colheit.  Ec rannag yeianagh, ta vertebraghyn y famman colheit as ad jannoo yn gimmijey.  Cha nel craueyn ny lurgey colheit noadyr, as er y fa shen, s’cosoylagh nagh row Triadobatrachus ny lheimmeyder fondagh.
Y feer rannag sleaie, shen Vieraella herbsti, as ee bio ‘syn Eash Jurassagh – mysh 213 millioon bleeantyn er-dy-henney.  Cha nel fys ayn agh er unnane sampleyr j’ee; t’ad gra dy row eh mysh 33mm er lhiurid.  Va Notobatrachus degiustoi ny rannag y Yurassagh veanagh, mysh 170 millioon bleeantyn er-dy-henney.  S’cosoylagh dy row aafilley Anura jeianagh jeant roish jerrey yn Eash Jurassagh.  Y caghlaaghyn mooar jeant eck, she girraghey y corp as coayl y famman ad.

Y clane rannag fossylagh t’ayn, she sanyanlichan ee.  Va’n rannag shoh bio 125 millioon bleeantyn er-dy-henney .  Va troyn rannag yeianagh eck, ga dy row 9 vertebraghyn roie-sacral eck.  Cha nel agh 8 ec y rannag yeianagh.

Ta kuse dy ymmydyn jeant jeh rannagyn.  Ayns muse dy vuill, t’ad nyn mee; myr sampleyr, ayns y Çheen, y Rank, y Ghreag hwoaie, as buill ayns ny Steatyn Unnaneysit. Ny keayrtyn, ta sleih jannoo ymmyd jeh rannagyn son dy ynsaghey corp-yiarrey.

Ta rannagyn er ve nyn sampleyryn scanshoil fud shennaghys oaylleeaght. Hooar magh Luigi Galvani y kiangley eddyr lectraght as y corys nearag liorish studeyrys er rannagyn.  (Xenopus laevis), y rannag inginagh Affrickagh, ren ad ymmyd j’ee son prowal torraghys anmagh ‘sy 20oo eash.  Ayns 1952, ren Robert Briggs as Thomas J. King dooblaghey rannag liorish arraghey çheshvean chillag somatagh. Shen y chied keayrt dy row peiagh erbee er nyannoo arraghey çheshveanagh ayns metazoa.  

Mastey beiyn gyn bleayst er yn ooh, ta’n mooinjerys eddyr rannagyn as deiney mastey ny s’faggys.  Gyn y vleayst shoh, she ny sassey t’eh dy ‘akin ny ta taghyrt. Er y fa shoh, t’ad jannoo ymmyd jeh rannagyn son ronsaghey dooblaghey, as mwane-oaylleeaght.  Ga dy vel prowallyn elley ayn, ta bea-oayllee jannoo ymmyd jeh Xenopus myr bioag sampleyr foast, er y fa dy vel eh aashagh troggal ee as dy vel mwane vooar eck.  Ayns yn 21oo eash, t’ad çheet dy yannoo ymmyd jeh X. tropicalis, mooinjer sloo jee, er y fa dy nod ee geddyn sliught as ee queig meeaghyn d’eash; shegin da X. laevis ve harrish blein d’eash.  Ta X. tropicalis lhiggey daue jannoo studeyrys er ymmodee sheeloghyn ny s’tappee.

Ta rannagyn ry-akin dy mennick ayns far-skeealyn, beeal-arrish as cultoor cadjin.  Ta sampleyryn goaill stiagh Y Prinse Rannag, as Kermit the Frog. “Skeeal y Prinse Rannag”, she far-skeeal mychione rannag eh, as erreish da goaill paag, t’eh caghlaa dys prinse braew.  “Kermit the Frog”, she karracteyr eh er The Muppet Show as Sesame Street, as eh feer scruppylagh.  Ga dy vel eh caarjoil as schleioil, t’eh ry-akin dy mennick as eh jonsey, er coontey ymmyrkey ro-ghaaney ny karracteyryn smoo ymmodee-taishbynagh.

Y sleih Moche ayns y Çhenn Pheroo, v’ad cur ooashley da beiyn, as ta ymmodee rannagyn ry-akin ‘syn elley v’oc.




#Article 242: Rolley baljyn as baljyn beggey ayns Pobblaght Nerin (1886 words)


Shoh duillag kianglagh ard-valjyn as baljyn ayns Pobblaght Nerin, goaill stiagh baljyn beggey as baljysyn, chamah as slystyn ayns Divlyn. Ta ard-valjyn ayns clou trome.

Aah ny Mooa, Aah yn Ree, An Abhainn Bheag, An Abhainn Dubh, An tAbhallort, Abhóca, Achadh an Iúir, Achadh Bhó, Achadh Bolg, Achadh Ghobhair, Achadh Úr, Achair, Ail Finn, Na hAilichí, An Aill, Ailt an Chorráin, Aird Mhór, Almu, Anagaire, An tAonach, Na hAoraí, Ard an Rátha, Ard Fhearta, Ard Lios, Ard Raithin, Ármhach, Áth an Chláir, Áth an Chóiste, Áth an Choite, Áth an Chorráin, Áth an Chuilinn, Áth an Ghainimh, Áth an tSléibhe, Áth Cinn, Áth Dara, Áth Garbháin, An tÁth Leacach, Áth Liag, Áth na Fuinseoige, Áth na gCasán, Áth na nUrlainn, Áth na Sceire, Áth na Sráide, Áth Tíomáin, Áth Trasna

Bá na hEornan, An Bábhún Buí, Baile an Bhiataigh, Baile an Bhiocáire, Baile an Bhóthair (Divlyn), Baile an Bhóthair (Yn Vee), Baile an Bhric Óig, Baile an Bhuinneánaigh, Baile an Chaisil, Baile an Chaisleáin (Corkee), Baile an Chaisleáin (Leesh), Baile an Chaistil, Baile an Chillín, Baile an Chinnéidigh, Baile an Chollaigh, Baile an Daighin, Baile an Dúlaigh, Baile an Ghaill, Baile an Gharraí, Baile an Ghearlánaigh, Baile an Ghoirtín, Baile an Londraigh, Baile an Mhanaigh, Baile an Mhóta, Baile an Mhuilinn, Baile an Phóirtéaraigh, Baile an Phúcaigh, Baile an Ridire, Baile an Róba, Baile an Scotaigh, Baile an Tobair, Baile an tSratha, Baile Átha an Róine, Baile Átha Fhirdhia, Baile Átha Í, An Baile Beag, Baile Bhlainséir, Baile Bhuirne, Baile Brigín, Baile Briotáis, Baile Chaisleáin an Róistigh, Baile Chaisleáin Bhéarra, Baile Chathail, Baile Cholla, Baile Choitín, Baile Chruaich, Baile Coimín, Baile Deasumhan, An Baile Dubh (Kerree), An Baile Dubh (Logh Garman), An Baile Dubh (Purt Largey), Baile Easa Dara, Baile Eoin, An Baile Fionn, An Baile Gallda (Corkee), An Baile Gallda (Keeill Darey), Baile Garbháin, Baile Ghearóid, Baile Haicéid, Baile Héil, Baile Hiobaird, Baile Iúiliáin, Baile Locha Riach, Baile Liam, Baile Mharascail, Baile Mhic Ádaim, Baile Mhic Andáin, Baile Mhic Gormáin, Baile Mhic Íre, Baile Mhic Mhaoilir, Baile Mhic Scanláin, Baile Mhistéala, Baile Mhúráin, Baile Mór na nIústasach, Baile Munna, Baile na Caillí, Baile na Carraige, Baile na Coille, Baile na Cúirte, Baile na Finne, Baile na gCailleach, Baile na gCros, Baile na hInse, Baile na Lorgan, Baile na Manach, Baile na Martra, Baile na nGabhar, Baile na nGallóglach, Baile Níos, An Baile Nua (Çhybbyrt Aarey), An Baile Nua (Doon ny Ghoal), An Baile Nua (Leesh), Baile Phámar, Baile Phóil, Baile Sheáin (Divlyn), Baile Sheáin (Keeill Chennee), Baile Sheáin (Keeill Darey), Baile Shéamais Dhuibh, Baile Sheinicín, Baile Shláine, Baile Uí Aodha, Baile Uí Bheoláin, Baile Uí Bhróithe, Baile Uí Chonnmhaí, Baile Uí Dhálaigh (Shliggagh), Baile Uí Fhiacháin, Baile Uí Laigheanáin, Baile Uí Mhatháin, Baile Uí Mhurchú, Baile Uí Shé, Baile Uí Thaidhg, Balana, Balley Aah Luain, Balley Aah Trim, Bántír, Barr na Rinne, Bealach an Doirín, Bealach Bhaile an Mhuilinn, Bealach an Tirialaigh, Bealach Caorthainn, Bealach Conglais, Bealach Féich, An Bealach Mór, Béal an Átha Móir, Béal an Dá Chab, Béal an Mhuirthead, Béal Átha an Cheasaigh, Béal Átha an Fhóid, Béal Átha an Tuair, Béal Átha Beithe, Béal Átha Bhearaigh, Béal Átha Fhínín, Béal Átha hAmhnais, Béal Átha Liag, Béal Átha Leice, Béal Átha Longfoirt, Béal Átha Lúbaigh, Béal Átha Mó, Béal Átha na Muice, Béal Átha na Muille, Béal Átha na nEach, Béal Átha Póirín, Béal Átha Ragad, Béal Átha Seanaidh, Béal Deirg, Béal Easa, Béal na mBuillí, Béal Tairbirt, Beannchar (May Eo), Beannchar (Uíbh Fhailí), Beanntraí, Bearna, Bearna na Gaoithe, Beeal Aah ny Sluigh, Beeal yn Aah (May Eo), Beeal yn Aah (Çhybbyrt Aarey), An Bháinseach, An Bhlarna, An Bhroclais, An Bhuiríos, Binn Éadair, Biorra, An Blaic, An Bóthar Buí, Bray, Bréachmhaigh, Bréantrá, An Briotás, Brosnach (Kerree), Brosnach (Uíbh Fhailí), An Brú, Buiríos Léith, Buiríos Mór Osraí, Buiríos Uí Chéin, Bun an Phobail, Bun an Tábhairne, Bun Cranncha, Bun Dobhráin, Bun Machan

Caair ny Mart, Cábán tSíle, Cairlinn, Caiseal Mumhan, Caisleán an Chomair, Caisleán Cnucha, Caisleán Ghriaire, Caisleán Laighnigh, Caisleán na Finne, An Caisleán Nua (Divlyn), An Caisleán Nua (Doon ny Ghoal), An Caisleán Nua (Keeill Mantan), An Caisleán Nua Thiar, Caisleán Ó Liatháin, An Caisleán Riabhach, Caisleán Uí Chonaill, An Caladh, Caladh na Sionainne, Callainn, An Caol, Caonach, Caorthannán, Carn Domhnach, Carn na Ros, An Carnán, Carraig Álainn, Carraig an Chabhaltaigh, Carraig an Droichid, Carraig an Ime, Carraig an tSionnaigh, Carraig Mhachaire Rois, Carraig Mhaighin, Carraig na Siúire, Carraig Uí Leighin, An Carraigín, Cashtal y Varrey, Cathair Bó Sine, Cathair Dónall, Cathair Saidhbhín, Yn Cavan, Cé na Cille Móire, Na Cealla Beaga, Ceanannas, Ceann Chlochair, Ceann Poill, Ceann Toirc, Na Ceapóga Sú Talún, Ceara, Ceatharlach, Ceathrú Thaidhg, Céideadh, Ceis Charraigín, An Charraig Dhubh, An Chárthach, An Chathair, An Cheapach Mhór, An Cheathrú Rua, An Chéim, An Chill (Keeill Darey), An Chill (Purt Largey), An Chlais, An Chloch, An Chluain, An Choill Mhór Thiar, An Chorrchoill, An Chreatlach, An Chrois, An Chrois Dhearg, An Chúlóg, Çhybbyrt Aarey, Cill Aichidh, Cill Ala, Cill an Dísirt, Cill an Mhuilinn, Cill Bheagáin, Cill Bhearaigh (Keeill Darey), Cill Bhearaigh (Yn Vee), Cill Bhriotáin, Cill Chaoi, Cill Cheallaigh, Cill Chiaráin, Cill Chisín, Cill Choca, Cill Chóige, Cill Choirín, Cill Choirne, Cill Cholgáin, Cill Chomhghaill, Cill Chormaic, Cill Chuillinn, Cill Dalua, Cill Damháin, Cill Dhéagláin, Cill Díoma, Cill Droichid, Cill Fhearga, Cill Fhíonáin, Cill Fhionntain, Cill Flainn, Cill Iníon Léinín, Cill Liúcainne, Cill Mheáin, Cill Mhucraise, Cill Mocheallóg, Cill na hOmnaí, Cill na Mallach, Cill na Seanrátha, Cill na Sí, Cill Náile, Cill Odhráin, Cill Orglan, Cill Pheadair, Cill Rois, Cill Seanchua, Cill Srianáin, Cill Téile, Cill Tíle, Cill Uird, Cill Uisean, Cillín an Chrónáin, Cillín Chaoimhín, Cinn Mhara, Cionn Átha Gad, Cionn Eitigh, An Cladach Dubh, An Cláirín, Claonadh, Clár Chlainne Mhuiris, Cloch an Mhíle, Cloch na Rón, Cloch Shiurdáin, Na Clocha Liatha, An Clochán (Doon ny Ghoal), An Clochán (Uíbh Fhailí), An Clochán Liath, Cloich na Coillte, Clóirtheach, Cluain, Cluain Aodha, Cluain Bolg, Cluain Cearbán, Cluain Damhna, Cluain Dá Ráth, Cluain Dolcáin, Cluain Eidhneach, Cluain Eois, Cluain Fada, Cluain Maine, Cluain Meala, Cluain Mhic Nóis, Cluain Mhór, Cnoc Lín, Cluain Sceach, Cluain Tarbh, Cluainín, Cnoc an Chrochaire, Cnoc an Iúir, Cnoc an Línsigh, Cnoc an Tóchair, An Cnoc Breac, Cnoc Ghleann na gCaorach, Cnoc Mhuire, Cnoc na gCaiseal, Cnoc na Góla, Cnocán na Biolraí, Cobh, Coill an Chollaigh, Coill an Iarainn, Coill Bheithne, Coill Bhreacán, Coill Mhic Thomáisín, Coill na Silíní, Coillte, Coillte Mach, An Coireán, Cois Bá, Cois Eidhní, Collann, Conga, Cora Chaitlín, Cora Droma Rúisc, Cora Finne (Yn Claar), Cora Finne (Galliu), Corclach, Corkee, An Corrdhaingean, Corr na Móna, Na Creagacha Dubha, An Creagán Bán, Crochta Ard, Crochta na Gréine, Crois Mhaoilíona, Cromadh, Cros Domhnaigh, Crosaire Uí Dhalaigh, An Cruachán, Cuan Dor, Cuas an Ghainimh, Cúil an tSúdaire, Cúil Darach, Cúil Mhín, Cuinche, Cúirt Mhic Shéafraidh, An Currach Buí, Currach Cló, Cúrsa an Ráis

Daingean, Damhliag, An Damhshraith, Darú (Leesh), Darú (Uíbh Fhailí), Dealbhna, Deilginis, Yn Dein, Divlyn, Doire an tSoirn, An Doladh, Domhnach Bat, Domhnach Míde, Domhnach Mór, Doon Jialgan, Doon Laoire, Doon ny Ghoal, Draighneach, Droghad Aah, Droichead Abhann Ó gCearnaigh, Droichead an Bhuitléaraigh, Droichead an Chláir, Droichead Binéid, Droichead Chaisleán Loiste, Droichead na Bandan, Droichead na Sionainne, Droichead Nua, An Droichead Nua (Keeill Chennee), Droichead Uí Bhriain, Droim Conrach (Divlyn), Droim Conrach (Yn Vee), Droim Dhá Thiar, Droim Ineasclainn, Droim Lis, Droim Seanbhó, An Drom Ard, Drom Atháin, Drom Ólainn, Dubhaille, An Dúcharraig, Dúglas, Dúlainn, Dumhach Thrá, Dún an Rí, Dún ar Aill, Dún Bleisce, Dún Búinne, Dún Canann, Dún Chormaic,Dún Droma (Çhybbyrt Aarey), Dún Droma (Divlyn), Dún Fionnachaidh, Dún Garbháin, Dún Guairne, Dún Luáin, Dún Léire, Dún Mánmhaí, Dún Mór, Dún Mór Thoir, Dún Seachlainn, Dún na Séad, Na Dúnaibh, Durlas, Dúrus

Eachléim, Eachroim (Keeill Mantan), Eachroim (Galliu), Éadan Doire, Eas Géitine, Eidhneach, An Éill

Faarney, Faing, An Fál Carrach, An Fearann Fuar, An Féar Bán, An Fhairche, An Fhianait, Fiodh an Átha, Fiodh Ard, Fíonach, Fionnmhach, Na Forbacha

An Gabhailín, Gabhailín an Bháite, Gabhalmhaigh, Gabhrán, An Gallbhaile, Galliu, Gaoth Dobhair, Gaoth Sáile, Garraí na Deirce Thuaidh, Garraí Uí Spealáin, An Ghaobhach, An Ghráig, An Ghráinseach, Glas Naíon, Na Glasáin, Glasán, An Gleann Garbh, Gleann Ghaibhle, Gleann Fhaidhle, Gleann Maghair, Na Gleannta (Doon ny Ghoal), Na Gleannta (Kerree), An Gleanntán, Glinsce, Gob an Choire, An Góilín, An Gort, Gort na hUamha, Gráig na Manach, Gráinseach an Déin, Gráinseach Choinn, Gránard, An Grianán, An Grianfort, Guagán Barra, Guaire

Iascaigh, Imleach Iubhair, Inbhear, Inis Cara, Inis Céin, Inis Córthaidh, Inis Crabhann, Inis Díomáin, Inis Tíog, Innys, An Inse, Inver Mooar, Ioma, Iostáin Chrois Araild

Keeill Airney, Keeill Chennee, Keeill Darey, Keeill Mantan, Kione Sailley

An Lathaigh, Leac an Anfa, An Leacht, An Leadhb Gharbh, An Leacht Mór, Leamhcán, An Leathcheathrú, Leffyr, An Léim, Léim an Bhradáin, Leithghlinn an Droichid, Lheeahtrim, Lhongfort, Limmeragh, An Lios Breac, Lios Ceannúir, Lios Dúin Bhearna, Lios Lachna, Lios Póil, Lios Ruanach, Lios Tuathail, Lios Uí Chathasaigh, Lis Mooar, Littyr Kennain, Loch Cheann, Log an Churraigh, Logh Garman, Lusca

Maanoot, Magh, Maigh Bhachla, Maigh Chairce, Maigh Chromtha, Maigh Cuilinn, Maigh Dearmhaí, Maigh Locha, Maigh Mheáin, Maigh nEalta, Maigh Thamhnach, Maighean Rátha, Mainistir Eimhín, Mainistir Laoise, Mainistir Leathrátha, Mainistir na Búille, Mainistir na Corann, Mainistir na Croiche, Mainistir na Féile, Mainistir Ó dTorna, Mainistir Shruthla, Mala, Mannishter 'er Maigh, Maolán na nGabhar, Maoin, Maolla, Maothail, An Marcach, May Eo, Meathas Troim, An Mhaighean, An Mhala Raithní, Mín an Lábáin, Míseal, Móin Choinn, Móin na Saighead, Móinteach Mílic, Montpelier, Móta, An Móta, Muiceanach idir Dhá Sháile, Muileann an Bhata, Muileann Fúca, Muileann na hUamhan, Muileann Uí Cheallacháin, Muilte Farannáin, Muinaghan, Muinchille, Muine Bheag, Muine Gall, Muine Moling, Mullach Eadrad, Mullach Íde, An Mullach Mór, Muraisc, Yn Mwyllin Kiarr, 

Naas, Neidín, 

Ó Méith, An Obair, Oileán Chiarraí, Oileán Éadaí, Yn Ooive, Órán Mór, An tOspidéal

Pailís Chaonraí, Paiteagó, Partraí, An Phailís, Poll an Phúca, Pontún, Port Lách, Port Mearnóg, An Port Thoir, An Port Thuaidh, An Port Rua, Purt Largey, Purt Leesh

Raghnallach, Ráistín, An Ráithín, Ráth Ara, Ráth an Chuilinn, Ráth Caola, Ráth Conarta, Ráth Chormaic, Ráth Cúil, Ráth Domhnaigh, Ráth Eanaigh, Ráth Eoghain, Ráth Fearnáin, Ráth Fhearna, Ráth Garbh, Ráth Iomgháin, Ráth Luirc, Ráth Maoláin, Ráth Maonais, Ráth Mealtáin, An Ráth Mhór, Ráth Tó, Réileán, Rinn an Scidígh, Rinn na Spáinneach, An Ros, Ros Comain, Ros Cré, Ros Dumhach, Ros Fhionnghlaise, Ros Laar, Ros Muc, Ros Ó gCairbre, Ros Vic Treoin, Ruibh Fhorraigh, Rúscaigh

An Scairbh, Scairbh na gCaorach, An Sciobairín, An Scoil, An Scrín (Shliggagh), An Scrín (Yn Vee), An Seanbhaile, An Seanchaisleán, An Seangharraí, Seantrabh, Searcóg, Séipéal na Carraige, Shliggagh, Sionainn, Ny Skeryn, An tSnaidhm, Na Solláin, Sord, An Spá, Yn Spittal, An tSráid, Sráid an Mhuilinn, Sráid na Cathrach, An Sráidbhaile, An tSráidbhaile, Sraith an Domhain, Srath an Urláir, Sruthair, Stigh Lorgan, Súmhaí

Yn Taagher, Tamhlacht, Teach Mealóg, Teach na Giúise, Teach Sagard, Teach Sinche, Teach Srafáin, Teampall an Ghleanntáin, Teampall Baoith, An Teampall Geal, An Teampall Mór, An Teampall Uachtarach, An Teanga, Tearmann Bearaigh, Tearmann Feichín, Tiarna Mhúscraí, Tigh an Raoilinn, Tigh Damhnata, Tigh Mochua, Tigh Mo Linne, Tigh Molaige, Tigh na hÉille, An Tigh Rua, Tír an Iúir, Tír Ghamhainín, Tobar an Choire, Tobar Chláir, Tobar Phádraig, Traie Lee, Traie Mooar, Tuaim, Tuaim Uí Mheára, Tuar Mhic Éadaigh, Tuar na Fola, Tuilsce, An Tulach (Ceatharlach), An Tulach (Yn Claar), Tulach an Iarainn, Yn Tullagh Vooar

Uachtar Ard, Úlla, An Urnaí (Ceatharlach), An Urnaí (Keeill Darey)




#Article 243: Platypus (196 words)


Platypus (Ornithorhynchus anatinus), she sheeintagh ushtagh dooghyssagh ec Yn Austrail hiar eh, goaill stiagh Yn Tasmaan.  Chammah as ny kiare dooieyn echidna, t’eh mastey ny queig dooieyn untowlagh t’er mayrn.  T’adsyn nyn sheeintee ta breh oohyn ayns ynnyd jeh ymmyrkey sheel bea.  She’n unnane olteyr er mayrn jeh’n chynney (Ornithorhynchidae) as genus (Ornithorhynchus) echey, ga dy vel fossylyn ayn jeh ymmodee dooieyn untowlagh elley.

Ta cummey quaagh er y sheeintagh oohyn-breyagh, nieunagh, kione-thunnagh, dooarchoo-fammanagh, moddey-ushtey-chassagh, as hug eh yindys er najooree Europeagh tra hooar ad eh.  Va kuse jeh credjal dy nee molteyrys cramp v’ayn.  T’eh mastey y beggan beg sheeintee nieunagh; ta spuir nieunagh er cass s’jerree y platypus firrinagh, as foddee eh cur guin trome er deiney.  Cummey gyn cosoylagh y phlatypus, t’ad cur er ve ny vun studeyrys scanshoil ayns bea-oaylleeaght aafillee, as ny chowrey Yn Austrail mie er enney.  T’eh ny rhusag ec cruinnaghtyn ashoonagh, as t’eh ry-akin er argid yn Austrail.

Derrey leah ‘sy 20oo eash, hie eh er shelg son y sheh echey, agh nish ta coadey ersyn er feie y rheam echey.  Ga nagh vel eabyn sheelraghey fo cappeeys çheet lhieu dy feer, cha nel eh ayns gaue çhelleeragh.




#Article 244: Toraigh (701 words)


Ta Toraigh (ny Oileán Thoraí, Oileán Thoraigh, as shen ennym Oileán Thúr Rí; Baarle: Tory Island) ny ellan ayns Nerin soit nuy meeillaghyn magh veih slyst Choontae Ghoon ny Ghoal ayns sheear hwoaie Nerin. T'eh ny chooid jeh Coontae Ghoon ny Ghoal ayns queiggey Ullee. She Yernish preeu-hengey yn ellan, agh ta Baarle ec y phobble myrgeddin.

Ta'n ellan mygeayrt 5 km (3 mi) er lhiurid as 1 km (0.6 mi) er lheead. Ta mygeayrt 170 cummaltee er yn ellan as t'ad rheynnit eddyr kiare baljyn beggey — An Baile Thoir (Y Balley Hiar ny East Town), An Baile Thiar (Y Balley Heear ny West Town), An Lár (Y Balley Meanagh ny Middletown) as Úrbaile (Y Balley Noa ny Newtown). Ta'n ellan soit ayns Gaeltaght Heer Chonnal as she Yernish Ulley y phreeu-hengey.

Veih ny 1950yn va pobble beg ellyneyryn cummal er yn ellan, as ta ellynlann ry gheddyn er. Ta'n ellyneyr Sostynagh Derek Hill kianglt lesh pobble ellynagh yn ellan.

Ayns shennaghys apocryphoil Nerin, Lebor Gabála Érenn, va Toraigh ny hoiaghey da Toor Chonand, doon ny Fomoree, roish hug ny Nemedee guiy boght orroo ayns cah mooar er yn ellan. Va cummal er y ree Fomoragh, Balor y drogh-hooill. Hug eh Ethlinn ayns pryssoon ayns toor v'er hroggal er Tor Mór (ny Túr Mór; Gaelg: Toor Mooar). She Tor Mór y boayl s'yrjey er yn ellan.

Ta ree reiht liorish reihys lught phobble yn ellan as eh shassoo er son lught yn ellan, tradishoon ynrican nagh vel ry gheddyn foast boayl erbee ayns Nerin. She Rí Thoraí roie yn ellyneyr ard-ghooagh Patsaí Dan Mac Ruaidhrí, as eh er enney ayns Baarle myr Patsy Dan Rodgers myrgeddin. Cha nel cummaghtyn formoil echey. T'ad loayrt er son lught phobble yn ellan as failt y chur er keayrtee ny currymyn echey.

Faagail magh dy vel Toraigh cha beg, ta ram buill shendeeagh as feayn-skeealleydagh ry gheddyn:

Dún Bhaloir (Baarle: Balor's Fort, Doon Valor): Soit er çheu hiar yn ellan, ta'n lieh-innys cruinnit mygeayrt y mysh eayninyn as ad 90 m er yrjid, as t'eh begnagh neughowallagh. Foddee shiu goll gys doon Valor agh liorish quing hallooin cheyl ynrican, as eh fendeilit liorish kiare cleighyn thallooin. 

An Eochair Mhór (Baarle: The Big Key, Yn Ogher Vooar): T'ee ny crouw hallooin as ee deamey magh veih çheu hiar y lieh-innys as jannoo creeagh myr creg lesh yn ennym An Tor Mór (Y Cronk Mooar) currit urree.

Saighdiúirí Bhaloir (Baarle: Balor's soldiers, Sidooryn Valor): Ta ard-vulleeyn er An Eochair Mhór as t'ad enmyssit myr Sidooryn Valor. T'ad cur tuarystal 'feeacklagh' er y chrouw hallooin, shen y fa yn ennym Yn Ogher Vooar.

Leac na Leannán (Baarle: The Wishing Stone, Y Chlogh Vian): Ta'n Chlogh Vian ny clogh chione rea chiontoyrtagh faggys da eaynin hwoaie Ghoon Valor. Rere tradishoon, ta mian currit da dooiney neuchreeney as eh goll shooyl er y chlogh, ny da deiney as eh abyl tree myn-chlaghyn y cheau er. 

An Cloigtheach (Baarle: The Bell Tower, Y Claggys): Ny yei traartys ny mannishter ta'n Claggys ny hroggal smoo. V'ee bunnit er Toraigh 'sy 6oo eash liorish Colum Keeilley. Va'n Toor hene er hroggal ayns y 6oo ny yn 7oo eash.

Y Crosh Tau (Baarle: The Tau Cross; crosh chummey-T): Va'n Crosh Tau troggit ayns y 12oo eash. Cha nel agh daa chrosh Tau ayns Nerin (ta'n chrosh elley ayns Cill Iníne, Coontae yn Chlaair).

Móirsheisear (Baarle: Grave of the Seven, Fastagh y Shiaght): Ta'n Móirsheisear, as y fockle shoh çhyndaait myr 'y shey mooarey', ny 'astagh as shey fir as un ven ayn. Vaih ad tra haink er y vaatey dy ve currit bun ry-skyn magh veih Scoilt an Mhóirsheisear er slyst heear hwoaie yn ellan. Rere faasechredjue, ta niart ec cray yn 'astagh meeyllyn y chastey.

The Lighthouse (Y Thie Sollysh): Va'n Thie Sollysh, as eh er çheu heear yn ellan, er hroggal eddyr 1828 as 1832 fo kiaddey liorish George Halpin, kiaddeyder ard-ghooagh thieyn sollysh Yernagh. Ayns Mee Averil 1990 va'n thie sollysh jeant seyr-obbragh.

The Torpedo: (Y Torpaid): Ta torpaid ry akin lieh raad eddyr An Baile Thiar as An Baile Thoir. V'eh ceaut er y traie rish y Nah Chaggey Dowanagh. V'eh jeant neu-chummaghtagh as currit ayns y hoiaghey roie.




#Article 245: Partan (112 words)


She decapod crustagh y phartan.  T'ee ny h-olteyr jeh'n mynoardagh Brachyura, as famman feer ghiare eck (βραχύ/brachy = giare, ουρά/oura = famman), ny ny keayrtyn, ta'n clane brooinney cloagit fo y thoraks.  Ta ushylagh mooie çhiu ec y chooid smoo jeu, as jees dy h-igney oc.  Ta fys ayn er ny smoo na 6,700 dooie.

Ta partanyn ry-akin ayns faarkey erbee y teihll.  Chammah's shen, ta ram partanyn cummal ayns ushtey millish ny er y thalloo, ayns y chryss ghrianchryssagh er lheh.  Ta mooadyssyn partan anchasley ayn, goaill stiagh y phartan vog (cha nel agh millimeaderyn er lheead) chammah as y partan yiard Shapaanagh, as lheead lurgagh 4 m ec kuse jeu

 




#Article 246: Sarah Palin (106 words)


Ta Sarah Louise Heath Palin (ruggit er 11 Toshiaght Arree, 1964) ny politickeyr Pobblaghtagh, ny h-ughtar, as ny traghteyr politickagh Americaanagh. V'ee ny kiannoort er Alaska roish dirree ee ass yn oik ayns 2009. V'ee ny h-oltey jeh coonseil valjagh y valley Wasilla ayns Alaska veih 1992 derrey 1996 as ny meoir er y valley veih 1996 derrey 2002. V'ee reiht myr kiannoort y steat ayns Mee Houney ny bleeaney 2006. T'ee ny kied ven ayns shelloo yn oik shen as t'ee ny kiannoort s'aa.

V'ee reiht myr enmys lhiass-eaghtyraneagh y Phartee Pobblaghtagh ayns Reihys Eaghtyraneagh ny Steatyn Unnaneysit, 2008 myrane lesh y Çhannadeyr John McCain.




#Article 247: Muc (157 words)


She crubbagh y vuc, as ee ny baagh thie rish foddey, son bee, liare as cooid elley.  Dy jeianagh, ta anaase ayn er mucyn son lheeys.  Ta ny sooillyn as creeghyn oc feer ghollrish adsyn t'ec deiney.  Er coontey ny kianglaghyn liauyrey eddyr mucyn as deiney, t'ad ry-akin dy mennick ayns cultoor deiney, goaill stiagh skeealyn, shennocklyn, jallooyn as kiaull.  

Beiyn dooghyssagh yn Oaraishey, t'ad currit 'sy ghenus Sus ec y dooie Suidae.  She eederyn-ooilley t'ayn; t'ad scrobbey, as gee bee erbee, goaill stiagh beisteigyn, speeiney, corpyn ta louaghey, as eer mucyn elley.  Mucyn feie, she ronseyderyn t'ayn, as ad gee duillagyn, faiyr, freauyn as y lheid.  Ta loaghtey feer vraew ec ny stroohyn oc, as t'ad jannoo ymmyd jeh son dy reurey 'sy thalloo son bee.

Cha nel fairaigyn ollish obbragh ec mucyn, myr shen, t'ad feayraghey ad hene liorish ushtey ny laagh.  Chammah's shen, ta'n laagh cur daue coadey noi daah ny greiney as quaillagyn.




#Article 248: Baagh (198 words)


She possan mooar jeh bioagyn yl-chillagagh, eukaryotagh y reeriaght Animalia (ny Metasoa), as baagh yn ennym cadjin ec fer jeu.  Ta’n cummey corp oc çheet dy vel soit tra t’ad gaase, ga dy vel kuse jeu (myr sampleyr, daa-veaghee) caghlaa ny cummaghyn oc ny s’anmey ‘sy vea oc.  Y chooid smoo dy veiyn, t’ad hene-raghidey.  T’ad nyn heterotrophyn chammah, dy ghra myr shen, t’eh orroo bioagyn elley y ghee son beaghey.

Y chooid smoo jeh phyla baaghtagh, haink rish ad ‘sy recortys fossylagh myr dooieyn marrey rish y bleastey Cambriagh, mysh 542 millioon bleeantyn er-dy-henney.

Ta kuse dy hroyn ec beiyn nagh vel ec bioagyn elley.  Ta killaghyn eukaryotagh oc, as son y chooid smoo, t’ad ym-chillagagh chammah.  Ta shen nyn eddyrscarrey veih bacteyryn as y chooid smoo jeh protistyn.  She heterotrophyn t'ayn, as t’ad lheie bee ayns shamyr sthie.  Myr shen, t’ad anchasley rish lossreeyn as algaghyn.  Cha nel boallaghyn killag ec beiyn elley, as adsyn ec lossreeyn, algee as fungyssyn.  Ta dagh ooilley baagh hene-raghidey, agh kuse jeu, cha nel agh ec keimyn bea er lheh.  Y chooid smoo jeh beiyn, ta keim bea blastula ec y wane, as cha nel y lheid ec cretooryn elley.




#Article 249: Eukaryota (138 words)


Eukaryote ( or ), she bioag eh, as ayns ny killaghyn oc, ta'n stoo gienetagh er nyn dastey sthie çheshvean baghtal (yn eukaryon).  Ta oayllee cur eukaryota er y phossan.  Er lhimmey jeh bacteyryn, ta ooilley organeyn bioag nyn eukaryoteyn.  

Cha nel yn aght rheynn killaghyn cheddin ec eukaryoteyn as prokaryoteyn.  Ayns eukaryoteyn, ta mynphiobanyn tayrn ny kroymasoomyn dooblit veih y cheilley.  Ta daa haase rheynn ayn: mitosis as meiosis.

Son y chooid smoo, ta killaghyn eukaryotagh feer ny smoo na prokaryoteyn.  Ta ymmodee far-chrackanyn sthie as troggalyn sthie oc (ny mynoltyn), chammah as ushylagh killag jeant jeh mynphiobanyn, mynsnaieyn as mean-snaieyn.  Ta paart scanshoil ec ny snaieyn as mynphiobanyn shoh son reaghey as gurneil cummey y chilley.  Ta GND chillaghyn eukaryoteyn rheynnit ayns bartyn linnagh (kroymasoomyn), as rish rheynn çheshveanagh, ta rollian mynphiobanagh rheynn ny bartyn shoh.

 




#Article 250: Prowaltys Hershey-Chase (315 words)


She straih prowaltyssyn va stiurit 'sy vlein 1952 liorish Alfred Hershey as Martha Chase ny prowaltyssyn Hershey-Chase. V'eh feerit dy vel GDN ny stoo gien-oaylleeagh, as eh taishbynit son y chied cheayrt ayns prowaltys Avery-MacLeod-McCarthy 'sy vlein 1944. Va'n GDN mie er fys ec bea-oaylleeyn veih'n vlein 1869, agh v'eh er credjal oc dy row oayllys son eiraght ymmyrkit liorish proteenyn.

Va ny prowaltyssyn stiurut ec Hershey as Chase er y vacteyrofagagh T2, veerys va'n strughtoor echey taishbynit liorish mynreayrtaght lectraneagh. Cha nel 'sy vacteyrofagagh agh shlig phroteenagh lesh y stoo gien-oaylleeagh çheusthie j'ee. Ta'n bacteyrofagagh doghaney bacteyr lesh lhiantag rish y chraitnys mooie echey, as tilgey stiagh y stoo gien-oaylleeagh echey. Ta'n tilgey stiagh shen cur lesh stoo gien-oaylleeagh y vacteyr veeryssyn ny smoo y yannoo, as yn obbraghey shen faagail y hlig follym echey lhiantit hug y vacteyr.
 

Ayns nane jeh ny kied prowaltyssyn, chur ad lipaidyn er GDN ny bacteyrofageeyn, as ny lipaidyn shen jeant seose jeh Fosfaar-32 goul-rooragh (ta'n elmint fosfaar ry-gheddyn ayns GDN agh cha nel eh ry-gheddyn ayns ny 20 geayryn ameenagh as ny proteenyn jeant seose jeu). Lhig ad da ny bacteyrofageeyn E. coli y ghoghaney, eisht va ny shligganyn proteenagh arrit veih ny killagyn doghanit lesh mesteyder as mean-shaghney. Haink eh lheu nagh row yn lurgagh gool-rooragh ry-akin agh ayns ny killagyn bacteyragh as nagh row ad ry-akin ayns ny shligganyn proteenagh.

Ayns nane jeh ny nah prowaltyssyn, chur ad lipaidyn Sulfur-35 gool-rooragh er ny bacteyrofageeyn (ta Sulfur ry-gheddyn ayns ny geayryn ameenagh Kystein as Meeteeanean, agh cha nel eh ry-gheddyn ayns GDN). Lurg y scarrey, va'n lurgagh goul-rooragh feddynit ayns ny shligganyn proteenagh, agh cha row eh feddynit ayns ny bacteyryn doghanit. V'eh feeraghey dy vel y stoo gien-oaylleeagh va doghaney ny bacteyryn ny GDN.

Rheynn Aundyr Nobel ayns Fyshoaylleeaght ny Medshin ny bleeaney 1969 er Hershey er son e “scrialtyssyn bentyn rish strughtoor gien-oaylleeagh veeryssyn.”




#Article 251: Fungys (276 words)


She oargane bioag eukaryotagh fungys, as ennym oaylleeagh y reeriaght oc fungi.  She heterotrophyn t'ayn, as boaylley killag chitinagh oc.  Y chooid smoo jeu, ta cummey sniaueyn yl-chillagagh orroo (ny hyphae), as ny sniaueyn shoh jannoo magh mycelium.  Fir elley, t'ad nyn killagyn nyn lomarcan.  Dy cadjin, ta fungyssyn geddyn sliught liorish sporeyn, dy keintyssagh ny dy neucheintyssagh.  Kuse jeu, cha nod geddyn sliught, as cha nel adsyn sheelraghey agh liorish gientyn losseragh.  Ta fungyssyn goaill stiagh jiastyn, shalmaneyn as lheeah.  Ta mooinjerys ny s’faggys eddyr fungi as beiyn na eddyr fungi as lossreeyn.  Studeyrys er fungyssyn, t’ad cur er fliughane-oaylleeaght.  

Va fungyssyn nyn soie ayns possan ny lossreeyn rish traa liauyr, er coontey nyn mea soit.  Jiu, ta reeriaght er lheh oc, as liorish ny troyn fyshoaylleeagh as gien-oaylleeagh oc, ta mooinjerys ny s'faggys eddyr oc as beiyn na ny t'eddyr oc as lossreeyn.  She heterotrophyn kemmigagh t'ayn, dy ghra myr shen, t'ad goaill stoo bea jeh co-vreneenyn orgaanagh as t'ad goaill bree jeh co-vreneenyn 'sy çhymbyllaghy mygeayrt oc.  Ta shen cosoylaghey rish heterotrophyn sollys, as adsyn goaill bree jeh soilshey.  Gollrish beiyn, t'ad goaill  bee jeh stoo orgaanagh mygeayrt oc; son y chooid smoo, t'ad cur magh ensymeyn son dy lheie eh, as eisht soo stiagh eh.

Myr cosoylaght elley marish beiyn, ta'n daa phossan tastey carbey-hydraad  myr glycogen, agh ta lossreeyn ny hastey myr stark. 

Cha nel eh er coontey nyn stayd soit nagh vel fungyssyn coontit myr beiyn; shimmey baagh t'ayn nagh vel gleashaghey son y chooid smoo, myr sampleyr faastguinyn ny corryl.  Ta oyryn killagagh foddey ny strimmey na shen.  Gollrish lossreeyn, ta folmidyn killag as boallaghyn killag ec killagyn 'yngyssyn. 

 




#Article 252: Amoebosoa (193 words)


Amoebosoa, she possan mooar jeh protosoa amoebagh (amoebaghyn ny amoebae), goaill stiagh y chooid smoo jeusyn ta garraghey liorish lhieeney sthie plasmey killag.  Ta far-chassyn neuvirragh oc myr cowrey y phossan.  Ta'n chooid smoo jeu un-chillagagh, as t’ad lhieenar ayns thalloo as ushtey.  Ta kuse jeu cur çhingys er sleih.  Chammah's adsyn, ta'n possan Amoebosoa goaill stiagh mycetosoa, as adsyn nyn mioagyn yl-chillagagh ny yl-heshveanagh.  Ta kuse jeu ry-akin ec yn tooill.

Kuse dy amoebaghyn, cha nel ad agh 10-20 μm 'sy lhiurid, agh ta'n possan goaill stiagh fir mooarey neesht. Ta Amoeba proteus çheet dy ve 800 μm ‘sy lhiurid.  Amoebaghyn yl-heshveanagh myr Chaos as 
Pelomyxa, ta kuse jeh ymmodee millimeaderyn 'sy lhiurid; as ta mycetosoa ry-gheddyn as mooadys ymmodee trieyn kerrinagh oc.

Killag chadjin amoebosoagh, t'ee er ny scarrey eddyr yn plasmey sthie (grineenagh, meanagh) as yn plasmey mooie (glen, mooie).  Traa ta'n chillag garraghey, ta'n plasmey sthie roie er-oaie as y plasmey mooie roie ergooyl.  

Son y chooid smoo, ta amoebaghyn gee liorish ee killagyn.  T'ad cur far-chassyn mygeayrt-y-mooish beggan dy vee, as tayrn eh stiagh jeusyn, ayns folmid killag.  Ayns shen, ta'n bee goll er lheie as jiole seose.




#Article 253: Hawaii (117 words)


She steat as ellanragh ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Hawaii ny Steat Hawaii (Baarle: State of Hawaii, Hawaii: Mokuʻāina o Hawaiʻi). Ta'n steat soit ayns çheshvean y Cheayn Sheealtagh, shiar yiass veih'n Çhapaan as shiar hwoaie veih'n Austrail. Va'n steat lhiggit stiagh 'syn Unnaneys myr y 50-oo steat er 21 Luanistyn, 1959. She Honolulu, er ellan Oahu, yn preeu-valley as y balley smoo er yn ellanragh. Rere ooley phobble ny bleeaney 2007, va 1,283,388 cummaltee 'sy steat. Ta'n steat jeant seose jeh keeadyn dy ellanyn as ad skeayllt magh harrish 2,400 km. Ayns çheu hiar yiass yn ellanree ta hoght ellanyn mooarey (veih'n sheear hwoaie da'n shiar yiass): Niʻihau, Kauaʻi, Oʻahu, Molokaʻi, Lānaʻi, Kahoʻolawe, Maui, as Hawaiʻi.




#Article 254: Lus (214 words)


Ta lus ny bioag 'sy reeriaght Plantae (ny Metaphyta).  Ta lossreeyn goaill stiagh organeyn bioag mie er enney, myr biljyn, faiyr, biljyn feeyney, rennee, keynnee as algey glass, chammah's y possan marroo Nematophyta, foddee.  T'ad credjal dy vel mys 350 000 dooie lossreeyn ayn ec y traa t'ayn, as enney er 287 655 jeu ayns 2004.  Lossreeyn glassey, t'ad feddyn bree jeh soilshey ny greiney son y chooid smoo liorish co-haaghey sollysh.

Ren Aristotle rheynn organeyn bio ayns lossreeyn (adsyn nagh vel gleashaghey) as beiyn (adsyn ta gleashaghey, son y chooid smoo).  Ayns corys Linnaeus, haink adsyn y ve ny reeriaghtyn Vegetabilia (Plantae ny Metaphyta nish) as Animalia (ny Metazoa).  Ta feanish ain nish dy row ymmodee possanyn ayns Plantae nagh lhisagh ve ayn; cha nel mooinjerys eddyr oc as ny lossreeyn elley.  Myr shen, t'ad er scughey ny fungyssyn as shiartanse dy algaghyn dys reeriaghtyn elley.  Ny yei shen, ta sleih cur ad marish ny lossreeyn ny keayrtyn, ayns ymmyd cadjin ny oaylleeagh.

Traa t'ad cur Planta ny lossreeyn er possan er lheh, foddee eh çheet er tree eieyn.  Veih sloo dys smoo, shoh adsyn:

Ny keayrtyn, t'ad cur lus er bioagyn elley ta co-haaghey sollysh, agh cha nel adsyn nyn veer phossan, as cha nel mooinjerys faggys eddyr oc as feer lossreeyn.




#Article 255: Parasoa (117 words)


Parasoa, she shenn fo-reeriaght Animalia eh, as keeayll yn ennym rish ny beiyn.  She organeyn bioag gyn craue drommey t’ayn.  

Ta killaghyn parasoagh er nyn gur da obbyr er lheh, as myr shen, cha nel ad gollrish ny shennayryn choanoflagellatagh oc.  Ny yei shen, cha nel ny killaghyn er nyn reaghey ayns organeyn, as myr shen, cha nel y possah shoh casley rish ny feer animalia (Eumetasoa), as adsyn ny .

Cha nel parasoa er mayrney agh thoagyn ny marrey, 'sy phylum Porifera.  Ta kuse dy oayllee cur maroo y phylum Placosoa; cha nel agh un dooie ayn, as shen Trichoplax adhaerens.  Cha nel coardailys ayn my vel y phylum shoh ny olteyr jeh Parasoa ny dyn.




#Article 256: Porifera (149 words)


Ta faastguinyn, thoagyn ny marrey, ny Porifera, nyn phylum ‘sy reeriaght Animalia. Ta thoagyn cummal ‘syn ushtey, as t’ad ry-akin ayns dagh mooir y teihll. Cha nel agh beggan thoagyn cummal ayns ushtey millish.

Ta ny smoo na 7500 dooieyn ayn, eddyr beggan millimeadaryn as tree meadaryn ‘syn yrjid. Ta cummey as mooadys y thoag croghey er beaghey as çhymyllaght. Er y fa nagh vel organeyn erbee ec thoagyn, cha nel ad casley rish y chooid elley jeh Animalia. Ny yei shen, ta killaghyn oc currit da obbyr er lheh. Cha nel coryssyn neayrag, lheieagh ny cuishlagh oc. Ta thoagyn soit, er y thalloo son y chooid smoo, agh ny keayrtyn, er lossreeyn ny eeastyn shliggagh. Dy cadjin, ta thoagyn goaill bee liorish shollaney; t’ad sheelaghey ushtey trooid nyn gorpyn. Ta beggan jeu nyn eederyn foalley, as beggan elley, ta mynvioee oc as adsyn co-haaghey sollysh son y ghaa.




#Article 257: Ctenophora (146 words)


Ctenophora, she phylum t’ayn, ‘sy reeriaght Animalia.  T’ad gra dy nee possan smoo bunneydagh Animalia t’ayn, as Ctenophora ny possan “shuyragh” da ny possanyn elley.

Ga dy vel caslys mooar eddyr oc, cha nel ctenophoranyn ny sloureeyn rere baagh-oaylleeaght.  Cha nel cnidocyteyn (killagyn guinney) oc, as ta corys nearag oc – cha nel y lheid ec cnidarianyn.  Ta ctenophoranyn ry-akin fud faarkaghyn y teihll.  Kuse dy ghooie, t’ad cho cadjin dy vel ad toghtey lheeinteenyn; ta fir elley feer ghoan.

Ta ctenophoranyn so-vrishey, as myr shen, s’doillee eh jannoo studeyrys er yn aght baghee oc.  Er y fa shoh, cha nel fysseree ayn er y vea oc, agh ta fys ain dy vel ad geddyn sliught ec eash veg, as myr shen, s’cosoylagh dy vel çhymshal sheeloghe beg oc.

Ta bun yn emmyn Greagish: kteno, kteis (kere) + phore, dy ghra myr shen, ta kere echey.




#Article 258: Vertebrata (117 words)


 
She fo-phylum chordata Vertebrata, ny dreeym-juntee. Ta craue drommey ec olteyryn y phossan shoh. Ny keayrtyn t'ad cur lhieu y chaillagh varrey, gyn vertebra erbee, er y fa dy vel mooinjerys eddyr oc as lampragyhyn, as vertebraghyn ocsyn. Er y fa shoh, ny keayrtyn, t'ad cur Craniata er y fo-phylum, er y fa dy vel claigin ec dagh olteyr jeh. Ta mysh 58 000 dooie vertebragh er nyn soilshaghey. She fo-phylum smoo chordata t'ayn, as eshyn goaill stiagh ymmodee cretooryn mie er enney (ayns yn ard-rang Gnathostomata son y chooid smoo). Ny dreeym-juntee sloo t’er mayrn, shen y carroo Paedocypris, ta mysh 7.9mm er lhiurid; y fer smoo, shen y vuc varrey ghorrym ec 33mm er lhiurid.




#Article 259: Gnathostomata (157 words)


She mynphylum eh Gnathostomata, as dreeym-juntee as keeilyn oc aynsyn.  Ta'n possan cliaghtey ve ny h-ard-rang jeh daa phossan mooar: eeastyn lunganeagh; as fir elley, goaill stiagh eeastyn craueagh, ushagyn, sheeintee, beisteigyn as daa-veagheeyn.  Rere'n eie shoh, ta Gnathostomata ny phossan shuyragh da possan ny dreeym-juntee gyn keeil, Agnatha.

Ec gnathostomatanyn er mayrn, ta fine myelinagh er ny neayr-chillagyn oc, as corys coadey so-chaghlaa.

V'ad cliaghtey eddyrscarrey Gnathostomata ayns daa fo-rang: eeastyn (Pisces) as Tetrapoda.  Ec y traa t'ayn, cha nel ad credjal dy vel eeastyn nyn bossan monophyletagh, dy ghra myr shen, cha nel possan dooghyssagh ynrican ayn ta goaill stiagh y clane.  Er y fa shoh, cha nel ad jannoo ymmyd jeh Pisces nish.

Ec y traa t'ayn, t'ad credjal dy vel Gnathostomata eddyrscarrey myr shoh:

 Gnathostomata
 ├──† Placodermi
 └──
    ├──Chondrichthyes
    └──Teleostomi
       ├──† Acanthodii
       └──Euteleostomi (goaill stiagh y shenn phossan Osteichthyes + Tetrapoda)
          ├──Actinopterygii
          └──Sarcopterygii
             ├──Coelacanthimorpha
             └──Choanata
                ├──Dipnoi
                └──Tetrapoda

Rere rang-oardraghey classicagh, t'eh myr shoh:




#Article 260: Ollooscoill Lerphoyll (183 words)


Ta Ollooscoill Lerphoyll ayns Lerphoyll, Sostyn.  V’ee currit er bun ayns 1881, mastey ny shey ollooscoillyn breek ruy bunneydagh.  Ta’n ollooscoill ny h-olteyr y Russell Group, as ta hoght cosneyderyn yn Aundyr Nobel er jeet ny trooid.

Hug er bun ad yn ollooscoill ayns 1881, as ee ny Colleish Ollooscoill Lerphoyll, as haink stiagh y chied studeyryn oc ayns 1882.  Ayns 1884, haink eh dy ve rheynn jeh’n Ollooscoill Victoria.  Ayns 1903, liorish Kaart Reeoil as Aght y Reiltys, haink eh dy ve ny h-ollooscoill neuchroghagh, as kiart eck e keimyn hene y chur: Ollooscoill Lerphoyll.

Ta bun yn ollooscoill un campus faggys da mean yn ard-valley, er Brownlow Hill as Mount Pleasant.  Ta’n thie lheihys ynsee sleih lhee baagh (Leahurst), as Garey Lossreeyn Ness, er y lieh-inshey Wirral.  Va laare ronsaghey ec Purt Çhiarn derrey 2006.

Ta’n Laare Studeyrys Manninagh ayns Doolish cochiangley rish yn ollooscoill.

Ta’n Ollooscoill er cur er bun ollooscoill noa ayns Suzhou (苏州市, Sūzhōu Shì), myr co-obbraghey marish Ollooscoill Xi’an Jiaotong (西安交通大学, Xī'ān Jiāotōng Dàxué).  Shoh y chied commyn myr shen dy vel Airaght Ynsee Heen lowal rish.




#Article 261: Yaren (118 words)


Ta Yaren (shenn-ennym: Makwa/Moqua) ny slyst as ny cho-heiyderys ayns Naaroo. T'eh ny phreeu-valley de facto er y çheer. Ta'n clyst soit ayns jiass yn ellan as t'eh 1.5 km² er eaghtyr. 'Sy vlein 2003 va 1,100 deiney cummal ayn. Ta Buada soit çheu hwoaie jeh'n clyst, Meneng da'n shiar, as Boe da'n sheear.

Ta ny h-offishyn shoh soit ayns Yaren:

Dy cadjin, ta Yaren (as Aiwo ny cheayrtyn) currit er rollaghyn myr preeu-valley Naaroo, faagail magh nagh vel eh shen kiart: cha nel caayryn ny preeu-valley oikoil er yn ellan. Ta Yaren er enney lesh ny h-Ashoonyn Unnaneysit myr preeu-slyst Naaroo.

Ta Yaren ny cho-heiyderys politickagh chammah. Ta daa oltey reiht 'sy cho-heiyderys ry hoi Parlamaid Naaroo.




#Article 262: Daa-veaghagh (865 words)


 
Ta daa-veaghee (y possan bea-oaylleeagh Amphibia) nyn maaghyn yl-hermagh ectoçhermagh ta caghlaa cummey.  Ta’n larvey gennal ushtey, agh ta'n cummey aasit gennal aer.  Son y chooid smoo, ta kiare lurgaghyn oc.  Ta daa-veaghee breh ny h-oohyn oc ayns ushtey, gollrish ny shennayraghyn eeastagh oc.

Ta tree oardaghyn daa-veaghagh er mayrn.  Ta rannagyn, y possan smoo, nyn naa-veaghee gyn famman, as ta’n chooid smoo jeu nyn lheimmeyderyn mie.  Ta famman ec lossagyn foast, as ta’n possan shoh goaill stiagh yn axolotl as yn olm, daa cretooryn nagh vel rieau çheet dy ve nyn lossagyn aasit.  Y treeoo oardagh, shen ny kaikilee, daa-veaghee gollrish beisteigyn ta towlaghey fo thalloo.  Cha nel cassyn oc.
 

Son dy gheddyn sliught, ta feme er ushtey millish ec daa-veaghee, son y chooid smoo.  Ta kuse jeu fuillaghtyn ushtey sailjey, agh cha nel daa-veaghagh saailley erbee ayn.  Ny yei shen, ta ymmodee keead dooie rannag ayn gyn feme er ushtey.  Ta’n chooid smoo jeu cummal ayns keyll ‘liaghey ghrianchryssagh.  T’ad brey oohyn, agh t’ad gaase dys rannagyn aasit sthie ny h-oohyn; cha nel keim “rannag aeg” er lheh oc.  

Ta’n chooid smoo jeh daa-veaghee breh oohyn ‘syn ushtey.  S’doo adsyn er y fa dy vel melanin ayndaue son dy choadey ad noi sollys erskyn-ghorrym.  Ta ny h-oohyn shoh çheet dy ve nyn naa-veaghee aeg, as adsyn cummal ‘syn ushtey, as gennal liorish grooane.  Beggan er veggan, t’ad caghlaa cummey dys cummey daa-veaghagh aasit as goaill toshiaght ennal aer.  Ny yei shen, ta shiartanse dy lhimmaghyn ayn, goaill stiagh yn acsolotl as yn olm.

Ny caghlaaghyn ta taghyrt, cy cadjin t’ad goaill stiagh:

Cha nel agh un fosley cooyllagh ec daa-veaghee: y cloaca.  Ta keck as killagyn gientynagh chammah çheet magh assjee.  

Ta’n kaikilagh Siphonops annulatus lhiggey da’n sliught eck gee e crackan.  Erreish daue gee y clane brat sodjey magh, t’ad fuirraghtyn derrey t’eh er d’aase erash, as jannoo y red cheddin reesht.  Ta dooieyn elley ayn as y sliught oc breh çheusthie jeu.  Agh ny yei shen, ta’n voir cur bee daue; t’ad gee brat sodjey magh y feddan ooh eck.  

Ayns 2004, hooar ad fossyl as ny troyn kiart echey son dy arraghey ass yn ushtey da’n thalloo.  Hie eh er feddyn ayns yn Arctagh Canadagh, as hug ad yn ennym Tiktaallik er, rere ennym ynnydoil eeast mooar ta ry-akin ‘syn ard.  She cretoor vooar v’ayn, mysh daa veader ‘sy lhiurid.  Ga dy nee eeast baghtal v’ayn, as crottylyn er, va mwannal so-lhoobey echey as beeal mooar.  Dy scanshoil, t’eh ry-akin er ny ushylagh echey dy row uiljyn echey, as dy row maaigyn echey beggan gollrish adsyn t’ec raun chleayshagh.  T’eh jeeaghyn dy nod Tiktaalik nyn ngymmydey dy hroggal eh hene dys y cleeau, agh cha nod eh shassoo dy firrinagh, ny tayrn eh hene magh ass yn ushtey, s’cosoylagh.  Foddee dy row eh feeu snaue mygeayrt yn ushtey thanney son beisteigyn as y lheid.  Cretooryn elley, ren ad aafilley tro elley ta scanshoil son cummal er y thalloo: foddee ad ennal aer.  Ta cloan jeu ayn foast, as adsyn nyn eeastyn scowanagh.  Ta daa phoagey feer chuishlagh ec y scoarnagh oc, as ta’n eeast sluggey aer stiagh daue.  Myr shen, ta’n fuill lheie ocsygien ass yn aer trooid ny far-chrackan.  Chammah’s shen, ta friogganyn babbanagh, muskylagh ec kuse jeu.  Myr shen, ta eie ain er kanys yeeagh y chied cretoor ren çheet ass yn ushtey dys y thalloo.  Ta’n fossyl Ichthyostega mastey yn lheid.  Ta kione gollrish croggyl echey, as asnaghyn lajer son dy lhiettal da’n craue-drommey echey tuittym, as lhiggey da ennal dy mie.  Ny yei shen, ta famman eeastagh echey.  S’cosoylagh dy ren eh cummal ‘syn ushtey son y chooid smoo, ayns anagh foddee, raad nagh row monney ocsygien ry-gheddyn; agh dy beagh eh ny hooyl er y thalloo ny keayrtyn son ny smoo bee as aer .

Foddee daa-veaghee ‘ennal’ trooid y chrackan oc: t’ad soo stiagh ocsygien stiagh ‘sy sleetçh orroo, as veih shoh, t’eh goll trooid y chrackan stiagh ‘sy fuill.  Son y chooid smoo, cha nel monney scansh ec shen, er y fa dy vel ad gennal rere’n aght cadjin chammah.  Agh ta kuse dy lossagyn ayn (myr sampleyr, y genus Hydromantes Americaanagh) as ad er goayl ny scowanyn v’oc; myr shen, t’eh orroo gennal trooid y chrackan oc ynrican.

Ta crackan ‘fynnagh’ ec y rannag fynnagh firrynagh, as myn-eddanyn ry-gheddyn fo’n chrackan.  Ta’n fer shoh ny smoo na’n ven echey, as ceau ny smoo traa ayns yn ushtey, goaill stiagh freayll arrey er ny h-oohyn.  Myr shen, t’ad credjal dy vel bun y ‘folt’ feme ocsygien, as adsyn cur da ny smoo reamys son soo stiagh ocsygien.  Ta scowan beg ec y dooie shoh.

Ta daa-veaghee ry-gheddyn er dagh mooar-rheynn, er lhimmey jeh’n Antarctagh.  Ta’n feme oc er ushtey millish cur cagliagh er c’raad foddee ad cummal, ga dy vel ushtey sailjey mie dy liooar da kuse jeu.  Foddee beggan beg cummal ayns buill çhirrym, myr sampleyr ny rannagyn kiebbey-chassag Americaanagh, as amm guirr feer veg oc.  Cha mie lhieu buill feayr noadyr, goaill stiagh slieau ardey.  Cha nel kaikilee ry-gheddyn agh ayns ardjyn grianchryssagh; ta rannagyn ry-gheddyn ayns dy-chooilley çheer, faggys.  Ta’n ard share da daa-veaghee yn ard grianchryssagh ayns America Ladjynagh.




#Article 263: Edward Faragher (397 words)


By Vanninagh, Ghaelgeyr, screeudeyr, vard as hagleyder beeal-arrish Edward Faragher (1831 ndash; 1908), as sleih cur er Ned Beg Hom Ruy (ny Neddy Beg Hom Ruy).  Rug eh ayns 1831 ayns Creneash, as cheau eh y chooid smoo jeh’n vea echey aynjee.

Ghow eh beggan ynsagh ec scoill oikanagh ayns Purt le Moirrey, as daa vlein ec scoill skeerey Skylley Chreest Rosien, ny smoo na daa veeiley ass Creneash.  Cha row monney Baarle ec y valley ec y traa shen, as cha dod agh e voir hene loayrt rish sleih joarree.  Va’n ayr echey ny schoillar braew, as v’eh cliaghtey screeu son ooilley sleih Chreneash.  Va mooinjer mooar dy liooar echey, goaill stiagh 12 phaitçhey, as er y fa shoh, v’eh er goll da’n aarkey ec eash veg.  V’eh geeastaghey ayns baatey e ayr rish shiaght bleeantyn, as erreish da shen, hie eh dys Lerphoyll dy ve ny yeantagh tashtanyn.  V’eh gobbraghey marish Bretnee, as cha ren eh gynsaghey agh beggan Baarle.  Eisht haink eh erash da Creneash mysh 1870, as v’eh geeastaghey breckyn marrey rish Kione Sailley as Nerin Heear rish 25 bleeantyn.

Mysh 26 bleeaney dy eash, ghow Faragher toshiaght freayll ny daanyn echey.  ‘Sy vlein 1880 haink eh dy ve ny obbaltagh, as rish y feed bleeaney lurg shen, t’ad gra dy ren eh co-hoieaghey mysh thousane arraneyn noo, as ymmodee fir elley.  Hie kuse jeu er ny soilshaghey magh ayns Mona’s Herald ny The Cork Eagle, agh ta enney share er son Skeealyn Aesop (Doolish, 1901).  Ta’n lioar shoh ny çhaglym dy chuse jeh’n 131 skeealyn çhyndaait echey rish kiare meeghyn, chammah as kuse dy ny daanyn echey, bea-skeeal beg liorish Charles Roeder, as noteyn mychione bea ayns shenn Chreneash.

Erreish da baase e ven, ren yn inneen treoghit ec Ned freayll thie er-e-hon, agh fy yerrey ren ish, as yn daa ghuilley eck garraghey magh dys yn Chanadey.  Myr shen, ‘sy vlein 1907, tammylt beg roish my hooar eh baase, ren Ned garraghey yn thie echey dys Alfreton, ayns Derbyshire, Sostyn, dy chummal marish e vac, William.

Erreish da geddyn baase, ren Charles Roeder, carrey veen da, gra:

Ren Ned Beg faagail tasht jeh daanyn, skeealyn as cooinaghtyn jeh Creneash as Mannin.  Ec y cooinaghtyn keead blein e vaase, dooyrt Meoir Shennaghys Sheshoil y Museum, Yvonne Cresswell:

Ta’n shenn thie echey ry-akin ayns Creneash foast, myr ayrn jeh'n Thie Tashtee Theayagh Ashoonagh.




#Article 264: Reagheydys ry hoi Co-obbraghey Tarmaynys as Lhiasaghey (135 words)


Ta Reagheydys ry hoi Co-obbraghey Tarmaynys as Lhiasaghey (Baarle: Organisation for Economic Co-operation and Development, Frangish: Organisation de coopération et de développement économiques) ny reagheydys eddyr-ashoonagh jeh 33 çheeraghyn as ad goaill lesh prinsabylyn ny deynlaght ard-whaiylagh as tarmaynys margey seyr. Ta çheet stiagh yrjid ayns y chooid smoo ny çheeraghyn as t'ad ammyssit myr çheeraghyn lhiasit.

Va'n reagheydys bunnit 'sy vlein 1948 myr Reagheydys ry hoi Co-obbraghey Tarmaynys ny h-Oarpey (RCTO), fo stiurey Robert Marjolin ny Frank, dys Plan Varshall y reirey son aahroggal ny h-Oarpey ny yei'n Nah Chaggey Dowanagh. Ny s'anmey va'n olteynys sheeynit gys steatyn neu-Oarpagh. 'Sy vlein 1961, v'eh çhyndaait gys Reagheydys ry hoi Co-obbraghey Tarmaynys as Lhiasaghey liorish Coardail er Reagheydys ry hoi Co-obbraghey Tarmaynys as Lhiasaghey.

Ta kione-cherroo yn RCTL soit ayns Château de la Muette ayns Paarys.




#Article 265: Ollooscoill Ghurham (730 words)


Ta Ollooscoill Ghurham ayns Durham, ayns Sostyn hiar hwoaie.  V'ee currit er bun ayns 1832 liorish Aght y Reiltys, as ghow ee Kaart Reeoil ayns 1837.  V'ee ny treeoo ollooscoill ayns Sostyn, foddee (ta arganeys ayn er y chooish).  
 
She ollooscoill cholleishagh t'ayn, as co-obbraghey eddyr rheynnyn ny h-ollooscoill hene as y 16 colleishyn eck.  Son y chooid smoo, ta ronsaghey as leaghtyn fo stiurey ny rheynnyn, as bea as foays ny studeyryn fo stiurey ny colleishyn.  Ta'n briwnys er cur entreilys da studeyryn goll er jannoo ec ny colleishyn hene.  Dy cadjin, ta yn ollooscoill çheet er ny rheynnyn reiragh, y Shansyleyr as y lheid, cosoylaghey rish ny colleishyn as studeyryn.
 
She Bill Bryson Shansyleyr ny h-ollooscoill t'ayn nish, neayr's 4 Averil 2005. Hie yn ollooscoill er enney myr Sunday Times University of the Year ayns 2005.
 
Bentyn rish keimyn, ta alumni ny h-ollooscoill cur Dunelm rish y keim oc, myr sampleyr: Bsc. (Hons), Dunelm son dy chowraghey yn ollooscoill.
 

Er coontey yn ynsaghey jeeaghtagh mie va jeant ayns Durham, va ymmodee eabbyn er nyn nyannoo ollooscoill 'sy valley er bun y chur.  Ren Ree yn Hoghtoo Inry as Oliver Cromwell eabbyn, agh cha mie lesh Ollooscoillyn Aah yn Ollee as Ollooscoill Chambridge yn eie.  V'eh boirey orroo dy beagh ad coayl y scansh eu my beagh ollooscoillyn elley ayn as kiart cur keimyn eck.  Ayns 1832, ren Reiltys Vretin Vooar  as va bun currit er yn ollooscoill.  Ayns 1837, ghow ad kiart y chashtal y ymmydey son aaght.
 

 

Ayns 1846, va Halley yn Agglish Hatfield currit er bun.  V'eh y chied caa da studeyryn ayns Bretin Vooar cummal ayns aaght neugheyr as ee co-chadjin.  Ayns University College, as ollooscoillyn elley, v'eh orroo cur lhieu fer failt son dy choagey, glenney as y lheid.
 
Va ymmodee studeyryn ayn nagh row nyn olteyryn jeh colleish erbee, as hug er bun ad y sheshaght “St Cuthbert’s Society” ayns 1888.  Ayns y valley va daa cholleish ynsee ynseyderyn: St. Hild’s College da mraane (1858) as y College of the Venerable Bede da deiney (1839).  Ayns 1975, haink ad stiagh ry-cheilley dy ve College of St Hild  St Bede.  Va'n ghaa co-heshaghtagh rish yn ollooscoill derrey 1896, as va keimee St Hild nyn gied mraane keimee yn ollooscoill, ayns 1898.
 
Ayns 1895, erreish daue geddyn tooilley Kaart, va kied ec yn ollooscoill keimyn da mraane y chur.  Va Oastys ny Mraane currit er bun ayns 1899, as aaenmyssit myr St Mary’s College ayns 1919.
 

Va'n ollooscoill mooadaghey dy tappee ayns Balley Chashtal Noa, ga dy row daa cholleish Anglicaanagh currit er bun: St Chad’s College (1904) as St John’s College (1909).  Lurg y Nah Chaggey Mooar, va Sheshaght St Aidan currit er bun ayns 1947 son mraane nagh row cummal 'syn ollooscoill.  V'ee aaenmyssit myr St Aidan’s College ayns 1965.
 
Ayns 1958, liorish yn Universities of Durham and Newcastle upon Tyne Act (Aght ny h-Ollooscoillyn Ghurham as Valley Chashtal Noa), hie yn ollooscoill er rheynn, as ny v'ayns Balley Chashtal Noa, haink ee y ve Ollooscoill Valley Chashtal Noa.
 
Hie colleishyn noa er troggal er Elvet Hill, ayns laaragh noa çheumooie jeh'n valley hene.  Va Grey College currit er bun ayns 1959, Van Mildert ayns 1965, Trevelyan ayns 1966 as Collingwood ayns 1972.  Chammah's shen, v'ad troggal ny rheynnyn sheanse as jeshaghteyrys ayns y laaragh shoh.  Va Sheshaght Cheimee currit er bun ayns 1965, as aa-enmyssit myr Ustinov College ayns 2003.  Ayns 1968, hug ad kiart da'n colaastey Creestee Raueagh Ushaw dy ve ny halley aaght.  She St Mary’s College va'n cholleish un-cheintyssagh s'jerree, agh ayns 2005, ghow ee toshiaght lhiggey da deiney çheet stiagh chammah.  Ayns 2006, haink y chied studeyryn da Josephine Butler College, y chied colleish hene-lhongeydys 'syn ollooscoill.
 

Ayns 1992, ren Ollooscoill Ghurham as Ollooscoill Heesside co-obbraghey dy chur er bun y “Joint University College on Teesside of the Universities of Durham and Teesside” (Colleish Co-Ollooscoillagh Heesside Ollooscoillyn Ghurham as Teesside) ayns Thornaby on Tees.  V’eh kiarail dy beagh eh cur magh co-cheimyn y ghaa ollooscoill, agh va doilleeidyn ec Ollooscoill Heeside, as ayns 1994, ghow Durham ny lomarcan stiurey jeh’n cholleish.  Ayns 1996, haink ee dy ve University College, Stockton.  Ayns 2001, hie ee er rheynn dys daa cholleish noa: John Snow College as George Stephenson College.  Ayns 2002, hie y campus er aa-enmys myr Queens Campus.
 

Ta colleishyn ny h-ollooscoill er ny eddyrscarrey rere shoh, dy cadjin:

 




#Article 266: Mooir yn Eeaght (107 words)


Ta Mooir yn Eeaght (Baarle: English Channel, Frangish: La Manche) ny banglane jeh'n Cheayn Sheear ta scarrey y Vretyn Vooar veih twoaie ny Frank, as t'ee ny kiangley eddyr Mooir Hostyn as y Cheayn Sheear. T'ee mysh 560 km (350 mi) er lhiurid as 240 km (150 mi) er lheead ec y voayl s'lhea as 34 km (21 mi) er lheead ec y voayl s'keylley. Cha nel ee agh 75,000 kilometeryn kerrinagh er eaghtyr.

Ta shiartanse d'ellanyn mooarey soit ayns Mooir yn Eeaght, goaill stiagh Ellan Eeaght magh veih coose Hostyn as Ellanyn Vooir Eeaght - Croghaneyn-Crooin Goaldagh ta nyn soie magh veih coose coose ny Frank. 




#Article 267: Colaashtey ny Trinaid, Divlyn (176 words)


 
Va bun currit er Colaashtey ny Trinaid, Balley Aah Cleeah ayns 1592 liorish y Venrein Ealisaid I.  T’ee ny co-cholleish ynrican Ollooscoill Ghivlyn, as yn jees oc nyn ollooscoill shinney Nerin..
 
Ta slane ennym y cholleish Coláiste Thríonóid Naofa Neamhroinnte na Banríona Eilís gar do Bhaile Átha Cliath ny The College of the Holy and Undivided Trinity of Queen Elizabeth near Dublin, dy ghra myr shen, “Colaashtey ny Trinaid Noo Neurheynnit ny Benrein Ealisaid er gerrey da Divlyn”.
 
Ta Tríonóide ny soie ayns mean Ghivlyn, noi'n shenn Ard-whaiyl Nerin.  
 
Hug ad entreilys da studeyryn bwoirrinagh ayns 1904.

Ta Lioarlan Cholleish ny Trinaid ny lioarlan tashtey leighagh y Reeriaght Unnaneyssit, as ta’n currym cheddin echey da’n Phobblaght Nerin.  She Leabhar Cheanannais eh lioar share er enney y lioarlan, ny soie 'sy Shenn Lioarlann marish Lioar Ghurrow (The Book of Durrow), Lioar Howth (The Book of Howth) as shenn lioaryn elley.  Ayns yn 18oo eash, hie Claasagh Cholleish ny Trinaid er chur da'n cholleish.  She claasagh y 14oo eash t'ayn, mastey cha nel agh tree t'er mayrn foast.
 

 

 




#Article 268: Bioag (102 words)


 
Bentyn rish bea-oaylleeaght, she red bio bioag ny organe bioag (goaill stiagh baaghyn, lossreeyn, fungyssyn as mynvioee).  Ayns aght ennagh, ta ny troyn shoh ec dy chooilley organeyn bioag:

Ta organeyn un-chillagagh ayn chammah as fir yl-chillagagh, as adsyn jeant jeh ymmodee killagyn er nyn gur ry-cheilley myr kelleenyssyn as oltyn.  
 
Ta organeyn bioag goll er eddyrscarrey ayns prokaryota as eukaryota.  Rere'n sheiltynys cadjin, ta prokaryota goaill stiagh daa ream: Bacteyryn as Archaea.  .  Ta dy chooilley fungys, baagh as lus ny eukaryote.

Ta bun Greagish ec yn 'ockle organe: ὀργανισμός - organismos, jeh Shenn Ghreagish ὄργανον - organon organe, greie, yiarn).




#Article 269: Killag (682 words)


She unnid troggal as obbragh dagh ooilley bioag ee killag. She rheynn sloo jeh organe bioag dy nod oo cur bio er t'ayn.

Ta kuse dy organeyn bioag un-chillagagh (cha nel agh un killag oc).  Fir elley, goaill stiagh deiney, t'ad yl-chillagagh.

Ayns 1837, ren bea-oayllee Sheckagh Jan Evangelista Purkyne fakin grineenyn beggey tra v'eh jeeagh er stoo lus trooid mynreayrtan.  Hie y sheiltynys killag er cur er bun ayns 1839, liorish Matthias Jakob Schleiden as Theodor Schwann.  Ta'n sheiltynys gra dy vel organeyn bioag erbee jeant jeh killag (ny killagyn).  Ta dagh ooilley killag çheet jeh killag t'ayn hannah.  Ta obbraghyn bea goll er jannoo sthie killagyn.  Ec dagh killag, ta'n fys gien-oaylleeagh son reaghey obbyraghyn y chillag, as son dy cur da'n sheeloghe noa.

Ta bun yn 'ockle killag Ladjyn: cellula, dy ghra myr shen, “shamyr beg”.  Ren Robert Hooke goaill toshiaght ymmydey y fockle ayns 1665.  V'eh jeeaghyn er killagyn eairkey trooid mynreayrtan, as nyn gosoylaghey rish ny shamyryn raad va monnee cummal.

Ta killagyn cummal seose ad hene, er shlee: t'ad goaill stiagh beaghey, jannoo bree jeh beaghey, jannoo sur-obbraghyn, as jannoo coipyn jeu hene.  Ec dagh ooilley killag, faggys, ta tasht saraghyn son ny obbraghyn shoh.

Ta troyn cadjin killaghyn goaill stiagh:

Ta co-oltyn scanshoil ayns far-chrackanyn kuse dy chillagyn prokaryotagh,, as killagyn eukartoyagh, ta rheynnyn far-chrackanagh sthie er lheh oc.

Ta daa horçh jeh killag ayn: eukaryotagh as prokaryotagh.  Son y chooid smoo, ta killagyn prokaryotagh nyn organeyn bioag un-chillagagh, agh ta killagyn eukaryotagh ayns organeyn bioag yl-chillagagh.

Er y fa dy vel killagyn anchasley rish y cheilley, she taishbyney troyn cadjin t'ayn, agh cha nel dagh ooilley red 'syn art bentyn rish dagh ooilley killag er lheh.

 

Ta killagyn prokaryotagh anchasley rish killagyn eukaryotagh, er y fa nagh vel coodagh çheshveanagh ny çheshvean oc.  Kuse dy mynoltyn as troggalyn t'ec chillag eukaryotagh, cha nel adsyn ec killagyn prokaryotagh.  Obbyr ta jeant ec mynoltyn ayns killag eukaryotagh, myr sampleyr, mitochondria, t'eh jeant ec y far-chrackan plasmagh ayns killag prokaryotagh.  Ta tree rheynnyn 'sy chillag: proteenyn er y far-chrackan killag; y coodagh killag; as y plasmey killag.  Er y far-chrackan, ta proteenyn myr flagella as pili, as ad gobbraghey bentyn rish arraghey, goaill greim er reddyn, ny kiangley killagyn rish y cheilley.  Ayns y coodagh killag, ta'n boalley killag, kishtag, as far-chrackan plasmagh.  Ta GDN, ribbosoomyn as troggalyn elley cummal 'syn phlasmey killag.

 
 
Ta killag eukaryotagh cadjin mysh 10 keayrt ny smoo na killag prokaryotagh cadjin, as ta kuse jeu eer ny smoo.  Yn anchaslys smoo eddyr y ghaa, shen dy vel rheynnyn far-chrackanagh ec killagyn eukaryotagh, as obbyr soe er lheh taghyrt ayndaue.  Ta'n fer cho scanshoil y çheshvean, raad ta GDN y chillag ny hoie çheusthie jeh far-chrackan.  Ta GDN eukaryotagh er ny reaghey ayns co-vreneenyn linnagh (kroymasoomyn) as proteenyn histone oc.  Chammah's shen, ta GDN elley ec kuse dy vynoltyn, myr sampleyr, mitochondria.

 

Ta far-chrackan killag ec dagh ooilley killagh.  Ta'n far-chrackan shoh rheynn y killag hene jeh'n çhymbyllaght echey; reaghey ny ta çheet stiagh ny goll magh; as freayll cummys lectragh y chillag.  Çheusthie jeh'n far-chrackan, ta'n chooid smoo jeh'n killag lane dy phlasmey killag.  Ta GDN as GRN ec killagyn chammah, son dy hroggal proteenyn, ensymeyn er lheh.

Ta far-chrackan killag mygeayrt y phlasmey killag; ayns lossreeyn as prokaryotee, ta'n far-chrackan fo boalley killag dy cadjin.  Ta'n far-chrackan eddyrscarrey y killag hene as y çhymbyllaght veih my cheilley, as coadey y killag.  T'eh jeant jeh daa-vrat lipaidagh (co-vreneen sahllagh as feoh ushtey orroo) as co-vreneenyn fosfaar (as ad currit da ushtey); myr shen, ny keayrtyn t’ad cur er daa-vrat lipaid-fosfaar.

Ta proteenyn nyn soie ayns y far-chrackan, as t'ad gobbraghey myr feddanyn as pumpyn, reaghey arraghey co-vreneenyn stiagh as magh ass y chillag.  Myr shen, t’ad gra dy vel y far-chrackan lieh-neuyeen: foddee eh lhiggey da co-vreneen ny eeane goll ny hrooid gyn scuirr; lhiggey da kuse jeu goll ny hrooid; ny lhiettal da goll ny hrooid er chor erbee.  Chammah’s shen, ta proteenyn glackey ec y far-chrackan killag, as ad lhiggey da’n chillag cronnaghey co-vreneenyn cowree jeh çheumooie, myr sampleyr, broddagyn.




#Article 270: Bremen (109 words)


She caayr Hanseatagh ayns sheear hwoaie yn Ghermaan ee Baljaght Chaayragh Bremen (, ). She caayr hraghtee as hynskylagh t'aynjee as purt vooar eck ee. T'ee ny soie er yn awin Weser. She cooid jeh'n ard moirvaljagh Bremen-Oldenburg as mysh 2.4 villioon deiney cummal ayn. She Bremen y jeihoo caayr smoo 'sy Ghermaan as y nah chaayr smoo ayns twoaie yn çheer.

Ta Bremen ny hoie mysh 60 km çheu yiass veih inver y Wesen er Mooir Hostyn. Ta'n chaayr Bremerhaven soit er yn inver, as ta'n daa chaayr shen janno seose y steat fo'n ennym cheddin, Bremen (, Caayr Heyr Hanseatagh Bremen).

Ta Hamburg goll er lannooney rish:




#Article 271: Gwynedd (258 words)


She coontae ayns Bretin Heear Hwoaie eh Gwynedd, as Caernarfon balley reiragh y choontae. Ta Bretnish ec 70% jeh'n phobble, yn earroo smoo ayns Bretin. Ta Gwynedd ny coontae freilt Vretin chammah.

Va Gwynedd ny reeriaght neuchrogheydagh neayr's jerrey yn eash Romaanagh derrey'n 13oo Eash, tra hie ee fo haart Hostyn. Ta Gwynedd jeianagh rere'n shenn reeriaght.  V'ee mastey hoght coondaeghyn hie er croo er 1 Averil 1974 rere'n Local Government Act 1972. Va'n choontae shoh goaill stiagh ny coondaeghyn shenndeeagh  Moan as Sir Gaernarfon, chammah's Sir Feirionnydd (faagail magh Edeyrnion Rural District; hie ee stiagh ayns Clwyd), as shiartanse dy skeeraghyn Sir Ddinbych: Llanrwst, Llansanffraid Glan Conwy, Eglwysbach, Llanddoget, Llanrwst Rural as Tir Ifan.

Va queig slystyn ec Gwynedd: 

Dastyr y Local Government (Wales) Act 1994 y choontae 1974 as ny slystyn eck er 1 Averil 1996.  Rheynn ee ayns tree: haink Moan y ve ny coontae hene, as ghow Conwy Aberconwy (goaill stiagh ny rheynnyn v'ec Sir Ddinbych traa dy row). Y chooid elley, va coontae noa jeant jeh, Caernarfonshire and Merionethshire, er y fa dy row eh goaill stiagh y chooid smoo jeh'n ghaa choontae shenndeeagh shoh.  Mastey kied obbyraghyn ny coonceil choontae, chaghlaa ad yn ennym dys Gwynedd er 2 Averil 1996.

Ta Gwynedd jeianagh fo Coonceil Ghwynedd.  Reayll ad creeaghyn ny coontae roie-1996 myr coontae freilt, son obbraghyn jesh-chliaghtagh, myr sampleyr, y Lord Lieutenant.  Ayns 2003, ren ad caghlaa ny creeaghyn dys adsyn t'ec y choontae yeianagh.  Myr shen, ta'n choontae freilt goaill stiagh Gwynedd as Moan, as ta Conwy ooilley ayns Clwyd.




#Article 272: Oaylleeaght najooragh (152 words)


Ta oaylleeaght najooragh çheet er studeyrys er y chruinney rere'n taase oaylleeagh. T'ad gra dy vel y chruinney fo leighyn najooragh. Myr shen, t'eh goll er eddyrscarrey veih oaylleeaght sheshoil as studeyrys-sheelnaue (as adsyn jannoo studeyrys er ymmyrkey as sheshaght sleih), as veih oaylleeaght formoil (ta jannoo ymmyd jeh saaseyn a priori).

Ta oaylleeaght najooragh bun ny hoaylleeaghtyn feamagh. Ga nagh vel maddaght, staddyssaght as sheanse co-earrooagh mastey ny hoaylleeaghtyn najooragh, ta ymmodee greieyn as eieyn oc goll er ymmydey ayns oaylleeaght najooragh.

Ayns ny shenn traaghyn, v'ad cur fallsoonys najooragh er studeyrys er çheumooie er najoor. Anmagh ayns ny Mean Eashyn, beggan er veggan, haink stiagh saaseyn oaylleeagh indughtagh ayns ynnyd jeh'n chiaddey fallsoonagh. Hug obbraghyn Ibn al-Haytham as Francis Bacon enney cadjin er ny saaseyn shen.

Roish yn 19oo eash, haink studeyrys er sheanse dy ve obbyr sur-scoillaryn keirdey as sheshaghtyn. Myr shen, haink yn ennym jeianagh oaylleeaght najooragh er.




#Article 273: Eggoaylleeaght (167 words)


She eggoaylleeaght studeyrys oaylleeagh er rheynn as lhieenaraght vea as er eddyr-obbraghey eddyr organeyn as nyn jymmyltaght najooragh. Ta çhymmyltaght organeyn goaill stiagh troyn fishigagh, foddee tuarastyl y yannoo myr sym faghteyryn neuorgaanagh lheid as grianaghey (soilshey ny greiney), speyr, as creg-oaylleeaght, as corys eggoaylleeagh orgaanagh, as eh goaill stiagh organeyn elley ta rheynn magh yn oayll.

Ta'n fockle eggoaylleeaght ymmydit ayns termyn ennagh lheid as eggoaylleeaght heshoil as eggoaylleeaght ghowin as ayns glare chadjin myr co-cheayllagh da'n çhymmyltaght najooragh ny yn çhymmyltaghys. Chammah as shen ta'n fockle eggoayllyssagh ymmydit 'sy cheeall caarjoil da'n çhymmyltaght.

Va'n term eggoaylleeaght ny oekologie cummit ec y bea-oayllee Germaanagh Ernst Haeckel 'sy vlein 1866, tra chur eh baght er myr oaylleeaght ooilley-ghoaillys jeh cochiangley yn organe lesh y çhymmyltaght. Cha ren Haeckel obbraghey er yn eie, as va'n kied teks-lioar rome-chooishagh er y vun-chooish (myrane lesh y kied choorse ollooscoillagh) screeuit liorish y lus-oayllee Danvargagh, Eugenius Warming. Ta Warming currit er enney myr kiaddeyder ny h-eggoaylleeaght er yn obbyr leah echey.




#Article 274: Myn-vioagh-oaylleeaght (101 words)


She myn-vioagh-oaylleeaght studeyrys er mynorgaanee ta un-chelleenagh ny organeyn mynreayrtagh ta jeant seose jeh dossanyn killagyn. T'eh shen goaill stiagh eukaryoteyn lheid as fungysyn as protistee, as prokaryoteyn, as adsyn nyn vacteyryn as archaea. Ta studeyrysyn jeant er veerysyn, chammah, faagail magh nagh vel ad nyn organeyn bio. Gyn arragh y raa, ta'n ennym - myn-vioagh-oaylleeaght - ny cur sheese er studeyrys bea as organeyn ta ro-veggey dy ve ry akin lesh y tooill.

She term lhean myn-vioagh-oaylleeaght ta goaill stiagh veerys-oaylleeaght, fliughane-oaylleeaght, sheadane-oaylleeaght, bacteyr-oaylleeaght as banglaneyn elley. She sur-oayllee er myn-vioagh-oaylleeaght myn-vioagh-oayllee.

Ta'n vyn-vioagh-oaylleeaght rheynnit dy cadjin ayns shiartanse fo-cheirdyn:




#Article 275: Studeyrys-sheelnaue (238 words)


Ta studeyrys-sheelnaue nyn magheryn ard-scoillaragh bentyn rish stayd deiney.  T'ad jannoo ymmyd jeh saaseyn bun-ronsee, cremeydagh as tuarymagh, cosoylaghey rish saaseyn treealagh oaylleeaght.

Ta ny studeyrys-sheelnaue goaill stiagh studeyrys er çhengaghyn, lettyraght, shennaghys, fallsoonys, as craueeaght.  Dy mennick, t'ad cur maroo ny hellynyn reayrtagh as ny hellynyn clistagh (goaill stiagh kiaull); ny keayrtyn, ta magheryn myr antrapoaylleeaght as çhengoaylleeaght currit maroo chammah, agh t'adsyn currit maroo oaylleeaghtyn sheshoil son y chooid smoo.

Rere'n tradishoon Heear, ta studeyrys classicagh çheet er shenn chultooryn Greagagh as Raueagh.  V'ad cliaghtey credjal dy row studerys classicagh mastey binn studeyrys-sheelnaue, agh t'eh er jeet dy ve sloo scanshoil.  Ny yei shen, ta cummaght mooar ec eieyn classicagh er magheryn studeyrys-sheelnaue, myr sampleyr, fallsoonys.
Rere'n cheeayll lheead, ta'n magher çheet er studeyrys erbee bentyn rish shenn chultooryn.  T'ad goaill stiagh Veda as Upanishad Injinagh, screeuyn Confucius, Laozi as Zhuangzi Sheenagh, Lioar ny Merriu Eajiptagh, as screeuyn Vesopotamia myr Ard-skeeal Ghilgamesh as y Coad Hammurabi.

Ta shennaghys çhaglym fys er ny t'er daghyrt.  Tra t'ad jannoo ymmyd jeh myr ennym y vagher studeyrys, t'eh çheet er studeyrys as taishbyney recortyssyn mychione deiney, mooinjeryn, sheshaghtyn, cultooryn as çheeraghyn.

Ta studeyrys er çhengaghyn scanshoil da studeyrys-sheelnaue.  T'eh goaill stiagh studeyrys er çhengaghyn chlassicagh as jeinagh, chammah as cooishyn myr lettyraght, shennaghys as fallsoonys, as glare ny vun oc.  Er y laue elley, ta studeyrys oaylleeagh er glare ny vagher er lheh (çhengoaylleeaght) as t'ee ny hoaylleeaght sheshoil.




#Article 276: Fallsoonys (151 words)


She eab dy hoiggal as taishbyney yn chruinney as beays fallsoonys ny fallsoonaght. T'eh cur geill da cooishyn myr beays, fys, firrinys, aalid, shickyrys, aigney as glare..

Ta fallsoonys cur barrant er resoonaghey as obbyr oardreilagh.  

Ta bun Shenn Ghreagish ec yn ockle: φιλοσοφία (philosophía), as y keeall graih yn oayllys echey.  Cha nel eh aashagh baght reaghit er y fockle y chur, as ta eie eh hene ec dagh scoillar fallsoonys.  Ta Carl Friedrich von Weizsäcker er ngra: Ta fallsoonys ny scoillaraght nagh nod oo loayrt er gyn jannoo eh dty hene..

Ard-vanglaneyn fallsoonys, t'ad resoon (studeyrys er smooinaghtyn dy resoonagh), moraltaght (studeyrys er ymmyrkey beasagh), as metafissig (studeyrys er bun veays as feerid).

Son y chooid smoo, t'ad goaill rish ny fir shoh myr banglaneyn smoo fallsoonys.

Chammah's adsyn, ta fallsoonys er lheh ec y chooid smoo jeh magheryn ard-scoillaragh, myr sampleyr, fallsoonys oaylleeaght, fallsoonys hennaghys, ny fallsoonys vaddaght.




#Article 277: Çhengey (çhaghteraght) (228 words)


Ta çhengey ny tasht ceaghlagh jeh cowraghyn as ymmyd jeant jeu son çhaghteraght, chammah as ny reillyn as coryssyn ta reaghey yn aght t'ou laueaghey ad.  Ta çhengey çheet er lheid y corys er lheh, myr sampleyr, Frangish ny Gaelg.  Ayns y cheeal cadjin, t'ad cur glare er y phenomenon hene, dy ghra myr shen, jargaght deiney ymmyd jeh lheid y corys y yannoo.  Cha nel scoillaryn goaill rish dy vel glare ec cretooryn erbee er lhimmey jeh deiney.  Ta coryssyn çhaghteraght ec shiartanse dy chretooryn, agh cha nel ny troyn cheddin ocsyn as ec glare deiney.
 
Ta sorçh ny ghaa dy hengey ayn:

 

 
Ta çhengaghyn goaill stiagh:

 
Ta cowraghyn dagh çhengey skelimagh.  Cha nel ad agh cowraghyn as sleih er goardail y keeal (ny keealyn) oc rish y cheilley.  Cha nel feme erbee ayn dy vel keeal er lheh ec cowrey er lheh, ny cowrey er lheh ec keeall er lheh.  Myr sampleyr, ta fockle  ec Spaainish, as y keeal veg echey.  Cha nel tro undinagh erbee ec yn sheean ta cur er Spaanisheyryn dy chiangley rish yn eie veg.  Foddee oo cur sheeanyn erbee er yn eie (myr sampleyr, y fockle Gaelgagh veg), agh ta dy chooilley Spaainisheyderyn gynsaghey dy chur ry-cheilley y sheean shoh as yn eie shoh.  Er y laue elley, da sleih as Sloveanish ny Serbish oc, ta keeal elley ec : jerkallys.




#Article 278: William Cameron Townsend (182 words)


Va William Cameron Townsend (9 Jerrey Souree, 1896 - 23 Averil, 1982) ny hushtallagh Creestee ard-cheimagh. Hoshee yn çhirveishaght echey 'sy 20-oo eash leah. Ta ny sheshaghtyn va bunnit echey, Wycliffe Bible Translators as Summer Institute of Linguistics (SIL International), gobbyr 'sy laa t'ayn, as adsyn cruinnaghey er gientyn çhyndaaghyn ny bible ayns çhengaghyn mynlagh as er cooney lesh lettyrys ayns çhengaghyn mynlagh.

Haink Townsend dys y Ghuatemaley dys bibleyn Spaainish y chreck ayns 1917-18, agh hooar eh magh nagh vel y Spaainish ec y chooid smoo jeh'n phobble. V'ee Kaqchikel çhengey ny mayrey oc, as y çhengey shen gyn corys screeuee. Daag eh creck ny bibleyn as hoshee eh cummal mastey ny Kaqchikelyn. Dynsee eh yn çhengey oc, chroo eh abbyrlhit j'ee, ren eh studeyrys er y ghrammadeys, as ren eh çhyndaa jeh'n Chonaant Noa ayns jeih bleeaney.

As imnea er mychione mynlee elley, doshil eh Camp Wycliffe ayns Arizona ayns sourey ny bleeaney 1934. Va ennym y chied çhyndaader jeh'n Chonaant Noa ayns Baarle currit er, as v'eh bunnit dys sleih aeg as adsyn gynsaghey çhengoaylleeaght vunneydagh as aghtyn çhyndaaghyn.




#Article 279: Çhengoaylleeaght ny Gaelgey (784 words)


She çhengey Ellanagh Ghaelgagh Cheltiagh y Ghaelg Vanninagh, as oltey jeh’n chynney çhengey Indo-Oarpagh.  Daase ee ass yn Çhenn Yernish as y Yernish Veanagh.  Ga dy vel anchaslyssyn eddyr ny cairscreeuyn jeu, ta’n Ghaelg Vanninagh so-hoiggal ec Gaelgeyryn elley.  Va Ned Maddrell cummal seose y çhengey echey trooid loayrt rish Gaelgeyryn Yernagh as Albinagh er ny baatyn.Ta faggys-mooinjerys eddyr Gaelg, Yernish as Gaelg Albinagh foast, agh ta troyn er lheh eck chammah.  Ta daa abbyrt ec Gaelg: Gaelg Hwoaie as Gaelg Yiass.

Ren Shenn Yernish rheynn as gaase dys ny çhengaghyn Gaelgagh t'ayn nish: Yernish, Gaelg as Gaelg Albinagh.  Myr shen, haghyr shiartanse dy chaghlaaghyn bentyn rish sheeanaghtys, jalloo-oaylleeaght as fockle-hasht yn Çhenn Yernish son dy yannoo y Ghaelg Vanninagh t'ayn nish.

Kyndagh rish y chovestey sheeanyn cleaoilagh, raad va  jerrey-fockle gyn trimmid (-(a)ibh, -(a)imh rere lettraghey Yernish as Albinagh), ta shen er govestey marish  (-(e)amh) 'sy Ghaelg, as shen screeut myr -oo ny -u(e).  Myr sampleyr, shassoo (Yernish ), credjue (Yernish ), nealloo (Yernish Yeianagh Leah , ayns bodjallyn), as erriu (Yernish ).

Raad va  gyn trimmid er jerrey 'ockle 'sy Yernish Veanagh (-(a)idh as -(a)igh), ta shen er ny gaghlaa dys  'sy Ghaelg.  T'eh goll er screeu myr -ee, myr sampleyr, kionnee (Yernish ) as cullee (Gaelg Albinish ).  Ta shen gollrish abbyrtyn twoaiey Yernish, chammah's abbyrtyn jiassey Albinagh.

Raad va  ry-akin ayns Yernish Veanagh (-(e)adh), haink daa chummey Gaelg ass.  

Ta kuse dy chorocklyn ny Gaelgey er gaghlaa ass ny cummaghyn v'oc 'sy Çhenn Yernish. 

Gollrish abbyrtyn twoaie Yernish, as ymmodee abbyrtyn ny Gaelgey Albinagh, ta ny shenn jeesyn Gaelgagh  er jeet dy ve  ‘sy Ghaelg.  Myr sampleyr, cosoylaghey Yernish Veanagh  as  rish craid as mraane ‘sy Ghaelg. 

Ta Gaelg, chammah's Yernish hwoaie as Gaelg Albinagh, er nyannoo affricaidyn  as  jeh staddyn feeacklagh cleaoilit  as  ny Shenn Yernish.

Gollrish Gaelg Albinagh, cha nel cleaoilaghey neuchosoylagh ec corocklyn daa-veillagh Gaelg.  Ayns y Yernish, ta ny corocklyn coghooysagh neuchosoylagh rish 'sy chorys sheeancoryssagh.  Agh Gaelg as Gaelg Albinagh, cha nel agh  oc.

Gollrish Yernish y Vooan, raad va  ec mean ny jerrey ‘ockle traa dy row (as shen screeut myr bh ny mh ‘sy lettraghey Yernish), ta shen er coayl ec Gaelg.  Ny keayrtyn ta ny breeocklyn oc er jeet dy ve ny s’liurey; ny keayrtyn elley, ta’n fockle er jeant u jeh’n chorockle, as haink shen dy ve ny daaghooaght.
Myr sampleyr:
Ta geurey Gaelg  corrym rish  ‘sy Yernish ( rere fockley magh jiass), as ta sleityn corrym rish   rere fockley magh jiass).
 

Ta daa cheintys ec y Ghaelg: firrinagh as bwoirrinagh.  Ta ennymocklyn goll er yn-filley son earroo (liorish -yn myr meer yerree, son y chooid smoo).  Cha nel ad goll er yn-filley son case, er lhimmey jeh possan beg as shenn chummey gienneydagh baghtal oc.

Ta breearyn jannoo cummaghyn liorish ym-loayrtys chammah as yn-filley.

Myr dagh çhengey Cheltiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockyn toshee ec y Ghaelg.  She obbyraghyn çhengoaylleeagh t'ayn.  T'ad caghlaa kied chorockle 'ockle rere yn çhymbyllaght jalloo-oaylleeagh as co-ordrailagh echey.

Ta daa obbyr ceaghlagh ec y Ghaelg: boggaghys as stronnaghys.

Ayns Gaelg yn 20oo eash, va'n corys foudaghey (cadjin ayns cooishyn baase çhengey), as nagh row ram Gaelgeyr jannoo ymmyd jeh ceaghlaghyn rere ny shenn reillyn.  Nish ta ynsaghey oikoil ayn, as Gaelgeyr dooghyssagh, as lhisin shen cooney beaynaghey yn çhengey.

Ta tree keimyn boggaghys ayn, as ny reillyn oc beggan anchasley rish y cheilley.

Ta boggaghys y chied cheim taghyrt ayns ny çhymbyllaghtyn shoh:

 

Ta boggaghys ec enmyn 'sy yienneydagh myrgeddin.

Ta boggaghys y nah cheim taghyrt ayns ny çhymbyllaghtyn shoh:

Ta boggaghys y treeoo cheim taghyrt ayns ny çhymbyllaghtyn shoh:

Ta stronnaghys ry-akin:

Cha nel case ny red mooar 'sy Ghaelg, agh ta cummaghyn er lheh ec yn chase gerrymagh as yn case gienneydagh.

Ta ceaghley toshee corockle da enmyn as focklyn ta jannoo obbyr enmyn.  Jeeagh er #Ceaghley corocklyn toshee son ny smoo fys.  Cha nel eiyrtys erbee elley er y raa.

Son ennymocklyn unnaneagh firrinagh (as kuse dy hennymocklyn bwoirrinagh, myrgeddin), ta'n cummey gienneydagh gollrish y fer ennymagh, agh ta boggaghey y nah cheim ec toshiaght yn 'ockle.

Ta cummey gienneydagh er lheh ec kuse dy 'ocklyn unnaneagh bwoirrinagh, as cha nel ad jannoo ymmyd jeh ny reillyn cadjin.  Son y chooid smoo, ta'n cummey myr shoh:

Myr sampleyr:

Focklyn elley, ta'n cummey gienneydagh oc ny smoo anchasley rish y fer ennymagh:

Ta daa aght ayn dy yannoo cummaghyn breearyn: yn-filley y breear hene, ny cur ry-cheilley breearyn cadjin as breear coonee (jannoo ny ve).  Ayns Gaelg Anmagh Loayrit, va'n cummey ym-loayrtagh ny smoo cadjin.

Gollrish çhengaghyn Celtiagh Ellynagh elley, ta raoie-ocklyn yn-filleydagh ec y Ghaelg: roie-ocklyn ta covestit marish far-ennym.  Myr sampleyr, shoh cummaghyn yn roie-ockle ec (ta'n nah chummey ny chummey trome):
 

 




#Article 280: Reptilia (158 words)


Ta beisteigyn, peishtyn, snauee ny reptilia nyn nreeym-juntee feayr-fuiltagh ta gennal aer, as crottylyn er ny crackanyn oc.  She kiare-chassee t'ayn, as amniotagh chammah, dy ghra myr shen, ta far-chrackan amniotagh mygeayrt ny mwaneyn oc.  Ta beisteigyn jeinagh ry-akin harrish y teihll, magh voish Yn Antarctagh, as ta bea-oayllee goaill rish kiare oardee bio:

 
Ga dy vel ad beisteigyn rere'n cheeall cadjin, as ymmodee troyn beisteigagh oc, cha nel jiolganyn atçhimagh nyn reptilia 'sy cheeall oaylleeagh.
 
Ta'n chooid smoo jeh dooieyn beisteigagh ooh-vreyagh (breh oohyn), ga dy vel shiartanse dy Squamata ymmyrkey aalagh.  Ta kuse jeu jannoo ymmyd jeh ooh-bio-vrey (tashtey oohyn derrey t'ad guirr), as kuse jeu bio-vrey (brey aalagh gyn ymmyd ooh kelkagh).  Ta rheam beishtyn jeinagh veih'n ghecko beg Sphaerodactylus ariasae, ny sloo na 1.6 km (0.6 oar.) 'sy lhiurid, dys y croggyl sailley ta gaase dys 5.5 m 'sy lhiurid, as trimmid erskyn 1,000 kg echey.
 

Rang-oardraghey dys keim yn oardagh, rere Benton, 2004.




#Article 281: Rheynnyn-reihys y Chiare as Feed (121 words)


Shoh ny rheynnyn-reihys va ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1986, 1991, 1996, 2001, 2006 as 2011. T'ad ny rheynnyn-reihys ayn da'n Chiare as Feed na:

Hooar Rhumsaa soiag loggyragh as haink er dy ve ny rheynn-reihys daa hoiag.

Cha nel fys er ny rheynnyn-reihys va ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1924, 1929, 1934, 1946, 1951, 1956, 1962, 1966, 1971, 1976, 1981.

Va ny rheynnyn-reihys shoh ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1903, 1908, 1913 as 1919. Va ny rheynnyn-reihys bunneydagh ceaghlit liorish Slattys Aarheynn 1893 gys ny rheynnyn-reihys shoh:

V'ad shoh ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeaney 1867, 1875, as 1881. Shoh ny rheynnyn-reihys bunneydagh fo Slattys Reihyssyn da'n Chiare as Feed, as y slattys cur lesh reihyssyn da'n Thie da'n chied cheayrt.




#Article 282: Eaghtyrane Tinvaal (146 words)


Ta Eaghtyrane Tinvaal ny offishear gurneilagh ec cruinnaghtyn Tinvaal ayns Doolish as t'eh reiht ec olteynyn Tinvaal mastey yn earroo oc. Va'n chied Eaghtyrane reiht, y Reejerey Charles Kerruish OIG LLD CS, reiht 'sy vlein 1990 as v'eh ayns shelloo oik derrey yn coyrt seose echey 'sy vlein 2000.

Ta'n offishear gurneilagh tannaghtyn neuchleaynit agh, ayns taghyrtyn voteyn corrym er rheynn 'sy Choonseil Slattyssagh ta teiy reaghee echey. Ta'n Eaghtyrane cur pooar da'n Pabyr Oardagh ry hoi cruinnaghtyn. T'eh freggyrtagh er son gurneil aghtyn Quaiyl Tinvaal as er son soilshaghey kionyssagh ny Reillyn Beayn, myrgeddin. T'eh shoh scaanit son y chooid smoo ayns oik Loayreyder y Chiare as Feed.

Roish ny bleeaney 1990 va'n oik ayns shelloo ex officio liorish y Lhiass-chiannoort. Nish, ta'n oik ayns co-helloo lesh Eaghtyrane ny Coonseil Slatyssagh.

Son y chooid smoo, she unnane Lhiass-eaghtyraneyn Tinvaal as Loayreyderyn y Chiare as Feed.




#Article 283: Manninee (200 words)


Ta ny Manninee nyn gynney ass Mannin ayns Mooir Vannin 'syn Oarpey Hwoaie. Dy cadjin ta cur sheese currit orroo myr sleih Celtiagh, agh ta cooylrey mestit oc goaill stiagh cleaynaghyn Loghlynagh as Sostynagh.

Myr t'ayns possanyn kynneeagh elley, cha nel feysht enney jeeragh. Ta'n enney kynneeagh bunnit ny smoo er enney cultooragh na er sluight. Er bun-chooishyn tarmaynagh as sheshoil, va ram Manninee ruggit magh ass yn ellan, ny haink orroo dy ve gobbyr ayns buill elley.

Rere coontey-pobble eddyr-hraa ny bleeaney 2006, va 80,058 cummaltee ayns Mannin, as ta 26,218 nyn gummal 'sy phreeu-valley Doolish. Va'n chooid smoo jeu ruggit ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, lesh 47.6% jeu ruggit ayns Mannin, 37.2% ruggit ayns Sostyn, 3.4% ayns Nalbin, 2.1% ayns Nerin Hwoaie, 2.1% ayns Pobblaght Nerin, 1.2% ayns Bretin as 0.3% ayns Ellanyn Vooir Eeaght, lesh 6.1% jeu ruggit ayns buill elley er feie ny cruinney.

Va ny Manninee ta nyn gummal 'syn RU currit 'sy phossan Goaldee Baney liorish coontey-pobble ny bleeaney 2001. Chammah as inymmyrkey ass Sostyn, va ram Yernee nyn gummal ayn, as ram Albinee as Bretnee.

Dy tradishoonagh va tree çhengaghyn ec ny Manninee:

Ta staydys oikoil ec Baarle as ec y Ghaelg 'sy Tinvaal.




#Article 284: Shennaghys Vannin (2917 words)


Ta Ellan Vannin ny voayl da cummaltys deiney veih jerrey yn Eash Rioee Yerrinagh ny smoo na 10,000 bleeantyn er-dy-henney. Haink ram soiagheryn as traghtalee gys yn ellan harrish ny bleeantyn. Ny yei coloinaghys yn ellan lesh sleih ass Nerin 'sy chied villey bleeaney, haink y Chreestiaght gys yn ellan as ny yei shen va'n ellan currit da soiaghyn liorish ny Loghlynee ass Norlynn. Ny yei ard-çhiarnys fo stiurey Norlynn myr cooid jeh Reeriaght Vannin as ny h-Ellanyn, haink er Mannin dy ve ny shellooders ny crooinyn Albinagh as Sostynagh.

Veih'n vlein 1866, va Mannin ny Croghane-Crooin as ta hene-reiltys deynlagh eck.

 ass Mannin ta taishbyney yn dreeym 'sy çheshvean. Ta'n teks lhaih BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI]; ayns Gaelg: Bivaidonas, mac yn eggys Cunava[li].

Haink er Mannin dy ve ny h-ellan mygeayrt 85,000 bleeantyn er-dy-henney traa ren ardjidyn irree ny marrey liorish ny h-awinyn rioee lheie giarrey yn Vretyn Vooar veih'n Oarpey Vooarheeragh da'n cheayrt jerrinagh. Va droghad thallooin ayn eddyr Mannin as Cumbria roish y date shen, agh cha nel boayl as toshiaght y droghad shen mie er fys.

Ta cowraghyn leah taishbyney cummaltys er Mannin veih'n Eash Chloaie Veanagh. Va ny kied cummaltee nyn gummal ayns keiltynyn najooragh beggey as ad shelgey, geeasteyraght as çhymsaghey er son nyn mee. Ren ad ymmyd ass greienyn beggey va jeant jeh claghyn grillinagh, as adsyn er gheddyn faggys da'n choose. Ta scaanee jeh ny meeryn shenndeeagh shen freaylt ayns Thie Tashtee Vannin.

Lesh yn Eash Chloaie Noa haink fys ny share er eirinys, greienyn cloaie ny share as pasheydys. V'eh 'syn eash shen va ny cowraghyn cooinaghtyn, ta ry-gheddyn er feie yn ellan, troggit. Ta sambylyn jeh'n eash shen ry-akin ayns Cashtal yn Ard faggys da Skyll Maghal, Ruillick Ree Gorree ayns Laksaa as Kiarkyl ny Meayll faggys da Creneash. Cha row agh cultoor ny Mooar-chlaghyn ayn, agh cultooryn Roonysvaie as Bann chammah.

Car yn Eash Ooha, va carnaneyn oanluckee beggey currit ayns ynnyd ruillickyn co-chadjin mooarey ny Mooar-chlaghyn. Va corpaneyn currit stiagh ayns ruillickyn va scheimmeigit lesh claghyn chammah as cummeydaneyn jesheenagh.

V'eh yn Eash Yiarn toshiaght chleaney y chultoor Cheltiagh. Haink er doonyn crink dy ve troggit er binn, as haink er doonyn meayll dy ve troggit rish ny h-eayninyn slystagh, choud's va thieyn clowanagh aamaid cruinn troggit chammah.

T'eh cosoylagh dy row ny kied h-eggyssyn Celtiagh jeh'n torçh Brythonagh. T'eh er credjal dys haink Yernee dys yn ellan mygeayrt ny bleeaney 700 BNJ as va'n cur stiagh shen ny vun jeh ny kied cummaltee Manninagh. T'eh shen ry-akin ayns ceaghley ny çhengey ymmydit ayns cowraghyn grainnit Ogham. Ta gloo-chiangley foast eddyr Gaelg Vanninagh, as Gaelg Albinagh as Gaelg Yernagh (Yernish).

Ta shennaghys neuvonnagh Vanninagh car yn eash Brythonagh tannaghtyn gyn fys. Cha nel agh recortys ynrican er taghyrt erbee roish çheet ny Loghlynee, as t'eh currit gys lieh Váetán mac Cairill, ree Ullee, ec jerrey yn sheyoo eash (agh t'eh er credjal ec sleih ennagh dy vel y taghyrt shen cowraghey Manau Gododdin eddyr Keyllys y Chleayee as Linne Foirthe).

Ayns jerrey y chied villey bleeaney BNJ haink coloinee ass Nerin gys Mannin as ren ad cummaltys er yn ellan. Ta'n Ghaelg, ta ny çhengey Ghaelgagh, ny feanish jeh'n choloinaghys shen. Ansherbee, ta feanish leah cur sannish dy row sleih Brythonagh nyn gummal er yn ellan roish çheet ny Gaeil.

Dy tradishoonagh, hug Noo Maghal (Maccul), sushtallagh Yernagh lesh yn ennym echey currit er ennym skeerey, y Chreestiaght gys yn ellan. Ta ennym yn ellan çheet magh ass Manannán, jee Brythonagh as Gaelgagh ny marrey.

Ta daa amm car eash chioneys ny Loghlynee - y chied amm roish barriaght Vannin liorish Gorree Crovan ayns 1079, as yn amm elley ny yei. Va'n amm s'leah cowrit lesh caggey as gurneilys neuhickyr; va'n nah amm cowrit lesh shee son y chooid smoo.

Eddyr ny bleeantyn 800 BNJ as 815 haink ny Loghlynee gys Mannin er son roosteyrys, agh eddyr ny bleeantyn 850 as 990, raad dy row ad toshiaghey cummal y yannoo er yn ellan, haink Mannin fo stiurey ny Reeaghyn Loghlynagh ayns Divlyn. Eddyr ny bleeantyn 990 as 1079, hie yn ellan fo stiurey Eearlaghyn ny h-Orkaid.

Va mwyllin argid er Mannin eddyr ny bleeantyn 1025 as 1065. Va'n bwoalley argid jeant jeh kiaddey ping Yernagh-Loghlynagh ass Divlyn jeh'n sorçh 2 as eh ymmyrkit stiagh. Va bwoalley argid Yernagh-Loghlynagh bwoallit da'n chied cheayrt fo reirey Ree Ghivlyn, Sihtric. T'eh shen taishbyney foddee dy row Mannin fo reirey Ghivlyn ec y traa v'ayn.

Va fer ny barriaght, Gorree Crovan, ny 'er cronnalagh, agh cha nel mooarane er fys ain mysh. Rere Chronicon Manniae, chur eh Divlyn fo chosh, chammah as meeryn mooarey jeh Lion. Ta cooinaght yn 'er shen tannaghtyn harrish ny bleeantyn ayns tradishoon, as t'eh er credjal dy row eh ny 'er ta comoyrit ayns shenn-skeealyn Vannin fo ennym Ree Gorree ny Ree Gorry (King Gorse ny King Orry ayns Baarle). Chur eh Reeriaght Vannin as ny h-Ellanyn er bun mygeayrt ny bleeaney 1079; va'n reeriaght shen goaill stiagh ellanyn heear yiass ny h-Albey (Sodor) derrey 1164, raad dy row daa reeriaght currit er bun ass thalloo y çhenn-reeriaght.

Va ny h-ellanyn fo'n stiurey echey enmyssit myr ny Suðr-eyjar (ny h-ellanyn yiass ayns cosoylaght rish ny Norðr-eyjar, ny ny h-ellanyn hwoaie, t'eh shen yn Orkaid, Shetlynn, ny h-Ellanyn Heear as ram ellanyn beggey ayns sheear ny h-Albey, lesh Mannin. Va'n enmys Ladjynagh, Rex Manniae et Insularum ny Ree Vannin as ny h-Ellanyn, currit er ny h-eiyrtyssee echey). Va preeu-valley yn reeriaght soit er Ellan Noo Perick, raad dy row Cashtal Phurt ny h-Inshey troggit er boayl mannishter Cheltiagh.

Va pooar geiltagh ec Ree Olave, mac Ree Gorree, as rere y Recortys, dreill eh cochaarjyssyn faggyssagh lesh reeaghyn Nerin as ny h-Albey. Rere ny cochaarjyssyn shen, cha ren peiagh erbee soiaghey er yn ellan car y lhing reiragh echey (1113 - 1152). Ansherbee, chaill y mac echey, Ree Gorree V (lhing reiragh 1153 - 1158), quoi v'er ny ree er Divlyn er feie am giare, ny h-ellanyn beggey magh veih coose Oirr ny Gaeil 'sy vlein 1156 myr eiyrtys er arganeys lesh Somerled (fer toshee er Oirr ny Gaeil). Haink kiondeeaght neuchroghagh er y daa rheynn jeh'n reeriaght echey.

Ayns ny 1130yn hug yn Agglish lught sushtallagh gys Ellan Vannin dys aspickys y chur er bun, as va Wimund reiht myr y chied Aspick. Giare ny yei, hug eh seose y paart echey myr easteyr fir, as haink er dy ve ny helgeyr fir. Hie eh lesh lught eiyrtyssee er coorse dunverys as spooilley er feie ny h-Albey as ny h-ellanyn mygeayrt moee.

Ta'n chied choontys jeh cur stiagh Sostynagh ayns cooishyn Vannin recortyssit 'sy 13-oo eash leah, nar hug Ree Ragnald (lhing reiragh 1187 - 1229) ammys da Ree Juan Hostyn (lhing reiragh 1199 - 1216). Agh va eash fo stiurey ny h-Albinee ayn roish bunneeaght ghurneilys slane ny Sostynee, ansherbee. Car yn eash Loghlynagh va ny h-ellanyn fo stiurey ennymagh reeaghyn Norlynn, agh cha shass ad seose er nyn son lesh creeoilid agh ny keayrtyn. Hass Harral Haarfager seose er nyn son da'n chied cheayrt mygeayrt ny bleeaney 885. Ny yei shen, hass Magnus Barfod er nyn son mygeayrt 1100: ren y daa jeu barriaght er ny h-ellanyn. Veih'n 12-oo eash meanagh derrey 1217 hannee yn kiondeeys Norlynnagh dy ve scaadooagh. Agh ny yei'n date shen haink er dy ve ny rieughid as, myr eiyrtys, hie Norlynn ayns covuilley lesh niart ny h-Albey.

Er-jerrey, ayns 1261, hug Alistair III ny h-Albey çhaghteryn gys Norlynn gys barganey er son coyrt seose ny h-ellanyn, agh cha row ny h-eabyn oc rahoil. Myr shen, chur eh noidanysyn ayns toshiaght, as myr eiyrtys haghyr Cah ny Lhargeeyn Goaldagh oin flod Norlynnagh ayns 1263. Ansherbee, hooar y ree Norlynnagh, Haakon Haakonsson baase 'sy gheurey ny yei, as lhig eh shen da ree Alistair jerrey rahoil y chur er y chaggey. V'eh er Magnus, Ree Vannin as ny h-Ellanyn (lhing reirey 1252 - 1265), quoi v'er çheu ny Norlynnee, ny h-ellanyn, er-lhimmey jeh Mannin, y lhiggey seose, as v'eh er ammys y chur da ny h-Albinee. Daa vlein ny yei hooar Magnus baase as ayns 1266 lhig Magnus VI Norlynn seose ny h-ellanyn, goaill stiagh Mannin, gys Nalbin rere Conaant Pheairt er leagh 4,000 margyn as bleeanaght 100 margyn. Agh cha row reirey Albinagh er Mannin shickyrit derrey 1275, tra chaill ny Manninee Cah Roonysvaie, faggys da Balley Chashtal.

'Sy vlein 1290 va Mannin ayns shelloo Ree Edard I Hostyn, as hannee ee ayns ny laueyn echey derrey 1313, nar ghow Raibeart I ny h-Albey ee ny yei çhionney stiagh er Cashtal Rosien er feie queig bleeaney. Ny yei shen, derrey 1346 nar ren Cah Nevile's Cross briwnys er y strepey eddyr Nalbin as Sostyn ayns foayr Hostyn, va Mannin ny keayrtyn fo stiurey Hostyn, keayrtyn elley fo stiurey ny h-Albey.

Mygeayrt ny bleeaney 1333 hug Edard III Hostyn Mannin dys William de Montacute, y 3-oo Barran de Montacute, (ny s'anmey y 1-d Eearley er Salisbury), myr shellooderys slaneid, gyn freilltys er currym shirveishagh dasyn. Ayns 1392 va'n ellan creckit liorish y mac echey goaill stiagh y kiondeeaght da'n Reejerey William le Scrope. Ayns 1399 va le Scrope jee-chionaghit liorish Ree Inry IV er y fa dy row le Scrope er çheu Rickad II. Haink er yn ellan ayns shelloo ny Crooin, as v'ee giootit da Henry Percy, 1-d Eearley Northumberland, agh ny s'anmey 'sy vlein 1405, v'ee giootit, lesh patroonys yn aspickys eck, da'n Reejerey Juan Stanlagh. Ayns 1406 va'n gioot sheeynit da eiraghyn as enmyssee Yuan. V'eh yn tailley ec y ghioot shen na ammys as daa hawk y choyrt da dagh Ree Hostyn ry-heet er laa y chrooinaghey oc.

Lesh çheet ny Stanlee gys y troyn hie Mannin stiagh dys eash ny s'reajit. Faagail magh nagh row ny shellooderyn noa er yn ellan agh ny keayrtyn, chur ad yn ellanfo stiurey kiannoortyn. Mastey olteynyn y lught thie shen, va'n cleayney ny smoo er yn ellan ec y Reejery Juan Stanlagh (1414 - 1432), Jamys Stanlagh, 7-oo Eearley Derby (1627 - 1651) as Jamys Stanlagh, 10-oo Eearley Derby (1702 - 1736). Chur y chied jeu cribban er niart ny barranyn spyrrydoil, chur eh cooish leigh rere bing ayns ynnyd cooish leigh rere caggey, as va ny leighyn screeuit sheese. Ta enney share ayns shennaghys Vannin er y nah 'er, as eh enmyssit myr y Stanlagh Mooar, as y ven heshee echey, Charlotte de la Tremoille (ny Tremouille).

Ayns 1643 va Jamys Stanlagh, 7-oo Eearley Derby oardit liorish Çhalse dys goll dys Mannin, raad dy row yn sleih ayn baggyrt er irree magh, as adsyn cleaynit lesh ny taghyrtyn ayns Sostyn ec yn am.

Lesh çheet y Stanlagh, lesh sidooryn Sostynagh, va stap currit er irree magh erbee. Ren eh caarjys lesh y sleih ayns liorish y choarid echey, liorish çheet Sostynee as ad gynsagh laue-cheirdyn, as ren eh eiyrtys ny h-eirinee y chooney lesh lhiassaghey cabbil Manninagh, as 'syn am cheddin, chur eh teoraghyn er currymyn ny h-Agglish, agh cha row seyrysnys ny sloo ec ny Manninee na fo stiurey yn Stanlagh. Va'n sleih currit fo keeshyn ardey; va sidooryn currit ayns aaghtyn orroo; as v'eh orroo soiaghey jeh barganeyn soiagh er feie tree seihill ayns ynnyd shellooderys y thalloo rere cummaltys coonlee as eh credjit myr unnane as eirys cadjincliaghtagh.

Shey meeghyn ny yei baase Çhalse (30 Jerrey Geuree 1649), hooar y Stanlagh symney veih'n Ghineraal Ireton dys ny h-ellanyn y livrey seose, red nagh lhiggey eh. Ayns Mee Luanistyn ny bleeaney 1651 hie eh gys Sostyn lesh sidooryn ennagh, as 300 Manninee nyn mastey oc, dys coyrt ry cheilley lesh Ree Çhalse II, as va'n barriaght oc er ny Reeoilee ayns Cah Worcester rheynnit nyn mastey oc. V'eh taarit, currit ayns pryssoon ayns Cashtal ny Caayr as deyrit liorish quaiyl armee. V'eh currit dys baase ayns Bolton.

Giare ny yei baase y Stanlagh, dirree Sidooryn Çheerey Vannin, fo kioneys William Christian (ny ny share er fys myr Illiam Dhone), magh ayns oi ny Ben eearley as va dagh doon faagail magh Rosien as Purt ny h-Inshey gowit oc. V'ad currit ry cheilley lesh armee Ard-whaiylagh fo kioneys Curnal Duckenfield. Ny yei sthaagey giare, hug y Ven eearley seose.

Va Thomas Fairfax reiht ec Oliver Cromwell myr Çhiarn Vannin as ny h-Ellanyn ayns Mean Fouyir, as hannee Mannin fo reiltys ard-reeagh, as hannee yn cochiangley lesh Sostyn myr v'ayn hannah.

Va'n reiltys Stanlagh aachurrit er yn ellan ayns 1660. V'eh yn chied slattys jeh'n Çhiarn noa, Çhalse Stanlagh, 8-oo Eearley Derby, na Illiam y chur er cooish leigh. V'eh jeant oolee as v'eh currit dys baase. Mastey sleih elley v'ayns yn irree magh cha row agh troor jeu er-lhimmey jeh'n phardooney cadjin. Agh, rere Oardagh-ayns-Coonseil, v'ad pardoonit liorish Çhalse II, as va ny briwnysyn va freggyrtagh son deyrey Illiam kerrit.

Hooar Çhalse Stanlagh baase ayns 1672, as haink y mac echey Illiam Rickad Shorys Stanlagh, 9-o Eearley Derby ny yei derrey yn baase echey ayns 1702.

Hooar Ree Jamys baase ayns 1736, as hie ard-çhiarnys yn ellan gys James Murray, y Nah Duic Atholl, dooinney mooinjerey as eirey echey. Ayns 1764 haink yn un lhiannoo echey Charlotte Murray, Bendiuic Atholl ny yei, as y fer sheshee eck, John Murray. Haink er Murray dy ve ny Çhiarn Vannin. Mygeayrt ny bleeaney 1720 haghyr bishaghey ayns traght contravanney. Ayns 1726 v'eh currit fo streeaney liorish y Parlamaid, agh car ny jeih bleeaney jerrinagh jeh ream Atholl (1756 - 1765) v'eh cha mooar dys, ayns sym y çheet stiagh Impiroil, v'eh streeanit. Dys eh shen y yannoo, va kiartyn ny h-Athollee myr Çhiarnyn Vannin kionnit fo £70,000 as va bleeantaght currit da'n Duic as y Vendiuic. Va ny kiartyn mannoragh, patroonys yn aspickys, as dooraghtyn ennagh elley freilt oc, derrey v'adsyn creckit fo $417,144 ayns 1828.

Derrey yn aaphooaraghey, va leighyn as slattyssyn crooit ec Tinvaal as adsyn bentyn rish gurneilys yn ellan ayns dagh cooish as va reirey harrish yn argidys eck, as ad fo-viallys da lowal rish Çhiarn Vannin. Lurg yn aaphooaraghey, ny ny share, lurg çheet lesh Slattys Drogh Hraghtey 1765 (ny keayrtyn enmyssit myr y Slattys Olkyssagh liorish ny Maninee), ren Parlamaid y Reriaght Unnaneysit leighyn er keeshyn-marrey, purtyn as lhuingys traghtalagh, as ny keayrtyn chur eh stiagh oltyn as ad cur kied da jeeaney kerraghyn ayns brishey nyn slattyssyn oc. Ghow y Parlamaid obbyr er hene er stiurey keeshyn-marrey ellanagh myrgeddin. Ren ny caghlaaghyn shen, gyn fockle er astraghey yn ard-çhiarnys gys Ree ny Bretyn Mooar as Nerin, kiartaghey da bunraght (neuscreeuit) Ellan Vannin. Hannee ny shenn-leighyn as cummaltyssyn neuloaghtit, agh ayns ram coishyn ren yn aaphooaraghey foalsidyn mooarey aynjee. Cha row Çhiarnyn Vannin nyn vir hoshee sampleyragh er yn ellan, agh va rheynn persoonagh ec y chooid smoo jeu 'sy reiltys eck, as va sym mooar oc ayns gien-mie ny fir vaghee aynjee. Agh nish, haink er ny cooishyn aynjee dy ve nyn obbyr jeh fir oikagh as adsyn smooinaghtyn nagh row 'syn ellan agh edd paittoil drogh hraghtalee.

Haghyr sorçh eddrymaghey jeh'n stayd shen eddyr ny bleeantyn 1793 as 1826 nar va John Murray, 4-oo Duic Atholl ny Chiannoort. Faagail magh dy row arganeysyn eddyr eh as y Kiare as Feed ren eh eiyrtyssyn lhiass yn ellan y chur er oaie. Ny yei'n immeeaght echey, ghow ny fir hoshee toshiaght reesht er nyn miallee oc, agh va ny smoo tastey soilshit magh oc na v'ayn hannah. Harrish shen, er y fa nagh row drogh hraghtey cha mennick na dy row eh roish, as er y fa dy row fooillagh bishee ec çheet stiagh Manninagh, hug lught y chioneys sooill ny share harrish Mannin. Booise da'n nhee shen as da çhaghteryssyn ny Manninee lesh ny h-arraghyn Goaldagh ayns 1837, 1844 as 1853, hooar ee custym ny sloo geyre as cooney keayrtagh ry hoi shassoo obbraghyn pobbylagh naggyr ayn.

Lurg ny bleeaney 1866, nar hooar Mannin hene-reiltys ennymagh, ren ny Manninee goll er oai, as ec y traa t'ayn t'ad nyn go-phobble raahagh, lesh staydys pargys-keesh.

Va Ellan Vannin ymmydit myr bun-ynnyd ry hoi campyn da Pryssoonys Fir Quaagh 'sy Chied Chaggey Dowanagh (1914-18) as 'sy Nah Chaggey Dowanagh (1939-45). Car y Chied Chaggey Dowanagh va daa champ ayn: va'n chied champ ny ynnyd seyrey femoilysagh ayns Doolish as va'n nah champ troggit er lheh ayns Skeerey Pherick. Car y Nah Chaggey Dowanagh va ram campyn ny sloo ayns Doolish, Purt ny h-Inshey, Purt Çhiarn as Rhumsa.

'Sy 20-oo eash leah haghyr aavioaghey ayns kiaull, daunse, as çhengey Vannin, agh cha row eh feer raahoil er y fa dy hooar y Gaelgeyr jerrinagh ayns ny 1970yn. Ayns cooid veanagh jeh'n feedoo eash haink y Taoiseach Éamon de Valera dys yn ellan, as haink er dy ve lhag-chreeagh lesh neu-phohlldey da'n Ghaelg as hug eh daa van recortyssagh dys yn ellan. Ny yei immeeaght yn eash, hie yn tarmaynys turryssagh sheese, ec yn am dy row ny Sostynee as ny Yernee gys y Spaainey er laaghyn seyrey bundeilagh. Ren y reiltys briwnys dys pargys-keesh y chroo er yn ellan. Choud's va eiyrtyssyn vondeishagh er tarmaynys Vannin, ta ram cooyl-caayntee ayn as ad jeeraghey er sollaghey-laue 'sy çhynskyl argidagh as nieeaghyn-argid. T'eh shen er chur garrey mooar da ashoonaghys Manninagh ayns ny bleeantyn jeianagh. Va ny parteeghyn politickagh ashoonagh Mec Vannin as Partee Ashoonagh Vannin currit er bun myr eiyrtys, chammah as y possan cragheydys anvio Fo Halloo.

Ayns ny 1990yn as ny 2000yn ta enney ny share ry akin ayns cultoor dooghyssagh Vannin, lheid as y chied vunscoill Ghaelgagh, chammah as aareayrtys er tarmaynys yn ellan.




#Article 285: TG4 (520 words)


She TG4 (goll er loayrt myr TG Ceathair ny TG a Ceathair; goll er fockley magh myr Wikipedia:ASE|[tiː dʒiː kʲahəɾʲ] ny ny keayrtyn ayns Baarle dy neuchooishagh/neu-oikoil myr TG Four) bollagh çhellveeish ayns Nerin as y chooid smoo jeh ny claaryn echey ayns Yernish. Va'n bollagh currit er bun er 31 Jerrey Fouyir, 1996 myr fo-cholught Raidio Teilifís Éireann. V'ad Teilifís na Gaeilge ny TnaG ny shenn-enmyn er y vollagh roish aa-enmys ny colught ayns 1999. Ta'n bollagh fo stiurey colught heayagh heyr, Teilifís na Gaeilge, veih 1 Averil 2007, ny yei çheet slattys bentynagh ayns 2001.

Ta foaynoo mooar ec TG4 er son ny claaryn echey ayns filmyn, ellynyn, drama, filmyn feanishagh, as spoyrt. Myr sambyl, va ny claaryn mooie-jeant Nip/Tuck, Carnivàle, Gossip Girl, The Wire, The O.C., One Tree Hill, Lipstick Jungle, Everwood, Survivor, Invasion as Curb Your Enthusiasm scaalheanit ec y vollagh roish y çheet oc er bollee Goaldagh, as ayns 2005, va insh liehlagh Yernagh er yl-chloiaghyn Feniaghtys Wimbledon as daawheeylaght Frangagh Tour de France scaalheanit er. Ta'n bollagh jannoo insh er spoyrtyn Yernagh, lheid as bluckaneyrys Gaelgagh as immanaght jeh'n nah cheim as co-hirraghyn club, as bluckaneyrys Gaelgagh mraane. T'adsyn nyn daghyrtyn gyn yeearreeaght chadjin, agh dy vel mooinjer eiyrtyssee leighalagh oc. T'eh scaalheaney filmyn classicagh ayns Baarle, lheid as filmyn ta soit 'sy Neear Feie, chammah as filmyn ayns çhengaghyn elley - ayns Frangish, Germaanish as Spaainish dy mynchooishagh.

Ta TG4 cur magh shiartanse claaryn eunysseyragh, lheid as y claare coloayrtagh Ardán as y claare fassan/sooree Paisean Faisean. Ta'n chooid smoo jeh ny claaryn er y vollagh currit magh lesh fo-heidylyn ayns Baarle. Er 31 Jerrey Fouyir 2006 chur y bollagh er aer y chied chlaare jeh'n straih drama-aitt Aifric as eh jeeraghit er lught fakin aegidagh. Er 24 Mean Fouyir 2007, hoshee TG4 scaalheaney y straih South Park ayns Yernish. Ta'n bollagh ny yei claaryn y straih Sesame Street (Tar ag Spraoi Sesame) as gooyn Yernish currit er. Ta claar noa er ny chur er aer fo'n ennym Seacht as eh jeeraghit er lught fakin ny shinney. T'eh eiyrt bea scollagyn ollooscoillagh ayns Beeal Feirshtey.

Chammah as shen, ta'n bollagh foilliu filmyn feanishagh lheid as y straih ennoil turryssagh Amú, as eh freggyrtagh da cur er bun coorse Hector Ó hEochagáin, nane jeh cuirreyderyn TG4 ta speeideilys oc er bollee elley. Ta cuirreyderyn elley goaill stiagh y lhaihder naight Gráinne Seoige. Er y fa dy vel fo-heidylyn Baarle currit er ram claaryn, t'ad ennoil lesh sleih sthie-arragh as ad smooinaghtyn dy vel y Vaarle loayrtagh ro-happee er çhellveeish Yernagh, chammah as Yerneyderyn dooghyssagh.

Ta TG4 kiarail insh bio er Dáil Éireann dagh moghrey Crean as Jerdein; chammah as insh bio er immeeaghtyn Bingyn Dáil veih am dys am. Ta claar laaoil naight er y vollagh myrgeddin - Nuacht TG4 - chammah as Timpeall na Tíre (çhymsaght naight hiaghtinagh) as 7 Lá (claar resoonaght er cooishyn roie).

Ta shirveish teks çhellveeish fo'n ennym Téaks TG4. Erskyn shen, ayns Mean Souree 2006, hoshee co-chreeley er-linney jeh'n chooid smoo yn chummal ayn, as adsyn ry-gheddyn er . Ta stoo ennagh dollit magh er cooishyn coip-chiart.

Bun: 




#Article 286: Corockle faggyssaght (110 words)


She sheean ghlare ee faggyssaght, as foddee oo gra dy vel eh eddyr corockle as breeockle, agh t'eh currit marish ny corocklyn.  Son fockley magh y faggyssaght, ta oltyn y ghoo keyllaghey cassan y ghoo, lesh lhiggey reamys dy liooar da'n aer dy gholl magh gyn monney freayn.  Myr shen, ta faggyssaghtyn ny smoo foslit na corocklyn screebagh. Ta'n rang shoh goaill stiagh lhiattee myr [], m.s. ayns laue, as faggyssaghtyn myr [] as [] ayns waggys as yiarn, as adsyn gollrish breeocklyn.

Ec faggyssaghtyn lhiattagh, ta mean ny çhengey bentyn rish y charbad.  Ny yei, cha nel çheu ny çhengey bentyn da ny feeacklyn, as shen y red scanshoil.




#Article 287: TV Breizh (128 words)


Ta TV Breizh (Britaanish son Çhellveeish ny Britaan) ny vollagh ardjynagh preevaadjagh da'n Vritaan.

Va'n bollagh currit er bun er 1 Mean Fouyir 2000 liorish TF1 as Patrick Le Lay son scaalheaney claaryn ardjynagh as aachloie claaryn jeh cooid TF1.

Ren TV Breizh eiyrtys kiedoonys scaalheanee analog y gheddyn agh va'n eiyrtys jiooldit liorish y CSA (Conseil supérieur de l'audiovisuel - Ard-choonseil Chleaysh-fakinagh). Ayns 2004, ren y bollagh eiyrtys kiedoonys y gheddyn er Télévision Numérique Terrestre agh va'n bollagh jiooldit da'n nah cheayrt.

Ta TV Breizh çhiughey er caaryn ynnydagh (naight as claaryn ayns Britaanish) as t'eh cur magh aachloiaghyn claaryn jeh cooid TF1 lheid as Murder, She Wrote, Columbo as scannaneyn. T'eh shen ny yei bollagh ashoonagh eunysseyragh ass, as nish cha nel eh ny vollagh feer-ynnydagh.




#Article 288: Shenn Yernish (261 words)


By hengey Cheltiagh ee y Çhenn Yernish (Shenn Yernish).  Hie ee er loayrt ayns Nerin, Nalbin as Mannin traa dy row.  V'ee ny shennvoir Yernish Veanagh as dy chooilley hengey Ghaelgagh t'ayn nish.

Va keintys, earroo as case ec grammeydys ny Shenn Yernish.  Cha row art neuhoilshaghey erbee eck, agh va art soilshaghey eck, myr y Ghaelg.

Va oardagh neuchowrit Breear-Kione-Cass (ny BKC) ec Shenn Yernish, gollrish çhengaghyn Celtiagh Ellanagh elley.  She oardagh neuchadjin ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh v'ayn: dy chooilley çhengey Ind-Oarpagh elley, ta oardagh neuchowrit KCB ny KBC oc.  She çhengey reiltagh ayns y chied cheayrt v'ayn, myr dagh çhengey Cheltiagh: myr shen, ta'n reiltagh (fockle smoo scanshoil y raa) ec toshiaght y raa, as reddyn elley ny lurg.  Myr sampleyr, va ennymocklyn çheet lurg roie-ocklyn, as marenmyn as cummaghyn gienneydagh çheet lurg yn ennymockle v'ad bentyn rish.  Myr sampleyr, Ériu álainn (Erin aalin).  She çhengey cowraghey reiltee v'ayn chammah.  

Gollrish Ladjyn, Germaanish ny Rooshish, va ny tree keintyssyn Ind-Oarpish ec Shenn Yernish foast: bwoirrinagh, firrynagh as naeear.  Ren naeear shirgaghey ayns eash Vean Yernish; haink y chooid smoo jeh ny focklyn naeear dy ve firrynagh.

Ta keintys firrynagh ec cretooryn firrynagh undinagh as keintys bwoirrinagh ec cretooryn bwoirrinagh undinagh.  

Va Shenn Yernish freayll ny rangyn earrooagh Ind-Oarpish son jee-chleaney ennymocklyn: unnaneagh, daagh as yl-rey.  Cha row cummey daagh faagit ec breearyn, marenmyn ny far-enmyn.

Va queig caseyn faagit ec Shenn Yernish, jeh hoght v'ec Ind-Oarpish as Celtish.  T'adsyn ennymagh, gienneydagh, roie-ocklagh, cassidagh as gerrymagh.  Fer erbee jeh, v'eh ry-akin ayns ny tree cummaghyn earrooagh.  Shoh taabyl cummaghyn céara, (keyrrey):




#Article 289: Reiltagh (çhengoaylleeaght) (170 words)


Ayns çhengoaylleeaght, ta  raa ennagh y fockle vees soiaghey sorçh co-ordrailagh y raa, ny y  vees soiaghey ronney co-ordrailagh y fockle t'eh ayn.  Ta olteyn elley () y raa ceaghley y reiltagh.

Myr sampleyr, ayns moddey mooar doo, she moddey reiltagh y raa, as eshyn soiaghey dy nee |abbyrt ennymocklagh t'ayn.  Ta ny marenmyn mooar as doo caghlaa yn ennym reiltagh shoh.  Dy ghra myr shen, y raa moddey mooar doo, she ennymockle t'ayn ec y vun, cha nee marennym myr mooar ny doo.  Ayns yn aght cheddin, ayns yn ennymockle covestit lioar-hasht, she'n bun tasht  reiltagh y raa, as lioar caghlaa y keeall echey.  Dy ghra myr shen, ta lioar-hasht cowraghey sorçh dy hasht, cha nel sorçh dy lioar (veagh tasht-lioar red lane anchasley rish lioar-hasht).  Ayns kuse dy hengaghyn, myr sampleyr Baarle, foddee oo cur enney er reiltagh focklyn covestit er coontey yn oardagh oc; ayns y Ghaelg ta'n ghaa oardagh ry-akin.  Myr sampleyr, lioar-hasht (tasht jeh lioaryn), agh tasht-fockle (tasht jeh focklyn).

Kiare troyn scanshoil y reiltagh:




#Article 290: Çheer-oaylleeaght (142 words)


She studeyrys er y teihll as ny çheeraghyn, troyn, cummaltee as obbraghyn eck ee çheer-oaylleeaght.
 

 
Ta daa vanglane mooar ec çheer-oaylleeaght: çheer-oaylleeaght deiney as çheer-oaylleeaght fishigagh.  Cha nel ee y red cheddin as kaartgraafeeaght.  Ga dy row fys er kaartgraafeeaght ec çheeroayllee dy cadjin, cha nee shen yn ard-obbyr oc.  Ta çheeroayllee jannoo studeyrys er obbraghyn, phenomena as troyn y teihll, chammah's eddyr-obbraghey deiney as y çhymbyllaght najooragh. T'eh bentyn rish cooishyn myr slaynt, speyr, lossreeyn, beiyn, eggoaylleeaght as fishag; myr shen, she oaylleeaght eddyr-vagheragh t'ayn.

 
T'ad eddyrscarrey çheer-oaylleeaght ayns daa vagher: çheer-oaylleeaght deiney as çheer-oaylleeaght nheeoil.  Ta çheer-oaylleeaght deiney cur tastey da'n çhymbyllaght laue-jeant: ny haghtyn ta deiney croo, toiggal as reaghey reamys, chammah's eiyrtys deiney er y çhymbyllaght.  Ta çheer-oaylleeaght nheeoil scrutaghey y çhymbyllaght najooragh, as ny haghtyn ta lossreeyn, bea, thalloo, ushtey as mooar-rheynnyn eddyr-obbraghey as goll er croo..
 




#Article 291: Prokaryota (259 words)


 

She possan dy bioagyn prokaryota, as adsyn gyn çheshvean ny mynoltyn far-chrackanagh elley.  Myr shen t'ad anchasley rish ny eukaryota as çheshvean ocsyn.  Ta'n chooid smoo jeu lane un-chillagagh, agh beggan beg dy phrokaryota, ta eashyn yl-chillagagh ayns nyn mea.  

Ta bun Greagish ec yn ennym: πρό- (pro-) roish + καρυόν  (karyon) rassey ny cro, as shen çheet er y çheshvean, + ώτης (-ōtēs) (yl-rey-ώτες (-ōtes)).

Derrey 1990, t'ad eddyrscarrey ny prokaryota ayns daa rheynn: bacteyryn as archaea.

Ta anchaslys eddyr prokaryota as eukaryota, er y fa dy vel GDN eukaryoteyn ayns feer çheshvean, agh cha nel far-chrackan mygeayrt GDN prokaryotagh.  Ayns 1977, ren Carl Woese cur roish eddyrscarrey prokaryota ayns Bacteria as Archaea (Eubacteria as Archaebacteria rere'n eie echeysyn) er coontey anchaslyssyn mooarey eddyr y ghaa.  Ta'n corys rang-oardragh shoh, reaghey cretooryn myr Eukaryota, Bacteria as Archaea, shen y corys tree reamyn.

Ta troggal chillag prokaryotagh feer anchasley rish killagyn eukaryotagh.  Y tro breeoil, shen beays ny hassaaraght çheshvean.  Ta GDN prokaryotagh goll er tashtey ayns doss GDN/proteen, y far-heshvean, as eshyn gyn far-chrackan.  Chammah's shen, cha nel agh un kiarkyl dy GDN kroymasoomagh ayns far-heshvean prokayoteyn.  Ta GDN elley ry-gheddyn çheumooie jeh'n far-heshvean, er plasmaidyn, as ymmodee gienyn prokaryotagh scanshoil ayndauesyn.  Ta GDN eukaryotagh er  kroymasooymyn.

Cha nel rheynnyn far-chrackanagh, myr mitochondria ny chloroplastyn, ec prokaryoteyn, noadyr.  Ayns ynnyd jeh shen, t'ad jannoo obbraghyn myr co-haaghey sollys tessen y far-chrackan killag.Ny yei shen, ta kuse dy hroggalyn sthie ec prokaryoteyn, myr sampleyr, ushylagh killag.

Ta far-chrackan mygeayrt far-heshvean ny Planctomycetes, as ta rheynnyn far-chrackanagh elley oc . 




#Article 292: Çheshvean killag (151 words)


Ayns bea-oaylleeaght killagyn, she mynolt far-chrackanagh eh çheshvean, as eshyn ry-akin ayns faggys dagh killag eukaryotagh. Ta'n chooid smoo jeh stoo gien-oaylleeagh y chillag aynsyn, as y stoo er ny reaghey myr co-vreneenyn liauyrey linnagh jeh GDN as proteenyn, myr sampleyr, histoneyn. Ta ny co-vreneenyn shoh troggal kroymasoomyn. She obbyr y heshvean eh ny kroymasoomyn y reayll, as dy reaghey obbraghyn y chillag liorish reaghey ymmyd ny gienntagyn.

Ta coodagh çheshveanagh myrgeayrt y çheshvean, jeant jeh daa far-chrackan, as shen eddyrscarrey cooid y heshvean jeh'n phlasmey killag. Ta lamina çheshveanagh niartaghey y çheshvean, gollrish yn ushylagh killag da'n chillag hene. Cha nod y chooid smoo jeh co-vreneenyn çheet trooid y choodagh; myr shen, ta doralyn çheshveanagh reaghey arraghey cho-vreneenyn tessen y daa far-chrackan.

Ga nagh vel fo-rheynnyn far-chrackanagh erbee ayns y çheshvean, ta ardjyn as obbyr er lheh oc. Y fer share er enney, shen y myn-heshvean; t'eh eshyn jannoo ribbosoomyn.




#Article 293: Mitochondrion (139 words)


Ayns bea-oaylleeaght killagyn, she mynolt far-chrackanagh eh mitochondrion, as eshyn ry-akin ayns faggys dy chooilley killag eukaryotagh.  Ta bun Greagish er y fockle: μίτος  ny mitos, snaue + χονδρίον ny khondrion, grineen. 

Ta mooadys eddyr 1 as 10  (μm) oc. Ta mitochondria giennaghtyn y chooid smoo jeh adenosine triphosphate (ATP) y chillag, as ta killagyn jannoo ymmyd jeh myr bun bree kemmigagh.  Chammah's giennaghtyn bree, ta laue mitochondria ayns obbraghyn elley, goaill stiagh cowraghey, rheynn killag, apoptosis, as stiurey aase y chillag.  Ta shiartanse dy çhingyssyn deiney bentyn rish mitochondria goaill stiagh meeobbraghey y chree. 

Cha nel agh un vitochondrion ec kuse dy chillagyn; ta thousaneyn ec fir elley.  Ga dy vel y chooid smoo jeh GDN y chillag ayns y çheshvean, ta GDN nyn hene ec mitochondria.  Chammah's shen, ta'n GDN shoh feer chasley rish adsyn t'ec bacteyryn.




#Article 294: Ribbosoom (110 words)


She troggal jeh GRN as proteen eh ribbosoom, as adsyn ry-akin ayns dagh ooilley chillag. Shimmey anchaslys t'ayn eddyr ribbosoomyn cillagyn bacteyragh, archaeagh as eukaryotagh, as ta ribbosoomyn ayns mitochonria casley rish adsyn ayns bacteyryn, bentyn rish aafilley ny mynolt shoh, foddee.

Ta bun yn 'ockle ribo-, jeh'n çhugyr ribose, as Greagish σωμα, soma, corp.

Ta ribbosoomyn gobbraghey er ymmyd y choad gien-oaylleeagh, jeh geayr çheshveanagh dys proteen, as ad cur çhyndaays er shen.  T'ad jannoo catalysys da geayryn amino unnaneagh son dy hroggal driaght yl-pheptide; son shen y yannoo, t'ad kiangley rish GRN çhaghter, as jannoo ymmyd jeh myr clowan dy chur ry-cheilley y straih kiart dy gheayryn amino.




#Article 295: Plasmey killag (246 words)


She rheynn jeh killag eh plasmey killag, as far-chrackan killag mygeayrt echey. Ta mynoltyn ayns plasmey killag chillagyn eukaryotagh, as far-chrackanyn rheynn y plasmey ayndaue veih'n phlasmey elley. Ta'n chooid smoo jeh obbraghyn killag taghyrt ayns y phlasmey killag.

Y plasmey killag nagh vel ayns mynoltyn, t'ad cur cytosol er. She mestey jeh snaieyn ushylagh killag, co-vreneenyn lheieit as ushtey t'ayn. Ta rheynn mooar jeh'n chillag lane dy chytosol. 

Ta tree co-oltyn mooarey ec plasmey killag: cytosol, mynoltyn as goaillyn stiagh.

Y cytosol, shen y rheynn jeh'n chillag nagh vel stiagh mynolt far-chrackanagh. She fliughid trooid-hoilshagh t'ayn, as co-oltyn elley y phlasmey killag aynjee. Ta cytosol jannoo magh mysh 70% jeh'n chillag, as t'ee jeant jeh ushtey, sollanyn as co-vreneenyn orgaanagh. Ta snaieyn proteenagh yn ushylagh killag aynjee, chammah's proteenyn lheieagh, as troggalyn mooar, myr ribbosoomyn. 

She rheynn far-chrackanagh ayns y chillag eh mynolt, as eshyn currit da obbyraghyn er lheh.  Mynoltyn mooarey y chytosol, t'ad goaill stiagh mitochondria, moggyl endoplasmagh, y farrys Golgi, leesosoomyn, as chloroplastyn.

Goaillyn stiagh, t'ad nyn mreneenyn beggey dy stoo neulheieagh ta croghey ayns y chytosol.  Foddee ymmodee reddyn ve nyn ngoaillyn stiagh: kelkium ocsaleit ny shillagon daa-osseed ayns killagyn lossreeyn, grineenyn dy stoo tashtey-bree myr stark glycogen, ny polyhydrocsybutyrate. Ta bineenyn dy lipaidyn as proteen feer chadjin; ta prokaryota as eukaryota tashtey lipaidyn (myr sampleyr, geayr sahllagh ny sterol) ayns yn aght shen.  Ta bineenyn lipaid jannoo magh chooid mooar dy adipocyteyn, agh t'ad ry-akin ayns ymmodee killagyn elley myrgeddin.




#Article 296: Moggyl endoplasmagh (150 words)


She mynolt eukaryotagh eh moggyl endoplasmagh. T'eh ny voggyl dy snaieyn, bolgagnyn as cisternae ayns killagyn. Ren Keith R. Porter, Albert Claude, as Ernest F. Fullam fakin ad son y chied cheayrt ayns 1945..
Ta obbyr er lheh echey: co-haaghey proteen; filley as gymmyrkey proteenyn son taaley (myr sampleyr, ensymeyn lheieagh, ny adsyn vees soieaghey ayns y far-chrackan killag (myr sampleyr, co-vreneenyn glackey); goaill shellooderys jeh kelkium; as jannoo as tashtey glycogen, steroidyn as stoo elley. Ta troggal far-chrackan y voggyl endoplasmagh gollrish troggyl y far-chrackan killag. 

She moggyl dy chisternae (poagaghyn beggey) eh troggal y voggyl endoplasmagh, as yn ushylagh killag kiangley ad ry-cheilley.  Ta far-chrackan cruinnaghey ream (lumen) jeh'n chytosol.  Ta obbyr y voggyl endoplasmagh croghey er y torçh dy voggyl endoplasmagh t'ayn, as y killag t'eh ayn.  Ta tree sorçhyn ayn:

Foddee y killag eddyr-chaghlaa MEG as MER dy tappee, bentyn rish ny ta feme echey er.




#Article 297: Bolgan (bea-oaylleeaght) (169 words)


She poagey beg far-chrackanagh ayns killag eh bolgan, as eshyn currit da tashtey ny ymmyrkey stoo ayns y chillag. Ta bolganyn çheet rish dy dooghyssagh, er coontey troyn far-chrackanyn lipaidagh. Ta obbyr er lheh ec ymmodee bolganyn, as shen croghey er ny t'ayndaue.
Er y fa dy vel bolganyn feer ghollrish y cheilley, s'doillee eh adsyn y eddyrscarrey gyn sambylyn jeh nyn gooid y ghoaill.
Ta bolganyn tashtey, garraghey ny lheie troaryn as naardys. Y far-chrackan mygeayrt echey, t'eh gollrish y far-chrackan killag; foddee bolganyn lheie marish y far-chrackan killag son dy 'eaysley er ny cooid oc magh ass y chillag. Chammah's shen, foddee ad lheie marish mynoltyn elley y chillag.
Er y fa dy vel eh eddyrscarrit veih'n chytosol, foddee çheumooie y volgan ve anchasley rish y phlasmey killag mygeayrt echey. Kyndagh rish shen, ta bolganyn nyn ngreie bunneydagh da killagyn, as ymmyd jeant jeu dy reaghey stoo ayns y chillag. Ta laue oc ayns soe, ymmyrkey, reaghey snaueaght, as tashtey ensymeyn.  T'ad jannoo obbyr shamyryn ym-obbraghey chammah.
 




#Article 298: Folmid killag (103 words)


She mynolt far-chrackanagh eh folmid killag, ta ry-akin ayns y chooid smoo jeh killagyn eukaryotagh.  Ec y vun, she shamyr doont t'ayn as fliughid aynsyn, myr sampleyr, ushtey ny ensymeyn ennagh.  Ny keayrtyn, ta stoo creoi ayn erreish da goll er sluggey.  Dy cadjin, ta folmidyn killag goll er jannoo liorish ymmodee bolganyn lheie ry-cheilley.  Cha nel mooadys ny cummey bunneydagh ec folmid killag; t'ad caghlaa rere femeyn y chillag.

Ta obbyr yn 'olmid killag goaill stiagh:

Ta scansh 'olmidyn killag croghey er y torçh dy chillag t'ayn.  T'ad feer ny smoo scanshoil ec killagyn lossreeyn, fungyssyn as protista na ec killag vaaghyn.




#Article 299: Far-chrackan killag (150 words)


She mynolt eh far-chrackan killag (ny far-chrackan plasmey). She daa-vrat lipaid-fosfaar t'ayn, as eshyn ry-akin ayns dagh ooilley killag; ayns lossreeyn as prokaryotee, ta'n far-chrackan fo boalley killag dy cadjin. Ta'n far-chrackan eddyrscarrey y killag hene as y çhymbyllaght veih my cheilley, as coadey y killag. T'eh jeant jeh daa-vrat lipaid (co-vreneen sahllagh as feoh ushtey orroo) as co-vreneenyn fosfaar (as ad currit da ushtey); myr shen, ny keayrtyn t’ad cur er daa-vrat lipaid-fosfaar. Ta'n far-chrackan lieh-neuyeen, dy ghra myr shen, t'eh lhiggey da kuse dy cho-vreneenyn goll ny hrooid gyn scuirr, agh fir elley, cha nod ad çheet trooid gyn cooney proteen ymmykrey ayns y far-chrackan.  Ta ymmodee co-vreneenyn bea-oaylleeagh 'syn 'ar-chrackan, proteenyn as lipaidyn son y chooid smoo, as laue oc ayns ymmodee obbyraghyn y chillag: myr sampleyr, çhaghteraght killag.  Chammah's shen, ta'n far-chrackan ny chlowan lhiantys da'n ushylagh killag as (my ta'n lheid ayn) y boaylley killag. 




#Article 300: Flagellum (122 words)


Ta flagellum ny hroggal gollrish famman, as eshyn ec kuse dy chillagyn.  Ta laue echey ayns ymmyrkey y chillag.  Sampleyr dy chillag eukaryotagh as flagellum echey, shen sheel.  T'eshyn jannoo ymmyd jeh'n flagellum dy snaue trooid yn ammyr gientynagh bwoirrinagh.  Sampleyr dy vacteyr as flagella echey, shen Helicobacter pylori.  T'eh jannoo ymmd jeh flagella dy snaue trooid coadag carbeig dys y ghailley, raad t'eh ny vun askaidyn.  Ta anchaslyssyn mooar eddyr flagella eukaryotagh as prokaryotagh, bentyn rish ny proteenyn t'ayndaue, troggalyn, as yn aght t'ad gymmyrkey y chillag.  Ta flagella eukaryotagh as cilia eukaryotagh unnane, ga dy vel sleih eddyrscarrey ad rere obbyr ny liurid, ny keayrtyn. 

She fockle Ladjyn t'ayn, as y keeall kip, scuitçh echey, çheet er cummey y troggal.




#Article 301: Boalley killag (134 words)


She coodagh creoi, so-lhoobey mygeayrt shiartanse dy chillagyn eh boalley killag.  T'eh ny hoie çheumooie jeh'n 'ar-chrackan killag; t'eh niartaghey y chillag, coadey eh, as sheelaghey ny ta çheet stiagh aynsyn.  Ard-obbyr y voalley killag, shen reaghey çhionnid y chilley, as lhiettal ro-vooadaghey tra ta ushtey çheet stiagh 'sy chillag.  T'ad ry-akin ec lossreeyn, bacteyryn, algey as kuse dy archaea.  Cha nel y lheid ec beiyn ny protosoa.

Ta stoo y voalley killag anchasley eddyr dooieyn, as ec lossreeyn as fungyssyn, eddyr sorçhyn dy chillagyn.  Ec lossreeyn, she cellulose eh bun y voalley killag.  Ec bacteyryn, she peptidoglycan eh; ec fungyssyn, she chitin eh; as ec diatomyn, she geayr silicagh eh.  Ta ymmodee cummaghyn ec boallaghyn killag archaea, myr sampleyr, polysaccharide ny glycoproteen.  Dy mennick, ta co-vreneenyn elley nyn soie er y voalley killag.




#Article 302: Landnámabók (136 words)


Ta'n Landnámabók (Eeslynnish son Lioar Choloinaghys, giarrit ny keayrtyn dys Landnáma) ny laue-screeuyn mean-eashagh Eeslynnagh ta jannoo mynchoontey er coloinaghys (landnám) ny h-Eeslynn liorish ny Loghlynee 'sy 9-oo as 'sy 10-oo eashyn BNJ. T'ee toshiaghey lesh y coloinaghys bunneydagh ayns Reykjavík liorish Ingólfur Arnarson as yn aggyrtys echey er y thalloo da'n twoaie, da'n sheear, da'n shiar, as da'n jiass. Ny yei shen, t'ee jannoo coontey er kynneeyn fuilleeaght ny coloinee bunneydagh as t'ee cowraghey magh taghyrtyn mooarey as shennaghys kynnee derrey yn 12-oo eash. Ta coontey aynjee er ny smoo na 3,000 feallagh as 1,400 baljyn beggey. Ta rolley ny 435 fir choloinee vunneydagh 'sy Landnámabók, as y chooid smoo jeu ayns sheear yiass as twoaie yn ellan. T'ee foast ny bun shennaghys as sheelogheydys ny h-Eeslynnee.

Ta tree lhiegganyn mean-eashagh y Landnámabók er mayrn.




#Article 303: Soilshaghey magh:Çhengoaylleeaght (119 words)


Ta'n duillag shoh son soilshaghey aagherridyn as cliaghtaghyn çhengoaylleeaght.

Ta ymmyd jeant jeh ny haagherridyn shoh ayns sampleyryn çhengoaylleeagh.

Dy cadjin, ta rolteen (*) cowraghey dy vel raa ny troggal çhengoaylleeagh neuchiart.  Jean cosoylaghey:

(1)

Ta'n rolteen cowraghey dy nee sampleyr neuchiart t'ayn, son dy hoilshaghey magh reillyn ny çhengey, foddee.

Son taishbyney troyn çhengaghyn elley, t'ad jannoo ymmyd mooar jeh sampleyryn as tree linnaghyn oc:

My ta slane lhiettal (.) eddyr daa 'ockle (ny ny smoo) ayns çhyndaa dy hampleyr, ta shen cowraghey dy vel y fockle bunneydagh goaill stiagh keeall yn ghaa.  Myr sampleyr:

Ta shen cowraghey dy vel y fockle verym goaill stiagh keeall cur + emshir ry-heet + kied phersoon + unnaneagh ayns un 'ockle.




#Article 304: Eeslynnish (246 words)


Ta'n Eeslynnish (íslenska) ny çhengey Ghermaanagh Hwoaie as çhengey ny h-Eeslynn. T'ad Faaroish as abbyrtyn jeh'n Norlynnish lheid as ny h-abbyrtyn ayns Telemark as Sogn ny h-abbyrtyn ta ny smoo cosoylagh rish yn Eeslynnish.

Ta'n Eeslynnish freayll grammadeys yn-filleydagh ta cosoylagh rish grammadeys Ladjyn ny, ny s'faggys, rish Shenn Loghlynish as y Çhenn Vaarle. She anchaslys smoo eddyr yn Eeslynnish as Ladjyn na kanys t'ad dellal lesh y vreear. Ta obbraghey yn ennymockle, y varennym, yn 'ar-ennym as rangyn elley feer cosoylagh rish Ladjyn. Dy mynchooishagh, foddee dy ghrady vel yn Eeslynnish ayns shelloo ram sampleyryn caseyn stramlagh gyn focklyn stiuree, cosoylagh rish Ladjyn (m.s. ta kiangley eddyr ram gowaltee Ladjynagh as toyrtee ny h-Eeslynnish.

Neu-chosoylagh rish ram çhengaghyn elley, cha nel agh anchaslyssyn beggey abbyrtagh ayns sheeanyn. Ta unghooaghtyn as daaghooaghtyn 'sy çhengey, as foddee er corocklyn dy ve nyn gorocklyn coraagh as nyn gorocklyn gyn coraa.

Ta paart mooar ec y ghoo ayns fockley magh ram corocklyn. Son y chooid smoo jeh corocklyn ny h-Eeslynnish ta mic-hoyley coraagh as mic-hoyley gyn coraa ayn. Ansherbee, cha nel b, d, as g focklit 'syn Eeslynnish (myrane lesh aascreeuyn Ladjynagh ny Mandareenish, ny Cantoanish as ny Koreeish). Ta'n anchaslys eddyr ny lettyryn shen as p, t, as k ry-akin nar t'ad ec toshiaght fockle tra t'ad ennalit, raad nagh vel ennalaghey currit er b, d, as g.

Cha nel ny screebee , ,  as  lane keylit, as, ny s'menkey, t'ad ny s'faggys da faggysaghtyn na da screebee.




#Article 305: Ásgeir Ásgeirsson (241 words)


Va Ásgeir Ásgeirsson (IPA: [ˈausceir̥ ˈausceir̥sɔn]) (12 Boaldyn 1894 - 15 Mean Fouyir 1972) ny nah eaghtyrane ny h-Eeslynn, veih 1952 derrey 1968.

Ren Ásgeir studeyrys er jeeaghtys ayns Ollooscoill ny h-Eeslynn ayns Reykjavík, raad hooar eh keim ayns 1915. Agh v'eh er credjal dy row Ásgeir ro aeg dy ve oardit myr saggyrt. Phoos eh rish Dóra Þórhallsdóttir ayns 1917. Va Dóra ny h-inneen da Þórhallur Bjarnarson, aspick ny h-Eeslynn veih 1908 derrey 1916. V'eh Tryggvi Þórhallsson y braar eck, quoi va ny Ard-vinishter ny h-Eeslynn eddyr ny bleeantyn 1927 as 1932.

Va Ásgeir reiht da'n Alþingi ayns 1923 nar v'eh 29 bleeaney d'eash as eh shassoo seose da'n Partee Immeeaghtagh. Loayr eh myr eaghtyrane yn Alþingi ec Þingvellir er traa ard-eailley laa milley-vleeaney yn ard-whaiyl ayns 1930, as haink er dy ve ny Shirveishagh Argidys ayns 1931, as ny ard-vinishter ayns 1932. Daag eh yn Partee Immeeaghtagh ayns 1934 as hie eh stiagh 'sy Phartee Soshiallagh Deynlagh. Hannee eh 'syn Alþingi derrey 1952, nar v'eh reiht myr eaghtyrane. Veih 1938 derrey v'eh reiht myr eaghtyrane, va Ásgeir ny stiureyder er Útvegsbanki Íslands, banc Eeslynnagh va covestit stiagh, myrane lesh tree bancyn elley, ayns un vanc - Íslandsbanki (she Glitnir yn ennym er jiu).

Va Ásgeir aa-reiht gyn staayneyder ayns 1956, 1960, as 1964. Giare ny yei toshiaght y chiare imbagh echey, hooar e ven heshee baase jeh'n vaneaghey-foalley. Ayns 1968 dirree eh ass yn oik er son dy bragh.




#Article 306: Bunstoo (265 words)


She sorçh dy vreneen eh bunstoo, as eh er ny chowraghey rere'n earroo breneenagh echey; dy ghra myr shen, yn earroo dy phrotonyn ayns y çheshvean echey. Dy cadjin, ta'n ennym goll er cur er stoo kemmigagh glen, jeant jeh breneenyn as yn earroo cheddin dy phrotonyn ec dagh fer jeu. Ta bunstooghyn goaill stiagh fir chadjin myr yiarn, argid, airh, carboan as ocsygien. Rish 2008, va 117 er nyn ngeddyn magh, as 92 jeu ry-gheddyn dy najooragh er y Chruinney.

Ta dy chooilley stoo kemmigagh jeant jeh ny bunstooghyn.

Va straih bunstooghyn chlassicagh ard-chaslyssagh ec ymmodee cultooryn dy hoilshaghey magh obbraghyn najooragh. Va tree bunstooghyn ayn harrish y chruinney: thalloo, ushtey, as aile. Dy cadjin, ta aer nyn mast'oc. Ec fallsoonys Greagagh, Injinagh (Tattva as Mahābhūta), Shapaanagh as Tibetagh, va aether chammah. Ec fallsoonys Dao Sheenagh, ta ny queig bunstooghyn fuygh, aile, thalloo, meain as ushtey - cha nel aer ny bun-stoo.

Y chied screeuyn mychione ny bunstooghyn Sheear, v'ad screeut ec Empedocles Hug eh fraueyn orroo, as ren eh kiangley ad rish enmyn Zeus, Hera, Nestis, as Aidoneus (shenn-skeealagh). Cha dug eh hene elmint (, stoicheion) orroo rieau; s'cosoylagh dy nee Plato ren y chied ymmyd jeh'n 'ockle shen mysh 360 RJC, ayns Timaeus.  Ta'n coloayrt shoh goaill stiagh resoonaght er dooghys chorpyn orgaanagh as neuorgaanagh, as loayrt er ny kied vunstooghyn: thalloo, ushtey, aer as aile.

Mysh 350 RJC, ren Aristotle cur stiagh y queigoo bunstoo: aether, as eshyn bun niau.  Rere Aristotle, ta bunstoo ny chorp nagh nod oo aarheynn dys corpyn elley, as nod oo rheynn corpyn elley dys eshyn..




#Article 307: Çhengoaylleeaght ny Bretnish (733 words)


Ta çhengoaylleeaght ny Bretnish çheet er troyn çhengoaylleeagh ny Bretnish (myr sampleyr, co-ordrail, sheeanaghtys, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as reddyn elley), as er studeyrys er ny troyn shen.

Cha nel art neuhoilshaghey ec Bretnish.  Ta ymmyd yn art kinjagh gollrish y ymmyd jeh 'sy Ghaelg, goaill stiagh y boggaghys t'eh cur er ennymocklyn bwoirrinagh.  Ta tree cummaghyn ec yn art kinjagh:

Ta daa cheintys ec Bretnish: firrinagh as bwoirrinagh.  

Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ec Bretnish.  She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied corockle 'ockle rere yn çhymbyllaght jalloo-oaylleeagh as co-ordrailagh echey.

Ta tree obbyr ceaghlagh ec Bretnish: boggaghys (Bretnish: ), stronnaghys (Bretnish: ) as ennalaghey (Bretnish: ).  Chammah's shen, ta reill cur stiagh sheean (epenthesis) erreish da shiartanse dy 'ocklyn, as /h/ currit nyn lurg.

Ta boggaghys ny cheaghley feer vennick 'sy Vretnish.  T'ad cur  er.  Cha nel eh slane gollrish boggaghys 'sy Ghaelg.  T'eh taghyrt:

Anchasley rish y Ghaelg, cha nel ceaghley er lheh erreish da roie-ockle + yn.

Agh bee fer ayn, foddee, ec focklyn bwoirrinagh, er coontey yn art kinjagh).

Ta stronnaghys () ry-akin:

Ta ennalaghey () ry-akin:

Ta /h/ goll er cur stiagh:

Ta'n ceaghley shoh goaill stiagh ennalaghey as boggaghys.  My foddee y fockle jannoo ennalaghey, vees eh; mannagh nod, vees eh jannoo boggaghys.  Ta ceaghley meshtit ry-akin:

Gollrish Gaelg, ta marnemyn çheet ny lurg yn ennymockle son y chooid smoo.  Ta shiartanse jeu goll roish:

 
Cha nel aafilley ec marenmyn son y chooid smoo, agh ta cummaghyn firrinagh as bwoirrinagh ec beggan veg jeu: myr sampleyr,  (fir.),  (bwo.) (bane) as  (fir.),  (bwo.) (lajer).
 
Ta cosoylaghey goll er jannoo liorish meeryn jerree, ny liorish focklyn cooney.  Marenmyn un- ny daaheeleydagh, ta meer yerree oc: ,  as .  Ta ny meeryn jerree shoh caghlaa b, d, g ec jerrey yn 'ockle dys dys p, t, c liorish creoiaghey.

 
Ny keayrtyn, ta caghlaa ayns cummey varennym son dy hroggal y cummey cosoylaghey:

Marenmyn as ny smoo na daa hillab oc, t'ad jannoo ymmyd jeh  (ny smoo) as  (smoo) myr focklyn coonee.  Adsyn as daa hillab oc, foddee ad jannoo y ghaa.

Jeeagh er #Farenmyn cowraghey magh myrgeddin.

Ta cowraghey magh 'sy Vretnish gollrish y Ghaelg, as ny focklyn coheeynt dy jeeragh:

Ta cummey elley ec Bretnish: 

T'ad goll er cur ny lurg yn ennymockle son dy chowraghey fer er lheh:

Son dy ghra dy vel red ennagh ayns boayl ennagh, ny ayns feyshtyn:

Agh ta cummey elley son dy chowraghey magh red ennagh da sleih elley, as son dy chur enney da sleih, as d- roish:

Ta cummaghyn cadjin as trome ec farmenmyn ny Bretnish:

Jeeagh er #Cowraghey magh myrgeddin.

Ayns Bretnish, ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn son dy chowraghey magh emshiryn.  Ayns lioar-ghlare, t'ad jannoo ymmyd jen ny cummaghyn shoh son y chooid smoo.  Ayns glare cadjin, ta cummaghyn ym-loayrtagh ry-chlashtyn dy mennick, agh ta ny cummaghyn yn-filleydagh ayn chammah, bentyn rish breearyn cadjin er lheh - myr sampleyr,  (goll) as  (geddyn).

Ta kiare emshiryn ym-loayrtagh ec Bretnish myrgeddin, as t'adsyn jannoo ymmyd jeh  (ve).  Jeeagh er #Emshiryn ym-loayrtagh son ymmyd ny h-emshiryn shoh.

Ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn Bretnish.  Ta'n taabyl shoh taishbyney cummaghyn y vreear  (eeck).

Mychione y pretereitagh:

Ta shiartanse dy vreearyn cadjin 'sy Vretnish nagh vel jannoo ymmyd jeh ny cummaghyn yn-filleydagh cadjin.  Ta  (ve) as  (fys y ve ayd) neureiltagh dy firrinagh; ny fir elley, ta'n cummaghyn cheddin ec tree jeu, as myr shen, foddee oo gra dy nee keim elley dy vreearyn t'ayn, cha nel breearyn neureiltagh.  Y queigoo vreear,  (goaill), foddee eh jannoo reillyn ny tree elley, agh ayns shiartanse dy vuill, ta cummaghyn er lheh echey.

Chammah's ny cummaghyn yn-filleydagh t'ec breearyn elley (y pretereitagh, emshir ry-heet as kianglagh), ta cummaghyn yn-filleydagh laaragh as chaie eck, as ymmyd jeant jeh myr breearyn coonee marish breearyn elley.  Chammah's yn-filley son earroo as persoon, ta  (ve) eddyrscarrey jarrooagh, feyshtagh, obballagh.

Ta cummaghyn anchasley rish y cheilley ec y Hwoaie as y Yiass.

Ta cummaghyn pretereitagh as kianglagh ec  (fys y ve ayd), as ta ymmyd jeant jeu son dy chowraghey emshir laaragh as emshir chaie.  Shoh cummaghyn yn emshir laaragh:

Ayns y raa cadjin  (cha s'aym), ta cummey obballagh er lheh jeh'n laaragh kied phersoonagh.

Ta ennymocklyn goll er yn-filley son earroo liorish ymmodee cummaghyn reiltagh, chammah’s fir neureiltagh.  Cha nel ad goll er yn-filley son case.

Ta cummaghyn yl-rey goaill stiagh:

Ta cummaghyn yl-rey neureiltagh cadjin goaill stiagh:




#Article 308: Ingólfr Arnarson (334 words)


Ta Ingólfr Arnarson (Eeslynnish noa-emshyragh: Ingólfur Arnarson) currit er enney myr y chied choloinagh Nordagh beayn 'syn Eeslynn. Rere y Landnáma va'n thie echey troggit ayns Reykjavík 'sy vlein 874. Agh ta feddynyn shenndaaleeagh jeianagh coyrlaghey dy row y coloinaghys currit er bun beggan ny s'leah, ansherbee.

Er y recortysser mean-eashagh Ari Thorgilsson v'eh Ingólfr y chied choloinagh Nordagh 'syn Eeslynn, agh va ny Papar - t'eh shen monnee as fir lomarcan Yernagh - 'sy çheer roish çheet ny Loghlynee. Dar lesh, daag ad yn ellan er yn oyr nagh row mian orroo ve nyn gummal mastey ny paganee noa.

Ta coontys liauyr, shenn-skeealagh er coloinaghys Ingólfr 'sy Landnáma, as eh screeuit eddyr tree as kiare eashyn ny yei coloinaghys ny h-Eeslynn. Dar lesh y lioar, daag eh Norlynn ny yei haink y laue echey ayns feoh foalley. Cheayll eh mysh ellan noa 'sy Cheayn Sheear va feddynit magh ec Garðarr Svavarsson, Flóki Vilgerðarson as sleih elley. Myrane lesh y charrey echey, Hjörleifr Hróðmarsson, hiauill eh gys yn Eeslynn. Nar va thalloo ry akin, cheau eh buttooryn yn ard-stoyl echey (cowrey dy row eh ny hoshiagh) harrish boayrd as hug eh laue as fockle thie y hroggal ayns ynnyd as ny buttooryn çheet er y traie lesh laueyn ny jeeghyn. Hie jees jeh ny sleabyn echey er ronsaghey roish feddyn ny buttooryn. Hrog Ingólfr y thie echey 'syn ynnyd shen, as haink er yn ynnyd shen dy ve enmyssit myr Reykjavík.

'Syn eash cheddin, va Hjörleifr marrooit liorish ny sleabyn Yernagh echey er oyr y drogh-churrym echey daue. Va ny sleabyn shelgit as marrooit ec Ingólfr ayns ny Vestmannaeyjar (ennym ny sleabyn va currit orroo, Ellanyn ny Fir Heear)

Dar lesh y Landnáma ren Ingólfr coloinaghys er cooid vooar jeh sheear yiass ny h-Eeslynn, agh ny yei y coloinaghys echey cha nel mooarane er fys ain. Va'n mac echey, Þorsteinn Ingólfsson, ny ard-hoshiagh as t'eh er credjal dy row y chied þing / thing, ny quaiyl, bunnit echey. V'eh ny roie-haghter er yn Alþingi.




#Article 309: Cryss yn Arctagh (290 words)


Ta Cryss ny Cruinney nane jeh queig kiarkil ghowan-lheead ta cowrit er caslyssyn çheerey yn theihill. T'ee ny dowan-lheead ta roie 66° 33′39″ (ny 66.56083°) çheu hwoaie jeh Cryss ny Cruinney. Ta'n ennym, yn Arctagh, currit er y thalloo ta ny lhie heose veih'n linney shoh as ta'n ennym Cryss Honderagh y Twoaie currit er y chryss da'n jiass j'ee. She Cryss yn Antarctagh en ennym ta currit er kiarkil yn ard corrym 'sy lieh-chruinney yiass.

Ta Cryss yn Arctagh cowrey magh feegan smoo jiass y laa phoullagh (laa 24-ooryn dy ghrian, lesh yn ennym grian mean oie currit er) as oie phoullagh (laa 24-ooryn gyn grian). Çheu hwoaie jeh'n linney ta'n ghrian ny lhie heose veih bun ny speyrrey er feie 24 ooryn gyn vrishey un cheayrt 'sy vlein er y chooid sloo. Er Cryss yn Arctagh ta ny taghyrtyn shen taghyrt keayrt 'sy vlein, ec shassyn greiney Mean Souree as Mee ny Nollick.

Ta Cryss yn Arctagh goll trooid Mooir yn Arctagh, Lieh-innys Loghlinagh, yn Aishey Hwoaie, Twoaie America Hwoaie as Greenlynn. Ta thalloo Chryss yn Arctagh rheynnit eddyr hoght çheeraghyn, Norlynn, y Toolynn, Finnlynn, y Roosh, ny Steatyn Unnaneysit (t'eh shen Alaska), y Chanadey, y Danvarg (t'eh shen Greenlynn) as yn Eeslynn.

Lesh y toshiaght ec y Linney Vunlaa as goll shiar, ta Cryss yn Arctagh goll trooid:

Cha nel mooarane sleih nyn gummal çheu hwoaie jeh Cryss ny Cruinney er oyr y speyr Arctagh t'ayn. Ta ny tree baljyn smoo heose jeh'n Chryss nyn lhie 'sy Roosh; Murmansk (325,100 cummaltee), Norilsk (135,000 cummaltee), as Vorkuta (85,000 cummaltee). Ta 62,000 cummaltee ayns Tromsø ayns Norlynn, agh cha nel agh beggan ny sloo na 58,000 cummaltee ayns Rovaniemi ayns Finnlynn as eh ny lhie beggan heese jeh'n Chryss.




#Article 310: Pobblaght ny Taiwaan (1895) (132 words)


Va Pobblaght ny Taiwaan (; fockle er fockle Pobblaght Gheynlagh ny Taiwaan; ennym elley: Pobblaght Formosa) ny pobblaght ghiare-heillagh v'er mayrn er ellan ny Taiwaan 'sy vlein 1895, eddyr coyrt seose formoil ny Taiwaan liorish Reeraghtys Qing ny Sheen dys Impiraght ny Shapaan rere Conaant Shimonoseki as çheet ny sidooryn Shapaanagh as goaill pooar ard-chioneys Shapaanagh. Ny keayrtyn ta screeudeyryn shennaghys ny politickeyryn ennagh gra dy row ee ny kied phobblaght 'syn Aishey va fogrit magh. Ansherbee, va Pobblaght Lanfang ayn roish, as ee currit er bun 'sy vlein 1777.

Va'n phobblaght fogrit magh liorish ard-oikyn er çheu Qing as olteynyn y sleih ooasley ynnydagh. Heill ad nagh jig ny Shapaanee my vel pobblaght noa ayn. Daag mooarane jeh ny fir oikagh yn ellan ny yei yn ruegys Shapaanagh er yn ellan.




#Article 311: Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh (122 words)


Va'n Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh (Baarle: European Economic Area, Frangish: Espace économique européen, Germaanish: Europäischer Wirtschaftsraum) bunnit er 1 Jerrey Geuree 1994 eisht coardail eddyr olteynyn Sheshaght Oarpagh ry hoi Traght Seyr (SOTS), yn Boodeeys Oarpagh (BO), as olteynyn yn Unnaneys Oarpagh (UO). Ta'n coardail lhiggey da steatyn y SOTS goaill commee 'sy vargey singil Oarpagh gyn sniemmey ry-cheilley rish yn UO.

T'ad ny h-olteynyn coonree rish Coardail yn ETO na tree çheeraghyn yn SOTS - yn Eeslynn, Liechtenstein as Norlynn -  as 27 olteynyn yn UO chammah as y Boodeeys Oarpagh.

Cha nel yn Elveeish ny h-oltey jeh'n ETO rere refrane 'sy vlein 1992. Ta'n Elveeish kianglt rish yn UO liorish coardailyn daa-heuagh, lesh cummal ta anchasley rish cummal Coardail yn ETO.




#Article 312: Rolley ellanyn rere eaghtyr (112 words)


Shoh rolley ellanyn y theihill rere eaghtyr. T'eh goaill ellanyn ta ny smoo na 1,000 km² er eaghtyr stiagh. Er son cosoylaght ta ny mooar-rheynnyn currit stiagh 'syn earroo.

Cha nel agh faggyssaghtyn ayns ny h-earrooyn shoh.

Faagail magh dy vel ellan ny stuggan ta cruinnit rish ushtey, ta keeayllaghtyn ennagh goaill magh stugganyn ta chammah as ta'n ennym mooar-rheynn currit orroo. Er yn oyr dy vel yn Austrail currit 'sy rhenk heose, tamaid toshiaghey lesh Greenlynn.

Foddee nagh vel y meer shoh creaghnit, agh t'eh goaill stiagh y chooid smoo jeh ellanyn y theihill ta ny smoo na 1,000 km², ansherbee. Cha nel fys jarooagh er eaghtyr ram ellanyn yn Antarctagh.




#Article 313: Lagarfljót (100 words)


Ta Lagarfljót ny Lögurinn ny logh ta ny lhie ayns shiar ny h-Eeslynn faggys da Egilsstaðir. T'eh 53 km² er eaghtyr, 25 km er liurid, 2.5 km er lheead as 112 m er diunid ec y voayl s'diuney. Ta'n awin Lagarfljót roie trooid y logh.

Ta'n cheyll smoo 'sy çheer, Hallormsstaðarskógur, soit faggys da'n logh, chammah as yn eas Hengifoss. Ta Hengifoss nane jeh ny h-easyn s'yrjey 'sy çheer as eh 118 m er yrjid.

Myrane lesh y Neshag ayns Logh Nesh ny h-Albey, ta cummaltee yn ynnyd credjal dy vel beishteig-veisht, y Lagarfljotsormurinn, ny cummal ayns diunidyn y logh.




#Article 314: Edith Mary Pargeter (358 words)


Va Edith Mary Pargeter, OBE, BEM ruggyrit er 20 Mean Fouyir, 1913 ayns Horsehay, Shropshire, Sostyn. She screeudeyr messoil ayns ymmodee genreyn v'ayn, shennaghys as far-skeealaght shennaghagh er lheh, fo ymmodee far-enmyn. Va enney eck son çhyndaaghyn jeh screeuaght Heckagh chlassicagh chammah. Erskyn ooilley, ta enney mie urree son ny folliaghtyn dunverys screeut eck.

Va ayr Pargeter ny chleragh ec thie obbyr yiarn; va anaase mooar ec y voir eck er shennaghys ynnydagh, beiyn, lossreeyn as ein ny çheerey. Hug ee y fys shoh dys ny paitçhyn, as haink y graih cheddin da Pargeter er y voayl; car e bea, ren ee cummal fo tree meeilley jeh'n voayl ruggyree eck. Va'n braar eck cummal maree, derrey hooar eh baase ayns 1985.

Erreish da faagail scoill, ghow ee obbyr myr rheynneyder da potecaree. Ayns shen, dynsee ee mooarane fys mychione nieughyn as ny hobbraghyn oc.

Hie y chied skeeal folliaght eck, Fallen into the Pit, er soilshaghey magh ayns 1951 fo'n ennym kiart eck, agh er lhee nagh row ny soilsheyderyn mie dy liooar. Chammah's shen, v'eh foee lhiggey da sleih eddyrscarrey ny lioaryn folliaght screeut eck jeh ny lioaryn shennaghys. Myr shen, ren ee croo y far-ennym Ellis Peters; va Ellis ennym e braar, as Peters ass Petra, inneen e carrey veen ayns y Çheckoslovack. Y straih share er enney eck, Brother Cadfael, mychione monnagh mean-eashagh, v'ad screeut eck myr Ellis Peters. Va claareyn çhellveeish jeant jeh kuse jeu.

Va shennayraghyn Bretnagh ec Pargeter, as va mooarane jeh ny skeealyn as lioaryn screeut eck bentyn rish Bretin as thalloo cree Vretin, ny va caggeyderyn Bretnagh oc.

Rish y Nah Chaggey Mooar, v'ee gobbraghey myr reagheyder 'sy Women's Royal Naval Service, as chossyn ee y British Empire Medal.

Dooyrt Pargeter dy dug ny lioaryn Cadfael ny smoo eunys jee na red erbee elley ayns e bea obbree. B'haittin lhee dy row ee er chur anaase er shennaghys Shrewsbury da whilleen sleih, as er chur wheesh cooney da tashtey aachouyr yn abban. Haink post ard-jeeaneyderyn jee jeh'n chlere, screeudeyryn shennaghys, as studeyryn ayns Ard-Valley yn Phaab.

Hooar ee baase ayns Shropshire er 15 Jerrey Fouyir, 1995.

 

Jeeagh er Brother Cadfael.




#Article 315: John Major (149 words)


Ta'n Reejerey John Major (ruggit 29 Mart 1943) ny pholitickeyr Goaldagh. Eddyr ny bleeantyn 1990 as 1997 v'eh ny 'er toshee er y Phartee Cumaadagh as ny Ard-vinishter y Reeriaght Unnaneysit. Car y traa echey myr ard-vinishter va'n seihll ayns lhing aistragh ny yei jerrey y Chaggey Feayr. Ghow eh scansh yn Unnaneys Oarpagh stiagh as y resoonaght mychione shickyraghey y Chonaant Maastricht. Myrane lesh y reiltys echey, va Major freggyrtagh ry hoi immeeaght y Reeriaght Unnaneysit veih'n Choghleashaght Chormid Choonree (CCC / ERM) ny yei Jecrean Ghoo er 16 Mean Fouyir 1992.

Ayns 1997, chaill y Partee Cumaadagh, fo stiureydys Major, yn ard-reihys da Partee yn Lught Obbyr as eh fo stiureydys Tony Blair. Ny yei'n taartys echey, ghow William Hague yn ynnyd ec Major myr fer toshee yn phartee, agh hannee eh myr Oltey yn Ard-whaiyl derrey dirree eh ass Quaiyl Hostyn ayns ard-reihys ny bleeaney 2001.




#Article 316: Vigdís Finnbogadóttir (121 words)


Va Vigdís Finnbogadóttir ([vɪɣtis fɪnpɔɣatoʊhtɪr]) (ruggit er 15 Averil 1930) ny kiarroo eaghtyrane ny h-Eeslynn veih 1980 derrey 1996. V'ee ny kied ven dy ve reiht myr eaghtyrane 'sy theihll.

Rug ee ayns Reykjavík er 15 Averil, 1930. Va'n ayr eck ny yeshaghteyr shivoil as ny olloo ayns Ollooscoill ny h-Eeslynn chammah. Va'n vayr eck ny boandyr as ny caairliagh er Sheshaght Boandyryn ny h-Eeslynn. Ny yei çheet ny teisht maireanagh lhee ayns 1949, ren Vigdís studeyrys er y Rangish as lettyraght ny Frangish ayns Ollooscoill Ghrenoble as y Sorbonne ayns Paarys eddyr ny bleeantyn 1949 as 1953, shennaghys y theater ayns Ollooscoill København, as hooar ee keim ayns ellynyn ayns Frangish as Baarle, chammah as PCGE, ayns Ollooscoill ny h-Eeslynn.




#Article 317: Kristján Eldjárn (102 words)


Va'n Olloo Kristján Eldjárn (6 Nollick 1916 - 14 Mean Fouyir 1982) ny treeoo eaghtyrane er yn Eeslynn veih 1968 derrey 1980.

Dirree eh ass Ollooscoil København lesh keim ayns shenndaaleeaght as v'eh ny 'er ynsee ayns Ollooscoill ny h-Eeslynn. Ayns 1957 hooar eh ollooaght ry hoi yn aaronsey echey ayns oanluckee paganagh 'syn Eeslynn. V'eh ny 'er ynsee ayns Scoill Grammar Akureyri as Colleish Stiureydys ayns Reykjavík, roish haink er dy ve ny veoir ayns Thie Tashtee Ashoonagh ny h-Eeslynn ayns 1945 as dy ve ny Stiureyder er ayns 1947. Hannee eh 'syn oik shen derrey ard-reihys eaghtyraneagh ny bleeaney 1968.




#Article 318: Erskine Hamilton Childers (102 words)


Va Erskine Hamilton Childers (11 Nollick 1905 - 17 Sauin 1974) ny chiarroo Eaghtyrane Nerin veih 1973 derrey laa e vaaish ayns 1974. V'eh ny TD (Oltey yn Dáil) veih 1938 derrey 1973. Va Childers ny Hirveishagh er Post as Çhellegraf (1951-1954, 1959-1961, as 1966-1969), ny Hirveishagh er Thallooyn (1957-1959), ny Hirveishagh Arraghey as Lectraghys (1959-1969), as ny Hirveishagh Slaynt (1969-1973). V'eh reiht myr Tánaiste er Pobblaght Nerin ayns 1969.

Va'n ayr echey Robert Erskine Childers ny phobblaghtagh Yernagh as ughtar y lioar pheeikearys ta cur er creau The Riddle of the Sands, as v'eh currit gys baase car Caggey Theayagh Nerin.




#Article 319: Cnidaria (344 words)


She possan dy veiyn ushtagh eh Cnidaria, as mysh 9 000 dooie aynsyn, adsyn nyn gretooryn ny marrey son y chooid smoo.  Ta cnidoctyeyn (killagyn guinney) yn ard-chowrey oc.  Ta'n corp oc jeant dy vesoglea, gleihagh neuvio, eddyr daa vrat epithelium.  Ta daa chummey kirpey oc: medusae snauee as pollypyn soit.  Ta shimmeadraght raadeeoil ec y jees oc, as çhionnagyn as cnidoctyeyn oc mygeayrt y veeal oc.  Ta un shamyr chorp oc, as ymmyd jeant jeh son lheie, keckey as tayrn ennal.

Ta cnidaria geddyn sliught gyn keintys.  Ta çhymshal bea cramp oc, as keimyn myr pollyp neucheintyssagh as myr medusa keintyssagh oc dy cadjin.

Ta cnidaria gee cretooryn son y chooid smoo, veih plankton dys beiyn ymmodee keayrtyn ny smoo na ad hene.  Ta kuse jeu beaghey er troar algey shimboshagh, as ta beggan sheadaneyn ayn.  Ta beiyn elley gee adsyn, goaill stiagh crossagyn marrey, shilleeinyn marrey, eeastyn as shligganee marrey.  Ta skerryn corralagh bun kuse dy vuill smoo troaragh ny cruinney, as coadey glasseraght ayns cryss tidee as slystyn noi strooyn as tidyn lajer.  Cha nel corral ry-akin agh ayns ushtey çheh thanney ny marrey, agh ta cnidaria elley cummal ayns ushtey dowin, marrey ardoil, as ushtey millish.

Ta shiartanse dy chnidaria gaueagh da deiney, cubosoa er lheh.

Ta cnidaria ny s'crampey na faastguinyn, as ny sloo cramp na bilateria (dagh ooilley baagh elley, bunnys).  Gollrish faastguinyn as ctenophora, ta daa vrat killagyn oc as brat gleihagh eddyr oc, y mesoglea.  Ta tree bratyn killag ec beiyn ny s'crampey, as adsyn gyn brat gleihagh eddyr oc.  Ny yei, ta cnidaria ny s'crampey na faastguinyn: ta kianglaghyn as far-chrackanyn eddyr nyn gillagyn; muskylyn oc; corysyn nearag oc; as oltyn keeallagh ec kuse jeu.  Chammah's shen, ta cnidoctyeyn oc; t'ad lhiggey gollrish shleiyaghyn marrey, as ymmyd jeant jeh son dy ghreimmey bee son y chooid smoo, agh ta shiartanse dy ghooie jannoo ymmyd jeu myr akeryn chammah.

Ta ny killagyn guinney shoh jannoo obbyr shleiy varrey; ta snaie kiangley yn wheddyr rish y killag hene.  Ta tree sorçhyn dy chnidocyte ayn: 

Shoh ard-oltyn chnidoctye: 




#Article 320: Mary Robinson (105 words)


Va Mary Therese Winifred Robinson (Yernish: Máire Mhic Róibín; ruggit er 21 Boaldyn 1944) ny shiaghtoo Eaghtyrane Nerin eddyr ny bleeantyn 1990 as 1997, as v'ee ny h-Ard-varrantagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit ry hoi Kiartyn Deiney veih 1997 derrey 2002. Dirree ee gys ard-cheim 'sy theihll politickagh myr scoillar, leighder as oltey Seanad Éireann (1969-1989). Chur ee Brian Patrick Lenihan ass Fianna Fáil, as Austin Currie ass Fine Gael fo haartys ayns ard-reihys eaghtyraneagh ny bleeaney 1990, as haink urree, lesh pohlldey Partee yn Lught Obbyr, dy ve ny kied eaghtyrane va reiht gyn pohlldey Fianna Fáil. Chammah as shen, v'ee ny kied ven-eaghtyrane 'sy Phobblaght.




#Article 321: Co-ordrail ny Bretnish (641 words)


Ta oardagh cadjin Breear-Kione-Cass (ny BKC) ec Bretnish, gollrish çhengaghyn Celtiagh Ellanagh elley.  She oardagh neuchadjin ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh t'ayn: dy chooilley çhengey Ind-Oarpagh elley, ta oardagh neuchowrit KCB ny KBC oc.  She çhengey reiltagh ayns y chied cheayrt t'ayn, myr dagh çhengey Cheltiagh: myr shen, ta'n reiltagh (fockle smoo scanshoil y raa) ec toshiaght y raa, as reddyn elley ny lurg.  Myr sampleyr, ta ennymocklyn çheet lurg roie-ocklyn, as marenmyn as cummaghyn gienneydagh çheet lurg yn ennymockle v'ad bentyn rish.  She çhengey cowraghey reiltee t'ayn chammah.

Chammah's y vreear as kione y raa, ta Bretnish cliaghtey cur reddyn ayns oardagh myr shoh:

Ta kiare emshiryn ym-loayrtagh ec breearyn Bretnish, as t'adsyn jannoo ymmyd jeh : yn emshir laaragh, yn emshir chaie (immeeaght as creaghnit), yn emshir ry-heet, as yn emshir chianglagh.

Ta'n taabyl shoh taishbyney cummaghyn loayrtagh jeinagh y vreear  (ee) ayns y chied phersoon unnaneagh.

Ayns Bretnish focklymagh, ta'n ayrneen y (ny yr roish breeocklyn) ny hoie roish y vreear bod (ve) ayns oltyn jarrooagh 'syn emshir laaragh ny chaie:

(1)

Cha nel y vreneen shoh ry-chlashtyn 'sy çhengey chadjin, agh ta lorg jeh ry-chlastyn myr r- roish breeockle ec toshiaght chummaghyn jarrooagh , gollrish .

Ta daa vreneen jarrooagh elley ec y çhengey chadjin:  as .  Dy cadjin, t'ad gra dy vel  ry-chlashtyn 'sy Twoaie as  ry-chlashtyn 'sy Jiass.  Agh ta'n chooish beggan ny s'crampey na shen.  Ta  ry-chlashtyn (ny keayrtyn) marish breear çheorit erbee, er-lhimmey jeh  'syn emshir laaragh ny emshir chaie.  Ta  ry-chlastyn marish breear çheorit erbee er-lhimmey jeh  'syn emshir laaragh treeoo phersoon.  Sampleyryn:

(2)

Ta  as  nyn oyryn boggaghys, myr shen, ,  as gollroosyn, cha nel  as .  Ny keayrtyn, cha nel sleih fockley magh yn ayrneen hene; agh ta'n ceaghley jeant oc ny yei shen.  Myr shen, vees  ayn.

Ayns y çhengey focklymagh, ta  ny  roish olt jarrooagh fogrey.  Cha nel shen ayn dy mennick 'sy çhengey chadjin.  Ta (3a) y cummey focklymagh as (3b) y chormid cadjin echey:

(3)

Ayns Bretnish focklymagh, ta'n ayrneen a ny hoie roish breearyn bod (ve) ayns oltyn feyshtagh, ma t'ad nyn ard-oltyn ny nyn oltyn curmeydagh.  Cha nel shen ry-chlashtyn dy mennick ayns Bretnish chadjin.  Ny yei shen, ta ceaghley jeant ec y vreneen, as ta'n ceaghley tannaghtyn 'sy çhengey chadjin.  Ta (4a) y cummey focklymagh as (4b) y chormid cadjin echey.:

(4)

Er y fa nagh vel ny h-ayrneenyn ,  as  ayn dagh keayrt, ny keayrtyn cha nod oo eddyrscarrey raaghyn jarrooagh as feyshtagh agh liorish bingys.  Jean cosoylaghey (4b) as (4c):

Ayns Bretnish focklymagh, ta’n ayrneen  ( roish breeockle) ny hoie roish ard-oltyn obballagh fogrey, as  ( roish breeockle) ny hoie roish fo-oltyn obballagh fogrey as troggal marish  feyshtyn wh-.  Cha nel  ry-chlashtyn ec Bretnish chadjin, agh ta  eck.

Shoh ymmd .  Ta'n ayrneen shen gollrish cha...nel 'sy Ghaelg.  Ta (5a) y cummey focklymagh, as (5b) y cormid cadjin.  Ta (5c) sampleyr elley.

(5)

Shoh sampleyryn dy ymmyd .  Ta (6a) y cummey focklymagh, as (6b) y cormid cadjin.  Ta'n ayrneen shoh gollrish nagh 'sy Ghaelg.

(6)

Ta ayrneen elley,  ( roish breeockle) ny hoie roish feyshtyn obballagh focklymagh.

Onid nhw sy'n eich llusgo chi o flaen y llysoedd?.

(7)

Ta daa vreneen elley ry-akin ayns troggalyn wh- (raaghyn ta jeant lesh far-ennym feyshtagh, as adsyn fir gollrish quoi, cre, cuin as nyn lheid; ta'n ennym rere lettraghey focklyn Germaanish as Baarle).

Ta ny focklyn shoh  ( roish breeockle) as .  Cha nel eh yn / cheddin as y fer jarrooagh.  

Ta  ry-chlastyn ayns raaghyn 'syn emshir chaie, as  ayns raaghyn 'syn emshir ry-heet ny kianglagh.  Agh ayns yn emshir laaragh, ta  + mae caghlaa dys cummey er lheh:  ny .

Shoh sampleyryn jeh ymmyd ny h-ayrneenyn shoh.  Ta (8a), (8c) as (8e) taishbyney ny cummaghyn focklymagh as (8b), (8d) as (8f) taishbyney ny cormidyn cadjin oc:

(8)

Shoh sampleyryn jeh cummaghyn marish .




#Article 322: John Bruton (125 words)


Va John Gerrard Bruton (Yernish: Seán de Briotún; ruggit er 18 Boaldyn 1947) ny nuyoo Taoiseach Nerin. Va Bruton ny hirveishagh fo daa haoiseach, Liam Cosgrave as Garret FitzGerald. V'eh ny Hirveishagh Argidys (1981-82 as 1986-87), as ny Hirveishagh Çhynskyl, Traght, Dellal  Turrysid (1983-86). Haink er dy ve ny 'er toshee er Fine Gael 'sy vlein 1990 as v'eh reiht myr Taoiseach 'sy vlein 1994 as hannee eh ny Haoiseach derrey 1997.

Va Bruton reiht da'n chied cheayrt da Dáil Éireann myr TD da Coontae ny Mee ayns 1969, as hannee eh ayn derrey yn coyrt seose echey ayns 2004. Ec y traa t'ayn nish t'eh ny Ambasseydeyr yn Unnaneys Oarpagh gys ny Steatyn Unnaneysit. Chammah as shen, t'eh ny eear-hoshiagh jeh'n Phartee Theayagh Oarpagh.




#Article 323: Ogham (223 words)


She abbyrlhit mean-eashagh leah eh Ogham (Shenn Yernish  , Yernish yeianagh  ny ).  Ta ymmyd jeant jeh son dy screeu Shenn Yernish son y chooid smoo (as ny keayrtyn, shennayr Bretnagh ny Bretnish) .

Ta mysh 400 screeuyn Ogham er mayrn, er claghyn ayns Nerin as Bretin Vooar.  Ta'n chooid smoo jeu ayns linney eddyr Kerree (ayns Nerin Yiass) as Dyfed (ayns Bretin Yiass).  Ta'n chooid elley nyn soie ayns Nerin Hiar-Yiass, Nalbin Heear, Mannin, as creeagh Ghevon as ny Corn.  She enmyn sleih t'ayn son y chooid smoo.

Cha nel bun-ocklaght vaghtal ec y fockle ogham.  Foddee dy row eh bentyn rish Yernish  (rinn-whomm), ta çheet er whomm jeant liorish rinn wappin.

, Mannin, as y droim (çheu y chlagh va linney meanagh ny lettyryn) 'sy vean.  Ta'n lettyryn gra: BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], ny 'sy Ghaelg, (clagh) Vivaidu, mac chlein Cunava[li].

Ta screeuyn Ogham cooinaghtagh ry-akin ayns Nerin as Bretin, as beggan beg elley ayns Mannin, Sostyn, Nalbin as Shetlynn.  Son y chooid smoo, she cowraghyn shellooderaght as claghyn cooinaghtyn v'ayn.  Cha nel agh un screeuyn ayn bentyn rish peiagh as enney er ain: clagh cooinaghtyn Vortiporius, va ny ree Dyfed 'sy 6oo eash..  Son y chooid smoo, she Yernish Bunneydagh as Shenn Yernish va screeut oc, er-lhimmey jeh adsyn ayns Nalbin: ny ta screeut orroo, s'cosoylagh dy nee Pictish t'ayn.




#Article 324: Seán Lemass (104 words)


Va Seán Francis Lemass (15 Jerrey Souree 1899 - 11 Boaldyn 1971) nane jeh politickeyryn Yernagh ard-ghooagh y 20-oo eash. V'eh ny Haoiseach veih 1959 derrey 1966.

V'eh ny henn sidoor jeh Irree magh ny Caisht 'sy vlein 1916, Caggey Seyrsnys Nerin as Caggey Theayagh Nerin. Ny yei ny caggaghyn v'eh reiht myr TD da'n choheiyderys Divlyn Yiass ayns fo-reihys er 18 Sauin 1924 as hannee eh ny TD derrey yn choyrt seose echey ayns 1969. V'eh nane jeh kiaddeyderyn y phartee politickagh Fianna Fáil ayns 1926, as v'eh ny Hirveishagh Çhynskyl as Dellal, ny Hirveishagh Cooid as Tánaiste ayns reiltyssyn Fianna Fáil eiyrtyssagh.




#Article 325: Aran Vooar (166 words)


She Aran Vooar (ennym oikoil Yernish: Árainn Mhór, Baarle: Arranmore) yn ellan cummaltit smoo ayns Coontae Ghoon ny Ghoal, as y nah ellan smoo cummaltit ayns Nerin, lesh 528 cummaltee 'sy vlein 2006, earroo ta ny sloo na'n 543 'sy vlein 2002. Ta'n ellan ny choid jeh Gaeltacht Ghoon ny Ghoal. Ayns Baarle, ta'n ennym Aran Island currit urree ny keayrtyn. Ayns Yernish, va'n ellan er fys myr Árainn, as cha row yn marennym mór (mooar) currit urree agh er y gherrid. Ta'n ennym Yernish, Árainn Uí Dhomhnaill, currit urree ny keayrtyn.

Ta'n ellan ny lhie 5 km (3 mi) magh veih Ailt an Chorráin as ta daa hirveish vaatey assaig - fer ta ny vaatey assaig cadjincliaghtit, ta aaghtey 128 troailtee choshee as carbid jeh chooilley mooadys, as eh er yn ushtey er feie 25 - 30 minnidyn, as fer elley ta ny vaatey assaig tappee as eh er yn ushtey er feie 5 minnidyn. Ta'n daa hirveish roie dagh laa er feie ny bleeaney.




#Article 326: Reeriaght (bea-oaylleeaght) (183 words)


Ayns rang-oardraghey bea-oaylleeagh, she rank rang-oardragh ee reeriaght (regnum). V'ee cliaghtey ve kione y chorys, agh rere rang-oardraghey jeinagh, ta ard-reeriaght (ny çhiarnys) er-e-skyn. Ta dagh reeriaght er ny rheynn ayns phyla.

Ny rankyn rang-oardraghey, t'adsyn bea, ard-reeriaght, reeriaght, phylum, rang, oardagh, kynney, genus, as dooie. Ta clade ayn chammah, agh cha nel adsyn freggyrtagh rish rang-oardraghey Linneagh.

Hug Carolus Linnaeus ennym er daa reeriaght: Animalia son baaghyn as Vegetabilia son lossreeyn. Va fir elley echey chammah: Mineralia, son meainyn. Rheynn eh adsyn ayns rangyn, as hug ad ny rangyn ayns possanyn: phyla da beiyn as Rheynn da lossreeyn. Dy moal, haink eh dy ve baghtal dy row yn anchaslys prokaryota/eukaryota feer scanshoil.

Hug Ernst Haeckel geill da mynorganee ayns 1866, myr y shenn reeriaght protista (cha nel ad nyn reeriaght jiu), as adsyn er nyn eddyrscarrey nish ayns Archaea as Bacteyryn.  Cha row fungyssyn er nyn eddyrscarrey veih lossreeyn derrey 1969, liorish Robert Whittaker.

Dy cadjin, t'ad cur enney da shey reeriaghtyn:

agh ny keayrtyn, vees oo fakin yn ard-reeriaght Prokaryota ayns ynnyd jeh Bacteria as Archaea, ny Bacteria ynrican gyn Archaea.




#Article 327: NGC 2207 as IC 2163 (121 words)


Ta NGC 2207 as IC 2163 nyn ard-chruinnaghtyn caslagh ta nyn lhie mygeayrt 144 millioonyn sollys-vleeantyn ersooyl ayns co-hollys rollageagh Canis Major.  Va'n daa jeu feddynit magh liorish John Herschel 'sy vlein 1835.  Veih'n vlein shen va tree far-rollageyn noa er baghtal ayns NGC 2207 (SN 1975A, SN 1999ec as SN 2003H). Ec y traa t'ayn ta NGC 2207 roostey IC 2163.

Ec y traa t'ayn ta NGC 2207 co-vuilley as co-vestey rish IC 2163.  Agh, neuchosoylagh rish ny h-ard-chruinnaghtyn NGC 4038 as NGC 4676, t'ad foast nyn ard-chruinnaghtyn caslagh lhieu hene, ansherbee.  Cha nel ad agh ayns ny kied cheimyn jeh covuilley ny covestey.  Ta rollageyderyn credjal dy bee ny h-ard-chruinnaghtyn shen nyn ard-chruinnaght eelipsagh ny yei billioon dy vleeantyn




#Article 328: Queiggey Chubut (149 words)


Ta Chubut (, ) ny wheiggey 'sy Phatagoan ayns jiass ny h-Argenteen ta ny lhie eddyr ny linnaghyn dowan-lheead 42° yiass (ta jannoo yn joarey rish Queiggey Río Negro) as 46° yiass (ta creeaghney rish Queiggey Santa Cruz), ny h-Andeeyn ta scarrey yn Argenteen veih'n Çhillee, as y Cheayn Sheear. Ta ennym y wheiggey çheet magh ass yn 'ockle Tehuelche chupat, as keeal yn 'ockle t'ayn na tarhoilshagh, y cur sheese oc er yn awin Chubut.

She Comodoro Rivadavia 'sy jiass y balley smoo 'sy wheiggey lesh 125,000 cummaltee, agh she Rawson y preeu-valley. T'ad Porth Madryn, Trelew, Esquel as Sarmiento ny baljyn mooarey elley. She laare-ynnyd cultooragh as pobbylagh yn ard Y Wladfa eh Gaiman, raad dy vel co-ghlooaghey Argenteenee Vretnagh ayn. Ta mygeayrt 25,000 Bretnisheyryn ayns Chubut, as ad nyn gummal 'sy valjyn Bretnagh Trelew as Trevelin.

Ta'n queiggey rheynnit ayns 15 rheynnyn
(Spaainish: departamentos).

Rheynn (Preeu-valley)
 




#Article 329: Clade (201 words)


She possan monophyletagh ee clade; dy ghra myr shen, possan jeant magh jeh un hennayr ynrican as dagh ooilley cloan echey.  Cha nod y possan faagail magh cloan erbee.  Ayns possan mooar, s'cosoylagh dy bee yn çhennayr chadjin oc marroo, as ymmodee cloan chammah .  Cha nel feme erbee ec clade er fir t'er mayrn foast.

Ta bun Greagish ec y fockle: , klados, banglane.

Cha row cladeyn ec Rang-oardraghey Linnaeagh, as bun y chorys shen caslysyn jalloo-oaylleeagh eddyr organeyn bioag.  She keimoalaght neulhoobagh t'ec y chorys Linnaeagh; cha nel ny daa chorys (Rang-oardraghey Linnaeagh as Cladeaght) freggyrtagh, dy feer.
Rere rang-oardraghey Linnaeagh, shegin da organe bioag ve ny hoie ayns keimoalaght neulhoobagh dy taxa, as ooilley ny rankyn shoh y ve er: dooie, genus, kynney, oardagh, rang, phylum as reeriaght.  Ta'n corys shoh feer ymmydoil son oardraghey, myr sampleyr, çhaglymyn mooarey ayns thieyn-tashtey; ny yei shen, cha nel eh cho mie son taishbyney mooinjerys ta caghlaa rish y traa (trooid aafilley).

Chammah's shen, cha nel organeyn bioag oardraghey ad hene dy caaoil, as myr shen, cha nod ymmyd rankyn ve corrym car y chorys.  Cha nel keimyn soit ec cladeyn, as myr shen, foddee oo jannoo clade ec keim erbee.




#Article 330: Çhengoaylleeaght y Vaarle (136 words)


Ta'n art shoh resooney er çhengoaylleeaght ny Baarle.

Ta daa art ec y Vaarle: art neuhoilshaghey as art kinjagh.

Va keintys scanshoil da Shenn Vaarle, agh cha nel agh lorg da ry-akin nish:

Ta ymmodee cummaghyn ec farenmyn y Vaarle.  T'ad caghlaa rere case (ennymagh, cassidagh/toyrtagh, ny shellooagh).  Chammah's shen, ta cummaghyn aaillagh oc, as cummaghyn crogheydagh as neuchrogheydagh ec ny farenmyn shellooagh.  Myr sampleyr, t'ad eddyrscarrey  (shoh y lioar aym) as  (t'eh ayms):

Ta kiare cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn ny Baarle: cummaghyn chaie (pretereitagh) as neuchaie, as ny rangoilyn chaie as laaragh.  Ta emshiryn jeant liorish ny cummaghyn shoh as breearyn coonee.

Ta'n taabyl shoh taishbyney cummaghyn y vreear  (shooyl) ayns Baarle chadjinit.   Ta ymmodee cummaghyn elley ec abbyrtyn ny çhengey.

Ta ny sampleyryn shoh taishbyney emshiryn ny Baarle bentyn rish y vreear , shooyl.




#Article 331: Penny Arcade (caslys-skeeal eddyr-voggyl) (147 words)


She caslys-skeeal eddyr-voggyl eh Penny Arcade, ayns cummey scheim aitt dy hree kerrinyn, son y chooid smoo.  Ghow eh toshiaght ayns 1998, er yn ynnyd-eggey loonygames. Ta ynnyd-eggey nyn hene ec Holkins as Krahulik nish, as scheim noa jeant oc tree keayrtyn y çhiaghtin, son y chooid smoo.  Ta blog ec yn ynnyd-eggey myrgeddin, as raaghyn noa er dy mennick.

Ta Penny Arcade mastey ny caslys-skeealyn eddyr-voggyl smoo t'ayn, mastey adsyn bentyn da cloieyn er lheh. Chammah's y scheim aitt, ta Penny Arcade reaghey Child's Play, ny sheshaght ghiastyllagh, as cruinnaght chloie vleinoil (PAX).

Ayns Mee Vayrnt 2009, chossyn Penny Arcade Best Webcomic (Caslys-skeeal Eddyr-voggyl Share) ayns ny Project Fanboy Awards 2008.

Ayns Mee Vayrnt 2009, ghow Holkins as Krahulik aundyryn oikoil jeh'n Washington State House of Representatives as Washington State Senate, er coontey nyn gohortysyn dys yn çhynskyl co-earrooder as gamman co-earrooder, as nyn obbyr giastyllagh.




#Article 332: Clwyd (220 words)


She coontae freilt Vretin eh Clwyd, ny hoie ayns Bretin Hiar Hwoaie.  T'eh çhemmit liorish Sostyn as Cheshire 'sy çhiar, Shropshire 'sy çhiar yiass, Gwynedd 'sy çheear as Powys 'sy jiass. Er yn Awin Dee, t'eh çhemmit liorish Merseyside.
 
Eddyr 1974 as 1996, va Clwyd ny choontae reiragh jeh shey slystyn, as coonceil choontae echey.  Ta'n ennym echey rere'n Awin Clwyd, as eshyn roie trooid yn ard.  V'eh ny choontae post derrey 1996, tra hie y corys coondaeghyn postey er astyrt.  Va'n coonceil choontae ny soie ayns y valley coontae, Yr Wyddgrug.
 

Va Clwyd jeant ayns 1974 rere'n Local Government Act 1972.  Haink ry-cheilley ny coondaeghyn reiragh Sir y Fflint as cooid mooar dy Sir Ddinbych, chammah's yn Ard Çheerey Edeirnion jeh Sir Feirionydd.  Rere y phlan shoh, by Chlwyd eh coontae Vretin ynrican nagh ghow ennym jeh shenn reeriaght.
 

Va shey slystyn ec Clwyd: 

Hie ad er astyrt, marish y choyrle choontae, er 1 Averil 1996.  Rheynn eh ayns kiare coondaeghyn noa:

Ta ymmodee sheshaght ynnydoil jannoo ymmyd jeh'n ennym Clwyd.  T'adsyn goaill stiagh:

 
Ta rheynnyn reihys lught teiy ayns Bretin Hiar Hwoaie rere Clwyd myrgeddin, chammah's y Treisht SLA Vretin Hwoaie.  Ta Shirveishyn Meoiryn-Shee as Brigaid Aile (Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru) as Meoiryn Shee Vretin Hwoaie gobbraghey er feie ny daa choontae freilt Clwyd as Gwynedd.




#Article 333: Morgannwg Canol (136 words)


She coontae freilt Vretin eh De Morgannwg (ny South Glamorgan), as eshyn ny hoie ayns Bretin Yiass.  
 

Eddyr 1974 as 1996, rere'n Local Government Act 1972, va Morgannwg Canol ny choontae jeh shey slyst.  

Hie eh er astyrt, marish y choyrle choontae, er 1 Averil 1996, rere'n Local Government (Wales) Act 1994.  Rheynn ee ayns kiare: Pen-y-bont ar Ogwr, Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf as rheynn dy Chaerffili.

Hie ny baljyn Y Wig (Wick), Sant-y-brid (St Brides Major) as Ewenny dys y valley corpagh Bro Morgannwg, as hie Pentyrch dys Cayr Deeth.  Myr shen, haink ad dy ve ayns y choontae freilt De Morgannwg.  Ayns 2003 ren ad caghlaa creeaghyn y choontae freilt, as myr shen, ta Caerffili ooilley ayns Gwent.

Ta'n ennym Morgannwg Canol freilt echey son obbyr jesh-chliaghtagh ynrican, myr sampleyr, y Lord Lieutenant.




#Article 334: Dyfed (111 words)


She coontae freilt Vretin eh Dyfed, as eshyn ny hoie ayns Bretin Heear.  Hug ad yn ennym er rere'n çhenn Reeriaght Dyfed.
 

Eddyr 1974 as 1996, rere'n Local Government Act 1972, va Dyfed ny choontae jeh shey slystyn.  

Hie eh er astyrt, marish y choyrle choontae, er 1 Averil 1996 liorish y Local Government (Wales) Act 1994.  Ren shen aachroo ny shenn choonteeyn: Cardiganshire (ghow eshyn yn ennym noa Ceredigion ersyn hene cho leah as nod eh),  Sir Gaerfyrddin as Sir Benfro.  

Ta'n ennym Dyfed freilt echey son obbyr jesh-chliaghtagh ynrican, myr sampleyr, y Lord Lieutenant, as ayns ennym shiartanse dy heshaghtyn: myr sampleyr, yr Heddlu Dyfed-Powys (Meoiryn-shee ny daa ard).




#Article 335: Çhengaghyn Celtiagh (120 words)


She kynney çhengey ad ny çhengaghyn Celtiagh, nyn manglane jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh.  Hug Edward Lhuyd yn ennym Celtiagh orroo ayns 1707, rere ymmyd screeudeyryn Greagagh as Raueagh bentyn rish eggyssyn ayns Goal veanagh.  Rish yn chied villey bleeaney RJC, v'ad ry-chlashtyn er fud yn Oarpey, eddyr Baie ny Biscaayn as Mooir Hostyn, rish y Rhine as yn Danube, yn Vooir Ghoo, ny Çheeraghyn Balkanagh, as yn Aishey Veg.  Nish, ta rheam beg oc; cha nel ad ry-chlashtyn agh ayns buill scarrit 'sy Vretyn Vooar, ayns Mannin, ayns Nerin, ayns Nalbin Noa, 'sy Phatagoan as 'sy Vritaan.  Ren ny çhengaghyn skeaylley dys Nalbin Noa as y Phatagoan 'syn eash yeianagh.  Ta ny çhengaghyn Celtiagh nyn myn-hengaghyn ayns dy chooilley voayl.




#Article 336: Çhengaghyn Gaelgagh (369 words)


Tra dy row, va çhengaghyn Gaelgagh, ny çhengaghyn Gailckagh, ry-chlashtyn eddyr Nerin Yiass, Mannin as Nalbin Hwoaie. Va shenn Ghaelg Albinagh focklymagh as shenn Yernish focklymagh feer chasley rish y cheilley, as er lesh sleih she abbyrtyn jeh un çhengey v'ayn. Ta tree çhengaghyn Gaelgagh ayn nish: Gaelg, Gaelg Albinagh () as Yernish (). Ta Gaelg Chanadagh ny h-abbyrt jeh'n Ghaelg Albinagh.

Rere'n chorys Celtiagh P as Q, t'ad cur Celtiagh Q er y vanglane shoh. Ren ny çhengaghyn shoh freayll * jeh'n Phroto-Cheltish; ayns ny çhengaghyn Brythonagh as Goalish, haink eh dy ve , as myr shen, t'ad cur Celtiagh P orroo ny keayrtyn. Va * freilt ec Celtibeirish chammah, as myr shen, t'ish fo Celtiagh Q chammah, ga nagh vel ee ny çhengey Ghaelgagh.

Neayr's yn 20oo eash, v'ad cliaghtey screeu Yernish as Gaelg Albinagh lesh lettyryn Gaelgagh. Cha nel eshyn ry-akin jiu agh son jesheenys ny ymmyd shagheydagh dy jioinagh, myr sampleyr, ayns cowraghyn sheshaghtyn.

Va Yernish ny çhengey focklymagh ayns Nerin derrey'n 17oo eash, as ren Gaelg Chlassicagh yn obbyr cheddin ayns Nalbin derrey'n 18oo eash. Ta caghlaaghyn cairscreeu er chur orroo scarrey veih y cheilley; myr sampleyr, ren  jannoo aashagh y Yernish. T'ad cur  er y chummey noa.  Rere'n chummey shoh, ren ad scryssey magh ymmodee lettyryn tostagh, as caghlaa breeocklyn rere fockley magh cadjin (she cummey cadjin t'ayn, as myr shen, cha nel eh soilshaghey magh fockley magh dagh abbyrt).

Cha ren ad Gaelg Albinagh aashagh 'syn aght shoh, agh ayns 1981, hug roish y Scottish Examinations Board (Oik Scrutaghtyn Nalbin) coyrle son cairscreeu ny çhengey.

My row screeuaght Gaelgey er lheh ayn roish yn Aachummey, cha row eh ry-gheddyn ec y traa ghow sleih toshiaght coyrlaghey dy trome lettyraght cadjin. Er y fa shoh, tra v'ad geabbey cur lhieu cairscreeu stiagh da'n çhengey, ren ad corys noa. Dy cadjin, t'ad gra dy chroo John Philips eh eh hene. V'eh ny Aspick Sodor as Man (1605-1633) currit ayns Bretin, as hug eh Gaelg er yn Lioar Padjer Cadjin. Aghterbee, t'eh jeeaghyn dy row caslyssyn echey rish coryssyn screeuee va ry-akin nish as reesht ayns Nalbin. Myr sampleyr, va Lioar Dean Lios Moir as docamad Fernaig screeut ayns Gaelg Albinagh rere corys casley rish.




#Article 337: Çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh (170 words)


Ta çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh çheet er banglane jeh ny çhengaghyn Celtiagh daase 'syn Europey.  T'eh soiaghey noi ry hoi ny çhengaghyn Celtiagh ellanagh, as adsyn er n'aase 'syn Vretyn Vooar.  Cha nel çhengey Cheltiagh vooarheeragh erbee er mayrn jiu.

Ta'n sheiltynys Celtiagh ellanagh as mooarheeragh soiaghey noi ry hoi yn sheiltynys Celtiagh P as Q.

Cha nel monney fys ain er ny çhengaghyn shoh; cha nel monney feanish ry-gheddyn nish.  Ta beggan dy hengaghyn sheinyssagh ayn, er bun ny beggan feanish t'ain.  Ta'n feanish shoh cowraghyn grainnit as enmyn vuill son y chooid smoo, agh ta teks ny ghaa ayn, chammah's feanish ughtaryn classicagh.  Ta feanish ain er kiare çhengaghyn:

Foddee dy row daa hengey elley nyn jengaghyn Celtiagh mooarheeragh:

agh cha nel feanish dy liooar ain shen y ghra.  Cha nel agh daa cowraghyn grainnit ayns Norish as queig ayns Lusitanish er mayrn.

Cha nel Britaanish ny çhengey mooarheeragh; haink ee dys yn Vritaan mysh yn 4oo eash marish arragheryn magh ass yn Vretyn Vooar, as çhengey Vrythonagh oc.




#Article 338: Nahuatl (365 words)


Ta Nahuatl (, as trimmid er y chied çhillab) ny phossan dy çhengaghyn as abbyrtyn ayns bangale Nahuan y chynney çhengey Uto-Asteckagh.  Ta mysh  loayreyderyn oc, nyn sleih Nahua.  Ta'n chooid smoo jeh cummal ayns mean Vecsico.  Ta dagh ooilley çhengey Nahuan ny çhengey dooie Vesoamerica.

Ta bun Nahuatl Chlassicagh ec y fockle,  (fraue  + .  T'ad credjal dy row bun yn 'ockle sheean mie as baghtal.  Ta ymmodee cummaghyn ec yn ennym, goaill stiagh Náhuatl (ayns Mecsico), Naoatl, Nauatl, Nahuatl, Nawatl, as Nahua ('syn Spaainey, myr sampleyr, ayns Fockleyr y Real Academia Española (Colaastey Reeoil ny Spaainey). 

V'ad loayrt Nahuatl ayns mean Vecsico neayr's y7oo eash BNJ, ec y chooid sloo. She çhengey ny Astecyn v'ayn, as va mean Vecsico fo nyn smaght ayns yn eash Anmagh Lurg-Chlassicagh.  Car y cheead as lieh ny roie, liorish yn Impiraght Asteckagh mooadaghey, haink yn abbyrt Tenochtitlan y ve ny  ooashley.  Tra haink stiagh yn abbyrlhit Romanagh, haink Nahuatl y ve ny çhengey focklymagh, as hie ymmodee shennaghys, lioar ghrammeydys, daan, docamad reiragh as lioar oardee er screeu ayns ny 16oo as 17oo eashyn. 

Hug ad Nahuatl Chlassicagh er y çhengey focklymagh shoh.  T'ee mastey çhengaghyn Americaanagh as ny smoo studeyrys jeant orroo.  Ta abbyrtyn Nahuatl ry-chlashtyn ayns baljyn skeaylt, ayns ardjyn çheerey son y chooid smoo.  Ta cummaght Spaanish orroo ooilley.  Cha nel fer erbee jeu y red cheddin as Nahuatl Chlassicagh, agh adsyn ta ry-chlashtyn ayns Glion Vecsico, t'ad ny s'faggys da na fir ny sodjey jeh. Hug y Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas (Leigh Cadjin Cairyn Çhengagh ny Sleih Dooghyssagh) 2003, keimeeaght lenguas nacionales (çhengaghyn ashoonagh) er Nahuatl, mastey çhengaghyn Mecsicagh elley, ayns ny sltystyn raad t'ad ry-chlashtyn.  Myr shen, ta'n keimeeaght cheddin as Spaainish oc ayns shen.

Ta jalloo-oaylleeaght chrampit ec Nahuatl, goaill stiagh yl-chohaahaghey as gleiynaghey; myr shen, t'ee jannoo focklyn liauyr as keeall crampit oc jeh ymmodee fraueyn as crogheydysyn.

Shimmey fockle Nahuatl t'er ny eeassaghey stiagh ayns Spaainish, as eisht ayns çhengaghyn elley.  Son y chooid smoo, ta lheid ny focklyn bentyn rish reddyn Mecsiagh, as haink ad dys geill ny Spaainee fo ennym Nahuatl.  Ta lheid ny focklyn goaill stiagh avocado, çhillee, shocklaid as tomato.

 




#Article 339: Çhaghnoaylleeaght (111 words)


Ta çhaghnoaylleeaght ny h-eie lheead bentyn da fys er as ymmyd greie as keird, as cummaght ny fys as ymmydyn shen er jargaght ghooie ennagh dy reaghey as cormal rish y çhymbylaght echey.  Foddee eh çheet er nheeghyn corporagh (myr sampleyr, jeshaghtyn ny greie), corysyn, as saaseyn.  Ny keayrtyn, t'eh bentyn rish magher er lheh: myr sampleyr, çhaghnoaylleeaght-fysseree.  

Ghow toshiaght çhaghnoaylleeaght deiney lesh ymmyd cooid najooragh: stiurey aile as ymmyd greieyn cloaie as fuyghagh.  Eisht ghow ad toshiaght ceaghley cooid najooragh dys cummaghtyn ny smoo ymmydoil (myr sampleyr, jannoo yiarn jeh mianagh yiarn), as jannoo ymmyd jeh greieyn yl-cho-oltagh.

Ta çhaghnoaylleeaght ec ymmodee dooieyn, goaill stiagh far-gheiney, fannagyn, as dooarchooyn marrey.




#Article 340: Insecta (103 words)


Ta beishteigyn, beisteigyn ny shey-chassee (dy ghra myr shen, olteyryn y phossan Insecta) nyn bossan smoo ny h-arthropodyn.  T'ad jannoo magh possan dy vaaghyn smoo anchasley ny chruinney.  Ta ny smoo na millioon dy ghooie oc er nyn soilshaghey - ny smoo nah lieh jeh ooilley ny organeyn bioag as fys orroo ain - as t'ad credjal dy vel wheesh as 30 millioon elley ry-gheddyn foast, foddee.  Myr shen, foddee beishteigyn jannoo magh ny smoo na 90% jeh organeyn bioag ny cruinney.  Ta beishteigyn ry-akin ayns bunnys dagh çhymbyllaght ny cruinney, ga nagh vel agh beggan ry-akin ayns y varrey, ream ny crustee.




#Article 341: Jeshaghteyrys (201 words)


Ta jeshaghteyrys ny cheird oaylleeagh bentyn rish ymmyd feamagh dy oaylleeaght as maddaght son dy 'eaysley feyshtyn.  Ta'n magher goaill stiagh ny oaylleeaghtyn ta bentyn rish ronsaghey, gobbraghey as aafilley çhaghnoaylleeagh as jeeillaght.  Ta jeshaghteyryn nyn veaysleyderyn dy 'eyshtyn; t'ad geabbey croo ny sharaghey kiaddey as obbragh dy chooilley sorçh dy red.  T'ad jannoo ymmyd jeh maddaght as saaseyn oltscarrey son dy yannoo troaryn sauçhey as obbragh er bun oaylleeaght vunneydagh.  Chammah's kiaddey as jannoo troggalyn, jeshaghtyn ny obbraghyn, ta jeshaghteyryn gobbraghey adsyn, as roie-insh ny nee adsyn fo coryn as ayns çhymbylaghtyn er lheh.  T'ad jannoo ymmyd jeh daa chooid mooar: stoo as bree.

Rere Ollooscoill Lunnin Queen Mary:

Ta jeshaghteyrys shirrey feaysley share da feysht, cur geill da as cormal dagh tro as feme yn 'eysht.  Myr sampleyr, shegin daue geill da leighyn y chur, da femeyn sauçhys, da costys, as myr shen.  Foddee dy vel y feaysley share y fer smoo fondagh as costys ny sloo na earroo er lheh echey, ny'n saase s'tappee as kiartys ny smoo na 80% echey.  Dy mennick, ta costyn sheshoil ec yn 'eysht chammah; myr sampleyr, ayns 1965, ren ad baih Tryweryn ayns Bretin son dy chroo doour verragh ushtey da Lerphoyll.




#Article 342: Edjaghys (202 words)


Ta edjaghys çheet er ynsaghey oardreilagh currit da sleih aeg dy aarlaghey ad da bea as obbyr; ny keayrtyn, t'eh goaill stiagh ynsaghey sleih aasit chammah. Ta sleih loayrt er sorçhyn dy edjaghys, bentyn rish yn scoill v'ad aynjee (myr sampleyr, edjaghys persoonagh ny bun-edjaghys), ny bentyn rish ynsaghey ayns cooish er lheh (m.s. edjaghys classicagh), ny da obbyr er lheh (edjaghys lhee da fir-lhee).

Ayns sheshaght jeianagh, ta edjaghys çheet er ynsaghey formoil ayns scoillyn as ollooscoillyn son y chooid smoo, agh t'eh goaill stiagh edjaghys thie, prindeysaght as ynsaghey neuformoil myrgeddin.  Ayns kuse dy heshaghtyn, t'adsyn ny chummaghyn edjaghys smoo cadjin.  Ta fir elley gynsaghey foddey jeh, er y fa dy vel ad cummal ayns buill 'adaneagh, ny nagh nod ad goll dys scoill ny h-ollooscoill er oyr ennagh (myr sampleyr, studeyrys paart-emshiragh jeant ec sleih as obbyr oc).

Cha nel edjaghys formoil y cummey smoo scanshoil ayns dy chooilley sheshaght.  Ta cultooryn gynsaghey reillyn, obbraghyn as cliaghtaghyn y chultoor ta paitçhyn tra t'ad gaase. Ta'n edjaghys shen bentyn rish çheet dy ve olteyr obbragh jeh'n çheshaght.  Ta lheid yn edjaghys bentyn rish cooishyn, feeu as fys yn çheshaght.  Foddee eh goaill stiagh craueeaght, shennaghys, fallsoonys, oardee as y lheid.




#Article 343: Caslys (175 words)


She cummey daa-howshanagh eh caslys.  Dy cadjin, t'eh jeeaghyn gollrish red ennagh, myr sampleyr, nhee corporagh ny peiagh ennagh.  Ny keayrtyn, myr sampleyr, ayns ellyn jeianagh, cha nel eh gollrish red ennagh corporagh.  

Foddee caslys çheet jeh najoor: ta'n tooill jannoo caslys liorish sooillag, 'syn aght cheddin as mynreayrtanyn as tilgeyryn.  Ta jeshaghtyn myr camerey jannoo caslys corporagh jeh ny t'ayn, liorish sollys, sooillagyn as stoo kemmigagh.  Ta lheid ny caslyssyn jeeaghyn gollrish ny t'ad jeant jeh.

Ta caslyssyn elley jeant dy laueagh, liorish daah, doo, ny bun-earrooagh liorish co-earrooder ny camerey bun-earrooagh.  Ta lheid ny caslyssyn goaill stiagh diagramyn, graafyn, jallooyn daahit, clouyn gorrym as fir elley.  Cha nel ad ooilley jeeaghyn kiart gollrish red ennagh firrinagh, eer my t'ad dy chowraghey:

Ta kuse dy chaslyssyn jeant jeh sollys ynrican (ayns y tooill, ayns scaaney, farhilgane as eer kellagh chiass); ta fir elley jeant er stoo corporagh (myr sampleyr, fotografyn, as caslyssyn jeant er pabyr ny eaddagh).

Ta caslyssyn inçhynagh ayn chammah; t'ad goaill stiagh ny ta shin cooinaghtyn, as reddyn ta shin sheiltyn. 




#Article 344: Eirinys (161 words)


Ta eirinys çheet er troarey bee as cooid jeh lossreeyn as baaghyn. Va eirinys bun ard-veenid: nod sleih geddyn bee ny s'assey, as va bee brash ayn. Myr shen, nod ad cummal glooid pobble ny smoo as eddyr-scarrey ayns currymyn er lheh. 

Ta ymmodee sur-cheirdyn ec eirinys, agh ta'n daa vun-cheird echey foast: eirinys lossreeyn as eirinys beiyn. T'ad eddyr-scarrey eirinys jiu ayns eirinys yn-ymmyrkey as eirinys jeean.

Ta saaseyn jeianagh er mishaghey troaraght eirinys, agh t'ad er nyannoo jeeyl vooar da'n çhymbyllaght, coryssyn bea, as ny keayrtyn, slaynt deiney.  Ta sleih boirey mychione eiyrtyssyn noid-nieughyn, lhiasaghey, ymmyd broddagyn aase as noi-vaaghyn ayns bee beiyn, as dewilys noi beiyn.

Ta ymmodee troaryn eirinys: bee, frauaigyn, conney, bun-stoo, stoo lheeys, greeseyderyn as cooid jesheenagh.  

Ayns 2006, va mysh un treeoo (36.1%) jeh obbree ny cruinney gobbraghey ayns eirinys.  Shen ny sloo na 1996 (41.9%), ta son y chied cheayrt ayns shennaghys ny cruinney, s'cosoylagh, ta ny smoo sleih jannoo shirveishyn na eirinys..




#Article 345: Dellal (140 words)


She maylartey arryltagh cooid ny shirveishyn eh dellal. Va coonrey ny chummey dellal bunneydagh, maylartey cooid ny shirveishyn son y cheilley. Ayns dellal jeianagh, ta'n chooid smoo jeh dellal jannoo ymmyd jeh cowraghyn: argid son y chooid smoo, agh ta fir elley ayn: myr sampleyr, va shiartanse dy heshaghtyn-dellal cliaghtey cur far-argid da'n lught-obbyr. Ta argid oc hene ec seihill eddyrlhieen chammah.

Ta ymmodee oyr ec dellal. Ta'n chooid smoo dy 'leih jannoo sur-obbyr (myr sampleyr, eirinys ny gaauenys), as myr shen, t'eh orroo dellal son cooid elley. Ta cooid elley ry-gheddyn jeh ardjyn er lheh ynrican, ny ny sassey dy aase ayndaue (myr sampleyr, annaneyn ny airh), as myr shen ta ardjyn dellal rish y cheilley.

Ta dellal croghey er y voayl. Ayns ymmodee ardjyn fadaneagh, adsyn ta jannoo croiteyrys er lheh, cha nel monney dellal rish ardjyn elley.




#Article 346: Feayn-skeealleydaght (161 words)


Ta feayn-skealleydaght çheet er çhaglym dy skeeallyn tradishoonagh as credjueyn chultoor ennagh, as ny keayrtyn er studeyrys orroosyn. Ta ny skeeallyn shoh bentyn rish obbraghyn jeeghyn, spyrrydyn, baaghyn, deiney as ymmodee cretooryn yindyssagh; dy cadjin, t'ad soilshaghey magh ny jannoo leshtal er son cooish ennagh, myr sampleyr, shennaghys leah, oardee ny cliaghtaghyn crauee, ny phenomena najooragh ennagh.  Ta ny skeealyn shoh ayns cummey shennaghys, agh bentyn rish traa anchasley rish traa shennaghyssagh; dy mennick, ta'd loayrt er taghyrtyn ec toshiaght ny cruinney, ny roie-hennaghys.  Dy mennick, ta faggys-mooinjerys eddyr feayn-skeealleydaght as craueeaght as cliaghtaghyn yn chultoor.
Ga nagh mooar yn sum ny'n feeu ta sleih cliaghtey cur ayns feayn-skeealleydagh nish ayns sheshaght jeianagh, va kianglaghyn oc lesh y çhennaghys as lesh y chraueeaght dy mennick 'syn shenn seihll.

Ta'n fockle ry-akin ayns craueeaght chammah, as ymmyd jeant jeh bentyn rish tradishoonyn as skeealyn y chraueeaght t'ad loayrt er, ayns studeyrys scoillaragh er lheh.  Cha nee ymmyd faghidagh t'ayn, agh ymmyd oayllee.




#Article 347: Shenndaaleeaght (126 words)


She studeyrys er jeelym cooid shenn chultooryn ee shenndaaleeaght. T'ee goaill stiagh red erbee jeant ec deiney, veih greieyn cloaie, siyn craie as ushylee dys jeshaghtyn, tommanyn as thieyn. Ta lheid yn obbyr bun scanshoil son fys er shenn chultooryn, cultooryn roie-hendeeagh as marroo.  Er y fa dy vel eh bentyn rish cultoor, she fo-vagher antrapoaylleeaght t'ayn.  Ta deanyn henndaaleeaght goaill stiagh: soilshaghey magh bun as aase chultoor deiney; toiggal shennaghys deiney; as studeyrys er ymmyrkey deiney ayns sheshaghtyn roie-shendeeagh as shendeeagh.

Ta obbyr shenndaaleeagh goaill stiagh towshaney ardjyn son dy gheddyn laaree scanshoil; toaghailtey son dy gheddyn fooillagh cultooragh; as oardraghey, mynscrutaghey as freayll ad.  Ta'n magher bentyn rish antrapoaylleeaght, shennaghys, studeyrys classicagh, çheer-oaylleeaght, creg-oaylleeaght, çhengoaylleeaght, fishig, kemmig, bea-oaylleeaght, studeyrys shenn lossreeyn as fir elley..




#Article 348: Çhaghnoaylleeaght-fysseree (133 words)


Ta çhaghnoaylleeaght-fysseree çheet er ymmyd corysyn son tashtey, geddyn as co-cheaghley fys, as co-earrooderyn as çhellinsh er lheh. Ny keayrtyn, t'eh çheet er studeyrys er lheid ny choryssyn, er ny h-aghtyn ta sleih jannoo ymmyd jeu as eddyr-obbraghey jeu, as er nyn aase.

Ta obbree çhaghnoaylleeaght-fysseree jannoo ymmodee obbyraghyn, goaill stiagh cur stiagh cooid vog, kiaddey stoyryn-fysseree as moggylyn co-earrooder, reaghey fysseree, as reiyrey lane coryssyn.

Ny keayrtyn, ta sleih geddyr-scarrey çhaghnoaylleeaght-fysseree veih co-earroo (ny oaylleeaght co-earroo). Rere'n ymmyd shen, ta oaylleeaght co-earroo bentyn rish ynlaghey as aase cooid chreoi as cooid vog noa; rish obbraghey sthie co-earrooderyn. Ta çhaghnoaylleeaght-fysseree bentyn rish teiy cooid chreoi as bog son shalee er lheh, jannoo ymmyd share jeu ayns çhymbyllaght er lheh, co-oardaghey coryssyn son lane oikyn ny sheshaghtyn, as ynsaghey obbree dy yannoo ymmyd jeu.




#Article 349: Argidys (112 words)


Ta argidys çheet er çhaglym dy eieyn as mooinjerys eddyr oc, bentyn rish ymmyd argid. Ayns y cheeayll lhean, t'eh çheet er reaghey as stiurey argid, as obbraghyn bentyn rish shen. Ny keayrtyn elley, t'eh çheet er bun-argid chooish ennagh, ny eeasaght son shalee ennagh.  Dy cadjin, t'eh bentyn da eddyr-obbraghey sleih as feme oc er argid son shaleeyn ennagh (myr sampleyr, sheshaghtyn-dellal as eer yn reiltys), as sleih as sproaig oc; ta commynyn eddyr-ghoaillagh garraghey as geeasaghey argid eddyr oc.  Myr shen, bee argid dy liooar son ny shaleeyn, as yiow ny kiarailee use er yn argid oc.  Ta lheid ny commynyn goaill stiagh thieyn-argid, colughtyn-dellal, colughtyn urryssagh as treishtyn argidagh.




#Article 350: Rolley coadyn çhellvane eddyr-ashoonagh (219 words)


Shoh rolley coadyn çhellvane ta meenit rere moylley E.164 jeh'n ITU-T.

Ta cummey earrooyn çhellvane ry hoi corys çhellvane goaill roie-earroo jeeley eddyr-ashoonagh, lheid as 00 ny 011, as ad jeelit roish coad ny çheerey choud's t'ou jeeley earroo çhellvane eddyr-ashoonagh. Dy cadjin, myr t'ayns y rolley shoh heese, ta ymmyrçh y roie-earroo shen cowrit rish y chowrey +.

Ta coadyn çheerey jannoo seose coad roie-earroo, as myr shen, foddee ad y reaghey myr billey:

Choud's ta possanaghey çheeroaylleeagh cadjin lesh ny cryssyn, ta ram lhimmaghyn ayn er cooishyn politickagh as shenndeeagh. Er yn oyr shen, ta ny meekeyderyn shoh heese nyn vaggyssaghtyn ynrican.

Ta coadyn ardjynagh currit liorish NANPA er ardjyn ayns America Hwoaie, as y corys shen cosoylagh rish un çheer. Ta ny coadyn shoh heese 'sy chummey +1-XXX taishbyney coad ardjynagh XXX çheusthie jeh cryss NANPA +1 — as nagh vel taishbyney coad çheerey er lheh.

Ta'n NANPA goaill stiagh:

Va coadyn daa-earrooagh livreit da çheeraghyn mooarey elley, lheid as y Reeriaght Unnaneysit as y Rank (as ad cooilleenee er ny h-earrooyn thieoil foddey), as va coadyn tree-earrooagh livreit da çheeraghyn beggey, lheid as yn Eeslynn; veih ny 1980-yn va dagh livreys ny choad tree-earrooagh gyn scansh er mooadyssyn ny çheeraghyn, ansherbee.

'Syn Antarctagh ta'n jeeley bunnit er moir-heer yn undin:

Buill elley gyn coad çhellvane:




#Article 351: Åland (137 words)


Ta ellanyn Åland (Soolynnish: Åland, Finnlynnish: Ahvenanmaa) nyn ellanragh 'sy Vooir Valtagh. T'ad nyn lhie ec entreilys gys Lhoob Bothnia as t'ad nyn ard reiragh, hene-reiltagh, as jee-villatit jeh Finnlynn, as she Soolynnish preeu-çhengey ny h-ellanyn. She yn ard sloo ayns Finnlynn t'ayndaue, as t'ad jannoo 0.5% jeh sleih-earroo Finnlynn as 0.49% jeh eaghtyr Finnlynn.

Ta ny h-ellanyn jeant seose jeh'n phreeu-ellan Fasta Åland (raad dy vel 90% jeh'n sleih nyn gummal) as ellanragh ta ny lhie da'n shiar as eh jeant seose jeh ny smoo na 6,500 skeryn as ellanyn. Ta Fasta Åland scarrit magh veih coose ny Soolynn lesh daeed kilometeryn jeh reamys marrey da'n sheear. 'Sy niar, ta ellanragh Åland begnagh sheeyney ry-cheilley lesh Mooir yn Ellanree. Cha nel agh un joarey thallooinit ec Åland as eh rish y Toolynn er sker neuchummaltit Märket.




#Article 352: Hopen (118 words)


Ta Hopen ny h-ellan ayns shiar yiass yn ellanree Svalbard (Norlynn). Va Hopen feddynit magh ayns 1613, liorish Thomas Marmaduke ass Hull foddee. Va ennym yn eear-lhong anney echey, yn Hopewell, currit urree echey.

Ta Undin Emshyraght Norlynn (Norges Meteorologiske Institut) jannoo ymmyd jeh stashoon emshyraght fo lane skimmee er yn ellan lesh fwirran kiare persoonyn. Er son lhiass y fwirran, ta tree cabbaneyn er yn ellan er-nyn-son.

Car y Nah Chaggey Dowanagh, chur y Luftwaffe fwirran emshyraght ayn fo chlea Obbraid Sizilien.

Ta shiartanse dy vaghouinyn baney ry-gheddyn ayns Hopen car y gheuree; harrish shen, ta'n ursus maritimus t'er geddyn ayns shoh nyn bossan anchasley rere gien-oaylleeaght ayns cosoylaght rish maghouinyn baney ta kianglt rish Mooir Barents.




#Article 353: Laue yn Çhelgeyr Mooar (122 words)


Ta Laue yn Çhelgeyr Vooar ny laue chaslagh jeh Raad Mooar Ree Gorree. Ta Corys ny Greiney as y Chruinney soit çheusthie j'ee. Ta ny h-enmyn y Laue Ynnydoil, y Spuir Ynnydoil as Spuir y Çhelgeyr Vooar currit urree chammah.

Hooar Laue yn Çhelgeyr Vooar yn ennym eck er oyr y niessid da ny rollageyn 'sy cho-hollys rollageagh y Shelgeyr Mooar. T'ee soit eddyr Laue yn Tideyr as Laue ny Quing, daa chione jeh kiare laueyn ayns Raad Mooar Ree Gorree. Çheusthie jeh Laue yn Çhelgeyr Vooar, ta corys ny greiney as y Chruinney nyn lhie faggys da rimmey sthie y Volgan Ynnydoil, mygeayrt 8000 parsecyn (26,000 sollys-vleeantyn veih cree ny h-ard-chruinnaght.

Ta ram nheeghyn Messier ry-akin ayns Laue yn Çhelgeyr Vooar:




#Article 354: Abbyrlhit Gothagh (181 words)


Yn abbyrlhit Gothagh, she abbyrlhit v’ayn as y Gothish screeuit liorish veih'n 4oo eash derrey’n 6oo eash. Va’n bun echey yn Abbyrlhit Greagagh , agh va cummaght er ec ny h-abbyrlhittyn Greagagh as Roonagh.

Haink y chooid smoo jeu jeh’n abbyrlhit Greagagh, agh va kuse jeu er ny chroo er lheh son dy haishbyney sheeanchoryssaghtys Gothagh: 𐌾 (j), 𐌿 (u; jeh’n abbyrlhit roonagh, s’cosoylagh), 𐍈 (ƕ), as 𐌵 (q; cha daink eh jeh Qoppa – cha nel shen agh yn earroo 90 𐍁 – she ceaghlee jeh 𐍀 p v’ayn).  Ta 𐌸 þ (gollrish Kyrillagh ef Ф) ass y Ghreagagh, agh jeh phi Φ ayns ynnyd jeh theta Θ, foddee.
Ta 𐍂 (r) as 𐍃 (s) ass Ladjyn, dy baghtal.  ‘syn aght cheddin, s’cosoylagh dy daink 𐍆 (f) jeh F Ladjyn, cha nel jeh digamma Ϝ Greagagh, er y fa dy vel eh ayns ynnyd phi ϕ ‘syn ‘traih abbyrlhittagh, cha nel ynnyd Ϝ.
Cha nel 𐍇 (x) ry-akin agh ayns enmyn ny focklyn er nyn eesaghey as chi ΧGreagagh oc: (xristus Creest, galiugaxristus ψευδόχριστος, zaxarias Zacharias, aivxaristia shibber yn çhiarn).




#Article 355: Abbyrlhit Romanagh (366 words)


Yn abbyrlhit Romanagh (ny keayrtyn, yn abbyrlhit Ladjynagh), she abbyrlhit t’ayn. V’eh jeant ass yn abbyrlhit Greagagh son dy screeu Ladjyn, liorish ny Romanee. She'n abbyrlhit Etruscagh v'ayn 'sy toshiaght, agh ren eh caghlaa dys y chummey jeianagh as cheau magh ad kuse dy lettyryn jeh. Beggan er veggan, ghow sleih toshiaght jannoo ymmyd jeh son dy screeu çhengaghyn Romanagh (sluight Ladjyn), Celtiagh, Germaanagh, Baltagh as Slavagh. Fy yerrey, haink dagh ooilley çhengey Oarpagh dy ve screeuit liorish, bunnys, liorish ymmodee lettyryn noa er nyn groo son ny çhengaghyn er lheh.

Liorish coloinaghys, hie yn abbyrlhit er skeaylley harrish y teihll. Ghow ad toshiaght cur lettyryn Romanagh er çhengaghyn gyn abbyrlhit, chammah’s cur yn abbyrlhit Ladjyn ayns ynnyd jeh abbyrlhittyn dooghyssagh. Ta çhengoayllee foast cliaghtey jannoo ymmyd jeh’n abbyrlhit Ladjyn tra vees ad cummey corys screeuee noa son çhengey gyn y lheid.
Dy mennick, t’ad cur abbyrlhit Romanagh er coryssyn screeuee jeant assyn, eer mannagh vel ad rere’n abbyrlhit shoh dy jeeragh. Myr sampleyr, ta lettyryn ‘syn abbyrlhit Norlannagh nagh row ‘syn abbyrlhit Romanagh tradishoonagh.

Va 21 lettyr ec y shenn abbyrlhit Ladjynagh, er nyn ngoaill ass yn abbyrlhit Greagagh 'sy toshiaght.

'sy 3oo eash, s'cosoylagh, scryss ad magh shenn Z (gyn ymmyd ayns Ladjyn hene) as hug ad stiagh G 'syn ynnyd echey. Ny s'anmey, roish daue geddyn barriaght er ny Shenn Ghreagee, ghow ad stiagh Y as Z son focklyn eeassit ass y Ghreagish.

Haink cummey er lheh y ve ec dagh çhengey va screeut ayn. Rish bleeantyn as keeadyn, haink kuse dy lettyryn elley stiagh ayns dagh cummey, bentyn rish ny çhengaghyn va jannoo ymmyd jeh.

Ta cummey coardit eddyr-ashoonagh jeh'n abbyrlhit ayn: yn Abbyrlhit Romanagh Bunneydagh Jeianagh. Ta kuse dy abbyrlhittyn cosoylagh rish, as fir elley cosoylagh rish er lhimmey jeusyn jannoo ymmyd jeh scarreydee.

Abbyrlhittyn ta cosoylagh rish:

Abbyrlhittyn ta cosoylagh rish as scarreydee oc:

Yn abbyrlhit Romanagh as ymmyd jeant jeh son dy screeu 'sy Ghaelg, t'eh anchasley rish yn abbyrlhit tradishoonagh. Ta shiartanse dy lettyryn noa echey, as lettyryn tradishoonagh nagh vel echey.

Chammah’s shen, ta X as Z ry-akin ny keayrtyn, ayns enmyn jeianagh. Son y chooid smoo, t’ad caghlaa dys lettraghey Gaelgagh; myr sampleyr, ”” dys “sheabrey”.




#Article 356: Çhengaghyn Oogragh (101 words)


Ta ny çhengaghyn Oogragh nyn manglane çhengaghyn jeh'n chynney Finn-Oogragh. Ta'n fockle Oogragh çheet ass y fockle Yugra.

Ta'n banglane goaill tree çhengaghyn stiagh 'syn earroo: Ungaarish (Magyar), as ny çhengaghyn Ob-Oogragh, Khanty (Ostyak) as Mansi (Vogul). Va'n çhengey Phroto-Oogragh chadjin oc loayrit veih jerrey yn 3-oo milley bleeaney RC derrey'n chied lieh jeh'n 1-d villey bleeaney RC, 'sy Çhibbeyr Heear, as çheu hiar veih Sleityn ny h-Ooral.

Sambylyn veih Mansi

ēl(a) - 'er oaie, ersooyl'

χot - 'troa magh veih red erbee as anchaslyssyn beggey jeh geyridyn obbraghey'

Sambylyn veih'n Ungaarish

el - 'er oaie, ersooyl'

ki - 'magh (veih)'




#Article 357: Langues d'Oïl (144 words)


Ta Langues d'oïl ny enmys çhengoaylleeagh ny shendeeagh ta currit er ny çhengaghyn Goalagh-Romanagh as ad çheet magh as thallooyn twoaie Ghoal Raueagh, as ee jannoo y Rank hwoaie, ayrn ny Belg, as Ellanyn Vooir Eeaght. Jiu, ansherbee, ta'n Rangish Chadjinit (ee hene ny çhengey oïl myrgeddin) currit stiagh ayns nyn ynnyd myr çhengey oikoil as ard-chionyssagh ayns ny thallooyn shen, faagail Ellanyn Vooir Eeaght magh, raad dy vel Baarle ny preeu-hengey.

Ta çhengoayllee noa-emshyragh rheynn ny çhengaghyn Romanagh ta loayrit 'sy Rank (y Rank vean-eashagh er lheh) ayns tree fo-phossanyn çheeroaylleeagh: t'ad Langue d'oïl as Langue d'oc y daa fo-phossan smoo; ta'n treeoo possan, Franco-Provençal, tastit myr çhengey hradishoonagh eddyr y daa phossan elley.

Ta ny çhengaghyn Oïl 'sy rheam veih'n Velg harrish twoaie as mean ny Frank as Ellanyn Vooir Eeaght jannoo sheeynag abbyrtagh. Ta'n rolley gow ayndaghey shendeeagh stiagh 'syn earroo:




#Article 358: Livonish (292 words)


Ta Livonish ( ny ) nane jeh ny çhengaghyn Finnagh 'sy chynney çhengey Ooralagh. T'ee ny çhengey lieh-vio va loayrit gys nish ec mygeayrt 35 loayreyderyn, as 10 jeu nyn loayreyderyn flaaoil. Ta faggys-vooinjerys eddyr ee as yn Estoinish. She Livonia (Līvõmō) thalloo dooie ny Livonee, as t'ee ny lhie 'sy Latvey, ayns twoaie y lhieh-innys Kurzeme. Ta Livonee chynneeagh ennagh gynsee yn çhengey as ad jannoo eiyrtys yn çhengey y aavioghey, agh er yn oyr dy vel ny Livonee nyn mynlught, cha nel ram caayn ayn dys ymmyd y yannoo lesh y Livonish. Er y phabyr-naight Estoinagh, Eesti Päevaleht, hooar y loayreyder dooghyssagh jerrinagh, Viktor Berthold, baase er 28 Toshiaght Arree 2009. Myr nah çhengey, ta mygeayrt 20 loayreyderyn ny Livonish ayn.

Ta 8 breeocklyn 'sy Livonish:

Foddee dy vel dagh breeockle liauyr ny giare. Ta breeocklyn giare screeuit myr ta soilshit magh 'sy taabyl; ta breeocklyn liauyr screeuit lesh macron (¯) erskyn shen çheu heose jeh'n lettyr, myr sampleyr,  = . Ta cronnalys er corys breeocklagh ny Livonish er son shellooderys stød, cosoylagh rish y Danvargish. Myr t'ayns çhengaghyn elley lesh y tro shen, t'eh er credjal dy vel y yindys shen ny lorg blass ardjey ny s'leah.

Ta 23 corocklyn 'sy Livonish:

Ta  çheet dy ve  roish  ny .

Ta'n abbyrlhit Livonagh ny chrosh-sheelragh ta mestey cairscreeu Latvagh as Estoinagh.

A/a, Ā/ā, Ä/ä, , B/b, D/d, , E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, , , Õ/õ, , P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, , U/u, Ū/ū, V/v, Z/z, Ž/ž

'Sy 19oo eash, va 2,000 Livonisheyryn ayn; ayns 1852, cha row agh 2,394 Livonisheyryn faagit (Ariste 1981: 78). Chur ram taghyrtyn shendeeagh lesh baase çhengagh ny Livonish:

Mustā plagā valsõ




#Article 359: Anemoi (126 words)


Ayns feayn-skealleydaght Ghreagagh, va'n fockle Anemoi (ayns Greagish, Ἄνεμοι — geayaghyn) currit er jeeghyn ny geayee as va ny kiare ardjyn currit daue.

She Zephyrus, ny Zephyr (Greagish: Ζέφυρος, Zéphuros), Favonius ayns Ladjyn, jee Greagagh ny geayee neear. Va Zephyrus er enney myr y gheay smoo mial, as v'eh er enney chammah myr y gheay ta gymmyrkey mess, as çhaghter yn arree. T'eh er credjal dy row cummal echey ayns ooig ayns Trakia.

Ta coontys ayn dy row shiartanse dy vraane sheshey echey ayns skeealyn anchasley. T'ad gra dy row eh ny heshey da'n çhuyr echey Iris, ben jee ny goal twoaie. Ghow eh shuyr elley, y ven jee Chloris, ersooyl echey as hug eh jee çhiarnys ny blaaghyn. Lesh Chloris, va Karpos (mess) gientit echey.




#Article 360: Mandarin Chadjinit (162 words)


She cummey oikoil Gheynphobblaght ny Sheen jeh Sheenish Vandarin ee Mandarin Chadjinit.  T'ee rere abbyrt Mandarin Beijing.  Ta ymmodee enmyn eck:

Shoh corocklyn Vandarin Chadjinit, ayns y vlass Beijing, rere Lee  Zee (2003)

Shoh breeocklyn y vlass Beijing.

Cha nel /o/ ny /e/ ry-chlashtyn agh ayns daaghooaghtyn.

Ayns y corys tradishoonagh Sheenagh, cha nel focklyn goll er eddyrscarrey dys corockle as breeockle ayns yn aght cheddin as çhengaghyn yn Europey.  Ayns ynnyd jeh shen, t'ad eddyrscarrey ad ayns soiagh-er (声母, shēngmǔ, moir y heean) as drane  (韵母, yùnmǔ, drane y heean).  Ta dagh shillab jeant jeh soiagh-er ec y toshiaght as drane ny lurg (ga dy vel soiagh-er follym ny keayrtyn, dy ghra myr shen, veg).  Ny yei shen, ta sheeanyn ny çhengey ry-eddyrscarrey dys corockle as breeockle son sheeanaghtys.

Ta moir ny sheean ec toshiaght hillab.

Ta drane ny sheean ec jerrey hillab.  T'ad jeant jeh un vreeockle ny ny smoo, as ny keayrtyn, ta corockle stronnagh ec jerrey y çhillab.




#Article 361: Yn Vooir Valtagh (120 words)


Ta'n Vooir Valtagh ny mooir antraieagh ta ny lhie 'syn Oarpey Hwoaie, veih 53° Hwoaie dys 66° Hwoaie er dowan-lheead as veih 20° Hiar dys 26° Hiar er dowan-liurid. T'ee caglit liorish Lieh-innys Loghlin, yn Oarpey vooarheeragh, as ellanyn ny Danvarg. T'ee teaumey stiagh dys y Kattegat trooid yn Øresund, y Chryss Vooar as y Chryss Veg. Ta'n Kattegat sheeyney magh trooid y Skagerrak dys Mooir Hostyn as y Cheayn Sheear. Ta'n Vooir Valtagh kianglt dy ellynagh rish y Vooir Vane liorish Ammyr ny Mooir Bane as jeeragh rish Mooir Hostyn liorish Ammyr Chiel. Ta'n vooir caglit er y çheu hwoaie liorish Lhoob Bothnia, er y çheu hiar hwoaie liorish Lhoob Finnlynn, as er y çheu hiar liorish Lhoob Rīga.




#Article 362: Espoo (113 words)


Ta Espoo (Soolynnish: Esbo) ny balley as ny baljaght ayns Finnlynn. T'ee ny nah valley smoo ayns Finnlynn rere earroo yn phobble lesh mygeayrt 240,000 cummaltee aynjee. T'ee ny cooid jeh Ard Moirvaljagh Helsinki myrane lesh Helsinki, Vantaa as Kauniainen. Ta'n valjaght çhemmit liorish Nurmijärvi as Vihti 'sy twoaie as liorish Kirkkonummi 'sy neear. Ta'n pairk ashoonagh Nuuksio ny lhie ayns sheear hwoaie Espoo.

Ta Ollooscoill Çhaghnoaylleeaght Helsinki soit ayns Otaniemi, Espoo, myrane lesh co-phobble oaylleeagh ta goaill stiagh ram colughtyn toshee as sheshaghtyn lheid as Valtion teknillinen tutkimuskeskus - Laare Ronsaghey Çhaghnoaylleeagh Finnlynn. Ta kione-cherroo yn cholught Nokia soit ayns Keilaniemi, Espoo, myrane lesh colughtyn ard-çhaghnoaylleagh elley lheid as KONE as Fortum.




#Article 363: Çhengaghyn Min (122 words)


She aarheynn vooar jeh ny çhengaghyn Sheenagh eh Min (, Mandarin: Mǐnyǔ; Min POJ:  Bân gú; Min BUC: Mìng ngṳ̄).  Ta'n chooid smoo jeh loayreyderyn cummal ayns Deynphobblaght ny Sheen, 'sy vooar-rheynnyn Fujian, Guangdong, Hainan, Zhejiang, Zhoushan.  Ta fir elley cummal ayns ellyn ny Taiwaan.

Ta rheam lheead ec Min; son y chooid smoo, t'ee goll er aarheynn ayns queig dys nuy çhengaghyn.  Ta ny fir smoo cadjin Min Bei, Min Nan, Min Dong, Min Zhong as Min Puxian.  Ny keayrtyn, t'ad eddyrscarrey Shaojiang veih Min Bei, as aarheynn Min Nan ayns Hainanish, Leizhou, Teochew as Hokkien.

Ta Min jannoo ymmyd jeh Hànzì myr corys screeuee.  Ta tree coryssyn Romanaghey eck: Pe'h-ōe-jī son Hokkien, Bàng-uâ-cê son Min Dong, as Pêh-uē-jī son Teochew.




#Article 364: Beiyn Nerin (986 words)


Cha nel agh 26 sheeintee thallooin dooghyssagh ayns Nerin, er yn oyr dy row ee currit lioreeish hene veih'n Oarpey vooarheeragh liorish ardjid irree ny marrey lurg ny h-Eash Rioee Meançheeragh. Ta dooieyn ennagh, lheid as y shynnagh ruy, yn arkan sonney Oarpagh, yn assag, y dooarchoo, y thollag 'aiyr as y broc nyn nooieyn lhieenar, agh ta dooieyn elley, lheid as y mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as assag ny miljyn, nyn nooieyn goaney ta ry akin ayns pairkyn ashoonagh as thallooyn freaylt ennagh ynrican er feie yn ellan. Haghyr er dooieyn va currit stiagh dy ve jeant dooie, m.s. y chonning Oarpagh, y fiorag ghlass heear as y roddan dhone. Erskyn shen, ta shiaght dooieyn jeh'n chraitnag ry gheddyn ayns Nerin chammah.

Ta dooieyn Yernagh marroo goaill stiagh lheid as y Feeaih Mooar Yernagh, yn awk vooar, y beaver Oarpagh, y purr, y maghouin dhone as y kayt oaldey. Va'n moddey oaldey jerrinagh marrooit liorish John Watson ass Coontae Cheatharlach ayns 1786.

Cha nel aarnieuyn ayns Nerin as ta skeealyn gra dy cheau Noo Perick ad magh ass y çheer, as cha nel agh un pheisht ghooghyssagh 'sy çheer, y jialgheer bio-vreyagh.

Ta tree daa-veaghee ry-gheddyn, y rannag , yn eairkag chadjin as y beayf bollan dhoa. Ta feyshtyn ayn er bun y rannag as er e ghooghyssaght. Ta skeealyn shendeeagh ayn as ad gra dy haink y rannag stiagh gys Nerin 'sy 18oo eash. Cha nel y beayf bollan dhoa ry-gheddyn agh ayns buill ynnydoil er lheh ayns Coontae Cherree as Corkee heear.

Ta coontys er mygeayrt 400 dooieyn jeh ushagyn ayns Nerin. Ta mooarane jeh ny dooieyn shen nyn nooieyn arraghee. Ta ushagyn Arctagh ayn, ta çheet gys Nerin 'sy tourey, as ushagyn lheid as y gollan geayee soailt, ta çheet ass yn Affrick 'sy tourey ry hoi sheeylraghey. Ta mooarane jeh ny h-ushagyn nyn ushagyn arraghee, as ta ushagyn ta nyn gummaltee chadjin 'sy Vretyn Vooar as 'syn Oarpey vooarheeragh nyn ushagyn neuchadjin, lheid as y hullad ghoan, y kione doo, y scolteyder croiyn as dagh dooie snoggeyder. T'ad ushagyn nagh vel jurnaaghey harrish foddeeaghtyn mooarey as foddee nagh vel ad ayns Nerin er oyr lhehlys leah Nerin as emshir vog 'sy çheer ta lhiggey da sheeylraghey leah as reihys oayllyn share as eh cur da cummaltee vondeish harrish keayrtee.
 
Faagail magh dy vel ny sloo dooieyn sheelree ayns Nerin na ta 'sy Vretyn Vooar as yn Oarpey Vooarheeragh, ta earrooyn ladoosagh jeh dooieyn quoi ta tuittym ayns buill elley, lheid as kirree varrey, y gant eairkagh, y caaig as yn eean raip. Ta fo-ghooieyn Yernagh ec kiare dooieyn. T'ad goaill stiagh Parus ater hibernicus, y lhon ushtey , Cinclus cinclus hibernicus, y screeaghag cheylley, Garrulus glandarius hibernicus as y kellagh ruy, Lagopus lagopus hibernicus.

Ta'n drean, y spittag yiarg, y lhondoo as ushag y chloau ny dooieyn smoo lheeadagh, as ad ry-gheddyn ayns 90% eaghtyr ny çheerey. Ta'n trogh, y trutlag as y drean ny dooieyn smoo lhieenar.
Car ny bleeantyn eddyr 1997 as 2007, va bishaghey ny shickyraghey ayns earrooyn ny calmaneyn, ny filleeyn, ny corkanyn as ny pompeeyn ry-akin (haghyr tuittym mooar car ny 1970yn). Ta tuittym ayns earrooyn ny stannairyn ruy, ny gollanyn mooarey cadjin as ny cloiaghyn ry-akin as eh kyndagh rish caghlaaghyn ayns cliaghtaghyn eirinagh lheid as ymmyd bishit jeh marrooderyn paitt as toarrey. Ta caghlaa speyr goaill paart ayn chammah.

Ta mooarane dy veiyn etlagh marrey ayns Nerin, lesh ram coloinyn ushagyn marrey skeaylt magh er feie yn choose lheid as ad er ny h-ellanyn Na Sailtí, Sceilig Mhichíl as Oileáin Chóplainn. Ta urlaghyn buigh ry-akin nish ny yei aa-osley lurg jeihaghtyn baaish (Claare Aa-osley yn Urley Vuigh ayns Coontae Ghoon ny Ghoal). Ta eiyrtys freayltys elley ry gheddyn ayns stiureydys oayll ry hoi bishaghey y Phalaropus lobatus.

T'eh oolit dy vel mygeayrt 12000 dooieyn beishteigyn ayns Nerin (1400 jeu nyn lhemeenyn, 33 dooieyn jeh snaidyn mooarey as 34 dooieyn jeh follicanyn. Ta mie dy liooar ayn nagh vel feddynit magh foast. Ta tree listyn-shickyree jeh beiyn beishteigyn Yernagh soilshit magh-Coleoptera,Lepidoptera  as Diptera  Ta 378 doieyn jeh doo-oalleeyn 
Ta screeuaght er neu-vertebree hallooin Yernagh elley ry-gheddyn ec  gymmydey focklyn ogheragh. Ta'n ynnyd-eggey jeianit dy mennick agh ta barnaghyn foast ayn.

Ta dooieyn dooghyssagh Yernagh scanshoil goaill stiagh y gob doo pearl awiney, y doo-oallee chlag thummee, y follican breck cullee, shilleeid Cherree as y gimmagh voirrey awiney.

Ta 375 dooieyn jeh eeastyn ayns ushtaghyn slystagh Nerin as 40 dooieyn jeh eeastyn awiney ayns ny h-awinyn as ny loghyn. Ta ram sheeintee ushtagh ayn myrgeddin, lheid as y doraid vooar-hronnagh, y pherkyn vooar as y pherkyn chadjin. Ta turtylyn marrey ry-akin dy mennick magh veih coose sheear ny çheerey, as ta'n coo marrey (Odobenus rosmarus (L.)) ry-gheddyn mygeayrt yn ellan chammah. Ta ny h-ushtaghyn sonderagh fynnyr mygeayrt Nerin goaill stiagh ymmodee dy neu-vertebree varrey

Ta 24 dooieyn jeh whaylyn as queigg dooieyn jeh turtylyn marrey recortyssit ayns ny h-ushtaghyn Yernagh.

Ta'n Strah Harvaalagh Phorcupine, quoi ta 4,774 m er diunud, ny lhie er yn oirr vooarheeragh heear yiass veih Nerin. Ta ram eeastyn marrey mooar cummal ayn as va'n ard ronsit magh ayns souraghyn ny bleeantyn 1868 as 1869 liorish turrys-contoyrtys y H.M.S. Porcupine fo stiurey ec Charles Wyville Thomson. Ta eeastyn ladoosagh elley goaill stiagh eeastyn lheid as y sharkagh greiney, yn eeast greiney marrey, yn astan varrey, y caillagh varrey, y bochilley skeddan mooar-hooillagh, y chiark varrey as y shynnagh marrey cadjin.

Ayns studeyrys er beiyn marrey 'sy Vooir Cheltiagh va bunnit er 61 ghreim traalagh, v'ad y dragan traie cadjin as y vwatlag-maaigagh Pagurus prideaux ny dooieyn smoo ooilley-laaragh.

T'ad ny preeu thieyn tashtee ry hoi baagh-oaylleeaght ayns Nerin na Thie Tashtee Tushtey Najoor Ghivlyn as Thie Tashtee Ulley ayns Beeal Feirshtey. Ta çhaglymyn beggey ry-gheddyn ayns ollooscoillyn Nerin.

'Sy vlein 2000, chur oaylleeyn ayns Nerin claare er bun fo'n ennym Ag-Biota as ee bentyn rish lhiggey yn eirinys noa-emshyragh er bea-neuchaslid.




#Article 365: Hànzì (240 words)


She possan dy chowraghyn screeu fockle eh Hànzì, haink rish 'sy Çheen ayns yn Eash Ooha, myr Screeuyn craueyn oracle.  Ga dy vel ny cowraghyn er gaghlaa rish ny keeadyn, ta'n corys hene er varraghtyn.  Chammah's ymmyd 'sy Çheen, skeeayll ny cowraghyn dys çheeraghyn elley.  Foddee yn ennym Hànzì çheet er cowraghyn ymmodee eashyn ny Sheen, as ny keayrtyn, er Hànzì ayns çhengaghyn elley; agh dy mennick, t'eh çheet er screeuyn jeianagh ny Sheen (tradishoonagh ny aashagh).

Ta'n chooid smoo jeh çhengaghyn Sheenagh goll er screeu liorish Hànzì (ga dy vel coryssyn elley ec fir jeu, myr sampleyr, Pe'h-ōe-jī son Min Nan).

Bentyn rish Sheenish, t'ad rheynn Hànzì ayns eashyn rere cummey ny cowraghyn:

Ta Kanji Shapaanagh jeh sliught Hànzì.  Ta ymmyd jeant jeu mastey ymmodee coryssyn screeuee elley (Hiragana, Katakana as ny keayrtyn, rōmaji).

Shoh sampleyr jeh kione-linney pabyr naight (ass Asahi Shimbun er 19 Averil, 2004) as eshyn jannoo ymmyd jeh'n chiare coryssyn: : kanji (jiarg), hiragana (gorrym), katakana (geayney), as yn Abbyrlhit Romanagh as earrooyn Arabagh (doo):

Ta Hanja Koreeish jeh sliught Hànzì.

'Sy Vietnam, v'ad cliaghtey jannoo daa ymmyd jeh.  V'ad screeu obbraghyn ard-scollairagh ayns Sheenish Chlassicagh liorish Hán tự (yn ennym v'oc er Hànzì), as lettyraght Vietnamish ayns Chữ Nôm (corys jeant liorish Hànzì as cowraghyn gollrish Hànzì).  Rish reill ny Frank, haink quốc ngữ y ve ny screeyn oikoil ayns 1910, as rish mean y 20oo eash va dagh ooilley red screeut liorish, faggys.




#Article 366: Brattagh Nerin (252 words)


She brattagh ashoonagh Nerin eh brattagh Nerin (, Y Brattagh Ashoonagh dy lettyragh), as she brattagh ny shenn-steatyn, Seyr Steat Nerin as kied Phobblaght Nerin eh. Ta'n ennym treeghaagh currit er as eh ny treeghaagh pontreilagh ta jeant seose jeh ny daaghyn eayney (ec y heise), bane, as oranje-vuigh. Ta'n lhiurid echey daa cheayrt ny smoo na'n lheead echey. Ta'n eayney shassoo seose son y tradishoon Gaelgagh choud's ta'n oranje-vuigh shassoo seose son cooidjeyderyn Illiam ass Orange. Ta'n bane 'sy çheshvean shassoo seose son shee eddyr ny h-Eaynaghyn as ny h-Oranjeyn.

Va'n brattagh currit stiagh gys Nerin son y chied cheayrt liorish Thomas Francis Meagher ayns 1848, agh cha row eh ry-akin derrey Irree magh ny Caisht ayns 1916, tra v'eh troggit harrish Ard-oik y Phost ayns Divlyn, myrane lesh brattagh eayney lesh ny Irish Republic screeuit er. Haghyr er y vrattagh dy ve coontit myr y brattagh ashoonagh ec y traa shen. Mac meoir Phurt Largey, Thomas Meagher, Jr., va ruggit ayns Thalloo yn Eeast as Labrador, v'ayns Meagher, as va'n brattagh echey cur ardsmooinaght da treeghaagh Halloo yn Eeast as eh hene bunnit ayns 1843.

Va'n brattagh doltit ayns 1919 liorish y chied Phobblaght Yernagh car caggey ny seyrsnys, as ny yei shen liorish Seyr Steat Nerin (1922–1937). Hooar y brattagh staydys bunraghtoil fo Bunraght Nerin 'sy vlein 1937. Ta'n brattagh coontit myr brattagh ashoonagh yn ellan er feie liorish ashooneyderyn. Lesh shen t'eh croghit (dy arganagh dy mennick) liorish ram ashooneyderyn ayns Nerin Hwoaie as liorish Commyn Roortaghys Gaeil




#Article 367: Brattagh Vannin (121 words)


Ta brattagh Ellan Vannin taishbyney tree cassyn ayns çheshvean brattagh jiarg. Ta ny tree cassyn kianglt ec y shleayst as lhoobit ec y ghlioon. Ry hoi jeeraghey ny mairyn coshey myr y clag er daa çheu y vrattagh, ta cowrey daa-çheuagh ymmydit.

Ta brattagh Vannin bunnit er cowrey cleinney y Ree Loghlinagh jerrinagh jeh Mannin, Magnus III. Ta lhieggan ceaghlit jeh'n chowrey cleinney shoh ymmydyt ec sluightee Vagnus ayns Norlynn, y lught thie Skanke.

Ta bun ny tree cassyn ry-akin ayns cowrey greiney ny Celtiee leah. Va'n cowrey shen ymmydit ec ram ard-veenidyn shendeeagh elley goaill ny Mykenae as ny Lykiae. Ta'n brattagh cosoylagh rish brattagh ny Shissyl.

Ta mergey jiarg lesh ny tree cassyn 'sy lheijey ymmydit myr mergey theayagh.




#Article 368: Duraish (109 words)


She çhengey çhengaghyn Tibetagh-Burmagh ee Duraish, as ish ayns gaue trome.  T'ee goll er loayrt ayns Gandaki ayns Nepaal, agh ta'n chooid smoo jeh'n sleih Dura er ngoaill toshiaght loayrt Nepaalish.  Rere coontaghyn-phobble, ta eddyr 3 396 as 5 676 jeu; ta kuse jeu goaill padjeryn ayns Duraish foast.  Ta'n Shalee Çhengaghyn Himalayagh jannoo recortyssyn er Duraish, as ta mysh 1 500 focklyn as 250 raaghyn oc.  Loayreyder s'jerree ny çhengey, she Soma Devi Dura ee, as ish ruggit ayns 1926 vlein dy eash.

Cha nel oardaghey baghtal ec Duraish.  V'ad cliaghtey cur ee ayns y phossan Bodagh Sheear, agh rere obbyr jeianagh, ta banglane e hene eck: Magaragh.




#Article 369: Kusundaish (183 words)


She çhengey lomarcan ee Kusundaish.  T'ee goll er loayrt ayns Gandaki ayns Nepaal.  Cha nel agh beggan dy loayreyder er mayrn, er coontey poosey marish eggyssyn elley as çhengaghyn elley oc, as coayl thalloo eggyssagh ny vun shen.  Va’n eggys Kusunda nyn shelgeyryn, as liorish jee-cheyllaghey, cha nod ad farraghtyn y shenn aght baghee.

Rish traa liauyr, cha row monney fys ec çhengoayllee mychione y çhengey.  Hug kuse jeu ish ‘sy phossan Chepang, ayns ny çhengaghyn Tibetagh-Burmagh, rere çhengaghyn elley ‘syn ard.  V’ad credjal dy row y çhengey marroo as cha nod ad goaill ny smoo fys myekione (ta Ethnologue cur çhengey marroo urree).  

Ayns 2004, liorish obbyr dy chooney mynlughtyn dooghyssagh, hooar ad loayreyder, as enney eck er daa loayreyder elley.  T'ad credjal nagh vel ny smoo na hoght sleih Kusunda er mayrn as Kusundaish oc; ny sloo, foddee.   Rere y fys noa, s'cosoylagh dy nee çhengey lomarcan t'ayn, as ish ny çhengey dooghyssagh 'syn ard roish my daink sleih as çhengaghyn Tibetagh-Burmagh ny Ind-Ayreeanagh oc.  S'cosoylagh dy row fir elley goll er loayrt, agh cha nel agh Kusundaish er mayrn jiu.




#Article 370: Hiragana (293 words)


She corys screeuee Shapaanagh eh Hiragana.  She sheelaght t'ayn.  T'eh co-veaghey marish katakana as kanji.  Ta ymmyd jeant jeh son dy screeu focklyn nagh vel kanji oc, ny mannagh vel fys er y kanji ec y screeudeyr ny ny lhaihderyn, ny my vees kanji ro-formoil.  Ta yn-filley breearyn as marenmyn screeut ayns hiragana myrgeddin.  Ny keayrtyn, t'ad jannoo ymmyd jeh hiragana son dy chowraghey magh fockley magh kanji (shen furigana).
Ta bun y chorys possan dy chowraghyn bunneydagh (gojūon) as adsyn ry-chaghlaa ayns ymmodee aghtyn, liorish cowraghyn beg.  Liorish cur stiagh cowrey dakuten (゛) foddee oo jannoo corockle cronnaneagh jeh corockle neu-chronnaneagh; /k/ → /g/, /t/ → /d/ as y lheid.  Ta cowrey handakuten (゜) jannoo /p/ jeh /h/ ec toshiaght y hiragana.  Ta cummey beg jeh ya, yu ny yo (ゃ, ゅ ny ょ - yōon), ayns hiragana as i ec y jerrey, caghlaa y breeockle /i/ dys cleaoilaghey.  Ta tsu beg (っ), as ad cur sokuon er, cowraghey magh corockle cubbylagh.  T'eh ry-akin roish screebee as stadjyn.

Ta'n taabyl shoh taishbyney hiragana marish y romanaghey Hepburn oc as fockley magh ASE.  Ta Hiragana as dakuten ny handakuten oc fo ny kana gojūon nyn v'egooish.  Adsyn t'ass ymmyd, t'ad ayns jiarg.

Ny jean covestey ny cochianglyn にゃ, にゅ, as にょ marish ny straihyn んや, んゆ, as んよ.  Ta ny kied 'ir, jeant lesh に as kana beg y, cowraghey un mora.  Ta ny nah 'ir , jeant lesh ん as kana mooar y, cowraghey daa vora er lheh.  Ta shen ry-akin ayns jeesyn sloo myr  ka-nyu-u, cochiangley, as かんゆう ka-n-yu-u, greinnaghey, as adsyn ry-eddyrscarrey dy baghtal ayns glare, ga dy vel y daa jeu screeut myr kanyu ayns coryssyn romanaghey ennagh.  Rere romanaghey Hepburn, ta cammag heose eddyrscarrey ad: kanyū and kan'yū.




#Article 371: Yakthungish (172 words)


She çhengey Tibetagh-Burmagh ee Yakthungish (Yakthung Pan; ta sleih joarree cur Limbu urree).  T'ee goll er loayrt ayns Nepaal as yn Injey ec y sleih Yakthung.  Ta queig abbyrtyn eck: Panthare, Phedape, Chatthare as Tambar Khole. She Panthare eh yn abbyrt cadjinit, agh ta Phedape ec y theay son y chooid smoo.  Ta Yakthungish mastey çhengaghyn smoo Nepaal, Sikkim as in Injey Hwoaie.

 
Ta corys screeuee ee hene ec Yakthungish, ass bun Devanagiri as corys screeuee Tibetagh.  She abugida t'ayn.  Ta ny smoo Yakthungee lettyragh ayns Nepaalish na Yakthungish, as myr shen, ta cloughyn Yakthungish daa-hengagh marish lhieggan Nepaalish dy cadjin.

Shoh tasht myn-heeanagh Yakthungish, rere George van Driem.

Ta Yakthungish geddyraghey bleaystee ayns kiare rere ennalaghey as cronnaneaght: ennalit gyn cronnane, gyn cronnane, cronnaneagh as cronnaneagh ennalit.  Cha nel y wheiggoo horçh ry-chlashtyn agh ayns focklyn joarree.  Ayns y taabyl heese, cha nel myn-heeanyn ayns eddyraishnee ry-chlashtyn agh ayns focklyn joarree.  Er lesh van Dries nagh nee myn-heeanyn dooghyssagh t'ayn, agh fir eeassit.

Ta'n font Code2000 lhiggey dhyt taishbyney cowraghyn Yakthungish.




#Article 372: Cúil Mhuine (110 words)


Ta Cúil Mhuine (Yernish son Cooill Hammag; ) ny valley ayns Coontae Shliggee, Nerin.

Ta Cúil Mhuine ny lhie magh ass ny raaidyn N4 (Divlyn dys Shliggagh) as N17 (Shliggagh dys Galliu), as eh shaghnit liorish ny raaidyn shen ayns 1992 (yn N17) as ayns 1998 (yn N4). Va'n balley ny chree son traenyn, as tree stashoon traenagh ayn rieau. Myrane lesh yn un stashoon ta faagit - stashoon traenagh Chúil Mhuine, va foshlit er 3 Nollick 1862, er y raad yiarn veih Shliggagh dys Divlyn - va stashoon er y raad yiarn dys Clár Chlainne Mhuiris (y Bollagh Raad Yiarn Sheear) as er y raad yiarn dys Inis Ceithleann.




#Article 373: Enmys mynphlanaidyn (133 words)


Ta enmyssyn mynphlanaidyn formoil nyn gochianglyn earroo-ennymagh ta stiurit ec Laare ny Mynphlanaidyn, crouw jeh'n Unnaneys Rollageydys Eddyr-Ashoonagh. T'ad ymmydit da planaidyn crivassanagh as corpaneyn beggey ayns Corys ny Greiney lheid as roltagee, agh cha nel eh goaill comaidyn stiagh. T'ad currit er corpane tra ta'n cruinlagh echey shickyrit, as cha nel ad kianglt rish enmyssyn shallidagh, quoi ta currit er corpane tra t'eh feddynit magh.

Ta daa veer ayns enmys formoil na:

She yn co-ordrail na (earroo) Ennym, myr sampleyr (90377) Sedna ny . Ta ny h-eddyraishnyssyn lhiggit seose dy mennick nish, myr t'ayns 90377 Sedna, rere tosheeaght y rollageyder ny yn jurnyl. Ayns cliaghtey, ansherb:ee, ta'n earroo ny entreil catalogeagh da corpane ta mie er enney, as ta'n ennym ny yn enmys shallidagh ymmydit ayns ynnyd yn enmys formoil: Sedna, .




#Article 374: Katakana (341 words)


She corys screeuee Shapaanagh eh .  She sheelaght t'ayn.  T'eh co-veaghey marish hiragana as kanji.  Ta ymmyd jeant jeh son dy screeu focklyn joarree; myr sampleyr,  .  Ta ymmyd jeant jeh elley er son arrish-ockleeaght; son enmyn oaylleeagh; as son dy chur trimmid er fockle.  Ny keayrtyn, t'ad ry-akin my vees karracteyr loayrt ayns çhengey ny h-abbyrt joarree, ny my vees eh doillee lhaih kanji ennagh.  Myr sampleyr, ayns   (crackan-oaylleeaght), t'ad gra dy vel eh doillee lhaih y nah chanji, .  Myr shen, dy mennick, t'ad screeu  myr  ny , as shen mestey kanji as katakana.

Ny keayrtyn, t'ad aascreeu raaghyn joarree as boayl ny eddyr-phonk () eddyr ny focklyn.  Tra t'ad credjal dy bee enney ec y lhaihder er ny focklyn gairaigo shoh, cha vees ad shen y yannoo.  Myr sampleyr, 'sy raa コンピュータゲーム konpyūta gēmu (gamman co-earrooder) ta daa gairaigo mie er enney, as myr shen cha nel eddyr-phonk eddyr oc. 

Ta cairscreeu chatakana beggan anchasley rish cairscreeu hiragana.  Ta hiragana cowraghey breeockle liauyr liorish daa chana, agh ta katakana jannoo ymmyd jeh cowrey lheanaghey breeockle (chōon).  She linney giare eh, colinney rish y teks; t'eh co-chruinnagh lesh yokogaki (teks co-chruinnagh), as pontreilagh lesh tategaki (teks pontreilagh).  Son y chooid smoo, t'eshyn ry-akin ayns eeasaghtyn joarree.  Ta breeocklyn liauyrey ayns focklyn katakanagh Shapaanagh goll er screeu rere'n aght hiraganagh, son y chooid smoo; agh ta lhimmaghyn ayn, myr sampleyr, ローソク(蝋燭 rōsoku cainle).

Ta tsu beg (っ), as ad cur sokuon er, cowraghey magh corockle cubbylagh, as rōmaji cowraghey shen lioarish corockle dooblagh.  Myr sampleyr, ta'n fockle Baarle bed (lhiabbee) goll er screeu myr ベッド (beddo).  Ta ymmyd jeant jeh'n sokuon son dy heet faggys da sheean neughooghyssagh: t'ad screeu Bach myr バッハ (Bahha) as Mach myr マッハ (Mahha).

Ta'n taabyl shoh taishbyney katakana marish y romanaghey Hepburn oc as fockley magh ASE.  Ta katakana as dakuten ny handakuten oc fo ny kana gojūon nyn v'egooish.  Adsyn t'ass ymmyd, t'ad ayns jiarg.  Ta fir ayns gorrym noa, as ymmyd jeant jeusyn son dy screeu focklyn joarree, son y chooid smoo.




#Article 375: Shapaanish (349 words)


 
She çhengey Aishanagh ee , as t'ee goll er loayrt 'sy Çhapaan ec 130 millioon dy 'leih, chammah's ayns sheshaghtyn arragher magh. She çhengey gleiynaghey t'ayn, as ish towshit rere mora. Ta corys arrym crampit eck.
 
Ta tree coryssyn screeuee eck: kanji, lesh karracteyryn goit ass Hànzì Sheenagh; kana (hiragana as katakana), daa chorys screeuee sheelaghtagh; as ny keayrtyn, rōmaji, as shen jannoo ymmyd jeh'n abbyrlhit Romanagh son dy screeu Shapaanish. Ta earrooyn Arabagh chammah's earrooyn Sheenagh-Shapaanagh ry-akin.
 
Va cummaght er fockle-hasht Hapaanish ec Sheenish rish 1 500 bleeantyn er y chooid sloo, as myr shen shimmey fockle t'er ny eeasaghey jee. Neayr's anmagh sy 19oo eash ta cummaght hengaghyn Ind-Oarpagh er ve urree myrgeddin, ec Baarle er lheh, agh er coontey kianglaghyn dellal ayns ny 16oo as eashynyn, ec Portiugish as Ollanish myrgeddin.

Ga dy vel Shapaanish currit da'n Çhapaan son y chooid smoo, v'ee goll er loayrt ayns buill elley traaghyn dy row, as t'ee ry-chlastyn foast ayns kuse jeu. Tra va Impiraght ny Shapaan gurneil y Chorea, y Taiwaan, rheynn jeh çheer vooar ny Sheen, ny h-Ellanyn Philippeenagh as ellanyn elley, roish as car y Nah Chaggey Dowanagh, v'ad cur er ny cummaltee ynsaghey Shapaanish.

Ta Shapaanish ny çhengey oikoil 'sy Çhapaan as ayns yn ellan Angaur ayns Palau. She  ny  eh y cummey cadjin eck. Haink rish y cummey shoh ny lurg y  ayns 1868, rere abbyrt Yamanote, as shen ard ooasle ayns Tokyo. Ta'n cummey shoh goll er ynsaghey ayns scoillyn, as t'ee ry-chlastyn er y çhellveeishan as ayns çhaghteraghtyn oikoil. Ta'n art shoh loayrt er  mannagh vel note elley ayn.

Keayrt dy row, va anchaslys eddyr  as . Ta coryssyn grammeydagh er lheh ec y daa as anchaslyssyn 'sy tasht-fockle. Derrey mysh 1900, v'ad screeu Shapaanish liorish , agh neayr's shen ta  er lheeadaghey y chummaght eck. Neayr's ny 1940yn, she  t'ad screeu, agh ta scansh ec  foast bentyn rish shennaghys, lettyraght as shiartanse dy shenn leighyn. Son y chooid smoo rish foddey, she  t'ad loayrt as screeu jiu, agh ny keayrtyn t'ad jannoo ymmyd jeh grammeydys ny focklyn  er son bree ennagh.




#Article 376: Commishoon Eaghtyraneagh (Nerin) (122 words)


Ta'n Commishoon Eaghtyraneagh (Baarle: Presidential Commission, Yernish: Coimisiún na hUachtaránachta) ny lhiass-eaghtyraneys çhymsagh jeh Nerin.

Ta tree olteynyn shirveish er y Chommishoon Eaghtyraneagh.

Ta'n Commishoon Eaghtyraneagh cooilleeney dagh currym as cair jeh oik Eaghtyrane Nerin:

Jeeagh er Eaghtyrane Nerin ry hoi cummaghtyn as cairyn yn Eaghtyrane.

Va'n Commishoon Eaghtyraneagh currit er bun ayns Bunraght Nerin ny bleeaney 1937. V'eh ymmydit da'n chied cheayrt eddyr Mee ny Nollick 1937, nar haink y Vunraght ayns bree, as Mean Souree 1938, nar va'n chied Eaghtyrane currit ayns oik. Ec y toshiaght, er yn oyr nagh row yn shannad Yernagh currit er bun as reiht, va'n soiag er y Chommishoon va kiarit da Cathaoirleach Heanad Éireann lhieenit ec Eaghtyrane yn Ard-whaiyl fo Kiarailyn Neuveayn ny Bunraght.




#Article 377: Laare-Studeyrys Manninagh (109 words)


She Laare-Studeyrys Manninagh (Baarle: Centre for Manx Studies) preeu-laare er Ellan Vannin ry hoi studeyrys er cooishyn bentyn rish Mannin, y Ghaelg, as cultoor as shennaghys Vannin. T'eh ny unnid acadoil jeh chooid Scoill ny Shenndaaleeaght, ny Classicee, as ny h-Egyptoaylleeaght ayns Ollooscoill Lerphoyll as t'eh soit ayns Doolish. T'eh stiurit liorish bing lesh reihdee ass ny tree co-heshaghtyn, Eiraght Ashoonagh Vannin, Ollooscoil Lerphoyll, as Rheynn Ynsee Vannin. Va'n laare currit er bun 'sy vlein 1992 dys scollagyn fo-cheimee as eear-cheimee y ynsaghey, dys ronsey shenndaaleeagh, cultooragh, çhymmyltaghtoil, as shendeeagh jeh scansh eddyr-ashoonagh y stiurey, as dys enney eddyr-ashoonagh jeh Mannin ayns ny bun-chooishyn shoh y chur er oai.




#Article 378: Colleish Ellan Vannin son Ynsagh Sodjey as Syrjey (200 words)


Ta Colleish Ellan Vannin son Ynsagh Sodjey as Syrjey (ny Colleish Ellan Vannin) ny laare ynsee b'yrjey as s'odjey ayns Mannin. Ta'n cholleish ny shassoo er Raad Homefield ayns Doolish as ee jeeaghyn magh er Baie Ghoolish. Ta'n cholleish goaill feeaghyn ashoonagh ass Rheynn Ynsee Vannin. Ta'n cholleish stiurey ram coorseyn er dagh keim acadoil as t'ee garral coorseyn ynsee s'odjey ayns co-whingaghey lesh shiartanse d'ollooscoillyn as colleishyn Goaldagh lheid as Ollooscoil ny Shaayr, Ollooscoill John Moores Lerphoyll, Scoill Dellal Eddyr-ashoonagh Vannin, Ollooscoill Volton as undinyssyn elley.

By Scoill Ellyn Ghoolish ee ec toshiaght ny colleish, ayns 1880. 'Sy 20oo cheead, va Buird Ynsee ny h-Ellan garral coorseyn oie, goaill stiagh sheanse, dellal, ynsaghey çhaghnoil as lettyraght, as eisht farrys-thie, lhongeydys as çhaghnoaylleeaght. Rish ny 1930yn dynsee ad 'sy laa myrgeddin. Rish Slattys Ynsee 1944, haink y scoill dy ve Scoill Çhaghnoaylleeaght, Ellyn as Keirdey ayns 1947, as eisht Colleish son Ynsagh Sodjey ayns 1960. Rish ny 1970yn, scugh ee voish Straid y Çhiarn dys Raad Homefield. Ayns 1991 daaenmys ad ish myr Colleish Ellan Vannin. Ayns 2012, chovesht ee marish Scoill Dellal Eddyrashoonagh Ellan Vannin, myr Colleish Ellan Vannin son Ynsagh Sodjey as Syrjey, yn ennym oikoil t'ayn nish.




#Article 379: Loch Gile (111 words)


Ta Loch Gile (Baarle: Lough Gill) ny logh awiney ta ny lhie da'n chooid smoo ayns Coontae Shliggee, agh ayns ayrn ayns Coontae Lheeahtrim, Nerin. T'eh mygeayrt 8 km er lhiurid as 2 km er lheead, as t'eh lhiggey stiagh 'sy Gharbhóg faggys da Balley Shliggee. Ta'n logh cruinnit lesh cruink cheylljagh as t'eh ny logh ennoil da arreyderyn eeanlee. Ta Cashtal Parke jeeaghyn magh er y logh as eh ny lhie er çheu hwoaie yn logh ayns Coontae Lheeahtrim. Va'n cashtal troggit ayns ny 1600yn liorish y Chaptan Robert Parke er boayl eear-doon clein Uí Ruairc. Ta'n logh goaill stiagh mygeayrt 20 ellanyn, lheid as yn ellan scanshoil Inis Fraoigh.




#Article 380: Diwan (scoill) (294 words)


Ta'n diwan (focklit magh myr Wikipedia:IPA|['diwɑ̃n], sheel ayns Britaanish) ny chumraagys jeh scoillyn Britaanish 'sy Vritaan, y Rank. Va ny scoillyn bunnit 'sy vlein 1977, as t'ad lhiggey da ny scollagyn Frangish as Britaanish y gynsaghey trooid thummey ayns ny çhengaghyn shen. Va eie ny diwanyn tayrn stiagh ennal gleashaght ny Gaelscoileanna ayns Nerin, ny gleashaght ny Ikastolak 'sy Çheer Vascagh, as gleashaght ny Ysgolion Meithrin ayns Bretyn.

As ny paitçhyn eddyr daa as shey bleeantyn d'eash, she Britaanish çhengey ynrican ynsee. Veih shiaght bleeantyn as lieh d'eash, ta'n Rangish currit stiagh 'sy vrastylyn er feie daa as ny 26 ooryn scoill. Tra t'ad jeih bleeantyn d'eash, ta'n Rangish (6 ooryn ass 23) ynsit er keim cheddin as ta'n Vritaanish ynsit. Ta'n skeim shen freilt 'sy cholaashtey, agh erskyn shen, ta Baarle ry ynsee ayn myrane lesh reih ass y Spaainish as y Ghermaanish.

Va'n chied diwan currit er bun ec paarantyn ennagh 'sy vlein 1977 ayns Lambaol-Gwitalmeze faggys da Brest, er yn oyr nagh row ny scoillyn steat laaraghey aarloo failt y chur er y Vritaanish 'sy choorse scoill. Chur ad shamyr chlienney er bun ec y toshiaght, as va'n chied vunscoill currit er bun ny yei 'sy vlein 1980. Va'n chied chollège currit er bun 'sy vlein 1988, as y chied lycée ayns 1994.

'Sy vlein 2003-2004 va 2,761 scollagyn ayns diwanyn er feie ny Britaan ec dagh keim veih'n roie-scoill dys y Vaccalauréat. Doshil roie-scoill Diwan ayns Paarys ayns Mee Vean Fouyir ny bleeaney 2004. Ec toshiaght ny bleeaney acadoil 2007, va'n ghleashaght goaill stiagh 35 bunscoillyn.

Va 30oo feailley bleeaney ny Diwanyn kelloorit er feie ny Britaan as va Ar Redadeg (Y Ratçhal), ratçhal gyn stad trooid y Vritaan as eh pohlldey ynsagh ny Britaanish ayns scoillyn, currit er bun.




#Article 381: İstanbul (166 words)


She İstanbul ny Istanbul (Turkish: İstanbul; dy shendeeagh Baisantium as Constantinople) y balley smoo 'sy Turkee, y feer-ard-valley smoo as y nah ard moir-valjagh 'syn Oarpey, as y kiarroo feer-ard-valley smoo 'sy theihll lesh 12.6 millioon cummaltee. Ta İstanbul ny mooar-valley, myrane lesh laare cultooragh as argidoil ny Turkee. Ta'n balley coodaghey 27 slystyn jeh Queiggey İstanbul. T'eh ny lhie er Keyllys y Vospherus as t'eh combaasey yn phurt najooragh ta enmyssit myr y Chorn Airhey, ayns sheear hwoaie ny çheerey. T'eh sheeyney magh harrish çheughyn Oarpagh (Thrace) as Aishanagh (Anatolia) y Vospherus, as lesh shen, t'eh ny un ard-valley ta ny lhie er daa vooar-rheynn.

Ayns shennaghys foddey yn valley, v'eh ny phreeu-valley er yn Impiraght Raueagh (330-395), yn Impiraght Raueagh Hiar (Vaisantagh) (395-1204 as 1261-1453), yn Impiraght Ladjynagh (1204-1261), as yn Impiraght Hurkagh (1453-1922). Va'n balley reiht myr Co-Phreeu-valley Oarpagh ry hoi Cultoor da'n vlein 2010. Va ny h-ardjyn shendeeagh jeh'n valley currit er Rolley Eiraght ny Cruinney jeh chooid UNESCO 'sy vlein 1985.




#Article 382: Çhengaghyn ny h-Elveeish (117 words)


T'ad ny kiare çhengaghyn oikoil 'syn Elveeish na Germaanish, Frangish, Iddaalish, as Romansh. Cha nel staydys oikoil ashoonagh agh ec tree jeh ny çhengaghyn shen: y Ghermaanish, y Rangish, as yn Iddaalish.

Ta'n Ghermaanish ny çhengey ghooghyssagh da 64% jeh sleih ny çheerey (4.6 millioonyn), 20% (1.5 millioon) nyn Vrangisheyryn, 6.5% (0.5 villioon) nyn Iddaalisheyryn, as ny sloo na 0.5% (35,000) nyn Romansheyryn.

Ta'n ard Germaanish (Deutschschweiz) ny lhie ayns twoaie as meanagh ny çheerey, yn ard Frangish (Romandie) 'syn eear, as yn ard Iddaalish (Svizzera Italiana) 'sy jiass. Ta lught loayrit ny Romansh beg foast ayn Grischun 'sy niar. Ta ny cantoonyn Fribourg, Berne as Valais nyn gantoony daa-hengagh. Ta Grischun ny chantoon tree-hengagh dy oikoil.




#Article 383: Yernish Ulley (905 words)


She abbyrt ny Yernish ta loayrit ayns Queiggey Ulley ee Yernish Ulley (Gaedhilic, Gaeilic, Gaeilig ([ˈɡeːlʲɪc]) ny Gaedhlag ([ˈɡeːl̪ˠəɡ])). Cha nel agh un choontae ayns Queiggey Ulley lesh ard Gaeltacht ayn - Coontae Ghoon ny Ghoal - as er y fa shen ta'n ennym Yernish Ghoon ny Ghoal currit urree ny keayrtyn. Ayns ny 1960yn, hie shey lught thie ry cheilley er Raad Seoighe ayns Beeal Feirshtey dys Gaeltacht noa y chur er bun. Ta'n Ghaeltacht shen foast ayn 'sy laa t'ayn jiu. Ny yei shen as ooilley, ta recortyssyn jeh'n çhengey myr v'ee loayrit ayns coondaeghyn elley foast ry-gheddyn, as t'ad cur lesh reayrt lhean er Yernish Ulley dhooin. Tra va moyllaghyn Coimisiún na Gaeltachta (Commishoon ny Gaeltaght) screeuit sheese ayns 1926, va ardjyn ayns Na Speiríní er y joarey eddyr Çheer Eoin as Coontae Ghoirrey aarlit da enney Gaeltacht, myrane lesh twoaie ny Glionyn ayns Aontrym as er Reachlainn. Ren y coontys shen cur sheese er possanyn beggey jeh Yernisheyryn ayns sheear hwoaie Choontae yn Chavan, shiar yiass Choontae Vuinaghan, as jiass Choontae Ard Maghey. Agh, cha row ny h-ardjyn shen er freayl agh derrey yn 20oo eash leah choud's hannee Gaeltacht na Speiríní ayn derrey ny 1950yn as Gaeltacht Ghlionyn Aontrym derrey ny 1970yn, ansherbee. Hooar y Yernisheyr jerrinagh ass Reachlainn baase 'sy vlein 1985.

Er y gherrid va enmys Kerroo Gaeltacht currit er ard Yernish Raad ny Faalyn ayns Beeal Feirshtey. Er mie lesh kianglaghyn shendeeagh lesh Queiggey Ulley, ta abbyrtyn ny Gaelgey Albinagh as ny Gaelgey rheynn cosoylaghtyn eddyr oc as Yernish Ulley.

Ta abbyrt Ulley goaill stiagh focklyn nagh vel ry-chlashtyn ayns abbyrtyn elley, ny nagh vel ry-chlashtyn agh ayns Coontae Vay Eo er lheh. Ayns cooishyn elley, rere ceaghley semantagh ta keealyn anchasley ayn kianglt lesh focklyn ayns Yernish Ulley ayns cosoylaght rish abbyrtyn elley. Ta sambylyn jeh ny focklyn shen goaill stiagh lheid as:

Ayns cooishyn elley, rere ceaghley semantagh ta keealyn elley kianglt lesh focklyn ayns Yernish Ulley ayns cosoylaght lesh yn 'ockle cheddin ayns abbyrtyn elley. Ta sambylyn jeh ny focklyn shen goaill stiagh lheid as:

Ta cummal sheeanagh Yernish Ulley (bunnit er abbyrt Ghaoth Dobhair) taishbynit 'sy chaart eiyrtyssagh (jeeagh er Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh ry hoi meenaghey er ny cowraghyn). Ta ny cowraghyn 'sy lieh eaghtyragh taishbyney corocklyn coghooysagh (ny corocklyn lhean dy tradishoonagh) choud's t'adsyn 'sy lieh eeghtyragh taishbyney corocklyn cleaoil (keyl). Cha nel ny corocklyn  nyn gorocklyn lhean ny keyl.

Ta ny breeocklyn ayns Yernish Ulley taishbynit 'sy chaart shoh eiyrtyssagh. Cha nel ny buill shoh agh buill faggyssagh, er yn oyr dy vel cleaoilaghys as coghooysaghys jeh ny corocklyn cruinn cur cleayney er ny breeocklyn.

Ta alsheeanyn ec breeocklyn liauyr ayns shillabyn trimmidagh as roish .

Ayns bishaght, ta ny daaghooaghtyn  ry chlashtyn ayns Yernish Ulley.

Ta troyn ennagh jeh sheeanchoryssaghtys Yernish Ulley as ad rheynn ee magh veih ny h-abbyrtyn elley goaill stiagh lheid as:

Ta'n daa cheaghley toshee cheddin ayns Yernish Ulley, boggaghys as stronnaghys, myr t'ec y daa abbyrt elley as y çhengey chadjinit, as t'ad ymmydit myr y cheddin son y chooid smoo. Ta lhimmey ynrican ayn, ansherbee: ayns Queiggey Ulley ta'n ennymockle unnaneagh 'sy toyrtagh jei yn olt jeeragh goaill ymmyd jeh boggaghys (m.s.  er y villey) (myr t'ayn ayns Gaelg as Gaelg Albinagh), raad dy vel eh goaill ymmyd jeh stronnaghys ayns Queiggey Connaghtey as Queiggey Mooan (), agh ayns cooishyn ny fockly den, don as insan er-lhimmey, raad dy vel boggaghys taghyrt 'sy çhengey lettyragh. Ta kied 'sy çhengey chadjinit ymmyd y ghoaill jeh'n daa jargaght.

She tro ny breearyn ayns Yernish na mestey cummaghyn oltscarree (raad dy vel oayllys mychione y phersoon kiarit liorish far-ennym) as cummaghyn taahit (raad dy vel oayllys mychione earroo kiarit ayns meer yerree er y vreear) 'sy cho-whingys oc. Ayns Queiggey Ulley as Twoaie Connaghtey ta ny cummaghyn oltscarree ymmydit ayns arraghys cummaghyn raad dy vel cummaghyn taahit 'sy çhengey chadjinit, m.s.  ta shin moylley (cadjinit molaimid, as muid ny cummey ergooyl veih'n jerrey breearagh  as nagh vel ry-chlashtyn ayns abbyrt Mooan, as eh freayl  myr roie-ockle yl-rey yn chied phersoon myr t'ayns Gaelg as Gaelg Albinagh) ny  voyllagh ad (cadjinit ). Foddee ymmyd y yannoo jeh ny cummaghyn taahit, goaill stiagh ad nagh vel lowit 'sy çhengey chadjinit, ayns freggyrtyn giarey.

She yn veer yerree ry heet jeh'n nah cho-whingys ayns Queiggey Ulley na  (focklit magh myr  ayns cosoylaght rish , m.s.   Neeym bannaghey (cadjinit  ). 

Ta cummaghyn er lheh ec breearyn meereiltagh ennagh ayns Queiggey Ulley as ad neu-chosoylagh rish ad 'sy çhengey chadjinit. Myr sampleyr:

Ayns Queiggey Ulley ta'n veer yiooldagh  ( roish breeockle,  'syn emshyr chaie) ymmydit choud's ta abbyrtyn elley goaill ymmyd jeh  as . Ta'n cummey shen ry chlashtyn ny s'menkey ayns twoaie Ghaeltacht Ghoon ny Ghoal. Cha nel  lhiggey da'n emshyr ry-heet çheet ny yei: raad dy vel keeal ry-heet ayn, ta'n emshyr laaragh cliaghtagh ry-chlashtyn. T'eh cur lesh ceaghley mestit: ta  as  goaill ymmyd jeh stronnaghys, choud's ta corocklyn elley goaill ymmyd jeh boggaghys. Ayns abbyrtyn ennagh, lheid as ayns Gaoth Dóbhair, ta cha goaill ymmyd jeh stronnaghys er dagh corockle, goaill magh b- ayns cummaghyn y vreear 'dy ve', as f- ny keayrtyn:

Ta'n abbyrt ayns Ulley goaill ymmyd jeh emshyr laaragh jeh'n mode fo-nastagh ayns cooishyn er lheh raad dy vel abbyrtyn elley goaill tosheeaght jeh'n chowreydagh ry-heet:

Foddee dy vel yn ennymockle breearagh dy ve ymmydit ayns oltyn fo-oardeeagh lesh biallagh ta anchasley rish eshyn jeh'n phreeu-olt:




#Article 384: Çhengey (ronsaghey-kirpey) (113 words)


She olt mussylagh 'sy veeal ee çhengey.  T'ee laueaghey bee as goaill y blass jeh.  Ayns deiney, ta ymmyd jeant jee lesh jannoo sheeanyn ghlare.  Myrgeddin as shen, ta ymmyd jeant jee ayns paagey.

Ta ymmodee beiyn jannoo ymmyd jee son dy oonlaghey ad hene as ny keayryn, ny clein oc.  Ta'n çhengey jannoo obbyr stiurey çhiassid ayns moddee, liorish gaalagey, as shen y fa dy vel ad cur magh y çhengey oc.

Ta cretooryn elley jannoo ymmyd jeh myr yiarn.  Ta çhengey yn-ghreimmee ec kuse jeu, myr sampleyr, eederyn sniengan, rannagyn as kameelyanyn, as adsyn greimmey bee lioree.  Ta stroohyn veishteigyn jannoo y red cheddin; myr sampleyr, ta foillycanyn giu naghtyr lioree.




#Article 385: Myn-ockle (109 words)


Ayns grammeydys, she fockle beg eh  ny  (ny keayrtyn, ).  T'ad cadjin dy liooar 'sy Ghaelg.  Ta ymmyd jeant jeu lesh focklyn elley; cha nel ad yn-ymmydey nyn lomarcan.  Ta myn-ocklyn ny Gaelgey goaill stiagh cha, nagh as dy.

Cha nel myn-ockle yn-churrit sheese da rang fockle tradishoonagh erbee (myr sampleyr, marenmyn, ennymocklyn, artyn as nyn lheid).  Ta'n fockle çheet er possan yn-cheintagh dy 'ocklyn, gyn un soilshaghey magh cruinn oc.  Son y chooid smoo, t'eh çheet er focklyn ta cooney reill ronnaghyn grammeydagh (myr sampleyr, obbal, , case) as nagh vel yn-filley.  Ny keayrtyn, cha nel myn-ockle çheet er agh adsyn nagh vel nyn roie-ocklyn, rovreearyn ny co-whingaghyn.




#Article 386: An Ghaeltacht (254 words)


Ayns Nerin, she  (focklit magh myr [ˈɡeːɫ̪t̪ˠəxt̪ˠ]; yl-rey ) ee ard as y Yernish goll er loayrt ayn myr çhengey ny mayrey. Ayns Nerin, ta An Ghaeltacht çheet er ny slystyn er lheh, as er ny slystyn ry cheilley raad dy vel y reiltys cur er enney dy vel y Yernish ayndaue myr preeu-çhengey ny cummaltee, t'eh shen çhengey ghooie 'sy valley. Ta'n fockle Gaelgagh, Gaeltaght çheet magh as y vun cheddin, as myr shen, ta Gaelgeyryn cur yn ennym Gaeltaght er ny h-ardjyn shen chammah. Va ny h-ardjyn shen currit er enney son y chied cheayrt dy oikoil ayns bleeantyn leah jeh Steat Seyr Nerin, lurg yn Aavioghey Gaelgagh, myr chooid jeh polasee y reiltys dys y Yernish y chur er bun reesht.

Ta Gaeltacht Dhún na nGall, ny Gaeltaght Ghoon ny Ghoal, soit da'n chooid smoo ayns sheear y choontae rish y vooir, as t'ee ny Gaeltacht smoo ayns Nerin. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 23,783 cummaltee ayn, earroo ta jannoo seose 25% jeh sleih-earroo slane ny Gaeltacht. Ta'n Ghaeltacht 1,502 km² er eaghtyr, as she unnane yn earroo shen as 26% jeh thalloo ooilley ny Gaeltacht. Ta tree skeeraghyn jannoo seose ny preeu-vuill chummaltit 'sy Ghaeltacht - na Rosa, Gaoth Dobhair, as Cloich Cheann Fhaola. Myrane lesh ny skeeraghyn shen, ta'n Ghaeltacht goaill stiagh ny baljyn beggey Gleann Cholm Cille, Cill Charthaigh, na Gleannta, Baile na Finne, An Clochán Liath, Ailt an Chorráin, an Bun Beag, Gort a' Choirce, as an Fál Carrach, as ny h-ellanyn Aran Vooar as Toraigh.




#Article 387: Ennymockle (245 words)


She rang fockle eh ennymockle.  

Dy tradishoonagh, ta meenaghey yn 'ockle çheet er ennym red, pheiagh, eie, jannoo... as y lheid.

Ta çhengoayllee meenaghey ennymockle rere'n aght t'ad cochiangle ayns raa, liorish prowal formoil.  Un fa dy vel ad credjal shen, shen nagh vel cagh cordail rish meenaghey nhee ny jannoo.  

Ta'n ymmyd jeant jeh ny prowaltyssyn shoh dy gheddyn magh dy nee ennymockle (ny abbyrt ennymocklagh) t'ayn ny dyn.

Ta ennymocklyn ry-akin dy mennick lesh reagheyder.  Cha nel reagheyderyn ry-akin agh lesh ennymocklyn.  Myr sampleyr:

'sy Ghaelg (as shiartanse dy hengaghyn elley), ta'n cooish shoh lieh-'ollit dy mennick, er y fa nagh vel eddyrscarrey baghtal eddyr breearyn as ennymocklyn.

 

Prowaltys elley da enmyn, shen my foddee fockle (ny raa) ennagh jannoo obbyr kione ny cass y raa.

Raaghyn sampleyragh:

(Cha vees dagh ooilley abbyrt ennymocklagh goll dy mie ayns dagh scoltan kione ny cass, er coontey keeal y raa ny er coontey abbyr cliaghtagh; Haink y vunscoill erriu ny Ta saveenys er çheu elley yn awin.)

Ayns ymmodee çhengaghyn, ta coardailys grammeydagh ennagh eddyr breearyn as king (ayns çhengaghyn elley, ta coardailys eddyr oc as cassyn ny keayrtyn; fir jeu, rish reddyn elley myrgeddin, myr sampleyr, yn eaishtaght).  Dy ghra myr shen, ta'n breear caghlaa cummey son dy 'choardrail' rish troyn y chione.

'sy Ghaelg, cha nel monney coardailys, er-lhimmey jeh beggan 'syn emshir ry-heet as y kianglagh.

Ta'n sampleyr shoh soilshaghey magh dy nee ooh, shiu ny (in-hoggit) mee kione ny raaghyn heose.




#Article 388: Ráth Chairn (268 words)


Ta Ráth Chairn ny Ráth Cairn ( ny ; Yernish son Rhaa Charn) ny balley beg as ny Gaeltacht ayns Coontae ny Mee, Nerin. Ta'n balley beg ny lhie mygeayrt 55 km sheear hwoaie veih Divlyn eddyr yn Ooive, Baile Átha Troim as Baile Átha Buí. Ta'n Ghaeltacht hene jeant seose jeh ny baljyn eirinagh shoh: Ráth Chairn, Laimbé, Driseog, Tulach na nÓg, Baile Mhistéala as Doire Longain.

Va'n Ghaeltacht shen bunnit 'sy vlein 1935 tra va shiaght lught thie as feed ass Conamara currit dys thalloo va goit ec Commishoon ny Thallooin ayns Coontae ny Mee. Kione jeh ny smooinaghtyn ashlingagh ayns coorseyn aavioghey ny Yernish rieau v'ayn, as Yernish Chonnaghtey myr çhengey ny mayrey oc. Va thie Commishoon, gowaltys daa acyr as feed, cabbyl, muc arkagh as bannooyn as greieyn bunneydagh eirinagh kiarit da dagh lught thie. Eddyr ny bleeantyn 1935 as 1937 va daaeed lughtyn thie aahoit dys Ráth Chairn, as y skeym shen stiurit liorish Máirtín Ó Cadhain. 'Sy clane, ren 443 feallee aahoiaghey dys Ráth Chairn ny Mee. Agh, cha row caaghyn theayagh currit dys ny cummaltee noa, faagail magh y vunscoill - Scoil Uí Ghramhnaigh. Cha row staydys Gaeltacht oikoil currit er y valley beg derrey 1967, ansherbee, as eh lurg troddan liorish Craobh Cearta Sibhialta na Gaeltachta, Ráth Chairn (Crouw Cair Theayagh ny Gaeltaght, Ráth Chairn). 'Sy vlein 1973 va sheshaght cho-obbragh (Comharchumann Ráth Chairn) currit er bun as ee freggyrtagh er son lhiasaghey as bishaghey y voayl. Veih'n traa shen haink er y voayl dy ve ny valley beg lesh agglish Chatoleagh, caaghyn spoyrt, shapp, thie lhionney, as laare-ynnyd theayagh.




#Article 389: Yernish Chonnaghtey (420 words)


Ta Yernish Chonnaghtey (Gaeilge ayns jiass y wheiggey, Gaedhilic, Gaeilic, Gaeilig ([ˈɡeːlʲɪc]) ny Gaedhlag ([ˈɡeːl̪ˠəɡ]) 'sy twoaie) ny h-abbyrt jeh'n Yernish ta loayrit ayns Queiggey Connaghtey. Ta ardjyn gaeltacht ry-gheddyn ayns Coontae Vay Eo (dy mynchooishagh ayns Tuar Mhic Éadaigh, Aghill, as Iorras) as ayns Coontae ny Galliu (dy mynchooishagh ayns rinkyn jeh Conamara as er Ellanyn Aran). Ta abbyrtyn Vay Eo as ny Galliu anchasley rish y cheilley ayns ram bollee, er yn oyr dy vel troyn ennagh ec Yernish Vay Eo ry-chlashtyn ayns Yernish Ulley raad dy vel ny troyn cheddin ec Yernish ny Galliu cosoylagh rish ad ayns Yernish Vooan.

Ta anchaslyssyn ennagh ry akin eddyr Yernish Vay Eo as Yernish ny Galliu:

Ta cummal sheeanagh Yernish Chonnaghtey (bunnit er abbyrt Huar Mhic Éadaigh ayns Coontae Vay Eo) taishbynit 'sy chaart shoh eiyrtyssagh (jeeagh er Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh ry hoi meenaghey er ny cowraghyn). Ta ny cowraghyn 'sy lieh eaghtyragh taishbyney corocklyn coghooysagh (ny corocklyn lhean dy tradishoonagh) choud's t'adsyn 'sy lieh eeghtyragh taishbyney corocklyn cleaoil (keyl). Cha nel y corockle  ny chorockle lhean ny keyl.

Ta ny breeocklyn ayns Yernish Chonnaghtey taishbynit 'sy chaart eiyrtyssagh. Cha nel ny buill shoh agh buill faggyssagh, er yn oyr dy vel cleaoilaghys as coghooysaghys jeh ny corocklyn cruinn cur cleayney er ny breeocklyn.

Ayns bishaght lesh shen, ta ny daaghooaghtyn  ry-chlashtyn ayns Yernish Chonnaghtey chammah.

T'ad ny troyn ayns Yernish Chonnaghtey ta rheynn ee magh veih ny h-abbyrtyn elley na:

Ayns abbyrtyn ennagh jeh Yernish Chonnaghtey ta ny meeryn jerree yl-rey -annaí as -achaí currit ayns ynnyd ny meeryn jerree cadjinit  as . T'eh ry-chlashtyn dy mennick ayns ram ardjyn Gaeltacht ayns Conamara dy vel y cummey unnaneagh toyrtagh jeh dagh ennymockle jeh'n nah jee-chleayney doltit myr y cummey ennymagh, as eh shen cur y meer yerree hampleyragh ayns corocklyn cleaoilagh 'syn unnaneagh ennymagh. T'eh shen soilshit magh 'sy lettraghey lesh yn i roish y chorockle jerrinagh.

She tro ny breearyn ayns Yernish na mestey cummaghyn oltscarree (raad dy vel oayllys mychione y phersoon kiarit liorish far-ennym) as cummaghyn taahit (raad dy vel oayllys mychione earroo kiarit ayns meer yerree er y vreear) 'sy cho-whingys oc. Ayns Galliu as May Eo, myr t'eh ayns Queiggey Ulley, ta ny cummaghyn oltscarree ymmydit ayns ram cummaghyn raad dy vel cummey taahit 'sy çhengey chadjinit, m.s.  ta shin moylley (cadjinit ) ny  voyllagh ad (cadjinit ). Foddee dy vel ny cummaghyn taahit, goaill stiagh ad nagh vel currit stiagh 'sy çhengey chadjinit ny s'odjey, dy ve ymmydit as feyshtyn er çhee freggyrt.




#Article 390: ISO 639-1 (235 words)


Ta'n coad ISO 639-1 ny chied veer jeh kynney ny stundayrtyn eddyr-ashoonagh ry hoi coadyn çhengaghyn. T'eh jeant seose jeh 136 coadyn daa-lettyragh as ad ymmydit dys soilshaghey magh preeu-çhengaghyn y theihill. Ta ny coadyn shen nyn nghiare-screeu eddyr-ashoonagh ymmydoil dys çhengey y hoilshaghey magh. Myr sampleyr:

Haink er y rolley ISO 639-1 dy ve ny stundayrt oikoil 'sy vlein 2002, agh v'eh ayn ayns cummey draght er feie bleeantyn roish eh shen. V'eh ht, ta shassoo seose son Creeole Haiti, y coad jerrinagh va currit er y rolley er 26 Toshiaght Arree, 2003. Va ymmyd y stundayrt currit er e hoshiaght liorish lipaidyn çhengey IETF, foshlit ayns RFC 1766 ayns Mee Vayrnt ny bleeany 1995, as freilt liorish RFC 3066 veih Jerrey Geuree 2001 as RFC 4646 veih Mean Fouyir 2006. She Infoterm (International Information Center for Terminology - Laare Oayllys Eddyr-ashoonagh ry hoi Termeeaght) lught-reill recortyssey son coadyn ISO 639-1.

Cha nel coadyn ISO 639-1 noa currit er y rolley my vel coad ISO 639-2 ayn hannah. Er y fa shen, cha nel currym er coryssyn lesh y daa choad ISO 639-1 as 639-2, lesh tosheeaght er son coadyn 639-1, ny coadyn v'ayn hannah adsyn y cheaghley.

My vel coad ISO 639-2 ayn as e coodaghey possan çhengaghyn, foddee dy beagh eh markit harrish liorish coad ISO 639-1 noa er son çhengey er-lheh.

Cha nel sonreeaght er corrym macra-çhengaghyn (jeeagh er ISO 639-3).




#Article 391: Fwee (grammeydys) (450 words)


She ronney grammeydagh eh fwee, bentyn rish eddyr-obbraghey breear as ny h-arganeyn echey.  

Ta daa 'wee ec y Ghaelg: fwee jantagh as fwee surransagh.  My ta kione y raa ny yantagh y vreear (dy ghra myr shen, ta'n kione jannoo y breear), she fwee jantagh t'ayn.  My ta kione y raa ny hurransagh y vreear (dy ghra myr shen, ta'n breear jeant da') , she fwee surransagh t'ayn.

Ta'n fwee jantagh ec ny raaghyn shoh.

Ta'n fwee surransagh ec y raa shoh.

'sy 'wee jantagh, ta kione y vreear ny yantagh.  Myr shen:

'sy tampleyr shoh, ta y ven (kione y raa) çheet er ny ta screeu.

Ta'n fwee surransagh ec breearyn neuchaghlaaee.  T'eh gardjaghey cass y raa dy ve ny chione, as ginjilaghey (dys argane cleaynt) ny scryssey magh ny va kione y raa.  T'eh jannoo olt neuchaghlaaee jeh olt aistragh.  'sy 'wee surransagh, ta cass y ta cummey cowrit ec breear ennagh, as ta kione y vreear ny hurransagh.  Ta cowraghey case caghlaa rere paartyn noa ny h-arganeny.  Myr shen (ayns çhengey ennymagh-cassidagh):

(cur geill: cha nel cowraghey case 'sy Ghaelg, agh ta ny sampleyryn show cowraghey yn aght ta case gobbraghey ayns çhengaghyn elley)

Ta 4a taishbyney cummey fwee jantagh y raa.  Ta çheu çheerey (kione y raa) çheet er ny ta goll er stroie, as myr shen, she surransagh t'ayn.  Ayns 4b, ta'n troggal cowrit goll er stroie ec y vreear, as ta çheu çheerey er ny h-ardjaghey.  Foddee oo faagail magh y raa roie-ocklagh liorish raadyn.

Ta ny smoo na daa fwee ec shiartanse dy hengaghyn elley.  

Ayns çhengaghyn Celtiagh elley, ta cummey seyr ec breearyn.

Sampleyr Yernish:

Sampleyr Bretnish:

Cha nel lheid y 'wee ec Gaelg jeianagh.

Ta'n fwee eddyr ec kuse dy hengaghyn. Ayns y 'wee shoh, cha nod oo gra dy vel y chione ny yantagh ny ny hurransagh - ta troyn y ghaa echey.

Ta'n fwee noi-hurransagh ry-akin ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh. T'eh cosoylaghey rish y 'wee surransagh agh ta'n obbyr echey slane hoal noi. Gollrish y 'wee surransagh, t'eh jannoo olt neuchaghlaaee jeh olt aistragh. Agh t'eh jannoo shen liorish ardjaghey cass y raa (argane A) dys commagh y vreear neuchaghlaaee (argane S), as scryssey magh ny injilaghey shenn chione y raa (argane O).

Ayns çhengey ergatagh-jeeragh, 'sy fwee jantagh, ta'n surransagh jeeragh as ta'n jantagh ergatagh. Myr shen:

(cur geill: cha nel cowraghey case 'sy Ghaelg, agh ta ny sampleyryn show cowraghey yn aght ta case gobbraghey ayns çhengaghyn elley)

Ta'n fwee noi-hurransagh scryssey magh y jantagh, as gardjaghey y surransagh dy ve ergatagh. Ny keayrtyn, hie y jantagh er cur stiagh reesht as eshyn jeeragh nish, agh she argane cleaynt t'ayn nish. Ta cummey cowrit noi-hurransagh er y vreear.




#Article 392: Párvusz (206 words)


Ta Párvusz (ruggit myr Norbert Kiss, 1 Mart, 1981) ny ellyneyr graafagh Ungaaragh.

Ren Párvusz studeyryssyn ayns Budapest as ayns Szeged. Dy cadjin, ta'n obbyr ec Párvusz bunnit er doo Injinagh, agh ny keayrtyn t'eh goaill ynnyd jeh ushtey-ghaa, agh t'ad ny daaghyn bunneydagh 'syn obbyr echey na doo as bane.

Va'n ellyneyr aeg cleaynit son y chooid smoo liorish yn ellyneyr Ungaaragh Endre Szász as liorish yn ellyneyr Ollanagh M. C. Escher, as 'sy vlein 2004 hooar eh magh yn aght hene echey as ennym y daa ellyneyr elley currit er. 'Sy vlein 2005 hie eh dys y Laplann, as, myr eiyrtys er e hurryssyn, hoshee eh jallooaghey lesh cowraghyn Saamagh. T'eh er credjal dy vel eh y Mona Lisa Haamagh y jalloo share echey veih'n lhing shen, as eh er ny chreck ayns Norlynn. 'Sy vlein 2007 va shiaght jallooyn echey taishbynit ayns galleree Norlynnagh ayns Tromsø. 'Sy vlein 2009 hoshee eh lostey foiee myr aght ellyn.

Faagail magh yn ellyn chlassicagh, t'eh gobbraghey er caslyssyn-skeeal. 'Sy vlein 2009 chur eh persoonyn caslys-skeealagh er bun, Cestgin y Goayr ny mast'oc. Va'n persoon cummit er lheh da'n earish-lioar Romansh Punts. Va'n chied daa chur magh soilshit ayns Jerrey Geuree as Toshiaght Arree ny bleeaney 2010.




#Article 393: Argane (grammeydys) (261 words)


Ayns çhengoaylleeaght ny grammeydys, ta argane vreear ennagh çheet er raa as mooinjerys co-ordrailagh eddyr eshyn as y breear ayns olt.  Dy tradishoonagh, she kione as cass (ny cass jeeragh as cass neuyeeragh ayns raa aistragh) y raa t'ayn, agh ta çhengoayllee meenaghey ad ny smoo cruinn.

Rere çhengoaylleeaght, ta un argane ec breear neuchaghlaaee as daa argane ec breear aistragh.  T'ad cur commagh er argane vreear neuchaghlaaee (as eshyn ny chione dy tradishoonagh), as freayll kione as cass er son arganeyn breearyn aistragh.  Ta'n eddyrscarrey shoh er coontey anchaslysyn eddyr çhengaghyn.  Ayns çhengaghyn ennymagh-cassidagh, myr sampleyr Baarle ny Frangish, cha nel anchaslys eddyr kione vreear aistragh as commagh vreear neuchaghlaaee, as myr shen t'ad cliaghtey cur kione er y jees oc.  Agh ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh, myr sampleyr, Dyirbal, t'ad cur cass vreear aistragh as commagh vreear neuchaghlaaee ry-cheilley, as ta kione vreear aistragh anchasley roo.  Ta corysyn elley ayn myrgeddin.  Myr shen, t'eh er çhengoayllee ny tree arganeyn y eddyrscarrey.
Ny keayrtyn, t'ad cur S er y chommagh, A er y chione, as O er y chass, rere shenn ymmyd Baarle ny focklyn Subject, Agent as Object.

Ta'n chooid smoo dy hengaghyn cowraghey paartyn argane dagh olt ayns raa ennagh.  Dy ghra myr shen, t'ad cowraghey cre'n olt ta ny chione y raa, cre'n olt ta ny chass, as myr shen.  Foddee ad jannoo ymmyd jeh cowraghey case er ny arganeyn (myr Ladjyn), taah-ocklyn (myr Shapaanish), oardagh ny focklyn (myr sampleyr, Gaelg), ny mestey ennagh jeu.  Ta fir elley cur barrant er co-heks son dy reddaghey y cooish (m.s. Sheenish).




#Article 394: Foras na Gaeilge (110 words)


She Foras na Gaeilge (Undinys ny Yernish) y colught va bunnit dys y Yernish y chur er er oaie ayns Mee ny Nollick, 1999, rere Coardail Jeheiney Caisht. Ghow yn colught noa shoh currymyn colughtyn steat ayns Pobblaght Nerin v'ayn roish shen - Bord na Gaeilge, An Gúm (soilsheyderyn) as An Coiste Téarmaíochta (lhiasaghey termeeaght) as va ny skimmee as ny h-obbraghyn eu er feie aahoit dys y cholught noa. Rere y Choardail, ta Foras na Gaeilge freggyrtagh as cur er oaie ny çhengey ayns Nerin Hwoaie myrgeddin. Chammah lesh shen, ta'n Foras ayn dys coyrle y chur da'n daa reiltys, da colughtyn as da deiney chadjin mychione coorseyn Yernish.




#Article 395: Ellan (110 words)


She cummey thallooin ta caglit er dagh çheu liorish ushtey eh ellan ny innys. Ta ellanyn feer beggey, lheid as cummaghyn thallooin irree er ellanyn corralagh, enmyssit ellaneenyn ny skeryn. Ta possan dy ellanyn ta kianglt dy çheer-oaylleeagh ny dy creg-oaylleeagh enmyssit ellanragh.

Keayrtyn ta ayrnyn dy hallooyn currit sheese myr ellanyn, ga my vel droghad thallooin ayn, myr sampleyr ayns cooish Singapore as e taagher, ayns cooish ny h-ellanyn deltey Ollanagh lheid as IJsselmonde, as ayns cooish yn ellan Manninagh Innys Vael. Ta daa horçh dy ellanyn ayn: ellanyn mooarheeragh as ellanyn mooiragh. Ta ellanyn laue-jeant ayn chammah. Cha nel cur sheese ayn ta eddyraghey mooar-rheynnyn, ellaneenyn, as ellanyn.




#Article 396: Sabhal Mòr Ostaig (219 words)


Colaashtey ry hoi ynsaghey Gaelg ny h-Albey t'ayns Sabhal Mòr Ostaig, ta ny hoie mysh 3 km my hwoaie veih Armadail 'sy lieh-innys Slèite 'syn Ellan Skianagh ayns sheear-hwoaie ny h-Albey. Cooid jeh Ollooscoill y Ghaeltaght as ny h-Ellanyn (OGE) t'ayns Sabhal Mòr Ostaig as ta rheynn elley jeh ayns Eeley enmyssit Ionad Chaluim Chille Ìle.

She liorish yn 'er-dellal ynnydagh yn Reejerey Iain Noble dy row yn colaaish shoh er ny chur er bun sy vlein 1973. 'Sy chied vlein va coorse er-lheh ry hoi dellal as y Ghaeltaght er ny hebbal, as she shiaght studeyryn ren frastyl er y choorse shen ec y toshiaght.

She yn bard ard-ghooagh Somhairle MacGill-Eain va ny oltey y voayrd ec y toshiaght. She yn schoillaragh Fearchar MacGillfheinnein ass Ratharsair va ny chied stiureyder lane-emshyragh y cholaashtey veih'n vlein 1976. Veih'n vlein 2002 va keimyn BA er nyn jebbal 'sy cholaashtey myr cooid jeh Undinys-ny-Milley-Bleeaney yn OGE.

Ynnyd ry hoi Leaghtyn bleeinoil Shabhal Mòr Ostaig yn colaashtey as hig studeyryn Ghaelg ny h-Albey dys shen veih dy chooilley voayl 'sy theihll. Veih'n vlein 2010 magh ta mysh keead studeyr lane-emshyragh bunnys frastyl er y cholaashtey as mysh hoght-feed studeyr gynsaghey ass yn 'oddeeaght as mysh nuy keead studeyr frastyl er ny giare-choorseyn souree ta bentyn rish y çhengey as rish y chultoor.




#Article 397: Kione (grammeydys) (117 words)


Ayns çhengoaylleeaght as grammeydys, ta kione çheet er argane olt ennagh.  Dy tradishoonagh, t'ad gra dy vel y kione cowraghey ny ta'n raa loayrt mychione.

Dy cadjin, t'ad cur commee oltyn neuchaghlaaee ry-cheilley lesh king oltyn aistragh.  Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, as adsyn nyn jengaghyn ennymagh-cassidagh, ta'n jees gymmyrkey 'syn aght cheddin.  Ayns çhengaghyn ergatagh-jeeragh, cha nel shen kiart; t'adsyn cur ry-cheilley cassyn as commee, cha nel king as commee.  Myr shen, ta çhengoayllee eddyrscarrey y tree.  T'ad jannoo ymmyd jeh aittin (A) son dy chowraghey king ayns oltscarrey çhengoaylleeagh.  Ta shellagh (S) cowraghey commee, as ta onnane (O) cowraghey cassyn.

Dy tradishoonagh, foddee oo cur kione er ny sampleyryn heese myrgeddin:

Rere çhengoaylleeaght jeianagh, t'adsyn nyn gommee.




#Article 398: Cass (grammeydys) (151 words)


Ayns çhengoaylleeaght as grammeydys, ta cass çheet er argane olt ennagh.  T'eh cowraghey red ennagh, er lhimmey jeh kione y raa, as eshyn goaill ayrn ayns obbraghey y raa.  Dy mennic, ta'n cass rheynn jeh corp y raa.  Cha nel cass ec dagh ooilley raa, as foddee ve ny smoo na un cass ec ymmodee raaghyn.  T'ad eddyrscarrey cassyn dys cass jeeragh as cass neuyeearagh.  Ny keayrtyn, ta cass roie-ocklagh ayns neesht.

T'ad jannoo ymmyd jeh onnane (O) son dy chowraghey cassyn ayns oltscarrey çhengoaylleeagh.  Ta aittin (A) cowraghey king, as ta  shellagh (S) cowraghey commee.

Ta laue ny paart ec y chass jeeragh hene ayns ny ta goll er 'sy raa.

Ta'n cass neuyeeragh jannoo obbyr semantagh fowder ny dean 'sy raa.

Ta'n cass roie-ocklagh ny olt jeh breear as roie-ockle eddyr oc.

Agh foddee oo freggyrt y radio 'sy Ghaelg.  Ayns çhengaghyn elley, ta sampleyryn smoo baghal.

Sampleyr Germaanish:




#Article 399: Jantagh (grammeydys) (160 words)


Ayns grammeydys as çhengoaylleeaght, ta jantagh çheet er y chommagh ta jannoo yn obbyr 'sy chooish.  Dy mennick, ta raa soilshaghey magh y chooish, ta breear soilshaghey magh yn obbyr, as ta'n jantagh ny abbyrt ennymockle.

Ayns ymmodee çhengaghyn, t'ad cowraghey y jantagh.  Myr sampleyr, ayns Shapaanish, t'ad cur  -ga er y jantagh.

Ta'n eie aashagh, agh s'doillee eh y veenaghey dy baghtal as dy cruinn.  Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, son y chooid smoo, she kione ny commagh y raa eh jantagh y raa, agh cha nel ayns dagh çhengey.  

Cha nel jantagh y red cheddin as kione, ga dy vel yn fockle cheddin jannoo obbyr y ghaa ayns ymmodee cooishyn.  Ta'n jantagh bentyn rish mooinjerys ec yn obbyr ny taghyrt ta'n breear çheet er.  Ta'n kione bentyn rish stroo fys, oardagh ny focklyn, as scansh da keeal y raa.  Myr sampleyr:

'Sy nah hampleyr, she Ealish ee jantagh y raa foast, agh she y bluckan eh kione y raa nish.




#Article 400: Surransagh (grammeydys) (161 words)


Ayns grammeydys as çhengoaylleeaght, ta surransagh çheet er y chommagh ta goll trooid, ny surranse, yn obbyr 'sy chooish.  Dy mennick, ta raa soilshaghey magh y chooish, ta breear soilshaghey magh yn obbyr, as ta'n surransagh ny abbyrt ennymockle.

Ayns ymmodee çhengaghyn, t'ad cowraghey y jantagh.  Myr sampleyr, ayns Shapaanish, t'ad cur  -o er y jantagh.

Ayns çhengaghyn Ind-Oarpagh, son y chooid smoo, she cass jeeragh y raa eh surransagh y raa, agh cha nel ayns dagh çhengey.

Cha nel surransagh y red cheddin as cass, ga dy vel yn fockle cheddin jannoo obbyr y ghaa ayns ymmodee cooishyn.  Ta'n surransagh bentyn rish mooinjerys ec yn obbyr ny taghyrt ta'n breear çheet er.  Ta'n cass bentyn rish stroo fys, oardagh ny focklyn, as scansh da keeal y raa.  Myr sampleyr:

'sy chied tampleyr, she y bluckan eh surransagh as cass y raa.  'sy nah hampleyr, she y bluckan eh surransagh y raa foast, agh she Ealish ee cass y raa nish.




#Article 401: Caayr Pheddyr (482 words)


She caayr as aarheynn chonastagh jeh chooid ny Roosh ee Caayr Pheddyr (, , goll er fockley magh myr: [sankt pʲɪtʲɪrˈburk]). Ta'n balley ny lhie ec inver Awin Neva er Lhoob Finnlynn er y Vooir Valtagh. V'ad Petrograd (Петроград, 1914–1924) as Leningrad (Ленинград, 1924–1991) ny h-enmyn elley va currit er y chaayr. Ta'n far-ennym Piter (Питер) currit urree dy mennick.

Va'n chaayr bunnit ec Tsar Peddyr I ny Roosh er 27 Boaldyn, 1703, as v'ee ny preeu-valley er Impiraght ny Roosh er feie ny smoo na daa chied dy vleeantyn (1713–1728, 1732–1918). Haink jerrey lesh y staydys preeu-valjagh ec Caayr Pheddyr 'sy vlein 1918 lurg Irree Magh ny Roosh. T'ee ny nah chaayr smoo 'sy Roosh lurg Moscow lesh 4.8 millioonyn dy chummaltee, as ny chiarroo caayr smoo 'syn Oarpey lurg Istanbul, Lunnin as Moscow. Ta Caayr Pheddyr ny h-ynnyd cultooragh Oarpagh scanshoil, myrane lesh purt scanshoil er y Vooir Valtagh.

Dy mennick, ta Caayr Pheddyr enmyssit myr y chaayr smoo Eearagh mastey caayryn ny Roosh. Mastey caayryn y theihll lesh ny smoo na un villioon dy chummaltee, ta Caayr Pheddyr coontit myr y chaayr smoo twoaieagh. Ta Çheshvean Shendeeagh Chaayr Pheddyr as Possanyn dy Lhiaghtyn Cooinaghtyn Mooinjeragh nyn Ynnyd Eiraght y Theihll jeh cooid UNESCO. Ta Thie Tashtee ny Bwaagaght, y thie tashtee ellyn smoo er y theihll, soit 'sy chaayr, Ta'n chaayr enmyssit y Preeu-valley Twoaieagh ny keayrtyn er son e staydys myr ynnyd cultooragh as politickagh ny Roosh er feie 200 bleeaney. Ta sleih elley harrish ny bleeantyn enmyssey yn chaayr myr Veneesh y Twoaie as myr Palmyra y Twoaie. Ta shiartanse dy chonsyllaghtyn joarree, cochorpyn eddyr-ashoonagh, bancyn as reagheydyssyn dellal elley ry-gheddyn ayns Caayr Pheddyr.

She aarheynn chonastagh dy chooid ny Roosh ee Caayr Pheddyr. Ta'n seihll politickagh ayns Caayr Pheddyr reirit liorish y chaart chaayragh va doltit ec y çhionnal slattyssagh 'sy vlein 1998. She Lught-Reill Chaayr Pheddyr y corpane reiragh s'yrjey as t'ee reirit liorish y chiannoort (meoir roish 1996). Ta quaiyl un-hamyragh ec Caayr Pheddyr - Çhionnal Slattyssagh Chaayr Pheddyr.

Rere y slattys conastagh va doltit 'sy vlein 2004, ta fir hoshee er aarheynnyn conastagh, goaill stiagh kiannoort Chaayr Pheddyr, enmyssit ec Eaghtyrane ny Roosh as doltit liorish quaiylyn ynnydagh. My t'ad jiooldey yn enmysaght ta'n whaiyl currit ass bree. Va'n kiannoort roie, Valentina Matviyenko, doltit fo conaantyn y chorys noa ayns Mee ny Nollick 2006. Cha nel ben-chiannoort elley er feie ny Roosh.

Ta Caayr Pheddyr rheynnit ayns hoght slystyn jeig. She preeu-valley Wheiggey Leningrad ee Caayr Pheddyr chammah, myrane lesh preeu-valley Slyst Chonastagh Heear Hwoaie. Ren Cooyrt Bunraghtoil ny Roosh scughey gys Caayr Pheddyr veih Moscow ayns Mee Voaldyn 2008.

Ga dy vel Caayr Pheddyr as Queiggey Leningrad coontit myr daa aarheynn chonastagh, t'ad rheynn shiartanse dy rheynnyn dy yantyssyn as dy vingyn conastagh lheid as y Cooyrt Eddyr-Chiartaghey, ny poleenyn, yn FSB, y çhirveish phostagh, reirey jeeaney druggaghyn, y çhirveish phryssoonagh, a.r.e.




#Article 402: Yn Partee Glass (Nerin) (127 words)


She partee politickagh glass ayns Nerin eh yn Partee Glass (, ). Va'n partee bunnit myr Partee Eggoaylleeagh Nerin (Baarle: , Yernish: ) ayns Divlyn liorish yn ynseyder Christopher Fettes. Va'n partee aa-enmyssit myr y Cochaarjys Glass ayns 1983 as ayns 1987 hooar y partee yn ennym roie. 

Ta shirreyderyn ass y Phartee Glass er ve reiht ayns dagh keim y reiltys; ynnydagh, Dáil, as y Parlamaid Oarpagh, as ayns 2007 hooar y partee y chied ynnyd ayns Çhionnal Nerin Hwoaie. Hie er y Phartee Glass ayns Nerin Hwoaie dy ve ny chooid jeh Partee Glass Nerin 'sy vlein roish shen.

Er 14 Mean Souree 2007, lurg barganaghyn er claare ry hoi'n reiltys, hie yn Partee Glass stiagh 'sy reiltys lesh Fianna Fáil as y Phartee Deynlagh.




#Article 403: Reeriaght ny Mee (102 words)


Va Reeriaght ny Mee (Shenn Yernish: Cóiced na Míde, Yernish: Ríocht na Mí) ny reeriaght vean-eashagh ayns Nerin. Va'n reeriaght currit er bun mygeayrt ny bleeaney 76 BNJ liorish Túathal Techtmar lurg caggaghyn noi ny reeriaghtyn Connaghtey, Ulley, Mooan as Lion, as hannee ee ayn er mayrn derrey ny bleeaney 1171 tra haink ny Normanee gys Nerin. Ghow y reeriaght stiagh Coontae ny Mee, Coontae ny h-Eearvee, Coontae yn Lhongfort as stuggan jeh Coontae yn Chavan, Coontae Ghivlyn, Coontae Cheeill Darey, Coontae Vuinaghan, Coontae Lhoo as Coontae Uíbh Fhailí. Va'n preeu-valley eck soit ayns Teamhair na Rí, boayl ny h-ard-reeaghyn Yernagh chammah.




#Article 404: Hetra-veeagheyder (177 words)


Ta hetra-veeagheyder ny heterotroph çheet er organe bioag ta goaill bree kemmigagh ass stoo orgaanagh er son y çhymshal bea echey. Ta bun yn 'ockle Greagish:  heteros, elley as  trophe, beaghey. Ta heterotroph cosoylaghey rish hene-veeagheyder ny autotroph, as adsyn jannoo ymmyd jeeragh jeh binn vree, myr sampleyr, sollys, son dy yannoo stoo orgaanagh jeh carboan daa-osseed. 

Ayns geuley bee, she eederyn ad hetra-veeagheyderyn. T'ad goaill carboan orgaanagh liorish ee hene-veeagheyderyn ny hetra-veeagheyderyn elley. She hetra-veeagheyderyn ad dagh ooilley baagh, chammah's fungyssyn as ymmodee bacteyryn. Ta shiaranse dy vaaghyn (myr sampleyr, corrylyn jannoo shimbosh lesh hene-veeagheyderyn as goaill carboan orgaanagh 'syn aght shen. Ta kuse dy lossreeyn sheadanagh er jeet dy ve nyn hetra-veeagheyderyn myrgeddin; agh lossreeyn feill-eeagh, t'ad gee cretooryn son dy ghoaill ny smoo neetrageen, agh she hene-veeagheyderyn t'ayn ny yei shen, as adsyn goaill bree jeh soilshey ny greiney.

My ta dooie ennagh ny hetra-veeagheyder, shegin da goaill y carboan echey ass stoo orgaanagh. My t'eh goaill neetrageen ass stoo orgaanagh, agh bree jeh bun elley, she hene-veeagheyder t'ayn. Ta daa aarheynn dy hetra-veeagheyder:




#Article 405: Johnny Brady (140 words)


Ta Johnny Brady (ruggit 1 Jerrey Geuree 1948) ny pholitickeyr Yernagh jeh'n phartee politickagh Fianna Fáil. By TD eh er son y Vee Heear veih Mean Souree 1997 derrey yn Ard-Reihys ayns Toshiaght Arree ny bleeaney 2011. V'eh reiht da Dáil Éireann son y cheid cheayrt ayns Ard-reihys ny bleeaney 2007 da eear-cho-heiyderys ny Mee as v'eh aa-reiht ayns Ard-reihys ny bleeaney 2002. 'Sy vlein 2007, va'n co-heiyderys rheynnit magh ayns daa cho-heiyderys - Y Vee Heear (goaill stiagh cooid jeh Coontae ny h-Eearvee) as Y Vee Hiar. Hass eh ayns co-heiyderys ny Mee Heear ayns Ard-reihys ny bleeaney shen, as chossyn eh yn ynnyd echey myr Teachta Dála. 

Va Brady ny oltey jeh Coonseil Choontae ny Mee veih 1973 as 2003. Eddyr ny bleeantyn 2002 as 2007 v'eh gobbraghey myr Caairliagh ny Bing Vee as Eirinys ayns Dáil Éireann.




#Article 406: Abjad (215 words)


She corys screeuee eh abjad, as ny cowraghyn (lettyryn) echey cowraghey corockle; t'eh er y lhaihder ny breeocklyn y chur stiagh.  Hug roish Peter T. Daniels yn ennym abjad, ayns ynnyd jeh'n çhenn ennym corys screeuee corocklagh ny sheelaght, as eshyn jannoo ymmyd elley jeh sheelaght.

Ta Daniels rheynn abjadyn jeh abbyrlhittyn er y fa nagh vel breeocklyn mastey cowraghyn bunneydagh y chorys screeuee.
T'eh rheynn ad jeh abugidaghyn (possan noa elley jeant echey) er y fa dy vel ny scarreydee oc reihyssagh, as cha nel ad ry-akin ayns screeu focklymagh, ny ayns screeu cadjin noadyr, son y chooid smoo.  Ayns abugida, shegin dhyt breeocklyn y chowraghey dagh keayrt; as ayns sheelaght rere meenaghey Ghaniels, ta ny cowraghyn cowraghey slane shillab, dy ghra myr shen, breeockle ny lomarcan, ny corockle ny lomarcan, ny cochiangle jeu.

Ta dagh ooilley abjad as fys er ain jeh sliught y chynney coryssyn screeuee Semittagh, as nyn drooid jeh Proto-Sinaitagh as jalloo-screeueyrys Egyptagh.  Va'n abbyrlhit Feaneeckagh y fer cadjin s'leaie; cha row agh mysh feed cowrey echey, as myr shen, v'eh aashagh ynsaghey eh, cosoylaghey rish coryssyn elley v'ayn as ymmodee cowraghyn oc.  Rish y traa, haink coryssyn elley jeh, goaill stiagh yn abbyrlhit Greagagh as yn abjad Aramaagh.  Va'n abjad Aramaagh ny hennayr ymmodee abjad as abugida 'syn Aishey.




#Article 407: Abugida (274 words)


She corys screeuee eh abugida. Ta ny cowraghyn (lettyryn) echey cowraghey corockle as breeockle undinagh echey; t'ad caghlaa y breeockle t'ayn liorish caghlaa cummey y lettyr ny cur stiagh scarreydee. Hug roish Peter T. Daniels yn ennym abjad, ayns ynnyd jeh'n çhenn ennym corys screeuee corocklagh ny sheelaght, as eshyn jannoo ymmyd elley jeh sheelaght.

Ta'n lettyr cowraghey corockle ennagh, as t'ad goll er screeu ayns straih. Ta breeocklyn croghey er ny corocklyn: ta corockle undinagh ec y chorockle, agh foddee oo eh y chaghlaa y breeockle liorish scarreydagh, ny liorish caghlaa cummey y lettyr. Ta ynnydyn ny scarreydee croghey er y vreeockle t'ayn; cha nel ad goll er screeu ayns y straih cheddin as ny corocklyn.

Mannagh vel corockle ec breeockle ennagh, foddee oo screeu shen liorish:

Mannagh vel breeockle ec corockle ennagh, foddee oos screeu shen liorish:

Haink yn ennym abugida jeh obbyr Peter T. Daniels. She ennym yn screeu Ge‘ez t'ayn, rere y chied chiare lettyryn echey: aləf, bet, gäməl, dənt. T

Ta Daniels rheynn abugidaghyn jeh abbyrlhittyn er y fa nagh vel breeocklyn mastey cowraghyn bunneydagh y chorys screeuee. T'eh rheynn ad jeh abjadyn (possan noa elley jeant echey) er y fa dy vel ny scarreydee ec abjadyn reihyssagh, as cha nel ad ry-akin ayns screeu focklymagh, ny ayns screeu cadjin noadyr, son y chooid smoo. Ayns abugida, shegin dhyt breeocklyn y chowraghey dagh keayrt. Ta Daniels eddyrscarrey abugidaghyn as sheelaghtyn er y fa dy vel cummaghyn lettyryn abugida croghey er ny breeocklyn as corocklyn t'ayn, agh ayns sheelaght, foddee cummey erbee ve oc.

Ta'n screeudeyr shennaghys screeuee Barry Powell goaill noi abugida, chammah's abjad, er coontey sheiltynys as shennaghys.
 




#Article 408: Screeu caslys (222 words)


Ta screeu caslys çheet er ymmyd caslyssyn ayns çhaghteraght.  Ta ny caslyssyn cowraghey nhee ennagh, as t'ad jeeaghyn gollrish ny t'ad çheet er.  She sorçh dy screeu eie t'ayn.

Cha nee feer chorys screeuee t'ayn, er y fa nagh vel corys screeuee erbee ayn as eshyn jeant magh jeh caslyssyn ynrican.  Ny yei shen, va caslyssyn bun choryssyn screeuee leah, myr sampleyr, jeenysagh as jalloo-screeueyrys Egyptagh, ec y toshiaght.

Rish y traa, ta caslyssyn goll er jannoo aashagh, as foddee nagh vel ad jeeaghyn rish ny t'ad çheet er dy cruinn.  Shoh lhiasaghey aittin (A) jeh caslys chione ghow (ayns jalloo-screeueyrys Egyptagh as yn abbyrlhit Proto-Sinaitagh) dys y cummey neuloaghtagh jeianagh 'syn abbyrlhit Romanagh.

Chammah's shen, cha nod oo jannoo jeh dy chooilley red, myr sampleyr, eieyn neuloaghtagh, ny enmyn.  Myr shen, ghow ad toshiaght sheeyney magh ymmyd ny caslyssyn, myr cowraghyn sheeanagh (bentyn rish sheeanyn ny focklyn) as neuloaghtagh (bentyn rish eieyn as reddyn nagh nod oo jannoo caslys jeh).  Myr sampleyr, foddee oo jannoo ymmyd jeh caslys jeh keyll son dy chowraghey keyl myrgeddin; ny foddee oo jannoo ymmyd jeh caslys jeh laue son dy chowraghey obbyr.  Cha nee screeu caslys glen v'ayn ny lurg shen.

Ta ymmodee fograghyn jannoo ymmyd jeh caslyssyn son dy chur roish eie.

Agh son y chooid smoo, t'ad jannoo ymmyd jeh cowraghyn neuloaghtagh myrgeddin.




#Article 409: Daunse (101 words)


She ceau traa, ellyn, as (ny keayrtyn) spoyrt eh daunse (ass  y Rangish) ny rinkey (ass  y Yernish).  T'eh çheet er gleashaght ryddimagh lesh kiaull.  

Ta meenaghey daunse croghey er cooishyn sheshoil, ellynagh, as cultooragh.  T'eh goaill stiagh obbraghyn veih daunse shilley myr ballay, daunse linnagh as daunse Injinagh classicagh, dys obbraghyn commee myr daunse brishey, daunse shamyragh as nyn lheid.  Ta rheam mooar echey, eddyr daunse dty lomarcan ny ayns possan, eddyr obbraghey ellynagh as ceau traa y heay, eddyr daunse formoil oardit as daunse neuformoil mastey caarjyn.  Ta sleih daunsey son lheiltys, skeealaght, spoyrt, myr obbyr crauee ny kellooragh.




#Article 410: Sápmi (149 words)


She yn ennym ta currit er ard cultooragh ny Saamee eh Sápmi. T'eh ny hoie 'syn Oarpey my hwoaie as t'eh goaill stiagh ardjyn ayns Norlynn, 'sy Toolynn, ayns Finnlynn as 'sy Roosh. She Sápmi yn ennym smoo cadjin er yn ard, agh ta ny Saamee Julev cur Sábme er, as ta ny Saamee Yiassagh cur Saemie er. Ta'n ennym Norlynnish as Soolynnish Sameland currit er keayrtyn.

Ta'n fockle Sápmi (as ny focklyn co-reggyrtagh ayns ny çhengaghyn Sámi elley) çheet er çheer ny Saamee as er ny Saamee hene. Dy jarroo, cha nel 'syn 'ockle Sámi (ny Saamee) agh cummey cassidagh-gienneydagh yn 'ockle Sápmi. Rere shen, ta ennym yn ashoon (Sámi olbmot) keeallaghey sleih Sápmi. T'eh raait dy daink yn fockle shen ass yn 'ockle Baltagh *žēmē ta keealaghey çheer ny thalloo (c.f. žemė ny Litaanish, as zeme ny Latgalish as ny Latvish ta keeallaghey thalloo, çheer, dowan, cruinney)




#Article 411: A' Ghàidhealtachd (104 words)


Ta Gàidhealtachd ny A' Ghàidhealtachd (fockley magh Ghaelg ny h-Albey: [kɛːəɫtaxk]) çheet dy cadjin er ardjyn Gaeltaght as ellanyn ny h-Albey, as er cultoor Gaelgagh Albinagh er lheh jeh ny h-ardjyn shen. Ta'n fockle co-reggyrtagh Yernagh - Gaeltacht - çheet dy cruinn er ardjyn raad ta'n Yernish goll er loayrt ayndaue. Ta'n fockle currit er ardjyn Gaelgagh ny h-Albey Noa 'sy Chanadey myrgeddin.

Ta Gaelg ny h-Albey foast ry-chlashtyn mastey co-phobbylyn ayns buill ennagh ayns Nalbin Noa (Ellan Cheap Bhreatainn er lheh), Ellan y Phrinse Edard as Thalloo yn Eeast 'sy Chanadey hiar as foddee yn ennym Gàidhealtachd y chur er ny h-ardjyn shen.




#Article 412: Ceaghley corockle (121 words)


She obbyr çhengoaylleeaght eh ceaghley corockle, as corockle ennagh ayns fockle ennagh caghlaa rere'n çhymbylaght jalloo-oaylleeagh as/ny co-ordrailagh.  She obbyr scanshoil eh ayns ny çhengaghyn Celtiagh, agh ta lheid yn obbyr ry-akin ayns çhengaghyn er feie ny cruinney.

Y sampleyr share er enney, shen ceaghlaghyn corockle toshee ny çhengaghyn Celtiagh.  Ta ceaghlaghyn corockle toshee ec çhengaghyn elley, goaill stiagh Fula, Malayish, Indoneesish as Paiutish Yiass.  

Ta ceaghlaghyn jerrey y fraue ec Dholuoish.

Ayns Ewnish jeianagh, ta ceaghlaghyn bentyn rish corocklyn raad erbee 'syn 'ockle.

Ayns Shapaanish, ta ceaghlaghyn bentyn rish corockle toshee ayns rheynn jeh fockle nagh vel y chied rheynn.  Myr sampleyr, t'eh bentyn rish meeryn yerree, as y nah 'ockle ayns co-ocklyn.  T'ad cur rendaku er yn obbyr shoh.




#Article 413: Croghaneyn-crooin y Reeriaght Unnaneysit (135 words)


She thallooyn ad Croghaneyn-crooin y Reeriaght Unnaneysit, as ad lesh y Chrooin hene. Myr shen, t'ad anchasley rish Thallooyn harrish Mooar as coloinyn. Ny croghaneyn-crooin hene, t'adsyn Guernsey, Jersee as Mannin.

Ad ad nyn dallooyn reiltys neuchroghedagh, cha nel ad goaill ayrn 'sy Reeriaght Unnaneysit ny'n Unnaneys Oarpagh. T'ad nyn olteyryn jeh'n Coonceil Goaldagh-Yernagh. Neayr's 2005, ta Ard-Shirveishagh ec dagh fer jeu, as eh kione y reiltys. Ny yei shen, as ad lesh y Chrooin Goaldagh, cha nee ashoonyn seyr t'ayn; ta pooar slattyssagh ec ny Coonceilyn Slattyssagh oc, as fo kied ny Crooin (liorish y Choonseil Reiltagh jiu).

T'ad goit rish myr rheynn jeh'n Reeriaght Unnaneysit son leigh ashoonaght Goaldagh.  Ny yei shen, ta reillyn ardjynagh oc bentyn rish cummal as gurneil-faillee, as ad bentyn rish Goaldee elley gyn kianglaghyn da'n voayl, chammah's neu-Ghoaldee.




#Article 414: Keeill (hradishoonagh) (327 words)


She sorçh dy chabbal hradishoonagh Vanninagh ee keeill (yl-rey kialteenyn).  

Ayns shenndaaleeaght, ta keeill çheet er sorçh dy chabbal veg ayns Mannin hie er troggal ayns ny Mean Eashyn.  Ta laaree elley ry-akin ayns Islay.

T'ad credjal nagh vel lorg erbee jeh ny kialteenyn s'leaie ayn foast.  Ny t'ayn jiu, v'ad currit ayns ynnyd ny shenn cheeillyn, as va ymmyd jeant jeu 'sy 8oo eash as y 12oo eash.  T'ad goaill stiagh troggalyn ass claghyn anghiarit, scraa as boallaghyn cloaie coonee echey, ny rubbyl as fuygh ayn.  Hooar ad lorg daah cray as plaastyr boalley fo kuse jeu .  Foddee dy daag sleih ymmyd jeh y yannoo tra haink ny Loghlynee dys Mannin, agh dy aahrog ad ad erreish daue jannoo Creestee jeh ny Loghlynee, ayns ny laaree cheddin ny keayrtyn.

Va kuse dy cheeillyn soit er carnaneyn, as adsyn laaree oayeyn as claghyn-cooinaghtyn s'leaie dy mennick, myr sampleyr, carnaneyn oanluckee yn Eash Ooha (Lowe and Reilly 1988).  Ny keayrtyn elley, v'ad soit faggys da çhibbraghyn nooey.  Ta ruillick ec ymmodee jeu, as bun paganagh ocsyn, foddee.  Ta boalley scaa mygeayrt kuse dy cheeillyn, as ta'n eaghtyr çheusthie ny boallaghyn feer cheaghlagh.

Ta 174 kialteenyn 'syn Ellan ec y chooid sloo, ga nagh vel agh 35 yn-enneydagh dy aashagh jiu.  Ta ny recortyssyn er bun laaree er mayrn, fooillee foddee ve kialteenyn, enmyn vuill as cooinaghtyn theayagh.  Ta'n chooid smoo jeh er nyn stroie liorish troggal kialteenyn s'anmey 'sy laare cheddin, ny liorish graihderyn shenn reddyn Victorianagh as Edardagh shirrey linneeaghtyn hallooin as cooid leagharagh.

Ta fys ain dy row anchaslys mooar eddyr moaadys ny kialteenyn, ga dy row ny cummaghyn oc casley rish y cheilley.Ren Carl J. S. Marstrander, ny olloo Loghlynnagh, towshan smoo ny kialteenyn ayns ny 1930yn.  Rere eh:

Ta Lower (1987) er gosoylaghey ny kialteenyn lesh laaree ayns ny h-Ellanyn Twoaie, as Swift lesh fir Islay (1987).

Ren Time Team toaghailtey keeill ec Speke Keeill ayns 2007.  V'eh rere'n chlowan hug roish Marstrander.




#Article 415: Yn Cohaglym Celtiagh (182 words)


Ta'n Cohaglym Celtiagh ny y Cohaglym Celtiagh Eddyr-ashoonagh ny reagheydys cultooragh ta shirrey ny çhengaghyn Celtiagh dy chur er oiae, as ny çhengaghyn shen goaill stiagh Gaelg, Gaelg Albinagh, Yernish, Bretnish, Cornish as Britaanish. V'eh currit er bun lurg çheet ry-cheilley jeh ny reagheydyssyn lheid as y Çheshaght Cheltiagh as y Cohaglym Ooilley-Cheltiagh. Hie daa chruinnaght jeh Cohaglym Eddyr-Cheltiagh ry cheilley ayns 1838 as 1867.

Haghyr y chied chruinnaght ec Eisteddfod Chione Beih 'sy vlein 1917, as t'eh er çheet ry-cheilley son cruinnaghtyn begnagh dagh vlein neayr's shen. Ta crouw er lheh ayns dagh fer jeh ny çheeraghyn Celtiagh, agh cha row crouw ec y Chorn derrey ny 1920yn, ga dy row paart eck 'sy Çheshaght Cheltiagh veih'n vlein 1904. Ta dagh crouw lhiantyn rish deanyn y Chohaglym 'sy çheer hene oc.

Cha nel y çheshaght ny sheshaght pholitickagh, faagail magh dy ren Partee Ashoonagh ny h-Albey (roie-haghter y Phartee Ashoonagh Albinagh) eiyrtys paart dy ghoaill 'sy Chohaglym, as dy ren Taoiseach Nerin ec y traa shen, Éamon de Valera, coardail rish dy ve ny phatroon er y Chohaglym ayns ny 1930yn.




#Article 416: Keskowethyans an Taves Kernewek (128 words)


Ta Keskowethyans an Taves Kernewek (Paarteeas ny Cornish) ny cholught reihdagh va currit er bun 'sy Chorn, y Reeriaght Unnaneysit, ayns 2005 son cur er oaie as lhiasaghey ny Cornish 'sy Chorn.

T'eh ny phaarteeas jeh'n rheynnag theayagh as arryltagh as t'eh jeant seose jeh reihdee ass sheshaghtyn Cornish ennagh, reagheydyssyn cultooragh as tarmaynagh Cornagh, as coonseilyn slystagh Cornagh. Ta'n çheshaght feddyn cooid argid veih'n Unnaneys Oarpagh fo'n chlaare Objective One, veih Rheynn Voodeeyssyn as Ghurneilys Ynnydagh jeh'n Reeriaght Unnaneysit as veih Coonseil ny Corn.

Ta'n Paarteeas ny ard-stiureyder jeh Cummey Screeuit Bun-towshanagh ny Cornish, cair-screeu va skeaylt magh ayns 2008 as y chiarail echey dys ny cair-screeuyn elley y chur ry-cheilley, as er son ymmyd ny Cornish er cowraghyn raaidey, ayns docamadyn oikoil, as ayns scrutaghtyn scoill.




#Article 417: A (304 words)


She yn chied lettyr jeh'n abbyrlhit Romanagh eh A (lettyryn beggey: a as ɑ; aittyn yn ennym va currit er ayns abbyrlhit ny Gaelgey). T'eh cosoylagh rish y lettyr Shenn-Ghreagagh alpha, ass eh er jeet magh ass.

T'ad gra dy daink y lettyr A jeh screeu caslys jeh kione ghow ayns Jalloo-ocklyn Egyptagh ny yn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeuee Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet magh ass yn abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Vannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Mysh 1600 RC, va cummey linneydagh ec lettyr yn Abbyrlhit Feaneeckagh, as shen bun chummaghyn shinney. S'cosoylagh dy row yn ennym echey faggys da aleph yn abbyrlhit Ewnagh.

Tra ghlack ny Shenn Ghreagee yn abbyrlhit jeu, cha row feme oc er y stad sluggidagh va'n lettyr çheet er ayns ny çhengaghyn Semetagh. Myr shen, ren ad ymmyd jeh son y vreeockle , as dreill ad yn ennym echey lesh caghlaa beg (alpha).  Ayns ny screeuyn grainnit shinney, mysh y 8oo eash RC, va'n lettyr soit er e heu, agh haink eh dy yeeaghyn gollrish y fer jeianagh.

Hug lhieu ny Etruscanee yn abbyrlhit Greagagh dys kione-çheerey ny h-Iddaal. Ny shinney, ghlack ny Romanee yn abbyrlhit shoh son dy screeu Ladjyn, as ta'n lettyr shoh er mayrn ayns yn abbyrlhit Romanagh jeianagh ta ymmodee çhengaghyn screeut ayn (lesh caghlaaghyn beg), goaill stiagh Gaelg.

Ayns Unicode, ta A mooar ec U+0041 as a beg ec U+0061.

Ayns ASCII, ta A mooar ec 65 as a beg ec 97.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000001 as 01100001.

Ayns EBCDIC, ta  A mooar ec 193 as a beg ec 129.  

Ayns HTML as XML, ta  A mooar ec amp;#65; as a beg ec amp;#97;.  




#Article 418: B (164 words)


She yn nah lettyr jeh'n abbyrlhit Romanagh eh B (lettyr beg: b; beih yn ennym va currit er ayns abbyrlhit ny Gaelgey).

T'ad gra dy daink y lettyr B jeh screeu caslys jeh cummey thie ayns jalloo-ocklyn Egyptagh ny yn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet magh ass yn abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Vannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Mysh 1600 RJC, va cummey linneydagh ec lettyr yn Abbyrlhit Feaneeckagh, beth, as shen bun chummaghyn saa.  

Ayns Unicode, ta A mooar ec U+0042 as a beg ec U+0062.

Ayns ASCII, ta A mooar ec 66 as a beg ec 98.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000010 as 01100010.

Ayns EBCDIC, ta  A mooar ec 194 as a beg ec 130.

Ayns HTML as XML, ta  A mooar ec amp;#66; as a beg ec amp;#98;.  




#Article 419: Couyll (356 words)


She treeoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh couyll (C, c), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, treeoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

T'ad gra dy daink couyll jeh screeu caslys jeh cass ghow 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ec Etruscish, cha row /g/ erbee, agh va tree cummaghyn /k/ eck.  Ayns Ladjyn, ren ny Romanee ymmyd jeh tree lettyryn: Q, K as C hene, son dy chowraghey /k/ as /g/ (nagh jagh er eddyrscarrey ayns screeuyn), bentyn rish çhymbyllaght y heean.  Dy ghra myr shen, v'ad screeu Q roish breeocklyn runtit, K roish /a/, as C ayns buill elley.  'sy 3oo eash RJC, haink stiagh cummey jeh G () son , as dreill ad C son .  Haink C (as G) ayns ynnyd jeh K as Q, son y chooid smoo.  Myr shen, 'syn eash chlassicagh as erash, va G cosoylagh rish gamma as C cosoylagh rish kappa ayns aascreeu screeu Greagagh dys screeu Romanagh.  Myr sampleyr, KA∆MOΣ, KYPOΣ, ΦΩKIΣ, Greagagh, CADMVS, CYRVS, PHOCIS Romanagh.  

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta C ry-akin son y çheean /k/ (corockle bleaystagh coghooysagh 'syn ASE) ayns ymmodee abbyrlhittyn haink ass yn abbyrlhit Romanagh, myr sampleyr, Bretnish.  Ayns kuse jeu, ta feeuyn elley echey, goaill stiagh /c/ (corockle bleaystagh cleaoil) as /s/ (corockle screebagh cooyl-eeacklagh).  T'eh ry-akin myrane lesh h myrgeddin, son /t͡ʃ/ dy mennick, as shen çh 'sy Ghaelg.  Ga dy vel lettyr casley rish ry-akin ayns abbyrlhittyn elley, cha nel y feeu cheddin echey.  Ayns ny h-abbyrlhittyn Kyrillagh as Coptagh, ta lettyr casley rish C çheet er /s/ (S 'sy Ghaelg).

Ayns Unicode, ta C mooar ec U+0043 as c beg ec U+0063.

Ayns ASCII, ta C mooar ec 67 as c beg ec 99.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000011 as 01100011.

Ayns EBCDIC, ta  C mooar ec 195 as c beg ec 131.  

Ayns HTML as XML, ta  C mooar ec amp;#67; as a beg ec amp;#99;.  




#Article 420: Darragh (lettyr) (208 words)


She kiarroo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh darragh (D, d), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, kiarroo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

T'ad gra dy daink darragh jeh screeu caslys jeh yeeast ny dorrys ghow 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns abbyrlhittyn rere'n abbyrlhit Romanagh, ta darragh çheet er , son y chooid smoo. Ny yei shen, ayns Vietnaamish, t'eh çheet er  'sy twoaie as  'sy jiass, as ayns Fijish, t'eh çheet er . Ta shiartase dy hengaghyn cosoylaghey bleaystee ennalit as neuennalit, as adsyn jannoo ymmyd jeh darragh myr y çheean neuennalit. T'adsyn goaill stiagh Gaelg Albinagh, Eeslynnish, Navajoish as Sheenish Mandarin screeut ayns Pinyin.
 

Ayns Unicode, ta C mooar ec U+0044 as c beg ec U+0064.

Ayns ASCII, ta C mooar ec 68 as c beg ec 100. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000100 as 01100100.

Ayns EBCDIC, ta C mooar ec 196 as c beg ec 132.  

Ayns HTML as XML, ta C mooar ec amp;#68; as a beg ec amp;#100;.  




#Article 421: Eboin (155 words)


She queiggoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh eboin (E, e), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, queiggoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

Haink eboin jeh'n lettyr Greagagh epsilon. Ta lettyr casley rish ry-akin 'syn abbyrlhit Feaneeckagh, as t'ad credjal dy daink eh jeh screeuyn caslys ayns Jalloo-ocklyn Egyptagh ny'n abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Ta'n cummey cheddin ec lettyryn yn abbyrlhit Kyrillagh as yn abbyrlhit Coptagh as y sheean cheddin oc.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta E mooar ec U+0045 as e beg ec U+0065.

Ayns ASCII, ta E mooar ec 69 as e beg ec 101.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000101 as 01100101.

Ayns EBCDIC, ta E mooar ec 197 as e beg ec 133.  

Ayns HTML as XML, ta E mooar ec amp;#69; as e beg ec amp;#101;.  




#Article 422: Rheynn Slaynt as Shickyrys y Theay (Mannin) (113 words)


Ta Rheynn Slaynt as Shickyrys y Theay ny RSST kiarail currym slaynt (thieyn lheihys, fir lhee, feeackleyrys, as shirveish charr-lheihys), shirveishyn y theay (slaynt aignagh, obbreeyn sheshoil, as currym da fir baghee), as shickyrys y theay (penshynyn y steat, eeck paitçhyn, eeck çhingys, as eeck jee-chosnee).

Ta'n RSST ny failleyder smoo ayns Mannin lesh ny smoo na 3,000 obbreeyn.

She Eddie Teare OKF y Shirveishagh Slaynt as Shickyrys y Theay roie .

T'ad ny h-olteynyn politickagh jeh'n rheynn na:

Va'n rheynn currit er bun liorish covestey y Voayrd ry hoi Shirveishyn Slaynt as y Voayrd ry hoi Shickyrys y Theay ayns 1986. Veih 2 Mean Souree 2003 she David Killip yn Ard-Oaseir Reiragh.




#Article 423: Faarney (lettyr) (163 words)


She sheyoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey ee faarney (F, f), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, sheyoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

T'ad gra dy daink faarney jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  T'ad cur vâv er y lettyr shoh, as er lhieu dy row eh cowraghey croagane ny bad.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ta'n bun cheddin ec Unjin, Vervine, Wooishlagh as Yiarn.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta F mooar ec U+0046 as f beg ec U+0066.

Ayns ASCII, ta F mooar ec 70 as f beg ec 102.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000110 as 01100110.

Ayns EBCDIC, ta  F mooar ec 198 as f beg ec 134.

Ayns HTML as XML, ta  F mooar ec amp;#70; as f beg ec amp;#102;.  




#Article 424: Guilckagh (lettyr) (311 words)


She shiaghtoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey ee guilckagh (G, g), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, shiaghtoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

T'ad gra dy daink guilckagh jeh screeu caslys jeh cass ghow 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish. Ec Etruscish, cha row /g/ erbee, agh va tree cummaghyn /k/ eck. Ayns Ladjyn, ren ny Romanee ymmyd jeh tree lettyryn: Q, K as C hene, son dy chowraghey /k/ as /g/ (nagh jagh er eddyrscarrey ayns screeuyn), bentyn rish çhymbyllaght y heean. Dy ghra myr shen, v'ad screeu Q roish breeocklyn runtit, K roish /a/, as C ayns buill elley. 'Sy 3oo eash RJC, haink stiagh cummey jeh G () son , as dreill ad C son . Haink C (as G) ayns ynnyd jeh K as Q, son y chooid smoo. Myr shen, 'syn eash chlassicagh as erash, va G cosoylagh rish gamma as C cosoylagh rish kappa ayns aascreeu screeu Greagagh dys screeu Romanagh.  

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns abbyrlhittyn rere'n abbyrlhit Romanagh, ta guilckagh çheet er , son y chooid smoo. Kyndagh rish cummaght Frangish, t’eh ry-chlashtyn myr  ny keayrtyn:  Frangish,  Frangish as Baarle.  Ayns çhengaghyn Romanagh elley, ta feeu bog as feeu creoi echey: /ʒ/, /d͡ʒ/ ny /ʃ/  bog, as /g/ creoi. Ayns Spaanish foddee eh ve /h/ ny /x/.

Ayns Unicode, ta G mooar ec U+0047 as g beg ec U+0067.

Ayns ASCII, ta G mooar ec 71 as g beg ec 103. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000111 as 01100111.

Ayns EBCDIC, ta G mooar ec 199 as g beg ec 135.  

Ayns HTML as XML, ta G mooar ec amp;#71; as g beg ec amp;#103;.  




#Article 425: Hibbin (lettyr) (204 words)


She hoghtoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey ee hibbin (H, h), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, hoghtoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

T'ad gra dy daink hibbin jeh screeu caslys jeh cleigh ayns jalloo screeudeyrys Egyptagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Proto-Sinaitagh, Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta H mooar ec U+0048 as h beg ec U+0068.

Ayns ASCII, ta H mooar ec 72 as h beg ec 104.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001000 as 01101000.

Ayns EBCDIC, ta  H mooar ec 200 as h beg ec 136.  

Ayns HTML as XML, ta  H mooar ec amp;#72; as h beg ec amp;#104;.  

Haink I Kyrillagh reesht jeh'n lettyr Greagagh Eta, agh t'eh çheet er y vreeockle /i/.  Haink En Kyrillagh jeh'n lettyr Greagagh Nu, as t'eh çheet er y chorockle /n/.  T'eh ry-akin heose son cosoylaghey, er y fa dy vel eh gollrish hibbin.  Haink Eta Coptagh jeh eta Greagagh, agh t'eh çheet er /i/ ny /j/.  Cha nel fer erbee jeu çheet er /h/.




#Article 426: Iuar (297 words)


She nuyoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh iuar (I, i), rere'n abbyrlhit Romanagh, as myr shen, nuyoo lettyr ny abbyrlhittyn elley haink ass.

Haink iuar jeh'n abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  S'cosoylagh dy row ny caslys jeh lurg as laue echey, as dy daink eh jeh jalloo-ocklyn Egyptagh.  Va'n sheean (/ʕ/) ec yn 'ockle Egyptagh, agh haink eh dy chowraghey /j/ ayns çhengaghyn Semetagh, er y fa dy row /j/ ec toshiaght ny focklyn v'oc son lurg.  She yodh v'ayn.

Ghow ny Greagee cummey jeh son iota 'syn abbyrlhit Greagagh, as eshyn çheet er /i/.  Ren ny Romanee ymmyd jeh'n lettyr cheddin 'syn abbyrlhit Romanagh.  Va juys (J, j) ny chummey elley jeh'n lettyr cheddin, as derrey'n 16oo eash, ren ad ymmyd jeh'n daa lettyr son y daa heean.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

S'cosoylagh dy vel yn ennym iuar rere enmyn biljagh 'syn abbyrlhit Ogham.  T'ad credjal dy row iodhadh Ogham çheet er yn euar, foddee.

Ayns Unicode, ta i mooar ec U+0049 as i beg ec U+0069.

Ayns ASCII, ta i mooar ec 73 as i beg ec 105.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001001 as 01101001.

Ayns EBCDIC, ta  i mooar ec 201 as i beg ec 137.  

Ayns HTML as XML, ta  i mooar ec amp;#73; as i beg ec amp;#105;.  

Ta lettyryn gollrish iuar ayns ny h-abbyrlhittyn Kyrillagh as Coptagh.  Ta I jeesagh cosoylagh rish I Kyrillagh, agh t'ad ry-akin ayns çhengaghyn elley.  Haink I jeesagh jeh iota, as I jeh eta, agh cha row monney anchaslys eddyr oc.  Ta ymmyd jeant jeu croghey er ny çhengaghyn hene.  Ta'n chooish cheddin ec yn abbyrlhit Coptagh, eddyr ny lettyryn eta as iota t'echey.




#Article 427: Juys (lettyr) (450 words)


She jeihoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey eh juys (J, j), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh, ga nagh row eh ec yn abbyrlhit Ladjynagh.

Haink juys jeh iuar 'syn 16oo eash.  Ta bun y lettyr jalloo-ocklyn Egyptagh jeh lurg as laue echey.  Va'n sheean (/ʕ/) ec yn 'ockle Egyptagh, agh haink eh dy chowraghey /j/ ayns çhengaghyn Semetagh, er y fa dy row /j/ ec toshiaght ny focklyn v'oc son lurg.  She yodh v'ayn.

Ghow ny Greagee cummey jeh son iota 'syn abbyrlhit Greagagh, as eshyn çheet er /i/.  Ren ny Romanee ymmyd jeh'n lettyr cheddin 'syn abbyrlhit Romanagh.  Va juys ny chummey elley jeh'n lettyr cheddin, as derrey'n 16oo eash, ren ad ymmyd jeh'n daa lettyr son y daa heean.

Ayns Shenn Vaarle, v'ad screeu y myn-heean  myr cʒ..  Va myn-heean casley rish ec Shenn Rangish, jeh  Ladjyn, as v'ad ny screeu myr i.  Fo cummaght Shenn Rangish, haink ny screeudeyryn Sostnagh y yannoo ymmyd jeh i (as eisht j) son  ec toshiaght focklyn ny Shenn Vaarle.  Myr sampleyr, iest, eisht jest (spotçh), agh screeu ad DG ayns buill elley, myr sampleyr hedge (cleigh).  Haink ymmydyd elley stiagh 'sy Vaarle jeh focklyn eeassit ass Frangish as çhengaghyn elley; myr sampleyr, adjoin (lhiattaghey), junta (hoontey).  Y chied lioar Baarle eddyrscarr i as j dy baghtal, hie eh er soilshaghey magh ayns 1634.  

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

'sy Ghaelg, ta juys çheet er yn affricaid , as shen kiart 'sy Vaarle neesht son y chooid smoo.  

Ayns çhengaghyn Germaanagh, as ny çhengaghyn Baltagh as Slavagh ta jannoo ymmyd jeh'n abbyrlhit Romanagh, t'eh çheet er y lhiattagh  dy mennick.

Ayns ny çhenaghyn Romanagh, t'eh ny screebagh son y chooid smoo.  She screebagh lurg-chooyeeacklagh cronnaneagh (/ʒ/) t'ayn ec Frangish, Portiugish as Roomainish, agh ayns Cataloanish, she screebagh cleaoil cronnaneagh t'ayn (/ʝ/).  Ayns Spaainish, ta feeu eddyr /x/ as /h/ echey, bentyn rish yn abbyrt t'ayn.

Çheumooie jeh'n Europey, ta juys çheet er /ʒ/ ayns Turkish, Asserbajaanish as Tatarish.  Ayns Indoneeshish, Somaalish, Malayish, Igboish, Shonaish as Soolooish, t'eh çheet er /dʒ/.  Ayns Konkanish, Yorubaish, Oromoish as Swahilish, t'eh çheet er bleaystagh cleaoil cronnaneagh, /ɟ/.  Ayns Kiowaish, she bleaystagh cooyl-eeacklagh neuchronnaneagh t'ayn (/t/).

Ayns aascreeu Hanyu Pinyin, ta juys çheet er affricaid cooyl-eeacklagh cleaoil, /tɕ/.

Ayns Unicode, ta j mooar ec U+0050 as j beg ec U+0070.

Ayns ASCII, ta j mooar ec 74 as j beg ec 106.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001010 as 01101010.

Ayns EBCDIC, ta  j mooar ec 209 as j beg ec 145.  

Ayns HTML as XML, ta  j mooar ec amp;#74; as j beg ec amp;#106;.




#Article 428: Keirn (lettyr) (138 words)


She kied lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey eh keirn (K, k), rere'n abbyrlhit Romanagh.

T'ad gra dy daink keirn jeh screeu caslys jeh laue 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta keirn çheet er , son y chooid smoo.
 

Ayns Unicode, ta K mooar ec U+004B as k beg ec U+006B.

Ayns ASCII, ta K mooar ec 75 as k beg ec 107. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001011 as 01101011.

Ayns EBCDIC, ta K mooar ec 210 as k beg ec 146.  

Ayns HTML as XML, ta K mooar ec amp;#75; as k beg ec amp;#107;.  




#Article 429: Lhouan (145 words)


She nah lettyr yeig abbyrlhit ny Gaelgey eh lhouan (L, l), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink lhouan jeh screeu caslys jeh croagane 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh, as eshyn ass jalloo-screeuyn Egyptagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta lhouan çheet er , son y chooid smoo.
 

Ayns Unicode, ta L mooar ec U+004C as l beg ec U+006C.

Ayns ASCII, ta L mooar ec 76 as l beg ec 108. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001100 as 01101100.

Ayns EBCDIC, ta L mooar ec 211 as l beg ec 147.  

Ayns HTML as XML, ta L mooar ec amp;#76; as l beg ec amp;#108;.  




#Article 430: Malpys (lettyr) (146 words)


She treeoo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey eh malpys (M, m), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink malpys jeh screeu caslys jeh ushtey 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh, as eshyn ass jalloo-screeuyn Egyptagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh , Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta malpys çheet er , son y chooid smoo.
 

Ayns Unicode, ta M mooar ec U+004D as m beg ec U+006D.

Ayns ASCII, ta M mooar ec 77 as m beg ec 109.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001101 as 01101101.

Ayns EBCDIC, ta  M mooar ec 212 as m beg ec 148.  

Ayns HTML as XML, ta  M mooar ec amp;#77; as m beg ec amp;#109;.  




#Article 431: Neaynin (lettyr) (154 words)


She kiarroo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey eh neaynin (N, n), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink neaynin jeh screeu caslys jeh ard-nieu 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta neaynin çheet er , son y chooid smoo. Cochianglt rish lettyryn elley, myr ng, gn ny nh, t'eh çheet er stronnee elley:

 

Ayns Unicode, ta N mooar ec U+004E as n beg ec U+006E.

Ayns ASCII, ta N mooar ec 78 as n beg ec 110. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001110 as 01101110.

Ayns EBCDIC, ta N mooar ec 213 as n beg ec 149.  

Ayns HTML as XML, ta N mooar ec amp;#78; as n beg ec amp;#110;.  




#Article 432: Onnane (lettyr) (185 words)


She queiggoo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey ee Onnane (O, o), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink onnane jeh screeu caslys jeh `Ayin 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  S’cosoylaghey dy daink eh jeh jalloo-screeuyn Egyptagh.  V'eh çheet er screebagh farangagh cronnaneagh (), shen `Ayn (ع) 'syn abbyrlhit Arabagh jeianagh.  

Dynlee ny Shenn Ghreagee cowraghyn breeockle, as er y fa nagh row corocklyn farangagh oc, ren ad ymmyd jeh'n lettyr shoh myr omicron son .  Ny s'anmey, eddyrscarrey ad y lettyr ayns omega (liauyr) as omicron ( giare).  Haink omicron trooid yn Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta O mooar ec U+004F as o beg ec U+006F.

Ayns ASCII, ta O mooar ec 79 as o beg ec 111.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01001110 as 01101110.

Ayns EBCDIC, ta  O mooar ec 214 as o beg ec 150.  

Ayns HTML as XML, ta  O mooar ec amp;#79; as o beg ec amp;#111;.  




#Article 433: Pobbyl (lettyr) (142 words)


She sheyoo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey eh pobbyl (P, p), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink pobbyl jeh screeu caslys jeh maidjey ceauee 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh , Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta pobbyl çheet er , son y chooid smoo.
 

Ayns Unicode, ta P mooar ec U+004G as p beg ec U+006G.

Ayns ASCII, ta P mooar ec 80 as p beg ec 112.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010000 as 01110000.

Ayns EBCDIC, ta  P mooar ec 215 as p beg ec 151.  

Ayns HTML as XML, ta  P mooar ec amp;#80; as p beg ec amp;#112;.




#Article 434: Quinsh (lettyr) (227 words)


She shiaghtoo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey eh quinsh (Q, q), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink quinsh jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh, as bun eh ayns jalloo-screeuyn Egyptagh, foddee. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta quinsh çheet er  ayns çhengaghyn Romanagh, çhengaghyn Germaanagh, as çhengaghyn elley yn oarpey Heear.

Ta feeu elley,  (bleaystagh scoarnagh neuchronnaneagh, ec y lettyr ayns Quechuaish, Aleutish, Greenlynnish, Yup'ikish, çhengaghyn Inuitagh, Uzbekish, Tatarish as Aymarish.

Daag ny Greagee jannoo ymmyd jeh qoppa, y lettyr haink quinsh jeh, mysh y 5oo eash RJC, er y fa dy row eh neuymmyrçhagh; v'eh jannoo yn obbyr cheddin as kappa, agh v'ad cur qoppa roish breeocklyn cooyl. Myr shen, cha daink yn lettyr shoh stiagh ayns ny h-abbyrlhittyn Kyrillagh ny Coptagh va jeant rere'n Ghreagagh.

Ayns Unicode, ta Q mooar ec U+0051 as q beg ec U+0071.

Ayns ASCII, ta Q mooar ec 81 as q beg ec 113. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010001 as 01110001.

Ayns EBCDIC, ta Q mooar ec 216 as q beg ec 152.  

Ayns HTML as XML, ta Q mooar ec amp;#81; as q beg ec amp;#113;.  




#Article 435: Renniagh (lettyr) (181 words)


She hoghtoo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey ee renniagh (R, r), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink renniagh jeh screeu caslys jeh kione 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  S'cosoylagh dy daink eshyn jeh jalloo-screeuyn Egyptagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, dys yn Etruscagh.  S'cosoylagh eh dy hug ad stiagh y scrabage elley son dy eddyrscarrey eh veih cummaghyn anmagh jeh pobbyl.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta renniagh çheet corockle rhotagh son y chooid smoo.  Ta'n Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh jannoo ymmyd jeh cummaghyn jeh son ymmodee corocklyn rhotagh.  Ta'n bun-chummey, [r], çheet er corockle craa cooyl-eeacklagh.

Ayns Unicode, ta R mooar ec U+0052 as r beg ec U+0072.

Ayns ASCII, ta R mooar ec 82 as r beg ec 114.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010010 as 01110010.

Ayns EBCDIC, ta  R mooar ec 215 as r beg ec 153.  

Ayns HTML as XML, ta  R mooar ec amp;#82; as r beg ec amp;#114;.  




#Article 436: Shellagh (lettyr) (178 words)


She nuyoo lettyr jeig abbyrlhit ny Gaelgey ee shellagh (S, s), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink shellagh jeh screeu caslys (jeh feeacklyn, foddee) 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh , Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta shellagh çheet er , son y chooid smoo.
 

Ayns Unicode, ta S mooar ec U+0053 as s beg ec U+0073.

Ayns ASCII, ta S mooar ec 83 as s beg ec 115.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010011 as 01110011.

Ayns EBCDIC, ta  S mooar ec 226 as s beg ec 162.  

Ayns HTML as XML, ta  S mooar ec amp;#83; as s beg ec amp;#115;.

Ga dy vel y cummey cheddin oc, cha nel shellagh casley rish dze Kyrillagh.  Ta dze çheet er /dz/ 'syn abbyrlhit Masseydoanagh.  Ta es y lettyr Kyrillagh son /s/, ga dy vel eh gollrish couyl Romanagh.




#Article 437: Tramman (lettyr) (135 words)


She feedoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey ee tramman (T, t), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink tramman jeh'n abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh , Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.

'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ta tramman çheet er , son y chooid smoo.
 

Ayns Unicode, ta T mooar ec U+0054 as t beg ec U+0074.

Ayns ASCII, ta T mooar ec 84 as t beg ec 116.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010100 as 01110100.

Ayns EBCDIC, ta  T mooar ec 227 as t beg ec 163.  

Ayns HTML as XML, ta  T mooar ec amp;#84; as t beg ec amp;#116;.




#Article 438: Captan ny Skeerey (156 words)


She Captan ny Skeerey yn enmys ta currit er oikee ayns dagh skeerey ayns Mannin - y shenn ennym orroo v'ayn na 'Captan ny Sidooryn Çheerey Skeeragh'. Cha nel ayn nish agh onnor ayns ennym. Dy shendeeagh va kied ec y Chaptan sidooryn çheerey 'sy skeerey echey y chur nyn shassoo as va currym echey aileyn raauee y lossey as ad cur fogrey da'n skeerey mychione ruegys.

Foddee dy vel ny smoo na un Chaptanys skeeragh ec y pheiagh ec un traa. Ta'n enmys er ny helloo derrey laa'n vaaish, faagail magh dy vel eh gowit ass y shellooder rere drogh-aghtys.

Ga dy vel Kione Droghad as Maayl coontit myr Slystyn er cooishyn gurneilys ynnydagh, ta ny slystyn shen nyn skeeraghyn shendeeagh as lesh shen ta Captanyn Skeerey foast oc. 

She Captan y Valley yn enmys corrym da ny baljyn, agh cha nel yn enmys shen ymmydit ny smoo. T'ad ny h-ardjyn 'baljagh' ayns Mannin na:




#Article 439: Unjin (lettyr) (155 words)


She kied lettyr as feed abbyrlhit ny Gaelgey eh unjin (U, u), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink unjin screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  T'ad cur vâv er y lettyr shoh, as er lhieu dy row eh cowraghey croagane ny bad.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ta'n bun cheddin ec Faarney, Vervine, Wooishlagh as Yiarn.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta U mooar ec U+0055 as u beg ec U+0075.

Ayns ASCII, ta U mooar ec 85 as u beg ec 117.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010101 as 01110101.

Ayns EBCDIC, ta  U mooar ec 228 as u beg ec 164.  

Ayns HTML as XML, ta  U mooar ec amp;#85; as u beg ec amp;#117;.  




#Article 440: Vervine (lettyr) (156 words)


She nah lettyr as feed abbyrlhit ny Gaelgey ee vervine (V, v), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink vervine jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  T'ad cur vâv er y lettyr shoh, as er lhieu dy row eh cowraghey croagane ny bad.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ta'n bun cheddin ec Faarney, Unjin, Wooishlagh as Yiarn.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta V mooar ec U+0056 as v beg ec U+0076.

Ayns ASCII, ta V mooar ec 86 as v beg ec 118.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010110 as 01110110.

Ayns EBCDIC, ta  V mooar ec 229 as v beg ec 165.  

Ayns HTML as XML, ta  V mooar ec amp;#86; as v beg ec amp;#118;.  




#Article 441: Wooishlagh (lettyr) (236 words)


She treeoo lettyr as feed abbyrlhit ny Gaelgey ee wooishlagh (W, w), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.

T'ad gra dy daink wooishlagh jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  T'ad cur vâv er y lettyr shoh, as er lhieu dy row eh cowraghey croagane ny bad.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ta'n bun cheddin ec Faarney, Unjin, Vervine as Yiarn.

Cummey s'leaie wooishlagh, she vervine ghooblit v'ayn, as ish screeut ayns Shenn Vaarle 'sy 7oo eash.  Haink yn ennym Baarle, double U (Unjin dooblit) jeh.  Cha row monney ymmyd jeant jeh; v'ad cliaghtey screeu y sheean /w/ lesh y roon wynn () son y chooid smoo.  Lurg y Varriaght Normanagh, v'ad screeu daa vervine ny smoo na wynn, as mysh 1300 va'n lettyr noa jannoo obbyr wynn.  Ny keayrtyn, v'ad screeu eh lesh daa vervine nyn lhie harrish y cheilley.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta W mooar ec U+0057 as w beg ec U+0077.

Ayns ASCII, ta W mooar ec 87 as w beg ec 119.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010111 as 01110111.

Ayns EBCDIC, ta  W mooar ec 230 as w beg ec 166.

Ayns HTML as XML, ta  W mooar ec amp;#87; as w beg ec amp;#119;.  




#Article 442: Yiarn (lettyr) (172 words)


She kiarroo lettyr as feed abbyrlhit ny Gaelgey eh yiarn (Y, y).  'syn abbyrlhit Romanagh jeianagh, she queiggoo lettyr as feed eh, er y fa dy vel X eddyr Wooishlagh as yiarn.

T'ad gra dy daink yiarn jeh screeu caslys 'syn abbyrlhit Proto-Sinaitagh.  T'ad cur vâv er y lettyr shoh, as er lhieu dy row eh cowraghey croagane ny bad.  Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.  Ta'n bun cheddin ec Faarney, Unjin, Vervine as Wooishlagh.

'sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.

Ayns Unicode, ta Y mooar ec U+0059 as y beg ec U+0079.

Ayns ASCII, ta Y mooar ec 89 as y beg ec 121.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01011001 as 01111001.

Ayns EBCDIC, ta  Y mooar ec 232 as y beg ec 168.

Ayns HTML as XML, ta  Y mooar ec amp;#89; as y beg ec amp;#121;.  




#Article 443: X (lettyr) (228 words)


She kiarroo lettyr as feed yn abbyrlhit Romanagh eh X ny x.  

Va ny shenn Ghreagee cliaghtey rish screeu y dhossan corocklagh /ks/ myr Chi (Greagish heear) ny Xi (Greagish hiar).  Fy-yerrey, ren ad briwnys son Chi myr /kh/ (/x/ ayns Greagish yeianagh as Xi myr /ks/.  Agh va ny h-Etruscee er ngoaill X jeh shenn Ghreagish heear, myr shen, va X cowraghey /ks/ ayns Etruscish as Ladjyn.

Cha nel fys ain my va Chi as Xi nyn ynlaghtyn Greagagh, ny my va bun Semetagh oc.  Va Chi soit faggys da jerrey yn abbyrlhit Greagagh, as shen cowraghey dy row eh noa, foddee.  Chammah's shen, cha row lettyr Semetagh erbee as eshyn çheet er /ks/.  Ta eie cadjin ayn dy row Samekh Feaneeckagh (as eshyn çheet er /s/) bun Xi.  Foddee dy row jalloo-ocklyn Egyptagh jeh colloo Djed bun Hamekh, agh cha nod shin gra dy shickyr.

Cha nel X mastey lettyryn abbyrlhit ny Gaelgey, agh t'eh ry-akin ny keayrtyn, ny yei shen ayns enmyn joarree, chammah's ayns maddaght as oaylleeaght.

Ayns Unicode, ta X mooar ec U+0058 as x beg ec U+0078.

Ayns ASCII, ta X mooar ec 88 as x beg ec 120.  Ayns earrooyn jeesoil, shen 01011000 as 01111000.

Ayns EBCDIC, ta  X mooar ec 231 as x beg ec 167.

Ayns HTML as XML, ta  X mooar ec amp;#88; as x beg ec amp;#120;.  




#Article 444: Cabbyl (151 words)


Ta'n cabbyl ny yn eagh (veih'n Çhenn Yernish: Ech; Ladjyn as ennym oaylleeagh: Equus ferus caballus) ny heeintagh crubbagh. She fo-ghooie jeh shiaght dooieyn co-emshiragh y chynney Equidae t'ayn nish. Ta'n cabbyl er ny ve aafillit harrish ny 45 - 55 millioonyn dy vleeantyn ass cretoor beg yl-yngynagh dys y vaagh mooar un-yngynagh t'ayn jiu. Hoshee thieoilys ny cabbil mygeayrt ny bleeaney 4000 RC, as t'eh er credjal dy row thieoilys ny cabbil ry-akin er feie cooid vooar jeh'n Chruinney ec y vlein 3000 RC; ec 2000 RC va ymmyd ny cabbil hieoilagh sheeynt magh er feie ny h-Oaraishey. Faagail magh dy vel y chooid smoo jeh cabbil nyn gabbil hieoilagh, ta cabbil feie foast ry-akin as yn ennym Cabbyl Przewalski currit orroo. Ta ny cabbil shen nyn gabbil feie chiart yerrinagh, agh ta cabbil feie ry-gheddyn ayn 'syn 'eaynid chammah, agh cha nel ayndaue agh cabbil ta jeh sluight thieoilagh.




#Article 445: John Muir (2257 words)


Va John Muir (21 Averil 1838 ndash; 24 Mee ny Nollick 1914) ny najooree, screeudeyr, as greinneyder son freayltys eaynee ny Steatyn Unnaneysit.  Screeu eh lettyryn, artyn as lioaryn er e chontoyrtyssyn 'syn 'aasagh, ayns Sierra Nevada er lheh, as adsyn er nyn lhiah ec millioonyn dy 'leih.  Va laue echey ayns bun y Sierra Club, as eshyn mastey sheshaghtyn freayltys smoo scanshoil ny Steatyn Unnaneysit jiu.  Va cummaght mooar ec ny screeu eh er y ghleashaght 'reayltys jeianagh.
 

Rug John Muir ayns Dùn Barra, Lodainn Hiar, Nalbin.  She Daniel Muir as Ann Gilrye e ayr as e voir.  Va shiaght paitçhyn elley oc: Margaret, Sarah, David, Daniel, Ann as Mary (lannoonyn), as Joanna (ruggit ayns America). Screeu eh 'sy hene-veashnys echey er ny keirdyn v'echey ayns eash y ghuilley, goaill stiagh caggey (aayannoo caggee vooar ass shennaghys ny h-Albey, ny caggey er y voayl cloie) as shirrey idd ean.

Ayns 1849, darree lught-thie Vuir da ny Steatyn Unnaneysit, as hug ad bun er gowaltys faggys da Portage, Wisconsin.  She Fountain Lake Farm v'ayn, as eshyn ny Boayl Shennaghyssagh Ashoonagh nish. Dooyrt Stephen Fox nagh row credjue ny claightey yn Agglish Albinagh jeeragh dy liooar er lesh ayr Vuir, as shen y fa darree ad as hie ad stiagh ayns cohionnal y Ghleashaght Aachroo Champbellagh.  Rere y choontys echey, lesh 11 vlein d'eash, foddee Muir aaloayrt y lane Conaant Noa as y chooid smoo jeh'n Çhenn Chonaant er çhengey as ec pian foalley. Agh rish eash ghooinney, cha row cair-chredjue cur er ve fud y cheilley.  Ayns screeuyn da e charrey veen Emily Pelton, er 23 Mee Vayrnt 1865, screeu eh, Cha ren mee eab erbee dy ‘aagail magh credjue ny cliaghtaghyn ard-veenid; hie ad ersooyl er nyn goontey hene... gyn faagail nyn yei ennaghtyn yuail erbee.  Ayns screeuyn elley, dooyrt eh er Crooder rere'n eie cadjin: nhee cho laue-jeant as babban cloie erbee ayns thie-cloie lheng.   Ny yei shen, she dooinney crauee dy liooar v'ayn, as screeu eh: Ta shin ooilley stroo jeh un 'arrane: Annym.  Ta cagh ny vess yn un ghraih.  Cha nel Jaa çheet rish, as stroo magh, jeh scaanyn keyley as mysh çhibbraghyn towlit ayns shoh as ayns shen ayns reih vuill, agh t'Eh thooilley ayns strooghyn mooar gyn scarrey, gyn traie, gyn cagliagh harrish credjueyn as cummaghyn as dagh sorçh dy chultoor as sleih as baagh, lhienney as farranaghey y clane.
 
Ec 22 vlein d'eash, hie Muir stiagh ayns Ollooscoill Wisconsin-Madison er yn argid b’lesh hene.  Dynsee eh e chied lessoon lus-oayllee fo billey locust doo ard faggys da North Hall.  Hayrn studeyr elley blaa jeh'n villey, as ren eh ymmyd jeh son dy hoilshaghey magh dy row y locust ard mastey kynney pishyragh, as mooinjer y pishyr trudlagh.  Daeed blein jeih ny s'anmey, screeu Muir er y laa ayns eh hene-veashnys: Hug y lessoon braew shoh eunys orrym as hug eh orrym roie da ny keylljyn as lheeannee lesh ard-jeeanid. Ren Muir briwnys quaagh mastey ny brastylyn, as cha daink eh rieau ass kied cheim ny studeyryn er y choontey shen.  Ta ny recortyssyn cur stayd fer neuchinjagh er, agh ga nagh ghow eh keim erbee, dynsee eh creg-oaylleeaght as lus-oaylleeaght dy liooar dy chur baght er rouail e vea s'anmey.
 
Ayns 1864, daag eh yn ollooscoill as hie eh dys yn Chanadey, raad cheau eh arrey, sourey as fouyr lesh wandrail ayns ny keylljyn as curree er çheu Logh Huron as çhaglym lossreeyn.  Lesh yn argid echey goan dy liooar as geurey çheet er, hie eh da Ontario, as dobbyr eh marish e vraar Daniel ayns mwyllin saauederagh, derrey sourey 1865.  Ta Roderick Nash er ngra dy row Muir jannoo troailtys ‘syn Chanadey myr troailtys ‘syn ‘aasagh son dy haghney sidooraght, agh rere screeuyn Linnie Marsh Wolfe, ren Muir briwnys, mannagh ragh eh er reih ‘sy gherrym caggee (as cha jagh), beagh eh wandrail rish tammylt ayns faasee yn Chanadey.
 
Dobbyr eh ‘sy wyllin derrey Mee Vayrnt 1866, as eisht hie eh erash da ny Steatyn Unnaneysit dy obbraghey myr jeshaghteyr ayns Indianapolis.  Ayns Mee Vayrnt 1867, darree drogh-haghyrt bollagh e vea.  Ren slieeuan geyre thiolley e hooill yesh, as v’eh doal dy shallidagh.  As eshyn smooinaghtyn dy row eh doal dy beayn, as soo y tooill sheeley dys e laue, dooyrt eh ny s’anmey: “Beign er varroo raad hass mee, dy arryltagh.”  Lurg da kiare shiaghteeyn ayns shamyr dorraghey, slanee y tooill son y chooid smoo, as hie eh er cosheeaght veg.  Ec çheet erash, v’eh soit er lhiantyn rish e yeearree e hene, as ronsaghey as studeyrys er lossreeyn y yannoo.
 
Ayns Mee Houney 1867, hooill Muir mysh 1000 meeilley roish Indiana dys Florida (screeu eh coontys jeh ‘sy lioar A Thousand-Mile Walk to the Gulf). Cha row coorse erbee reiht echey, agh dy gholl “rish y raad s’fadanee, s’duillagee as sloo er ny ghaaghey dod mee feddyn.”.  Rish roshtyn Florida, v’eh fosyn lhuingys er baatey y ghoaill dys America Yiass, as wandrail ny smoo ayns shen.  Agh huitt eh fo malaarey er Slyst yn Eearvooiar, as myr shen daag eh ny shalee v’echey bentyn rish America Jiass.  Ayns ynnyd jeh shen, hiauill eh dys York Noa as ghow eh lhuingys dys California.

Lurg da roshtyn ayns San Francisco ayns Mee Vayrnt 1868, daag Muir er y chooyl dys boayl nagh row eh agh lhaih myechione: Yosemite.  Lesh y chied shilley er Glion Yosemite, hug ee druiaght er, as screeu eh: “Cha nel çhiamble erbee jeant lesh laueyn cosoylaghey rish Yosemite... Smoo jeh ooilley sur-hiamblyn Najoor.”.  Ayns 1871, hoor Muir awin rioee bio fo Merced Peak, as hug shen cooney da ny eieyn v'eh cur roish.  'sy vlein cheddin, haink feniagh Vuir, Ralph Waldo Emerson, dys Yosemite as haink eh lesh shilley er Muir.  Va shenn olloo Vuir ec Ollooscoill Wisconsin, Ezra Carr, as y ven echey dy ghreinnaghey ny h-eieyn echey y chur magh.  Haink ad lhieu Muir dys quaiyl fir ennymoil, goaill stiagh Louis Agassiz, John Tyndall, John Torrey, Clinton Hart Merriam, as Joseph LeConte.
  

Haghyr craa-hallooin mooar faggys da Lone Pine, California ayns Glion Owens ayns Mee Vayrnt, 1872, as v'eh ry-ennaghtyn ayns Glion Yosemite.  Ghooisht eh Muir leah 'sy voghrey as roie eh magh y bwaane echey, boggey as aggle er, as eh fockley magh craa-hallooin oasle!  Fir elley 'sy ghlion, as adsyn credjal eieyn Whitney foast, va aggle orroo dy beagh y craa-hallooin cowraghey duinaghey craghoil y ghlion.  Cha row lheid yn aggle er Muir, as ren eh towshan ass laue jeh carnaneyn creoilagh noa jeant ec skyrraghyn thallooin liorish y chraa-hallooin.
 
Chammah's yn obbyr creg-oaylleeagh, ren Muir studeyrys er lossreeyn yn ard Yosemite.  Ayns 1873 as 1874, ren eh obbyr 'sy vagher er boayn sheear y Sierra, bentyn rish scaalhean as eggoaylleeaght keylljyn Sequoia Vooar.  Ayns 1880, phoos Muir as Louisa Wanda Strentzel.  Va ransh mooar lesh yn ayr as moir eck, ayns Martinez, California, as rish y jeig bleeantyn ny yei, hug eh eh hene da reirey y ransh.  V'eh speeideilagh dy liooar.  Rish y traa shoh, rug ny h-inneenyn oc, Wanda as Helen.
 
Ec e vaase, daag eh ny yei cooid seihlt SU$250,000.  Ta'n thie as rheynn jeh'n ransh y Boayl Shennaghyssagh Ashoonagh John Muir jiu.
 

Rish shiaght bleeantyn reirey y ransh, haink drogh-laynt er.  Lesh brod e ven, hie eh erash da ny cruink dy aagheddyn e hene.  Ghrapp eh Mount Rainier as screeu eh Ascent of Mount Rainier myechione.  Hie eh marish possan dys Wrangel Island er y USS Corwin, as daggyr ad yn ellan son ny Steatyn Unnaneysit ayns 1881. Screeu eh er y chooish 'sy lioar The Cruise of the Corwin.
 

Hug Muir laue mooar ayns freayltys.  V'eh fakin Yosemite as y Sierra as roie-thallooyn nagh lhisagh goll er sooilley.  Er lesh dy nee sthock, kirree er lheh, va baggyrt smoo da'n ard, as hug eh kellee-rennee chrubbagh orroo.  Ayns Mean Souree 1889, champ co-reagheyder yn earishlioar Century, Robert Underwood Johnson, marish Muir ayns Tuolumne Meadows as honnick eh feanish bunneydagh jeh'n jeeyl va shioltane dy chirree er nyaoo da'n vanjagh.  Choard eh dy hoilshaghey magh art erbee screeuys Muir er dooney magh sthock jeh'n Sierra.  Choard eh myrgeddin dy yannoo ymmyd jeh'n chummaght echey son dy chur stiagh billey ayns Congress son dy yannoo pairk ashoonagh jeh Yosemite, rere cummey Yellowstone National Park.  Er 30 Mean Fouyir 1890, slattyssee Congress ny SU slattys, rere treealtys Vuir ayns daa art ayns Century son y chooid smoo: The Treasure of the Yosemite as Features of the Proposed National Park, er nyn soilshaghey magh ayns 1890.  Agh b'treih lesh clashtyn dy daag y slattys Glion Yosemite fo stiurey y steat.
 

Leah ayns 1892, haink yn Olloo Henry Senger, ny 'ockle-oayllee ec Ollooscoill Chalifornia, Berkeley da quaiyl Vuir as eh fo possan alphagh y chroo son sleih slieauagh.  Hug magh Senger as Warren Olney cuirraghyn ry-hoi croo 'Sierra Club'.  Bee John Muir yn eaghtyrane.  Er 28 Mee ny Boaldyn, 1892, chumm ad çhaglym bunnee y Sierra Club son dy screeu banglaneyn cochorpaghey.  Shiaghtin ny yei shen, denmys ad Muir myr eaghtyrane, Olney myr fo-eaghtyrane, as boayrd ny stiureyderyn ghow stiagh David Starr Jordan, as eshyn eaghtyrane Ollooscoill Stanford.  Hannee Muir ny eaghtyrane derrey hooar eh baase, 22 vlein ny s'anmey.
 
Ghow y Sierra Club toshiaght çhelleeragh dy hassoo noi shaleeyn Yosemite National Park y liehaghey, as chumm ad çhaglymyn ynsee as oayllee.  Ec fer jeu, ayns fouyr 1895, resoon ad er cur er bun 'buill cheylley er lheh'; harragh y lheid y ve Keylljyn Ashoonagh ny s'anmey.  Va laue mooar ec y Tierra Club 'sy troddan rahoil Pairk Ashoonagh Yosemite dy astreeaghey ass stiurey y steat dys stiurey conastagh, ayns 1906.  Ghow ad orroo hene y chaggey Glion Hetch Hetchy y hauail, ga dy row shiartanse dy olteyryn scanshoil ayns San Francisco noi shen.  Fy yerrey, ren ad teiy as chowree eh dy row mooar-chooid y phossan son shassoo noi Doour Hetch Hetchy. 
 

Ayns Jerrey Souree 1896, haink Muir dy cho-obbraghey marish Gifford Pinchot, ny 'er scanshoil 'sy ghleashaght 'reayltys.  She kied ard-chione Shirveish Keylley ny Steatyn Unnaneysit v'ayn, as eh ny loayrtagh son ymmyd yn-ymmyrkey chooid najooragh son vondeish ny sleih.  Fy-yerrey, va meechoardailys eddyr y ghaa, as shen taishbyney daa varel er ymmyd chooid najooragh ny çheerey.  Va Pinchot fakin freayltys myr saase cooid najooragh yn ashoon y reirey son ymmyd traghtee yn-ymmyrkey foddey.  Myr keylljeyder keirdee, er lesh: she eirinys eh obbyr keylley, gyn stroie yn-veaghey foddey ny keylljyn. Er lesh Muir, va feeu najoor ny troyn anmey as tarcheimneeoil.  Ayns art er ny Pairkyn Ashoonagh, hug eh orroo buill son fea, breeaghys, as padjeryn.  V'eh cliaghtey greinnaghey ard-valjee dy 'akin najoor son beaghey ny h-anmey.  Va'n daa 'er shassoo noi doo-heyrey chooid najooragh, goaill stiagh lane-lhieggey keylljyn.  Va eer Muir goaill rish dy row feme ain er aamaid as ny keylljyn er-e-hon, agh va barel feer ny smoo lhome-ymmydoil ec Pinochet er reirey faasee..
 
Vrish y caarjys eddyr oc anmagh 'sy tourey 1897, liorish Pinchot cur magh art ayns pabyr-naight Seattle son fassaghey kirree ayns thalloo freaylt keylley.  Hass Muir eddin ry eddin rish Pinchot as daggyr eh soilsheydys jeh.  Lesh Pinchot g'aa-raa y barel, dinsh Muir da: Cha mel nee son bentyn rhyt reesht.  Daase y meechoardailys shoh as rheynn eh y ghleashaght 'reayltys ayns daa phossan: freaylleyderyn, fo Muir, as possan Phinochet ghow toshiaght tashteyderyn y chur orroo hene.  Resoon ad ayns earishlioaryn, myr sampleyr, Outlook, Harper's Weekly, Atlantic Monthly, World's Work, as Century.  Va'n daa varel ry-akin reesht lesh briwnys ny Steatyn Unnaneysit er cur doour er Glion Hetch Hetchy ny dyn.  Va Pinchot son dooar urree y chur: ymmyd s'ardjey oddagh oo jannoo j'ee.  Er y laue elley, dooyrt Muir: Doour er Hetch Hetchy y chur!  Cho mie doee ushtey y yannoo jeh kialteenyn as ard-çhiambleyn ny sleih, son nagh row çhiamble s'nooey er ny chasherickey rieau ec creeghyn deiney. 
 

Ayns 1903, hie yn Eaghtyrane Theodore Roosevelt marish Muir er turrys dys Yosemite.  Loayrt Muir da'n eaghtyrane er meestiurey steat y ghlion, as doo-seyrey rank jeh cooid y ghlion.  Eer roish daue roshtyn y phairk, v'eh er shickyraghey Roosevelt dy beagh yn aght share y phairk y choadey ish y chur fo stiurey conastagh.  Erreish da goll stiagh 'sy phairk as fakin aalid y ghlion, hirr eh er Muir eshyn y hoilshaghey da y feer Yosemite.  Hie ad ersooyl, nyn lomarcan agh son coagragh as fer ymmyrkee, as champ ad 'sy çheer feie.  Loayr ad anmagh 'syn oie, as ren ad cadley mooie fo'n speyr.  Huitt sniaghtey oor orroo 'sy voghrey.  Ayns 1905, hug Congress Mariposa Grove as Glion Yosemite fo stiurey conastagh.
 
Hooar ben Vuir, Louise, baase er 6 Mee Luanistyn 1905.
 

Daase mian doour y chur er yn Awin Tuolumne, son dy yannoo tasht ushtey son San Francisco. Va Muir slane noi y doour, as er lesh dy row Hetch Hetchy ny s'aaley na eer Glion Yosemite.  Chagg Muir as y Sierra Club noi rish feed blein, goaill stiagh screeu dys Roosevelt hene.  Fy-yerrey, hug eiyrtyssagh Roosevelt, Woodrow Wilson kied da'n slattys er 19 Mee ny Nollick, 1913.  She juail mooar da Muir v'ayn, as y caggey sjerree mooar echey.
 

Hooar John Muir baase jeh niumoan ec thie-lheeys California (California Hospital Medical Center jiu) er 24 Mee ny Nollick, 1914.
 

Ta enmyn ny buill fo er son Muir:

Ta caslys jeh John Muir ry-akin er kerroo-dollar steat Chalifornia 2005.  Ta aaraa echey er y Indianapolis Prize Lilly Medal son frealtys.  Er 6 Mee ny Nollick 2006, ren Arnold Schwarzenegger gynshellooaghey John Muir stiagh 'sy California Hall of Fame ec The California Museum for History, Women, and the Arts.




#Article 446: Aarheynnyn ny h-Albey (288 words)


Ta ymmodee aarheynnyn ec Nalbin, bentyn rish ymmodee cooishyn.

Son reiltys ardjynagh, ta Nalbin er ny rheynn ayns 32 ard, as ad nyn ardjyn coonseilagh fo eaghtyrys unnidagh, as adsyn nyn goonceilyn.  Ta kiart oc comhairle orroo hene y chur my t'ad reih ennym Gaelgagh, fo Slattys Reiltys Ardjynagh (Enmyn Gaelgagh) (Nalbin) 1997.  Cha nel agh Ny h-Ellanyn Heear () er reih shen y yannoo.
 
T'ad ayn neayr's 1 Averil 1996, rere Slattys Reiltys Ardjynagh a.r.e. (Nalbin) 1994. 

Ta ny h-hardjyn aachaptanys bentyn rish çhiarnyn aachaptan ny h-Albey, nyn ynnydee yn ard-ree Goaldagh.

Ta ny h-ardjyn bing freggyrtagh son shirveishyn ayns rheynn jeh ard coonceil mooar.

Ta ny coondaeghyn recortys bentyn rish recortyssyn thallooin.

Ta shirrymaghtyn nyn ardjyn leigh.

Ta stiurey shirveishyn Shirveish Slaynt y Theay er ny rheynn ayns 14 buird slaynt ardjynagh.

Ta shiaght Boodeeyssyn Ymmyrkey gobbraghey er polasee ymmyrkee ardjynagh.  T'ad rere ny h-ardjyn coonceil, trooid as trooid.

Ta ny skeeraghyn theayagh nyn shenn rheynnyn.  T'ad ayn foast bentyn rish staddyssaght (sleih-earrooyn as nyn lheid), as ny keayrtyn, rish recortyssey ruggyryn, baaseyn as poosaghyn.  Cha nel skeeraghyn theayagh ny h-Albey y red cheddin as skeeraghyn theayagh Sostyn.

She pobble eh rheynn sloo ny h-Albey, as foddee ny pobblaghyn reih coonceilyn pobble.  Cha nel ad agh cur barel y theay da'n reiltys.  Ta pobblaghyn ny h-Albey y corrym rish skeeraghyn theayagh Sostyn, son y chooid smoo.

Va Nalbin er ny reirey rere coondaeghyn derrey 1975.  V'ad scryssit magh ec y Slattys Reiltys Ardjynagh (Nalbin) 1973.

Va ny h-ardjyn reiltys ynnydagh er nyn groo ec y Slattys Reiltys Ardjynagh (Nalbin) 1973 as er nyn scryssey magh ec y Slattys Reiltys Ardjynagh (Nalbin) 1994.  Chroo ad nuy ardjyn (er nyn aarheynn ayns slystyn) as tree ardjyn ellanagh unnidagh.

 




#Article 447: Yn Oarpey Hwoaie (407 words)


She yn Oarpey Hwoaie cooid hwoaie ny h-Oarpey.  Ta ny h-Ashoonyn Unnaneysit cur baght er yn Oarpey Hwoaie myr cooid hallooin ta goaill stiagh ny çheeraghyn as ny croghaneyn shoh:

Cha nel ny Çheeraghyn Nordagh ny yn ard Nordagh goaill stiagh agh fo-rheynn jeh ny çheeraghyn as ny croghaneyn va soilshit magh heose. Roish y 19-oo eash, va'n enmys 'Nordagh' ny 'Twoaieagh' ymmydit son Twoaie ny h-Oarpey ayns keeal va goaill stiagh ny çheeraghyn Nordagh, y Roosh Oarpagh, çheeraghyn Baltagh (yn Estaan, Livonia as Kurzeme). Ta'n Reeriaght Unnaneysit as Nerin coontit myr çheeraghyn 'syn Oarpey Heear ny keayrtyn.

Dy shendeeagh, choud's va'n Oarpey fo smaght ec yn ard Meanvooiragh (t'eh shen yn Impiraght Romanagh), va'n enmys 'Yn Oarpey Hwoaie' currit er dagh ard nagh row faggys da'n Veanvooir, goaill stiagh y Ghermaan, ny Çheeraghyn Injil, as yn Austeyr. Ta'n cheeal shen ymmydit ayns cooishyn ennagh, lheid as resoonaghtyn Aavioghey yn Twoaie. Ayns ny mean eashyn va'n enmys (Ultima) Thule ymmydit as eh çheet er boayl feayn-skeealleydagh ayns ny king hallooin smoo twoaie jeh'n vooar-rheynn.

Ta'n Oarpey Hwoaie jeant seose jeh lieh-innys Loghlin, lieh-innys Jutland, y thalloo rea Valtagh ta ny lhie da'n shiar as ny h-ellanyn ta nyn soie er yn 'aarkey vooar magh veih mooar-heer ny h-Oarpey Hwoaie, Greenlynn as mooar-rheynn vooar ny h-Oarpey. Ta joarey yn ard meenit liorish ny h-ellanyn volcaanagh 'sy neear hwoaie, yn Eeslynn as Jan Mayen er lheh, y coorse marrey sleitoil 'sy neear, sheeyney magh veih ny sleityn ayns ny h-Ellanyn Goaldagh dys sleityn Loghlin, ny cruink as sleityn hwoaie meanagh 'sy Toolynn, as y thalloo rea 'sy niar ta goaill stiagh y Litaan, y Latvey, yn Estaan as Finnlynn.

She yn joarey smoo heear yiass na boayl ta begnagh ec 50° Twoaie as joarey smoo twoaieagh ec 81° Twoaie

Ta speyr yn ard er feie cleaynit liorish Stroo yn Eearvooir as cleayney bog echey er y speyr. Veih'n neear ta'n speyr anchasley veih speyryn mooiragh as fo-arctagh mooiragh. 'Sy twoaie as 'sy laare ta blass fo-arctagh ny Arctagh er y speyr, as da'n shiar she speyr fo-arctagh as sheeltagh/mooarheeragh.

Myr ta'n speyr anchasley veih ard dys ard, ta'n ghlasseraght cheaghlagh chammah, lesh tundrey goan 'sy twoaie as ayns ny sleityn ardey, keylljyn twoaieagh ayns ny h-ardjyn shiar hwoaie as meanagh, keylljyn bearkanagh sheeltagh (as y chooid smoo jeu ayns Gaeltaght ny h-Albey as sheear yiass Norlynn rieau) as keylljyn lhean-ghuillagagh sheeltagh 'sy jiass, 'sy neear as 'sy niar sheeltagh.




#Article 448: Yn Ollan (128 words)


HollandYn Ollan

 
She ard ayns sheear y Çheer Injil. Ta'n enmys yn Ollan currit dy mennick er y lane çheer agh cha nel cooid vie jeh mooinjer y çheer soiaghey mie jeh'n enmys shen, dy mooar-vooar ayns ayrnyn elley yn çheer.

Veih'n 10oo derrey yn 16oo eash va'n Ollan ny h-ard politickagh unnaneysit fo stiurey Eearlaghyn ny h-Ollan. 'Sy 17oo eash haink er yn Ollan dy ve ny pooar vooiragh as harmaynagh as ee jannoo kioneys er ny queiggaghyn elley 'sy Phobblaght Ollanagh.

Jiu, ta'n eear-choontae jeant seose jeh'n daa wheiggey, yn Ollan Hwoaie as yn Ollan Yiass. Ta ny queiggaghyn shen goaill stiagh ny tree caayryn smoo ayns y çheer: Amsterdam (preeu-valley yn çheer), yn Haag (soiag y reiltys) as Rotterdam (soiaghey yn phurt smoo 'syn Oarpey).




#Article 449: István Sándorfi (228 words)


Va István Sándorfi (; 12 Mean Souree 1948 - 26 Nollick 2007) ny pheinteyr Ungaaragh. Rug eh ayns Budapest ny h-Ungaar as hooar eh baase ayns Paarys ny Frank.

Va Sándorfi ruggit ayns Budapest 'sy vlein 1948 nar va'n ayr echey gobbraghey lesh colught Americaanagh. 'Syn eash shen va ny cummynee reirey yn çheer, as er yn oyr shen, v'eh currit ayns pryssoon ayns 1950 er feie 5 bleeaney. V'eh skeaylt magh agh laaghyn ennagh roish irree magh ny bleeaney 1956. 'Sy vlein shen, hreig y lught thie echey yn Ungaar, as hie ad dys yn Austeyr toshiaght, dys y Ghermaan ny s'anmey, as ayns 1958 dys y Rank.

Hooar eh baase lurg çhingys giare er 26 Mee ny Nollick 2007, as v'eh oanluckit, ayns coardailys rish y toill echey, ayns Budapest. Va'n chied haishbynys echey ayns galleree beg ayns Paarys, agh va'n chied haishbynys mooar echey taishbynit ayns 1973 'sy Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris.  V'ad ny daaghyn gorrym, laylac as y mestey jeu, daaghyn yn eash 1970-1980 echey. Ayns ny 1980yn ren eh peintal ayns cummey mraane as seihll feagh. Veih'n vlein 1988, cha ren eh peintal agh er mraane ynrican.

Haghyr y chied haishbynys Ungaaragh echey ayns 2006 ayns Budapest. Haghyr taishbynys reesht ayns 2007 ayns Debrecen. V'eh shen y chied cheayrt er ash dys yn Ungaar veih'n vlein shen ayns 1956.




#Article 450: Proteen (142 words)


She co-vunstoo orgaanagh ad proteenyn (ny yl-pheptideyn), jeant magh jeh geayryn amino er nyn oardraghey ayns driaght linnagh, as er nyn villey dys cummey bluckanagh. Ta ny geayryn amino ayns driaght polymeragh er nyn giangley lesh nastey peptidagh eddyr ny possayn fooilliagh gheayr amino carbocsyl as amino çheu ry heu. Foddee proteenyn co-obbraghey son currym er lheh, as t'ad jannoo ard-hroggalyn proteenagh jeu hene dy mennick.

Myr macro-cho-vreneenyn elley, m.s. yl-saccharideyn as geayryn çheshveanagh, she rheynntn femoil y chillag ad proteenyn, as ta laue oc ayns dagh obbyr y chillag, faggys.  Ta ymmodee proteenyn nyn ensymeyn, as adsyn jannoo catalysys ayns aawoayllaghyn bea-chemmigagh.  Ta fir elley jannoo obbyr obbrinagh: ta actin as myosin cur niart da myskylyn, as ta clowan proteenagh 'syn ushylagh killag cur cummey da'n chillag.  Ta obbraghyn elley phroteenyn goaill stiagh çhaghteraght killagagh, freggyrtyn jeenagh as y çhymshal killagagh.  




#Article 451: Co-vunstoo (149 words)


She stoo kemmigagh glen eh co-vunstoo, as eshyn jeant magh jeh daa ny ny smoo bunstooghyn.  Foddee oo eshyn y rheynn ayns stoo s’bunneydey liorish aawoalley kemmigagh.  Ta strughtoor kemmigagh er lheh oc : t’ad jeant magh jeh breneenyn rere corrillagh soit, er nyn oardaghey ayns strughtoor lesh nastaghyn kemmigagh.  Ta co-vunstooghyn goaill stiagh co-vreneenyn kianglt lesh nastaghyn co-ioosagh, sollanyn kianglt lesh nastaghyn eeaneagh, co-vunstooghyn meainagh kianglt lesh nastaghyn meainagh, ny ard-hroggalyssyn kianglt lesh nastaghyn daa-phoullagh.  Bunstoo hene, as co-vreneenyn bunstooagh jeant jeh breneenyn jeh un vunstoo, cha nel ad cur co-vunstoo orroo.

Ta bunstooghyn jannoo co-vunstooghyn jeu hene son dy ve ny smoo shassooagh.  T’ad shassooagh tra ta’n cheim vree sodjey magh oc lane lesh lectraneyn.  Shen daa ny hoght son y chooid smoo.  Shen y fa nagh vel gasyn oaasle aawoalley dy mennick ; ta’n cheim vree shen lane hannah, as myr shen, t’ad shassooagh dy liooar.




#Article 452: Moir-agglish Phurt ny h-Inshey (108 words)


Ta Keeill Voir-agglish Noo Carmane ny Moir-agglish Phurt ny h-Inshey ny soie ayns Purt ny h-Inshey, Mannin. Ta'n voir-agglish ny skylley da Skeerey Charmane, as ee goaill stiagh balley Phurt ny h-Inshey. Hooar y cheeill staydys moir-agglish liorish Slattys Tinvaal 'sy vlein 1980. Va shenn cheeill Noo Charmane soit çheusthie jeh boallaghyn Chashtal Phurt ny h-Inshey, agh huitt eh stiagh ayns stroailtyssyn ayns ny 1700yn.

Ta dean as cabdil ec y voir-agglish. Ta Aspick Sodor as Vannin ny ghean trooid oik, as ta'n chabdil jeant seose jeh Ard-jaghin Vannin trooid oik as kiare canoinyn, as ad nyn glere skeeragh. Cha nel Viggar Skeerey Charmane ny h-oltey jeh'n chabdil. 




#Article 453: Reachlainn (125 words)


Ta Reachlainn ny Reachra () ny h-ellan ta ny soie magh veih coose Choontae Aontrym ayns Nerin Hwoaie, as t'ee ny boayl smoo twoaieagh jeh'n ard. Rere sleih-earroo ny bleeaney 2001, va 75 cummaltee er yn ellan, agh t'eh er credjal nish dy vel ny smoo na kied cummaltee urree ec y traa t'ayn. Cha nel ellan elley magh er yn 'aarkey ayns Nerin Hwoaie lesh cummaltee orroo. Ta'n ellan, lesh cummey L eck, 4 meeilaghyn (6 km) er lheead veih'n niar dys yn eear, as 2.5 veeiley (4 km) veih'n twoaie dys y jiass. Ta Reachlainn ny lhie 15.5 meeilaghyn (25 km) veih Meayll Chione Çheerey, y boayl smoo jiassagh jeh Kione Çheerey, Nalbin. T'ee ny cooid jeh ard Coonseil Slystagh Sruth na Maoile.




#Article 454: Politickaght (143 words)


Ta politickaght çheet er obbraghey raad dy vel possanyn deiney jannoo briwnyssyn. Ta'n enmys currit er ymmyrkey bea ayns reiltyssyn theayagh dy cadjin, agh ta politickaght ry akin ayns dagh eddyr-obbraghey possanagh deiney, goaill undinyssyn colughtagh, ynsee as craueeaghtagh stiagh. T'ee jeant seose jeh mooinjeryssyn sheshoil goaill stiagh eaghtyrys ny cummaght as t'ee çheet er reirey unnid politickagh, as er ny saaseyn as barteeaghtyn ta ymmydit dys polasee dy chur ayns focklyn ny dy chur ayns bree. 

Ta'n fockle Politickaght çheet magh ass y fockle Greagish πολἰς (polis) as eh çheet er steat baljagh. Ta'n fockle Greagish πολίτἰκος Politikos jannoo cur sheese er dagh red ta kianglt rish cooishyn y valley ny yn steat. Ayns Ladjyn, va'n fockle er enney myr politicus as myr politique ayns Frangish. Haink er er enney myr politics ayns Baarle Veanagh, as myr politickaght ayns Gaelg ny yei.




#Article 455: Shennaghys ny h-oaylleeaght as ny çhaghnoaylleeaght (272 words)


She magher jeh shennaghys eh shennaghys ny h-oaylleeaght as ny çhaghnoaylleeaght (SOÇ) ta scrutaghey caghlaa toiggaltys deiney jeh'n theihll najooragh (oaylleeaght) as jeh'n jargaght ec deiney eh dy stiurey (çhaghnoaylleeaght) harrish ny milley-vleeantyn. Ta'n magher acadoil shen jannoo studeyrys er eiyrtyssyn cultooragh, tarmaynagh, as politickagh jeh noaidyn oaylleeagh.

Va shennaghyssyn ny h-oaylleeaght screeut sheese dy bunneydagh liorish oaylleeyn obbree as aa-oaylleeyn, as ny shennaghyssyn shen er nyn doshiaght ec William Whewell, myr saase dys mieyssyn ny h-oaylleeaght dy insh da'n phobble cadjin. Ayns ny 1930yn leah, lurg papyr ard-ghooagh v'er ny chur magh ec y screeudeyr shennaghys Soveidjagh Boris Hessen, va SOÇ cruinnit dy cho-chruinnaghey er saaseyn va cleeantaghtyn oaylleeagh cochaarjagh marish ymmyrçhee as greesaghtyn jeh'n cho-heks oc. Lurg y Nah Chaggey Dowanagh, va ram saaseyn currit stiagh ayns ynsagh as ronsaghey y vagher, as v'ee yn treisht ayn na lhiggey da'n phobble toiggaltaght ny share dy chur er yn oaylleeaght as y çhaghnoaylleeaght er y fa dy row paart ard-cheimagh aasoil oc 'sy theihll. Ayns ny 1960yn, ayns eiyrtys jeh'n obbyr va jeant ec Thomas Kuhn er lheh, va currym noa ry-akin 'sy vagher. Hoshee er dy ve ymmydit myr saase dys y treealys oaylleeagh dy scrutaghey dy contoyrtagh. Ec y traa t'ayn nish t'eh çheughit dy mennick lesh magher ny studeyryssyn oaylleeagh.

Va oaylleeaght maddaghtoil as jeshaghteyrys fishigagh myr ta toiggit jiu crooit car y çhyndaa oaylleeagh, ga va'n chooid smoo jeh'n vaddaght as yn oaylleeaght bunnit er obbyr ny Greagee, ny h-Egyptee, ny Mesopotamee, ny Sheenee, ny h-Injey as ny h-Islamee. Jeeagh er ny h-ard-artyn Shennaghys ny h-oaylleeaght as Shennaghys ny çhaghnoaylleeaght son tooilley fys er ny bun-chooishyn shen.




#Article 456: Craueeaght (120 words)


Ta craueeaght çheet er corys smooinaght gheiney ta goaill stiagh possan skeealyn, cowraghyn, credjueyn as cliaghtaghyn ta cur keeal er taghyrtyn seihill y chliaghteyr trooid çheet er cummaght ny s'yrjey, er jeeaght ny er jeeaghtyn, ny er y firrinys jerrinagh. Ta'n chraueeaght currit er enney dy mennick liorish padjeraghyn, oardee, smooinaghtyn dowin, kiaull as ellyn y chliaghteyr, mastey redyn elley, as dy mennick t'ee cochast feeit rish sheshaght as politickaght. Foddee eh cruinnaghey er aggyrtyssyn neughooghyssagh, metafissigoil, as moralagh mychione ny rieughid (y feaynid mooar as dooghys deiney) as foddee ad lhiggey lesh possan leighyn crauee, moraltaght, as aght-vea er lheh. Ta'n chraueeaght goaill stiagh tradishoonyn shendeeagh ny cultooragh, screeuyn, shennaghys, as feayn-skeealleydaght, myrane lesh credjue persoonagh as taghyrt crauee.




#Article 457: Kiaull (146 words)


She cummey ellyn ee kiaull ta bunnit er saase feeam. Ta meeryn cadjin jeh'n chiaull goaill stiagh ardjey (as eh stiurey carr as cochiaull), ryddim (as ny co-smooinaghtyn kianglt bieauid, meedyr, as olt-chiangley), dynamickyn, as ny quallidyn sheeanagh y toan-daah as y co-yannoo. Ta'n fockle çheet magh as y Çhenn Yernish ceól (ceol ny Yernish noa-emshiragh as ceòl ny Gaelg Albinagh noa-emshiragh).

Ta crooaght, cloie, bree, as eer keeayllaght ny kiaullee anchasley rere cultoor as co-hecks theayagh. Ta'n chiaull reaynal veih cummaghyn ta reaghit dy cruinn (as yn aachur oc ayns cloiaghyn), dys kiaull chummeydeyragh, dys cummaghyn croghagh. Foddee kiaull y rheynn magh ayns genreyn as fo-genreyn, agh ta ny linnaghyn scarree as ny mooinjeryssyn eddyr genreyn kiaullee nyn linnaghyn beggey, ansherbee, as t'ad foshlit roish soilshaghey persoonagh ny keayrtyn. Çheusthie jeh ny h-ellynyn, foddee kiaull y rang-oardraghey myr ellyn obbraghey, ellyn ooasle, as ellyn eaishteeagh.




#Article 458: Gareydys (100 words)


She aaght plantyn dy aase eh gareydys. Ta plantyn jesheenagh aasit er son nyn vlaaghyn, nyn nuillagys, nyn gaslys er fud, ny nyn naaghyn oc. Ta plantyn ymmydoil aasit er son ee (glassraghyn, messyn, lossreeyn, as glassraghyn duillag) ny er son ymmyd lheeysagh. She gareyder yn ennym ta currit er dooinney ta cliaghtey gareydys.

Ta'n gareydys reayney ayns scailley veih garaghyn mess, dys plantalyn boulevard liauyr lesh un horçh ny ny smoo dy rassanyn, dy viljyn as dy plantyn lussagh, dys closeyn cummaltagh goaill stiagh faaieghyn as plantalyn bunneydagh, dys cummeydaneyn mooarey ny beggey ta aasit çheu mooie ny sthie.




#Article 459: Mynvioagh (2589 words)


She bioag do-akin da'n tooill eh mynvioagh (ny mynorgaanagh). Hooar magh Anton van Leeuwenhoek dy row ad ayn ayns 1675. She myn-vioagh-oaylleeaght y studeyrys er lheid ny bioagyn, lesh mynreayrtan son adsyn y 'akin.

Ta ymmodee sorçhyn dy vyn-vioagh ayn; t'ad goaill stiagh bacteyryn, fungyssyn, archaea, protista, algaghyn glassey as kuse dy veiyn beggey, myr sampleyr, plankton. Ta kuse dy vyn-vioagh-oayllee cur veeryssyn nyn mast'oc, agh fir elley, er lhieusyn nagh vel ad bio.  Ta’n chooid smoo jeu nyn mioagyn un-chillagagh, agh cha nel dagh ooilley fer; ta kuse dy vioagyn yl-chillagagh mynreayrtagh, as kuse dy phrotistyn as bacteyryn macroreayrtagh, dy ghra myr shen, ry-akin da’n tooill (myr sampleyr, Thiomargarita namibiensis).

Ta mynvioee cummal er feie ny cruinney, ayns dagh rheynn ny bea-chruinney raad ta ushtey fliugh, goaill stiagh thalloo, çhibbraghyn çhehey, er grunt ny marrey, ard ‘syn aeraght, as duinid ayns bleayst ny cruinney.  Ta feme orroo er son aa-choorsal beaghey ayns eggochoryssyn.  Ta jargaght tashtey nitrageen ec kuse dy vyn-vioee, as myr shen, ta laue scanshoil oc ‘sy chorys nitrageen.  Foddee dy vel laue oc ayns frassaghey as emshir myrgeddin.

Ta ymmyd jeant jeh mynvioee ayns bea-haghnoaylleeaght chammah, ayns gyle as braghey tradishoonagh, as ayns çhaghnoaylleeaght jeianagh ta jannoo ymmyd jeh jeshaghteyrys gienntagagh.  Er y laue elley, ta mynvioee ghorlagh lane assee; t'ad goll stiagh bioagyn elley as gaase ayndaue, as shen bun aslayntyn ta marroo millioonyn dy 'leih, beiyn as lossreeyn.

She mynvioee un-chillagagh haink rish s'leaie er y chruinney, mysh 3-4 billioon blein er dy henney. B’voal eh aafilley ny lurg shen, as rish 3 billioon blein ‘syn Eash Roie-Chambriagh va dagh ooilley bioag mynreayrtagh. Myr shen, car y chooid smoo jeh shennaghys ny seihill, cha row agh mynvioee ayn. Ta oayllee er chur enney er bacteyryn, algaghyn as fungyssyn ayns ombyr 220 millioon blein d’eash, as ta’n feanish shoh taishbyney nagh vel jalloo-oaylleeaght vyn-vioee er gaghlaa monney derrey’n Eash Triassagh.

Ta’n chooid smoo dy vyn-vioee geddyn sliught dy tappee, as foddee lheid as bacteyryn co-cheaghley gienntagyn eddyr dooghyssyn anchasley rish y cheilley, liorish co-whingaghey bacteyragh, goaill stiagh gienntag as cur stiagh gienntag. Ta’n co-cheaghley co-chruinnagh ghienyn shoh, as myrane lesh reat ard arraghey as saaseyn caghlaa gienntag elley, lhiggey da mynvioee aafilley dy tappee (trooid reih najooragh) son dy hannaghtyn bio ayns çhymbylaghtyn noa as freggyrt da preays çhymbylagh.  Ta’n aafilley tappee shoh scanshoil ayns lheeys, er y fa dy vel ard-vunniagyn çheet rish.  Ta ny bacteyryn gorlagh shoh lieh-yeenagh noi noi-veiyn jeianagh.

Va resoonaght ayn er my row myn-vioee ayn ny dyn rish keeadyn roish my hie ad er feddyn 'sy 17oo Eash.  Screeu scoillar Romangh Marcus Terentius Varro er cretooryn mynreayrtagh 'sy lioar liorish,  (Er Eirinaght), 'sy 1d Eash.  V'eh cur coyrle noi soiaghey thie balley faggys da curree:

Ayns Kitāb al-Qānūn fī al-Ṭibb (, Leigh Lheeys) (1025), screeu Abū Alī ibn Sīnā dy vel taalyn y chorp goll er sollaghey liorish corpyn seihlltagh joarree roish my jig çhingys er.  Hug roish eh y sheiltynys dy nod gorley shymlee as çhingyssyn elley skeaylley eddyr sleih, dy ghra myr shen, dy row ad nyn ngorlaghyn gowaltagh.  Ren eh ymmyd jeh quaranteen son dy lhiettal ad.

Rish y Gorley Doo (phlaih fairaigagh) roshtyn al-Andalus ‘sy Spaainey ‘sy 14oo eash, screeu Ibn Khatima dy row “myn-chorpyn” gowaltagh bun ghorley gowaltagh lesh adsyn çheet stiagh ‘sy chorp. Ayns 1546, hug roish Girolamo Fracastoro dy row bun çhingyssyn theayagh nheeghyn rassagh yn-astreeaghey nod ymmyrkey gorley liorish coventyn jeeragh ny neuyeearagh, as eer gyn coventyn harrish foddeeaght mooar.

She eieyn barelagh v’ayn er myn-vioee, gyn fysseree ny oaylleeaght erbee.  Cha row feanish, taishbyney ny soilshaghey kiart mynyngione derrey’n 17oo eash.  Shen er y fa nagh row mynreayrtanyn ry-gheddyn oc.

Va Anton van Leeuwenhoek mastey ny kied sleih dy ‘akin myn-vioagyn, liorish mynreayrtan rere’n chiaddey echey hene.  Va’n cohortys hug eh da bea-oaylleeaght mastey ny smoo scanshoil rieau.  By Robert Hooke eh y chied ren scrutaghey er bioagyn liorish mynreayrtan; screeu eh er killagyn losseree ‘sy lioar 1665 echey, Micrographia.  

Roish my hooar magh Leeuwenhoek myn-vioee ayns 1675, cha hoig ad cre’n fa dod oo jannoo feeyn jeh smeïr-feeyney, caashey jeh bainney, ny cre’n fa va bee loauaghey.  Cha ren Leeuwenhoek kiangley ny h-obbraghyn shoh as myn-vioee, agh phrow eh dy row bioagyn ayn nagh row ry-akin da’n tooill. Obbyr Leeuwenhoek, myrane lesh tastaghyn Lazzaro Spallanzani as Louis Pasteur, hug ad jerrey er y çhenn eie dy row bea hene-ghientyn ass stoo neuvio trooid loauaghey.  Hooar magh Lazzaro Spallanzani dy dod eh jannoo awree shiast liorish broie, as marroo myn-vioee erbee v'aynjee.  Hooar eh magh myrgeddin nagh nod myn-vioee noa soiaghey urree mannagh beagh eh goll er anchoodaghey da'n aer.  Dobbyr Louis Pasteur ny smoo er y chooish, lesh anchoodaghey awree broit da'n aer ayns saaghyn as shollane oc, son dy lhiettal breneenyn jeh goll ny hrooid da'n awree, as ayns saaghyn gyn shollane.  Haink stiagh yn aer trooid feddan cruillagh nagh lhig da joan bentyn rish yn awree.  Lesh broie yn awree 'sy toshiaght, v'eh shickyr nagh row myn-vioee bio erbee 'syn awree ec y toshiaght.  Cha daase red erbee 'syn awree car prowaltys Phasteur.  Haishbynee shen dy row bioee erbee daase ayns lheid yn awree çheet stiagh jeh çheumooie, myr sporragyn er joan, as cha jagh ad er hene-gheintyn 'syn awree.  Hug shen builley baaish da'n çheiltynys hene-ghientyn, as hug eh feanish da'n çheiltynys bunniag

Ayns 1876, phrow Robert Koch dy row myn-vioee nyn mun çhingys.  Hooar eh magh dy row ram Bacillus anthracis ayns fuill ollee as antraks orroo, dagh keayrt.  Dod eh ymmyrkey antaks jeh un vaagh da fer elley, liorish goaill beggan dy 'uill jeh'n vaagh çhing as ish y hilgey stiagh ayns fer sunt, as hug shen çhingys er y vaagh sunt.  Hooar eh magh myrgeddin dy dod eh aase y bacteyr ayns awree beaghee, as eshyn y hilgey stiagh ayns baagh sunt, as verragh shen çhingys er.  Er bun ny prowaltyssyn shoh, ren eh slatjyn howse er son prowal kiangley oyragh eddyr myn-vioagh as çhingys: eabbaghyn Choch. Ga nagh vel ad bentyn da dagh cooish, ta scansh shennaghyssagh oc bentyn rish aase smooinaght oaylleeagh, as ta ymmyd jeant jeu foast.

Ma myn-vioee ry-akin er feie rheam vea ny cruinney.  Ta bacteyryn as archaea mynreayrtagh dy kinjagh, bunnys, as ta shiartanse dy eukaryoteyn mynreayrtagh myrgeddin.  T'adsyn goaill stiagh protistyn, fyngyssyn, as shiartanse dy myn-vaaghyn as lossreeyn. Cha nel ad goaill rish dy cadjin dy vel veerysyn bio, as myr shen, cha nee myn-vioee t'ayn, ga dy vel myn-vioagh-oaylleeaght goaill stiagh studeyrys orroo.

She possan dy bioagyn prokaryota, as adsyn gyn çheshvean ny mynoltyn far-chrackanagh elley.  Myr shen t'ad anchasley rish ny eukaryota as çheshvean ocsyn.  Ta'n chooid smoo jeu lane un-chillagagh, agh beggan beg dy phrokaryota (myr sampleyr, mycsobacteria), ta eashyn yl-chillagagh ayns nyn mea.  

Ta daa ream ec ny prokaryoteyn, bacteyryn as archaea.  She possan dy vioagyn smoo anchasley as lhieenar ny cruinney t'ayn, as adsyn cummal raad erbee ta ushtey fliugh ry-gheddyn as ta'n çhiassid fo +140 °C.  T'ad cummal ayns sailley, thalloo, aer, cassanyn collaneagh-gastragh veiyn, çhibbraghyn çhehey, as foddey fo bleayst ny cruinney ayns cregyn. Ta prokaryoteyn er dagh eaghtyr nagh vel er ny hiastey er lheh, faggys.  T'ad credjal dy vel mysh qeuig millioon trillioon trillioon jeu ayn, dy ghra myr shen 5×1030.

Ta faggys dagh bacteyr do-akin da'n tooill, er lhimmey jeh fir ghoan, myr sampleyr, Thiomargarita namibiensis. She un-chillagee t'ayn, gyn myn-organeyn far-chrackanagh.  Ta'n genome oc un loob dy GDN, ga dy nod rheynn beg dy GDN, plasmaidyn, ve ayndaue.  T'ad goll er skeaylley eddyr killagyn liorish co-whingaghey bacteyragh.  Ta boaylley killag oc, as eshyn cur lajer as neulhoobid daue.  T'ad geddyn sliught liorish scoltey jeesoil ny cur magh buinney, agh cha nel ad jannoo gientyn keintyssagh.  Ta kuse dy ghooie jannoo endosporragyn feer aalhiemmagh, agh she aase dy hannaghtyn bio t'ayn son bacteyryn, cha nel aase ghientyn.  Ayns çhymbylaght share daue, foddee bacteyryn dooblaghey ad hene cho mennick as dagh 10 minnidyn.

Ta archaea nyn un-chillagee gyn çheshvean, gollrish bacteyryn.  'sy traa t'er ngoll shaghey, cha dug ad tastey da ny h-anchaslyssyn eddyr oc, as v'ad cliaghtey cur bacteyryn myrane lesh archaea 'sy reeriaght Monera.  Ayns 1990, hug roish y myn-vioagh-oayllee Carl Woese y corys tree reamyn, as eshyn eddyrscarrey bioagyn ayns bacteyryn, archaea as nd eukaryoteyn. Ta anchaslyssyn eddyr bacteyryn as archaea bentyn rish gien-oaylleeaght as bea-chemmig.  Myr sampleyr, ta far-chrackanyn ec y ghaa; agh ta'n far-chrackan killag bacteyragh ass fosfaar-glisreed lesh kianglaghyn esteragh, as ta'n far-chrackan archaeagh ass lipaidyn eethyr.

Hie archaea er nyn soilshaghey magh ayns sur-hymbylaghtyn ec y toshiaght, myr sampleyr, çhibbraghyn çhehey, agh t'ad er nyn veddyn ayns dagh ooilley oayll neayr's shen. T'ad fakin dy ve feer chadjin; she crenarchaeota cummey s'cadjiney vea 'sy varrey, as eshyn s'eearrooagh ayns eggochoryssyn ny s'diuney na 150m. T'ad cadjin 'sy thalloo neesht, as ta laue scanshoil oc ayns ocsaidaghey ammoiney.

Ta ymmodee eukaryoteyn mynreayrtagh ayn.  Anchasley rish bacteyryn as archaea, ta mynoltyn ec eukaryoteyn, myr sampleyr, çheshvean killag, farrys Golgi as mitochondria.  Foddee eukaryoteyn ve haploid ny diploid, as ta ymmodee çheshveanyn killag ec kuse jeu (jeeagh er coenocyte).  Cha nel dagh myn-vioagh ny un-chillagagh; ta eukaryoteyn mynreayrtagh yl-chillagagh ayn.

Mastey ny eukaryota, she ny protista ny fir smoo un-chillagagh as mynreayrtagh.  She possan feer anchasley rish y cheilley t'ayn. Ta kuse dy algaghyn nyn brotistyn yl-chillagagh, as ta corys bea er lheh ec lheeahid glooie lesh caghlaa eddyr cummaghyn un-chillagagh, yl-chillagagh as coloinagh. Cha s'ain quoid dy phrotisyn t'ayn; foddee nagh vel shin er chur enney agh er beggan jeu.

Ta beiyn yl-chillagagh son y chooid smoo, agh ta fir jeu do-akin da'n tooill ny yei shen.  Ta arthropodyn mynreayrtagh goaill stiagh meeyllagyn joaney as meeyllagyn partan. Ta crustee vynreayrtagh goaill stiagh copepodyn as cladocera, as ta ymmodee nematodeyn ro veg son adsyn y 'akin lesh y tooill myrgeddin.  Ta rotiferyn feer chadjin myrgeddin; she eederyn-sheeley t'ayn, as adsyn cummal ayns ushtey millish.  Foddee myn-veiyn geddyn sliught dy keintyssagh ny neucheintyssagh, as ta kuse jeu skeaylley da oayllyn noa myr oohyn oddys tannaghtyn bio raad nagh nod y baagh aasit.  Foddee shiartanse dy veiyn bunneydagh, myr sampleyr, rotiferyn as nematodeyn, çhirmaghey dy slane as tannaghtyn nyn gadley rish tammylt liauyr.

Ta ymmodee dooieyn fungys unchillagagh, myr sampleyr, jastee fuinnee (Saccharomyces cerevisiae).  Foddee shiartanse jeu, myr sampleyr, Candida albicans, caghlaa phenohorçh as aase myr un-chillagee ayns shiartanse dy hymbyllaghtyn. T'ad geddyn sliught dy keintyssagh (liorish cur buinney magh ny scoltey jeesoil).  Foddee ad jannoo sporragyn myrgeddin; she conidia neucheintyssagh t'ayn, ny basidosporragyn keintyssagh.

Ta algaghyn glassey goaill stiagh ymmodee bioagyn mynreayrtagh.  Ta kuse jeu er nyn rang-oardraghey myr protistyn, as fir elley myr embryophyteyn (lossreeyn cadjin).  Foddee algaghyn aase dy un-chillagagh ny myr driaght liauyr dy chillagyn.  Ta scuitçheyderyn un-chillagagh as coloinagh nyn mast'oc, chammah's cummaghyn coloinagh, runt as snaieagh.

Ta myn-vioee ry-akin er feie ny cruinney, ayns dagh sorçh dy oayll, bunnys, as shen goaill stiagh ardjyn y Twoaie as y Jiass, faasee, geeseryn, cregyn as y marrey mooar.  Ta kuse jeu er gormal rish ny feer-staydjyn shoh as er droggal coloinyn; she graihderyn barbaght t'ayn.  T'adsyn er nyn ngeddyn ass cregyn wheesh as 7km fo eaghtyr ny cruinney. Ta kuse dy 'leih credjal dy vel wheesh dy vea fo eaghtyr ny cruinney as ersyn.  Ta feanish ain daue tannaghtyn bio rish tammylt ayns folmid, as t'ad shassoo noi goulraght erskyn-ghorrym; myr shen, foddee ny nod ad tannaghtyn bio ayns spoar. 

Ta kianglaghyn shimboshagh eddyr ymmodee myn-vioee as bioagyn smoo.  Ta kuse jeusyn co-vondeishagh, agh ta fir elley jeeyllagh da'n olteyr (sheadanys).  My t'ad nyn munyn çhingys, ta oayllee cur myn-vioee ghorlagh orroo.

She myn-vioagh eh graihder barbaght, as eshyn er gormal rish staydyn beagh marrooagh da bioagyn elley.  Myr sampleyr, ta lheid ny myn-vioee er nyn veddyn ayns ny çhymbyllaghtyn heese:

Ta scansh ec graihderyn barbaght.  T'ad lhiggey da bea thallooinagh lheanaghey ayns cooid mooir jeh ushtey ny cruinney, bleayst ny cruinney as yn aeraght.  T'ad er n'aafilley troyn noi çhymbyllaghtyn varbagh, as fodmayd ymmyd jeu y yannoo ayns bea-haghnoaylleeaght.  Chammah's shen, er y fa dy vel ad ayn dyn y wooise da lheid y varbaght, t'eh ny smoo cosoylagh dy beagh bea neuhallooinagh ayn myrgeddin.

Ta'n corys neetragien thallooin croghey er tashtey neetragien ass yn aeraght.  Un aght dy vel shen taghyrt, she liorish obbyr bacteyryn shimboshagh (genera Rhizobium, Mesorhizobium, Sinorhizobium, Bradyrhizobium, ny Azorhizobium) ta cummal ayns uddanyn ayns fraueyn lossreeyn poanragh.

Ta mynvioee himbosagh, myr sampleyr, fungyssyn as algaghyn, kiangley rish y chielley ayns scryss ny greg.  Ta kuse dy fungyssyn jannoo shimbosh mycorhissagh myrane lesh biljyn; ta shen cur ny smoo beaghey da'n villey as shugyr da'n fungys.

Ta feme ec deiney as y çhymbyllaght er mynvioee.  Ta laue oc ayns coryssyn bunstoo ny cruinney, myr sampleyr, y corys carboan as y corys nitrageen.  Ta ny paartyn elley oc goaill stiagh aa-choorsal fooillagh as kirp vioagyn elley liorish loaughey, as jannoo shimbosh myrane lesh bioagyn yl-chillagagh.

Ta sleih jannoo ymmyd jeh mynvioee ayns imbyl, jannoo feeyn, fuinney, piggylaghey as obbraghyn jannoo bee elley.  Ta ymmyd elley jeant jeu dys gurneil gyle tra t'ad jannoo troar vainney, myr sampleyr caashey as binjean.  Ta ny h-aaseyn shen cur blass da'n troar myrgeddin, as lhiettal bioagyn neuyesh jeh aase.

Ta ymmyd jeant jeh mynvioee sheelrit er lheh er son obbraghey bea-oaylleeagh er sorniagys as jeeyl çhynskylagh.

T'ad jannoo ymmyd jeh mynvioee ayns gyle dys jannoo ethanol, as ayns frasseeaghyn bea-ghas er so dy yannoo meetane. Ta oayllee jannoo studeyrys er ymmyd algaghyn dys jannoo conney, as ymmyd vacteyryn dys jannoo ethanol kellaloyshagh ass jeeyll eirinagh as baljagh.

Ta mynvioee nyn ngreieyn femoil ayns , bea-chemmig, gien-oaylleeaght, as bea-oaylleeaght cho-vreneenagh.  Ta ny jasteeghyn (Saccharomyces cerevisiae) as (Schizosaccharomyces pombe) nyn  ayns oaylleeaght, er y fa dy nee eukaryoteyn bunneydagh t'ayn, agh foddee ad goll er aase dy tappee as goll er caghlaa dy aashagh.  T'ad feeu er lheh ayns gien-oaylleeaght, gienoam-oaylleeaght as proteeoam-oaylleeaght. Ta ymmyd jeant jeu son dy chroo steroidyn as ayns lheeys ghorlaghyn crackanagh.  Ta studeyryssyn elley jeeaghyn er jannoo ymmyd jeu myr killagyn conney bioey, ny noi sollaghar.

 
Ayns ny Mean Eashyn, v'ad ceau kirp ghorlagh stiagh ayns cashtallyn lesh clagh-vow ny jeshaghtyn cruinnee elley son dy skeaylley çhingyssyn.

Foddee mynvioee jannoo endohimbosh myrane lesh bioagyn smoo. Myr sampleyr, ta bacteyryn 'sy chorys lheieagh deiney cooney y chorys ym-yeenaght, jannoo biomaneyn (geayr folagh, bioteen as fir elley), as lheie carbey-hydraadyn neulheieagh dooin.

Ta mynvioee nyn minn ymmodee gorlaghyn gowaltagh.  Ny bioagyn hene, t'adsyn goaill stiagh bacteyryn gowaltagh (bun y phlaih fairaigagh, gorley shymlee as antraks); protosoa (bun malaarey, çhingys chadlee as tocsaplasmosh); as fungyssyn (bun meeyl chrackan, candeyjaash as histoplasmosh).  Ta çhingyssyn elley, myr sampleyr floo as yn çhiassagh buigh, obbyr veeryssyn, as cha nel adsyn nyn mioagyn rere rang-oardraghey oaylleeagh cadjin.  Rere obbyr derrey 2007, cha nel feanish baghtal er archaea gorlagh, agh ta sheiltynys ayn dy vel laue oc ayns çhingys ym-eeacklagh.

Ta laue mooar ec mynvioee ayns obbraghyn louaghey, as shen aa-choorsal nitrageen as bunstooghyn elley da'n eggochorys.

She shaghney doghanyn liorish scryssey jeh mynvioee ee slaynt-oayllys.  Er y fa dy vel mynvioee ry-akin ayns dagh ooilley boayl, faggys, t'ee çheet er adsyn y injillaghey da keim beg, son y chooid smoo.  Ny yei shen, ny keayrtyn, ta feme ayn dy vel nhee ny stoo ennagh lane amrid (dy ghra myr shen, gyn bioagyn ny veeryssyn erbee), myr sampleyr, spooytag.

Er son aarlaghey bee, t'ad ginjillaghey mynvioee liorish freayll (myr sampleyr, cur stiagh feeyn geayr), liorish jannoo ymmyd jeh greieyn glenney, liorish nagh tashtey agh rish tammylt beg, as liorish feayrid.  My ta feme ayn er lane amrid, ta goulraghey ny ymmyd autoclave cadjin dy liooar.




#Article 460: Gamman (848 words)


She roortys strughtooragh eh gamman, t'er ny chloie er son taitnys as ta ymmydit ny keayrtyn myr greie ynsee Ta scansh eddyr gammanyn as obbyr (ta jeant er son leagh) ny ellyn (ta bentyn rish soilshaghey eieyn). Ny yei shen, cha nel scarrey glen eddyr oc, as t'eh er credjal dy vel ram gammanyn coontit myr obbyr (lheid as cloiederyn keirdey ayns gammanyn as cloiaghyn fakinagh) ny ellyn (lheid as  ny gammanyn ta goaill stiagh lhie magh ellynagh lheid as Mahjong solitaire).

T'ad ny co-oltyn ogheragh ayns gammanyn na deanyn, reillyn, doolane, as eddyr-obbraghey. Ta gammanyn cassey greinney fishigagh ny inçhynagh, ny yn daa jeu, ayndaue. Ta ram gammanyn lhiggey da lhiassaghey schleieyn yn-obbree, shirveishaghey myr cummey roortys, ny cloie currym ynsee, greinnee ny shicklaagagh.

Ta feanish ain dy row gammanyn ayn cho leah as 2600 RJC. Ta gammanyn ry-akin ayns dagh cultoor.  Ta gammanyn shinney y teihill goaill stiagh Gamman Reeoil Ur, Senet, as Mancala.

S'cosoylagh dy nee Ludwig Wittgenstein eh y chied 'allsoonagh ren eab dy veenaghey gamman.  'Sy Ronsaght 'allsoonagh echey, hoilshee magh eh nagh row troyn gammanyn (myr sampleyr, cloie, reillyn as cohirrey) dy liooar dy veenaghey gammanyn.  Ren eh briwnys dy vel sleih cur gamman er ymmodee obbraghyn gyn agh mooinjerys eaghtyragh eddyr oc.

Ta ymmodee cummaghyn dy ghamman ayn, veih spoyrt cohirreydagh dys gammanyn boayrd as gammanyn co-earrooder.

Ta lheid ny gammanyn goaill stiagh gammanyn as y feme schlei oc bentyn rish jesh-laueaght ny co-oardraghey laue-sooill.  T'adsyn goaill stiagh Jenga, marmyreen, tiddlywinks as y lheid.  Ta feme er cullee er lheh dys cloie fir elley, myr sampleyr, billiardyn as Subbuteo.

Ta gammanyn boayrd jannoo ymmyd jeh boayrd ta taishbyney stayd, cooid as immeeaght ny cloiederyn, liorish cowraghyn er lheh.  Dy mennick, ta kaartyn ny jeesley ayn myrgeddin.  Son y chooid smoo, t'ad cloie ayns shayllyn: ta un chloieder smooinaghtyn as jannoo ny ta fo, as eisht ta'n nah chloieder jannoo shen.  Cha nod cloiederyn jannoo agh rish y çhayll oc.

Ta gammanyn kaart jannoo ymmyd jeh paagey kaartyn.  Foddee eh ve paagey cadjin Goaldagh-Americaanagh (52 chaart), agh ta paagaghyn as 32, 36 ny 40 kaart oc 'syn Europey, chammah's kaartyn tarot.  Ta paagaghyn er lheh ec shiartanse dy ghammanyn, myr sampleyr, Uno.  

Ta gammanyn kaart yn-haglym goll er cloie liorish kaartyn er nyn jaglym ny er ny gionnaghey ass straih smoo, myr sampleyr, .

Ta kuse dy ghammanyn boayrd jannoo ymmyd jeh kaartyn.  Dy cadjin, shen dys soilshaghey immeeaght y ghamman ny dys obbraghyn gyn tort.  Hoal noi shen, ta kuse dy ghammanyn kaayrt jannoo ymmyd jeh boayrd as cowraghyn er, dys soilshaghey y scensh son y chooid smoo.

Ta gammanyn jeesley jannoo ymmyd jeh jeeslaghyn myr bun y ghamman.  Son y chooid smoo, t'ad croghey er aigh, agh ny keayrtyn ta schlei chosoylaght bentyn rish.  

Ta kuse dy ghammanyn elley (myr sampleyr, gammanyn boayrd) jannoo ymmyd jeh jeeslaghyn er son reih gyn tort.

Ta gammanyn-feeshan goll er cloie liorish co-earrooder ny . Foddee co-earrooderyn croo far-ghreishyn nod oo jannoo ymmyd jeu er son gamman eddyr sleih ny far-noidyn, myr sampleyr, jeeslaghyn as kaartyn.  Ny keayrtyn elley, t'ad jannoo tuarastyl jeh seihill yl-chast as ymmodee reddyn oc nod oo stiurey 'sy ghamman.

Ta ymmodee genreyn dy ghammanyn-feeshan ayn.  Y chied ghammanyn-feeshan traghtee, Pong, she tuarastyl dy leadjag vuird v'ayn.  Rish ardjaghey niart loaghtey, haink rish genreyn noa, myr sampleyr, gammanyn contoyrys as lheihll, as feme ort dy stiurey karracteyr ennagh trooid lhiettrimyssyn as noidyn.  Foddee oo adsyn y chloie ec y traa, gyn feme er shayllyn, as ta shen lhiggey dhyt tuarastyllyn caggee y yannoo.  Chammah's shen, foddee co-earrooder lhiggey er dy ve noidyn dooinnoil ayns gammanyn, as myr shen, foddee oo cloie gammanyn tradishoonagh dty lomarcan.

Ayns gammanyn as tuarastyllyn ny seyrey, she far-heihll t'ayn as foddee y cloider jannoo red erbee by vie lhiat, faggys.  Ny keayrtyn, cha nel dean erbee oc.

Ayns gamman cloie paart, ta ny cloiederyn lhiggey er dy ve karracteyryn ayns skeeall.  Son y chooid smoo, t'ad goll er cloie mastey beggan dy chloiederyn, as liorish penn, pabyr as jeeslyn.  Foddee cloiederyn co-obbraghey er skeeal ny karracteyryn; croo, mooadaghey as ronsaghey far-heihll; ny goaill ayrn ayns contoyryssyn far-ynnydagh nagh nod ad 'sy vea chadjin oc.  Dy cadjin, ta reillyn oc dy reaghey my vees obbraghyn ny karracteyryn çheet lesh ny dyn.  Ta ny karracteyryn caghlaa as gaase rish immeeaght y skeeal.  Ta gammanyn cloie paart penn-as-pabyr mie er enney goaill stiagh Dungeons  Dragons as GURPS.  

T'ad cur yn ennym cheddin er sorçh dy ghammanyn co-earrooder.  Foddee ad ve currit da cloieder ny lomarcan (cloie noi as marish y cho-earrooder), ny da cloie eddyr ymmodee cloideryn, er yn eddyr-voggyl dy mennick.  Ta'n co-earrooder jannoo obbyr y reagheyder.  Cha nel ny gammanyn shoh cho seyr as ad reaghit ec deiney, er y fa nagh nod oo jannoo briwnys nagh vel er ny chur stiagh 'sy ghamman roish.  Ta ny gammanyn shoh goaill stiagh Final Fantasy, Fable, Baldur's Gate, as Mass Effect. Ta gammanyn eddyr-voggyl yl-chloieder goaill stiagh RuneScape, EverQuest 2, Guild Wars, MapleStory, Anarchy Online, and Dofus. Rish 2009, she World of Warcraft eh y gamman smoo speeideilagh.




#Article 461: Lhiass-chiannoort Vannin (1560 words)


She ynnydagh persoonagh Hiarn Vannin eh Lhiass-chiannoort Vannin ny Fo-chiannoort Vannin (Baarle: ).  Myr shen, she ynnydagh Ard-Ree ny Reeriaght Unnaneysit t'ayn.  Ta'n Lhiass-chiannoort er ny phointeil liorish barrant yn Ard-Ree, lesh coyrle Screeudeyr Steat son Cooishyn Bunraghtoil.  Ta traa yn oik choud's saillish yn Ard-Ree, agh shen queig bleeantyn dy cadjin.  Ta'n barrant soilshaghey y paart dy lheead as loayrt er feme y Lught Thie Reeoil as yn Ard-Ree yn chur er oaie, chammah's maynrys y theay.

She E Ooilley-Niartallys y Reejerey Richard Gozney y Lhiass-chiannoort t'ayn, veih 27oo Boaldyn 2016.

Haink Slattys Aaghreim Ellan Vannin 1765 lurg co-unnaneys Nalbin as Sostyn ayns 1707 as skeaylley ard-whaiyl ny h-Albey.  Ayns 1800 cho-unnanee Bretyn Vooar as Nerin, lesh skeaylley ard-whaiyl ny h-Erin myrgeddin.

Lesh creck parteeas Duke Atholl da'n Chrooin eddyr 1826 as 1829, v'ad jannoo eab Mannin y hayrn stiagh 'sy steat unnaneyssit noa.  Agh va undinyssyn as cliaghtaghyn ard-whaiylagh ny h-ellan shassoo noi lheid y chaghlaa.  Kyndagh rish shen, 'sy 19oo eash, ren y Reeriaght Unnaneyssit eab dy chur yn ellan fo corys reiltagh cadjin ny h-Ellanyn Goaldagh liorish caghlaa ny saaseyn coloinagh v'ayn er-e-hon.

Va laue mooar ec paart y Lhiass-chiannoort 'syn eab, ga dy row Y Kiare as Feed shassoo noi, as shen ny smoo ny rieau lurg da çheet dy ve reiht ec y theay ayns 1867.

Ayns 2004, choyrlee Bing ny Reillyn Bunraghtoil dy lhisagh ad aaenmys yn oik myr Barrantagh ny Benrein (Baarle: ) (ny Barrantagh ny Ree, , rere feme) er y fa dy beagh yn ennym Lhiass-chiannoort/ cur sleih çheumooie er lheh er shaghryn, bentyn rish pooar as currym y Lhiass-Chiannoort, as corys reiltagh Vannin.

Erreish da'n Slattys Aaghreim, phointeil y Chrooin Kiannoort er son dy stiurey yn Ellan.  Va fer ynnyd ec yn oikagh as ad cur Lhiass-chiannoort er, agh neayr's 1830 haink enmys oikoil y Chiannoort hene y ve Lhiass-chiannoort, ga dy row ad shen y ghiarrey dys Kiannoort dy mennick.  Rish pointeil, va oardagh er y Chiannoort as Lhiass-chiannoort as eshyn soilshaghey magh ny va ry-yerkal oc, er son dy hickyraghey reiltys mie ny h-Ellan.

Shimmey pooar v'ec ny Kiannoortyn, as myr shen, she ard-reiltee ny h-Ellan v'ayn.  Myr sampleyr, v'adsyn:

Haink eab mooar dy injillaghey phooar y Lhiass-chiannoort ayns 1907, tra hug y Kiare as Feed rolley aggyrtyn da'n Oik Sthie.  V'adsyn goaill stiagh:

Haghyr beggan aachummey lesh shen, myr sampleyr, cur traa oik soit dy hiaght bleeantyn er yn oik, as aachummey y Choonceil Slattyssagh liorish cur stiagh fir er nyn reih ec y Chiare as Feed (lesh thannaghey cummaght y Lhiass-chiannoort orroo).  Agh cha jagh ny pooaryn oc er injillaghey monney derrey ny 1960yn.  Haghyr adsyn kyndagh rish brialtys er bunraght Ellan Vannin, er ny chur er bun liorish Lhiass-chiannoort Dundas ayns 1958.  Ghow adsyn stiagh:

Ny yei shen, eer lurg da ny aachummaghyn shoh, va'n Lhiass-chiannoort ny heaghtyr Hinvaal, va ram currymyn kiannoortagh echey (goaill stiagh fir argidoil), as va cair jeih-aighney echey er ymmodee enmyssyn.

Ayns 1970, hug ad Bing Hinvaal er bun er son dy resoonaghey paart y Lhiass-chiannoort, as ren eh briwnys dy nod Oik Thie ny Reeriaght Unnaneyssit goaill ny smoo coyrle jeh Reiltys Vannin bentyn rish nyn bointeil; dy nod y traa oikagh goll er giarrey da queig bleeantyn; dy nod y Lhiass-chiannoort faagail dagh currym argidoil; as dy nod ny currymyn reiragh echey goll er cur da Buird Hinvaal.

Cha daink caghlaa çhelleeragh, agh daag y Lhiass-chiannoort pooar liorish caghlaaghyn ny 1970yn anmagh as ny 1980yn leah.  Ghow ad stiagh:

Eer ny yei ny caghlaaghyn shen, va feer phooar ec y Lhiass-chiannoort.  Myr sampleyr, v'eh reill harrish Quaiyl Tinvaal, pointeil shiartanse dy h-oikee, va stiurey ny meoir-shee echey, as v'eh freggyrtagh er son arraghey stiagh, kiedyn troailt as ashoonaght.

Ayns 1990, lesh cur er bun y corys reiltagh shirveishagh, d'injillee cummaght y Lhiass-chiannoort reesht.  Hie y Choonceil Chiannoortagh er astyrt, as hug ad Coonceil ny Shirveishee 'syn ynnyd echey, gyn kiart erbee ec y Lhiass-chiannoort y ghoaill ayrn aynjee.  Chammah's shen, ghow y Slattys Bunraght 1990 eaghtyrys Hinvaal ayns Doolish jeh, as hug ad Eaghtyrane Tinvaal 'syn ynnyd echey.  Ayns 1992, hug ad y chooid smoo jeh ny paartyn reiragh echey da ny rheynnyn reiltys cooiey.  Ayns 1993, hug y Slattys Poleen lane stiurey er as freggyrtys er son ny meoiryn-shee fo Rheynn Cooishyn Sthie.

Ayns Jerrey Fouyir 1993, hug magh Bing Bunraght as Kianglaghyn Mooie Choonceil ny Shirveishee y nah choontys shallidagh oc er cooishyn bunraghtoil ry-heet.  Er lhieu, b'ghoillee eh fakin dy beagh vondeish erbee ry-gheddyn liorish scughey pooar erbee jeh'n Lhiass-chiannoort.

Ga dy vel shiartase dy h-obbraghyn reiragh ec y Venrein as y Lhiass-chiannoort, ta obbyraghyn jeant ec Reiltys Vannin dy feer, er y fa dy vel kione y steat jean coyrle Choonceil ny Shirveishee ayns dagh cooish, faggys.

Ta pooar y Lhiass-chiannoort currit er ec y Chrooin; liorish Slattyssyn Parlamaid Vretyn Vooar bentyn rish kuse dy h-obbraghyn er lheh (myr sampleyr, arraghey stiagh); as liorish Slattyssyn Tinvaal ny Leigh chadjin Vannin.  Bun y phaart jesh-chliaghtagh echey, shen cummal seose cairys as sheerid reiltys, as adsyn bun hee chadjin er nyn gummal seose ec y leigh.

Ta'n Lhiass-chiannoort pointeil briwnyssyn ny h-Ellan, er lhimmey jeh'n Ard-vriw as y Nah Vriw, liorish obbraghey neuchrogheydagh.  Chammah's shen, t'eh pointein Turneyr Theayagh Vannin as kuse dy h-oikee chrooinagh 'syn Agglish Hostyn.  T'eh er coyrle y chur (er son ny Manninee) da Onnoryn vees goll er fogrey magh ayns Rolley Onnoryn y Vlein Noa as Rolley Onnoryn Laa Ruggyree ny Benrein, as ta currym echey bentyn rish enmys da Aundyr ny Benrein er son Shirveish Arryltagh as Aundyr ny Benrein er son Greinney Ventyraght.

The Lieutenant Governor’s community role is by far the busiest. The Lieutenant Governor and his wife are patrons of many organisations and charities, and give their support and encouragement whenever there is an opportunity. Patronage of the Lieutenant Governor signals that an organisation is worthy of wide support. During most years, there will be many functions to attend all over the Island.

After taking advice the Lieutenant Governor is also responsible for the appointment of the Captain of each of the 17 ancient parishes of the Island. This office, normally for lifetime, was first recorded in 1626 to provide Watch and Ward and originated from Norse times in order to maintain ceaseless vigilance to prevent invasion. Formerly the head of the local militia, these days the post is largely ceremonial and recognition of the primary citizen of the Parish. On appointment a Captain takes the oath of office in the presence of the Lieutenant Governor and will receive their badge of office from him. A Captain is entitled to use the letters ‘CP’ after his or her name.

The Lieutenant Governor sends birthday wishes to all Island residents who celebrate their 90th or 100th birthdays, and letters of congratulation to those couples who celebrate their Golden or Diamond (or longer) Wedding Anniversary. All couples that celebrate a Diamond Wedding Anniversary (or 65th/70th) are invited to Government House for a celebratory tea with the Lieutenant Governor and his wife.

The Lieutenant Governor takes part in public ceremonies as the representative of Her Majesty The Queen. This role includes such duties as Presiding on Tynwald Hill during the Tynwald Ceremony on Tynwald Day (5 July), attending the National Remembrance Sunday Service, holding occasional Honours Investitures and hosting visiting Ambassadors and High Commissioners in conjunction with the Island Authorities. Many of the Lieutenant Governor’s community functions also have a ceremonial dimension, such as attendance at the official openings of buildings, addressing conferences, or the launching special of events and appeals.

Neither The Queen nor the Lieutenant Governor takes an active or initiating role in the executive functions of government. By binding convention, the Head of State almost always acts on the advice of the Council of Ministers.
Government House

Government House is the Official Residence of the Lieutenant Governor and his wife. It also provides accommodation for official guests to the Isle of Man and is used extensively for official functions such as lunches, teas, dinners and receptions. The House was originally Bemahague Farm and owned by the Heywood family. The main part was built between 1820 and 1830 with an extension to its present size in 1904 when the Manx Government bought the house. It has eight main bedrooms and two large sitting rooms, service rooms and a wing of offices.
Government House and Garden

The grounds cover about 12 hectares, some of which is lawn or garden, with much of the rest being grazing land. Exotic species of trees are increasingly being complemented by trees and shrubs native to the Island. Many visitors pass through Government House each year, from foreign Ambassadors, Politicians, to those who live on the Island, both young and old. Functions hosted by the Lieutenant Governor range from formal ceremonies to lunches, receptions or dinners.

The management of this steady flow of visitors requires detailed planning and immaculate housekeeping. The household staff includes a Private Secretary, a Personal Assistant and a Social Secretary, who handle all administrative matters, such as maintaining the Lieutenant Governor’s diary, assisting with correspondence, speeches, arranging the daily programme and handling the protocol associated with all official events. There is a House Manager and staff to look after the house. There are also a number of Honorary ADCs to assist with public functions.

Contact details are as follows:




#Article 462: Balley ny Loghey (136 words)


Ta Balley ny Loghey ny Balley Laagh () ny valley beg ayns Skeerey Valley ny Loghey, Mannin. Cha nel balley ny balley beg elley 'sy skeerey.

Ta'n balley beg ny hoie er yn A3 - y preeu-raad eddyr Balley Chashtal as Rhumsaa (as y raad shen ny chooid jeh Coorse y Clieau). Ta Balley ny Loghey soit shiaght meeillaghyn çheu heear veih Rhumsaa. She boayl Droghad Valley ny Loghey, droghad cruittagh t'er ny ymmydey car ny Ratçhyn TT, t'ayns y valley beg.

Ta un vunscoill 'sy valley beg, Bunscoill Valley ny Loghey, as ee shirveishey paitçhyn eddyr 4 as 11 bleeaney d'eash. Ec y traa t'ayn ta 80 scollagyn 'sy scoill. Lurg y sheyoo blein ta ny scollagyn frastyl er Ardscoill ny Benrein Ealisaid II ayns Purt ny h-Inshey ny er Scoill Grammar Rhumsaa ayns Rhumsaa.




#Article 463: Colby (117 words)


Ta Colby ny valley beg ayns jiass Vannin ayns Skeerey Chairbre. T'eh ny hoie er yn A7 eddyr ny baljyn Balley Chashtal as Purt Çhiarn as faggys da'n valley beg Balley Beg.

Ta'n fockle Colby çheet magh ass ny focklyn Wiggynagh Col (cronk) as Byr (balley ny gowaltys).

Ta stashoon traenagh jeh cooid Raad-yiarn Gaal Vannin ayns Colby. Ta Glion Cholby ry-gheddyn 'sy valley beg chammah, as eh coontit mastey Glionteeyn Ashoonagh Vannin.

Ta'n club soccer Colby F.C. cloie nyn gloiaghyn ec Raad y Ghlion.

She glion beg eh Glion Cholby ta soit çheu hwoaie veih'n valley, lesh biljyn unjin, faih, lhiouan, as shykey ayn. T'eh 4.9 acyryn er eaghtyr. Ta Awin Cholby roie trooid y ghlion.




#Article 464: Purt Soderick (168 words)


Ta Purt Soderick () ny chlaghan beg çheu yiass veih Doolish, preeu-valley Vannin. Va enney mooar er y chlaghan er son ny thallooyn taitnys as y traie t'ayn. Ayns ny traaghyn shoh chaie va ram eiyrtyssyn currit er bun dys yn ard shen dy aanoaghey, agh cha row ny h-eiyrtyssyn shen rahoil. Ta sym mooar ec deiney 'syn ard shen, ansherbee, er yn oyr dy vel tayrnyssyn as çhemmalaght jeh eash chaie foast ry-akin ayn. Ta cosheeaght veg as thie oast (as yn ennym The Anchor currit er) foast ayns ard y traie, myrane lesh shooylaghan castit (ta doont nish), ard cloie da paitçhyn, keiy ta shirveishit liorish shirveishyn assaig ynnydoil, behrtee ooaystyragh, thie mooar va goaill stiagh boayl gammanyn ayn, ploddan, as entreilys da Glion Phurt Soderick. Ec y traa t'ayn ta'n claghan ny valley scaanagh, agh 'sy traa chaie va raad yiarn caabylagh ayn as eh kianglaghey yn ynnyd lesh Raad Yiarn Raad Marrey Chione Ghoolish er-baare yn eaynin, as ta remladyn jeh foast ry-akin ayn.




#Article 465: Glion Muigh (144 words)


Ta Glion Muigh ny Glion Meay () ny chlaghan beg er coose hiar Vannin, çheu yiass veih Purt ny h-Inshey.

Ta'n glion lesh yn ennym cheddin echey soit ayns ard y chlaghan, as ta enney mooar er y ghlion shen er son yn eas caslyssagh as y shooylaghan keylley renniagh ta goll trooid y ghlion dys y voorey. Ec bun y ghlion ta kishtey queeyl Vona Erin ry-akin, y feanish reayrtagh jerrinagh 'syn ard as ee taishbyney dy row meaineraght er ny haghyrt ayn eddyr ny bleeantyn 1740 as 1870. Ta'n glion 11.5 acyryn er eaghtyr as t'eh ny hoie er daa vroogh yn Awin Rosien. Haink y glion ayns shellooderys Eiraght Ashoonagh Vannin ayns 1960.

Ta enney er y chlaghan er son y thie lhionney, The Waterfall Hotel, ta ny hoie ec entreilys dys y ghlion as ta soit faggys da'n eas hene.




#Article 466: Fer sniaghtee (263 words)


She jalloo deiney ta crooit lesh sniaghtey eh fer sniaghtee. Dy mennick, t'ad crooit liorish paitçhyn myr paart dy halee lught thie as ad kelloorey yn geurey. Ayns cooishyn ennagh, ta mooarane dy fir niaghtee crooit liorish commee ayns feaillaghyn geuree. Er yn oyr dy vel y fer sniaghtee giare-heiltagh, she sampleyr mie dy ellyn hoiagh. 

Ta sniaghtey paggal crooit nar ta sniaghtey poodyragh cadjin çheet begnagh dys y phoynt lheie echey as nar t'eh bog as cruinnagh. T'eh shen lhiggey da troggalaght vluckanyn sniaghtee mooarey rere rowlal vluckan dys y phoynt dy vel eh cha mooar as t'er laccal. My ta'n bluckan sniaghtee çheet dys bun y sniaghtee, foddee eh rassey seose faiyr, shillee, cray, a.r.e. 'Syn Oarpey as ayns America Hwoaie, ta fir niaghtee troggit lesh 3 cruinnaghyn as ad jannoo seose y kione, y colb, as y corp injil. She yn fassan cadjin t'ayn na'n fer sniaghtee dy yesheenaghey, lesh creggyn, geayl, maidjaghyn aamaid, as glassraghyn. Ta carradjeyn ny shillishyn ymmydit ry hoi'n stroin, as ta maidjaghyn aamaid ymmydit ry hoi ny laueyn as ta creggyn ymmydit ry hoi ny sooillyn (geayl dy tradishoonagh). Ta deiney ennagh cur nyn vir niaghtee ayns eaddee (bussalyn mwannal, jaggadyn, eddyn).

Ta fir niaghtee troggit 'syn Aishey Hiar lesh daa chruinney. 'Sy Çhapaan, she  (foc. sniaghtey-daruma) yn ennym oc.

Va recortys son y fer sniaghtee smoo 'sy dowan skeayllt magh ayns 2008 ayns Bethel, Maine. Va'n fer sniaghtee  er yrjid, as va ennym y çhannadeyr Americaanagh Olympia Snowe va tuarastyl Maine currit er.

Ayns Unicode, she yn cowrey fer sniaghtee ayn na U+2603. ()




#Article 467: Isle of Man Purchase Act 1765 (191 words)


She slattys Parlamaid ny Bretyn Mooar eh  1765 (c. 26) (Gaelg: Slattys Kionnaghey Ellan Vannin), ny  (Slattys Aa-ghreim).  Chionnee eh kiedyn eiraghtoil Diucyn Atholl myr Çhiarnyn Vannin, as hug ad da Crooin ny Bretyn Mooar.

Hug y Slattys greim da coardailys s'leaie eddyr Charlotte Murray, Benduic Atholl, as reiltys Reeriaght ny Bretyn Mooar, dy chreck kiedyn ny h-Athollyn er yn Ellan da Bretyn Vooar er son £70,000.  Va kied y coonrey y yannoo ec y reiltys fo Slattys Preevaadjagh Parlamaid ayns 1726, agh er y fa dy row kiedyn eiraghtagh er ny h-Athollyn liorish Slattys Parlamaid 1609, va feme er bun-slattyssyn er son ny kiedyn shen y ghoaill jeu.

Ghow y Slattys toshiaght liorish Kied Reeoil er 10 Mee Vayrnt 1765.  Va'n argid ry-chur da Benduic Atholl er 1 Mean Souree 1765 ny ny s'leaie.

As eshyn er ny yannoo lesh kionnaghey ny h-Ellan, hie y Slattys er aagherrym liorish y Statute Law (Repeals) Act 1976.

Rere'n Slattys shoh, va kiedyn mannoragh ec ny Athollyn foast, chammah's patroonys er oik Aspick Sodor as Mannin, as vondeishyn elley.  Hie adsyn er creck ayns 1828 er son £417,144, liorish daa Slattys Preevaadjagh Parlamaid:




#Article 468: Nollick (1012 words)


She feailley Chreestee ee Yn Nollick, as ish kelloorey ruggyr Yeesey Chreest. T'ee goll er kelloorey er 25oo Mee ny Nollick ec jerrey yn Çheet. Ga dy nee feailley Chreestee t'ayn, ta ymmodee neuchreestee goaill ayrn ayns cliaghtaghyn myr goaill carvallyn, cur giootyn as kaartyn Nollick, as jesheenaghey thieyn as baljyn. Ta Laa Nollick ny laa seyr ashoonagh ayns ymmodee çheeraghyn, eer kuse dy heeraghyn gyn shennaghys profete Creestee de 25 Mayrnt.

Ta kuse dy h-Agglishyn Creestee Cair-chredjuagh Hiar kelloorey y Nollick er 6oo Jerrey Geuree, er y fa dy vel 6oo Geuree corrym rish 25oo Mee ny Nollick 'syn 'eaillere Gregoiragh oc.

Ta cliaghtaghyn Nollick jeianagh anchasley ayns dagh çheer, agh ta fir chadjin goaill stiagh:

Ta'n chooid smoo dy chliaghtaghyn Nollick jeianagh noa dy liooar. Screeu Sebastian Brant ayns Das Narrenschiff (1494) dy row sleih cliaghtey cur banglaneyn juys ayns thieyn. Cha nel feanish shickyr er bun viljyn Nollick, agh v'ad ry-akin ayns 1605 ayns Strasbourg. Ta recortys ven ooasle Hileeshagh er ymmyd cainleyn orroo ayns 1611.

Haink rish feaillereyn Nollick traghtee 'syn Ghermaan ayns 1851. Rere jeeaghtys, va'n feailley cur gys cooinaghtyn Chreestee dy row Yeesey ny yioot Yee, as va çheet ny saggyrtyn Pershagh taishbyney dy row y Nollick bentyn rish giootyn. Va sleih cliaghtey cur giootyn derrey y 15oo eash, as v'eh mie er bun rish y 18oo eash. Shen feanish dy nee feailley seihlltagh v'ayn, bentyn rish y lught-thie as caarjyn, as er yn oyr shen va ny Puritaanee shassoo noi kelloorey Nollick, as dobbee ad yn 'eailley. 

Derrey leah 'sy 20oo eash, ta paart ec y Nollick myr laa seyr mooinjer seihlltagh, as t'ee goll er kelloorey ec Creestee as neuchreestee myrgeddin. Ta'n Nollick seihlltagh shoh goll er cowraghey liorish maylayrtey giootyn, as ta paart mooar ec Jishag y Nollick 'syn 'eailley.

Er coontey eiyrtys creck as cur giootyn, kaartyn, bee as stoo elley, she traa scanshoil ee Nollick er son tarmaynys. Ta laghyn seyrey ashoonagh ry-gheddyn ayns ymmodee çheeraghyn myrgeddin.

Va ny shenn Chreestee eddyrscarrey laa ruggyree Yeesey as yn 'eailley liturgagh echey. Rish daa cheead s'leaie ny Creestiaght, er lheh, v'ad shassoo noi kelloorey laghyn ruggyree martyryn as Yeesee. Bare lhieu ny laghyn martyrys oc y chelloorey.  Ayns Raue, cho leah as 336 BNJ, va feailley er 25 Mee ny Nollick cowraghey toshiaght ny bleeaney.  Rish jerrey y 4oo eash, va'n chooid smoo jeh'n theill Creestee kelloorey ruggyr Chreest er 25oo Mee ny Nollick.  Er lesh Chrysostom, by 'eer laa ruggyree Chreest v'ayn.  Mean 'sy 5oo eash, ghow rish agglish Yerusalem rish y date 25oo Mee ny Nollick myrgeddin, as haink eh ayns ynnyd yn 'eailley shinney v'oc er 6oo Jerrey Geuree.  Agh cha nel yn Agglish Armeainagh er ngoaill rish rieau.  Va feailley ruggyree goll er kelloorey ec ny h-agglishyn Hiar er 6oo Jerrey Geuree, as ish Epiphania ny Theophania (focklyn ny Shenn Ghreagish bentyn rish soilshaghey jee).  Ayns shiartanse jeu, v'ad kelloorey bashtey Yeesey as y chied mirril jeant echey, ec Cana, er y laa cheddin myrgeddin. 

Va cummaght mooar er kelloorey ny Creestee Heear ec cliaghtaghyn Raue.  Va Paab ny Raue lhaih tree erinyn er Laa Nollick.  V'ad cliaghtey lhaih yn erin bunneydagh ec Keeill Pheddyr er moghrey Nollick.  Agh rish y wheiggoo eash, ghow ad toshiaght erin noa y lhaih mean 'syn oie (ec gerrym yn chellee 'sy toshiaght, agh ec mean-oie fy yerrey) ec çhiamble cratçh Chreest, as eshyn er ny hroggal ec Keeill Santa Maria Maggiore myr coip jeh'n chratçh ec Bethlehem.  Fy yerrey, rish yn eash Vaisantagh 'sy çheyoo eash, ghow ad toshiaght treeoo erin y lhaih ayns Raue, as eshyn ec irree yn laa ec Keeill Sant' Anastasia. She martyr v'ayn, as va'n 'eailley eck goll er kelloorey ayns Istanbul er 25oo Mee ny Nollick.  Mean 'sy 11oo eash, ren ad scughey yn erin bunneydagh jeh Keeill Pheddyr da Santa Maria Maggiore raad va'n nah erin goll er lhaih myrgeddin.  

Derrey'n 8oo eash, ta hoght laghyn dy liturgey ry-gheddyn ec ny Creestee Heear, rere ny feaillaghyn Caisht as Feailley Çhybbyrt Ushtey.

Leah 'sy 6oo eash, ren yn ard-ree Justinian laa seyr ny theay jeh Nollick.  She feailley feer ennoil v'ayn er feie yn Europey ayns ny Mean Eashyn, as hie ram drama as kiaull er cummey er-e-son.  Leah 'sy 13oo eash, hug Francis Assisi er bun ooashley y chratçh Nollick.  

Ghow ny h-agglishyn toshiaght Nollick y chelloorey lesh liturgey er lheh 'sy 9oo eash, agh cha row scansh Jeheiney Caisht ny Laa Caisht eck.  Ta agglishyn Creestee Raueagh kelloorey kied erin Nollick ec mean-oie, as ta shirveish fastyr ayns ymmodee agglishyn Phrotestoonagh.

Rish y 16oo eash, va'n chooid smoo jeh agglishyn Aachummit freayll Nollick.  Myr sampleyr, va Martin Luther soiaghey mooar jee 'sy phreacheil echey.  Ny yei shen, ren ny Puritaanee Hostnagh eab yn 'eailley shoh y scryssey magh 'sy 17oo eash.  Hie ee erash ayns Sostyn rish aachroo Ree Hostyn ayns 1660, agh ayns cummey ny smoo seihlltagh.  Fo cummaght Puritaanagh, she laa obbyr v'ayn ayns America derrey mean 'sy 19oo eash, ayns Sostyn Noa er lheh.  
 

 Christmas is central to the Christmas and holiday season, and in Christianity marks the beginning of the larger season of Christmastide, which lasts twelve days.

Although a Christian holiday, Christmas is also widely celebrated by many non-Christians, and some of its popular celebratory customs have pre-Christian or secular themes and origins. Popular modern customs of the holiday include gift-giving, music, an exchange of greeting cards, church celebrations, a special meal, and the display of various decorations; including Christmas trees, lights, garlands, mistletoe, nativity scenes, and holly. In addition, Father Christmas (known as Santa Claus in some areas, including North America, Australia and Ireland) is a popular mythological figure in many countries, associated with the bringing of gifts for children.

Because gift-giving and many other aspects of the Christmas festival involve heightened economic activity among both Christians and non-Christians, the holiday has become a significant event and a key sales period for retailers and businesses. The economic impact of Christmas is a factor that has grown steadily over the past few centuries in many regions of the world.




#Article 469: Kione y Sker (214 words)


Ta Kione y Sker ny Creg Voirrey (, Conister Rocks ny Tower of Refuge) ny chooid jeh sker ayns Mannin. T'eh ny chreg ta begnagh lane fo ushtey ec baare sker ayns Baie Ghoolish. Ta Kione y Sker lane fo ushtey ec raip-roayrt er lheh, as foddee peiagh erbee shooyl dys yn ellan ec y chontraie co-reggyrtagh.

She Toor y Chemmyrk () y strughtoor va troggit er yn ellan liorish y Reejerey William Hillary (nane jeh bunneyderyn y Royal National Lifeboat Institution) 'sy vlein 1832. V'eh yn dean ec Hillary na ynnyd kemmyrk dy hroggal ry hoi mayrnee dy lhongvrishaghyn. Va cohoyrtyssyn theayagh cosnit echey er son troggalaght y thie as va cooid vooar jeh ny costalyn er nyn doyr echey hene. Va'n ellan ec y traa shen ayns shellooderys preevaadjagh agh v'eh co-hoyrtit ec y çhellooder echey. Ayns ny bleeantyn lurg y troggalaght, va mooarane dy vee as ushtey oor kiarit da'n toor.

Va cummey cashtal currit er y chemmyrk liorish y ard-obbree John Welch (y dooinney ta freggyrtagh er son cummey mooarane dy hieyn er lheh ayns Mannin). Ec y toshiaght va clageen ayn 'sy toor ry hoi symney cooney as va bee kiarit ry hoi ymmyd ec mayrnee. Ta'n thie ny lhie faggys da terminal baatey assaig y traa t'ayn jiu.




#Article 470: Sleityn as cruink ayns Mannin (106 words)


Ta'n art shoh goaill oayllys mychione, as cur ayns rolley, ny cruink as sleityn ayns Mannin.

Ta Mannin ny h-ellan cronkagh, agh cha nel agh un vullagh foddee rang-oardraghey myr slieau (ny smoo na 2000 trieyn er yrjid) - Sniaul.

Ta thalloo rea veg slystagh ry-akin ayns Jiass yn Ellan mygeayrt Balley Chashtal as Balley Sallagh, agh ta'n ard shoh ny halloo chronkagh as er y choose heear yiass ta ny cruink shen girree dys mullee gheamagh lheid as Baarool Jiass as Cronk ny Arrey Laa as eh tuittym begnagh dy jeeragh stiagh 'sy vooir.

Ta 12 vullagh ayns Mannin ta ny s'yrjey na 1500 Tr.




#Article 471: Aspickys Vannin (470 words)


Ta Sodor as Mannin (), ny Aspickys Vannin (), ny aspickys ayns Agglish Hostyn. 'Sy toshiaght va'n aspickys foddey ny smoo, agh, jiu, cha nel eh coodaghey agh Mannin hene as ny h-ellaneenyn beggey ry heu.  

Va'n aspickys Norlynnagh, Sodor, currit er bun 'sy vlein 1154, as eh coodaghey Inshyn Goal as ny h-ellanyn elley rish coose heear ny h-Albey. V'eh Suðreyjar (Ellanyn y Jiass) yn ennym Loghlinish va currit er yn aspickys, ayns cosoylaght rish Norðreyjar (Ellanyn y Twoaie), va goaill stiagh yn Orkaid as Shetlynn. Va Mannin goit stiagh ry cheilley lesh ny h-ellanyn jiass shen. Va'n aspickys shoh ny fo-aspickys jeh chooid jeh ard-aspickys Trondheim.

Va ny h-ellanyn shoh dy lieragh stiurit ec Norlynn derrey 1266, tra v'ad lhiggit da Nalbin. Va Mannin rheynnit magh as ny h-ellanyn Albinagh as haink urree dy ve currit fo stiurey Reeaghyn Hostyn 'sy vlein 1334. Lurg shen v'ee ayns greim ec Çhiarnyn Vannin (ny Stanleeyn, Eearlaghyn Derby, veih 1406 derrey 1736 as Duicyn Atholl veih 1736) derrey'n traa nar va'n çhiarnaght kionnit ec y Chrooin Ghoaldagh ayns 1765. Va'n kiart dys Aspick Vannin ry reih ayns shellooderys ec Çhiarnyn Vannin, as dreill Duicyn Atholl y kiart shen lurg yn aa-ghreim ayns 1765 derrey'n traa dy row eh lhiggit seose dys y Chrooin ayns 1828. Cha row Mannin goit stiagh ayns Reeriaght Hostyn, ny 'sy Reeriaght Unnaneysit, agh t'ee ny Croghane-chrooin. Myrane lesh y chooid elley jeh Agglish Hostyn, daag yn Aspickys yn Agglish Chatoleagh Raueagh fo Inry VIII car yn Aachummey Sostynagh. Cha row yn aspick Thomas Stanley saasit lesh ny h-aachummaghyn (yn aa-rheynn jeh'n Aspickys echey veih Queiggey Chanterbury dys Queiggey York) as va'n oik echey goit ass liorish Inry, agh v'eh lhiggit stiagh er feie tammylt giare 'syn oik reesht fo Moirrey Hostyn.  Er yn oyr nagh row Mannin ny cooid jeh Reeriaght Hostyn, cha row Slattys Un-chummey 1662, v'er ny ghoaill rish ec yn Aachroo Sostynagh, currit ayns bree ayns Mannin. Lesh shen, chur yn Aspick Thomas Wilson ooashlaghey ayns Gaelg stiagh 'syn ellan car yn aspickaght echey (1697–1755).

Va'n voir-agglish vunneydagh jeh Aspickys Vannin ny soie er Ellan Noo Perick ayns Purt ny h-Inshey. Huitt y voir-agglish shen ayns neu-ymmyd car y 18-oo eash as er feie ram bleeantyn cha row agh Lhiass ard-cheeill ayns Doolish. 'Sy vlein 1980, va moir-agglish roie jeh Aspickys Vannin, Skyll Noo Charmane ayns Purt ny h-Inshey, enmyssit liorish Slattys Tinvaal.

Er yn oyr nagh vel Mannin ny cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit, cha nel yn Aspick coontit myr Çhiarn Spyrrydoil, as cha nel eh soiaghey ayns Quaiyl ny Çhiarnyn jeh'n Reeriaght Unnaneysit. Er y laue elley, t'eh coontit myr oltey jeh'n Choonseil Slattyssagh ayns Mannin. Myr t'ayn lesh Pointeilyn Crooinagh Agglish Hostyn elley, ta reihys yn aspick jeant lesh coyrle Ard-vinishter y Reeriaght Unnaneysit, ga nagh vel ughtarys echey ayns Mannin.




#Article 472: Inis Meáin (292 words)


She Inis Meáin (, shenn lettraghey Yernish: ) yn ellan meanagh mastey ny tree preeu-ellanyn ayns Ellanyn Aran, Cooan ny Galliu, er coose heear Nerin. T'eh ny chooid jeh Coontae ny Galliu ayns Queiggey Connaghtey. Ta 160 deiney cummal er yn ellan, as rere shen t'eh ny ellan sloo mastey Ellanyn Aran rere sleih-earroo. Ta cummaltee yn ellan loayr Yernish son y chooid smoo, as t'eh ny chooid jeh'n Ghaeltacht.

Ta daa ghoon cloaie er lheh er yn ellan. She raah chloaie oohchrooagh henndeeagh eh Dún Chonchúir (Doon Chonchoor), as eh er ny hroggal 'sy lhing roie-Chreestee, lesh reayrtyn er buill henndeeagh elley yn ellan as er y vooir. She doon cloaie eh Dún Fearbhaí, v'er ny hroggal 'sy 4-oo eash BNJ. She doon neuchadjin eh yn doon shen er oyr dy row eh troggit ayns cummey kiare-chuilleig ayns cosoylaght rish ny doonyn elley er yn ellan quoi dy row troggit ayns cummey kiarkylagh.

Ren John Millington Synge cummal ayns Teach Synge (ny Thie Synge) ayns dagh sourey veih 1898 derrey 1902, raad dy row eh goit stiagh myr goaldagh liorish Bríd as Páidín Mac Donnchadha. T'eh er credjal dy row eh ayns shoh raad hooar eh ardsmooinaght da ny cloiaghyn echey The Playboy of the Western World , Riders to the Sea, as haink ram obbraghyn echey ass skeealyn v'er ny chlashtyn echey veih ny h-ellanee. Va'n thie, raad ren eh cummal, cummaltit liorish sluightyn y chloan Mac Donnchadha derrey ny 1970yn, agh huitt eh ayns drogh-oardrailys. V'eh aa-oshlit dys y phobble ayns Mee Luanistyn 1999 lurg aahroggal.

V'eh Cathaoir Synge (Caair Synge) y boayl reih ec Synge er yn ellan, as eh jeeaghyn er Inis Mór as y Cheayn Sheear.

Ta un vunscoill er yn ellan, Scoil Náisiúnta Inis Meáin.




#Article 473: Reeaghyn ny Mee (188 words)


Ayns Nerin vean-eashagh va Reeaghyn ny Mee jeh lught thie Clann Cholmáin, banglane jeh'n Uí Néill. Va shiartanse jeu nyn Ard-Reeaghyn er Nerin. Lurg tuittym y reeriaght 'sy 12-h eash, hie y lught thie reeoil Ua Mael Sechlainn ny ny Ó Melaghlin dys yn eear as ren ad cummal er brooinyn ny Shannon. Va shellooderyn yn ennym shen er geddyn myr lught ooaslid Gaelgagh derrey ny 1690yn jeianagh, agh va'n niart oc er coayl foddey roish shen.

Va Reeriaght ny Mee ny reeriaght (jeh mooadys caghlaaee) veih'n eash hendeeagh leah. She mean y cheeall ec y fockle Míde, as eh soilshaghey magh dy row ee ny soie ayns çheshvean Nerin (ayns Coontae ny h-Eearvee, ayrnyn dy Choontae Uíbh Fhailí hwoaie, Coontae Lhongfort yiass, as Coontae ny Mee heear). Foddee dy vel ny reeaghyn leah ayn jeh'n Dál Messin Corb - as y possan beg oc, yn Uí Garrchon, nyn reeaghyn er Lion. Ayns ny 400yn jeianagh v'ad eebrit veih'n çheer ghooie oc ayns Coontae Cheeill Darey noa-emshyragh tessen Sleityn Cheeill Mantan liorish yn Uí Néill, as hie y Clann Cholmáin, possan beg jeh'n Uí Néill, ayns nyn ynnyd.




#Article 474: Planaid (165 words)


Ta planaid (veih πλανήτης ny Greagish, cummey elley jeh'n fockle πλάνης, wagaantagh) çheet er corpane niauagh ta cruinlaghey rollage ny remlad rollageagh. Ta tree conaantyn ayn son yn ennym planaid dy chur er corpane niauagh - dy ve cha mooar as dy ve runtit liorish yn ym-hayrn hene echey, dy ve ro-veg dys co-haaghey çhiass-heshveanagh dy hoshiaghey, as dy vel yn ard nabooagh echey glennit jeh mynphlanaidee.

Dy cadjin, ta planaidyn rheynnit ayns daa ard-phossan: foawir ghas ta nyn blanaidyn mooarey lesh glooaght injil, as planaidyn ooiragh creggagh. Rere keeayllaght yn URE, ta hoght planaidyn ayns Corys ny Greiney. T'ad ayns oardagh foddeeaght veih'n Ghrian, ny kiare planaidyn ooiragh Curain, Badlag, yn Dowan, as Mart, as ny kiare foawir ghas Iupiter, Sarn, Uraanus, as Neptioon. Myrane lesh ny hoght planaidyn, ta queig planaidyn crivassanagh er y chooid sloo ayns Corys ny Greiney, as kiedyn dy thousaneyn dy chorpaneyn beggey. Magh ass Curain as Badlag, ta eaystyn, ny fo-phlannadyn cruinlaghey dagh planaid ayns Corys ny Greiney.




#Article 475: Çheer-oaylleeaght Vannin (563 words)


Ta Mannin ny h-ellan ayns Mooir Vannin, eddyr y Vretyn Vooar as Nerin 'syn Oarpey Heear. T'ee 52 km (33 mi) er lhiurid veih'n twoaie da'n jiass, as 22 km (13 mi) er lhiurid veih'n sheear dys y shiar. Ta ny smoo na 75,000 cummaltee er yn ellan. T'ee ny Croghane-crooin Ghoaldagh. Ta ellaneen beg eck ec jiass Vannin - y Cholloo.

Ta Mannin ny h-ellan cronkagh lesh ram cruink as thallooyn ardey ta sheeyney harrish jiass as mean yn ellan, lesh glion meanagh ta roie eddyr Doolish as Rhumsaa. She Sniaul yn un slieau er yn ellan as ee 621 m er yrjid. She Baarool Twoaie y nah vullagh s'yrjey er yn ellan as she y co-ennymagh Baarool Jiass y mullagh s'yrjey 'sy jiass. Myrane lesh ny cruink, ta queig marilynyn (cronk ny slieau lesh yrjid chosoylagh ta ny s'yrjey na 150 m, gyn scansh er yn yrjid yarroo echey ny gyn scansh er red elley erbee) er yn ellan - Sniaul, Baarool Jiass, Cronk Vradda, Slieau Freoghane as Cronk Meayll. Ta cruink yn ellan mie-veenit as t'ad scarrit ass y cheilley liorish glionteeyn, lheid as Glion Muigh, Glion Mooar as Glion Phurt Soderick. Agh, ayns neu-chosoylaght rish y chooid elley jeh'n ellan, ta'n twoaie jeant seose jeh cruink injil as thalloo rea as ad hene jeant seose jeh thalloo gleayragh rioee as drundinyn marrey.

Er oyr nagh vel ayns Mannin agh çheer veg chronkagh, cha nel ram coorseyn ushtey ry-akin ayn. She Awin Sulby yn awin s'liurey er yn ellan as ee 32 km (20 mi) er lhiurid as t'ee roie stiagh 'sy vooir ec Rhumsaa. Ta awinyn giare elley er yn ellan goaill stiagh y Glass, yn Awin Doo, (ta çheet ry-cheilley myr Awin Ghoolish faggys da Doolish), as y Neb.

Cha nel loghyn er yn ellan magh veih ny doouryn ayns ny cruink, lheid as Doour Sulby as Doour Voaldyn Heear.

Ta coose Vannin skahit lesh ellanyn beggey. T'ad dy lieragh nyn ellanyn neu-chummaltit goaill magh yn ellan smoo - y Cholloo - raad dy vel daa chummaltee ayn dy ammoil. Ta tree ellanyn elley goaill stiagh Kione y Sker ayns Baie Ghoolish, Innys Vael, Ellan Noo Perick as ny h-ellaneenyn Famman Kitterland, as Carrick ny Kirkey. Myrane lesh ny h-ellanyn shen, ta un eear-ellan ayn ta kianglt rish y çheer vooar dy slane - Langlish. Ta 30 deiney cummal urree.

She speyr hempreilagh y speyr chadjin t'er gheddyn ayns Mannin, lesh souraghyn fynnyr as geuraghyn boggey. Ta ny smoo fliughey ayns Mannin ayns cosoylaght rish y chooid vooar jeh ny h-Ellanyn Goaldagh, kyndagh rish y hoiaghey eck ayns Mooir Vannin magh veih coose heear y Vretyn Vooar as magh veih coose hiar Nerin. Dy mennick ta ny geayaghyn neear yiass çheet veih troa Nerin as ad çhaglym fliughid er y vollagh. Ta'n ard-fliughid veanagh smoo ry-gheddyn ec Sniaul, raad dy vel eh 1900 mm er mooad.

Cha nel çhiassidyn ardey ry-gheddyn er yn ellan, as she 28.9 °C y çhiassid s'yrjey va recortyssit er yn ellan ec Roonysvaie. Ta enney er Mannin er son ny speyryn bodjallagh as keimyn grianagh injil.

Ta Mannin rheynnit ayns 6 sheadinyn, as ad er ny rheynn magh ayns 17 skeeraghyn (as yn ennym skeeraghyn shendeeagh currit orroo jiu). Son gurneilys ynnydagh oikoil, ta Mannin rheynnit ayns kiare baljyn, queig baljyn beggey, as queig skeeraghyn jeig. Foddee rheynn magh yn ellan myr shoh:




#Article 476: George Miok (253 words)


Va George Gyuri Miok (18 Boaldyn 1981 - 30 Nollick 2009) ny hidoor as ny harjant ayns Forseyn Cagee ny Canadey. Hooar eh baase tra v'eh ayns shirveish 'syn Afghanistaan 'sy vlein 2009. Hooar eh boynyn ry hoi Shirveish Freayll Shee Chanadagh, ry hoi'n RCAH son yn Eear-Yugoslaavey, as ry hoi Shirveishyn 'syn Aishey Heear Yiass. V'eh gobbraghey myr ynseyder tra nagh row eh gobbraghey lesh yn armee.

Va George (ny György) ruggit ayns lught thie Canadagh Ungaaragh ayns Edmonton. Va troor braaraghyn echey - Michael, John as László - as ad ruggit ec yn ayr echey Illés Miok (ass Senta, Vojvodina) as ec y vaayr echey Anna Miok (ass Coontae Veszprém). Cha row ben heshey ny paitçhyn echey.

V'eh ny ynseyder eaisht dy row studeyryssyn jeant echey ec Ollooscoill Alberta. 'Sy vlein acadoil 2008-2009 dynsee eh craueeaght, maddaght, edjaghys fishigoil, as slaynt dys scollagyn jeh'n 7oo keim ayns Ard-scoill Hosharagh Noo Cecilia ayns Edmonton.

V'eh ny oltey jeh pobble Ungaaragh Edmonton as va'n Ungaarish echey.

Hie Miok stiagh 'syn armee tra v'eh 17 bleeaney d'eash. Ayns 2002 hie eh dys Bosnia as eh shirveishey fo SFOR. Hie eh dys yn Afghanistaan da'n chied cheayrt ayns 2005. V'eh ny oltey jeh'n 41 Combat Engineer Regiment as v'eh gobbraghey ayns Fwirran Aahroggal Wheiggey Kandahar. 'Sy vlein 2009 hooar eh, lesh troor sidooryn Canadagh elley, baase tra va'n fainagh caggee oc er ny vuilley lesh saase bleaystagh cummeydeyragh kiare kilometeryn çheu yiass veih Balley Kandahar. V'eh ny 135oo sidoor Canadagh dy ve marrooit 'syn Afghanistaan.




#Article 477: Forse (1355 words)


She parameter vaghtooragh eh forse, as ta paart mooar echey ayns obbrinaght chlassicagh. Foddee eh bieauaghey ny aachummey nheeghyn, as trooid eiyrtys 'orse, foddee oo jannoo obbyr ny caghlaa bree nhee ennagh. Ta mooadys as troa ec forse, as myr shen, she vaghtoor t'ayn.

Ta leighyn gleashaght Newton meenaghey forse myr cormid caghlaa momentum nhee ennagh, dy ghraa myr shen:

raad ta:
F çheet er Forse (N)
m çheet er Glout (Kg)
a çheet er bieauaghey

Ren ny shenn 'allsoonee ymmyd jeh'n eie dy row forse ayn er son studeyrys er nheeghyn staddagh as gleashagh. Ren Aristotle ymmyd yn eie shen y veenaghey, agh va'n eie echey goaill stiagh far-hoiggalyn bunneydagh v'ayn foast rish ymmodee keeadyn. Haink Archimedes dy hoiggal eh ny share liorish cooilleeiney jeshaghtyn bunneydagh, agh ec y traa shen, shimmey peiagh va credjue eieyn Aristotle foast. Rish toshiaght Lhing ny Soilsheyraght, chiartee Isaac Newton ny far-hoiggalyn shoh lesh fys maddaghtoil va cummal magh rish tree keeadyn, faggys.  Leah 'sy 19oo eash, doshil Einstein sheiltynys ny conastaght er lheh er son dy 'aaishnaghey dy kiart cre'n aght vees forseyn ardjaghey dy easponaantagh tra ta breneen çheet tayrn er-gerrey da bieauid hollys.

With modern insights into quantum mechanics and technology that can accelerate particles close to the speed of light, particle physics has devised a Standard Model to describe forces between particles smaller than atoms. The Standard Model predicts that exchange particles called gauge bosons are the fundamental means by which forces are emitted and absorbed. Only four main interactions are known: in order of decreasing strength, they are: strong, electromagnetic, weak, and gravitational. High-energy particle physics observations made during the 1970s and 1980s confirmed that the weak and electromagnetic forces are expressions of a more fundamental electroweak interaction. 

Since antiquity, the concept of force has been recognized as integral to the functioning of each of the simple machines. The mechanical advantage given by a simple machine allowed for less force to be used in exchange for that force acting over a greater distance. Analysis of the characteristics of forces ultimately culminated in the work of Archimedes who was especially famous for formulating a treatment of buoyant forces inherent in fluids.

Aristotle provided a philosophical discussion of the concept of a force as an integral part of Aristotelian cosmology. In Aristotle's view, the natural world held four elements that existed in natural states. Aristotle believed that it was the natural state of objects with mass on Earth, such as the elements water and earth, to be motionless on the ground and that they tended towards that state if left alone. He distinguished between the innate tendency of objects to find their natural place (e.g., for heavy bodies to fall), which led to natural motion, and unnatural or forced motion, which required continued application of a force. This theory, based on the everyday experience of how objects move, such as the constant application of a force needed to keep a cart moving, had conceptual trouble accounting for the behavior of projectiles, such as the flight of arrows. The place where forces were applied to projectiles was only at the start of the flight, and while the projectile sailed through the air, no discernible force acts on it. Aristotle was aware of this problem and proposed that the air displaced through the projectile's path provided the needed force to continue the projectile moving. This explanation demands that air is needed for projectiles and that, for example, in a vacuum, no projectile would move after the initial push. Additional problems with the explanation include the fact that air resists the motion of the projectiles.

These shortcomings would not be fully explained and corrected until the seventeenth century work of Galileo Galilei, who was influenced by the late medieval idea that objects in forced motion carried  an innate force of impetus. Galileo constructed an experiment in which stones and cannonballs were both rolled down an incline to disprove the Aristotelian theory of motion early in the seventeenth century. He showed that the bodies were accelerated by gravity to an extent which was independent of their mass and argued that objects retain their velocity unless acted on by a force, for example friction.

Sir Isaac Newton sought to describe the motion of all objects using the concepts of inertia and force, and in doing so, he found that they obey certain conservation laws. In 1687, Newton went on to publish his thesis Philosophiae Naturalis Principia Mathematica. In this work, Newton set out three laws of motion that to this day are the way forces are described in physics.

Newton's first law of motion states that objects continue to move in a state of constant velocity unless acted upon by an external net force or resultant force. This law is an extension of Galileo's insight that constant velocity was associated with a lack of net force (see a more detailed description of this below). Newton proposed that every object with mass has an innate inertia that functions as the fundamental equilibrium natural state in place of the Aristotelian idea of the natural state of rest. That is, the first law contradicts the intuitive Aristotelian belief that a net force is required to keep an object moving with constant velocity. By making rest physically indistinguishable from non-zero constant velocity, Newton's first law directly connects inertia with the concept of relative velocities. Specifically, in systems where objects are moving with different velocities, it is impossible to determine which object is in motion and which object is at rest. In other words, to phrase matters more technically, the laws of physics are the same in every inertial frame of reference, that is, in all frames related by a Galilean transformation.

For example, while traveling in a moving vehicle at a  velocity, the laws of physics do not change from being at rest. A person can throw a ball straight up in the air and catch it as it falls down without worrying about applying a force in the direction the vehicle is moving. This is true even though another person who is observing the moving vehicle pass by also observes the ball follow a curving parabolic path in the same direction as the motion of the vehicle. It is the inertia of the ball associated with its constant velocity in the direction of the vehicle's motion that ensures the ball continues to move forward even as it is thrown up and falls back down. From the perspective of the person in the car, the vehicle and every thing inside of it is at rest: It is the outside world that is moving with a constant speed in the opposite direction. Since there is no experiment that can distinguish whether it is the vehicle that is at rest or the outside world that is at rest, the two situations are considered to be physically indistinguishable. Inertia therefore applies equally well to constant velocity motion as it does to rest.

The concept of inertia can be further generalized to explain the tendency of objects to continue in many different forms of constant motion, even those that are not strictly constant velocity. The rotational inertia of planet Earth is what fixes the constancy of the length of a day and the length of a year. Albert Einstein extended the principle of inertia further when he explained that reference frames subject to constant acceleration, such as those free-falling toward a gravitating object, were physically equivalent to inertial reference frames. This is why, for example, astronauts experience weightlessness when in free-fall orbit around the Earth, and why Newton's Laws of Motion are more easily discernible in such environments. If an astronaut places an object with mass in mid-air next to herself, it will remain stationary with respect to the astronaut due to its inertia. This is the same thing that would occur if the astronaut and the object were in intergalactic space with no net force of gravity acting on their shared reference frame. This principle of equivalence was one of the foundational underpinnings for the development of the general theory of relativity.

's most famous equation is 




#Article 478: Fannag (220 words)


Ta fannag çheet er ymmodee ein doo glossagh 'sy ghenus Corvus. Ny keayrtyn, t'eh çheet er eean raip myrgeddin, ga nagh vel faggys-vooinjerys eddyr oc.

Ta fannagyn mooarey gaase da lieh-veedyr er lhiurid, as skeaylley skian un veedyr oc.  T'ad gee jeh'n thalloo, as she eederyn ooilley t'ayn.  Foddee ad soiaghey er beiyn annoonagh ny aeg as adsyn y varroo.  Er y fa shen, as er y fa dy vel ad gee grine ass y vagher, cha mie lesh eirinee ad.  Ta bee elley goaill stiagh smeir, beisteigyn, oohyn ein as convayrt.  Ny keayrtyn, t'ad tashtey naightee dy 'eill ny rass dys ee ny s'anmey.  Foddee ad goaill bee jeh beiyn elley, as co-obbraghey ny keayrtyn er son shen y yannoo.

Ta fannagyn cummal ayns lughtyn mooar, as t'ad co-obbraghey dys shelg as feddyn bee, chammah's dys fendeil y thalloo oc as goaill kiarail jeh ny h-eean oc.  Ta edd jeh slattagyn ec dagh piyr ayns billey ennagh, as t'ad breh queig ny shey oohyn glassoil breck.  Foddee fannagyn aegey ceau wheesh as shey bleeantyn roish my vees ad breh.  'sy gheurey, t'ad çhaglym ayns possanyn mooarey, as jeihghyn dy villaghyn ayndaue, foddee.  'syn aght shen, t'ad goaill çhiass, co-choadey as fys, foddee.  Ta bea wheesh as 13 bleeantyn ec fannag feie, as ny smoo na 20 blein ayns cappeeys.




#Article 479: Gorree Crovan (365 words)


By ree Gael-Loghlynnagh Vannin as ny h-Inshyn as Ghivlyn eh Godred Crovan (Gaelg: Gorree Crovan, , ). Foddee dy vel yn ennym Crovan çheet er laue bane (ass ).  Er y laue elley, foddee eh çheet ass y Yernish , ingin, ny Shenn Loghlynish kruppin, croobagh Va ennym elley echey, , keoie, ass y Çhenn Yernish , merre.  Ta ny Manninee cur Gorree Crovan er.

Ta fogrey baaish Ghodred ayns Recortyssyn Tigernach cur Gofraid mac meic Aralt er, dy ghra myr shen, Godred mac vac Harald.  Er y fa shen, ta kuse dy 'leih credjal dy row eh ny vac (ny mac shayrey ny braarey) Ivar Haraldsson, ree Ghivlyn eddyr 1038 as 1046.  Ta Recortyssyn Reeaghyn Vannin as ny h-Ellanyn gra dy row eh mac Harald Doo Ysland.  Cha nel sleih shickyr my row shen çheet er yn Eeslynn, Ìle ny Nerin.

Rere ny Recortyssyn, v'eh ny vayrnagh taartys Harald Hardraade ec Caggey Droghad Stamford er 25 Mean Fouyir 1066. T'ad gra dy dooar eh kemmyrk marish e vooinjer, Godred Sigtryggsson, Ree Vannin as ny h-Inshyn y traa v'ayn.  Ta shennaghys Yernagh gra dy row eh biallagh da Ree Ghivlyn Yernagh, Murchad mac Diarmait mac Maíl na mBó, fer ny h-Uí Cheinnselaig.  Hooar Godred Sigtryggsson as Murchad baase ayns 1070, as ghow Fingal, mac Ghodred, reiltys Vannin.

Ayns 1079, rere Recortyssyn Vannin, hug stiagh Godred er Mannin tree keayrtyn:

Rere ny Recortyssyn as shennaghys Yernagh, ghow eh Divlyn ny yei shen, ga nagh vel fys ain er y date.  Ayns 1087 ta Recortyssyn Ullee gra dy hooar oeyn Ragnall baase choud's v'ad cur stiagh er Mannin.  Ayns 1094, hie Godred er imman magh ass Divlyn ec Muircheartach Ua Briain.  Hooar eh baase y vlein eiyrtyssee er Ìle, liorish paitt rere Recortyssyn Reeriaght ny h-Erin.

Va tree mec er fys ain ec Godred, Lagmann, Olaf as Harald. Hie Harald er doallaghey ec Lagmann as t'eh lheie magh ass shennaghys, agh va sliught Lagmann as Olaf stiurey Reeriaght ny h-Inshyn derrey irree magh Somerled as e vec, as v'ad stiurey Mannin derrey ghow Alistair mac Alistair ee stiagh ayns Albin ayns 1266.  Cho anmagh as 1275, ren Godred mac Ree Vannin s'jerree eab yn Ellan y ghoaill.




#Article 480: Middletown, Orange County, York Noa (525 words)


Ta Middletown ny ard-valley ayns Orange County, York Noa, ny Steatyn Unnaneysit. T'eh ny hoie ayns ard Ghlion Hudson ayns York Noa, faggys da Awin Wallkill as faggys da bun Sleityn Shawangunk. Ta Middletown ny hoie eddyr Port Jervis as Newburgh, York Noa. Va 25,388 cummaltee 'sy valley ec coontey-pobble ny bleeaney 2000. She 10940, as 10941 ayns cooishyn er lheh, y coad zip ayn.

Ta Middletown ny phreeu-valley er Ard Staydraaoil Moirvaljagh (ASM) Poughkeepsie-Newburgh-Middletown, as ta'n ard shen goaill stiagh dagh ooilley phaart jeh ny coondaeghyn Dutchess as Orange. Va 621,517 cummaltee 'syn ASM daa-choontae ec coontey-pobble 2000. Rere ooley-pobble 'sy vlein 2007, v'eh er credjal dy vel 669,915 cummal ayn. Myrane lesh shen, ta'n ard-valley ny hoie er joarey twoaie jeh ard moirvaljagh York Noa.

Chionnee John Green thalloo veih'n phaiteen DeLancey as s'cosoylagh dy ren eh cummal 'syn ard mygeayrt ny bleeaney 1744. Er oyr y soiaghey echey eddyr buill v'ayn roie, va'n ennym Middletown (Y Balley Meanagh) doltit, agh ny s'anmey va'n ennym ceaghlit dys South Middletown (Y Balley Meanagh Jiass) myr va'n ennym cheddin ec boayl elley ry laue. Fy yerrey, va'n fockle south treigit, as eh lhiggey da'n ennym noa-emshiragh traa haink er y voodeeys dy ve ny valley beg ayns 1848. Va'n balley beg cochorpit myr ard-valley ayns 1888.

Daase Middletown lesh yn Erie Railroad as y New York, Ontario and Western Railway (mastey colughtyn traenagh elley) as haink ram failleyderyn dys y valley, lheid as thieyn obbree braagey, yiarnyn lommeyderyn faaie, as cooid-hie, agh haink jerrey lesh mooarane jeu ayns ny 1960yn. V'eh ny ghrogh-haghyrt da'n tarmaynys ynnydagh na dooney'n thie obbree mooar jeh chooid y Ford Motor Company ayns Mahwah, New Jersey, as jee-vooadaghey obbreeaghtyn ec IBM. 

Agh, haink shiartanse dy veoiryn shee, moogheyderyn aile, as obbreeyn elley dys yn ard veih Balley York Noa, as yn arraghey shen goaill toshiaght ayns ny 1970yn, dys thieyn ny s'inshley er leagh dy chionnaghey. She'n Middletown and New Jersey Railway yn un raad yiarn ta faagit 'sy valley.

Haink er çheshvean Middletown dy ve boght myr eiyrtys er aase straih as ynnydyn shappal ec çheu hiar jeh'n valley, rish y vayr Route 211, faggys da Route 17 as Interstate 84. Ta shiartanse dy thieyn treigit as goan-ymmydit 'sy çheshvean, agh ta bioys iu breeoil ayn er feie tammylt, as nish ta oastanyn foshley. Ta shiartanse dy chialteenyn shendeeagh 'sy çheshvean, as ta shiartanse dy thieyn Victorianagh ry-akin er Highland Avenue. Ta cooid vooar jeu cummaltit ec fir lhee as nyn lughtyn thie, lesh rheynn ayn ta caglit da oik yn 'er lhee. Ta cooid jeh ny thieyn Victorianagh smoo ymmydit jiu myr thieyn boandyrys. Ta naboonyssyn berçhagh ennagh ayn, lheid as Presidential Heights, agh ta kuse vooar dy naboonyssyn boghtey myrgeddin.

Ta Middletown soit ec  (41.445754, -74.422066) ayns Orange County hiar.  Ta'n balley begnagh cruinnit liorish Balley Wallkill, çheumooie jeh'n ayrn jiass. Ta'n ayrn shen çhemmit liorish Balley Wawayanda.

Rere y United States Census Bureau, ta'n balley 13.3 km² (5.2 mi ker) er eaghtyr. She thalloo ayn 13.3 km² (5.1 mi ker) jeh as ta 0.19% jeant seose d'ushtey. Ta'n Monhagen Brook as y Wallkill River jeeigey'n balley.




#Article 481: Geay (101 words)


Ta geay çheet er gleashaght ghasyn er scailley mooar. Er y chruinney, ta'n gheay çheet er gleashaght vooar yn aer. 'Syn 'eaynid mooar, she gleashaght ghasyn ny gleashaght vreneenyn trimmidagh ta roie veih'n ghrian trooid y feaynid mooar ee geay ny greiney, as she gassaghey magh bun-stooghyn eddrym veih aeraght phlanaid ennagh ee geay phlanaidagh. Dy sampleyragh, ta geayghyn rang-oardit rere nyn scailley reamyssagh, rere nyn mieauid, rere ny forseyn v'er chur ad er bun, rere ny h-ardjyn as ad goaill toshiaght ayndaue, as rere nyn eiyrtyssyn. Ta ny geayghyn s'troshey ayns corys ny greiney ry-akin er Neptune as er Sarn.




#Article 482: Finn Mac Cooil (1438 words)


Ayns feayn-skeealleydaght Vannin, she fouwr Yernagh eh Finn Mac Cooil ny Finn Mac Cooill ().  Ta bun echey ayns feayn-skeealleydaght ny h-Erin myr fer caggee as shelgeyr, as toshiagh ny Fianna.

Va laue mooar ec Finn ayns çheer-oaylleeaght Vannin.  Chroo eh yn Ellan hene, liorish goaill croaglagh dy halloo ass Nerin er son eshyn y cheau ec fouwr elley.  Hie eh shaghey as huitt eh stiagh 'sy cheayn.  Ren ushtey y towl y lhieeney, as t'ad cur Logh Nay urree jiu.  

She far-ennym eh Finn ny Fionn (dy ghra myr shen, fynn).  Va'n feer ennym er Deimne (, shickyrys), as ta skeealyn gra dy ghow eh y far-ennym tra vanee e 'olt roish yn traa.

Rere un skeeal Vanninagh, haink eh veih Nerin lesh shilley er Mannin, as by haittin lesh ee, as ren eh soiaghey faggys da Creneash.  Va'n buggane clashtyn ram mychione yn 'ouwr Finn Mac Cooil, as haink eh neose veih baare Vaarool er son shilley er y chur.  Va fys ec Finn dy row eh fo caggey rish, er son dy 'eddyn magh quoi va'n fer share jeu.  Er son y shaghney co-streeu, dollee eh eh-hene 'sy chlean, choud's doltee e ven Thrinn y buggane, lesh lhiggey er dy row e dooinney yn oikan as jannoo eab y keayrtagh y chur shaghey.  Hug ee daa willeen arran da'n vuggane as y gryle yiarn er ny 'ollaghey eddyr oc.  Cha dod eh eshyn y ee, agh dooyrt Thrinn dy row Finn cliaghtey ee lheid yn arran gyn doilleeid.  Eisht hug eh bwilleen elley da'n 'oikan', as dee eh eh çhelleeragh.  Fakin dy row eer yn 'oikan' cho mooar as Finn cho niartal, daasmooinnee y buggane er caggey rish Finn as skeet eh roish.  

Keayrt elley, haghyr y ghaa 'ouwr er-y-cheilley as va caggey mooar eddyr oc ec Skyll Chreest Rosien.  Yiarr magh cassyn Finn y barrey eddyr Kitterland as yn Cholloo, as y barrey alley eddyr Kitterland as Mannin.  Raip magh cassyn y vuggane beeal y phurt ec Purt Çhiarn.  Fy yerrey, ghow y buggane laue yn eaghtyr er Finn as hug eh er y Yernagh gortit y hea.  Dod Finn shooyl harrish y cheayn, agh cha dod y buggane.  Ga nagh nod eh eiyrt er Finn, hayrn magh y buggane feeackle as cheau eh ny yei Finn.  Woaill eh eh as huitt eh stiagh 'sy cheayn, as shen Carrick ny Colloo jiu.  Hyndaa Finn as dyllee shiaght mynney mollaght er y chlag, as shen y fa dy vel eh cho gaueagh da lhongyn.

Rere skeealyn Yernagh, va Finn ny fer caggee as ny helgeyr, as toshiagh ny Fianna.  Ta skeealyn my-nyn-gione jannoo seose y çhymshal Fianna ny Fiannaidheacht.

Ta'n chooid smoo jeh contoyryssyn leah Finn er nyn insh ayns  (mac-ghaltyn Finn).  By vac Cumhall (toshiagh ny Fianna) as Muirne (inneen druaight Tadg mac Nuadat) eh.  Ghow Cumhall Muirne ersool erreish da'n ayr eck jiooldey e laue da, as myr shen, ren Tadg aghin hug briwnys Ard-Ree ny h-Erin, Conn Cétchathach (Conn Keeadchaggee).  Ren Conn mooidjeen jeh Cumhall.  Chaggee ad Caggey Cnucha eddyr Conn as Cumhall, as hie Cumhall er marroo ec Goll mac Morna, as ghow eshyn leeideiltys ny Fianna.

By horragh ee Muirne hannah, as yiooldee Tadg ee, as hug eh sarey da'n lught ish y lostey.  Cha lhig Conn, as hug eh ish fo coadey Fiacal mac Conchinn, as e ven Bodhmall y ven-ghruaight ny shuyr Chumhall.  Ayns thie Fiacal ruggyr Muirne mac, as hug ee Deimne er.

Daag Muirne y guilley fo currym Bodhmall as y ven chaggee Liath Luachra.  Hrog ad eh dy golliaghtagh ayns keyll Sliabh Bladma, lesh ynsaghey caggey as shelg da.  As eshyn aase, hie eh stiagh fo shirveish chuse dy reeaghyn ardjynagh, agh tra hoig ad dy nee mac Chumhall v'ayn, hug ad sarey da dy gholl ersooyl, fo aggle nagh oddagh ad coadey eh veih e noidyn.

Haink Finn aeg da quaiyl Finn Eces (ny Finnegas), ny ghruaight as bard, rish yn Awin Bóinne, as ren eh studeyrys fosyn.  Va Finnegas er cheau shiaght bleeantyn lesh jannoo eabyn braddan fys y ghoaill.  Quoi erbee eeagh eh, yioghe eshyn ooilley fys y teihill.  Fy yerrey, ghow eh eh, as hug eh sarey da'n ghuilley eshyn y aarlaghey da.  Lesh coagyrey, lostee Finn e ordaag, as dy dooghyssagh, hug eh ish stiagh ayns e veeal.  Slug eh ayrn jeh crackan y vraddan myrane lesh, as chosnee eh fys y vraddan.

Dagh blein rish tree bleeantyn as feed, ec Samhain, va'n çhee Aillen cliaghtey cur er fir Heamhair na Rí cadley liorish kiaull, as eisht boallagh eh y palaase y lostey sheese dys y thalloo.  Cha dod ny Fianna, fo Goll mac Morna, eshyn y lhiettal.  Rosh Finn Teamhair na Rí, lesh poagey crackan coar dy ghreie caggee e ayr.  As eshyn freayll arrey rish Samhain, hug eh glaare yn eddin echey er rinn e shleiy hene.  Myr shen, hannee eh dooisht liorish y phian, as varr eh Aillen lioree.  Ny yei shen, va enney oc er, as hug ad kioneys ny Fianna da.  Lhig Goll voish dy arryltagh, as haink eh dy ve fer leighalagh Finn, ga dy row y cochaarjys eddyr oc neuaashagh ny keayrtyn.  Daggyr Finn aayeeilley jeh Tadg son baase e ayr, fo baggyrt caggey fer rish fer.  Hug Tadg cronk Alan, y thie echey, da Finn myr aayeeilley.

Haink Finn da quaiyl e ven ard-ennoil, Sabh, tra v'eh er y çhelg. Va'n druiaght Fear Doirich (Fer dorraghey) er nyannoo feeaih jee, agh va moddee Finn, Bran as Sceolan, er nyn nyannoo jeh deiney, as va enney orroo eck myr ben.  Myr shen, lhig Finn bioys y feeaih lhee, as hug lesh ee dys e thie.  Rish yn oie, hyndaa ee erash dys ben, as dinsh ee e skeeal da Finn.  Phoos ad, agh keayrt dy row, haink Fear Doirich erash tra nagh row Finn thie, as ren eh feeaih jee reesht, as hayrn eh lesh ee ersooyl.  Cha dow Finn ish y gheddyn rieau reesht, agh erreish da shiaght bleeaney, hooar eh Oisín, guilley v'er ny hroggal liorish feeaih, as hoig eh dy nee e vac hene v'ayn.

Rish shenn eash, rere Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne (Eiyrt Ghiarmad as Ghráinne) ren Ard-Ree Cormac mac Airt gialdyn e inneen Gráinne da Finn, agh huitt ee ayns graih rish fer jeh ny Fianna, Diarmuid Ua Duibhne, as roie ad ersooyl as Finn geiyrt orroo.  Hug ayr doltee Ghiarmuid, Aengus, cur cooney daue.  Fy yerrey, va shee eddyr y tree, agh bleeantyn ny yei, va Finn as Diarmuid er shelg collagh muc, as va Diarmuid goll er raipey echey.  Va bree lheeys ec ushtey er ny iu ass laueyn Finn, agh ga dy jagh eh son ushtey, lhig eh jeh roie magh ass e laueyn roish da roshtyn Diarmuid.  Hug Oscar oe Ghiarmuid baggyrt er mannagh row eh hug lesh ushtey da Diarmuid, agh traa t'eh çheet erash fy-yerrey, t'eh ro-anmagh, as ta Diarmuid marroo.

Rere'n skeeal Yernagh s'cadjiney, cha nel Finn marroo; t'eh ny chadley ayns ooig fo Divlyn as y Fianna mygeayrt echey.  Laa dy bee, doostee ad as coadey Nerin ec traa e gaue smoo.  Ta un skeeal gra dy ghoostee ad traa ta'n  goll er sheidey tree keayrtyn, cho lajer as braew as row ad rieau.

T'ad cur kuse dy chummaghyn çheer-oaylleeaght ny h-Erin dys lieh Finn, as eh ny 'ouwr.  Choud's y skeeal bentyn rish Mannin as Logh Neagh, t'ad gra dy ren eh Claghan ny Fouwir er son dy dod eh roshtyn Nalbin gyn e chassyn y 'liughey.

Ayns 1761, dogree magh  James Macpherson dy row eh er ngeddyn ard-skeeal v'er ny screeu ec Oisín ayns Gaelg Albinagh, bentyn rish Fingal (Fionnghall, joaree fynn).  T'ad credjal dy screeu eh yn ennym myr Fingal er coontey meehoiggal yn ennym beagh Finn 'sy çhenn Ghaelg.). Ayns Mee ny Nollick 1761, hoilshee magh eh Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language. Va cummaght mooar ec ny daanyn shoh er ughtaryn elley, myr sampleyr Goethe as Walter Scott, agh va arganeys ayn neayr's y toshiaght nagh row eh er adsyn y hyndaa ass shenn obbyraghyn.  Cha nel ad credjal shen jiu son y chooid smoo, ga dy row bun oc, foddee, ayns shenn feayn-skeealeydaght 'sy Ghaelg.  Ny yei shen, va laue oc ayns aase Romanseeaght.

Ta Finn ry-akin ayns screeuaght ny h-Erin, goaill stiagh Finnegans Wake liorish James Joyce; noa-skeeal aitt Flann O'Brien, At Swim-Two-Birds, ayns cummey arrish feayn-skeeal Yernagh; as noa-skeeal Finn Mac Cool, liorish Morgan Llywelyn, bea-skeeal far-skeealagh er imneeaght as graih Finn.  Ta arrane er, The Legend of Finn MacCumhail, liorish Dropkick Murphys.




#Article 483: Lieh-innys ny h-Ibeir (123 words)


Ta Lieh-innys ny h-Ibeir, ny yn Ibeir, soit ayns sheear yiass ny h-Oarpey as ta'n lieh-innys goaill stiagh y Phortiugal, y Spaainey, Andorra as Gibraaltar, myrane lesh cooid veg jeh'n Rank. T'eh ny lieh-innys smoo sheear jeh ny tree lieh-inshyn mooarey 'syn Oarpey - lieh-inshyn ny h-Ibeir, ny h-Idaal, as ny Çheeraghyn Balkanagh. T'eh çhemmit 'sy niar as 'sy niar yiass liorish y Veanvooir, as 'sy twoaie 'sy neear as 'sy neear yiass liorish y Cheayn Sheear. Ta ny Sleityn Pyreanagh jannoo seose çhemmal shiar hwoaie y lieh-innys as t'ad scarrey'n lieh-innys veih'n chooid elley jeh'n Oarpey. 'Sy jiass t'eh çheet dy faggyssagh rish yn Affrick. T'eh ny nah lieh-innys smoo 'syn Oarpey, as eh 582,860 kilometeryn kerrinagh (225,040 mi ker) er eaghtyr.




#Article 484: Beih (248 words)


She lus erbee 'sy yenus Betula beih, 'sy chynney Betulaceae. Ta mooinjerys faggys eddyr beih, feih as darragh.

Ta ymmodee ushagyn croghey er beih; myr sampleyr, ta sheel as buinnaghyn veih nyn stoo-beaghee scanshoil da corkanyn airhey as kellee doo. Ta'n billey hene ny 'astee er son ymmodee fungyssyn, crottalyn as keynnee, chammah's beisteigyn as sheeintee. Ta kuse jeu cummal myr sheadaneyn ny shimboshee er as ayns y villey.

Ta braddagyn mysh keead dy 'oillycanyn cummal er beihyn.

She biljyn beggey dys lieh-vooarey t'ayn 'sy chooid smoo, as ad cummal ayns ardjyn tempreilagh. Ta duillagyn cadjin oc, as foddee ve birr ny aggyn orroo. She samara beg eh y mess oc, ga nagh vel ny skianyn ry-akin dy mie ayns kuse dy ghooie.

Ta lenticellyn liauyrey co-chruinnagh er roost beih, as dy mennick, t'eh rheynn ayns brattyn keylley, er y veih phabyragh er lheh. Ta ooill rosinagh ayn, as er coontey shen, t'eh beayn-hassooagh dy liooar. Ta daah baghtal dur enmyn cadjin er dooieyn ny beih.

Ta buinnaghyn çheet magh dy leah, as t'ad lane aasit rish ard souree. Ta dagh buinney çheualagh, as cha nel buinney jerrey erbee; ta'n bangale gaase trooid y vuinney çheualagh s'ardjey. Ta fuygh gloo-freihagh ec beihyn, as co-yannoo strollagh echey; foddee oo eshyn y ghloasaghey dy mie. Ta feeu conney mie echey.

Ta duillagyn ny dooieyn casley rish y cheilley. T'ad gaase er cor-heuyn y vanglane; ta feeacklyn oc as feeacklyn sloo orroo (aa-eeacklagh); ta cuishlinyn fedjagagh, cass duillag, as stipuleyn oc.




#Article 485: Celtiagh P as Q (178 words)


Ta daa skeymyn cohirreydagh jeh rang-oardraghey ny çhengaghyn Celtiagh. Ta'n shenn heiltynys P-Celtiagh/Q-Celtiagh kiangley yn Ghoalish lesh y Vrythonish myr çhengey P-Cheltiagh as t'eh kiangley ny çhengaghyn Gaelgagh lesh y Cheltibeirish myr çhengey Q-Cheltiagh. Ta'n anchasley smoo eddyr ny çhengaghyn P as Q ry-akin ayns dellal y feaym *kw 'sy Phroto-Cheltish. Haink er dy ve focklit magh myr *p ayns ny çhengaghyn P-Cheltiagh, agh haink er dy ve focklit magh myr *k ayns ny çhengaghyn Gaelgagh. Myr sampleyr, she kione (ceann ayns Yernish) y fockle ta currit er y chooid jeh'n chorp ta soit er e vaare, agh she pen yn ennym ta currit er ayns ny çhengaghyn Brythonagh. Ta'n fockle mac (maqq ayns cowraghyn grainnit Ogham) ayns ny çhengaghyn Gaelgagh focklit magh myr mab (map ny s'leah) ayns ny çhengaghyn Brythonagh.

Ta'n skeym elley kiangley ny çhengaghyn Gaelgagh as Brythonagh ry cheilley myr çhengaghyn Celtiagh ellanagh, ayns neuchosoylaght rish ny çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh ta goaill stiagh ny çhengaghyn lheid as Goalish as Celtibeirish.

Ta P-Cheltiagh goaill stiagh ny çhengaghyn shoh:

Ta Q-Cheltiagh goaill stiagh ny çhengaghyn shoh:




#Article 486: Renniagh (lus) (530 words)


She lus erbee 'sy rheynn Pteridophyta eh renniagh ny faarney.  Ta mysh 12 000 dooie ayn..  Ta sylem as phloem oc, as myr shen, she lossreeyn cuishlagh t'ayn.  Ta gass, duillagyn as fraueyn oc, agh cha nel rassyn ny blaaghyn; t'ad geddyn sliught liorish sporragyn.

She Polypodiopsida possan smoo ny renniee, agh ta renniee goaill stiagh gollianee, renniee scuitçhee, Marattiopsida, as Ophioglossales.

Haink rish renniee 'sy recortys fossylagh 'syn Eash Charboniferagh, agh cha row ny dooieyn jeianagh ayn derrey anmagh 'syn Eash Chretaceagh son y chooid smoo.

Cha row monney feu tarmaynagh ec renniee, agh ta sleih troarey kuse jeu er son bee, jeshanaghey, ny er son yeehrullaghey thalloo sollit.  Ta kuse jeu nyn sarkylyn scanshoil.

She lossreeyn cuishlagh ad renniee.  T'ad anchasley rish lycophyteyn (lossreeyn ny s'bunneydaghey) er y fa dy vel feer duillagyn oc.  T'ad anchasley rish lossreeyn sheelagh (gymnospermae as angiospermae) er y fa nagh vel blaaghyn ny rassyn oc.  Ta'n bea oc maylartey sheelogheyn; ta keim sporophytagh daaphloid as keim gametophytagh unphloid oc.  Anchasley rish gymnospermyn as angiospermae, she bioag seyr eh gametophyte renniagh.

Corys bea renniagh cadjin:

Ga dy vel renniee cummal ayns cooillyn boggey scaadooagh rere'n eie chadjin, t'ad ry-akin ayns ymmodee çhymbyllaghtyn elley, goaill stiagh sleityn, ushtey, carrickyn eaynagh, as magheryn.  Son y chooid smoo, she sur-lossreeyn t'ayn, as t'ad gaase dy mie ayns oayllyn oirragh raad troyn ny çhymbyllaght cur lhiettal er lossreeyn blaaghey.  Ta kuse jeu mastey ard-sarkylyn ny cruinney, as t'adsyn goaill stiagh renniagh vooar ny thalloo sleitoil, as Azolla ny loghyn grianchryssagh; ta'n daa ghooie jannoo coloinyn mooar ta skeaylley dy tappee.

T'ad ry-akin ayns kiare oayllyn erskyn ooilley: keylljyn boggey scaadooagh; scaanaghyn ayns carrickyn; curree gheayragh; as er biljyn grianchryssagh, raad ta ymmodee dooieyn nyn epiphyteyn.

Ta ymmodee renniee croghey er co-obbraghey lesh fungyssyn mycorrhisagh.  Cha daasee ad agh sthie rheam pH er lheh.  Myr sampleyr, cha daasee y renniagh drappee Lygodium (America Hwoie) agh ayns thalloo vog as feer gheayragh; ta rheam y renniagh Cystopteris bulbifera lhie harrish rheam Lygodium, agh cha nel eh ry-akin agh er clagh eayil alkalaihagh.

Ta sporophyteyn renniee, myr lossreeyn rassagh, jeant magh jeh:

Ta gametophyteyn renniee anchasley rish gametophyteyn lossreeyn rassagh.  Ta'n gametophyte renniagh cadjin jeant magh jeh:

Cha nel renniee cho scanshoil as lossreeyn rassagh dy tarmaynagh, agh ta ymmyd jeant jeh kuse jeu.  Ta sleih gee shiartanse dy renniee, myr sampleyr duillagyn beggey renniagh vooar (Pteridium aquilinum), Matteuccia struthiopteris, Osmunda cinnamomea, ny Diplazium esculentum.  T'ad caigney Polypodium glycyrrhiza er son y vlass mie eck.

Ta renniee 'sy ghenus Azolla nyn lossreeyn beggey snaueagh nagh vel gollrish renniee chadjin.  Ta ymmyd jeant jeu er son lhiasaghey ayns magheryn reise yn Aishey hiar-yiass, er y fa dy vel ad tashtey nitrageen as jannoo beaghey lus jeh.

Shimmey renniagh t'ad gaase myr lossreeyn çheer-yallooagh, er son duillagys jesheenagh, as myr lossreeyn thie.  T'adsyn goaill stiagh renniagh Voston (Nephrolepis exaltata), Asplenium nidus, as y ghenys Platycerium.

Ta fir elley nyn sarkylyn nieunagh ny dooieyn ruegeydagh.  T'adsyn goaill stiagh Lygodium japonicum as Onoclea sensibilis.  Ta renniagh ushtey vooar (Salvinia molesta) mastey sarkylyn smessey ushtee ny cruinney.

Ta'n renniagh Pteris vittata ard-haglym arsnick ass y thalloo.

T'ad jannoo ymmyd jeh renniee villagh ayns ardjyn grianchryssagh.




#Article 487: Teachta Dála (213 words)


Ta Teachta Dála (Focklit magh myr: [ˈtʲaxtə ˈdɑːlə]; çhyndaait fockle er fockle myr Çhaghter y Çhionnal) çheet er oltey jeh Dáil Éireann, y thie s'inshley ayns Oireachtas (Parlamaid) Nerin. She TD yn aagherrid ta currit er yn enmys ayns Baarle as ayns Yernish.

Va'n enmys er ny ymmyd da'n chied cheayrt dy yannoo cur sheese er ny h-ard-whaiylee Yernagh va reiht ayns ard-reihys ny bleeaney 1918. Haink ny h-ard-whaiylee shen ry-cheilley ayns Teach an Ard-Mhéara, Divlyn er 21 Jerrey Geuree 1919 dy chur parlamaid Yernagh noa er bun (Dáil Éireann), ayns ynnyd jeh'n çheet ry-cheilley oc ayns Quaiyl y Reeriaght Unnaneysit, Lunnin, as adsyn er nyn reih da'n pharlamaid shen. Va'n enmys freillt jei'n Chied Dáil shen, as v'eh ymmydit da olteynyn Dáil Éireann (1919-1922), da olteynyn Dáil Éireann ayns Steat Seyr Nerin (1922-1937), as da Dáil Éireann ayns Pobblaght Nerin (1937-jiu).

Dy cadjincliaghtit ta ny h-aagherridyn TD currit sheese lurg sliennoo y TD reiht. Myr sampleyr, she Enda Kenny, TD y cur sheese kiart er y Taoiseach roie. She yn ymmyd cadjincliaghtit dy chur sheese er TD ennagh car arganeyssyn ny resoonaghtyn ayns Dáil Éireann na ennym yn oltey y chur 'sy nah ynnyd as y fockle Baarle Deputy (Yernish: an Teachta) dy chur roish: m.s. Deputy Kenny, an Teachta Ó Cionnaith.




#Article 488: Hibbin (lus) (121 words)


She lossreeyn 'uyghagh 'sy ghenus Hedera ee hibbin, as ish raisey harrish y thalloo ny croghey er biljyn as boallaghyn.  T'ad roshtyn 25-30m er eaghtyr cooie.  T'ad cur magh blaaghyn buighey-ghlassey anmagh 'syn 'ouyr , as t'adsyn nyn mee scanshoil da shellanyn as shey-chassee elley.  She birrishyn beggey dooey y mess oc, as ga dy vel ad nieunagh da deiney, t'ad nyn mee scanshoil da ein.  Ta'n rass goll er skeaylley liorish ein.

Ta saponin tree-terpeneagh as falcarinol ayns hibbin.  Foddee falcarinol dooishtey freggyrt allerjagh.

Foddee hibbin jeeylley boallaghyn cloaie as fuyghagh, er y fa dy vel ny fraueyn thiolley stiagh ayndaue lesh croghey orroo.  Foddee shen jannoo scoltyn beagh so-lhottey da emshir as, ayns fuygh, aase fungyssyn vees loauaghey eh.




#Article 489: Oranje (115 words)


Ta oranje çheet er y chidrys Citrus ×​sinensis as e mess. T'ee ny billey beg blaaoil ta gaase dys 10 m er yrjid lesh duillagyn sheer-ghlass, ta nyn soie ayns cor-oardagh, jeh cummey oohagh lesh corrillee vishee. Ta mess y villey oranje ny hesperidium, sorçh dy verrish.

Haink yn oranje ass yn Aishey Hiar Yiass. She oranje villish yn enny ta currit er mess Citrus sinensis dys anchasley dy hoilshaghey eddyr ee as Citrus aurantium, yn oranje harroo.T'eh er credjal dy daink y fockle ass y Sanskrit lesh y cummey jeianagh çheet ass y Rangish ny y Vaarle - orange.

Ayns çhengaghyn elley t'ee er enney myr ooyl Heenagh (e.g. Ollanish Sinaasappel, ooyl ny Sheen).




#Article 490: Juys (Pinus) (792 words)


She biljyn bearkanagh 'sy ghenus Pinus ad Juys ny Pine.  T'ad jannoo seose fo-chynney Pinoideae 'sy chynney Pinaceae.  Ta mys 115 dooieyn ayn, agh ta'n earroo jeeragh croghey er quoi t'ou feysht.  

Ta juyssyn dooghyssagh da cooid smoo ny Lieh-chruinney Hwoaie.  'syn Aishey as yn Europey, t'ad ry-akin eddyr ny h-Ellanyn Canaaaragh as Nalbin 'sy çheear dys yn Roosh as ny h-Ellanyn Philippeenagh 'sy çhiar.  Ta juys Albinagh cummal dys 70°N ayns Norlynn, Soolynn as Finnlynn, as juys beg Shibbeyragh 'syn Çhibbeyr.  'syn Affrick, ta fer jeu, Juys Sumatragh, cummal eer fo'n yn Meanchiarkyl dys 2°S.  'syn America Hwoaie, t'ad ry-akin eddyr 66°N 'syn Chanadey dys 12°N 'syn Nickeraag (Juys Caribagh).  Ta'n neuchaslid smoo eddyr oc ry-akin ayns Meksico as California.

T'ad er nyn gur stiagh ayns ardjyn tempreilagh ny Lieh-chruinney jiass, myr bun fuygh.  T'ad ry-akin 'syn Çhillee, yn Vrasseel, yn Austrail as yn Teelan Noa.

She biljyn sheer-ghlass rosinagh ad juyssyn, eddyr 3m as 80 m er yrjid, agh ta'n chooid smoo jeu eddyr 15m as 45m. She Juys beg Shibbeyragh as Potosi Pinyon ny fir sloo, as she juys shugyr eh y fir smoo.  T'ad beayn, as bea 100–1,000 blein oc dy cadjin.  She Pinus longaeva eh y juys s'odjey beayn, as ta fer jeu mysh 4,800 blein d'eash, mastey bioagyn shinney ny theihill. 

Ta roost çhiu as scaaillagh ec y chooid smoo dy yuysyn, agh ta roost lhiannagagh as keyl ec kuse jeu.  Ta ny banglaneyn gaase magh ayns caslee ghlooey, agh t'eh jeeaghyn gollrish fainney dy vanglaneyn ta gaase ass yn ynnyd cheddin.  Ta'n aase caslagh dy vanglaneyn, jialgyn as crottylyn er ny reaghey rere corrillee earroo Fibonacci.

Ta kiare sorçhyn dy ghuillag ec juyssyn:

Pines are divided into two subgenera, based on cone, seed and leaf characters:

Pines grow well in acid soils, some also on calcareous soils; most require good soil drainage, preferring sandy soils, but a few, e.g. Lodgepole Pine, will tolerate poorly drained wet soils. A few are able to sprout after forest fires, e.g. Canary Island Pine. Some species of pines, e.g. Bishop Pine, need fire to regenerate and their populations slowly decline under fire suppression regimes. Several species are adapted to extreme conditions imposed by elevation and latitude; see e.g. Siberian Dwarf Pine, Mountain Pine, Whitebark Pine and the bristlecone pines. The pinyon pines and a number of others, notably Turkish Pine and the Gray Pine, are particularly well adapted to growth in hot, dry semi-desert climates.

The seeds are commonly eaten by birds and squirrels. Some birds, notably the Spotted Nutcracker, Clark's Nutcracker and Pinyon Jay, are of importance in distributing pine seeds to new areas. Pine needles are sometimes eaten by some Lepidoptera (butterfly and moth) species (see list of Lepidoptera that feed on pines), the Symphytan species Pine sawfly, and goats.

Pines are among the most commercially important of tree species, valued for their timber and wood pulp throughout the world.  In temperate and tropical regions, they are fast-growing softwoods that will grow in relatively dense stands, their acidic decaying needles inhibiting the sprouting of competing hardwoods.  Commercial pines are grown in plantations for timber that is denser, more resinous, and therefore more durable than spruce (Picea).  Pine wood is widely used in high-value carpentry items such as furniture, window frames, paneling, floors and roofing, and the resin of some species is an important source of turpentine. 

Many pine species make attractive ornamental plantings for parks and larger gardens, with a variety of dwarf cultivars being suitable for smaller spaces. Pines are also commercially grown and harvested for Christmas trees.  Pine cones, the largest and most durable of all conifer cones are craft favorites.  Pine boughs, always appreciated, especially in wintertime for their pleasant smell and greenery, are popularly cut for decorations.  A number of species are attacked by nematodes, causing pine wilt disease, which can kill some quickly. Pine needles serve as food for various Lepidoptera. See List of Lepidoptera which feed on Pines.

Because pines have no insect or decay resistant qualities after logging, they are generally recommended for construction purposes as indoor use only (ex. indoor drywall framing). This wood left outside can not be expected to last more than 12-18 months depending on the type of climate it is exposed to.  It is commonly referred to as several different names  which include North American timber, SPF (spruce, pine, fir) and whitewood.

Ta rassyn mooarey ec kuse dy ghooie, as sleih çhaglym ad dy ee.  Ta roost sthie bog bane yn-ee ec juyssyn, as ram biomane A as C ayn.  Foddee oo eshyn y ee aw, ny beihll eh dys poodyr er son dy chlannaghey broie, awree as nyn lheid, myr sampleyr, ayns  (arran roost) Finnlynnagh.  'syn Toolynn, t'ad jannoo tey () ass jialgyn aegey.




#Article 491: Juys (Abies) (104 words)


She biljyn bearkanagh 'sy ghenus Abies ad Juys.  Ta mys 50 dooieyn ayn, agh ta'n earroo jeeragh croghey er quoi t'ou feysht.  

She biljyn sheer-ghlass rosinagh ad juyssyn, eddyr 10m as 80m er yrjid, as 0.5-4m er lheead.  T'ad ry-eddyrscarrey jeh Pinaceae elley, er coontey ny jialgyn; t'ad gaase ass y vanglane dy jeeragh, gyn gass, as gyn dhossan, as t'ad rea.  Ta ny birk oc rollianagh, cha nel ad birragh.   She sedaryn ny mooinjer s'faggys oc.  Ta jussyn Abies ry-akin er feie America Hwoaie as Veanagh, yn Aishey, yn Europey as yn Affrick Hwoaie, as adsyn cummal ayns sleityn son y chooid smoo.




#Article 492: Keirn (billey) (125 words)


She yn billey Sorbus aucuparia eh Keirn.  T'eh ry-akin harrish yn Europey, er lhimmey jeh'n jiass foddey, as 'syn Aishey hwoaie.  Jiass 'sy rheam echey, t'eh lhiettit da yrjidyn ardjey ayns sleityn.

She billey yn-lhoamey beg dys meanagh t'ayn, mysh 8-10m er yrdjid dy cadjin.  Ny keayrtyn, t'ad roshtyn 20m ny eer 28m.  Ta roost meein, lheeah-argid ec biljyn aegey, as t'eh çheet dy ve keeir-lheeah as scaaillagh er shenn viljyn.  

Ta blaaghyn baney daa-ghooghyssagh goll er cur magh myr corymb (dhossan dy chrouwyn-vlaaghey) 80-150mm er crantessen.  Foddee 250 blaaghyn ve aynjee, as adsyn 10mm er crantassen, as queig petylyn oc.  T'ad goll er pollinaghey liorish beisteigyn.  

Ta duillagny fedjagagh oc, 100-220mm er lhiurid as 9-19 duillageenyn oc.  Ta çhemmal feeacklagh oc, as t'ad foltagh.




#Article 493: Myn-screeu (137 words)


She unnid bunneydagh corys screeuee ennagh ee .  T'adsyn goaill stiagh hanzi ayns Sheenish, lettyryn ayns abbyrlhittyn, earrooyn, cowraghyn punkaghey as nyn lheid.

Ayns cairscreeu myn-heeanagh, ta un vyn-screeu corrym rish un vyn-heean, agh shen goan dy liooar.  Ny keayrtyn, vees daa chowrey co-obbraghey dy chowraghey un vyn-heean (daalettyr), myr  (/t͡ʃ/) ny  (/ɣ/) 'sy Ghaelg.  My vees daa chowrey ayns, she treescreeu eh, myr  (/ʃ/) 'sy Ghermaanish.  Ayns çhengaghyn elley, ta un myn-screeu cowraghey ny smoo na un vyn-heean.  Ta  Shapaanish cowraghey y shillab /t͡sɯ/, as ta  'sy Vaarle cowraghey /ks/ dy mennick.

Cha nel myn-screeu y red cheddin as cowrey.  Myr sampleyr, foddee oo screeu y vyn-screeu  myr A (case mooar) ny a (case beg); as bee a screeut ec co-earrooder anchasley rish a screeut ec laue.  Ta cummaghyn cowrey ayns font er lheh nyn nglyffyn.




#Article 494: Myn-heean (617 words)


Ayns çhengoaylleeaght, she unnid neuloaghtagh sheean hengaghyn eh myn-heean.  Ta'n unnid neuloaghtagh shoh kianglt rish possan dy heeanyn loaghtagh (sheeanyn mooie), as adsyn y sheean cheddin ayns aght ennagh rere loayreyderyn ny çhengey.  Ta'n myn-heean cowraghey y sheean bunneydagh oc.

Myr sampleyr, 'sy Vaarle chadjinit, ta ny sheeanyn [t], [tʰ] as [t̚] ry-chlashtyn.  Cluinnee oo [tʰ] ayns focklyn myr tick, tub as letter.  Cluinnee oo [t] ayns focklyn myr stick, stub as Leicester.  Cluinnee oo [t̚] ayns but as kit.  Ta ny tree sheeanyn yn-scarrey, agh cha nel Baarleyryn geddyr-scarrey ad myr sheenyn hene.  Er lhieu dy vel nee un heean t'ayn: /t/.  Ta /t/ ny vyn-heean, as t'eh cowraghey y sheean bunneydagh neuloaghtagh ta possanaghey y tree sheeanyn er y cheim eaghtyragh.  She red neuloaghtagh t'ayn, as t'eh goll er fockley magh myr sheean loaghtagh ta croghey er y çhymbyllaght sheeanagh.

Rere sheeanchoryssaghtys, ta daa cheim tuarastylagh bentyn rish sheeanyn ghlare: y cheim eaghtyragh as y cheim yientynagh.   Ta'n cheim eaghtyragh bentyn rish sheeanyn loaghtagh, as y cheim yientynagh bentyn rish myn-heeanyn neuloaghtagh.

Ta'n cheim yientynagh çheet er corys rang-oardraghey ny loareyderyn, as shen jeant jeh myn-heeanyn as reillyn.  Cha nel ad ayn aght ayns inçhynyn ny sleih.  Ta /t/ sampleyr jeh myn-heean ny Baarle.

Ta'n cheim eaghtyragh çheet er sheeanyn cruinn hengey ennagh, dy ghra myr shen, sheeanyn mooie.  Ta [t], [tʰ] as [t̚] er y cheim eaghtyragh.  Ta'n myn-heean /t/ bunneydagh goll er fockley magh myr fer jeu, as shen croghey er y çhymbyllaght.  My ta /s/ roie, jirree oo [t]; my she jerrey yn 'ockle t'ayn, jirree oo [t̚]; as mannagh vel, jirree oo [tʰ].  Er y fa dy vel ad ec yn un myn-heean, t'ad cur fo-heeanyn /t/ orroo.  Er y laue elley, cha nel [n] ny [j] nyn vo-heeanyn /t/.

Ta sheean mooie çheet er sheeanyn loaghtagh ny çhengey.  She troar so-chlashtyn un vyn-heean eh.  Myr sampleyr, ta ny myn-heeanyn /kam/ (cam) cur magh ny sheeanyn mooie [kʰam].  Ta [kʰ], [a] as [m] tree sheeanyn mooie, er y fa dy vel dagh fer jeu çheet ass myn-heean er lheh.  Foddee kuse dy vyn-heeanyn goll er fockley magh myr ymmodee sheeanyn mooie, as adsyn fo-heeanyn y vyn-heean.

T'ad cur fo-heean er sheeanyn mooie yn un vyn-heean.  Dy cadjin, t'ad feddyn magh my ta daa heean mooie nyn vo-heeanyn ny nyn myn-heeanyn liorish shirrey jees sloo.  Shen daa 'ockle ta casley rish y cheilley er lhimmey jeh'n daa heean, as cha nel ny keeal cheddin ec y daa 'ockle.  Myr sampleyr, ta keay as geay soilshaghey dy vel /k/ as /g/ daa vyn-heean 'sy Ghaelg.  Ta shin gra dy vel ad neuchosoyley ny ayns scaalhean neuchosoylagh.  Er y laue elley, ayns Koreeish, t'ad ec yn un vyn-heean, agh ta [g] ry-chlashtyn eddyr sheeanyn cronnaneagh, as [k] traaghyn elley.

Tra nagh vel daa heean mooie ry-chlashtyn 'sy çhymbyllaght cheddin, ta shin gra dy vel ad co-reggyrtagh ny ayns scaalhean cho-reggyrtagh.  Myr shen, s'cosoylagh dy vel ad nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin.  

Ta dagh çhengey oardraghey sheeanyn mooie ayns aght elley, as ta cummaght ec yn oardraghey shoh er blass.  Dy beagh uss gynsaghey çhengey noa, s'cosoylaghey dy beagh oo oardraghey sheeanyn mooie ny çhengey noa rere myn-heeanyn ny çhengey dooghyssagh ayd, cha nel rere myn-heeanyn ny çhengey noa.  Myr shen, b'ghooillee eh y çhengey y fockley magh dy kiart as dy chlashtyn dy kiart.

Ta myn-heeanyn kiangley rish ny fo-heeanyn oc 'syn aght cheddin ta H2O kiangley rish ushtey, rio as gaal.  She un red ta ry-geddyn ayns ymmodee cummaghyn, as y cummey ta ry-gheddyn, shen croghey er y çhymbyllaght.  Cha nel ushtey, rio as gaal ry-gheddyn 'sy çhymyllaght cheddin (rere çhiassid, çhionnid aer as reddyn elley), as myr shen, ta scaalhean cho-reggyrtagh oc.




#Article 495: Jees sloo (151 words)


Ayns sheeanchoryssaghtys, ta jees sloo çheet er daa 'ockle ny daa raa ayns çhengey er lheh gyn agh un anchaslys sheeanagh eddyr oc, as keealyn anchasley oc. Ta çhengoayllee jannoo ymmyd jeu dys soilshaghey nagh vel daa heean mooie nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin. Foddee ad ve anchasley bentyn rish sheean, toan ny traa.

Myr sampleyr 'sy Ghaelg, ta'n jees mongey + mingey cowraghey nagh vel ny myn-heeanyn  as  ec y vyn-heean cheddin.  Dy firrinagh, t'ad ec nyn myn-heeanyn hene ( as ), agh cha nel yn un tampleyr shoh feanish dy liooar shen y 'ondaghey.  Myr sampleyr elley, ta baagh + paagh ny yees sloo ta cowraghey nagh vel  as  nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin.

Ta kiare bleaystee daa-veillagh ry-veenaghey lesh ny troyn cronnaneagh/neuchronnaneagh as ennalit/neuennalit: , ,  and .  Ta'n rang-oardraghey oc myr myn-heeanyn croghey er y çhengey er lheh, as cha nel dagh sheean mooie ec dagh çhengey.




#Article 496: Thaish (273 words)


She çhengey ashoonagh as oikoil ny Çheer Thai ee Thaish ( Phasa Thai.  T'ee 'sy chynney çhengey Tai, as t'ad credjal dy daink ad ass ny ta yn Çheen yiass jiu.  She çhengey toanagh as scarreydagh t'ayn, as ta cowraghyn grammeydagh eck.

Ta queig toanyn 'sy Thaish: meanagh, injil, tuittym, ard as irree.  Ta'n taabyl heese soilshaghey ny toanyn myn-heeanagh as y fockley magh sheeanagh oc.

Ta Thaish geddyr-scarrey bleaysee ayns tree ronnaghyn:

Ta'n nah as treeoo jeu ec y Ghaelg myr myn-heeanyn: myr sampleyr, ta  cronnaneagh neuennalit, as ta'n myn-heean  goll er fockley magh myr  neuchronnaneagh ennalit son y chooid smoo.  Cha nel y chied ain agh myr fo-heean .  'sy taabyl heese, ta'n chied linney soilshaghey ASE, as ta'n nah linney soilshaghey lettyryn Thaish ta goll er fockley magh myr shen ec toshiaght yn 'ockle.

Ta breeocklyn neuchramp ny Thaish 'sy taabyl heese.  Ta'n linney s'ardjey cowrey ASE y vreeockle, as ta'n nah linney lettyryn Thaish.  Ta schimmeig (–) cowraghey ynnyd y chied chorockle ta'n breeockle goll er fockley magh ny lurg.   Ta nah schimmeig cowraghey dy vel feme er corockle s'jerree ny lurg.

Ta ny breeocklyn ayns jeesyn liauyr as giare: t'adsyn nyn myn-heeanyn ta jannoo focklyn er lheh 'sy Thaish, agh t'ad goll er aascreeu 'syn aght cheddin; ta เขา (khao) çheet er eh, ee, agh ta ขาว (khao) çheet er bane.
Shoh ny jeesyn liauyr-giare:

Foddee ad coghiangley ny breeocklyn myr daaghooaghtyn.  Ta Tingsabadh  Abramson (1993)  gra dy vel adsyn as breeockle ardey ec y jerrey  as  ec bun.  Er son dy hoilshaghey toan, t'ad cur liauyr orroo as rolteen oc:

Ta tree treeghooaghtyn eck, as ad liauyr:




#Article 497: Pobbyl (billey) (111 words)


She genus dy viljyn yn-lhoamey 'sy chynney Salicaceae eh pobbyl, as ta 25-35 dooie ayn.

Ta roost rea ec biljyn aegey, as eshyn bane dys lheeah, as lenticellyn baghtal er. Ta roost shenn viljyn çheet dy ve garroo ayns shiartanse dy ghooie. Ta stholeyn poinnee oc as buinney jerrinagh oc, anchasley rish y vooinjer oc, y çhellagh.  

Ta ny duillagyn oc er nyn reaghey ayns caslagh. Foddee ad ve trooraneagh, kiarkylagh ny (dy anvennick) babbagh. Ta cass duillag liauyr oc. Dy mennick, ta duillagyn buighaghey ny h-airhaghey roish my tuittee ad 'syn 'ouyr.

Ta ny blaaghyn çheet magh roish ny duillagyn anmagh 'ayn arrey. T'ad ayns cummey clooieyn ny gayt liauyrey.




#Article 498: Shellagh (billey) (213 words)


She billey 'sy ghenus Salix ee shellagh.  Ta mysh 400 dooie ayn.  She biljyn as crouwyn yn-lhoamey t'ayn, as t'ad ry-akin er thalloo bog feayr y lieh-chruinney Hwoaie son y chooid smoo.  T'ad currit da crosh-horraghey, as ta ymmodee crosh-sheelree ayn, dooghyssagh ny ellynagh.  Myr sampleyr, ta shellagh lhoobagh (Salix × sepulcralis) ny crosh-sheelragh Salix babylonica Çheenagh as shellagh vane (Salix alba) Europagh.

Ta roost ushtagh ec shellee, as ram geayr salicylagh 'sy tapp eck.  Ta fuygh meein lhoobagh eck, as fraueyn mooarey frauaigagh.

Ta ny duillagyn eck liauyr dy cadjin, agh foddee ad ve oohchrooagh.  Ta oirr duillag 'eeacklagh oc dy mennick.  Ta cass duillag beg oc, as dy mennick, ta ny stipuleyn feer vaghtal as gollrish duillagyn feer veg.

Ta buinnaghyn lhiattagh; cha nel buinney jerrinagh erbee eck.

Ta shallee dioecious, as ta clooieyn ny gayt firrinagh as bwoirrinagh çheet magh er daa villey.  Cha nel seepalyn ny petyllyn ec ny blaaghyn.

Cha nel blaaghyn firrinagh agh staimynyn as trellag naghtyr, nyn soie er crottyl, as eshyn croghey er gass chrouw-vlaaghey.  She oohchrooagh as fynnagh eh y crottyl.  Ta anthyryn daa-chillagagh oc.

Cha nel blaaghyn bwoirrinagh agh un oohrey as trellag naghtyr er bun chrottyl, as eshyn croghey er gass chrouw-vlaaghey myrgeddin.  Ta'n oohrey un-chillagagh, lesh gynoecium daa-vabbagh as ymmodee oohagyn.




#Article 499: Limon (107 words)


Ta'n limon ny villey sheer-ghlass beg (Citrus limon) lesh bunneydys echey 'syn Aishey, as t'eh ny ennym ta currit er y vess buigh ooh-chrooagh echey chammah. Ta'n mess ymmydit ry hoi ymmydyn yn-choagyrey as neu-choagyrey re feie ny cruinney. She'n soolagh ta ymmydit son y chooid smoo, agh ta'n speeineig ymmydit myrgeddin, ayns coagyraght as fuinney da'n chooid smoo. She soorid kidragh 5% (mychione 0.3 mole 'sy leetyr) jeh soolagh limon, as eh shen cur lesh y vlass sharroo echey, as ta pH eddyr 2 as 3 echey. Er oyr y vlass sharroo echey, ta ram joughyn as millshanyn lesh blass limon oc ry-gheddyn, goaill stiagh limonaid.




#Article 500: Traase (154 words)


Ta'n traase (Solanum lycopersicum), ny yn ooyl ghraih, ny lus surlley lussagh 'sy chynney Solanaceae ta lhiasit ry hoi'n vess yn-ee echey. T'eh blaystal rere blass (as myr shen ta'n enmys glassrey er), as ta'n mess ec y chooid smoo dy horçhyn appaghey dys mess lesh daah jiarg er lheh. Dy cadjin, ta lussyn traase 1-3 m (3-10 tr) er yrjid, as ta stholk billagh lag echey ta tuittym harrish lussyn elley. Ta ny duillagyn 10-25 cm (4-10 oar.) er lhiurid, as t'ad jeh cummey fedjagagh cor, lesh 5-9 duillageenyn er ny cassyn, as ta dagh duillageen 8 cm (3 oar.) er lhiurid, lesh oirr feeacklagh; ta'n stholk as ny duillagyn gloo-renaigagh-fairaigagh. Ta ny blaaghyn 1-2 cm (0.4-0.8 oar.) er tessen, lesh daah buigh orroo, as ta babbanyn queig-yibbagh er ny crooineenyn; t'ad ymmyrkit ayns cyme as ad 3-12 ry cheilley. T'eh ny lus yl-vleinoil, ta assit çheumooie ayns speyryn sonderagh myr lus bleinoil.




#Article 501: Praase (348 words)


Ta'n praase ny hroar moylagh, starkagh veih'n lus vleinoil Solanum tuberosum 'sy chynney Solanaceae. Foddee ymmyd dy yannoo jeh'n fockle praase er son y lus myrane lesh y voyl yn-ee. Ta praaseyn coontit myr y chiaroo troar bee smoo er y theihll, lurg reise, curnaght, as grine buigh. Ta thieyn stoyr feayrey ry-laccal son dy stoyral praase er feie tammylt liauyr as ta lheid thieyn stoyr shen coontit mastey ny seyrraadyn stoyr smoo as shinney da cooid fioghagh er y theihll.

Ta dooieyn dy phraaseyn feie ry-gheddyn veih ny Steatyn Unnaneysit dys yn Ooraguay as y Çhillee. Ta bun-scrutaghtyn gien-oaylleeagh er anchaslys mooar dy horçhyn errooagh as dy horçhyn feie cowraghey dy vel un vunneydys ec y phraase ayns ard ennagh jeh'n Pheroo yiass, veih dooie ennagh 'syn ard-hroggalys Solanum brevicaule. Ga dy vel y phraase çheet ass y Pheroo, ta 99% dy phraaseyn lhiassit er feie ny cruinney jiu nyn sluight dy fo-ghooie as y bun echey 'sy Çhillee yiass-veanagh.  Ta recortyssyn shendeeagh, eirinee ynnydagh, as myn-scrutaghtyn GDN, taishbyney dy vel y sorçh smoo lhiassit dy lheeadagh er feie ny cruinney, Solanum tuberosum ssp. tuberosum, çheet ass Ellanragh Chiloé raad dy row eh lhiassit foddee 10,000 bleeantyn er dy henney.

Va'n praase currit stiagh 'syn Oarpey liorish y Spaainey 'sy vlein 1536, as lurg shen v'eh ymmyrkit ec marrinee dys croghaneyn as puirt er feie ny cruinney. Ta millaghyn dy horçhyn foast ry-gheddyn ayns ny h-Andeeyn, raad fod shiu çheet er ny smoo na 100 sorçhyn lhiassit ayns un ghlion, as raad fod shiu çheet er un dussan dy horçhyn ta freillt ec un lught thie eirinagh. Tra haink er y phraase dy ve soit seose 'syn Oarpey, haink er dy ve coontit myr bee undinagh as troar vagheragh. Agh, er yn oyr nagh row mooarane dy horçhyn lhiassit ayn, haink er y troar dy ve foshlit da gorlaghyn. 'Sy vlein 1845, hie gorley praase er enney myr y cron doo er ny skeaylley magh harrish boodeeyssyn boghtey ayns Nerin heear. Haghyr failleil hroarey ayn as yn eiyrtys eck er enney ain jiu myr y Gortey Mooar.




#Article 502: Swahilish (367 words)


She çhengey Vantu ee Swahilish (Swahilish: , çhengey Swahili).  T'ee goll er loayrt ayns ard mooar rish y Cheayn Injinagh eddyr Yn Cheinney hwoaie as Y Vosambeeck hwoaie, ec ymmodee possanyn kynneeagh.  Ta mysh 5-10 millioon dy loayreyderyn dooghyssagh, as mysh 50 millioon dy loayreyderyn.  She lingua franca yn Affrick Hiar as Pobblaght Gheynlagh ny Congo t'ayn myrgeddin, as çhengey ynrican as bun Affrickagh eck mastey çhengaghyn oikoil Unnaneys ny h-Affrick.

Ta queig breeocklyn myn-heeanagh ec Swahilish Chadjinit: , , , , as . Ta’n myn-heean /u/ goll er fockley magh eddyr [u] as [o] ‘syn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh. Cha nel breeocklyn goll er craplaghey, gyn scansh da trimmid.

Cha nel daaghooaghtyn eck.  Myr sampleyr, ta , lepard, goll er fockley magh ayns daa hillab chu-i ().
 

Rere aght cadjin ny çhengaghyn Bantu, ta Swahilish reaghey ennymocklyn ayns rangyn.  T'ad cosoylagh rish ennymocklyn bwoirrinagh as firrinagh ny Gaelgey, agh ta 16 rangyn ayn.  Ta Rangyn 1-10 ayns jeesyn, as ny h-earrooghyn neurea nyn gummaghyn unnaneagh, as ny h-earrooghyn reaey nyn gummaghyn yl-rey.

Ta earrooghyn ny rangyn rere obbyr Carl Meinhof er rangyn ny çhengaghyn Bantu.  Cha nel Rangyn 12 ny 13 ec Swahilish.

Ta Rangyn 16, 17 as 18 nyn ennymocklyn feddynagh; t'ad cowraghey boayl ny gleashaght.  Cha nel agh un ennymockle oc rere dooghys: y fockle Rang 16 , boayl.  Ta'n shenn chummey  ry-chlashtyn ny keayrtyn, rere meer roie cadjin y cheim.  Chammah's shen, foddee faggys dagh ennymockle goll er arraghey stiagh ayns fer jeh ny rangyn shoh liorish y veer yerrey -ni.  Ta'n veer shoh cowraghey ynnyd ennagh, as y veer choardailagh cowraghey y keeal kiart:

Ta Rang 16 (pa-) cowraghey boayl er lheh;

Ta Rang 17 (ku-) cowraghey ard ennagh, ny gleashaght;

Ta Rang 18 (mw-) cowraghey çheusthie

Ta breearyn ny Swahilish jeant ass fraue as crogheydee ta cowraghey cass, kione, emshir as fo-raa.  Ta fockleyryn adsyn y haishbyney rere fraue son y chooid smoo.  

Ta breearyn goll er jannoo myr shoh: kione + (meeryn sthie) + emshir + (cass) + fraue + (meer yerrey).  Ta cummey ny crogheydee chione as cass croghey er ny keimyn t'ad ayndaue.

Myr sampleyr: ninamwona

Myr sampleyr: nisingalimwona

Myr sampleyr: nilionwa

Ta shiartase dy h-emshiryn ny Swahilish heese.




#Article 503: Pishyr (110 words)


She sheel cruinn beg, ny fynneig, y phoanrey Pisum sativum y phishyr. Ta shiartanse dy phishyryn cummal ayns dagh fynneig. Ga dy vel y phishyr ny mess rere lus-oaylleeaght, t'ee coontit myr glassrey ayns coagyraght.

Ta P. sativum ny lus vleinoil, lesh çhymshal bea ta un vlein er tammylt. T'ee ny troar imbagh feayr t'aynjee ta lhiassit ayns ram ayrnyn y theihill; foddee pishyryn dy phlantal eddyr y gheurey dys y tourey leah, agh ta'n phlandal croghit er soiaghey. Ta'n phishyr eddyr 0.1 as 0.36 grammeyn er trimmid. Ta'n dooie ymmydit myr glassrey oor, riojit, ny stainnit, as t'ee lhiassit dys pishyryn çhirrymey, lheid as y phishyr skeilt dy ghientyn.




#Article 504: Unnish (134 words)


She enmys ta ymmydit ry hoi ram lossreeyn 'sy ghenus Allium ee unnish. T'ad er enney fo'n ennym cadjin unnish, agh gyn kiartaghey, ta'n ennym çheet er Allium cepa. Ta Allium cepa er enney ain myr yn unnish gharagh ny yn unnish chruinnag. T'ee lhiassit fo'n thalloo ec y luss myr tilgey pontreilagh ta ymmydit ry hoi stoyral vee, agh cha nel ee ny moyl.

Ta allium cepa er enney ayns eirinys ny lomarcan, agh ta dooieyn feie mooinjeragh ry-gheddyn 'syn Aishey Veanagh. T'ad ny dooieyn s'niessey rere mooinjerys ayn na Allium vavilovii (Popov  Vved.) as Allium asarense (R.M. Fritsch  Matin) veih'n Eeraane. Agh ta Zohary as Hopf cur raue ayn dy vel ouryssyn ayn foddee nagh vel ny çhaglymyn vavilovii va prowit çheet er stoo feie jeelys, agh er tayrn-sthoo feie jeh'n troar.




#Article 505: Garleid (188 words)


Ta'n gharleid, ny yn gharleyd (Allium sativum) ny dooie 'sy chynney unnish Alliaceae. T'ad ny dooieyn s'niessey j'ee rere mooinjerys na'n unnish, y skallad, y lus thie, as y çhoushan. Ta'n gharleid er ve ymmydit er feie ny bleeantyn er son cooishyn coagyragh as lheihysagh. She yn chruinnag y chooid jeh'n luss gharleid ta ymmydit son y chooid smoo. Er lhimmey jeh ny sorçhyn un ingagh, ta'n chruinnag rheynnit ayns ram rheynnyn rouayr t'enmyssit ingaghyn. Ta ny h-ingaghyn ymmydit son cloneaghey, bee (aw ny aarlit), ny son cooishyn lheihysagh, as ta blass spiosragh, geyre chowreydagh ec ta çheet dy ve ny s'buiggey as ny s'miljey lesh aarlaghey. Ta ny duillagyn, as ny blaaghyn er y chione (speid) nyn gooid yn-ee as t'ad eeit tra t'ad aeg as bog. Myrane lesh shen, ta stilk ny blaaghyn aegey (sthockyn) jeh ny sorçhyn creoi-wannalagh as elefant currit er y vargey son cooishyn cosoylagh rish lus ny sooghid ayns freeghaghyn mestagh.Dy mennick, ta'n crackan fendeilagh er rinkyn jeh'n luss ceaut ersooyl rish aarlaghey son y chooid smoo jeh cooishyn coagyragh, agh ta king lane aegey aarlit lesh y chrackan orroo 'sy Chorea.




#Article 506: Apricoc (174 words)


Ta'n apricoc (Prunus armeniaca, co-cheayllagh Armeniaca vulgaris) ny villey as ny vess 'sy dooie Prunus, as t'eh rang-oardit lesh y phlumbis 'sy fo-ghooie Prunus. Cha nel fys kinjagh ain er y rheam ghooghyssagh er oyr y lhiassaghey roie-hendeeagh rheamyssagh jeh.

T'eh ny villey beg, 8-12 m er yrjid, lesh corp 40 cm er crantessen as coodagh skeaylt gloo echey. Ta ny duillagyn oohagh er cummey, 5-9 cm er lhiurid as 4-8 cm er lheead, lesh bun cruinn, baare geyre as oirr 'eeacklagh vraew oc. Ta ny blaaghyn 2-4.5 cm er crantessen, lesh queig petylyn as daah eddyr bane as bane-yiarg orroo; t'ad gientit nyn lomarcan ny ayns piyryn 'syn arragh leah roish ny duillagyn. Ta'n mess ny ghroop cosoylagh rish peitshag veg, 1.5-2.5 cm er crantessen, lesh daah eddyr buigh as orandje-vuigh orroo, as blass jiarg er y çheu ta taishbyney yn oaie rish y Ghrian. Ta'n sheel lomarcan coodit ayns skilley claghagh creoi, enmyssit clagh dy mennick, lesh co-yannoo rea grineenagh er, lesh tree dreeyminyn er lhimmey ta roie sheese er un çheu.




#Article 507: Soo crouw (365 words)


Ta'n soo crouw (Rubus idaeus) ny ghooie 'sy ghenus Rubus. She losserey as mess dooghyssagh ny h-Oarpey as ny h-Aishey t'ayn.

T'eh ny losserey yl-vleeanagh ta gymmyrkey cuirtlee ghaa-vleeanagh veih'n ghreasane fraueagh yl-vleeanagh echey. 'Sy chied vlein ta cuirtlagh noa gaase dy tappee dys y slane yrjid (1.5–2.5 m), gyn banglaneyn, as gymmyrkey duillagyn fedjagagh mooarey lesh queig ny shiaght duillageenyn; dy cadjin cha nel eh gientyn blaa erbee. 'Sy nah vlein cha nel y cuirtlagh gaase ny smoo, agh t'eh lhiggey da gientyn tilgaghyn çheuagh ta gymmyrkey duillagyn ny sloo lesh tree ny queig duillageenyn. Ta ny blaaghyn çheet my vlaa 'syn arragh anmagh er crouw-vlaaghaghyn er bir ny tilgaghyn çheuagh shen, as ta dagh blaa mychione 1 cm er crantessen lesh queig petylyn baney. Ta'n berrish echey ny vess jiarg, yn-ee lesh blayst millish geyre, ta çheet magh 'sy tourey ny 'syn 'ouyir leah; rere termeeaght lus-oaylleeagh, cha nel y mess echey ny verrish er chor erbee, agh ny cho-vess ta jeant seose jeh shiartanse dy ghroopyn mygeayrt cree çheshveanagh. Ayns sooghyn crouw, myr t'ayn ayns dooieyn elley jeh'n fo-ghenus Idaeobatus, ta ny droopeenyn scarrey veih'n chree tra t'ad er ny speiy, as yn obbyr shen faagail y mess follym, red nagh vel taghyrt lesh y smeyr ghoo as e droopeenyn tannaghtyn rish y chree.

Dy cadjin, t'eh gaase ayns keylljyn as t'ad croo shasstanyn foshlit fo coodagh billagh, as shasstanyn ny smoo gloo ayns buill ghlenney. 'Sy chooid yiass jeh'n rheam echey (yn Oarpey yiass as yn Aishey veanagh) t'eh ry-gheddyn ayns yrjidyn yrjey ayns sleityn ny lomarcan. Ta ennym y dooie, idaeus, taishbyney dy vel eh gaase er Slieau Ida faggys da Troia 'sy Turkee heear hwoaie, raad va fys mie er ny shenn-Ghreagee lesh.

Ta'n mess ny hroar vee scanshoil, ga dy vel y chooid smoo dy horçhyn dy hooghyn crouw çheet ass crosh-sheelree eddyr R. idaeus as R. strigosus. Ta ny duillagyn er ymmyd er feie ny h-eashyn myr medshin theayagh dy chur lheeys da mammyn cankyragh, mammyn feayrey, as lostey druntyn ayns deiney dy chooilley eash, myrane myr medshin dy chur lheeys da'n aneemaght, arkfehyn coshey, çhingys y yiarrey, as da çhingys y voghree ayns mraane correy.Herbal Fire 




#Article 508: Unjin (billey) (152 words)


She billey 'sy ghenus Fraxinus eh unjin (Fraxinus excelsior).  T'eh dooghyssagh da'n Europey (er lhimmey jeh Loghlin hwoie as yn Ibeir jiass) chammah's yn Aishey heear-hwoaie.  She Trondheimsfjord ayns Norlynn eh yn oayll s'twoaie echey.

She billey mooar yn-lhoamey t'ayn.  T'eh gaase dys 20-35m dy cadjin, as dys 46m dy goan.  Ta crantessen wheesh as 2m echey, ny 3.5m dy goan.  Cha nel ad goll harrish 250 bleeantyn dy mennick.

Ta roost meein lheeah ec biljyn aegey, agh çhiu as scaanit ec shenn viljyn.  Ta stholeyn poinnee lheeah-gheayney oc, as buinnaghyn deyll-ghoo ocsyn.  Ta ny duillagyn 20-35 kentimeader er lhiurid as fedjagagh; ta 7-13 duillageenyn oc, nyn soie er rachis y duillag, as oirr feeacklagh oc.  

Ta ny blaaghyn fosley roish ny duillagyn.  T'ad dioecious son y chooid smoo, gyn blaaghyn firrinagh as bwoirrinagh er y villey cheddin.  She samara eh y mess oc, ny çhengey unjin, as t'ad croghey ayns possanyn.




#Article 509: Yn-lhoamey (422 words)


Ta yn-lhoamey çheet er oltyn vioag ennagh ta tuittym rere'n imbagh. Son y chooid smoo, shen bentyn rish biljyn ny crouwyn as ny duillagyn oc tuittym, agh foddee eh çheet er oltyn elley, myr sampleyr, petyllyn. Ny keayrtyn, t'ad cur yn-lhoamey er oltyn vaaghyn, myr sampleyr, eairkyn feeaihee ny feeacklyn kirkey.

Ayns lus-oaylleeaght as gareydys, ta lossreeyn yn-lhoamey çheet er adsyn as ooilley ny duillagyn oc tuittym rish imbagh ennagh. Da kuse jeu, as fir tempreilagh as poullagh er lheh, shen car y gheuree. Ta fir elley coayl ny duillagyn oc car imbagh çhirrym, as fir ghrianchryssagh er lheh.

She sheer-ghlass eh hoal noi yn-lhoamey, as duillagys lossreeyn sheer-ghlass foast ayn car ny bleeaney.

Ta ymmodee lossreeyn yn-lhoamey cur magh blaaghyn 'syn imbagh gyn duillagys, as shen cooney pollnaghey. Ta'n gheay gymmyrkey pollin ny sassey er son lossreeyn ta croghey er, as ta blaaghyn ry-akin ny sassey ec shey-chassee er son lossreeyn ta croghey orroo. Foddee ny blaaghyn goll er jeeilley liorish rio, as ayns imbee çhirrym, foddee ad cur stroos ushtey er y lus. Er y laue elley, ta ny sloo brishey banglaneyn as kirp mannagh vel duillagyn oc, as foddee lossreeyn jannoo sloo y coayl ushtey oc.

Ta caghlaaghyn crampit ayn bentyn rish tuittym y duillagys.  Ta co-haaghey sollysh leodaghey chlorophyll ayns ny duilalgyn, as ta lossreeyn adsyn y aalhieeney car y tourey.  Lesh girraghey ny laaghyn as feayraghey ny h-oieyn, ny lesh stroos ushtey, t'ad jannoo ny sloo chlorophyll, as myr shen, ta daahyn elley 'sy duillagys ry-akin.  T'adsyn goaill stiagh carotenoidyn buighey, dhoney as jiargey-bwee.  Ta daahyn anthocyanin jiarg as jiarg-gorrym, agh cha nel ad ayn dy kinjagh; t'ad goll er jannoo anmagh 'sy tourey.  

'sy arrey, ta brat gaase eddyr cass y duillag as y gass.  T'eh jeant ass bratyn dy chillagyn foddee scarrey veih y cheilley.  T'ad aawoalley noi auxin, ny broddag lossreeyn.  Choud's ta stroo auxin ass y duillag cosoylagh rish stoo auxin ass y ghass, ta ny killagyn tannaghtyn myr t'ad.  'syn 'ouyr ny fo stroos ushtey, cha nel monney auxin goll er jannoo 'sy duillag, as myr shen, ta killagyn y vrat liauyraghey.  Ta shen scarrey ny bratjyn as lhiggey da'n duillag tuittym.  Ta'n brat sealal y doarlish do nagh vel y lus coayl sapp.

Ta shiartanse dy lossreeyn yn-lhoamey goaill neetragien as carboan ass ny duillagyn roish my tuittee ad, as tashtey ad myr proteenyn sthie folmidyn killag killagyn parenchyma ayns ny fraueyn as roost sthie.  'syn arrey, t'ad jannoo ymmyd jeh'n phroteen shoh er son dy aase duillagyn as blaaghyn noa.




#Total Article count: 508
#Total Word count: 199606