#Article 1: नागेश करमली (324 words)


नागेश करमली चो जल्म ५ फेब्रुवारी १९३३ वर्सा काकोडें,केपें हांगा जालो. तांच्या बापायचें नांव रामदास माधव नायक करमली.तांणी मुळावें शिक्षण मराठी आनी पुर्तुगेज भाशेंतल्यान घेतलें. ते खण उद्योगांत नोकरी करताले।उपरांत १९६२ वर्सा तांणी कामगार चळवळींत वांटो घेतलो. १९६६ वर्सा सावन आकाशवाणीच्या पणजी केंद्राचेर स्टाफ आ्रर्टिस्ट म्हूण नोकरी केली आनी १९९१ वर्सा ते आकाशवाणीचे सेवेंतल्यान निवृत जाले।

तांकां भुरगेपणांतच शिकता आसतना साहित्याची गोडी लागली।कविवर्स बाकीबाब बोरकार हांचें मार्गदर्शन तांकां मेळळें. तेच परीं शणै गोंयबाबांची बरपावळ वाचून तांकां कोंकणी भक्तीचो दिश्टावो जालो. १९५२ वर्सा कोंकणीच्या वावरा कडेन तांचो संबंद आयलो।तातुंतल्यानच फुडें तांणी गोंयचें सुटके चळवळींत वांटो घेतलो.

राष्ट्रीय कॅाग्रेस-गोंय हे संघटने वरवीं दक्षिण गोंयांत सुटके चळवळीचो प्रचार करपांत तांचो म्हत्वाचो वांटो आसा. सुटके झुजारी अॅन्थनी ऊर्फ टॉनी द सौझा हांच्या मार्गदर्शना खाला तांणी १९५२ वर्सा सावन लोकांच्या मनांत पुर्तुगेज राजवटी आड जाग हाडपाक जायतो वावर केलो.

१६ सप्टेंबर १९५४ दिसा गोंयांत तेरेखोल दीस मनोवपाचें थारायल्ले. ह्या निमतान १५ सप्टेंबर दिसा रिवण हया वाठारांत भूंयगत वावर करता आसतना पोलिसानी तांकां धरले. लश्करी कोर्टोन तांकां धा वर्सां खर बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. ते भायर १५ वर्सां खातीर तांचे राजकी हक्क काडून घेतले.
म्हयने आनी दोन दीस ख्यास्त भोगतकच १७ मे १९५९ दिसा ख्यास्त सोंपचे आदीच तांची आग्वादाचे बंदखणींतल्यान सुटका जाली. उपरांत गोंय सुटके मेरेन तांणी वेगवेगळ्या रुपांत मुक्ती चळवळीचो वावर केला.

तांणी फाटल्या चाळीस वर्सां वयर कोंकणीचे उदरगती खातीर बरोवपी,वावुरपी आनी संघटक म्हूण वावर केला. ते कोंकणी भाशा मंडळाचे एक संस्थापक वांगडी जावन आसा.

गोंयांतल्या लळीतक ह्या साहित्य दर्शनाचे कार्यावळीचे ते प्रवर्तक आसात. तांकां कोंकणी भाशे वांगडाच मराठी,हिंदी,इंग्लिश आनी पुर्तुगेज ह्यो भासो येतात.

कोंकणी पाठय पुस्तकां तयार करपाचे नदरेन गोंय माध्यमीक आनी उच्च् माध्यमीक शिक्षण मंडळ,तेच परी गोंय राज्य शिक्षण संस्थेच्या वावरांत तांणी वांटो घेतलो. गोंय सरकाराच्या गॅझटेियर संपादक मंडळाचे ते वांगडी आसात. गोंयच्या स्वातंत्र्य सैनीक चरित्र कोशाच्या संपादन वावरांत तांचो वांटो आसा.

तांणी कोंकणी आनी मराठी भासांतल्यान वेगवेगळ्या त﻿रेचें बरोवप केलां. तातूंत काव्य हो प्रकार मुखेलपणान केलां. आकशवाणी खातीर तरेकवार बरपावळ रचल्या.

तांणी आद्य रंगाचार्य हांच्या केळु जनमेजया नाटकाचो आनी ,मोहन राकेश हांच्या आधेअधुरे नाटकाचो कोंकणी अणकार केला.




#Article 2: नारायणन रामन (169 words)


नारायणन रामन स्वतंत्र भारताचो 11 वे राष्टपती .तांचो जल्म 27 ऑक्टोबर 1920 त उजावुर-कोट्टायम,केरळ हांगासल्ल्या गरीब दलीत कुटुंबात जालो.विद्यार्थी दशे सावन ते एक हुशार विद्यार्थी .शिश्यवृत्यो  म्हणून नामनेक पावले.पावले.शिश्यवृत्यो मेळोवन आनी शिकोवणे दिवन तांणी आपलें सुरवेचें शिकप पुराय केलें.1943त थिरुअनंतपुरमच्या विद्यापीठ महाविद्यालयांतल्यान बरे गूण मेळोवन तांणी पदवी घेतली.

कॉलेजींत व्याख्यातो म्हणून तांणी आपले जिणेची सुरवात केली.उपरांत तांणी पत्रकारिता (टायम्स ऑफ इंडिया-मुंबय.हिंदू -मद्रास)आपणायली ह्याच वेळार टाटा स्कॉलरशिपय तांकां मेळ्ळी आनी ते लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स हांगा फुडलें शिकप घेवपा खातीर गेले.

हे पदवेचें शिकप करतनाच के.एम.मुन्शी हांच्या संपादना खाला भायर सरपी सोशल वेल्फेर(मुंबय) खातीर तें लंडन वार्ताहार म्हणून वावुरले.हांगा संवसारीक किर्तौचे विचारवंत प्रा.हेरोल्ड लास्की हांचें मार्गदर्शन लाबलें.राज्यशास्त्र हो खाशेलो विशय घेवन 1948त तांणी अर्थशास्त्रांतली पदवी पयल्या वर्गांत उर्तौण जावन मेळयली.प्रा.लास्की हांणी तांची शिफारस पं.जवाहरलाल नेहरुं कडेन केली पं.नेहरुनी 1949 तांकां भारतीय विदेशी सेवेंत घेतले आनी थंयच्यान तांचे राजनैतीक जिणेक सुरवात जाली.आपली तल्लख बुदवंतकाय आनी वेवसायीक राजनीत हाचो फिशालकायन उपेग करुन तांणी आपली छाप भारतीय विदेशी राजनितीचेर घाली.बरेच राजनैतीक प्रस्न तांणी सुटावे केले.

थायलंड आनी तुर्कस्थांत भारताचे राजदूत म्हणून ते वावुरले.




#Article 3: पीटर आल्वारीस (113 words)


पीटर आल्वारीस हांचो जल्म 31 मार्च 1908 दिसा पर्रा, बार्देस हांगा जालो. तांचे बापायचें नांव आगुस्त जॉन व्हिसेंत आल्वारीस.

भारताचेर इग्लिंश राज्य करताले आनी तांकां भारतांतल्यान धांवडावचे खातीर तरणाटे जिवाची पर्वा करिनासतना स्वातंत्र्याच्या झुजांत वांटेकार जाताले. घरदार, संवसार, नोकरी सगळें सोडून समर्पित भावनेन, एकच ध्येय सामकार दवरुन तरणाटे भारताचे सुटके झुजांत वांटो घेताले. तांतुतलेच एक पीटर आस्वारीस आशिल्ले.तांणी पोर्टे ट्रस्ट ऑफ इंडियाची नोकरी सोडली आनी सुटके झुजांत वांटेकारी जाले.

ग्रेट इंडियन पेनिनस्यूलर रेल्वे पंचायत आनी हेर भारतीय रेल्वेच्या संघटनाचे ते संस्थापक आशिल्ले.1956 वर्सा नागपुरांत भरिल्ल्या अधिवेशनांत अखिल भारतीय कामगार महासंघ हाचे सहाय्यक सरचिटणीस म्हूण तांची नेमणूक जाली, उपरांत ते अध्यक्ष जाले.

मुंबय सावन उजवाडाक येवपी जनता ह्या समाजवादी सातोळ्यांत तांचें बरप उजवाडाक आयलां.




#Article 4: पुर्तुगेज मिशनरींनी रचिल्लें साहित्य (386 words)


पुर्तुगेज मिशनरींनी रचिल्लें साहित्य 25 नोव्हेंबर,1510 वर्सा पुर्तुगेजांनी गोंय जिकलें . तांचो उद्देश वेपार (Trade)करप, शेक गाजोवप आनी धर्माचो प्रसार करप ) हो आशिल्लो.सुरवेक धर्मीक स्वरुपाचें साहित्य चडशें ना नपश्यात करपाचो यत्न केल्लो. पुण उपरांत तांच्या पाद्रींक कोंकणी भास शिकोवचेखातीर तांच्या जाळवणदारांनी गोंयां 1565 च्या सुमाराक), रायतुरा 1576 च्या अदमासाक,चोडणा 1565 च्या भोवतणी, म्हापश्यां ह्या सुवातींनी शाळा उगडल्यो. देखून तांचे सांगाता जेजुइत,दोमिनीकन, कार्मेलायट अशे विंगड विंगड धर्मपंथांचे मिशनरी क्रिस्ती धर्माचो प्रचार आनी प्रसार ) करपाक आयिल्ले 

हेर मिशनरी पाद्रींक कोंकणी भास शिकोवपापासत तांणी जायतीं व्याकरणां,शब्दकोश आनी उतरावळी रचल्यो.

थॉमस स्टीफन्स

ह्या इग्लेज जेजुइत मिशनरीन कोंकणी भास बेस बरी शिकून घेतली.तांणी कोंकणीत ध्वन्यात्मक रोमी लिपयेंत व्याकरण रचलें जें तांणी 1568 ते 1617 मेरेन बरयल्लें पुण तें तांच्या मरणा उपरांत 1640 वर्सा वर्सा आर्त द लिंग्वा कानारी ह्या नांवान उजवाडाक आयलें. हें पयलें वयलें कोंकणींतलें व्याकरण अशें मानतात.

मिंगेल द आल्मेद

हे जेजुइत मिशनरी मदले एक व्हड कोंकणी गद्यकार.मिंगेल द आल्मेद हांणी 52000 उतरांची नोंद आशिल्ली तीन भासांनी उतरावळ (Vocabularium Nostri Benedicti Perera e Linguam Concanim Conversum)रचली जांतूंत कोंकणीचोय आसपाव आशिल्लो.Junta de Investigacaes do Ultramar

आंतोनियो साल्दाना

हे जेजुइत मिशनरी मदले दुसरे एक खांपे बरोवपी. ते एक कुशळ गद्यकार आनी प्रवचनकार आसले. तांणी वॉकेबुलारियो द लिंग्वा द जुन्ता (Vocabulario da Lingua da Junta)नांवाची एक उतरावळय रचली.1975 वर्सा ती पुर्तुगालच्या हे संस्थेन फोटो प्रती काडून सांबाळून दवरल्या.

इनासियो आर्कामोनी
ते एक इतालियन मिशनरी. तांणी ‘सगल्या वरुसांचें वांजेल’ हो गद्य ग्रंथ 1667 वर्सा रचलो. बायबलाच्या खंयच्याय वांट्याचो भारतीय भासांभितरलो कोंकणीक लाबिल्लो हो पयलो वयलो अणकार. ‘वांजेल’ म्हळ्यार गॉस्पॅल (Gospel) वा शुभ वर्तमान बायबलाच्या  नव्या कराराचेर (New Testament) आदारिल्लें आसा.

तांची आनीक एक भोव म्हत्वाची कृती म्हळ्यार ‘जानुआ इंदिका सिवे प्रो कोंकानिका इदेक्कानिका लिग्वीस’ जो व्याकरणाचेर उजवाड घालता.

हांणी‘कोंकणी-पुर्तुगेज 1626 आनी ‘पुर्तुगेज -कोंकणी’1626 असो म्हत्वाचो उतरावळ रचपाचो वावर केला.तांच्या कोशांत 15,500 उतरांची  नोंद आसा.

फ्रान्सीस्कन मिशनरींनीय कोंकणी भाशेंत विपूल साहित्यरचना केल्ली म्हणपाची रुजवात मेळटा. . तांचे भितरले मुखेल मिशनरी अशे- 

	फ्रेय आमादोर द सांत आना 

तांणी रचिल्लो सगळ्यांत चड मोलादीक आनी व्हड आकाराचो ग्रंथ म्हळ्यार फ्लोस सांक्तुरम (Flos Sanctorum). ताचो अर्थ संतांचीं फुलां असो  जाता.हो ग्रंथ कानदेवी कन्दवी लिपींत निवळ पुण बारीक अक्षरांत बरयल्लो आसा. हो ग्रंथ 1607 वर्सा रचिल्लो 

	

   

हांकां फ्रान्सीस्कन मठवाश्यांभितरलो सगल्यांत निपुण आनी अस्कलीत गिन्यानाचो शिंसो अशें म्हुण वाखाणटात. तांणी व्याकरण आनी शब्दकोश धरुन कोंकणी साहित्याचीं साबार आंगां केळयलीं. हजारांनी वळींचीं खंडकाव्यां महाकाव्याचे धर्तीचेर रचलीं.तांचो सगल्यांत म्हत्वाचो वावर म्हळ्यार ‘आर्त द लिंग्वा कानारी’ (Arte da Lingua Canari) हें 




#Article 5: पेडणें (677 words)


पेडणें हो गोंयचो सामको उत्तरे कडलो तालुको. पेडणें तालुको तेरेखोल न्हंय जी केरी सावन सुरू जाता, थंय सावन पेडणें तालुको सुरू जाता आनी शापोरा न्हंय जी चोपडें आनी शिवोलें गांव जो बार्देस तालुक्यांत पडटा,ह्या दोनूय गांवच्या मदसून व्हांवता थंय पेडणें तालुको सोपता आनी बार्देस तालुको सुरवात जाता. पेडणेंच्या उदेंतेक आनी उत्तरेक महाराष्ट्राचो सावंतवाडी तालुको आसा आनी ताचें दशिणेक बार्देस तालुको आसा.

मांद्रें,पेडणें आनी धारगळ अशें तीन मतदार संघ, १९ पंचायती आनी एक नगरपालीका (पेडणें) अशी ह्या तालुक्याची शासकीय वेव्हाराखतीर विभागणी केल्ली आसा.
एकूण सत्तावीस गांवाच्या एकवटांतल्यान पेडणें तालुको घडला. त्या गांवांची नांवां अशी:
१ आगरवाडो
२ आयेरें
३ हळर्ण
४ हरमल
५ चांदेल
६ चोपडें
७ कासारवर्णे
८ कसवणें
९ कोरगांव
१० धारगळ
११ इब्रामपूर
१२ मांद्रें
१३ मोपा
१४ मोरजे
१५ वझरी
१६ पोरस्कडे
१७ पासयें
१८ पार्शे
१९ पेडणें
२० केरी
२१ तांबोशें
२२ तेरेखोल
२३ तोरशें
२४ तुयें
२५ उगवें
२६ वारखंड
२७ विरनोडें
पेडणें गांवाकडेन आकर्शीत जावपाच्यो आनीक दोन गजाली आसात. एक म्हणजें हांगांचे लोक उलयतात ती भाशा आनी दुसरी गजाल म्हळ्यार पेडण्यातली देवळां. पेडणें हो महाराष्ट्र राज्याक चड लागिचो आशिल्या कारणाक लागून मराठी आनी कोंकणी ह्यो दोन भाशांच्यो समन्वयान ह्या पेडणें तालुक्याचें लोक उलयल्लें मेळटात. मराठीचो प्रभाव कोंकणी भाशेचेर पडिल्ल्यान पेडणें तालुक्यातल्यान लोकांच्या कोंकणी बोलीयेंत काय मराठी उतरां आसपाविल्ली मेळटात. पेडणेंची कोंकणी बोली इतकी फामाद जाल्ली आसा, जर कोंकणीचो मनीस खंयच्या भागान वचत जाल्यार तो पेडणेंचोच म्हूण वळख करून हींच बोली दिता. पुराय तालूक्यांत २९ देवळां आसात.दसरो आनी शिगमो चडश्या देवस्थानांनी जावपी दोन मुखेल उत्सव. तंरगा, घोडेमडणी, दिवजां बी ह्या उत्सवाचें खाशेलेंपण जावन आसा.

भगवती:
भगवती ही पेडणें गांवची सगळ्यांत आदिय देवता. ती गांवची ग्रामदेवी. तिका पयलो उलो मारुनूच मागीर हेर देवांक गांवात उलो मारतात. भगवतीचें देवूळ बाजारांत मध्यार आसा. ह्या देवळाचें बांदकाम पांचशें वर्सा पयलीचे जावन आसा. भगवतीची मुर्त काळत्री फातराचेर कोरातिल्ली आसा.
रवळनाथ:
पेडणें गांवात भगवती देवीच्या फटोफाट रवळनाथाक मान फावो जाता. रवळनाथाचें देवूळ बाजारवाड्याच्या लागी आशिल्लयो मावस वाड्यार हें देवूळ आसा. काळ्या फातराचेर कारातिल्ली ही मुर्ती आसा. देवळात रवळनाथाच्या कुशीक देवळाची कुळां आसात. देवळाच्या थोड्याच मुखार गेल्यार तांचें आदिस्थान आसा. ह्या जाग्यार एक ल्हानशीं देवळी आसा आनी देवळे मुखार लांबचे लांबचे मांगोर आसा. मुर्त वा लिंग स्थापन केल्लें ना. देवळा मुखार काय पाशाणी शिराकृत्यो मेळटात. ह्या शिराकृत्यानी काळभैरवूय आसा अशें मानतात. आनी भूतखेतांक देव रवळनाथ धांवडावंक शकना तेन्ना ह्यो शिरां ताका बांदून घालता आशें मानता.
भूतनाथ:
पेडणें गांवात रवळनाथा वांगडां भूतनाथाचें नांव वांगडा घेतात. दस-याक रवळनाथा वांगडा भूतनाथाचें तरंग आसता.पेडणें गांवाची शीम सोपता आनी कोरगांवची शीम सुरू जाता अश्या गांवच्या वस्ते कडेन जाग्यार, पयस रानांत भूतनाथ आसा. भूतनाथ आनी आदिनाथ ह्या दोग्यांचे खांबे पाशाणी आसात. पूण आदिनाथा परस भूतनाथाक चड मान आनी नामना आसा.
सातयो:
पेडणें गांवान अनाळें नांवाचो वाडो आसा. ह्या वाड्या वयल्या न्हंयबाग नांवाच्या जाग्यार सातयो आसा. ‘सातयो’ हें उतर ‘सती’ ह्या उतराच्या भौववचनातल्यान तयार जाला. संतीची काय पाशाणा न्हंयच्या उदकांत आसा आनी काय वयर जमनीर आसात. पेडणें गांवच्या देवस्थानांक एक खाशेलो मान आसा.
मुळवीर:
मुळवीरातचें देवूळ पेडणें गांवाच्या मालपें वाड्यार आसा. कुळागरांनी, माडीयांच्या मदी आशिल्लें, थंड वातावरण आनी अखंड उदकाच्यो जायत्यो झरी थंय उमळिल्ल्यो दिसतात. देवळां कुशीक उदकांन भरिल्लें एक तळे आसा जाचें उदक माडिल्यांक सोडलेले मेळटा. 
माऊली:
पेडणें गांवच्या सरमाळें वाड्यार माऊली देवीचें देवूळ आसा. माऊलीचें देवूळ दोंगराकुशीक आसा आनी देवळां फुडल्यान मातश्या अंतरार एक झोर आसा. झोरी कडेन माऊलीची पोरनी मुर्त दवरिल्ली आसा आनी कांय ‘शिरां’ नंदी आनी कराड दुर्गाची पाशाणी मुर्त आसात.
महादेव:
पेडण्यात महादेवाक गौतमेश्र्वर अशें म्हणटात. महादेवाचें देवूळ बाजार वाड्यार आसा. देवळांत एक लिंग आसा, मात महादेवाची वेगळी अशीं मुर्त ना. देवूळ लेगीत खूब पोरना आसा.
नारायण देव:
नारायण देवाचें देवूळ बाजार वाड्यार आसा. महादेवाच्या देवळालागींच नारायणदेवाचें देवूळ आसा.
सांतेर:
भगवतीच्या देवळा कुशीक सांतेरीचें देवूळ आसा. देवूळ ल्हान आसा. सांतेरीचे सावळेंत नितकारी, गणपती तशेंच घोड्यार बशिल्ल्या दांडेक-याच्यो कांय मुर्त्यो आसात.
व्दारपाळ:
सांतेरीच्या देवळाकुशीक तिच्या उजव्यान व्दारपाळाची देवळी आसा. व्दारपाळाची मुर्त ना, तर लाकडाचो एक खांबो आसा. त्या खांब्याकच मूख केलां.
दाढ सांखळ्यो:
व्दारपाळाच्या देवळांत, गर्भकुडीच्या भायर उजव्यान दाढ-सांखळ्याची घुमटी आसा. तांतूत मुर्त ना, एक ल्हानसो खांबो आसा. व्दारपळा वांगडा ताचीय पुजा करताते आनी आंगवणी करून ‘सांखळी’ ओपतात.
निराकारी आनी निसकारी:
भगवतीच्या देवळामुखार एक व्हडलें प्रांगण आसा. ह्या प्रांगणांत ‘बारा गांवचो चव्हाटो’ आसा. थंयच ह्या दोन देवांच्या नांवान दोन फातर पुरिल्ले आसात.
म्हारींगण:
म्हारींगणाची घुमटी मावस वाड्यार रवळनाथाच्या देवळालागींच पिंपळारुखा खाला आसा.

        

	




#Article 6: फ य प्रभुगांवकार (109 words)


फ. य प्रभुगांवकार

म्हालवाडो, पैंगीण, काणकोण, गोंय.

निवृत्त मुख्याध्यापक, शिक्षणतज्ञ.

गोंय मुक्तिलढ्यांत वांटो.

'भागशिक्षणाधिकारी' म्हूण गोंय सरकाराच्या (तेन्नाचें गोंय, दमण, दीव)
शिक्षणखात्यावरवीं शिक्षणीक मळावयल्या वावराक आरंब.

१९६७ वर्सा सावन श्री श्रध्दानंद ज्ञानप्रसारक मंडळाच्या श्री श्रध्दानंद विद्यालयांत 'मुख्याध्यापक' म्हूण जापसालदारकी.

१९९५ वर्सा मुख्याध्यापक पदावयल्यान निवृत्त जातासर विद्यालय सगल्याच आंगांनी घटमूट करून गोंयांत आनी गोंयांभायरूय नांवारुपाक हाडपाक जैतवंत.

निवृत्ती उपरांत त्याच विद्यालयाचे संस्थेच्या कार्यकारिणीचे अध्यक्ष,वेवस्थापक म्हूण लांब काळच्या अणभवाचो संस्थेक लाब करून दिवपाचो वावर.

गोवा बालभवन सल्लागार मंडळाचेर कांय वर्सा काम.

विंगड- विंगड दिसाळ्यांनी, म्हयनाळ्यांनी मराठींतल्यान आनी कोंकणींतल्यान लिखाण.

समाजीक- शिक्षणीक विशयांतल्या लेखनाचेर भर.

श्यामची आई (काणयेरुपान पू. सानेगुरूजीलें प्रसंग कथन)चें लेखन.

वाचन, लेखनाप्रमाण बागायतीच्या कामाची आवड. आदर्श शेतकरी म्हूण गौरव.




#Article 7: फर्निचर (542 words)


फर्निचर घरांत,कार्यालयांत वा हेर सुवातींनी सुविधा दिवपी साधनांक/उपकरणांक फर्निचर म्हणटात.मेज,आरमार.कदेल,खाटी अशो मनशाच्या वापरांत आशु ह्या प्रकारांत येतात गरजेप्रमाण एका जाग्यावयल्यान दुसऱ्या जाग्यार व्हरपाक अशो ह्यो घोळण्यो वस्तू आसतात तांच्या वाठाराप्रमाण तांचे सोबीतकायेचे तांची रचणूक कलात्मक आसता.आदल्या तेंपार फर्निचर हें मुखेलपणान करता आसलें तरी हालींच्या तेंपार लांकडावांगडाच प्लास्टीक वेत,कोंडे,धातू करतात. ग्रीक फर्निचरांत फातराचोय वापर केल्लो दिश्टी पडटा. इजिप्ती 2000 काळांतल्या थड्यांतले नमुने आनी हेर साधनांतल्यान उपलब्ध जाल्ले इजिप्ती फर्निचर बरेंच कलात्मक आशिल्लें म्हणपाचें कळटा. ते करंबा, एबनी उपेग करताले. ते ताका सोबाय हाडपाक तांचेर शिंपयो,रत्नां,भांगर वा हेर चित्रकृती वा कुडके वापरून जडावाचें काम करताले. तशेंच तांकां लाखेचो मुलामो दिताले.
त्या काळांत कदेलां,तीन पांयी मेजां फुलयेच्या आकाराचे पांय कदेलां,पट्यांनी विणिल्ल्यो बाज्जो ह्या वस्तू प्रचारांत आशिल्ल्यो. ग्रीक फर्निचर 700 ते इ.स. आदीं) त्या काळांतली शिल्पकला आमी हेर कला हांच्या लोकांच्या फर्निचरासंबंदीं म्हायती मेळटा. ग्रीक फर्निचर प्रकारांत शींवासन संगमखरी फातराचें आसतालें. हे लोक फर्निचराक सोबाय हाडपाखातीर कोरीव हस्तदंती,फर्निचर वापरांत भांगर वा रुपें हे धात वा कूर्मशुक्ती(कांसवाचे फाटीवयले तपकिरी रंगाचे केल्ल्या जडाव कामाचेउपेग करताले.त्या काकदेल,तामरेत,मंजकहाडटाले. ह्या फर्निचराखातीर ते सिडार,विलो,फर,ओक,मॅपल आदी झाडांच्या लांकडाचेळांतकामाचे हस्तीदंत,उपेग .त्या काळांत कदेल,,तामरेत,मंजक फर्निचरकरून वापरांत आशिल्ल्याग्रीक फर्निचरांत सिडार ह्यलांकडाचो चड उ फर्निचर: (इ.स. आदीं 300 ते इ.स. 600) रोमी फर्निचरांत चड क गिरेस्तकायेचें दर्शन घडोवपी अलंकरण आनी शुशोभन चड प्रमाणांत फर्निचरावयल्या कोरीव कामांत घट शंखाकृती आनी वेलबुट्टी हस्तीदंत,कुर्मशुक्ती,वेगवेगळ्या रंगाचें लांकूड,भांगर,रुपें,कांशे हे पदार्थ जडावकामांत उपेग हाडटाले. ह्या फर्निचराखातीर ते सिडार,विलो,फर,ओक,मॅपल आदी झाडांच्या लांकडाचे उपेग करताले. तांचे न्यायाधिशाचें कदेल खास प्रकाराचें आसतालें.हें कदेल खास प्रकाराचें आसतालें. हें कदेल म्हळ्यार रोमी कलाकृतीचो एक नमुनो. त्या काळांत कदेल,मंचक,बांक,एका खांब्याचें वांटकुळें,मेज पेटी ह्या फर्निचराचो आस्पाव आशिल्लो. मध्ययुगीन फर्निचर: (इ.स. 600 ते इ.स. 1400) ह्या फर्निचरांत रोमी आनी उदेंती शैलीची भरसण जाल्ली दिसता. इ.स.बाराव्या शतमानांत गॉथीक 
फर्निचर शैलीचो उदय जालो. ह्या फर्निचरीची आकाररेशा सरळ आसताली. तशेंच आकार प्रमाणबद्ध आसतालो. त्या काळांत बांक,खाट,पेट,आरमार आनी जेवणा ,कुडींतली आरमार ह्यो फर्नीचर वस्तू प्रचारांत आशिल्ल्यो. ओक,अक्रोड आनी त्या त्या थळांनी उपलब्ध आशिल्ल्या झाडांचे लांकूड फर्निचर करपाखातीर वापरताले.ह्या फर्निचराच्या दारावयलें कोरीव काम कापडाच्या पड्ड्याचो आभास निर्माण करपी आशिल्ल्ें. जाळयेचें नक्षीकाम,कोरीव कां,कमानी,रंगीत चित्रां,कांश्या धातूची आरोपणां आदी वापरून फर्निचराक सोबाय हाडटाले. ह्या काळांतले फ्रांसांतलें फर्निचरावयलें कोरीवकाम हेर कामांपरस खुबूच सोबीत आनी निवळ आसतालें. स्पेनांत सोबीत नक्षी आशिल्ल्या खिळ्यांनी फर्निचराचे कातडें बसयताले. प्रबोधन काळांतले फर्निचर: इ.स.1400 ते इ.स. 1600 ह्या काळांतल्या फर्निचराच्या आकारांत सादेपण तेचवांगडा भारदस्तपण दिश्टी पडटा. त्या काळांत इटलींतले फ्लोरॅन्स आनी मिलान हीं शारां फर्निचर निर्मितीचीं मुखेल केंद्रा आशिल्लीं. फुडें ह्या दोनूय शारांचें म्हत्व उणें जावन रोम हें प्रबोधन शैलींतलें फर्निचराचें आनी हेर कलांचे केंद्र जालें. त्या काळांत मायकल अँजेलो ह्या नामनेच्या चित्रकाराचे कलेचो परिणाम त्या काळांतल्या फर्निचराचेर पडिल्ल्याचें दिसता फर्निचराचेर नक्षी वा चित्राकृती निर्माण करपाखातीर रत्नां,हस्तीदंत मुक्ताद्रव आनी ऊच्च प्रतीचें लांकूड आदी पदार्थांचो उपेग करताले. त्या काळांत पिएत्रा दुरा ह्या प्रकाराचें जडावकाम करपाची प्रथा आशिल्ली. ह्या काळांतल्या हॉलंडी फर्निचराची आकृतीरेशा सरळ गॉथीक आनी प्रबोधन शैलींतल्या प्रतिमानाचें मिश्रण आसतालें. ह्या शतमानांत बरोवपाचें मेज, खणांची आरमार,प्रसाधन मेज,जेवणाचें मेज, गाडयेचीं कदेलां,खाटी,मंचक अशो वस्तू सादारणपणान प्रचारांत आयल्यो. हे खातीर मॅहॉगनी ह्या लांकडाचो चड उपेग जावंक लागलो. सतराव्या शतमानांतलें फर्निचर: ह्या शतमानांत बरोक शैलीचो उगम जालो जोव्हान्नी बेर्तीनो(1598-1680)ह्या इटलियी वास्तुशिल्पकारान हरोक वास्तुशिल्प आनी ताका अनुरूप अशें ग्रहशोभन आनी फर्निचर हांचो विकास घडोवन हाडलो. फ्रांसाचो राजा,चवदावो लुई,हांणे(इ.स. 1643-1715) वेगवेगळ्या शतमानांत इंग्लंड
पयल्या चार्ल्साचे कारकिर्दींत इनिगो जोन्स ह्या वास्तुशिल्पकाराच्या फुडारपणाखाला पाललाद्द्योचे शैलींतल्या फर्निचराचो पुरस्कार जालो.ह्या
शतमानांत इंग्लंडांत राजवाड्यांतलें फर्निचर चवदाव्या लुईन पुरस्कृत केल्ले शैलीचे धर्तेचेर आशिल्लें. ह्या काळांत इंग्लंडांत वेताचें फर्निचरय प्रचारांत आशिल्लें. ह्या शतमानांत चीनांतल्या युरोपीय देशांनी जायतें फर्निचर आयात करप




#Article 8: बंकिमचंद्र चटर्जी (110 words)


बंकिमचंद्र चटर्जी(१८३८-१८९४) बंगालच्या साहित्य संवसारांत वयर सरले ते सामके मळबांत सूर्य उदेवंचो ते भाशेन।तांच्या साहित्यांचे लिखतेविशीं वा गुणवत्तेविशी आमी कितेंय म्हूण।एक गजाल खरी आधुनिक भारताचो पयलो कादंबरीकार म्हणु तांची सुवात थीर आसता।आमच्या व्हड कादंबरूीकारा मदले एक अशेंच तांकां लेखतले।

बंक्रिमचंद्र व्हड कादंबरीकार तर आसलेच।त्या भायर ते एक नामनेचे टीकाकारुय आसले सृजनशील कलाकार म्हणु तांची नामना जाली आनी आधुनिक भारतीय पुनरुत्थानाक तांचो खूब हातभार लागलो।हाकाच लागून तांच्या समिक्षा साहित्या कडेन आनी तत्सम वावरा कडेन आमचे दुर्लक्ष जाला।

बंक्रिमचंद्राचे वंदेमातरम् म्हळ्यार भारतीय संस्कृतीयेचें एक अनुपम भांडार ह्या गीतान आनी चडकरुन ताचे सुरवेचे घोशणेन। भारताच्या राजकी आनी सांस्कृतीक स्वातंत्र्य संग्रामांत खूब स्फूर्त दिली। भारतीय राष्ट्रवाद्यांचे ते एक घोषवाक्य जाल्ले।

बंक्रिमचंद्र चटर्जी-सुबोधचंद्र सेनगुप्त,साहित्य अकादेमी,१९९१




#Article 9: बंगाली भास (1128 words)


बंगाली ही भारतीय प्रदेशीक भासांतली एक समृध्द अशी भास. बंगाली भाशेची उत्पत्ती इ. स. 1000 वर्साच्या लागसार जाली अशें मानतात. प्राकृत भाशेतल्यांन तयार जावन मगधी वा गौडी प्राकृत हातूंतल्यान बंगालीचो विकास जाला अशें कांय जाणकारांचें मत आसा. बंगाली भाशेंत तिचेच अशे खासा प्राकृतोदभव शब्द आसात, तशेंच शुद्ध आनी विकृत संस्कृत शब्दूय आसात. बरीचशीं आर्येतर भासांचीं उतरां लेगीत सुरवेच्या काळांतूच बंगाली भाशेंत येवन भरसल्यांत. गरजेप्रमाण फार्सी, पुर्तुगेज आनी इंग्लीश उतरांय हे भाशेंत येवन रूढ जाल्यांत.

बंगाली ही इंडो-आर्यनाचे उदेंतेकडल्या फाट्याची भास आसून हो फांटो बंगाली, असमिया, मैथिली आनी ओडिया ह्या भासांनी तयार जाला. ह्या चारूय भासांचें मूळ एकूच संयुक्त भास आसून फुडें तिचें विभाजन जाले. सगळ्यांत पयलीं मैथिली (8 वो शेंकडो), उपरांत ओडिया (9 – 10 शेंकडो) आनी सगळ्यांत निमणी असमिया अशें विभाजन जायत गेले.

अस्तंत बंगाल, बंगालादेश आनी तांकां तेंकून आशिल्ल्या बिहार, आसाम ह्या वाठारांचीय भास बंगाली. भाशिकांचे संख्येच्या प्रमाण बंगाली ही भारतांतली तिसऱ्या क्रमांकाचेर आसा. हिंदी आनी तेलुगू ह्या भासां उपरांत बंगाली भाशेचो क्रमांक लागता.

बंगाली भाशेचे पांच भाशीक पोटभाग आसात. तातूंतले उत्तर बंगाली, ईशान्य बंगाली आनी उदेंत बंगाली हे तीन बंगला देशांत आसून अस्तंती आनी नैर्त्रश्रत्यी बंगाली हे दोन भारतांत आसात. ह्या सगळ्या पोटभागांनी हेर थळावे भेद आसात.

प्रस्नवाचक सर्वनाम : के आसून तें से भशेन चलता. हाचें आदारवाचक रूप किनी हें केन्ना केन्नाय वापरतात. 'कोन' हें प्रस्नवाचक विशेशण.

क्रियापद : धातूक कालवाचक चिन्न लावन उपरांत पुरूशवाचक प्रत्यय लायतकच क्रियापद जाता. क्रियापदांत वचनभेद ना. एकवचन आनी भोववचन हांचें रूप एकूच आसता.

वर्तमान, भूतकाळ, रीतिभूतकाळ आनी भविश्यकाळ हे बंगालींत चार शुद्ध काळ आसात. तशेंच चालू वर्तमान, चालू भूत, चालू संकेत, चालू भविश्य हे आनी पुराय वर्तमान, पुराय भूत, पुराय संकेत आनी पुराय भविश्य हेससगळे मेळून आठ काळ मिश्र आसात. दरेका काळांत क्रियापदाचीं स रुपां जातात. प्रथमपुरूशाचें एक, व्दितीयपुरुशांत सामान्य, कनिश्ठ आनी आदारवाचक अशीं तीन, तृतीयपुरूशांत सामान्य आनी आदारवाचक अशीं दोन, पूण व्दितीय आनी तृतीयपुरूश आदारवाचक रुपां सारकींच आशिल्ल्यान, दृश्य रुपां पांचूच आसात.

कर्तो + अप्रत्यक्ष कर्म + प्रत्यक्ष कर्म + क्रियापद असो वाक्यांतल्या उतरांचो क्रम आसता. देखीक - ताणेंम्हाका दोन रुपया दिले. से आमोक दुटो टाका दिले. नामपयलीं विशेशण आनी क्रियापदा पयलीं अव्यय येता. नकारवाचक उतर वाक्याचे अखेरेंख येता. देखीक - हांव घरा वचचों ना. आमि वाडी जाबो ना. 

ही लिपी बंगाली भास बरोवपा खातीर वापरतात. सद्याचो बिहार, अस्तंत बंगाल, बांगलादेश, आसाम, नेपाळ, ओरिसा ह्या प्रदेशांनी धाव्या शेंकड्या उपरांत मेळिल्ल्या शिलालेखांनी आनी बाराव्या शेंकड्या उपरांतच्या हातबरपांनी मेळटात.

बंगाली भाशेंत दोन मुखेल लिखाणाच्यो शैली आसात. पयली शैली सोळाव्या शेंकड्यांतल्या मध्यकालीन बंगालीचे साहित्यशैलीचेर आदारल्या. हे शैलीक साधुभाशा अशें नांव आसा. दुसरी चलितभाशा. ही एकुणिसाव्या शेंकड्याची निर्मीती आसून ती कलकत्यांत येवन स्थायीक जाल्ल्या सुशिक्षीत लोकांचे बोली भाशेचीच सुदारिल्ली आवृत्ती. दोनूय शैलींचें शब्दभांडार एकसारकेंच आसा. पूण साधुभाशेंतलीं रूपां जुनाट आनी बोजड स्वरूपाची आसात आनी चलितभाशेंतली रुपां नवीं आनी हलकीं फुलकीं आसात. साधुभाशेंत सस्कृतप्रचयर आनी संमिश्र स्वरुपांचीं विदग्ध उतरांचड आसात. जाल्यार चलितभाशेक जाल्यार चलितभाशेक दीसपट्टे बोलीभाशेंतलीं उतरां, वाक्यप्रचार आनी म्हणी चड मानवतात.

बंगाली भास आनी साहित्या हाचे चार काळखंड मानल्यात. पयलो प्राचीन बंगाली, दुसरो मध्यकालीन बंगाली, तिसरो नवयुग आनी चवथो आयज मररेनचो काळ.

सतराव्या शेंकड्यासावन बंगाली भाशेच्यो चार मुखेल प्रदेशीक पोटभासो दिसतात. त्यो अशो - 1) अस्तंत बंगलांतली बोली भास 2) उत्तर बंगालांतली बोली भास 3) ईशान्य बंगालांतली बोलीभास (एका काळार प्राचीन आसामी भास हे भाशेक सामकी लागीं आशिल्ली) 4) उदेंत आनी आग्नेय बंगालांतली बोलीभास.

बंगालीची ध्वनिवेवस्था अशी आसा.

स्वर: आ, इ, ए, अॅ, उ, ओ, ऑ.

व्यजनां: (स्फोटाक) क,ख,ग,घ,ट,ठ,ड,ढ.त,थ,द,ध,प,फ,ब,भ.
(अर्दस्फोटक तालव्या) च,छ,ज,झ

अनुनासिक: ड,न,म,(अर्द स्वर)-य.

कंपक
र, पार्श्र्विक-ल, घर्शक-श, महाप्राण-ह.

हेर भाशांभाशेन बंगालींत लेगीत लिखाण आनी उच्चार हांच्यातलें अंतर वाडलां. बंगालींतलें अ हें लिखाण उच्चार दाखयतना ऑ जाता. देखीक- कमल ह्या उतराचे बंगालींत कॉमॉल, कोमल्, कोमॉल् अशे उच्चार जातात.

ऐ आनी औ हांचे उच्चार ऑइ आनी ऑउ जातात. अॅ हाचेखातीर स्वतंत्र चिन्न ना. संदर्भाप्रमाण ए ह्या लिखाणाचोच उच्चार ए वा अॅ जाता. व्यंजनांतल्या अर्दस्फोटाक पयलीं येवप ञ चो उच्चार फकत न जाता. ण हो उच्चार फक्त ट वर्ग स्फोटापयलीं जाता. य चो उच्चार ज जाता. वचे सुवातेर ब येता. पूण संयुक्त व्यंजनांत व हो वर्णा उपरांत येता त्या वर्णाचें व्दित्व जाता. व चो उच्चार जायना. देखीक : सत्व – शॉत्तो बंगालींत फकत 'श' हेंच घर्शक. पूण संयुक्त व्यंजनांत त, थ, न, र, ल, हांचे पयलीं ताचो 'स' जाता. देखीक: श्री-स्री, श्लोक – स्लोक आनी हेर कांय अशे उच्चार बंगालींत आसात ते अशे : क्ष-ख्य, ज्ञ-ग्य, ष्ण-ष्ट आनी हेर.

व्याकरणाचे नदरेन बंगली भाशेंत नामांक लिंग ना. अर्थावयल्यान नामाचें लिंग एकेकदां थरयतात. पूण सगळ्या नामांक जावपी विभक्तिविचार सारकेच आसात. पूण कांय नामांचीं रुपां लिंगाप्रमाण बदलतात. बंगाली भाशेंत सगळ्यो मेळून सात विभक्ती मानल्यात. नामाचें मूळ रूप हीच प्रथमा. ह्या रुपाक प्रत्यय लायल्यार अनेकवाचन जाता. देखीक रा एरा, गुला-गुलो-गुली. रा वा एरा हो प्रत्यय मानववाचक वा श्रेश्ठ वर्गदर्शक नामांक लागता. गुला सामान्य नामांक लागपी, गुलो उणेंपण दाखोवपी आनी गुली हो अपुरबायेचो प्रत्यय आसा. 

एकवचनाच्या रुपाक दिग, दिगेर, देर हें अनेकवचन दखोवपी चिन्न लावन उपरांत एकवचनाचोच पवत्यय लावप. अनेक वचनांत एकदां ह्या चिन्नांबद्दला 'सकल' वा 'गुला' हींय चिन्नां लागतात.

सबोधन म्हणून प्रथमेंचीच रुपां संबोधनदर्शक अव्ययांवांगडा वापरतात. नामाक टा, टी, खान खाना, गाछ, गाछा, गाछी हे प्रत्यय लावन नामांचें निश्चीत रूप तयार जाता. व्हडपण, ओबडधोबडपण दाखयतना हीं रुपां आकारांत आसतात. जाल्यार नाजूकसाण, ल्हानपण, सोबीतकाय दाखयतना तीं इकारांत आसतात. देखीक : छाडीगाछी-ती 'बडी', मानुष-तो मनीस.

विशेशण : नामाचें वचन वा विभक्ती हांचो विशेशणाच्या रुपाचेर परिणाम जायना.

 
(हेर विभक्ती रुपां प्रथम पुरूशाभाशेन फकत आमाबदला तोमा)

            
(हेर विभक्तीरुपां प्रथम पुरूशाभाशेन. फकत आमा-बदला एकवचनाची-तो, अनेकवचनी तो दिग - तोदेर)

            
(हेर विभक्तीरुपां प्रथम पुरूशाभाशेन. फकत आमा-बदला एकवचनी आपना आनी अनेकवचनी अपनादिग-आपनादेर)

           
(हेर विभक्तीरुपां प्रथम पुरूशाभाशेन फकत आमा-बदला एकवचनी, ताहा, ता आनी अनेकवचनी ताहादिंग- 'तादेर')

           
(हेर विभक्तीरुपां प्रथमा पुरूशाभशेन. फकत एकवचनी आमा-बदला ताहाता आनी अनेकवचनी ताहादिग तादेर)

(हेर विभक्तीखातीर प्रत्यया आदीं रुपां एकवचनी इहा-, ए-आनी अनेकवाचनी इहादिग-, एदेर.)

           
(हेर विभक्तीखातीर प्रत्ययाआदीं रुपां एकवचनी उहा-, ओ-आनी अनेकवचनी उहादिग-, ओदेर-.)

(हेर विभक्ती खातीर प्रत्ययाआदीं रुपां एकवचनी उहा-, ओ-आनि अनेकवचनी उहादिग- ओदेर-,).

(हेर विभक्ती खातीर प्रत्यया आदीं रुपां एकवचनी ऊहा-, ओ-नी अनेकवचनी ऊहादिग-, ओदेर-, ओनादेर-.)

संबंददर्शक सर्वनाम : जो, जी, जे हे से ह्या सर्वनामाभाशेन चलताता. फकत स वा त च्या बदला सगळ्याक ज येता.

हेर सगळ्या भारतीय लिपींभाशेन बंगाली लिपी लेगित अशोक काळांतल्या शिलालेखांवयल्या ब्रह्मी मुळाक्षरांपासून तयार जाल्या. पुरायपणान विकसीत जाल्लीं बंगाली मुळाक्षरां बाराव्या शेंकड्यांत मेळटात. उपरांतच्या शेंकड्यांनी, बंगाली मुळाक्षरांनी थोडे बदल जाले. अठराव्या शेंकड्याचे निमाणें लिखाणाच्यो सादारणपणान दोन पद्दती आशिल्ल्यो. एक अलंकृत आनी दुसरी सादी. इतिहास आनी दस्तऐवज तयार करपी विव्दान अलंकृत पद्दतीन बरयताले. सादी लिखाण पद्दत बंगालींतल्या सतराव्या शेंकड्यांतल्या आनी ते उपरांतच्या हातबरपांनी खूब प्रमाणांत दिश्टी पडटा.
(picture) 

ही लिपी नागरी लिपीपासून उत्पन्न जाली. धाव्या शेंकड्यांतलो बंगालचो राजा नारायणपाल हाच्या लेखांतली चडशी सगळी लिपी नागरी आसा. फकत ए आनी ख हीं दो अक्षरां बंगाली लिपीभाशेन आसात. इकराव्या शेंकड्यांतलो पालवंशी राजा विजयपाल हांच्या देवपाडा लेखांत ए,ख,ञ,त,थ,म,र,ल आनी स हीं अक्षरां नागरी लिपीपरस वेगळ्या मोडणाचीं आसात. बाराव्या शेंकड्यांतल्या वैद्ददेवाच्या लेखांत ऋ,ए,ऐ,

ख,ग,ञ,त,थ,न,म,य,र आनी व हीं बंगाली अक्षरां आसात. ते लिपीक प्राक् बंगाली म्हणटात. बंगाली लिपींतल्या ए, ऋ, र ह्या अक्षरांचें दक्षिणात्य लिपी कडेन सारकेंपण आसा. तशेंच ख, ग, श हीं अक्षरां दक्षिणात्य तमीळ लिपींत दिसतात. अठराव्या शेंकड्यांत अस्तंती संस्कृतीच्या संपर्काक लागून आनी मुद्रण कलेक लागून अक्षरांच्या मोडणांत फरक पडलो. बंगाली लिपीपासुनूच मैथिली लिपीची उत्पत्ती जाली.




#Article 10: बाळा मापारी (516 words)


बाळा मापारी हो सुटके झुजारी.

बाळा राय मापारी हांचो जल्म 1 सप्टेंबर 1921 दिसा बार्देस म्हालंतल्या अस्नोंङें गांवांतल्या मयतेवाङी हांगा जालो.
खाशेलपण 
तांच्या सभावाचें खाशेंलेपण म्हणल्यार सान पिरायेचेर लेगीत तांकां अन्यान सहन जायना आसले. कोणेंय अन्याय केलो जाल्यार रागाच्या भरांत ते तांबङो गुंज जाताले. गुरूजीन केल्ले संस्कार म्हणल्यार फट उलेवप नां. बाळांच्या मनार ह्या संस्कारांचो सामको खर प्रभाव पङिल्लो.अन्नाय आनी फट उलोवप हांचेविशीं तिङक आशिल्ल्या बाळाक गुरूजीन ल्हवू ल्हवू आकार दिले. गुरूजीच्या हाता सकयल बाळा व्हङ जाले. ताचें अक्षर म्हटल्यार मोतयांक फाटीं घालपाचें. बुद्दी तल्लख आशील्ली. गुरूजीन दिल्ले गिन्यान ते भरभरुन घेताले.पुण ते चवथेंत आसताना, सरकार विरोधी आंदोलनांत, चळवळींत भाग घेता म्हणून तांच्या गुरूजींक सरकारान धरून व्हेलें आनी बाळाचे शिकप बंद जालें.
तांच्यानी केल्लो वावर
जरी शिक्षण बंद पङलें तरी गुरूजीन जें राष्टभक्तीचें बीं तांच्या मनांत पेरिल्लें तें तांकां ओगी बसपाक दिना आसलें. राष्टीय दिसाळीं अदीं-मदीं वाचपाक मेळतलीं. तातुंतल्यान भारतांत चलिल्लाया स्वतंत्रतायेच्यो गजाली, चळवळी, आंदोलना, सत्यागह हांचेविशीं वाचून ते पेटून उठठाले. त्यो सगळ्यो गजालीं ते भौसा मेरेन पावयताले आनी आमचीय लगणूक कशी आसूंक जाय हाचेर सगळे गांवकार विचार करतालें.

बापायक शेतांत मदत करता आसतानाच दुसरे वटेन ते गुप्तरितीन केन्ना वण्टीपत्रकां वांटप तर केन्ना वण्टीपत्रां चिकटावप अशीं कमां करताले. केन्ना केन्ना गुप्त मार्गान बसका घेवन राष्ट्रकार्या खातीर लोकांची मनां तयार करताले. बाळाचें मन देशर्काय, राष्ट्रकार्य  हांचे मदीं पुरायपणान घुस्पल्ले. आपलो पूत अश्या कार्याक लागून हातांतलो सुटत म्हूण तांच्या बापायन बाळाचें सान पिरायेचेर लग्न केलें. इंद्रावतीक आपलो घरकारा देशा खातीर कार्या करता तें पळोवन धादोसकाय जाताली. कारण चळवळ,आंदोलन, क्रांती हांचे विशीं ती  आपल्या कुळारा सावन आयकत आयिल्ली. बाळाच्या सांगातान ती प्रत्यक्ष अणभवूंक पावली.

बाळाच्या बापायन ते संवसारांत रमचे म्हणून तांकां लग्नाच्या बंदनांत घुस्पायल्ले पूण तांचे लक्ष मात संवसांरात केन्ना रमलें ना.पुर्तुगेजांक सत्ते भायरें करचे पसत तांचो जीव तळमळतालों आझेंत मोन्तेरो हो पुलीस अधिकारी जी दादागिरी करतालो ताका लागुन तांकां सासणाची बुद्द शिकयतलों असो तांणी खर निश्चेव केल्लो.

आझेंत मोन्तेर गोंयकारांक छळटालो. ताचे विशीं बाळाक भयंकार राग आसलो. ताकां सोंपोवणाचो तांणी बेत केल्लो. ताकां लागून ताणीं पुर्तुगेज सत्तेक, आपले सवंगङी मोहन रानङे,आनंद थळी,सुखा शिरोङकार,यशंवत, लाङू दत्ता, रामचंद्र हांच्या आदारान धावंङावपाचो यत्न केलो.
पुर्तुगेजांक सत्ते भायरे करचे पसत ते आझाद गोमंतक दलाचे वांगङी जाले आनी तांचे वतीन आकांतवाद निर्माण केलो. पुर्तुगेज सत्तेंत आवाज काङपाक मेळना आसलें म्हणून तांणी आकांतवादाच्या आदारान मोन्तेरोक हालयतालो. तांणी आनी तांच्या वांगङ्यानी पत्रादेवीच्या लागसार गाळेल गांवांतल्या पुलीस स्टेशनाचेर घुरी घालून थंयचो दारूगुळो, शस्त्रां,काङतुसां घेवन पसार जाले. अस्नोङेचें पुलीस चौकेर घुरी घालून थंयच्या पुलिसांक बांदून घालून थंयचो सगळो दारूगुळो चोरून व्हेलो.
बाळाच्या आकांतवादान आझेंत मोन्तेर सारको थतरवितर जालो आनी ताणें तांकां धरपाचो कट केलो. हे क्रांतीवीर योतात केन्ना आनी आपलें काम सोंपोवन पुर्तुगेज शिपायकांक शिंगां लावन केन्ना नाच्च जातात कशें, हें कुवाङें मोन्तेरोक सुटलें ना. ताणें बाळांक धरपाक शेकङ्यांनी पुलिसांचो आदार घेतलो आनी न सांपङपी बाळा, एका मनशान चाङी केल्ल्यान पुर्तुगेज शिपायकांच्या हाताक जिवंत सांपङले.

आझेत मोन्तेरोन तांकां हाल हाल करून मारलें. बाळान सगळे दुख्ख,त्रास,यातना, कश्ट सोंसलें पूण निमणे स्वासा मेरेन आपल्या एकांय वांगङ्याचें नांव सांगलें ना. मातृभुंयेची सेवा करीत, राष्ट्रदेवतेच्या ह्या स्वातंत्र्य यज्ञांत आपलें रगत आनी मांसाचो निवेद्दा दवन आपले प्राण ओंपले आनी ते हुतात्मे जाले.
क्रांतिकाराचो मान मेळयत बाळा अमर जालो, ती तारीक जावन आसा 18 फ्रेब्रुवारी 1955. अस्नोङें गांवांत तांचो पुतळो आसा तशेंच अस्नोङेंच्यान शिरगांव वचपी मार्गाक ‘हुतात्मा बाळा मापारी मार्ग’ अशें नांव दवरलं.




#Article 11: बेकरींनी जावपी कांय खाणां (699 words)


बेकरींनी जावपी कांय खाणां

पाव पीठ, उदक आनी हेर कांय जिनस घालून खोर्नान भाजतात. खावपाचो सोडा आनी यिस्ट हे पावाचे मुखेल घटक अशें मानतात. पावाभितर हेर जिनस जशें दूध, तांतयां, साखर, मसाल्याचीं फ़ळां, भाज्यो वा बेदाणे हांचोय वापर करतात. पाव हें सगळ्यांत आदी जन्माक आयिल्लें खाण अशें मानतात आनी पावाक तेन्ना STAFF OF LIFE अशें म्हणटाले. फ़्रेश ब्रॅड (ताजो पाव) हाचो दर ताची रुच, सुगंध, दिसप आनी उंच दर्जो हाचेर आदारील्लो आसता. पावाचे ताजेंपण राखप ताचे पौश्टीकतायेक भोव गरजेचें. जो पाव घट जाता वा सुकता त्या पावाक शेळेल्लो पाव म्हण्टात. मोडर्न पाव चडशे कागदान बांदून वा डब्यांत घालून कुसपाक जायनात म्हणून दवरतात. पाव दवरपाक खाशेलो डबो येता ताका ब्रॅड बॉक्स अशें म्हणटात. गरम हवेन दवरिल्ल्या पावाचेर शेळ थंड हवेन म्हणजे फ़्रिजान दवरिल्ल्या कमी तापमानान आशिल्ल्या पावापरस बेगीन येता.

पावाच्या भितरल्या मोव भागाक क्रम्ब्स म्हणटात आनी भायल्या घट भागाक क्रस्ट म्हणटात. अशें अदमासतात की पावाचो जन्म ३०,००० वर्सां पयली येवरोपांत जालो. तरे तरेच्या पिठाक लागून पाव करपाची मशिनां तरे तरेची आसतात. थोड्या मशिनांचेर वेळ थारावपाक जाता जीं मनीस ना जाल्यार लेगीत पाव तयार करतात जाल्यार थोडी मशींना अशीं असतात की मनशां आपल्याक जाय तसो वेळ थारावन करूंक शकतात. 

केक हो एक गोड पदार्थ. केक करपाक लागता तें म्हत्वाचें साहित्य म्हळ्यार मैदो, साखर,तांतयां, बटर वा तेल, तशेंच सगळें जिनस एकठांय करपाक उदक वा दूद आनी यिस्ट वा खावपाचो सोडा. केकान चडशे वेगवेगळ्या फ़ळांचे कुडके वा सिरप घालतात जाका लागून केकाक फ़ळांची रुच येता. तेचप्रमाण वेगवेगळ्या फ़ळांचे कुडके लावन केक सजोवपाक मेळटात. केक चडसो स्विट डिश म्हणून लग्नाच्या वाडदिसांक, काजारांक आनी जन्मदिसांक बी जेवण जातकच खातात. केक करपाच्यो साबार रेसिपी आसात. थोड्यो आधुनिक थोड्यो पोरण्यो. पयलीं पयलीं केक करपाक भरपूर कामगारांचो सांगात लागतालो पूण आतां आधुनिक तंत्रगिन्याक लागून केक करप सोपें जालां.

उंडो हे पुर्तुगेजांच्या काळांतलें एक बेकरीचे खाण. गंवां-मैद्याचे पीठ, माडाची सूर वा किण्व घालून उदकांत भिजोवन मळल्या उपरांत ताचे ल्हान-ल्हान आकाराचे गुळे करताले. हे गुळे चार कोन आशिल्ल्या वा वाटकुळ्या पत्र्याच्या फ़ोर्मांनी दवरल्या उपरांत ते त्या फ़ोर्माचो आकार घेताले. फ़ोर्मासयत हे गुळे उज्याच्या खोर्नांत थारावीक वेळ दवरताले आनी भाजल्या उपरांत खोर्नांतल्यान काडून भाजून तयार जाल्ले उंडे फ़ोर्मातल्यान भायर काडटाले. माडाची सूर वा किण्वाक लागून उंडे बरे फ़ुलताले. अशेतरेन भाजिल्ले उंडे मागीर पदेर वज्यान उंडे भरुन लोकांक सकाळच्या आनी सांजेच्या पाराक विकताले. माथ्यार उंड्या वजें आनी हातांत आवाज करपी दांडो घेवन पदेराले गांवांत भोंवप हें गांव-गाड्याचे एक आंग आसताले.

उपरांत दांडो वचून पेंक पेंक करपी हातान दामून वाजपी होर्न आयलो. उंड्या वांगडा तेन्ना तशेंच रुचीचीं कांकणां खोर्नांत भाजताले. उंड्या वांगडा पदेर कांकणांय विकताले. आयच्या काळांत पाव, बन पाव सारकिल्या बेकरी खाणांमुखार उंडे फ़ाटीं पडल्यात. आयज खंय खंय चडशे गांवांतल्या हॉटेलांनी उंडे दिसतात पूण आदल्या काळासारको तांचो वापर सर्रास जायना. आयच्या काळांतल्या उंड्याक आदल्या काळांतल्या उंड्याची सर ना असो लोकांचो अणभव आसा. हो अणभव ‘ते फ़िरंगी गेले ते उंडे गेले’ वा ‘ते पदेर गेले ते उंडे गेले’ हे कोंकणी म्हणींतल्यान उक्तो जाता.

पेस्ट्री म्हळ्यार केक. जो धाकट्या आकाराचो आसता. पेस्ट्री करपाक वापरतात ते जिनस म्हळ्यार पीठ, दुद, बटर, बेकींग पावडर आनी तांती. पेस्ट्रीचे पीठ पातळ रोल करता जें बेझ करपाक वापरतात जांतूंत पायज, टार्टर्स आनी क्वीचीस हांचो आस्पाव जाता. पेस्ट्री आनी पाव हांचेमदीं फ़रक करुं येता तो म्हळ्यार असो पेस्ट्रीन चड फ़ॅट (fat) आसता जे ताका चड फ़ुलयता आनी कुरकुरीत करता. बरी पेस्ट्री ल्हव आसता खरी पूण तांतूतले जिनस सांबाळपाक ताकीवंत आसता. पेस्ट्री करतना जतनाय घेवची पडटा ती म्हळ्यार फ़ॅट आनी पीठ दुद घालच्या पयलीं बरें कालोवन घेवंक जाय तांतूंत मागीर गुळे उरुंक जायना म्हणून आनी ग्लुटेन तयार जावपाक जायना म्हणून. हे पीठ चड कालयल्यार पीठ चड कालयल्यार पेस्ट्री घट जांव येता. दुस-या तरेच्यो पेस्ट्री जश्यो डेनीश पेस्ट्री आनी क्रोसंट्स पिठाक बटर लावन ताचे खुब बारीक थर तयार करतात. 

तें पीठ इस्ट घालून केल्ल्या पावासारके हे पेस्ट्रीक एक फ़ुलार हाडटा. जायते पाय (pie) करतना तांतूंत भर घालचेपयली पेस्ट्री बेक करतात. पेस्ट्रीचे पीठ गोड वा सादें आसूं येता. हें आमी याद दवरपाक जाय की पेस्ट्री आदल्या मेडीटेरीयन वेळावयल्या कागदा सारक्यो बारीक, खुब थरांच्यो आसतात. मध्य येवरोपांत क्रुसेडर्स हांणे परते हाडले. फ़्रेंच आनी इटालियन पुनरुथ्थानाच्या वेळार तांणी पफ़ आनी चौक्स पेस्ट्रीज हे १७व्या ते १८व्या शेकड्यांत हाडलॆ. फ़्रेंच पयलो पेस्ट्री करपाचो कलाकार म्हळ्यार आंतोनिन केरेमे आसलो.

पोळी ही पावाभशेनूच आसता. पोळी ही खूप पौश्टीक खाण अशें मानतात. ती मैद्याच्या जाग्यार गंवाच्या पिठाचो वापर करुन तयार करतात.

कांकण हो पावाचोच एक प्रकार. ह्या कांकणाचो आकार हांतात घालतात त्याच कांकणाभशेन आसता. कांकण भुरग्यांक खावपाक खुब आवडटा.




#Article 12: ब्रज भास (536 words)


ब्रज भास अस्तंती हिदींच्या पांच बोलींतली एक मुखेल बोली. ब्रज हें उतर संस्कृत ‘ब्रज’ ह्या उतरावयल्यान आयलां. पूण पुर्विल्ल्या साहित्यांत ‘ब्रज’ ही एक भुगोलीक संज्ञा आसून ती मथुरा आनी तिचे भोंवतणचो प्रदेश हांकां लायल्या. ग्रियर्सनाच्या मताप्रमाण हे बोलीचो प्रचार उत्तर प्रदेशांतले मथुरा, अलीगढ आग्र, बुलंदशह, एटा, मैनपुरी, बदायॅं आनी बरेली पंजाबांत गुडगांव जिल्ह्याची उदेंत पट्टी, राजस्थानांत भरतपूर, धौलापूर, करौली आनी जयपूरचो उदेंत वाठार आनी मध्य प्रदेशांत ग्वाल्हरेच्या स्तंत वाठारामेरेन मानतात.

डॉ. धीरेंद्र वर्मा हाच्या मताप्रमाण कनौजी बोली लेगीत ब्रजभाशेंतली आसून पीलीभीत शाहजहांपूर फर्रुकबाद,हरदोई, इटावा आनी कानपूर ह्या जिल्ह्यांतली हिंदी भाशा हीय ब्रज भाशाच. ब्रजभाशेचो उगम जाला अशें मानतात. हे भाशेक अशें मानतात. हे भाशेक ‘ब्रजभाशा’ हें नांव मेळचेपयलीं प्रदेशाप्रमाण तिका पिंगल, मध्यदेशी, ग्वालिअरी, अंतर्वेदी, भारवां अशीं नांवां आशिल्लीं. हें भाशेंतले स्वरअशें आसतात. (शुध्द - अ आ इ उ ए ओ (संयुक्त) ए, औ शुद्ध स्वर ऱ्हस्व वी दीर्घ आसूं येतात. व्यंजनाः स्फोटक- (कंठ्य) क ख ग घ (मर्धून्य)-ट ठ ड ढ (दंत्य)-त थ द ध दं (ओंठ्यी) – प फ ब भ अर्दस्फोटक –अनुनासीक –ङ ण न न्ह म म्ह द्रव – र 
ऱ्ह ल ल्ह
घर्षक –स ह
अर्दस्वर –
य व

ब्रज भाशेंतूय पुल्लिंगी आनी स्त्रीलिंगी हीं भाशेनूच आसता. दोनूच लिंगां सात. विशेशणांच्या वापरान लिंगांचो भेद समजता. देखीक बडो माट (पुल्लिंगी) ‘व्हड मडकें’. तेच भाशेन एकनृवचन सरळ रुपांत म्हळ्यार कर्तिवाचक प्रत्ययहीन रुपांत अनेकवचन एकवचना भाशेनूच आसता फकत उतरांचे निमाणे स्वर ‘ओ’ वा ‘औ’नामांचे रुप. अनेकवचन करतना ‘ए’ह्या स्वरान बदलता.देखीक- जनो (एकवचन) जण, जने (अनेकवटन) जाण, उकारांत स्त्रीलींगी रुपाक ‘एं’ हो अनेकवचनी प्रत्यय लायतना निमाणो स्वर ‘उ’ जाता. ह्या क्रियापदांचे सामान्य भूतकालीन एकवचनाचें पुल्लींगी रुप औकारान्त आसता.देखीक काटे छोरौ बोलौ (काळो भुरगो आयलो). सामान्य रुपांत फकत पुल्लींगाच्या शेवटाक ‘ओ’ आसल्यार ताचे बदलाक ‘ए‘ येता.बदलाक ‘ए‘ येता.सरळरुपाक ‘अन’ हो सरळरुपाक ‘अन’ हो प्रत्यय लागून जाता.

चडशे खेपे शब्दयोगी प्रत्यया पयली नामाक ‘के’ वा ‘की’ हो प्रत्यय लागता.ब्रजभाशेची पदचिन्नां इ.स. च्या 10व्या शेकड्यासावन दिसतात. गोरख उपनिशदांतल्यान गद्यांत ब्रजभाशेचे पुर्विल्ले रुप पळोवंक मेळटा. इ.स. च्या 11 व्या शेंकड्यासावन ल्हव ल्हव वाडत वाचून सोळाव्या शेंकड्यामेरेन मध्यप्रदेशाची भाशा म्हणून ब्रजभाशेकप्रतिश्ठा मेळपाक लागली. इ.स.1419 वर्सा वल्लभाचार्यान, गोवर्धन पर्वताचेर श्रीनाथजीच्या देवळांत किर्तनां करपांचो संकल्प केलो.तेखातीर ताणें कवी नी गायक सोदून ब्रजमंडलांत कविताभितर सूरदास आनी नंददास हे श्रेश्ठ कवी मानतात. एके सामान्य बोलीक साहित्यीक भाशेच्या विकसीत करपाचे श्रेय ह्या दोगांकूय वता. 17 व्या आनी 18व्या शेंकड्यामदी भाशेंत भरपूर कृष्णकाव्याची निर्मीती जाली. उपरांत ब्रजभाशा ही फकत ब्रजमंडळाची बास उरनासतना समेस्त हिंदी प्रदेशाची एक मुखेल साहित्यीक भास जाली.

ह्या दोन शेंकड्यांतलें हिंदी रीतीसाहित्य लेगीत ब्रजभाशेंत बरोवप जालें. इ.स. च्या 120 व्या शेंकड्यांत मात हे भाशेचो प्रभाव खूब उणो जालो पडटा. ‘मेरी बोली पूरबी’.

नाथ पंथियांच्या रचनांतल्यान ब्रज भाशेचें सगळ्यांत पोरने रुप दिश्टी ‘मेरी बोली पूरबी’ अशें म्हणपी कबीराच्या पदांची आदारशिलाय ब्रज भाशाच आसा. सुरदासाचे पयली अस्तंती हिदींची दोन रुपां आशिल्लीं.एक ‘डिंगल’ आनी दुसरे पिंगल. डिंगल ही वीरकाव्याची भास आशिल्ली. तिचो प्रभाव गुजराती आनी पंजीबीचेर पडला. साहित्यीक अस्तंती अपभ्रंशापसून डिंगलाचो विकास जालो आनी ब्रज भाशेंतल्यान पिंगल साहित्यांचो विकास साहित्यांचो विकास काव्य डिंगलांत आसून, तातूंत पिंगलाचोय स्पाव जाता. गोरख-नाथ आदीम अवस्थेची रचनाकार आसा. पूण कबीराचे आसा. भाशेची आदारशिला ब्रज भाशाच. गुरु ‘ग्रंथसाहिबा’त चीन कवींची जीं पदां आसात तातूंत जयदेव, नामदेव, कबीर ह्या संतांची तशेच गुरु नानकाची भाशाय ब्रज आसा. अमी र खुसरौ हाणें ब्रज भाशेवांगडाचखडी बलिंतूय रचना केल्या.

ब्रज भाशेक स्थायी रुपांत प्रतिश्ठीत करपी वल्लभाचार्य हाणें काशीत चिंतन- मनन करतकच ‘ब्रज’ हें आपलें केंद्र दवरलें आनी गोवर्धन.




#Article 13: ब्राह्मो समाज (907 words)


ब्राह्मो समाज एक धर्मसुदारणावादी संस्था, निराकार, सच्चिदानंदरुप, विश्र्वनिर्मातो, कृपाळू, परमपवित्र एकूच एक परमेश्र्वर म्हळ्यार ब्राह्म धर्माखातीर स्थापन केल्ली संस्था.

त्या मंदिराविशीं जी घोशणा केल्ली ती अशी- ह्या उपासना मंदिरांत सगळ्या विश्र्वाचो जनक आनी राखणकर्तो अशा एका शाश्र्वत, निर्विकार आनी अतक्य अशा परमेश्र्वराचीच ब्राह्मो समाजाची उपासना जातली. तशेंच हांगा खंयचीय मुर्ती, चित्र, पुतळो वा हेर कसलेंच प्रतिक दवरचेनात. पुजे निमतान वा आहाराखातीर हांगा कसल्याच जिवाची हत्या जावंची ना हेर खाद्द पेयांचे वेव्हार जावंचेनात, तशेंच कसल्याय पंथाच्या वा व्यक्तीच्या उपासना-पद्दतीविशीं वा मुर्तीविशीं टिका वा निंदा जातली अशें भाशण जावंचेना जाचेवरवीं निती, भूतदया, पावित्र्य, परोपकार ह्या सद्गुणांची उदरगत जातली आनी सगळ्या धर्माच्या आनी पंथांच्या लोकांमदीं बरेपण आनी एकचार वाडटलो असोच उपदेश आनी संवाद जातलो.

सार्वत्रिक एक धर्म करप हो ब्राह्मो समाजाचो हेत आशिल्लो. संवसारांतल्या सगळ्या धर्मांचें एकूच सार म्हळ्यार एकेश्र्वर भक्ती. पुराय विश्व हें परमेश्र्वराचें देवूळ. काळीज हेंच परमेश्र्वराच्या अणभवाचें दार, सत्य हेंच अविनाशी शास्त्र, विश्र्वव्यापी मोग होच निरपवाद नेम, जिवीत हीच उदरगतीची भोंवडी आनी मनीसजात हीच विश्र्वाची सोबा अशें तरेच्या विचारांक पोसवण दिवपाखातीर ब्राह्मो समाजची स्थापना जाली. दरेका सप्तकाचे अखेरेक सांजवेळार एकठांय जमून सामूहिक प्रार्थना, प्रवचन, ध्यान आनी भक्तीसंगीत ह्यो ब्राह्मी समाजाच्यो मुखेल कार्यावळी आशिल्ल्यो.

राममोहन रॉय हाणें एकेश्र्वरमतवादाच्या प्रचाराखातीर कांय पुस्तकांय उजवाडायलीं. 'संवाद कौमुदी' हें नेमाळेंय सुरु केलें. दादल्या बायलांचे समानत्व आसचें हे नदरेन राममोहन रॉय हाणें बायलांचे मुक्तीखातीर आंदोलन सुरु केलें. देशभर चालू आशिल्लो 'सती' हे क्रूर चालीआड ताणें खर आवाज उठयल्ल्यान ब्रिटीश सरकार ही चाल बंद करपाखातीर कायदो लागू करचो पडलो. तेन्नाचो (वायसरॉय‌‌‌‌‌‌‌)लॉर्ड बँटिक हाणे ४ डिसेंबर १८२९ दिसा सती हे चालीचे बंदीखातीर हुकूम काडलो. राममोहन रॉय हाणें इंग्लीश शिक्षणाखातीर म्हाविद्दालय स्थापन केलें.

२७ सप्टेंबर १८३३ ह्या दिसा राममोहन रॉय हाका इंग्लंडांत आसतनाच मरण आयलें. ते उपरांत ब्राह्मो समाजाच्या आंदोलनाचो नेट कांय काळ उणो जालो. १८४१ त द्वारकानाथाचो तरनाटो पूत देवेंद्रनाथ टागोर हाणें ब्राह्मो समाजाची जापसालदारकी आपल्या आंगार घेतली.

देवेंद्रनाथान ब्राह्म धर्माचे प्रचारक शेकोवन तयार करपाखातीर तत्वबोधिनी पाठशाळा स्थापन केली. देवेंद्रान १८४३ त ब्राह्मो समाजाच्या वांगड्यांक बंधनकारक अशी नेमावळ तयार केली. तातूंत मूर्तीपुजेक बंदी आशिल्ली. रामचंद्र विद्दावागीश हाका समाजाचो आचार्य नेमलो. देवेंद्रनाथ आनी ताणें स्थापिल्ले पाठशाळेंत तयार जाल्ले कितलेशेच प्रचारक ब्राह्म धर्माच्या प्रसाराखातीर पंजाबापसून उदेंत बंगालमेरेन वेगवेगळ्या मुखेल शारांनी आनी तीर्थथळांक नेमान भेट दिताले.

१८५७ त केशवचंद्र सेन हो तरनाटो ब्राह्मो समाजांत आयलो. १८५९ त सावन ताणें समाजाच्या वावराक नेटान गती हाडली. ब्राह्मविद्दालय नांवाचे धर्माध्यायनाचें एक शिक्षणकेंद्र देवेंद्रान सुरु केल्लें. ह्या विद्दालयांत केशवचंद्र सेन धर्मीक तत्वगिन्यानाचेर व्याख्यानां दितालो आनी देवेंद्र बंगालींत धर्माविशीं चर्चा करतालो. केशवचंद्र सेनान भारतांतल्या व्हडल्या व्हडल्या शारांक भेटी दिवन इंग्लिशींत ब्राह्मो धर्माचो प्रचार केलो. १८६० त केशवचंद्र सेन आनी ताच्या वांगड्यांनी 'संगत सभा' ह्या नावान एक संस्था स्थापन केली. हे सभेन समाजसेवेचो आनी इंग्लीश शिक्षणाच्या प्रचाराचो मोलादीक वावर केलो. केशवचंद्राचे बुध्दीमत्तेचो प्रभाव सुशिक्षितांचेर बरोच पडलो. समाजाचे मुखेल आचार्य आशिल्ल्या देवेंद्र हाणें हे आचार्यपद स्वता जावन केशवचंद्रान आपले बायलेक उपासनेंत सामील केली. ताचें अनुकरण हेरांनीय केलें.

ह्या भायर सरिल्ल्या लोकांनी ११ नोव्हेंबर १८६६ ह्या दिसा भारतवर्षीय ब्राह्मो समाज हे संस्थेची स्थापना केली. समाजीक आनी बौध्दीक स्वातंत्र्य ह्या तत्वाक मान्यताय दिवपी केशवचंद्र सेनान चिटणीसपद स्वताकडेन घेतलें. तेन्नासावन ब्राह्मो समाजाच्यो दोन स्वतंत्र संघटना जाल्यो. देवेंद्रनाथ जे संघटनेचो मुखेल आचार्य आशिल्लो ताका 'आदी ब्राह्मो समाज' आनी केशवचंद्राचे संघटनेक 'भारतवर्षीय ब्राह्मो समाज' अशें नांव पडलें.

रोसाळ उलोवप, पावित्र्याची भावना आनी भक्तीसंप्रदायाची प्राचरसाधना ह्या तीन गजालीक लागून केशवचंद्र सेन हो एक म्हान धर्मगुरु म्हणून नामनेक पावलो. ब्राह्म धर्मांत गुरुपुजेचोय आस्पाव जालो. १८६९ त केशवचंद्र सेन इंग्लंडाक गेलो. थंय इंग्लीश समाजाकडल्यान ताका बरो येवकार मेळ्ळो. महाराणी व्हिक्टोरियाकूय तो मेळ्ळो. इंग्लंडासावन परत येतकच ताणें द इंडियन रिफॉर्म असोसिएशनची स्थापना करुन समाजकार्याचो वावर सुरु केलो. चलयांखातीर शाळा, भुरग्यांखातीर उद्देगप्रशाला आनी सुलभ समाचार हें बंगाली सातोळें ताणें सुरु केलें. आंतरजातीय लग्नां आनी विधवांची लग्नां हांकां कायदेशीर मान्यताय मेळोवपाखातीर १८७२ त 'ब्राह्म मॅरज अॅक्ट' ब्रिटीश शासनाकडल्यान संमत करुन घेतलो.

केशवचंद्राच्या हातांतल्यान ब्राह्म धर्माकडेन एक गुन्यांव घडलो. कुचबिहार संस्थानाच्या १५ वर्सांच्या राजकुंवराक आपली १३ वर्सांची चली दिली आनी हो लग्नसुवाळो परंपरागत हिंदू पद्दतीन घडोवन हाडलो. सुशिक्षीत हिंदूकडल्यान ताची खूब नालस्ती जाली. १८७८ त कितलेशेच ब्राह्मो समाजी वावुरपी प्रचारक आनी इश्ट ताचेपसीन पयसावले.

ह्या वेगळ्या जाल्ल्या लोकांनी साधारम ब्राह्मो समाज हे नवे संस्थेची स्थापना केली. २२ जानेवारीक १८८१ दिसा साधारण ब्राह्मो समाजाच्या मंदिराचें कलकत्त्याक उक्तावण जालें. पंडित शिवनाथ शास्त्री हाणें ह्या समाजाचें फुडारपण केलें. ह्या साधारण ब्राह्मो समाजान बायलांच्या शिक्षणाचेर भर दिल्लो. आदी ब्राह्मो समाजाचे वयर जे स सिध्दांत सांगिल्ले तातूंत आनिकूय तीन सिध्दांतांची भर पडली. ते अशेः १‌‌‌)ईश्र्वर हो सगळ्या मनशांचो बापूय आनी सगळे मनीस हे भाव. २‌)आत्मो अमर आसा आनी ताची उदरगत एकसारकी जायत आसता. ३)देव पुण्य आचरणान प्रसन्न जावन कृपा करता आनी पातक्यांक ख्यास्त करता.

८ जानेवारी १८४४ दिसा केशवचंद्र सेन संवसाराक अंतरलो. ताचेउपरांत मात संस्थेच्या वावराचो नेट उणो जायत गेलो. केशवचंद्राची सुवात घेवपाक कोणूच पात्र ना, अशें सगळ्यांक दिशिल्ल्यान ताची सुवात रितीच उरली.

भारतीय ब्राह्मो समाजाचेच सादारण ब्राह्मो समाज आनी केशवचंद्र सेनाचो नवविधान समाज अश दोन भाग जाले. केशवचंद्र सेनाच्या नवविधान पंथान धर्मीक उपासनामार्गाचो पुरस्कार केलो, जाल्यार साधारण ब्राह्मो समाजांत समादसेवा आनी समाज सुदारणा हांचेर चडसो भर दिलो, ब्राह्म इतिहासकार पंडित शिवनाथ शास्त्री आनी आनंदमोहन बोस ह्या हुशार आनी देशभक्त द्वयीचें फुडारपण साधारण ब्राब्मो समाजाक मेळ्ळें. सुरवातीचे पिळगेंतल्या ब्राह्मो समाजा ईश्र्वरचंद्र विद्दासागराची समाजसुदारणेची परंपरा ताणें फुडें चलयली.

बायलांचे शिक्षण बो ब्राह्मो समाजाचो आवडीचो विशय. तत्वकौमुदी, इंडियन मॅसेंजर, संजीवनी, वामबोधिनी, मुकुल, मॉडर्न रिव्ह्यू, प्रवासी, सुप्रभात, सेवक, महिला, सोपान ह्या नेमाळ्यांवरवीं लोकशिक्षणाचें काम केलें. कृष्णकुमार मित्र, पं. सीतानाथ तत्वभूषण, नगेंद्रनाथ चतर्जी, दीरेंद्रनाथ चौधरी, हेमचंद्र सरकार हांचेसारक्या कितल्याशाच विव्दानांनी इतिहासीक, धर्मीक आनी हेर विशयांवयले साहित्य उजवाडायलें. रवींद्रनाथ टागोर ह्या ब्राह्मो समाज कवीन संवसारभर नामना मेळयली.

ब्राह्मो समाजाचे कितलेशेच फांटे महाराष्ट्रांत आनी गुजरातांत स्थापन जाल्ले. ब्राह्मो समाजाच्या आंदोलनावरवीं एकुणिसाव्या शतमानांत बंगाल आनी उदेंत भारतांत समाजप्रबोधनाचो मोलाचो वावर जालो. ब्राह्मो समाजाच्या आंदेलनाचो नेट विसाव्या शतमानांत जरी उणो जालो तरी आर्विल्ल्या विचारांचो मूळ उगम ब्राह्मो समाजाच्या आंदोलनांत सांपडटा.




#Article 14: भरतकाम (975 words)


भरतकाम हे कसल्याय प्रकारच्या लुगटाचेर सुती, रस्मी, लोकरी, जरी वा प्लास्टीक हांचे सारक्या तरेकवार आनी विविध रंगांच्या धाग्यांनी तरेतरेचे पोंत घालून, सुयेच्या वा मशिनाच्या आदारान तयार केल्ली कलात्मक कलाकृती म्हळ्यार भरतकाम.

पुर्विल्ल्या काळार वल्कलाचेर तणाव वा कातडी धाग्यान लांकडी सूय वापरुन जोड काम करताले. रशियेंत खूब पुर्विल्ल्या काळारसावन धातूचे धागे लांकडी सुयेन वापरुन वा रेनडियर ह्या जनावराचे कातीचेर ताच्या केंसांच्या धाग्यांचो वापर करुन जोडकाम करताले. हे कलेचो उगम निश्र्चीत केन्ना जालो ताची म्हायती मेळना. पूण ही कला सुरवेक भारत आनी उपरांत हेर देशांनी उदयाक आयली अशें मानतात. भरतकामांतलें 'भरत' हें उतर 'भृ' ह्या मूळ संस्कृत धातूपसून तयार जालां. 'भृ' म्हळ्यार भरप वा पुराय करप असो अर्थ जाता. वैदीक काळार सावन ऋग्वेदांत कशिदाकाम केल्ल्या वस्त्राक 'पेशस' हें उतर वापरलां. तशेंच, काशिदा काडपी बायलेचो पेशसकारी ह्या नांवान उल्लेख केल्लो मेळटा. सादारण १००० वर्सां क्रिस्ताआदल्या काळांत भरतमुनीन अस्तित्वांत आशिल्ल्या कलांचें संकलन करतना चवसठ कलांचे यादींत भरतकलेचो उल्लेख केल्लो आसा. मोहेंजोदडो आनी हडप्पाच्या उत्खननांत भरतकलेचे नमुने मेळ्ळ्यात. कालिदास, बाणभट्ट, भारवि ह्या कवींच्या संस्कृत साहित्यांतूय भरतकलेचो उल्लेख मेळटा. इ. स. आदीं चवथ्या शतमानांत चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळांत आयिल्लो ग्रीसी सत्त्वगिन्यानी मॅगास्थेनीस हाणें भरतकला केल्ल्या लुगटाचें वर्णन आपल्या लिखाणांत केल्लें. अजंठाच्या चित्रांनी जायत्या जाणींनी भरतकाम केल्लीं वस्त्रां पळोवंक मेळटात. उपरांतच्या काळांत भारताचो परक्या देशांकडेन संबंद आयलो. पुर्तुगाल, इंग्लंड, फ्रांस, स्पेन, जर्मनी ह्या देशांकडेन वेपार वाडटकच तांचेय कलाकुसरीचो परिणाम भारतीय भरतकामाचेर आनी शिवणकलेचेर दिश्टी पडपाक लागलो.

बायलांचे जिणेंत भरतकलेक तेचपरी शिवणकलेक एक आगळीच सुवात आसा. बायलांचे कपडे दुरुस्त करपापसून ते घराची सोबाय वाडोवपा खातीर भरतकामा कडेन परतो परतो संबंद येता. उपजिविकेचें एक साधन म्हणून वा एक छंद म्हणूनय कांय बायलो भरतकले वटेन आकर्शीत जातात. आर्विल्ले जिणेंत हे कलेक खुबींच म्हत्व आसा. उशाफ्रोंजी, बसकेवयली अभ्रां, साडयो,पड्डे, च्या प्राच्छादनां (टि कोझी), ल्हान भुरग्यांचीं आंगलीं, चादर आदी नित्याचे उपेगी पडपी वस्तू सोबोवपा खातीर हे कलेक खुबूच म्हत्व दिवप जाता. काश्मीर तशेंच भारतांतल्या हेर कांय वाठारांनी उपजिविकेचें साधन म्हणून बायलांवांगडा दादलेय भरतकाम करतात.

इजिप्त, ग्रीस, इटली, फ्रांस, नॉर्वे, रशिया, अमेरिका ह्या देशांतले लोक आपआपले आवडीप्रमाण आनी परंपरेप्रमाण वेगवेगळ्या टांक्यांचो वापर करुन भरतकाम करतात. तशेंच आशियांत तुर्कस्थआन, पाकिस्तान, चीन, जपान, कोरिया, अरबस्थान आदी देशांनी वेगवेगळ्या टांक्यांचो वापर करुन जायते तरेचें भरतकाम करतात. सोबीत ठिगळकाम, गांठणकाम, भूमितीक भरतकाम, मोनजात, मनीस, हांचे आकृती बंदद् ह्यो सगळ्यो पुर्विल्ल्या आशियाई भरतकला. फुल्ली टांको, चीनी टांको (पॅकिनीज स्टीच) हांची चीन ही जननी मानतात. हाचे वयल्यान अशें दिसता, आशियाई भरतकलेचो प्रसार युरोप, अमेरीका आनी हेर खंडांनी जालो आनी आतां ही कला संवसारभर पातळ्ळ्या. भारतांत कर्नाटक, महाराष्ट्र, काश्मीर, पंजाब, चंबा, गुजरात, कच्छ, काठेवाड, उत्तर प्रदेश, बंगाल, अस्तंत बंगाल, गोंय, हैदराबाद, चेन्नइ, बंगलोर, आदी वाठारांनी भरतकलेचीं केंद्रां आसात. त्या त्या वाठारांतलें भरतकाम विशिश्ट नांवान वळखतात. देखीकः काश्मिराचो-कशिदा, कर्नाटक-कसूती, सौराष्ट्र, गुजरात-हारशाकाम, लखनौ-चिकनकारी, पंजाब-फुलकारी, बंगाल- कथा, बिहार-चादवा, गोंय-कपयाळीं, हे भायर कांय खाशेले टांके ज्या ज्या वाठारांत तयार जाल्यांत तांकां त्या त्या वाठारांवयल्यान नांवां पडल्यांत. देखीक- बंगाली टांको, काश्मिरी टांको, कच्छी टांको आदी.

भरतकाम करपा खातीर सूय, सूत, तरेकवार इस्किना, ट्रेसिंग पेपर, कार्बन पेपर, कातर, पेन्सिल आदी साहित्यावांगडा जाय जाय ते तरेचें भरतकाम करपा खातीर ते ते तरेचें साहित्य लागता. देखीक, मणीकाम करपाचें आसल्यार मणी वा हारशे काम करपा आसल्यार हारशाची गरज आसता. भरतकाम करपाखातीर ज फाटभूंय वा कपडे वापरतात ते योग्य तरेन वेंचन तांचेर चित्रां (डिझायन्स) काडून उपरांत भरतकाम करचें पडटा. भरतकलेंत रंगसंगतीक खुबूच म्हत्व आसता. एकरंगी, दुरंगी, जायते रंगी, सजातीय आनी विजातीय आशे रंगसंगतीचे प्रकार आसात. कपड्याचे फांटभुंयेचेर जो रंग आसता त्याच रंगाच्या धाग्यान जें भरतकाम करतात तें एकरंगी, दुरंगी रंगसंगतींत काळो-हळदुवो, तांबडो-धवो आशा खंयच्याय दोन रंगांची जोडी वापरतात. कांय वेळार गाड रंगाचें प्रमाण चड वापरुन उपरांत लेव रंग वापरुन डिझायनाचो तोल सांबाळटात. सजातीय रंगसंगती एकाच वर्गांतले म्हळ्यार सगळेच गाड वा सगळेच लेव रंग वापरुन वेगवेगळ्या छटांचो वापर करतात. विजातीय रंगसंगतींत परस्परविरोधी रंग वापरतात. देखीक- एक गाड रंग आसल्यार दुसरो लेव रंग वापरुन भरतकाम करतात.

भरतकाम करपा खातीर वेगवेगळ्या टांक्यांचो उपेग करतात. हे टांके अशे आसात- १) भायली कडा भरपाचो टांको (आऊट लायन स्टिचीस ग्रुप), २) सपाट टांको (प्लॉट स्टिचीस), ३) चवकट वा धागे मेजून भरपाचो टांको (काऊण्टेड थ्रॅड स्टिचीस), ४) गंवांचो टांको (चेन स्टिचीस), ५) गांठीचो टांको (नोटोड स्टिचीस), ६) बांदणीचे भरीव टांके (कौचिंग अॅण्ड फिलींग ग्रुप), ७) लहर टांको ( व्हेंविंग अॅण्ड फिलींग ग्रुप), ८) बंगाली टांको (सॅटीन स्टिच), ९) पानांचो टांको (लिफ स्टिच), १०) काजां टांको (बटनहोल स्टिच), ११) कांबळ टांको (ब्लँकेट स्टिच), १२) जोड टांको (इन्सर्शन स्टिच), १३) संमिश्र टांको (कम्पोझिट स्टिच), १४) कपड्याचे धागे ओडून केल्ले टांके (ड्रॉन थ्रॅड स्टिच), १५) हार्डेजर टांको (हार्डेजर एम्ब्रॉयडरी स्टिच), १६) होलबेयन टांको (होलबेयन स्टिच), १७) कॅनवास चौकट टांको (कॅनवास वा निडल पोईंट स्टिच), १८) फुलींचो टांको (क्रॉस स्टिच).

भरतकामाचे तीन प्रकार जातात. 

१) हस्त भरतकला 

२) यांत्रिक भरतकला 

३) सोबीत भरतकला.

१)हस्त भरतकला (हॅण्ड एम्ब्रॉयडरी)- सुयो आनी लुगट हांचो वापर करुन वेगवेगळ्या टांक्यांच्या आदारान हातान भरतकाम करतात

२) यांत्रिक भरतकला (मशीन एम्ब्रॉयडरी)- हें भरतकाम माक्नाच्या आदारान करतात. हातूंत वेळ थोडो लागता आनी काम बेगीन जाता.

३) सोबात भरतकला (डेकोरेटिव्ह एम्ब्रॉयडरी वा फॅन्सी वर्क)- हातूंत गरजेप्रमाण वेगवेगळ्या प्रकारांच्यो सुयो वेगवेगळ्या रंगांचे वा प्रकारांचे धागे वा लोकर भरतकाम वा विणकाम करतात. हातूंत विणकाम (निटींग), क्रोशेवर्क, टँटिग वर्क (शटल वर्क), खेळणीं, बोटवे, कारपेट काम (रंगकाम), मॅक्रोम वर्क (गोफ काम) तशेंच झीग, मणी, मोतीं, चमक्यो हांचो उपेग करुन सोबात भरतकाम करतात.

भरतकामांत मुखेल ७५ टांके आसून उपरांत एका टांक्यातल्यान हेर टांक्यांची निर्मिती जावन ह्या टांक्यांची संख्या वाडत गेली. सद्या सुमार ३०० मेरेन टांक्याचे प्रकार मेळटात. हातूंतल्यान कांय टांक्यांच्या आदारान भरतकामाचे प्रकार करतात. ते अशेः १) ड्रॉन थ्रॅड वर्कः सुतां काडून आनी बांदून केल्लें काम, २) कट वर्क (काप काम), ३) थिगळ काम (आप्लिके वर्क), ४) आसीझी भरतकाम, ५) नॅटवर्क (जाळी कापकाम), ६) शॅडो वर्क (छाया भरतकाम), ७) पॅडींग वर्क (फुगीर भरतकाम), ८) क्रुवेल एम्ब्रॉयडरी (मिश्र जाळीकाम), ९) आप्लिके ऑन नॅटवर्क (थिगळ जाळीकाम), १०) जॉकोबीयन भरतकाम, ११) स्पॅनीश ब्लॅक वर्क (काळें काम), १२) स्मोकिंग वर्क (चुणी काम), १३) हार्डेजर वर्क, १४) क्रॉस वा इटालियन क्रॉस वर्क, १५) हॉलबिन वर्क (बादला), १६) अरिवर्क (जरी काम), १७) हॉलबिन वर्क (कुस्कर, आमोर कशिदा), १८) बीड वर्क (मणी काम), १९) झीग वर्क (झीग काम), २०) पंच वर्क (पंच काम), २१) कच्छी काम), २२) रिचेलू वर्क, २३) आटलेट वर्क (दोळ्यांचें काम), २४) अब्ला वर्क (हारशे काम), २५) तिकली वर्क (तिकली काम).

कों. वि. सं. मं. 




#Article 15: भावे शास्त्री,गोविंद हरी (151 words)


भावे शास्त्री,गोविंद हरीः(जल्मः२० जुलय १९११,धावें-सत्तरी,मरणः२६ एप्रुल १९७४).
सुटकेझुजारी.नॅशनल कॉंग्रेस गोवा हें संघटनेचो तो वांगडी आशिल्लो.१९४८त वाळपय मराठी वाचनालय सुरु करपाचो यत्न केल्ल्यान ताका अटक केलो आनी तीन दीस बंदखणींत दवरलो.पिटर आल्वारीश आनी महादेवशास्त्री जोशी ह्या सिटकेझुजा-यां कडल्यान स्फूत घेवन २६ जानेवारी १९५५ ह्या दिसा तो २५ सत्याग्रहींचो पंगड घेवन धाव्यां गेलो.तेन्ना पुलिसांनी ताका अटक केलो..र्पदेशीक लश्करी न्यायालयामुखार उबो करुन २२ जून १९५५ ह्या दिसा ताका णव वर्सां खर बंदखण,दिसाक १० इश्कूद ह्या र्पमाण दोन वर्सां दंड आनी १५ वर्सांखातीर ताचे राजकीय हक्क काजून घेवपाची ख्यास्त फार्मायली..ताका आल्तिन्यार बंदखणींत दवरील्लो.थंय ताचे खूब हाल करताले.तो सामको शिवराक आशिल्ल्यान ताच्या तोंडांत बळयां गायचें मांस कोंबताले.

६ ऑगस्ट १९५९ दिसा ताची सुटका जाली.सुटके उपरांत तो परतो राष्ट्रीय वावर करुंक लागलो.लोकांची शिक्षणीक उदरगत जावंची देखून ताणें जायतो वावर केला.आंबेडे नगरगांवांत ताणें वेदशास्त्र संवर्धक मंडळ नांवांची संस्था सुरु केली.ताच्या मरणा उपरांत ताच्या उगडासाक धावें-आंबेडेंच्या रस्त्याक ताचें नांव दिसां.१८ जून १९८५ दिसा गोंय सरकारान ताचो मरणोत्तर भोवमान केला. 




#Article 16: रानडे, रमाबार्इ (317 words)


रानडे, रमाबार्इ (जल्म: इ. स. 1862, मौजे देवराष्ट्रे, जि. सातारा: मरण : इ. स. 1924). स्त्री- शिक्षण चळवळींची प्रवर्तक. तशेंच समाजसेवेचें आजल्म व्रत आचारणांत हाडपी कुशळ संघटन. बायलांक ज्या काळांत, शिक्षणा पसून कुशीक दवरलें त्याच काळांत रमाबार्इन स्वता मुळाक्षरा पसून आपल्या शिक्षणाक सुरवात केली. रमाबार्इचें कुळारचें आडनांव कुर्लेकर. तिचो बापूय उदार वृत्तीचो आनी सरदारी बाण्याचो आशिल्लो. आवय, मिरजेचो राजवैध्य करमकरक हाची धूव. ती फाविल्ल्या वेळांत बापायचें दायज चलोवन गरीब लोकांक फुकट वखंदा दिताली. सुसंस्कारी आनी परोपकारी वृत्तीच्या घराण्यांत जल्म जाल्ल्यान आपसूक रमाबार्इचे आचार- विचार तेच पद्दतींत घडपाक लागलें. 

त्या काळांतले रिती प्रमाण, पिरायेच्या इकराव्या वर्सा, रमाबार्इचें लग्न न्यायमूर्ती महादेव रानडे हाचेकडे जालें. त्या काळांत बायलांनी शिक्षण घेवपाची चाल नाशिल्ल्यान रमाबार्इक मुळाक्षराचीय वळख नाशिल्ली. अशे परिस्थितींत न्यायमूर्तीन रमाबार्इक शिकोवपाक सुरवात केली. तेखातीर रमाबार्इक समाजा वांगडा घरच्यांचोय त्रास सोंसचो पडलो.

जाती भेदाचें कडक अनवाळेंपण आसताना, रमाबार्इक जेन्ना एक किरिस्तांव बायल इंग्लीश शिकोवपाक येवंक लागली, तेन्नाय तिका खूब निदां सोंसची पडली. पूण तिचेर जाल्ल्या संस्कारांक लागून सोंसपाची शक्त, अभ्यासाची आवड आनी घोवाचो घटमूट आदार हाका लागून रमाबार्इन सगळ्यांचेर जैत मेळयलें. अभ्यासू वृत्ती आनी धीटपणाटो प्रभावय रमाबार्इचेर पडिल्लो. 

ज्या संवसारी बायलांक शिक्षण घेवंक मेळना, तांचेखातीर रमाबार्इन सगऴ्या तरांचे वर्ग सुरु केले. प्रार्थना समाजाच्या आर्य महिला सभे ची अध्यक्षा ह्या नात्यान तिणें ज्ञानप्रसाराचें कार्य हातांत घोतलें.

तेखातीर तिणें हिंदू सोशल अँड लिटररी क्लबा ची स्थापणूक केले. ल्हव ल्हव करुन तिका बायलांचो खूब आदार मेळपाक लागलो. तेन्ना तिणें इ. स 1908 वर्सा पुण्यांत सेवासदन हे संस्थेची स्थापणूक केली. दोतोर आनी परिचारिका म्हूण बायलांचो आंकडो उणो आसा अशें कळटकच इ. स. 1911 वर्सा तिणें रुग्णपरिचर्येचो आनी वैजकी शिक्षणक्रम सुरु केलो. सेवासदन संस्थेच्या ह्या व्यापाक अर्थीक आदार मेळचो तशेंच शिक्षणाचोय प्रसार जावचो ह्या दोट्टी हेतान रमाबार्इन, थंयच्या बायलांनी तयार केल्ल्या भरतकामाच्या, शिवणीच्या आनी कला कुशळीच्या वस्तूंचें प्रदर्शन भरोवपाक सुरवात केली. तेन्ना सावन हे संस्थेची खूब उदरगत जाली.

इ. स. 1901 वर्सा न्या. रानडे हाका मरण आयलें तेंन्ना रमाबार्इचो काळ दुख्खांत गेलो. पूण त्या दुख्खांतल्यान तिणें स्वताक सावरलें आनी आपली जीण भौशिक वावराक ओंपली. इ. स.




#Article 17: रामचरितमानस (536 words)


रामचरितमानस रामायाणाचेर आदारिल्लें एक म्हाकाव्य. गोस्वामी तुलसी हाणें तें अवधी भाशेंत बरयलां. रामायण, तुलसीरामायण वा चौपार्इ रामायण ह्या नांवान ताची नामना आसा. पूण रामचरितमानस ह्या नांवानूच ताची चड वळख आसा. कवीन हें काव्य चडशें चौपायांत रचलां. पूण तातूंत अदीं-मदीं दोहा, सोरठा, हरिगीतिका, त्रिभंगी, तोटक, तोमर, भूजंगप्रयात, नागस्वरुपिणी आनी छंद मेळटात. हातूंत सात कांडां आसात आनी दर एका कांडाचे सुरवेक संस्कृत श्र्लोक आसा. उत्तर कांडाच्या निमाणें दोन संस्कृत श्र्लोक आसात. कांय कांडां मदीं संस्कृत स्तोत्रां आसात. कांडाचो अनुक्रम वाल्मीकीक अनुसरुनच आसा. फकत ताणें झूजकांडाक लंकाकांड म्हळां.
रामतरीतमानस बरोवंक कवीन जरी वाल्मीकी रामायणाचो मूळ आदार घेतलो तरी ताणें रामकथा, जायतीं पुराणां आनी निगमागम हातूंतल्यान जशी बरी दिसता तशी घेतल्या. ताका लागून हातुंतली रामकथा वाल्मीकीचे रामकथे परस वेगळी आसा. तुलसीदासान अध्यात्म रामायणाचीच संवाद ददत घेतल्या. हो सवांद तीन उलोवपी आनी आयकुपी हांचे मदलो आसा. रामकथा ही शिवान उमा आनी भुशुंडी हांकां सांगल्या. भुशुंडीन गरुडाक सांगल्या आनी याज्ञवल्क्यान भरव्दाजाक सांगली. पूण जायते कडेन तुलसीदासान अध्यात्मरामायणाकडे मतभेद दाखयला. रामचरितांत कवीन आपणायल्ली कथा कलापूर्ण रितीन घडोवन आनी जाय थंय तिच्यांत बदल घडोवन एक बेस बरो उत्कर्श सादला. तुलसीदासान महाभारत आनी जायतीं पुराणां हातूंत जंय जंय रामकथा मेळ्ळ्यो थंयच्यान कांय अंश घेतला. राघुवंश, प्रसन्नराघव, हनुमन्नाटक हातूंतल्यानय तुलसीदासान जायती म्हायती मेळयल्या. ताणें ब्रह्रा, विष्णु, महेशापरसय रामाक उंचेली सुवांत द्ल्या. रामचरितांत ताणें इतिहास भक्ती, आनी प्रेरणा हांचो मेळ घडोवन हाडला.

तुलसीदासान रामकथेक आपले प्रतिभेन उंचेली सुवात दिल्या, तिका नवरसांनी समृध्द केल्या, गुणांनी सोबयल्या आनी अलंकारांनी नटयल्ली आसा. हे कथेंतली तुलसीदासाची रसनिर्मीतीय उल्लेख करपासारकी आसा. रामसीतेन पयले भेटेचो प्रसंग मांडून ताणें श्रृंगार रसाक बेसबरो आळयला. वीररसाचें वर्णनय हांगा जायतेकडेन आयलां. ताचीं व्यक्तिचित्रणां उदात्त आसात. तशेंच सहानुभुतीपूर्ण अशीं आसात. रामाक वनवासाक धाडपाचो दोश सहसा कैकेयीक दितात. पूण तुलसीदासाच्या मतान मंथरेची बुध्दी सरस्वतीन भ्रश्ट केल्ली. देवान आपल्या उधेशाखातीर तिका नीच दाखयली.
तुलसीदासाच्या मतान रावण हो रामाचो विरोधी भक्त. ताच्या मतान ताणें सीतेचें हरण केलें तें तिचेर भाळून वा मनांत विशयवासना धरुन न्हय, जाल्यार ताका रामाच्या हातांतल्यान मरण मेळोवन हो भवसागर पार करपाचो आशिल्लो. दुस्मानपण केलेबगर रामाच्या हातांतल्यान आपल्याक मरण येवचें ना हें खबर आशिल्ल्यान ताणें हो वांकडो मार्ग धरलो. तशेंच ताणें रामाच्या सगळ्या भावांत भरताची रामभक्ती व्हड मानल्या. सीतेचें चरित्र वर्णन करताना ताणें तिचो जगदंबा म्हणून उल्लेख केल्लो आसा. रामचरित मानसांत ताणें रामाक केल्लें सीतात्यागाचें वर्णन घेंवक ना. तुलसीदासान रामराज्याचें वर्णन करुन तितल्यारच आपलो ग्रंथ पुराय केला.
रामचरितमानसाचो उत्तर भारतांत खूब प्रसार जालो. घराघरांनी ताचे पाठ जावंक लागले.तुलसीदासान आपल्या काव्यांत भक्तीरस आळयल्लयान तातुंतल्या काव्यगुणांनी रसिकजनांच्या चित्ताक भुलोवणी घाली. रामचरितमानस हें गेय काव्य आशिल्ल्यान जांयत्या गायकांनी रामायणमंडळ्यो स्थापन केल्यो. हे पंगड गांवागांवानी फिरुक मानसाचें गायन करुन लोकांचे मनोरंजन कराताल्यो. तुलसीदासान हातूंत अवधी हे विशयानुरुप भाशेचो प्रयोग केल्ल्यान हो ग्रंथ सोबीत आनी मनोहर असो जाला.
तुलसीदासाच्या काळासावनच रामचरितमानसाचें नाट्यरुपांत प्रयोग जाताले. आजून लेगीत रामलिलेच्या उत्सवांतलीं सगळीं पात्रां तुलसीदासाचेच संवाद म्हणटात.

तुलसीदासान रामचरितमानसांत भक्तीक चड म्हत्व दिल्लें आसा. हातूंत ताणें समाजाचें चित्र विचलित करुक नाका आशिल्ल्या मार्गान व्हरपी मतांचें आनी पंथाचें खंडन केलां. ताणें सज्जनाचें स्वरुप विशद केलें आनी दुर्जनाचें स्वरुप उकतें केलें. मनशाचो आचार कसो आसचो, मनशांमनशांमदले संबंद कशे आसचे, ल्हानांनी व्हडांकडेन आनी व्हडांनी ल्हानांकडे कशें वागचें, समाज वेवस्था आनी राजवेवस्था कशी आसची तशेंच मनशाचें श्रेय आनी प्रेय खंयचें ह्या सगळ्या गजालिंचें दिगदर्शन रामचरितमानसांत केल्लें आसा. धर्म खंयचो आनी हें फकत ताणें दोन वळींत सांगलां 
परहित सरिस धरम नहिं भार्इ 
पर पीडा सम नहिं अधमार्इ ll
अर्थ: दुसऱ्याचें कल्याण करप ह्या सारको धर्म आनी दुसऱ्याक पिडप ह्या सारको अधर्म ना.




#Article 18: रायगड (586 words)


रायगड महाराष्ट्रांतलो एक नामनेचो इतिहासीक किल्लो आनी शिवछत्रपतीन घडयल्ल्या हिंदवी स्वराज्याची राजधानी. रायगड जिल्ह्यांत तो महाडचे उत्तरेक 25 किमी. अंतराचेर आनी जंजिऱ्याचे उदेंतेक 65 किमी. अंतराचेर सह्याद्री दोंगर 5.125 चौ. किमी. चेर आसा. ताची उंचाय 846 मी. आसून, सरभोंवतणी सांदोशी, छत्री निजामपूर, वाघेरी वाडी, पाचाड अशा खेड्यांचो पुंजुलो दिसता. रायरी हें दोंगुल्लेचें पोरनें नांव. जिब्राध्य असोय ताचो उल्लेख करतात. इशान्येकडे लिंगाणा, उदेंतेकडे तोरणा, दक्षिणेकडे कांगोरा, चांभारगड, सोनारगड, वायव्येकडे तळेगड, उत्तेरकडे घोसाळगड हे गड रायगड किल्ल्याभोंवतणी राखणदार कशे उबे रावल्यात. तेचखातीर शिवाजी महाराजान थंय राजधानीची स्थापना केली.

शिवाजी – संभाजी हांच्या काळांत इंग्रज, डच, पुर्तुगेज ह्या वकिलानी. ह्या किल्याक भेट दिवन ताचें वर्णन बरोवन दवरलां. 12 व्या शेंकड्यांत रायरी हें मराठी पाळेगारांचें निवासस्थान आसलें. 14 व्या शेंकड्यांत ह्या पाळेगारांनी विजयनगराचें मांडलिकत्व आपणायलें. इ. स. 1436 त दुसरो अल्लाउदीन बहमनीशाहान रायगड आपल्या ताब्यांत घेतलो. इ.स. 1479 त अहमदनगराच्या निजामशाहान रायरी आपल्या ताब्यांत घेतली. इस्तंबोल हो ताचो किल्लेदार दिली. फुडें 1621 त मलिक जमरुन हो हवलदार जालो. मागीर परत हो किल्लो निजामशाहींत गेलो. मोगलानी निजामशाही नश्ट केल्याउपरांत आदिलशाहान जाल्ले कबलातीप्रमाण रायरी आदिलशाहीकडे आयली. आदिलशाहींत 1636 ते 1644 च्या अदमासाक जंजिऱ्याच्या सिध्दी घराण्यांतलो इब्राहीम-सय्यद कब्बरी आनी शेख अली हांकां हवालदारीचो हक्क दिलो. चंद्रराव मोरे हाचेकडे रायरी आदिलशाहाच्या वतीन गेली. 

शिवाजी महाराजान जावळी जिकून 1656 च्या सुमाराक चंद्रराव मोऱ्याकडले सगळे किल्ले काबीज केलो. 15 एप्रिल ते 14 मे 1656 च्या अदमासाक रायरी शिवाजीच्या हातांत आयली. तेन्ना शिवाजीन रायरीचें रायगड नांव दवरलें आनी तीन चार वर्सांभितर थंय ल्हान व्हड तीनशें वास्तू बांदल्यो. 1662 वर्सा शिवाजीन राजधानीखातीर रायगडाची निवड केली आनी 1674 त तो छत्रपती संभाजीच्या ताब्यांत आसलो. फुडें मोगलांनी तो घेतलो. 1689 त परत मराठ्यांनी घेतलो. 1735 तो किल्लो उत्तर पेशवाईंत राजकीय बंद्यांची बंदखण जाल्ली.  

नाना फडणीस आनी दुसरो बाजीराव हाणें पडट्या काळांत ताचो आलाशिरो घेतलो. मराठ्यांचो पराभव करुन ब्रिटीश लश्करी अधिकारी कर्नल प्रॉथरान 10 मे 1818 त रायगड जिकून घेतलो. त्याचवेळार तोफांच्या माऱ्यांत जायतो इमारती मोडल्यो. ते उपरांत शिवजयंती उत्सवानिमतान 1897 त लोकमान्य टिळक स्मृतीनी लोकजागृतायेकलागून ह्या इतिहासीक वास्तूकडेन परत लक्ष दिलें, आतां तें पर्यटकांचें एक प्रेक्षणीय स्थळ जालां. नगारखाना, मनोरे, बुरुज, देवळां अशो कांय वस्तू नश्ट जाल्ल्यो आसून लेगीत, ते वास्तूचे भव्यतेची कल्पना येता. किल्ल्याक हिरकणी, टकमक, भवानी आनी श्रीगोंदे अशीं चार तोंकां आसून, टकमक तोंक आनी हिरकणीविशीं जायत्यो कथा प्रसिद्द आसात. 

चोर दाराखेरीज किल्ल्याक एकूच व्हडलें दार आसा. सगळ्या वटांनी कातळ आनी कडेन तटबंदी आसा. नाणेदार हें रायगडाचें सुरवातीचें प्रवेशदार आसून, ताचो भितरले वटेन महादार लागता. थंय 22 मीटर उंचायेचे दोन बुरुज आसात. मनोऱ्याचे अस्तंतेक एकवीस सोपणां चडून गेल्याउपरांत बालेकिल्ल्याचें दार लागता. ताचें क्षेत्रफळ 300 x 150 मीटर आसून, सरभोंवतणी तटबंदी आसा. भितरलेवटेन पोरने इमारतीच्यो दोन वळी लागतात. उजवेवटेन राण्यांचे सात म्हाल आसून दावेवटेन नोकरांच्यो कुडी आसात. बालेकिल्ल्याचे मदीं सिंहासानाचो चवथरो आसून तो सुस्थितींत आसा. सिंहासना मुखार फवारे आसून, ताचे मुखार उदेंतेक 16 मीटर उंचायेचो भव्य नगारखानो आनी बालेकिल्ल्याचें मुखेल प्रवेशदार आसा. हांगाच शिवाजी महाराजाचो दरबार भरतालो. ह्या सभाघराचो आवाजाचे नदरेन विचार केल्लो आसा. कारण नागरखान्यामुखार आशिल्ले व्यक्तिक सिंहासनालागीं उलयल्लें स्पश्ट आयकूंक येता. ताच्या मुखार शिवाजीचो वाडो आनी त्या भोंवतणी कार्यालयीन इमारती आसात.

नागरखान्याचे उदेंतेक कुशावर्त नांवाचें तळें आसून, लेगींच श्रीगोंदे तोंक आसा. तशेंच शिवाजीच्या अश्ट प्रधानांचे वाडे आसात. ताच्या मुखार दारुखान्याचें कोठरा 25 x 6 मी. आसा. बालेकिल्ल्याचें वायव्येक पीलखान्याची जीर्णशीर्ण वास्तू, ताचे उत्तेरक गडावयल्या बाजारपेठेचो अवशेश, दोनूय वटेंतलीं मेळून सुमार 44 दुकानां आसात. दोनय रांकेंत फरसबंदी आसून बारा मी. रुंद रस्तो आसा. थंयच्यान इशान्येच्या प्राकारांत हेमाडपंती पद्दतीन बांदिल्लें जगदीश्र्वर महादेवाचें देवूळ आसून, ताच्या प्रवेशदाराकडे मारुतीची सोबीत पाशाणी मूर्ती आसा. देवळाभोंवतणी नृत्यांगनांच्यो मितितिथी आनी शके हाचो उल्लेख आसा. देवळाच्या उदेंत दारामुखार शिवछत्रपतींची समाधी आनी घुमटाकृती यादीस्तीक आसून, ताच्या मुखार इमानी वाद्या सुण्याचेंय यादस्तीक आसा. ते भायर फरामदारशाह ह्या मुस्लीन साधुची कबर, हत्ती तळें, गंगासागर तळें ह्योय वास्तू आसात.




#Article 19: रावळ (771 words)


रावळ एक जात. हिका राऊळ वा रावळिया अशेंय म्हणटात. हांची वसती चडकरुन गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र आनी कर्नाटक ह्या वाठारांत आसा. ह्या लोकांची आदीं भाट म्हण नामना आशिल्ली. तांच्यांतलें कांय लोक शेती करतात, कांय विणकाम करतात जाल्यार कांय लोक सकाळीं उठून त्रिशूळ हातांत घेवन पदां म्हणत भीक मागतात. राजस्थानांतले रावळ लोक बारा बारा मनशांचो एक फड उबारुन गांवांनी भोवन लोकांक आपले नाच- गावपाचे खेळ करुन दाखयतात. पंजाबांत रावळ नांवाचे लोक आसात. ते चडशे मुसलमान आसून तांकां जोगी अशेंय म्हणटात. ते भक्तीगीतां गावन भिक्षा मागतात. ताच्यांतले कांय लोक हकिमाचें काम करतात, जाल्यार कांय लोक भविश्य सांगपाचो धंदो करतात. रावळपिडीं हें नांव रावळ लोकांवयल्यान पडलें अशें सांगतात. मोहरमचे परबेवेळार हे लोक मंहमद पैगंबराच्यो कथा, ताणें केल्ले चमत्कार हाचेविशीं सांगून ताचीं स्तुती गीतां गायतात. गुजरातांतल्या रावळांमदीं बरिया, भलिया, सखिया आदी सात पोटभेद आसात. परमार, चोहान, वाणिया, पटलिया, गधेडिया, होरांची आदी आडनांवां तांच्यांत आसात. तांच्यांत धा वा बारा गांवांचो मेळून एक एक गट तयार केल्लो आसात. प्रत्येकान आपल्या गटाभितर लग्न संबंद जुळोवंक जाय असो तांच्यांत नेम आसा.

व्हंकलेचो बापूय न्हवऱ्याच्या घरा वता. चली पसंत पडल्यार न्हवऱ्याचो बापूय सुमार चाळीस रुपया तिचेखातीर देज दिता. ज्योतिशी लग्न म्हूर्त काडून दिता. लग्नाच्या तीन, पांच, सात वा णव दीस पयलीं न्हवरे – व्हंकलेच्या घरा गणपती प्रतिश्ठापना करतात आनी ते राती बायलो पदां म्हणटात. लग्ना दिसा न्हवरो व्हंकल एकामेकांचो उजवो हात हातांत घेतात आनी उपरांत एकामेकांच्या गळ्यांत हार घालतात. उपरांत दोगांय अग्नीभोंवतणी पांच प्रदक्षिणां घालतात. हें सगळें जातकच दोगांय एकामेकांक पिठ्याच्या लाडवाचे पांच घांस भरयतात. तांच्यांत विधवेक पुनर्विवाह करुंक मेळटा. दादल्याक खंयच्याय खिणाक आपले बायलेक सोडूं येता. पूण बायलेक मात घोवाचे मान्यतायेबगर घटस्फोट घेवंक मेळना.

घटस्फोटीत बायलेक परत लग्न करुंक मेळटा. हे लोक मेल्ल्या मनशाक बशिल्ले स्थितींत पुरतात आनी तांचें तोंड दक्षिणेकडेन करतात. बाराव्या दिसा सांजवेळचें तांदळाच्या पिठाचो दिवो करुन तो पेटयतात आनी ताच्या मुखार एका पाटार गंव, तांदूळ, फुलां, फळां आदी वस्तू दवरतात आनी रातभर थंयच बसून रावतात. हे लोक महाकाली, अंबा, बहुचरा, हिंगलाज आदी देवतांक भजतात. महाराष्ट्रांतल्या रावळ जमातींत चव्हाण, छत्रभुज, लके, पोवार, जाधव, कवड, आदी आडनांवां आसात. एक आडनांव आशिल्ल्या कुळांत तांच्यांत लग्नसंबंद जायनात. लग्नाच्या दोनचार दीस आदी न्हवऱ्याक हळद लायतात आनी उरिल्ली हळद व्हंकलेक लावपाखातीर तिच्या घरा धाडटात. हळदी वांगडा पाचवी साडी आनी गोंडे (मुंडावळ्यो) धडटात. 

दुसऱ्या दिसा देवकाखातीर बोकडो मारुन ताच्या मांसाची मेजवानी दितात. लग्ना दिसा नव्हऱ्याक घोड्यार बसोवन मिरयत पयलीं मारुतीच्या देवळांत व्हंकलेगेर वता. थंय न्हवरो-व्हंकलेक एकामेकां मुखार उबीं करुन मदीं अंतरपाट धरतात आनी पुरोयत मंगलाश्टकां म्हणटात. मंगलाश्टकां जातकच अंतरपाठ कुशीक काडटात आनी उपरांत दोगांय घोव बायलां जातात. सांजेची जेवणावळ जाता.

हांच्यांत मनीस मरतकच ताच्या तोंडांत तीर्थ आनी गोमूत घालतात. मडें कोंड्याच्या मखरांतल्यान मसंडेंत व्हरुन तें उदेंतेकडन तोंड करुन पुरतात. मृताचो उत्तरीधिकारी शंखांतल्यान थोडें उदक ताच्या तोंडांत घालता. मड्याचेर सुरवेक मीठ घालून उपरांत माती घालतात. मागीर त्या जाग्यार थडें बादतात. तिसऱ्या दिसा सकाळीं मसंडेंत वचून मृतात्म्याक शीत, भाजी ओंपतात. इकराव्या दिसा घराच्या वाश्याक फुलांचो एक हार हुमकळायतात आनी ताचे सकयल एक तांबयो तशेंच पिठा दिवो दवरतात. उपरांत एक बोकडो बळी दितात. त्यावेळार मेल्ल्या मनशाचो आत्मो एखाद्या सोयऱ्याच्या आंगांत येता आनी आपली इत्सा सांगता. आंगांत आयिल्लो मनीस निपचीत पडटकच मेल्लो मनीस स्वर्गाच्या दाराकडे पावलो अशें समजतात. उपरांत जेवण घालतात. मेल्या मनशाचें वर्सश्राध्द करतात. कांय वेळां नागपंचमीक वा दसऱ्याक श्राध्द करतात. हे लोक महादेव, ताचो त्रिशूळ, भैरोबाचें मुखें वा चांदीचो टाक, देवी आनी खंडोबामहांकां पुजतात. तांच्या घरांत भैरोबा, तुळजापुरची भवानी, चतु:श्रृंगी हांगाची देवी, गोरखनाथ, खंडोबा, मच्छिंद्रनाथ आदींच्यो मूर्ती आसतात. अस्तंत रावनदेशातले रावळ सुमार आठशें वर्सां आदीं चितोड आनी अबू हांगाच्यान रावनदेशांत आयले. घरांतल्या कत्यां दादल्याक रावळ ही उपाधी आसा अशें मानतात. तांच्यांत ल्हान चल्या भुरग्याक कुंवर म्हणपाची चाल आसा, देखून राजपूत घराण्याकडे तांचो संबंद आसूं येता. तांच्यांत विधवेक परत लग्न करुंक मेळना.

तेचप्रमाण तांचीं गोत्रां राजपूत लोकांवरी आसात. हे लोक चडशे शेती करतात, कांय लोकांक व्हड व्हड जमनी इनामां मेळील्ल्यो आसात. तांचे वट्ट शाण्णव पोटभर आसात अशें सांगप जाता. पूण ह्या भागांत चव्हाण, चित, धवल, डोरिक, जाधव, कुभें, परमार, सोळंकी आदी कांय पोटभेद मेळटात. हे लोक महादेव, गणपती, विठोबा, कृष्ण, देवी, खंडोबा आनी त्रिशूळ हांची पुजा करतात. दक्षिण वा गुजराती ब्राह्मण ताचे पुरोयत आसतात. गोसावी हे तांचे धार्मिक गुरु. चित आनी डोरिक रावळ चल्याच्यो मुजी करतात. हांच्यांत मामेभयणीकडेन लग्न जावंक मेळटा. पूण आते भय़ण आनी मावस भयणीकडेन लग्नां जावंक मेळना. लग्नाच्या कांय दीस आदी न्हवरो- व्हंकलेचो साखरपुडो करुन न्हवऱ्या वटेनचे लोक व्हंकले हातांत साकरेचो पुडो दितात. लग्नावेळार न्हवरो – व्हंकलेक मदलो अंतरपाट कुशीन काडटकच दोगांय एकामेकांक पिठाच्या लाडवाचे पांच घांस दितात. हेर लग्नविधी महाराष्ट्रंतल्या हेर रावळ लोकांच्या लग्नविधीवरी आसता. चित आनी डोरिक रावळ कपलाचेर बाशींग बांदिनात. हे लोक मड्याक लासतात वा पुरतात. ताचे आदीं वडाच्या वा पिंपळाच्या पानान मेल्या मनशाच्या तोंडांत थोडें उदक घालतात. इकराव्या दिसा मनीस ज्या जाग्यार मरता थंय एक ल्हानसो फोंड मारुन तातूंत एक जितें नस्ते पुरतात. उपरांत त्या फोंडकुलार थोडे तांदूळ वाटकुळे पातळावन ताचेर इकरा दिवे आनी इकरा भाकऱ्यो दवरतात आनी तांची पुजा करतात. हे लोक मेल्ल्या मनशाचें श्राध्द वाडटात आनी म्हाळय करतात.




#Article 20: रोकोको कला (573 words)


रोकोको कला एक अस्तंती कलासंप्रदाय. अठराव्या शेंकड्याचें सुरवातीक तो फ्रांसांत उदयाक आयलो. ‘रोकोको’ ही संज्ञा ‘Rocaille’ ह्या मूळ फ्रेंच उतरांतल्यान आयिल्ली आसून तिचो अर्थ ‘खंडाकावयलो वा शिंपल्यावयलो अलंकृत आकृतिबंध’ असो जाता. अलंकरणप्रधान अशे बरोक कलाशैलींतल्यान रोकोको शैली विकसीत जाली. बरोक शैलींतली घुस्पागोंदळाची आनी कांय किचकटीची अलंकरणशैली रोकोको कलेंत सोपीं जाली.
वास्तुकला, चित्रकला, शिल्पकला ह्या मुखेल मळांचेर रोकोको शैलीचें वेगवेगळें आविश्कार दिश्टी पडटात. तशेच तिच्या अलंकरणप्रधान स्वरुपाक लागून फर्निचर, वस्त्रप्रवारणां, चीनी मातयेचीं आयदनां आनी वस्तू, भांगरा – रुप्याचीं पात्रां आनी वस्ती हांचो अलंकारीक आकृतिबंधांत वा कलाकुसरींत दिश्टी पडटा. वस्तूंच्या भितरल्या भागांचो सजावटीखातीर ह्या शैलीचो चड करून वापर जाला.
रोकोको शैलींतली प्रमाणबध्दताय ही उंचाय वा सडसडीतपण ह्या घटकांचेर आदारीत आशिल्ली. पानां, फुलां, वाली, शंख – शिंपलें, फातर अशा सैमीक आकारांपसून प्रेरणा घेवन प्रवाही वक्राकारयुक्त आकृतिबंध घडोवपाचेर हे शैलींत चड भर दिला. स्वैर आनी समतोल विरयत रचना हें तिचें खाशेलेपण.
फ्रांसांत पंदराव्या लुईचें कारकिर्दींत (1715-1774) हे शैलीक चड चंवर आयलो. फ्रेंच रोकोको शैलीक ताच्या नांवांनय वळखतात. फ्रेंच – रोकोको वास्तुशैलीचीं उदाहरणां म्हणजे शेतीयीच्या ‘पेतीत शातो’ हें हवेलींतलें ‘सायाँ द एम्.ल प्रिन्स’ (1922त पुराय) हें सजयल्लें दालन. झां ओबेअर हो ताचो सजावटकार. तशेंच पॅरिसांतल्या ‘Hotel de Soubise’ ह्या वास्तूचीं अलंकृत सोबीत दालनां (सु. 1735 – 40) – झेरमँ बोफ्रांद हाणें ह्या वास्तूचीं अलंकरण केलें. प्येअर लपोत्र हाणें मालींचें हवेलीचे सजावटींत नव्या अलंकारणात्मक कल्पनांचो वापर केला. तातूंत रोकोको शैलीचीं बिजां सांपडटात. लपोत्रचो वारसो जायत्या सजावटकारांनी आनी वास्तुविशारदांनी फुडें व्हेलो, तातूंत रॉबेअर द कॉत आनी झ्यूस्त – ऑरेल मेसॉन्ये हे मुखेल आशिल्ले. तांणी तयार केल्लें आकृतिबंध पुस्तकरुपान पुस्तकरुपान प्रकाशीत जावन सगळेकडेन प्रसृत जालें आनी तें अठराव्या शेंकड्यांतल्या रोकोको शैलीच्या प्रसाराक पालव दिवपी थरलें. थोड्याच काळांत हो संप्रदाय युरोप खंडांत सगळेकडेन पातळ्ळो.
फ्रांसाचें सकयल जर्मनी आनी ऑस्ट्रिया ह्या देशांनी ह्या संप्रदायाचो प्रभाव जाणवता. वास्तुकलेच्या मळार अमीर – उमरावांच्यो हवेल्यो आनी प्रासाद, इगर्ज वास्तू तशेंच अंतर्भाग हातूंत हें शैलीचो आविश्कार दिसता. तातुंतलें अलंकरण हें चड सुबक आनी परिश्कृत आसा.
रोकोको वास्तुशैलीचें सामकें प्रगल्म आनी विकसीत रूप जर्मनींत पळोवपाक मेळटा. म्युनिकांतली आमालेईंबुर्कची नाजूक आनी परिश्कृत रुपांत सजयल्ली वास्तू (1734 – 39) आनी ‘रेसिडेन्स थीएटर’ (1750 – 53) ह्या फ्रांस्वा द क्यूव्हीये ह्या वास्तुकारान उबारिल्ल्यो वास्तू सोबीत आसात. उल्लेख करपासारक्यो जर्मन रोकोको इगर्ज वास्तू अशो आसात. ‘Vierzehnheiligen’ (1743 त सुरवात) ही बव्हेरियांतली इगर्ज हाचो वास्तुकल्प बाल्टासार नॉयमानान केला; तशेंच म्युनिकालागची ‘Wieskirche’ (1745 त सुरवात) ही डोमीनिकसत्सिमरमानान उबारिल्ली इगर्ज. हें इगर्जेची सजावट ताचो भाव योहान बाप्टिस्ट त्सिमरमानान केल्ली. आंत्वान व्हातो (1684 – 1721), फ्रांस्वा बूशे (1703 –70) आनी ताचो शिश्य झां ऑनरे फ्रागॉनार (1732 – 1806) हें रोकोको शैलींतलें फुडारिल्ले फ्रेंच चित्रकार आशिल्लें. व्होतोन रूढ केल्ल्या ‘फेत गलान्त’ (अठराव्या शेंकड्यांतल्या फ्रेंच राजदरबारांतल्या व्यक्तींचो उक्त्या सैमीक वाठारांतलो आनंद मेळावो) ह्या चित्रप्रकारांत रोकोको शैलीचीं बिजां सांपडटात. ताचीं Embarquement Pour Cythere (1917), les plaisirs du Bal (1719) हांचे सारकीं चित्रां हीं ह्या प्रकाराचीं उत्कृश्ट उदाहरणां. फ्रागॉनारचें ब्लाइंड – मॅन्स – बफ (सु. 1775) हें चित्रय हेच परंपरेंतलें मानतात. बूशेचें ट्रायम्फ ऑफ व्हीनस (1740) आनी फ्रागॉनारचें द स्विंग (सु. 1766) हींय ह्या संप्रदायाचीं म्हत्वाचीं चित्रां. 
पंदराव्या लुईचें कारकिर्दींतलीं स्वच्छंदी आनी खोशी समाज जिविताचें पडबिंब ह्या चित्रांतल्यान दिसता. हेर रोकोको चित्रकारांत इटलीचो जोव्हान्नी त्येपलो (1696 – 1770) आनी इंग्लंडचो टॉमस गेन्झबरो (1727 – 88) हांचो उल्लेख करूं येता.
पंदराव्या लुईचें कारकिर्दींतलें फ्रांसांतलें रोकोको शैलीचें फर्निचर ओडलायणें तशें विविधतायेन भरिल्लें आसा. ताचें सजावटींत ब्राँझाचो तशेंच लांकडी कुडक्यांच्या जडावकामाचो आनी लाखेच्या रंगकामाचो वैशिश्ट्यपूर्ण वापर केला. इंग्लंडांत टॉमस चिपेंडेलान (1718 – 79) रोकोको शैलीचो उपेग करून फर्निचर तयार केलें. रोकोकोच्या प्रभावांतल्यान घडिल्ली ताची खास शैली ‘चिपेंडेल शैली’ ह्या नांवानूच वळखतात. भांगर आनी रुप्याचीं पात्रां, वस्ती हांचेवयल्या अंलकरणांत रोकोको शैलीचे वेगवेगळें आकृतिबंध पळोवपाक मेळटात. अठराव्या शेंकड्याच्या उत्तरार्धांत नव-अभिजातवादाच्या उदयावांगडाच रोकोको संप्रदायाचो अस्त जालो.




#Article 21: वेवसायीक तियात्र (215 words)


वेवसायीक तियात्र हें अशें तियात्र जातूंतल्यान येणावळ मेळटा आनी येणावळीचींच मोख दवरून ते बसयल्ले आसतात. तियात्राचो दिग्दर्शक,कांतारिस्त,नायक तियात्र हो एक वेवसाय म्हण निवडटा.

१८९२ तियात्राची सुरवात जाल्ली. १०० वर्साचो काळ तियात्र हूपलो. हया मजगती लोकांच्या मनांत तियात्राविशीं मोग, आपूलकी निर्माण जाली. पयली तियात्र फक्त क्रिस्तांव समाजाक वेटाळो घालून आशिल्ले. तियात्र फक्त क्रिस्तांव समाजापुरतोच मर्यादींत आशिल्लो.हो प्रकार तांचोच असो लोकांचो समज आशिल्लो. पूण जसो-जसो काळ बदलत गेलो तसो समाजूय बदलत गेलो. हेर धर्मांचे लोकूय तियात्राकडेन ओडपाक लागले.हिंदू तशेंच हेर जातीचे लोक तियात्रांत दिसपाक लागले. आनी तियात्र सर्वधर्म समभाव जालो.

ह्या सगळ्यांनी मेऴून तियात्राक एका उंचेल्या पांवड्यार पावयला.तशेंच वेवसायाच्या नदरेंतल्यान बळिश्ट केला. अशे कितलेशेंच तियात्रिस्त आसात जे आवड म्हण तियात्रांत काम करतात. पूण तेच बरोबर ते आपल्या पोटा-पाण्याचे साधन म्हण तियात्रांनी काम करतात.

सर्तीतले तियात्र आनी वेवसायीक तियात्र हांचे मदी खूब फरक आसा. सर्तील्या तियात्रांनी कांय नेम, बंदना आसतात. आनी सर्तींत वांटेकार जावप्यांनी ते पाळप खूूब गरजेचे आसता. पूण वेवसायीक तियात्रांनी अशें नासता हातूंत तांका कसलीच बंदना वा नेम आसना.

वेवसायीक तियात्र दिसानदीस चडूच अवास्तव, अडेचो आनी हिंदी फिल्मांवरी भडक जावंक लागला. हिंदी गल्लो भरू फिल्माकडेन गोंयचो तियात्र सर्त करूंक लागला हे नितळ बरें जाणवल्या बगर रावना.

आयज तियात्राच्यो सी.डी, वि.सी.डी बाजारान मेळटात. माचयेर शॉ जातातच त्याच बरोबर सी.डी, वि.सी.डी ची विक्री जाता तशी तांकां येणावळ मेळटा.

प्रिन्स जाकोब,मारियो मिनेझिस, आनिल पेडणेकार हे कांय नामनेचे वेवसायीक तियात्रिस्त.




#Article 22: वेवसायीक तियात्र रंगमाचयेची वाटचाल (437 words)


वेवसायीक तियात्र रंगमाचयेची वाटचाल म्हळ्यार तियात्राचो आयज मेरेनचो प्रवास।हातूंत आमका तियात्राचो इतिहास तशेंच कोंकणी तियात्राक योगदान दिवपी सगळ्या तियात्रीस्तांची विस्तारान म्हायती दिल्या।

हाचें पुराय नांव कोस्तानासियो लुकाझीन कारीदाद रिबेरो.हो मूळ गोंयकार बारदेसांतल्या आसगांव गांवातलो.मुंबयत तो एक इतालियन अॉपेरा कंपनीत काम करतालो.थंयचो अणभव घेवन आनी गोंयातल्या जागोर आनी फेळ ह्या लोकनाटयांतल्यान स्फूर्त घेवन १७ एप्रील १८९२ ह्या दिसा ताणें कोंकणींतलो पयलो वयलो तियात्र इतालियन भुरगो ह्या नांवान माचयेर हाडलो.द गोवा पुर्तुगेज ड्रॅमेटीक कंपनीच्या आस्याखाला हो तियात्र मुंबयच्या तेन्नाच्या न्यू आल्फ्रेड थिएटरांत हो पयलो वयलो प्रयोग माचयेर हाडलो.तो दीस पासकांचे परबेंचो आसलो.ताचे उपरांत अल्लादीन,अलीबाबा आनी कार्लुस माग्नु हे रुपांतरीत तियात्र तांणी माचयेर हाडले.

हो लुकाझीनबाबाचो सुरवेचो सांगाती उपरांत कांय तेंपान तांचेमदी फूट पडली आनी उपरांत मरसर जीवितभर जुआंव बाबान तियात्राच्या मळार दोळे दिपकावपी काम केेले।
तांका पाय तियात्रिस्त म्हूण वळखतात।ताणी सुमार ३० वयर तियात्रां बरयल्यात आनी १६,१७ माचयेर हाडले।ताचो पयलो तियात्र १८९५ वर्सा बॅल ऑफ कावेल(कावेलाची सुंदरी) ह्या नांवान माचयेर आयलो।मागीर तांणी

अशें जायते तियात्र माचयेर आयले।कुणबी जाकी(१९४१) हो ताचो एक भोवच गाजिल्लो तियात्र।कुणबी लोकांची गीतां माचयेर हाडपी तोच पयलो एच एम व्ही च्या रिकॉडाचेर कोंकणी कांतारां गावपीय तोच पयलो।२१ डिसेंबर १८७१ वर्सा जल्मल्लो हो पोटांगडो तियात्रीस्त २९ ऑगस्ट १९४७ वर्सा संवसाराचे रंगमाचयेवेल्यान सासणाचो पड्डयाआड गेलो।

ही जुआंव आगुस्तीनबाबची घरकान्न साश्टीतल्या राय गांवची ।तियात्रांनी काम करपी संवसारांतली पयली अस्तुरी म्हूणु तिणें विक्रम केला।आपल्या घोवाच्या तियात्रांनी ती वांटो घेताली।कुणबी जाकींतली कुणबीन तशेंच भाटकार तियात्रांतली भाटकान्न म्हुण तिणें भुमिका केल्यात।ज्या काळार कोणूच बायलो तियात्रांनी काम करिनासल्यो,अशा वेळार ती आपल्या घरकाराच्या आदाराक लागून तियात्र पालकार परजळ्ळी।आपल्या घोवा वांगडा एच एम व्हीच्या ग्रामोफोन रेकॉर्डीचेर तियात्रांतली पयलीं वयलीऩ कांतारां गावपीय तीच पयली अस्तुरी।

जे पी सौझालीन हाचे खरें नांव जुझे पाश्कुआल फर्नांडीस।हो बारदेसांतल्या हळदोणें गांवच्या कालवी ह्या जुंव्यावेलो बरो बरोवपी,बसोवपी,रचनाकार,गावपी आनी नट।धर्मीक तियात्रां संबंदी माचयेर ताका एक खाशेली सुवात आसा।ताचो सांव फ्रान्सीस शावियार नांवाचो तियात्र मुभयचे भांगवाडीत एकाच दिसा तीन फावटी हाउस फुल जालो।त्या काळावेलो विक्रम घडोवपी तियात्रीस्त रोमियोचो पार्ट करुन म्हत्वाची छाप घाली।ताणें एका  तियात्रांत सौझालीन नांवाच्या मनशाच्यो पार्ट खुब गाजयलो आनी लोकानी ताका सौझालीन म्हणु नांव दवरलें।ताचें कांय म्हत्वाचें तियात्र म्हळ्यार

ताच्या सात दुखी ह्या तियात्रांत मेरी सायबिणीच्या जिवितांतले कश्ट वेदना हांच्या सात रुपांचें काळजाक तेंकपी चित्रण आसलें।तियात्रांनी सीनसिनरीचें नेपथ्य आनी सोबीत देखाव दाखोवपाची चाल ताणेंच सुरु केली।

हो बारदेस म्हालांतलो ।त्या काळावेलो एक नामनेचो बरोवपी,रुपांतरकार,बसोवपी,नट,गीतकार आनी गावपी।ताका कराचीवाला म्हण्टात।ताणें शेक्सपियराच्या नाटकांचे रुपकार करुन तियात्र पालकार हाडले।तेभायर ताणें रचिल्ले तियात्र म्हळ्यार

आदी तियात्र खूब गाजल्यात।

तांका सायब रोशा अशें म्हण्टाले।हो एक बेस बरो बरोवपी आनी बसोवपी।ताणें सुमार ६२ तियात्र रचले।जेनोविया दे ब्रावांव हो ताचो पयलो तियात्र।ताचे हेर तियात्र म्हळ्यार।

कार्लोता हे अस्तुरेक ताणेंच कोंकणी माचयेर हाडली.युनियन जैक ही तांची संस्था खूब वर्सा तिगली आनी तिणें एका काळार तियात्राच्या मळार भरपूर वावर केलो. २८ एप्रील १९७२ वर्सा ७४ वर्सांचे पिरायेर तांकां मरण आयलें.




#Article 23: शांतादुर्गा (131 words)


श्री शांतादुर्गा देवस्थान-आमोणें:दिवचल तालुक्यांतल्या आमोणें वाठारांतलें देवस्थान. ह्या देवीचीं जायतीं अनुशंगीक दैवतां आसात. तीं अशीं-श्री दुर्गादेवता,श्री ग्रामपुरूस, श्री बेताळ, श्री रवळनाथ, श्री महालक्ष्मी, श्री रुपेभगत,श्री गडव्हंस आनी श्री भूतनाथ.तशेंच श्री महादेव आनी श्री नारायणदेव ह्या नांवांचीं दैवतांय थंय आसात.हीं सगळीं दैवता थंय कोंणें आनी केन्ना स्थापन केलीं हाची स्पश्ट म्हायती मेळना. तरी सुरवेक हो आमोणें गांव जाणें बसयलो आनी जांणी ग्रामसंस्था स्थापन केली तांणीच हीं दैवतां हांगा स्थापन केलीं अशें मानतात. कारण ह्या देवस्थानाचे घटना नेमावळींतल्यान आमोणें ग्रामसंस्थचे जे सभासद संस्थापक तेच ह्या देवस्थानाचे म्हाजनांत नैधृव्य गौत्री गौड सारस्वत ब्राम्हण जातीचे आमोणेकार आडनांवाचे आसात. तेचपरी हेर जातीचे फडते, गांवस, पोरोब, सिनारी ह्या उपनांवांचेय आसात. ह्या देवस्थानांतलें श्री शांतादुर्गा हें मुखेल दैवत दोंगरार आसा तशेंच, हांगाच्या श्री बेताळ, श्री रवळनाथ, श्री महालक्ष्मी आनी श्री रुपेभगत ह्या तीन दैवतांच्या साक्षात्काराच्यो आख्यायिका प्रसिद्द आसात.




#Article 24: श्री मंगेश देवस्थान, मंगेशीं (308 words)


श्री मंगेश देवस्थान, मंगेशीं

पयलींच्या काळांत हें देवूळ साश्टी म्हालांतल्या कुशस्थळी ह्या वाठारांत आसले.परशुरामान गोंयांत वसोवपाखातीर त्रिहोत्रपुरासावन दशगोत्री ब्राह्मण आनी तांची 64 कुळां हाडलीं अशें म्हणतात.
ह्या कुळांनी मंगेश, शांतादुर्गा, नागेश, महालक्ष्मी, सप्तकोटेश्वर, म्हाळसा आदी. आपल्या कुळदेवतांच्यो प्रतिमाय हाडून गोंयांत स्थापन केल्यो.तांतूंतले मंगेश दैवत मुळ कुशस्थळी
आतांचे कुठ्ठाळे स्थापन केल्लें.फुडें 1510 वर्सा गोंयाचेर पुर्तुगेजांची सत्ता येतकच तांणी हांगां हिंदु धर्मियांचो नाश करपाचें सत्र चलयलें.

जेन्ना कुशस्थळीच्या श्री मंगेश देवस्थानाच्या कुळावी लोकांक खबर कळ्ळी की पुर्तुगेजांनी साश्टी तालुक्यांतल्या लोकांक बाटोवन थंयच्या देवळांचो नाश करपाचो कट रचला, तेन्ना तांणी रातोरात गुपीतपणान मंगेश देवाचे लिंग उखलून शेजारच्या आदिलशहाच्या राज्यांत जंय हिन्दू सरदार ते वेळार अधिकाराचेर आशिल्ले त्या फोंडें म्हालांत प्रियोळ गांवांत व्हरून स्थापन केलें.

ही स्थापना आल्केवाहन शके 1482 नाम सवंत्सरी म्हळ्यार इसवी सन 1560 वर्सा जाली अशी म्हायती आमकां त्या देवस्थानाच्या पूर्विल्ल्या इतिहासांत मेळटा.हें स्थलांतर 1 मे 1560 ह्या दिसा जाल्ले. ह्या देवळाची इमारत त्या जेजुइत पाद्रींनी आपले इगर्जेखातीर वापरली आनी आपल्या धर्माच्योदेवता थंय स्थापन केल्यो. उपरांत दुसरे देवुळ मराठेशाहीच्या वैभव काळांत बांदील्लें. ताचे उपरांत इ.स. 1890 वर्सा त्याच जाग्यार तिसरेखेपेक देवूळ बांदले. चवथे खेपे ह्या देवळाचो जिर्णोध्दार शके 1894माघ शुक्ल पुनवेक पुराय जालो त्याच दिसा शुभ म्हुर्तार 17 फेब्रुवारी 1973 देवळाचेर भांगराचो कळस बसयलो.

ह्या देवस्थानाचे कुळावी वत्स आनी कौंडिण्य ह्या दोनूय गोत्रांचे आसात.

मंगेशी जंय श्री मंगेश देवाची जात्रा जाता ती जात्रा खुब फामाद आसा.जात्रा रथसप्तमी दिसा सुरू जाता आनी आठ दीस चलता. आठूय दीस एकेक तरेचा वाहनांत बसून भायर सरता.
पयल्या दिसा देव विजयरथार बसता, दुस-या दिसा हत्ती अंबारींत बसून देवाची मिरवणूक जाता. तिस-या दिसा रौप्य शिबिकोत्सव जाता, चवथ्या दिसा खांद्यावयल्या रथांत बसून देवाची पालखी भायर सरता. पाचव्या दिसा रौप्य शिबिकोत्सव जाता, सव्या दिसा म्हाध्यानी पंचमूर्ती दर्शन रातचे नौकारोहण सांगोड, सातव्या दिसा सुखासेनात्सव आनी आठव्यादिसा रथांतल्यान देवाची मिरवणूक जाता. दिपोत्सव आनी रोशणाय जाता. णव्या दिसा म्हळ्यार निमण्या दिसा महापर्वणी जाता आनी व्हडल्या रथान मिरणूक जाता, महाप्रसाद जाता, सार्वजनीक समराधना जाता, दिपोत्सव मुकतधारा जाता आनी सार्वजनिक गाराणें जाता.




#Article 25: श्री शांतादुर्गा देवस्थान, कवळें (494 words)


श्री शांतादुर्गा देवस्थान, कवळें

त्रिहोत्रपुरासावन परशुरामान जे दशगोत्रांचे ब्राह्मण हाडिल्ले ताणी आपलेवांगडा आपली आराध्य दैवतांय हाडिल्लीं. ह्या ब्राह्मणाची 66 कुळां आशिल्लीं. तातूंतल्या ब्राह्मणाक जे गांव अग्रहार मेळ्ळें थंय तांणी थंय तांणी आपल्या कुलदैवतांची स्थापना केली. तातूंतल्या कौशीक गौत्री ब्राह्मणांक कर्दलीपूर केळशी हो गांव अग्रहार मेळ्ळो आनी थंय तांणी आपली कुलदेवता श्री शांतादुर्गा हिची स्थापना केली. हो कौशिक गौत्री ब्राह्मण म्हळ्यार मुळ पुरूस लोमशर्मा तोच ह्या देवाचो मूळ संस्थापक आसा.केळशींत हे देवीक श्री सातेरी ह्या नांवांन पुजताले.

त्या कुळाव्यांनी केळशीचान आपले सगळे आस्पतीचो त्याग करून श्री शांतादुर्गेक घेवन फोंडें म्हालातल्या कवळें गांवांत येवन थंयच्या दोंगराच्या मुळसांत देवीची खोशयेन स्थापना केली. हो जागो मूळ म्हारांचो आशिल्लो.तांणी खोशयेन हें दैवत आपले सुवातींत स्थापन करपाक मान्यताय दिली आनी आपूण दुसरेकडेन वसणूक करून रावले. म्हारांनी दाखयल्ले देवीची भक्तीची जाणविकाय दवरुन कुळाव्यांनी तांकां देवीच्या प्रतिष्ठापनेच्या दुसरे दिसा आपोवन तांचो भोवमान केलो.तेन्नाच्यान दर वर्सा माघ शुध्द षष्ठी दिसा म्हळ्यार जात्रेच्या दुसरे ह्या देवस्थानांत जेवण दिवन तांचो भोवमान करतात.

कवळें हांगां श्री शांतादुर्गा देवस्थान अधिष्ठीत जावंचे पयलीं थंय ल्हान देवालय आशिल्लें. श्री नरोराम मंत्री हो ह्या देवस्थानाचो कुळावी. ताणें हांगां व्हड देवळाची उभारणी केली. देवळाचे फाटले वटेन अग्रशाळा बांदून घेतल्यो.

ह्या देवळाचे मुळचे कुळावी फक्त कौशीक आनी गोत्री, गौड सारस्वत ब्राह्मण आशिल्ले. कौशीक आनी गोत्रांची उपनांवां पिसुर्लेकार, नाडकर्णी, वैद्य, साखरदांडे, हवालदार कुलकर्णी, रेगे खोलकार, सावर्डेकार अशी आसात. वत्स गोत्राची उपनांवां वर्दे वालावलीकार, बोरकार, भरणे पानवेलकार, अशी आसात. आनी भारद्वाज गोत्राची उपनांवां पाणंदीकार, पै, गायतोंडे, अशी आसात.

ह्या देवळांत वर्साचे बाराय म्हयने वेगवेगळे उत्सव मनयतात. तांतूतले कांय मुखेल अशे आसात.

चैत्र – पुनवेक पाडचो.

वैशाख – अक्षयतृतीयेक लालखी उत्सव.

ज्येष्ठ – श्री लक्ष्मीनारायण प्रतिश्ठोत्सव.

श्रावण – नागपंचम शिबिकोत्सव.

भाद्रपद – मुक्ताभरणी व्रतोत्सव, अनंत व्रतोत्सव.

आश्विन – नवरात्रोत्सव, दसरों कोजागिरी लालखी उत्सव.

कार्तिक – तुळशीलग्न आनी कालो, आवांळी भोजन, नोकरो ठणोतस्व.

मार्गशिर्ष – पालखी आनी लालखी उत्सव आवळी भोजन.

माघ – जात्रा, लालखी उत्सव, सांगोड, पालखी उत्सव.

फाल्गुन - प्रसाद पटा प्रतिश्ठोत्सव शुक्ल 10 मी, लालखीउत्सव, शिगमो, ते भायर ह्या देवस्थानांत दर म्हयन्याच्या शुक्ल आनी व ह्या दोनय पक्षांत पंचम हो दीस नित्योत्सवाचो आसा. ह्या दिसा रातचें पुराण,किर्तन आदीं कार्यावळ जातकच श्री देवीची पालखेंतल्यान मिरवणूक काडटात.

देवळाच्या गर्भकुडींत मुख्यासनाचेर श्री शंतादुर्गा देवीचो चतूर्भज मुर्त आसा. तिच्या एका हातांत श्रीशिव आनी दुस-या हातांत श्री विष्णु आसून ती श्री जगदंबेची मूर्ती भगवत विष्णु आनी कैलासनाथ शंकर हांच्या झुजावेळार अवतीत जाल्ल्या प्रसंगाचें घोतक आसा. श्री शांतादुर्गा मूर्ती लागसारच स इंच आकाराचे काळ्या पाशाणाचे श्रीशिवलींग आसा.
देवाच्या मुखेल आसनाखाला विशिश्ट कृतीन तयार केल्लो धातुचो पटो बसयला हाका प्रसाद पटो वा सिंगपटो म्हणटात. ह्या पट्याचेर प्रसाद पुजा लावन प्रार्थना करुन प्रसाद कौल घेतात.

श्री शांतादुर्गा देवीचे दावेवाटेन लागसारच श्री नारायण देवाचे देवूळ आसा. त्या देवळांत मुख्यासनाचेर श्री नारायण देव आनी थंयच श्री गणपती हाच्यो मूर्ती आसात. ह्या देवळाचे दावे वाटेन पारिजातकाचो पार आसा. त्या पारार बारा वीर आसात. श्री भगवती ल्हान मूर्त आसून लागींच दोन पाटूका आसात. श्री शांतादुर्गा देवाच्या देवळामुखार महाद्वाराची सोपणां आनी दीपस्तंभ हाचेंमदीं श्रीक्षेत्रपाळाचो फातर आसा. तिका म्हाखाची शिळा म्हण्टात. देवळाच्या प्राकारांत प्रवेश करपाचें जे महाद्वार नगारखानाखाला आसा,त्या महाद्वाराचे दावे वटेन एक ल्हान देवूळ आसून तांतूंत मूळ पुरुस कौशीक गोत्री लोमशर्माची पाशाणी मूर्त स्थापन केल्ली आसा.




#Article 26: श्रीकांत शंभू नागवेंकार (128 words)


श्रीकांत शंभू नागवेंकार

२४ ऑक्टोबर १९४९ ह्या दिसा मडगांव-गोंय हांगा जालो. विज्ञान शिक्षक म्हणून फाटलीं ३० वर्सां काम करतात.

मुळावें शिक्षण मराठींत आनी माध्यमिक शिक्षण इंग्लीशींत जालें. बी एससी आनी बी.एड ह्यो पदवी परिक्षा पास केल्यात. भुरगेपणांत सावन विज्ञान नमुने करपाची आवड. राज्य आनी राष्ट्रीय पातळीचेर विज्ञान प्रदर्शनांनी भाग आनी इनामां मेळयल्यांत. गोंय राज्य पातळीवयल्या राष्ट्रीय बाल विज्ञान कॉंग्रेसीचें लागून पांच वर्सा यश्स्वी आयोजान केलां.

पंचवीस वर्सा वयर विज्ञान लोकसंचार चळवळीचें कार्य करतात. सुनापरान्त आनी नवहिंद टाइम्स ह्या कोंकणी आनी इंग्लीश दिसाळ्यांत विज्ञान सदर फाटलीं तीन वर्सां सावन बरयतात. रेडियो आनी टी.व्ही चेर विज्ञान कार्यावळी सादर केल्यात.

खगोलशास्त्र इष्टमंडळ गोवा आनी गोवा अंधश्रध्दा निर्मुलन समीतीचे पदाधिकारी आसात. विंगड विंगड विज्ञान संस्थांचे वांगडी आसात.m शिक्षण पत्रिकांनी लिखाण आनी संमेलनांनी वांटो घेतला.

सायन्स स्टेजशो ह्या कार्यक्रमांचे शंबरां वयर प्रयोग केल्यात.




#Article 27: साहित्यांतले संप्रदाय (730 words)


शास्त्राचो विकास जावंक लागलो आनी तातूंत नव्या नव्या विचारांची भर पडत वता।अध्यात्मशास्त्र हो भारतीय तत्वज्ञानाचो एक विचारीक कळस।तातूंत वेगवेगळ्यो विचार पद्दती तयार जाल्यो।पुर्विल्या शास्त्रांत स दर्शनांचो आस्पाव जाता।एकाच आदिम तत्वा कडेन वचपाच्यो विंगड विंगड वांटो म्हळ्यार संप्रदाय व्दैत,अव्दैत,विशिष्टाव्दैत,व्दैताव्दैत अशे तरेचे संप्रदाय जांव चार्वाक,बौध्द,जैन,जणेकजाण आपणाल्या विचारपद्दती प्रमाण स्थूल वस्तू सावन सूक्ष्म वस्तू कडेन वचपाचो तय्न करता।जो मनीस नवो विचार घेवन लोकां मुखार वता,त्या विचारांची फोडणीशी करता ताका आचार्य म्हण्टात।शंकराचार्य,मध्वाचार्य,रामानुचार्य,चार्वाक,बुध्द,महावीर हे सगले आचार्य।
 
सगळेच जाण आचार्य जावंक पावनात।ते अनुयायी जातात,पूण मूळ विचार मांडपी मनीस हो खरो त्या विचाराचो जनक म्हण ताका आमी त्या विचाराचो मुळ पुरुश मानूंक जाय।

अध्यात्मशास्त्राची ही देख साहित्य शास्त्रान लेगीत नदरेमुखार दवरली।वेदासावन साहित्याची सुरवात जाली आनी मागीर नाटयशास्त्रासावन साहित्याचे शास्त्र जावंक लागलें।काव्य हो साहित्याचो एक फांटो जालो।काव्याचे दृश्य काव्य आनी श्रव्य काव्य अशें दोन फांटे जाले।साहित्याचे काव्य,कादंबरी,नवलकाणी,निबंद,अशेतरेन विंगड विंगड वांंटे जाले।नाटकाचे १० प्रकार जाले।अशे तरेन विकास जातना काव्यशास्त्राचो संप्रदायाच्या नदरेन चालू जालो।काव्यशास्त्राच्या नदरेन ह्या परंपरेचो पांच तरांनी उल्लेख जाता।ताकाच संप्रदाय अशें म्हणपाची चाल आसा।इंग्लिश भाशेंत ताका स्कूल अशें म्हण्टात।संस्कृत काव्यशास्त्राचे पांच संप्रदाय आसात।ते अशें -रस,अलंकार,रीती,ध्वनी आनी वक्रोक्ती।तांकाच रससंप्रदाय,अलंकार संप्रदाय अशीं नांवा दिल्यांत।

भारतरत्न डॉ पां।वा।काणे(संस्कृत साहित्यशास्त्राचो इतिहास)हांणी संप्रदायांचो विचार खोलायेन मांडला।रससंप्रदायांत भरत,शृगारातलककता रुद्र,अग्निपुरणाचो कर्तो राजशेखर इ साहित्यकारंचो आस्पाव आसा।डॉ।पां वा काणे म्हण्टात।नाटयशास्त्रापयलीं ह्या तरेचो विचार कोणे मांडूक ना अशें मात समजुपाल सुरवात ना।भरत हो रससंप्रदायाचो प्रवर्तक आसा।

रससिध्दांताची फोडणीशी अभिनव भारतींत केल्या।धव्यालोक आनी लोचन ह्या पुस्तकांनीय रसाचेर विचार मांडल्यात।ध्वन्यालोकाची रचना जायरेन रससिध्दांताचेर चड भासाभास जाली ना।मनशाच्यो शारिरीक आनी मानसीक भावन रससिध्दांतान उकत्यो केल्यात।रससिध्दांताचेर खूब भासाभास जाल्या।रससंप्रदायांत काव्याचो आस्वाद घेतना रसाचेर चड भर दिवंचो अशें सुचयलां।

गद्य आनी पद्य ह्या दोनूय तरेच्या साहित्यांत अलंकारांचो उपेग जाता।अलंकार संप्रदायाचे म्हलगडे म्हण भामह,उद्भट,रुद्रट ह्या साहित्यशास्त्रकारांचो उल्लेख जाता।अलंकार काव्याक सौंदर्य दिवपी वस्त।अलंकारांक लागून काव्याचें सौंदर्य वाडटा।दंडी,भामह ह्या बरोवप्यांनी अलंकारांक खूब म्हत्व दिलां।अलंकारांचे दोन प्रकार आसात।शब्दालंकार आनी अर्थांलंकार।अलंकार कितले आसात हे विशीं बुदवंतानी खूब भासाभास केल्या।अलंकाराचेर विंगड विंगड प्रकारां भशेन अलंकारांची नांवा लेगीत वेगवेगळी मेळटात।देखीक-स्वभावोक्तीक जाती अशेंय नांव मेळटा। यथासंख्य म्हळ्यार क्रम वा संस्थान अशी वेगळी नावा आसात।कांय वेळार एका अलंकाराचे नांव दुस-याच अलंकाराक दिल्ले दिसून येता।व्यक्तीविवेकान म्हळां-जरी अलंकार खूब आसत तरी साहित्यीक सगळ्याच अलंकारांचो उपेग करनात।भामह,उद्दभट,रुद्रट हे साहित्यकार अलंकारसंप्रदायांत म्हत्वाचे आसात।

वामन हो रीति संप्रदायाचो संस्थापक म्हळ्यार जाता।दंडीन लेगीत रीतीचेर भासाभास केल्या।वैदर्भी,गौडी,पांचाली अश्यो तीन रीती आसात।सरस्वतीकण्ठाभरणम म्हण्टा वैदर्भी आनी हेर तरांच्यो रीती म्हळ्यार मार्ग।रीड म्हळ्यार वचप ह्या धातूवेल्यान रीती हें उतर घडयलां।ओज,प्रसाद,समता अशें धा गुण वैदर्भी रीतीचे प्राण जावन आसात।

रुद्रटाच्या मतान (१५० )माधुर्य,कांती,उदारता हे बरेपणाचे गूण आसात जाल्यार कौटिल्यान अर्थक्रम,संबंद,परिपूर्णता,माधुर्य,औदार्य आनी स्पश्टता हे स गूण राजकी बरपांत आसूंक जाय अशें म्हळां।बाणान हर्षचरित्रांत म्हळां उत्तरे कडले बरोवपी श्लेषान भरिल्ले बरप करतात,जाल्यार पश्चिमे कडले लोक अर्थपूर्ण बरयतात।दक्षिणात्य लेखक उत्पेक्षेचो चड उपेग करतात जाल्यार गौड देशातले साहित्यीक शब्दबंबाळ बरप करतात।राजशेखरान वच्छोमी,मागधी आनी पांचालिका अश्यो तीन रीती सांगल्यात।दंडी वामन हांचो आस्पाव ह्या संप्रदायांत जाता।

पयली काळासावन वक्रोक्ति हे उत्तर साहित्यीक बरपांत मेळटा।चड करुन अशा बरपांत वक्रोक्ति हाचो अर्थ फकाणांनी उलोवप असो जाता।दंडी म्हण्टा-वक्रोक्तीन श्लेष आसल्यार ती सोबीत दिसता।भामहान म्हळां-सगळ्याच तरांच्या अलंकारांत वक्रोक्ती आसूंक जाय।रुद्रटान वक्रोक्ति हो शब्दालंकार मानला।वामन म्हण्टा-सादृश लक्षणा वक्रोक्ति।हाचो अर्थ दोन वस्तूंचे सारखेपणान वक्रोक्ती अलंकार जाता।ह्या संप्रदायांत कुंतकाचो समावेश जाता।

ध्वनिसंप्रदायांत आनंदवर्धन,मम्मट हांचो आस्पाव जाता। आनंदवर्धन शब्द आनी अर्थ हांच्या चक्रांत सांपडिल्या काव्यतत्वाचो खोलायेन अभ्यास करुन तांच्याय फुडे वचपी ध्वनितत्वाचो सोद लायलो।तेच बरोबर रसाची काव्यांत सुवात कितें हें थारावन ताका काव्यांत अग्रपूजेचो मान दिलो।नाटकासावन कादंबरी,नवलकाणी ह्या सगळ्या तरेच्या प्रकारांत रस होच खरो आत्मो जावन आसा अशें ताणें सांगले।हाचें एक कारण म्हळ्यार काव्याचो अर्थ ताणें पद्यापुरतोच मर्यादीत दवरी नासतना ताका एक व्यापक रुप दिलें।गुण।अलंकार हांका काव्यांत सुवात आसली ती आगांखांद्यार घातिल्ल्य भांगरासारकी।पूण काव्याचो आत्मो म्हण सोदपाचो जाल्यार तो ध्वनीच हें ताणें निश्चेवन सांगलें।आनंदवर्धनाच्या फुडल्या काळांत उदयाक आयिल्लो मम्मट तर ध्वनिवादी या नांवानच नामनेक पावलो।रस होच काव्याचो खरो आपरोस अशें म्हण्टना व्यड्।ग्यार्थ हो ताणें नदरे आड करुंक ना।

संपदेदायाची खरी गरज आसा कांय कितें हो प्रस्न आता म्हत्वाचो जावन आसा।काव्यशास्त्राचो सुर्वेक संप्रदाय हें एकतरेचे आव्हान खशें आशिल्लें। संप्रदायाच्या अभिमानान त्या त्या विचाराची उदरगत जायत गेली।पूण हालीं सारकीं सराक ह्या संप्रदायाचो परत विचार चालू जाला आनी दे हाणीं म्हळा -संप्रदाय म्हळ्यार स्वतंत्र न्हंयो न्हय।ते एकाच न्हंयेक मेळपी वेगवेगळे व्हाळ।दे हांच्या ह्या विचारांचो सांदो धरुन देशपांडे हांणी म्हळां-संप्रदाय म्हळ्यार काव्यविचाराच्या विकासाची दवरणीं।अर्जूनवाडकार मंगरुळकार हांणी।काणे हांच्या विचारांतलो विरोधाभास दाखोवन संप्रदाय कल्पेनेचो चड फोडणीशी जावंक जाय अशें सांगलां।

साहित्यशास्त्राच्या विकासांत अशें तरेचे विचार मांडप हें साहित्यसास्त्राक गरजेचें जावन अशिल्लें म्हण ते तत्व सासणाचें आसा अशें मानपाची गरज ना।हे नदरेन दे हांणी दाखयिल्लो विकासाचो तकटो म्हत्वाचो आसा।तो तकटो असो-घटनाकाळ
१)अज्ञात आरंभसावन भामहा मेरेन

२)निर्मिती काळ-भामहसावन आनंदवर्धना मेरेन

३)निर्धारण काळ-मम्मटासावन जगन्नाथा मेरेन

४)परिष्कार काळ-मम्मटासावन जगन्नाथा मेरेन,
ताच्यानुसार जाल्लें वांटे
१)ध्वनिपूर्व विचारधारा-अलंकार,रीती,रस।

ध्वनि उपरांतचे वांटे

१)शब्दार्थाचेर आदारित-अलंकारमार्ग,गुणमार्ग

२)शब्दार्थ क्रियांचेर आदारित-वक्रोक्ति मार्ग

३)व्यंग्यार्थाचेर आदारित-ध्वनिमार्ग।




#Article 28: सुचेता कृपलानी (196 words)


सुचेता कृपलानी (जल्म - सुचेता मजूमदार) (२५ जून, १९०८ - १ दिसम्बर, १९७४) एक भारतीय सुटके झुजारी आनी
राजकारणी आशिल्ली. ती उत्तर प्रदेशची (तशेंच भारताची) पयली बायल मुख्यमंत्री जालीं. सुटके झुजाच्या आदोलनांत श्रीमती सुचेता कृपलानीच्या योगदानाची सदांच याद काडटात. १९०८ जल्मिल्ली सुचेताचे शिक्षण लाहौर आनी दिल्लींत जालें. स्वतंत्रा आंदोलनांत वांटेंकारी जाल्या खातीर तिका जेलांत वच्चें पडलें. १९४६ तिका संविधान सभाची वांगडी म्हण वेंचुन काडली. १९५८ ते १९६० मेरेन भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेसाची महासचीव आशिल्लीं. 

१९६३ ते १९६७ मेरेन ती उत्तर प्रदेशाची मुख्यमंत्री आशिल्ली. 1 डिसेंबर १९७४ तिका मरण आयलें. आपल्या शोक संदेशान इंदिरा गांधीन म्हळें सुचेता खूब साहशी आनी चरित्राची बायल आशिल्ली. जातूंतल्यान भारतीय बायलांक सम्मान मेळटा. सुचेता कृपालानी देशाची पयली मुख्य मंत्री आशिल्ली. ती फाळणी वेळार म्हात्मा गांधीक खूब लागीं आशिल्ली. सुचेता 
कृपलानीचे नांव त्या बायलांमदीं येता जाणें म्हात्मा गांधी बरोबर रावन स्वतंत्रता आंदोलन केलें. 1963 वर्सा उत्तर प्रदेशाची मुख्यमंत्री जावच्या पयलीं ती दोन फावट लोकसभा खातीर वेंचून आयिल्लीं सुचे ता मोव काळजाची आशिल्ली पूण प्रशासकी निर्णय घेतना ती काळजाची तर तकलेचो वापर करताली. ती मुख्यमंत्री आसतना एकदा राज्यांतल्या कामगारांनी 62 दीस उपोशण केलें पूण ती तांच्यो माग्णयो आयकपाक तेन्नाच तयार जाल्ली.

जेन्ना तांच्यानी कांय मागण्यो फाटीं घेतल्यो. तांचो घोव आचार्य कृपलानी खूब खूब समाजवादी आशिल्ली.




#Article 29: सुमित्रानंदन पंत (110 words)


सुमित्रा नंदन पंत भारतीय ज्ञानपीठ पुरस्कार फाव जाल्ले हिंदी कवी।ताचें मूळ नांव गुसाई दत्त,पूण तांणी काव्य लिखाणा खातीर हें टोपण नां घेतलें।तांचो जल्म २० मे १९०० दिसा कौसानी-उत्तर प्रदेश हांगा जालो।तांच्या भुरगेपणांतच तांचे आवयक मरण आयलें।तांच्या बापायन आनी आजयेनच तांकां ल्हानाचे व्हड केले।महाविद्यालयीन शिक्षण घेवपा खातीर तांणी बनारस हांगाच्या क्कीन्स कॉलेजीत नांव घाल्लें।पूण असहकार चळवळीच्या प्रभावान तांणी शिक्षण अर्द्यारच सोडलें।

तरी तांचो सभाव सभाभीरु आनी एकांतप्रिय आशिल्ल्यान ते राजकारण पसून तशे पयसूच आशिल्ले।संस्कृत,इंग्लीश आनी बंगाली भाशा साहित्याचो तांका अभ्यास आशिल्लो।इंग्लिश काव्याचें तर तांणी खाशेलें परिक्षण केल्लें।१९५०-५७ ह्या काळांत तांणी आकशवाणीचेर हिंदी विभाग मुखेली म्हूण आनी १९५८ उपरांत सल्लगार म्हणून काम पळयलें ह्या काळांत तांकां जायते भोवमान आनी पुरस्कार फावो जाल्ले।




#Article 30: &quot;गोंंयच्या सायबाचे&quot; आनी &quot;गोंयच्या पयल्या सांताचे&quot; जिवीत आनी वावर. (748 words)


सांत फ्रांसीक शावियेर आनी सांत जुझे वाझ दोगूय व्हडले धर्म परगटनार. सांत फ्रांसीक शावियेराक आमी गोंयचो सायब वा गोंयचो पाय लेखतात आनी सांत जुझे वाझाक आमी पयलो गोंयकार सांत म्हण पाचारतात.

सांत जुझे वाझ हांचो जल्म गोंयात बाणाले ताच्या आवयच्या घरांत २१ एप्रील १६५१ वर्सा जालो. ताच्या बापायचे घर सांखवाळ. ताचो बापूय क्रिस्टोफर वाझ आनी आवय मारिया मिरांडा. क्रिस्टोफर आनी मारिया हांच्या पांच भुरग्यांमदलो तो तिसरो. सांत फ्रांसीक शावियेर हांचो जल्म फ्रांस आनी स्पेना मदल्या नावारा शारांत शावियेर कोटांत ७ ऐप्रिल १५०६ वर्सा जालो. ताचो बापूय जुआन दे जासू वाय आतोंदो आनी आवय मारीया दे आझपिलेउयेता वाय आझनारेझ दे साडा. जुआन आनी मारिया हांचो तो पांचवो भुरगो. 

सांत जुझे वाझाचे मुळावे शिकप सांखवाळ जालें. ताची पाद्री जावपाची आवड ताच्या बापायन पळयली आनी ताका लातीन भास शिकपाक बाणाले धाडलो. तो देव भक्तीन आनी आपल्या पेल्याच्या मोगान वाडत रावलो. उपरांत तो पोरण्या गोंयांत जेझुयितांचे सांत पोल कोलेजींत शिकपाक गेलो. ताच्या उपरांत ताणें पोरण्या गोंयांतूच सांत थॅामस एकुयिनास अकादमींत तत्वगिन्यान आनी धर्मशास्त्राचे शिक्षण घेतले. त्या शारांतल्या मौज मोजेच्यो ताका खूब ताळण्यो येताल्यो पूण ताणें स्वताक सगळ्या ताळण्यापसून पयस दवरलो. सांत फ्रांसीक शावियेराचे मुळावे शिकप नावरा जालें. शावियेर १८ वर्साचो आसतना ताचो बापूय भायर पडलो आनी आवयन ताका फुडलें शिक्षण दिवपाखातीर पेरिसांत धाडलो. पेरिसांत त्यावेळार प्रोटेस्टनाचे वारें सुरू जाल्लें. तें शार मौजेखातीर बरेंच मुखार आसलें. ताचो परिणाम फ्रांसिस्काच्या भार्वाथाचेर तसोच निरमळकायेचेर जातालो. ताका लॅयेलाचो इनास मेळ्ळो आनी ताचे लागीं उलयतां आसतना “ सगळो संवसार जोडलो आनी आपलो आत्मो इबाडलो जाल्यार मनशाक कसलो फायदो ? हीं जेझुची उतरां ताच्या कानार सादयली. तीं ताचीं उतरां आयकून शावियेरान स्वताक सांबाळ्ळो.

सांत फ्रांसीक शावियेर इनासाच्या पंगडांतल्या णव जाणामदलो एक आसलो. ते सगळें पाद्रिपणाचें शिक्षण घेताले, पाद्री जावपाक गरज तें करताले. होस्पिटलानी वचून पिडेस्तांची सेवा करताले, गरजेवंताक आपलो आदार दिताले. पाप सायबान तांची चवकशी करून तांका पाद्रिपणाची माखणी घेवंक परवांगी दिली. ताणीं २४ जून १५३७ वर्सा पाद्री म्हूण दिख्क्षा घेतली. ३० सेप्टेंबर १५३७ दिसा ताणें आपलें पयलें मीस सांगलें. पाप सायबान ताका इटलींत वावरूंक नेमलो. त्याच दिसानी पुर्तुगालाच्या राजान स पाद्री धाडपाक पाप सायबाकडेन विनंती केली. पाद्री इनास दोन पाद्रींक धाडपाक राजी जालो पूण तातुंल्या एकल्याची भलायकी बरी ना जाली आनी ताच्या सुवातेर पाद्री फ्रांसिस्काक धाडलो. 

सांत फ्रांसीक शावियेर गोंया येवपाचो आसलो तेन्ना पाप सायबान उदेंतेक आपलो दूत म्हूण नेमलो. मायाचे ६ तारखेक १५४२ वर्सा तो गोंयांत आयलो. होस्पिटलानी वस्ती करून कड्डकारांची आनी हेर पिडेस्तांची ताणे सेवा केली, बंदखणींत आशिल्ल्यांक भेट दिली, रस्तयार कांपिणी वाजोवन गायेनानी दोतोन शिकोवपाक भुरग्यांक एकठांय करून ताणें आपलें कार्य सूरू केलें. ताच्या उपरांत ताका दक्षिण भारतांत धाडलो. सगळे उदेंतेकडेन वावर करीत तो भोंवलो. जापानाक सुद्ददां गेलो आनी चिनाक वचूंक सोदतालो पूण अकसमात तो दुयेंत पडलों. सांत जुझे वाझान १६७६ वर्सा पाद्रिपणाची दिख्क्षा घेतली. पूण ताची नेमणूक रोखडीच जालीना. देखून तो आपल्या गांवांत आनी सरभोंवतणी आशिल्ल्या पाद्रींक आदार दीत रावलो. तो बारिकसाणेन समाजाचेर नदर मारतालो. आपलो वेळ, बुद्दद आनी धीर आदार लोकांक दिवंक फाटीं सरनासलो. तो आत्मीक पुस्तकां आनी भागिवंताची पुस्तकां वाचतालो. ल्हानपणापसून भुरग्यांक शिकयली. 

पाद्री जावपाक खोशी आसली तांका ताणीं लातीन भास शिकयली. त्या दिसानी श्रिलंकेक कातोलीक दुमाळो सोस्तात आनी जायतींच वर्सा पाद्री नासतना जियेतात म्हूण ताका कळून आयलें. आपणाल्या जिवाची पर्वा करिनासतना थंय वचून क्रिस्तांव धर्म सांबाळूक ताणी व्हडिलांची परवांगी मागली. पूण ताणी ताका कानारा वाठाराचो विकार नेमलो. थंय ताणी तीन वर्सा आपलो वावर केलो आनी उपरांत गोंयांत आयलो. गोंयांत हेर पाद्री वांगडा मेळून ताणें सांत फिलीप नेरिची ओरेटोरियन संस्था स्थापली आनी ते संस्थेचो सुमार एक वर्स व्हडील म्हण वावर केलो आनी उपरांत तो श्रिलंकेंत गेलो. थंय तो भिकारी कुलीचो भेस घेवन रावतालो. डच सरकाराचे भिरांतीन जियेतालो, भीक मागून पोट भरतालो, लोकांच्या बलकावानी न्हिदतालो. पाद्रिवीणे जियेतल्यांची ताणें वळख घेतली. तांका रातची तांच्या मदल्यांच्या घरांत एकठांय करून मागणीं केलीं आनी मिसां बेटयली. त्या लोकांक क्रिस्तांवपणाचे संस्कार दिले. रानांनी सोडिल्ल्या पिडेस्तांक ताणी हलाज दिलो आनी तांच्यामदल्यां मेल्ल्यांक मातयेक लायली. सुमार २४ वर्सा ताणें क्रिस्तांव धर्म सांबळ्ळो आनी लोकांमदी परसायलो. सांत जुझे वाझान सुमार २१ धार्मीक पुस्तकां तामीळ आनी सिहली भाशेंत रचलीं. श्रिलंकेंत ताणें १५ इर्ग्रजो, ४०० कोपेलां बांदली. तेच परी शाळो आनी दवाखाने सूरु केले.

सांत फ्रांसीक ४६ वर्साचे पिरायेचो आसतना, दिसंबराचे ३ तारखेक १५५२ वर्साक ताका मरण आयलें. १६ मार्च १५५४ दिसाक ताची कूड गोंयांत हाडली. सांत फ्रांसीक शावियेराची पवित्र कूड पोरण्या गोंयांत बोम जिझस बासिलीका इर्गजींत दवरिल्ली आसा. १७८२ वर्सा सांत फ्रांसीक शावियेराचे पयले एक्सपोजिसांव जालें. दर धा वर्सानी हें एक्सपोजिसांव जाता. २०१४ वर्सा जाल्लें तें सतरावें एक्सपोजिसांव. डिसेंबर ३ तारखेक सांत फ्रांसीक शावियेराचें फेस्त मनयतात. सांत जुझे वाझाक ६० वर्साचे पिरायेर, केनडींत आसतना १६ जानेवारी १७११ दिसा मरण आयलें. २१ जानेवारी १९९५ दिसा पाद्री जुझे वाझ भागिवंत म्हण ताका मान फावो केलो आनी १४ जानेवारी २०१५ दिसाक जुझे वाझाक सांताचो मान फावो केलो. १६ जानेवारीक सांत जुझे वाझाचें फेस्त मनयतात.




#Article 31: Malvani (642 words)


Malvan ho Sindhudurga jillyatalo ek vadalo vathar. He vathara velyan hangachi bhas Malvani Bhas (Malvani Konkani) mhan, khane Malvani Khana mhan ani sanskriti Malvani Sansritay mhan patallya.

Konkani bhashechi vingad-vingad rupa palavok meltat. Konkani che khubshe boli bhas asaat. Tatutli ek mhanji Malvani. Census Board of India ani ISOn he bhasek Konkani chi ulay bhas mhan manyatay dilya.

Malvani bhas Konkanatle Sindhudurg, Dakshin Ratnagiri (Lanja, Rajapur) che vathara meren ulaytat. Pan he bhasecho mukhel vapar Sindhudurgat, mukhel korun Malvan, Vengurla, Kudal ani Sawantwadi (jaka Wadi mhan ulaytat) avathat jata.

Sakayl kaym Malvani vakya boraylyat. Tancho konkani ankaar legit dillo asa.

 English                       Malvani                    Konkani (Goychi)

 How are you?                  Kaso asas re tu?           Kaso asa re tu?
 Are you alright?              Baro mare tu?              [Same in Konkani]
                               /Ghat mare tu?
 I am fine                     Me baro asay               Haav boro asa
 What are you doing            Tu kaay karata?            Tu kite korata?
 Malvani is sweet language     Malvani god bhas asa.      [same in konkani]
 Do you know Malvani?          Tuka malvani yeta?         [same in konkani] or Tu malvani ulaita?
                               /Tu malvani bolta?
 It's raining heavily here.    Hay khub pavas padata.     Hanga khub pavas padata / potta.
 It's flooded here.            Hay hovar iloha/[ayaloha]. Hanga huvar ayala.
 From which area you are?      Tu khaysun ila? (ayala)    Tu khaysaun ayalo?

Sakayl kaaym kaaym Malvani sabd dille asat je samake Konkanit ani Malvanit sarake asat:
Khay, Thay, Jay, Maka, Tuka, Amaka, Tumaka, Vangad, Begin, Somato, Samako, raav, bhitar, bhayr, gajali, fakanda, Oogi, Chedu, Bayal, Gho, etc.

Kaaym kaaym aprachalit sabd je konkanit ani malvanit sarkech asat:
nhay (nadi), yedul (hodal), sakayl, deg, vhad, nistyak, etc.

Tashi vayar delli valeri khub vodali asa. He puray barpat ti dene shakya javache naa. Pun janka Konkaniche he bhasecho abhyas korinso dista tani hacher ayjun sansodhan korche.

Konkani manis mhanlyar taka nustya bagar jevan mona mona dista. Malvani jevan samake hech chaviche vaten banaytat. Nalla pasun kelli kodi, shit, nustyachi amati (Malvanit taka nistyak mhantat), tisryache tikale, sukya bangcyachi chatni, mori che tikale and lot more.

Malvanit saglyat famad item mhatakir Vade-Xacuti (Kombyachi). Lagi lagi sagalya hotelani jay jay Malvani cuisine melta thay ho prakar tumaka khaopak meltalo. Tache vangada tumaka Sungatachi chatani, Kodi ani Shit legit melta.

Pun Malvani khana mhanaje nisate nonveg nhuy. Shakaharat legit tumaka khub tereche prakar khavapak meltat. Jashe khaprole, ghavane, shirvale, yallape (aikalyar samake Kanadi naav vatta nhuy?). He prakaar tumaka khaychya hotelani kavpak melache naat. Tache khatir maat tumaka kontari Malvani manis soducho pattalo. Tache ghara vachun malvani khanyacho anand lutuk jaay.

Malvani khane samake tumaka Goy ani Karwaar meren melpa shakata. Maharastrat tumaka Kolhapura ille ille Malvani paddatiche khane melpa shakata. Pan te Malvani nhuy te Kolhapuri. Pan tachi mul paddat mat Malvani saraki vatta.

Malvani lok he samake Konkani. Jaso Malvani bhashet godavo, jevnat godavo taso to lokat legit asa. Ambo, Ponas, Chiku, Peru, Jam, Karna asali sabar falache legit tara tumaka hanga palovka meltat. Saiman Konkanacher uktya hathin dille he dene. Tacho Malvani sanskritayer legir prabhav asa.

Hanga vadalo san mhantakir Chavath. Ganpatikhatir deshachyach nhuy jalya jagatlya khaylyay vatharani ashillo Konkani manis tache ghara pavtalo. Ho ekuch san hanga vadya dabajyan manaylo jata. Chavthechi bhajana mhanaje vhad famad. (Amache gavat amache legit bhajan mandal asa.)

Magir Diwali legit une adik pramanat dabajyan sajari kortat. Diwaliche adale disa Narkasurachi Holi ani magir payle disa (haka Chaavdis mhantat) Karit foduchi paddhat hanga asa. Magir urlelya disani Laxmi Pujan, Bhavbij asale sabar san legit vadya utsahat manaytat. Tulshiche lagin jalya uprat lagnacho season suru jata.

Ganpati ani diwali sodun magir Konkani mansak mhatvache mhantakir Mhalvas, Shigmo (ani shabay), Nalli pornima asale san legit vadya utsahat log manaytat.

Mhaje malvani bhasa, sanskriti, khane vishi che nyan haave hanga ukte kele. Mhaje mhayti praman he nyan samake borobar asa. Pun jar kaay une adik ravalle asat tar vachpyani te sudarun maka tache vishi apalo abhipray boravan dhadcho. Haav sadach tanche suchavnevishi abhari urtalo.




#Article 32: दाकांच्या मळ्याची आनी कुळवाडियांची वपार (758 words)


Dakanchea Molleachi ani Kullvaddianchi Vopar - The Wicked Vinedressers ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव २१ ː ३३-४६

३३ आनिंक एक वपार आयकात: कोण-एक भाटकार आसलो; ताणें एक दाकांचो मळो लायलो, ताचे भोंवतणीं आडो घालो, खणून एक कळोंबी तयार केली, आनी एक गपुर बांदलो; मागीर तो मळो ताणें कुळवाडयांक कुमळ्याक दिलो आनी आपुण पयशिल्या गांवांत गेलो. ३४ पिकेचो वेळ लागीं पावतच, आपलें कुमळें घेवंक ताणें त्या कुळवाडियां-शीं आपल्या चाकरांक धाडले; ३५ पूण कुळवाडियांनीं, ताच्या चाकरांक धरुन, एकल्याक मार घालो, दुसऱ्याक जिवेशीं मारलो, आनी तिसऱ्याक फातरायलो. ३६ आनिंक एक पावट ताणें दुसऱ्या चाकरांक धाडले, पयले पावटी-वन अदिक, आनी ताणीं तांकांय तशेंच केलें. ३७ म्हज्या पुताक मान दितले, अशें म्हणून शेकीं ताणें आपल्या पुताक तांचे-शीं धाडलो; ३८ पूण कुळवाडियांनीं पुताक पळेवन आपणा भितर म्हळें: हो ताचो दायजी; येयात, हाका जिवेशीं मारुंया आनी ताचें दायज आमचें जातलें. ३९ आनी ताणीं ताका धरुन मोळ्या भायर व्हेलो आनी जिवेशीं मारलो. ४० आतां मोळ्याचो धनी येता तेदनां, त्या कुळवाडयांक तो कितें करतलो? ४१ ताणीं जाप दिली: त्या नश्ट्यांचो व्हड भस्म करतलो आनी दुसऱ्या कुळवाडयांक, आपणाक योग्या काळार फळ दितात तसल्यांक, आपलो मळो कुमळ्याक दितलो. ४२ जेजून म्हळें: पवित्र पुस्तकार अशें बरयल्लें आसा: जो फातर बांदपियांनीं सोडून दिळो तच जालो कोणश्या-संधीचो फातर. हें सर्वेस्परानूच घडून हाडलां: तें पळेवन आमी थटाक जाल्यांव. हें तुमी केदनांच वाचूंक ना? ४३ म्हणटच आपलें राज देव तुमचे कडलें काडून घेतलो आनी ताचीं फळां दितात तसल्या विदेशयांक दितलो. ४५ ताच्यो वपारी आयकोल्या उपरांत मुखेल यादनीक आनी फारीजेव आपणा विशीं तो उलयता म्हण समजले; ४६ आनी ताका ते धरूंक सोदताले, पूण लोकाक भियेले, कित्याक प्रवादी म्हण लोक ताका मानतालो.

एक स्फुर्थी: 

दक्षीण आफ्रिकेंत काळिंगरीं असो वेगळचार चलतालो. गरे जे थंय वसती करताले ते अल्प्संखेंत आसले. तरिपूण ताणीं निजाच्या दक्षीण आफ्रिकेंतल्या लोकांक भायर रावंक सुरू केलें. तांकां अभिमानान आनी खुशाल्कायेन जियेवंक मेळनासलें. जायत्यांनी बदल हाडुंक प्रयत्न केलो पूण यशस्वी जाले नांत. नेल्सन मांदेला आयलो आनी सर्कारान ताका २७ वर्सां बंदखणिंत दवरलो. नेल्सन मांदेलान दक्षीण आफ्रिके विशीं आसललें आपलें सपन आनी मिसांव घेवन बंदखणिंतलो काळ सारलो. ताची सुटका जाली तेदनां दक्षीण आफ्रिकेंतल्या तशेंच आख्या संवसाराच्या लकांचो मान ताणें झडून घेतलो. तो ह्या दुर्दयवी लकांचो सडवंदार जालो. बंदखणिंतलो हान्सत्या मुखामळान तो भायर आयलो. राग पाटीं दवरून संधान करुंक ताणें पांवलां मारलीं. ह्याच पासत नेल्सन मांदेला दक्षीण आफ्रिकेचो पयलो राष्ट्पती जालो. ‘जो फातर बांदप्यांनी सडून दिललो तच जालो कणश्या संधिचो फातर'.

देवाचें उतर: 

आपले प्रजेचो सवें देवाचो मग कितलो खल तें इजाय्ास प्रवादी पयल्या वाचपांत सांग्ता. आपले प्रजेक एक बरो दाखांमळो कशी रयता आनी तिचे कडल्यान बरीं फळां रावता. ह्या वाचपांत आमी पळेतांव की देवान तयार केलल्या दाखां मळ्यांत बरें फळ मेळना तेन्ना दाखांमळ्याचें निसनटन जाल्लें तांकां दिश्टी पडटा. शुभवर्तमान आनी आयच्या पयल्या वाचपा मदें जायतो समबंद आसा. तांतूंत एक धनी आपूण सगळो वावर करून दाखां मळो तयार करता. त्या उपरांत तो हो मळो कुंबळ्याक दिता. पीक जालें म्हणतच धनी कुलवाड्यां लागीं कुंबळें माग्ता. पूण ते ताका कुंबळें दिनांत. पर्तेंच जाल्यार कुंबळें मागुंक आयलल्यांक त्रास दितात आनी धनियाच्या पुताचो परियान जीव काडतात. हे वपारिंत कुलवाड्यांचें अनुपकार्पण ताचें नद्रेक येता. धनियाचें तें धनियाक दीवंक जाय आसलें. पूण कुलवाडी अनीत कर्तात. देखून, ते धनियाचे खासतीक सांपडतात आनी तांचो मळो परियान धनी काडून घेता. दूसऱ्या वाचपांत, नवी इज्राेल पर्जा म्हळ्यार आमी क्रिसतांवां. म्हणतच सांत पावलू फिलिपकारांक बरवन देवाक आमी कसलीं फळां दीवंक जाय तें उगडास करता.  

आंच्या जिविताक: 

देव एक बरो मळो वसवपी कसो आपले प्रजेक प्रवादी धाडून चुकी निटायेर घालुंक उगडास करीत आसता. प्रवादियांचें आयकून आपलें जिवीत बदल्तले म्हण देवाची अपेक्षा. पूण तशें घडना. शेकीं देव आपल्या पुता जेजूक ह्या संवसारांत धाडता संजून की आपल्या पुताचें तरी आयकून ताचे सवें बरे तरेन वाग्तले. जेजू सवें लक खूब वायट करतात आनी ताका खुर्साचें मरण फावो करतात. पूण जेजू पुनर्जिवंत जावन जयतिवंत जाता. नेल्सन मांदेला सवें तशेंच घडलें. बरें तें नश्टाचेर सदांच जयतिवंत जाता. देव बरे आसात, ताच्या दुस्मानांक सदांच हारयता. म्हणतच, फकत बरें करून आयच्यान नश्ट्याचेर जैत मेळवंक जाता. जशे परीं काळक आनी उज्वाड एकेच पावटी बराबर आसुंक शकनांत तेच परीं बरो आनी वायटवो बराबर आसूंक जायना.

जेजुचे शीस कशे तांची जबाब्दारी जत्नायेन पाळुंक वावरुंय्या. ताच्या जिवितांतल्यान बरी पीक दीवंक वावरुंय्या. आमी जेजू जावन संवसाराक जेजू दिवंक वावरुंय्या. तांच्या जिवितांतल्यान आमी जेजुचीं पाटलावदारां म्हण कळन येवंक जाय. काळक काळक म्हण बबाळ मार्चे बल्देक एक वात पेटयल्यार उज्वाड जाता म्हण विसरचें न्हय. सगळ्यो परिस्थिती बदलुंक जातात.




#Article 33: देवचार परत येता वपार (165 words)


Devchar Porot Ieta Vopar - The Demon's Invasion ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास ११:१५-२६ (मार्क ३:२४-२७; मातेव १२:२९)

२४ म्हेळो आत्मो मनशा वेलो भायर सरतोच, सुक्या सोड्यार विसव सोदीत भोंवता, आनी ताका विसव मेळोना जावन म्हणटा: हांव भायर सोरलोलों त्या म्हज्या घरा भितर हांव परत रिगतलों. २५ आनी थय ये जाल्यार, तें झाडललें आनी नेटयल्लें ताका मेळता. २६ तेदनां तो वचून आपणा-वन अदिक नश्टे आनिंक सात आत्मे आपणा बराबर घेवन येता; आनी भितर रिगून, थय ते आपलें ठीकाण करतात; आनी त्या मनशाची मागिरली दशा ताचे आदले गती परस पाश्ट जाता.




#Article 34: अंत्रळा वेळीं सुकणीं वपार (332 words)


Ontrolla Vellim Suknnim Vopar - The Birds of Heaven ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव ६ ː २४ - ३४ (लुकास १२:२४-२७)

२४ कोणाच्यानूच बराबर दोगां धनयांचो गुलां जावं नजो; कित्याक तो एकल्याक जळतलो आनी दुसऱ्याचो मोग करतलो, व एकल्याक चिकटून रावतलो आनी दुसऱ्याची बेपर्वा करतलो. तुमच्यान देवाचीं आनी बराबर गिरेस्तकायेचीं गुलामां जावं नजो. २५ देखुनूच हांव तुमकां सांगतां: तुमच्या जिवा खातीर कितें खावनचें-पियेवनचें, व तुमचे कुडी खातीर कितें न्हेसचें-पांगुरचें, ते विशीं हुस्केवं नाकात. जेवणा परस जीव आनी न्हेसणा परस कूड वरती न्हय? २६ वाऱ्या वेल्या सुकण्यांचेर नदर मारात; तीं वमपीनांत, लुंवीय नांत आनी कडेंय भरिनांत; तरी तुमचो सर्गींचो बाप तांकां पोसता. तुमी तांचे-वन अदिक मोलाचीं न्हय तर? २७ आनी हुस्के काडून, आपलें आवक हातभर वाडोवंक तुमचे भितरल्या कोणाच्यान जाता जायत? २८ आनी न्हेसणां विशीं तुमकां धास्ती कित्याक? शेतांतलीं फुलां कशीं वाडतात तें चिंतून पळेयात; तीं कश्ट करिनांत, तीं सुतूय काडीनांत. २९ तर हांव तुमकां सांगतां: सलमन लेगून सगळ्या आपल्या दबाज्यांत तांतल्या एका सारको न्हेसलो ना. ३० तर आयज आसा आनी फाल्यां काडून उज्यांत उडैतात तें शेतांतलें तण ह्या जिनसान देव न्हेसयता जाल्यार, त्या-वन कीतलो अदिक तुमकां तो नेटोवनचो ना, हॉलक्या भावार्थाच्या ﻿? ३१ म्हणतच आमी कितें खातल्यांव? कितें पियेतल्यांव? कितें न्हेसतल्यांव?, अशें म्हणून हुस्के काडूं नाकात. ३२ असल्या सगळ्याची वासपूस करतात अनभावार्थी. तुमकां ह्या सगळ्या वस्तूंची गरज म्हण तुमचो सर्गींचो बाप तर जाणच. ३३ देवाच्या राज्याच्या नेमां परमाणें जियेवंक आनी ताकाच मानता तें करूंक जावं-दी तुमचो व्हडांतलो व्हड हुस्को, आनी ह्यो सगळ्यो वस्तु तो तुमकां दितलो. ३४ म्हणटच फाल्याच्या दिसा विशीं हुस्को काडूं नाकात, फाल्याचो दीस आपलोच हुस्को काडतलो. त्या-त्या दिसाक जें नष्ट आसा तेंच पुरो ताका.




#Article 35: अरब सागर (185 words)


अरब सागर(अरबी समुद्र/बहर अल-अरब/मरे एरियथएम), हो एक व्हड समुद्र. हो समुद्र एशिया खंडांत आसा.

हो समुद्र हिंद माहासागर्चो एक अन्ग. हचे पुर्वान्त भारत,उत्तरान्त पाकिस्तान आनी इरान,पश्चिमान्त अरब राज्य, दक्षिणान्त केप गुआर्दफ़ुइ दकून एक लकीर,आनी उत्तर-पुर्वान्त सोमलिया-सोकोत्रा-कन्याकुमारी मोदे एक लकीर.

हची दोन मुख्य खाडी अस्सा - एड्न्ची खाडी आनी ओमान्ची खाडी. एड्न्ची खाडी दक्षिण-पुर्वन्त अस्सा आनी हे बाब-एल-मन्डेब झाउन’रेड सी’वचुन मेळता. ओमान्ची खाडी उत्तर-पश्चिमान अस्सा आनी हे पर्सी खाडी वचुन मेळता. हन्गा दोन सान खाडी - खमभातची खाडी आनी कछ्छन्ची खाडी अस्सा. हन्गचे मुख्य द्विप सोकोत्रा आनी लक्शद्विप.

वेद काळान्त हाचो नाव’सिन्धु सागर’ अशिलो, आनी हो २री सदि दकुन एक मुख्य जल-मर्ग झाउन अशिलो. हे समुद्रान ’अरबियन नाईट्स’ आनी ’सिंदबाद’कणिक जन्म दिलो.

हाची मुख्यता पोळोन इजिप्टन्चे फ़रो तन्नि हन्गा मेळ्चे ’केनाल’(नहार/जलमर्ग) बंदिले. 

हो समुद्र २४०० कि मि लाम्ब अस्स अनि ४६५२ मि गुंडि अस्स। हे समुद्र भारत्चे दक्षिण भागन्चि उचाइर अस्सा। सिन्दु नोदि हन्गा अन्त झताली सक्डा पोशि लाम्ब नोदि। हन्तु नेत्रावति,शरावति,नर्मदा,तापी,माही अनि केरळ्ची सुमार नोदिन्चो अन्त झता। हचे कोंकण तट अनि मलबार तट खुब प्रसिद्ध।

हचे तटार अस्चे मुक्य देश - भारत,पाकिस्तान,श्रिलंका, येमेन,ओमान,इरान,सोमालिया अनि मालडीव्स।

हचे तटार अस्चे मुक्य शार - मुंबई, सुरत,मंगळूर,कोच्चि,कराची,गवादर,एड्न,अल्मुकल्लाह अनि सललाह।




#Article 36: अशीर दार्वनटो वपार (258 words)


Oxir Darvontto Vopar - The Closed Door ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुके १३:२२-३०

२२ दर-एका नगरांत आनी गांवांत वचून, तो शिकोवण दियत जेरुजाल्याची वाट चलतालो. २३ तेदनां कोण-एकल्यान ताचे लागीं विचारलें: सायबा, सोडवण जोडूंक पावतलीं तीं थोडींच काय? ताणें तांकां अशी जाप दिली: २४ अशिर दारवोंट्यांतल्यान भितर सरूंक जाता तशें वावरात, कित्याक, हांव तुमकां सांगतां, जायतीं जाणां भितर वचूंक सोदतलीं, पूण तांच्यान जावनचें ना. २५ घराच्या धनयान भितर वचून एकदां दार धांपल्या उपरांत, तुमी, भायर रावून, दारार मारुन म्हणूंक लागतल्यात: धनया, आमकां दार उगड. आनी तो तुमकां अशें म्हण्टलो: तुमी खयचीं तीं हांव नकळं. २६ तेदनां तुमी म्हणटल्यात:
तुज्या मुरयान आमी जेवल्यांव आनी पियेल्यांव आनी आमच्या रस्त्यांचेर तुनवें शिकोवण दिल्याय. २७ आनी तो तुमकां सांगतलो: तुमी खिचीं तीं हांव नकळं; वायट करतल्यांनो सगळीं तुमी म्हजे थावन पयस सरात! २८ तेदनां आब्राहां, ﻿, जाकब आनी समेस्त प्रवादी देवाच्या राज्यांत आसलले आनी तुमकां भायर उडैल्लीं पळेवन, कशीं म्हण तुमी थय रुदोन करुन आनी दांत करकरावन आसतल्यात! २९ उदेंती, अस्तमते, उटरी आनी दखिणे थावन लोक येतलो आनी देवाच्या राज्यांत जेवणाक बसतलो. ३० आनी, पळेयात, आतां निमाणीं आसात तीं पयलीं जातलीं आनी पयलीं आसात तीं निमाणीं जातलीं.




#Article 37: आंजिराच्या झाडाची वपार (159 words)


Anjirachea Zhaddachi Vopar - The Budding Fig Tree ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक लुकास २१ ː २९-३३ (मातेव २४:३२ फ.; मार्क १३:२८ फ.) 

२९ आनी ताणें एक वपार सांगली: आंजिराच्या झाडाक आनी हेरां सगळ्या झाडांक पळेइयात. ३० तांकां कंबरी फूटतात तेदनां गीं लागीं पावला म्हण तुंकां कळून येता; ३१ तशेंच ह्यो सगळ्यो वसतू घडलेल्यो तुमी पळेतोच, देवाचें राज लागीं पावलां म्हण जाणो जायात. ३२ हांव तुंमकां खरेंच सांग्तां: हें सगळें घडले बगर ही पिनड्का अंतर्ची ना. ३३ अंत्राळ आनी प्रिथूंम सर्तलीं, पूण म्हजीं उतरां सर्चीं नांत.




#Article 38: आमस आचें पुस्तक (230 words)


Book of Amos

आंसाच्या पुस्तकांत समाजीक नित उखलून धरल्या. अनितीचेर, अप्रमाणिकपणाचेर, गरीबांचे पिडणूकेचेर, हें पुस्तक निशेद मारता.

आमस, तेकराचो गोंवळी (१/); तो प्रवादीय न्हय आनी प्रवादयांचो पुतूय न्हय, पूण सर्वेस्परान ताका हिंद चरयतालो थंयचो आपोवन भाकीत करूंक पाठयलो (७/१४). थोड्याच काळार ताणें आपलें मुनियारपण चलयलें मागीर ताका भायर घातलो आनी तो आपल्या आदल्या वावराक परतलो ( ७/१०; ३/९; ४/१; ६/१).

सर्वेस्पर आठ राष्ट्रांची मनसुबी करुन फर्मण मारता तें सुरवातेकूच मेळता. हीं आठ राष्ट्रां म्हळ्यार : दामास्कुस, गाजा, तिर, एदम, आमन, माद, जुदा आनी इसरायेल. जुदा आनी सर्वेस्पराच्यो आदनिया आनी उपदेस मोडले जाल्यार उरलल्या सव राष्ट्रांनीं जुदा आनी इसरायेला आड करार मोडलो. इसरायेलाच्या जिवितांत लाँच घेवप, ब्रश्टाच्यार करप, गरीबांक पिडनूक दिवप आसलें देखून सर्वेस्परान ताचेर फर्मण मारलें. 

यी, (७८३ ७४३) हाच्या काळार ताणें आपलें मुण्यारपण चलयलें. त्या काळार गिरेस्तांनीं गरीबांक फटयले, बरो सेवाधर्म केलो पूण तांतूंत देवाची भक्ती नासलली. तेदना आंसान देवाच्या नांवान उलोवन ब्रश्टाचारी जिविताचेर, समाजीक अनितीचेर, तोंडापुरती भक्तींचेर खरायेन निशेद मारलो (५/२१-२२). सर्वेस्पर, आक्ख्या संवसाराचो श्रेश्ट धनी, राष्ट्रांक खास्त लावपी ( अवेस्वर १-२). जांकां देवान वेंचून काडल्या ताणीं झर खोटेपणां करित जाल्यार देव तांकां कडक खास्त लायतलो (३/२). सर्वेस्पोराचो दिस, उजवाडाचो न्हय पूण काळोखाचो जातलो (५/१८); देव एका राष्ट्राक उपजयता (६/१४). तें राष्ट्र म्हळ्यार आससिरिया, जरूय ताचें नांव सांगूंक ना पूण सदांच तें प्रवादीयाच्या मनांचेर आसलें. 

तर आमस, एक भरवानसो दिता, तो जाकब घराण्यांच्या तारणाची वात पळेता (९/८); तशेंच जुजेच्या उरलल्या जम्याची (५/१५), सर्वेस्पर दया करतलो अशें आमस म्हणटा.




#Article 39: आवेडें गांवच्या कार्निवालाचो मेळ (802 words)


कार्निवाल हो क्रिस्तांव धर्माची एक व्हड उमेदिची सण. गोंयचो कार्निवाल तर भारतांतल्या सगळ्या राज्या परस वेगऴोच, हाचें कारण म्हणल्यार 450 वर्सांचे पुर्तुगेज राजवटिच्या प्रभावाक लागून. ही सण सगळे क्रिस्तांव गोंयकार एकठांय येवन मनयतात. कार्निवाल तीन दिसांची सण, तशेंच कांय लोकांचो समज आसा कार्निवाल ही एक परब. कार्निवालाची सण 40 दिसांचें कोरेज्म सुरू जावचे आदी पयले तीन दिस मनयतात.

गोंयांत कार्निवाल खूब व्हड उमेदीन आनी मजेन मनयतात. गोंयच्या कांय गांवांनी ही सण मनोवपाची एक वेगऴीच तरा आसता आनी तांतुतलो एक आवेडेंचो गांव. आवेडें गांवची कार्निवाल मनोवपाची एक वेगऴीच तरा आसा आनी ती तरा म्हणल्यार “मेऴ “. जसो गोंयांत हिन्दू लोकांचो शिगम्याचो मेळ आसता तेच तरेचो हो कर्निवालाचो मेळ. क्रिस्तांव गावडा समाज एकठांय येवन हो मेळ करतात. मेळ म्हणल्यार सगऴे गांवचे लोक एकठांय येवन देवसपण करतात. कार्निवालाचो मेऴ मांडार करतात. मांड म्हणल्यार एक पवित्र सुवात जंय आदीं गांवचें सगऴें देवसपण करताले. हो मांड आवेडें गांवच्या किन्याभाट वाड्यार जुझे फेर्नांडीस हाच्या घरा मुखार आसा. जुझे फेर्नांडीस हो वाड्यावयलो सगऴ्यात जाण्टो आशिल्ल्यान तो मांडाचो मुखेली आसलो. ताका आनी ताच्या घरच्याक मांडकार म्हणटात. जुझेच्या उपरांत ताचे घरचे मांड सांबाऴपाक लागले.
 
कार्निवालाचो मेऴ करपा फाटलो इतिहास आसा. खरें म्हणल्यार क्रिस्तांव समाजांत कार्निवालाचो मेऴ नासता, पूण गोंयांतूच ही अशी परंमपरा आसा. हाचें कारण म्हणल्यार जेन्ना गोंयांत पुर्तुगेज राजवट आयली तेन्ना धर्म प्रसार करूंन हिन्दू लोकांक पुर्तुगेजानी बाटून क्रिस्तांव केले. ह्या लोकानी क्रिस्तांव धर्म तर आपणायलोच पूण तांच्यानी आपली संर्स्कुतीक परंमपरा सोडून दिवक ना, ती म्हणल्यार शिगमो आनी हाचे वयल्यान ही परंमपरा आयल्या. 
मेऴ करतलो जाल्यार पयली एक चाल आसा. ओक्टोबर म्हयन्यात शेताची लुवणी जाले उपरांत गांवच्यो बायलो एकठांय येवन मांडार धालो खेऴटात, जरी तर त्या वेऴार धालो खेऴनात जाल्यार हो मेऴ करपाक मेऴना अशी तांची चाल.
                     
मेऴ करपाची सुरवात कार्निवालाच्या दिसा आयतरा सकाऴी जाता. इगर्जेंत मीस जाले उपरांत सगऴे लोक मांडार एकठांय जातात. ल्हान भुरगीं ते जाण्टे मेरेन ह्या मेळांत वाटो घेतात. सगळीं एकठांय जाले उपरांत मांडकाराच्या घरांत आशिल्लीं सगऴीं वाध्यां मांडकार भायर काडून मांडार दवरता. उपरांत मांडावयल्या खुरसा मुखार मांडकार दिवली पेटयता. उपरांत सगऴे एकठांय जाल्ले लोक मेळून मागणें करतात. ह्या मागण्याची सुरवात मांडकार करता. हें मागणें गांवच्या बरेंपणाखातीर आसता, म्हणल्यार गांवचेर वायट यवचें आसां तें पयस जावचें, गांवच्या लोकांचे शेतां-भाटांची बरी पीक जावची, तांचे त्रास-दुख पयस जावचे आनी गांवचे लोकां मदी सदांच एकवट आसचो, अशें मागणें करतात. 

मागणें जालें उपरांत गांवचे जाण्टे, नेण्टे चले कातारां गायतात आनी वाध्यां वाजोवन नाचतात. ह्या नाचांत फकत दादले वाटो घेतात. बायलांनी मेळांत नाचपाक जायना. तशेंच मांडार पायांक वाणों घालपाक बंदी आसा. मांडार वतलो जाल्यार नितळ-निवळ वचपाक जाय, आंगाक जाल्ले वेळार बायलांनी मांडार वचपाक जायना. ह्या मेळांत जे दादले वाटो घेतात तांतुंतले कांय दादले बायलांचो भेस घालून नाचतात. ते देटली कापड न्हेसतात आनी कमराक तोरोंग बांदतात. तोरोंग म्हणल्यार लुगटाची दोरी. हो नाच म्हणल्यार उबोच रावन उजव्या वाटेन वाटकुळे चलून करतात. तशेंच कांय जाण हातांत कासाळें वाजयत नाचतात आनी धोल-तासो वाजोवपी नाचनात ते बसून वा उबे रावन वाजयतात. 

असो मांडार नाच जालो उपरांत मांडकाराचीं घरचीं मांडार एकठांय जाल्ल्या लोकांक खावपाक आनी च्या दितात. हें सगळें जाले उपरांत सगळे जाण म्हणल्यार दादले, बायलो, भुरगीं आनी तरनाटे मेळ घेवन आवेडें गांवच्या सगळ्या वाड्यानी वतात. वाड्यातल्या सगळ्या घरघरांनी मेळ घेवन वतात. घरघरांनी वचून कातारां गायत नाचतात.

कार्निवालाच्या मेळाचीं कातारां-                

हो मेळ करतात फकत क्रिस्तांव गावडा समाज पूण ते मेळ घेवन हिन्दू घरानी पासून वतात. तशेंच क्रिस्तांव बामण, सुदीर समाजाच्या घरानीय मेळ घेवन वतात आनी ते लोक तांकां येवकार   दितात. घर घरांनी मेळ घवन भोवतना घरचीं लोक तांकां खाणाच्यो गोड वस्तू दितात जशें बिस्कीट, लाडू. तशेंच दादल्यांक सोरो दितात आनी कांय लोक तांकां पयशे दितात. जे पयशे मेळटात ते पयशे मांडा खातीर वापरतात. जेन्ना नवीं वाध्यां हाडपाची गरज आसता तेन्ना हे पयशे वापरतात. अशे तरेन तीन दीस घरघरांनी वचून चौवथे दिसाक म्हणल्यार शिंगे बुधवाराक (Ash Wednesday) सकाऴी निमणे वाड्यार मेऴ घेवन वयतात आनी उपरांत परत मांडार वयतात आनी नाचतात कातारां गायतात आनी कार्निवालाची ही सण सोपयतात.
फाटले आठ-णव वर्सां मदी ह्या मेळांत खूब फरक जाल्लो दिसता. आदी ल्हान भुरगीं ते तरणाटे, जाण्टे आनी बायलो पासून ह्या मेळांत वांटो घेताले पूण फाटले कांय वर्सां सावन मेळांत वाटो घेवपी वांगड्यांची संख्या देंवत गेल्या, चड करून बायलो, ल्हान भुरगीं आनी तरणाटे. फाटल्या कांय वर्सांनी फकत थोडे कांय काजारी दादले, एक दोन तरनाटे आनी जाण्टे दादले वाटो घेतात, भुरगीं आनी बायलो सामकीच दिसनात पूण ह्याच वर्सा सावन (2015) ह्या कार्निवालाच्या मेऴाची परंमपरा बंद केल्या. हाचे एक कारण फाटले पावसाक शेत रोवन ओक्टोबरांतली लुवणी करून मांडार गांवच्यो बायलो धालो खेऴूक ना. आनीक एक कारण आसा क्रिस्तांव धर्मांत हो कार्निवालाचो मेऴ करपाची धार्मीक परंमपरा ना देखून गांवच्या पद्रिंचें आनी कांय लोकांचें मत आसा कार्निवालाचो मेऴ करचो न्हय.

गांवच्या कांय जाण्टेल्यांचो समज-
फाटलीं कांय वर्सां सावन हो मेळ बंद करपाची तयारी आशिल्ली आनी जेन्ना कांय वर्सां फाटी एका वर्साक मेऴ करूंक ना ताका लागून मांडार आशिल्लो धोल आपशींच वाजपाक लागिल्लो अशें कांय जाण्टेल्यांचें मत आसा. पुरवजांच्या मता परमणें जाण्टेल्याचो आनीक एक समज आसा जरी तर हो मेऴ बंद केलो जाल्यार गांवच्या लोकाचें वायट जातलें हाचो तांकां भंय आसलो. अशे तरेन हो मेऴ चालूच उरिल्लो आनी ह्या वर्साचे कार्निवालाक सावन हो मेऴ करपाचो बंद केलो.




#Article 40: इतिहासाचीं पुस्तकां (174 words)


Book of Chronicles 1 and 2

इतिहासाचीं दोनूय पुस्तकां इसरायेलाच्या इतिहासाविशीं चडश्यो नव्यो वस्तु शिखयनांत. जी खबर राजांच्या आनी सामुयेलाच्या पुस्तकांनीं मेळता तीच खबर मातशी वेगळे नदरेंतल्यान बरोवप्यान दिल्या. म्हळ्यार आपणांक जाय त्योच घडन्य वेंचून काडल्यात आनी एकदों बरे तरेन बरयल्यात. तशेंच सुरवातेच्यो वनशावळी, उत्पती आनी लोकगंटी ह्या पुस्तकांच्या आदारान बरयल्यात.

देवाक विस्वाशी रावून, म्हळ्यार मयजेसान दिलली समूर्त पाळून आनी खऱ्या मनान देवाची भक्ती केल्यार जुदेव लोकांचो फुडार पर्जळीत जातलो म्हण बरोवपी दाखोंवक सोदता. 

इतिहासाच्या पुस्तकाचो बरोवपी जावन आसा जेरुसाल्यांतलो एक लेवीत, तो देवमंदीराची बारीकसाणेन खबर दिता. ताच्या बरोवपांत जायत्या यादनिकांची तशेंच गावपी आनी दार राखणे मुखेली जागो घेतात. दाविदाच्या फुडारीपना खाल, बारा कुळां एकठांय येवंक ताचे अत्रेक. सगळीं म्हळ्यार अनभावार्थी लेगून देवाच्या मंदीरांत येवन मागणें करूंक जाय म्हण तो बरयता. ताका 'इसरायेल' म्हळ्यार देवाच्या भावार्थ्यांचो समुदाय. ह्या देवान जायतीं वर्सां पयलीं हे परजे लागीं करार केलोलो आनी दाविदा उदेशीं तो पवित्र करार नवसरलोलो. आक्ख्या देसांत जर सगळ्यांनीं फक्त एकूच दीस देवाची समूर्त आसा तशी पाळ्ळी जाल्यार 'मेस्सीयास' येतलो म्हण लोक म्हणटालो

वंशावळी - १लत्. १- ९

सावलूचें मरण -१लत्. १०/१-१४

दाविदाची राजवटकी-१लत्. ११




#Article 41: उत्पती चें पुस्तक (348 words)


आक्ख्या पवित्र पुस्तकांतलें तशेंच समूर्तींतल्या ( पेंतातेवक) पांच पुस्तकांतलें पयलें पुस्तक.

हेबरेव भाशेन ताचें सुरवातेचें उतर बेरेसह्यत (अरंबाक) आनी ग्रीक भाशांतरान गेनेसीस ह्या माथाळ्यान ताचें नांव. हीं खेरीत उतरां उत्पती पुस्तकाक आक्ख्या अरंबांचें पुस्तक म्हण खात्री करता : अरंब आक्ख्या संवसाराचो आनी मनीसकुळाचो. अरंबाक देवान सर्ग आनी पृथूं रचलीं (उत. १/१; २/४). अरंब पाथाचो आनी सर्व वायटाचो, अरंब जिन्नस पर्जांचो, संवस्कृतायांचो आनी भासांचो; अरंब वेग-वेगळ्या वावरा-धद्याचो, वाद-विवादाचो आनी झुजाचो; अरंब मरणाचो (!) हो विश्व देखाव खेरीत अरंबाचो, उत्पतीच्या पयल्या भागांत आमकां दाखळ जाता (उत. १-११). दुसऱ्या भागांत (उत. ११२-५०) हेबरेव पर्जेचो अरंब तिच्या मूळपूर्वजां कडल्यान आमकां कळीत जाता : आब्रांव, (१२-२५), आनी जाकब (२६-३६) आनी हाचो पुत जुजे (३७-५०). ह्या कुटुबांचो इतिहास, सर्वेस्परा देवाची सोडवणेची येवजण, ताची भासावणी आनी विंचून काडप आमकां थावें करता.

जावं सर्गा आनी पृथुमेचो देव-रचणेंतल्यान जावं पात्रीयारकांच्या रंग-रंगीत आनी विचित्र इतिहासांतल्यान जायते धर्मिक विशय आनी शिकवण आमकां स्पश्ट जातात. ते म्हळ्यार : देव सासणाक जियेता नी तो अरं आनी शेवट सगळ्या वस्तूंचो; सगळ्या रचणां मदें मनीस देवाचे व्हड अपुर्बायेचो; आपल्या सारक्याचीं आनी रुपाचीं देवान दादल्याक आनी बायलेक रचल्यांत; देव- रचणेंची जाणवाय आनी पदवी, ताची विचित्र मांडावळ, लग्नांची स्थापणी, उधार काळजान मनशाक दिल्लें देणें, म्हणगे खुर सत्त्या; मनशाचें मूळ पातक आनी देवाची खास्त; गर्वान भरलोलो मनीस देवाचे नेम-कायदे पाळूंक राजी ना, तोरयासताना देव ताका पातकांतली सोडवण भासायता: देवाची सासाय आनी मनषाचो भरवानसो. देव मनशाचेर आशिर्वाद घालता आनी आपल्या करारां वरवीं आपल्या एकवटान जियेवंक ताका परतून-परतून आपयता. खेरितपणीं आब्राहामाक ताच्या थिर आनी निश भावार्था पासत आपल्या आशिर्वादान भरता आनी ताच्याच कुटूंबांतलो येतल्या मेस्सीयासा वरवीं सगळ्या राष्ट्तरांचेर आनी आक्ख्या मनीस कुटूंबाचेर व्हडांतलो व्हडलो आशिर्वाद घालता.

आपल्या जिव्या सब्दांतल्यान देव आक्खो संवसार रचता. ताचें उतर म्हळ्यार एक आदनिया, एक बरी खबर, एक भासावणी आपल्या सांगाता आनी आपले इश्टागतींत जियेवंक दर-एका मनशाक एक मोगाचें आमंत्रण. मनशान देवाचें उतर स्विकार करूंक गरज, आनी खालतिकायेन ताची आदनिया पाळून, देवाचे सोडवणेची येवजण आनी इतिहास ह्या संवसारांत फुडें व्हरूंक मनषाची जबाब्दारी.

पुर्विल्या लागींच्या उदेंतीच्या पुराणांतल्या जिन्नस खतांचो वापर करुन तेच परीं शेंकडे पटीं मुटुंबांनीं तोंडीं सांगील्ल्या करिनां / परंपरां उदेशीं, हें उत्पतिचें पुस्तक उजवाडाक आयलां. वेग-वेगळ्या साहितीक आनी धर्मिक परंपोरांची निमाणी संपादनी करूंक पवित्र बरोवप्याक सुमार पांच शेंकडे लागले (X-VI क्रिस्त उगा आदीं).




#Article 42: उपदेशक हें पुस्तक (263 words)


ग्रीक भाशेन एक्कलेसियास्तेस आनी हेबरेव भाशेन अहेलेत, ह्या सब्दांचो अर्थ म्हळ्यार एके धर्मिक जमातिचो फुडारी व एक धर्मिक जमात घडून हाडपी आनी ह्या अर्थान त्या मनशाक एक प्रवचनकार व सभेमाजार उलोवपी अशें म्हणूं येता. हे खेरीत दिशेन कोंकणींतल्यान त्या सब्दाचो ओंकार म्हळ्यार उपदेशक. 

ह्या पुस्तकाच्या बरोवप्यान (जावं तो एक व सोबार लेखक) दिसा-दिसपट्त्या जिविताचो खल अणभव घेतला. दिसता ते परीं ताणें मनषाच्या जिविताच्या जिन्नस भाजूंचें बारिक शिकप केलां आनी जायत्यो भोंवंड्यो मारुन, वेग-वेगळी मनषाची परिस्थिती अणभवल्या.

ताचो मुखेल संदेश पुस्तकाचे सुरवातेकूच एका श्लोकान (१/२) पांच पावट तेंच उतर आनी शेवटाक (१२/८), स्पश्ट जाता : पल्केपणाचें पल्केपण, सगळें म्हळ्यार पल्केपण.

मनशाचें जिवीत म्हळ्यार एक अर्थ नाशिल्ल्या घडण्यांची सांखळ ३/१-१३! सगळ्यो वस्तु मनशाक फसयतात. सगळो ताचो कश्टी वावर निर्फळ (१/४-११); जाणवाय अदिक गुस्पागोंदळ आनिंक नष्ट वाडयता (१/१२-१८); संवसारी खुशालकाय मनशाक तगता तसलें धादोसपण दिना (२/१-१२); बऱ्या आनी वायट मनषाचो, जाणाराचो आनी पिश्याचो शेवट एकूच (२/१३-१७); ग्रेस्तकाये आनी व्हडपणा पाटल्यान धांवतलो मनीस वाऱ्या पाटल्यान धांवतल्या एका पिसाट मनशा सारखो (२/१८-२६). सूर्या पोंदाक घडतल्या घडन्यांचेर मनशाक विस्वास ना; सगळ्याची ताका वाज आनी विट आयल्या; खैंचेच वस्तूक मोल ना ! बऱ्या व प्रमाणीक मनशाक देव ह्या संवसारांत इनाम दिता तर वायटव्याक आनी नश्ट्या मनशाक तो खास्त लायता' ही परंपरेची शिकोवण जबा परीं, उपदेशक नयकारता आनी तें तत्व सारखें न्हय म्हण आपल्या खाशा अणभवांतल्यान सोबार पुरावे दिता (७/२५-८/१४). फुडाराचें चिंतल्यार मनशाक खरी सुरक्षा आनी शानताताय मेळोना (३/२१; ९/१०; १२/७); खरेपणीं, शाण्याक आनी मुरखाक, ग्रेस्ताक आनी दुबळ्याक, मनशाक आनी जनावराक एकूच शेवट : मरन कोणाकूच चुकना (२/१३-१७; ३/१८-२०). आक्ख्या पुस्तकांत, उपदेशक तरे-तरेचीं नश्टां व वायटां दाखळ करता आनी सूर्या पोंदाक ह्या संवसारांत घडता तितलेंय एक पल्केपण म्हण परतून परतून सांगता.




#Article 43: उल्हास बुयांउ (183 words)


ऊल्हास बुयांव(२१ जून १९४४ - १६ फ़ेब्रवरी २००७)एक संगीतकार, तियात्रिस्त आनी कोंकणी कार्यकारी आसले.तांका गोंय शाहीर अशें नांव दिलें . 

ऊल्हास बुयांउ हांचो जल्म गोंया २१ जुन १९४४ या दीसा जांबावळे हांगा जालो.

कोंकणी भाशे खातीर तांच्या ४० वर्सांच्या बलिदानाखातीर TSKK संस्थेन तांकां २५ ऑगस्ट २००६ या दिसा आंतोनिओ परैरा कोंकणी पुरस्कार सम्मान दिलो.ताणीं ४० वर्सां कोंकणी पदां, संगीत बरयलें आनी नाटकांत काम केलें. तांकां २००६ गोंयं राज्य कला आनी संस्क्रुती पूरस्कार मेळ्ळा.

ल्हानपणाथावन तांका संगीताचें मोग आसलें. १९६३ थावन ताणीं 'All India Radio' वयर सुमार पाचशें कार्यावळींत भाग घेतलो. आपल्या जीवितांत ताणीं कितकेशेंच कोंकणी केसेटी आनी CD काडल्यो. 

१९६७ वर्सा , गोंयच्या फ़ुडारार लोकमत मतदानांत ताणीं मुखेल भाग घेतलो. गांव-गांवाक वसुन, पदां आनी भाषणाची मजत घेउन ताणीं गोंयाक म्हाराष्ट्रांत जोडचो विरोध लोकांक जागृत केलों. गोंयांत विंगड विंगड जाग्यांत ७५ कार्यावळी केले. 'गोंयच्या म्हज्या गोंयकारांनो' हे तेन्नाचे तांचे गाजलेले एक गीत. १९८६ च्या कोंकणीक राजभास करच्या आंदोलोनांत ताणीं भाग घेतलो.

ताणीं रात राणी कोंकणी नेमाळें रोमि लिपिंत छापयले. ताणीं बरयिल्ली काय फामाद पुस्तकां:राम गीता, हांगा खून ज़ालां आनी यो गो तूं मांदार, नवी फ़ांतोद. कोंकणी भासेक रोमि लिपि औप्चारिक करुंक ताणीं सहयोग दिलो.




#Article 44: एजेक्येल आचें पुस्तक (251 words)


Book of Ezekiel

एजेक्येलाचें पुस्तक एकदों बरे तरेन रचून हाडलां. पयली प्रस्तावना (अव. १-३) जांतुंत प्रवादी आपलें कारीया देवा कडल्यान घेता, त्या उपरांत पुस्तकाचें आंग चार भागांनीं वांटलां :

पयलो भाग (अव. ४-२४), जेरुसाल्याक वेढो घालचे पयलीं धमकीया दिल्यात

दुसरो भाग (अव. २५-३२), आड भाकितां.

तिसरो भाग (अव. ३३-३९), घालतोच आनी उपरांत तांकां बऱ्या फुडाराच्यो भासावणी करुन भुजवण.

चवथो भाग (अव.४०-४८), नव्यान बांदतलें मंदीर आनी समुदायचे नेम.

तरीपुण ह्या पुस्तकांत थोडें वांकडें-तिंकडें आसा. थोडे उतारे दोन पावटी आसात. देखीक ३/१७-२१ = ३३/७-९; १८/२५-२९ = ३३/१७-२०. एजेक्येलाक देव मनो करतलो (३/२६; २४/ २७; ३३/२२ग्) हे स्लोक वेगळायल्यात. सर्वेस्पराच्या रोथाचें दिसणें - ३/१५, आनी पुस्तकाच्या दिश्टाव्या (२/१-३/९) मदें आडखळ आसा. तेच परीं, जेरुसाल्याच्या पातकांचें वर्णन (११/१-२१), आठव्या अवेस्वरान्तल्यान चालू जाता आनी रथ वेता थंय बंद जाता (१०/१८-२२ ११/२२).

एजेलयेल एक जिवाळ असो प्रवादी. तो रोकडोच खुणा दिता. जेरुसाल्याच्या वेड्ज्याचें ताणें नाटक केलें (४/१-५/४), पर्देसाचें नाटक (१२/१-७), बाबिलनयेचो राजा दशीं जावनचे वाटेर (२१/२३), जुदा आनी एकवट (३७/१५). आपल्या खासगी संकश्टांत जीं ताका देवान धाडललीं तांतूंत पोरयान तो एक 'खुणा' जाता (२४/२४). हेच परीं अजेयास, इजायास आनी जेरेंयास खुणा जालोले.

एजेक्येलाच्या पुस्तकांत फक्त चार दिसणीं आसांत पूण तांचे विशीं जायतीं पाणां बरयल्यांत. अव. १-३; ८-११; ३७; ४०-४८. तीं वाचतल्याक अजापांच्या संवसारांत घेवन वेतात : सर्वेस्पराच्या रोथाच्यो चार जिव्यो रचणा, सुकललीं हाडां जिवीं जातात, फुडाराच्या मंदीराची येवजण जांतुंत एक कल्पनीक नद व्हांवता. असलीं जिवाळ कल्पना तो काणयेच्या रुपान दाखयता : अहलाह आनी अहलीबाह (अव. २३); तिर नगरांत अपघातांत सांपडललें तारूं (अव. २७); फाराह आनी माणगें (अव. २९; ३२); वरिष्ट झाड (अव. ३१); पाताळांत देंवप (अव. ३२).




#Article 45: एफेजकारांक पावलुचें पत्र (215 words)


Epistle to the Ephesians

रमा शारांत पावलू पयले पावट बंदखणिंत आसलो तेदना, सुमार ६३ व्या वर्सा ताणें हें पत्र बरयलें.

तिकिकूस हाणें हें पत्र धाकटे आजियेंत हाडलें; ह्या पत्रा बराबर, कलसकारांक बरयल्लें पत्र-ऊय ताणें व्हेलें. फिलेमनाक बरयल्लें पत्र घेवन, तिकिकुसा बराबर अनेसिमूस गेलो.

एफेज हें असतंतेचे धाकटे आजियेंतलें मुखेल शार. पावलून सुमार ५३-५६व्या वर्संनीं थंय शुभवर्तमान पर्गट केल्लें. हाचे उपरांत, सुमार २०० किलमेतऱ्य पयस उदेंतीक आसलल्या लादिसेइया शारांत, एफेजाच्या क्रिसतांवं उदेशीं, जायत्या जाणांनीं जेजूक आपलो आनी समेसतांचो सडवणार म्हण मानून घेतलो. क्रिसतांव भावार्थ मानून घेतलल्या मदें खूब जाणां विदेशी आसलीं, पूण जुदेवांचो एक ल्हान जमोय आसलो. भास आनी विशय पळेल्यार, हें पत्र कलसकारांक बरयल्ल्या पत्रा सार्कें दिसता, पूण जायती अंतो रासा. तें खल आनी बरे पद्दतीन मानडलल्या कल्पनांनीं भरललें. ह्या पत्राची मुखेल चिंत्ना ही : पवित्र-सभा जेजू क्रिसताची गुडार्त कूड; हे सभे मदें, जेजू सवें आनी जेजू उदेशीं, देव आपलें जिवीत हे सभेच्या वांगडियांक दिता. हे गुडार कुडिच्या जिविताचें मुखेल तत्व ह्या पत्रांत उक्तेपणीं अशें दाखयलां : जेजू क्रिसता आनी ताच्या सांध्यां मदें एकवट आसा. उपरांत, ह्या श्रेश्ट एकवटांत रिगल्यांत ताणीं कशे भाशेन नवें जिवीत जियेवंक जाय तें सांगून, ह्या पत्रांत थड्यो आदनिया आनी शिडकावणियो दिल्यात. 

प्रसतावना : १ : १-२

जेजू क्रिसत आनी पवित्र-सभा : १ : ३-३:२१

जेज्य क्रिसता सवें नवें जिवीत : ४ : १-६ : २०

संपादणी : ६ : २१-२४




#Article 46: एस्थेर आचें पुस्तक (205 words)


Book of Esther

जुदिताच्या पुस्तकांत एके अस्तोरये वरवीं देसाची सुटका जाता, तेच परीं ह्या-ई पुस्तकांत एस्थेर अस्तोरये उदेशीं देसाची सुटका जाता तें वर्णिलां. हामानाक राजान उंच जुटयेक वेंचून काडलोलो. तो एकदों विरोधी आनी पदवेदार आसलो. हामानाक लागून पॅर्सयेंत वस्ती करुन आसलोल्या जुदेवांचो जीव संकटांत आसलो. पूण योग्या वेलार एक तरणाटी जुदेव अस्तरी एस्थेर राणी जाली आनी मर्देकाय हाचें मार्गदर्शन घेवन जुदेवांक संकटांतले वाटायले. ह्या समयार सगळें बदलता. हामानाक गळार चडैतात, मर्देकाय ताचो जागो घेता, जुदेव आपल्या दुस्मानाक जिवेशीं मारुन उडैतात. आनी हें जैत समारंभूंक पुरीम उत्सव स्थापतात आनी दर वर्सा तो समारंभूंक नेम करतात. 

आदल्या काळार लोक जुदेवांचो व्देस कोण परीं करतालो, तें ह्या एस्थेराच्या पुस्तकांत दाखयलां. जुदेव लोक कुशीन आनी एकलीं एकसुरीं जियेतालीं, हाका लागून हेर लोक आनी राजा पोरयान तांचो व्देस करताले. आंत्यकूस ऑपिफानेसाचे पिडापिडेचो उगडास कर. ह्या पुस्तकांत खूब रगत वारवललें पळेवन, आमकां 'धक'को बसतलो' पून हें पुस्तक क्रिस्ती आप-परगटणे आदीं बरयललें म्हण उगडास धरल्यार बरो. 

ग्रीक भाशेंत, एस्थेराचें पुस्तक ११४ (वा ७८) क्रिस्ती शका आदीं थावन आसलें. पुरीं'चो उत्सव अस'सल म्हण म्हर मारुंक हें पुस्तक एजीप्ताक धाडललें. ( पळे एस्त. १०/३१). त्या वन आदीं हेबरेव भाशेंत एस्थेराचें पुस्तक आसलें १६० क्रिस्ता शका आदीं ( पळे २ माक. १५/३६), पालेस्तीनांतले जुदेव, मर्देकायाचो दिस समारंभताले. ह्या वरवीं एस्थेराचें पुस्तक आसलें म्हण स्पश्ट जाता.




#Article 47: औबादया आचें पुस्तक (446 words)


Book of Obadiah

प्रवादांच्या पुस्तकां मदें, अबादया हें सगळ्यां परस ल्हान पुस्तक आनी तशेंच तें आदल्या करारांतल्या पुस्तकां मदें ल्हान जावन आसा. ह्या पुस्तकांत फकत एकवीस स्लोक आसात. अबादया म्हळ्यार 'सर्वेस्पोराचो चाकर'.

पवित्र पुस्तकांत, एदम आनी इसरायेल हांचे मदें जालोल्या परंपरिक दुस्मानकायेची खबर केल्या. ही दुस्मानकाय खूब आदली, म्हळ्यार एसाव आनी जाकब ह्या इजाकाच्या पुतां थावन सुरू जालोली. इतलेंच न्हय ही दुस्मानकाय उत्पतीच्या पुस्तकांत (२५:२३) भाकीत केलां त्या परमाणें रेबेकाच्या कुसव्यांत थावन सुरू जालोली. दोन राष्ट्रां तुज्या कुसव्यांत आसांत आनी तुजे थावन जल्मतलीं दोन कुळां दशीं जातलीं.

एदमितकार, एसावयाच्या ववनशांतले जाल्यार जाकबाच्या ववनशांतले म्हण मांदून घेतात. सुटकेच्या काळार एदमान भायर सरपाचो रस्तो बंद केलो ( लोक. २० : १४-२१). एदम आनी इसरायेला मदें झुजां जाल्यांत ताची खबर दुसरी समूर्त, २सामुयेल, १इतिहास, १ राजा, २राजा ह्या पुस्तकांनीं वाचूंक मेळता. विलापाचें पुस्तक एदमा आड आरप मांडता. हो फाटलो इतिहास मनांत धरुन हें पुस्तक वाचूंक जाय. हें पुस्तक खूब प्रस्नांनीं भरललें आसा. अबादीयाच्या भाकीतांत दोन विशय आसात :

१. एदमाक खास्त (१ - १५) एदमाचे गुन्यांव दाखयल्यात आनी कसली खास्त फावो जातली तें सांगलां. देखीक : तुनवें तुज्या भावा जाकबाक केल्ले जबरदस्ती खातीर, तूं लजेन भरतलय आनी सर्वकाळाक तुजें निसंटन जातलें. (१/१०).

२. सर्वेस्पोराचो दीस येतलो तेदना इसरायेल एदमाची सूड घेतलो (१५, १६-१८) म्हण 'सर्वेस्पर उलयला'. पूण पळून गेल्यांत तीं सियन दोंगरार रावतलीं आनी तो जातलो एक पवित्र स्थान. जाकबाचें घराणें होक'कान आपलें दायज तें नव्यना आपल्या हातांत घेतलें. (१/१७). एसावच्या पर्वताचेर राज चलोवपाक, जैतिवंत जावन सियन पर्वत चडतलीं आनी सगटा-सर्वांचो अधिकार सर्वेस्पोराचो जातलो. (१/२१).
गर्वाचें निसंटन जातलें आनी आत्मसंतूसह्टतायेचो ( चोंपलाचेन्च्य्) नास जातलो म्हण अबादीयाच्या पुस्तकांत शिकवण मेळता. जीं कोण देवाक सोडून दुसऱ्यांचेर विस्वास थेवतात तांचें निसणतन जातलें म्हण अबादीयाच्या पुस्तकांत स्पश्ट जाता.

तुज्या गोरवीश्ट काळजान तुका फसयलो. तूं खडपाच्या खांचींनीं जियेताय, उंच जाग्यार ठीकाण करुन आसाय, तुज्याच मनांत म्हणटाय : 'कोणाच्यान म्हाका खाला जमनीर उडोवंक जाता ?' जरूय घणी भाशेन तूं उंच-उंच उडताय, जरूय नकेत्रां मदें तुनवें तुजो घोंटेर केलाय, तरूय थंय थावन हांव तुका खाला हाडतलों! उलयता तो सर्वेस्पर ! (१/३, ४).

ह्या पुस्तकांत, भाव-भयणीं कशीं मोगाच्या संबंदान जियेवंक गर्जेचें ताचें म्हत्व दाखयलां. एदम आपल्या भावा जाकबा सवें क्रूरतायेन वागलो आनी जेदना जाकबाचें लुटून व्हरताले तेदना ताणें ताची पर्वा केली ना पूण परतेंच जाल्यार तो त्या विशीं खुशाल जालो. देखून सर्वेस्परान ताका खास्त लायली.

ज्या दिसा परक्या मनषांनीं ताची गिरेस्तकाय काडून व्हेली, आनी ताच्या दारवोंट्यांतल्यान भितर सरुन विदेशियांनीं जेरुसाल्या विशीं सोर्ती घाल्यो, त्या दिसा तूं पयस उबो रावलोय देखून तूंय तांचे सारकोच वायटोव जालोय. तुज्या भावाच्या दुर्दैवाच्या दिसा ताचेर नदर घालून तुजे दोळे धादोशी करी नाका. जुदाच्या पुतां-धुवांच्या निसंटनाच्या दिसा तांचे विशीं तुनवें बडाय उलोवंक फावो नासलें. 
हाल-उपोदऱ्यांच्या दिसा तुनवें सुकी बडाय उलोवंक फावो नासलें. (१/११, १२). कारण सगळ्या राष्ट्रांक सर्वेस्पोराचो दीस लागीं पावला. तुवें केलाय तशें तुका केल्लें मेळतलें; तुजीं कर्तूबां तुज्या माथ्यार पडतलीं. (१/१५).




#Article 48: कदम्बा ट्रन्स्पोर्ट कोर्पोरेशन (491 words)


कदम्बा ट्रन्स्पोर्ट कोर्पोरेशन हे गोएन्चे सोर्कारचे मर्गान्चे इरादरि मोन्डोल ज़ाव्न अस्सा. ते, तेन्नाचे प्रतपसिन्ग राणे हन्चे मुखेल्पोन्न काल कोन्ग्रेस सोर्कारान १९८० वोर्सा स्थप्लोले. गोय, एक लम्ब कल्लक खस्गि बस इएरदरिचे ओव्लुम्बुन अस्सा भैरवी निल्ले-तम्ब्डे-धोवे कदम्बा बसि जेओ हे नेमन्क एक ओप्वद ज़ाव्न असत. के टी सी न गोएन्चे मुखेल नगर तशि गन्वान्चि जोड्णी केले, तोरुइ हलिन्चे कल्लाक तिचेअ वेव्हारान्त गोइर-करभार, रजकरोण अनि भ्रोश्टाचार भोर्सोलेत अश्शे आरोप घल्तोले असत.

कदम्बा ट्रन्स्पोर्ट कोर्पोरेश्न पोर्जेक, 'सुगुर, भोर्वोसेचि, वेल्ल सम्भल्लपि, कुशळ, सुख्सोइचि अनि पोर्वोड्पाचि' सेवा गोएन्चे पोर्जेक दिव्व्पाक तय्यार केल'लि. ज़ोरुइ ही सेवा दिव्पान्त भोरपुर खोर्च ज़ला, तोरुइ चोड सो हो हेतु शर्ति पवोयला. सर्कारान कोड्ले तिक चोड पलोव मेळ्ळा अनि हें भहारोति सोर्करी मर्गा इरादरि मोन्डोल्ला पोरि ती लुस्कोन्नान्त चोल्ता.

के टी सी बोसिन्चे थम्बे (मुखेल बोस थम्बे व थान्ने) गोएन्चे सोग्ले शार अनि नोग्रनि चोलोइता. तिचि सेव गोएन्चो सोग्लो वत्थर मडोय्ता. टिकेटिन्चि दर फ़ावो तशि अस्सा अनि गोय भितोर प्रोवस कोर्तोलान्क बोसिनुच बोसिचे कोन्डोक्टोरा कोड्ले टिकेट मेळ्त्ता. गोर्दिचे वेळार हे बोसि प्रोवसनि भोर्लोले अस्तत. थोडे कोडे, थम्बोनस्तोन इओ-वोच कोशो धक्त्ते बोसि असत जे मुखेल शरा जोशि पोण्जे, मोड्गन्व,वास्कु अनि फ़ोन्डे हन्का ज़ुल्लोइतात. हेरा गोएन्चे बोसिन्चे भशे, भुर्गेअन्क अनि जेश्ट नग्रिकन्क खेरित दोर अस. शाल्लेचे वेळर, शाल्लेचे बोसि कोशे ते धान्वतात.

के टी सी एक ज़गेर सान दुस्रेअ ज़गेर धक्टे बोसिनि वेव्हारिक शारा मोदे सेवा कोर्ता. ही शारां म्होन्न्चे पोण्जे, मोड्गान्व, वास्कु, म्हाप्सा, फ़ोन्डे अनि कुड्चोडें. हे सेवान्त वत्त पोल्लोव्प थोडे अनि फ़ोकोत बोसुन वोच्पि प्रोवसन्चि सेवा अस्पव्ता. कै वेळर खेरित सोव्ळोत मोदे देन्वुन दित पण हे कोचेरिन्चे वेळार म्होन्न्चे सोकल्ल्चे १० होरा पोइलि.

सेवेंची दोर (अतम बोदोल'ले) अिश्श अस -

के टी सी अप्ले वातानकुल बोसिनि अश्टविनायक भोव्डि सतोल्लेन्चे अखरेक कोर्ता.थेवुर्चे चिन्तामनि, मोर्गन्व्चे. मयुरेश्वर, शिध्तेक्चे सिद्धिविनयक, रन्गन्व्चे महागण्पति, ओज़ार्चे विघ्नेश्वर,लेन्यद्रुइचे गिरिजत्मक, महद्चे वर्रदेविनयक, पलिचे. बल्लेश्वर हे ज़गे भोन्व्डैता. ःइ भोन्व्डी १६०० कि मि ज़ता अनि तिचो खोर्च दोर एकाक २५०० रुप्ये.के टी सी बोस थान्नेर हे टिकेटि मेळ्तात.

नोवेनचे अनि पोर्बेचे दिसनि वलन्कणि तमिल नडुन उर्तोले नगपट्टिनम धोर्मिक भोन्व्डि कोर्ता. हचो टिकेटि अदिम फ़ुडे कड्पाक ज़ै.

के टी सी शाले खतिर तन्चे सोइ अनि गोर्ज़म पोर्मोन्ने खेरित सेवा दिता. शल्लेचे कर्भरि एक्त्थै कोर्तत तेअ पोर्मोणे म्होइनेचे पास वोर्वि ही सेव दित. हे सेवा सोकोइले शाळे खातिर अस्सा.

अन्तर राजे मोदे प्रोवास कोर्तोलो ज़लार टिकेटि अदिम फ़ुडे घेव्पाक सुचोव्णी अस कारोन शिन्वळे अनि भोन्व्डेकरन्चे मोसमन्त गोर्दि अस्ता. हे वेग्ळेलो सेवा असुन सुद'धम ते पवोनन्त.

के टी सी अप्ले वतनकुल ओल्वो, विलसि वो निम-विलसि धक्टे बोसि तोशेन्च वतनुकुल धक्टे बोसि भडेन्दित. ते 'रौन्द चोन्त्रच्त' अनि 'द्रोप चोन्त्रच्त' हिशेबर वेग्ल्ले दोरेन मेळ्तात. शिक्पान्क ही सेवा सोवै दोरेन म्होण्चे दोन रुप्ये कि मि फ़त्त्ले उणि दोर, धोर भोन्व्डे फ़त्त्लेन अनि बोसिचे अकर अनि तोर पोर्मोणे ओव्लुम्बुन अस्सा.

अधिक्रुत झोरिम पोर्मोणे, कोम्पोनिचे पुरे बन्दोवाळ २९९ मिलिअन रुप्ये गोएन्चे सोर्करचे ज़ाव्न अस्सा. हे बन्दोवाळ, बोसि मन्ड, बोसि थन्ने, मुखेल करिओशल्ला अनि बोसि विक्तेओ घेवोप अशि बन्दोवाळ कोरुन्क उप्करैत.

के टी सी कोडे ४३२ वहोन अस्सत. ति ८७६९० क्म धन्व्डैता पुन्न पुरि इएरदर्चि गोरोज़ भगौन्क शोक्न म्होण्त्त. तिचि सन्ग्न्नें, उदर्मोत्वदचे धोरोन्न, नोवो सुधर्लोलो वहोन कैदो अनि वड्त्ते म्हाल अनि कम्दरन्चो




#Article 49: कपो आनी बुरल्यांची वपार (197 words)


Kopo ani Burleanchi Vopar - The Patch and the Wineskins ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव ९:१४-१७ (मार्क २:२१ फ.; लुकास ५:३६-३९)

१४ जुांवाचे शीस जेजू सरशें आयले आनी ताणीं विचारलें: आमी आनी फारीजेव उपास करतांव, पूण तुजे शिस उपास करिनांत तें कशें? १५ आनी जेजून तांकां सांगलें: आपणां बराबर नवरो आससोर, नवऱ्याचे पावणे दुखांत आसूंक जाता जायत? पूण नवऱ्याक तांचे सरशीलो काडून व्हरचो वेळ पावतलो आनी तेदनां ते उपास करतले. १६ पोरण्या वस्त्राक कोणूच आंवळ्वक नासलोल्या नव्या लुगटाचो कोपो मारीना, कित्याक तो वस्त्रा थावन अडन भायर सरता आनी फाळो अदिक व्हडलो जाता. १७ न्हय म्हण नवो सरो पोरण्या दाब्यांनीं भरिनांत; भरलो जाल्यार, दाबे फुतटात, सरो व्हांवून वेता आनी दाब्यांचोय इबाड जाता. ना, नवो सरो नव्या दाब्यांनीं ब भरतात आनी दोन-उय बरे उरतात.




#Article 50: करिंत्कारांक पावलुचें दुस्रें पत्र (185 words)


Second Epistle to the Corinthians

आपले धरंपर्गटणेचे तिस्रे भंवडेच्या शेवटाक, मासेदनिये थावन, पावलून करिंतांतल्या क्रिसतांवांक, चड करून ५७व्या वर्सा जायत, हें दुस्रें पत्र बरयलें. एफेजांत दन वर्सां रावून, 
पावलू करिंताचे वाटेर आल्सो. थडो काळ आदीं, करिंतांतल्या क्रिसतांवांक एक खर पतऱ्य ताणें बरयल्लें. ताचो भावार्थियांचेर कसलो परिणां जाला तो पळेवंक, हे नवे क्रिसती सभेक भेट करुंक ताणें तिताक करिंताक धाडललो. हे विशीं तितान, परत येवन, पावलूक सगळी खबर दिली, तिका लागून ताणें करिंत्कारांक हें दुस्रें पत्र बरयलें.

ह्या पत्रांत पावलू आपल्या जिविताची आनी मुनियार्पणाची राखण कर्ता; जेरुसाल्याच्या गरीब क्रिसतांवां खातीर पटी एकठांय कर्ची म्हण माग्ता; आनी आपल्या क्रूर विरधियांक फावो तो जबाब दिता. आपूण जेजू क्रिसताचो खरो धरंदूत म्हण आपली टिका कर्तल्या दुस्मानांनीं वळखुंक जाय म्हण तो सांग्ता आनी आपलें सादेपण आनी आपलो अधिकार सर्गिंच्या खेरीत आनी विशेश दर्शनां वर्वीं, तशेंच जेजुच्या शुभवर्तमाना खातीर आपणें ससलल्या कश्टांदगदां वर्वीं, ठावें जाता म्हण पावलू दाखवंक सदता.

 
प्रसतावना : १ : १-११

पावलू आनी करिंताची पवित्र-सभा : १: १२-७ : १६

जुदेइयाच्या क्रिसतांवां खातीर धरंदानांची वर्गणी : ८ : १- ९ : १५

पावलू आपूण धरंदूत म्हण आपल्या अधिकाराची राखण कर्ता : १०: १-१३:१०

संपादणी : १३ : ११-१४




#Article 51: करिंत्कारांक पावलुचें पयलें पत्र (294 words)


First Epistle to the Corinthians

ग्रेसिया देसांत, करिंत शारांत जुदेवांचो एक जमो आसलो, आनी हें शार मडन पडलल्या एका ग्रीक शाराचेर बांदललें. धरंदुतांच्या काळार गिरेसत्काय्ेन आनी व्यापार-धंद्यान तें बरेंच वयर आसलें, पूण नयतीक जिवितांत सार्कें म्हेळें जाल्लें.

आपले दुस्रे धरंपर्गटनेचे भंवडेंत, पावलून दन वर्सां करिंतांत शिकवण दिली, पयलें देवस्थानांत जुदेवांक, आनी उपांत, तितूस जुसतूस हाच्या घरा, विदेशियांक. आतेन शारांत, क्रिसतांव धर्मा विशीं, उंच तत्वांनीं भरलली ताणें केल्ली बली अनुप्योगी जाल्ली देखून, करिंत शारांत पावलून साद्या उलवपाची वात धरली. देवान आदीं भासायल्लें तशें (दी ८/९ आनी हेर-कडेन पळे), ताणें जायत्या विदेशियांचें मन बदल्लें, पूण जुदेवांचे दुस्मानकाय्ेक लागून ताका खूब ससचें पडलें.

करिंत्कारांक बरयल्लीं पावलुचीं दन पत्रां आंकां पावल्यांत, पूण तांचे भायर, पावलून करिंत्कारांक आनिंक एक पत्र बरयल्लेंशें दिसता. एफेजाचे पवित्र-सभेचे काय वांगडी करिंतांतले पवित्र्सभेक भेट करुंक आयल्ले, ते भेटेचो फळ कसो, पावलून करिंत्कारांक हें पत्र बरयलें.

पावलू निग्तच आंतियोकिये थावन पर्तून येवन, तिस्रे भंवडेर आसलो तेदना करिंतांतले पवित्र-सभेंत दुस्पट जाल्यार म्हण ह्या निरपियां उदेशीं ताका कळून आयलें. नवशिसांनीं आपल्या आत्मीक गुरुंक थडे प्रस्न घाल्ले आनी तेय ताच्या निर्णय्याक वो जबाबाक रावताले. दुस्पट जाल्ली ती निटाय्ेर घालुंक आनी तांच्या विचारांक जबाब दीवंक पावलून हें शासत्रीक पत्र बरयलें.

ताणें सुटावे केले ते प्रस्न हे : चुकू विणें क्रिसती जिवीत, लग्न आनी आंकवार्पण, समियाचें जेवण, पवित्र आतंयान दिल्ल्या वर्गुणांचो फावो तो उप्योग, नितिशाळांनीं खटले, कुड्यादेवांक भेटयल्लें खान-जेवण.

ह्या पत्राच्या १६व्या अवेस्वरांतल्या ५-८ वळीं पर्माणें, पन्नासाव्या दिसाच्या उत्सवा आदीं, एफेज शारांत, चड करून ५७ व्या वर्साचे सुर्वातेक, ताणें हें पत्र बरयलेंशें दिसता.

प्रसतावना : १ : १-९

पवित्र-सभेंत फुटी : १ : १०-४:२१

लिंगी मरियाद आनी घराब्याचें जिवीत : ५ : १-७:४०

क्रिसतांव आनी विदेशी : ८:१-११:१

क्रिसती जिवीत आनी भजण : ११:२-१४:४०

क्रिसताचें आनी भावार्थियांचें पुनर्जिवंत्पण : १५ : १-५८

जुदेइयांत आसलल्या क्रिसतांवां खातीर धरंदानांची वर्गणी : १६ : १-४

खासगी येवजण्यो आनी संपादणी : १६ : ५-२४




#Article 52: कलसकारांक पावलुचें पत्र (214 words)


Epistle to the Colossians

५३व्या वर्सा थावन तें ५६व्या वर्सा परियान पावलू एफेजांत आसताना, ताच्या शिसांनीं शुभवर्तमानाचो निरप त्या प्रांतांतल्या भितरल्या गांवांनीं व्हेलो. ह्या शिसां मदें एपाफ्रास आल्सो; ताणें कलस, लादिसेइया आनी हियेरापलीस नग्रांनीं शुभवर्तमान पर्गटलें.

आपल्या शिसाच्या वावराक लागून, पावलून हुरबा दाखयली. थडीं वर्सां उपरांत, रमी संराजा मुखार ताची नीत जावंची आसली तेदना, बंदखणिंत आसताना, एपाफ्रासा उदेशीं कलस नग्रांतल्या क्रिसतांवांची खबर पावलूक मेळ्ळी. जरी एपाफ्रासान दिल्ली खबर चड-करून बरी आसली, तरी हे कलसकारांचे तर्णे पवित्र-सभेंत गंभीर प्रस्न आसात म्हण पावलूक दिसतालें. थंय चल्तल्या खटेपणाक फुडो करुंक, ताणें स्पश्ट उत्रांनीं जेजू क्रिसता आंच्या सडवणारा विशीं आनी ताचे गुडार्त कुडी विशीं, म्हणगे पवित्र-सभे विशीं, नीट शिकवण दिली; आनी, ही शिकवण मनांत धरून, क्रिसती आपवण्याक सबता तसलें जिवीत जियेवंक ताणें थडे नेम दिले.

त्याच बराबर खट्या शिकवणांचेर ताणें खर निशेद मारलो. जेजू क्रिसताच्या देवपणा विशीं नीज आनी सार्की संजणी दिल्या देखून, ह्या पत्राचे पयले दन अवेस्वर एकदं म्हत्वाचे.

कलसकारांक बरयल्लें पत्र एफेजकारांक बरिल्ल्या पत्रा भाशेन दिसता. ह्या पत्रांत आसात तीं खूब उत्रां आनी वाकियां एफेजकारांक बरयल्ल्या पत्रांत-ऊय मेळतात. हीं पत्रां त्याच काळार बरयल्लीं, आनी जुदेवान आनी विदेशियां मदें क्रिसतांव जाल;ल्यांक तीं तय्यार केल्लीं. देखून, हीं दनूय पत्रां बराबर वाचुंक जाय.

प्रसतावना : १ : १-८

क्रिसताचें जिवीत आनी वावर : १: ९-२: १९

क्रिसता सवें नवें जिवीत : २ : २०-४:६

संपादणी : ४ : ७-१८




#Article 53: काळ पार्कुंक वपार (200 words)


Kall Parkunk Vopar - The Weather Signs ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास १२ː ५४-५९ 

५४ ताणें लोकाक आनींक-उय म्हळें: अस्तमते थावन एक कुप चडन मांडता तें पळेवन, तुमी रोकडींच पावस येता म्हणटात, आनी तशेंच घडता; ५५ आनी दखिणे थावन वारें मारतोच तुमी म्हणटात: बरीच गर्मी जातली, आनी तशेंच घडता. ५६ आरे ढंगयांनो, पृथुमेचें आनी मळबाचें तोंड कशें पारकूंचें तें तुमी जाणंत; हो काळ पारकुंक ﻿ लागीं कशें जायना तर? ५७ निट-सारकें कितें तें तुमचींच तुमी कित्याक थारायनांत? ५८ देखीक: तुज्या वादीया बराबर अधिकारीया-शीं वेतासताना, तुमचो तंटो सोंपोंवक वाटेरूच जाता तितलेंय कर; ना जाल्यार, तीं तुका नितीदारा-शीं ओडून व्हरतीत, आनी नितीदार तुका कसाबाच्या हातांत दियत, आनी कसाब तुका बंदखणींत घालीत. ५९ हांव तुका सांगतां, तुजो निमाणो लेपतन ए तुनवें फारिक करी-सोर थैसरली तुका सुटका मेळचीच ना.




#Article 54: कुडिचो उज्वाड वपार (137 words)


Kuddicho Uzvadd Vopar - The Body's Lamp ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव ६ ː २२-23; लुकास ११ ː ३४-३६

२२ कुडिचो दिवो दळो. म्हणटोच तुजो दळो निवोळ आसत जाल्यार, सगळी तुजी कूड उज्वाडीक जातली.
२३ पूण तुजो दळो निवोळ नासत तोर, सगळी तुजी कूड काळखांत बुडतली. ह्या पासत, तूजê भितोर आसा तो उज्वाडूच काळोख जालो जाल्यार, तो काळोख केदो व्हडलो जावंचो ना!




#Article 55: कोंकणी भास (1769 words)


कोंकणी (देवनगरी: कोंकणी ; कन्नड:ಕೊಂಕಣೀ; मल्याळी:കൊംകണീ ; रोमी लिपी: Konknni ; IAST: ) ही भारतांतली एक भास, भारतीय-येवरोपी मुळाची जावन आसा. हे भाशेचे मूळ Indo-Aryan कुळांत सांपडटां, आनी हे भाशेंत द्राविडी भासांतले आनी कोंकणींत द्राविड भासांतलें सुमार शब्द आसात. कोंकणीचेर हेर भासांचो खूब प्रभाव जाणवता देखीक पुर्तुगेज, कानडी, मराठी आनी फार्सि-आरबी.

कोंकणी भारतांतल्या पश्चिमी देगेर, म्हळ्यारुच कोंकण प्रांतांत आस्पावपी राज्यांनी उलयतात. गोंया, महाराश्ट्रांतलो कोंकण विभाग,, केनरा, (costal कर्नाटक) आनी केरळांतल्या थोड्या जाग्यांनी ही भास उलयतात. तशेंच प्रत्येक राज्यांत स्वताच्यो खाशेल्यो अश्यो बोलयो आसात. तशेंच उलोवपाची तरा, व्याकरण, स्वरशास्त्र, उच्चार, शब्दसंग्रह जाग्या जाग्यार बदलता, इतलेंच न्हय तर, वेगवेगळ्या जाती-धर्माचे लोक वेगवेगळ्यो बोलयो उलयतात.

भारत सरकाराच्या नोंदणी विभागाच्या १९९१ कलमानुसार, भारतांत कोंकणी उलयतल्या लोकांची संख्या १,७६०,६०७ आसा. म्हणजेच भारताच्या लोकसंख्येतले ०.२१% लोक कोंकणी उलयतात.

आनी एका तर्काप्रमाण कोंकणी, कुंकणा नांवाच्या एका द्रविडी भाशेचेंं सुधारीत आनी संस्कृतिकरण जाल्लें रूप. कुंकणा आदिवासी( जांका कोक्नि, कुक्नि वा कुक्ना अशेय म्हणटात) आतां उत्तर म्हाराश्ट्रांत आनी दक्षिण गुजरातांत वसतात, पूण नांवा प्रमाणे पळयल्यार , कोंकण प्रांतांत आदीं रावताले. सोंस्क्रुत/प्राक्रुत ची उतरां मेळयिल्ली.

कोंकणी भाशेची प्रगती गोंयांत जाली. पयलिच्या काळार कोंकणी बरोवंक ब्रह्मी लिपि वापरताले, पूण ते थोड्या वेळा उपरांत बंद जालें आनी ताच्या उप्रांत देवनागरी लिपी वापरुंक लागले. कोंकणी भाशेचो घरांत आनी धार्मीक कार्यांत वा देवकाऱ्यांत वापर जातालो.

दुसऱ्यो कोंकणी जाती जल्माक आयल्यो आनी तांणी आपली उलोवपाची रीत हाडली. रत्नागिरि आनी भटकळ चे कोंकणी म्होपळीं झाती ओरबी नविगार आनी स्थानी लोकां मोदीं काझार आनी हिंद्वांच्या धोर्मांतर जावन आयले.

हेम पोळुन गेल्ल्यो झाती एक-मेका थांउन वेग्ळे रावतेले आनी तांच्या मोधें सोड interaction नातलें. ह्या झातिंक नोव्या प्रांतांत , थोंइच्या स्थानी लोकांकोडे तांच्या मांइभाषेंत उलोइजे पोड्तोले, देकुन तांच्या उलोऊंच्या रीतिंत,script आनी सोब्दांत स्थानि भाषेंचो मोस्त प्रोभाव पोडता.

पुर्तुगेझ शासनान १६८४इस्विंत कोंकणी भाषेक ban केलें. तांचे इच्छा आसली कि ओशे कोर्ण हिंद्वांच्या धार्मिक कार्यांत कमी झातेलि. नोवे क्रीस्तांवांक तांच्या सोंस्क्र्ति थांउन पोइस कोरुंक तांनी ओशें केलें. पुर्तुगेझ भाषेक ओप्चरिक भास केलें. त्या उप्रांत गोंयच्या क्रीस्तांवांच्या कोंकणिंत पुर्तुगेझ भासेचो प्रोभव पोदुंक लागलो. त्याच कलार गोंयच्या हिंद्वांनी मोराठि वापोरुंक सुरु केलें, विशेशकोर धार्मिक कार्यां खातिर. ते असुन पुर्वि काळार मोराठी आनी कोंक्णांच्या interaction धोर्मान, आत्तां मोराठि गोंयच्या हिंद्वांचि एक्वोत्त भास झालि. ग्रेस्त क्रीस्तांव कोंकणी वापोर्तेले तर गोरिब आनी खाल्त्या झातिच्या लोकांकोडे उलौंकच्च, आनी सामाजिक कार्यांत पुर्तुगेज उलोइतोले .

वोर्स १९९२ इस्विंत कोंकणी भास भारोत सोंविधानच्या ८व्या भागांत आडलें गेलें आनी ताका राष्ट्रभास चो दोर्जो मेळ्लो.

कोंकणी भास मोस्त लिपिंत बोरोइलें झाता. पोर्न्या काळांत ब्रह्मि लिपि वापोर्लें झातेलें पोण तें बोंद झालें. देवनगरि गोंयांत ओपचारिक लिपि आसा. रोमि लिपि पोण गोंयांत लोक्प्रिय आसा. कर्नाटोकांत्ल्या कोंकणी लोक कोन्नड लिपि वापोरतात. केरोळच्या कोंकणी लोक मळयाळम लिपिंत बोरोइतात. कोंकण-पट्ट्यांत आनी भटकळ।भटकळांत कोंकणी म्होपळीं ओर्बी लिपिंत बोरोइतात .

कोंकणी ओलोईतोल्यांची लोकसोंख्या ल्हान्न आसल्यारि ताचें मोस्त बोलि(dialects) आसात. कोंकणी भासेचि बोलि प्रांत ,धोर्म, झात, आनी स्थानि भाषेचो प्रोभाव ह्या प्रोमाणे वेग्ळें कोर्ण्यात येता 

वेग-वेग्ळ्या विशेश्गारांनी ह्या बोली वेग्ल्या प्रोमणे वर्गीकरण केलां.

इतिहास आनी सोस्क्रुतिक सोंबोंधांच्या लेकार एन.जी. कालेलकोरान सोर्व बोलिक तीन मुख groupआंत classify केलां .

आय.एस.ओ ६३९-३ च्य प्रोमाणे कोंकणी generic macrolanguage(आय.एस.ओ ६३९-३:kok) चे दोन मुख्य भास 
आसात

कोंकणी भास मोरच्या लागीं आइली आनी ताचे मोस्त कारणा आसात.

हें सोगळें रवौंक मोस्त कार्य केलि गेलि.सुरु केल्लें शेनोइ गोंय्बाब हाने. कोंकणी लेखांत interest वाढ्ल्या. साहित्य आकादेमिचें पुरोस्कारान कोंकणी लेख बोरौंचे कर्य वोढ्ल्या.

थोडे सोंस्था जोसि कि बोंबोइचें कोंकणी भाशा मोंडोल(१९३९ वोर्सा स्थापित), हनिं आयोजित केल्लें कोंकण दाइझ यात्रा आनी नोवीं सोंस्था जशें विश्व कोंकणी पोरिशद, कोंकणी लोकांत्ल्या झाति-धोर्म-बोलिचि वोणोद तोडुंक प्रोयोत्न कोर्तात.

भारोताच्या Census Department आनुसार, कोंकणी उलोइतल्या लोकंत दोन-तीन भास उलोइतेल्यांचि सोंख्या मोस्त आसात  आनी हें गोंय्च्या फुडाराचेर प्रोभाव पोड्लो.

थोद्या लोकान वहें सांग्लां कि कोंक्णी एक वेग्ळि भास न्होइ पोण मोराठिचें एक बोलि आसा. हाचें मोस्त इतिहासिक कारणा आसात (outlined in the इतिहास section), कोंकणी आनी मोराठिंतले similarities , दोनी प्रांतांचे लाग्गीं आस्चें, म्हाराष्ट्रांत उलोइलि कोंकणी बोलींत मोराठिचो प्रोभाव (जशें मालवणि),आनी कोंकणी भाशेंत लेख उणे आस्च्यान.

ओसे पिरेरान , ताच्या १९७१ पुस्तक Konkani - A Language: A History of the Konkani Marathi Controversy हांतु दखोइलां कि हें चूक जोन लेय्देन्च्य १८०७ वोर्सा बोरोइल्य भारोताच्या भाश्यांवोइर एक लेखांत आसा  .

एस. एम. कत्रे च्या १९६६ लेखांत The Formation of Konkani, इतिहासिक आनि चोव कोंकणी बोलिवोइर comparative 
linguistics वापोरुन दखोइला कि कोंकणी चे आनी ल्मोरथिचे formation वेग्ळें आसा  
.

शेणै गोंयबाबान , जाणे कोंकणी पुणोर्जिवन कार्यांत मुख्य पात्र काण्गेलो, हिंद्वंमोधें मोराठिचें आनी क्रीस्तांवांत पुर्तुगेझ्चे वोड्पोणा विरोध लोदाइ केलि.

१९६१ वोर्सा गोंय्च्या भारोतांत जोडच्या वेळर भारोताचे सोगळे प्रांत भासेच्य आकारांत reorganize केले गेले. म्हारष्ट्र आनी गोंय्तल्या मोराठि लोकान भारोत शसनाक हें माग्णें केलें कि गोंयाक म्हाराष्ट्रांत जोडलें झांउ. हें कारण गोंयांत मोस्त मोराठई लोक आसले आनी थोडे लोक पातोइतोले कि कोंकणी ही मोरठिचि एक बोलि(dialect) आसा.
कोंकणी गोंय्कारांन हचो विरोध केलो. कोंकणी हें एक वोग्लें भास गी मोराठिची एक बोली आसा हाचें गोंयच्या फुडार्यार मोस्त फ़रक पोड्लें. आखेर भारोत सोर्कारन १९६१ वोर्सा एक plebiscite दोवोर्लें ज्यांत गोंयाक वेगळो प्रांत म्होण ठोरोइलें 
.

साहित्य आकादेमि (भारोत सोर्कार्चें एक प्रोमुख सोतोंत्र सोंस्था)हानी १९७५ वोर्सा कोंकणीक स्वोतोंत्र भास म्होण स्वीकारलें आनी १९८७ वोर्सा कोंकणीक गोंय्चें ओप्चरिक भासेचो दोर्जो मेळलो.

मोस्त लिपि आनी बोलि आस्ल्यान कोंकणी लोकांक एक्वोट्ट कोरुंच्या कार्यांत impediment आइल्यात. आंत्रुझ बोलिक आनी देवनगरि लिपिक ओप्चारिक केल्यान गोंयां आनी गोंय्च्या भाइर विरोध केलां . 
विरोध्याम्चें मोण्नें आसा कि आंत्रुझ सोडास्त गोंय्कारांक कोळाणा आनी देवणागिरि गोंयात रोमि लिपिच्या मुकार उणें वोपोर्लें झाता आनी कोर्नाटोकांत कोन्नोड लिपि सोड वपोर्लें जाता . गोंयांत कोंकणी क्रीस्तांव , जे १९८६-८७ च्या कोंकणी आंदोलोनांत मुक्कार आस्ले आनी जे रोमि लिपि शेक्ड्या वोर्सां थाव्न वपोर्तात , ह्या विरोधीम्त प्रोमुख आसात. तांचे मागणें आसा कि रोमि लिपिक देवनागिरि वोट्टुक ओप्चारिक लिपि केलें झाइजे .

The text below is copied from कॊंकणी भास. It must be merged with the text above.

कॊंकण भारतीय-युरोपीय भास कुटमालॆं ऎकळॆ भारतीय-आर्य भास आस्स. कॊंकणी उल्लयतलांगॆलॆं संख्यॆं बहूशः ३.६ अरब आस्स.

कोंकणी अस्तॆंती भारतांलॆं राज्य गॊंय हाज्जॆं राजभास आस्स आनी भारतीय संविधान अनुसार भारतालीं आधिकारीक भासथांवुनू एक भास आस्स। कायदॆ अनुसार देवनागरी लिपी (नगर बरप) कॊंकणीलॆं लिपी आस्स।.मस्त जन बरंवचॆक रोमि लिपि, कन्नड लिपि, मलयाळम् लिपि आनि अरबि लिपि हांगॆलॆं प्रयोजन करताती. कॊंकणी भारतांलॆं अस्तॆंती समुद्रतडियॆरी मस्त हॊड क्षेत्रांतूं उल्लयताती. हांतूं महाराष्ट्र-कॊंकण प्रांत, गॊंय, कर्नाटक- बड्गी कॅनरा, शिवमॊग्गा, ऊडुप, कॊडियाल आनी कॆरळ- कासरगोड आस्सती.

१९९१आलॆं भारतीय जनगणती अनुसार भारतांतूं कॊंकणी उल्लयतांगॆलॆं संख्यॆं १,७६०,६०७, देशालॆं ०.२१%, इतलॆं आस्स. हाज्जॆंथांवुनु ६०२,६०६ गॊयॆंतूं, ७०६,३९७ कर्नाटकांतूं आनी ३१२,६१८ महाराष्ट्रांतूं आस्सती. जनसंख्यॆ अनुसार कॊंकणी १५वॆं स्थानारी यॆत्ता. २००१ जनगणती अनुसार कॊंकणी उल्लयतलॆंगॆलॆं संख्यॆ २,४८९,०१५ आस्स. कॊंकणी जनांगॆलॆं बद्द संख्यॆ सांगचॆं चिकॆं कष्टाप्रद; इत्तॆक की मस्त जन परदेशांतूं राबताती.

सह्याद्रि पर्वतश्रृंखलॆं आनी अरब सागरामध्यांतुलॆ ठाणॆथांवुनू कारवारथांय क्षेत्राक कॊंकण आप्पयताती. आदलॆ काळांतूं कॊंकणाक अपरांत आप्पयतलींती. हाज्जॆंचि नांव कुंकण अश्शिलॆं. गुज़रातथांवुनू कॆरळथांयचॆं प्रांताक सप्तकॊंकण म्हणतलींती. 

कॊंकण हाज्जॆं पाळ कुक्कण ऊत्रांतुं आस्स. सुत-संहिता (XVI १-५) हांतूं कुक्कणालॆं स्थान गोकर्णालॆं बड्गांतूं म्हुणू दिल्लां. डांग जिल्ला, गुज़रात हांगा जन कुंकण देवीलॆं पूजॆं करताती. ३रें सदी इं च़ॊ युनानी इतिहासकार स्त्राबॊ हान्नॆं कॊणियाकॆय म्हुणू हॆं प्रांतालॆं उल्लेख कॆल्लां। चीनी पैणारी ह्युऎन् त्सॅंग् (Hieun Tsang) हान्नॆं ७वॆं शतक इं न्तुं माहोलोच (महारांष्ट्र) थांवुनू विंगड अश्शिलॆं कॊंकणपुरा प्रांतालॆं उल्लेख कॆल्लां.

अश्शि दिसुनू यॆत्ता की ६वॆं शतकालॆं कडेकाळांतूं बड्गि कॊंकणाक अपरांत आनी टॆंकी कॊंकणाक गॊमांत म्हणतलींती, आनी कॊंकणालॆं विस्तार बड्गाक दमनगंगा न्हयिधक्कुनू टॆंकाक गंगोळी न्हयिथांय अश्शिलॆं। ७वॆं शतकांतूं दोन कॊंकणांगॆलॆं विभाजन प्रांतंतूं ज़ाल्लॆं; म्हुणू सप्तकॊंकण. ७०५इ.न्तूं चालुक्य राजा विजयादित्यालॆं काळांतुलॆं तांबॆ बरपारी दिसता. तांतूं म्हणलां, महासप्तमॆ इरिडिगॆ विसयॆ। ६वॆ शतकाचॆ वराहमिहिरालॆं बृहत्संहितांतूं कॊंकणाक भारतालॆं ऎकळॆ प्रांत म्हुणू सांगलां. १५वॆं शतकाचॆं वाङ्मय रत्नकोष हाज्जॆ जैन बरपियॆनॆं कोंकणदेशालॆं उल्लेख कॆल्लां. 

कॊंकणाक अपरांत -अस्तॆंति बदीक अश्शिलॆं प्रांत आप्पयतलींती. महाभारतालॆं आदिपर्व (अध्याय २१७, २१८) हांतूं बरंयलां की अर्जुनू गोकर्णथांवुनू अपरांत वच़्च़ुलॊ, थांयथांवुनू प्रभास् आनी माग्गिरि रैवतक आनी कडेक द्वारिका. गोमांत आनी अपरांत हांगॆलॆ उल्लेख महाभारतालॆं भीष्मपर्वांतूं (अध्याय ९) आस्स. 

स्कंद पुराणालॆं सह्याद्रि खंडानुसार भगवान् परशुरामानॆं हॆ प्रांत सारस्वतांक दिल्लॆं.

३रॆं शतकांतूं मौऱ्यांगॆलॆं राज्य आश्शिलॆं. ताज्जॆं उपरांत सतवाहन राजा सतकर्णि १.हान्नॆं राज कॆल्लॆं. सतवाहन उपरांत पल्लव राजा आयलीं. कदंब राजा मौऱ्यशर्मा हान्नॆं पल्लवांक धांवंडवुनू कदंब वंश स्थापित कॆल्लॆं. कदंब वंशानॆं ३२५-५४०इ.थांय राज्य कॆल्लॆं. कदंबाथांवुनू कॊंकण ५६६-७५७इ.न्तूं चालुक्य राजांगॆलॆं हात्तांतूं आयलॆं. पुलकेशी २. (६१०-६४२ इ.) हान्नॆं कॊंकणारी राज्य कॆल्लॆं. हाका चंद्रादित्य म्हुणू सुद्दंय आप्पयतलींती. हान्नॆ्चि, कडेकाळांतूं गॊंय कदंबांगॆलॆं राजधानी ज़ात्तलॆं, चंद्रपुरा आधुनीकच़ांदोर नगर स्थापित कॆल्लॆं. १२९६-१३१६ गॊंय अल्लाउद्दिन खिलजिलॆं हात्तांतूं अश्शिलॆं. मुहम्मद बिन् तुग़लकालॆं मरणा उपरांत गॊंयॆंतूं बहामनि सल्तनत आयलॆं आनी तॆं १३६६थांय तांगॆलॆं हात्तांतूं अश्शिलॆं. 

तॆदोळ पोर्तुगीज़ांनी भारत यॆंवचॆं नवॆं समुद्रमार्ग सॊद्दिलॆं आनी आफ़ॊनसॊ दॆ आल्बुकर्कानॆं १५१०आंतूं इस्माइल आदील शाह लाग्गिथांवुनू गॊंय काबीज़ कॆल्लॆं. आदील् शाह् नॆं गॊंय वापस काबीज़ कॆल्लॆं ज़ाल्लॆरी २५ नवॆंबर १५१०आंतूं आल्बुकर्कानॆं पोर्तुगाल् खात्तिरी गॊंय जिकलॆं.

कॊंकणीलॆं भूमी बद्द म्हणलॆरी गॊंयची. सर् जॊर्ज एब्रहॅम् ग्रीसन् हांनॆं तागॆलॆं Linguistic Survey of India हांतूं म्हणलां की कॊंकणीलॆं बद्द स्थान गॊमांतची.

कॊंकणी क्रिस्तांव अस्तॆंती तडियॆरी मस्त पत्लंयलीं आनी देशारी कॊडगुथांय वच़्च़ुलीं. तडीय क्षेत्रांतूं कॆदोळ पोर्तुगीज़ांनी कारखानॆं सूरु कॆल्लॆं, कॊंकणी क्रिस्तांव थांय-थांय वच़्च़ुलीं. गॊंयॆरी मराठा आक्रमणानॆं हाका प्रोत्साहन दिल्लॆं. कॅनरा आनी कॊडगुंतूं स्थायी ज़ाल्लॆलीं क्रिस्तांव आपणांक कॊडियालचॆं क्रिस्तांव आप्पंवुनू घॆत्तलींती. बॆद्नूरु राजांनी कॊडियालचॆं क्रिस्तांवांक स्वीकारलॆं आनी तांका कृषि आनी इगर्जॆखात्तिरी ज़मीन दिल्लॆं. १७६०आंतूं हैदर अलिनॆं कॅनरा काबीज़ कॆल्लॆं तरी कॊडियालचीं क्रिस्तांव सुरक्षित अश्शिलीं. टिपु सुल्तानालॆं काळांतूं तांगॆलॆं शोषण आनी दमन सूरु ज़ाल्लॆं. तांका सैन्यांतूं घॆंवचॆं आनी तांगॆलॆं धन-दुड्डू मॆळचॆखात्तिरी तांनॆं तांका देशद्रोही घोषित करुनू श्रीरंगपट्टणांतुं कारावास दिल्लॆं. तांगॆलॆं कारावास पंद्र (१५) वरस च़ललॆं. १७९९आंतूं टिप्पु गॆल्लॆरी तीं मुक्त ज़ाल्लीं परंतूं ताव्वळी तांगॆलॆं संख्यॆं १०,००० इतलॆं ऊणॆं ज़ाल्ललॆं. 

कॊंकण कॆदनाय महाराष्ट्र आथवा कर्नाटकालॆं भाग नाऽशिलॆं. ९००इ.लॆं कविराज्यमार्ग कर्नाटकालॆं सीमा सांगता आनी बालरामायण महाराष्ट्रालॆं सीमा विदर्भ आनी कुंतल म्हुणू सांगता (आयजचॆं मध्यप्रदेश आनी दक्खन पठार). दक्खनालॆं इतिहास हांतू सर् रामकृष्ण भंडारकार म्हणताती की  पुराणांतूं आनी रत्नकोषांतूं अपरांताक (कॊंकण) हाका महाराष्ट्राथांवुनू विंगड दाक्कंयलां. १७वॆं शतकांतूं मात्र कॊंकण मराठांगॆलॆं हात्तांतूं आयलॆं.

कॊंकणी भारतांलॆं अरब सागर तडियॆरी अस्तॆंती भारतंतूं उल्लयताती. महाराष्ट्रांतू कॊंकण म्हुणू आप्पवुनू घॆत्तलॆं प्रांत आनी गोमांतक (आयज़चॆं गॊंय) कॊंकणीलॆं जल्मभूमी. आयज़चॆं तारखेरी कॊंकणी सर्वसाधारण भासकुटमालीं उल्लवपभास रत्नागिरी, सावंतवाडि, गॊंय, कारवार (हांगा ७८% जन कॊंकणी उल्लयताती), हळ्ळियाळ, सूपा,टॆंकी कॅनरा आनी कासरगोड जिल्लांतुं उल्लयताती. युरोपीय आनी भारतीय भासशास्त्रि, सर् जॊर्ज एब्रहॅम् ग्रीसन्, जूल्स् ब्लॊख़, स्टॆन् कोनॊफ़, सुमित्रा मंगेश कत्रॆ, वी.पी. च़व्हाण हांणी कॊंकणीक विंगड भास आनी मराठी-गुज़रातिलॆं भैणभास म्हुणू म्हणलां. मस्त ऐतिहासीक कारणांनिमित्ती कॊंकणीक मराठीलॆं उल्लवपभास लॆंकताती; हॆं च़ुक्किंचॆं धारणॆं. 

मनुशज्ञानशास्त्र (Anthropology) संस्थॆलीं माजी उपाध्यक्ष डॊ. वी. पी. च़व्हाण हांणी कॊंकणी मराठी थांवुनू विंगड कश्शि हॆं सांगूक चार युक्तियॊ दिल्लांती-

कॊंकणीलॆं पाळ भारतीय-आर्य भास आनी द्रविड भास हांगॆलॆं एकवॊट्टांतूं आस्स. आदिकॊंकणिलॆं ज़ल्म शौरसेनि प्रकृत थांवुनू ज़ांवुनू मागिरी महाराष्ट्रि प्रकृत हाज्जॆं प्रभाव पडुनू कडेक अपभ्रंश भासालॆं उत्पत्ती ज़ाल्लॆं. हाकाची आदिकॊंकणी म्हणयेद.

महाराष्ट्री प्रकृतालॆं अध्ययन करतलीं मस्त भाशाकार कॊंकणीक महाराष्ट्रिली पयली दूव आप्पयताती. हॆं भासू चिकॆं पॊरनॆ मराठि म्हणकॆं अश्शिलॆं. मगधि प्रकृत हाज्जॆं सुद्दंय मस्त प्रभाव पडलॆं आनी पाळि भास हाज्जॆय प्रभावानिमित्ती कॊंकणी अपभ्रंशालॆं व्याकरण आनी ऊत्रकोष वाडलॆं.

महाराष्ट्रिी इतलॆं शौरसेनिलॆं प्रभाव कॊंकणीरी पडनी. मस्त ऊणॆं ऊत्र शौरसेनि पद्धतिलॆं प्रयोजन करताती. शौरसेनि पशिनॆं कॊंकणी ऊत्र पाळी म्हणकॆ च़ड आस्सती. शौरसेनिंतूं नांवा कडेरचॆं आऒ कॊंकणींतूं ऒ अन्यथा 'उ ज़ात्ता उदा. दांडाओ ज़ात्ता दांडॊ, 'सुण्णाओ ज़ात्ता सुणॊ.

कॆलवू भाषाकार पॊरनॆ कॊंकणीक पैशाच्ची अपभ्रंश आप्पयताती. कॊंकणीलॆं हॆ पुर्वज़ानॆं मराठींतूं मॆळनात्तिलॆं आनी संस्कृतांतूं मॆळतल्यॊ मस्त क्रियापद विभक्तियॊ आनी व्याकरण पद्धतियॊ, आनी ध्वनिशास्त्र आनी व्याकरणालॆं पॊरनॆं स्वरूप राक्कुनू दव्वरलां. हाज्जीं उदाहरण मराठींतूं मॆळनातीं परंतु ज्ञानेश्वरी आनी लीला चरित्रा हांतूं मॆळताती. तोग्गुवॆलॊ पाट्टॊ कॊंकणी-पाळी-संस्कृत हाज्जॆं संबंध सांगतलॊ. 




#Article 56: कोंकणी लोक (642 words)


कोंकणी लोक वा कोंकणें, हो कोंकणी भाशा उलोवपी लोकांचो एक गट. हे लोक मुळावे आर्य,( तशेच अत्यल्प प्रमाणात द्राविड वंशाचे ,निजाचे आफ़्रिकी आनी अरबी मूळाचे आसात). तांची मायभास कोंकणी जावन आसा.

कोंकणी ह्या शब्दाचें मूळ: कुम आनी कण, ह्या शब्दांपासन कोंकणी हो शब्द उद्भवला. कुम म्हळ्यार धर्तरी आनी कण म्हुळ्यार कुडको. भारताच्या पश्चिम तटार, घाटांच्या आनी समुद्रा मदलो ज़ागो, म्हणजेच कोंकण, आनी थंय रावपी लोक, कोंकणें.

कोंकणी लोक,कोंकणी भास उलयतात पुण तांतले कांय लोक द्विभाशि आसात,कारण कोंकणी लोक भारताच्या पश्चिम तटार सगळेकडेन वसल्यात आनी त्या त्या राज्यातली थळावी भाशा उलयतात, उदाहरणाक, मराठी, कानडी, मल्यळी.

हे लोक गोंयांत, महाराष्ट्राच्या कोंकण विभागांत, कर्नाटकांत तशेंच केरळातूय थोडेकडेन वसल्यात.

अशें म्हणटात कि,ह्या लोकांचे पुर्वज सरस्वती नदयेच्या देगेर वसताले,खुब काळआदीं सरस्वती नदी सुकून दुश्काळ पडलो,आनी हे लोक जळांमळां आश्रय सोदुंक गेले,जशे राजस्थान, काश्मिर इत्यदि. थोडे कोंकण प्रांतांत आयले,गोंयांत वसले,आनी मागीर विंगड विंगड जाग्यांनी वसले.

धार्मिक मान्यतेनुसर,परशुरामन आपलो परशु मारून ही भुंय नर्मिली जाका कोंकण म्हणटात.स्कंदपुराणात सारस्वत बामणांची ९६ कुळां गोंयांत वशिल्ल्याचो उल्लेख मेळटा. 

इतिहासकार अशें म्हणटात की,गोंयचे अदिम रावपी द्रविड वंशाचे लोक कुंकणा नावाची ह्रासाक पाविल्ली भाशा उलयताले,मागावयल्यान आयिल्ल्या आर्य लोकांची प्राकृत आनी निजाच्या लोकांची कुंकणा भाशेच्या संगमातल्यान आताची कोंकणी जन्माक आयल्या.

हे लोक शेतकाम,वेपार-उदिम करताले,त्या निमतान थोडे गोंयाभायरूय गेले.

चौल, कल्याण , मालवण , होन्नावर आनी भटकळ ह्या जाग्यावयले कांय लोक अरबी वेपारी,नाविक हांच्या संबंदात आयले,थोड्यांनी तांच्या अत्याचाराक बाळी पडून, लग्नसंबंदांकलागून, आनी थोड्यांनी अपखोशयेन मुसलमानी धर्म आपणायलो.तशेच गोंयचे कांय लोक अरबांच्या त्रासाक लागून कर्नाटकांत तशेच केरळात धाविल्ल्याचो संदर्भ मेळटा.

मागीर पोर्तुगेज वेपाराच्या निमतान आयले,बहानमी राजाकडल्यान गोंय ताब्यात घेवन,कांय काळाउपरांत तांणी ख्रिस्ती धर्मप्रसाराचे काम आरंभ केले,लोकांक पिडपाचे काम सुरू केलें.कोंकण्या लोकांनी क्रिस्ति धर्म आपणावचो म्हणून तांणी लोकाचेर धार्मिक तशेंच सामाजिक बंधनां घातलीं.कांय जाणांक बळयां क्रिस्तांव केले जाल्यार जायते लोक गोंय सोडून गेले. बिजापूर आनी मरठ्यांमदीं झूंजय पेटलें देखून खुबशे हिंदु आनी क्रिस्तांव धावले, हिंदुधर्मी तटवर्ती कर्नाटकात तशेच म्हाराश्ट्रांत,थोडे भितरल्या प्रांतांत जशें बेळगांव आनी धारवाड जाल्यार क्रिस्तांव चडशें उडूपी,उत्तर आनी दक्षिण कन्नड जिल्ल्यांनी गेलें. थळाव्या लोकांच्या संपर्कात येवन तांची भास,संस्कृताय,रीतीभाती,खाण-जेवण ,न्हेसण बदलत गेले.

ते उपरांत तीपूसुल्तानान कॅनाराच्या क्रीस्तांवांक बंदी केलें. ६०,०००-८०,००० क्रीस्तांवांक श्रीरंगापटणांत १५वर्सां बंदखणींत दवरले.

कोंकणी लोक कठिण परिस्थितल्यान फुडें आयल्यात. इंग्लेज आनी पुर्तुगेज राजवटी अस्ताक गेल्या उपरांत ह्या लोकांनी खूब उदरगत केल्या,ते शिकिल्ले आनी संपन्न आसात.ताणी वेपार-उदीम,बॅंकींग,शिक्षण,कला,विज्ञान,राजकारण आदि सगळ्या क्षेत्रांनी व्हड प्रगति केल्या. 
भारत ताशेच गोंय स्वतंत्र जाल्यानंतर तांची मुंबय आनी हेर शारांतली वसणूक वाडली.परदेशांतूय तांची व्हडली वसणूक आसा.

कोकणी उलोवपी लोकांमदीं वेगवेगळ्या जातिधर्माच्या लोकांचो आस्पाव आसा.

मुखेल जाती:सारस्वत बामण,दैवज्ञ वा शेट,भंडारी वा नायक,कराडे भट,चित्पावन भट,वाणी,मराठे,कुणबी,गावडे,वेळिप इत्यादि.

रायगडसाकुन मंगळुर पर्यंत हे लोक वसल्यात.थोडे केरळातल्या कोची आनी कोळीकोड नगरातूय आसात. तांची नावां तांच्या मुळाव्या गावावयल्यान,धंद्यावयल्यान 
पडल्यात.उदाहरणाक:कामत,प्रभू,महाले,शेट,भट,रायकार,भंडारकार,अभिशेकी,कुळकर्णी,तारी,इत्यादि.

गावडें(अन्य नावां:कुणबी,गावडे,वेळिप इत्यादि),गोंयचे अदिम वसणूकार,जाणीं गावां रचलीं ते गावडें.ते मल्लिकार्जुन,मालकाजण,मालकूमी आदी देवांक भजतात.चड गोंयात आनी थोडे केरळातूय आसात.

हांच्यामदीं गौड सारस्वत,चित्रापुर,कुडाळदेसकार,राजापूर अशे भेद आसात.गोंयात,कर्नाटकात,म्हाराश्ट्रत आनी केरळात तांची वसती आसा.शैव आनी वैष्णव मतां ते मानतात,आनी गोंयात कवळ्या,पर्तगाळी,कर्नाटकात शिराळी,तशेच काशेक तांच्या गुरुंचे मठ आसात,तशीच खूब देवळाय आसात.ते नुस्तें खातात.

दैवज्ञ किंवा शेट जातीचे लोक गोंयं, म्हाराश्ट्र, गोंयं आनी कर्नाटकांत वसतात.ते भांगर,रत्नां,आनी रुप्याच्या अळंकाराचो वेपार करतात,नुस्तें खातात.सोदे मठ,कर्की मठ हांका मानतात.

ह्या लोकांक नाईक/नायक अशेंय म्हणटात,ते गोंयात चडकरुन आनी हेर राज्यांनीय रावतात,ते शेत रोयतात,नूस्तें धरपाचे कामय करतात.

मुखेल वसती गोंयात तशेंच हेर राज्यांनीय रावतात,ते भटी भास नावाची बोली उलयतात,भटपणाचो वेवसाय अनी कुळांगरांनी सुपारी पिकयतात.पद्ये अनी परभू अशे तांच्यांत दोन भेद आसात,शिवराक जेवतात.

हे वैश्य वर्णाचे लोक वेपार-उदीम करतात.

तांका कोंकणे भट अशेंय म्हणटात,ते चितपावनी बोली उलयतात आनी भटपण करतात.ते नूस्तें,मांस खायनांत.

हे क्षत्रिय लोक,राणे,देसाय,फळ अशी तांची नावां आसतात.

मेस्त,मडवळ,कलवंत,कांसार,म्हाले,म्हार,चामार,आदि.

मुंबय,थाणे,रत्नागिरिंत तशेंच गोंयात हांची वासती आसा,ते अरबी वेपारि आनी हिंदु धर्मपरिवर्तित वंशाचे आसात.

'नावायथ' (वो नैत्या) भट्कळांत वसतात.

हे लोक आफ्रिकाकेक साकून आयिल्ले,रत्नागिरी आनी रायगड हांगा रावतात.

ते गोंय आनी कॅनरात रावतात.व्हड संख्येन आसपी हे लोक मूळचे धर्मपरिवर्तित लोक जांवन आसात.

गोंयचे क्रीस्तांव लोक निजाचे जाल्ले,विंगड विंगड जातितलें हिंदू.तांच्यात अजुनूय जातीभेद आसा.तांची बोली हिदू बोलयेपरस वेगळी आसून,तातूंत खूब पोर्तुगेज शब्द सापडटात.

हे लोक पुर्तुगेज़-मराठा लडाय आनी बाटाबाटीच्यावेळार गोंयासाकून कॅनारा गेल्ले.मेंगळूर शाराच्या भोंवतोणीं रावतात.

ह्या लोकांक पोर्तुगिजांनी आफ्रिकेकसाकून गुलाम म्हणून हाडिल्ले.फुडें छळाकलागून ते गोंय सोडून कारवार च्या येल्लापुर जंगालांत लिपले.ते आदिवासीकशे जियेतात पूण ,क्रिस्ति धर्म मानतात.




#Article 57: कोच्चि (214 words)


कोच्चि(कोचिन) हें भारतांतलें केरळ राज्यातलें एक शार. हें भारताचें प्रामूख समुद्री बंदर आनी हें एर्नाकुलम जिल्यांत आसा. हाची आबादी ६००,०० लागीं आसा. हें थिरुवनथपुराम नन्तर केरळ्चें दुसरें व्हडलें शार.

११०२ वर्साक कोच्चि शार कोच्चि राज्याची राज्धानी आशिल्लें. हें एक प्रमूख स्पाइस(मसाला)चें व्यापार सेंटर आशिल्लें. कोच्चि वयर पुर्तागाली शासन १५०३ वर्सा जालें,आनी १५३० थंय हे पुर्तागाली भारतची राज्धानी आशिल्लें . पुर्तागाली नन्तर हाचे वयर डच्च, मेसुर आनी ब्रिटेन्चो राज्य झालें.

कोच्ची नांवा फ़ाटल्यान मस्त काणी आसा. केलव लोक सांगतात की हाचें नांव पोर्ने मळयालमचे ’कोच अज़ि’(सान लगून) दकून आयलें. केलव लोक सांगतात की हचे नांव संसकृत ’गो श्री’दकून आयिलें. आनी केलव लोक सांगतात की हाचें नांव चीनी व्यापाऱ्यानी दवरलें. हाचें नांव बाइबलचें नांव कोचा(कोहेन) दकून आयिलें म्हण लोक सांगतात आनी हें नांव काचि(बंदर) दकून आयिलां अशी केलव लोक सांगतात . १९९६न्त हाचें नाव सर्कारान कोचिन दकून कोच्चि केलें.

कोच्चि भारतन्चे दक्षिण तटार अस्स अनि हे ९°५८’उ अनि ७६°१३ पू अस्सा. हचे पश्चिमान्त अरबी महासमुद्र अनि पूर्वन्त सुमार नोदि अस्सन्चि. हो शार ९४.८८ वर्ग कि मि होड अस्सा. हन्गा वर्शान्त ३५०० मि मि पाउस पोडता अनि १३२ दिवस पाउस अस्ता.

२००१न्चि कनिशमरिन्चे प्रकार कोच्चिची आबादि ५९६,४७३ अशिलि अनि हन्गन्चि शिक्षण दर ९४.३%. हन्गचे बाइलमन्शचे-दर्ल्मन्शन्चे रेश्यो १०२४:१००० अनि हे भारतन्चे रेश्यो पशि सुम्मार चढ. हन्गा हिन्दु(४७%),क्रैस्त(३५%), मुस्लिम, जैन, ज्यू, सिख़ अनि बोद्य धर्म पालन कोर्तले लोक अस्सन्चि.




#Article 58: Kolvale (929 words)


Sobit hirvea rongachea xetamni and maddamni sozoilem, chapora nodiechea todder bosla ho ganv Kolvale. 
Bhugol ani itihas

Laginch asalolea nodi ani adlea kallar tea gavache vaxi (lok) nistem marpacho dhaondo kortale, oxem astam hea ganvchem nanv mudlak zaunk zai KOLI+HAL’LI , mhollear Kolinchi hal’li. KHOLI mhollear Nistem marpi ani HAL’LI mhollear ganv.
Dusro orth zaum ieta VHOLL (dongram modhem asloli zhaddam-peddamnim bhorloli suvat). Heam don utracho orth ghetlar, tea ganvchem nanv zata; KOLLI-VHALL vo KOLLI-VOLL. Az porian tea VOLLANT zaitim surnginchim (kolle) zhaddam-peddam asat. 

Kolvalechea ganvant adlea kallar Sotespor Razacho Nivas vo Raj- Mahal aslem, ho raza mhollear PORO hea samrattache kullientlo ani hi kulli Ketri nanvachi
Hea razacho nivas Kolvale also ani tea nivasa kuxik ek vhoddli tolli asli. Sant rokache vaddeant ek purvili tolli vo tollem asa ti hich, tea tempar razachea ghoddiank udok ditalet ani tenkam nhannoitalalet hi mhollear ghoddiechi bhaim

Tea bhair Brahmanachi tolli asa.
Bud’dhachoi putlo Kolvale mell’lolo ani hea putlea vixim Rev. F. Heras, S.J. hannem “Journal of the Bombay Historical Society” hae nemallear zaitem boroilolem.
Kolvaecheam poileam kristanvank zaite tras ani koxtt bhogche poddle, igorz ulpaili ani hea pasot heam poileam kristanvank asro diuk Veranchea (Reis-Magoschea) kottant vhrchim poddlim.

Tannim igorzchea fransiskan motthvaxieak Frei. Manuel de S. Bernardino ani putugalacho fransiskankan Frei Joao jivexim marle.
Soglleanchim moddim thoinch urlim, purunk konn mello naslo, sogllim kristanvam dusmanache bhirantik lagun dusrea ganvanim pollun ghelim.
Panchea disa teo meleleo kuddi matiek launk mhonn kristanv lok kolvale gelo, Frei Joao hechi kudd kusunk nasli. Te kuddicho boro pormoll ietalo ani ghaiantlem rogot vhantalem ani techem much sogllench hanstem diso.
Igorzchea pattleant nodichea udka-xim vochunk 18 panvddeanchi iskad asa, adhim mottoram-gaddio nasleo tedna, lok hoddeamnim provas kortalo

Goem	

Ut’tor Goy

 15.62°N 73.83°E

Ponje san 19 km (28 min), Mapxea san 8km (12 min), Pednea san 12km (20min)

Konkani, Marathi, English, Hindi and Portuguese

Chapora nodi

Brahmanachi tolli

Rastria maha marg 17 ho hea gavantansun pasar zata

Kolvalecho pul

Ramachem devul tar vaddean, Shri Dattarechem ani Shri swayambhu rameshwar devasthan chicaliches vaddeant

Sant. Francis Assisachi igroz chapora nodichea kantar ubhi asa. Hi igorz 1591 hea vorsant sthapli. Hi igorz mhollear supurlich ani ti bhettoilea Asisachea Fransiskachea Ghaink. Itihasa pormonnem poileam kristavank zaite tras ani koxtt bhogche poddle, igorz ulpaili tea uprant igroz noven 1713-16 hea vorsant ti portun bandun kali.

Hem bhalaikechem kendr konni vaddeant vo St. Rockachea asa. Hem kendr 23rd September 1995 hea vorsa sthaplolem tea uprant vaddoilem 24th January 2009 hea vorsan

St. Francis Assisichem 
Salkar Sabhaghar
Ram madir Sabhaghar

St. Francis Assisachem igorjechem moidan ani Konnivaddeant khelachem imarat (ugtavnni zaunk nam)

Salkar complex and super market, vaktalai ani ier mand 

 Kolvalechi panchayat Sant Atonichea vaddean asa.

Dhak ghar panchayatachea imarentent asa

St. Ritachi maha xhalla voiza vaddeant, Mahatma Jyotirao Phule Kursa vaddeant ani Shri Ram vidya mandir Kolvalaea housing boardant asa. 
Tin sarkarachim Xhalla ,Tarichea , St. Rockachea ani Chiklechea vaddeant
Unch madimik maha vidhalay: Dr. Ambedkar unch madiamik vidhalay (Arts, Commerce ani Vocational) 
Maha vidhalay: Shri Vetal Maha vidhalay xikxana ani training (D.Ed. College), hi kolvale housing board hanga urta.
Vrundavan Institute of Nursing Education (near the industrial estate).

Kolvalcho pul ani Chapora nodi: khup firgi lok hea jahajani hea nodi sunn mudans korunk prhas kortat.sanjechea velar surea ganvche lok hea ular ravuk nustem goroitat toxench kolvale famad kallea khubeank ani kulleank.
St. Francis of Assisichi Church: lokprasidh and sobit igroz, hea igorzent don mukhel festam zatat mayachea and septemberachea moinneant.
Hindi serialachi shooting hanga khup favti zata. 
Ram Mandir Devul: mukhel ani lokprasidh devul, hanga Ramnami, Hanuman jayanti and Mahashivratri vhodda dobajem monoitat.
Casa Colvale: hem ek Boutique Hotel ani Restaurant
Kolvale Jail: (bandh kam azun cholta)

 5542

 55% dadle and 45% bailo hea ganvant asa

 Hindu ani Kristanv

Nov vadde asat te mhollear Ganvant, Chiklecho, Sant Rockacho (Konnivaddo), Sant. Sebastiancho (Mushxir), Sant Anthonicho, Sant Fransicho, khursa Vaddo, Voiza Vaddo ani tari vaddo

 Kolvalent mukhell dondho mullear revecho, nustekarancho, tea uprant hea gavant xet kamm, cajkarancho, thovoi, poderancheo, fulkaram, monzati pospacho- ghorvam ani bokddeo posop sonvsar choloitat punn hea vaur dhondo disti poddta, atanchea kallar zaito lok xharant ani karkananim kam korta.

Bhat, bhiknam, alsondea,caju, nall, bhaji- tamddhi bhaji,muhle, mirsango, ammbe, bhedde, fulam- Rozam, zuieo, Ratan abolim.

Ek, Assnora urban co-operative credit society

Tin, Youth Sports Club Colvale (YSCC), Sakhora Sports Club (SSC), Colvale Cricket Club (CCC).

Tin, ek mhollear Suvidha Parivarthan.

Tin; Tari vaddeant, Sant Rock vaddeant (Konni waddo) ani Chiklem
Jinn ani sanskruti

Chovot, Diwali ani Natalam

Ho Scientific Hypnotismism acho founder also, to 31st May, 1756 zolmolo. To ganvant hea vaddeantlo.

Prof. Belarmino Crisostomo Exaltacao Lobo,17ver Janerachea, 1901 hea vorsa in Kamurle hea ganvant zolmolo. To ek famad kovi ani borovpi. Santa Ritachem iskol ghoddlem ,6ver Juneche, 1927
 

Itihasik and boropi monis aslo.
Tannem “Archaeological Sketch of the City of Goa” ho book boroilo.

Adlea kallar ek famad voiz also.

Mr. Alvares sekari vavr korpi, adhi to head clerk koso central library (Ponje xharant), ani Government Polytechnic (Ponje xharant)

Ti Sant Rita hea Iskolachi principal asli. Ti Prof Belarmino Lobo hanchi Dhuv asli. Sekarn tika tecahricho inam favo kello

To sorv sovsarant famad shaili kalpak ani borupi.

Adlo ammdar, to Goyeche National congress particho fuddari.

Dnaya divipi Ponjechea Kortant vavurta.

Marthati lekhok: Santosh Verlekar, Namdev Bhosle (‘ Dheya teag’) and Prakash Kerkar (‘Dhar ticha hat’).

Nusteachi koddi, xit ani bhaji

Dhalo: Ho goiecho prasidh ek oso lok nach, ho tar vaddear Maandar saddhar zata dhalo ho choddxi bailam kheltat.
Voddachi punnv: bailam aplea ghorkara khatir upas kortat.

Hanuman Jayanti april moineant somorombhtat 
Chiklechea vaddeant, Rastroli Zatra sombhorombtat 18ver Decembrache, toxench hea vaddeant, Shri Swayambhu Rameshwar Devasthan lagim Mahahashivratri monnoitat.




#Article 59: खडपार बांदललें घर वपार (263 words)


Khoddpar Bandlolem Ghor Vopar - The Two Builders ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव ७ ː २१-२९

२१ म्हाका समिया, समिया! म्हणून कण सर्गाराज्यांत भितोर सर्तलीं म्हण नांत, पूण सर्गार आसत्या म्हज्या बापाची खुशी कर्तात तिंच सर्गाराज्यांत भितोर सर्तलीं.
२२ तो दीस येतोच सबार जाणा म्हाका म्हणटलीं: 'समिया, समिया, तुजो संदêश आमी पर्गोटलो, न्हय? आनी तुज्या नांवान आमी देवचार काडले, न्हय? आनी तुज्या नांवान सबार विस्मितां आमी केलीं, न्हय?'
२३ आनी तेदनां हांव तांच्या तनडार मार्तलं: 'खटेपण कर्तल्यांनो, म्हजê सर्शिलीं कडसरात, कित्याक हांवें तुंकां केदनांच वळखुंक नांत.'
२४ देखून, हीं म्हजीं उत्रां आयकतात आनी तांचê पर्माणें चल्तात तीं आपलें घर खडपार बांदलल्या एका शाण्या मनशा सार्कीं.
२५ पावस पडलो, उदकाचे लट आयले, वादळ सुटलें आनी त्या घरार मारलें, तरी तें मòड्लें ना, कित्याक तें खडपार बांदललें.
२६ पूण हीं म्हजीं उत्रां आयकून, तांचê पर्माणें चलनांत तीं आपलें घर रेंवेर बांदलल्या एका पिसाट मनशा सार्कीं.
२७ पावस पडलो, उदकाचे लट आयले, वादळ सुटलें आनी त्या घरार मारलें, आनी तें मòड्लें, आनी ताचें सार्कें घर्टाण जालें!
२८ जेजून आपलें उलवप संपयलें आनी ताची शिकवण आयकून लोक जबोर अजाप जातालो,
२९ कित्याक तांच्या शासत्रियां भाशेन न्हय, पूण अधिकारान तो तांकां शिकवण दितालो.




#Article 60: खमिराची वपार (201 words)


Khomirachi Vopar - The Leaven ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː माेव १३ : ३१-३५ (मार्क ४ : ३०-३२; लुकास १३ : १८ फ.) 

३१ दुस्री êक वपार घालून ताणें तांकां म्हळें: सर्गिंचें राज अशें: एका मनशान सान्स्वाचें बीं घेवन तें आपल्या पर्सांत रयलें. ३२ तें खरेंच सगळ्या बियांवोन ल्हान; पूण वाडतोच, सगळ्या झाडपाल्यावोन उंच जावन, ताचें झाड जाता, आनी वाऱ्या वेलीं सुकणीं येवन ताच्या खांदियांचेर वसती कर्तात. ३३ ताणें आनिंक êक वपार तांकां सांगली: êकê बायलेन खमीर घेतलो आनी मोळलल्या पिटाचीं तीन व्हडलीं मापां धोरून तांतूं तो पुरलो आनी सगळेंच पीट फुगलें; हाचê सार्कें सर्गिंचें राज. ३४ जेजून वपारिंनीं सगळेो हेो वसतू पर्जेक सांगलेो आनी वपारीं बगर तो तांचê कडे उलयनासलो. ३५ वपारिंनीं उलयतलं, संवसार रचलल्याक गुपीत आसललेो वसतू उक्तेो कर्तलं, हें प्रवादियाचें उतर अशें खरें जालें.




#Article 61: खार्साण नासललें मीट वपार (174 words)


Kharsann Naslolem Mitt Vopar - The Discarded Salt ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव ५ : १३-१६ (मार्क ९ : ५०, लुकास १४ : ३४ फ.)

१३ तुमी प्रिथुमेचें मीट. पूण मिटाची खार्साण बीगòड्ली जाल्यार, ती ताका कशê भाशेन पर्तून दीवंक जायत? तें फकत भायर उडवंचें आनी पांय्ां तळा मसतुंचें, आनिंक कित्याकूच उपकारना.
१४ तुमी संवसाराचो उज्वाड. दंग्राच्या माथ्यार बांदललें शार लिपन उरना.
१५ पायलê पंदाक धांपून दवरुंक कणूच पणटी लायना; घरांत आसत्या सगळ्यांक तिचो उज्वाड पडुंक, ती एका पेडार दवर्तात.
१६ तêच परीं तुंचेो बरेो कर्णीो पळेवन सर्गार आसत्या तुंच्या बापाक मनशांनीं वाखाणचê खातीर, तुंचो उज्वाड तांचê मुखार पर्जळुंदी.




#Article 62: गंवाचो कणो वपार (111 words)


Gonvacho Konno Vopar - The Grain of Wheat ( Parable)

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː जुांव १२ ː २४

२४ खरेंच खरें हांव तुंकां सांग्तां: गंवाचो कणो जंनीर पडून मरना जाल्यार, तो तसच उर्ता; पूण मरत जाल्यार, जायतें पीक दिता.




#Article 63: गालासियेकारांक पावलुचें पत्र (251 words)


Epistle to the Galatians

गालासेइकारां धाकटे आजियेंत, कापादसिया आनी फ्रिजिया गांवां मदें, जियेतालीं. तीं विदेशियां मदलीं क्रिसतांव भावार्थी आनी ५२व्या वर्सा पावलून तांकां जेजुचेर भावार्थ दवरुंक अडललीं. तांचे मदें पावलुचो वावर एकदम फळादीक जाल्लो, ताणीं पवित्र-स्नान घेतललें आन तांचेर पवित्र आत्मो सुभामपणान देंवललो; तांचे मदें जाल्ल्या अजापां उदेशीं तांच्या काळजांनीं पवित्र आत्मो आसा म्हण ठावें जातालें. 

पावलून तांकां दन पावटी भेट केली आनी, आपल्या उपदेसां आनी बुधीं वर्वीं, तांकां भावार्थांत थीर केल्लीं. पूण, ताचे दुस्रे भंवडे उपरांत, थडे जुदेव शासत्री तांकां, निग्तिंच क्रिसतांव जाल्ल्यांक, पावलून शिकवण दिल्ली तिचे प्रस वेगळी आनी विरूध शिकवण दितात म्हण कणाकणाच्या पत्रा वो खेरीत निरपा वर्वीं ताका खबर पावली. आनी विरूध शिकवण म्हळ्यार ही : क्रिसती भावार्थ धरल्या उपरांत-ऊय, प्रमाणिकपण आनी तारण मेळतलें जाल्यार, सुनत करुंकूच जाय आनी मयजेसान दिल्ल्यो चालिरिती सांबाळुंकूच जाय. त्या भायर, पावलूक देवान खेरीत वावर दीवंक ना म्हण सांगून, हे खटे शासत्री ताचो अधिकार काडून उडवंक सदताले.

एफेजांत आसताना ही खबर पावलुच्या कानार पडली; पूण ह्या आपल्या नव्या क्रिसतांवांक आपूण भेट दीवंक पावना म्हणून, हे गंभीर परिस्थितीक फुडो करुंक पावलून हें पत्र बरयलें. ह्या पत्रांत तो आपलीच आनी आपले शिकवणेची राखण कर्ता. आपलो अधिकार देवान दिल्लो अधिकार आनी आपणें दिल्ली शिकवण खरी म्हण तो नेटान सांग्ता. तारण मयजेसाचे समुर्ती वर्वीं न्हय, पूण खुर्सार मरून पुनर्जिवंत जाल्ल्या जेजू क्रिसताचेर भावार्थ दवरून मेळता म्हण तो दाखयता.

प्रसतावना : १ : १-१०

पावलुचो धरंदुताचो अधिकार : १ : ११- २: २१

देवाचे दय्याळाय्ेचें शुभवर्तमान : ३ : १-४ : ३१

क्रिसती स्वंतंत्राय आनी जबाब्दारी : ५ : १-६ : १०

संपादणी : ६ : ११-१८




#Article 64: गिरेसत मनीस आनी लाजर वपार (349 words)


Girest Monis ani Lazor Vopar - The Rich Man and Lazarus ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास १६ː १९-३१

१९ कण-êक गिरेसत मनीस आसलो; तो तांबडीं आनी नाजूक सणी वसत्रां न्हेसतालो आनी दिसाच्या दिसा बरिंबरीं जेवणां करून धादशी जियेतालो. २० आनी लाजार नांवाचो êक भिकारी, सगळच चवनांनीं भरन, ताच्या दार्वनट्याशीं पडन आसतालो; २१ गिरेसताच्या मेजा वेलें पडता तें खावन आपलें पट भोरुंक तो आशेतालो. सुणीं लेगून येवन ताचीं चवनां लेंवतालीं. २२ मागीर êक दीस तो भिकारी मेलो आनी देवदुतांनीं ताका आबराहामाच्या गपांत व्हरून दवरलो च. तो गिरेसत-ऊय मेलो आनी ताका व्हरून पुरलो. 
२३ येंकनडांत आटेविटे भोग्ता आसताना, ताणें आपले दळे उबारून आबराहामाक आनी ताच्या गपांत आसलल्या लाजाराक पयस देखले, २४ आनी अशी बब मारली: ”आबराहां बापा, म्हजे चुर्चुरे धोर आनी आपल्या बटाची तेंबी उदकांत बुडवन म्हजी जीब थोनड करुंक लाजाराक धाड, कित्याक ह्या उज्यांत हांव भारीं वळवळतां.”२५ आनी आबराहामान म्हळें: ”पुता म्हज्या, तुज्या जिवितांत जितलें तुंवें सूख भोगलेईं, तितलें लाजारान दूख सोसलें म्हण उगडास कोर; म्हणटोच आतां ताका बुज्वोण मेळता आनी तूं दगदग्ताय. २६ तितलेंच न्हय, कण हांगा थावन तुंचेशीं वचुंक सदीत जाल्यार ताच्यान जायना, न्हय म्हण थय थान हांगा येवंक-ऊय जायना, कित्याक आंचे आनी तुंचे मदें मटें व्हडलें पाताळ थिरायल्लें आसा” २७ तेदनां ताणें म्हळें: ”तशें जाल्यार, बापा, ताका म्हज्या बापायच्या घरा धाड म्हण तूजê लागीं परातून माग्तां; २८ तोर म्हाका पांच भाव आसात; तेय हê वलवळ्यांचê स्वातेर येना जावंक ताणें तांकां शिडकावंचे.” २९ पूण आबराहामान ताका सांगलें: ”तांकां मयजेस आनी प्रवादी आसात; तांचें तãणीं आयकुंचें.” ३० पूण ताणें पर्तून म्हळें: ”तशें न्हय, आबराहां बापा; मेल्ल्यांतलो कण-ऊय तांचê-शीं वचत जाल्यार, ते जिवीत बदोल्तले.” ३१ शेकीं आबराहामान ताका सांगलें: ”मयजेसाचें आनी प्रवादियांचें ते आयकनांत जाल्यार, मेलल्यांतलो कण-ऊय जिवंत जाल्यार लेगून तांच्या मनांत सत रिगचें ना.”




#Article 65: गीतांतलें गीत हें पुस्तक (395 words)


गीतांतलें गीत (१/१) म्हणगे सगळ्या गीतां-अन भव श्रेश्ट व उत्तं गीत. मनचो म्हणगे दादल्या-बायलेचेर विस्वाशी आनी निरमळ मोग देवाच्याच मोगाची श्रेश्ट खुणा कशी हो कवी वर्णिता आनी वाखाणता. दोगां मोग्यांची गजाल, तांची एका-मेकाक भुलयतली सुरोपाय आनी सुंदराय, एकामेका थांय भोगलली कुडीची व लिंगाची वंदावण, एकामेका सवें दाखळ केल्लीं खल मायेमोगाचीं भावनां हें सगळें देव-रचणाराची येवजण मनषाच्या भव वरत्या आनी उत्तं मोगा वयर थावी कर्त. हो नितळ आनी निरमळ, निरोपराधी आनी पवित्र मोग तांकां लग्न जावंक अडता.

ह्या गितान मनशाच्या मोगाचो नीज नमुणो आमच्या दोळयां मुखार पर्जळता आधुनिक काळाचे चोद-शे जाणार असलो सैंबीक आनी सैम्बावरतो समज आमकां दितात.

शेंकडे पटीं, गीतांतलें गीत अतमीक अर्थान वाचताले. इसरायेलाचे धर्मिक परंपरेंत, सर्वेस्पर, निश मोगी आनी न्हवरो आनी इसरायेल ताची मोगाची हकल आनी पतीन. अशें प्रवादी देवा आनी इसरायेला मदें केल्लो करार एक लग्न कशें धरतात आनी अविस्वाशी पर्दवारीन म्हण शिडकायतात आनी तिचें पातक ल्विन दितात (पळे इज, ५/१-७; ५४/४-८; जेर. २/२ङ्. ३२; एजेक. १६/२३; हस. १-३; २/१६.२१).

सर्वेस्पर देव परतून-परतून आपले विंचून काडलले परजेक एका सोपूर्ण मोगाच्या खल एकवटान आपणा लागीं जियेवंक आपयता. 

गीतांतल्या गीतांत मेळतलो लग्नाचो व कराराचो अतमीक अर्थ नव्या करारांत जायत्या पुस्तकांनीं स्पश्ट जाता (मत्. ९/१५; २५/१-१३; जु. ३/२९; २कर. ११/२; ऑफेज. ५/२३-३२; प्रक. १९/७ आनी उपरांत; २१/९ आनी उपरांत). क्रिस्ती परंपरेंत, गीतांतलो मोग क्रिस्ता आनी पवित्र सभे मदें आशिल्लो एकवट खुणायता. भागेवंत बेनारत खेरित्पनीं क्रिस्ता आनी दर एका मनषाच्या अतम्या मदें जाल्लो एकवट, ह्या गीतांतल्या गीतांत बारीकसाणेन पळेता.

हें गीत लग्नाचो मोग दाखोवन दिता, आनी मोगाक दोळे नांत. हीं सोबार गीतां जावन आसात, मोगांत पडलल्या दोग तरूण-तरूणीच्या जिवितांतलीं चित्रां व प्रतिरुपां. दुसरे भाशेन, मोगाचीं सोबार जाय-जूय फुलां एका-मेकाच्या झेल्यांत व माळ्यांत गुंतलोलीं. ह्या गीतांत दोग मोग्यांचो मोग इल्लो फुलन वेता-सो दिसता; पयलीं व सुर्वेक तो मोग किर्लता आनी उपरांत कोंबऱ्यो येवन फांकारता, पालेता आनी शेकीं एक व्हड रूख जाता. पूण कोण परीं, मोगाचे सगळे रंग व बाजू, सुर्वेक तें शेवटाक पोरयान, मसळ जावन एक मोगान भरललें चित्र आमच्या दोळयां मुखार कशें उबें जाता तें कळीत जायना व आमकां सांगना. ह्या गीतांत संव'वाद व दोगमा मदें उलोवप व आपलेच कडे उलोवप () आनी हांगा-थंय जेरुसाल्याच्या धुवांचो (चेडवांचो) पंगड ह्या उलोवपांत भाग घेता; ह्या उलोवपांचो उपयोग करुन, कवी आपल्या गीतांत रंग आनी रूच हाडता. सोबिताय दिता आनी दोगांचो तरूण-तरूणीचो-मोग परगट करता.

थोड्यां परमणें, हें गीत एक नाटकुलें आनी तांतूंत तीन पात्रां व कलाकारां वांटो घेतात.

ह्या नाटकुल्याचें रूपक व समजणी म्हळ्यार अशी : पतीन : म्हळ्यार इसरायेल पर्जा; पती : म्हळ्यार सर्वेस्पर; सलमन म्हळ्यार कुडया देवांची पुजा.




#Article 66: गोंयचीं घरां (119 words)


गोंयचीं घरां 18व्या आनी 20व्या शेंकड्यां मदीं बांदिल्लीं.

गोंयच्या वास्तुचेर प्रभाव पडपी कांय कारणां.

पारंपारीक पूर्व-पुर्तूगेज घरां भितरल्यान दिसपी ल्हान जनेलाचीं आसलीं; हें बायलांचें एकसुरेंपण दर्शायतालें.घरां आंगणात उगडटाले,आनी क्वचितूच रस्त्यावटेन उगडटालें.18 मध्य आनी 20 व्या शतकात क्रिस्ती घरां भायल्यांतल्यान दिसपी बांदिल्लीं, आनी ताका बाल्कांव आनी पडवी रस्त्याक तोंड करून आशिल्ले.व्हडले बाल्कांव रस्त्याकडेन तोंड करून बसपाखातीर आसताले जंय दादल्या आनी बायलांक एकटीं बसून पळोवंक आनी पळोवन घेवपाखातीर आसताले', तांच्या शेजा-याकडेन खबरो मारपाक वा फकत सांजेचें वारें घेवपाक. हे बाल्कांवांक सोबा हाडपी आकृती आसताल्यो ज्यो केन्ना केन्ना पांवड्यामेरेन आसताल्यो ज्यो घराक आनीक उंचाय दिताली. हें आनी ल्पीन्त दोनूय धन्याचें स्थान चित्रायतालें.रचना म्हणून आयल्यात पूण गोंय एक समान उद्देश करता: घरांक वळख बांदकाम करपाक मदद दिवपाखातीर.जनेलां ल्हवूल्हवू अदीक,अलंकृत आनी अभिव्यक्त करपी जालीं.




#Article 67: घर्काराचें भानडार वपार (257 words)


Ghorkarachem Bhanddar Vopar - The Householder's Treasure ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव १३ ː ४४-५२

४४ अशेंय सर्गिंचें राज म्हण संजात: एका शेतांत êक ठेवो लिपललो आसलो; कण-एकल्या मनशाक तो मेळलो; हाणें नव्यान तो लिपवन दवरलो, आनी खुशाल जावन तो गेलो, मागीर आपणा कडे आसलें तितलेंय ताणें विकलें आनी तें शेत विक्तें घेतलें.
४५ तêच भाशेन सर्गिंचें राज कसलें तें सांग्तां: कण-êक व्यापारी नाजूक मतियां सोदुंक भंवतालो.
४६ एक उंच मलाचें मतीं ताका मेळतोच, तो गेलो, आपणा कडे आसलें तितलेंय ताणें विकलें आनी तें मतीं विक्तें घेतलें.
४७ तशेंच सर्गिंचें राज अशें म्हणुंयेता: êक रांपोण दरियांत मारल्या उपरांत ती सगळ्या जीनसाची मासळी धोर्ता.
४८ ती भòर्ल्या उपरांत, ती ओडून हाडतात आनी, वेळेर बसून, बरी मासळी पानट्लियांनीं घाल्तात आनी उपकारना ती भायर उडयतात.
४९ काळाचê संपादणेक तशेंच जातलें: देवदूत भायर सर्तले आनी बऱ्या मनशां मदलीं नश्ट्यांक कुशीन काडतले
५० आनी तांकां उज्याच्या आगट्यांत उडयतले: थोंी तीं रुदन करून आनी दांत कर्करावन आसतलीं.
५१ तुमी हें सगळें संजल्यात? तãणीं म्हळें: होी.
५२ आनी ताणें तांकां सांगलें: म्हणटोच, सर्गिंच्या राज्याचो शीस जाललो दोर-एकलो धरंशासत्री आपल्या भानडारांतलेो नवेो आनी पर्णेो वसतू भायर काडतल्या एका घर्कारा सार्को.




#Article 68: चाक्राचो कायदो वपार (176 words)


Chakracho Kaido Vopar - Master and Servant ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास १७ ː ७-१०

७ तुंचê मदें कण-एका मनशाक êक चाकोर आसा म्हण संजात; शेत कसून वो मेनड्रां चरवन तो चाकोर परत घरा येता तेदनां चल वेगीं आनी जेवणाक बस, अशें ताका धनी म्हणटलो काय? हाचê बदलेक,
८ म्हजें जेवण तय्यार कोर आनी हांव खापियेसोर, पेंकटाक कास मारून मेजाचें कां कोर आनी मागीर तूं खापिये, अशें तो म्हणचो ना काय?
९ आपणें सांगललीं कामां चाक्रान केलीं देखून धनियाक चाक्राचो उपकार आसतलो काय?
१० तशेंच, तुंकां सांगललें तितलेंय केल्या उपरांत, तुमीय म्हणाट: चाल्तिंबेश्टीं चाक्रां आमी; आंचो कायदो आसलो तच आमी पाळळा.




#Article 69: चिखली (1242 words)


चिखली हो गांव गोंयच्या मुरगांव म्हालांंत आसा. हाका चिखलें आनी चिकालीम अशेंय म्हणटात. जुवारी न्हंयच्या काठार आशिल्लो हो गांव सोबीत देण्यांनी भरला. वाऱ्याच्या तालार नाचपी माड तशेंच तळीं ह्या गांवची सुंदरताय वाडयतात. पांचवीचार शेतां, देवळां, इगर्ज आनी बेट आशिल्लो हो गांव दक्षिण गोंयांत आसा. गांवांत मदीं आशिल्ली साळकांनी भरिल्ली तळीं गांवची नाजूकसाण वाडयतात. ह्या गांवाक समके लागीं शार म्हळ्यार वास्को. चिखली ह्या गांवची शीम सांकवाळ आनी दाबोली ह्या दोन गांवां कडेन सोंपता. ह्या गांवचें क्षेत्रफळ १२.८१ चौ.की.जावन आसा.

हांगा नामनेचे उद्योगपती साळगांवकर, चौगुले आनी बांदेकर हांचो निवास आसा. फामाद हाडांचो दोतोर बांदेकर आनी हेर दोतोर चिखली रावतात. चिखलेचे तियात्रिस्त फ्रेंकी दा कून्हा हांणी कितलीशींच तियात्रां बरयल्यांत आनी संवंगा केल्या. हांगाचे लोक नाताल आनी चवथ हाचेवांगडा फेस्तां, देवळांतले उत्सव सगळे भावीक उमेदीन मनयतात. मांडो आनी दुल्पदां ही चिखलेचीं पारंपारीक संगितां. हिंदू भाव-भयणांक नाटकां, भजन आनी किर्तन खूब आवडटा.

शीत-कडी हें चिखलेकारांचें मुखेल जेवण. परबे वेळार लोक पातोळ्यो, नेवऱ्यो, शाकुती, खतखतें रुचीन खातात. हांगा तरेतेरेचीं सावीं नुस्तीं मेळटात, देखून नुस्तें लोकांचे आवडीचें जावन आसा. हांगा माडाची फेणी खूब फामाद आसा.

चिखले पांच महिला मंडळां आनी दोन सेल्फ हेल्प ग्रूप्स आसात. तशेंच हांगा दोन खेळांचे क्लब आसात जे राज्यांत विंगड विंगड खेळांत भाग घेतात. १९८७ वर्सां चिखलेच्या लोकांनी चिकालीम वीलेजर्स एक्शन कमिटी म्हणल्यार चिखले गांवची कृती समिती सुरू केली. ह्या समितीन गेल्या २५ वर्सां चिखलेची सुंदरता, दायज आनी पवित्रता सांबाळून दवरपाक तशेंच प्रगती करपाक खूप प्रयत्न केला.

चिखली हो एक पोरनो गांव. आदल्या काळार आदिलशाही राजवटी खाला आशिल्लो हो गांव १५४३ ह्या वर्सा पुर्तुगेजांनी जिकून घेतलो. ह्या गांवांत कितलीशींच पुर्तुगेज राजवटींत जीं घरां आशिल्लीं, तीं तशींच आसात. पयलींच्या तेंपार, जुवारी न्हंयच्या काठार खंय खूब चिखल (रेबो) आसतालो. लोक ह्या चिखलांत पांय घालून नुस्तें धरताले. म्हणून एकवेळ ह्या गांवचें नांव चिखली अशें पडलां. पुराणांतल्यान एक असो समज आसा की चिखली ह्या गांवचो जल्म परशुरामान मारिल्ल्या बाणाक लागून जाला.  चिखलेंत स्टोन एजींत सुद्धा लोक रावताले. हाचे प्रमाण म्हणल्यार ह्या गांवांत आशिल्लीं तीन भुयांरां. ह्या भुयांरांचो अकस्मात सोद लागलो जेन्ना नाकेंली ह्या वाड्यार, दाबोलेच्या शीमे कडेन दोंगर खणपाचें काम चालू आशिल्लें. ह्या घोलींनीं जीं पॉटशेड्स मेळिल्लीं, ज्यो वस्तू-अवशेश मेळिल्ले ते आतां गोंय राज्य वस्तूसंग्रहालयांत दवरल्यात.
चिखले चडशे क्रिस्तांव लोक रावताले. फक्त दोन वाड्यार हिंदू धर्माचे लोक रावताले. आनी आतां तर हांगां सगळ्या धर्माचें लोक रावतात.

चिखली हो गांव १५°२३'५८ उत्तर अक्षांश आनी ७३°५०'२७ दक्षिण रेक्षांश मदें आसा.

चिखली ह्या गांवात २०११ वर्साच्या जनगणने प्रमाण, सुमार ६,९३३ लोक रावतात. तातूंतले ५७% लोक दादले तर ४३% लोक बायलां आसात. ८.९% सुमार ६ वर्सा सकयलीं भुरगीं आसात. चिखलेची साक्षरता ८५ टक्केवारी जावन आसा . तांतूत दादल्यांची साक्षरता ८९% तर ८०% बायलां साक्षर आसात.

चिखले जी जुवारी न्हंय व्हांवता, ती खुबश्या लोकांचें पोट भरता कारण हांगा बरें रुचीक सावें नुस्तें मेळटा. हांगां मेळटा तें कंवचा नुस्तें(शेल फीश) गोयांत खूब फामाद आसा. अशेंच मेंड्यों ह्या नांवाचें नुस्तें व्हरपाक लोक गोंयच्या वेगवेगळ्या भागांतल्यान येताले. हें कंवचा नुस्तें ह्या प्रकारांत येता आनी हें फक्त हांगाच मेळटा. जगांत हें कंवचा नुस्तें मेळपाचो दुसरो जागो म्हणल्यार मलाबार दर्या देगेर भारतीय दॄीपकल्प. पूण हांची स्ंख्या खूब कमी-कमी जायत आसा आनी तें ऩामशेश जावपाचे वाटेर आसा. देखून सरकारान तांकां ऐनडेन्जर्ड स्पीशींस म्हण घोशीत केलां. तरेकवार सवण्यांचो राबितो चिखली ह्या गांवात आसा. एकूण २५ जातींचीं सवणीं हांगा उडटना दिसतात.

आदल्या काळार चिखली ह्या गांवात चडशे कुणबी आनी खारवी वावुरताले. चडशें लोक शिकूंक नाशिल्ल्या कारणान दिसवड्यान कामाक वताले. हांगा रेंदेर, सोरो काडपी, म्हाले, शेतकार आनी नुस्तेकार अशें पारंपारीक वेवसाय करपी लोक सहज मेळटाले. त्या वेळार पावसाच्या दिसांनी चिखली हो गांव सैमाची पांचवी साडी न्हेशिल्ली व्हंकल कशीच दिसताली. गांवांत लोक गरीब आसले पूण समाधानी आसले. 
हळू हळू लोकांनी परदेशांत वचपाक सुरू केलें. लोकां कडेन पयसो आयलो. तांणी आपआपल्या भुरग्यांक शिकयले आनी कामाक लायले. मातयेच्या घरांच्या जाग्यार शिमीटाचीं घरां आयलीं. हाचो परिणाम असो जालो की दिसवड्याचे कामगार कमी जाले. पावसय बी कमी जालो. लोकांनी शेतां करपाचीं कमी केलीं. बाकीचे वेवसाय लेगीत कमी जाले.

 

सेंट फ्रांसिस झेवियर चर्च ही १७४७ ह्या वर्सा बांदिल्ली. पयली सेंट बार्थोलोमिओच्या नांवान हीच चर्च १६२५ वर्सां बांदपाचो यत्न जाल्लो. पूण अशें म्हणटात की ही चर्च केन्नाच सबंद बांदून जावंक ना. ती कोसळत उरताली. म्हूण मागीर तीच चर्च कोमुनिदाद जाग्यार बांदून सेंट फ्रांसीस झेवियर चर्च अशें नांव दिलें. ह्या चर्चींत पांच फेस्तां जातात. कणसाचें फेस्त, सेंट फ्रांसीस झेवियर फेस्त, अवर लेडी ऑफ इम्यॅक्यूलेट कन्सेप्शन फेस्त, नेटीवीटी ऑफ अवर लेडी फेस्त आनी अवर लेडी ऑफ बॉम पोर्तो फेस्त लोक मनयतात. फेस्तावेळार तियात्रां आसता, फेरी आसता आनी इगर्जेंत धार्मीक कार्यक्रम आसता. ह्या वेळार फूटबॉल खेळ आसता जो आक्वार चले आनी लग्न जाल्ल्या दादल्या मदी खेळटात. कणसाच्या फेस्तावेळार नाल्ल फोडपाची सर्त आसता. उपरांत सगळे लोक गरम गरम पातोळ्यो खातात. पालोटी होम आनी क्लोयस्टर्ड कारमेल हीं कांय चिखलेची धार्मीक स्थळां.

श्री सातेरी देऊळ, सारकें चिखले चौकार आसा. देवळांत ९ दीस नवरात्रेचो उत्सव, २ दीस महाशिवरात्रेचो उत्सव आनी माघ शुक्ल द्वितियेक देवळाचो वर्धापन दीस मोठ्या उमेदीन मनयतात. देवीचो महाभिशेक, आरती, सत्यनारायणाची पूंजा, पालखी, भजन, किर्तन, नाटकां आनी ऑर्केस्ट्रा हे दीस फूलयतात. भाविकांखातीर ह्या दिसांनी महाप्रसाद आसता. हांगा आशिल्ल्या एका ल्हानश्या शंकराच्या देवळांत महाशिवरात्रेचो उत्सव मोठ्या उमेदीन मनयतात. शिवाय हांगा एक महावीराचें देऊळ आसा.

हें विद्यालय विमानतळ रस्त्याच्या मातशें भितर एस. एम. आर. सी. इस्पीतळकडेन आसा. १९७१ ह्या वर्सा बांदिल्लें हें विद्यालय क्रिस्टीयन ब्रदर्स चलयतात. हें विद्यालय सुरवातेक ब्रदर एडमंड राइस हांणी फक्त गरीब क्रिस्तांव चल्यांखातीर सुरू केल्लें. पूण आता हांगा चल्यांबरोबर चलयोयबी शिकतात.

हें विद्यालय विमानतळ रस्त्यार संरक्षण वाठारांत येता. ह्या विद्यालयांत प्राथमीक ते उच्च माध्यमीक शिक्षण मेळटा.

ह्या अकादेमींत प्री सी प्रशिक्षण म्हणल्यार दर्यांत जहाजांचेर काम करपाचें प्रशिक्षण दितात. भुरग्यांक सिद्धांत आनी प्रात्यक्षिकां दिवन तरबेज करतात. 

किडझी, लिटल एंजल्स प्ले सकूल हीं कांय चिखलेचीं प्ले स्कुलां. भुरग्यांखातीर तशेंच हांगा दोन सरकारी प्राथमीक शाळा आसात.

ह्या सरकारी इस्पितळांत आयुर्वेदीक, होमियोपॅथीक, दोळ्यांचे, स्त्रीविशेषतदन्य, दातांचे दोतोर आनी सर्जन आसात. हांगा एक्स-रे, अल्ट्रा-साऊंड, पॅथॉलोजी लेबोरेटोरी,काऔन्सीलींगची सोय आनी एक मोर्चरी आसा. इस्पितळाच्या वाठारांत फर्मास आशिल्ल्या कारणान दुयेंत लोकांची बरी सोय जाता.

१९७८ वर्सा बांदिल्लें हें इस्पितळ चिखलेच्या तेंगशेर वसलां. इस्पितळ बऱ्यांतलें बरें उपचार दिवपाक बांदिल्लें आसा. हांगा सगळे तरेचे दोतोर येतात. आधुनीक यंत्रणं आनी वेगवेगळ्या विशयांत तरबेज आनी अनुभवी आशिल्ले दोतोर ह्या इस्पितळांत आशिल्ल्यान दुयेंत लोकांचो विश्वास बळावता.  

चिखलेच्या आनी दाबोळेच्या शिमेकडेन एक प्राथमीक आरोग्य केंद्र आसा आनी एक दोन दातांचे दोतोरय आसात.

चिखलेची नेवल कॉलनी नोफ्रा १ आनी नोफ्रा २ अशां दोन भागांत आसां. दोनूय कॉलनीच्या मदल्यान एयरपोर्ट विमानतळा कडेन रस्तो वता. ही कॉलनी विमानतळाक सामकी लागी आसा. कॉलनींत सुमार ५०० क्वाटर्स आसात. हांगा ल्हानसो बाजार आसा. बाजारांत गरजेचें सगळें सामान मेळटा. हांगाच प्ले स्कूल प्राथमीक ते उच्च माध्यमीक विद्यालय, भुरग्यांचें पार्क , जोगर्स पार्क, एक डिस्पेन्सरी, सिनेमाघर, स्विमींग पूल जे फक्त नेवीच्या लोकां खातीर सिमीत आसा.

एस. एम. आर. सी इस्पितळाच्या फाटल्यावटेन ही उद्योगीक वसाहत जावन आसा. हांगा भारत गॅस, हिंदुस्तान पेट्रोलीयम, रिलायन्स ह्या कंपन्याचे एवियेशन फ्यूल चो साठो आसा. द युनीक एक्विप्मेंटस ही कंपनी तरतरेचे धातू डिटेक्टर्स तयार करता. वास्को स्टील ट्रेडर्स, आक्सिज़न, आरगॉन, कार्बन-डाय-ऑक्साईड सारखे औघोगीक वायुचो व्यापार करतात. वेगळ्या वेगळ्या रसायनाचे वेपारी, स्टीलाचे वेपारी आपले ल्हानशे विभाग ह्या वसाहतींत घालून आसात. 
चिखले गावांत एक दोन बर्फाचे प्लांट आसात. हांगा भंगसाळी, साई सर्वीस स्टेशनां पळोवपाक मेळटात.

हाका चिखली सर्कल अशें म्हणटात. चौकांत एका वटेन भुरग्यांचे पार्क आसा, पार्का मुखार श्री सातेरी देवीचें देऊळ आसा. पार्काच्या कोनशाक श्री बाबा साहेब आंबेडकरांचो पुतळो आसा. कॉटेज इस्पितळा वटेन फ्लिटस्टोन रेस्टोरंट जायत्यो कार्यावळी आयोजीत करतात. हांगासरल्यान एक रस्तो वास्को शारांत वता, दुसरो विमानतळाकडेन वता तर आनीक एक रस्तो कुठ्ठाशे कडेन वता, जो आमचो राष्ट्रीय महामार्ग NH-17 जावन आसां. हांगाच्यानूच एक रस्तो दूरध्वनी केंद्राकडेन वता.

चिखलें गावांत खुबश्यो सोयी आसात. हांगा दूरध्वनी केंद्र, पोस्ट ऑफीस, पेट्रोल पंप, चौगुल्याचो मारुती सुझुकी शोरूम, साई सर्वीस स्टेशन, स्टेट बैंक ऑफ इंडिया आनी इंडीयन बँक आसा. गोंय विमानतळ तर सामको लागी दाबोळीच्या शीमेकडेन आसा. तशेंच हांगाच्या लोकांक दाबोळी आनी वास्को रेल्वे स्टेशनां लागीं जावन आसात. चिखली चौकार बस स्टॅण्ड आसा जंय भाड्याच्यो मोटरसायकली बी मेळटात. हांगा विमानतळ रस्त्याचेर एक सिनियर सिटीझन पार्क येवपाचें आसा.




#Article 70: जब आचें पुस्तक (215 words)


Book of Job

जब देवाक पळेवंक आनी आयकुंक आंवडेवून आंवडेता आनी ताच्या तोंडांतलो इलो-सो तरी जबाब आशेवन रावता. सर्वेस्पर देव आपल्या कर्तूबांचें नितिवंतपण जबाक कळीत करिना. पुण, दुसऱ्या अर्दान, आपले थाव नाशिल्ले जाणवायेचेर आनी मित-मेर नाशिल्ले पदवेचेर खल न्याळ करूंक सर्वेस्पर देव जबाक आपयता (३८-४१). आनी उचाराभायले देव-रचणाराचे अजापवंत मांडावळी मुखार, जब गपचुप अगो रावता आनी ताच्या मनांत मातुय सावरनांत तीं देवाचीं कौतीक विस्मितां पळेवन, आपली व्हड चूक मानून घेता आनी देवाचेर आपलो भावार्थ आनी विस्वास अदिक खलायता आनी थिरायता.

ह्यो खल शिकोवण्यो आनी सगळ्या मनशांक लागू जातलो देयविक संदेश दितलें पुस्तक, पर्देसा उपरांत चड करुन शास्त्री सांगतात ते परीं, पांचव्या शेंकड्याचे सुरवातेक क्रिस्ती शका आदीं उजवाडाक आयलें.

ताचो मुखेल संदेश म्हळेर : देवाचे नितिवंत येवजणे परमाणें, बरे आनी प्रमाणिक-उय मनीस सोंसतले आनी कश्ट भगतले आनी तांच्या कश्ट-उपोदऱ्यां वरवीं देव तांच्या निश भावार्थाची आनी विस्वाशीपणाची तपासणी करता. तांकां शेवटाक इनाम मेळतलें. मनषाच्या इहान गिन्यानान देवाचो घुट आनी वाटो समजूंक-आठापूंक जायनांत. हो संवसार आनी ही सृश्टी चलयतल्या सर्वजाणार आनी सर्वपदवेदार देवा मुखार इहानविकायेन आमी सरपटचें आनी ताका आमच्या कश्टां-त्रासांनीं, अणभवून, ताच्या बळाची मोगाळ आसण्याची आनी जाणवायेची नम्रूतायेन वळोख घेवनची (४२/५). आतां जब शिकलो देवाचे रचणेचे मांडावळीन खंय ती ताची स्वात आनी तो कोण तो सर्वपदवेदारा देवा मुखार !

जबा भाशेन आमी सदांच उद्गारचें : समयान म्हाका दिलें, समयान परतून व्हेलें, संयाचें नांव सुदैव जावं ! (१/२१).




#Article 71: जहनास आचें पुस्तक (176 words)


Book of Jonah

दुसऱ्या प्रवादयांच्या पुस्तकां परस, जनासाचें पुस्तक एक कथन. हुकूम मोडता तसल्या प्रवादयाची ह्या पुस्तकांत काणी आसा. पयलीं-पयलीं तो आपलें देयविक कारीया चुकोंवक प्रयत्न करता आनी मागीर आपले अपेक्षे आड आपलें कारीया येसेस्वी जालां म्हण दो देवाक तक्रार करता. ह्या धाडसाच्या वावरांतलो वीर मनीस राजांच्या दुसऱ्या पुस्तकांत आसा (२राज. १४/२५) जो यी हाचे राजवटके काळार जियेलो. 

ह्या पुस्तकाचो हेतू म्हळ्यार वाचतल्याक मौजा हाडुंक आनी बराबर शिकोंवक. सर्वेस्परान ताका
निवेनेह शारांत वचूंक सांगललें. निनेवेह शार हें इसरायेलाच्या दुस्माना, आससिरियेचें मुखेल शार आसलें. पूण हो संदेश घेवन जनासाक थंय वचूंक नाका आसलें. कित्याक देव निनेवेहचो केदनांच भस्म करचो ना म्हण ताका खात्री आसली. तरी पूण आपले खुशे आड ताणें देवाच्या उतराक पाळो दिलो. पूण शेवटाक ताका एकदम दूख भोगली कित्याक,ताणें भस्म जातलो हो जो संदेश दिलोलो त्या परमाणें घडलें ना.

देवाक आपले रचणेचो खूब मोग आसा हें ह्या पुस्तकांत दिसून येता. पूण त्या वन चड म्हळ्यार देव इतलो दयाळ आनी मोवाळ ,तो आपले पर्जेचे जे दुस्मान आसात तांचो पोरयान भस्म करूंक फाटीं रावता. परतेंच जाल्यार तांकां भोगशिता, तांकां नव्यना सुटका दिता, हें ह्या पुस्तकांत दिसून येता.




#Article 72: जाकब आचें पत्र (266 words)


Epistle of James

पावलुच्या तेरा पत्रां भायर, हेबरेवांक बरयल्लें पत्र, तशेंच आनीक सात “कातलीक” म्हणललीं पत्रां आसात : एक जाकबाचें, दन पेद्रुचीं, तीन जुांवाचीं आनी एक जुदासाचें.

पवित्र-सभेच्या पुर्विल्या शेंकड्यां थावन ह्या सगळ्या पत्रांक “कातलीक” म्हणटात, कित्याक म्हळ्यार, जुांवाचें दुस्रें आनी तिस्रें पत्र मात भायरावन, तांचो उलो आनी शिकवण फकत अंक्या-अंक्या गांवचे पवित्र-सभेक न्हय, पूण समेसत क्रिसती लकांक, आक;खे पवित्र-सभेक. हीं “कातलीक” पत्रां पुसकळ क्रिसती सभांक धाडललीं प्रसिधी पत्रां (चिर्चुलार लेटेर्स) म्हणुंयेता.

सुर्वातेक थावन क्रिसती लकान हें पत्र “ जाकबान, समियाच्या भावान” बरयलें म्हण मानून घेतलां. ह्या पत्राची भास, बरवपाची रीत आनी शिकवण पळेल्यार, ह्या पत्राचो बरयणार आदल्या करारांत एकदम घळ्ळलो आनी शुभवर्तमानाचे शिकवणेंत घट आसललो एक जुदेव म्हण गंता.

तें केदना बरयलें तें सार्कें सांगुंक कठीन. पूण चडकरून, तें सुमार ६०व्या तें ६२व्या वर्सा बरयलेंशें दिसता. जाकब “शिंपडलल्या बारा कुळांक”, म्हणगे पालेसतिना भायर आसलल्या क्रिसतांवांक, बरयता; पूण तो फकत जुदेव लकांतल्या क्रिसतांव जाल्ल्यांक दळ्यां मुखार दवर्ता म्हण सांगुंक ह्या पत्रांत काय मेळना.

अनभावार्थियां मदें जियेताना, तांकां ताळणियो आनी आडखळी सांपडतात तांची खबर ताका आसली आनी, एक आत्मीक बापूय कसो, भावार्थांत तांकां चलवंक आनी उज्वाड दीवंक तो वावुर्ता. देखून, ह्या पत्राचो शेवट म्हळ्यार खरें क्रिसतांव जिवीत जियेवंक एक शिडकावणी.

प्रसतावना : १ : १

भावार्थ आनी जाण्वाय : १ : २-८

गरिबपण आनी गिरेसत्काय : १ : ९-११

कसाक लावप आनी ताळणी : १:१२-१८

देवाचें उतर आयकप आनी पाळप : १ : १९-२७

गिर्सत आनी गरीब भावांभयणीं मदें वेगळचार कर्पाचेर आड शिडकावणी : २ : १ – १३

भावार्थ आनी कर्णियो :	२: १४-२६

क्रिसती मनशां आनी जिबेची दमावणी : ३ : १-१८

क्रिसती मनशां आनी संवसार ; ४ : १-५:६

वेग-वेगळ्यो बुद्दी : ५: ७-२०




#Article 73: जाग्रूत चाकर वपार (415 words)


Zagrut Chakor Vopar - The Faithful Servants ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास १२:३२-४८ ( मातेव २४: ४२-५१) 

३२ सुपुरल्या हिनडा, कसलच हुसको धोरूं नाकात, कित्याक तुंकां राज दीवंचें म्हण तुंच्या बापाक खुशी जाल्या.
३३ तुंचê कडे आसा तें विकून धरंदान करात. पर्णेो जावन पिंजनांत तसलेो पतीो, सरन-सरना तसलो ठेवो, सर्गार तुंकां बाळगून दवरात: थोंी चोर पावना आनी साणोस-ऊय खावन इबाड करिना.
३४ तुजो ठेवो आसा थोंी तुजें काळीज-ऊय आसतलें.
३५ तुंच्या पेंकटाक बांदात ब आनी तुंच्या हातांनीं पेटललेो पणटीो घेवन रावात.
३६ आपलो धनी लग्ना-उत्सवा थावन परत येवन दारार मारिना फुडें, ताका दार उगोडचê खातीर ताची वाट पळेवन रावतात तसल्या मनशां परीं तुमी जाय्ात.
३७ धनी येता तेदनां ताका जाग्रूत मेळतीत ते चाकर भागी! खरेंच तुंकां सांग्तां, तो आपल्या पेंकटाक बांदतलो, तांकां जेवणाक बसयतलो, आनी आपूण तांचê मदें भंवून तांची सेवा कर्तलो.
३८ आनी मदियानीर वो फांत्या पाह्रा आदीं परियान तो पावत जाल्यार आनी ते ताका तशेंच मेळतीत तोर, ते चाकर भागी!
३९ हें मात जाणो जाय्ात: खोंिच्या वग्तार चोर येतलो तो घराचो धनी जाणो आसलो जाल्यार, दुबावावीण तो जाग्रूत रावतलो आसलो आनी आपलें घर फोडून नागवंक दीवंचो नासलो.
४० तुमीय तशिंच तय्यार रावात, कित्याक चिंतिनासलल्या वेळार मनशाचो पूत येतलो.
४१ तेदनां पेद्रून म्हळें: समिया, आंकांच वो हेरां समेसतांक-ऊय तूं ही वपार सांग्ताय?
४२ समियान अशी जाप दिली: घरांत आसलल्यांक वग्तार जेवण वाडून दीवंक, धनियान आपल्या घराब्याचेर अधिकार दीललो कण विस्वाशी आनी शाणो कार्भारी जायत-सो तुंकां दिसता?
४३ आपलो धनी येता त्या वेळार, आपलें कां करीत आसतां ताका मेळत तो चाकोर सुभागी.
४४ हांव तुंकां खरेंच सांग्तां, आपणा कडे आसा तितल्याचेर-ऊय तो ताका अधिकार दितलो.
४५ पूण परत येवंक म्हजो धनी लांबाय कर्ता, अशें तो चाकोर आपणाच भितोर म्हणून, हेरां चाक्रांक आनी चाकर्निंक मारुंक आनी आपूण खावंक-पियेवंक आनी बेब्दिकाय करुंक लागत जाल्यार, लूक.
४७ आपल्या धनियाची खुशी कितें ती जाणो जावन-ऊय, ती पाळुंक तय्यारी परियान करुंक ना तसल्या चाक्राक खूब सट्यांचो मार पडतलो.
४८ ती कितें ती नकळो आसलल्याक, ताच्या कर्तुबांक खासत फावो जाल्यार ताका थडेच सटे पडतले. ज्या कणांक देवान चड दिलां, तांचê कडचें तो चड माग्तलो; आनी ज्या कणांक देवान चड पातियेलां, तांचê कडलें तो चड घेवंक रावतलो.




#Article 74: जाणवाये हें पुस्तक (273 words)


Book of Wisdom

जाणवायेचें पुस्तक, आक्ख्या आदल्या करारांतल्या पुस्तकां मदलें, एकूच मूल-बरोवपान ग्रीक भाशेन बरयललें पुस्तक. चडशे जाणार क्रिस्ती-युगा आदीं पयल्या शेंकड्यांत तें एजीपताच्या आलेशांडरीया शारांत उजवाडाक आयलां अशें म्हणटात. दुबावा विरेत, ग्रीक संवस्कृताय आनी तत्व-गोन्यान आपणायलल्या आनी ग्रीक भाशेन आनी वातावरणांत वाडलल्या एका जुदेव भावार्थ्यान तें बरयलां. न्हयच अनभावार्थ्यांक खरी जाणवाय शिकोंवक पूण आपल्या जुदेव पुर्वजांचो निश भावार्थ सांडून घेल्ल्यांचें मन-बदलप करूंक हो मुखेल हेतू ह्या बरयणाराचो. पात्शाय सलोमनाच्या नांवान तो उलयता व आपली शिकोच्ण सलोमनाचे तोंडीं तो उचारता. ह्याच खातीर सलोमनाची जाणवाय हें दुसरें नांव ह्या पुस्तकाक आसा. 

तीन मुखेल भागांनीं तें वांटललें आमकां मेळता आनी तांतूंत ताचो मुखेल संदेश आमी वळखूंक पावतांव :

२ जाण. ६-९ : सलमन पात्शाय नीज जाणवायेची सोदपुस करता. सर्व राजांक खरी जाणवाय आपणावंक उलो करता (६/१-११); राज चलोवप्यांक ती चड गर्जेची म्हण सांगता (८/९-१६). तिका मोगान आनी म्हेनतीन सोदतल्यांक ती मेळताच (६/१२). सलमन जाणवायेक वाखाणता (७/२२-३०); दुसऱ्या मनशां भाशेन सलमन एक विनाशी मनीस (७/१). तो जाणवायेक मान दिता आनी भलायके, सोबिताये आनी गिरेस्तकाये परस ताणें तिचो चड मोग केलो म्होन आनी ह्याच खातीर तिचे बराबर सगळ्यो बऱ्यो वस्तु आपणाक मेळ्ळ्यो म्होनून तो खात्री दिता (७/७-११; ८/२-८). ह्या दुसऱ्या भागाची उत्तं तेंगशी ९व्या अवेस्वरान्त आमकां मेळता : जाणवाय मेळूंक सलोमनांचें मागणें.

आदांवा थावन मयजेसा मेरेन आनी खेरितपणीं विंचून काडलले पर्जेचे सुटके समयार देवाचे जाणवायेन कौतीक विस्मितां केलीं. इसरायेल पर्जेचेर जुलूमशाय चलयतल्या एजीपत्कारांचेर धाडलल्या खास्तींचेर निहाळ आनी हे विर-खथे समयार देवाची अजापवंत मांडावळ आनी सासाय आमकां दाखळ जातात (११/२-१६; १२/२३-२७; १५/१८-१९/२२). ह्या धर्मिक निहाळा मदें देवाचे सोंसणिकायेची आनी काकूतीची खबर आमकां मेळता (११/१७ १२/२२): तेच परीं कुडया देवांचे, मुर्तयांचे पुजेची विकटाय आनी कांटाळो आनी मूर्तीपुजा करतलयांचें खुद पिशेपण आनी व्हड नशटेपण ह्या तिसऱ्या भागांत आमकां स्पश्ट जाता.




#Article 75: जुदासाचें पत्र (298 words)


Epistle of Jude

आपूण जाकबाचो भाव म्हण सांगून, ह्या पत्राचो बरयणार वाचपियांक आपली वळख करून दिता. म्हणटच हो जाकब पत्राच्या वाचपियां मदें भव वळखिचो आनी भवमान जडललो मनीस जावंक जाय. कण तो ? पल्या शेंकड्यांत जेरुसाल्याचे पवित्र- सभेंत जाकब नांवाचो दुस्रो कण श्रेश्ट मनीस नासलो, बगर जाकब धर्मुदूत, जेरुसाल्याचे पवित्र- सभेचो व्हडील वो गंगळिबाप. हो धरंदूत म्हळ्यार “धाकटो जाकब”, “जेजुच्या भावां” मदलो एकलो. जुदास, ह्या पत्राचो बरयणार, त्या जाकबाचो खाशा भाव वो लाशिलो सयरो जायत काय? कित्याचक म्हळ्यार मातेव(१३/५५) आनी मार्कू (६/१३) समियाच्या भावां मदें एका जुदासाचेंय नांव दितात. लूक, आपल्या शुभवर्तमानांत आनी धरंदुतांच्या इतिहासांत, धरंदुतांचीं नांवां दिताना, दनिंय वळेरिंनीं जुदासाक “ जाकबाचो पूत” म्हणटा; म्हणटच ताच्या बापायचेंय नांव जाकब आसलें आसतलें (ल्क ६/१६, द. ई. १/१३ पळे). हेरां शुभवर्तमानांचे बरयणार ह्या धरंदुताक “तादेव” म्हणटात ( म्त १०/१-४; म्क. ३/१३-१९). हो “समियाचो भाव” आनी धरंदूत जुदास एकूच जायत काय ? आनी वेगळे जातीत जाल्यार-ऊय, ह्या पत्राचो बरयणार खरेंच तांचे मदलो एकलो जायत काय? ह्या प्रस्नांक पवित्र पुसतकाच्या शासत्रियां मदें वेग-वेगळीं मतां आसात.

कण-ऊय जावं तो बरयणार, हो “जुदास” एकाच गांवचे पवित्र-सभेक आपलें पत्र धाडिना: तें वेग-वेगळ्या सभां मदें भंवडावन वाचपाचें म्हण गंता. आपल्या वाचपियांक आदल्या कराराची आनी जुदेवांचे परंपरेची बरी वळख आसा म्हण हो लेखक संजता. तरी
तें फकत जुदेवां मदलीं क्रिसतांव जाल्लीं तांकां हें पत्र ताणें बरयलें म्हण सांगुंक जायना. पर्तेंच जाल्यार, जावन तांकां जावं विदेशियां मदलीं क्रिसतांव जाल्ल्यांक, पालेसतिनांत वो धाकटे आजियेच्या गांवांनीं आसलल्या पवित्र-सभांक, ह्या पत्राची शिकवण आनी शिडकावणी तो दीवंक सदता.

हें पत्र मटवें खरें, पूण त्या क्रिसतांवां मदें उपरासलल्या प्रस्नांची खबर कर्ता आनी हांकां नीट जबाब दिता. पवित्र-सभेंत थडे शासत्र-विरधी उपजल्ले आनी तांच्या खट्या शिकवणांक लागून ह्या पत्राची गरज जाली दिसता. जेजुचें खरें मनशासंयब ते मानून घेनासले, आनी जेजू एकलच धनी आनी समी म्हण त्या प्ल्या खट्या जिवितान नाकार्ताले. क्रिसती सत्तियेचीं नीब घेवन, ते कांचाराक लभदल्ले. मरियादीक जिविताच्या सगळ्या कायद्यांची ते वात लायताले.




#Article 76: जुदीत आचें पुस्तक (276 words)


Book of Judith

ह्या पुस्तकांत सर्वेस्पोराची वेंचून काडलली पर्जा, दुस्मानाचेर जैत मेळयता ती खबर सांगल्या. हें जैत मेळोंवक एके अस्तरेचो हात आसा. ह्या ल्हान अश्या जुदेव राष्ट्राचेर, हॉलफेर्नेसाची पदवेदार
फौज हल्लो करता. तांचो हावेस म्हळ्यार आक्खो संवसार नॅबूकादनेजजाराच्या पायां-शीं दवरूंक आनी सगळ्या दुसऱ्या धर्मांचो भस्म करुन नॅबूकादनेजजाराक देव कसो करप आसलो. बेथुलियाक वेढो घालून जुदेवांक भितर दवरतात. उदकाची पुर्वण बंद करतात आनी ते आपणांक दुस्मानाचे स्वादीं करूंक तयार जातात. अश्या वेलार जुदीत नांवांची तरणे पिरायेची सोबित-सुंदर रुपाची, देव भिरांतीन जियेतली आनी हुशार विव्दा येता. ती आपल्याच लोकांचो आत्मविस्वास जिखून घेता आनी त्या उपरांत आससिरियेचे फौजेक-उय आपले वाटेन हाडता. शारांतल्या व्हडल्या-व्हडल्या मनशांक देवाचेर भावार्थ ना म्हण ती तांकां उजरावून काडता. मागीर ती मागणें करता आनी विव्देपणांची आंगवस्त्रां माडून, सणी-सुताचीं आंगवस्त्रां भेसता आनी हॉलफेर्नेसाक मेळूंक वेता. ताका ती सामको भुलयता. आनी, ती सरो पियेवन सुस्त न्हिदलल्या हॉलफेर्नेसाची तकली कातरता. हें पळेवन, आससिरियेकार भियेवन धांवूंक लागतात आनी जुदेव लोक तंबू थंयच सांडून वेतात. लोक जुदिताची वाखाण्णी करतात आनी जेरुसाल्याक वचून देवाक धिनवासतात.

जुदिताचें पुस्तक, इतिहास आनी बुगल जबर-शें मनांत दवरिना-अशें दिसता. ह्या पुस्तकांत आमकां मेळता कि नॅबूकादनेजजार निनेवेह-च्या व्हडल्या शारांत आससिरिये वयर राजवट चलयतालो म्हण. पूण खरें म्हळ्यार नॅबूकादनेजजार राजा बाबिलनये वयर राजवट चलयतालो. आनी नाबोपोलाससार ताच्या बापायन निनेवेह शाराचो भस्म केलोलो. अशें आसतानांय सिरूस राजा खाल पर्देसांत थावन परतून आयलोली खबर घडोन आयल्या कशी दाखयल्या पळे जुद. ४/३; ५/१९. त्या भायर जरूय हॉलफेर्नेस आनी बागास हीं पॅर्स्येचीं नांवां, तरूय ग्रीक चालीरितींची खबर केल्ली मेलता. पळे जुद ३/७-८; १५/१३. इतलेंच न्हय, 
हॉलफेर्नेसाचे फौजेन धरलली वात बुगल-आ परमाणें कशीच जावंक जायना. हें सगळें आमकां दाखयता कि पुस्तकाचो बरयणार आमका इतिहास व बुगल शिकोंवक सोदीना. पुस्तकाचो संदेश जाणो जावंक आनी तांतली शिकोवण आमकां काडून घेवंक, हें जावन आसा आमकां चड गर्जेचें.




#Article 77: जुांवाक प्रकासवणी (192 words)


Book of Revelation

हें झूज खुणांच्या रुपान दिलां. ह्या सगळ्या खुनांची संजणी दीवंक संपें न्हय; पूण साधारण खुणा आसात त्यो संजुंक संपें : “जेरुसालें” म्हळ्यार क्रिसताची पवित्र-सभा; “बाबिलनिया” वायटाची खुणा आनी ताचो अर्थ म्हळ्यार “संवसाराची शक्ती”. सर्गिंच्या जेरुसाल्याक” देवाचे शक्तिचो आदार आसा: संवसारी “ बाबिलनियेक” खट्या पद्वियांचो आदार आसा, तशेंच त्या वरिश्ट आराचो आनी खट्या प्रवादियाचो. ह्या व्हडल्या झुजांत चित्रां आसात तीं बऱ्याच्यो आनी वायटाच्यो खुणा. आंकडे, शीक'के आनी तुतुरी हें झूज, चल्ता आनी शेवटाक पावता म्हण दाखवंक वापरल्यांत.

सात बांदावळिंनीं जुांवान हीं चित्रां मानडल्यांत. पूण, एके-एके बांदावळिची शिमखय संप्ता तें दाखवंक विवरणकारांचें एक मत ना.

पात्मस जुंव्यार, सुमार ९६ वर्सा, जुांवान, शुभवर्तमानाच्या बरयणारान, हें आपणाक केल्ले प्रकासवणेचें पुसतक बरयलें.

प्रसतावना 	:		१ : १-८

सुर्वातेचें दर्शन आनी सात पवित्र-सभांक संदेश :		१ : ९-३:२२

सात शीक'क्यांचो कवळो 		:	४ : १-८:१

सात तुतुरियो : 		८:२-११:१९

आर आनी दन मनजाती :“	१२: १-१३:१८

वेग-वेगळीं दर्शनां : १४ : १-१५ : १८

देवाच्या क्रदाचीं सात आयदनां : १६ : १-२१

बाबिलनियेचें घर्टाण आनी मनजातिची, खट्या प्रवादियाची आनी देवचाराची हार : १७: १-२० : १०

शेवटाची झडती :	२०: ११-१५

नवें मळब, नवी प्रिथूम आनी नवें जेरुसालें : 	२१: १-२२:५

संपादणी :	२२: ६-२१

	




#Article 78: जुांवाचें तिस्रें पत्र (117 words)


Third Epistle of John

जुांवान आपलें तिस्रें पत्र गाय्ूस म्हणलल्या कण-एकल्याक बरयलें. हो गाय्ूस द.ई. १९/२९ आनी २०/४ हांगा मेळता; तो एक क्रिसतांव मनीस जाल्यार सार्की खबर ना. 

हें पत्र केदना आनी खय बरयलें तेंबी सार्कें कळना. ह्या पत्राचो संदेश आनी रूप मनांत धरल्यार, दुस्रें पत्र बरयलें तेदना हेंय तिस्रें बरयलें म्हण सुमार करुंयेता.

हें पत्र, जरी एकदं मटवें, तरी पुर्विले पवित्र-सभेचे थडे आकार चितारून दिता. गाय्ूस बरो परामस कर्पी आनी सतान चल्पी देखून, ताची तुसत केल्या. पूण, तेच गूण दियोत्रेफेसा सवें दिश्टी पडनांत म्हण हाका तो शिडकायता. देमेत्रीवस हाकाय ताच्या गुणां पासत वाखाण्णी दिल्ली मेळता.

प्रसतावना : १-४

गाय्ुसाक वाखाण्णी फावो : ५-८

दियोत्रेफेसाक गुन्यांव आसा : ९-१०

देमेत्रीवसाक तुसत फावो : ११-१२

संपादणी : १३-१६




#Article 79: जुांवाचें दुस्रें पत्र (138 words)


Second Epistle of John

ह्या दूसऱ्या पत्राच्यो कल्पना आनी भास पयल्या पत्राच्या कल्पना आनी भाशे सार्क्योच. पयलें पत्र बरवंचें पडलें त्याच कारणांक लागून हेंय दुस्रें पत्र बरवंक पडलें म्हळ्यार जाता. चड करून, पयल्या शेंकड्याच्या शेवटाक तें बरयलें.

हें पत्र एके विंचून काडलले असतरेक बरयलां. थड्या शासत्रियां पर्माणें, ती असतरी एक खासगी बायल: दूसऱ्यां पर्माणें ती असतरी एक खुणा : ती घडिये आक'खी पवित्र-सभा वो धाकटे आजियेची एक खेरीत सभा खुणायता जियात. 

जांकां हें पत्र बरयलें, तांकां जुांव तांच्या थीर भावार्थाक लागून वाखाणता आनी, कश्टांचें इनाम जडून घेवंचे खातीर, तीं शेवटाक परियान भावार्थांत थीर रावुंक जाय म्हण सांग्ता. एकामेकाचो मग करुंक तो तांकां उलो कर्ता, पूण खऱ्या क्रिसती धर्माच्या विरधियां कडे ताणीं कसलच संबंद सांबाळचो न्हय म्हण तो तांकां शिडकायता.

प्रसतावना : १ – ३

प्रितिमग सगटावन श्रेश्ट-वर्तो : ४-६

खटे शिकवण्चेर आड शिडकावणी : ७-११

संपादणी : १२-१३




#Article 80: जुांवाचें पयलें पत्र (276 words)


First Epistle of John

चवथें शुभवर्तमान बरयलें ताणेंच हें पत्र बरयलां. हांतूं कितें बरयल्लें आसा तेंबी बारिक्साणें पळेवंक गेल्यार, हें पत्र जुांवाचेंच म्हण ठावें जाता. धरंदूत कसो, हो बरवपी अधिकारान बरयता. त्या भायर शुभवर्तमान आनी हें पत्र बराबर धरल्यार, तत्वां तिंच आनी भासूय तीच म्हण दिश्टी पडता. हें सगळें लक्षांत घेवन, जाणारांचें मत अशें, की हें पत्र जुांवान शुभवर्तमाना मातशे आदीं वो मातशे उपरांत बरयलें दिसता.

जेजू खरो देवाचो पूत, ह्या सता विशीं आपणें कितें बरयल्लें ताचो उगडास करुंक, खऱ्या धर्माचेर आड भावार्थियांक घट करुंक, धाकटे आजियेच्या क्रिसतांवांक हें पत्र जुांवान बरयलें. त्या गांवच्या पवित्र-सभां मदें खटे शिकवपी आनी प्रवादी उपरासललेशें दिसता. हे क्रिसताचे विरधी; जेजू सडवणार आनी मनशासंयब घेतललो देवाचो पूत म्हण ते मानून घेनासले.

ह्या पत्राचें मूळ-तत्व म्हळ्यार हें: देव, जेजू क्रिसता उदेशीं, आंकां वळखुंक मेळता; म्हणटच जीं कण बापाच्या एकचारांत जियेवंक सदतात, तीं मनीस जाल्ल्या पुता उदेशिंच ह्या एकचारांत भितर सरुंक पावतलीं.

त्या भायर, ह्या पत्रांत आनिंक तीन सतां नेतान उगडापीं केल्यांत : देव म्हळ्यार उज्वाड, देव नीत आनी देव मग. म्हणटच, अवता उदेशीं बापा कडे आंकां एकवट जाय जाल्यार, आमी उज्वाडांत, नितिंत आनी भावांभयनिंच्या मगांत जियेवंची गरज. जीं कण जेजू देवान माखललो आनी मनीस जाल्लो देवाचो पूत न्हय म्हणटात, तांतां तो फटकिरे आनी क्रिसताचे विरधी म्हणटा.

हेरां वसतूं मदें, तो प्रितिमगाचें वर्तेपन वाखाणता आनी तो खबर कर्ता तो देवाचो मग पेल्याची अपुरबाय करून दिश्टी पडता तसलो. ह्या भायर, देवाचीं भुर्गीं कण आनी देवचाराचीं भुर्गीं कण, तीं कशीं दखल जातात, आनी शेकीं पात्की मनशांक कशें भगसणें मेळता, तें तो दाखयता.

प्रसतावना : १: १-४

उज्वाड आनी काळख :१: ५-२:२९

देवाचीं भुर्गीं आनी देवचार्गाचीं भुर्गीं : ३: १-२४

सत आनी चूक : ४: १-६

मगाचो कायदो : ४: ७-२१

भावार्थाचें जयत : ५: १-२१




#Article 81: जोएल आचें पुसतक (173 words)


Book of Joel

हें पुसतक दन विभागांनीं वानट्लां. पयल्या विभागांत तळ आक्रमण करून जुदाचो इबाड कर्तात. ह्या पासत मागणें आनी विलाप करुंक उलो केला. हाका सर्वेस्पर जबाब दिता आनी संकश्ट बंद जावन सुभामपण परत येतलें म्हण भास दिता; (१/२-२/२७). दुस्रो भाग राश्ट्रांची मन्सुबी जातली आनी इस्राेलाचें आनी सर्वेस्पराचें जयत जातलें म्हण सांग्ता (अव. ३-४). सर्वेस्पराच्या दिसाची खबर आनी ३-४ अवेस्वराचो विशय ह्या दनूय भागांचो एकचार सांबाळता (१/१५; २/१-२. १०-११). तळ जावन आसात सर्वेस्पराची फवज, जांकां सर्वेस्पराचें फर्मण वेव्हारांत घालुंक पाटयल्यात. ह्या वर्वीं सर्वेस्पराचो दीस येतलो आनी सगळीं मागणें आनी मन बदलप करून सडवण अणभवतलीं.

पयल्या आनी दूसऱ्या अवेस्वरांत प्राचिताच्या सेवाधर्माची खेरिताय आसा आनी देइवीक भगसण्याचे भासावणें ते संप्तात. देखुनूच जेल प्रवादी एका मंदिरांत आपलें मुनियार्पण चलयतालो म्हण कळून येता.

देवाचे पर्जेचेर, आतंयाचें सुभामदेणें धाडतलं (३/१-५). जावन आसा मयजेसाच्या मागण्यांक जबाब (लक. ११/२९). जेदना क्रिसताच्या शिसांचेर आत्मो देंवता तेदना हें भाकीत नव्या करारांत साकार जाता. पेद्रू ह्या विशीं आक'खो उतारो वाचून सांग्ता : (द.ई.२, १६/२१), जोएल, पन्नासाव्या दिसाचो प्रवादी. तो मन बदलप करुंक उलो मार्तलोय प्रवादी. तशेंच तो उपास आनी मागणें करुंकूय उलो मार्ता




#Article 82: जेकारीया आचें पुस्तक (114 words)


Book of Zechariah

जेकारयाचें पुस्तक दोन भागांनीं वांटलां. अवेस्वर १-८ आनी अवेस्वर ९-१४. हाग'गाय प्रवादयान भाकीत करतोच, दोन म्हैन्यां उपरांत ह्या पुस्तकाचें प्रस्तावन बरयललें (अतुब्र नवेंब्र ५२०). पयल्या भागांत, प्रवादयाचीं आठ दिसणीं आसांत (१/७-६/८). त्या उपरांत परम् यादनिकाचेर मोकुट घालतात (६/९-१४ परं'यादनीक आदीं जेरूब्बाबेल आसलो). सातव्या अवेस्वरान्त इतिहास आसा. आठवो अवेस्वर, येवनचें आसा त्या तारणाचें वर्णन करता. हागगाय परीं, जेकारीयाय देवमंदीर बांदूंक हारपीत जातलो.

दुसरो भाग (अव. ९-१४) एकदम वेगळो. ह्या भागाच्या विभागांक तारीख न्हय म्हण नांव ना. ह्या भागांत जेकारीया, , जेरूब्बाबेल व देव-मंदीर बांदपाची कांयच खबर ना. ह्या भागाचे दोन विभाग करूं येतात ते म्हळ्यार : अवेस्वर ९-११ आनी अवेस्वर १२-१४. पयलो विभाग कविते रुपान आसा आनी दुसरो विभाग कथन रुपान आसा.




#Article 83: जेफानिया आचें पुसतक (162 words)


Book of Zephaniah

जसिया ह्या जुदाच्या राजाच्या काळार (६४० – ६०९), जेफानिया प्रवादी वावुरलो. विदेशांच्या संवय्यांचेर निशेद मारप (१/८); पर्क्या देवांची भजण कर्तल्यांचेर निशेद मारप (१/४-५); अधिकाऱ्यांक, राजकुंवरांक दबकावप (१/८) आनी राजाविशीं जाप काडिनासताना रावप हें सगळें धर्मीक चळवळ सुरू जावंचे पयलीं घडलें म्हण स्पश्ट जाता. म्हणटच जेरेमियास प्रवादियाच्या मुनियार्पण सुरू जावचे पयलीं, जेफानियाचो काळ सुरू जालो म्हण दाखयता.

हें पुसतक चार विभागांनीं वानटून घातलां.

१ - जुदाक सर्वेस्पराचो दीस (१/२ – २/३)

२ - राश्ट्रां आड भाकितां (२/४ – १५)

३ - जेरुसाल्या आड भाकितां (३/१- ८)

४ - भासावणियो (३/९- २०)

सर्वेस्पराच्या दिसाचें भाकीत, फक्त जुदाचच न्हय पूण सगळ्या राश्ट्रांचो नास जातलो म्हण सांग्ता. जुदा धर्मीक आनी नयतीक तरेच्या ब्रश्टाचाराक बली पडला आनी ताच्यांत गर्व आनी उर्मटपणा वाडल्यांत देखून ताचेर फर्मण पडलां (३/१, ११). जेफानिया पर्माणें पातक करप म्हळ्यार जिव्या देवाचेर अक्मान करप. राश्ट्रांक खासत लावन दूसऱ्यांक शिटकावणी जातली (३/७) आनी ह्या वर्वीं देवाची पर्जा खाल्ती जातली आनी आदनिया पाळतली (२/३). तशेंच विनंर आनी ल्हान्वीक लकांक तारणाची भासावणी केल्या (३/१२-१३).




#Article 84: जेरेमायास आचें पुस्तक (310 words)


जेरुसाल्याच्या शेजाऱ्याक जियेतल्या यादनिकी घराब्यांत, जेरेंयासाचो जल्म ६४६ वर्सा क्रिस्ती शका आदीं जालो. दुसऱ्या खंयच्याच प्रवादीया परस, जेरेंयासाच्या जिविताची आनी ताच्या सभावाची आमकां अदिक बरी खबर आसा. ( १९/१ २०/६; २६; ३६; ४५; २८-२९; ५१/५९-६४; ३४/८-२२; ३७-४४). जेरेंयास आपुणूच आपलीं कुमसारां सांगता (११/१८ १२/६; १५/१०-२१; १७/१४-१८; १८/१८-२३; २०/७-१८). ह्या वरवीं जेरेंयासाच्या भावणांचो अणभव चाकुंक मेळता. ६२६-२६७ वर्सा, जेरेंयास तरणाटो आसलो तेदना देवान ताका आपयलो (१/२).

जुदाची राजवटकी चलताली तेदना जेरेंयासान आकांताच्या काळाक फुडो केलो, जेरेंयासान प्रवचनां केलीं, धमकावण्यो दिल्यो, निसंटन जातल्याचीं भाकितां केलीं, एका-फाटल्यान एक येतल्या दाविदाच्या कुळयेच्या राजांक ताणें खरायेन शिटकावण्यो दिल्यो. मागीर ताका पिडापीड दितात आनी बंदखणींत घालतात. जेदना जेरुसाल्याचें निसंटन जालें तेदना जेरेंयास आपल्या इश्टा गॅदालिया बराबर पालेस्तीनांत रावलो. कालदेयकारांनीं, गॅदालियाक राजपाक म्हण नेमलोलो. उपरांत गॅदालयाचो खून केलो तेदना भियेवन थोडे जुदेव आपणा बराबर जेरेंयासाक घेवन एजीप्ताक पळून गेले. चड करुन तो एजीप्ताक मेलो. 

जेरेंयास प्रवादयाक देवान 'उमटूंक आनी मोडून उडोवंक, नास करूंक आनी खाला उडोवंक, बांदूंक आनी वोंपूंक' आपयलोलो' (१/१०). 'जुलूम आनी निसंटन हीं ताच्या संदेशाचीं मुखेल उतरां आसलीं (२०/८). जेरेंयास एक शांतिचो मनीस, तरीय आपल्याच लोकांचेर, राजांचेर, यादनिकांचेर, खोट्या प्रवादयांचेर, राष्ट्राचेर पोरयान तो सदांच झगडीं आनी वाद करतालो (१५/१०). ताका एक कारीया दिललें आनी ह्या कारियाक लागून ताका जायतें सोंसचें पडलें पूण हे जबाब्दारेक ताच्यान ना म्हणूंक जालें ना (२०/९). ताणें आपली दुख-खंत मागण्यांत वर्णिली :  म्हाका सदांच दुख-खंत कित्याक ?' (१५/१८).

कश्टां वरवीं जेरेंयास नितळ जालो आनी देवाक उकतो जालो. नव्या कराराच्या भाकीतांत स्पश्ट करचे पयलीं (३१/३१-३४), जेरेंयासान भितरलो काळजाचो धर्म पाळ्ळो. ह्याच पासत तो क्रिस्तांवांक एकदम लागीं आनी मोगाचो जावन आसा. ह्या खासगी धर्मांक लागून तो पोरांपरिक शिकवणेचेर नव्यना चिंतूंक लागलो : देव काळीज पळेता (११/२०) आनी धर एकल्याक ताच्या वावरा परमाणें मजुरी दिता (३१/२९-३०); पातका वरवीं देवा लागीं इश्टागथ (२/२) आसा ती तुटता (४/४; १७/९; १८/१२).

जेरेंयासाचें पुस्तक दोन भागांनीं वांटूं येता :

पयल्या भागांत जुदा आनी जेरुसाल्या आड धमकावण्य आसात १/१ २५/१३

दुसऱ्या भागांत राष्ट्रा आड केलोलीं भाकितां आसांत, २५/१३-३८; ४६-५१




#Article 85: जेसू बरो गंवळी वपार (292 words)


Jezu Boro Gonvlli Vopar - The Good Shepherd ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक जुांव ː १० ː ११-२१

११ हांव बरो गंवळी. बरो गंवळी मेनड्रां पासत आपलो जीव दिता.
१२ êक मुशारेकार, तो खरो गंवळी न्हय म्हण, आनी मेनड्रां ताचीं खाशाचीं न्हय म्हण, लानड्गो येता तो पळेता आनी मेनड्रांक सोडून दिता आनी आपूण पार काडता; आनी लानड्गो तांकां उबारून व्हर्ता आनी दुस्पटायता.
१३ तो मुशारेकार आनी ताका मेनड्रांचें कांय पडुंक ना देखून, तो पार काडता.
१४ हांव बरो गंवळी; तसो हांव म्हज्यांक वळखतां आनी म्हजीं तीं म्हाका वळखतात,
१५ आनी म्हज्या मेनड्रां पासत हांव म्हजो जीव दितां. जसो बाप म्हाका वळखता आनी हांव बापाक वळखतां,
१६ आनी म्हाका आनिंक-ऊय मेनड्रां आसात; तीं ह्या अडपांतलीं न्हय; तांकांय हांवें हाडुंक जाय. तिंय म्हजो ताळो आयकतलीं. आनी असो êकूच हिनड जातलो आनी êकूच गंवळी.
१७ हांव म्हजो जीव दितां आनी उपरांत तो पर्तून घेतां देखून, बाप म्हजो मोग कर्ता.
१८ कण म्हजो जीव झंबून काडिना, पूण आप-खुशेन हांव म्हजो जीव दितां. म्हजो जीव दीवंक म्हाका पद्वी आसा आनी तो पर्तून घेवंक-ऊय म्हाका पद्वी आसा; ही आदनिया म्हज्या बापा कडली हांवें घेतल्या.
१९ ह्या उत्रांक लागून आनिंक êक पावट जुदेवां मदें वेग-वेगळीं मतां जालीं.
२० तांचê मदल्या जायत्यांनीं म्हळें: ताचेर देवचार बसला, ताची मोत फिरल्या; ताचें कित्याक आयकतात तुमी?
२१ दूसऱ्यांनीं म्हळें: देवचार लागललो मनीस असो उलयना. देवचार कूडड्यांचे दळे उक्ते करुंक शक्ता?




#Article 86: जॉशुआ आचें पुस्तक (106 words)


Book of Joshua

जॉशुआ पुस्तक

जॉशुआ पुस्तक तीन भागांनीं वांटून येता :

पयलो भाग :
भासायलोलो गांव जिखून घेतात ﻿अवेस्वर १ -﻿ १२

दुसरो भाग :
कुळां मदें देस वांटतात अवेस्वर १३- २१

तिसरो भाग :
जॉशुआ जिविताची वात सोंपता अवेस्वर 22- 24

जुदेवांचे परंपरे परमाणें हें पुस्तक जॉशुआ﻿ बरोंवक ना. मयजेसाच्या मरणा उपरांत जसहुयाच्या फुडारीपणा खाल ﻿, ﻿ देसाचेर आक्रमण केलें तें ह्या पुस्तकाची खेरिताय जावन आसा. ह्या पुस्तकांत वर्णिलल्यो कांय म्हत्वाच्यो घडण्यो हे परीं आसात :

हांतली एक म्हत्वाची वळ म्हळ्यार, पुण सर्वेस्पोराची सेवा करूंक तुमी तयार नांत जाल्यार, कोणाची करतल्यात तें आयजूच वेंचून ﻿. पूण हांव आनी म्हजें कुटूंब सर्वेस्पोराची सेवा करतल्यांव. (२४/१५).




#Article 87: झूज कर्पी पातशाय वपार (226 words)


Zhuz Korpi Patxai Vopar - The Warring King ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास १४:२७-३३

२७ आनी जीं कण आपलो खुरीस घेवन म्हजê पाटल्यान येनांत, तांकां म्हज्या शिसां मदें जागो ना.
२८ तुंचê भितरलो कण-ऊय êक गपूर बांदुंक सोदीत जाल्यार, तो संपवंक गरज तितलो खोर्च करुंक आपणा लागीं जायत की ना, हाचो आदिंपयलो बसून अद्मास कर्चो ना गाय?
२९ ना तोर, बुनियाद मारल्या उपरांत, तें शार्ती पाववंक ताका तांक ना जायत जाल्यार, पळेतात तितलिंय ताचेो मसकरीो करून म्हणटलीं:
३० ह्या मनशान बांदुंक आडायलें, पूण ताच्यान संपवंक नजो जालें.
३१ वो कण राजा दूसऱ्या एका राजाचेर झूज करुंक वेतलो जाल्यार, धा हजार सयनीक घेवन वीस हजारांची फवज हाडता ताका आपणाच्यान फुडो करुंक जाता की ना, तें आदिंपयलें बसून चिंतिना जायत?
३२ जायना तोर, तो पयसूच आसताना, निरपी धाडून समाधानाची बली करुंय्या म्हण माग्तलो.
३३ तêच भाशेन तुंचê मदलीं कण-ऊय आपणां लागीं आसत तितलेंय सोडून दिना जातीत जाल्यार, तांकां म्हज्या शिसां मदें जागो ना.




#Article 88: तालेंतांची वपार (865 words)


Talentanchi Vopar - The Talents ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव २५ ː १४-३०

१४ तêच भाशेन सर्गिंचें राज अशें म्हणचें: कणेकलो मनीस पयशिल्या गांवांत वेचो आसलो; तेदनां ताणें आपल्या चाक्रांक आपवन हाडून तांच्या हातांत आपली गिरेसत्काय अशी वानटून घाली: १५ एकाक ताणें पांच तालेंत दिले, दूसऱ्याक दन आनी तीसऱ्याक êक, जण-एकल्याक आप-आपलê कुवेती पर्माणें. मागीर तो भायर सरून गेलो. १६ पांच तालेंत घेतलले तो रकडच गेलो आनी ते घेवन ताणें वेपार्धंदो केलो आनी आनिंक पांच जोडले. १७ तêच परीं दन तालेंत घेतलले ताणेंय आनिंक दन जोडले. १८ पूण êक तालेंत घेतललो ताणें वचून जमीन खणली आनी थोंी आपल्या धनियाचो दुडू पुरून लिपयलो. १९ जायतो काळ बलानडल्या उपरांत त्या चाक्रांचो धनी पर्तून आयलो आनी ताणें तांचê लागीं हिशोब मागलो. २० पांच तालेंत घेतलले तो लागीं सरलो आनी, आनिंक पांच तालेंत दाखवन, ताणें म्हळें: सायबा, तुंवें म्हाका पांच तालेंत दीललेई, तोर पळे हांवें आनिंक पांच जोडल्यात.
२१ ताच्या धनियान ताका म्हळें: शाबास, बऱ्या आनी विस्वाशी चाक्रा! थड्याच वसतुंनीं आपूण विस्वाशी म्हण तुंवें दाखयलेईं देखून, हांव अगळेो वसतू तुका पातियेतलं. ये आनी तुज्या धनियाच्या सुखांत वानटो घे.२२ उपरांत दन तालेंत घेतलले तोय लागीं आयलो आनी ताणें म्हळें: सायबा, तुंवें म्हाका दन तालेंत दीललेई, तोर पळे हांवें आनिंक दन जोडल्यात.२३ ताच्या धनियान ताका म्हळें: शाबास, बऱ्या आनी विस्वाशी चाक्रा! थड्याच वसतुंनीं आपूण विस्वाशी म्हण तुंवें दाखयलेईं देखून, हांव अगळेो वसतू तुका पातियेतलं. ये आनी तुज्या धनियाच्या सुखांत वानटो घे.
२४ êक तालेंत घेतललो ताणेंय लागीं सरून म्हळें: सायबा, तूं खोर मनीस म्हण हांव जाणं: तुंवें वंपुंक नांय थोंी तूं लुंवताय, आनी लावुंक नांय थोंिचें तूं पुंजायताय; २५ देखून भियेवन हांव गेलं आनी तुजो तालेंत धर्णिंत पुरून हांवें लिपयलो. हो पळे तो हांगा आसा; तुजो तो तूं घे.
२६ पूण धनियान पर्तिपाळून ताका म्हळें: खट्या आनी आळश्या चाक्रा, हांवें वंपुंक ना थोंी हांव लुंवतां आनी लावुंक ना थोंिचें हांव पुंजायतां म्हण तूं तोर जाणो आसलय; २७ म्हणटोच म्हजो दुडू तुंवें सावकारां कडे दवरुंक जाय आसलो, पर्तून येतोच, म्हजें तें, त्या भायर कलांतर, हांव घेतलं आसलं. २८ म्हणटोच ताचê लागचो तो तालेंत काडून घेइयात आनी धा तालेंत आसात ताका दियात; २९ कित्याक आसलल्यांक देव आनिंक-ऊय दितलो आनी तांची भोर जातली; पूण नासलल्यांचें आसा तेंय देव काडतलो. ३० कित्याकूच उपकारनासलल्या ह्या चाक्राक काडून भायर काळखांत उडय्यात; थोंी सगळीं रुदन करून आनी दांत कर्करावन आसतलीं.

एक स्फुर्थी: 

एक दयाळ आनी जाणार राजा आसलो. लक ताचो खूब मग करी. देवाचो अणभव घेवंक एक पावट तो लांब यात्रा कर्पाचो आसलो. वेच्या पयलीं तो आपल्या तेगांय धुवांक आपणाशीं आपवन दर एकलेक एक गंवांचो कणो दिता. व्हडले धुवेन तो किर्कळ गंवांचो कणो जनेलांतल्यान भायर मारलो. दुस्रेक तो गंवांचो कणो उंचा मलाचो दिसलो आनी तिणें तो भांगाराचे पेटेंत सांबाळून दवरलो. तिस्रे धुवेन तो गंवांचो कणो जंनिंत रयलो आनी सबार वर्सांनी जायती गंवांची पीक तयार जाली आनी राज्वाड्याचो गर्जो पूऱ्यो जाल्यो. राजा परत येतच हे तिस्रे धुवे विशीं खुशाल जालो आनी तिका ताणें म्हळें, ‘शाबास बरे आनी खात्रेचे धुवे, तूं ल्हान वसतुंनी खात्रेचें जावंक वावुरलें देखून यो आनी आखो राज्वाडो तुज्या ताब्यांत घे'. देव आंकां तालेंत, देणीं आनी कुर्पा दिता तांचो आमी दूसऱ्यांच्या बरेपणा खातीर वापर करुंक जाय. 

देवाचें उतर: 

तालेंत खूब किमतिचें. एका तालेंताक सव हजार देनार अशी किमत आसा. दूसऱ्या उत्रांनी एक मानांय १५ वर्सां मेरेन दिस्पटो वावर करून झडता तितलो पगार! म्हणतच एक तालेंत म्हळ्यार खूब दुडू. एक देनार साद्याचाल्त्या मनशाचें दिस्पटें पगार. आयच्या शुभवर्तमानांत, धनी आपल्या तेगां चाक्रांक वेगळिवेगळी रखम (आमवंत) दिता. एकल्याक पांच, दूसऱ्याक दन आनी तीसऱ्याक एक तालेंत दीवन आपूण पयशिल्या गांवांत वेता. पयले दग चाकर आपणा लागीं दिलली गिरेसत्काय दुपेट कर्तात पूण तिस्रो मात आपलो तालेंत सांबाळून सुरक्षीत दवर्ता. पयले दगूय जाणांक धनी वाखाणता आनी तांकां व्हड जबाब्दारी दिता आनी ते आपल्या धनियाचे इश्ट जातात. तिस्रो चाकर मात धनी खर आनी खडक देखून भिरांतीन आपणें दिललो तालेंत सुरक्षीत सांबाळून दवरलो अशें म्हणता. अशे तरेन तो धनियाक गुन्यांवकारी कर्ता. आनी धनी ताका वेव्हारीक जाप दिता आनी कडक खासत लायता. 

आंच्या जिविताक: 

आयचे वपारिंतल्यान आमी खूब शिकुंक जाता. तांतुंतली शिकवन आंच्या जिविताचेर बरो प्रभाव हाडुंक शक्ता. जायते पावटी म्हणतांव: ‘ देव बरो आनी दयाळ आनी आमी कितलेंय वायट पासून आदारल्यार तो आंकां तो सालवार कर्तलच'. हें एकदम चुकिचें धरण. आमी सदांच देवाक उक्तीं आसुंक आनी आंचे लागीं आसा तितल्याचोय वापर करून ताचे सेवेक हाजीर आसुंक गर्जेचें. तेदनां देव आंकां शाबास म्हणतलो आनी आंकां आपले इश्ट कर्तलो. ताच्या राज्यांत आंकां जागो मेळतलो. देव आंकां आंचें जिवीत भर्तेन जियेवंक आपयता आनी आंकां आशिर्वादान भर्ता. आमी मात आंचे लागीं जाता तो प्रयत्न करुंक फावो. निमाणो चाकर आळसायेचें जिवीत जियेलो. आंची आळसाय संपवंया आनी हुशार्कायेन जियेवंक वावरुंया. 

समियाच्या येण्याक जाग्रुतायेन वाट पळेवंक ही वपार आंकां हुसकायता. तेच परीं आमी जबाब्दारेन वावरुंक आंकां स्फुर्थी मेळता. जेजुचो आदेश आंच्या मनांत दवरून आमी जिवाळ जिवीत जियेवंक वावरुंया. आमी देव खर आनी शिक्षा दिता तसलो म्हण चिंतीत जाल्यार देवा सवें उक्त्या काळीज मनान आनी मगान वागुंक आंकां कठीन जातलें. आंकां देवान तालेंत दिल्यात ते वळकून घेवंया आनी जबाब्दारेन तांचो उप्योग करून जेजू क्रिसताच्या दूसऱ्या येण्याक तयार रावुंया.




#Article 89: तिताक पावलुचें पत्र (190 words)


Epistle to Titus

तीत, फ्रीक आवयबापायचो पूत, पावलू आनी बार्नाबासा बराबर तो जेरुसाल्याच पयले विश्व-सभेंत वानटो घेवंक घेल्लो (द.ई. २/१-३ पळे)

पावलू ह्या पत्रांत तिताक आपलो मगाचो पूत म्हणटा, कित्याक पावलू वर्वीं तो, जेजूक क्रिसत आनी सडवणार म्हण मानून घेवन, क्रिसती भावार्थाक जल्मा आयल्लो.

रमाक पिले पावटी बंदखणिंत आसचे आदीं. पावलून क्रेत जुंव्याक भेट केल्ली; पूण ती केदना जाली, हें सार्कें सांगुंक जायना. म्हणटच ती भेट आनी तशेंच हें पत्र पावलुचे पयले सुटके आनी ताच्या मर्णा मदें पडतात. पवित्र पुसतकाचे शासत्री चड करून पावलून तिमताक पयलें पत्र बरयल्या उपरांत, हें पत्र तिताक बरयलें म्हणटात, ६५व्या वो ६६व्या वर्सा. तिमताक एफेजांत आसताना फुडो करुंक पडलली तसलीच क्रेताची धार्मीक परिस्थिती आसली आनी देखून तिताचो वावर तिमताच्या वावरा सार्कच आल्सो.

थयंच्या लकाच्या सभावाक लागून, आनी खट्यो शिकवणो पसरलल्यो देखून, तिताचो वावर एकदं आवघड जालो. तिताक क्रेताक दवर्चे आदीं, पवित्र-सभा कश्यो मानडून हाडुंक आनी चलवंक जाय तें पावलून ताका सांगललें. गंवळियाचो वावर बरे भाशेन करुंक, पावलू ह्या पत्रांत ताका बुधी आनी उपदेस दिता.

प्रसतावना : १ : १-४

पवित्र-सभेचे अधिकारी : १ : ५-१६

पवित्र-सभेच्या वेग-वेगळ्या जंयाचंचे कायदे : २ : १-१५

शिडकावणियो आनी उपदेस : ३ : १-११

संपादणी : ३ : १२-१५




#Article 90: तिमताक पावलुचें दुस्रें पत्र (135 words)


Second Epistle to Timothy

दुस्रे आनी निमाणे पावट रमा शारांत बंदखणिंत आसलो तेदना, ६६ वो ६७ वर्सा पावलून तिमताक हें दुस्रें पत्र बरयलें.

अजून बंदखणिंत आसताना, आपणाक सग्ग्ल्यांनीं सानडला म्हण पावलू चिंत्ता; वेग-वेगळ्या कारणांक लागून, ताच्या सांगातियांनीं ताका सडललो. आपल्या एक्सुर्पणाची पावलूक दूख भग्ता. आपलें मरन लागीं पावलां म्हण तो पळेता. देखून मार्कूक आनी तिमताक पळेवंक एकदं गरज म्हण तो संजता, चड करून तिमताक, तिमतान जाता तितले वेगीं आपणाशीं येवंचें म्हण ह्या पत्रांत तो माग्ता; तरी आपल्या मगाच्या शिसाचें मन घट करुंक आनी वेगळचार उपजयतात त्या गुरुंचेर तिमतान नेटान झूज कर्पाक ताका धीर दीवंक, हो पावलुचो व्हड-व्हड हुसको.

प्रसत्वना : १ : १-२

वाखाण्णी आनी शिडकावणी : १ : ३ – २ : १३

बुद्धी आनी उपदेस :  २ : १४-४ : ५

पावलुची परिस्थिती :  ४ : ६ -१८

संपादणी : ४ : १९-२२




#Article 91: तिमताक पावलुचें पयलें पत्र (245 words)


First Epistle to Timothy

पावलून तिमताक बरयल्ल्या दन पत्रांक आनी तिताक बरयल्ल्या पत्राक “गंवळीक पत्रां” म्हणटात, कित्याक ताणें तीं एके पवित्र-सभेक न्हय, पूण तिच्या व्हडिलाक वो गंवळियाक बरयलीं; हाणें ती बरे भाशेन चलवंक ताका उज्वाड आनी वात दाखवंक पावलून तीं बरयलीं. हीं तिनूय पत्रां रुपान तशें विशय्यांनीं एकामेकाक खूब लागीं आसात.

तिमत लिकानियेच्या लिसत्रांतलो आसलो; ताचो बापूय ग्रीक आनी ताची आवय जुदेव. पवित्र पुसतक वाचुंक ताका शिक्षण दिल्लें. पावलू पयले पावटी लिसत्रांत आयलो तेदना, तिमतान तशेंच एवनिके ताचे आवयन आनी लयशेन ताचे शामायन जेजूक देवान भासायललो क्रिसत सडवणार म्हण भावार्थान मानून घेतलो. त्या समय्यार क्रिसतांवांनीं पावलूक तिमताची बरी खबर सांगलली, आनी आपल्या धरंपर्गटणेच्या वावरांत पावलून ताका आपलो सांगाती जावंक विंचून काडलो. तिमताची सुनत करुंक नासली; पूण आतां, फ्रिजियेच्या जुदेवांनीं तिमताच्या तनडांतली क्रिसती धर्माची पर्गटणी संपेपणीं मानून घेवंचे खातीर, पावलून ताची सुनत केली. ह्या उपरांत, खूब पावटी, तिमत पावलू सर्शिलो पयस आसलो. आनी आवघड आनी चड मलाचीं कामां पावलून अजून तर्ण्या तिमताच्या हातांत संपयलीं. पावलूक पयले पावटी रमाक बंदखणिंत घालो तेदना, तिमत आपल्या गुरू बराबर आसलो.

हे बंदखणी उपरांत, पावलुचे निमाणे धरंपर्गटनेचे भंवडेर, तिमत ताचे बराबर गेलो आनी एफेजाचे पवित्र-सभेचो कार्भार चलवंक पावलून ताका थय दवरलो.

ह्या पत्रांत दन चिंत्नां आंकां मेळतात : तिमतान काळजिदार्पणान खट्या गुरुंचेर झुजुंक जाय, आनी पवित्र-सभा बरे मानडावळीन स्थापून हाडपाचें काम शिताबेन करुंक जाय. पावलुचें मन ह्या दन-ऊय वसतुंचेर घुंवता, कारण थय खूब संकश्ट आसले म्हण ताका अणभव आसलो. 

प्रसतावना : १ : १-२

पवित्र-सभे आनी तिच्या अधिकारियां विशीं शिकवण : १:३-३:१६

ताच्या वावरा विशीं तिमताक शिकवण : ४ : १-६:२१




#Article 92: तेसालनिकारांक पावलुचें पयलें पत्र (211 words)


First Epistle to the Thessalonians

सुमार एकावन (५१) व्या वर्सा, आपले धरंपर्गटणेचे पयले भंवडेर, पावलून तेसालनिकेकारांची पवित्र-सभा स्थापलली. तेसालनिका मासेदनियेचें राजधानी एक व्हड आनी म्हत्वाचें शार आसलें. त्या शारांतलो लक चड करून विदेशी आसलो, पूण जायतो जुदेव लकूय थंय जियेतालो आनी तांचें देवस्थान थंय आसलें. थड्या जुदेवांक आनी खूब विदेशियांक जेजू क्रिसताशीं पावलून अडून हाडलीं आनी अशें तीं जेजुचेर भावार्थ दवरुंक पावलीं. पूण क्रिसताक मानून घेवंक नासलो त्या जुदेवांक नाटकाय जाली आनी, बगलानटां घालून आनी गुडमेळ करून, बेरेइया गांवांत पळून वचुंक ताणीं ताका बळ केलें. थंय थावन पावलू आतेनाक आनी करिंताक गेलो, आनी हांगा रावून ताणें हें पत्र बरयलें. पावलू आतेनांत आसताना, तेसालनिकेंत अजून चालू आसलले पिडापिडेक लागून तीं हालिंच क्रिसतांव जाल्लीं मनशां आपलो भावार्थ सडतीत म्हण, थयंची परिस्थिती पळेवंक आनी तांकां घटाय दीवंक ताणें तिमताक तेसालनिकेक धाडलो. धुमाळो ससू-ऊय, तीं भावार्थांत थीर आसात म्हण तिमतान पावलूक, करिंतांत आसताना, खुशाल्काय्ेची खबर हाडली. तेच भाशेन, जेजुच्या दूसऱ्या येण्या विशीं, तेसालनिकेकारां शिकवण घेवंक सदतात म्हण तिमतान पावलूक कळीत केल्लें देखून, हो विशय ह्या पत्राचो मुखेल भाग जालो. तिमत तेसालनिके थावन येतच, पावलून हें पत्र बरयलें.

प्रसतावना : १ : १

धिन्वास आनी वाखाण्णी : १:२-३:१३

क्रिसती रीत-रवीस सांबाळुंक शिडकावणी : ४ : १-१२

क्रिसताच्या दूसऱ्या येण्या विशीं शिकवण : ४ : १३-५:११

शेवटाची शिडकावणी : ५ : १२-२२

संपादणी : ५ : २३-२८




#Article 93: तोबिताचें पुस्तक (175 words)


Book of Tobit

तोबिताचें पुस्तक म्हळ्यार एका घराबयाचेर आठापलली काणी. निनेवेह शारांत तोबीत नांवांचो एक मयस जियेतालो. ताच्या नाफताली कुळा सैत ताका निर्वाशीत केलोलो. तोबीत एक देवभिरांतिचो मनीस आसलोल्यान समूर्त पाळतालो, गरजेवंतांक पावतालो आनी आतां तो कुड्डो जालोलो. एकबाताना गांवांत ताचो सोयरो रागुयेल रावतालो. सारा, रागुयेलाचे धुवेचे सातुय न्हवरे एका फाटल्यान एक करुन लग्नानांचे रातीच आसमदेवस देवचारान जिवेशीं मारलले. आतां तोबीत आनी सारा आपणांचेर मरण धाड म्हण देवा लागीं मागतात पूण देव तांचें मागणें आयकता आनी आपणांक जाय ते परीं जाप दिता. देव आपल्या दुता धाडता जो तबियास ह्या तोबिताच्या पुताक रागुयेला-शीं सुरक्षितपणीं हाडता, ताके सारा लागीं लग्न करता नी ताच्या बापायचेहम कुड्डेपण बरें करूंक वखद दिता. ही एक देखिवंत काणी, जंय भिक आनिमेलल्यां सवें कारीया पाळपांत खून नेट घातला. निया ङ्हराबयाचें जिवीत हांतुंत भेस बरे तरें वर्णिलां. लग्नांची पूर्णताय, क्रिस्ती शिकोवणेंत आसा म्हण दाखयलां. देयविक बरेपणांची प्रकासणी राफायेल दुता वरवीं देव कळीत करता. दर दिसा ही देवाची कुरपा आमचे थांय आसा म्हण तोबिताचें पुस्तक आमकां शिकयता. तोबिताचें पुस्तक सुमार २०० वर्सां क्रिस्ती शका आदीं बरयलोलें-शें दिसता, चड करुन पालेस्तीना देसांत आनी घडये आरामायक भाशेन.




#Article 94: दंग्राच्या माथ्यार बांदलेलें शार वपार (153 words)


Dongrachea Mathear Bandlelem Xar Vopar - The City Set on a Hill ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव ५ ː १४-१६; मार्क ४ ː २१; लुकास ८ ː १६, ११ ː ३१

१४ तुमी संवसाराचो उज्वाड. दंग्राच्या माथ्यार बांदललें शार लिपन उरना.
१५ पायलê पंदाक धांपून दवरुंक कणूच पणटी लायना; घरांत आसत्या सगळ्यांक तिचो उज्वाड पडुंक, ती एका पेडार दवर्तात.
१६ तêच परीं तुंचेो बरेो कर्णीो पळेवन सर्गार आसत्या तुंच्या बापाक मनशांनीं वाखाणचê खातीर, तुंचो उज्वाड तांचê मुखार पर्जळुंदी.




#Article 95: दक्षिण कन्नडा (176 words)


दक्षिण कन्नडा हे भारतन्चे कार्नाटक राज्यन्तु एक जिल्लो। साउत कन्नड अनि साउत केनेरा हाचे दुसरे नाव।

हचे उत्तरन्त उडुपि जिल्लो, उत्तर-पुर्वान्त चिक्मगलुर जिल्लो,पुर्वन्त हासन जिल्लो,दक्षिण पुर्वान्त कोडगु जिल्लो अनि दक्षिणान्त केरळ्चो कासरगोड जिल्लो। हचे पस्चिमन्त अरब सागर अस्सा अनि हाचे मुख्यालय मंगळूरान्त अस्सा।

हन्गाची जनसंख्या २००१कन्त १,८९७,७३०। हन्तु ३८.४३% अर्बान(शारन्चे)अशिले। हे जिल्लेंचि जनसंख्या १९९१न्तु दकुन २००१ थै १४.५१% चड झाली।

हे जिल्लेन्त ५ तालुक अस्सन्चि - मंगळूर, बंटवाळ, पुत्तूर, सुळिया अनि बेलथन्गडी। हन्तु पुडे उडुपी, कुंदापुर अनि कार्काळ वै अशिले, झालार ओगस्त १९९७अन्त हन्का विभाजित कोर्न उडुपि जिल्लो केल्लो। 

हन्गंचि मुख्य भास तुळु। हन्गा अलुपा रयन्चो राज्य अशिलो अनि तन्नि कन्नडान्क तन्गेले राष्ट्र्भास केले। दकुन हन्गा सुमार लोक कन्नड उल्लैतन्चि अनि हो जिल्लो कर्नाटाक राज्यन्चो अन्ग झालो। कोंकणी वै हन्गची मुख्य भास अनि हन्गा सुमार लोक कोंकणी उल्लैतान्त।

भुत्ता कोलु,आति कलन्ज, करन्गोलु अनि नगरधने हन्गान्चि सन्स्क्रुतिंचे अटुट अन्ग।
याक्श्गान हन्गन्चे मुख्य लोक न्रुत्य। 

हन्गांचे मुख्य नगर - मंगळूर,सूरतकल,अड्यार,बजला,बंटवाळ, पुत्तूर, सुळिया,बेलथन्गडी,कन्नुर,कोटेकारा,मुडुशेड्डे,मुल्कि,मूळूर,पुडु,थुम्बे,बज्पे अनि उल्लाल।

हे जिल्लेन्क भारतन्चे बैंकिंग इन्डुस्ट्रिन्चे पाळ्ळे(Cradle of India's Banking Industry) मण्तांचि। हंगाचि कजु फ़ाक्तोरि अनि नळे फ़ाक्तोरि खूब प्रसिद्ध। हन्गचो मुख्य बंदर पणंबूरान्त अस्सा(NMPT)।




#Article 96: दगां पुतांची वपार (200 words)


Dogam Putanchi Vopar - The Two Sons ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मातेव २१:२८-३२

२८ तुंकां कितें दिसता? कण-एका मनशाक दग पूत आसले; ताणें पयल्या सर्शें येवन म्हळें: पुता, वच आनी दाकांच्या मळ्यांत आयज कां कोर.
२९ पुतान म्हळें: वेतां, सायबा!, पूण वचुंक ना.
३० मागीर दूसऱ्या लागीं वचून, ताणें तशेंच म्हळें. पुतान जबाब दिलो: ना, वचना!, पूण उपरांत मन बदलून तो गेलो.
३१ ह्या दगां भितोर कणें बापायची खुशी केली? तãणीं म्हळें: निमाण्यान. जेजून तांकां सांगलें: हांव तुंकां खरेंच सांग्तां: दोनड्वसुल्दार आनी शिंदळ बायलो तुंचê आदीं सर्गिंच्या राज्यांत वेतात.
३२ कारण जुांव देवाक मानता तसल्या जिविताची वाट दाखवंक तुंचê-शीं आयलो, पूण तुमी ताचेर भावार्थ दवरुंक ना; पूण दोनड्वसुल्दारांनीं आनी शिंदळ बायलांनीं ताचेर भावार्थ ठेवलो. तें पळेवन तरी, ताचेर भावार्थ दवरुंक तुमी तुंचें मन बदलुंक ना.




#Article 97: दोन रिंकारियांची वपार (288 words)


Don Rinkarianchi Vopar - The Two Debtors ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː लुकास ७ ː ४०-५०

४० पर्तिपाळ करून जेजून ताका म्हळें: सिमांव, हांवें तुका कितें एक सांगचें आसा. आनी ताणें म्हळें: सांग, गुरुजी.
४१ एका सावकाराक दग रिणकारी आसले; एकलो पांयशीं दिनार देवो आसलो आनी दुस्रो पननास.
४२ फारीक करुंक तांकां तांक नासली देखून, ताणें दगांयक-ऊय रीण भोगशिलें. म्हणटोच दगांतल्या कणाक ताचो अदीक उपकार आसतलो?
४३ सिमांवान जाप दीवन म्हळें: अदीक भोगशिलां ताका, अशें म्हाका दिसता. आनी ताणें म्हळें: सार्कें सांगलेईं तुंवें.
४४ आनी बायलê वाटेन वळन ताणें सिमांवाक म्हळें: तुंवें हê बायलेक पळेलेाय मूं? हांव तुंगेर आयलं, आनी म्हजे पांय धुुंक तुंवें उदक दिलें नांय; पूण हिणें आपल्या दुकांनीं म्हजे पांय भिजयले आनी ते आपल्या केन्सांनीं पुसले.
४५ तुंवें म्हजो उमो घेतलो नांय; पूण ही, आयल्या तê मेरेन, म्हज्या पांय्ांचे उमे घेवनूच आसा.
४६ तुंवें म्हज्या माथ्याक तेल घालें नांय; हिणें दंदमीत तेलान म्हजे पांय माखले.
४७ देखून हांव तुका सांग्तां: हिणें केलल्या जायत्या पात्कांचें भगसणें तिका मेळलें, अशें म्हण हिचो काळजाचो व्होड धीनवास दाखवन दिता. जांकां थडें भोगशिलां तीं थडो धीनवास दाखयतात.
४८ आनी ताणें तिका म्हळें: तुजीं पात्कां तुका भòग्सलीं.
४९ आनी बराबोर जेवणाक बसलले ते आपणां भितोर अशें म्हणुंक लागले: पात्कां लेगीत भोगशिता तो कण हो?
५० पूण ताणें बायलेक म्हळें: तुज्या भावार्थान तुका तारण दिलें. शांतीन वच आतां.




#Article 98: दय्याळ सामारियेकाराची वपार (343 words)


Doiall Samariekarachi Vopar - The Good Samaritan ( parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक लुकास १० ː २५-३७

२५ तेदनां जेजूक कसाक लावुंक एका धरंशासत्रियान उठून अशें विचारलें: गुरुजी, सासणीक जिवीत जोडतलं जाल्यार, हांवें कितें करुंक जाय?
२६ ताणें ताका अशी जाप दिली: समुर्तिंत कितें बरयललें आसा? तें कशें वाचताय, सांगशी?
२७ ताणें पर्तिपाळून म्हळें: सगळ्या तुज्या काळजान, सगळ्या तुज्या जिवाच्या बळान, सगळê तूजê शक्तीन, आनी सगळ्या तुज्या मनान सर्वेस्परा तुज्या देवाचो तूं मोग कर्तलय, आनी तुजो मोग कर्ताय तसच तुज्या पेल्याचो कर्तलय.
२८ आनी जेजून ताका सांगलें: तुजो जबाब सार्को आसा; तशेंच कोर आनी तूं जिवीत जोडतलय.
२९ पूण आपल्या विचाराक कारण आसा म्हण दाखवंक ताणें जेजूक म्हळें: तोर म्हजो पेलो कण?
३० जेजून असो पर्तिपाळ केलो: 'कण-êक मनीस जेरिक्याक वचुंक जेरुजाल्या थावन देंवून येतालो; वाटेर तो चरांच्या हातांत सांपडलो; तãणीं ताचê कडे आसलें तितलेंय काण घेवन, ताका घाय पडोसोर मार घालो, ताका अर्दोमेललो करून सोडलो आनी आपूण पळून गेले. लूक.
३२ तसच êक लेवीत तेवशिल्यान पावून सरलो आनी ताका पळेवन, तोय दुस्रê कुशीन सरन चलत फुडें गेलो.
३३ पूण êक वाटसूर सामारियेकार तेवशिल्यान वेताना ताचê सर्शें पावलो आनी, ताका पळेवन, त्या बाबड्याचे ताका चुर्चुरे दिसले.
३४ तो लागीं आयलो, तेल आनी सरो लावून ताणें ताचे घाय बांदले, ताका आपल्या गाडवाचेर घालो आनी êकê खाणावळिंत ताका व्हरून ताचो परामोस केलो.
३५ दूसऱ्या दिसा ताणें दन दिनार काडून खाणावळकाराक दिले आनी म्हळें: ताचो सांबाळ कोर आनी कितेंय अगळो खोर्च तुका जायत जाल्यार, हांव परत येतां तेदनां तुका फारीक कर्तलं.
३६ ह्या तेगां भितोर कणें आपूण चरांच्या हातांत सांपडलल्याचो पेलो जावन दाखयलेंशें तुका दिसता ?
३७ ताणें जाप दिलीː ताची दय्या करून दाखयली ताणें. तेदनां जेजून ताका सांगलें: वच आनी तुंवूय तशेंच कोर.




#Article 99: दानयेल आचें पुस्तक (243 words)


Book of Daniel
 

दानयेलाचें पुस्तक दोन भागांनीं वांटूं येता. पयलो भाग अवेस्वर १-८ मेरेन दुसरो भाग अवेस्वर ७-१२ मेरेन. 
पयलो भाग म्हळ्यार एक कथन.

१. दानयेल आनी ताचे तेग सांगाती नॅबूकादनेजजार राजाची सेवा करतात.

२. वरिष्ट मूर्ती विशीं नॅबूकादनेजजाराक सोपन पडता.

३. भांगाराचे मूर्तीची भजण आनी दानयेलाचे तेग इष्ट उज्याच्या खरणांत.

४. नॅबूकादनेजजार राजाचें पिशेपण

५. बेल्स्हाजार राजाचें जेवण

६. दानयेल शिंवांचे खणींत.

ह्या सगळ्या संकश्टां मदें दानयेल आनी ताचे सांगाती जैतिवंत जातात; आनी देवान तांकां सालवार केले तें पळेवन मूर्ती पुजा करतात ते देवाक वाखाण्तात. हें सगळें, नॅबूकादनेजजार, ताचो पुत बेल्स्हाजार आनी दारियुस हांचे राजवटके काळार बाबिलनयेंत घडता.

दुसऱ्या भागांत दानयेलाचें सोपन वर्णिलां.

७. चार जनावरां

८. मेंडरो आनी बोकडो

९. सत्तर सातळीं

१०-१२. व्हडलें दर्शण आनी खास्तीचो आनी शेवोटाचो काळ

हें सगळें बेल्स्हाजार, दारियुस आनी पॅर्सयेच्या सिरूस राजाचे राजवटे काळार बाबिलनयेंत घडलें.

ह्या पुस्तकाचो हावेस म्हळ्यार; आंत्यकूस ऑपिफानेस हाण्व्ंअ जुदेवांक पिडापीड दिली त्या समयार जुदेवांचो भावार्थ आनी भरवानसो सांबाळूंक. हेच परीं दानयेल आनी ताच्या सांगातयांक, समूर्त सोडून दिंवक ताळणी घातलोली (अव. १) आनी मूर्तींक भजूंक सांगललें (अव. ३  ६). ते जैतिवंत जाले आनी तांकां पिडापीड दिताले ते खऱ्या देवाक वळकुंक पावले. पिडापीड दिता तो थोड्याच काळाक जैतिवंत जाता-सो दिसता पूण देवान नेमलोल्या वेलार फारिखपण दिंवक जाय, (८/१९; ११/३६) आनी शेवोटाचो काळ येतलो (८/१७; ११/४०) आनी पिडापीड दितल्याचो भस्म जातलो (८/२५; ११/४५). ह्या वरवीं दुकाचो आनी पातकाचो काळ सोंपून, देवाचें राज येतलें जंय 'मनषाचो पुत' सासणाच्या सासणांक राजवटकी चलयतलो (अव. ७). आक्ख्या पुस्तकांत देवाच्या राजाचो भरवानसो दाखयला (२/४४; ३/३३ (१००); ४/३१; ७/१४).




#Article 100: दाबोळी (947 words)


दाबोळी हो एक गॊयांतलें दक्षिण जिल्ह्यांत आशिल्लो मुरगांव तालुक्यांतल्या १४ गावांतलॊ एक ल्हानसॊ गांव. ह्या गांवाक कांय जाण दाबॊलीम जाल्यार कांय जाण दाबॊळें म्हणून वळखतात.जुवारी न्हंयॆचे काठार आशिल्लॊ हॊ गांव सॊबीत आनी सुदंर दिसता. हांगा तरेकवार भारतीय संस्कृतायेचे लोक रावतात.वास्कॊ द गामा हें शार हांगाच्यान ५ किलो मी. अंताराचेर आसा. हो गांव चिकली पंचायतीखाला येता.

दाबोळेन एक कोओपरेटीव सोसाईटी, दोन महिला मंडळ आनी एक राशनाचे दुकान आसा.

दाबोळेंत वेगवेगळे धर्माचे लोक रावतात म्हणून वेगवेगळे सण मनयतात. 

दाबोळेंत कांय गुफा आसात.लोक प्राकृतीचेर / सैमाचेर आनी पर्यावरणाचेर निर्भर रावतले.पुर्विल्ल्या काळार दोंगरार आनी दोंगरा मुळांनी रावपी लोक प्राकृतीचेर सरभोंवतणच्या वाराचेर अवलंबून रावताले.आपले पोट भरपाखातीर झाडां पेडां कातरताले आनी जनावरांक मारून उडयताले. त्या खातीर पर्यावरण दुशीत जातालें.
नियोलिथीक काळार लोक सद्बध्दीन चलपी आशिल्ले. आपले जिणेची राखण करपाखातीर ते शेतां रोयताले,पिकां काडटाले आनी जानावरांक पाळटाले.अशे तरेन मनीस पर्यावरणाची राखण करताले.जेवणखाणा संबंदीत वस्तू राखून दवरपाक मनीस ह्याच काळार करताले.जायते लोक म्हणतात की ह्यो ज्यो गुफा आसात त्यो चिकली ह्या गांवांत येतात,पूण भुगोलीक रुपान पळयत जाल्यार त्यो दाबोळी ह्या गांवान येतात.

दाबोळी ह्या गांवचो क्षेत्रफळ ७ sq.km. जावन आसा. हातुूंत ६०% जाग्यार लोकवस्ती आसा,३०%जाग्यार शेतां तर १०% जागो उद्देगीक कमरपट्ट्यान आसा.

दाबॊळी हो गांव १५°२२'४६.२४ उत्तर अक्षांश आनी ७३°५०'४०.१५ दक्षिण रेक्षांश मदें आसा.

दाबॊळी ह्या गांवची लॊकसंख्या ६०२७ तातूंतलॆ ३१४२ दादलें आसात आनी २८८५ बायलां आसात.भुरग्यांची लॊकसंख्या ६९९ तातूंतले ३६० चले आनी ३३९ चलयो आसात. ७९ प्रतिशत लोकांक वाचूंक बरॊवंक यॆता. २१ प्रतिशत लोक केन्नाच शाळेंत वचूना. लिंगा प्रमाण पळयत जाल्यार दर १००० दादल्या फाटल्यान ९६० बायलो आसात. वेगवेगळ्या जाती धर्माचे लोक ह्या गांवांत रावतात.

दाबोळी गावांत एक रेल्वे स्टेशन आसा.हें दक्षिण पश्चीम रेल्वे हुबळी जंक्शना संबंदीत आसा.दाबोळी जंक्शनाकडेन एक बस स्टँड आसा.

दाबोळी ह्या गांवांत गोंयचो एकमेव असो विमानतळ आसा. १९५० वर्सा हो विमानतळ बांदिल्लो. हांगासावन जायतीं विमानां भारतांतल्या मुखेल शारांनी आनी भारताच्या भायर वतात.दाबोळी विमानतळा भितर सरपाक दोन वाटो आसात.एक वाट लोकांक वचपाक आनी दुसरी वाट येवपाक.

केशव स्मृती शाळे कुशीक 'फातीमा' नांवाचें एक कपेल आसा. दर वर्सा ऑक्टोबर म्हयन्यांत 'अवर लेडी ऑफ फातीमा'चें फेस्त मनयतात.वेगवेगळे धर्म संस्कृतायांचे लोक फेस्ता दिसा येतात.

दाबोळेंत 'महादेव देवस्थान'नांवाचें देऊळ आसा.लोक म्हणटात कीं हें देऊळ बांदून पस्तीस वर्सा जाली.फाटल्या पांच वर्सा सावन ह्या देवळाची बरी उदरगत जाल्या.दर वर्सा अठ्ठावीस फेब्रुवारीक हांगाचे लोक 'देवळाचो स्थापना दीस'व्हड आनंदान साजरो करतात.महाशिवरात्री,दूर्गा॔ पुजा, नवरात्री आनी हनुमान जयंती ह्या सणा दिसा लोक देवळाकडेन एकठांय जातात आनी ते सण मनयतात.ह्या दिसांनी लोक जायत्यो सर्ती आयोजीत करून तातूंत वांटो घेतात. 

'मस्जीद-ए-नूर'नांवाचें मशीद आसा जें मोहिददीन मेमोरियल दीनी ह्या संस्थेन बांदिल्ले. ह्या मशिदींत दिसाक पांच फावटी प्रार्थना चलता.हांगासर तीन सण व्हडा दबाज्यान मनयतात.एक म्हणल्यार'प्रोफेट मोहम्मदाचो जल्म दीस'.दुसरे म्हणल्यार ईद-उल-फित्र'(id ul fitr) आनी तिसरे म्हणल्यार 'ईद-उल-जुहा' चवदा जानेवारीक 'प्रोफेट मोहम्मदाचो जल्म दीस'साजरो करतात.ह्या मशीदींक सोडून आनीक दोन मशीदी आसात.एक सिद्धिक मस्जीद आनी दुसरी मिसबाह मस्जीद.

महादेव देवस्थान देवळामुखार एक भलायकी केंद्र आसा. तातूंत दर म्हयन्याचे पंदरा तारखेर 'इम्युनाईजेशन पोग्राम' म्हणल्यार रोगाच्या संसर्गापासून कशे तरेन राखण करचे हाचेर कार्यक्रम जातात.

दोळ्याखातीर विशेश दवाखानो म्हणल्यार दोतोर परुळेकारांचे आइ साईट हॉस्पिटल.तांतूत मोतीबिंदू शस्त्रवैजकी,दोळ्यांत पड्डो कवंचेचे शस्त्रवैजकी, भोवव्यापक तपासणी ह्यो सुविधा आसात.हांगासरले मुखेल दोतोरांचीं नावां - दोतोर नरेंद्र परूळेकर,दोतोर वी.एन.परूळेकर आनी दोतोर वंदना परूळेकर.

सपना क्लिनीक आनी आनंद क्लिनीक नावांची दोन क्लिनीकां आसात.

आय.एन.एस.हन्सा ( Indian Naval Air Station) नांवाचें भारतीय सामुद्रीक वायू ठाणे आसा.तामीळनाडू राज्यांतले कोयम्बेतूर शारांतल्या सुलूर नामक गावांन आय.एन.एस.हन्सा नेमून दिल्लें.हें काम ५ सप्टेंबर १९६१ ह्या दिसा जाल्लें. १८ जून १९६४ ह्या दिसा सुलूर गावांत आशिल्लें आय.एन.एस.हन्सा दाबोळे ह्या गावांत स्थायीक केले.

द्रव्य संघटण (Material Organisation) हाका लोक NSD ( Naval Stores Department) सामुद्रीक भांडार विभाग म्हूण वळखतात.

दाबोळी रेल्वे स्टेशनामुखार भुरग्याचे खेळपाचे मैदान आसा. जानेवारी म्हयन्यांत दर वर्सा हांगासर क्रिकेट खेळाच्यो सर्ती आसतात. ह्या सर्तीक पुराय दाबोळीचे लोक एकठांय जातात.

दाबोळेंत जंक्शन सोङून आनी खंय खरेदी सुवात ना.चङशे लोक खरेदी करपाक जाय जाल्यार वास्को वतात.हांगासर सामान्य भुसारी/वस्तुचीं दुकानां आसात.ताचें नांव आसा मारुती सूपर स्टोअर्स, प्रमीला जनरल स्टोअर्स आनी मानसिंह जनरल स्टोअर्स.

दाबोळेन दोन डाक कार्यालयां आसात. ए.पी.दाबोलीम पोस्ट आँफिस आनी पोस्ट आँफिस दाबोलीम टरमीनल.

हें एक महाविद्यालय जे दाबोळेंत आसा. श्री. वसंत जोशी हांणी ह्या महाविद्यालयाची स्थापना केल्ली. विज्ञान, वाणिज्य, कला आनी वेवसायीक शिक्षण उच्च माध्यमीक विद्यालयान मेळटा. ह्या महाविद्यालयान कला, वेवसायीक, बी.सी.ए आनी बी.बी.ए हातूंत उच्च पदवी शिक्षण मेळटा. मुरगांव तालुक्यांतले जायते भुरगें ह्या विद्यालयान शिकतात.

फातिमा कॉलनींत केशव स्मृती हाय स्कूल आसा. हाची स्थापना १९८७ ह्या वर्सा जाली. हातूंत चले तशेंच चलयो बरोबर शिकतात. ही शाळा CBSE (Central Board of Secondary Education) हाका जोडिल्ले आसा.

ही शाळा २००२ वर्साँ स्थापन जाल्ली. हातूंत चडशे भुरगे देशांतर करपी. प्राथमीक आनी उच्च प्राथमीक शिक्षण हांगासर मेळटा. ही शाळा CBSE (Central Board of Secondary Education) हाका जोडिल्ले आसा. ह्या वर्सा २०१४, पयलें SSC Board परिक्षेंत बसतले.

 

पयली तें सातवीं मेरेन शिक्षण सरकारी शाळेंत मेळटा. हाची स्थापना १९८७ ह्या वर्सा जाली.

दाबोळी गांवांत आनी जायत्यो शाळा आसात जशें कीडझी बालवाडी, डॅान बॅास्को हाय स्कूल आनी नेवल पब्लीक स्कूल. 

दोन महिला मंडळांची नांवां आसात. ध्यास महिला मंडळ आनी साइश्री महिला मंडळ. ध्यास महिला मंडळ हांची स्थापना २७ एप्रिल २०११ ह्या वर्सा जाल्ली आनी साइश्री महिला मंडळ हाची स्थापना २८ एप्रिल २००८ ह्या वर्सा जाल्ली. दर वर्सा ह्या महिला मंडळाची बायलां वेगवेगळ्यो सर्ती आयोजीत करतात.

हांगासर जुवारी न्हंय व्हांवता, ती खुपश्या लोकांचें पोट चलयता. कारण हांगा बरें रुचीक सावें नुस्तें मेळटा. हांगां मेळटा तें कंवचा नुस्तें गोयांत खूप फामाद आसा. अशेंच मेंड्यों ह्या नांवांचें नुस्तें व्हरपाक लोक गोंयच्या वेगवेगळ्या भांगांतल्यान येताले.हे कंवचा नुस्ते ह्या प्रकारांत येता आनी हें फक्त हांगाच मेळटा.

ख्रिस्तो ब्रागांझा हांच्या नांवान एक पावांची भट्टी आसा. तातूंत पांव,केक,बिसकुत्यो असले पदार्थ मेळटा.
ह्या गांवांत पांडू नांवाचो मनीस बोकड्यो पाळपाचो धंदो करता. ताचेकडेन शंबरापरस चड बोकड्यो आसात. बोकड्यांचे मांस विकपाक लागून तो ह्यो बोकड्यो पाळटा तशेंच तो त्यो लोकांक विकता. 

हांगासरले चडशें लोक रेंदेराचो वेवसाय करतात. ते माडाची सूर काडटना दिसतात.
हांगाचे चडशें लोक क्रिस्तांव धर्माचे म्हणून ते क्रिस्ती संस्कृती मानतात. खारवी आनी भंडारी समाजाचे लोक ह्या गांवांन चड आसात.
हांगासर कांय लोक भायल्या राज्यांतल्यान येवन स्थायीक जाल्ले आसात आनी लोक एकमेकांकडेन कोंकणी भाशेंन उलयतात.

दाबोळेंत चार बैंक आसात.

 
 

	




#Article 101: दीस तशी घडी कणूच नकळो वपार (170 words)


Dis toxi Ghoddi konnuch Nokllo Vopar - The Doorkeeper ( Parable )

तेदनां शिसांनीं लागीं सरुन ताका विचारलें: वपारींनीं तांचे कडे कित्याक उलयताय? ताणें परतीपाळ केलो: कित्याक सर्गींच्या राज्याचे गूट वळखूंचें देणें तुमकां दिल्लें आसा; तांकां हेरांक ना. आसा तांकां देव आनींक-उय दितलो आनी तांचें माप भरन अत्तलें; पूण ना तांकां, आसा तें पोरयान तांचे कडलें देव काडून घेतलो. देखून हांव वपारींनीं तांचे कडे उलयतां, कित्याक पळेवन-उय तांकां दिसना, आनी आयकुन-उय तांकां आयकना आनी समजयी ना.

इजायासान अशें आदींच सांगललें तें तांचे सवें पाळोन येता: 

पवित्र पुसतक ː मार्क १३:३३-३७

३३ चत्राय धोरात, जाग्रोण करात; तोर वêळ केदना पावतलो तो तुमी नकळत.
३४ प्रवास करुंक वेत्या कण-एकल्या मनशा सार्कें तें: आपलें घर-दार सानडून तो जण-एकल्या चाक्रान कितें करुंक जाय ताची सततिया तांकां दिता; आनी दार-राखण्याक जाग्रूत राव म्हण सांगून भायर सर्ता.
३५ देखून तुमी जाग्रूत रावात; कित्याक घराचो धनी केदना येतलो, तीनसानां, मद्यानीर, कंब्याच्या सादार, की फांत्या पाह्रार, तें तुमी नकळत;
३६ ना जाल्यार, तो अवचितूच पावत आनी तुमी ताका न्हिदललीं मेळशात.
३७ तुंकां सांग्तां तें सगळ्यांक सांग्तां: जाग्रूत रावात.




#Article 102: दुसरी समूर्त पुस्तक (240 words)


पेंतातेवकाचें हें निमाणें, पांचवें पुस्तक, दुसरी समूर्त (ग्रेग भाशेन देवतेरनम्यन, दुसरें पुस्तक), कित्याक हें पुस्तक कराराच्या ग्रंथा (चवेनांत चदे, पळे सुट. २०/२३ -२३/१९) बोल्देक राजाक दिललें. जुदेव परंपरेंत ह्या पुस्तकाचो माथाळो म्हळ्यार सब्द, उतरां (देवारीं), पयल्या स्लकाचें उतर हें. मयजेस ह्या पुस्तकाचो संपादपी, अशें पोरांपरा म्हणत आयल्या, पूण निमाणो अवेस्वर मयजेसाच्या मरणाची खबर करता, म्होंततोच हो अवेस्वर दुसऱ्या हाताचो आयला. ताचीं भाषणां आमकां हें पुस्तक दिता. हें पुस्तक आरण्यांत दिल्ल्या कायद्यांची आनी समुर्तेची खबर करता. खूब काळान हें पुस्तक आकारुन आयलां. समूर्त दिता. कराराची खबर करता, नितीची कार्यावळ पाळूंक, दुर्बळांची सेवाचाकरी करूंक, भौकर्न अनाथांची, विव्दानची, आनी विदेशयांची, उलो मारता. निमाण्या वांट्यांत मयजेसाच्या निमाण्या वरसांचीं खबर करता, नवें मिसांव दिता, उपरांत मयजेसाचें गीत, ताचो आशिर्वाद आनी मरन. मयजेसाच्या भाषणांनीं व्हड सुटकेच्या घोडीतांची खबर आमकां मेळता, सिनाय पर्वतार समूर्त दिल्या, आनी भासायलोलो देस जिखून घेतला, हें सगळें इस्कुटावन ह्या पुस्तकांत मेळता. मरणा आदीं मयजेस देवाच्या मोगाचो उगडास करता, अरण्यांतलीं घोडीतां होच मोग दाखल करतात, देखून कराराक विस्वाशी रावूंक आनी देवाचो मोग सगळ्या मनान, काळजान आनी बळान करूंक तो उलो मारता.

देव इस्राएल आपयता, ताका एक खेरीत आपोवणें दिता, समूर्त दिता, देखुनूच नव्या जिविताचो रस्तो दाखयता. देवान हे परजेक देस दिला, ताचो मोग आनी अपुर्बाय ती करता. इसरायेल पवित्र पर्जा, देवाक विस्वाशी रावूंक जाय, हें  आयक, ओ इसरायेला (स्हेमा), सांजेच्या प्रार्थनांत मेळता. करार, हें भव म्हत्वाचें उतर ह्या पुस्तकांत, थंय ताचो खल-खल समज मेळता. एक देव, एक पर्जा, एक मंदीर, ह्या उतरांनीं दुसरे समूर्तीच्या पुस्तकाचो संक्षेप मेळता. हें पुस्तक क्रिस्ती जिवितांत भव म्हत्वाचें.




#Article 103: मराठे, दत्ताराम रामचंद्र (116 words)


(जल्म : 11 डिसेंबर 1930, नादोडें-कोडाळ-सत्तरी).

सुटके झुजारी. तो ‘नॅशनल काँग्रेस गोंय’ संघटनेचो वांगडी आशिल्लो. सुटके चळवळीच्या काळांत तो बसका घेवप, सुटके झुजांऱ्यांमदीं गुप्त आनी म्हत्वाच्यो खबऱ्यो पावोवप, पत्रकां वांटप, तिरंगी बावटे लावप, संघटनेखातीर वांगडी जमोवप असलीं कामां तो करतालो. काणकुम्बी हांगा आशिल्ले संघटनेचे कचेरेंत तो चोरयां काम करतालो. 1955त पुलिसांनी ताका धरलो आनी फाव तो पुरावो मेळूंक नाशिल्ल्यान शिटकावणी दिवन ताका सोडलो. 26 जून 1956 ह्या दिसा ताका परतून धरलो आनी ताचेकडेन आशिल्लो तिरंगी बावटो, ‘केसरी’ खबरांपत्र आनी पुस्तकां जप्त केलीं. ताका प्रादेशिक लश्करी न्यायालयामुखार उबो करून तीन वर्सां बंदखण, म्हयन्याक 50रु. ह्याप्रमाण 6 म्हयने दंड वा 45 दीस बंदखण ही ख्यास्त फर्मायली. 23 सप्टेंबर 1973 ह्या दिसा भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो.




#Article 104: मल्लव (176 words)


मल्लव एक लिंगायत जात. बेळगांव, धारवाड आनी कानडा ह्या जिल्ह्यांनी मल्लव लोकांची वसती चड आसा. मलनाड म्हळ्यार दोंगराळ वाठार ह्या शब्दावयल्यान मल्लव हो शब्द आयला. मल्लव लोक स्वताक वीरशैव क्षत्रिय मानतात. मल्लव लोकांचे पूर्वज सोंदे, बिलगी आनी इक्केरी हे ह्या गांवांचे मुखेल आशिल्ले. मल्लव लोक मुळांत जैन आशिल्ले आनी इ.स.च्या 14व्या तशेंच 15व्या शेंकडयांत ते लिगांयत जालो, अशें म्हण्टात.

मस्किन, नीर, बलसाड, कोडग वा कूर्ग आनी बंडी वा गौडी संतान अशे मल्लवांचे पांच पोटभेद आसात. मस्तिन मल्लव बायलो तोंडाचेर बुरखो घेतात. तशेंच त्यो उदकाचे कळशे तकलेर दवरीनासतना कमरेर दवरून व्हरतात. माथ्यार दवरून व्हेल्यार तांकां जाती भायर घालतात. नीर मल्लव लोक उदक हाडटना कपडयान तोंडां धांपतात. चडशा मल्लवांकडे शेतजमनी आसतात. ते भात, ऊंस आनी सुपारीचें पीक काडटात. कांय लोक वेपार करतात.

मल्लव लोकांत नंदी, स्कंद, वीर, भृंगी आनी वृष अशीं गोत्रां आसात. हे लोक बसव, गुड्ड, गुट्टी, ईश्र्वर ह्या देवतांक भजतात. एकेच देवतेक भजपी कुटुंबांत लग्नां जायनात. जंगम वा ब्राह्मण तांचें पुरोयतपण करता. भूतप, हुलिअप, विरूप ह्यो तांच्यो क्षेत्रदेवता आसात. पाशाणाच्या स्वरुपांत ते तांची करतात. दर वर्सा तांकां तांदूळ, केळीं, शीत, बोकडो दितात.. - कों.वि. सं. मं.




#Article 105: महात्मा गांधी (1819 words)


हांचे पुराय नांव मोहनदास करमचंद गांधी. तांचो जल्म २ ऑक्टोबर १८६९ वर्सा जालो.ते भारताच्या स्वातंत्र्या लढ्यातलें मुखेल फुडारी आनी तत्वज्ञ आशिल्ले. महात्मा गांधी ह्या नांवान तांका सगळें वळखतात. अहिंसात्मक असहकार आंदोलनांतल्यान गांधीजींन भारताक स्वातंत्र्य मेळोवन दिलें. अहिंसात्मक मार्गांनी स्वातंत्र्य मेळोवन दिवपाखातीर तांणी पुराय संवसाराक प्रेरीत केल्ले. रवींद्रनाथ टागोर हांणी सगळ्यान पयलीं तांका महात्मा ही पदवी दिली. महात्मा ह्या संस्कृत भाशेतल्या उतराचो अर्थ 'महान आत्मो' असो आसा. भारतातलें लोक तांका मोगान बापू म्हणटालें आनी तांका स्वतंत्र भारताचे राष्ट्रपिता म्हण्टात. नेताजी सुभाषचंद्र बोस हांणी १९४४त तांका पयलेफावट तांका राष्ट्रपिता ह्या नांवान उलो केलो. ते सत्याग्रहाचे जनक आशिल्लें. तांची जयंती भारतांत गांधी जयंती म्हण मनयतात जाल्यार पुराय संवसारांत ती आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दीस म्हण मनयतात.

असहकार आनी अहिंसेच्या तत्वाचेर आदारित सत्याग्रहाचो पयलें फावट उपेग दक्षिण आफ्रिकेंतल्या भारतीय लोकांक थंयचें नागरी हक्क मेळोवन दिवपाखातीर केलो. १९१५त भारतांत परत आयल्या उपरांत तांणी चंपारण्यातल्या शेतकामत्यांक जुलमी कर आनी जमीन हांचे विरुध्द झगडपा खातीर एकठांय हाडलें. १९२१त भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसीची सुत्रां सांबाळल्या उपरांत गरिबी निर्मूलन, अर्थिक स्वावलंबन, बायलांखातीर समान हक्क, सर्व-धर्म-समभाव, अस्पृश्यता निवारण आनी सगळ्यांत म्हत्वाचे म्हळ्यार स्वराज्या खातीर देसभरान चळवळ चालू केली. गांधीजी आजीवन सांप्रदायीकतावादाचे (सम्प्रदायांवर राजकारण करप) विरोधक आशील्ले. आनी व्हडा प्रमाणान सगळें धर्म आनी पंथामेरेन पावलें. देंवतीं लागिल्ल्या खिलाफत चळवळीक तांणी आदार दिलो आनी ते मुस्लिमांचे फुडारी जालें. १९३०त इंग्रजांनी लायल्ल्या मिठावयल्या कराविरोधात तांणी हजारांनी भारतीयांचें ४०० कि.मी. (२५० मैल) लांब दांडी यात्रेन प्रतिनिधित्व केलें. १९४२त तांणी इंग्रजांविरुध्द भारत छोडो आंदोलन चालू केले. ह्या आनी ह्यासारक्या हेर कारणांखातीर तांका भारतान तशेंच दक्षिण आफ्रिकेन जायते फावट कादयेंत घातला.

गांधीजीन आयुश्यभर सत आनी अहिंसा हांचो पुरस्कार करतालें, स्वतालेगीत ह्याच तत्वा प्रमाण जगले आनी हेरांकूय तशें करपाक सांगले. तांणी गांवांनी खऱ्या भारताचे मूळ म्हण पळयलें आनी स्वयंपूर्णतेचो पुरस्कार केल्ला. ब्रिटनातल्या विसटर्न चर्चिल हाणीं तांका ‘अर्धनग्न फकीर’ म्हण हिणसायलें. स्वता कातलेल्या सुताचें धोतर आनी शाल अशी तांची साधी राहणी आशिल्ली. तांणी शाकाहाराचो अवलंब केलो आनी जायते फावट आत्मशुध्दीखातीर आनी राजकीय चळवळी खातीर साधन म्हण दीर्घ उपास केलें. ब्रिटनाचें प्रधानमंत्री विन्स्टन चर्चिल हांणी १९३० वर्सा, गांधीजींक ‘अर्धनग्न फकीर’ म्हण हिणसायल्लें. (It is alarming and also nauseating to seeto see Mr. Gandhi, a seditious Middle Temple lawyer of the type well-known in the East, now posing as a fakir, striding half naked up the steps of the Viceregal palace toparley on equal terms with the representative of the King-Emperor.) तांच्या निमाण्या वर्सांमदीं भारत पाकिस्तान फाळणी खातीर व्यथित जाल्ल्या गांधीजींक हिंदू मुस्लीम झगडीं थांबोवपाखातीर यत्न केलें.

२ ऑक्टोबर हो दीस भारतान गांधी जयंती म्हण मनयतात. ह्या दिसा भारतान सार्वजनीक सुटी आसता. हो दीस आंतरराश्ट्रीय पांवड्यार ‘आंतरराश्ट्रीय अहिंसा दीस’ म्हण पाळटात.

गांधीचें तत्वज्ञान निव्वळ पुस्तकी न्हय तर ते उपयोगितावादात्मक (प्राप्त परिस्थितींत स्वताच्या तत्वांचे आचरण करपी) आशिल्ले.  

 

गांधाजींचो जल्म ऑक्टोबर २, १८६९ या दिसा सद्दयाच्या गुजरातातल्या पोरबंदर शारांत जालो. तांच्या बापायचें नांव करमचंद गांधी आशिल्ले. आनी आवयचें नांव पुतळीबाई आशिल्ले. करमचंद गांधी त्या वेळावेल्या काठेवाड प्रांतातलें पोरबंदरांत दिवाण आशील्ले. तांच्या आज्याचें नांव उत्तमचंद गांधी आशिल्ले. तांका उत्ता गांधी अशें लेगीत म्हण्टालें. पुतळीबाई ही करमचंदाचीं चवथी बायल आशिल्ली. आदल्यो तीन बायल्यो बाळंतपणात भायर पडल्यो. करमचंद हिंदू मोध समाजातलें आशिल्लें जाल्यार पुतळीबाई वैष्णव समाजातल्यो आशिल्ल्यो. धर्मीक वातावरणातल्या भुरगेंपणाचो प्रभाव गांधीच्या मुखावेल्या आयुष्यात जाल्लो आमकां पळोवंक मेळटा. चड करुन अहिंसा, शाकाहार, सहिष्णुता, हेरांविशीं करुणा, या तत्वांचे बीज याच काळान रुजूंक लागलें. जैन धर्मीक आशिल्या आवयक लागून मोहनदासांचेर जैन संकल्पना आनी प्रथांचो प्रभाव आशिल्लो. प्राचीन वाङ्मय हांतुतलें श्रावणबाळ आनी हरिश्चंद्र हया दोन कथांचो मोहनदासाच्या मनाचेर खोल परिणाम जाल्लो. स्वताच्या आत्मचरित्रान ते कबुल करतात, या दोन कथांखातीर म्हज्या मनाचेर खूब परिणाम जाल्लो. ते बरयतात, “तांणे म्हाका झपाटलें आनी हांव अगणीत वेळा म्हजेचकडेन हरिश्चंद्रा सारको वागला आसतलो. गांधीच्या सत आनी प्रेम या दुर्दैवी गुणांकडेन जाल्लो स्व वळखीचो माग हो या पौराणिक पात्रां मेरेन येता.” 

१८८३त पिरायेच्या तेराव्या वर्सा तांचे कस्तुरबा माखनजी हांचे वांगडा लग्न जालें. तांचे नांव ल्हान करून कस्तुरबा‍‌‍‌ ‍‌‍‌(आनी मोगान बा) अशें घेतालें. पूण त्या काळातल्या रिती प्रमाण कस्तुरबा खूप तेप तांच्या कुळाराच आशिल्ल्यो. हे प्रक्रियेंत मोहनदासाक आपल्या शालेय शिक्षणाचें एक वर्स वगडावचें पडलें. लग्ना दिसाच्यो यादीं सांगताना तांणी एकदां सांगलेले आमकां लग्नांविशीं चड कांय खबर नासलें लग्न म्हळ्यार आमचेखातीर नवें कपडे घालप, गोड खाणां खावप, आनी सोयऱ्यावांगडा खेळप. १८८५त जेन्ना गांधीजी १५ वर्साचें आसलें तेन्ना तांका पयलें भुरगें जाल्लें, पूण तें खूब कमी तेंप जगलें. त्याच वर्सा आदी करमचंद गांधी ह्या संवसाराक अंतरलें. फुडें गांधीजी आनी कस्तुरबा हांका आनीक चार भुरगीं जाली. १८८८त हरिलाला, १८९२त मणिलाल, १८९७त रामदास आनी १९००त देवदास.

तांच्या पोरबंदरातल्या मुळाव्या तशेंच राजकोटातल्या माध्यमीक शिक्षणावेळार तें एक सादारण विद्यार्थी आशिल्ले. तांचो एका वर्सुकी परिक्षेचो अहवाल मुखावेले प्रमाण आशिल्लो. -“इंग्लीशींत बरो, अंकगणीत सादारण आनी भुगोलान कच्चो. वागणूक खूब बरी, हस्ताक्षर पाड”. ते मॅट्रिकेची परिक्षा भावनगरीतल्या सामलदास कॉलेजीतल्यान थोड्या कश्टांनीच पास जाले. आनी थंय आसतना, तांणी वकील जावंचे अशी तांच्या घरांतल्यांची इच्छा तांका आवडूंक नाशिल्ली.

शालेय शिकप सोपोवन पिरायेच्या इकुणिसाव्या वर्सा १८८८त ते इंग्लंडाक लंडन युनिव्हर्सिटी कॉलेज, वकीलीचें शिकप घेवपाक गेले. थंय तांणी इनर टेंपल या गांवांत रावून बॅरिस्टर जावपा खातीर भारतीय कायदो आनी न्यायशास्त्राचो अभ्यास केलो. इंग्लंडाक वचचें आदी तांणी आईक जैन साधूच्या हजेरेन आपूण मांस, बायल आनी बाटली(सोरो) हाचेपासून पयस रावतलो अशें वचन दिल्ले, ताचे तांणी थंय पालन केले. पूण लंडनातल्या सपक शाकाहारी जेवणाची रुच तांका आवडूंक ना. आनी लंडनातली एक दुर्मीळ आशिल्ली भारतीय खाणावळ मेळामेरेन ते खूप फावट उपाशी लेगीत रावले. गांधीजीन थंयच्यो इंग्लीश चालीरिती आपणावपाचो प्रयत्न केलो. देखीक नाचपाचे वर्ग चालू करप. ते इंग्लंडान शाकाहारी संस्थेचे वांगडी जालें आनी बेगीनूच तांच्या अध्यक्षपदामेरेन पावलें. थंय जितल्या शाकाहारी व्यक्तींक गांधीजी मेळ्ळे, तांतूतल्यो कांय बायलो थिओसोफ़िकल सोसायटीच्यो वांगडी आशिल्ल्यो. तांणी गांधीजींक आपलेमदीं येवपाक आनी अणकारीत आनी मूळ भगवद्गिता वाचपाक प्रोत्साहन दिलें. आदी धर्मीक गजालींन रस नाशिल्ले गांधीजीं उपरांत धर्मीक गजालींनी रस घेवपाक लागले. आदी धर्मीक गजालींन रस नाशिल्ले गांधीजीं उपरांत धर्मीक गजालींनी रस घेवपाक लागले. 

इंग्लंडान कायद्याचो अभ्यास करून ते बॅरिस्टर जाले आनी भारतान परत येवन वकीली करपाक लागले. १८८१त तें इंग्लंड सोडून परत भारतान आयले. भारतान आयल्या उपरांत तांका कळ्ळें, तांची आवय तें लंडनाक आसतनाच भायर पडली आनी तांच्या घरच्यांनी ही गजाल तांचेकडल्यान लिपोवन दवरली. मुंबयत कायट्याची प्रॅक्टीस सुरु करपाची तांची येवजण पुराय जावंक ना. कारण ते कोर्टात उलोवपाक लेगीत लजतालें. खटल्यांखातीर मसुदो तयार करपाच्या साद्या जिवीताची सुरवात करपाखातीर राजकोटाक परत आयलें. पूण एका ब्रिटीश अधिकाऱ्याच्या विरोधान गेल्ल्यान तांका हे काम बंद करचें पडलें. १८९३त तांणी त्या वेळावयल्या ब्रिटीश राजवटीतल्या नाताळ(दक्षिण आफ्रिका)तल्या एका पदाखातीर दादा अब्दुला आनी कंपनी नावाच्या एका भारतीय कंपनीखातीर एका वर्साचो करार केल्लो.

           
गांधीन आयुश्यातलीं २१ वर्सा दक्षिण आफ्रिकेन घालयली, जंय तांणी तांचे राजकीय दृश्टिकोण, नैतीक आनी राजकीय फुडारपण ही कौशल्या विकसीत केली. दक्षिण आफ्रिकेतल्या भारतीयांचे नेतृत्व करपी गिरेस्त मुस्लिमांनी आनी सामकें कमी अधिकार आशिल्ल्या गरीब हिंदू गिरमिट्यांनी(?) गांधीक नोकरी दिली. ‘भारतीयत्व’ सगळ्या धर्म आनी जातींमदीं देंवलें असो दृश्टिकोन आयुश्यभर दवरीत गांधीन ह्या सगळ्यांक भारचतीयूच मानलें. मुखेलपणान धर्माच्या बाबतीन इतिहासीक वेगळेंपण आमी मेळोव येता असो तांका स्वताबद्दल विश्वास आशिल्लो, आनी हो विश्वास घेवनूच तें भारतान आयलें. हांगा तांणी ह्या विश्वासाची अंमलबजावणी करपाचो यत्न केलो.

दक्षिण आफ्रिकेन गांधीक समाजाच्या दुबळेंपणाची वळख जाली. भारतीय धर्म आनी संस्कृती हाचेमदीं आशिल्ल्या घुस्मटिल्ल्या समस्यासावन आपूण पयस आसात हांची तांका जाणवीकाय जाली आनी दक्षिण आफ्रिकेतल्या भारतीयांक समजून घेवन आनी तांचे फुडारपण करुन आपणाक भारत समजलो अशें तें मानूंक लागलें. दक्षिण आफ्रिकेन गोऱ्या-काळ्यामदीं आशिल्ल्या भेदभावाक गांधींक तोंड दिवंचें पडलें. थंयच्या भारतीय लोंकांक मेळपी असमान वागणूक तांणी अणभवली. पयल्या वर्गाचें तिकीट आसताना लेगीत तांका पिटरमारित्झबर्गांतल्या रेल्वे अधिकाऱ्यांनी तिसऱ्या वर्गाच्या डब्यान बसपाक सांगलें. गांधीजीन हें गजालीक न्हयकार दिलो म्हण तांचो अपमान करुन तांका रेल्वेतल्यान धुकलून उडयलो. ती पुराय रात तांणी प्लेटफॉर्मावेल्या गेस्टरुमान काडली. गांधीन थारायल्ले जाल्यार उद्दटपणान वागपी त्या रेल्वे अधिकाऱ्याक ते अद्दल घडोवं शकतालें. पूण सूड भावनेन कोणाकूय ख्यास्त दिवप हो तांचो हेत नाशिल्लो जाल्यार अन्यायकारक व्यवस्था बदलप हो तांचो हेत आशिल्लो. फुडें एकदा, प्रवांशांक वाट करुन दिवंक ना म्हण एका वाहन चलोवपी मनशान तांका मारिल्ले. पुराय प्रवासान तांका जायतें त्रास सोंसचे पडले. जायत्या हॉटेलातल्यान तांका धांवडावन घालें. अशा जायत्या घडणुका मदली एक घडणूक म्हळ्यार, डर्बनान न्यायाधीशान तांका तांची तोपी काडून दवरपाचो हुकुम दिलो. गांधीजीन तेन्नाय न्हयकार दिल्लोच. ह्यो घटना तांच्या आयुश्याक नवी दिकां दिवपी थारल्यो. हे सगळें अणभव घेतल्या उपरांत गांधीन समाजातलीं स्वताची सुवात आनी ब्रिटीश राज्यातली आपल्या लोकांचें मोल ह्याविशीं प्रस्न उपस्थित करपाक सुरवात केली. अशातरेन भारतीयांविशींचो वंशभेद, असमानता हांका तोंड दिल्या उपरांत गांधीजीन या अन्यायाविरोधान आवाज उठयलो आनी समाजान स्वताची सुवात निर्माण करपाक सुरू केलें. 

थंयच्या भारतीयांच्या मतदानाचो हक्क काडून घेवपी कायदो लागू करतलें आसले, ह्या कायद्याक विरोध करपी भारतीयांक मदत करपाक गांधींजीन आपलो दक्षिण आफ्रिकेतलो कांय काळोमेरेन फुडें राबितो वाडयलो. हो कायदो ना करपांत जरी यशस्वी थारलें तरी हाकालागून भारतीयांवयल्या अन्यायाकडे लक्ष ओडून घेवपांत तांची चळवळ यशस्वी जाली. तांणी १८९४त नाताल भारतीय काँग्रेसीची थापणूक केली आनी हाचेवरवीं दक्षिण आफ्रिकेत शिंपडिल्ल्या भारतीयांक तांणी एका राजकीय पक्षान परावर्तित केलें. १८९७त कांय काळाच्या भारतीतल्या राबित्या उपरांत डर्बनान देंवताना कांय गोऱ्या लोकांच्या पंगडान तांचेर हल्लो केलो आनी तांका जिवें मारपाचो यत्न केलो. आनी फकत पोलीस अधिक्षकाच्या बायलेच्या मदतीन तांची सोडवणूक जाली. या घडणुकेन तांच्या तोंडाक घावो जालो आनी दोन दात तुटलें. पूण तांणी न्यालयान तक्रार करपाक न्हयकार दिलो. व्यक्तीगत न्यायालयान वचप तांच्या तत्वांनी नाशिल्ले.   

१९०६त ट्रान्सवाल सरकारान एका नव्या कायद्याची घोशणा केली. या कायद्या प्रमाण थंयच्या दरेका भारतीय मनशाक स्वताची नेंदणी करप बंधनकारक आशिल्ले. हाका विरोध करपाक आपयल्ल्या बसकेक, त्या वर्सा ११ सप्टेंबराक, गांधीन, पयलेच फावट आपल्या आजूनय विकसीत जायत आशिल्ल्या सत्याग्रहाच्या वा अहिंसात्मक कार्यप्रणालीक आपलेशें केलें.तांणी भारतीय भावांक अहिंसक पध्दतीन या कायद्याक विरोध करपाक सांगले आनी अशें करताना जाल्ले अत्याचार सोंसपाक सांगले. थंयच्या समुदायान या आवाहनाक साद दिली आनी फुडल्या सात वर्सांनी हजारांनी भारतीयांनी संप केल्ल्यान, नोंदणी करपाक न्हयकार दिल्ल्यान, नोंदणी पत्रक जळोवन उडोवप आनी तत्सम अहिंसात्मक कामांत सामील जालें म्हण लोकांक कादयेंंत घालें, चाबकाचे फटके दिलें आनी पिस्तोलांच्यो गुळयोय खावयल्यो. सरकारान भारतीय आंदोलकांचो हो विरोध यशस्वी पणान ना केलो तरी पूण या अहिंसक चळवळीची नोंद घेवपाक आनी लोकक्षोभेची नेंद घेवपाक आनी गांधीकडेन उलोवणी करपाक स्वता तत्वज्ञ आशिल्ले दक्षिण आफ्रिकेतलें फुडारी जॉन क्रिस्तिआन स्मट्स हांका वचचें पडलें. शांततायेन निदर्शनां करपी निदर्शकांवयल्या दक्षिण आफ्रिकेतल्या सरकारन केल्ल्या कठोर कारवायांक लागून लोकक्षोभ तयार जाल्लो. गांधीच्या कल्पनांनी आदार घेतिल्लो आनी सत्याग्रहाची या संघर्षावेळार परिपक्व जाली.

१९०६त इ्ंग्रजानीं नातालान झुलू राज्या विरुध्द झुंज केलें. इंग्रजावटेन झुंजपाक भारतीयांक भरती करुन घेवपाखातीर गांधींन इंग्रजांक प्रोत्साहीत केलें. भारतीयांक पुराय नागरिकत्वाच्या दाव्याक वैध थारावपाक इंग्रजाचें फाटबळ गरजेचें असो युक्तिवाद तांणी केलो. ब्रिटिशांनी गांधींचीं ही मागणी मान्य केली. आनी २० जाणांच्या भारतीय स्वयंसेवकाच्या पंगडाक वचपाक दिलें. जखमी सैनिकांक उपचार दिवपाखातीर स्ट्रेचरावेल्यान व्हरप ही पंगडाची जबाबदारी आशिल्ली. हो पंगड गांधीच्या नियंत्रणा सकयल आशिल्लो. दोन म्हयन्यांपरसूय कमी काळ ह्या पंगड़ान काम केलें. ब्रिटीशांच्या दिसान दीस वाडपी सैनिकांच्या ताकदीक आवाहन दिवप निराशाजनक आसा- तांणी थारयलें हाचो विरोध मनातल्या पवित्र अहिंसात्मक पध्दतीन करुं येता अशें तांका ह्या अणभवातल्यान कळ्ळें. उपरांत जेन्ना काळ्या लोकांचें भोवमत सत्तेर आयलें तेन्ना गांधींक राश्ट्रीय नायक म्हण वेगवेगळ्या स्मारकातल्यान घोषीत केलें.

१९१५न गांधीजी कायमचें भारतांत परत आयलें. एक मुखेल भारतीय राश्ट्रवादी, थिओरिस्ट आनी संघटक अशी ताची आंतरराश्ट्रीय नामनां आशिल्ली. तें भारतीय राश्ट्रीय काँग्रेसीच्या जायत्या संमेलनातल्यान उलयलें. खऱ्या अर्थान भारतीय राजकारण आनी समस्या हांची वळख तांका गोपाळ कृष्ण गोखले हांणी करुन दिली. गोपाळ कृष्ण गोखले हे तेन्नाचे भारतीय राश्ट्रीय काँग्रेसीन मुखेल फुडारी म्हण आशिल्ले. गोखलेंक तांच्या संयम, संतुलन आनी वेवस्थे भीतर रावून काम करपी म्हण वळखतालें. आयजूय तांका गांधीचें राजकीय गुरू म्हण वळखतात. गांधीन गोखल्यांचो ब्रिटीशांविरुध्द व्हिगीश परंपरांचेर आदारीत उदार दृश्टीकोन आपणायलो, आनी तो पुरायपणान भारतीय दिसपा खातीर बदल्लो. १९२० वर्सा लोकमान्य टिळक भायर पडल्या उपरांत तें राश्ट्रीय सभेचे मुखेल फुडारी जाले. 

गांधीन १९२० वर्सा काँग्रेसीच्या फुडारपणाची सुत्रां हातांत घेतली. ते उपरांत मागण्यानी वाड करीत करीत (कांयकडेन रावून आनी तडजोड करीत) २६ जानेवारी १९३० काँग्रेसीन भारताचें स्वातंत्र्य जाहीर केलें. जायत्यो घडणुको जायत गेल्यो आनी काँग्रेसीन १९३०त प्रांतीय 
 
संदर्भ




#Article 106: महापुराण (418 words)


एक जैन महाकाव्य.हाचें अपभ्रंश रुपाचें नांवःतिसट्ठि-महापुरिस-गुणालंकार आनी संस्कृत रूपः त्रिषष्टि-महापुरुष गुणालंकार.पुष्पदंत हाणें हें महाकाव्य बरयलां.महापुराण ह्या नांवानूच हें काव्य चड वळखतात.

राश्ट्रकूट राजा तिसरो कृष्ण हाच्या आलाशिऱ्यान आनी उत्तेजनान पुष्पदंतान ह्या महाकाव्याचे रचणुकेक इ.स.959 त सुरवात करून इ.स.965 वर्सा पुराय केलें.जैन पुराणांतल्या संकेतांप्रमाणूच ताणें महाकाव्याचे संकेत पाळ्ळ्यात.ब्राह्मणी पुराणांतल्या सूतशौनक संवादाभशेन ह्या महापुराणाकूय मगधराज श्रेणिक आनी महावीरशिष्य (गणधर) गौतर हांच्या संवादांची फांटभूंय दवरल्या.श्रेणिकाचे विनवणेवयल्यान गौतम ‘महापुराण’ सांगता.

महापुराण हाचो अर्थ पुर्विल्ल्या काळांतली एक व्हड कथा असो जाता.ह्या पुराणांत 24 तीर्थंकर,12 चक्रवर्ती,9 वासुदेव,9 प्रतिवासुदेव आनी 9 बलदेव अशा 63 शलाकापुरसांचीं चरित्रां वर्णिल्यांत. म्हणूनच ह्या ग्रंथाक तिसट्टी-महापुरस-गुणालंकार अशेंय नांव आसा. ह्या महाकाव्यांत 102 संधी आसून, तांची 3 खंडांनी वांटणी केल्या. 1 ते 37 संधी पयल्या खंडांत आसून,हो खंड ‘आदिपुराण’ ह्या नांवान वळखतात.38 ते 80 संधी दुसऱ्या खंडांत आनी 81 ते 102 संधी तिसऱ्या खंडांत आसून,ह्या दोनूय खंडांक ‘उत्तरपुराण’अशें नांव आसा.

महापुराणाचें कथानक खुबूच व्हड आसा.63 महापुरसांचें वर्णन, तांच्या कितल्याशाच पूर्वजल्मांच्यो कथा आनी अवांतर कथा हाका लागून हें कथानक खुबूच व्हड जालां.

आदिपुराणांत, जैनांचो पयलो तीर्थंकर ऋषभनाथ हाचें चरित्र आयलां. उत्तरपुराणाच्या पयल्या अर्दांत म्हळ्यार महाराणाच्या दुसऱ्या खंडांत 20 तीर्थंकर, 8 बलदेव, 8 वासुदेव, 8 प्रतिवासुदेव आनी 10 चक्रवर्ती इतल्यांचें वर्णन आसा. ह्याच खंडांत 69 ते 79 संधींनी रामायण कथाय आयल्या.ह्याच भागाक जैनांचें ‘पउमचरिउ’ वा पद्मपुराण म्हण्टात.श्रेणिकाच्या मनांत रामकथेविशीं कांय दुबाव आयिल्ल्यान ते निवळावपाखातीर तो गौतमाक विनवणी करता. ताचे उपरांत जैन धर्मियांची रामकथा सुरू जाता.

व्यास-वाल्मीकीच्या वचनांचेर विश्र्वास दवरून लोक वायट मार्गाक लागले,वाल्मीकीन खरी रामकथा सांगूंक ना, ती आपूण सांगता अशें कवी म्हण्टा.जैनमताप्रमाण रामाचे आवयचें नांव सुबला आनी लक्ष्मणाचे आवयचें नांव कैकयी.राम गोरो जाल्यार लक्ष्मण सावळो आशिल्लो.सीता ही रावण आनी मंदोदरी हांची धूव.ती आपल्या बापायक त्रासांत घालतली अशें भविश्य आयकल्ल्यान, रावण तिका एके पेटयेंत घालून,एका शेतांत पुरता.ती पेटी जनक राजाक मेळटा आनी जनक तिका ल्हानाची व्हड करून, तिचें रामावांगडा लग्न करता. सीता सोडून हेर सात बायलांवांगडा राम लग्न जाल्लो तशेंच लक्ष्मणाकूय सोळा बायलो आशिल्ल्यो, अशें ह्या जैन रामकथेंत सांगलां.नारदाकडल्यान सीतेची तोखणाय आयकून रावण तिका उबारून व्हरता.तेवेळार दशरथ राजा जितो आसता. रामाचें आनी रावणाचें व्हड झूज जाता, तेन्ना लक्ष्मण रावणाक मारता.उपरांत लक्ष्मण अर्धचक्रवर्ती जाता,राज्योपभोग घेवन उपरांत तो नरकांत वता.राम भिक्षू जाता आनी निर्वाणपदी पावता.राम, लक्ष्मण आनी रावण हे जैनांचे अनुक्रमान 8वो बलदेव, वासुदेव आनी प्रितवासुदेव आसात.

हे कथेउपरांत नमीची कथा आयल्या. उत्तर पुराणाच्या दुसऱ्या अर्दांत म्हळ्यार महापुराणाचो 3रो खंड, हातूंत 81 ते 92 संधीभितर महाभारताची कथा -हरिवंश पुराण आसा.महाभारतांतल्या जायत्या पात्रांच्या पुनर्जल्माच्यो कथाय तातूंत वर्णिल्यात. निमाणें पार्श्र्वनाथ,महावीर, जंबूस्वामी आनी प्रीतिंकर हांच्यो कथा आयल्यात. महावीराच्या निर्वाणाच्या वर्गनान हें महापुराण सोंपयलां.

दोनूय खंड मेळून वीस हजार सुमार श्लोक ह्या काव्यांत आसात. हो करपाक ताका स वर्सां लागलीं. ग्रंथांतल्या जायत्या संधींनी ताणें आपलो,आश्रयदातो भरत हाची तोखणाय केल्या.




#Article 107: महाराष्ट्र (3531 words)


महाराष्ट भारतीय संघ राज्यांतलें एक घट राज्य. क्षेत्रफळ आनी लोकसंख्येचे नदरेन महाराष्ट‌‌‌‍ाचो भारतीय राज्यांभितर तिसरो क्रमांक लागता. क्षेत्रफळः 3,07,713 चौ. किमा. लोकसंख्याः ७८,७०६,७१९‍‍ (१९९१). राजपाटण - मरठी.

६३.१०% . हया राज्याचो अक्षवृत्तीय आनी रेखावृत्तीय विस्तार १५ ४५ उत्तर ते २२ ६ उत्तर आनी ७२ ३६ उदेंत ते ८० ५४ उदेंत इतलो आसा.महाराष्ट्रारचे उतरेक मध्यप्रदेश , वायव्येक गुजरात राज्य तशेंच दादरा आनी नगरहवेली हे केंद्रशासित प्रदेश, आग्नेय दिकेक आंध्रप्रदेश , दक्षिण कर्नाटक आनी गोंय हीं राज्या आसात.तशेंच अस्तंतेक अरबीसमुद्र आसा.

सधा भुगोलीक नदरेंन , महाराष्ट्र राज्य निहूण वळकतात.त्या प्रदेशाक आदल्या तेंपार दक्षिणापथ नावान वळखताले .हया वाठाराचो उल्लेख करता आसतना प्राचीन भारतीय वाडमयांत दक्षिणापथहें संज्ञेचो वावर चड जातालो . सुवेच्या तेंपार सातवाहनाच्या शिलालेखांत दक्षिणापथ हया नांवाचो तर पांचव्या -सव्या शेंकडातल्या लेखांत मराठी हया शब्दाचो उल्लेक सांपडटा . बौध्द ग्रंथ महावंश हातूंत महाराठ्ठा असो उल्लेक आसा. जँन विल्सन हाणें मोल्सवर्थ कोशांत महार राष्ट्र महाराष्ट्राचें राज्य अशी महाराष्ट्राची व्युत्पत्ती सांगलाया . महार लोकांची वस्ती चड आशिल्ल्यान हया वाठाराक महाराष्ट्र हें नांव पडलें आसुयें अशें जॉन हाणें मत मांडलां. ऑपर्ट हाणें भारत वर्षांतलें थळावे लोक हया आपल्या ग्रथांत महाराष्ट्रकूच मल्लराष्ट्र अशें म्हळां मल्ल लोक म्हळ्यार महार अशें ताणें मुखार सांगलां. महाराष्ट्र शब्दाचो उल्लेख वररूची हाच्या प्राकृतप्रकाश व्याकरण ग्रंथाक ,तशेंच वात्स्थान आनी भरतमुनी हांच्या ग्रंथानी आयलां. मार्कडेयपुराण , वायुपुराण आनी ब्रह्मपुराण हांतूत महाराष्ट्राचो उल्ले आयला. चिं. वी. वैद हाच्या मतान इ.स.प.६०० च्या सुमाराक आर्यलोक दक्षिणेक आयले. ताणीं हांगा गोपराष्ट्र, मल्लराष्ट्र, पांडूराष्ट्र अशो वेगवेदळ्यो वसाहती करून आपलो राबीतो केल्लो. उपरांत सातवाहन राज्यानी आपल्या राम्राज्याचो विस्तार करून ल्हान ल्हान राष्ट्राक आपले सत्ते खाता हाडून एक व्हड राष्ट्र निर्माण जावन , मुखार त्या प्रदेशाक महाराष्ट्र नांव पडलें.ज्ञानकोशकार केतकार हाणें महाराष्ट्र शब्दाची व्युत्पत्ती सांगतना महार आनी रट्ट हांच्या एकिकरणाची कल्पना मांचल्या.

ब्रिटीश राजवटींन सिंध, गुजरात आनी अस्तंत महाराष्ट्र हे प्रात मेळून तशेंच बेळगांव, धारवाड, विजापूर आनी कारवार हे कर्नाटकाचे जिल्हे मेळून मुंबय इलाख तयार जाल्लो. पूण विदर्भाच्या आठ जिल्हांचो आस्पाव मध्यप्रांतांत जातालो तर मराठवाडयाचे रांच जिल्हे निजामाच्या राज्यांत आशिल्ले.स्वातंत्र्यमेळ्ळ्या उपरांत १९५६ त महाराष्ट्राचे तिनूय विभाग आनी गुजरात मेळूनव्शाल मुबंय राज्य निर्माण जालें . उपरांत १ मे १९६० हया दिसा विशाल मुबंयची फळणी जगुजरात आनी महाराष्ट्र अशीं दोन वेगळी राज्यां अस्तीत्वांत आयलीं.

महाराष्ट्र राज्याची चडशी भूंय अग्निजन्य तळपांसावन तयार जाल्ली आसा. यतमाळ आनी नांदेड जिल्हंयानी आर्कियन म्हाकल्पांत तयार जाल्ली ग्रनायट आनी पट्टीताश्म तळपां आसात .दोंगरी प्रदेशांनी जांभ्याची तांबडी माती चड आसा .गाळाची काळी माती मुखेलपणान कोंकण वाठारांतूच सांपडटा.

अस्तेक अरबी समुद्र आनी सह्याद्री हांचे मजगती आशिल्ल्या सपाट अशीर प्रदेशाक कोंकण अशें म्हणटात. कोंकणपट्टीची उतर-दक्षिण लांबाय ७२० किमी. आनीरुमदाय ४०ते ८०किमी. दरम्यान आसा. मुंबय लगसर कोंकणपट्टीची रुंदाय सगळ्यांत चड म्हळ्यार १००किमी . परस चड आसा . कोंकण वाठारांत साबार दोंगुल्ल्यो आनी ल्हान ल्हान न्हयो आसात.सह्याद्री पर्वतांच्या खर देंवत्यांनी नेटान व्हांवत येवपी न्हंयांनी दर्यादेगेर खोल चरयो मारल्यात.

कोंकण पट्टेक समांतार आशिल्ल्या सह्याद्री पर्वतांवळींक लागून महाराष्ट्र राज्याचे कोंकण आनी देश हे दोन विभाग तयार जाल्ले आसात. सह्याद्री दोंगरावळींक अस्तंत घाट अशेंय म्हणटात. सह्याद्री परवतांची अस्तंत देंवती चड खर आसा. सादारणपणान सह्याद्रीची उंचाय ९१५ते१४००मीटर आसून उत्तरेक ती चड उंच आसा.हया उंच पर्वतामदीं कांय मेकळी सुवात आसा. हातूंतल्यान रस्ते आनी रेल्वेमार्ग पासार जातात. सातमाळा,अजिंठा, हरिश्चंद्रड, बालाघाट, हे कांय सह्याद्री पर्वताचे मुखेल फांटे आसात. बळसूबाई हें महाराष्ट्रंतलें,सगळ्यांत उंचेलें तेमूक( १,६८४मी.).साल्हेर, महाबळेश्र्वर, सप्तशृंगी, त्र्यंबकेश्र्वर हीं सह्याद्रीचीं हेर म्हत्वाची तेमकां आसात. 

सह्याद्री वळींचे उदेंतेक व्हड पठारी प्रदेश पातल्ळा. उत्तरेक नर्मदा न्हंयचें देगण आनी दक्षिणेक कृष्णा न्हंयेचो पाणटो हांचे मजगतीं ज्वालामुखिच्या लावान तयार जाल्लें दख्खनाचें पठार पाताळ्ळां सह्याद्रीचे उदेंत देंवतेंसावन ते विदर्भाच्या साप्प उदेंत भगांतले सुरजगड, भामरागड आनी चिरोली दोंगुल्ल्यांमेरेन सुमार ७५० किमी आनी उत्तरेक सातपुडा पर्वतासावन दक्षिणेक कोल्हापूर जिल्ह्यामेरेन सुमार ७००किमी अशें महाराष्ट्राचें पठार पातळिल्लें आसा.

राज्यांतल्या चडशा न्हंयांचो उगम सह्याद्रीपर्वता वळींचेर जावन त्यो वळीच्या अस्तंत आनी उदेंत अशा दोनूय दिकांनी व्हावतात. अस्तंतेक व्हांवपी न्हंयो अरबी दर्यांत तर उदेंत दिकेक व्हांवपी न्हंयो राज्याभायर वचीन बंगालाच्या उपसागराक मेळटात. उल्हास ,वैतरण, दमणगंगा, अंबा, वासिश्ठी आनी सावित्री ह्यो कोंकण भागांतल्यान व्हांवपी मुखेल न्हंयो. कापी वैनगंगा, वर्धा, गोदावरी , भीमा, कृष्णा,ह्यो पठारी भागांतल्यो कांय म्हत्वाच्या न्हंयो . तापी ही राज्यांतली सगळ्यांत लांब न्हंय आसा. पुर्णा हो तापी न्हंयेचो मुखेल फांटो आसा.

राज्याचे हवामान मुखेलपणान मानसून प्रकाराचें आसा. राज्यांत सगळेकडेन हवामान एकसारकें उरना.सह्याद्री पर्वताक लागून अस्तंत महाराष्ट्रांतले हवामान उदेंत महाराष्ट्रांतल्या हवामानापरस वेदळें उरता. नैऋत्येकसावन येवपी मानसून वाऱ्याक लागून सह्याद्रीचे अस्तंतेक जून ते सप्टेंबर मेरेन खूब पावस पडटा .सिंधुदूर्ग, रत्नागिरी , पायगड, ठाणें हिया दर्यालागशिल्ल्या जिल्ह्यांनी आनी पुणें, सातारा कोल्हापूर ह्या दोंगरी वाठारांनी चड पावस पडटा.

महाराष्ट्रांत मे म्हयन्यांत चड उश्णता जाणवता. ह्या म्हयन्यांत दर्या लागशिल्ल्या वाठारांनी सरासरी तापमान ३३ से . इतलें आसता.पूण उदेंत महाराष्च्रांत ह्याच तेंपार तापमान ३८से ४३ से.इतलें आसता.उदेंत महाराष्ट्रांत शिंयाळोय कडक आसता.पूणें ,नासिक ह्या सारकेल्ल्या उंचेल्या प्रदेशांनी शिंयाळो आनी गीम कूब कडक आसता . पावसाळ्याचे सुवेक अरबी दर्यांत चक्री वादळां जातात. तांते परिणाम राज्याच्या दर्यादेगांनी आशिल्ल्या वाठारांनी जाणवतात.

राज्यांतले रुखावळीचे वेगवेगळे प्रकार मुखेलपणान भुगोलीक परिस्थितीचेर आदारिल्ले आसात. महाबळेश्र्वर, खंडाळा, माथेरान, भिमाशंकर, अंबोली ह्या पठारी आनी चड पावस पडपी प्रदेशांनी संदा पांचवीचार उरपी रानां आसात. ह्या रानांनी चडकरूंन जांबळ, पारजांब, हिरडो, नाणो, अंजन आनी तांबसो देवदार हे रूक सांपटडटा. अशा रामांनी झोपाय खूब वाडिल्लीं आसतात. झोपांभितर दिणो , फांगळ, हुसकि, रोमेठ आनी पुडो हांचो आ्पाव जाता.झोपांमदीं विंगड विंगड जातीच्यो वालीय वाडील्ल्यो आसतात.सादारम पावस पडपी आनी कमी उळ्णता उरपी सुवातींचेर पांचवीचार उरपी रानां खूब आसात. ह्या रानांनी उंच अशा पानधडी रूकाचोय आंकडो चड आसा. संदा पाचवे उरपी रूक मुखेलपणान मध्यम आकाराचे आसून तांचे प्रमाण चड आसात. मह्याद्री पर्वताच्या देंवत्यांचेर सागवान , शिसम, सांवर, भिपंड, अरजून , आनी हेर उंच रूख आशिल्लीं रानां आसासत.सागवानी लाकूड चड फायदेशीर थरिल्ल्यान राज्य सरकारान तांचे लागवडीचेर चड भर दीला. चड खारसाणीच्या वाठारांनी मोटवीं बाभळीचीं झाडं दिळ्टी पडटात. साप उणो पावस पडपी वाठारांनी निवलाचे साबार प्रकार सांपडटात. दर्यादेगांतल्यान कांय रेंवाट वाठारांनी फाटल्या कांय वर्सांसावन महाराष्ट्र वनविभागाकडच्यान खडशेरणीची लागवड जाल्ली आसा.ही लागवड वेपाराचे नदरेन खूब फायदेशीर थारल्या.हालींच्या तेंपार राज्य सरकारान भौशिक रानवाड प्रकलपासकयल साबार कडेन जनतेच्या आदारान वेगवेगळ्या झाडांची लादवाड , झडांची संवर्धन (Conservation) आनी राखण ह्या गजालींचेरल चड भर दिला.

सस्तन मोनजातीच्यो सु. ८५,सवण्यांच्यो ५००परस चड, सरपटन वचपी मोनजातीच्यो १०० परस चड, नुस्त्यांच्यो सु. ७००आनी किडींच्यो सु. २५,००० जाती हांगा सांतडटात. महाराष्ट्रांत कोले आनी रानदुकर सगळ्या रानांनी दिश्टी पडटात. रत्नागिरी , कोल्हापूर, नांदेड, अंमरावती, साकारा ङांगाच्या रानांनी वाल्वेलां, रामसुणें , कस्तुरी माजरां, आनी राममाजरां सांपडटात. अकोला , अमरावती,भंडारा ह्या रानांनी वाग दिश्टी प़डटात.वागाक कायधान संरक्षण दील्लें आसलें तरी तांची संख्या नेटान घडत आसता.हाका लागून भारतांतल्या हेर कांय राज्याप्रमाण महाराष्ट्र राज्यानूय वागाखतीर राखीवउपवनां दवरिल्ली आसात.हांगा बिबळ्याची फ्कत एकूच जात सांपडटा रॅटेल हो मासाहारी गणांतलो प्रणी भंडारी जिल्ह्यांत सांपडटा. साळ आनी सोंशे सगळ्या रानांनी आसात.रत्नागिरी, कोल्हापूर,अमरावती, आनी भंडाराच्या दाट रामांमी गवे सांपडटात. पक्षिण चद्रपूरच्या कोंडयांच्या रानांनी रानरोडे आसात. पंदड करून रावपी काळवीट ,सांबार आनी हारणांय हांगा सांपडटात. झोंपाच्या दाट रामांमी भोकरीं रावतात. विंगड विंगड जातीचे माकड आनी वानरांचें प्रमाणखूब आसात.महाराष्ट्रांत दाश्टी पडपी सवण्यांच्यो सुमार ५००जाती आसात. तातुंतल्यो सुमार ३०० थळाव्यो आसून उरिल्ल्यो २०० स्थलांतराखातीर शियाळ्यांत हांगा येवन रावतात. बदकांचें आनी मोरांचें प्रमाण हांगाखूब आसा. बारतांत सांपडपी चडशे सोरोप हांगा आसात.

इतिहासः राज्याच्या चड आदल्या इतिहासाची स्पश्टअशी म्हायती मेलना. हांगाच्या मुखेल न्हंयांच्या देगणांनी सांपडिल्ल्या अश्मयुगीन हत्यारांवयल्यान , अश्मयुगीन काळा पयलींसावन हांगा मनश्ची वसती आशिल्ल्याचें सिध्द जालां.

महाराष्ट्रांत लोहयुगाची सुवात इ.स. पयलीं८ ते ७व्या शेंकडया पयलीं जल्ली अशें तज्ञांनी आपलेंमत मांडला. लोहयुगाचे सुरवेकसावन सधा अस्त्तित्वांत आशिल्ले महाराष्ट्र राज्याचे साबार प्रदेश वेगवेगळ्या साम्राज्याचे भाग जावन गेले. सम्राट अशोक आनी हेर मौर्यांचो महाराष्ट्राकडेन संबंद आशिल्लो , हें महाराष्ट्रांत मेळिल्या सोपारा हांगाच्या शिलालेखावयल्यान तशेंच मौर्य साम्राज्याचो विस्तार पळयल्यार कळटा.पूण पुराय महाराष्ट्राचेर मौर्याची सत्ता नाशिल्ली अशें डॉ.केतकार हाणें मत मांडलां. मौर्याचो अस्त जाल्याउपरांत इ. सनपयलीं २३५च्या सुमाराक महाराष्ट्रांत श्रीसातवाहन ह्या राजान सातवाहन राजवंशाची स्थापणूक केली. पुराणांत ह्या वंशाक आंध्रभृत्य अशें म्हळां . सातवहनाचे सगळें लेख आनी नाणीं महाराष्ट्रांतूच मेळ्ल्यांत.हाचेवयल्यान हो राजवंश महाराष्ट्रीय आशिल्लो अशें सिंध जाता.सातवाहन वंशान सनपयलीं २३५ते इ.स. २२५मेरेन , म्हळ्यार सुमार चार शेंकडे आपली राजसता महाराष्ट्रांत चलयली. सुरवेचे दोन शेंकडे पुराय महाराष्ट्रचेर तांचो शेक आशिल्लो. उपरांत शक वंशीय राज्यानी महाराष्ट्राचो तांय भाग सातवहनाकडच्यान हातासून ताचेर सुमार ५० वर्सां राज्य चलयलें .पूण उपरांत साकर्णीं ह्या सातवाहन राज्यानशक वंशाचो पराभाव करून आपलें सम्राज्य परत वाडयलें. मुखावयल्या सातवाहन राज्यानी येवन ,शक आनी कुशाण हांच्यो घुरयो परतून लावन महीरीष्ट्र संस्कृती राखून दवरली. साकवाहन वंशान आपणाली राजसता आंध्र,कलींग,मावळा, गुजरात ,सौराष्ट्र आनी राजस्थान ह्या प्रदेशांचेर प्रस्थापित केली. यज्ञश्री सातकर्णी ह्या निमण्या राजाच्या मरणाउपरांत सातवाहन राजधराण्याक देंवती कळा लागून , साम्राज्याचे ल्हान कुडके जाले.

सातवाहना उपरांत महाराष्ट्रांत साबार हिंदू राजा जावन गेले. इ.स.२५०च्या सुमाराक वाकाटक घराण्यान विदर्भ हांगा आपल्या स्वतंत्र राज्याची स्थापमूक केली. ह्या घराण्यान सुमार तीनशें वर्सां महाराष्ट्रचेर राज्य केलें. वाकाटका उपरांत महाराष्ट्राचेर बादामीच्या चालुक्यांचो शेक आसा. चालुक्या घराण्यांन इ.स. ५५० सावन इ.स ७५३मेरेन रा्य केलें. पांडय, चोळ, पल्लव, गंग, कदंबहे चालुक्यांचे मांडलिक आशिल्ले . ७५३त चालुक्यांक हारोवन राश्ट्रकूट महाराष्ट्रचेर राज्य करपाक लागले. पूण इ.स.९७३त रास्टकूटांक हारोवन चालुक्या राज्य परत सत्तेर आयले.उपरांत ताणी ११८९ मेरेन महाराष्ट्राचेर राज्य केले. निमाणेकडेन यादवांनी चालुक्यांचो प्रभाव करून ते महाराष्ट्राचे स्वामी जाले. मुखार १४व्या शेंकड्याचे सुरवाक मुसलमानांनी यादवांची सत्ता नश्ट केली .अशे तरेन भारतांतल्या हेर प्रदेशांप्रमाण महाराष्ट्राचेरूय मुस्लिम राज्वट सुरू जाली.

तेराव्या शेंकड्याचे निमाणेकडेन अल्लाउद्दीन खलजी हाणें दिल्लींत आपली सत्ता थीर केल्लाउपरात दक्षिण भारतांत घुरयो घालून ताणें आपल्या रज्याचो विस्तार कालो. चवदाव्या शेंकड्याचे सुरवेक रामदेवराव यादव हाचो अल्लाउद्दीन हाणें पराभव कन ताका आपलो मांडलीक कालो. खलजी उपरांत तुघलकांनी देवदिरी आपल्या शेकातळा हाडली.तुघलकांच्या वेळार महाराष्ट्रांत बंड जावन बहामनी राज्याची स्थापणूक जाली. बहामनीच्या काळातूच दक्षिणेंत विजयनगर राज्याचो उदय जालो. महम्मद गवन हया सुलतानाच्या मरणाउपरांत बहामनी राज्याक देंवती कळा लागून राज्याचे चार कुडके जाले. १८४त वऱ्हाड हांगा इमादशाही सुरु जाली . इ.स. १४८५त अहमदाबाद हागा निजामशाही सुरू जाली. १४७९त विजापुरची आदिलशाही, १४९५त बीदरची बरीदशाही आनी १५१२त गोवळकोंडा हांगुतूबशाही, अशो थळाव्यो मुसलमानी राजवटी निर्माण जाल्यो.

पंदराव्या आनी सोळाव्या शेंडयांत महाराष्ट्रांत साबार संत जावून गेले. तांणी थळाव्या हिंदू समाजांत नवजागरण निर्माण तरपाचो यत्न केलो. सोळाव्या शेंकडयांत बहामनी राज्यांत आनी उपरांत निर्माण जाल्ल्या पांच शाही रज्यांत साबार मराठा सरदार वतनदार म्हूण आशिल्ले. हे मराठे सरदार सदांच, आपसांत झूजत आशिल्ले. पूण सतराव्या शेंकडयाच्या मध्याक शहाजी भोसले हाचो चलो शिवाजी हाणें साबार मरठे सरदारांक एकठांय हाडून महाराष्ट्रांत स्वतंत्र मराठाराज्य उबारलें.मराठा राज्यांचे बळतांच्या व्हड संघटीत सैन्याचेर तिगून आशिल्लें. शिवाजी उपरांत संभाजी , राजाराम, शाहू आनी हेर मराठा राजांनी आपलें राज्य वडोवपाचे यत्न चालूच दवरलें. ताणीं उत्तरेक मोगल साम्राज्याचेर साबार खेपो घुरयो घलून मोगल सैन्य दुर्बल करून उडयल्लें. निमाणो मोगल सम्राट औरंगजेब हाका दक्षिणेंत मराठयांवांगडा  झूजतां झूजतां मरण आयलें.

औरंगजेबाच्या मरणा उपरांत संभाजीचो चलो सत्तेर आयलो. ताणें मराठी राज्यकारभार पुरायपणान पेशव्यांकडेन सोंपयलो. पेशव्यानी मराठी साम्राज्याचो खूब विस्तार केलो.निमाणेकडेन सत्तक लागून मराठ्यांभितर जाल्लें यादवी झूज आनी ब्रिटिश्ंचें आक्रमण हांकां लागून मराठी सत्त नश्ट जाली . १८१८ सावन हेर भारतीय प्रांतांप्रमाण महाराषेरूय ब्रिटिश्ंनी सत्ता सुरू जाली. ब्रिटिशाचो शेक १९८ मेरेन तिगून उरलो.

मराठयांच्या भरभराटाच्या तेंपार पुर्तुगेज, डच आनी ब्रिटिश,हया तीनूय युरोपीय आरमारी सत्तांनी अस्तंत भारतांत आपआपल्यो वखारी उबारल्ल्यो.डच लोकाचो शेक हांगा चड केंप तिगूक शकलोना. पुर्तुगेजानी गोवो आनी वसय हांगा आपल्यो वखरी सुरू केल्यो. मुबंय, महाल, पुर्तुगेजानी दोत वरदक्षिणा म्हूण इंग्लंडाक दिल्लो. उपरांत मुहंय हे ब्रिटिशांनचें मुखेक केद्र जालें. पूण मुबंय शारांतल्यान मराठी मुलखांत रिगपाक ब्रिटिशांक मराठयांआड तीन झूजां करचीं पडलीं.पेशवाइ काबार केल्या उपरांत ब्रिटिशानी मराठी मपलूखाचो महाराष्ट्राचो मुबंय इलाख्यांत आस्पाव केलो. मुबंय इलख्यांत चलत आशिल्लीं प्रशासन वेवस्था मराठी मुलूखांतय रुजू केली. मुखार १८५५त ब्रिटिश इस्ट इडिया कंमपनीन मुबंय इलाख्यांत श्क्षण खत्याची स्थापणूक करूंन उपरांत १८५७त मुबंय विधापिठाची स्थापणूक केली.

१८५८च्या उठावाउरांत भारतांतली ईस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता सोंपून थेट इंग्लंडाचो शेक लुरू जालो.१८७०च्या सुमाराक ब्रिटीश सरकाराच्या वाडटया अत्याचारांक विरोध कराखातीर भारतांतल्या हेर प्रांतावागडा महाराष्ट्रांकूय साबार ल्हान -व्हड उठाव जाले . भारताचे स्वतंत्र चळवळींत साबार महाराष्ट्रीय राश्ट्रवांनी आनी क्रांतीकारांनी वाटो घेतिल्लो. तातूंत दादाभाई नवरोजी, गोपाळ कृण गोखले, बाल गंगाधर टिळक,वि.डि. सावरकार आनी हेराचो आस्पाव जाता. १९२०त गांधिजीन सुरू केल्ले असहकारी चळवलींत १९३०त सविजय कायदेभंगाच्या आंदोलनांत तश्ंच १९४२त छोडो भारत आंदोलनांत साबार महाराष्ट्रीय लोकांनी वांटो घेतिल्लो. 

१९४७त भारताक स्वतंत्र्य मेळ्ळ्या उपरांत, मुबय इल्ख्यचें मुंबय राज्यांत रुपांतर जाले. १९४८त बडोदा आनी हेर इलाख्यांचो मुंबय राज्यांत आस्पाव केलो. मुंबय राज्याच्या  उतर भागांत गुजराती भाश् उलोवपी लोक चड आशिल्ले, मुंबय राज्याच्या दक्षिण भागांत मराठी उलोवपी लोक चड आशिल्ले. मुंबय ह्याच भाशिक तत्वाचेरआदारीत १९६०त गुजरात आनी महाराष्ट्र ह्या दोन स्वतंत्र राज्याची स्थापणूक जाली.

नोव्हेंबर १९५६त राज्य पुनर्रचमूक कायद्याप्रमाण महाराष्ट्राचे तीन विभाग आनी गुरात मेळून व्हड द्दिभाशिक मुंबय राज्याची स्थापणूक केली. उपरांत १९६०त भाशिक तत्वाचेर आदारित, गुजरात राज्य वेगळें जावन सयुकत महाराष्ट्राची स्थापणूक जाली. महाराष्ट्र राज्य हें भारतीय संघराज्यांतले एक घटकस राज्य आसून , राश्ट्रपतीन नेमिल्लो राज्यपाल हो मुखेलमंत्री आनी विधीमंडळाक जापसालदार आशिल्ल्या मंत्रीमडळाच्या आदारान शासनववेवस्था पळयता. विधिमंडळ दोन सदनी आसून ताची विधासभ आनी विधानपरिशद अशेीं दोन स्वतंत्र शासनमंडलां आसात. विधानसभेंत २८८ निर्वाचित सबासद आसीन, अँग्लो-इंडियन समाजांतलो एक सभासद राज्यपाल नियुक्त करता. विधानपरिशदेंत वट्ट ६७ सभासद आसात . राज्यांतल्यान लोकसभेखातार ४८ सभासद तर राज्यसभेखातीर१९ सभासद वेंचीन काडटात.

प्रशासन वेवस्थेंत सुटसुटीतपणान येवचें म्हूण राज्याचें मुंबय, नवी मुंबय, ठाणे, रायगड , रत्नागिरी,सिंधुदूर्ग, नासिक, धुले, जळगांव, अहमदनगर, पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर , कोल्हापूर ,औरंगाबाद, जालन, परभमी, बीड , नांदेड,उस्मानाबाद, लातूर, बुलढाना, अकोला, अमरावती , यवतमाळ, वारधा, नागपूर, भंडारा, चद्रपूर आनी गडचिरोली हे ३१ जिल्हे घडयल्यात.दर एका जिल्ह्याचेर जिल्हाधिकारी हो मुखेल शासकीय अधिकारी आसता. मुखार जिल्ह्यांची वेगवेगळ्या तालुक्यानी विभागणी केल्ली आसा. तशेंच राज्यकायदयाप्रमाण हांगा ग्रामपंचायत पंचायत समिती आनी जिल्हापरिशद ही तीन तरी पंचायतराज्य वेवस्था १९६१च्या कायद्यान चातलीत हाडल्यांत. ल्हान ल्हाम शरानी नगरपालिका आनी व्हड शरांनी महानदरपालुकांची स्थापणूक केल्ली आसा. मुंबय हांगा राज्याचें उच्च न्यायालय आसून नादपूर आनी औरंगाबाद हांगा तांची खंडपिठां आसात. ताचें आनी एक थंडपिठ पणजी ‍‍गोंय हांगा स्थपणूक केल्लें आसा. उच्च न्यायालयाचे देखरेखीखाला दरएका जिल्ह्यांत एक जिल्हान्यायालय आसता.

अर्थीक नदरेन महाराष्ट्र हें भारतांतलें एक फुडारिल्लें राज्य आसा. भारताच्या उद्देगीक विकासांत महाराष्ट्राक म्हत्वाची सुवात आसा. पाज्याचे अर्थ वेवस्थेंत शेतकी उत्पादनाचो व्हड वांटो आसून हांगाचो वट्ट लोकसंख्येंतले सुमारल ७० % लोक शेतांत लावुरतात. राज्याचे वट्ट भूंयेंतली सुमार ६० % भूंय लागवडीखला आशिल्लो भुंयाचो फक्त आठवो वांटो शिंपणावळीकाला आसा.

तांदूळ , गंव, ज्वरी, बाजरी आनी कड्डण ही हांगाची मुखेल पिकावळ. भिकमां सूर्यफूल ह्या सारकिल्या तेलबियो उत्पादन करपी हें भारतांतलें एक मुखेल राज्य. कापूस, उूस,कंबाकू,हळद आनी भाजीपालो हीं हांगाची म्हत्वाचीं नगदी पितां. केळी ,द्रक्षां,मोसंबी, आबे ,संत्रां आनी हेर फळांची लागवड करपाखातीर महाराष्ट्र राज्य सरकारान खाशेली सुवात राखून दवरल्या.

कोंकण प्रदेश आनी उदेंत महाराष्ट्राच्या कांय जिल्हयानी पिकाळ जमीन सांपडटा. पूण राज्याची चडशी भूंय शेतवडीक फावशी ना. तशेंच उदकाचें उणेपण आसिल्ल्यान कसल्याय पिकांची लागवड करपाखातीर शेतकामत्याक मुखेलपणान पावसाचेर निबून रावचे पडटा. दोंगरी भूंयेक लागून शाताचो ल्हान आकार,जमनीची व्हडा प्रमाणांत जावपी झीज हे महाराष्ट्रांतले कांय कठीण प्रस्न आसात.अन्नाधान्याचे बाबतांन महाराष्ट्र राज्य स्वयंपू्र्ण जावचें म्हूण सधा राज्य सरकारान साबार येवजण्यो चालीक लायल्यात. शेतवडीचो उत्पादनक्षमता वाडोवपाखतीर राज्य सरकारा शेतकामत्यांक फावो तो आदार दिता.तांकां चड उत्पन्न दिवपी बीयांची तशेंच साऱ्याचीय पूरवण करता. वेगवेगळ्या जिल्हयांतल्या साबार ल्हान ल्हान न्हंयाचेर बांद घालून हांगाची सुकी जमीन शिंपणावळीखाला हाडपाचे राज्यसरकाराचे यत्न चालूच आसात.राज्याच्या पशुधनांत गोरवां , बोकडां, मेंढरां, दुकरां आनी कुंकडाचो आस्पाव जाता. दुग्दवेवसायाचो विकास नेटान जावचो म्हूण राज्यान कांय खाशेल्यो येवजण्यो आंखल्यात.

साग,शिसव, बांबू, चंदन आनी पुड्यांचीं हीं हांगाच्या रानांतल्यान मेळपी म्हत्वाची येनावळ. पुडयांच्या पानांसावन विडये तयार करतात. रान उत्पादनाचेर आदारिव्वे उद्देग वेडोवपाचे नदरेन हांगा यत्न चालूच आसात. 

महाराष्ट्रांत खनीजसंपतीचे सांठे कमी प्रमाणांत आसात. हांगाच्या कांय जिल्हयानी बॉक्सायट, तांबें, चून्याखडी, सिलीकी आनी मिठाचे सांठे कमी प्रमाणांत सांपडटात. भंडारी नागपूर आनी चंद्रपूर जिल्हयानी फातरी कोळशाचे सांठे आसात. मुंबयचे उत्तर दर्यादेगेर खनीज तेल काडटात.

महाराष्ट्र राज्याक अरबी दर्याची व्हड दर्यादेग लाबिल्ल्या कारणान हांगा नुस्तेमारी वेवसायाक चड म्हत्व आसा. हांगाच्या दर्यात नुस्तें आनी नुस्त्यासावन तयार केल्या पदार्थांची भारताच्या हेर भांगांनी आनी परदेशांत निर्यात जाता. 

महाराष्ट्रांत जलविधुत तयार जाता. भारतांलें सगळ्यांत पयलींचे अणूकेंद्र तारापूर हांगा आसा. मुंबय हें भारताचें फिल्म इंडस्ट्रीचें केंद्र आसा.हाका लागून मुंबय शार बॉलीवूर्ड हया नावान जगभर प्रसिध्द आसा. सैमीन सोबीतकय, इतिहासीक वेस्तू, आर्विल्ली बांदावळ, संग्रहालयां, राश्ट्रीय उधानां ,तीर्थक्षेत्रां आनी धर्मीक सुवातींक लागून महाराष्ट्रांत दर वर्सा हजारावी भोंडेकार येतात.

राज्य अर्थीक सर्वेकक्षण १९९१-९२च्या नियाळा प्रमाण उद्देगधंधाच्या मळार महाराष्ट्र हें भारतांतलें एक मुखेल राश्ट्र आसा. हया नियाळाप्रमाण भारतांतल्या वट्ट उत्पादनांत महाराष्ट्राचो सुमार २२ वांटो आसा.आधुनिक येरादारीचीं साधनां, व्हडले बंदर, वेगवेगळेया क्षेत्रांतसगळ्या प्रकाराचे तंत्रज्ञ,भारतांलो सगळ्यांत व्हड द्रव्य आनी भांडवळ बाजार हया सगळ्यांक लागून महाराष्ट्राचे राजधानी मुंबय हें भारतांले मुखेल वेपारी आनी उद्देगी केंद्र आसा.मुंबय शार आनी बोंवतणच्या प्रदेशांचो उद्देगीक विचार व्हड प्रनाणांत जाल्लो आसा. हया कारखानदारी क्षेत्रांत राज्यांतल्या वट्ट उत्पादनातलें सुमार ७८ उत्पन्न निर्माण जाता. नागपूर , औरंगाबाद, सोलापूर , आनी कोल्हापूर शारांनी उधेगधंधाचीं वाड नेटान जायत आसा. महाराष्ट्रांत उपऊोग्य. वस्तू,रसायनीक द्रव्यां आनी भांडवली वस्तूच्या उत्पीदनांत नेटान वाड जाल्ली आसा.अलेक्ट्रॉनिकि हो हांगाचो सगळ्यांत नेटान वाडपी उधेग. बारीक बारीक हत्यारां ,ल्हान ल्हान घरगुती, आनी शेतवडींत उपेगी पडपी वस्तू, विंगड विंगड उधेगांक लागपी विजेची आनी हेर यंत्रसामुग्री, मोटारी आनी तामचे सुटे भाग,डिझलाचेर चलपी इंजीनां, सारें, रबर,साखर,-प्लास्टीक वस्तू आनी फार्मास्यूटीकल हीं महाराष्ट्रांत जावपी मुखेल उधेगीक उत्पादना आसात. सूत आनी कापडनिर्मिती हो महाराष्ट्रांतलो आदलो आनी व्हडलो उद्देग जावन आसा.देशाच्या निर्यात वेपारांत महाराष्ट्राच्या उधेगीक उक्पादनांक म्हत्वाची सुवात आसा. गांवगिऱ्या भागांतली बेकारी उमी करपाखातीर आनी शेतवडींत गर्दी करप्यांक वावर दिवपाखातीर ग्रामीण उद्देगधंधांक उत्तेजन दिवपाचें धोरण महाराष्ट्र सरकारान आपणायलां.खागी, लोकर,रशमी धागे तयार करप, चामड्याच्यो वस्तू, बांबूकाम,दोरकाम, गोड आनी ल्हान ल्हान आयदनां तयार करप हांगाचे मुखेल ग्रामोद्दोग.

येरादारी आनी संचारण‌ः भारतांलो पयलो लोहमार्ग १८५३त मबाराष्च्रांत मुंबय-ठाणें असो सुरू जासो. उपरांत विसाव्या शेंकड्यां ते सुर्वेक ब्रिटीश सरकारान नगदी पिकांचें उत्पादन चड आशिल्ल्या भागांनीच लोहमार्ग बांदिल्ले. सधा महाराष्ट्र राज्याचे लोहमार्ग भारतांल्या हेर मुखेल शारांक जोडल्यात ते अशेः १ मुंबय-दिल्ली १-हो मार्ग मुंबय-कल्याण-मनमाड-भुसावळ मार्गांतल्यान मध्यप्रदेशक आनी उतर प्रदेशेक राज्यांतल्यान नवी दिल्ली कडेन वता. २ मुंबय दिल्ली ११- हो अस्तंत दर्यादेगेंतल्यान सुरत-बडोदा-राजस्थान राज्यांतल्यान मुथूरेकसावन दिल्लीक वता. ३ मुंबय -कलकताः हो लोहमार्ग मुंबय-कल्ल्याण -भुसावळ- अकोला- वर्धा-नादपूर-गोंदियासावन मध्याप्रदेश-बिहार-अस्तंत बंगाल हया राज्यांतल्यान कलकत्याक पावता. ४ मुंबय मद्रासःमुंबय-पुणें-दौड-सोलापूर आनी मुखार कर्नाटक-आंध्र प्देश राज्यांतल्यान मद्रसार वता. सधाक कोंकण रेल्वेमार्गावरवीय महाराष्ट्राची हेर राज्यांकडेन येरादारी चलता.

राज्याक व्हड दर्यादेग लाबिल्ली आसून हांगा ल्हान व्हड सुमार ४८ बंदरां आसात. हांतूंतलें मुंबय बंदर हें सगळ्यांत व्हड आनी अर्थीक नदरेन खूब म्हत्वाचें आसा. मुंबय बंदराक आंतरराश्ट्रीय बंदरांभितर मानाची सुवात आसून भारताचो चडसो परकीय वेपार ह्या बंदरांतल्यान जाता. तशेंच मुंबय हें नौदलाचें म्हत्वाचें बंदर आसा. मुंबय-गोंय अशीं कोंकणपट्टींतलीं बंदरा घेवपी जहाज-येरादारी एकातेंपार खूब तेजींत चलताली. 

मुंबय हांगा आंतरराशट्रीय आनी वायुसेना वेमानतळ आसात. पुणे, नागपूर,आनी औरंगाबाद हांगा आंतरदेशीय आनी वायुसेना विमानतळ आसात. जुहू,सोलापूर,कोल्हापूर,आनी नासिक हांगा केंद्रशासनाचे विमानतळ आसात.कराड, नांगेड,उस्मानाबाद,धुळे,रत्नागिरी हांगा राज्शासनाचे, शासकीय, वायुसेना आनी खजगी विमानतळ आसात. 

भारतांत गांवगिऱ्या वाठारांनी फरती टपालसेवा सगळ्यांत पयलीं महाराष्ट्रांत सुरू जालीं. मुंबय हें देशी आनी परदेशी टपालसेवा दिवपी सगळ्यांत पोरने आनी व्हड केंद्र आसा.भारतांतलें सगळ्यांत व्हडलें तार कार्यालय मुंबय हांगा आसा.टेलेक्साचीसो. मुंबय, पुणें. नागपूर, नासिक, कोल्हापूर ,अमरावती औरंगाबाद आनी अमळनेर हांगा आसा. राज्यांतल्या मुंबय, औरंगाबाद ,जळगांव,नागपूर, परभरणी,पुणें रतनागिरी आनी सांगली ह्या शारांनी आकाशवाणीं केद्रां आसात. विवीध भारतीच्यो कार्यावळी मुंबय केंद्रांवयल्यान प्रासारित जावन पुणें, नागपूर आनी पणजी ‍गोंय हांगाच्यान पुन-क्षेपती जातात.मुंबय हांगा २ ऑक्टोबर १९७२ ह्या दिसासावन दूरदर्शन केंद्र सुरू जालें.

लोक आनी समाजजीणः महाराष्ट्रांत वेगवेळ्या धर्माचे आनी झातीचे लोक रावतात.राज्यांत हिंदूंचें प्रमाण चड आसात. ८१.४०. तशेंच अल्प संख्येंत सांपजपी मुसलमान, पारसी, बौध्द, जैन , क्रिस्तांव आनी शीख धर्माचेय लोक हांगा आसात.दलित लोकांभितर म्हार, मांग, चांभार आनी ढोर लोकांचो आस्पाव जाता. ह्या लोकांभितरूय साबार पोट जाती आसात.नागरी तशेंच गांवगिरें जिणेसावन पुरायपणान प.स आश्ल्ले आनी रानांत हेडपी गोंड, भील्ल, वारली, गोवरी, कातकरी, ठाकूर आनी कोरकू हयो आदिवासी जमातीय हांगा आसात.

गांवगिऱ्या वाठारांनी रावपी लोकाची जीण आनी रावपाची पद्दत सादी आनी काटकसपीची आसता. सादारण लोक फातरांच्या वा विटांच्या घरांनी रावतात. कांय लोक मातयेच्याय घरांनी रावतात. शीत, कडी , दाळ, नुस्तें हें कोंकणांत रावपी लोकांचें मुखेल अन्न. तांच्या जेवणांत नाल्लाचो वापर चड जाता.मध्य महाराष्ट्रांत भाकरी, भाजी, दाळ हें मुखेल अन्न आसा. कड्डण आनी भाजीपीलो हांचो उपेग हांगा चड जाता. आडवें पुडवें, ल्हान आंगले आनी माथ्याक मुडासो हो महाराष्ट्रीय शेतकामत्याचो भेस. तांच्यो बायलो णववारी कापडां न्हेसतात.मटण- नुस्तें खावपी लोकांचे प्रमाण दर्यादेगांतल्या वाठारांनी चड आसात.शारी जिणेचेर आर्विल्ल्या आचार विचारांचो प्रभाव चड आसा.

राज्यांतल्या, विशेश करून गांवगि्ऱया हिंदू कुटुंबानी सटी, बारसो ,मूंज,जावळ बे संसकार आजून चालींत आसात. सुयेर आनी सूतक पाळपाची प्रथाय तिगून उरल्या . लग्ना जुळोवपाची पद्दत पयलीं सावन चालींत आसा. लग्न जुळयतना प्रसाद घेवप , पत्रिका तपासप ह्या साकिल्या गजालींक खूब म्हत्व आसा. लग्न धर्मीक पद्दतीन करतात.मेल्याउपरांत निमाणे संस्कार करपाची पद्दत चडसी जातींभितर सारकीच आसा.

अल्पसंखीय लोकांमदीं मुसलमान लोकांचो आंकडो चड आसा.तांच्यांत साबार जाती आसून, पैदाईश,सुन्नत,बिसमिल्ला,निकाह आनी वफात पे रांचूय संस्कार रूढ आसात.पारसी लोकांनी इकराव्या शेंकड्याच्या सुमाराक हांगा आपलो राबितो केल्लो.ते परसियेसावन भारतांत आयले अशें मानतात. भारताच्या हेर प्रदेशांपरस मुंबय शारांत पारसी लोकांचें प्रमाण चड आसा. हांगाच्या वेवसायीक मळार तांचो वांटो म्हत्वाचो आसा.

महाराष्ट्रांत वर्सूयभर साबार उत्सव जातात.हांगाच्या हिंदू धर्मियांचे कांय सण आनी परबो भौशिक आनी देवळाकडेन संबंदीत आसात तर कांय सम घरगुती प्रकाराचे आसात. संवसार पावडो गुढी पाडवो रामनम,नागपंचम, सुताची पुनव नारळी पौर्णिमा ,अश्टम, चवथ, पोळा,नवरात , दसरो, दिवाळी , भाऊबीज, तुळशीलग्न, मकरसक्रांत, महाशिवरात आनी होळी बे हांगाचे म्हत्वाचे सण. पोळा बेंदूर हो शेतकामत्यांचो म्हत्वाचो सण आसून, तो गांवगिऱ्या वाठारांनी व्हडा दबाज्यान मनयतात. चवथ, दसरो आनी दिवाळी ह्या सणाचे म्हत्व चड आसा. वडा-पुनव , मंगळागौर, हारितालीका, चंपाषष्ठी हीं बायलानी करपाचीं कांय मुखेल व्रतां आसात. तुळजापूरची माता भवानी. कोल्हापूरची अंबाबाई ,माहुराची रेणूका,आंबेजोगाई हागांची जोगश्र्वरी, जेजुरीचो थंडोबा ह्या देवदेवतांक महाराष्ट्रांत चड म्हत्व आसून ,साबार घराण्याचे ते कुलदेव वा कुलदेवता आसात. ह्या देवदेवतांच्यो दर वर्सा व्हड जात्रा भरतात.पंढरपूर हें महाराष्ट्रीय वैश्णव भक्तिसंप्रदायाचें मुखेल केंद्र आसून हांगा आषाढी आनी कार्तिकी एकादशी दिसा विठोबाचें दर्शन घेवपाखातीर खूब लोक येतात. महाराष्ट्रांत तुकाराम, ज्ञानेश्र्वर, चक्रधर, एकनाथ,शिर्डीचो साईबाबा आनी हेर संत महंताच्यो वर्सूकी जयंती -पुणयतिथी तशें उत्सव व्हडा उमेदीन मनयतात. त्या निमतान भजन, किर्तन वा प्रवचन ह्यो कार्यावळी जाता.

मुसलमानाचे ईद-ए-मिलाद, बक्रईद, रमजान, ईद-उल्-फित्र,मोहरम आनी हेर सण नेटान मनयतात. क्रिस्तांव लोकांचे नाताळ,ईस्टर आनी गूड फ्रायडे हे मुखेल सम आसून,गांवगिऱ्या वाठारांनी जावपी फेस्तांकूय खूब म्हत्व आसा. बौध्द, जैन, पारशी, सिंधी,शीख, ज्यू ह्या धर्माचे लोक आपआपले सण व्हडा उमेदीन मनयतात.

कलेच्या मळार महाराष्ट्र राज्य खूब गिरेस्त आसा. हांगा व्हड फातरांचेर कांतयल्लीं सुमार १,१०० लेणीं आसात. कार्ले, भाजे,बेडसे, नितीक,कान्हेरी, अजिंठा,वेरूळ,औरंगबाद,घारापुरी,हांगाच्योशिल्पाकृती म्हत्वाच्यो आसात. इकराव्या शेंकड्यासावन ते चवदाव्या शेकड्यामेरेन चालुक्या ,पाश्ट्रकूट आनी यादव हांणीं महाराष्ट्रांत साबार देवळां बांदलीं. त्या देवळांलीं शिल्पकला सोबीत आसा. हांगा सगळ्यांत आदली चित्रकला अजिंठा लेण्यांत सांपडटा . मराठा युगा उपरांत चित्रकलेचेर मोगल आनी राजपूत शैलीचो प्रभाव पडला. ऊक्ती चळवळी तेंपार वणटीचित्रांत वैश्ण्व पंथाचो प्रभाव चड पडिल्लो आसा. ह्या तेंपावयले चित्रकलेचे आवडिचे विशय म्हळ्यार गणपती, महिषासुरमर्दिनी,विष्णु,शिव, दशावतार, समुद्रमंथन ,सरस्वती, कृष्णलिला, तशेंच रामायण आनी महाभारत हांतूतले वेगवेगळे प्रसेग ऱंगोवपी .राजा रवीवर्मा १८४८-१९०६ कंवचेचेर पिकरायल्लीं चित्रां खूब प्रसिंध आसात. स्वातंत्र्याउपरांत बी. प्रभा , प्रफुल्ला डङाणूकर, प्रभाकर बरवे, गोपोळ आडिवेश्कार ह्या चित्रकारांनी चित्रकलेच्या मळार खूब वावर केला.

Nrutya'--maharashtra raajyaat shashtriya Naach naa.pun,laavni ho saglyat faamad Naach prakaar aasa.laavni mhanje lavnya mhanlyar sundarta ,sobitkaay.he nrutya nav vaari saadi nehsun bailyo saadar kartaat.tashech haangache dhangari nrutya,konkanpattitle phugdi nrutya suddha khoob lokpriya aasaat.

navvarsva.-chitra mahinyat yevpi chaitra suddha pratipada mhanjech gudhi paadvo ho marathi lokancho navya varsacho Pailo dis aasa.




#Article 108: महावाक्यां (373 words)


म्हावाक्यां आरण्यकांतल्या आनी उपनिषदांतल्या सारगर्भ तत्वगिन्यान सांगपी चार वाक्यांक म्हावाक्यां अशी संज्ञा आसा . त्या चार वाक्यांची नांवा अशीं आसात-प्रज्ञानं ब्रह्म, तत्त्वमसि आनी अहं ब्रह्मा स्मि, ह्या चारूय वाक्यांनी आत्मो आनी ब्रह्म हांचें एक्य आसा, अशें सांगलां.

 

ऋग्वेदाच्या एतरेय आरण्यकांत हें वाक्य आयलां. दोळ्यांवटेन भायर पडून अंत-करणवृत्तींत प्रतिबिंबीत जाल्यार चिदाभासान मनीस रूपादिकांक पळयता, कानावटेन भायर पडिल्ल्या अंतःकरणवृत्युपाधीक चिदाभासन उतरां आयकता,नाकावटेन वास घेता, वागिंद्रियावच्छिन्न चैतन्यान उलयता आनी जिबेर मधूर-अमधूर रस जाणटा.अशें तरेन सगळी इंद्रियां आनी अंत-करणाच्यो विंगड विंगड वृत्ती हांच्या योगान उपलक्षीत जावपी जें चैतन्य, तेंच प्रज्ञानं ब्रह्म ह्या वाक्यांतलें प्रज्ञान आसा. तशेंच देव ,मनीस आनी जनावरां ह्या उ्त्तम, मध्यम आनी अधम देहांक धारण करपी जिवांभितर आनी आकाशांतल्या भुतांभितर , जगाच्या जल्मस्थितीलयाचें कारण अशें जें एक चैतन्य आसा,तोंच ब्रह्म आसा. म्हळ्यार दर एका शरिरांत शरिराच्या इंद्रियांपरस आगळें अशें जें साक्षिचैतन्या प्रज्ञान ,तेंच सगळ्या भूतभौतिक जगाचें उपादनकारणभूत आशिल्लें चैतन्य ब्रह्म आसा. ज्या अर्थान सगळ्यांक आशिल्लें प्रज्ञाम हें ब्रह्म आसा , त्या अर्थान म्हज्यांत आशिल्लें प्रज्ञानूय ब्रह्म आसा, असो ताचो भावार्त आसा.

यजुर्वेद्च्या बृहदारण्यकोपनिषदांत हें वाक्य आयलां. देशादिपरिच्छेदशून्य असो जो परमात्मो ह्या मायाकल्पित जगांतल्या गिन्यानाचे अधिकारी आशिल्ल्यांच्या बारीक शरिराचो साक्षी ह्या रुपान स्थित असो अणभावाक येता. तोच ह्या वाक्यांलो अहं शब्दाचो लाक्षणीक अर्थ आसा. देशादिपरिच्छेदरहीत परमात्मो हो ह्या वाक्यांत्लो ब्रह्म शब्दाचो लक्ष्यार्थ आसा. अस्मि हें साक्षी आनी परमात्मो हांचो मेळ दाखयता.

सामदेवाच्या छान्दोग्य उपनिषदांत हें वाक्य आयलां. सैमाचे पयलीं स्वगतादिभेदशून्य नामरूपरहीत अशी जी सद्वस्तू सांगल्या , ती सैम उत्पन्न जाल्यार तशीच आसा. हो तत् ह्या पदाचो लक्ष्यार्थ आसा. श्रवणादिकाचें अनुश्ठान करून म्हावाक्याच्या अर्थाचो विश्र्चय करपी जो अधिकारी जीव, ताच्या सूक्ष्ल आनी कारण ह्या तीन देहांचो साक्षी आनी तेखातीर तांच्यापरस आगळो असो जो सद्रूप आत्मो, तो ह्या वाक्यांतलो त्वं पदाचो लक्ष्यार्थ आसा. ह्याच वाक्यांतल्या असी ह्या पदान त्या दोनूय पदार्थांचें लक्ष्यार्थांचें एकय सांगलां.

अथर्ववेदाच्या माण्डूक्योपनिषदांत हें वाक्य आयलां. तातुंतल्या अयम् ह्या पदान आत्म्याचें स्वप्रकाशकत्व आनी अपरोक्षत्व उक्तायलां. तो स्वप्रकाश आशिल्ल्यान अपरोक्ष आसा. अहंकारापसून देहामेरेन आत्मो ह्या शब्दाक पात्र आशिल्ले जे पदार्थ आसात, त्या सगळ्याचें अधिश्ठान आनी साक्षी ह्या रुपान तांचे भितर आनी तांचेपरस आगळें आशिल्लें जे चैतन्य तोच ह्या म्हावाक्यांतलो आत्मो आसा. ह्या सगळ्या आकाशा सारकिल्या मिथ्याभूत जगाचें जें अधिश्ठान, तेंच ब्रह्म आसा. सगळ्या जगाचो बाध जातकच अवशिश्ट रावपी परमार्थीक सच्चिादानंदलक्षण स्वरूपाकच ब्रहम अशें हांगा म्हळां . एवंगुणविशिश्ट जब्रह्म तेंच स्वप्रकाश आत्मरूप आसा.

अशे तरेन ह्या चारूय वाक्यांचो आपरोस ब्रह्मात्म्यैक्यांत आसा. संन्यास घेवपावेळाऱहांतुंतल्या एका म्हावाक्याचो उपदेश करतात. 




#Article 109: मायना गांवचो हांडी खुरीस (1060 words)


मायना गांवचो हांडी खुरीस दक्षिण जिल्ल्याच्या साश्टी तालुक्यांतल्या मायना गांवांतलो फामाद मिलाग्रिचो खुरीस म्हणल्यार हांडी खुरीस. सांत रिता इगर्ज ही मायना गावांतली मुखेल इगर्ज. पयलीं सांत रिताचें कपेल १७८२ वर्साक बांदिल्लें. आदीं ह्या कपेलाची मुख्य इगर्ज म्हणल्यार कुडतरिच्या सांत आलेसाची इगर्ज आशिल्ली. उपरांत १९६० -६१ ह्या वर्सा ह्या कपेलाची पुनरबांदणी करून ती इगर्ज बांदली. ह्या गावांत सुमार ४००० क्रिस्तांव धर्माचे लोक आसात. ही इगर्ज सांत आलेसाचे इगर्जे सावन ३ मिटराचे अंतराक आसा. तशेंच हांडी फुरीस सांत रिता इगर्जे सावन १.७५ मिटराचे अंतराक आसा. ह्या हांडीर (तळ्याबांदार) १६० लासां(शेतां) आसात. तीं म्हणल्यार कुमदाद आनी हात्याद.
 
हो खुरीस बांदपाक दर एका शेतकाराकडच्यान एका लासा फाटल्यान पांयशी रुपया काडले. तशेच देणगी एकठांय करून हो खुरीस बांदलो. तो बांद सायबिणीचो अशें मानतात.पूण एकदां पाद्रीक बसूंक कदेल नाशिल्लें तेन्ना एके भाटकानीन कदेल दिलें आनी तो बांद आपणाक दवरलो अशें मानतात. उपरांत तो खुरीस नव्यान बांदूंक थंयच्या भाटकारानी तें उदार मनान देवाक भेटयलें. हो बांद सायबिणीचो आसलो तरीय तो इगर्जेक लागना. जेवण घालता तें वा रोजार बंद केल्यार गांवचेर खंयच्या वेळार पिडा येत तें सांगूंक जायना अशें लोक मानतात.

पुर्तुगेजांच्या काळार म्हणल्यार १९१४ वर्सा आदी सावन हो खुरीस आशिल्लो अशें म्हणटात. पयलीं मायना आडिचो हांडी खुरीस(तोडया बांदार) आसलो. पयलिंच्या तेंपार तो खुरीस सांकवाचेर आसलो. त्या खुरसा वरवीं जायत्यो मिलाग्री जाताल्यो त्यो फकत शेतकारांकच (गांवकारांकूच) खबर आशिल्ल्यो. आतां तो खुरीस खूब फामाद जाला. जायत्या वाठारांतले लोक ह्या खुरसाचो उमो घेवपाक आनी आंगवण करपाक येतात आनी ती पुर्ण जाले उपरात ते फारीक करूंक फेस्ता दिसा परत येतात. आंगवण मोडटकच म्हणल्यार कितेंय मागतकच हो खुरीस दाखोवन दिता. देखीक, कोणे चोरी केल्यार, कोणाकूय भुरगें ना जाल्यार आदी. तांची मागणीं हो खुरीस पुर्ण करता वा दाखोवन दिता. पूण मागतल्याच्यां काळजांत त्या खुरसाचेर भावार्थ मात आसपाक जाय.

पयलीं सप्टेंबराचे ५ तारकेर शेतकार तळें बांदताले. शेत तळ्यांत रोयताले. शेत पिकलेना जाल्यार सप्टेंबराचे १०-१५ तारीक मेरेन ते शेत रोयताले. पावस पडना तेन्ना तळ्यांतलें उदक शेतांत सोडटाले. तर ऑगस्टाचे २० तारखेक हांडी बांदताले. हांडी बांदप म्हणल्यार शेतकार उदक आडायताले. जेन्ना डिसेंबराच्या म्हयन्यांत शेत कस्ताले तेन्ना तें उदक उपकाराक पडटालें.
शेतकाराचे तीन पंगड आसात ते म्हणल्यार खाजन, गुळटें आनी कोडे हांदो (होडपा हांदो). ह्या प्रतेक पंगडाचो एक आदेल (मुखेली ) आसता. हो आदेल काम फरमावपी आसता. सुमनाक एक फावट तरी शेताचे देखरेक करपाची आसता. पाणेल्याचें तीन म्हयन्याचें काम आसता. उदक लावप हें ताचें काम आसता. ताका तीन म्हयन्यान पगार मेळटा. शिवडकाराचें काम वर्सभर आसता. हिशोब दवरप हें ताचें कांम. तशेंच आडयाची राखण वर्सभर करपाक जाय नाजाल्यार शेताची वाट लागता. ह्या तळ्याची आडी शेतकारच राखतात. शेतकार हांड बांदपाक पयशे खर्च करतात.

मे म्हयन्यांत शेतकारांची सभा आसता. ह्या सभेंत आदेलपण पावयतात. कोरोक, कुळो, चोक, पोय, पांवणेक पावयतात. तशेंच पाण्यारपण पावयतात. ऑक्टोंबरांत पांणयेल पावयल्या ते परतूवप आसता. ऑगस्टाचे पयलीं आनीक एक सभा जाता जातूंत हांडी फेस्ताच्या निमतान भासा-भास जाता. पंगडा प्रमाण बांद बांदप जाता. प्रत्येक पंगडाक एक-एक वर्सा बांद बांदप आसता. जर गुळट्याक बांद बांदपाक पडल्यार प्रतेक लासा फाटल्यान बांदार जेवण घालपाक सुवात दितात. मुजगाक बॅंड वाजोवपाक सुवात थारायतात. तशेंच फेस्ता दिसाच्यो हेर जबाबदारी शेतकारांमदीं वांट्टात जशें मांडावळ, खाण वांटप, आदी. ह्या सगळ्यांची भासाभास ह्या सभेंत जाता.

ऑगस्टाचे २० तारखेर ह्या हांडी फुरसाचें फेस्त जाता. त्या दिसा सकाळचे ६.४५ वरांचेक मायणेच्या सांत रिता इगर्जेंत मीस जाता. तिनय पंगडाचे लोक ह्या मिसांत वांटेकार जातात. मीस जाले उपरांत शेतकारांच्यो हाजेरी घेतात कारण हें कास ताणीच भेटयल्लें मीस आसता. जर कोणूय ह्या मिसांत हाजीर जायना जाल्यार ताका दंड फारीक करचो पडटा. आदीं फकत एकूच मीस जातालें आनी तें मीस फकत गांवकारूच करताले. आतां हो बांद फामाद जाल्लयान सुमार तीन-चार मिसां जाता कारण वर्सान वर्स लोकांचो आंकडो वाडत वता. शेतकारांचें पयलें मीस जाले उपरांत मुज्ग वाजयत सगळे शेतकार पुरसांव काडून हांडीर खुरसालागीं वतात आनी दोरी काडतात म्हणल्यार तांच्यो हाजेरी घेतात. फरमायल्ल्या कामा प्रमाण जण एकलो आप-आपलें काम करता

हजारानी लोक खुरसाचो उमो घेवपाक येतात. आंगवण बरोवपी दोग तीगजाण शेतकार खुरसा लागसर बशिल्ले आसतात. जे लोक आंगवण करपाक सोदतात ते थंय बशिल्ल्या शेतकारां कडेन नावां दितात आनी कसली आंगवण ती सांगतात. तेन्ना तो शेतकार प्रतेक आंगवणी फाटल्यान इली-इली करून एका-एका आंगवणी फाटल्यान चुट्टी मोडटा. अश्यो आंगवणीच्यो साकान्नी चुट्टां भरिल्ल्यो आसतात. दोनूय वाटानी शेतकार जांचो पंगड हें फेस्त करपाक पडटा ते दोनय वाटानी जेवण घालतात.सगळ्यांनी उमो घेतल्या उपरांत सुमार पांच वरांचेर शेतकार बॅंड लावून परत इगर्जेंत वतात. आनी लातीन भाशेंत लादीन करतात. इगर्जेंत वतना वाटेर एके कडेन ते बसून ते रोजार करतात आनी दोन वा तीन वेळ पावता तशें ते आंगवणेच्यो चुट्टयो रोजार करीत मोडटा. हें रोजार तीन ते चार सुमना पासून चालू आसता. हें रोजार ते शेतकार आंगवोणेच्यो चुट्टां सोपो पासून करतात.लोकांच्यो आंगवोण्यो जेन्ना पुर्ण जातात तेन्ना ते आपखोश्येन कितें ना कितें फुल ना पाकळी हाडून दितात. जांव तें मागीर कितेंय कपडे, भांगर वा खावड. लोकांनी खुरसाचो उमो घेतकच ती खावळ लोकांक वांट्टात. तशेंच तातूंतलें कांय खाण ते गरिबांक धाडटात आनी उरिल्लें शेतकारांमदीं वांट्टात.

ऑक्टोंबराच्या म्हयन्यांत तिसऱ्या आयताराक सभा करतात तेन्ना ते अमक्या अमक्या मनशांक ते पयशे पावयतात. हे पयशे फेस्ता दिसा जमल्यात ते, लोकांनी दिल्लें दान तशेंच ह्या खुरसाकडेन एक पयशांची पेटी आसा तातूंत जे पयशे एकठांय जाल्यात ह्या सगळ्या पयशांचो हिशोब सभेंत करतात आनी गरजेवंतांक, गरिबांक, शेतकारांक आदी ते पयशे वांट्टात. देखीक, प्रत्येक लासा फाटल्यान शेतकाराक धा हजार रुपया दितात, दुयेंत आसल्यार तांच्या आदाराक शेतकाराक धा हजार रुपया दितात. दर वर्साक इगर्जेंत एक लाक भेटयतात, आदी. तशेंच ह्या शेतकारांनी खूब जाणांक आदार दिला. जशें सेमिनारींत, आल्बेरींत दुडू धाडटात.

जेनवरी म्हयन्यांत मुंतीर कोपेलांत मीस भेटयतात. तिनूय पंगडाचे शेतकार हें मीस भेटयतात. सांत खुरसाच्या फेस्ताक जें मे म्हयन्याच्या ३ तारकेर जाता तें ताचें रोजार ३ ते ९ दीस पयलीं सुरू जाता. तीं पयलें तेर्स करतात आनी उपरांत लातीन भाशेन लादीन करतात देखाक किरीये लेइजोन, सालवे राइन्या (kyrie eleison, Salve Rainha). लादीन जातकच फोगेट्यो मारतात.हो खुरीस शेतकारांचो खुरीस जावन आसा. ह्या खुरसा लागीं जे लोक दुडवांचे पेटेंत दुडू घालतात ते आयताराक तातूंतलें सुमानाक एक फावट काडटात आनी सगळो हिशोब मे म्हयन्यांत सभेंत दितात.

१)	हांडी बांदतात तें आयताराक बांदूंक जायना. 
२)	थंय लांस आशिल्ल्या शेतकारान ५०० रुपया दिवन वांगडी जावचो पडटा.
३)	वांगडी आसात तांकांच सभेंत उलोवपाचो हक्क आसता.
४)	जे शेतकार आपल्या घरजेवेळार पयशे व्हरतात ताणी ते अमक्याच वेळार परतून दिवचे आसता आनी ते वेळार परतून हाडून दिना   जाल्यार दंड फारी करचो पडटा.
५)	सभेंत येना जाल्यार, सभेंत झगडीं केल्यार दंड फारीक करचो पडटा.

लोकांचो असो भावार्थ आसा की जें कितें सामान हांडीर आसा तें व्हेल्यार, कोणेय वायट केल्यार तांकां बऱ्याक पडना. थंय जर आंगवण केली जाल्यार तुजें काम जातकच थंय ती पावोवपाक जाय.
जशें जर आपलें काम जाल्यार जेवण घालतलें म्हणल्यार जेवण घालपाक जाय. जर आंगवण फारीक करना जाल्यार तें परतें येता अशें मानतात. भावार्थ आसल्यार तो खुरीस पावता. सगळे धर्मांतले लोक हांगा येता, हांगा भेद-बाव नासता. एकवटान चलता-भोंवता ताका तो खुरीस पावता.




#Article 110: मिशनरी पाद्रींचो वावर (760 words)


मिशनरी पाद्रींचो वावर. 1510 ते 1540 च्या अदमासांत गोंयांत ख्रिस्ती धर्मगुरू आयलें. ताणे धर्मप्रचाराच्या गरजेतल्यान कोंकणी भाशेचो इतिहास सुरू केलो. 1541 वर्स येता म्हणसर ताणे सांत पावल ही कॉलेज सुरू केली. हे कॉलेजींत शिकपी  आंद्रे वाज ह्या गोंयकार  तरनाट्यान पयलो व्याकरणीक मसुदो तयार केलो. आंद्रे वाज करमळे गांवचो आसलो. जो मुखर पयलो गोंयकार पाद्री जावपाक पावलो. तांच्या व्याकरणाची हातबरपां आयज मेळनात. पूण जायत्या पुस्तकानी आंद्रे वाजाच्या व्याकरणाविशीं उल्लेख मेळटा. गोयांत जेजूइत पाद्री आयले तशेच फ्रांसिसस्कन पाद्री आयले. फ्रांसिसस्कन पाद्री मठानी रावतालें आनी धर्म प्रचार करताले. फ्रांसिसस्कन पाद्रींची परिस्थिती जेजूइत पाद्री परस खूब सकयल्या पावंड्याचेर आसली. फ्रांसिसस्कन पाद्री कडेन स्वताचो छापकानो नाशिल्लो. फ्रांसिसस्कन पाद्रीनीं कोंकणीच्या वावरान पयलो वयलो फुडाकार घेतलो. कोंकणी भाशेचें मोल आनी म्हत्व वळखून ताणे कोंकणी शाळा सुरू केल्यो. साबार फ्रांसिसस्कन आनी जेजूइत पाद्रिंनी कोंकणीच्या भाशीक आनी साहित्यीक वावरांत म्हत्वाचो हातभार लायलो.

फा. थोमस स्टिफन्स हाचो जल्म इंग्लंडान जालो. भारतांत “केप आँफ गूड होप” ह्या दर्या मार्गान योवपी हो पयलो मिशनरी पाद्री. फा. थोमस स्टिफन्स हाणे सुमार चाळीस वर्सां मडगांव रायतूर अश्या वाठारांत रावन पाद्रीपणाचो वावर केलो. फा. थोमस स्टिफन्सा उपरांत आयिल्लें पाद्री तांका गुरू मानताले. ताच्या पावलार पावल दवरून कोंकणीचो वावर चलयताले. फा. थोमस स्टिफन्स हाणें कृष्णदास शामाचे साहित्य वाचिल्लें म्हणपाचे समजता. हाचे कारण ताणें कृष्णदास या नांवावयल्यान आपणाक ख्रिस्तदास हें नांव घतले.
साहितीक वावर.
फा. थोमस स्टिफन्स हाचें पयली कोंकणी पुस्तक दोत्रिना ख्रिस्ता 1622 वर्सा उजवाडाक आयलें. ह्या पुस्तकाची आवृत्ती रायतूरचे सेमिनारींत छापली. पूण ताचे आदी सुमार 35 वर्सा ह्या पुस्तकाचो हातबरपाच्या रुपांत उपेग जातालो अशें जाणकोर सांगता. ह्या पुस्तकांत गुरू आनी शिश्य हाचे उलोवप संवादाच्या रुपांत मांडला. जेजू खिस्ताच्या जिणेचे तत्वगिज्ञान आनी शिकवण ह्या पुस्तकांत आसपावल्या. एशिया खंडातलें हें पयलें छापिल्लें पुस्तक जावन आसा.ह्या पुस्तकांत 64 पानां आनी 11 प्रकरणां आसात.
भाशीक वावर

फा. दियोग रिबैर हांचो जल्म लिजबोन ह्या पुर्तूगालाच्या शारांत जालो. रायतूरच्या सेमिनारींत रावून ताणें पाद्रिपणाचो वावर केलो. खर स्मरण, शक्ति, शिस्तप्रीय वावर आनी नितळसाण हाका लागून ते पाद्र जाले. ताणें कोंकणी, हिन्दी,मराठी आनी संस्कृत हया भासांचो अभ्यास केलां. गोंयांत ते बरेवपी आनी शब्दकोशकार म्हूण गाजले. धार्मीक संकल्पनेतले. ताणें निर्माण
केल्लें साहित्य खूब मोलाचें अशें मानून ताका ‘एँपोस्टल ऑफ लॉड जिजस ‘ ही पदवी दिल्या.
भाशीक वावर
फा. दियोग रिबैर हांचो व्याकरणीक वावर खूब म्हत्वाचो आनी मोलाचो आसा. कोंकणी भाशीक उतरावळ ताणे तयार केल्या. साश्टी म्हालातल्या जेजूइत पाद्रीच्या आदारान ‘ वॉलावुलारीया द लिंगवा कानारी’ हो उतरावळीचो सोवळायशी सव्वीस ह्या वर्सा उजवाडाक आयलो. ह्या कोशांत 15,500 उतरांची नोंद आसा. ह्या कोशाचे दोन वांटे आसात. एक स्वतंत्र तयार केल्लो आसा जाल्यार दुसरो वांटो साबार जेजूइत पाद्रीच्या आदारान  तयार केला. ह्या कोशांत कोंकणी वाक्यप्रचार आसात. ह्या कोशाचो एक ग्रंथ पणजेच्या सरकरी  वाचप घरांत आसा.
साहित्यीक वावर
फा.रिबैराचो फामाद ग्रंथ म्हळ्यार ‘देकलारासांव द दोत्रिना क्रिस्ता ‘ हो ग्रंथ 1632 वर्सा उजवाडाक आयलो. हाची एक प्रत लिजबोना शारांत आसा.रायतूरच्या छापकानांत छापिल्ल्या ह्या ग्रंथान देशी संस्कृतायेची कितलीशीच उतरां सांपडटात.

फा. आंतोनीयो सालदाना हांचो जल्म आफ्रिकेंत जालो.1615 वर्सा ते गोंयांत जेजूइत प्रांतान रिगले ताचे पयली ते सैन्यांत वावर करताले. कोंकणी आनी मराठी ह्यो दोनुय भासो ताकां येताल्यो.
साहित्यीक वावर
तांचो फामाद ग्रंथ म्हळ्यार ‘सांत आंतोनीची अचर्या ‘. भाशीक नदरेंत वेग-वेगळी उतरा ह्या ग्रंथान वावुरलली दिसता फारसी उतरा, कारवारी मोडितली उतरा ह्या ग्रंथान आसा. तांचे दुसरें पुस्तक म्हळ्यार ‘जिवीत रुखाची अमृत फळां’
भाशीक वावर
उतरावळीच्या मळार ताणें केल्लो वावर ‘वॉकावुलारीया द लिंग्वा कानारी‘ या पुस्तकांतल्यान दिसून येता.
फ्राशिस्कन पाद्री

हांचो जल्म पुर्तूगालांत जालो. सतराव्या शेकड्यान ते गोंयांत आयले. पोरण्या गोंया सावन ताणें धर्म प्रचार करपाक सुरवात केली. कोंकणी आनी मराठी ह्या दोनूय भासो तांका येताल्यो. फ्राशिस्कन पाद्रीमदी हुशार आनी विद्वान म्हुण तांका उचेली सुवात आशिल्लीं. ताणें आपलें साहित्य पुर्तूगालाचो राजा फिलीप चवथो हाका अर्पण केल्ल्यान ताचें चडशें साहित्य छपून आयलें. ते व्याकरणकार, कवी, शब्दकोशकार, ग्रंथ रचनाकार म्हुण फामाद.
साहित्यीक वावर

भाशीक वावर ‘ आर्त द लिंगवा कानारीना‘ हे कोंकणी भाशेचे व्याकरण ताणे दोन वाट्यानी उजवाडाक हाडला. पुर्तूगेज कोंकणी
आनी कोंकणी पुर्तूगेज अशें शब्दकोश ताणें रचले जातूंत साडे सत्तर उतरांची नोंद आसा ‘Syntaxist Copissima Lingua
Brahmanice’ हो व्याकरणीक वावर ताचे अभ्यासाचे नदरेंत खूब म्हत्वाचो जातूंत कोंकणी वाक्य बांदावळीवीशी विचार आसात.

हाचो जल्म लिजबनात जालो. ते एक प्रवचनकार आनी बरे बरोवपी म्हण गाजले.
साहित्यीक वावर
ख्रिस्ताची जीण आनी भावार्थाचे प्रतिक ही तांची दोन अणकारीत पुस्तकां आसा.
मानुएल वाझ
कोंकणी उतरावळीच्या वावरांत जाणी योगदान दिला अश्या फ्रासिस्कन प्राद्रीमदी मानुएल वाझाचे नांव मेळटा.
क्रिस्तीव्हा जिजस
आर्त ग्रेमेटीका द लिंगवा कानारीना हे व्याकरण ताणें रचले. जे आयज हातबरपाच्या रूपान लंडनच्या वाचप घरांत पळेवपाक
नेळटा. नव्या पाद्रील कोंकणी भास शिकप सोपी जावची म्हुण ताणे 42 पानांचे ‘ focics‘ हे व्याकरणाचे हात बरवप हांगा

हाणें बारदेस म्हालांत रावन पाद्रीपणाचो वावर केलो.
साहित्यीक वावर

ग्रंथ. हो ग्रंथ स्पेन देशान आसा आनी ताचें हात बरप पेरीसाच्या वाचन ग्रंथालयान आसा.

कोलवाळे हांगा रावन ताणें पाद्रीपणाचो वावर केलो. मराठी आनी कोंकणी भासो तांका येताल्यो. फा. थोमस स्टिफन्स ख्रिस्त
पुराणाचे संपादक म्हूण ताका वेंचिल्लो.

 




#Article 111: जेम्स एडवर्ड मीड (385 words)


जेम्स एडवर्ड मीड (जल्म २३ जून १९०७ , स्वानिज, ग्रेट ब्रिटन) नामनेचो ब्रिटीश अर्थशास्त्रज्ञ.

ऑरियल महाविद्यालयांतल्यान पयल्या वर्गांत पदवेची परीक्षा पास जातकच १९३०-३१ वर्सा ताणें केंब्रीज हांगा आपलें पदव्युतर शिक्षण घेतलें. थंय नामनेचो अर्थशास्त्रज्ञ जॉन मेनार्ड केन्स हाच्या ट्रीटीड ऑन मनी ह्या ग्रथांवयल्या चर्चासत्रांत वांटो घेवपाची ताका संद मेळ्ळी. १९३०-३७ ह्या काळांत ताणें ऑक्सफर्डच्या हर्टफर्ड महाविघाल्यांत अधिछात्र म्हूण काम केलें. त्याच काळांत १९३६ वर्सा ताचें 'ॲन इंट्रोडक्शन टू इकॅानॅामिक ॲनालिसिस ॲंड पॅालिसी' हें पुस्तक उजवाडा आयलें. फुडें १९३७ ते १९४७ मेरेन तो राशट्रसंघाच्या वितविभाग आनी अर्थीक गुप्तवार्ता सेवे चो वांगडी आशिल्लो. १९३८-४० हीं दोन वर्सां ताणें हेच संस्थेच्या जागतिक अर्थसर्वेक्षणांचो संपादक म्हूण काम केलें. १९४० ते १९४५ मेरेन मंत्रिमंडळच्या कार्यालयाच्या अर्थविभागाचो वांगडी आनी १९४६-४७ म्हणून ताणें काम केलें. १९४४ वर्सा 'National Income And Expenditure' हें पुस्तक मीड आनी रिचर्ड स्टोन ह्या अर्थशास्त्रज्ञान मेळून बरयलें. १९४८ वर्सा ताचें Planning and the Price Mechanism हें पुस्तक उजवाडा आयलें.

ताच्या The Theory of International Economy Policy ह्या दोन खंडांच्या ग्रंथाक १९७७ वर्साचो नोबॅल पुरस्कार फावो जालो. ह्या ग्रंथाचे पयलो खंड 'The Balance of Payments' १९५१ वर्सा आनी 'Trade and welfare' १९५५ वर्स उजवाडा आयले. १९७७ वर्साचो हो नोबॅल पुरस्कार मीड जेम्स एडवर्ड आनी बर्टिल ओहलिन हांकां वाटून मेळ्ळो. ह्या ग्रंथांत आंतरराश्ट्रीय अर्थीक अडचणी आनी दुसऱ्या म्हाझुजाउपरांतच्या सिद्धींतांचो तो एक मोलादीक ग्रंथ म्हूण ताका मान्यताय मेळ्ळया.

१९४७ ते १९५७ ह्या काळांत ताणें अर्थशास्त्र संस्थेंत वाणिज्य विशयाचें अध्यापन केलें. ह्याच काळात ताणें 'Geometry of International Trade' (१९५२) आनी The Theory of Customs Unions (१९५५) हीं पुस्तकां बरयलीं. १९५७-१९६९ ह्या काळांत ताणें केंब्रीज विद्यापिठांत अर्थशास्त्राचो प्राध्यापक म्हूण काम केलें. १९६० वर्सा ताचें 'A Neo-Classical Theory of Economic Growth (१९६०) हें पुस्तक उजवाडा आयलें. १९५७-७४ ह्या काळांत ताणें क्राइस्टस महाविधालयांत, नफील्ड जेश्ठ संशोधन अधिछात्र, १९६०-७४ ह्या काळामत लंडन अर्थशास्त्र संस्थेत अधिसासक अशीं कामां केंली. बाझेल, हल, ऑक्सफर्ड, ग्लासगो ह्या विद्यापिठांनी ताका मानाची डॉक्टरेट ही पदवी दिली.

ताचीं हेर कांय नामनेचीं पुस्तकां अशीं - Planning and The Price Mechanism (१९४८‌), The Intelligent Redicles Guide To Economic Policy (१९७५), Efficiency Equality And the Ownerrship of Property (१९६४), The Inheritance of Inequalities (१९७४), The Just Economy (१९७६), तशेंच Principles of Political Economy ह्या ग्रथांचे चार खंड १.The Stationary Economy (१९६५),२. The Growing Economy (१९६८),३. The Controlled Economy (१९७१) आनी ४.The Just Economy (१९७६‌). १९६० वर्सा मीड मॅारिशसचे अर्थीक, समाजीक पळोवणी समितीचो अध्यक्ष आशिल्लो. ग्रेट ब्रिटनचे प्रत्यक्ष करपद्दतीची रचणूक आनी १९७५-७७ वर्सा सुदारणा समितीचो अध्यक्ष आशिल्लो.




#Article 112: मुरगांव पोर्ट ट्रस्ट (465 words)


मुरगांव पोर्ट ट्रस्टः भारतांतलें आधुनिक सुविधा आशिल्ल्या मुरगांव ह्या म्हत्वाच्या बंदराचें आस्थापन. ह्या बंदराचो वेव्हार सुमार १८८८ त सुरू जाल्ल्याची नोंद मेळटा. ह्या तेंपार फक्त मुंबयचो व्हिकटोरिया धको कार्यरत आशिल्लो. कलक्ता बंदर आनी चेन्नई बंदर हीं उपरांतचीं बंदरां. ब्रिटीश आनी पुर्तुगेज वसाहतवाद्यांमदीं लिस्बन हांगा जाल्ल्या १८७८ चे कबलातीप्रमाण दोनय सरकारांमदीं वेपारी देवघेव करपाच्या उद्देशान मुरगांव बंदराचो विकास करपाचें थारलें. द वेस्ट ऑफ इंडिया पुर्तुगेज गॅरंटेड रेल्वे कंपनीन मुरगांव बंदर आनी ताका जोडपी रेल्वे बांदकाम हातांत घेतलें. १९०२ त सदर्न मराठी रेल्वे आनी वेस्ट इंडिया,
पुर्तुगेज गॅरंटेड रेल्वे हांचेमदीं युती जावन मुरगांव बंदर हें भारतीय वेपार उद्देगाचें बंदर जालें. १८५४ उपरांत सदन मराठा रेल्वेन भारत आनी गोंय हांचेमदीं येरादारी करपाचें बंद केलें. 

भारत-गोवा शीमेबंदी उपरांत सदन रेल्वेचो डिसेंबर १९५५ त संपर्क तुटलो आनी मुरगांव बंदर आनी जोडिल्लो रेल्वेचो कारभार परतून वेस्ट ऑफ इंडिया पुर्तुगेज गॅरंटेड रेल्वेकडे जानेवारी आनी जोडिल्लो रेल्वेचो कारभार परतून वेस्ट ऑफ इंडिया पुर्तुगेज गॅरंटेड रेल्वेकडे जानेवारी १९५६ त आयलो. १ एप्रिल १९६१ त Junta Auntonoma dos Portos e Caminhos de Ferro ह्या पुर्तुगेज सरकाराच्या स्वायत्त मंडळान बंदर आनी रेल्वेचें वेवस्थापन आपल्या हातांत घेतलें. १९ डिसेंबर १९६१ त गोंय स्वतंत्र जाले उपरांत हेर बंदरां भाशेन मुरगांव बंदर भारत सरकाराच्या येरादारी मंत्रालयासकयल आयलें. १ मे १९६३ त रेल्वेचो कारभार बंदरापसून वेगळे करून तो सदन रेल्वेकडेन सुपुर्द केलो. भारत सरकाराच्या १९६३ च्या कायद्याप्रमाण १ मे १९६४ त मुरगांव पोर्ट ट्रस्टाची स्थापना केली. 

१९५९ त चौगुले कंपनीन उबारिल्लो वराक ६०० टनाप्रमाण यांत्रिक पद्दतीन मीन भरपाचो प्लान्ट हो आशिया खंडांतलो अशे तरेचो पयलो प्रकल्प आसा.१९६९त यांत्रिक पद्दतीन जहाजां भरपाचो प्रकल्प आशिल्लें मुरगांव हें देशांतलें पयलें बंदर आसा. तेलाचो धको १९७६ त कार्यरत जालो. वराक ८हजार टन भरपाची कुवत आशिल्लो यांत्रिक पद्दतीचो मीन भरपाचो प्लांट १९७९ त कार्यरत जालो. बहुउद्देशीय धके १९८५ त आनी १९९४ त कार्यरत जाले. 

वर्सुकी १४-१५ मिलियन टन देशाचे एकंदर निर्यातीच्या ४५% लोखणाची मीन निर्यात मुरगांव बंदरांतल्यान जाता. २५,००० ते २,३४,००० DWT तांकीचीं जहांजां भरपाची क्षमता ह्या बंदराक आसा. १ एप्रिल १९९८ सावन मुरगांव डॉक लेबर बॉड मुरगांव पोर्ट ट्रस्टांत विलीन जालो आनी ताचो कारभार मार्मागोवा पोर्ट ट्रस्टाखाला आयलो . ५१,५०० टनाची क्षमता आशिल्ले गुदांव तेभायर ७३,५०० सांठो करपाची क्षमता आशिल्ल्यो उकत्यो सुवाती ह्या बंदराच्या मालकिच्यो आसात. 

ट्रस्टाच्या प्रशासनाचें धोरण ट्रस्टाचें विश्र्वस्त मंडळ थरयता. तशेंच दीसपट्टो कारभार ह्या ट्रस्टाच्या संचालकाच्या मार्गदर्शनाखाल चलता. प्रशासनाच्या सोंप्यापणाखातीर सर्वसादारण प्रशासन विभाग, आयात निर्यात विभाग , अभियांत्रिकी विभाग , लेखा विभाग ,वैजकी विभाग येवजण आनी संशोधन विभाग आसात. सद्या ३७०० लोक हांगा वेगवेगळ्या खात्यांत काम करतात. ट्रस्टाचें एक हॉस्पीटल, सहकारी भांडार, करमणूक केंद्र आनी १२वी मेरेनचें शिक्षणीक संस्था आसा. 

कोंकण रेल्वे आनी दक्षिण मध्य रेल्वेची सुविधा, मांडवी आनी हेर न्हंयांतली येरादारी, राशट्रीय महामार्गाचें जोडप, गोंय-महाराष्ट्र आनी कर्नाचक राज्याचो परिसर आनी बंदरांतल्या सुविधांचें जाल्लें वाढीव आधुनिकीकरण ह्या सगळ्या घटकांक लागून मुरगांव बंदराचो विकास दिसान दीस जायत आसून भारतांतलें एख आघाडीचें आदर्श बंदर म्हणून ताची नामना जायत आसा. गोंयचे अर्थीक उलाढालींत, वेव्हारांत आनी उदरगतींत ह्या बंदराचें व्हड योगदान आसा. 

पूरक नोंद :मुरगांव.




#Article 113: मुळगांव (1235 words)


मुळगांव गांवांत सगळ्यांत चड देवळां आसा अशी ताची नामना आसा. मुळगांव गांव, दिवचल तालुक्यांत स्थित आसा. दिवचल तालुक्यांत २४ गांवातलो, मुळगांव हो एक सोबीत आनी माणकुलो गांव. हो गांव पणजी शारासावन २० किलोमिटर पयस आसा. मुळगांव गोंय राज्यांत, दिवचल तालुक्यांत, मुळगांव मुळगांव पंचातघरात नोंद आसा.
म्हापसा, साखळी, दिवचल आनी अस्नोडा हे मुळगांव गांवचे शेजारी गांव. अस्नोडा मुळगांवसावन एक आनी दिवचलसावन पांच किलोमिटर पयस आसा.
मुळगांवचे उत्तरेकडे दोडामार्ग, पुर्वेकडे बार्देश आनी पश्चिमेकडे सत्तरी तालुका आसात.
गोंय राज्यांत सगळ्यांत चड देवळां आसून ह्या गांवान नामना जोडल्या. ५२ देवळांतल्यान १४ देवळांची सरकारी नोंदणी जाल्ली आसा. मुळगांवांत एक भलायकी केंद्र आनी तीन आंगणवाडी आसात. गांवातल्या लोकांक भलायकी विशीं म्हायती दिवप हें काम आंगणवाडी कर्मचारी करतात. ह्या आंगणवाडीन अडेज ते स वर्सां पिरायेची भुरगीं आसतात. दर महिन्यांत सरकारी दोतोर भलायकी केद्रांत आनी आंगणवाडीन लोकांक तपासूंक येतात.

२०११ च्या सरकारी म्हायती प्रमाण, मुळगांवची लोकसंख्या ३५७० जावन आसा. हाचे भितर १७३६ दादले आनी १८३४ बायलांची नोंद जाल्ली आसा.

मुळगांव पंचायत घरांत एक मुखेल सरपंच, उपसरपंच आनी पांच (पंच) आसात. दर म्हयन्यांत पंचायतींत सभा जाता. ह्या सभेक गांवचे हेर लोक उपस्थीत आसतात. तशेंच दर वर्सा २६ जानेवारीक, १५ ऑगस्ट, गांधी जंयती आनी १९ डिसेंबराक पंचातयतींत सभा जाता.
मुळगांव गावांत एक सभाघर, एक डाक घर, चार मुळाव्यो शाळां आनी एक महाविद्यालय आसा.
मुळगांवात ७१३ घरांची नोंद जावन आसा. हांगा २५९२ मत दिवपी लोक रावतात आनी सगळ्या थळाव्या लोकां कडेन रेशन कार्डां आसात. मुळगांवांत आठ महिला मंडळ आसात जें ह्या बायलांक आर्थीक कामांक फायदेशीर थारल्यात.

पयलीच्या काळार शेतां रोवप हें ह्या गांवचें मुखेल काम आसलें. दर घरांनी गोठे दिसताले. चडशीं शेतांनी तरेतरेचो भाजीपालो आनी भात रोयतालें. पूण मायनींग आयिल्ल्यान लोकांनी आपले लक्ष शेतां भाटांतल्यान मायनींग काम करपाचेर व्हेलें. चडश्या लोकांनी शेतां पडींग दवरिल्ल्या कारणान तीं बाद जाल्यात. हालीच्या तेंपार मायनींग बंद केल्ल्या कारणान मुळगांवचें चडशें लोक बेकार आसात.

मुळगांव हो एकवीस(२१) वाड्यांनी वांटला. गांवकार वाडो, शिरोडवाडी आनी मानसबाग हें कांय मुळगांवांतले वाडे जावन आसात.
मुळगांवांत शिक्षणाक खूब म्हत्व दिला. शीत, हुमण आनी नुस्तें हें ह्या गांवचें मुखेल जेवण. ह्या गांवांत तरेतरेचे पारंपारीक लोक संगीत आयकूंक मेळटा. धालो, फुगडी, घुमट आरती आनी भजन ही कांय लोकगितां जावन आसा. 
मुळगांव सुमार ७५८.३९ हेक्टर जाग्यार पसरला. हातूंतलो सुमार ६०५.३१ हेक्टर जागो शेतकामा खातीर आसा.मुळगांवांत रान आनी उद्योगीक जागा ना.

गोंय राज्यांत सगळ्यांत चड देवळां आसपी गांव ही प्रसिध्दी मुळगांवान जोडल्या. मुळगांवांत ५२ देवळां आसात आनी हातूंतली फक्त १४ देवळांची सरकारी नोंद जाल्या. देवळां ह्या गांवाची सोबीतकाय वाडयता आनी ताका लागूनच मुळगांव एक प्रसिध्द पर्यटक थळ जालां.

श्री देवी केळबायीच्या देवळाक ह्या गांवच्या लोकांक खूब म्हत्व आसा. हिंदू वर्साची सगळ्यांत पयली जात्रा ती श्री देवी केळबायीची जात्रा. ही जात्रा दर वर्सा णव दीस जाता. हे जात्रेक पेठेची जात्रा अशें म्हणटात. ही जात्रा चैत्र शुध्द पंचमीक सुरू जाता आनी रामनवमीक सोंपता. ह्याच निमतान हांगा कौलोत्सव मनयतात.
अशें मानतात की देव परशुरामान जमीन निर्माण केली. चडश्या गांवांनी ग्रामदेवता नाशिल्ल्या कारणान, सात भयणी तांच्या भावावांगडा उत्तर दिशेसावन आयली आनी ताणी गांवांनी रावन लोकांची उदरगत करपाक रावपाचें थारायलें. तांची सगळ्यांत व्हडली भयण म्हणल्यार श्री देवी केळबाय मुळगांवात रावली, दुसरी भयण श्री देवी महामाया गांवांत, तिसरी भयण श्री देवी लईरायी शिरगांवात, मिलाग्रि म्हापसा, मोरजाय मोरजेत,देवी आजादीप, आजादीप बेटार आनी सीतामाई कोंकणांत तर श्री देव खेतोबा वायंगिणीत रावपाचे थारायलें.
अशें मानतात की सातवी भयण म्हणल्यार श्री देवी सीतामाई अरबी समुद्राची सुंदरतायेक इतली भुल्ली की ती आजादीपाच्या समुद्र किनाऱ्याचेर अदृश्य जाली. 
मये गांवात महापुरूष आशिल्ल्या कारणान श्री देवी महामाया मये गांवांत रावपाक नामंजुरी दाखयली. ह्या गांवांतले देव तिका स्विकारतले काय ना हाचो तिका संशय आसलो. श्री देवी केळबायन तिका आश्वासन दिलें की तीका मयें गांव खोशयेन स्विकार करतलो. श्री देवी केळबायन तिका वचन दिलें की दर दर्सा ती स्वाता मयें गांवात दोन दीस आनी तीन राती रावपाक येतली आनी हें दोन दीस स्थानीक लोक व्हडा उमेदीन मनयतलें.
हाकालागून दर वर्सा चैत्र पंचमीक,श्री देवी केळबायच्या वचनानुसार, हे दोन दीस मयेंची जात्रा अशें मनयतात.

मुळगांवच्या जात्रेक गांवकर आनी महाजन णव दीस उपास करतात. ह्या लोकांक 'धोण' अशें म्हणटात. जे लोक नवे धोण म्हूण रावलें आसतात तांका धा दीस उपास करचो पडता. जात्रे दिसा हजारांनी भक्तगण आंबोली आनी मोगरेचे फुलांचे हार देवीक अर्पण करतात. हे सगळें फुलांचे हार पेठेर दवरतात. पेठेंत तोंडाचे मुखोटे दवरील्ले आसता.
ह्यां णव दिसांच्या उपासा वेळार, तिसऱ्या दिसा मुळगांवचे धोण तळयेर न्हावंक वतात. जत्रे वेळार धोण पांच फावटी नाचतात आनी पेठ व्हडा उमेदीन भायर काडून बोर्डे गांवात दोंगरा वाटेरसून व्हरतात. ही पेठ बोर्डे, दिवचलसावन मयें गांवांत दुसऱ्या दिसा पावता.

मयें गांवांत पावतकच ही पेठ हांगां भावीक स्थान आशिल्ल्या जाग्यार दवरतात. ह्याच जाग्यार केळबायेच्या स भयणींचें आनी एका भावाचें प्रतीक म्हूण तांचे मूख वा मुखोटे दवरतात. ह्या मुखांक सगळे भावीक पांया पडून देवीचो आर्शिवाद घेतात. चैत्र शुध्द अष्टमीच्या रातच्या वेळाचेर ही पेठ मुळगांवा परतता. ही पेठ मुळगांवचे लोक व्हडा उमेदिन नाचून मुळगांवांत व्हरतात. देवी केळबाइची पेठ मये गांवांतसून मुळगांव व्हरतकीच अष्टमीक मयें गांवात जात्रा जाता. 

रामनवमी दिसा मुळगांवांत कौलात्सव मनयतात. राऊत, परब आनी गाड समाजाच्या लोकांक मोडाची पुजा करपाक मान्यता आसा. ज्या लोकांचेर देवाचो भार वा अवसर येता तांकां ह्या गांवांत मोड अशें म्हणतात. हे मोड देवाच्या पेठीक माथ्यार घेवन तांकां आधार दिता. मुळगांव गांवातले सगळें कुटुंब मागीर श्री देवी केळबाइचे कौल घेवन येतात.दशमी ते चैत्र पौर्णिमा कार्यक्रम आयोजीत करतात. शिरगांवचे गांवकार, तशेंच मुळगांव आनी मयेंचे लोक व्हडा संखेन ह्या जात्रेक वांटो घेतात.

हिंदू धर्मा मेरेन (पांच दीस) ही पेठ देवळां भायर दवरतात. ह्याच वेळार विंगड विंगड सांस्कुतीक भाशेचे प्रमाणे चडशें सण श्रावण म्हयन्यांत मनयतात. नागपंचम, सुताची पुनव हीं काय सणांची नांवा जांवन आसा.श्रावण म्हयन्यांच्या सुरवातेक, दर शुक्रारा मुळगांवचे लोक 

श्री देवी केळबइच्या देवळांत तेल आनी वाती पेटयतात. तशेंच दर सोमारा ह्या देवळांत भजन, आरती हे कार्यक्रम जातात. ह्या दिसा लोक श्री देवी केळबइची मुर्ती सजयतात आनी पुजारी देवांची पुजा करतात.

अश्विन शुध्द महिन्यांत दसऱ्याचो उत्सव मनयतात. ह्या दिसा मनश्यांक कामांत आधार दिवपी सगळ्या धातूंक पुजतात. सांजे वेळार तरगां फुलांनी आनी रेश्मी कपडयांनी सजयतात. मागीर मिरवणूक काडून हीं तरगां एका पावित्र झाडाखाला दवरून भटजी तांचें लग्न लायता. मागीर हीं तरगां सगळ्या घरांनी भोंवडटात. थंयसून ही तरगा १५ ते २२ दिस देवळांत दवरतात. बावीसदिस उपरांत देवळांतसून ही तरगां गाड, परब, राऊत आनी मेस्त परिवारांत भोंवडायटात. सगळे गांवचे लोक ह्या तरगांचो आर्शिवाद घेतात. रातच्या वेळार हीं तरगां गाड परिवारांत व्हरतात आनी धय लोक एक नुत्य करतात. ह्या नुत्याक ‘बांगडे’ अशें नांव पडलां. दुसऱ्या रातचे गांवच्या लोकांक जेवण वाडटात. ह्या सणाचें मुखेल जेवण म्हळ्यार ‘पीठी’ आनी ‘शीत’. जेवण जातकीच हीं तरगां परब घराण्यांत व्हरतात. दुसऱ्या दिसा राऊत परिवारांत आनी परत गांवच्या सगळ्या लोकांक जेवण वाडटात. ह्य उत्सवाक ‘गोनळ’ अशें म्हणटात. चवथ्या दिसा हीं तरगां मेस्त परिवारांत व्हरतात आनी हांगासर फोव प्रसाद म्हूण सगळ्यां लोकांक वाडटात. ज्या लोकांचेर भार वा अवसर येता तांकां ‘मोड’ अशें म्हणटात. हे मोड सगळ्या लोकांक ‘कौल’ दितात. मागीर तरगां परत देवळांत व्हरतात.

हिन्दू धर्माच्या कार्तिक म्हयन्यांत कालौत्सव मनयतात. ह्या दिसा गांवकार आनी महाजन देवांच्या मुर्तीचों अभिशेक करून घेतात आनी त्याच रातचे ‘कालो’ मनयतात. तांच्या फाटल्यान दशाअवतारी नाटक जाता.

कार्तिक म्हयन्यांच्या अमाशेक मुळगांवात सातेरीची जात्रा जाता. गाड, परब, राऊत आनी मेस्त कुटुम्बाचें लोक देवळांत वयतात. ह्या निमतान गायन आनी भजनचे कार्यक्रम जातात.

बायलां देवळात दिवजा पेटयतात आनी हे परबेक दिवजांची जात्रा अशें म्हणटात.

पोश म्हयन्यांच्या पुर्णिमेक मुळगांवांत धालो मनयतात. धालो पांच दीस आसतात आनी हो उत्सव रातचो मनयतात. देवाच्या मुर्तिची पुजा करून मागीर ह्या उत्सवाची सुरूवात जाता.
सगळीं बांयलां मांडाचेर एकठांय येतात. बांयल़ांनी पयलींच थारिल्ल्या सुवातेक ‘मांड’ अशे म्हणटात. बांयलां दोन घटानीं एकामेकाचे हाथ दुसऱ्यांच्या खांद्यार दवरून उबी रावतात आनी कोंकणी, मराठी भाशेंत गीत गायतात. धाल्याचीं गितां जिवीताचेर आदारीत आसतात. धाल्याचे निमाणे रातीक सगळीं बायलां एकठांय येवन तरेतरेचे खेळ खेळटात.

दाळपा हो मुळगांवचो सांस्कुतीक उत्सव पोश म्हयन्यात येता. ज्या लोकांचेर भार येता ते लोक एकठांय येवन देवळांत एका थारिल्ल्या सुवातेर नाल्ल दवरतात आनी ताची पुजा करतात. दुसऱ्या दिसा हो नाल्ल प्रसाद म्हूण लोकांमदी वांटतात. हे परबेक सात कोमे मारून सात देवांक दितात. उरिल्ल्या देवांक नाल्ल दितात.




#Article 114: मुळो (425 words)


(मराठी : मुळा; हिंदीः मुरो, मुली; गुजरातीः मुरा; कन्नडः मुलंगि; संस्कृत: हस्तिदंत, मूलक; इंगलीश: रॅडीश; लॅटीन: रॅफॅनस, सटाव्हस; कूळ: क्रुसीफेरी). 

मांसाळ मुळां आशिल्ली, एक वर्सभर जगपी वनस्पत ,चड करून भाजेखातीर पिकयतात. ते खातीर मुळां, पानां आनी खोड हाचो उपेग करतात. हरवो मुळो खातात. सादारपणान मुळ्याचो रंग धवो आसता आनी आकार शंखाचो आसता. लांबाय सुमार २५ ते ४०सेंमी. आनी गोलाय सुमार ३.५ ते ५सेंमी. ते रूचीक मात्शे तीखट आसतात. जौनपुरी वा नेवारी मुळ्या प्रकारांत मुळ्याची लाबांय खुबूच व्हड (७५-९०सेंमी.) आनी गोलाय ५०-६०सेंमी. आसता. 

तळाकडलीं पानां लांब, पिसाचे आकृतीचीं आनी दांतेरी आसतात. मदले लांब ताळयेक लेव तांबडीं वा धवीं फुलां येतात. युरोपीयन मुळ्यांमदीं तांबडे, जांबळे तशेच शेंदुरी रंगाचे मुळे आसतात. मुळ्याचो 
आकार, रंग, पेरणी ते काढणीमेरेनचो काळ आनी रूच हातूंत जायते प्रकार दिसून येतात. 

हे वनस्पतीचो प्रकार संवसारांत सगळेकडेन आसून रॅफॅनस हे तिचे प्रजातींत वट्ट धा जाती आसात. चडशो जाती भूमध्य दर्यावाठारांतल्यो आसून रॅ. सटाव्हस ही जात थंयच्यान भारतांत आयली अशें मानतात. कांय शास्त्रज्ञांच्या मतान मुळयाचें मूळस्थान मध्य आनी अस्तंत चीन आनी भारत ह्या वाठारांत आसुंये. इतिहासाआदल्या काळांत थंय मुळ्याचो खाद्यान म्हूण वापर जातलो. महाभारत, कौटिलीय अर्थशास्त्र, चरकसंहिता आदी संस्कृतग्रंथांत 'मूलक' ह्या नांवान मूळ्याचो उल्लेख मेळटा. 

भारतांत सगळेकडेन मुळयाची लागवड करतात. दर्याचे पातळेसावन ३००मी. उंचायेवयल्या हिमालयांतल्या दोंगराक वाठारांत हें पीक जावंक शकता. हें थंड हवामानांतलें पीक आसून कांय थळाव्या प्रकारांची वर्सभर लागवड जाता. दक्षिण भारतांत हें पीक वर्सयभर आसता. हें पीक झटपट वाडपी आसून प्रकाराप्रमाण पेरणीसावन ३० ते ५० दिसांत तयार जाता. हें पीक खंयचेय जमनींत वाडटा. सुपीक आनी रेवंट जमनींत हें पीक बरें येता. 

लागवडींतले पोरने आनी सुदारीत देशी प्रकार अशेः १) बरामासीः हाची वर्सभर लागवड करपाक मेळटा. 

२)जौनपुरी वा नेवारी : ह्या प्रकाराचे मुळे आकारना व्हड आसून वजनाक ५ सावन १५ किग्रॅ. वा चडय आसता. 

३)पुसा चेतकी : हो मुळो ४०-४५ दिसांत तयार जाता. 

४)पुसा देशी : हो मुळो ३०-४५ सेंमी. लांब, तोंकाकडे अशीर आनी तिखट आसून खोडाकडलें तोंक पाचवें आसता. 

५)सिलेक्शन-२७१: हो मुळो ३०-४० सेंमी. लांब नितळ धवो आनी मात्सो तीखट आसता. हाचें खाशेलपण म्हळ्यार तो सुमार १० दिसांमेरेन खावपासारको आसता. हाचे भायर तांबडो लांब, जांभळो लांब, लखनवी आदी जायते देशी प्रकार लागवडीखाल आसात.  

आशियाई प्रकारःहे मुळे गुळगुळीत, कुरकुरीत ३.५-५ सेंमी. व्यासाचे आनी २२-३०सेंमी. लांब आसतात. हातूंत जॅपनीज व्हाइट, आय. एच. आर . ११ आनी सकुराजुमा हे हेर प्रकार आसतात. 

मुळो जमनींतूच वाडटा आशिल्ल्यान लागवडी आदीं जमनीची बरे तरेन मशागत करप गरजेचें. दोन मेरां मदीं सुमार ५० सेंमी. अंतर दवरतात. वा सपाट वाफ्याचेर ३०x१५ सेंमी. अंतराचेर बी 

File:Hanging_daikon_by_rumpleteaser.jpg|Daikon
File:Daikon.Japan.jpg|Daikon
File:Raphanus_sativus-1.jpg|White  red
File:Pannier_de_radis_noir,_roses_et_blancs.jpg|Black, white  red
File:Raphanus sativus-2-xavier cottage-yercaud-salem-India.JPG|Sliced red
File:Colourful_radishes.jpg|Multiple colors
File:Chinese radishes at Asian supermarket in New Jersey.jpg|Chinese white
File:Korean_radishes_at_Asian_supermarket_in_New_Jersey.jpg|Korean white
File:CSIRO_ScienceImage_2779_Radishes.jpg|Dark red
File:Chinese_radish_p1150393.jpg|Sliced Watermelon radish
File:Raphanus sativus var. sativus Radish ハツカダイコン廿日大根、二十日大根 DSCF6410.JPG|Harvesting red




#Article 115: मेघाणी, झवेरचंद कालिदास (347 words)


मेघाणी, झवेरचंद कालिदास

नामनेचो गुजराती कवी आनी लेखक.ताचे जल्मतिथीविशीं अभ्यासकांभितर कांय मतभेद आसात. कांय जाणांच्या मतान मेघाणीचो जल्म २८ ऑग्स्ट १८९६ दिसा जालो.सौराष्ट्रांतल्या एका जैन कुटुंबींत ताचो जल्म जालो. भुरगेपणांत काठियावाडच्या राजवाड्यांत ताचें येवप-वचप जातलें. त्या काळांत थंय सदांच चारण कवी जमताले. भुरगेपणांत ह्या कवींच्यो कविता आयकुपाची संद झवेरचंद हाका मेळ्ळी. ताकालागून ताच्या बालमनाचेर लोकसाहित्याचे संस्कार जाले.

अमरेली हांगासावन मॅट्रिकची परीक्षा पास जातकच १९१६ वर्सा ताणें भावनगरचे शामळदास कॉलेजींतल्यान संस्कृत आनी इंग्लीश हे विशय घेवन बी.ए. ची पदवी घेतली. उपरांत कलक्ता हांगा नोकरी केली, पूण सौराष्ट्राच्या खेड्यांचली जीण आनी थंयचें लोकसाहित्या हांचे गोडयेन ताणें नोकरी सोडली आनी परतून सौराष्ट्रांत आयलो.

लोककथा,लोकांगीतां आनी हेर लोकसाहित्य एकठआंय करपाखातीर एकठआंय करपाखातीर तो सौराष्ट्रांत खूब भोंवलो. सौराष्ट्रांतल्यो लोककथा संकलीच करून त्यो 'सौराष्ट्रानी रसधार' ह्या नांवान १९२३
ते १९४७ ह्या काळआंत चार खंडांनी उजवाडायल्यो. ह्या चार खंडांक लागून ताका लोकसाहित्याचो एक खांपो संशोधक आनी अभ्यासक म्हूण नामना मेळ्ळी. तशेंच १९२८ वर्सा गुजरातांतलो भोव मानादीक असो 'रणजितराम सुवर्णचंद्रक' दिवन ताचो भोवमान केलो. उपरांत ताणें सौराष्ट्रांतल्या डाकूंचेर दोन खंडांनी 'सोरठी बहाखटिया' (१९२७ आनी १९२८) हो ग्रंथ बरयलो. ताणें बरयल्ले हेर ग्रंथ अशे आसात-'चुंदडी' -दोन खंड, 'कंकावटी' दोन खंड,'जेसल जगनो चोरटो', 'पुरातन ज्योत', 'संत देवीदास', 'संत मेकरण' 'दादाजीवी वातो'(चार खंड).

मेघाणी हो एक बरो कवी. 'रढियाळी रात'(१९२५-२७) ह्या नांवान तीन खंडानी ताणें सौराष्ट्रांतलीं लोकगीतां उजवाडायलीं. 'युगवंदना' (१९३५) हो ताचो काव्यांझेलो तशेंच ताचीं हेर लोकगीतां अशीं आसात - 'लोकसाहित्यमां ऋतुगीतो','सोरठी संतवाणी'. मेघाणीच्या देशभक्तीच्या काव्यान प्रभावित जावन महात्मा गांधीन ताका 'राश्ट्रीय शायर' अशें नांव दिलें. मेघाणीन 'रवींद्रवीणा' (१९४४)
ह्या नांवान रवींद्रनाथाच्या कांय कवितांचो गुजराती भाशेंत अणकार केलो. 'एकतारो','मेघाणीना काव्यो','वेणीना फूल' हींय ताचीं कांय काव्यां आसात.

पत्रकार म्हणुनूय ताणें मोलादीक वावर केला. 'फूलछाब' ह्या सातोळ्याचो तो संपादक आशिल्लो. 'जन्मभूमी' ह्या नामनेच्या दिसाळ्यांत सुवातेसावन (१९३३) तें निमाणेमेरेन 'कलम अने किताब' 
नांवाचें सप्तकी सदर बरयलें.

मेघाणी स्मरणमूर्ति. मेघाणी ग्रंथ ( २ वांटे ), लि. हुं आवुं छुं.

(जीवन चरित्र) दरियापारना बहारवटिया, दाना भगत,माणसाइना दीवा,सोरठी संतो. माणसाइना दीवा ह्या पुस्तकाचो रवीन्द्र केळेकार हाणें कोंकणी अणकार केला (आनी तांकां मनशांत हाडले)

मेघाणीचो, लोकसाहित्याचो व्यासंग पळोवन रवींद्रनाथ टागोरान शांतिनिकेतनांत ताका ह्या विशयाचेर व्याख्यान दिवपाखातीर आपयल्लो.आपले फक्त ५०वर्सांचो पुरायेंत ताणें हो लिखणाचो मोलादीक वावर केलो.ताणें केल्ल्या ह्या संशाधनाखातीर गुजराती साहित्याक हें लोकसाहित्याचें भांडार मेळ्ळें.




#Article 116: मेघालय (2082 words)


File:Female Hoolock Gibbon.jpg|thumb|Meghalaya's forests host 660 species of birds[17] and numerous species of other wildlife. Peacock pheasant (top) and hoolock gibbon (bottom) are found in Meghalaya.[18]

भारताच्या २२ घटक राज्यांतलें ईशान्य वाठारांतलें एख राज्य. क्षेत्रफळः २२,४२९ चौ.किमी.लोकसंख्याः १,७६०,६२६(१९९१). शिलाँग ही ह्या राज्याची राजधानी आनी राज्यांतलें एक व्हड शार. मेघालयाचे उतरेक आनी उदेंतेक भारतांतलें आसाम राज्य आनी दक्षिणेक तशेंच अस्तंतेक बांगलादेश आसा. पयलींच्या आसाम राज्यांतले गारो हिल्य, संयुक्त खासी आनी जैतिया हिल्स जिल्ह्यांचे मेळून २१ जानेवारी १९७२ दिसा भारतीय संघराज्यांतलें एक राज्य म्हूण मेघालयाची स्थापणूक जाली.

हांगाच्या दोंगरी आनी पठारी प्रदेशांतल्यान खूब न्हंयो व्हांवतात. चडशो न्हंयो तळपांतल्यान आनी दोंगरातल्यान व्हांविल्ल्यान त्यो चड नेटान व्हांवतात. तेखातीर मदीं मदीं धबधबे तयार जातात.राज्याच्या गारो हिल्स जिल्ह्यांतल्यान कृष्णाई, कालू, भुगई, निताई,सोमेश्र्वरी न्हंयो व्हांवतात. खासी हिल्स जिल्ह्यांतल्यान किनशी, खी, उमत्र्यू, उमनगॉट, उमिआम मावफ्लांग आनी उमिआम ख्वानख्वान जाल्यार जैतिया हिल्स जिल्ह्यांतल्यान कोपिली, म्यिंटडू आनी म्यिनटांग ह्यो न्हंयो व्हांवतात. शिलाँगसावन १६ किमी. अंतराचेर बडापानी लेक हें तळें आनी उमिआम हो नामनेचो जलविघुत्निर्मीती प्रकल्प तशेंच चेरापुंजी लागसार मॉसमाई हांगाचो नोहस्नीगथिआंग धबधबो पळोवप सारको आसा.

मेघालय हो दांगरी वाठार. अस्तंतेकडल्या गोरा दोंगुल्ल्यांची उंचाय ३००मी.जाल्यार उदेंतेकडल्यान खासी दोंगुल्ल्यांची उंचाय १,८०० मी. आसा. जैतिया दोंगुल्ल्यांची उंचाय मात्शी उणी आसा. 'शिलाँग पीक' ही राज्यांतली सगळ्यांत उंचेली सुवात आसून तिची उंचाय १,९६५ मी. आसा. अस्तंतेकडे गारो दोंगुल्ल्यांतलें १,४१२ मी. उंचायेचें नोक्रेक हें राज्यांतलें दुसरें उंचेलें तेमूक आसा.

हांगाचे जमनीचे तीन प्रकार करूं येतात. दक्षिणेकडलो देंवती आशिल्लो प्रदेश पठारी प्रदेश आनी उतरेकडल्या आसामाच्या देगणा लागसारचो मात्सो देंवती आशिल्लो वाठार. अस्तंतेपरस उदेंतेकडल्या प्रदेशांतली
उंचाय वाडत वता. राजधानी शिलाँग हो मध्यवर्ती पठारी प्रदेश.

नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या काळांत. बंगालच्या उपसागरा वयल्यान आयिल्लें बाश्पान भरिल्लें वारें आनी कुपां मेघालयाच्या दोंगराळ वाठारांत येतात. हें वारें आनी कुपां दोंगराळ प्रदेश आशिल्ल्यान आडावतात. ते खातीर ही भूंय सदांच कुपांनी भरिल्ली आशिल्लयान तिका मेघालय म्हण्टात. गारो हिल्स हांगाचें वर्सुकी तापमान चडांत चड ३४ से. आनी उण्यांत उणें ४ से. आसा. खासी आनी जैतिया हिल्सांतलें हेच प्रमाण अनुक्रमान २३.३ से.आसा. हांगाचो वर्सुकी पावस १००० ते १२०० सेंमी. आसा. जगांत सगळ्यांत चड पावस,ह्या राज्यांतल्या चेरापुंजी आनी मॉसिनराम ह्या सुवातींनी अनुक्रमान १३०० सेंमी. आनी १८००सेंमी. इतलो पडटा. राजपाटण शिलाँग हांगाचो वर्सुकी पावस २४१.५सेंमी. आसा.

चड पावसाक लागून हांगा रानांचोय वाठार चड म्हळ्यार ८,५१,००० हेक्टर इतलो आसा. पाइन, सायल, कोंडो तशेंच बर्च, ओक, बीच, गुरग्रा, हळदू, डालू आनी कवठी चांफो ही वनस्पत हांगा चड प्रमाणांत मेळटा.

हत्ती, वाघ, हरण, सांबर, भांगरामाजर, हुलॉक, रानदुकर, रानरेडो, रानगवो, लांडगो, सोंसो, माकड, शेंपडी नाशिल्लो माकड, सोरोप, चानी, मोर, तितर, कबुतर, हॉर्नबिल. रानबदक, पोपट ही मोनजात थंय आसा.

पुर्विल्ल्या काळांत ब्रह्मदेश आनी मिझो ह्या वाठआरांतल्यान मेगोलियन वंशाचे लोक हांगा येवन रावले. आहोम लोक आसामांत राज्य करताले. तांकांलागून ह्या वाठाराचेर हिंदू संस्कृतायेचो प्रभाव पडलो. खासी, जैंत्या आनी गारो ह्यो हांगाच्यो मुखेल जमाती. ब्रिटिशांवेळार हांगा परत परत येताल्यो. मेघालयांतली मुखएल खासी जमात मॉनख्मेर वांशित परंपरेंतली आसून जैंतिया जमात लेगीत हेच परंपरेंतली आसा.गारो जमात तिबेट परंपरेंतली. हे लोक बोडो भास उलयतात.

खासी-जैत्या ह्या जमातींच्या मुखेल्याक सीएम् ह्या नांवान वळखतात. ब्रिटिशांच्या सुरवेच्या काळांत हांगा २५ वयर सिएम् आपापल्या वाठारांत मुखेल आशिल्ले. १८२४ वर्सासावन ब्रिटिशांनी, सीएम् राज्यकारभारांत सुरवात केली. ब्रह्मदेशान घाल्ले घुरयेक लागून जैंत्या जमातीचो राजा ऊरामसिंह हाणें ब्रिटिशांकडे पालव मागलो. ब्रिटिशांनी ही घुरी परतिली पूण ह्या वाठारांत खूब बंधनां घालीं. १८२९ वर्सासावन ब्रिटीश आनी खासी वादाक सुरवात जाली.

इंग्लीश आध्कारी डेव्हिड स्कॉट हाणें राणीकुंदाय ते स्ल्हेर असो मार्ग करपाती येवजण आखूंन तेखातीर नौंगल्खा हांगाचो सीएम् तिरोतसिंह हाचेकडेन परवानो मागलो. सुरवेक ताणें ब्रिटिशांक विरोध करपाक सिरवात केली. हीं झगडीं ४ वर्सां चलतालीं. ब्रिटिशांनी एकेका सीएमाक हारयलो आनी तिरोतसिंहाक बंदखणींत दवरलो. 

१८६३ वर्सा ब्रिटिशांनी जैत्यांचें राज्य खासी प्रदेशाक जोडून खासी-जैतिया असो नवो प्रदेश तयार केलो. कंपनी सरकाराचो शेक चलतालो तेन्ना दिवाणी आनी पौजगारी खटल्याचें काम सीएम् हाचेकडे सोंपयल्लें. ह्या प्रदेशामतले रस्ते ब्रिटिशांनी केल. चुन्याच्यो भट्टयो, शेतां असली सगळी धन दौलत ब्रिटीश अधिकाऱ्यांनी बळजबरेन बळकायली. तांकां विरोध करतल्यांक खर ख्यास्त मेळटाली. सीएम्च्या आवांठाभायलो वाठार ब्रिटिशांनी सरसकट बळकायलो.ल्हव ल्हव करून सीएम्चे अधिकार उणे जाले. १८५३ वर्सा ह्या वाठारांतलें लश्कर आनी नागरी प्रशासन वेगळें केलें. १८६४ वर्सा चेरापुंजी हांगाची राजधानी हालोवन शिलाँग हांगा व्हेली आनी थंयचो कारभार पळोवपापसत एका उपआयुक्ताची नेमणूक केली. १८८३ वर्सा पुराय खासी प्रदेशाचेर ब्रिटिशांनी आपलो शेक दवरलो. सीएमांक हें मानवलेंना. १९२३ वर्सा खासी राश्ट्रीय दरबार ह्या राजकीय पक्षाची स्थापणूक केली. खासींनी सुरू केल्ले हे राजकीय स्वातंत्र्याचे चळवळींत गारो जमातीच्या मुखेल्यांनीय वांटो घेतलो.

खासी जमातीक १९२१ वर्सा आसाम विधानसभेंत एक प्रतिनिधी धाडपाचो अधिकार मेळ्ळो. पूण मतदानाचे अधिकार फकत शिलाँगांतल्या नगरपालिका वाठारांतल्याच व्यक्तींक दिलो. १९२७-२८ वर्सा सायमन आयोगामुखार खासींनी आसाम विधानसभेंत २प्रतिनिधी आसचे अशी मागणी केली. १९३५वर्साच्या कायद्याप्रमाणआसाम प्रांतिक विधानसभेंत खासींचे३ प्रतिनिधी वेंचले. तातूंत एक खासी बायल लेगीत आशिल्ली. आसामांत खासी समाजांतलेच लोक चड शिकिल्ले आशिल्ले. १९३४-३५वर्सा खासी स्टेटफेडेरशनची स्थापणूक जाली.

भारत स्वतंत्र जावचेपयलीं सगळ्या खासी सीएमांनी एकठांय येवन राश्ट्रीय दरबार संघटेनची स्थापणीक केली. एका स्वतंत्र पर्वतीय राज्याची मागणी करपाचो तांचो बेत आशिल्लो. पूण जे.जे. निकोलस रॉय सारक्या फुडाऱ्यांनी, ताचे बदलाक भारतीय संघराज्याभितर स्वायत राज्याची मागणी केली. भारतीय संविधान तयार करतना भारत सरकारान निकोलस रॉय हाचे सुचवणेप्रमाण बार्दालोइ उपसमिती नेमली. हे समितीन जिल्हा समिती स्थापन करपाची सुचोवणी केली. तेप्रमाण ह्या वाठारांत जिल्होसमित्यांची स्थापणूक जाली.

१९५४ वर्सा तुरा शारांत विल्यमसन संगमा हाच्या फुडारपणाखाल भरिल्ले परिशदेंत, ह्या पर्वतीय वाठाराचें आसामसावन वेगळें आनी स्वतंत्र राज्य निर्माण करचें असो निर्णय घेतलो. पूण १९५६वर्सा राज्यपुनर्चना आयोगान ही मागणी मान्य केली ना आनी आसाम राज्यांतूच ह्या वाठाराचो आस्पाव केलो. वाठाराचो आस्पाव केलो. १९५७ वर्साची वेंचणूक जातकच विल्यमसन संगमा हाचो आदिम जाती कल्याणमंत्री म्हूण आसाम मंत्रिमंडळांत आस्पाव जालो. १९६० वर्सा हाफलोंग हांगा मेघालयांतल्या फुडाऱ्याची बसका जावन तातूंत परतून स्वतंत्र राज्याची मागणी केली.१९६१वर्सा ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरस स्थापन जावन तुरा हांगा हे संघटनेवतीन परिशद भरयली. १९६२वर्साचे वेंचणुकेंत खासी गारो प्रदेशांतले सगळे १२ उमेदवार वेंचून आयले पूण स्वातंत्र्याची मागणी पुराय जाली ना. देखून ७ प्रतिनिधींनी विधानसभेचो राजीनामो दिलो.

३१मार्च १९६२ सावन थेट चळवळ करपाचें पर्वतीय फुडाऱ्यांनी थारायलें. पूण त्याच वेळआर चीनान भारताचेर घुरी घाल्ल्यान हो बेत फुडें धुकलचो पडलो. १९६३ वर्सा जाल्ले पोटवेंचणुकेंत ऑल पार्टी ह्ल लीडर्स कॉन्फरन्सचे ६ उमेदवार वेंचून आयले. पंडित नेहरून आसाम राच्यांतूच पर्वतीय वाठआराचें स्वायत राज्य करचें अशी सुचोवणी केली. केंद्र सरकारावतीन हरिभाऊ पाटसकर हाणें थंयच्या फुडाऱ्यांवांगडा नेहरू येवजणेचेर भासाभास केली. पूण तांकां ती मानवली ना. १९६६ वर्सा गुलझारिलाल नंदा हाणें आसामांतूच, पर्वतीय वाठाराखातीर स्वतंत्र विधानसभा आनी मंत्रीमंडळ आसचें असो थाराव मांडलो. पूण हीय मागणी तांणी न्हयकारली. १९६७ चे वेंचणुकेंत पर्वतीय फुडाऱ्यानी स्वतंत्र राज्याचे मागणेचेरूच वांटो घेतलो. जानेवारी १९६७ आसामाचे पुनर्रचनेविशीं दिल्लीचे बसकेंत भासाभास जाली, तेन्ना १९६७ चे विधानसभेच्या वेंचऩपकांचेर पर्वतीय फुडाऱ्यांनी बहिशकार घालो आनी आसामासयत एक संघराज्याची निर्मिती तांणी मानून घेतलीना. 25 सप्टेंबर १९६७दिसा पंतप्रधान इंदिरा गांधीन मेघालयाचें स्वतंत्र राज्य निर्माण करपाचो निर्णय डाहिर केलो. तेप्रमाण १९६९ वर्सा भारतीय संसदेन आसाम पुनर्रचना (मेघालय) नेम पास केलो. २ एप्रिल १९७० दिसा मेघालय हें स्वायत राज्य जालें आनी २१ जानेवारी १९७२ सावन भारतांतलें स्वतंत्र राज्य म्हूण ताची स्थापणूक जाली.

राज्यांतले विधानसभेंत ६० सभासद आसून राज्याचे उदरगतीखातीर २० विकासगट केल्यात. उदेंत आनी अअस्तंत खासी हिल्स, उदेंत आनी अस्तंत गारो हिल्स आनी जैतिया हिल्स अशे पांच जिल्हे राज्यांत आसात. शिलाँग, नागस्टोइन, जोवई, तुरा आनी विल्यमनगर हीं जिल्ह्यांची मुखेल ठांणी आसात. न्यायवेवस्थेचे नदरेन मेघालय, गौहाती, उच्च न्यायालयांत येता. राज्यांत स्वतंत्र लोकसेवा आयोग आसा.

शेतकी पिकावळः शेती होच चडावत लोकांचो वेवसाय आसून,चडशे लोक शेतीचेरूच पोट भरतात. दोंगराळ वाठार आशिल्ल्यान शेतकी पूरक अशई जमीन हांगा उण्या प्रमाणांत म्हळ्यार १९,०९,९९४ हेक्टर इतली आसा. तातुंतली फकत २६ जमीन जलसिंचनाखाल आसा. हांगा ढूम पद्दतीची शेती परंपरेन चालू आसा. कायम स्वरपाची शेती जावंची म्हूण सरकार यत्न करता. तेखातीर शेतकामत्यांक सुदारीत जमीन वांटप, सारें, बीं, उदकाची सवलत सरकार दिता. शेती उत्पादन बाजारपेठ मेळोवन दिवपाचोय सरकार यत्न करता. बटाट, तेझपाटा, ऊंस, कड्डण, कापूस, ताग, टॅपिओका, सुपारी, आलें, मिरयां, हळद हीं हांगाचीं मुखेल पिकां आसात. तशेंच कांय वाठारांत भात, गंव, मको हींय पिकां काडटात. खासी आनी जैतिया जिल्ह्यांत फळां आनी भाजीपाल्याचें उत्पादन जाता. नासपत, सत्पाळू, अलुबुखार, अनस, सफरचंद, संत्रीं, लिंबू, केळींहीं म्हत्वाचीं फळां हांगा जातात. मेंढरां, म्हशी, दुकरां आनी हेर जनावरां हांगा व्हड प्रमाणांत पोसतात. आसाम राज्याक दुदाची पुरवण हें राज्या करता. जोवई हांगा दुदाचें केंद्र आसून थंय लोणी, तूप हांचें उत्पादन जाता.

राज्यांत दगडी कोळसो, सिलिमनाइट, चुनखडक, डोलोमाइट, भाडकी माती, फेल्सपार, कांचमिश्रित रेंव हीं खनीजां मेळटात. देशांतलें ९५ सिलिमनाइट उत्पादन हांगाच्या खासी दोंगुल्ल्यांच्या वाठारांत मेळटा.

सैमान नटिल्ल्या ह्या राज्याखातीर हांगा पर्यटन उद्देगाक खूब वाव आसा. आदिवासी संस्कृतीचीं खाशेलपणां हें पर्यटकांचें आकर्शण जावन आसा.

राज्याची उद्देगीक उदरगत चालू आसा. राज्यांत उद्दागीक विकास निगमची स्थापणूक जाल्या. खनीज संपती आनी रानांतलें उत्पादन हांचेर आदारीत उद्देगधंदे सुरू जाल्यात. प्लायवूड ,थंड पेयां,खावपाचें तेल रसायनां,सारें असल्या उद्देगांचे प्रकल्प खाजगी क्षेत्रांत सुरू जाल्यात. चेरापुंजी हांगा सरकारचो व्हड सिमेंट कारखानो आसा. गारो आनी जैंतिया हांगा सरकारान ल्हान सिमेंट कारखाने सुरू केल्यात. तशेंच लाकूड कापप, कापसाच्यो गठ्ठे बांदप, बेकरी असले उद्देग धंदेय राज्यांत आसात. खासी,गारो आनी जैंतिया हांगा मेळून ६४४ ल्हान उद्देगीक केंद्रां आसात. उदकाचे ल्हान प्रकल्प आसात आनी १८,५०० हेक्टर जमनीक हाचो फायदो जाता. राज्यांत 4 जलविघुत् आनी १ औश्णीक प्रकल्प आसा.

मेघालयांत 461 किमी. राश्ट्रीय महामार्ग आसात. ५१३९ किमी. लांबायेचे पक्के आनी कच्चे रस्ते आसात. शिलाँग हो एकूच विमानतळ राज्यांत आसा. वायूदूत सेवा हांगा चलता.

हांगा सगळ्या धर्मांचे लोक रावतात. तातूंत ५३ किरिस्तांव, १५ हिंदू, ३ मुसलमान आनी हेर धर्मांचे लोक रावतात. फाटल्या शेंकड्यासावन किरिस्तांव धर्माचो व्हड प्रमाणांत प्रसार जालो आनी खुबशा लोकांनी किरिस्तांव धर्म आपणायलो.

राज्यांत खासी, जैंतिया आनी गारो ह्यो मुखेल आदिवासी जमाती आसून,खासी आनी जैंतिया हांचे भितर खूब सारकेंपण आसा.खूब तेंपासावन, ह्या दोंगराळ वाठारांत राबितो केल्ल्यान भायल्या जगाकडे ह्या लोकांचो चड संबंद आयलोना. देखून तांच्यो चालीरिती तशोच तिगून उरल्यो. मेघालयांतली गारो जमात ही मूळची तिबेटांतली अशें कांय जाणाकारांचें मत आसा. हे लोक तिबेटी-ब्रह्मी वांशिक गटांतले आसात.
  
मेघालयांत मातृसताक घराबोम पद्दत आशिल्ल्यिन थंयच्यो चालीरिती खाशेल्यो आसतात. आवयवटेच्यान, तांचो नात्यागोत्यांतलो इतिहास पळयतात. इस्टेटीचो वांटो आवयकडल्यान धुवेकडे वता. चडकरून धाकट्या जांवयाक, मांय-मावाची सेवा करपाखातीर मावोड्यां रावंचो पडटा. मामेभावाकडे लग्न करपाची चाल गारो जमातींत आसा. वयांत येतकच भुरगीं नोकपांते नांवाच्या युवाघरांत रावतात.कुटुंबाचें शेतकाम सगळे एकठां येवन करतात.

हे लोक कुकडां, दुकरां, गोरवा पोसतात. गोरवांचो उपेग मांसाखातीर चड करतात. तांदळांपसून तयार केल्लो बीर हो सोरो थंयच्या दादल्यांचें आवडीचें पेय आसा. हालीं ते लोक हेर तरांचोय सारा पियेतात. सणा-परबेक हे लोक सारा पियेतात तशेंच चोम्यांनाचूय करतात.

नोंगक्रेम ही खासींची राश्ट्रीय परब वा नाचाचो उत्सव आसा. शिलाँगलागसार स्मिने नांवाच्या गांवांत ही परब मनयतात. जमात मुखेल्याकडें ह्या उत्सवाखातीर शुभदीस थारावन, धर्मीक-भौशिक असो हो नाच करतात. नाच आनी संगीत हें खासी जमातीचें खाशेलपण आसा. गीतगायन हें चडशें वाघवादन आनी नाचावांगडा जाता. खासी आनी गारो जमातीचे चोमोनाच मेकळ्या मैदानांत जातात. खासी दादले-बायलो वेगवेगळ्यो वाटकुळ्यो रांगो करून नाचतात. धोल, नगारे आनी पाइप हीं वाधां साथीक आसतात. लग्न जाल्लयो बायलो नाचांत वांटो घेनात. शदसुकमींसीयम हो खासींचो सण जावन आसा. हो सण एप्रिल जाता. उर्बेभरीत जावन नाचप हें ह्या सणाचें खाशेलपण आसा. भौशिक उत्सवावेळार जैंतिया जमातींत युध्दनृत्य करतात. गारो जमातींत सुगीचो उत्सव करतात.

सीएम् वा मुखेल्यांचे महाल,पूल ह्यासारक्या वास्तूंनी खासी जमातीची वास्तुकला दिसून येता. हे महाल फातरांचे आसून, तांचीं दारां भांगराच्या वा रूप्याच्या तशेंच पाचव्या ,हळदुव्या वालींनी सजयल्लीं आसतात. मनीस,सवणीं,जनावरां,रानां हे खासी मूर्तीकलेचे विशय जावन आसात. सोनफर लागसारचे घोलींत देवनागरी लिपयेंतले कोरांतिल्ले लेख तशेंच झुजारी, लेख तशेंच झुजारी, हत्ती आनी घोडेस्वारांचीं चित्रां आसात. जोवाई शारा लागसर, एका दाम्पत्याची शिल्पाकृती पळोवपासारकी आसा. खासींचे परंपरिक चित्रकलेंत मातयेच्या आयदनां वयलें आनी कपड्यावयलें वेलींचें नक्षीकाम पळोवपासारकें आसता. नाचावेळार घालतात ते मुकूट तशेंच तांच्या अलंकारांचेर चित्रविचित्र चित्रांचें चित्रण केल्ल्याचें दिसता. मेल्ल्या मनशाच्या आंगाचेर घालतात ते चादरीचेर फूल,सत्री,जनावरां हांचीं चित्रां काडिल्लीं आसतात.

राज्यांतलें बरपाक्षरीचें प्रमाण १९९१ चे लोक मेजणेप्रमाण ४८.२६ आसा. राज्यांत शिक्षणीक संस्था वाडत आसात. थंय १ कायदो महाविद्याल. , २ सरकारी आनी १७ खाजगी महाविद्यालयां आनी नॉर्थ ईस्टन हिल युनिव्हर्सीटी (NEHU) आसा.

खासी आनी गारो ह्यो उपभासो आसात. खासी भास ही ऑस्ट्रो-आशियाई भाशा-पगंडांतली आनी गारो,बोडो ह्यो भासो तिबेटोब्रह्यी भाशापंगडांतल्यो मानल्यात. ह्या भाशांक स्वताची लिपी नाशिल्ल्यान किरिस्तांव धर्म प्रसारकांनी तांचेखातीर रोमीचो वापर केलो. आयजलेगीत थंय रोमी लिपीच वापरतात किरिस्तांव धर्म प्रसारकांनी हे भाशेंत अकुणिसाव्या शेंकड्यांत बायबलाचो नवो करार (१८४१), पयली खासी प्रवेशिका आनी खासी-आंग्ल शब्दकोश अशें सादित्या तयार केलें. ऊ जीबेन रांब हाणेंच १८९९ वर्सा शिलाँगांत स्वतंत्र छापखानो काडलो. तशेंच सेंग-खासी ही संस्था ही स्थापून पाठ्यपुस्तकां तयार केलीं. ऊ रांबोनसिंह हाणें खासी धर्म, उत्सव, लोककथा ह्या विशयांचेर पुस्तकां बरयलीं. ताचो एक ल्हान कथांझेलो उजवाडा आयला.

१८९५ ते १९१० ह्या काळांत खबरांपत्रां, म्हयनाळींय सुरू केलीं. व्ही.के.रॉय हाणें इतिहास, व्याकरण ह्या विशयांचेर पुस्तकां बरयल्यांत. राधीनसिंह बेदी हो पुर्विल्लो खासी कवी आसा. ह्या खआसी कवीक खूब नामना मेळ्ळी. न्हंयो- दोंगरांचें सोबीत वर्णन तेचभशेन सामान्य लोकांची सुखदुख्खां ताचे कवितेंत दिसतात. ताणें केल्ल्या इसापनीती च्या अणकाराक खूब नामना मेळ्ळी. ऊ थाक्यू , पी .गातफोह ,एच्.इलायस,वी.जी.बरेह हे कांय विसाव्या शेंकड्यांतले नामनेचे कवी आसात. सघाच्या साहित्यांत खासी संस्कृतायेचे अस्मितायेचेर चड भर दिसता. एच् एचं लिंडाह हाणें खैरम आनी चेरी ह्या सीएमांचो इतिहास बरयला. तशेंच खासी संस्कृतीचें आध्यात्मिक आनी भौतिक खाशेलपण ताणें आपल्या दुसऱ्या एका पुस्तकांत वर्णिलां. डी. कोस्टा हाणें पुर्विल्लीं नाटकां, कथासाहित्या, महाकाव्यां, लोककथा, म्हणी आनी वाक्प्रचार हांचें संशोधन करून साहित्य निर्मिलां. प्नार भाशएंत फकत व्हेरिअर एल्विन हाणें एकूच पुस्तक बरयलां. काकेन्सन आनी दिवाणसिंह ह्या भावांनी गारो लोकसाहित्याविशीं लिखाण केलां. प्रा. खेबेट मोमीन हाची समाजीक नाटककार म्हूण नामना आसा. खोसांग ह्या कवीन तोंडी परंपरेंतल्या एका पुर्विल्ल्या गारो महाकाव्याचें लिखाण केलां.

शिलाँग-गौहती मार्गाचेर आशिल्लें (Uniam) सरोवर आनी तातुंतली नुस्तेमारीची सवलत, किलँग रॉक-२१३मी. उंचायेचो ग्रॅनाइट फातराचो सैमीक घुमट, चेरापुंजीलागसारचो मॉसमाई हांगाचो धबधबो,थंयसावन लागींच मॉसमाई गुहा, नर्टिआंग हांगाचीं पुर्विल्ले संस्कृतीचीं व्हड पाशाणाचीं यादस्तीकां हीं थळां पर्यटकांचीं खाशेलीं आकर्शणां थारल्यांत.




#Article 117: मेडार (636 words)


म्हैसूर प्रदेशांतली एक जात. ह्या लोकांक कांयकडे गौरिग अशेंय म्हण्टात. स्वताक हे लोक गौरीमक्कलू म्बळ्यार गौरीचो पूत अशें म्हणोवन घेतात. ह्या लोकांचे उत्पतीविशीं एक कथा आसा ती अशी –
एकदां पार्वतीक सूपां जाय आशिल्लीं. तेखातीर तिणे बसव म्हळ्यार नंदीच्या तोंडांतल्यान एका दादल्याक निर्माण केलो.शंकरान आपल्या आंगावयल्या सर्पांचें कोडें तयार केले. तेन्ना पार्वतीन तयार केल्ल्या त्या दादल्यान , शंकरान तयार केल्ल्या कोंड्यांपसून बरीं सूपां तयार करून पार्वतीक दिलीं. तेखातीर पार्वतीन ताका खोटलोभर माणकांरत्नां भेट दिलीं. पूण त्या दादल्याक त्या रत्नांचें मोल कळ्ळेंना. ताणें तीं थंयच उडयलीं आनी तो गेलो. शंकर-पार्वतीक ताचो खूब राग आयलो. तांणी ताका शाप दिलो, तुकां तुज्या धंद्यांतल्यान फकत पोटापुरतें मेळटलें चड कांयच मेळचेंना.
मेडार लोक जी भास उलयतात तिचेवयल्यान तांचे कन्नड डार आनी तेलुगू मेडार अशे दोन भेद जाल्यात. तशेंच तांचे गौरिग, पल्ली आनी बंडीकार अशेय तीन भाग आसात. तांच्यांत एकमेकांभितर परस्पर रोटी-बेटी वेव्हार जायनात. हांच्यांतले कांय सोक शैव आनी कांय वैष्णव आसात. दुर्गम्म ही तांचे जातीची देवता. तिचीं खूबकडे देवळां आसात. हे लोक थरावीक दिसा देवीचू पुजा करतात. त्याच वेळार नव्या कोंड्यांची पूजा करून तांचे कुडके दर एकल्याक वांट्टात. उपरांत त्या कुडक्यांची एकाद्री वस्त तयार करतात. हे पूजेदिसा जनावरांक मारून तांचें मांस शिजोवन खातात. दिवाळे उपरांत एक दीस ते रानांत वतात. थंय कांय कोंडे कापून ते एके सारयल्ले, सुवातेर दवरतात. पुजारी उपरांत त्या कोंड्यांची पूजा करता आनी एक बोकडी वा एका मेंढराचो बळी दिता. उपरांत सगळेजाण तें मांस शिजोवन खातात. कांय कडे , हे पुजे उपरांत तीन दीस सगळे लोक आपलो वेवसाय बंद दवरतात.

हे लोक बोकडां,मेंढरां वा दुकरांचें मांस खातात. तांकां सोरोय खूब आवडटा. सणा-परबेक ते खूब सोरो पियेतात.

लग्नसुवाळ्यांत हे लोक प्राणिहत्या करीनात. लग्न जातकच दुसऱ्या दिसा सोयऱ्यांक, इश्टांक मांस शिजोवन वाडटात आनी खूब सोरोय घालतात.

चल्याचो बापूय चलयेक मागणी घालता. एकाच कुळांत लग्नां जायनांत. आते वा मामे भयणीकडे लग्न करपाक मेळटा. चली पसंत आसल्यार एका बऱ्या दिसा चल्याचो बापूय आपल्या कांय लोकांक घेवन चलयेगेर येता आनी चलयेक साडी-चोळी दिता. उपरांत थंय आशिल्ल्या सगळ्या लोकांक पान-सुपारी वांट्टात.

लग्नाच्या दोन दीस पयलीं सांजवेळां व्हंकलेकडले लोक न्हवऱ्यागेर वतात. दुसऱ्या दिसा कुलदेवतेची पुजा करून निवेद दाखयतात आनी सोयऱ्या धायऱ्यांक जेवण घालताकुलदेवतेची पुजा करून निवेद दाखयतात आनी सोयऱ्या धायऱ्यांक जेवण घालतात. न्हवऱ्यागेरूच हो लग्नसुवाळो जाता.

लग्न धारे पद्दतीन जाता.न्हवऱ्यान व्हंकलेच्या गळ्यांत ताळी बांदप हो लग्नांतलो मुखेल विधी आसता. उपरांत न्हवरो-व्हंकल एकाच पानांत जेवतात. उपरांत हे सगळे विधी परतून राती व्हंकलेगेर जातात, तेन्ना व्हंकलेचो मामा कन्यादान करता.

लग्नाच्या दुसऱ्या दिसा गिंडी शास्त्र नांवाचो विधी करतात. तेन्ना न्हवरो व्हंकलेचें एक काकंण आनी मांवाची पिचुळची गिंडी म्हळ्यार ल्हान घागर चोरता आनी आपल्या घरांत लिपून बसता. उपरांत व्हंकल ताका सोदपाक येता . पयलीं ती चुकून आपल्या भावाकूच न्हवरो म्हणून धरता. चूक कळटकच सगळे लोक त्या भावाचीं फकाणां करतात. तो पिकार जातकच किदेंय इनाम दिवन ताचो समज घालतात. मागीर खऱ्या चोराक म्हळ्यार न्हवऱ्याक सोदून काडून व्हंकलेगेर व्हरतात आनी हाचेफुडें सारको वाग म्हूण विनवणी करतात.

ह्या लोकांत घटस्फोट वा विधवा-विवाहाची चाल आसा. चलयेक पयलेखेप ऋतुप्रापती जातकच, खास उबारिल्ल्या खोपटांत तिका दवरतात. सातव्या दिसा न्हावन ती घरांत येता. पूण सोळा दीस मेरेन तिका शुध्द मानीनात. तिचें लग्न जाल्लें आसल्यार सोळाव्या दिसा घोवाकडे तिचो संबंद येता.

बायलेचें पयलें बाळंतपण कुळारा जाता. सातव्या म्हयन्यांत दुवाळ्यांचें जेवण करून तिका नवी साडी-चोळी दितात. णव दीस सुयेर पाळटात. णाव्या दिसा शेडराच्यो बायलो तिच्या न्हाणाखातीर कळसोभर हून उदक घेवन येतात. तांकां सगळ्यांक त्या दिसा जेवण दितात. सांजवेळां पोरन्यो पाळण्याची पुजा करून तातूंत भुरग्याक दवरतात आनी बारसो करतात. तिसऱ्या वर्सा कुलदेवतेच्या देवळांत, भुरग्याचें जावळ काडून त्याच दिसा ताचे कान तोपतात.
मेडार जातीच्या मुखेल्याक यजमान वा गौड अशें नांव आसा. तशेंच तांच्यांतल्यान दर एका कुळाचो कट्टेमणी नांवाचो एक अधिकारी आसता. यजमान , जातींतलीं झगडीं-झुजां सोडयता.सादारणपणान हे लोक मडें पुरतात. अकस्मात कोणूय मेल्यार वा म्हारोगान मरण आयल्यार तें मडें लासतात. मडें पुरतना ताची तकली दक्षिणेवटेन दवरतात.हांच्यांतले वैष्णव लोक अंत्यसंस्कारांखातीर सातानी पुरोयताक आपयतात. तिसऱ्या दिसा ते मृतात्म्याक थडग्याचेर पिंड दितात आनी कावळ्यान तो खावंचो अशी इत्सा करतात. कावळो पिंडाक आफुडलोना जाल्यार मेल्ल्या मनशाची निमाणी इत्सा पुराय करपाचें उतर दितात.इकराव्या दिसा परतून पिंडदान करतात आनी सोयऱ्या-धायऱ्यांक जेवण घालतात. बारा दीस सुतक पाळटात.




#Article 118: मेडावर,सर पीटर ब्रायन (387 words)


(जल्मः२८ फेब्रुवारी १९१५,रीओ दे जानेरो-ब्राझील मरणः२ ऑक्टोबर १९८७). ब्रिटीश जीवविज्ञानीक आनी वैजकी शास्त्रज्ञ.ताचें शिक्षण मार्लबरो कॉलेज आनी मॅग्डालीन कॉलेज (ऑक्सफर्ड,इंग्लंड)हांगा जालें. पदवी मेळयतकच सर हॉवर्ड प्लोरी हाचे विकृती विज्ञानन प्रयोगशाळेंत कांय दीस काम केल्ल्यान ताका वैजकी जीवविज्ञानांत संशोधन करपाची आवड जाली. १९३५ त ताणें मॅग्डालीन कॉलेजांत ख्रिस्तोफर वेल्श शिश्यवृती मेळयली आनी थंयच वडील प्रयोग-निदर्शक म्हूण ताची नेमणूक जाली. १९३८त ताका त्या कॉलेजचें फेलोपद मेळ्ळें. तेउपरांत तो ऑक्सफर्ड विद्यापिठांत प्राणीविज्ञनाचो व्याख्यातो (१९३८-४७), बर्मिंगहॅम विद्यापिठांत प्राणीविज्ञानाचो मॅसन प्राध्यापक (१९४७-५९),लंडन विद्यापिठाच्या युनिव्हर्सिटी कॉलेजांत प्राणीविज्ञानाचो जॉर्डेल प्राध्यापक (१९५१-६१) आनी लंडन हांगाच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर मेडिकल रिसर्च सेंटराच्या शस्त्रक्रियाविज्ञानाच्या विभागाचो मुखएल जालो. रॉयल इन्स्टिट्यूशनांत प्रायोगिक वैजकीचो प्राध्यापक म्हणूनय ताणों काम केलें. सुरवेक ताणें उतकसंवर्धनांतल्या वृध्दी नियंत्रक घटकांविशीं संशोधन केलें, पूण दुसऱ्या म्हाझूज काळांत ताचें लक्ष वैजकी जीवविज्ञानाकडे गेलें .जायबंदी जाल्ल्यो तंत्रिका पक्क्यो एकठांय हाडपाखातीर आनी तंत्रिक प्रतीरोपण ताचे योग्य सुवातेर धरून दवरपाखातीर जैव आसंजक (दसोवपी पदार्थ) म्हूण उपेगी पडपी फायब्रिनोजेन ह्या रगत साखळावपी प्रथिनाचो संहत(Concentrated) विद्राव ताणें तयार केलो.  झुजांत मरण आयिल्ल्या कितल्याशाच व्यकतींच्या लासून तयार जाल्ल्या जखमांक लागून वैजकी संशोधन परिशदेचे विनंतीनयल्यान मेडाव हाणें भजिल्ले व्यक्तीचेर दुसऱ्या व्यक्तीच्या कातीच्या केल्ल्या प्रतीरोपणाचो शरिरांत स्वीकार न जावपाच्या कारणांचो अभ्यास करपाक सुरवात केली. ताका अशें दिसून आयलें. दर एका मनशांत स्वताचें प्रतीरक्षा तंत्र विकसित जाता आनी प्रतीरोपण तिगोवपाचो काळ कात दिवपी मनीस आनी घेवपी मनीस हांच्यांत कितलें लागींचें नातें आसा, हाचेर आदारून आसता. एकयुग्मजीय वा एकसम जुवाळ्यांतूच न्हय, तर दोट्टीयुग्मजीय आनी भ्रातीय जुंवळ्यांतूय परस्परांमदलें प्रतीरोपण यशस्वी जाता,अशें मेडावर हाका दिसून आयलें.बर्नेट हाणें अशें सुचयलें,गर्भधारणेच्या वेळार प्रतीरक्षात्मक तंत्र विकसित जायना,तर तें क्रमाक्रमान उपार्जित वा संपादित करतात.ताका लागून एकाद्रया जनावराच्या भ्रूणांत भावी दात्याचें एकाद्रें ऊतक अंतःक्षेपित (inject) केलें, तर तें जनावर त्या दात्याच्या खंयच्याय प्रतीरोपणाक सहिष्णू जावपाक जाय. मेडावर हाणें ह्या गृहितकाची चांचणी घेवपाखातीर हुंदरांच्या भ्रुणांत हेर हुंदरांच्या ऊतकांचें अंतःक्षेपण केलें आनी ताचेवयल्यान ह्या बाह्या ऊतकाक प्रतीकार करपी प्रतिपिंडां निर्माण करपाची तांक भ्रुणांत नासता, पूण त्या ऊतकाविशीं प्रतीरक्षात्मक सहिष्णूता प्राप्त जाता, हें पारखून पळयलें. अशा हुंदरांत दात्या हुंदराचे कातीचें प्रतीरोपण यशस्वी जाता, अशें ताका दिसून आयलें. हाचेवयल्यान कृत्रिम रितीन उपर्जित प्रतीरक्षात्मक सहिष्णूता उत्पन्न करूं येता, अशें ताणें सिध्द केलें. उपार्जित प्रतीरक्षात्मक सहिष्णूतेच्या सोदाखातीर मेडावर हाका सर फ्रँक मॅकफार्लेन बर्नेट हाच्या वांगडा १९६० वर्साचो शरीरक्रियाविज्ञान आनी वैजकी विशयाखातीर आशिल्लो नोबॅल पुरस्कार फाव जालो.ताका आनीकूय कितलेशेच भोवमान फाव जाल्यात . ताणें बरयल्लीं कांय पुस्तकां अशीः The Uniqueness of the individual(१९५९),The future of Man (१९६०) ,A hope of progress (१९७२),Advice to a young Scientist (१९७९),The Limits of Science (१९८४).




#Article 119: मोरारजी रणछोडजी देसाई (366 words)


मोरारजी रणछोडजी देसाई भारताचो चवथो प्रधानमंत्री. ताची आवय मणिबेन ही निरक्षर आनी बापूय प्राथमिक शिक्षक आशिल्लो. ताचें मुळावें शिक्षण बलसाडाक जालें. तो 15 वर्सांचो आसतनाच ताच्या बापायक मरम आयलें. घराब्यांत तोच व्हड आशिल्ल्यान कुटुंबाची जबाबदारी ताचेर पडल. त्याच वर्सा ताचें गजराबेन हिचेकडेन लग्न जालें. ताका एक चलो आनी एक जली आसा. 1912त तो मॅट्रीक जालो आनी ताणें मुंबयच्या विल्सन म्हाविद्यालयांतल्यान बी. ए.ची पदवी मेळयली. 1918त तो त्या काळांतल्या मुंबय प्रांताचो उपजिल्हाधिकारी जालो.

फुडें 1930त ताणें उपजिल्हाधिकारी पदाचो राजिनामो दिवन गांधीजीचे सविनय कायदेभंगाचे चळवळींत वांटो घेतलो, जाका लागून ताका फुडें तीन फावट बंदखण भोगची पडली. 1931-37 ह्या काळांत तो गुजरात काँग्रेस कमिटीचो सचीव आशिल्लो. उपरांत ताणें 1937-39 ह्या काळांत मुंबय प्रांताचो महसूल, सहकार, शेती आनी जंगल खात्याचो मंत्री म्हणून काम केलें. ताणें 'भारत छोडो' आंदोलनांत वांटो घेतलो. ह्या निमतान ताका 1945 मेरेन परत बंदखणींत वचचें पडलें. 1946-52 ह्या काळांत तो मुंबय प्रांताचो मुखेलमंत्री म्हणून काम पळेलें. ह्या काळांत ताणें पयलेंच खेपे जमीन महसुलांविशीं सुदारणा केली आनी मुंबय प्रांताची प्रशासन वेवसेथा कार्यक्षम केली. उपरांत तो 1956-58 ह्या काळांत केंद्रीय मेत्रीमंडळांत वेपार आनी उद्देग मंत्री जालो. जायत्या देशांनी भोंवडी करून ताणें भारताक रीण मेळोवपाक हातभार लायलो. 1958 उपरांत अर्थ मंत्री आसतना ताणें स्वित्झर्लंड. अमेरिका आनी जपान देशांची भोंवडी केली. तेचपरी 1955त राश्ट्रकूल परिशदेंत तशेंच 1960त संवसारीक बँक आनी आंतरराश्ट्रीय चलन निधी परिशदेंत ताणें वांटो घेतिल्लो. उपरांत ताणें कामराज येवजणे प्रमाण आपल्या पदाचो राजिनामो दिलो. मार्च 1966-67 ह्या काळांत ताणें प्रशासकीय सुदारणा आयोगाचीं सुत्रां सांबाळ्ळीं. 1967त तो इंदिरा गांधीच्या मंत्रीमंडळांत अर्थ मंत्री आनी उपप्रधान मंत्री जालो. प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी हिचेकडेन मतभेद जाल्ल्यान ताणें 1969त उपप्रधान मंत्रीपदाचो राजिनामो दिलो आनी तो संघटना काँग्रेसीचे लोकसभेंतलो फुडारी जालो. 1962, 1967 आनी 1971 ह्या वर्सांनीतो लोकसभेचेर वेंचून आयिल्लो. तेभायर गुजरात विदयापिठाचो कुलगुरू, नवजीवन ट्रस्टाचो अध्यक्ष, हिंदी प्रचारसभेच्या सल्लागार मंडळाचो वांगडी, अखिल भारतीय सोरोबंदी परिशदेचो वांगडी, गांधी स्मारक निधी, गांधी शांतताय प्रतिश्ठान आनी कस्तुरबा ट्रस्ट हांचो विश्वस्त आदी नात्यांनी ताचो जायत्या विधायक, संस्कृतीक आनी समाजीक संस्थाकडेन लागशिल्लो संबंद आयलो. पाकिस्तान देशाचो 'निशान-इ-पाकिस्तान' हो पाकिस्तान देशाचो व्हडलो किताब ताका फाव जालो (1992). तशेंच भारत सरकाराचो 'भारत रत्न' हो सर्वोच्च किताब ताका मेळ्ळो (1991).

जबर आत्मविश्वास, निर्भय वृत्ती, तत्वांकडेन तडजोड ना करपाची प्रवृत्ती, सत्य आनी नैतिकता हे मोरारजी देसायचे खाशेले गूण आशिल्ले. शिवांभू पध्दतीचें आचरण करपी पुराय शाकाहारी ह्या वादग्रस्त फुडाऱ्याक पिरायेच्या 99 व्या वर्सां मरण आयलें.

 




#Article 120: मोल (134 words)


मोल ताज्या सुंगटा पासुन तयार केलो लोणच्याचो एक प्रकार आसा.मोल विनागरिन करतात ताका लागून तो चड काळ दवरुन कावपाक शकतात.मोल चड करुन जेवणा बरोबर खातात. पावसा तेपार ताजे नुस्ते मेळना त्या खातीर पावसाचो पुरमेत म्हण लोक मोल करुन दवरतात.

१किलो सुंगटा (ताजी),
१ दाखलो चमचो ह्ळदी पिटो,
३ कप विनागर,
२५ सुख्यो मीरसांगो,
१ दाखलो चमचो जिरें,
२ इंच आले,
१ पाखळो लोसुणीचो,
तेल,
मिठ

सुंगटा निवळ करुन घेवून मिठ आनी हळदी पिटो लावून १ वर दवरप.तेल तापोवन सुंगटा भाजप आनी कुशीक दवरप.मसालो (मीरसांगो, जिरे,आले,लोसुण,)विनागरीन वाटप.सुंगटा भाजीले थोडे तेल दुसरया एक आयदनात घालून घेवप.तेल तापोवप आनी तातूंत मसालो भाजप आनी मसालो भाजले उपरांत मातशे थंड करप.थंड जाले उपरांत तांतूत भाजीली सुंगटा घालून सारके मिसळ करप.गोडसाणीक साखर घालची.मोल भरणेत भरुन ताचेर उरीले तेल घालून दवरचे.

मोल ३-४ सुमाना उपरांत खावपाक शकतात.आनी तो जेवणा बरोबर खावप




#Article 121: मोसिन्योर दाल्गाद (531 words)


मोंसिन्योर दाल्गाद हांचें पुराय नांव सॅबास्तियांव रुदोल्फ दाल्गाद,एक क्रिस्ताव पाद्री जो गोंयात जल्मलो आनी पुर्तुगालाक अंतरलो.तांचो जल्म ८ मे १८५५ वर्सा,आसगांवां बारदेस गोंय हांगा जालो.मुळावें शिकप ताणें गांवघरा आनी म्हापश्यां केलें आनी पाद्रीपणाचें शिकप करुंक तो रायतूरचे सिमिनारीत गेलो आनी १८८९ वर्सा तो पाद्री जालो.दाल्गादाक पयलींच सावन भासो शिकपाची ओडूच न्हय तर कळाशीय आसली.तांका कोंकणी,मराठी,हिब्रू, ग्रीक,फ्रांसेज इस्पानी,सिंहली,बंगाली,तमीळ,मलयालम तशेच संस्कृत भाशाय येताली.१८८४ वर्सा ताणे रोमी आनी धर्मीक कायद्यावळ ह्या विशयांनी शास्त्रावी पदवी (डॉक्टारेट)जोडली.हुशार वक्तो आशिल्ल्यान तो प्रवचनां वा शेर्मांव दिवकूय वेगवेगळ्या इगर्जांनी वतालो.अश्या वेळार  कोंकणी उतरावळीचें उणेपण तांकां सदांच सतायतालें. ताका लागून तांच्यानी कोंकणी भाशेचो खोलायेन अभ्यास करून 'कोंकणी शब्दकोश' बरोवपाचो थारायलो.

त्या काळार गोंयात पाद्रीपणाचें सगलें शिकप पुर्तुगेजींतल्यान जातालें.सिमिनारींतली चालंत उलोवपाची भासूय पुर्तुगेजुच आसली.हाका लागून गोंयकार पाद्री पुर्तुगेजींत तरबेज आसताले.तांचे चडशें वाचपय तेच भाशेतल्यान जातालें.हेच खातीर दाल्गादान आपलो कोंकणी कोश पुर्तुगेजींत रचलो.हो कोश दोन खंडांनी विभागलेलो आसा.कोंकणी-पुर्तुगेज खंड ताणे १८९३ वर्सा मुंबय छापलो.तातुंतली कोंकणी उतरां देवनागरीत आसात आनी वांगडाच रोमीत लिप्यंतर.कांय कोंकाणी उतरांय ह्या शब्दकोशात तांच्यानी आपणायल्यात.प्रत्येकाचो पुर्तुगेजींत अर्थ आनी व्यत्युत्ती दिल्या,ते भायर,तें उतर जितल्या वाक्यप्रचारांनी वापरतात तितल्याय वाक्यप्रचारांचो पुर्तुगेजींत अर्थ.असो हो शब्दकोश परिपुर्ण आसून हेर भारती भासांच्या खूबश्या कोशांक तो फाटी उडयतालो.
तांच्या दुसरें कोशात पुर्तुगेज वाक्यप्रचार तपशिलान दिल्यात आनी तांचे कोंकणी पर्यायय दिल्ले आसात.ह्या कोशाचीय तुस्त तोखणाय जगभर आनी पयल्या खंडा परस चड जाली.एका पुर्तुगेज विद्ववानांन अशें बरयले ताच्या वावराचो हो दुसरो भाग,खूब मोटो आनी पयल्या परस अतिसंपूर्ण, खूब त्रास आनी कश्ट घेवन बरयलो जातलो.तो खूब चड आदावाचो, व्हडले फिकिरीन बरयलां आनी व्हड पुण्ञ ताका फावता.आमचे कडेन वसणुकां बाबतींच्या विशयांत नासलेले सरस्पतीचो जागो तो भरून काडटा.

पुर्तुगालाक आसतना ताणें कोंकणी ओपारींचे एक संकलन करून उजवाडायलें.ह्या संकलनांत २१२७ ओपारी आसपावल्यात.प्रत्येकाचो पुर्तुगेजींत अणकार करून समजणी दिल्या.

ताणें एक व्याकरणूय रचिल्लें.तें व्याकरण ताणें शास्त्रीय आनी विज्ञानीक रितीन बरयल्लें.दो.मारियान साल्दाञ्ज हांच्या मतान तें व्याकरण ताचे परस आदल्या सगल्या व्याकरणांक फाटी उडयता कारण तें एकूच अशें व्याकरण आसा जें अचुकी आनी विज्ञानीक रितीन बरयलां.

१९१६च्या सुमाराक गोंयात कोंकणी-मराठी वाद चालू आसलो.तेन्ना दाल्गाद लिज्बोआक आसतालो.तरूय गोंयातल्या घडामोडींचेर ताचें लक्ष थिराविल्लें आसले.शांबाराव सरदेसाय हाणें कोंकणी भाशेचेर चाल चलयली.दाल्गादान १९१७ वर्सा पणजेच्याHeraldo दिसाळ्यार o concani nao e dialecto de Marataम्हळ्यार कोंकणी भास मराठीची बोली न्हय ह्या माथाळ्या खाला ११ लेख बरयले.ह्या लेखां वरवी ताणें सरदेसायबाबाक शास्त्रीय रितीन जाप दिल्ली.हे लेखूय पणजेंतले सेंट्र्ल लायब्रेरींत सांभाळून दवरल्यात.

मोंसिन्योर दाल्गादान दोन पुस्तकां मूळ संस्कृतां पसून पुर्तुगेजीत हाडलीं.'हितोपदेश' हें पुर्तुगेज सरस्पतीच्या इतिहासांत संस्कृतांतलें पयलें वयलें पुस्तक. दुसरें संस्कृत पुस्तक 'नल आनी दमयंती' हे भाशांतर रोसाळ आनी गोडवायेन भरलेलें आसून तें सरळ सुदळ धांवता.पयली ती निमाणी वळ मेरेन पुस्तकावेलो दोळो काडूंक जायना.दाल्गादूच ताका व्हडल्या मोलाचें सरस्पतीक माणीक म्हणटा.मोंसिन्योर दाल्गादान एक संस्कृत व्याकरण बरयलें.तातूंत ताणें कांय नमूने आनी संस्कृत ग्रंथांचे कुडके छापले.सर ज्योर्ज ग्रियरसन हाणी ह्या उदेंत शास्त्रान ताका monument of erudition म्हळ्यार विदवत्तेची यादगिरी अशें म्हूण पाचारलां.

दाल्गादाची जीण सोसनिकायेची,वावराची,अभ्यासाची आनी सोदाची.कश्ट,त्रास बी तांका भेंकडायनासले.ताका गोडें मूत वतालें आनी आंगात साकर वाडून ताची दिश्ट उणी जाल्ली.गोडेमुताक लागून १९११ वर्सा ताचो एक पांय कातरचो पडलो आनी १९१५ वर्सा दुसरोय अशें परीं तो कायमचो थोंटो जालो.ताच्यान चलूंक भोवूंक जायनासलें.कोश आनी उजवाडाक येवक नाशिल्ले व्याकरण धरून एकवीस ग्रंथ ताच्या नांवार आसात.हातुंतले बारा ग्रंथ ताणें हे आपले पांगळे अवस्थेत बरयले.जिणच्या निमाण्या दिसा मेरेन ताणें वावर केलो.मरणाच्या आदल्या दिसाक लेगीत ताणें ओपारींचो झेलोह्या पुस्तकाचीं प्रुफां तपासलीं.वावरांत तो जियेलो आनी वावरांतूच तो सोंपलो.१९०८ वर्सा पुर्तुगेज सरकारान ताका लिज्बोआच्या विद्यापिठात संस्कृत भाशेचो प्रोफेसोर नेमलो.आनी ह्या हुद्दयार तो मरसर उरलो.

 

	




#Article 122: मोहेंजोदडो (458 words)


हिंदू संस्कृतायेचें नामनेचें पोरनें शार. तें सिंधच्या (पाकिस्तान) लार्कान जिल्ह्यांत आसून थंयच्या दोंगुल्ल्यांक मोहेंजोदडो (मेल्ल्यांचो जागो) अशें म्हणटात.1922 वर्सा राखालदास बॅनर्जी हाका त्या जाग्यार एका कुशाणकाळांतल्या स्तूपालागसार उत्खनन करता आसतना भुंयेंत कांय पोरन्यो वस्तू मेळ्ळ्यो.1927 वर्सामेरेन जॉन मार्शल हाणें उत्खनन केलें.1927-31 ह्या काळांत मकाय हाणें आनी उपरांत मॉर्टीमर व्हीलर हाणें 1950 वर्सा हांगा उत्खनन केलें.

मोहेंजोदडो हांगा 5 किमी.च्या आवाठांत हडप्पा संस्कृतायेचे अवशेश पातळिल्ले आसात.ह्या अवशेशांचे किल्लो आनी नागरी वसती अशें दोन वांटे करूं येतात. किल्ल्यावाटेनच्या उत्खननांत मातयेच्या विटांची बसका मेळ्ळ्या आनी ताचेर किल्ल्याची वास्तू उबारिल्ली दिसता. शाराचे राखणेखातीर वचत थंय भाजिल्ल्या विटांचे बुरूज बांदिल्ले आसात.

किल्ल्या भितर नागरी वसती आशिल्ली. हे नागरी वसतीच्यो वट्ट अवस्था उत्खननांत मेळ्ळ्यो. हांगाची नागरी वसती हडप्पा भाशेनूच आखीव आनी योजनाबध्द मांडावळीची आशिल्ली. थंयचे रस्ते सुमार (picture) 9मी.रूंद आसून मुखेल रस्ते उदेंत – अस्तंत आनी उत्तर – दक्षिण अशे आखल्यात. हांगाचे रस्ते एकामेकांक काटकोनांत मेळिल्ल्यान पुराय वसती वेगवेगळ्या काटकोन चौकोनांत वांटिल्ली दिसली. घराचीं दारां मुखेल रस्त्याकडेन वचनासतना ल्हान गल्लींकडेन वतात, अशेतरेन बांदल्यांत. हीं घरां भट्टेंत भाजिल्ल्या पक्क्या विटांचीं आसून दर एका घरांत तीन कुडी, एक न्हाणी घर आनी एक रांदचीकूड आसा.कांय घरां दोन माळ्यांचीं आशिल्लीं.

थंतच्या गटरांची बांदावळ उत्कृश्ट आसून तीं मुखेल गटाराक जोडिल्लीं आसतालीं.हीं सगळीं गटारां विटांनी धांपिल्लीं आसतालीं.

नागरी वसतीच्या घराभायर 11मी.लांब, 7मी.रूंद आनी 2.5मी. खोल विटांनी बांदिल्लें न्हाणीघर आसून ताचे भोंवतणी वरांडो आनी कपडे बदलपाक स्वतंत्र कुडी आसात.तेभायर थंय धान्याचो एक व्हड गुदांव,71मी. लांब आनी 23मी.रूंद जायत्यो कुडी आशिल्ली इमारत, कितलेशेच खांबे आशिल्लो व्हड मंडप आनी मजुरांच्यो चाळी हीं वास्तू वैशिश्टां उल्लेख करपासारकीं आसात. वसतीचे सात कालखंड जाल्ले आसले तरी वसतीची रचणूक आनी खाशेलपणां तशातशीं उरल्यांत.हाचेवयल्यान मोहेंजोदडो हांगा शिस्तबध्द आनी वंशपरंपरागत आयिल्ली सत्ता आसींक जाय, अशें म्हणूं येता. हडप्पा आनी मोहेंजोदडो हीं दोनूय नागरी संस्कृतायेचीं केंद्रां आशिल्ल्यान एकूच सत्तेच्यो त्यो दोन राजधान्यो आशिल्ल्यो, अशें कांय विव्दानांचें मत आसा.

थंय सांपडिल्ल्या मडक्यांचे आकार आनी ताचेवयलें काळ्या रंगांतलें चित्रकाम हडप्पाभाशेनूच आसा. हांगा वेगवेगळे तरेच्यो मुद्रा मेळिल्ल्यो आसात. तांचेर वेगवेगळ्या प्राण्यांचीं चित्रां, तशेंच गेंड्याभाशेन चिखलाच्या प्रदेशांत रावपी जनावरां चित्रित केल्यांत.(Picture)

हांगाचे लोक वेगवेगळे भांगराचे अलंकार वापरताले. ते भायर वेगवेगळ्या मोलादीक फातराचे, स्टिअटाइट आनी फियान्सचे मणी वापरताले. कांय फातरांच्या मणयांचेर धावो वा काळो रंग भरून नक्षी काडिल्ल्याचें मेळ्ळां. तेभायर मातयेचीं तरेकवार खेळणी आनी मूर्ती मेळ्ळ्यात. तातूंतलीं कांय खेळणीं अशीं आसात, जातूंत दोरी वा बडी घाल्यार त्या खेळण्याची मान हालोवं मेळटा.थंय तांब्याचीं शिन्नी, कुऱ्हाड, चाकू, कानवेत, गिरमीट आदी हत्यारां आनी तांब्याचीं आयदनांय वापरांत आशिल्लीं. मोहेंजोदडो हांगाचे वसतीचो नाश कसो जालो हाचेविशीं विव्दानांत एकमत ना.व्हीलर हाच्या मतान हांगा खूब व्हड कत्तल जाली आसूंक जाय. हांगच्या जिन्यांनी लेगीत मडी मेळळ्यांत.ताचेवयल्यान मोहेंजोदडो हांगा अचकीत हल्लो करून तांची कत्तल जाली आसूंक जाय. भूयकांप वा तत्सम सैमीक अरिश्टांवरवीं हांगचें जिवीत नश्ट जालें आसूं येता अशेंय एकमत आसा. मोहेंजोदडोच्या कालखंडाविशीं वेगवरगळीं मतां मेळटात. पूण हांगा मेळिल्ल्यो मुद्रा, रंगीत नक्षीकाम केल्ले फियान्सचे मणी,ब्राँझाच्यो कुऱ्हाडी हांचो मध्यउदेंतेंतल्या वेगवेगळ्या सुवातींच्या उत्खननांत सांपडिल्ल्या पुराव्यांकडेन मेळ घाल्यार मोहेंजोदडोचे संस्कृतीचो काळ इ.स. आदीं तिसरें सहस्त्रक अशें सांगतात.




#Article 123: मौर्य राजवंश (1240 words)


मौर्य राजवंश इ. स. प. चवथ्या शेंकड्याच्या शेवटाक (सनपयलीं 323 – 185) मगद देशाचेर राज्य करपी एक व्हड वंश चंद्रगुप्त हो ह्या वंसाचो मुळावो पुरूस आशिल्लो. पोरन्या ग्रंथांनी हाचेविसीं चडशी म्हायती मेळना. कौटिल्या नांवाच्या ब्रह्मणान नंद राजाचो नाश करून चंद्रगुप्त नांवाच्या युवकाक मगधाचे गादयेर बसलो, इतलेंच कळटा. उपरांतच्या संस्कृत साहित्यांत चंद्रगुप्त हो नंद राजाचो दासीपुत्र आशिल्ल्याचें सांगलां. ती दासी मुरा घराण्यांतली आसली म्हूण चंद्रगुप्ताच्या वंशाक मौर्य हें नांव मेळ्ळेम, अशेंय सांगलां. पूण बौद्ध साहित्यांत चंद्रगुप्ताचो जल्म क्षत्रिय कुळांत जाल्लो अशें सांगलां.

मौर्य वंशांतल्या राज्यांनी इ. स. प. 322 ते 185 ह्या काळांत भारतखंडाच्या चडशा भागाचेर राज्य केलें आनी पयलीचखेप एकछत्री अंल प्रस्थापित केलें आनी ह्या काळाक मौययकाल अशें म्हणटात. पयलीं भारतांत महाजनपदां आनी ल्हान ल्हान राज्यां आशिल्लीं. पूण मौर्यांच्या काळांत हांच्या जाग्यर एक व्हड साम्राज्य तयार जालें. नंदा घराण्याचें राज्य फकत उत्तरेक आशिल्लें. ताचो विस्तार करून तें भारतभर पातळपाचें काम मौर्य राजांनी केलें.

मौर्यकाळासंबंदीची म्हायती मुखेलपणान तत्काली वाङ्मय, परकीय भेंवडेकारांचो वृत्तांत, पुरातत्त्वीय अवशेशां वयल्यान मेळटा. पुराणांत कांय मौर्य राजांचो आनी तांचो पराक्रराम हांचो उल्लेख आनी वर्णन मेळटा. मौर्यांच्या विशीं म्हायती दिवपी शिलालेखांसारखी साधना चड म्हत्वाची आसा. सम्राट असोक हाचे साबार कोरांतिल्ले लेख आसात. आयजमेरेन सांपडिल्ले चडशे लेख प्राकृतांतले आसात. कांय ब्रह्मी लिपींत, कांय खरोश्टी आनी कांय अँरेमाइक लिपींत आसात. तातूंत राजाज्ञा, उपदेशपर धर्माज्ञा, चोल, चेर, पांड्या अशा कांय राज्यांचो तशेंच सुदारणा केल्ल्यांचो उल्लेख मेळटा. कांय शासनाविशींच्या गजालिंचो तशेंच, राजकीय स्थितीचो उल्लेख तातूंत मेळटा. लिखीत साधनांना मेगॅस्थिनीझ हाचें इंडिका आनी कौटिल्य हाचें अर्थशास्त्र हांकां चड म्हत्व आसा.

नंद राज्याच्या दरबारांत चाणक्याचो अपमान जाल्ल्यान कारणान नमद वंशाचो नाश करपाची प्रतिज्ञा ताणें केली. चंद्रगुप्ताक बरें शिक्षण दिवन नंद वंशाचो नाश करपाखातीर तयार केलो. चंद्रगुप्तान व्हड सैन्य उबें करून सुरवेक पंजाब आनी सिंध ह्या प्रदेशांतल्या यवनांचो पराभव करून, थंय आपलें राज्य उबारलें. उपरांत ताणें मगधाचेर घुरी घालून (इ. स. प 332) नंदराजाक मारून तो मगधाचे गादयेर बसलो. मुखार कांय वर्सांनी ताणें लागीं लागीं पुराय भारताचेर सार्वभौम सत्तेची स्थापणूक केल्ली. स. प. 305 त सेल्यूकस हाणें पंजाबाचेर घुरी घालून तो सिंधुमेरेन पाविल्लो. पूण चंद्रगुप्तान ताका हारावन ताचेकडल्यान कबलात करून घेतली. हे कबलातीवरवीं हेरामेरेनच्या प्रदेशाचेर चंद्रगुप्ताची सत्ता आयली. त्याउपरांत चंद्रगुप्तान दक्षिण भारतांतले साबार देश आपले राजदूत मौर्यांच्या दरबारांत धाडपाक लागले. ह्या काळांत मेगॅस्थिनीझ हो सेल्यूकसाचो वकील कांय वर्सां भारतांत रावलो. ताणें चंद्रगुप्ताच्या राज्याचें वर्णन बरोवन दवरलां. ताचे वयल्यान मौर्यांचे राज्यवेवस्थेची आनी सेनादलाविशीं म्हायती मेळटा. चंद्रगुप्तान आपल्या व्हड साम्राज्याचे साबार विभाग करून तांचेर राज्यपाल नेमिल्ले. तो स्वत: मगधाचो राज्यकारभार सांबाळटालो ताचेखातीर ताणें एक सल्लागार मंडळ नेमिल्लें. राजधानी पाटलीपुत्र नागराची वेवस्था पळोवपाखातीर तीस जाणांचें एक मंडळ आशिल्लें. करवसुली, जल्ममरणाच्यो नोंदी, उद्द्योगधंद्द्यांचें नियंत्रण, राखणेकाम हाचीं देखरेख हें मंडळ करतालें. गांवच्या वाठारांची वेवस्था पळोवपाखातीर ग्रामसंस्था आशिल्ल्यो. पांच खेड्यावयल्या अधिकाऱ्याक गोप अशें म्हणटाले.

चंद्रगुप्ताच्या सैन्यांत आठ हजार रथ, णव हजार हत्ती, तीस हजार घोडे आनी स लक्ष पदाती सैनिक आशिल्ले. चाणक्या हो चंद्रगुप्ताचो महामात्य आशिल्लो. ताच्या आदारान चंद्रगुप्तान आदर्श अशी राज्यवेवस्था निर्माण केल्ली. चंद्रगुप्त मौर्य हाणें आपल्या जिवितांतल्या निमाण्या दिसांनी जैन धर्म आपणायलो आनी तो राजसंन्यास घेवन कर्नाटकांत गेलो.

आपलो पूत बिंदुसार (इ. स. प. 300 – 273) हाका गादयेर बसोवन चंद्रगुप्त भद्रबाहूवांगडा कर्नाटकांत गेलो. जैन साहित्यांत चंद्रगुप्ताच्या पुताक सिंहसेन अशें म्हळां. पुराणांत ताकाच बिंदूसार हें नांव दिल्लें आसा. ताणें मौर्य साम्राज्य रितसर सांबाळिल्लें. आर्य चाणक्या हो कांय वर्सां हाचोय महामात्य आशिल्लो. आपलो पूत अशोक हाका ताणें अवंतीचो राज्यपाल नेमिल्लो. तेउपरांत अशोक कांय वर्सा तक्षशिला हांगाय राज्यपाल म्हूण रावलो.

अशोक (स. प. 273 – 236) हाका पुर्विल्ल्या भारतांतलो सगळ्यांत व्हड सम्राट मानतात. तो रागीट आशिल्लो. सुरवेक ताका चंडाशोक अशें म्हणटाले. गादयेर बसल्या उपरांत चार वर्सांनी ताणें आपलो राज्याभिशेक करून घेतलो. 

स. प. 262 त अशोकान कलींग देशाचेर घुरी घालून ताचेर जैत मेळयलें. पूण ह्या झुजांत खूब रक्तपात जाल्लो. दोनूय वटांचे साबार सैनिक मेल्ले. हें पळोवन अशोकाक उपरती जाली आनी ताणें फुडाराक झुज करचोना अशी प्रतिज्ञा केली. तेच अवस्थेंत ताणें बौध्द धर्म आपणायलो. उपरांत अहिंसेचोय पुरस्कार केलो आनी आपली उरिल्ली जीण बौध्द धर्माच्या प्रसाराखातीर ओंपली.
बौध्द धर्माचो प्रसार करपांतुच धर्मप्रसाराखातीर ताणें साबार शिलालेख देशाच्या भागांत खडपांचेर आनी खांब्याचेर कोरून दवरल्यात. तातुंतले सुमार 35 शिलालेख सांपडल्यात. त्या शिलालेखांत धर्मतत्त्वां आनी सम्राटाच्यो धर्माज्ञा कोरिल्ल्यो आसात. ताच्या जिविताविशीं खूब म्हायती तातूंत मेळटा. ताणें उबारिल्ले स्तभ हे गिरेस्त शिल्प कलेन भरिल्ले आसात. ताणें स्तुपूय बांदल्यात.

बौद्द धर्मांत उपराशिल्ल्या साबार वादग्रस्त प्रस्नांचेर भासाभास करपाखातीर अशोकान एक धर्मपरिशद आपयल्ली. हीका तृतीय संगीत शें म्हणटाले. तशेंच ताणें लागींच्या हेर देशांनी आपले दूत धाडून बौध्द धर्माचो प्रसार केलो. सिंहलव्दीपांत ताणें पूत महेंद्र आनी चली संघमित्रा हिका धाडिल्ली. ताच्या ह्या कार्याक लागून निमाणें ताका धर्माशोक ह्या नांवांन वळखुपाक लागले. 

अशोकान आपल्या राज्याचे चार विभाग केल्ले. उज्जयिनी, तोसली, सुवर्णगिरी आनी तक्षशिल हीं ताचीं मुखेल थळां आशिल्लीं. त्या विभागांचेर ताणें प्रशासक नेमिल्ले, ते राज्यघराण्यांतलेच आशिल्ले. हेर प्रांतांचेर अधिकारि नेमिल्ले. भारतांतले चोळ, पाड्य आनी चेर हीं राज्यां सोडून सबंद भारताचेर ताची सार्वभौम सत्ता आशिल्ली. मंत्रिपरिशदेच्या आदारान तो राज्य कारभार करतालो. ताच्या सबंद साम्राज्यांत एकूच भास आनी एकूच लिपी चालू आशिल्ली असें म्हणटात.

आशोकाचो चलो जलौक हाणें काशमीरांत स्वतंत्र राज्याची स्थापणूक करून कनौजमेरेनचो प्रदेश घेतिल्लो, अशें राजतारांगिनी हातूंत सांगलां. उपरांत गांधार, विदर्भ आनी हेर प्रदेशांत कांय मौर्य राजपुतांनी स्वतंत्र राज्याची स्थापणूक केली.

शासनवेवस्था : मेगॉस्थिनीझ हाचें लेखन, अशोकाचे लेख आनी कौटिल्या हाचें अर्थशास्त्र हातूंतल्यान मौर्य शासनाची म्हायती मेळटा. राजा वा सम्राट हो शासन यंत्रणेचो मुखेली आसतलो. तो वंशपरंपरेच्या अधिकारन ह्या पदाचेर येतालो. नवे कायदे कानून करप, ताचो रितसर उपेग करप आनी न्याय दिवप हे सगळे अधिकार राजाकडेन आसताले. राज्याभितर आनी शेजारच्या देशांनी ताचे गुप्तहेर आसताले. तांणी हाडिल्ली म्हायती तो केन्नाय आयकुपाक तयार आसतालो. ह्या कामांत ताका आदार करपाक मंत्रिपरिशद आसताली. परिशदेंतले मंत्री राजाच नेमतालो. प्रादेशीक प्रांतांचे मुखेल अधिकारी, उपशासन अधिकारी, राज्याचे कोशाध्यक्ष, सेनापती, दंडाधिकारी, न्यायाधीश आनी शेतवडीसारक्या खात्यांचे मुखेल अशें सगळे मंत्रिपरिशद नेमताले. खेड्यांत आनी गांवगिऱ्या वाठारांनी पयलीं चलत आयिल्ली पंचायतीसारकी शासनवेवस्था चालूच आशिल्ली. नगरांचो कारभार पळोवपाखातीर नगरपरिशद आसताली. हे परिशदेच्यो स उपसमित्यो आशिल्ल्यो आनी दर एके समितींत पांच सभासद आसताले. पयले समितीकडेन उद्देगिक-शिल्प हांचीं कामां आसतालीं. दुसरे समितीकडेन परदेशी नागरिकांच्या देखरेखीचीं कामां आसतालीं. तिसरे समितीकडेन जगनगणनेची नोंद (जल्म मरणाची नोंद) चवथें समितीकडेन वेपार उदरगतीची वेवस्था आशिल्ली. वजनमाप तपासप आनी मालाच्या दराचेर नदर दवरप हें समितीचें मुखेल काम आशिल्लें. पांचवे समितीकडेन उत्पादन हें खातें आशिल्लें. सवे समितीकडेन विक्रीकर वसूल करपाचें काम आशिल्लें.

सैन्याची वेवस्था अशाच स समित्यांकडेन आशिल्ली. घोडदळ, पायदळ, गजदळ, रथांचे दळ, नौदल आनी पुरवण हाचेखातीर एक एक समिती आशिल्ली.

लोकांचो मुखेल वेवसाय शेतवड हो आशिल्लो. गंगा – यमुना हें देगण पिकाळ आशिइइं आनी हेर भागांतूय विंगड विंगड पिकां येतालीं. शेतवडीचे जोडयेक पयलींसावन चलत आयिल्लो पशुपालान वेवसायूय नेटान चलतालो. रानांतलीय पिकावळ बरी आशिल्ली. खणींतल्यान विंगड विंगड धातू आनी हिरे माणकांय मेळटालीं. ह्या वेवसायांचे जोडयेक कांय प्रमाणांत तांकां जाय अशे आनी तांचेर आदारीत अशे साबार वेवसाय आशिलले. शिल्पकारांत मेस्त, धवड, चामार, कुंभार, चितारी-रंगारी, शेट आनी हेर शिल्पकारांचो आस्पाव जातालो. ते भायर नुस्तेंमारी वेवसायय चलतालो. सामान एक जाग्योवयल्यान दुसरेकडेन व्हरपाक बैलगाड्यांचो उपेग करताले. सागरी वेपारांचेय साबार उल्लेख मेळटात. चडसो वेपार अस्तंतेकडच्या देशांकडेन जातालो. बऱ्यांतलो बरो तलम कपडो. मलमल, रस्मी कपडे, अत्तर, मसालो, मोतयां, रत्नां, माणकां हांची निर्यात जाताली. 

 

मौर्यकाळांत लाकूड, माती, हतयाचे दांत, पाशाण हांचो उपेग वास्तुकला आनी शिल्पकले खातीर करतालो. पूण ह्या काळांत पाशाणशिल्पांचेंय प्रमाण चड आशिल्लें. ह्या काळांतली वास्तुकला ही चडकरून लाकडाची आशिल्ल्यान पाटलिपुत्र हांगच्या राजवाड्याचे अवशेश चडशे मेळनात. पूण स्तुपांतल्यान मौर्य तेंपावयले शैलीची म्हयती मेळटा. अशोकान उबारिल्ले स्तंभ आनी तांचेवयली कलाकुसर तोखणाय करपासारकी आसा. अशोकाच्या काळांत बौध्द धर्मियांक पवित्र आशिल्ल्या स्थळांनी स्तूप आनी ध्वजस्तंभ उबारिल्ले. चडशा स्तूपांचो नाश जाल्लो आसा. ध्वजस्तंभ हे एकाच पाशाण फातरासावन घडयल्ले. आसात. ते वाटकुळे आसून तांची उंचाय सुमार 12 मी. इतली आसा. ह्या स्तंभांच्या माथ्याचेर हत्ती, पाडे, घोडे आनी शींव हांच्यो मूर्ती बसयल्ल्यो आसात. मौर्य काळांतलें चडशें शिल्पकाम बौध्द आनी अवैदिक धर्मपंथांचे आसा. हे कलाकृतींचेर परकियांचे चडकरून इराणी हांचे ठसे उदेल्यात.

अशोकान आपणायल्लो बौध्द धर्म, ताची परिणिती म्हणून वेव्हारात हाडिल्ली अहिंसा, हाचो परिणाम म्हणून वैदिक धर्मियांचे रागणे हाच्या एकत्री परिणामांक लागून क्षात्रतेजाकडेन जाल्लें दुर्लक्ष ह्या कारणांक लागून मौर्य साम्राज्याक देमवती काळ लागली अशी कांय इतिहासकारांनी नोमद करून दवरल्या. 




#Article 124: म्हणी,ओपारी (585 words)


म्हणी संस्कृत भण धातछ पासून म्हण,म्हणणी हे शब्द घडले. जें म्हणिल्लें वा जेंं म्हणटात तें, असो ताचो अर्थ. ज्यो गजाली लोकांच्या उलोवपांत परत परत येतात आनी ते गिन्यानी वाक्य जाता ती म्हणणी. पयलीं म्हणणीं आनी तांचे अनेकवचन म्हणण्यो, हींच उतरां घोळणुकेंत आशिल्लीं.कोंकणीत खोल अणभवान म्हणिल्यो म्हणण्यो जायत्यो आसात. शणै गोंयबाबांचें 'येवकार अध्यक्षालें उलोवपा' उपरांत म्हण आनी अनेकवचन म्हणी हीं उतरां रूढ जालीं.म्हण्यो म्हणियो हीं रुपांय घोळणुकेंत आसात. ओपार: हें उतर खूब घोळणुकेंत आसा. पा. पेरैरान आपल्या म्हणींच्या संकलनाक कोंकणी ओपारीचें भांडार अशें नांव दिलां.ओपार ह्या शब्दाची फोड दिवंकना. कोंकणी शब्दकोशान अर्थ दिला, तो असो:ओपार(स्त्री) उपमा,नमुनो,म्हण. उदाहरण,देख. ओपार हें उतर सोळ्याव्या शेंकड्यांतलें म्हणून दिलां. ताचो अर्थ उपमा, ओपार, तुलना असो दिला. ओपार्यो, ओपारी अशीं अनेकवचनां घोळणुकेंत आशील्लीं दिसतात.

म्हण म्हळ्यार अणभवांची खण. अतिशय मार्मिकपणान, शक्य तितक्या मेजक्या उतरांनी ती विदारक सत्य प्रगट करता. तिका कोंकणींत, आदगत,ओपार अशींय नांवां आसात. म्हण आनी वाक्प्रचार ह्या दोनांय मदीं खूब लागींपण आसा. मात म्हणींत येवपी वर्णन वा घडणूक पूर्ण रुपांत मेळटा, तर वाक्प्रचारांत ती अपूर्ण आसता. सगल्या समाजाचो रासवळी अणभव व्यक्त जाल्लो आसता तें वाक्य, म्हळ्यार म्हण. अणभवांची आनी विचारांची रासवळ पायनेल म्हळ्यार म्हणी.

पुर्तुगेजांनी गोंयचेर साडेचारशें वर्सां शेक चलयलो. त्या काळांत कोंकणी भाशेचेर तरेतरांचीं अवर्शणां आयलीं. कोंकणी भास नश्ट करुन, त्या जाग्यार पुर्तुगेज भाशेचो प्रचार करपाचो जायते यत्न जाले. शाळा स्कुलांनी कोंकणी ना करून पुर्तुगेज आनी मराठी भाशेंतल्यान भुरग्यांक शिकप दिवंक लागले. पूण कोंकणी भाशेची तांक येदी व्हड, ती कशीच मेली ना. गोंयच्या घरा-घरांतल्यान गोंयकारांचे जिबेर ती घोळटाली. आमच्यो आज्ज्यो-पणज्यो, तिचें समृद्ध साहित्य आपले जिबेर खेळयताल्यो. कांय आज्ज्यो चलता-भोंवतनाच ओपारी मारून उलयताली.

आमगेलो लोकवेद, कोंकणी लोक उलोवंक लागलो तेन्नाच्यान एक सारको घोळत आयला. तो चड पोरणो. लोकगितांं, काणयो, म्हणी, उमाणी हीं ताची एकमेकांकडेन संबंद आशिल्लीं आंगां. तोंडी रचलेलें आनी तोंडी प्रसार जाल्लें साहित्य. केन्ना काणी लोकगितान पावल्या, जाल्यार केन्ना काणयेंतल्यान म्हण आयल्या. उमाण्याची म्हण जाल्या अशेंय घडलां. देखीक, हेंं उमाणें आनी कंवसान दिल्ली जाप पळयात,मारूंक व्हेल्यार रडटा आनी पोसूंक व्हेल्यार रडटा. तांचे वयल्यान धुकर मारुंक व्हेल्यारुय रडटा,पोसूंक व्हेल्यारूय रडटा. अशी म्हण जाल्ली मेळटा.

म्हण ही म्हालगड्यांच्या अणभवाच्या अर्काची कॅप्सूल. थोडींंच उतरां, पूण तांच्या गर्भांंत उपाट अणभव भरिल्लो आसता. एकच वाक्य, पूण ताचे फाटल्यान एक पुराय घडणूक, एक काणी उरता. म्हालगड्यांच्यो तो अणभव वैश्विक आनी अस्सल देखुनूच म्हणी फकत जिबेर घोळत आसल्यो तरी तिगून उरल्यात. खंयचीय म्हण फट वा उरफाटी थारना. काळ बदलला, परिस्थिती बदलल्या, पूण मनीसजातीचो स्वभाव बदलूंक ना. ताका लागून त्या सभावाच्या चलणुकेचेर आदारिल्ल्या म्हणींतलेंं सत्य उणें जावंक ना. वेळा काळा प्रमाण कांय म्हणींचो उपेग करपाची संद घडये मेळना जायत, पूण म्हणीं फाटलें तत्वगिन्यान फाटीं पडूंक ना. कोंकणीभाशी समाजांत घोळटात त्यो म्हणी म्हळ्यार कोंकणी भाशेचे सोबीत अलंकार, कोंकणी दायजांतल्या गिरेस्त अणभवाचे खेरीत वझरे. 

तें तिगोवन दवरूंक जाय.संस्कृतीचें खूबशें धन आमी शेणयलां वा वगडायलां, तशें म्हणीं संबंदान घडूंक फावना. म्हणी तिगून उरतल्यो जाल्यार आमी उलयतना आनी बरयताना तांचो उपेग करूंक जाय. आमचीं जाणटीं तें सहजतायेन करतालीं. तांचे भाशेक एक अप्रूप अशी रूच आसताली. ती रूच परतून हाडपाचो हावेस कठीण दिसूं येता, पूण भाशेची उदरगत करतनाच तिची मूळची गोडी तिगोवन दवरप ही आमची लागणूक थारता. म्हणींचो उपेग करतले जाल्यार तांचो अर्थ सारको बरो मतींत आसूंक जाय. तो कळटलो जाल्यार दर एके म्हणी फाटलो अणभव, घडणूक वा जे घडणूकेंतल्यान म्हणीचो जल्म जालो तो अणभव वा ती घडणूक पुराय तरेन म्हणीच्या अर्थाचें आनी म्हणीचे दर्शन आमकां घडयता. म्हणी फाटलो इतिहास सोदून काडपाची गरज उप्रासता ती ह्याच संदर्भांत.
 
उलोवपाचे भाशेवेल्यान पावंक नाशिल्लो साप्प अजाण मनीस लेगीत म्हणीचो वापर करता. ग्रामीण वाठारांत म्हणीचो वापर चड आसता अशें म्हणूं येता. बरपाक्षरी कळना जाल्ल्यान तांची शब्द संपत थोडी आसता. आपलो विचार वा मुद्दो बरे तरेन मांडपाक म्हणींचो उपयोग करप बरें पडटा. बायलांमदीं म्हणींचो वापर चड आसता अशेंय लक्षात येता. कोंकणी म्हणी पुंजावपाचें काम बांयलांनीच चड केला.

 




#Article 125: म्हत्वाचीं थळा (180 words)


सैमीक सोबीतकाय, इतिहासीक थळां, आर्विल्ली बांदावळ, संग्रहालयां ह्या गजालींक लागून अमेरिकेंत कितलेशेच पर्यटक येतात.न्यूयॉर्क बंदरांतलो नामनेचो स्वतंत्रताय देवीचो पुतळो, एम्पायर स्टेट बिल्डींग , संयुक्त राश्ट्रांचें कार्यालय, क्रिस्टलर बिल्डींग ह्यो नामनेच्यो आसात. कॅनडा आनी अमेरिका हांचे शीमेचेर नामनेचो नायगारा धबधबो आसा. येलोस्टोन, योसेमिटी, सीक्वाया, ऑलिंपीक, रॉकी माउंटन ही उपवनां, समुद्रथरा परस सकयल आशिल्ली डॅथ व्हॅली, आनी हेरकडेन आशिल्ले मनभुलोवणे सैमीक चमत्कार पळोवपा सारके आसात.

राजधानी वॉशिंग्टन हें जगांतलें एक सोबीत शार. उदेंत वाठारांत विंगड विंगड उद्येगधंद्यांक लागून नामनेक पाविल्ली बॉस्टन, शिकागो, बफालो, डिट्रॉइट, क्लीव्हलंड, पिट्सबर्ग, फिलाडेल्फिया, बॉल्टिमोर, न्यू ऑर्लिअन्स, रिचमंड, मियासी हीं शारां आसात.

अस्तंत वाचारांतय सॅन फ्रांसिस्को, लॉस अँजलीस, सीएटल हां म्हत्वाचीं शारां आसात.

देशांतल्या न्हंयांचेर बांदिल्लीं हूव्हर, शास्ता, ग्रँड कूली ही धरणां टेनेसी देगण प्रकल्प, ईअरी कालवो, सेंट लॉरेन्स सावें, अमेरिकेच्या मालकेचो पनामा कालवो हीं संवसारांतली म्हत्वाचीं बांदकामां आसात. जक्षिण डाकोटा राज्यांत रश्मोर पर्वताचेर वॉशिंग्टन, जेफरसन, थिओडोर रुझवेल्ट आनी लिंकन हांचे पुतळे कोंरातिल्ले आसात. गीं शिल्पां इजिप्तांतल्या पोरन्या शिल्पां कडेन तुळा करपा सारकीं आसात.

हे भायर अलास्का हांगाचे ‘एस्किमो’ आनी टोटेम पोल्स, अॅरिझोना, न्यू मॉक्सिकोंतल्यो पोरने मनीसंस्कृतायेचे अवशेश, नवाजो, प्वेब्लो, होपा हीं आदिवासींची ठिकाणां हांकां बरेच सांस्कृतीक म्हत्व आसा.




#Article 126: म्हालो (173 words)


भारतांतली एक जात. हिका न्हवी, नाभिक, हजाक, नाडिग, वारिक, क्षौरक, नापित, कारागीर, सन्मुख, वालंद, घायजो, मटको, केलासी, नायिंद, म्हाली, वावडी, चसकी, खवास, भंडारी, मंगल आदी त्या त्या वाठाराप्रमाण नांवां आसात. शिवाचे मानेक वेश्टील्ल्या शेषापसून वा शिवाचे बोमलेपसून आपली उत्पत्ती जाली अशी ते कथा सांगतात.

केंस कापप, नाखटां काडप, शीर मारप हे तांचे परंपरेन चलत आयिल्ले धंदे. तांच्यो बायलो वैजिणीचें काम करताल्यो.

नाभिक जातीक संस्कृत भाशेंत नापित अशें नांव आसून शतपर् ब्रह्मण, कात्यायन, श्रौतसूत्र आनी आश्र्वलायन गृह्यसुत्र ह्या ग्रंथांत हें नांव मेळटा. ऋग्वेदांत वप्ता हो शब्द ह्याच अर्थान मेळटा. उशनसान तांकां ब्रह्मण आनी वेश्या हांची संतती आनी पराशरान तांकां ब्राह्मण दादलो आनी शुद्र बायल हांची संतती मानल्या.

नाभिक लोकांत जायते पोटभेद आसून हिंदू आनी मुसलमान असोय एक व्हड भेद आसा. महाराष्ट्रांत तांकां चड करून न्हावी म्हणटात. सोलापूर-मराठवाडा वाठारांत तांकां वारिक आनी व्हराडांत म्हाली शें म्हणटात. तांचीं नांवां, आडनावां, देवकां आनी चालीरिती मराठ्यांवरीच आसात. कांयकडेन उच्च मराठ्यांचे जेवणावळींत म्हालो उदक वाडटा. नासिक आनी खानदेश ह्या वाठारांतले मराठा तांचें हातचें जेवण घेतात. तांचो पुरोयत ब्रह्मण आसता. ताच्या विश्र्वनाथ नांवाच्या एकाम्हाल्यान नापित पुराण नांवाचो एक ग्रंथ बरयला.




#Article 127: म्हैसूर (315 words)


कर्नाटक राज्यांतलें इतिहास प्रसिध्द शार. कर्नाटक राज्याक १ नोव्हेंबर १९७३ मेरेन म्हैसूर नांवान वळखताले. 

कावेरी आनी कब्बनी न्हंयांलागसार दख्खन पठाराचेर म्हैसूर वशिल्लें आसा. ताचे आग्नेयेक सु. १३ किमी. अंतराचेर फामाद चामुंडी दोंगुल्ली आसा. बेंगलोरचे नेऋत्येक १३७ किमी. आनी मुंबयचे दक्षिण आग्नेयेक ८५० किमी. अंतराचेर हें शार आसा.

पयलींच्या काळांत महिषक, महामंडळ महिषराष्ट्र ह्यासारक्या नांवांनी ह्या शाराक वळखताले. म्हैसूरची लोकसंख्या ३१,५५,९१५ (१९९३), क्षेत्रफळः ११,९५४ आसा.

म्हैसुराचेर एकाफाटल्यान एक अशा व्हड राज्यांनी राज्य केलें. मौर्य, सातवाहन, कदंब, गंग बदामीचे चालुक्य, मालखेडचे राशट्रकूट, कल्याणचे चालूक्य, विजयनगरचे होयसाल आनी राया तशेंच वाडीयार, हैदर अली तशेंच टिपू सुलतानाचें म्हैसूर राजपाटण आशिल्लें.

विसाव्या शेंकड्यांत संस्थानी राजधानी म्हूण ह्या शाराचो नियोजन करून विकास केल्लो. हांगाचें नगरपालिकाप्रशासन हे नदरेन चड कार्यक्षम आसा. उदका पुरवण, आरोग्य सेवा, शिकपाची सुविधा, इतिहासीक वास्तू, बागो, हांचेबाबतींत शारान सुदारणा केल्यात. विसाव्या शेंकड्याचे हांगा फोर्ट, लश्कर, देवराज, कृष्णराज, मंडी, चामराज आनी नझराबाद अशे सात मोहल्ले वा विभाग आसले. वैभवसंपन्न शार घडोवपाक हांगाच्या संस्थानिकांची कलाभिरूची आनी सींदर्यदृश्टी दिसून येता.

म्हैसूर शारांत सुती आनी रेशमी कपडे, भाताच्यो आनी तेलाच्यो गिरण्यो, चंदनाचें तेल, रसायनां, कातड्याच्यो वस्ती तयार करपाचें उद्योगधंदे विकसीत जाल्यात.

बेलागुला ह्या उपनगरांत रंग आनी रसायनीक सारीं हांचे कारखाने आसात. उदेंतेक शिवसमुद्रम जुंव्यालागसरच्या जलविद्युत् निर्मिती केंद्रांतल्यान शाराक वीजपुरवण करतात. हातमाग, तंबाखू, कॉफी, विडयो असले कुटरी उद्योग शारांत विकसीत जाल्यात. म्हैसूरच्या हस्तिदंती आनी चंदनी कलाकामाची खूब नामना आसा.

म्हैसूरच्या दसऱ्याचो इतिहास पुराणाकडेन संबंदीत आसा. चामुंडी दोंगरावयल्या चामुंडेश्र्वरी देवीन, दुश्ट महिषासूर राक्षसाक जिवेशी मारलो. तिच्या जैताची महिमा गायत हो उत्सव मनयतात. णव दीस हो उत्सव चलता. धाव्या दिसा सजयल्ले हत्ती, हत्ती सुंवारी, शिस्तबध्द कपडे घातिल्ले सैनीक, तरेतरेचीं वाजपां वाजोवपी वाजंत्री देवी चामुंडेश्र्वरीच्या नांवाचो गजर करीत व्हड मिरवणूक काडटात.

म्हैसूर शार आपल्या सैमीक सोबीतकायेक आनी नितळकायेक लागून प्रसिध्द आसा. ह्या शारांत जायत्यो सोबीत बागो आसात. शारा लागीं कृष्ण राजसागर घरण, वृंदावन बाग, चामुंडी दोंगुली, वडीयार राजमहाल तशेंच सोमनाथपूर देवूळ आसा. म्हैसूरच्यान ६५ मैल अंतराचेर श्रावणबेळगोळ बाहुबली (गोमटेश्र्वर) ह्या जैन संताचो २,००० वर्सां पयलींचो फातारन कोरांतिल्लो भव्य पुतळो आसा. म्हैसूरचें म्हैसूर विश्र्वविद्यालय खूब प्रसिध्द आसा.




#Article 128: म्होंव (1426 words)


फुलांतल्या मकरंदापसून म्होंवामूस जो चिकट आनी गोड द्रव पदार्थ तयार करता ताका म्होंव म्हणटात. विशिश्ट जातीचे मूस (मक्षिका) फुलांतलो मकरंद कण कण एकठांय करून तो आपल्या पोळ्यांत सांठयतात आनी मनीस ही पोळी एकठांय करून म्होंव तयार करतात. मकरंदांतल्या सुक्रोज हे शर्करेचें व्हड प्रमाणांत लेव्हुलोज (फ्रुक्टोज) आनी डेकस्ट्रोज (गदलुकोज) ह्या शर्करांत रुपांतर जाता. मकरंदांतल्या उदकाचें प्रमाणय कमी करतात आनी अशे तरेन मकरंदापसून म्होंव तयार जाता.

म्होंवांत साकरेचें वट्ट प्रमाण कितलें आसा हाचेर ताची प्रत थरता. जितलें साकरेचें प्रमाण वड तितली म्होंवाची प्रत उच्च समजतात. म्होंवाच्यो सादारणपणान तीन प्रती थरयल्यात, १) विशिश्ट गुणधर्म आशिल्ली प्रत, २) ‘ए’ प्रत, ३) प्रमाणभूत प्रत.

विशिश्ट गुणधर्म आशिल्ली प्रत – हें म्होंव पोळ्यांतल्यान यंत्रावरवीं काडटात. हें म्होंव नितळ आनी पारदर्शक आसता. ए प्रत – हें म्होंव पोळ्यांत सैमीक तरेन तयार जाता. हें म्होंव ६० से. तापमानाचेर दोट्टी कपड्यांतल्यान गाळूंक येता. प्रमाणभूत प्रत – हें म्होंवय सैमीक तरेन तयार जाता आनी वासापसून मुक्त आसता.

वेगवेगळ्या ऋतूंत वेगवेगळ्या वनस्तपींच्या फुलांपसून मेळपी म्होंवाक ते वनस्पतीचें नांव दिवपाची पद्दत खूब पुर्विल्ल्या काळासावन प्रचारांत आसा. वेगवेगळ्या फुलांच्या मकरंदापसून तयार जाल्ल्या म्होंवांत उण्याअदीक प्रमाणांत फरक आसता. भारतांत जांभळ, हिरडो, चिंच, कडुलिंब, संत्र, लारांज, गोळा, पिशा, व्हायटी, कारवी, आक्रा, म्हसंग, कारळा, तीळ, सांसवीण आदी वनस्पतींच्या फुलांपसून त्या त्या हंगामांत म्होंव मेंळूक शकता.

म्होंवामूस खंयच्या फुलाच्या मकरंदापसून म्होंव तयार करता हाचेर म्होंवाचें वर्गीकरण करतात. हातूंत एकेच खेपे दोन तीन झाडांच्या फुलांपसून म्होंव तयार करपी म्होंवामुसूय आसतात. म्होंव कशें एकठांय करतात हाचेवयल्यानय ताचें वर्गीकरण करतात. हे पद्दतीप्रमाण म्होंवाचे जे प्रकार मेळटात. ते अशे –

१) विलगीकृत म्होंवः केंद्रोत्सारक (केंद्रापसून पयस घालपी) प्रेरणेन, गुरुत्वाकर्शणान वा गाळण्यांत पोळयाचे फणयेंतल्यान काडिल्ल्या म्होंवाक हें नांव दितात. हातूंत जायते प्रकार आसात. १) जातूंत दृश्य स्वरुपांत साकरेचे स्फटिक नासतात अशें म्होंव २) जातूंत साकरेचें वा परिणामी म्होंवाचें घनीभवन जाल्लें आसता शें म्होंव.

२) फण्यांतलें म्होंवः हें म्होंव फण्यांतच तयार जाता आनी तें बाजारांत अशे तरेन धाडटात. १) चवकोनी वा काटकोनी. चवकोनी आकाराचें म्होंव भरिल्ल्या फण्याचे कुडके (हाचे हेर आकारय आसूंक शकतात). २) म्होंवान भरिल्ली पुराय फणी. ३) विलगीकृत म्होंव आनी म्होंवान भरिल्ल्या फणयांच्या कुडक्यांचें मिश्रण.

म्होंव हें गोड, दाट, आर्द्रताशोशक द्रव आसून ताजें आसतना अर्दपारदर्शक आनी थीर दवरल्यार अपारदर्शक आनी कणिदार आसता. म्होंवाचो रंग धवो, गडद तपकिरी वा काळो आसता. ताची रूच सौम्य ते उग्र अशी वेगवेगळ्या स्वरुपाची आसता. ३८ से. चेर म्होंव हून केल्यार ताची दाटसाण कमी जाता. ४९ से. च्या वयर मात घटसाण कमी जावचें प्रमाण उणें आसता. डेक्स्ट्रिनयुक्त म्होंव हेर तरेच्या म्होंवापरस खूबच दाट आसता. ओसाड वाठारांतल्या हीदर वनस्पतीपसून मेळयल्ल्या युरोपीय म्होंवाची दाटसाण तें फकत धवळतकच बदलता. हें म्होंव तीर दवरल्यार जेलीवरी जाता आनी धवळल्यार पातळ जाता. म्होंवांत सादारणपणान वामवलनी शर्करा मेळटात. जाल्यार मकरंदांत मात दक्षिणवलनी शर्करेचें प्रमाण चड आसता. मकरंदाचें म्होंवांत रुपांतर जाता आसतना म्होंवामूसांकडल्यान वामवलनी शर्करा तयार जाता.

रसायनीक गुणधर्मः म्होंवांत उदक, शर्करा, अम्लां, खनिज द्रव्यां, एंझायमां, जीवनसत्वां आनी हेर घटक आसतात. शर्करा – म्होंवांत डेक्सट्रोज आनी लेव्हुलोज ह्यो मोनोसॅकेरायड तरेच्यो शर्करा चड प्रमाणांत मेळटात. तशें पळयल्यार म्होंवांत पंदरायेक तरेच्यो शर्करा दिसून येतात. ह्यो सगळ्योच शर्करा मकरंदांत आसतना. पूण एंझायमाच्या आदारान जेन्ना मकरंदाचें म्होंवांत जाता तेन्ना त्यो तयार जाता आसुंये.

अम्लाः म्होवांत सायट्रिक, मॅलिक आनी सक्सिनिक हीं अम्लां चड प्रमाणांत आनी फॉर्मिक आनी ऍसिटिक हीं अम्लां कमी प्रमाणांत मेळटात. म्होंवाची रूच कांय प्रमाणांत तातुंतले अम्लतेचेर आदारीत आसता.

खनिज द्रव्याः म्होंवापसून मेळपी राखेचें प्रमाण ०.१७ आसता. म्होंवांत खनीज द्रव्याचें प्रमाण खूबच कमी आसता. पोटॅशियम, क्लोरीन, गंधक, कॅल्शियम, सोडियम, फॉस्फरस, मॅग्नेशियम, सिलिका, सिलिकॉन, लोकण, मँगनीज, तांबें हीं खनीज द्रव्यां मेळटात.

एंझायमाः इनव्हर्टेज (सॅकॅरेज वा सुक्रेज) हें म्होंवात मेळपी सगळ्यांत म्हत्वाचें एंझायम. तेभायर म्होंवांत डायास्टेज वा अँलिलेज हेंय एंझायम मेळटा.

जीवनसत्वाः म्होंवांत खुबूच कमी प्रमाणांत थायमीन, रिबोफ्लानिन, ऍस्कार्बिक अम्ल, पिरिडॉक्सीन (ब६ जीवनसत्वा), पँटोथिनिक अम्ल आनी निऍसीन हीं कांय जीवनसत्वां मेळटात.

हेर घटकः मकरंदाच्या उद्गमाप्रमाण म्होंवांत झँथोफिल, कॅरोटीन आनी क्लोरोफिलाचे अनुजात हीं रंगद्रव्यां आसात. जैव क्रियाशिलता आशिल्ले कांय पदार्थय म्होंवांत आसतात. तंत्रिका प्रभावीत करपी ऍसिटिलकोलिन आनी जंतुनाशक गुणधर्म आशिल्ली इन्लीबीन हीं संयुगां कांय प्रमाणांत आसतात.

वास आनी रूचः ज्या फुलाच्या मकरंदापसून म्होंव जाता ताचेर म्होंवाचो वास आनी रूच आदारून आसता. जायते फावट अतिउश्णता लागतकच म्होंव इबाडटा आनी ताचो वास ना जावन रुचींतय बदल घडटा. म्होंवांत कण तयार जावपाची क्रिया वाडोवपाची आसल्यार वा तातुंतलें किण्वन (आंबेवप) थांबोवपाचें आसल्यार योगग्य तें तापमान वापरून म्होंव हून करचें पडटा.

विखारी म्होंवः हाचे दोन प्रकार आसात. पयल्यांत, म्होंवाक लागून म्होंवामूस मरतात आनी दुसऱ्या प्रकारांत म्होंव मनशाक अपायकारक थारता. अशें म्होव कांय मनस्पतींच्या फुलांतल्या मकरंदापसून तयार जाता. कॅलिफोर्नियांतल्या एस्क्युलस कॅलिफोर्निका हे वनस्पतीच्या फुलांपसून तयार जाल्लें म्होंव म्होंवामुसाकच माल पडटा आनी ते मरतात. कालमिया वंशांतल्या झाडाच्या फुलापसून तयार जाल्लें म्होंव मनशाक माल पडटा. ह्या म्होंवापसून अँड्रोमेडोटॉक्सीन ह्या नांवाचें अल्कलॉइड मेळटा. अशें म्होंव मनशान खाल्यार तो बेशुध्द पडटा, ऱ्होडोडेंड्रस पॅनिकम ह्या भारतांत मेळपी झाडापसून हें म्होंव मुसाक मारक थरता. विखारी म्होंव कोडू आनी रंगान गाड आसता.

मधुरसापसून जावपी म्होंवः मावा, खवले किडे हे जीव वनस्पतीचो रोस सेवन करतात. जेन्ना ते जाय ताचे परस चड रोस सेवन करतात, तेन्ना तांच्या पंचनतंत्रांतल्यान प्रक्रिया जावन हो चड रोस तो जीव ज्या पानार आसता थंय पडटा. हाकाच मधुरस म्हणटात. मुयो हो मधुरस अन्न म्हूण घेतात. जेन्नां फुलामपसून मेळपी मकरंद उणो पडटा तेन्ना म्होंवामूस मधुरस एकठांय करतात आनी ताचेपसून म्होंव करतात. गुलाब, पॉलर, विलो आदी झाडांच्या पानांचेर हो मधुरस चड प्रमाणांत मेळटा.

घनरुपांत मेळपी म्होंवः कांय म्होंवामूस फातराचे खाचीं मकरंद एकठांय करतात. थंयच ताचें म्होंवांत रुपांतर जाता. ह्या म्होंवांतले शर्करेचे स्फटिक जातात. तो घनरुपांत आशिल्ल्यान जायते दीस तिगता. हो म्होंवाचो प्रकार रशियेंतल्या आझर बैजान राज्यांत मेळटा.

किरणोत्सर्गी म्होंवः म्हळ्यार भेदक कण वा किरण भायर उडोवपाचो गुणधर्म आशिल्लो. हे म्होंव कांय वनस्पतींपसून मेळपी मकरंदांत आनी जमनींत मेळपी पोळ्यांत मेळटा. छायाचित्रण पट्टेचेर ह्या म्होंवांतल्या किरणाचें चित्रण करूंक मेळटा अशें ऑलिन कॉलास ह्या फ्रेंच रसायन शास्त्रज्ञान १९०८ त सोदून काडलें. कॅन्सरावयल्या उपचारांत हे म्होंव उपेगी पडटा.

कृत्रिम मकरंदः म्होंवामूस गिमांत मकरंद एकठांय करूंन म्होंव तयार करतात. शिंयातेंपार ते पोळ्यांत रावन जमयल्ल्या म्होंवार जगतात. जर तांकां कृत्रिम मकरंदाची पुरवण केली तर ते भायर वचनासतना वर्सुयभर पोळ्यांत रावन कृत्रिम मकरंदापसून म्होंव तयार करतले असो विचार करून, रशियन शास्त्रज्ञांनी तसो उपाय केलो आनी तांचो हो उपाय यशस्वी थरलो.

कृत्रिम म्होंवः शुध्द साकरेच्या विद्रावांत विशिशट तरेचीं कार्बन आनी अकार्बन द्रव्यां आनी अकार्बनी द्रव्यां आनी ताका लागून साकरेचें रुपांतर जाता. ह्या म्होंवांत डेक्स्ट्रोज आनी लेव्युलॉज ह्या प्रमाण सैमीक म्होंवावरी वा ताचेयपरस चड जाता. हातूंत रंगाखातीर कृत्रिम द्रव्यां आनी फावते प्रमाणांत वनजीवनसत्वांय भरशितात. 

म्होंव हो जंतुघ्न पदार्थ. तातूंत कसलेच तरेचे जीव जीते उरनात. पूण झायगोसॅकॅरोमायसीज यीस्टच्यो कांय जाती तातूंत आसतात. ह्या यीस्टच्यो पेशी वाऱ्यांत, उदकांत, धुल्लांत वा परागकणाचेर आसतात. म्होंवामूस जेन्ना मकरंद एकठांय करतात तेन्ना ताचेवांगडा म्होंवांतय तांचो प्रवेश जाता. म्होंवांत जर ह्या यीस्ट कोशिकांची संख्या चड जाली जाल्यार म्होंवाचें रोखडेच किण्वन जाता. २५ – ३८ से. ह्या तापमानांत यीस्ट कोशिकांची वाड जाता. जर तें तापमान १० से. च्या सकयल आसलें जाल्यार तांची वाड जायना. सगळेतरेच्या म्होंवांत थोडें तरी कीण्व आसताच. ताका लागून तापमान १० से. वयर आसल्यार रोखडेंच कीण्वन सुरू जाता. अशा म्होंवाक ६३ से. तापमान ३० मिनटां उश्णता दिल्यार म्होंवांतलें किण्व नश्ट जावन किण्वन क्रिया बंद जाता. म्होंवाचें किण्वन जावंचें न्हय हाका लागून फाव ते उपाय घेवंचे पडटात. देखीकः पुराय तयार जाल्या वा मेणान म्होंवाचीं सगळीं घरां बंद जाल्याबागर म्होंव काडप ना. म्होंव काडपाचीं यंत्रां आनी उपकरणां हून उदकांत नितळ धुवप, म्होंव निवळ आयदनांत घेवन रोखडेंच बंद करप, म्होंव काडटकच ताचेर रोकडीच फुडली प्रक्रिया करप, म्होंव जातूंत सांठयतात तीं आयदनां फाव त्या धातुचीं वा योग्य धातुंचो लेप दिल्लीं आसचीं आदी जायते उपाय घेतात.

उपेगः खूब पुर्विल्ल्या काळासावन मनीस म्होंवाचो उपरग करता. म्होंव हें चड ऊर्जा दिवपी अन्न आशिल्ल्यान मनशाच्या आहारांत ताचो आस्पाव जाता. बेकिंग क्रियेन केल्ल्या खाद्यापदार्थांत साखर घालचे बदला म्होंव घाल्यार त्या पदार्थाक आगळीच रूच येता (देखीकः केक). म्होंवांतल्या लेव्हुलोज हे शर्करेंत आर्द्रता शोशून घेवपाचो गुणर्धम आशिल्ल्यान अशें घडटा.

ल्हान भुरग्यांच्या आहारांत फाव त्या प्रमाणांत म्होंव आसल्यार बरोच फायदो जाता. स्निग्ध पदार्थांचें पचन जावपाक म्होंव बरें पडटा. म्होंवाक लागून भूक वाडप आनी रक्तांतलें हीमोग्लोबीन वाडप, शरिराचें वजन वाडप आनी अर्जीण ना जाता. अतिसार, ओंकारो, मुडदूस, आंतकड्याचो दाह आदी विकारांचेर म्होंव वखदी आसा. खेळगडदयाक वा कश्टांचीं कामां करप्यांक म्होंव घेतल्यार थकवो येना, तशेंच तरतरी येता. जायत्या धर्मीक विधींत म्होंवाचो उपेग करतात. मूर्तीच्या अभिशेक- पुजेवेळार म्होंव वापरतात. म्होंव हें पंचामृतांतलें एक आसा. निवेद्दयाखातीरय ताचो उपेग करतात. श्राध्दाच्या जेवणांत म्होंवाची गरज लागता.

उच्च घनता आनी अम्लता ह्या गुणधर्मांक लागून म्होंवांत मनशाक बाधाक अशे जीव उरनात. म्होंवाच्या तर्पण परिणामाक लागून जंतूंचे निर्जलीकरण जाता आनी ताचो नाश जाता. म्होंवांतल्या इन्हीबीन ह्या जंतुनाशक पदार्थाक लागून म्होंवाचें निर्जंतुकीकरण जाता.

वखदी गुणधर्मः भाजील्ले कातीर म्होंवाचो लेप गुणकारी पडटा. म्होंवांत आशिल्लीशर्करा, खनिजा द्रव्यां आनी म्होंवाची निर्जंतुकीकरण तांक हाकालागून जखमेचेर मलमपट्टी करतना म्होंवाचो वापर करतात. इजिप्तांत पुर्विल्ल्या काळांत ममी तयार करतना म्होंवाचो उपेग करताले. म्होंव घेतल्यार सोऱ्याची धुंदी देंवता अशें दिसून आयलां. वखदी गुळयो करतना ताका गोडसाण हाडपाक म्होंवाचो उपेग करतात. म्होंव आनी उदक हांचें मिश्रण आंबोवन ताचेपसून जें म्होंव तयार जाता ताका इंग्लिशींत ‘मीड’ अशें म्हणटात.

आयुर्वेदांतली म्होंवाची सुवातः म्होंव हें गोड, भूक वाडोवपी, वर्णाक उपकाराक, स्वर सुदारपी, पचपाक ल्हव, काळजाक हितकारक, शुक्रवर्धक, दोळ्यांक हितकारक, प्रसन्नता निर्माण करपी, पित्त, कफ, मेदमेह, उचकी, उस्वास, अतिसार, ओंकारी, तान, कृमी हांकां हें वांती मेदनाशक आनी गोड आसता.




#Article 129: यखा (335 words)


एक आदिवासी जमात. कर्नाटक राज्यांतल्या कूर्ग भागांत आनी केरळ राज्यांतल्या उत्तर मलबारांत हांची वसती आसा. व्यन्नाड हें हांचें मूळस्थान आसुंये अशें म्हणटात.पंजिरी, पनिय, बदव आनी काजी यखा अशीं हांचेमदीं चार कुळां आसात. बदव आनी काजी यखा ह्या कुळांतलो लोक कावळ्याचें मांस खातात म्हणून तांकां समाजांत उण्या दरज्याचे मानतात.पंजिरी आनी यखा हे कर्नाटकांतल्यान आयिल्ले आसून, तांचेमदीं इप्पुमलै आनी हरट्टी अशे दोन पंगड आसात. इप्पुमलै लोकांची वसती श्रीमंगल आनी पोन्नमपेट वाठारांत आसा. हरट्टी यखांचो राबितो परट्टी मलै हांगा आसा

कोरवा, कुट्टथम्म आनी गुलिकन ह्या देवांक ते भजतात. मलबार जिल्ह्यांतल्या रानांनी हाचीं देवळां आसात. देवाची पुजा करचे पयलीं ते सुर्याची प्रार्थना करतात.तांदूळ, नाल्ल हें तांचें पुजेचें साहित्य. कुट्टथम्माक सोऱ्याचो आनी कोंब्याचो निवेद्य लागता. कूर्ग लोकांच्यो सगळ्योपरबो ते मनयतात. तशेंच लग्ना वेळार ते गंगेची पुजा करतात. कावेरी,लक्ष्मणतीर्थ आनी धर्तरेचीय ते पुजा करतात. जादुटोणो आनी मंत्र-तंत्र हांचेर तांचो खूब विश्र्वास आसा.

हे जमातींत जाण्टेले लग्न थरयतात. आते वा मामेभयणीकडेन लग्न जातात. व्हंकल पसंत जातकच न्हवऱ्याचो बापूय आनी टोळयेचो मुखेली व्हंकलेगेर साडी आनी रांदपाचीं आयदनां घेवन वतात.न्हवऱ्याच्या बापायन आपलें येवपाचें कारण सांगले उपरांत व्हंकलेक थंय हाडटात आनी तिका साडी दिवन ताळी बांदतात. देवपुजाय थंयच जाता. मागीर दोनय वटेनचे लोक एकठांय बसून लग्नाचो म्हूर्त थरयतात.

हे लोक जाय तितल्यो बायलो करपाक शकतात. विधवा विवाहाक मान्यताय आसा. विधवे वांगडा लग्न जावपी दादलो आपल्या इश्टांवांगडा तिगेर वता आनी तिका चार आणे दिवन तिच्या गळ्यांत ताळी बांदता.दादल्याचे इत्सेप्रमाण घटस्फोट मेळटा. दादल्यान व्यभिचार केल्यार ताका ते बायलेकडेन लग्न जावंचें पडटा.

हे खातीर एक ते धा रुपयांमेरेन दंडूय करतात.गुरवार बायलेक सातव्या म्हयन्याचेर गोड-धोड जेवण दितात आनी उपरांत कुळारा धाडटात. तिच्या बाळंटेराखातीर वेगळी कूड आसता. बाळंटेरा उपरांत भुरग्याक आनी बाळंटीक न्हाण घालतात. सुवेर बारा दीस पाळटात आनी त्याच दिसा बारसो करतात.मेल्ल्या मनशाक चड करून हे लोक पुरतात. ताचे पयलीं मड्याक न्हाण घालून नवे कपडे गुठलयतात. फोंडांत थोडें शीत आनी दूद दवरतात.दूद ना जाल्यार नाल्ल्याचें उदक उपकारता. आठव्या वा धाव्या दिसा काकबळी दितात.मेल्ल्याक खोपींत शेण सारोवन थंय जाण्टेल्यांच्या नांवान जेवण, मांस,सोरो ह्यो वस्तू दवरतात. बायलांक बशिल्ले स्थितींत पुरतात.शेती हो हांचो मुखेल धंदो आसून चड करून हे लोक भात पिकयतात. कालमानाप्रमाण हे जमातींत ल्हव ल्हव करून आधुनिक बदल घडत आसात.




#Article 130: यती (187 words)


बौध्द संन्यांशांचो एक पंथ. ‘यतते चेष्टते मोक्षार्थमिति′= मोक्षाखातीर यत्न करता तो यती अशी ताची व्याख्या. जे लोक तांबडे कपडे वापरतात,भीक मागून पोट भरतात,घरदार करिनासतना सतत भोंवत रावपी आनी वैराग्यशील अशे आसताले तांकां वेदकाळांत यती म्हण्टाले. यती हें उतर मुनींचे जोडयेन वापरतात.

ऋग्वेदांत जायतेकडेन यतींचो उल्लेख आसा.तशेंच इंद्र यतींचो दुस्मान अशेंय म्हळां. ताणें यतींक लांडग्यांचे भकीक खावपाक घाले असो उल्लेख तैत्तिरीय संहितेंत आसा. अखेरेक हातूंतल्यान फकत पृथुरश्मी,बृहद्गिरी आनी रायोवाज हे तितले उरले.पंथ सोडून इंद्राक ते शरण आयले आसुंये,कारण इंद्रान तांकां अभय आनी क्षत्र,ब्रह्म आनी वैश्य हयो विद्या दिल्यो अशें म्हळां. म्हणजेच,वैदिक आर्यांनी यतींतल्या कांय जाणांक त्रैवर्णिकांत दाखल करून ग्रहस्थाश्रमांत हाडले असो ताचो अर्थ दिसता.

हे आर्येतर समाजांतले लोक आसुंये. वैदिक आर्य प्रवृत्तिमार्गी आशिल्लयान तांकां संन्यासमार्गी यतीविशी दुस्वास दिसतालो. पूण वैदिक आर्यानी विरोध करूनय यतींची संन्यासमार्गी विचारसरणी बदलली ना. यतिमुनींचो वर्ग समाजांत तांकां मान मेळतूच उरलो.अखेरेक आश्रमवेवस्था निर्माण करतना तांकां यतींच्या पंथाचो संन्यास हो चवथो आश्रम म्हणून आपणावंचो पडलो.बौध्द आनी जैन हे दोनूय पंथ यतीमुनींची विचारसरणी आपणावन उत्पन्न जाले आनी वाडले. तांची प्रवृत्ती आनी गृहस्थाश्रम हांकां निवृत्ती आनी संन्यास हांचेइतलो केन्नाच मान फावे जांवक ना. जैनांच्या आध्यत्मिक गुरूंक यती म्हणटात. ते धर्मप्रसार करतात,तशेंच पुरयताचेंय काम करतात.तांचे ८४ गच्छ आसात.




#Article 131: यदुमणि महापात्र (164 words)


(जल्मः सुमार इ.स.१७८१,ईटमती,नयागढ संस्थान,ओरिसा; मरणः इ.स.१८६५). नामनेचो ओडिया कवी. ताका काव्य आनी चित्रकलेची आवड आशिल्लीताचो बापूय लाकडाचेर नक्षीकाम करतालो तशेंच तो चित्रकारूय आशिल्लो.आठघर हांगाच्या अधिपतीचे राजधानींत तांचे वास्तव्य आशिल्लें.यदुमणि वेगवेगळ्या दरबारांनी शीघ्र कवित्वान दरबारी लोकांची मनरिजवण करतालो. ताच्या काव्यांतलो विनोद आनी उपहास ह्या दोन गुणांक लागून यदुमणीची कीर्त ओरिसाभर पातळिल्ली.

यदुमणिन ‘राघव-विलास′ आनी ‘प्रबंध’ पूर्णचंद्र अशीं दोन अलंकारीक काव्यां बरयल्यांत. तातुंतल्या राघव-विलास ह्या काव्याचो थोडोच वांटो उपलब्ध आसा.‘प्रबंध पूर्णचंद्र’ हें ताचें प्रदीर्घ काव्य खूब लोकप्रिय आसा.तातूंतली काव्य शैली, शब्दकळा, अलंकार उत्कृश्ट आसात.हातूंत कृष्ण आनी रूक्मिणी हांच्या लग्नाची कथा बरी कल्पकतायेन वर्णिल्या.ओरिसांतल्या ‘पालवाले’ ह्या नांवाच्या भाट कवींनी हेर प्राचीन काव्यांभशेनूच हें काव्य गांवागांवांनी भोंवन, गावन दाखोवन खूब लोकप्रिय केलां. ह्या काव्याक लागून यदुमणिक मानाची सुवात फावो जाल्या.

विनोदी आनी तैलबुध्दाचो म्हणून यदुमणिची नामना आसा. उत्तर भारतांत, बीरबलाक जशी नामना आनी सुवात आसा तशीच सुवात ओरिसांत यदुमणिक आसा.

यदुमणि रहस्य’ ह्या नांवान ताचे विनोद संग्रहीत आसात. संस्कृत आनी ओडिया ह्या भाशांचेर बरें वर्चस्व, हुशारी, पांडित्य, कवित्व, विनोद ह्या गुणांक लागून ओरिसांतल्या राजदरबारांनी यदुमणिक मानाची सुवात आशिल्ली.




#Article 132: यमुना (479 words)


यमुना 
एक पवित्र न्हंय. लांबाय १,३७६ किमी. उदक व्हांवपाचें क्षेत्र ३,०५,६१८ चौ.किमी.हिचो उगम हिमालयाच्या बंदरपूछ नांवाच्या तेमकाचे वायव्येक आशिलाल्या कलिंद पर्वतांतल्यान जाला म्हणून हिका कालिंदी अशेंय म्हणटात. 

यमुनोत्तरी वा जम्नोत्री हांगाच्यान ती भायर सरता आनी हिमालयाच्या मध्य आनी भायल्या दोंगरावळींतल्यान ८० किमी.च्या व्हडल्या मार्गावयल्यान व्हांवत वचून ती फैजाबादालागीं मैदानी वाठारांत देंवता. हिमालयांत तिका टोंस, गिरी आनी असन ह्यो न्हंयो मेळटात. चंबळ,सेंगर, सिंध, बेटवा आनी केन ह्यो न्हंयो मैदानी वाठारांत तिका येवन मेळटात.ह्या सगळ्या न्हंयांक आपलेभितर आस्पावन ती प्रयाग क्षेत्रांत गंगेक येवन मेळटा. ह्या दोन न्हंयांच्या संगमांत न्हावन पवित्र जावपाखातीर लाखांनी यात्रेकरी दर वर्सा प्रयागाक येतात.ह्या सगळ्या न्हंयांक आपलेभितर आस्पावन ती प्रयाग क्षेत्रांत गंगेक येवन मेळटा. ह्या दोन न्हंयांच्या संगमांत न्हावन पवित्र जावपाखातीर लाखांनी यात्रेकरी दर वर्सा प्रयागाक येतात. यमुनेचें देगण सुपीक आनी दाट लोकवसतीचें आसा. यमुना न्हंय पयलीं नैर्ऋत्य, मागीर दक्षिण आनी अखेरेक आग्नेय ह्या दिकांनी प्रवाहीत जावन प्रयागाक पावता. हिमाचल प्रदेश आनी उत्तर रदेश तशेंच पंजाब आनी उत्तर प्रदेश ह्या राज्यांची ती एक शिमूय जाता. हे न्हंयेचे देगेर दिल्ली, वृंदावन, मथुरा, आग्रा, इटावा, कालपी आनी हमीरपूर हीं शारां आसात. गंगेवांगडा हे न्हंयेचो उल्लेख जाता. रामचरितमानस ह्या ग्रंथाचो कर्तो गोस्वामी तुलसीदास हाचो राजापूर हो गांव यमुनेचेच देगेर आसा.

यमुना न्हंयेक संस्कृतीक म्हत्वूय आसा. सूर्य आनी संज्ञा हांची ती धूव आनी यमाची भयण. तशेंच तिचें एक मानवी रुपय कल्पिल्लें आसा.एक खेपे बलरामान तिका आपलेवांगडा जलक्रिडेखतीर आपयली. तेन्ना तिणें कळाव केलो म्हणून बलरामाक तिची तिडक आयली. ताणें तिका नांगराच्या फाळावन वृंदावनांतल्यान ओडून हाडली. ताका लागून तिचें पात्र बदललें.यमुनेचो प्रवाह बदलत आसा म्हणपाचें पुराणीक आनी इतिहासीक उल्लेखांवयल्यान कळटा. प्रागैतिहासीक काळांत यमुना मधुवना लागींच्यान व्हांवताली. थंयच तिचे देगेर शत्रुघ्नान मथुरा नगरीची स्थापणूक केल्ली.

कृष्णकाळांत यमुनेचो प्रवाह कटराकेशवदेव ह्या मथुरेंतल्या एका पुण्यस्थळालागच्यान व्हांवतालो. बौध्द काळांत यमुनेच्या दोनूय देगांचेर संघाराम उबारिल्ले म्हणपाचें बौध्द साहित्यावयल्यान कळटा. पुर्विल्ल्या काळांत यमुनेच्यो दोन धारो आशिल्ल्यो म्हणपाचें वल्लभ संप्रंदायाच्या वाङ्मयावयल्यान दिसता. तशेंच पुर्विल्ल्या काळांत वृंदावनांत यमुना जायत्या धारांनी व्हांवताली म्हणपाचें पुराणांवयल्यान समजता. ा. त्या काळांत तिचे देगेर जायतीं सोबीत वनां आशिल्लीं आनी कृ्ष्ण आपल्या संवगडयांवांगडा त्या वनांत गायांक चरयतालो.
आतां वृंदावनांत यमुनेच्या दोनूय देगांचेर व्हडले घाट बांदिल्ले आसात आनी तांचेर जायतीं देवळां,धर्मशाळा आसा. भरतान यमुनेचे देगेर अश्र्वमेध यज्ञ केल्लो.वैवस्वत मनून भुरगें जावचें म्हणून यमुनेचे देगेर तप केल्लें. नारदाकडल्यान विद्येची दिक्षा घेवंचेपयलीं चित्रकेतूक यमुनेंत न्हाण घाल्लें. श्रीकृष्णान यमुनेचे देगेचेरूच रासक्रिडा केल्ली. यमुनेंत रावन हिचें उदक विखयाळें करपी कालिया नागाक कृष्णान हांगाच्यानूच धांवडावन घाल्लो. सौभरी ऋषीन हिचेच देगेर तप केल्लें, अशे जायते उल्लेख पुराणांत मेळटात.

भारतीय शिल्पसंभारांत गंगेप्रमाण यमुनेच्योय मानवी रुपांतल्यो जायत्यो मुर्ती सांपडटात. उदयगिरीचे एके गुहेच्या भायल्या भागाचेर वराह अवताराचें जें गुप्तकालीन शिल्प खणिल्लें आसा, तातूंत दावे वाटेन गंगा आनी यमुना हांच्यो मुर्ती दिसतात.मंदसोराक यमुनेची एक मूर्त सांपडल्या. पाटण्याच्या वस्तूसंग्रहांत दवरिल्ली यमुनेची मूर्त खूब सोबीत आसा.कृष्णभक्ती-संप्रदायांतल्या जायत्या कवीनीं संतांनी आनी भक्तांनी तिचेविशीं जायतीं पदां रचल्यांत. तांकां ती आवयभशेन दिसता. कृष्णभक्तीच्या रसीक आनी सखी ह्या संप्रदायांनी यमुना ही एक गोपी आशिल्लयाचें कल्पिलां आनी कृष्ण जसो राधेच्या ताब्यांत आसता, तसोच तो यमुनेच्या ताब्यांत आसता अशें म्हळां.

आधुनिक काळांत यमुना न्हंयेचेर जलविद्युत् निर्मिती प्रकल्प बांदल्यात आनी जायतीं खारजां बांदून तिचें उदक शिंपणावळीखातीर उपेगाक हाडलां.




#Article 133: ययाति (132 words)


एक चंद्रवंशी राजा. नहुषाचो तो पूत. ताच्यो दोन बायलो आशिल्ल्यो. तातुंतले शर्मिष्ठेगेर तीन आनी देवयानीगेर दोन चले आशिल्ले.आपलें जाण्टेपण आपल्या पुतांक दिवन तांचें तरणेपण मेळोवपाची ताका इत्सा जाली. पूण पुरू सोडून आनीक कोणूच पूत ताचे हे गजालीक तयार जालोना.सगळ्या पुतांमदीं पुरू हो सगळ्यांत धाकटो. पूण ययातीन ताका राज्याचे सगळे अधिकार दिले आनी आपूण एक हजार वर्सभर तरुण रावन शारिरीक सूख भोगीत रावलो.ताचे उपरांत पुरूक आपोवन ताणें सांगलें- 'इतले दीस हावें विशयसुख भोगलें. तरी पूण म्हजी तृप्ती जावंक ना. तूं तुजें तरणेपण घे. हांव आतां वानप्रस्थ आश्रमांत वचून तपस्या करतां.

ताचेउपरांत व्हड तपश्र्चर्या करून ययाती सर्गांत पावलो. पूण थोडयाच दिसांनी इंद्राच्या शापान तो सर्गभ्रश्ट जालो.सर्गाचे वाटेन धर्तरेचेर येतना ताका दौहित्र, अष्ट, शिवि आदी मेळ्ळे. ताची ती आवतिकाय पळोवन त्या सगळ्यांनी ताका आपल्या पुण्यफळाच्या बळग्यान परत सर्गात धाडलो. ह्या लोकांक लागुनूच अखेरेक मुक्ती मेळ्ळी.




#Article 134: यल्लमा (255 words)


दक्षिण भारतांतली एक ग्रामदेवता. हिच्या नांवाच्यो कांय व्युत्पत्ती आसात. त्यो अशो- १.एक खेपे रेणुकादेवी कानडी प्रदेशांतल्या सौंदत्ती गांवांत गेली. थंय तिच्या भक्तांनी तिका 'यल्ल अम्मा?' म्हणून प्रस्न केलो. यल्ल म्हणजे कोणागेर आनी अम्मा म्हणजे आवय. हाचेवयल्यान तिका यल्लमा हें नांव मेळ्ळें. २. यल्ल म्हणजे सगळे आनी अम्मा म्हणजे आवय. सगळ्यांची आवय वा जगदंबा.३.कर्नाटकांत सप्तमातृकांक योळुअम्मा म्हण्टात. यल्लम्मा हो त्या योळुअम्माचोच अपभ्रंश आसुंये.यल्लम्मा म्हणजेच रेणुका. हिचे विशीं जायत्यो दंतकथा आसात. तातुंतली एक अशी-

रेणुका ही जमदग्नी ऋषीची बायल आनी परशुरामाची आवय. बापायचे सांगणेवयल्यान परशुरामान रेणुकेचो शिरच्छेद केलो आनी तिचेवांगडा एके मांग बायलेचोय शिरच्छेद जालो. उपरांत परशुरामान त्या दोगिंकुय जित्यो केल्यो. पूण धड आनी तकली जोडटना ताची एक चूक जाली. रेणुकेच्या धडाचेर ताणें मांगिणीची तकली चडयली आनी मांगिणीच्या धडाचेर रेणुकेची तकली बसयली. तीं दोगांय जितीं जालीं आनी तांकां मरिअम्मा आनी यल्लम्मा हीं नांवां फावो जालीं.

बेळगांवा लागीं सौंदत्ती गांवांत रेणुकेचें मुखेल स्थान आसा. थंयच्या दोंगुल्ल्यांक यल्लमाचे दोंगर म्हणटात. तातूंत एके दोंगुल्लेचेर सरस्वती नांवाचे न्हंयेचे देगेर एके देवीचें देवूळ आसा. देवळाच्या बांदकामावयल्यान तें इ.स.च्या तेराव्या शेंकडयांतलें आसुंये अशें दिसता. मार्गशीर्ष आनी चैत्र म्हयन्यांतले पुनवेक हांगा व्हडली जात्रा भरता. तेन्ना आंगवणी पावोवपाखतीर जायते भक्त थंय येतात.

यल्लम्माच्या उपासकांक जोगती वा जोगतीण अशें म्हण्टात. कर्नाटकांत 'यल्लमन कुणी तू' हया नांवाचो एक लोकनाच आसून तो हे देवीखातीर करतात. यल्लमाचीं कांय पदांय आसात. तशेंच देवीक ओंपील्ल्यो चलयोय देवदासी वृत्तीन जगतात.यल्लमाची मूर्त बशिल्ले स्थितींत आसता. तिचें मुखामळ उग्र आसता. ती चार भुजांची आसून, तिच्या हातांत डमरू, त्रिशूल, पाश आनी ब्रह्मकपाल हीं आयुधां आसात.तिचे तकलेचेर मुकूट आसता. तिचे भोंवतणीं जमदग्नी, रेणुका, परशुराम ह्या देवतांच्यो मूर्ती आसतात. संकटाच्या वेळार हिका कोंबे वा बोकडे बळी दितात.




#Article 135: युवा महोत्सवाखातीर नेमिल्ल्यो समिती आनी तांची कामां (699 words)


युवा महोत्सवाखातीर नेमिल्ल्यो समिती आनी तांची कामां हातूंत जायतें समिती येतात।

ही समिती कार्याध्यक्षाच्या मार्गदर्शनाखाला वावुरता. ही समिती युवा महोत्सवाच्या रुपरेशेंत बदल करुंक शकता, देखून थळाव्या कार्यकर्त्या वांगडाच 
युवा महोत्सवचो अणभव आशिल्लेच वावुरपी हे समितीन आसचे. सर्ती थारायतना शैक्षणिक संस्था आनी बाकीच्यो संस्था हांतूंत तोल राखप गरजेचें. सर्ती थारायतना सर्तकांचे सर्जनशिलतेक वाव मेळचो तशेच पारंपारिक लोक कलाय तरणाट्यांनी आपणावची हो हावेस आसता.

हे समितीचीं कामां:

१)सर्तींभितर फ़ावो तशे बदल करप.

२)म्हायतीपत्रक, वेळापत्रक,आमंत्रणां, प्रमाणपत्रां देड म्हयनो पयली छापून घेवप.

३)बॅनर तयार करप आनी पंदरा दीस पयलीं लावन घेवप.

४)इनामां, भेटवस्तू, हाडून घेवप.

५) सर्तींचे परीक्षक आनी संयोजक थारावप, मजतीक थळावे सह-संयोजक थारावप.

६) परीक्षक मंडळ थारावप.

७) परीक्षकांक आनी संयोजकांक कार्याध्यक्षचे सयेन पत्रां धाडप.

८) भोंवडी घडोवन हाडप. 

भोंवडी म्हळ्यार एक पंगड धोल ताशे घेवन प्रत्येक तालुक्यांत वचून दर वर्सा वांटेकार जावपी संस्था, कॉलेजींक म्हायतीपत्रक,वेळापत्रक आनी आमंत्रणां दितात. वातावरण निर्मणी आनी आमंत्रण दिवप हो भोंवडेचो मुखेल हेतू.

सरकारी खात्यांक कार्याध्यक्षाच्या सयेन पत्रां धाडप.

संयोजक आनी सह-संयोजकाची कामां -

निमणो निकाल व्हरून येवकार कक्षांत दिवप.

हे समितीचीं चडशीं कामा युवा महोत्सवाच्या दिसांनीच आसतात. सगल्या वावुरप्यांनी आपलें काम सोंपले उपरांत येवकार कक्षा कडेन येवन रावंक जाय.

समितीक गरजेचें साहित्य:-दोन रीमी ए४ सायज पेपर, दोन स्टेपलर, वीस पेनां, खोडरबरां आशिल्ल्यो धा पेन्सिली, दोन खोडरबरां, गम, सेलोटेप , यूपीन पाकीट,चिमटे, पांच फ़ायली आदी.

ही समिती माटव, आवाजा येवजण आनी उजवाडा येवजण हाचे खातीर वावुरता.

सुवाती/मैदानां निवळ करुन घेवप. एक हजार लोक बसपाची क्षमता आशिल्लो माटव आसुंक जाय, उंची कमीत कमी ४ मीटर आसूंक जाय. साधारण ८ मीटर बाय १५ मीटर लांबी रुंदीची. एक मीटर उंचाय आशिल्ली माची आसूंक जाय. माचयेच्या दाव्यान उजव्यान कपडे बदलूंक कुडी आसुंक जाय. माची आनी खुर्च्यांची पयली रांग हांतूंत ६ मीटरांचे अंतर आसूंक जाय जांतूंत मदें गोफ़ बांदपाक वेवस्था करुंक जाय. दुसरो माटव चारशीं लोकांक बसपासारको आसूंक जाय. मुखेल माटवांत येवकार कक्ष आनी संगणक कक्ष एकामेकांक तेंकून आसूंक जाय. येवकार कक्ष माटवांत सुरवातीक आसचो मुखेल माटवाभायर पुस्तक प्रदर्शन आनी विक्री खातीर आनी बाकीच्या दुकाना खातीर सुवात दवरपाक जाय निधी समिती कडल्यान दुकानांचो आंकडो घेवंक रेकॉर्डींगाक सुवात दवरपाक जाय. सजावट समितीकडेन भासाभास करुन माचयेर पड्डे घालपाक जाय.

गरजेप्रमाण दोनय माटवांत ट्यूबलायट्स आनी फ़ॅन आसपाक जाय.संगणक कक्षाकडेन तीन सॉकेट्स आशिल्ले बोर्ड संगणक कक्षांत आसपाक जाय. उजवाडाची आनी फ़ॅनाचीय वेवस्था करची पडटा.

मुखेल माचयेर आठ मायक,दुसरे माचयेर पांच मायक,येवकार कक्षांत एक कॉर्डलेस मायक,मुखेल माटवांत एक कॉर्डलेस मायक.

साहित्य:गरजेप्रमाण ट्यूबलायट्स, फ़ॅन,अर्थींगचे सामान,१५ मायक्स, २कोडलेस मायक्स,पोडीयम, मशाल,मशालीचो स्टॅंड,मेकळें मळबा खातीर फ़ळो आनी स्टॅंड,दिवली, गरज पडल्यार दिवलेची बसका १५०० खुर्च्यो,५० मेजां, ३-४ दिसांखतीर ६ मानाय तयार दवरचे.

ज्या गावांत युवा महोत्सव जाता त्या गांवचे खाशेलेंपण/वैशिश्ट्य फ़ाटल्या पड्ड्यार झळकांवंक जाय अशी अपेक्षा आसता. मुखेल माची, प्रवेशव्दार,गरज पडल्यार माटोळी, कार्यावळ समिती कडल्यान घेतिल्लीं नगर, माटव, प्रवेश व्दार, चारय माचयो हांची नांवां आदींचो सजावटींत आसपाव आसता.

युवा महोत्सवाच्या पयल्या राती राबितो समिती कडेन संपर्क करुन सर्तकांक न्हिदपाच्या सुवातीर व्हरपाची वेवस्था करची पडटा.दुस-या दिसासकाळीं सातांक तांकां हाडपाची वेवस्था करची पडटा.दोनूय दीस एका उल्याचेर मेळपा सारक्यो दोन पीकअपी,तीन गाड्यो आनी पांच मोटारसायकलींची वेवस्था दवरची पडटा. समारोप सुवाळो चड वेळ जाल्यार सर्तकांक पावपाची वेवस्था करची पडटा.

माटवा म्ह-यांतले शाळेंत, देवळांत,घरांत आनी तंबू बांदून रावपाची वेवस्था करपाची आसता.न्हाणी, संडास निवळ करुन घेवपाचो आसता.सुवातीवेले नळ सारखे करुन घेवंक जाय उदकाची वेवस्था करपाक जाय.अदमास सर्तकांचो आंकडो घेवन जमखानांची वेवस्था करपाकजाय. चलयांची जापसालदारकी जबाबदार बायलां पंगडा कडेन दिवपाक जाय. येरादारी समिती कडेन संपर्क करुन गरजेक गाडयेची वेवस्था करपाक जाय. सगळ्या सुवातींनी जळारां धांवडोवपाची वखदां दवरपाक जाय. रातचे सगळे न्हिदल्यात म्हणपाची खात्री करपाक जाय. चले आनी चलयो हांच्या राबित्याच्या संबंदान खेरीत शिस्त पाळप सामकें गरजेंचें.

हे समितीन थळावे धा-पंधरा रांदपी घेवन जेवणाची वेवस्था सांबाळू येता. वांगडा वावराड्यो, मानाय घेंव येता. हे वावुरप्यांक दिसवडो दिवपाक जाय. युवा महोत्सवाक गांवचो लोक वांगडा रावता आनी जेवन वता.युवा महोत्सव सगळ्यांक आपलो दिसचो देखून लोकांक आडावपय जायना.लोकां कडल्यानय मेळटा ती मजत घेवची.

हे समितींत थळाव्या दोतोरांचो आसपाव आसता.प्रथमोपचार,पेटी तयार दवरप आनी गरज पडल्यार उपचार करपाची तजवीज करप.

ही समिती यादस्तीक तयार करुंक वावुरता. ह्या यादस्तीकांत,मानेस्तांची भाशणां,तरणाट्यांचे लेख आनी जायरातींचो आसपाव आसता.

ही मानेस्तांची समिती पुराय तयारेचेर लक्ष दवरता आनी जाय थंय जाय तेन्ना अणभवी सुचोवण्यो दिता. फ़ाटल्या सगळ्या युवा महोत्सवांतले कार्याध्यक्ष हे समितीचे वांगडी आसतात.

जायराती खातीर अपील तयार करुन कार्यावळ समिती मार्फ़त छापून घेवपाक जाय.जाय्रराती एकठांय करुन बेगिनांत बेगीन संपादकीय समिती कडेन दिवपाक जाय.गांवातल्यन सामान वा पैशारुपांत देणग्यो एकाठांय करप देखीक लाकडां,जेवणाचे सामान आदी कामां करचीं पडटात.

ही समिती दिसाळ्यांनै नेमान बातम्यो प्रसिध्द करूंक वावुरुंक जाय.बाकींच्या बातम्यांबराबर ह्यो बातम्यो मुजरत जाय.




#Article 136: योगासनां (1748 words)


योगासनां योगासनां हें उत्तर योग + आसना = योगसनां अशा समीकरणान तयार जालां. ‘योग’ हें उतर मूळ संस्कृत धातू ‘युज्’ म्हणजे जोडप हाचेपसून तयार जालां. तातूंत जायतें संकेत आसात. जीवात्मो आनी परमात्मो हांचो योग, हो योग सादपाखातीर चंचल आशिल्ल्या मनाचेर खास नियंत्रण दवरचें पडटा. ताका योग म्हण्टात. ‘चितवृत्तींचो निरोध’ अशी योगाची व्याख्या करतात. चित्तवृत्तींतच्या पुराय निग्रहान सविकल्पक आनी निर्विकल्पक समाधी सादपाक येता. समाधी म्हणजेच योग. हें योग्याचें जिविताचें ध्येय आसता.

योगसाधनेखातीर शरिराची खास तरेची स्थिती दवरप आनी तातूंत सूख दिसप म्हणजेच खास आसन. देखुनूच ‘स्थिरसुखं आसनम्’ (थीर आनी सुखात्मक शरिरस्थिती म्हणजे आसन) अशी आसनाची व्याख्या योगसुत्रांत केल्ली आसा.

योगशास्त्राप्रमाण शरीर शुध्द करपाचें प्रक्रियेखातीर शरीर ज्या वेगवेगळ्या स्थितींनी दवरतात तांकां योगासनां म्हण्टांत. योगांची आठ आंगां सांगिल्लीं आसत. तीं म्हणजें यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आनी समाधी. हाका अष्टांगयोग म्हणजे आठ आंगां आशिल्लो योग अशें म्हण्टात. शरिरांतलीं वेगवेगळीं इद्रियां आनी संस्था - देखीक श्र्वसन, रक्ताभिसरण, पचन, उत्सर्जन आदी, तशेंच स्नायूसमूह, ज्ञानतंतू, मन हांचेसारके घटक ह्या सगळ्यांची कार्यक्षमताय आनी परस्पर सहनियमन हांचो विकास जावंचो पडटा आनी तो योगासनांच्या सदच्या सरावांतल्यान सादपाक येता. योगसनांच्या वेगवेगळ्या स्थितींक लागून, हालचालींक लागून फाटीचो कणो (मेरूदंड) आनी तातुंतलो पृश्ठवंशरज्जू म्हणजे मज्जारज्जू-ज्ञानतंतू-मज्जापेशी हांचेर बरो परिणाम जाता.

सादारणपणान पिरायेच्या धाव्या वर्सापसून चले-चल्यांक योगासनां करपाक हरकत ना. योगासनां करपाक फांतोडेचो वेळ योग्य. पूण सांजवेळारय तीं केल्यार जातात. योगासनां खातीर जागो शांत, नितळ, हवेशीर आनी मनाक प्रसन्न दिसतलें असो आसचो. चड करून आसनां उपाशी पोटार करचीं. पेय घेतल्यार अर्द वर तर जेवणां उपरांत उणींच चार वरां वचूंक जाय. आसनां उपरांत अर्द वरान जेवचें. आसनां करतना नितळ, हळके, सदळ आनी जाय तितलेच कपडे घालचें. अशें तरेचें जायते नेम सामान्यपणान सांगतात. कसल्याय दुयेंसांत, पिडेस्त व्यक्तीक, त्या त्या दुयेंसांत अपायकारक थरपी आसनां करचीं न्हय. बायलांनी योगासनां केल्यार जातात. पूण मासिक पाळयेच्या वेळार आनी बाळंटेरांत योगासनां करचीं न्हय. आसनां करता आसतना श्र्वसनाचो वेग वाडपाक जायना. घाम येवचो न्हय आनी पुरो जाल्लें भाशेन दिसचें न्हय. योगासनां करून जाले उपरांत मनशाक शांत, प्रसन्न, उत्साही आनी खोशी दिसपाक जाय.

योगसनांच्या अभ्यासाचे सुरवेक तीं सवकास आनी संथ गतीन करचीं. खंयचेंय आसन साध्य करपाखातीर शरिराक झटके वा ताण दिवंचो न्हय. तशेंच आसनां मदीं जाय जाल्यार विश्रांतीय घेवंची. दर एके व्यक्तीन आपणाक शक्य आसा तेप्रमाण एक एक आसनास्थितीचो काळ आनी आवर्तन वाडोवप बरें आनी भलायकेचे नदरेन हिताचें आसता.

आसनां करपाक सुरवात करचेपयलीं शरीर सामान्यपणान तीन स्थितींनी दवरचें पडटा. उबे म्हणजे दंडस्थितींत, बैठकस्थितींत आनी फाटीवयले शयनस्थितींत वा पोटावयले विपरीत शयनस्थितींत. विवेचनाचे सोयीचे नदरेन तीन वर्गीकरणांप्रमाण कांय वेंचीक आसनां अशीं-विपरीत शयनिस्थितींतलीं (पोटाचेर न्हिदून करपाचीं) आसनां.

१)भुजंगासनः पोटाचेर न्हिदून, हात हड्डयालागीं तेंकोवन, पोटामेरेन शरीर फाटीं उखलप, मान वयर उखलून फाटीं घेवप ही कृती. मुखेल संबंद फाटीच्या कण्याकडेन आनी पोटाच्या स्नायूंकडेन.

२)शलभासनः विपरीत शयनस्थिती. खाडकी जमनीक तेंकिल्ली, दोनूय मांडयांलागीं उमथे तळहात, जमनीक तेंकिल्ले, श्र्वास सोडप. श्र्वास घेत घेत धोंपर वांकडें करिनासतना एकेक पांय ल्हवूच वयर उखलप. भेडां कडच्यान ताणिल्ले स्थितींत पांयांचे चवडे फाटले वटेन ताणून धरप, श्र्वसन सवकास. एके खेपे दावो पांय फाटल्यान वयर, दुसरे खेपे उजवो पांय. हें जाता अर्द शलभासन. दोनूय पांय एकेच खेपे उखलून हें केल्यार पूर्ण शलभासन जाता. ह्या आसनांतलो ताण चड करून फाटीचे निमाणे मणके, ओटीपोटांतले स्नायू आनी मांडयांच्या स्नायूंचेर येता. ताका लागून तांची कार्यक्षमताय वाडटा.

३)धनुरासनः विपरीत शयनस्थिती. फाटीची सगळी कमान, फाटले वटेन ओटीपोटाचो आनी शरीरमध्याचो भाग जमनीक तेंकिल्लो. धोंपरां फाटल्यान दोडून खोंटो हातांनी ओडून धरिल्ल्यो.नदर वयर, खाडकी वयर उखलून, गळ्याचो फुडलो भाग वयर ओडिल्लो. श्र्वास संथपणान घेवप आनी सोडप. अशा आसनांत, आसन उतरावन पयलींचे स्थितींत चडांत चड संथपणान येवचें पडटा. योग्य आसनस्थितींत खांदे, हड्डें, पोटाचो कांय भाग आनी मांडयो ताणून उखलिल्ल्यो, धोंपरांय खोंटेलागीं धरिल्ल्या हाताचे पकडीन ओडिल्ल्यान चड वाटकुळाकार जावपाक दिवंचो. भुजंगासनांत फाटीचे वयलें मणके, शलभासनांत सकयले, जाल्यार धनुरासनांत मदल्यांवांगडा सगळ्याच मणक्यांक ताण बसता. तशेंच पोट, मांडयो, पांय, दंड आनी हातांचेरय ताण बसता.

४)नौकासनः विपरीत शयनस्थिती. दोनूय वटांनी अशीर जायत गेल्ल्या आनी दोनूय वटांनी वयर उखिलिल्ले नौकेभाशेन शरिराची स्थिती करप. दोनूय हात खांदयांपसून फुडें व्हरून पांयां पडटा तें माण जोडिल्ले आनी शरीर वयर उखलीत उखलीत हड्डया मेरेन उखलप. सुरवेक श्वास सोडिल्लो, पूण जशें जशें शरीर वयर उखलतात तसो तसो श्र्वास घेत रावप. आसनस्थितींत संथपणान श्र्वसन. खांदे-हात उखलता आसतनाच मांडयो ताणिल्ल्यो दवरुन ताणिल्लीं धोंपरांय ल्हव ल्हव वयर उखलप. शरिराचो सगळो भार पोटाचेर येवपाक दिवंचो. तंत्रीक नदरेन, तशेंच हालचालींचे नदरेन धनुरासन आनी नौकासन ह्या दोनांनीय बरेंचशें साम्य आसून ताण बरेचशे तेच आसतात.

शयनस्थितींतलीं आसनां: ५)द्विपाद उत्तानासन - शयनस्थिती. सुरवेक स्वास सोडिल्लो, उपरांत स्वास घेत घेत दोनूय हात जोडिल्ले स्थितींत उखलीत उखलीत, जमनीकडेन काटकोन जायमेरेन उखलप; ताणून थीर करप. धोपरां ताणिल्लीं आनी तीं एकामेकाक तेकिल्लीं आसपाक जाय, फाट आनी खांदे मात लेगीत उखलचे न्हय. खोंटो ओडून वयर मळबावटेन व्हरचे, पोटाचो आनी मांडयांचे स्नायू सदळ सोडचे. हें आसन केल्ल्यान मांडयांच्या स्नायूंचेर ताण पडटा, तशेंच पोटांतले स्नायू आकुंचन पावतात. अंतरेंद्रयांचेर ताण पडटा. ल्हान आनी व्हडल्या आंतकडयांचेर आनी पाचक ग्रंथीचेर बरो परिणाम जाता.

६)विपरीत करणीः शयनस्थिती. उत्तान पादासनापरस शरीर चड म्हणजे खांद्यामेरेन उखलून, फकत खांदे आनी तकली जमनीर तेंकोवन हातांनी शरिराक आदार दिवंचो. ल्हव ल्हव स्वास घेत घेत आसन पूर्ण स्थितीक व्हरचें. भेंडाच्या हाडासकयल हाताच्या तळव्यांनी आदार दिवंचो. कोंपर जमनीक तेंकोवन हातांक आदार दिवंचो. फाट तिरपी, मान पुरायपणान मेकळी दवरची, गुरूत्वाकर्शणाक लागून अशुध्द रगत काळजाकडेन खास गतीन वता. पांय सदळ सोडून काळजावयलो ताण उणो करूं येता. हें आसन चड वेळ करचें न्हय.

७)सर्वांगासनः शयनस्थिती. विपरीत करणेचे फुडें फाट घुंवडावन चड वयर उखलून, शरीराचो सगळो भार खांदयांच्या फकत वयल्या भागाचेर घेवंचो. कोंपरांत काटकोन करिनासतना बरगडयांक हाताच्या तळव्याचो आदार दिवंचो. खाडकी, तोंड लेगीत उगडपाक येना अशे तरेन हड्डयाचे शिंपयेंत बसयल्ल्यान जालंधर नांवाचो बंध निर्माण जाता. ह्या आसनाक प्रतिपूरक म्हणून मत्स्यासन करून मत्स्यबंध घालप गरजेचें आसता. सगळ्यांत म्हत्वाच्या अशा धा आसनांमदीं सर्वांगासनाचो आस्पाव करतात. जायत्या ग्रंथींची कार्यक्षमताय ह्या आसनान विकसीत जाता.

८)मत्स्यानः शयनस्थिती. दोनूय पांयांमदीं सु.३०-३५ सेंमी.अंतर दवरचें. दोनूय धोंपरां चडांतचड दोडून तळवे वयर घेवंचे. कोंपराच्या आदारान फाट, खांदे उखलून ताळू तेंकोवंची. मान उरफाटी ताणची. खाडकी वयर येतली. हातांनी ते ते वटेनच्या पांयांचे आखाणे धरचे. आसन चड बरें जाले उपरांत विरूध्द पांयांचे आंगठे धरचे. मांडयो जमनीचेर तेंकपाक जाय. ताका लागून पोट आनी तांचेर बरो ताण पडटलो. सर्वांगासनाच्या उरफाटो बंध तयार जाता. तकलेचे विशिश्ट अवस्थेक लागून मेंदवाक चड प्रमाणांत रगताची पुरवण जाता.

९)हलासनः शयनस्थिती. हल म्हणजे नांगर. शरिराची स्थिती नांगराप्रमाण जाता म्हणून हाका हलासन म्हण्टात. स्वास सोडिल्लो. मागीर पांय उखलीत उखलीत स्वास घेवप, द्विपाद उत्तासनाप्रमाण वयर घेतिल्ले पांय, तकलेवयल्यान दुसरे वटेन तेंकोवचे. धोंपरां सरळ, चवडे सरळ आनी आंखाणे जमनीक तेंकोवचे. हात खांदयांच्या फुडें फाटीचे सरळ रेशेंत तेंकोवचे. हड्डें खाडकेचेर दामता आनी जालंधर बंधूय पडटा. फाटीचो कणो ताणटा, ताका घटसाण येता. भेंडापसून पांयांमेरेनच्या स्नायूंचेर ताण येता. ताका लागून नाडयांची शुध्दी जाता. पोटाचे स्नायू आनी तातूंतलीं इंद्रियां हांची कार्यक्षमताय वाडटा. 

१०)नौकासनः शयनस्थिती. पयलीं स्वास सोडचो. स्वास घेत घेत पांय एकामेकांक जोडून वयर उखलचे. त्याच वेळार पांय ल्हव ल्हव वयर उखलचे. पांय सु. ४५ अंशामेरेन (जमनीकडेन कोन) उखलले म्हण्टकच हात ताणून आंखाणे धरचे. विपरीत शयनस्थितींतल्या नौकासनांत पोटाच्या स्नायूंचें प्रसरण आनी फाटीच्या स्नायूंचें आकुंचन आसा, जाल्यार ह्या नौकासनांत पोटाच्या स्नायूंचें आकुंचन आनी फाटीच्या स्नायुंचें प्रसरण जाता. सगळ्या शरिराक आदार उणो आशिल्ल्यान तोल चड सांबाळचो पडटा. पोटाच्या आकुंचनाक लागुन तातुंतल्यो आंतकडयो,

११)पवनमुक्तासनः शयनस्थिती. पांय उत्तानपादासनाप्रमाण उखलचे. मागीर धोंपरांत दोडचे आनी दोनय हातांनी धोंपरांक पोटाचेर, हड्डयार दामून विळखो घालचो. मान आनी तकली वयर उखलची. अपान वायुच्या पवनमार्गांत, चड करून व्हडल्या आंतकडयांच्या मार्गांत आडखळिल्ल्या वायुची (बळान) मुक्ती जावपाक हें आसन उपेगी थरता.

१२)शवासनः शयनस्थिती. शारिरीक आनी मानसीक विश्रांतीखातीर हें आसन सामकें उपेगी आसून, सगळीं आसनां करून जाले उपरांत हें आसन करपाची पद्दत आसा. दोनय पांयांमदीं सादारण ३५ ते ४५ सेंमी. अंतर दवरचें. हात ल्हवूच कडके घेवंचे, मान जायते वटेन वांकडी करची. मनानच सगळें शरीर पांयांपसून तकलेमेरेन सदळ करचें. ह्या आसनांत शरीर सदळ दवरपाक जाय तशेंच मनांतूय विचारांची गर्दी जावपाक दिनासतना तें थीर दवरप गरजेचें आसता. ह्या आसनांत सगळे अवयव, इंद्रियां हांचेवयलो दाब, ताण, आकुंचन, प्रसरण ह्या सगळ्यांचेर ताबो हाडून विसव मेळटा.

बैठक स्थितींतलीं आसनां: बैठक स्थितींतलें स्वस्तिकासन, समासन, पदमासन ह्या आसनांत मांडयेच्या तोंकांचेर, धोंपरांचेर हातांच्या बोटांची जी खास अशी रचना करून दवरतात तांकां ‘मुद्रां’ म्हण्टात. ही मुद्रा चडकरून ‘ध्यानमुद्रा’ वा ‘ज्ञानमुद्रा’ म्हणून वळखतात.

१३)आकर्ण धनुरासनः बैठक स्थिती. धोणूचेर लायिल्लो बाण ओडिल्ल्याची कृती ह्या आसनांतल्यान प्रकट जाता. देखून ताका धनुरासन वा आकर्ण धनुरासन म्हण्टात. पयलीं दोनूय पांय पातळावन एकामेकांलागीं घेवंचे आनी दावो पांय धोंपरांमदीं बागोवन उजवे मांडयेर घेवंचो. मागीर दाव्या हातान पातळिल्ल्या उजव्या पांयाचो आंखाणो धरचो आनी उजव्या हातान दाव्या हातासकल्यान येवपी दाव्या पांयाचो आंगठो धरून तो पांय उजव्या कानालागीं हाडचो. चड करून सरळ बसचें. पांयांचो ताण ल्हव व्हव वाडोवंचो. श्र्वसन संथ आसचें. धोंपरांचेर आनी भेंडाचेर ताण येवन स्नायूंक घटसाण येता. हें आसन दावे वा उजवे, अशा दोनूय वटांनी करतात.

१४)वक्रासनः दोनूय पांय फुडें. दावो पांय धोंपरांत दोडून मांडयेलागीं घेवंचो. उजव्या हाताची बगल त्या दाव्या धोंपराचेर दवरची आनी दोनूय तळवे दावे वटेन पूण परस्पर विरूध्द दिशांकडेन बोटां करून दवरचे. मान फाटले वटेन घुंवडावन, भेंडाक - फाटीक - मानेक ताण दिवंची. फाटीचो कणो एके पातळेंत रावन पिळवट्टा. ताची लवचीतकाय वाडटा. पोटाकूय पीळ पडटा आनी भितरल्या इंद्रियांचेर दाब आनी ताण येता. मज्जासंस्थेची कार्यक्षमताय वाडटा.

१५)पश्र्चिमोत्तासनः योगासनांतलें हें एक मुखेल आसन मानतात. दोनय पांय फुडें, हात सरळ आनी पांयांचे आंखाणे दोनय हातांनी धरचे. फुडें बागोवंचें. कपल धोंपरांक तेंकोवंचें आनी दोनय कोंपर दोनय पांयांचे वटेन जमनीर तेंकोवंचे. धोंपरां सरळ आसचीं आनी खोंटो, पोटऱ्यो, मांडयो जमनीक तेंकयल्ल्यो उरच्यो. श्र्वसन संथपणान करचें. ह्या आसनांत पांयांपसून मानेमेरेन सगळ्या शिरांक ताण बसता. सगळे स्नायू आकुंचन पाविल्ल्यान फुफुसां, उदरस्थ इंद्रियां आनी अंतःस्त्रावी ग्रंथीचेर ताण पडटा आनी तांची कार्यक्षमताय वाडटा.

दंडस्थितींतलीं (उबे स्थितींतलीं) आसनां: १७)वृक्षासनः दंडस्थिती. पयलीं श्वास सोडप. मागीर ल्हव ल्हव श्वास घेवप, दोनूय वटांनी हात वयर व्हरून, नमस्कार करून, ताणून वयर धरप. खोंटोय वयर उखलप. उपरांत श्वास संथ दवरप. आसन तोलात्मक. स्नायूंवयलो ताण उणो करपाक उपेगी. चड करून सगळ्या आसनांचे अखेरेक करचें.

१७)त्रिकोणासनः दंडस्थिती. दावो पांय चडांत चड दावे वटेन व्हरून पांयांचो चवडो तेच दिकेकडेन तोंड करून दवरचो. स्वास सोडचो. दावें धोंपर बागोवन दावे वटेन वांकून दावो हात जमनीक लावचो. उजवो पांय सरळ दवरचो. उजवे वटेनच्यान उजवो हात उजव्या कानाक तेंकोवन सरळ रेशेंत वयर वयर ताणचो. हीच सगळी कृती उपरांत उजवो पांय बागोवन करची. शरिराचो भार बागवल्ल्या पांयांच्या पोटऱ्यांचेर आनी मांडयेर वा तेंकयल्ल्या हाताचेर येता आनी तांची कार्यक्षमताय वाडटा.

१८)शीर्षासनः योगासनांतलें एक मुखेल आसन. पयलीं फुडें बागोवन धोंपरां जमनीर तेंकोवचीं आनी दोनय हातांचे बचके एकामेकांत घुस्पावन हात कोंपरापसून जमनीचेर दवरिल्ल्या वस्त्राचेर दवरचे. मागीर तकलेचो ताळवेचो भाग एका मोव कुडक्याचे घडयेर हातांच्या बचक्यांक लागून दवरचीं. उपरांत धोंपरां वयर उखलून ल्हव ल्हव हडयालागीं हाडचीं. हात आनी तकली हांच्या आदाराचेर पांय जमनीपसून वयर उखलचे आनी धोंपरांलागीं बागोवन मांडयांकडेन हाडचे. ही पयली अवस्था. फाट सरळ करून शरिराचो भार हातांच्या कोंपरांचेर घेवंचो. ताचे उपरांत दोनूय पांय उखलून वयर करचे आनी मांडयो सरळ ओळींत एकामेकांकडेन थीर दवरच्यो. धोंपरां सरळ करिनासतना पांय फाटीं घेवंचे, ही दुसरी अवस्था. उपरांत दोनूय पांय सरळ ओळींत वयर ताणून दवरचे. तकली, हड्डें, भेंड, धोंपरां, पांयांचे आंखाणे हे एके आळींत येवपाक जाय. श्वासोश्वास नाकानूच संथ करचो. हें आसन दोळ्यांची भलायकी, रगत शुध्दी, उमेद आनी थंड न्हीद हे खातीर करचें

आयज भारतांत आनी जगभरूय योगाभ्यासाचें शास्त्रीय स्वरूप जाणपाखातीर यत्न चालू आसात. स्वामी कुबल्यानंद हाणें १९२४ त लोणावळ्याक कैवल्याधाम ही संस्था स्थापन करून तातूंत योगविद्येच्या शास्त्रोक्त शिक्षणाक चालना दिली. आसनांचो आंकडो ८४ पसून ते ३००-४०० मेरेन सांगला. पूण तीं कांय मूळ मुखेल आसनांचींच तरेतरेचीं उपांगां आसात.




#Article 137: र.वि.पंडित (357 words)


र.वि.पंडित हो  एक फामाद कवी.

हे कोंकणींतले एक यूग निर्माण करप कवी. 26 जानेवारी 1963 ह्या दिसा एकाच बराबर पांच कविता संग्रह देखीक ‘आयलें तशें गायले’ ‘म्हजें अतर गावड्याचें’ ‘अतुरले तें रूप घरतलें’ ‘धरतरेचें कवन’ आनी ‘चंद्रावळ’ हे उजवाडाक हाडून इतिहास रचलो. ‘ल्हासो’ आनी ‘दर्या गाजोता’ हे तांचे म्हत्वाचे कविता साग्रह आसात. तांच्या कवितांचे इग्लीश, कन्नड भाशांनी अणकार जावन ते पुस्तक रुपान उजवाडा आयल्यात. ते भायर तांच्यों कविता पुर्तुगेज, फ्रँच आनी ज्ञायत्या भारतीय भासांनी अणकाराच्या रूपान पावल्यात. लोकसाहित्याचोय तांणी खोल अभ्यास केल्लो. ते एक नामनेचें फोटोग्राफर आशिल्ले. तांकां राष्ट्रीय आनी आंतरराश्ट्रीय पुरस्कार फावो जाल्यात. तातूंत गोंय कला अकादेमी, साहित्य अकादेमी हांचो आसपाव आसा. भास्स सरकारान तांकां ‘पद्नश्री’ हो किताब दिवन तांचे साहित्य सोबेचो भोवमान केलो.

पंडितांन आपणाली प्रतिमा मानवतावादी कवी म्हणूनच जपली. आपणाले जीणेंत आयिल्ल्या हेर भूमिकांक तांणी पाळो दीलो ना, पंडितांक कविता बरयतासतना जी खुशालकाय मेळटाली तिचेंच तांकां अपरूप दिसतालें. पूण आपणाली कविता समीक्षकांक मानवतली काय ना, हाचे संबंदान चडशी चिंतना करपाची तांका गरज दिसली ना. तांची भूमिका निश्चित जाल्ली आनी तांणी उदात्त मूल्यां बाळगिल्ल्यान ते भूमिकेक आपणाल्या बळग्याची वळख पटिल्ली. त्या बळग्यांत दास्यमूक्त भारतांत आनी गेंयांत सपनांक नव्यो दिको दिवपाखातीर नवी उर्बा ठासून भरिल्ली. ते आपुण जसो आसा तसोच उरतलो, तेंच आपणालें भागधेय, अशें किंकर्तव्यमूढ जावंक नात. नव्या शास्त्रांचो लाव सामान्य जनांक जावंक जाय अशी अपेक्षा बाळगीत रावले. हातांत कांयच नासतना पोरण्या काळांतल्या वैभवांत रावपाचें सपन पळयत रावपी, नव्या आव्हानांक मात सामखारा न वचपी, गोयचे सुटके आदलो जसो आशिल्लो तसोच अंदिल्लो रांवक सोदपी समाज पंडितांक केन्नाच मानवलो ना. पंडित कर्मठ नाशिल्ले आनी हेरांनी कर्मठ राविल्ले तांकां मानवपासारके नाशिल्लें. ते ह्धुमॅनिस्ट आशिल्ले ते अशा अर्थान.
गांधावादांतल्यान होलमल्ली अध्यात्मिक विचारधारा आनी गोंयचे अस्मितयेचें दायज ह्या आदर्शांत पंडितांतांचे पांय पुराय आत्मविश्वासान रोमून आशिल्ले. देखून तांकां नवकविता, अस्तित्ववादी बरपावळ हांचे परसय भौतिक वो समाजिक पांवड्यावेल्या प्राप्त परिस्थितीच्या समस्यांचें आनी तांचो सुटावो करपाचें भान दवरप चड गरजेचें दिसले. तांचे कवितेंतलो लयकारी आनी ललकारीय दिसून आयली. मुखार जेन्ना सवस्तकाय लाबली तेन्ना पंडितांक दधसागरापरसय दर्या, सामुव, समुदावेलें नुस्तें पागप हीं आव्हानां चड मानवली. तांचे कवितेकडसून प्ररणा घेतिल्ल्यांनी, आपणाले कोंकणी कवितेंत हें भान सदांच राखले. 

बालसाहित्य 

हींन्दी बरपावळ

इगंजी बरवळ 

पुर्तुगेज अणकार

मराठी अणकार 

कन्नड अणकार 

दर्या गाजोता ह्या कविता समग्रहाक अकादमीचो पुरस्कार फावो जाल.1982 वर्सा तांका भारत शासनाची पदूमश्री पदवी फावो जाली.




#Article 138: रगत (921 words)


रगत आमगेल्या आंगांत आशिल्लें एक तांबडें द्रव, कंचे होड नळिन्त तुलान प्रवाह करुन नर-नाडीन्त पावता. तें आंगाचे पोशक प्रती एक सेलाक्क खाण दिता आनी ऑक्सिजन साधन वाय्कार पावयता. आंगात प्रवाह मात्र कर्नातिले,कंचे कप्ला कंकण आसल्यार, आमकां तें रक्षण दिता. हज्जे तंत्र कशि मल्लारि, रगतान्तु तीन रीतीरि कणू असति – तंब्डे रगता सेल, धवे रगता सेल अनि प्लेटलेट। हे सक्कड प्लास्मा मल्लेले एक द्रवान्तु पौंचेता असति। कसने रोगू अयिलारि, धवे रगता सेल अम्का आरोग्य दित्ताचि। रगत पुल्मानवान्तु पाव्ले नन्तरि, वाय्कार बदलि जत्ता-कार्बन डैओक्सैड आंगा अशिले बकि सेलान्तुलान हाणु, 'एल्वियोलै' मल्लेले सान चीला बित्तरि 'डिफ्यूस' जत्ता। हज्जे नन्तरि, पुल्मानवान्तु केल्लेले 'ऑक्सिजन' रगता बितरि वत्ता अनि जीवा जायि अशिले सक्कड प्रतिक्रियाक्क जाव्का जल्लेले वाय्कार-अणु पावैता।

रगतान्तु अशिले सेल विशयान तोग्गु दिल्ला:

१) एरित्रोसैट्स् (तंब्डे रगता सेल) – दर्लेन्तु सुमार ६० लक्ष असले सेल असति अनि बायिलेंतु ५० लक्ष असति। हे सेलान्तु हिमोग्लोबिन, एक लोख्ंडाचे काम्प्लेक्स अस, कंचे ऑक्सिजन वर्र्हुनो अनगा सक्कड पावैता । तंब्डे रगता सेलान्तु नाभिक अनि ओर्गेनेल्ल मल्लेले अणु असनाति। एरित्रोसैट्सा वैरि अशिले 'ग्लैकोप्रोटीन' आ निमिति अम्का अम्गेले रगता नम्मुन कळ्ता – A, B, AB जव्वो O।

२) ल्यूकोसैट्स् (धवे रगता सेल) – अम्गेले आंगान्तु सुमार चारि हजार धवे रगता सेल असति। हे सेल कसने कप्ला कंकण अस्तन,आंगान्तु अशिले विलैथी अणु धिव्शी मार्नु सोड्ता।

३) त्रोम्बोसैट्स् (प्लेटलेट) – हे सेल, पेट्टु पड्तन, रगत घट्टि कर्ता। हन्तु सक्कड 'फैब्रिन' मल्लेले प्रोटीन घट्टि रगता वैरि एक जाल शे घाल्ता।

हे सेल प्लास्मा मल्लेले द्रवान्तु असति। एक मनिशाले रगतान्तु ५५% हे द्रव – तज्जे बण्णु हळ्दुवे अस्ता। रगता अशिले तंब्डे रगता सेला निमिती, अम्का थे तंब्डे दिस्ता। प्लास्मा विर्गळ्ळे पोषक पूरा दिव्नो, थे सेलान्तुलान कार्बन डैओक्सैड, यूरिया अनि लेक्टिक अमल तण्डूनु हड्ता।

रगताचे संभ्रमू तोग्गु दिव्नु अस:

मनीस धरून फाटीकणो आशिल्ल्या सगळ्या प्राण्यांचे कुडींत व्हांवपी द्रव जिनस. फाटीकणो नाशिल्ल्या कांय प्राण्यांचे कुडींतूय रगत व्हांवता. रगताचो रंग तांबडो आसता. मनशाचे कुडींत सुमार ५ लिटर रगत आसता. भुरग्यांचे कुडींत तांच्या वजनाच्या दर किलाक ६०-७० c. c. इतलें रगत आसता.

रगताबगर मनीस जगपाक शकना. रगत चड, उणें जाल्यारूय प्राण्याच्या जिवाक भंय उपरासता. रगताचें कार्य अशें आसा – १) पेशींक प्राणवायू आनी घटकांची पुरवण करपः पेशींक आपलें काम करपाक लागता ती ऊर्जा पेशीपचनांतल्यान मेळटा. पेशीपचन (Cellular Metabolism) प्रक्रियेक प्राणवायू आनी अन्न घटक लागतात. वातावरणांतलो प्राणवायू रगत पुलमांवांतल्यान शोसून घेता आनी कूडभर पावयता. आंतकडयांत पचनक्रियेन विंगड जाल्ले अन्नघटक, रगत शोसून घेवन पेशींक दिता. पेशींक प्राणवायू आनी अन्नघटक, रगत शोसून घेवन पेशींक दिता. पेशींक प्राणवायू आनी अन्नघटक दिवपाची प्रकिया केशिकेंत (Capillary) घडटा. केशिका ह्यो रगताच्यो अतिसूक्ष्म नळयो आसून तातूंत रगत संथ गतीन व्हांवता. केशिकांचें जाळें कूडभर पातळिल्लें आसून त्यो पेशींक समान अशो जोडिल्ल्यो आसतात. केशिका एक पेशी दाटायेच्यो आशिल्ल्यान तातुंतल्यान प्राणवायू आनी अन्न घटक, अवयवाचे पेशींत सोंपेपणान वतात.

२) पेशिपचनांतल्यान निर्मिल्ल्या विखारी जिनसांचो विलो लावपः पेशिपचनाचे रसायनीक प्रक्रियेंतल्यान विखारी जिन्नस निर्मतात. पुलमांव, यकृत आनी मूत्रपिंड हे अवयव विखारी जिनसांचो विलो करतात. पेशींत तयार जाल्लो कार्बनवायू रगत पुलमांवांत व्हरता. हांगा कार्बनवायू हुस्कारावाटेन वातावरणांत भायर वतात. रगत पेशींत तयार जाल्लीं विखारी रसायनां यकृतांत पावयतात. यकृत तांचेर प्रक्रिया करून युरिया निर्मिता. रगत युरियाक मूत्रपिंडांत पावयता. मूत्रपिंड रगतांतल्यान युरिया गाळून मुतावाटेन कुडींतल्यान भायर काडटा.

३) रोगजंतूपसून कुडीची राखण करपः रोगजंतूंचें कुडीचेर जावपी संक्रमण आडावपाचें काम रगतांतले प्रतिघटक आनी धव्यो रगतपेशी करतात. अ)रोगजंतुंचें संक्रमण जातकच कुडीची राखणप्रक्रिया रोखडीच सादूर जाता. रोगजंतूंची लागण जाल्ले सुवातेर केशिकांची वाड जाता. वांगडाच रगतांत धव्या रगतपेशींचो आंकडो वाडटा. केशिका वाडिल्ल्यान रोगजतुंचे लागण सुवातेर रगताची पुरवण वाडटा आनी कणीदार धव्यो रगतपेशी केशिकांतल्यान भायर वचून रोगजंतूंक गिळटात आनी रसायीक पचन तांकां मारून उडयतात. रोगजंतूंवांगडा त्यो आपुणूय मरतात. ब)वाटकुळ्यो धव्यो रगतपेशी (Cymphocytes) ह्यो रोगजंतूंक मारपी प्रतिघटक निर्मितात. प्रतिघटक ग्लोबुलीन ह्या प्रथिनांनी घडिल्ले आसतात. रोगजंतूंकडेन सांगड घालून हे प्रतिघटक तांकां मारतात.

क) रोखडयोच व्हडल्यो धव्यो भक्षक रगतपेशी (Macro phages) रोगजंतू, कणीदार रगतपेशींचे अवशेश गिळून रोगजंतूंची लागण सुवात नितळ करतात.

ड) वाटकुळ्या धव्या रगतपेशींतल्यो कांय रगतपेशी याद (डंक धरपी) दवरपी आसतात (Memory B Cells). ह्या पेशींची पिराय खूब वर्सां आसून त्यो आसून त्यो रोगजंतुंची याद धरून रावतात. पयलीं लागण जाल्ल्या रोगजंतुंची परतून लागण जाल्यार ह्यो पेशी खूब बेगीन प्रतिघटक निर्मितात. देखून एकेच तरेचो रोग दुसरे फावट जावंक पावना.

एका मनशाचे कुडींत सुमार १० दशलक्ष ‘ब’ पेशी आसतात. दर ‘ब’ पेशी एका विशिश्ट रोगजंतुंचेर प्रतिघटक निर्मूंक शकतात. दर प्रतिघटक एका खाशेल्या रोगजंतुंचेरच लागू पडटा. हेरांचेर न्हय.

४) आंतश्राव ग्रंथीन निर्मिल्ले हॉर्मोन्स तांचे कार्य सुवातेवर पावोवपः मनशाचे कुडींत स्त्राव व्हरपाक नळयो नाशिल्ल्यो कांय ग्रंथी आसात. ह्यो ग्रंथी कांय प्रथिनां निर्मितात. ह्या प्रथिनांक हार्मोन्स अशें म्हणटात. कुडीची वाड, साखार हांचें संतुलन, हाडांची घडण सांबाळप, बायलांची मासिकपाळी तशेंच भ्रुणाची वाड सांबाळप, रगतदाब सांबाळप हीं म्हत्वाचीं कामां हार्मोन्स करता. पिटुटरी, थायरोयड, पारा थायरोयड, पान्क्रिया आड्रेनल ह्यो ग्रंथी होर्मोन्स र्निर्मितींत म्हाल ग्रंथी आसात. ह्या ग्रंथींतलो स्त्राव हार्मोन्स रगत शोशून घेता आनी तांचे कार्य सुवातेर पावयता.

५) कुडीचें तापमान सांबाळपः मनीस आनी हेर सस्तन प्राण्यांचें तापमान चड-उणें जायनासतना तितलेंच उरता. जिवाणीं, बेबो असल्या प्राण्यांचें तापमान सरभोंवतणच्या तापमाना प्रमाण चड-उणें जाता. सस्तन प्राण्यांचें तापमान चड-उणें जाल्यार तांचे कुडीचीं कार्यां सारकीं चलनात. तांचे कुडीचें तापमान ३७० से. इतलेंच आसूंक जाय. कुडीच्या अवयवांत हूनसाण चड उणी तयार जाता. काळीज, पुलमांव, स्नायु ह्या अवयवांत ती चड उणी जाता तर हेर अवयवांत उणी. रगत कुडींत व्हांवत रावता आनी ही हुनसाण हिसपाभायर वाडूंक दिना. सगळे कुडींत एकूच दवरता.

६) कुडींत आयनांचें प्रमाण आनी आम्लता हांचें संतुलन दवरपः पेशींभितर आनी भायर सोडियम ह्या धातुच्या आयनांचें संतुलन सारकें आसूंक जाय. पोटेशियम हें आयन पेशींत चड आसता तर सोडियम पेशींभायर आसता. पोटेशियम हें आयन उणें जाल्यार स्नायुंची शक्त उणी जाता. काळजाचें स्पंदनलेगीत बंद जावंक शकता.
सोडियम उणें जाल्यार फीट मारून येवंक शकता. चड आसल्यार कुडींत सूज येवंक शकता. पेशींत आयनां उणीं आसल्यार रगतांतलीं आयनां पेशींत वतात आनी रगतांत आयनां उणीं आसल्यार पेशींतलीं आयनां उणीं आसल्यार पेशींतलीं आयनां रगतांत येतात.

रगतांत आम्लता ७.४ इतली आसता. आम्लता वाडल्यार पेशीपचनाच्या कार्याक बादा येवंक शकता. रगतांत आम्लता वाडयल्यार बायकार्बोनेट हें आयन वाडोवपाच्या कामाक रगत आदार करता.




#Article 139: रणजीतसिंग (952 words)


रणजीतसिंग(जल्मः इ.स. १७८० गुजराणवाला, पंजाब; मरणः इ.स. १८३९ लाहोर)
पंजाबांत खालसा संघाचें राज्य स्थापना करपी सीख वीर. खालसा संघाचे बारा विभाग मिसल ह्या नांवान वळखतात. तातूंतल्या सुकरचक्किया नांवाच्या मिसलाचो सरदार महासिंग हाचो रणजीतसिंग हो पूत.

बंदासिंगाचो एक वांगडी बुधसिंग हाणें बंदासिंग मरतकच आपलें स्वतंत्र दल तयार केलें. तेंच हें सुकरचकिया. बुधसिंगाचो नातू चडतसिंग हाणें अहमदशाह अब्दालीच्या आक्रमणावेळार ह्या मिसलाची स्थापणूक केली. चडतसिंगाचो पूत महासिंग हो खूब हुशार आनी पराक्रमी आशिल्लो. थोड्याच का़ळा भितर ताणें आपल्या मिसलाची शक्त आनी प्रतिश्ठा वाडयली. ताच्या मरणा वेळार ताचो पूत रणजीतसिंग फकत धावर्साचो आशिल्लो.

ताणें सुरवेचें शिक्षण गुजरागवालाक घेतलें. तशेंच भुरगेपणांतच ताका युध्दविद्येचें शिक्षण मेळिल्लें. पिरायेच्या धाव्या वर्सासावन तो झुजाक वतालो. ताका शिकारेचीय आवड आशिल्ली. भुरगेपणांत देवी आयिल्ल्यान ताचो एक दोळो गेल्लो. बापूय महासिंगाचो वजीर लखपतराय, आवय राजकौर आनी मुखार जावपी मांय कन्हैया मिसलचि राणी सदाकौर हांचेवतीन रणजीतसिंग सुकरचकियाचो कारभार पळयतालो. पूण १७९९ वर्सा लखपतराय मरतकच, रणजीतसिंग स्वता कारभार पळोवंक लागलो आनी ते संघटनेचो मुखेल जालो. त्याच वर्सा ताणें लाहोर जिखलें. उपरांत १९०० वर्सा कांय सरदारांनी मेळून लाहोराचेर आक्रमण केलें. पूण ताका जैत मेळ्ळेंना. रोखडेंच ताणें जम्मू, सियालकोट आनी दिलावरगढच्या राजांचेर घुरी घालून तांचे कडल्यान खंडणी वसूल केली. १८०१ वर्सा ताणें लाहोरांत दरबार भरोवन महाराज हि पदवी घेतली आनी अशें तरेन पंजाबांत खालसा राज्याची स्थापणूक केली.

इ.स. १८०८ मेरेन ताणें पंजाबांतली बरींचशीं ल्हान-व्हड राज्यां आपल्या शेकातळा हाडलीं. इ.स. १८०७ त ताणें अमृतसर जिखून घेतिल्लें. सतलज न्हंयेचे दक्षिणेकडलीं शीख राज्यां आपल्या खालसा राज्यांत आस्पावन घेवचीं असो ताचो हेतू आशिल्लो. पूण तेन्नाच ब्रिटीशआंची सत्ता यमुनेमेरेन प्रस्थापीत जाल्ली आशिल्ल्यान तांकां रणजीत सिंगाची सत्ता सतलजचे दक्षिणेक पातळप योग्य दिसनाशिल्लें. तांकां रशिया आनी अफघाणिस्तानाचो भंय दिसतालो आनी नॅपोलियन घुरी घालीत म्हणूनय दुबाव मारतालो. देखून इ.स. १८०६ वर्सा तांणी रणजीतसिंगाकडेन इश्टागतीची कबलात केली.

सतलजाचे दक्षिणेकडल्या पंजाबांतल्या शीख राज्यांचेर आशिल्लें मराठ्यांचें प्रभुत्व इ.स. १८०६ वर्सा इंग्लिशांकडेन गेलें. तेन्ना कांय मिसलच्या मुखेल्यांनी रणजीतसिंगाकडेन आदार मागलो. म्हणून ताणें इ.स. १८०६ आनी इ.स. १८०७ वर्सा सतलजाचे दक्षिणेवडेन घुरयो घालून लुधियाना घेतलें. पुण तेन्नाच पतियाळा, नाभा, कैथल ह्या मिसलांच्या सरदारांनी ब्रिटीशांकडेन आदार मागलो. तेन्ना ब्रिटीश सरकारान चालर्स मेटकाफ हाका रणजीतसिंगाकडेन वाटाघाटी करपाक धाडलो. ब्रिटीश सरकाराची ही अडचण पळोवन रणजीतसिंगान सतलजाचे दक्षिणेकडले चड प्रदेश घेवपाचें थरयलें आनी मालेरकोटला आनी थानेसर ह्या संस्थानांनी खंडणी वसूल करून घेवन पतियाळाच्या राजाकडेन इश्टागतीची कबलात केली. उपरांत ताणें सतलजाचे दक्षिणेकडल्या पंजाबाचेर आपलो अधिकार ब्रिटीश सरकारान मान्य करचो अशी मागणी केली. पूण ती मान्य जाली ना. उरफाटें नॅपोलियनाचे घुरयेचो भंय ना जाल्ल्यान ब्रिटीशांनी रणजीतसिंगाक शस्त्रबळान विरोध करपाचें थरोवन लुधियानाकडेन आपलें सैन्य धाडलें. ब्रिटीशांच्या सैन्याचें व्हड बळगें पळोवन १८०९ वर्सा रणजीतसिंगान तांचेकडेन कबलात केली. तेन्ना सतलजाचे दक्षिणेकडल्या ४५ परगण्यांचेर रणजीताची सत्ता आशिल्ली, ती ब्रिटीशांनी मान्य केली. पून ताणें चड प्रदेशांचेर अतिक्रमण करचें न्हय आनी ब्रिटीशांनी सतलजाचे उत्तरेकडल्या प्रदेशांत वचचें न्हय अशें थरलें. उपरांत रणजीतसिंगान कांगड घेतलो. ताचे पयलीं तीन वर्सा गुरखा सैन्यान त्या वाठारांत लुटमार चलयल्ली. कांगडा घेतकच रणजीतसिंगान दोंगराळ भागांतल्या सरदारांकडेन इश्टागत केली आनी गुरख्यांचो मुखेली अमरसिंह थापा हाका पेंचांत हाडलो. तेन्ना ताणें रणजीतताक एक लाख रूपया खंडणी दिली आनी फाटीं सरलो. ते उपरांत ताणें आपलें लक्ष अफघानिस्तानाकडेन घुंवडायलें. पयलीं ताणें सिंधुचे उदेंतेकडलीं मुसलमानी राज्यां जिखलीं. १८१२ वर्सा काबूलच्या दुराणी राज्याचो वझीर फत्तेखान अटक आनी काश्मीरच्या सुभेदारांचें परिपत्य करपा खातीर भारताचेर चाल करून आयलो. ताणें रणजीतसिंगाचो आदार घेवन काश्मीराचेर घुरी घाली आनी तांच्या जोड सैन्यान काश्मीर जिखलें. पूण फत्तेखानान रणजीतसिंगाक काश्मीराचो खंयचोच भाग दिलो ना. फकत शहा सुजाक ताच्या ताब्यांत दिलो. तें पळोवन अटकेचो सुभो रणजीतसिंगाकडेन दिलो. तें कळटकच फत्तेखानान भावाक घेवन इ.स.१८१३ वर्सा अटकेचेर घुरी घाली. पूण रणजीतान तांकां हारयले. रणजीतसिंगान मुलतानाचेरय खूब घुरयो घाल्यो. पूण इ.स.१८१८ त मुलतान ताका मेळ्ळें. तेन्नाच फत्तेखानाचो खून जालो आनी अफघानीस्तानांत खूब गोंदळ जालो. ताचो फायदो रणजीतसिंगान घेतलो. ताणें सिंधू न्हंय हुंपून खैराबाद आनी पेशावर जिखलें. उपरांत ताणें काश्मीराचेर घुरी घालून इ.स. १८१९ वर्सा तो पुराय प्रदेश जिखलो. फुडल्या दोन वर्सांनी ताणें डेरा गाजीखान, डेरा इस्मायलखान, भक्कर, लेक मंकेश ह्यो सुवाती घेतल्यो. रणजीतसिंगान पेशावराचेर परतून घुरी घाली तेन्ना यार मुहंमद शरण आयलो आनी मुहंमदाकच सगळेकडेन जैत मेळ्ळें पूण ताणें ब्रिटीश सरकाराकडेन केल्ली इश्टागतीची कबलात कायम दवरली. बऱ्याचशा राजांनी ब्रिटीशांआड मदत मागली पूण ताणें दिली ना. पूण ब्रिटीशांनी आपली इमानदारी दवरलीना.

इ.स.१८२३ वर्सामेरेन रणजीतसिंगान पंजाबांतल्या चडशा सगळ्या मिसलांचें एक राज्य केलें आनी सिंधाकडेन नदर घुंवडायली. तेन्ना ब्रिटीशांनी ताका विरोध केलो.

फुडें इ.स.१८३१ वर्सा शहा सुजान काबूलाचेर घुरी घालपा खातीर रणजीतसिंगाचो आदार मागलो पूण कांय अटी घाल्यो. त्यो शहान मान्य केल्योनात. पूण इ.स.१८३३ वर्सा रणजीतसिंगान कसल्योच अटी घालिनासतना शहाकडेन कबलात केली. तेन्ना शहान रणजीतसिंगाची सिंधूचे अस्तंतेकडल्या प्रदेशाचेर सत्ता मान्य केली.

फुडें रणजीतसिंगान पेशावराचेर घुरी घालून तें जिखलें.थंयचो सुलतान महंमद काबूलाक पळून गेलो. उपरांत इश्ट मुहंमद हाणें शिखांआड बंड पुकारलें. भोंवतणच्या प्रदेशांतले मुसलमान जातीचे लोक ताच्या आदारक आयले. तेन्ना रणजीतसिंगान मुहंमदाचो भाव सुलतान महुंमद हाका वश करून घेतलो. तो आपलें सैन्य घेवंन शिखांक मेळिल्ल्यान अफघानी सैन्याचो धीर उणो जालो. ताका लागून इश्ट मुहंमदान हार घेतली आनी रणजीतसिंगाक जैत मेळ्ळें. हाका लागून ताका सत्ता पक्की जाली. उपरांत ताणें खैबर खिंडीच्या तोंडाकडेन जमरूडाक एक कोट बांदलो.

रोखडेंच ब्रिटीश सरकारान रणजीत सिंगाच्या आदारान शहा सुजाक काबूलाचें राज्य मेळोवन दिवपाचें उतर दिलें. पूण ब्रिटीश सैन्य काबूलाकडेन वता आसतनाच जून १८३९ त रणजीतसिंगाक मरण आयलें. तें उपरांत अंतर्गत यादवीक लागून पंजाबांत अराजक मातले आनी तो प्रदेश जिखून घेवप ब्रिटीशांक सोंपें जालें.

पंजाबाच्या लोकांनी रणजीतसिंगाक 'शेर-ए-पंजाब' ही पदवी दिल्ली. ताचो कारभार एकतंत्री आशिल्लो. सगळ्या अधिकाऱ्यांच्यो नेमणुको तो आपल्या मनाप्रमाण करतालो. ताची सत्ता नियंत्रीत नाशिल्ली. तो स्वताक खालसाचो सेवक मानतालो. ताच्या शिक्क्याचेर 'अकाल साह्य' म्हळ्यार देव सगळ्यांक मदत करूं अशीं अक्षरां आशिल्ली. जेन्ना जैत मेळटालें तेन्ना रणजीतसिंग तो गुरू नानक आनी गुरू गोविंद सिंग हांचो आर्शिवाद अशें मानतालो. ताणें राज्यकारभाराची वेवस्था बरी दवरल्ली. सैन्याचे वेवस्थेंत ताणें खूब सुदारणा केल्ली. शिक्षण आनी शिस्तीचें म्हत्व जाणून ताणें आपल्या सैन्याक अस्तंती धर्तेचेर शिक्षण दिवपाची वेवस्था केल्ली.

रणजीतसिंगाची स्मरणशक्त खूब बरी आशिल्ली. तेच भाशेन मनशाचीय ताका बरी पारख आशिल्ली. झुजांतल्या डावपेंचांभाशेन राजकारणांतले डावपेंच ताका खूब बरे कळटाले. शीख पंथाचेर ताचो चड भावार्थ. झुजांत जैत मेळटकच तो खूब दान करतालो. अमृतसरच्या सुवर्णमंदिरांतलें भांगरा- पाखें, कळस, वण्टीवयले पत्रे हें सगळें ताणें दान केल्ल्या द्रव्यांतल्यान केल्लें आसा. ज्वालामुखी देवीच्या देवळाचेरय ताणें पाखें आनी कळस चडयला.




#Article 140: रणमालें (2532 words)


रणमालें- सत्तरी आनी ताच्या लागशिल्या वाठारांत एका काळार काले,नाटकां बी जाय नाशिल्लीं. कसलेंच मनोरंजनाचें साधन नाशिल्लें. ह्या वेळार लोकाचें मनोरंजना खातीर रणमालें ह्या लोकनाट्य प्रकाराक सुरवात जाली. न्हंयचें मूळ आनी रुशीचें कूळ सोदचें न्हय अशें म्हणटात. ही म्हण रणमाल्यांक ज्युस्त लागू जाता रणमालें हें लोकनाट्य गोंयात खास करुन सत्तरीत आनी कानडी राज्याच्या वाठारांत शिगम्या दिसांनी,संवसार पाडव्या,लग्नाकार्याक वेळार आनी गांवचो उत्सव नाजाल्यार खोशेयेच्या दिसा खेळपाची परंपरा आसा. एके विधीतल्यांन सुरवात जाल्ले रणमालें आयज लोकनाट्याच्या रुपांत राष्ट्रीय म्होत्सवांनी पावल्यात. 

हो लोकनाटयप्रकार एक विधी म्हण करतात. मनशांचोच पड्डो,रामकथेचें अविशकरण,कथाप्रसंग चालू आसतना मदींच येवपी धोंगो, हो प्रकार रामकथेचें खाशेलेपण. हेर लोकनाटयप्रकारांत रामकथा नासता पूण रणमाल्यांत पुराय रामकथाच पळोवपाक मेळटा.रणमालें नाटयप्रकाराची सुरवात सांजवेळीची जाता.गांवांतल्या देवळांतलो पुजारी,गुरव वा भगत गांवकाऱ्यांक रणमाल्याचो शब्द दिता.शब्द म्हळयार पुजाऱ्यान सांगणें करुन एक नाल्ल ,देवाच्या प्रसादावांगडा मुखेल गांवकाऱ्याच्या हातांत दिवप.शब्द मेळ्ळो ना जाल्यार रणमालें जायना.शब्द घेवन रातचे,गांवकार मांडार एकठांय जातात.थंय दिवो दवरप,शब्द म्हणून हाडिल्लो प्रसाद दवरप,सांगणें करप अशो विधी जातात.वाद्यां वाजोवन नमनाक सुरवात जाता.धोल,घूम,समेळ,कांसाळें वा झांज हीं रणमाल्यांतली वाद्यां आसातात.एके विशिश्ट लयींत हीं वाद्यां वाजयतात.आविशकरणाच्या वेळार रणमाल्यांत वांटो घेवपी गायक,वादक आनी नर्तक माचयेर एके वळींत पड्ड्याभशेन उबे रावतात.वाद्यांच्या थेक्याचेर एक पाय फुडें-फाटीं आनी कुशीक करत नाचत रावतात.रणमालें सोंमेरेन हो पड्डो असोच हालत रावता.फुडें येवन नाचपी पात्रांचें येवप-वचप ह्या मानवी पड्ड्यांतल्यान जाता.कांय पात्रां आपलें काम सोंपतकच आसा त्या भेसांत थंयच उबे रावतात.भेस बदलपाक वा हेर कसल्याय कामाखातीर ह्या पड्डया फाटल्यान वतात.गांवांतलो जाणकार रणमाल्याची सुरवात करता.बाकीचे साथ दितात.पद्यभाग लिखीत स्वरुपांत आसता.परंपरेन पदां पाठ आसतात.
धोंगो हो रणमाल्यांतलो वेगळो प्रकार .रामकथेंतलो एकाद्रो प्रसंग आविश्कृत जातकच मदीं कथा थांबता.तेन्ना वांटो घेवप्यांभितर एक-दोन मनीस फुडें येवन एकाद्र्या सामाजिक विशयाचेर ल्हान प्रहसनाभशेन गावन नाचून परत वतात.धोंग्याचें दुसरें खाशेलपण म्हळ्यार भायल्यान येवपी कोणूय हातूंत वांटो घेवंक शकता.गांवांतल्या कांय घडणुकांची चर्चा धोंगो ह्या प्रकारांत जाता.ह्या प्रकाराक प्रक्षेकांचो बरो प्रतिसाद मेळटा.एकाद्रया पात्राचें काम खूब मानवलें जाल्यार प्रक्षेक थंयच्या थंय रंगमाचयेर वचून त्या पात्राच्या गळ्यांत फुलांची माळ घालता.कलाकाराक जितक्यो चड माळो मेळटात.तितकी त्या कलाकाराची लोकप्रियता चड.रणमाल्याच्या प्रयोगाच्या वाठारांत खूब फुलकारां आसतात.ह्या फुलांच्या माळांच्या खपावयल्यान रणमाल्याचो दर्जो थारता.जायते लोक रणमाल्यांत धोंग करीन अशी आंगवण करतात.रणमालें प्रकारांत बायलांचीं कामां दादलेच करतात.

अविशकरणाची सुरवात नमनान जाता.नमनाचें पद अशें-

खेळती खेळीरे खेळी जोगीण नाता,

सरसवती शारदा रंगि आली माया “

नमन जातकच गणपती येता.भट येवन गणपतीची पुजा करता.गणपती नाचून वतकच सरस्वती येवन नाचता.उपरांत रणमाल्यांतले रामकथेक सुरवात जाता.एकेक प्रसंग गद्यपद्य संवादांतल्यान साकार जाता.रणमाल्यांत संवाद मातूय ना.रातभर रणमालें चलता.फातोंडेर मंत्राभशेन म्हणिल्ल्या गीतान रणमालें सोंपता.सुरवातीक आवाहन करुन आपयल्ल्या देवांक परत धाडप जाता,मांडाचेर सांगणें जातकच लोक आपापल्या घरा परततात.

पुराय संवसारांतल्या सगळीं लोकनृत्यां आनी लोकनाट्यां ह्या विधी कडेन संबंदीत आसात. विधी हो देव-देवतांचे उपासनेचो आचार,एक पद्दत,एक तरा. थारावीक उत्सवांनी कांय विधी हे करुंकच जाय ते केले ना जाल्यार देवदेवताचो प्रकोप जाता आनी भैसाचेर संकश्टां येतात आनी तीं विधी कांय देव-देवता आनी अदृश्य शक्ती प्रसन्न जावन संकश्टां पयस जातात, शेतवाडी बऱ्यो पिकतात,गांवाचेर धाम येना अशी लोकधारणां भैसामंदीं आसात. काळाबरोबर खंय समाज बदलता हांगाय तशेंच जालें.  बदलत्या काळांत  ह्यो विधी करप-यच्या आनी करुन घेवप-च्या हांतानी ताचें स्वरुप बदल्लें. चड करुंन तातूंत चड नाटकीपणां आयलीं तातुंतल्यानच मुखार नाट्याचो जल्म जालो आनी काळांतरान ह्या विधीन नाट्यांतले नृत्य आनी संवाद आयले. विधी नाट्यांचें हें नवें रुप म्हटल्यारुच लोकनाट्य तेंच जात कुळातलें हें रणमालें लोकनाट्य 
कालो,जागोर,खेळ,तियात्र,लळीत आनी रणमालें,भरणूल,माळेगान हीं गोंयची लोकनाट्या तातूंत रणमालें पूराय तरेन वेगळे आनी स्वतंत्र प्रा प्रकाश प्रर्येंकारा प्रमाण 
भौवजनाचे विशय घेवन भौवजनाचे मन रिजवणें खातीर कलाकारांनी सादर केल्लें सूट सूटीत नाट्य म्हळयार रणमालें  एक वेगळेच धाटणीतलो लोकनाट्य प्रकार 
सह्याद्रीच्या कुसव्यात रावपी लोकांचो पीड कुळवाड्याचो दोंगराच्या माथ्यार,पालसणामनी आनी मुळसांत शेंता कसोवन ताणीं जीण घडयली सांतेर,केळबाय,ब्राम्हणी माया,जोगेश्र्चरी आनी बारा कुळां देवतां भुमिकां ही ताची शक्त तांच्याच बळ्ग्यान आनी आर्शीवादान ह्या वाठारांतल्यान झाडा-पेडांक चंवर येता तीं फुलता-फळटांत देवदेवतांचे कृपेन तांच्या शेतांनी नासणे पिकतात हांगच्या पुराणांनी भाताच्या रयपांत भांगार पिकता ही तांची श्रध्दा गांवच्यो देवता आनी अनुराल प्रसन्न जावन आपले घरनदाण्यां-गोट्यांनी भरचें हे खातीर हांगच्या लोकानी विधी सुरु केल्यो देव-देवतांची स्तुती गीता रचली आनी तातूंतल्यानच हें भुयेंत धालो, फुगडी, सोकारात, करवल्यो, घोडे-मोडणी सारकिल्ले लोकनाच आनी सोकारात ,जत,सारकिल्ली लोकनाच आनी भरणूल ,माळेगान, रणमालें हीं लोकनाट्य रुजली आनी विकसीत जालीं।

पु्र्विल्ल्या काळार सत्तरी आनी ताच्या लागशिल्या वाठारांत हेब्बार नांवाची भिल्ल जमात रावताली हे जमातींतलें लोक खुनशी आनी रानवटी प्रवृतीचे पूण  फिशाल कारागीर आसलें तें लोक सदाच आपआपसात झगडत रावताले त्या जमातीतलें लोकांक भिल्ल म्हळयार हेब्बार अशें म्हणटालें तें ह्या भुयेंचे मुंळ वसाहतदार आसूंक जाय तांका होब्बू मेशे आनी भिल्ल ह्या नावानूय वळखतालें  ह्या नावानूंय वळखतालें तें लोकाक पिडटाले, बायलांचेर अत्याचार करताले
हेब्बार दुसयाचें धनीपण न मानपी स्वतंत्र प्रवृतीची जमात आशिल्ली जेन्ना हो वाठार सांवतवाडकार भोसल्यांचे सत्तेखाला आयलो तेन्ना रयतेचेर लक्ष दिवपाक ताणी राण्यां कडेन देसकी दिली  ही देसकी चलयताना राण्यांक हेब्बारा कडल्यान विरोध जावक लागलो तेन्ना  तें संबंधीची म्हायती  सांवतवाडकारा मेरेन पावली आनी हेब्बाराक बुद शिकोवपाचे थारले तें खातीर परंपरगात चलत आयिल्ली देवदेवतांची स्तुती गितां आनी परंपरेन चलत  आयिल्ली नाच गितांचें खेळ आखून हेब्बारांवचो संव्हार करपाचो कट शिजली पुर्व नियोजीत कटाची तयारी जातकच हेब्बारांक आमंत्रण गेले कसलोच विचार करनासतना आपल्या ताती-पिल्यां सयत ते कार्यावळीक आयले रातीं कडेन लोकवाद्याच्या तालार सुरु जाल्या खेळाक मध्यानराती रगं आयलो हेब्बार खेळ पळोपात गुल्ल आसतनाच सांवतानी अचकीत तांचेर घुरी घालुन तांका मारुन उडयले  अचकीत जाल्या हल्लयान हेब्बार हांगा थंय धावपाक लागले पूण सांवतानी कोणाकूच सोडलें ना हेब्बारांची पुराय वंशच ना करुन उडयलो अशी एक आख्यायिका  सत्तरी गांवात आसा

दुसरी काणी
वाळपर्इच्या करंजालळे गांवचे गांवडे आपूण खेत्री क्षेत्रीय वंशाचे म्हण आभिमानान सांगतात तांचो मूळ पुरुश काशी थळांतल्यान देव बी घेवन आयिल्लो दोंगर-घाळी माडडयत तो आपल्या वांगड्याक घेवन करंजाळे हांगा पावलो तेन्ना हो वाठार तेका खूप आवडलो  चारय वटेन दोंगरन खळखळून व्हावपी व्हाळ आनी मुळसांतलो सपाट वाठार पळोवन तो भुल्लूसलो आनी करंजाळे थंळ वसयले करंजाळे गांवांत गांवडी वंसाचे पु्र्वज हांगा येवचे पयली ह्या भागांत हेब्बाड हि रानवटी जमात रावताली हेब्बाड आंगलोटीन धिप्पाड आनी संखेनूय चड आसले देखून नवे आयिल्लया लोकाक तें पिडूक लागले,गांवड्यांच्या बायलांक त्रास दिवपाक लागले तांचेर वायट नदर पळोवपाक लागले देखून हेब्बाडांचो बदोबस्त कसो करचो हो प्रस्न तांका सतावपाक लागलो आनी एकदीस तर तांणी गांवड्यांचे चेडू मागले हेब्बाडाची मस्ती जिरोवपाक गांचड्यानी एक सापळो रचलो  एक व्हड कार्यावळ आखून हेब्बाडाक आमंत्रणा गेल्ली आनी ताका घाळ दवरचें म्हण नाच-गितांची कार्यावळ दवरिल्ली गांवड्याचे चेडु मेळटले म्हण हेब्बाड सामके भारवलें लग्नांचे उलोवणी करपाक म्हण करंजाळे कारांची सोयरी-धायरी पयलीच आयिल्ली हेब्बाड नाच-गाण्यांत गुल्ल आसतना करंजाळेकारांनी हेब्बाडाक चाचावोन मारलें जे वाचलें ते जिवाच्या आकाताक काळोखात पळत सुटलें एक आख्यायिका  करंजाळे  गांवात आसा
त्या हेब्बाडांची याद करुन दिवपी धोंग करंजाळे कारांच्या रणमाल्यांत आयजूयन पळोवपाक मेळटात 

एकादशी एकवाद

दुवादशी पारणे

तुळशीच्या लग्नाक बा 

भिल्ल पावले गांवा मंदी हो

भिल्ल पावले गांवा मंदी

भिल्ल अस्तुरी घेऊनी चालले रे
 
ह्या धोऩग्यातल्यान हेब्बाड लोक गांवाक पिडटालेऩ चड करुन बायलांक हे कळटा ह्या धोंगात हेब्बाडांक हेब्बारांक भिल्ल म्हण संबोधल्यात 

तिसरी काणी
अशेंच तरेची एक आख्यायिका कोंकण महात्म्य ह्या पुस्तकांत उत्तरार्धातल्या आख्यानात वाचूक मेळटा ती अशी-
दशकोंकणच्या रायाचे सैन्य पेडणे-कुडाळ म्हाला लागी आशिल्ले व्यंकट हो मांग जातीतलो मनीस ते सेनेचे नायक आशिल्लो आनी ताका परुळें हो गांव वेतनाक आशिल्लो मार्इणकार हो क्षत्रीय परुळे गांवचो मुखेल गांवकार एका लग्ना वेळार न्हव-या--व्हकले आदिं आपलो मान आपली पूजा जांवक जाय म्हण हट्टाक पेटलो  सगळ्या दायजा , सोय-या धाय-यानी  ताका समजायलो पूण ताणें आपले सोडलें ना तें पळोवन लोकांनी ताका लग्ना माटवांतलो भायर काडलो तो काडलो तें भायर ताचें कडले सगळे संबंद तोंडले शिक्षा म्हण ताचें घर भायर दचरलें

गावीचा मुख्य गांवकार  त्यासी म्हणती मार्इणकार

त्यास कलाइती बाहेर वृतीवंत जनानी

फुडे हया  मार्इणकाराली धुव लग्नाची जाली तरी तिका कोणूच मागणी घालना जालो चलयेक न्हाण आयलें तरी घरात दवरल्या म्हण लोक मार्इणकारांक हिणसावपाक लागले ही खबर सेनानायक व्यंकटाक कळळी तेन्ना ताणे मार्इणकाराक शिटकायलो तुजी धुव विटाळल्या  ,सोय-या धाय-यानी तुजे कडले संबंध तोडल्यात ते तुका आपले माननात तेन्ना तुज्या धुवेक तूं म्हज्या सुवादीन कर हांव तुजो राया देखून तुज्या धुवेचेरुय म्हजो ह्कक आसा हांव ताचें कडेन लग्न जावलाक तयार आसा आनी जर तूं तुज्या धुवेक म्हजे कडेन लग्न करना जाल्यार हांव ताका उबारुन व्हरतलों अशी ताणी धमकी दिल्ली

विटाळली ती दिधल्यावीण  तुज सर्वदा न सोडी जाण

ण देशी तरी बळी आणीन    एसे निर्विण मांडिले

व्यंकट हो जातीन मांग आनी आपूण क्षत्रीय अशें आसतना म्हजी धुव हांव ताक कशी दिवं  हें संकश्ट मार्इणकारा मुखार उबें रावले ताणे ही गजाल ताचो लागीचो सोयरो देवलीकार हाच्या कानार घातली तेन्ना देवलीकारान मार्इणकाराक मदत करपाचें उतर दिलें दोगांनीय व्यवस्थित सापलो रचलो आनी व्यंकटाक लग्नाची उलोवणी करुंक आपयलो त्या निमतान खेळ आनी खाणा-जेवणाचो बेत रचून व्यंकट आनी ताचे जातकारांक घेवन जेवणाक बशिल्ले आसतनाच तांचेर घुरी घालून तांचो घात घेतलो
हे कथेतलो मांग हो अदीवाशी जमातिचो प्रतिनिधी आसूंक जाय एका काळार ह्या वाठारांत म्हार, नांग, शंबर हे अदिवाशी लोक रावताले आनी तेच हांगचे मूळ रावपी असो उल्लेख गोमंतकाची प्रतिमा ह्या पुस्तकांत मेळटा 

सत्तरी वाठारांतल्या बोलीच्या शैलीक लागून रणमालें हे उतर मात्सो बदल जावन रनमालें रनमाला अशा उतरांनी घोळूकेंत आसात कर्नाटकातल्या कणकूंबी,पारवड,चिखलये ह्या गांवानी रणमालेऩ हें उतर रगंमाला आनी आमगांव,पस्टूली,गवाळी वाठारांत रगंमाल अशा रुपांत आयकूक मेळटा सत्तरीतल्या साट्रे आनी सुसाल ह्या गावानीय रणमालें उतरां बदला रगंमाला हे उतर घोळणुकेत आसले ह्या सगळ्या रुपा मदलें रणमालें हें प्रमाणीत रुप सत्तरीतल्या चडशा वाठारांत आयकूक मेळटा
रणमालें उतराची व्युत्पती मेळना पूणा जाणकारांच्या मताप्रमाण रण ह्या उतरांतल्यान तें घडला आसूंक जाय गोयचें लोकवेद अभ्यासक विनायक खेडेकार आपल्या लोक सरिता ह्या पुस्तकांत  रणमालें ह्या संदर्भात सांगतात तें अशें
रणमालें ह्या शब्दाचो अर्थ पळोवप गरजेचो खूब लोकांनी एकठांय येवन गडबड,गोंधळ करप असो रण ह्या शब्दाचो जाता सत्तरीच्या ज्या भागात रणमालें जाता त्या सुवातेर राणे ह्या क्षत्रियाचे राज्य आशिल्ली रण हो रान ह्या शब्दावेल्यान आयलां आसूं येत  मालें ह्या शब्दाक जायतें अर्थ आसात व्हड लाकडी दाण्याचेर  कुशीक वाती पेटोवपाक धातूचो समईचो भागाक मालें म्हणटात सोरोप,अजगर सारखे प्राणी एका जाग्यार सुस्त बशिल्ले आसतात ताणें मालें केला अशें म्हणपाची चाल आसा  फुलांमाळ ह्या शब्दावेल्यान हो शब्द आयला आसत देखीक रामालें म्हण रणमालें असो एक विचार घोळणुकेत आसा

शिगम्या दिसांनी जे वेगवेगळे खेळ जातात तातूंतलोच एक खेळ रणमालें  जाणकारा प्रमाण हो आमचो परंपरागत खेळ कांय गांवानी तर रणमालें खेळपा फाटल्यान विधीची परंपरा आसा करंजोळ हो तातूंतलोच एक गांव सत्तरी म्हालातल्या ह्या गांवात फाल्गून म्हयन्यांत होळये दिसा चोर हो उत्सव जाता ताच्यो विधी रणमाल्यात दिसून येतात  ह्या गांवात चोरोत्सवाच्या आदल्या दिसा म्हळयार शिगम्यातले फाल्गून वद्य  सष्टी दिसा रणमालें खेळपाची परंपरा आसा हें  रणमालें जाल्या बगर दुस-या दिसाचो 'चोरोत्सव करपाक मेळना सत्तरी गांवातल्या झर्मे गांवातूय मातशी वेगळी परंपरा आसा  ह्या गांवात फाल्गून पुनवेच्या दुस-या दिसा म्हळयार पाडव्याक चोर जाता आनी चोरांच्या  दुसरें दिसा गांवच्या मांडार रंणमालें खेळूकूच जाय अशी परंपरा आसा नाजाल्यार शिगम्याच्यो फुडल्यो विधी कपलाक मेळनात साट्रे,धावें,सालेली,शिर्सोडे, हे सत्तरी म्हालांतले गांव आनी गावाळी, आमगांव, इंजोळये, तळडे, पारवाड, चिखलयें, कणकुंबी ह्या कर्नाटकातल्या गांवानीय शिगम्याच्या  मांडार रणमालें खेळपाकूच जाय असो अलिखित नेम आसा
रणमालें खेळपी वाठारांतल्यान सगल्या गांवानी फाल्गून म्हयन्याचे पुनवे साकून चैत्र प्रतिपदे मेरेन शिगम्याची परब मनयतात संवसार पाडव्या दिसा ह्या उत्सवाचि सांगता जाता ह्या काळात वेगवेगळ्या धार्मीक विधी जातात  शिगम्या वेळार अदृश्य शक्तींक जागोवन तांका गांवच्या मांडार  मानान हाडून मानाचो पाट दितात तेच प्रमाण शिगम्याच्या उत्सावांत बाधा येवची न्हय म्हण सगल्या राखणदाराणची होरावणी जाता ह्यो सगल्यो दैवी आनी अदृश्य शक्ती राखणदार,वाठारी,लावां-भूतां हांचो चाळो  शिगम्या दिसानी उठठा त्या सगल्यांची थारोवणी संवसार पाडव्या दिसा जाता त्या दिसा गांवा गांवानी रणमाल्याचें आयोजन करुन शिगम्यात उठिल्लो चाळो थाबयतात देखून त्या रणमाल्याक   थारोवणेचे रणमालें अशें म्हणटात थारोवणेचे रणमालें करुंकच जाय असो नेम ह्या गांवान असो नेम आसा देखून  झर्मे,सुराल,चिखलये, गावाळी,आमगांव अश्या कितल्याश्याच गांवानी थारावणेचे रणमालें खेळपाची परंपरा आसा आयज रणमालें बदला नाटका जातात पूण गांवाच्या मांडार त्या दिसा रणमाल्याचे नमान घालून  टाळ मारचोच पडटा।

गोंय मुक्तीपूर्व काळार लोक दोंगरी वाठरांत वचून शेंतांक सावड म्हण वळखतालें मुक्ती उपरांतच्या पयल्या दसका मेरेन हो शेत प्रकार अस्तित्वांत आसलो  त्या वेळार त्या शेतांक कुमेरी हो शब्द रुढ जालो फाल्गून म्हयनो सोंपतां सोंपतां लोकांक सावडीचे वेध लागताले शिगम्ताच्या निमतान एकठांय जमिल्ले जाण्टे अदू शेतां खंयच्या दोंगरार करप ते थारताले संवसार पाडव्या दिसा सगल्याक एकठांय येवन दुस-या दिसा शटता हणोंक वचप हें पयलीच थारायिल्लें आशील्यान सावडी आपआपली आवता पुजोवन तराय दवरतालें शिदो जमयताले आनी पाडव्याच्या राती कडेन सगळें एकठांय जमलें कामय देवळाच्या दारांत वा गांवकाराराच्या आंगणात रणमालें  सादर जातालें अशीं परांपरा साबार वर्सां पयली सत्तरीत  झर्मे  दोबास कुमठळे,शिरसोडे,कोदाळ,धावें,करंजळे,सुराल आनी कर्नांकटकात गवाळी आमगांव,पारवाड,चिखलयें,कणकुंबी  ह्या गांवानी आसली हे  परंपरेचो पाडव्याचे रणमालें' म्हण  उल्लेख जातालो देवदेवतान प्रसन्न जावन आपल्या कामाक येस येवचे,शेतांनी दाणें-गोटे बरे पिकचे म्हण ही परंपरा सुरु जाली आसूक जाय कृषी परंपरा मुखार व्हरचें खातीर पाडव्याचे रणमाल्यांक सुवात जाली

दोंगरानी शेतां शिनोक गेल्ले दादले २०-२५ दीस खोपी बादूंन रानांतूच रावतालें थंय बरो सो दोंगर वेचून थंय शेतां हाणटालें शेता करचे खातीर शिनिल्ली झाडां सुकलीं काय त्या शेतां जाळटालें शेतां बरीं जाळळी जाल्यार जमीन बरी भाजता आनी तितलोच बरो दाणों-गोटो चड पिकता शेताक उजो घातल्या उपरां जें कितें उरला ताका परतो उजो घालून शेत निवळ करतात क्रियेंक साकूळ काडप अशें म्हणटात साकूळ काडटना उरिल्लो उरिल्लो भाग परत बारीक बारीक जाळटात आनी खोशी जावन घरा परततात हो खोशेचो खीण ते नाचून गावन मनयतात आनी ह्या खोशेयेच्या खिणाक गांवात रणमालें जातात तांका   काळे खुटयेचे रणमालें  म्हणटात  शेता बरी जळ्ळया उपरांत सगळ्यो खूटयो बी जळून वतात त्यो काळ्यो जातात म्हण ताका काळे खुटयेचे रणमालें म्हणपाची परंपरा सुरा जाली  साबार वर्सां पयलीची ही शेतांय गेल्ली आनी तें रणमालें गेल्ले गोंय मुक्ती उपरांतच्या काळांत कुमेरी बंद जाली सावड हो शेत प्रकारुय दिसान दीस फाटी पडत गेले

कांय वर्सां फाटी सत्तरित रणमालें खेळपाची चाल आशिल्ली जाणकारांनी दिल्ले म्हयती प्रमाण आपली वंशवेल बरी विस्तारची,फुलची फळची ह्या उदे्दशान लग्नाच्या माटवांत घरभरोवणी लागल्या उपरांत न्हव्या-व्हकलेक सव्याचेर बसिवन तांच्या मुखार रणमालें खेळपाची परंपरा आसली कर्नांटकातल्या गवाळी आमगांव,पायडें,चिखलयें ह्या गांवानीय अशी परंपरा आसा सर्गेस्त रामा राघोबा धुरीहे  सत्तरीतल्या दाबोस गांवचे रणमाल्याचें म्हलगडी   ताणी आपले पूत राघोबा धुरी आनी  नारायण धुरी १९७० हांच्या लग्ना वेळार माटवांत रणमाल्याचो खास प्रयोग आयोजीत केल्लो ,तेच परीन ठाणे गांवचे यशवंत गांवकार हाणेय ताचो पूत फटी गांवकार १९७४ आनी धावें-तार गांवचे श्री पर्येकार २००५ हाणे आपल्या धाकल्या भावाल्या लग्ना वेळार रणमाल्यांचे आयोजन केल्ले शिर-सावर्डे ह्या गांवात लग्नाकार्या वेळार खास रणमालें खेंळपाची परंपरा अशिल्ली अशी म्हायती श्री विठ्ठल पूनो राणे ७० वर्सां हाणी दिल्ली आयज लोक रणमाल्याची परंपरा विसरल्यात 

कुळीवाडी लोकांचे मातयेडलें नातें सासणाचें देखून ताणी सातेरीच्या रुपातले भूमिका मायेची सेवा केन्नाच सोडली ना नागपंचमीक नाघ आनी चवथीक गणपतीची पुजा जाता ती लेगीत मातये कड्या नात्यातल्यानूच दोंगर माथ्यार वचून सावड केली कांय तांबड्या गुंज नासण्यानी घर भरतालें बागायती वसोवन घरांत नाल्ल,सुपा-यो,पणस भरुन कुसताले गिमा दिसानी पोरसू शिपून कांदे मिर्सांगो आनी तरांतरांची शाक-भाजी पिकोवपी हो कश्टकरी कुळवाडी आनी तांची बायलां शेता-भाटांक आनी खासा करुन पोरसाक बरो फुलोर येवचो म्हण  अनुराजाची श्रध्देन पुजा करतात अनुराजान पोरसां बागायती आनी शेतां-भाटाची राखण करची म्हण रणमालें करतात रणमालें केल्यार अनुराजा प्रसन्न जाता  ताका प्रसन्न् करुन घेवचे खातीर रणमालेम करतात अशी म्हायती रणमालें कलाकार आनी जाणकारानी दिल्ली 
मासोडडें गांवात एका तेपार गिमात पुरणीक तेकून पोरसां करपाची परंपरा आशिल्ली ह्या पोरसांनी ते मिरसांगो,कांदे,आनी वाली रोयताले गिमातल्या पोरसांनी मिरसांगा रोप्याक घुल्दो नावाचो रोगा जाता घुल्दो पडल्यार मिरसांगो लागनात आनी सगळी मेहनत फुकट वता देखून मासोडेकार गांवकार दोबोसांतल्या रणमालें पगंडाक आपोवन खास रणमाले करुन घेतालें आनी रणमालें जातकच अनुराजा प्रसन्न जाता आनी मिरसांगा रोप्यांक,झाडां-पेडांक,किड-मूय लागना,पोरसां बरी फुलाराक येवन घोसानी मिरसांगो लागतात अशी श्रध्दा त्या गांवात आसा देखून रणमालें करपाची परंपरा थंय रुजली राणमालें ही देवाची सेवा ति केल्यार गांवात धोरा-वासरांच्यो पिडा धाम येनात शेतां -भाटांनी बरे पिक येता ,नाल्ल-बोंडो भरपूर लागता अशें गावचे भिवा गांवास आनी रघुनाथ गांवस हांणी सांगलें गांवात वर्सां एकतरी रणमालें जावकच जाय  अशें त्या लोकांमदी श्रध्दा आसा

रणमालें खरं साबाळून दवरल्यांत तें घाटमाथ्यावेल्या कर्नांटकी लोकांनी आयच्या आधुनीक युगाचे नदरेन हो वाठार अजूनय अविकसीत आसा टि वी तशेंच हेर प्रसार माध्यमा अजून गांवानी तितली पावूक ना देखून थंयच्यो परंपरा आनी रिती रिवाजानी भरिल्ले सांस्कृतीक दायज त्या भैासानी तिगोवन दवरला रणमाल्यांच्या पारंपारिक रुप फक्त ह्याच वाठारांत पळोवपाक मेळटा कर्नांटकांतले चोर्ले घाट ते अनमोड घाटां मेरेनच्या चडश्या सगल्या गांवानी शिगम्याच्या उत्सवांत  पारंपारीक रणमालें पळोवपाक मेळटात रणमाल्यांची परंपरा चलोवपी कांय मुखेल गांव म्हळ्यार कणकुंबी, पारवाड, चिखलये, आमगांव, चोर्ले, इंजोळये, तयेंडे, गवाळी, पास्टूली, कृष्णापूर आदी एका तेंपार रणमाल्यांची  परंपरा जोयडा म्हालातल्या पांजेली गावां मेरेन विस्तारील्ली अशें म्हणटात आयज ज्या जाग्यार सुपा धरण आसा त्या वाठारांत शिगम्यां दिसानी तरां तरांचे खेळ जातालें तातूंत रगंमाला म्हण खेळ जातालो पूण आता तो जायना मात अनमोड घाटांतल्या तिनय गांवानी जशें करनोळ्या, हानी ह्या गांवानी ही परंपरा आसा।




#Article 141: रणवाद्या (131 words)


पुर्विल्ल्या काळांत झुज करपावेळार व्हडल्यान आवाज करपी वाद्यां वाजयताले. त्या वाद्यांक रणवाद्यां अशें म्हणटात. रणवाद्यां वाजोवपांत स्वपक्षात उत्तेजन दिवप आनी शत्रुपक्षाक भय घालप अशे दोट्टी उद्देश आशिल्ले. ऋग्वेद काळांर वाजयताले अशा कांय वाद्यांचो उल्लेख ऋचेंत आयला.

अव स्वराति गंर्गरो गोघा परि सनिष्वणत। पिड्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम्॥

अर्थः पळेयात, कण्र्याचो आवाज जावपाक लागला. शिंगानय कर्कश आवाज केला. प्रत्यंचेचोय टणत्कार सुरू जाला. आतां वेळ वगडायनासतना इंद्राखातीर प्रर्थनासुक्त म्हणात.

राम- रावण झुजांत नगारो आनी शंख हीं रंवाद्यां आशिल्लीं. हजारांनी डमरू आनी शेंकड्यांनी नगारे एकाच वांगडा वाजपाक लागले म्हणजे त्या आवाजाक कोणाघात म्हणटात. कोणाघात हो एक वाद्यप्रकार. महाभारतांत झर्झर, पणवानक, गोमुख, नगारो, मृदंग, आडंबर, क्षुद्र, पटह, दुंदुभी, पेश्य, क्ष्वेड, ऋकच, मुरज सारकिल्या जायत्या रणवाद्यांचो उल्लेख केल्लो आसा. झुजापयलीं शंखध्वनी करपाची चाल आसली. हीं रंवाद्यां प्रशिक्षीत अधिकाऱ्यांच्या ताब्यांत आसतालीं. झुज सुरू जाल्ल्याची सुचोवणी नगारो वाजोवन दिताले.




#Article 142: रत्नाकर जगन्नाथदास (229 words)


(जल्मः १४ सप्तेंबर १८६६ वाराणासी, मरणः २१ जून १९३२ हरिव्दार).

आधुनिक काळांतलो एक व्हड कवी. तो ब्रज भाशेंत काव्यरचना करतालो. १८९२ त तो बनारसच्या क्विन्स कॉलेजींतल्यान बी. ए. जालो. १९०२ त अयोध्यानरेश प्रतापनारायण सिंह हाचें आनी १९०६ पसून प्रतापनारायणाच्या मरणा उपरांत, महाराणयेचो खाजगी सचीव म्हणून ताणें काम केलें.
भारतांतल्या चडशा थळांची ताणें भोंवडी केल्ली. संस्कृत, प्राकृता सारकी पुर्विल्ल्या भास, बंगाली, पंजाबी, मराठी ह्यो आधुनिक भारतीय भासो, आयुर्वेद, संघीत, पुरातत्व, इतिहास, योग्य सारकिल्ल्या विशयांचो ताका खोलायेन अभ्यास आशिल्लो. ताका धर्म आनी साहित्य चड मानवतालीं.

शिक्षण चालू आसतनाच ताणें ‘जकी’ (बुध्दीमान) ह्या टोपणनांवान उर्दू- फार्सी कविता रचल्यो. पूण ताचेउपरांत मात ताणें ब्रज भाशेंतच काव्यलेखन केलें. साहित्य सुघानिधी आनी सरस्वती ह्या हिंदी पत्रांचें संपादनय ताणें केलें. वाराणसीच्या ‘नागरी प्रचारिणी सभा’ , प्रयागच्या ‘रसिक मंडळ’ ह्या संस्थांचे स्थापनेक आनी विकासाक ताणें खूब पालव दिलो.

१९२२ त कलकत्तयाक भरिल्ल्या अखिल भारतीय हिंदी साहित्य संमेलनाचें अध्यक्षपद; १९२६ त चवथ्या प्राच्यविद्या परिशदेच्या हींदी विबागाचें अध्यक्षपद ताका फावो जालें.

ताणें जायतें काव्यलेखन आनी अभ्यासपूर्ण गद्यलेखनय केलें. ताच्या चडशा कृतींचे संग्रह नागरी प्रचारिणी सभेन प्रसिद्द केल्ले आसात. तांच्यो कांयम्हत्वाच्यो काव्यरचना अशो आसात- हिंडोला (१८९४), समालोचनादर्श (पोपाच्या उसेज ऑन क्रिटिसिझमचें रोला छंदांत अणकार,१९१९), कलकाशी, श्रृंगारलहरी, गंगावतरण (१९२७), वीराष्टक (१९२८), उध्दव शतक (१९२९).

सुधासर (१८८७), कविकुल कंठाभरण (१८८९), हम्मीरहठ (१८९३), समस्यापूर्ती (१८९४), नखशिख (१८९६), सुजानसागर (१८९७), बिहारी रत्नाकर (१९२२) ह्या ग्रंथाचें ताणें संपादनय केलें. तशेंच, भास, व्याकरण, छंद, काव्यशास्त्र, कविचरित्र ह्या विशयांचेर आनी कांय इतिहासीक विशयांचेरय ताणें अभ्यासपूर्ण लेख बरयले.




#Article 143: रमेश सखाराम बरवे अग्यारी (आतश बेहेराम) (419 words)


रमेश सखाराम बरवे अग्यारी (आतश बेहेराम) 
पारशी धर्मियांच्या उज्यांच्या मंदिराचें नांव. पारशी लोक हे आर्यांचे इराणी शाखेचे वंशज जाल्ल्या कारणान आर्य लोकांवरीच तांकां सुर्य आनी अग्नी (उजो) हांच्या विशीं पूज्यभाव आसा. देवाची प्रार्थना लेगीत ते लोक उज्या म्हऱ्यांत रावन करतात. उजो एक सारको पेटोवन दवरपा खातीर पारशी लोक मंदिरॆं बांदतात. ह्या उज्याच्या मंदिरांक अग्यारी,अताश बेहेराम, आतश अद्रान, आतश दादगा, आतशखाना आशीं नांवां आसात.तातूंत आश बेहेराम हें सगळ्यांत व्हड. हातूंतलो उजो सिद्ध करपाक एका वर्सा परस चड काळ मेरेन विधी करचे पडटात. आतश अद्रान सिद्ध करपाक मात चार दीस पुरो जातात. अग्यारी (उज्याघरां) हीं सगळ्या मंदिरांत अण्या पांवड्यांची मानतात. पूण जंय पारशांची थोडी-भोव वसती आसता, थंय अघ्यारी आसताच. ‘आतश दादगा’ हो पारशांच्या घरांतलो उजो.
 
पारशी जेन्ना घर बदलतात तेन्ना ‘आतश दादगा’ आपल्या वांगडा घेवन वतात आनी तो केन्नाच पालवचो न्हय हाची जतनाय घेतात. हातूंतल्या उज्याचे पूजे खातीर ‘दस्तूर’(पुरोहित) वा गृहस्थी वचूंक शकता. पूण ‘आतश आदरॉंन’ आनी ‘आतश बेहेराम’ हातूंतल्या उज्या कडेन सेवेक नियुक्त केल्या दस्तुरा बगर आनीक कोणाकूच वचपाचो अधिकार ना. अग्यारींतल्या उज्याचें दर्शन हेर धर्मांतल्या लोकांक घेवपाक मेळना. भारतांत आठ आतश बेहेराम आसात. तातूंतले चार मुंबयत आसा.पयलो आतश बेहेराम उदवाड्याक सुमार 1742 वर्सा बांदलो. दुसरो नवसारी हांगा 1765 वर्सा बांदलो. तिसरो 1783 वर्सा दादाभाई नोशीरवानजी हाणें कदमी पारशां खातीर मुंबयत बांदलो.चवथो बाई जाईनीन 1823 वर्सा सुरतेक शाहनशाही पारशां खातीर बांदलो. सुरत हांगा कदमी पारशां खातीर पेस्तनजी काळाभाई वकील हाणें 1823 वर्सा पांचवो बांदल. बमनजी, रस्तमजी आनी अर्देसर हरमजी वाडिया ह्या तीन भावांनी 1830 वर्सा शाहनशाही पारशां खातीर सवो बांदलो. सातवो आनी आठवो अनुक्रमान 1845 आनी 1897 वर्सा मुंबयत बांदलो.आतश बेहेराम उजो सिद्ध करपाचो विधी एकदम कठीण आशून तो उजो एक हजार अग्नीं पसून तयार करपाचो आसता. पयलीं फुडें दिल्ले सोळा अग्नी वेगवेगळ्या सुवातींतल्यान जमयतातः- प्रेतदहनाचो अग्नी, रंगारी, राजा, कुंभार, विटो करपी, तांबट, शेट, टांकसाळवालो, लोहार, शिकलगार,भडभुंजा, सोऱ्याटी भाटी, झुजारी, धनगर, पुरोयत हांच्या घरच्यो आनी मळबांतल्या विजेचो अशे ते एकूण सोळा जातात. हातूंतलो प्रत्येक अग्नि शुद्ध करून घेतात. तो सिद्ध जावपक एक म्हयनो ते दोन म्हयने इतलो काळ लागता.तो तयार जातकूच चांदीच्या वा काशाच्या पेल्यांत घालून एका फातराच्या पेडाचेर दवरतात. जे कुडींत हो उजो दवरपाचो आसता, ते कुडींत वण्टीर एक तलवा, चोपदाराच्यो दोन बडयो आनी कोनशांनी पितुळच्यो घांटी हुमकळायतात. दीस आनी रात मेळून पांच खेपो अग्नीची प्रार्थना करतात. दरेक वेळेक वा प्रहराक ‘गेह’ असें म्हणटात. उज्याचेर सवळ्या आनी चारित्र्यवान पुरोयतांची सदांच पाळत आसता. उजो एक सारको पेटत आसता. तो पालवलो जाल्यार तें दुःश्चिन्ह समजतात.आतश बेहेराम लागीं काम करपी पुरोयत तोंडार एक कापड बांदतात, ताका ‘पदान’ असें म्हणटात. भावीक पारशी लोक सदांच अग्निदर्शन घेतात. गर्भकुडींत हुंबऱ्यार दिंबी मोडून प्रार्थना करतात आनी कस्तीचो मंत्र म्हणटात. आतश बेहेरामविशीं पारशांक उपाट पुज्य भाव आसा.




#Article 144: रविंद्र केळेकार (470 words)


रविंद्र केळेकार हांचें नांव कोंकणी मळार एक व्ह्ड जाणकार, साहित्यकार आनी विचारवंत म्ह्ण मुखार येता. तांणे आपले जिणेंत जायते पुरस्कार जोडल्यात. तांकां नवी दिल्लीचें केंद्रीय साहीत्य अकदेमीची फेलोशीप फावो जाल्ली तशेंच ताका ज्ञानपीठ फावो जाला. सोळाव्या शेकड्यात सुरवातीच्या काळांत चलपी गोंयच्या कोंकणी समाजाक १५१० वर्सा उपरांत भयांकृत उलथापालथेच्या इतिहासाक तोंड दिवचें पडलें. पुर्तुगेज्यांच्या राज्यवटीत समीक्षणाच्या आगळीकांक लागून कोंकणी समाजात विंगड विंगड राज्यांनी शिंपडिल्ल्यान कोंकणी  समाज विस्कळीत जालो आनी आपलोय आत्मसन्मान सांडून बसलो. कोंकणी समाजाक ताची तांक दाखोवन दिवपाक आनी तांका एकठांय हाडपाक रविंद्र केळेकार हांचो मोलादीक वांटो आसा.

विसाव्या शेंकड्यात शणै गोंयबाबांनी आपल्या विचारांनी कोंकणी भाशेची खाशेली अस्मितायेची जाणीव करुन दिली. कोंकणीचो सांडिल्लो आत्मसन्मान परत मेळोवन दिवपाक मारिल्लो उलो रविंद्र केळेकार सारखिल्ल्या कोंकणी मोगी मनशानी उबारुन धरिल्लो. रविंद्र केळेकाराच्या मनांत मात आत्मसन्मानाची कीट पेटिल्ली. शणै गोंयबाबान आपल्या विंचाराच्या तांकीन, निश्ठेन आनी निर्धारान  घाल्ली बुन्याद रविंद्र केळेकरान घट्ट केली. आपल्या जिवितांत ताणीं कोंकणीक मान, सम्मान मेळपाक आनी कोंकणी एक बोली भास न्हय तर ती एक स्वतंत्र भास हें समाजाक दाखोवन दिवपाचें व्ह्ड काम तांणी केलें. कोंकणीक एक वेगळें राज्य मेळचें हें सपन तांणी सत्यान घडोवन हाडपाक तें रात दीस वावूरले. तांणे नवे पिळगेक विचारांची नवी दिशा दाखोवन दिली तांच्यामदी उर्बा, उमेद, प्रेरणा जागोवपाचेय काम करतालें. आपल्या निमण्या खिणामेरेन ते कोंकणी खातीर वावुरलें.

रविद्र केळेकार हांचे साहित्य पळयले जाल्यार आमच्या नदरेंन येता ती तांची साहित्याची रुंदाय, लांबाय, आनी तांच्या विशयाची विपुलताय. तशेंच आमकां दिसता ते मोचक्यातच उतरांनी खूब कितें सांगपाची कळाशी तांच्या भीतर आशिल्ली. पयल्या सुवातेर तांणी १५ ऑगस्ट १९५३ ह्या दिसा वर्ध्याक तांणी मीर्ग हें पंद्र्शी कोंकणी नेमाळ्याची रुजवण केलीं. तें आपल्या साहित्यांतल्यान  कोंकणी मुखार आयिल्लें साबार प्रश्न लोकांच्या मुखार दवरिल्ले. ताणें जाग ह्या म्हयनाळ्यांतल्यांन, 'सुनापरान्त' ह्या कोंकणी दिसाळ्यांतल्यान आनी 'नवप्रभा' ह्या  मराठी दिसाळ्यांतल्यान  ते समाजात जागृताय हाडपाचो यत्न केल्लों. कोंकणी, मराठी, गुजराती आनी हिन्दी भासांनी आपले बरप केल्ले आसा. साहित्यांतले चडांत चड प्रकार ताणीं हाताळिल्लें दिसून येता.

कोंकणीचो प्रस्न आनी ताचें म्हत्व मांडपा खातीर तांणी आमची भास कोंकणीच(१९६२), शाळेंत कोंकणी कित्याक(१९६२) ह्यो पट्यो बरयल्यो.
भौ भाशीक भारतांत समाजशास्त्र(१९७४) हीं पुस्तिकां बरयलीं.
मराठी भाशेंतल्यान कोंकणीचे राजकारण (१९६४) ही पुस्तिकां बरयल्ली.
गांधीच्या जिविताची आनी सत्याग्रहाची कोंकणी वाचप्यांक वळख करुन दिवचे खातीर तांणी सत्याग्रह (१९५५) आनी अशे आशिंल्ले गांधीजी (१९६०) ही पुस्तका बरयली.
कथा आनी काणयो (१९६१) ह्यो कांय रुपक कथा बरयल्लो.
तुळशी (१६७१) ही नवलिका, भज गोविन्दनम (१९७३) ही शंकराचार्याच्या एका स्तोत्राची अर्थावणी, उजवाडाचे  सूर (१९७३) हे कांय लळीत निब्ंध, हिमालयांत हे भोंवडे वर्णन, सांगाती(१९७७) ही चिंतना, राजाराणी (१९७९) हे भुरग्यां खातीर काणयेचे पुस्तक, समिधा (१९९६) हे वैचारीक लेख, तथागत (१९९८) हे गौतमबुदधाचें जिवीत आनी तांचे सांगणे विशींचे अभ्यासपुर्ण पुस्तक, अथांग(१९९९) ही चिंतना, सर्जकाची आंतरकथा (२०००) हो तांच्या बरोवपा फाट्ले प्रेरणे संबंदाच्या लेखांचो संग्रह, अघळ पघळ (२००५) हो निबंध संग्रह, भारत वर्षाची संस्कृतायेची साधना(२००५) हे भारतीय संस्कृतायेचे सामान्वयाचे साधनेचेर भाश्य करपी पुस्तक. घुस्पल्लें जानवें (२०००) हो वैचारीक निबंध-संग्रह आनी साबार पुस्तकां बरोवन तांणी कोंकणी भाशेक वयर पावल्या.
ब्रहमांडांतले तांडव (१९८०)हें नक्षत्रविद्ये वयलें पुस्तक बरयले.
महाभारत (१९८५) ह्या महाकाव्याचे दोन खंडांत अनुसर्जन केला.




#Article 145: रस (रससिध्दांत) (867 words)


रस म्हळ्यार नाट्य- काव्यांतलें एक प्राणभूत तत्व.‘रस्यत इतिहासः’= जाचो आस्वाद (सुवाद) घेता तो रस,अशी ताची व्याख्या आसा.रसनेंद्रियांवरवीं आस्वाद येवपी रस –कोडू, तीख, तोरट, गोड, खारट आनी बट अशे आसात.ह्या रसांनी भरिल्ल्या जेवणाक षड्रसभोजन (स रसांनी युक्त जेवण) अशें म्हण्टात.नाटक, कविता ह्या साहित्यांतूय सुवादीकपण ह्या लक्षणांक लेखून कांय रस मानल्यात.श्रृंगार, हास्य, करूण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स आनी अदभूत हे आठ मुखेल रस.कांय काव्य शास्त्राज्ञांनी हांची संख्या चड – उणी मानल्या.

भरताचें नाट्यशास्त्र हो रस प्रक्रियेचें स्वरूप सांगपी पयलो ग्रंथ अशें मानतात.पूण भरताचेय पयलीं द्रुहिण आनी वासुकी ह्या दोन आचार्यांच्यो दोन वेगळ्यो रसरंपरा आशिल्ल्यो अशें दिसता, भरताचें विवेचन नाटकांत त्या रसामेरेनच शिमीत आसा. भरताचें रससूत्र अशें-

विभावानुभावसंच्चारीसंयोगाद्रस निष्पात्तिः। (ना. शा.6.32)

विभाव, अनुभाव आनी संचारी भाव हांच्या संयोगांतल्यान रसनिर्मणी जाता.हांगा निर्मणी (निष्पत्ति)ह्या उतराचो अर्थ अभिव्यक्ती, उत्पत्ती, पूर्णताय,वा परिपक्वताय असो आसा. संयोग (मेळा) खातीर ताणें दृश्टांत दिला,तो असो - ‘जे प्रमाण तेल,तिखट (मिरसांगो) मीठ,मसालो हे जिनस घालून तयार केल्ल्या भाजी- कालवण्यान जेवणाक एके तरेची सुरबूससाण (रूच)येता. ते प्रमाण खंयच्याय नाटकांत विभाव , अनुभाव आदी सामग्री आयिल्ल्यान रसाची निर्मणी जाता.काव्यांतलें मुखेल तशेंच कवितेचो जीव म्हळ्यार रस.उतरांक जें काव्यत्व येता,तें ह्या रसाकलागूनच.जातूंत रस आसा तेंच काव्य नासून ती काव्याची नकल,काव्यांत जी गोडी निर्माण जाता ती रसाखातीरच.इंद्रियांनी रसाचे ग्रहण तयार जावपी सूख-दुखाच्यो संवेदना मनामेरेन पावतात आनी ते ते संवेदने प्रमाण मनाचेर त्यो त्यो भावना निर्माण जातात.ह्या भावनांच्यो प्रतिक्रिया म्हणून भावनेप्रमाण मनशाच्या मुखामळार तशेंच कुडीच्या हेर आंगांचेर कुरू (भाव) निर्देशीत जाता. खंयचेय कलाकृतीचो रसस्वाद घेतना तो घेवपी मनीस त्या प्रसंगांकोत समरस जाता आनी परिस्थितीचो कलात्मक अणभव घेवंक पावता.त्या त्या रसाचो भावनीक थरावयल्यान आस्वाद घेवप ताका शक्य जाता.तशें जातकच ताका खरो कलानंद प्राप्त जाता.

अशे तरेचो आनंद काव्यांत वा नाटकांत उत्पन्न जाता,तो मनशाच्या मनाभितर ज्यो किदें खाशेल्यो अशो मनोभावना आसतात,तांची सगळ्या वटांनी पोसवण केल्ल्यान घडटा.त्या मनोभावनांचें उठावदार त्या काव्याक वा नाटकाक ‘रसयुक्त’ अशें म्हण्टात.म्हणून त्या विशिश्ट मनोभावांकूच रस हेंच नांव साहित्यशास्त्रज्ञांनी दिलां.राग येवप, आनंद जावप,हळशिकवाणें दिसप, हे मनाचे धर्म सगळ्यांकूच अणभवपाक येतात,तांकांच काव्यशास्त्रवेत्त्यांनी भाव वा भावना अशो संज्ञा दिल्यात. ल्हानसावन व्हडां मेरेन सगळ्यांच्या मनांत ह्यो भावना राबितो करून आसतात आनी चेतना मेळटकूच उदकांत बुडयल्ल्या तेलाच्या थेंब्याप्रमाण त्यो व्हड जावन (पांकारून) मनाचेर ताबो मेळयतात.हास्य (हासो), क्रोध (तिडक),उत्साह (उमेद), शोक (दुख),भंय (भिरांत), किळस (हळशीक), अजाप ह्यो भावना ल्हान भुरग्यांमदीं लेगीत दिश्टी पडटात.व्हड जातकूच लेगीत खिणाखिणाक ह्याच भावनांचो वेगवेगळ्या रितींनी दर एक मनीस अणभव घेत आसता. ह्यो ज्यो बुन्यादी आनी आपसूक अशो मनशाच्यो अंतरंगांतल्यो भावना आसात, ताचेवयल्यान काव्यशास्त्रवेत्त्यांनी रस थारायल्यात.ह्या रसाची प्रक्रिया सांगतना कामय परिभाशीक संज्ञा दिल्यात त्यो अशो- (1) स्थायी भावः स्थायी भाव म्हळ्यार कायम तिगपी भाव वा धर्म. मनशाच्या मनांतले हांसो, दुख, खंत हे जे बुन्यादी आनी आपसूक भाव आसतात.तांकां स्थायी भाव ही संज्ञा वापरतात. हे स्थायी भाव रती, हास्य,शोक, क्रोध, उत्साह, भंय, जुगुप्सा वा किळस आनी विस्मय अशे आठ आसून, हांचेर आदारूनच श्रृंगार, हास्य, करूण, रौद्र, वीर, भयानक, बिभत्स आनी अदभूत अशे आठ रस मानल्यात. तर शांत रसाचो स्थायी भाव अभावात्मक मानला, कित्याक तर हातूंत कसलेय तरेची संवेदना दिसना.

(2) विभावः वासनेच्या रुपान मनांत आशिल्ल्या स्थायी भावांक सुवादीक करून रस पदवेक पावोवपी ते विभाव.

(4) व्यभिचारी भावः स्थायी भावामचो परिपोश करून ताका सगळ्याक (काव्यांत)संचार करपाक तयार करपी भावांक व्यभिचारी भाव अशें म्हण्टात.

(1) श्रृंगाररसः हो सगळ्यारसांचें स्पश्टीकरण अशें – (1) श्रृंगाररसः हो सगळ्या रसांचो राजा.रती म्हळ्यार दादल्याक बायलेविशीं आनी बायलेक दादल्याविशीं दिसपी कामूक ओड,ही भावना ह्या सुरवेक सावन अखेर मेरेन मुखेलपणान आसता. श्रृंगाररसाचे दोन प्रकार आसात. एक संभोगश्रृंगार आनी दोन विप्रलंभश्रृंगारः‘अभिज्ञान शाकुंतलांतले दुष्यंत शकुंतलेचे मिलन हो संभोगश्रृंगार जाल्यार गीत गोविंदांतल्या राधाकृष्णाच्या श्रृंगाराच्या वर्णनाक हाचे फाटल्यान मोगी जिवांचें मिलन घडटा तो संभोगश्रृंगार जाल्यार हाचे उरफाटें दोनूय जिवांक मेळपाची ओड सता पूण मेळप शक्य जायना,हातूंतल्यान जो श्रृंगार रूप घेता तो विप्रलंभश्रृंगार

(2) हास्यः हांसो निर्माण करपी रस.मागीर ताका कारणां खंयचीय आसू येतात.जाका लागून हांसो निर्माण जाता ती व्यक्ती वा कृती म्हत्वाची थरता. 

(3) करूणरसः भोव आवडपी वा लागशिल्ल्या मनशाचें मरण वा बऱ्याच तेंपामेरेन वियोग, केन्नाय बरें जावंक शकना अशा दुयेंसाक लागून कुडीक जावपी पिडा,संपत्तीचो नाश ह्या कारणांक लागून ह्या रसाची निर्मणी जाता.शोक होच ह्या रसाचो स्थायीभाव आसता.(4) रौद्ररसः राग हो ह्या स्थायीभाव.सुडाचे, बदल्याचे भावनेन भरिल्ली आनी राक्षची वृत्तीचो कृती हे रौद्ररसाचे विशय जातात.

(5) वीररसः उत्साह, उमेद, नेट, उर्बा हे ह्या रसाचे स्थायीभाव.

(6) भयानकरसः भंय, भिरांत होच ह्या रसाचो स्थायीभाव.

(7) बीभत्सरसः हळशीक दिसप, पोजडेपण दिसप हो ह्या रसाचो स्थायीभाव.

(8) अदभूतरसः विस्मय म्हळ्यार अजाप, हो ह्या रसाचो स्थायीभाव.

रसाचो सुवाद घेवप हो एक अणभव वा भावप्रतीती.ही प्रतीती लोकीक अशा प्रत्यक्ष,अनुमान ह्या प्रतीतीसावन वेगळी आसता. रस अणभवपा खातीर,रसिकाक एके खाशेले पातळेवयल्यान काव्याची गोडी चाखची लागता.खंयचेय गजालीक वा कारणाक लागून ती पातळी सुटली म्हणटकच रस ना जाता वा उणो जाता.ही पातळी सुटपाक कारण थरपी गजालींक अनुभवगुणान रसविघ्नां म्हळ्यांत. संभावनाविरह, स्वपरगत देशकाल विशेशावेश, निजसुखादिविवशीभाव, प्रतीत्यपायवैकल्य, स्फुटत्वाभाव, अप्रधानता आनी संसययोग ही सात रसविघ्नां आसात.

जरी आठ रसांक मुखेल मानल्यात तरी हो आंकडो उणो अदीक जाता.काय जाणांनी एकूच रस मानला, जाल्यार कांय जाणांनी जितले भाव तितले रस अशें म्हळां.भोज, भवभूती, मधुसूदन विश्वनाथ हे एकूच रस मानतात जाल्यार साहित्यशास्त्रज्ञ रुद्रट भाव तितले रस ह्या मताचे आसात.भरतान आठ रस मानल्यात जाल्यार उदभटान ‘शांत’ ह्या णव्या रसाची तातूंत भर घाल्या.मधुसूदन सरस्वतीन दावो रस म्हणून भक्ती कडेन बोट दाखयलां. क्रांती, प्रक्षोम, देशभक्ती हेय रसूच अशें कांय नवे साहित्यशास्त्रकार हालींकडेन मानूंक लागल्यात.धनीक, धंनजय, मम्मट, रामचंद्र गुणचंद्र, कर्णपूर ब्रद्मानंद आनी रसांनद हे आनंदाचे तीन प्रकार सांगल्यात.रस होच काव्याचो आत्मो,म्हळ्यार मुखेल प्रानवत तत्व, अशें प्रतिपादन करपी जें मत,ताकाच ‘रससिध्दांत’ म्हण्टात.रस म्हळ्यार एके खाशेले तरेची चित्तवृती. हिचें स्वरूप सुवाद घेवपाचें,हिचें स्वरूप सुवाद घेवपाचें, वर्णन करपाचें म्हळ्यार आल्हाद अणभवपाचें आसा.कलाकृतीचें आधुनिक मानसशास्त्रीय विश्लेशण आनी रससिध्दांत हांचो खूब लागींचो संबंद आसा.




#Article 146: राक्षस (1618 words)


राक्षस देव आनी मनीस हांच्यामदली एक अनार्य जाता. राक्षस म्हणचे आर्यविरोधक. तशेंच भारतांतली एक आदिवासी जमात अशें संशोधकाचें मत आसा. दैत्य, दानव, असूर आनी राक्षस मेळून राक्षससंघ जाता.

वैदिक आर्यांक ही जात मेळिल्ली आनी तिचो तांकां त्रास जातालो म्हणपाचें ऋग्वेदांतल्या राक्षोध्न सूक्तांवयल्यान कळटा. निर्ऋती ही मृत्युदेवता ऋग्वेदांत राक्षसच मानल्या. देवांनी राक्षसांक असुरांपसून फोडलें आनी मागीर असुरांचो पराभव करुन राक्षसांकय धांवडायलें अशी कथा तैत्तिरीय संहितेंत आयिल्ली आसा. वेदांत सगळेकडेन राक्षसांचो उल्लेख देवांचें दुस्मान म्हणू जाता.

ऋग्वेदांत राक्षसांचें वर्णन अशें आसा –

राक्षस मायावी आसात. तशेंच ते अद्भुत आनी विचित्र आसात देव मनशांचे ते व्देश्टे, दस्यू आनी दास्य हांच्यापरसय दुश्ट कामां करपी, व्दयू (भितर एक आनी भायर एक अशे), द्रुह (छळ करपी ), अत्री (खावगे), क्रव्याद (बरवें मास खावपी) दुखे (दुर्जय), यातुमत् (जादुगिरी करपी), रेभ (व्हडल्यान आड्डून आनी किळांच्यो मारुन जनावरांक भियेवपी), हविर्मयी (यज्ञांतले हवीचेर झोपय घालपी), शफारुज (नाखटांनी बुड्डून जनावरांचो जीव कासावीस करपी), अघशंस (पाप कृत्याचे प्रशंसक), ब्रह्माद्विष (ज्ञानाचे व्देश्टे), खंयच्याय जनावराचें रुप घेवपी वा बायलांच्या गर्भाचो आनी नवजात भुरग्याचो घात करपाखातीर तिच्या भावाचें वा घोवाचें रुप घेवन लागीं येवप आसात.

ऋग्वेदांतल्या राक्षोध्न सुक्तांत तांचो नाश करपाखातीर देवतांचें मागणें केल्लें आसा. अग्नीकय राक्षसांचो सामको विध्वंसक मानला. महाभारतांतय राक्षशिणीविशीं सांगील्लें आसा तें अशें-

सद्यो हि गर्भन् राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च ।

कामरुपधराश्र्चैव भवन्ति बहुरुपीका: ।

अर्थ गर्भ धरल्याउपरांत राक्षसी रोखड्योच भुरग्याक जल्म दितात. इत्सेप्रमाण त्यो रुपां घेतात आनी रुपां बदलतात राक्षस हें काश्प आनी खशा हांची संतती. बुभुक्षित जावनच तें जल्माक आयलें. यक्षांक वांगडा घेवन ते सृश्टिकर्त्या ब्रह्मादेवाकच खावपाक गेल्ले. तेन्ना ब्रह्मदेव भियेलो आनी ताणें तांकां तुमी यक्ष आनी राक्षस ह्या नांवांच्यो म्हच्योच प्रजा आसात म्हणपाचें सांगलें 
राक्षसांचे उत्पत्तीच्यो आनीक दोन कथा आसात, त्यो अशो – 1) पौलस्त्यापसून राक्षस उत्पन्न जाले. 2) ब्रह्मदेवान उदकां निर्मिलीं आनी तीं राखपाखारीर राक्षस निर्मिले. राक्षसांच्या अस्तित्वाची मुळावी कल्पना आर्यांक आशिल्ली. पुराणांनीय राक्षसांच्यो कथा वर्णिल्ल्यो आसात. महाभारतकाळामेरेन राक्षस येना ल्हव ल्हव क्षूद्र देवातांच्या स्वरुपांत पाविल्ली दिसता. जरा नांवाची एक राक्षसीण त्या काळांत बालरक्षक देवता म्बण पूजताले. लोक साहित्यांतय राक्षसाविशीं जायत्यो कल्पना सांपडटात.

राक्षस चड करुन मसंडेंत वा रानांनी रावतात. भोंवडेकारांक तें भ्रमांत उडयतात. दिवो पळयल्यार ते पळून वतात. ते झाडांचेर रावतात आनी तांच्या रावपाचे सुवातीकडच्यान वचपी मनशांक ओंकारे, अपचन सारकिल्ले उपद्रव निर्माण करतात. जेवतना जर दिवो पालवलो जाल्यार ताचे उपरांत उरिल्लें जेवण जेवप ना असो समज आसा. कारण ताचेर राक्षस झोपय घालतात असो समज आसा. सांजवात लावन ती घरभऱ भोंवडायल्यान गुप्त रुपान घरांत वावुरपी राक्षस पळून वतात. तांकां आपलो हात जाय तितलो लांब आहारय खूब आसता. महाभारतांतली बकासुराची गजाल हेखातीर गाजिल्ली आसा. दुश्ट ब्राह्मण मेल्या उपरांत ब्रह्मराक्षस जातात आनी तें सामान्य राक्षसांपरस खूब भिरांकूळ आसतात अशेंय म्हणटात.

राक्षसांविशीं जायत्यो समजुती आसात. भारतीय लोकसाहित्यांतय राक्षसांच्यो जायत्यो कथा आसात. वेग वेगळ्या बांदकामांकडेनय राक्षसांचो संबंद लायिल्लो दिसता. कांय हेमाडपंती देवळां राक्षासांनी निर्माण केल्ल्याचें सांगतात. रामटेकावयलें एक देवूळ राक्षसांनी बांदलें अशी दंतकथा आसा. भारतांतलो विजयगडचो सगळो किल्लो आनी ताच्या लागींचो कुंडकोटचोस किल्लो हें राक्षसनिर्मित आसात अशी समजूत आसा. मध्यप्रदेशांतलो मिझापुरचो करसोटा तलाव राक्षसनिर्मितच आसा अशें म्हण्टात.

राक्षस अतिमानवी योनींतले नासून तें मानवच आशिल्ले. दक्षिणेंतल्या कांय नरमांसभक्षक आनी आडदांड जातींक राक्षस म्हळां. आर्य लोक जेन्ना विंध्य पर्वत हुंपून दक्षिण भारतांत देंवलें लेन्ना तांचे आनी राक्षसांचो संपर्क आयलो. आर्यांचें हें आक्रमण राक्षसांक मानवलें ना आनी तें आर्यांचे कट्टर दुस्मान जालें. तशेंच तांचो रंग, रुप आनी आकार हातूंत वेगळेंपण आशिल्ल्यान आर्य लोकांनी तांकां दुश्ट योनीचे मानले. कांय विद्वान भारतांतल्या आदिद्रविडांक राक्षस मानतात. हे राक्षस धनवैभवसंपन्न आशिल्ले, तांची राज्यां आशिल्लीं, राज्यवेवस्था आशिल्ली. 

राजनैतिक नदरेन आर्य आनी राक्षस हांच्या संघर्शाचें विस्तारीत विवरण रामायणांतच मेळटा. महाभारतांत आनी पुराणांत जरी राक्षसांचे उल्लेख आयिल्ले आसले तरी संस्कृतीक नदरेन तें व्हडलेशें म्हत्वाचें नात. महाभारतकाळांत राक्षसांची शक्त सोंपत आयिल्ली. रामायणांत मात राक्षसांचो परम उत्कर्श आनी वायट दशा दिसून येता.

रामायणांत मुखेलपणान राक्षसांचे तीन फाटें दिसतात. दर एका फांट्याचो वंश वेगळो आसा. तातुंतली पयली विरोधशाखा दंडकारण्याच्या उत्तर भागांत रावताली. विरोध त्या फांट्याचो मुखेली आशिल्लो. जव आनी शत ह्दय हांचेपसून तो उत्पन्न जालो. वनवासी राम- लक्ष्मणाचेर जेन्ना ताणें हल्लो केलो तेन्ना तांणी ताका मारलो. दुसरो फांटो दानव ह्या नांवान प्रसिद्द आशिल्लो. ती दनूची संतत. तिचो मुखेली कबंध नांवान राक्षस ह्या नांवान प्रसिद्द आसून तो सगळ्यांत क्रूर आनी बळिश्ट आशिल्लो. लंकेतले लोक हें राक्षस जातींत आस्पावताले. हो फांटो पुलस्त्य आनी दिता हांचेपसून निर्माणॆं जाल्लो आनी रावण हो तांचो मुखेली आशिल्लो.

ह्या राक्षस फांट्यांत विद्युत्केश नांवान एक राजा दालो. संध्येची धूव सालकटंकटा हिचेकडेन ताणें लग्न केलें. तिका सुकेशी नांवाचो चलो जालो. पूण सालकटंकटोन जल्मताच त्याग केलो. शिव- पार्वतीन कृपा करुन सुकेशीची राखण केली, ताका व्हड आयुश्य दिलें आनी एक विमानय दिलें. सुकेशीक माली, सुमाली आनी माल्यवान नांवाचे तीन चले जाले. तांणी सुर आनी असुर ह्या दोगांकय तांच्या तांच्या जाग्यांवयल्यान धांवडावन घोलं. मागीर ते आपल्या वांगड्यांक घेवन लंकेच्या किल्ल्यांत वचून रावले. राक्षसांचो त्रास सोंसपी देवांनी मागीर विष्णुक उलो मारलो. विष्णुन सगळ्या राक्षसांक लंकेंतल्यान धांवडायले. तेन्ना तें सगळें राक्षस रसातळाक गेलो आनी थंय तांणी वसती केली.

ताचे उपरांत सुमाली रसातल सोडून भारताच्या मैदानी वाठारांत आयलो. ताचे कैकसी नांवाचे धुवेन विश्रवा नांवाचे मुनीकडेन संततीची मागणी केली. विश्रव्यापसून तिका रावण, कुंभकर्ण, बिभीषण आनी शूर्पणखा नांवाचीं चार भुरगीं जालीं. रावणान जायतो तेंप तपश्र्चर्या करुन आपूण अजिंक्य जावचो असो ब्रह्मादेवाकडच्यान वर मेळयलो. ताचो आजो सुमाली लंकेंतल्यान गेल्या उपरांत यक्षाधिपती कबेरान थंय आपलें राज्य स्थापलें. रावणान कुबेराक धांवडायलो आनी तेन्नाच्यान लंका राक्षस साम्राज्याची राजधानी जाली. रावणान भारताच्या दर्या वाठाराचेरय आपलो अधिकार दवरलो. तशेंच ताणें रसातळय जिखलें. पंचवटीलागींच्या जनस्थानांत आपली उत्तरसमान्त चौकी स्थापन केली. खर – दूषण हांच्या अधाकरासकयल 14 हजार राक्षसांचो सैन्य थंय उबें केलें. थंयच्यान हे राक्षस गंगा- यमुनेच्या प्रदेशांचेर मदीं मदीं हल्लें करीत रावलें. उत्तर भारतांतल्या कांय प्रदेशांचेर राक्षसांचो अधिकारय प्रस्थापित जालो. रावणाचो पुतणयो लवणासुरान मथुरेचेर ताबो मेळयलो. मारीच राक्षसान शोण आनी गंगा ह्या न्हंयांच्या मदल्या वाठाराचेर अधिकार स्थापलो. तशेंच रावणान उत्तर भारतांतल्या जायत्या राजांचो पराभव केलो. अयोध्येचेरय ताणें दोन खेपे घुरयो घाल्यो. फकत महिष्मतीचो राजा कार्तवीर्य अर्जुन आनी किष्किंधेचो वाली ह्या दोगांनीच ताची मस्ती जिरयली.

आर्य आनी राक्षस हांचेमदीं दुस्मानपण आसतालें. राक्षस आर्यांच्या प्रदेशाचेर वर्चस्व मेळोवपाक पळयताले दाल्यार आर्यांनी दक्षिण भारतांत आपली सत्ता आनी संस्कृतायेचो विस्तार करपाक नेट दिल्लो. त्या काळांत चडशे राजे राक्षसांक भियेवनच वागताले. पूण रामान ह्या सगळ्या राक्षसांचो संहार केलो. लंकेच्या झुजांत रावणाक मारल्याउपरांत भारताच्या राजकारणांतलें राक्षसांतें म्हत्व सोंपलें.

आवयच्या वंशावयल्यान राक्षसांमजीं वंश चलतालो. शिश्टाचार आनी लोकवेव्हार हांचेविशीं ते आर्यांचेंच अनुकरण करताले. कुंभकर्ण झुजाक वतना आपलो व्हडलो भाव रावणाक भॆवताडो काडून आनी अभिवादान करुन गेल्लो. रावण जेन्ना झुजामळार गेल्लो तेन्ना ताच्या पुरायतांनी मंत्रघोश करुन ताचेखातीर मंगल कामना केल्ली. अशो जायत्यो प्रथा आर्य आनी राक्षसांमदीं सारक्यो आशिल्ल्यो. राक्षसांची लग्नांय अग्निसाक्षींत सारक्यो आशिल्ल्यो. राक्षसांची लग्नांय अग्निसाक्षींत जातालीं. बायलांक उबारुन हाडून लग्न करपाची पद्दतय तांच्यांत आशिल्ली.

राक्षसांमदी स्वस्त्ययन नांवाची मांगलिक क्रिया प्रचलीत आशिल्ली. खंयच्याय व्हड कार्यांक भायर सरचेपयलीं ते स्वस्त्ययन करताले. आर्यांभाशेन तांकां तपस्याय मानवताली. पूण आर्य ऋषी पुण्य आनी परलोक मेळोवपाखातीर तप करतालें जाल्यार राक्षस भौतीक शक्तीखातीर तप करताले. पूण कठोर नेम पाळपांत राक्षस आर्यांपरस फुडें आशिल्ले. आर्यांचे भशेन तेय यज्ञयाग करताले. पूण तांच्यांत मुखेलपणान यातुक्रियाच करताले. रावण एक व्हड याज्ञिक आनी अग्निहोत्रा आशिल्लो. निकुंभिला राक्षसांची कुलदेवता आशिल्ली. गुपीत आनी रहस्यमय क्रियाकलाप आचरपी आसूनय जायतें राक्षस सुशिक्षित आशिल्लें. तांचेमदीं वेदविद्येचोय प्रचार जाल्लो. वेद आनी यज्ञाचें अनुश्ठान करपी राक्षसांक ब्रह्माराक्षस ह्या नांवान वळखतालें. रावणाचो पूत अतिकाय वेदापारंगत आनी शास्त्र जाणपी आशिल्लो. आर्यांचे चतुर्विध पुरुषार्थय राक्षसांक मान्य आशिल्लें. महोदन नांवाच्या राक्षसांन रावणाचे राजसभेंत तांचे विवेचन केल्लेंय सांपडटा. राक्षस संस्कृत भाशाय उलताले. शास्त्रानुशीलनावांगडा ते वेगवेगळय् कलांचोय आस्वाद घोताले. सर्वज्ञ आनी बुध्दीमान अशा राक्षसांक रावणान आपले अमात्य नेमिल्ले. ताच्या दरबारांत कडक शिस्त पाळटाले. लंकेतल्या राक्षसांचीं घरां व्हड, समृध्द आनी अलंकृत आसतालीं. घरांतलें वातावरणय सुगंधित आसतालें. तशें. उद्यानां निर्माण करपाचोय तांकां छंद आसतालो.पुराणांतल्या वर्णनांवयल्यान राक्षसांविशींची सर्वसादारण कल्पना अशी जाल्ली. अक्राळविक्राळ, काळो देह, लोमकळपी जीब, व्हड दांत, फुडें आयिल्ली खाडकी, तांबडे दोळे, जड्डे केंस अशें ताचें रुप भयानक आसतालें. पूण सगळे राक्षस तशे नाशिल्ले. रंगान जरी तें काळे आसले तरीय ते सामान्य मनशाभशेन आशिल्ले. तांचो देह मात व्हड आशिल्लो. जायत्यो राक्षिणी सोबीत आशिल्ल्यो, अशें वर्णन रामायणांत सांपडटा. मारुतीक लंकेंत सुरुप आनी कुरुप अशो दोनय तरांच्यो राक्षसीणी दिशिल्ल्यो. उपरांतच्या काळांत मात मनशाचे चे दुस्मान आशिल्ल्यान तांचेर भयानक रुपाचो आरोप केला आसुंये.

राक्षस क्रूर योध्दे आशिल्ले. गनिमी पद्दतीन ते दुस्मानाचेर घुरी घालताले. तशेंच ते जादू, विख आनी अग्नीचोय प्रयोग करताले. आपापल्या सेनापतीचे आज्ञेन ते कामां करताले. तांच्या सैन्यांत हेर- गिरीचोय एक विभाग आशिल्लो. राम आनी सुग्रीवाचे इश्टागतींत फूट घालपाखातीर रावणान शुक नांवाच्या गुप्तचराक किष्किंधेंत घडिल्लो.

इतलें सगळें आसूनय राक्षसांक आर्यांच्या फुडें हार खावंची पडली. कारण ते लोक युध्दसाधनां आनी युध्दसंचालनांत आर्यांइतले तरबेज नाशिल्ले. ते भायर आर्य हे राक्षसांपरस चड भितरले बुद्दीचे आशिल्ले.राक्षसांची वृत्ती हिंसक आशिल्ली देखून शांतीप्रिय आर्य ऋषी मुनींच्या मतान राक्षस हेंच नांव तांकां फावतालें. ऋषी मुनींच्या यज्ञांत विध्वंस करप होच तांचो छंद आशिल्लो. जायते खेपे ते यज्ञ करपी ऋषींकय जिवेशीं मारताले. रावणय तातुंतलोच आशिल्लो. ताका ब्रह्माघ्न हें नांव मेळिल्लें. महेश्र्वर यज्ञाखातीर जमिल्ल्या ऋषींक मारुन ते तांचें रगत पियेल्लोशीं अशें रामयणांत म्हळां.

ह्यो सगळ्यो गजाली रामायणावयल्यान कळटाय तरीय राक्षस खरेपणी कोण आशिल्ले हेविशीं विद्वानांमदीं मतभेद आसात. रामायण काळांत आर्यांचे नदरेन जे धर्मभ्रश्ट जावन जातिभायेर जाताले तें राक्षसश्रेणींत वताले अशें दिसता. ह्या विधानाक पूरक अशो देखीय सांपडटात. तशेंच एकाद्रो आर्य मनिसय, घृणित अपराध केल्ल्याचो दंड म्हणून राक्षस योनूंत पडया, म्हणपाचें ह्या देखींवयल्यान जाणवता. तशेंच राक्षसांमदीं वैदिक कर्मकांड प्रचलित आशिल्ल्याचें जाणून कांय विद्वानांच्या मतान राक्षस जात ही मुळांत आर्यांचोच फांटो आशिल्लो. पूण ह्या फांट्याचो आपले मूळ संस्कृतीकडे आशिल्लो संबंद तुटलो आनी मेकळेपणाचे वागणुकेक लागून अनार्यंचोच फांटो आशिल्लो. पूण ह्या फांट्याचो आपले मूळ संस्कृतीकडे आशिल्लो संबंद तुटलो आनी तो फांटो पयसावलो. तशेंत क्रूरता आनी मेकळेपणाचे वागणुकेक लागून अनार्यत्वाक गेली.

राक्षस लोक दक्षिण भारत आनी लंकेचे मूळ रावपी आशिल्ले अशेंय दुसरें एक मत आसा. आपले रानवटी अवस्थेंतल्यान वयर येतना रामायण काळांत ते अर्दवद रानवटी आनी अर्दवट सभ्य अशे अवस्थेक पावले. वंशाचे नदरेन पळयल्यार ते ऋग्वेदांतलो आर्य दुस्मान दस्यू हाचे भशेन आशिल्लें.

रामायण काळांत भारताच्या दक्षिण तोंकालागीं लंकेंत क्रूर आनी रक्तपिपासू अशी एक मानवजात रावताली हा गजाल मात सामकी खरी. दक्षिणेंत आर्यांचो प्रवेह तिका मान्य नाशिल्लो. हेच लोक आर्यांच्या यज्ञयागांतय विध्नां हाडटालले. तांची विध्वसंक प्रवृत्ती हिंदी म्हासागरांतल्या जुव्यामेरेन पातळिल्ली. आर्यांचें दक्षिणेत व्हडपण स्थापन जावचे पयलीं हे जातीन थंय आपलो शोक चलयल्लो. हें आदिम राक्षस जातीचें अवशेश आजय जावा जुव्यांचेर पळोवपाक मेळटात. हें लोक काळेकुट्ट आनी मुद्याळ्या केसांचे आशिल्ले. तशेंच भांगर आनी रुप्याचे जायतें अलंकार ते वापरतालें.

आर्यांचो राजकीय विस्तार आनी थळावे जमातींचो ताका प्रतिकार हो आर्य आनी राक्षस हांच्या मदल्या दुस्मानकायेचो मुखेल प्रवाह दिसता. -को. वि. सं. मं.




#Article 147: राजीव गांधी (420 words)


राजीव गांधी‍‌(२० ऑगस्ट १९४४ - २० मे १९९१)हे भारताचे सातवे प्रधानमंत्री आशिल्ले.इंदिरा गांधी आनी फिरोज गांधी हांचे ते व्हडले पुत. ते नेहरु घराण्यातले तिसरें प्रधानमंत्री आशिल्ले. इंदिरा गांधीच्या मरणाउपरांत ते ३१ ऑक्टोबर १९८४ ते २ डिसेंबर १९८९ मेरेन ते भारताचे प्रधानमंत्री आशिल्ले. जेन्ना राजीव गांधीन प्रधानमंत्री पदाची सुत्रां जेन्ना हातांत घेतली तेन्ना ते भारताचे तरणाटे प्रधानमंत्री आशिल्ले.त्या वेळार तांची पिराय फकत ४० वर्सां आशिल्ली.

राजीवगांधी राजकारणांत येवंचे आदी इंडियन एअरलायन्सांत वैमानिक आशिल्ले. तांची आवय इंदिरा गांधी जरी भारताच्यो प्रधानमंत्री आसल्यो तरी तांणी राजकारणातल्यान पयस रावप पसंत केल्ले. मजगतीं, इंग्लंडातल्या केंब्रिज विद्यापुठांत शिकत आसताना तांची वळख इटालियन वंशाच्या सोनियाकडेन जाली आनी मागीर तांचे लग्न जाले. उपरांत १९८०त तांचे भाव संजय गांधी हांच्या मरणाउपरांत मात तांणी राजकारणांत प्रवेश केलो. मुखार तांची आवय इंदिरा गांधी हांच्या हत्या जाल्या उपरांत १९८४त ते भारताचे प्रधानमंत्री जाले.

राजीव गांधीच्या फुडारपणाखाला काँग्रेसीन ताचे उपरांत जाल्ल्या लोकसभा वेंचणुकेत ५४२ पैकी ४११ सुवातांचेर जैत मेळयले. राजीव गांधीच्या आधुनिक विचारांचो पगडो तांच्या सुधारणावादी कामांतल्यान पळोवंक मेळ्ळो. तांणी भारताक संगणकयुगाची वळख करुन दिली. तशेंच तांच्या धोरणांतल्यानूच टॅलिकॉमाची सुरवात जाली.     

१९८८त तांणी श्रीलंकेंत शांतीसेना धाडपाचो निर्णय घेतलो. ताची परिणिती लिट्टे वांगडा जाल्ल्या संघर्षांत जाली. ह्याच काळांत तांचेर जाल्ल्या बोफोर्स घोटाळ्यान जाल्ल्या आरोपांनी तांच्या नितळ राजकारणाची प्रतिमा म्हेळी जाली. निमाणे, १९८९तल्या लोकसभा वेंचणुकेंत तांका अपेस आयले.

ताचे उपरांतूय ते काँग्रेस पक्षाचे अध्यक्ष आशिल्ले.तांच्या उपरांत तांची घरकान्न सोनिया गांधी, तांचो चलो राहुल गांधी आनी चली प्रियंका गांधी राजकारणात आयली.

राजीव गांधीक मरणाउपरांत भारतरत्न पुरस्कार दिलो.

राजीव गांधीचो जल्म भारतातल्या फामाद राजकीय घराण्यान जालो. तांचो आजो जवाहरलाल नेहरु भारतीय सुटके झुंजातले मुखेल फुडारी आनी भारताचे पयले प्रधानमंत्री आशिल्ले. जवाहरलाल नेहरु हांची चली इंदिरा गांधी हिणें काँग्रेसीचे एक वांगडी फिरोज गांधी (हे धर्मान पारशी आशिल्ले) हांचे वांगडा लग्न केले. इंदिरा गांधीन इ.स. 1944त राजीव गांधीक जल्म दिलो. या काळान तांचे आवय बापूय स्वतंत्र लढ्यात वांटेकार जाल्ल्यान सदांच कादयेंत आसतालें. निमाणें इ.स. 1947त स्वातंत्र्य मेळ्ळ्या उपरांत ते अलाहाबाद स्थायिक जाले. पूण इ.स. 1949च्या सुमाराक इंदिरा आनी फिरोज हांचेमदीं (दुरावा) निर्माण जाला. आनी इंदिरा भुरग्यांसयत बापायकडेन दिल्लीक आयल्यो आनी मुखार बापायवांगडाच रावली.इ.स. 1960त फिरोज गांधी काळजाच्या आताकान भायर पडले.

 

राजीव गांधीचें सुरवेचे शिकप बोर्डिंग स्कूलात जालें. 1961न मुखावेल्या शिक्षणाखातीर ते लंडनाक गेलें. केंब्रिजाक आसतना 1965च्या जानेवारीन तांची वळख इटलीच्या ॲन्टोनीया माईनो(Antonia Maino- सोनिया गांधी) हिचेकडेन जाली. मुखार 1968त तांणी भारतान येवन लग्न केलें. 1967त आवय इंदिरा गांधी भारताच्यो प्रधानमंत्री जाल्यो तरी राजीव राजकारणापासून पयस रावून इंडियन एअरलायन्सात वैमानीक म्हण काम पळोवंक लागले. तांकां 1970त राहुल जाल्यार 1972त प्रियांका ही दोन भुरगीं जालीं.

 

 

राजीव गांधीन तंत्रज्ञाना संबंदान आशिल्ल्या आयातीचेर सूट दिली.खास करून संगणक, दूरसंचार मळार तांणी खाशेलें यत्न केलें. लायन्स राज सोपोवपाचो यत्न करीत तांणी आयातीचें नियम कमी केलें.

  




#Article 148: राठोड राजवंश (548 words)


राठोड राजवंश हो अस्तंत राजस्थानांत राज्य करपी एक वंश. इ.स.1194 त कनौजाचो राजा जयचंद हाचो अस्त जाले उपरांत मुसलमानी घुरयांक लागून बदार्यूच्या राष्ट्रकूट (राठोड) घराण्यांतले काय लोक पळून वचून राजस्थानांत स्थायीक जाले. तांचेमदल्या शियजी वा शिवाजी दादल्यान मेर आनी मीना आदीवासी जमातींचेर हार घालुन ताच्या पद्रेशाचेर आपली सत्ता स्थापली. शिवाजी हो राठोड वंशाचो मूळ पुरुश आनी स्वतंत्र राज्याचो संस्थापक अशें मानतात. इ.स.1200ते1400 ह्या दोन शेंकड्यांच्या काळांत अश्र्वत्थामा,डूहड, रायपाल, चाडो, थीडो, सिल्को, बीरमदेव आनी चोंडा ह्या राठोड राजांनी ल्हान-व्हड संस्थानिकांक जिखून त्या राज्याचो विस्तार केलो.

चोंडा उपरांत तीचो पूत रणमल्लान मेवाडच्या आदारान मंडोरचें राज्य घेतलें. उपरांत ताचो पूत जोधा हाणें इ.स. 1459 वर्सां. जोधपूर नागराची स्थापना केली. जोधाचो पूत बि.का. हाणें अस्तंतेकडच्या रेंवटांत स्वतंत्र राज्याची स्थापना केली. तेंच सद्याचें बिकानरे. जोधाचो दूसरो पूत सूरजमल आनी ताच्या उपरांत ताचो नातू गंगा आनी गंगाचो नातू रायमल्ल हांणी थंय राज्य केलें.तांचो वंश सोंपले. उपरांत इ.स.1532 मालदेव गादयेर बसलो. ताणे आपल्या राज्यांतल्या सरदारांक संघटीत करुन राठोडचे बळगें वाडयलें आनी बिकानेर, नागौर आनी अजमेर हीं राज्यां जिखून आपल्या राज्याक जोडलीं.आंबेर आनी जैसलमीर ह्या राज्यांचेर ताणें घुरी घाली. राज्याचे राखणेखातीर ताणें जायते किल्ले बादंले.राजवेवस्थेचे नदरेन ताणें बऱ्योच सुदारणा घडोवन हाडल्यो.

इ.स.1544 वर्सां शेरशहा हाणें माखाडाचेर घुरी घाली.तेन्ना मालदेव जोधापूराक गेलो. पूण शेरशहा थंय चड तेंप रावलोना. उपरांत मालदेवान थंय जायतीं वर्सां. राज्य केलें. इ.स.1562 वर्सां. अकबर बादशाहान माखाडाचेर मोगल सैन्य धाडून मोडताचो किल्लो जिखलो. मालदेवाच्या मरणाउपरांत ताचो पूत चंद्रसेन गादयेर आयलो. चंद्रसेन इ.स.1581त सोंपले उपरांत ताचो व्हडलो भाव उदयसिंह गादयेर आयलो. ताणें मोगलांची सार्वभौम सत्ता मान्य केली आनी आपली धूव जगत गोसाई ऊफ जोधाबाई ही राजपूत सलिमाक दिली तेन्ना अकबरान ताचे सगळे प्रदेश ताका दिले. उदयसिंहान 1595 मेरेन मोगलांचो सामंत म्हणून राज्याचो उपभोग घेतलो. ताचे उपरांत ताचो पुतान 1638 मेरेन मोगल साम्राज्यविस्तारांत ताणें मोलादिक कामगिरि केल्ल्यान ताका अकबरान सवाई राज्य ही पदवी दिली. तांणे 1619 मेरेन राज्य केलें. ताचे उपरांत ताचो पूत जसवंतसिंह इ.स.1638 वर्सां माखाडाचो राजा जालो. राज्य मोगल साम्राज्यांत आसपावन घेतलें. पूण राठोड वीर दूगादासन आनी हाणी ताका व्हड धिरान सोडोवन घेतलो आनी ताणें मेवाडचो राजा राजसिंह हाचो आलशिरो घेतलो. ताणें सुमार 30 वसा औरंगजेबाच्या मरणाउपरांत इ.स.1709 वर्सां दुर्गादासान अजितसिंहाक माराडाचो राजा केलो आनी आनी आपल्या पराक्रमान बादशाची सूत्रां आपल्या हातांत घेतलीं. इ.स.1719 वर्सां. अजितसिंहान बादशाहाक कादेयेंत घालो. 1729 वर्सां. सय्यद भावांची सत्ता नश्ट जाल्या उपरांत अजितसिंहान अजमेराक स्वतंत्र शिंवासनाची स्थापणूक करून चक्रवती राजाचीं चिन्नां धारण केलीं.

इ.स.1724 त अजितसिंहाक मरण आयले उपरांत ताचो पूत अभयसिंहान इ.स.1749 त राज्य केलें. ताणें बादशाहाचे वतीन अहमदाबाद जिखलें आनी सर बुलंदखानाचें बंड मोडून काडलें. मुखार, बिकानेराचेर घुरी घालून जयपूर, माखाड आनी मेवाड ह्या तीन राज्यांनी स्नेहसंधी घडोवन इ.स.1749 त ताका मरण आयलें. अभयसिंह उपरांत ताचो पूत रामसिंह गादयेर बसलो.तेन्ना ताचो बापोलयो नागौरचो जहागीरदार भक्तसिंह ताका राजतील लावपाक आयलोना. तो गादयेचो अपमान समजून रामसिंहान नागौराचेर घुरी घाली. पूण त्या झुजांत भक्तसिंह जीवंत जालो आनी तांणी राज्याची स्थिती सूदारयली. भक्तसिंहाक मरण आयले उपरांत ताचो पूत गादयोर आयलो आनी ताणी 18 व्या शेंकड्याचे अखेरमेरेन राज्य केलें. ताचीं ताच्या सरदाराकडेन जाल्लीं झुजां, मराठ्यांच्यो घुरयो आनी जबरदस्त खंडणीची वसुली, सिंधी शिपायांनी प्रजेचेर केल्ले अत्याचार आनी विजयसिंहाचें दुराचरण ह्या गजालींनी ताची कीत. गाजली.

ताणें आपल्या मानसिंह नांवाच्या नातवाक मारवाडचे गादयेचो वारस नेमलो. पूण ताच्या मरणाउपरांत भौमसिंहनांवाच्या पूताचो वारसो नेमलो. हाणें सिंहासन मेळयलें आनी गादयेचे वारसदार आशिल्लया आपल्या आपल्या बापोलयांक आनी भावांक जिवे मारले. आनी मानसिंह मात पळून गेलो.भिमसिंह मेल्या उपरांत ताच्या सरदारांनी मानसिंहाक आपोवन गादयेर बसयलो.ताची कारकीद दुलूम,लूटमार आनी अत्याचार हाणी गाजली. ताचेकडल्यान इंग्लिशांनी मारवाडाचें राज्य इ.स. 1818 डिसेंबर म्हयन्यांत घेतलें. -कों.वि.सं.मं.




#Article 149: राणा प्रताप (642 words)


राणा प्रताप राजस्थानांतलो एक शूर आनी स्वाभिमानी राजा. राज्यस्थानांतल्या एका नामनेच्या शिसोदिया कुळांत हाचो जल्म जालो. मेवाडाचो राणा उदयसिंह हाचो हो व्हडलो पूत.अकबरान चितोड घेतले उपरांत उदयसिंह वनवासी जालो आनी चार-पाच वर्सा. भितर मेलो. मरणापयलीं ताणें आपलो अपुरबायेचो चलो जगनल हाका राज्यधिकार दिले.पूण दरबारांतल्या मातब्बर सरदारांनी आनी प्रतापसिंहाच्या मामान मेवाडाचो खरो युवराज हाका सिंहसनाचेर बसयलो. १ माच. १५७२ त कुंभलगडार प्रतापाचो राज्यभिशेक जालो आनी तो माहाराणा जालो.त्या वेळार ताची पिराय बत्तीस वस.आशिल्ली.

राणा प्रताप जेन्ना गादयेरआयलो तेन्ना मेडवाचा सामकी दुर्दशा जाल्ली. परत परत जावपी मोगला घुरयाक लागून सगळो वाठार वसाड आनी उद्ध्वस्त जाल्लो. जायते व्हड व्हड राजे- माहाराजे आनी सरदार अकबराक शरण गेल्ले. जायत्या जणानी अकबराकडेन बरें नातें जोडपाक ताच्याकडेन आनी ताच्या लागिंच्याकडेन घुरगती नाचे जोडल्लें. प्रतापाच्या हातांत फक्त अखली दोंगरांचो १०० मैल लांब आनी ६०-७० मैल रूंद इतलोच भूंयवाठार स्वतंत्र राज्य म्हणून उरिल्लो. चडशा हेर सगळ्या राजस्थानाचेर मोगलांची सत्ता प्रस्थापीत जाल्ली.
मेवाडाची ही दुर्दशा राणा प्रतापाच्यान पळोवंक जाल्ली ना. सुरवेक ताणें आपल्या देशाकडेन आनी धमा.कडेन दुस्मानकाय करून अकबराची साथ सांगात करपी राजपूत सरदार-संस्थानिकांकडेन कडक असहकार पुकारलो. कोणेंच प्रजाजनाक तांकां कसलोच पालव दिवंचो न्हय असो ताणें हुकूम काडलो. मागीर ताणें आपल्या प्रजाजनांक सगळी शेतवड आनी उददेग धंदे थांबोवन अखलीच्या दोंगरी वाठारांत स्थायीक जावपाक आज्ञा दिली. तांचेवांगडा तो आपुणय वनवासी जालो. शस्त्रां आनी स्वाभिमान सोड्न बाकी सगळ्या फलगी गजालींचो ताणें त्याग केलो. स्वातंत्र्य मेळोवपाखातीर अशेतरेन ताणें अखलीच्या दोंगरी वाठारांत व्हड तप सुरू केलें. अकबराच्या सैन्याक जेवण-खाण व गरजेच्यो खंयच्योच गजाली मेळच्यो न्हय हो दोंगरांनी वचून रावपाफटलो हेतू आशिल्लो.
राजस्थानाचे सगळे राजा आपल्याक शरण येना हे गजालीची अकबराक खूप खंत जाताली. ताणें आपल्या शरण आयिल्या राजपूत सरदारांवतीन उलोवणी करून आपल्याक शरण येवपांतूच ताचें हीत आसा म्हणपाचें सांगून पळयलें. पॆम राणा प्रतापान ताचेकडेन कसलीच अपमानकारक तडजोड करपाक न्हयकार दिलो. ताका लागून लडायेक पयाय. उरलो ना.प्रतापाचीय त्या खातीर तयारी आशिल्लीच अखलीच्या दोंगरी जातींचीआनी सगळ्या राजस्थानांतल्या स्वाभिमानी ल्हान-व्हड राजपूतांचीं सुसज्ज सेनापथकां उबारून तो अकबराच्या घुरयांक तोंड दिवपाक तयार रावलो.                        
ह्याच काळात मानसिंह कछवाह हो राणा प्रतापक भेटपाक आयलो अशें सांगतात. पूण प्रतापान ताच्या बहिश्काराच्या तत्वाप्रमाण ताच्यावांगडा जेवपाक न्हयकार दिला.इतलेंच न्हय, तर तो जाग्यार जेव. जाल्लयार अपमानाक लागून मानसिंह पेटून उठलो आनी अकबराचें सेनाधिपत्य आपणावन प्रतापाक नेमोवपाखाकीर ताणें ताचेंर घुरी घाली. प्रतापान ताका हळदिघाटाचे खिंडींत गांठलो ही खींड नाथदारापसून 11 मैल नैऋत्येक आसा. गोगुंदा आनी खमणोर हांचेमदीं दोंगरांच्यो ज्यो कठीण रांको पातळिल्ल्यो आसात तातूंतले एके अशीर हळदीघांट अशें नांव आसा. तीच्या दोनूय वाटांनी राजपूत आनी भिल्ल सैनिकांचीं पथकां दवरून प्रतापान मानसिंहाच्या सैन्याची बरीच धांदल केली. मागीर ताणें आपूण तीन राजपूत सैनीकांवांगडा खिंडीभायल्या मोगल सैन्याचेर हल्लो केलो. राणा प्रतापान अचकीत केल्ल्या ह्या हल्लयाक लागून मोगल सेनेची चडूच धांदल जाली. मागीर मोगल सैन्याची कापाकापी करीत करीत तो मनसिंह म्हत्यांत पावलो. तेन्नाच ताणें आपलो भालो मानसिंहाचें वाटेन मारलो. पूण ताचो नेम चुकलो आनी मानसिंह वाटवलो. इतल्यान ताच्या भोंवतणी मोगल सैन्य जमपाक लागले. तसो तो फाटी सरलो आनी हुशारेन भायर पडलो. हांतूत ताचो घोडो चेतक मात सोंपलो. ताच्या उपरांत चार म्हयने मानसिंहाची फैज गोगुदा गांवांत तळ दिवन रावली. पूण थंय तिंची उपासमार जाली. मागीर मानसिंह अजमेराक परत गेलो.
ते उपरांत प्रतापसिंहान गुजरातांतल्या मोगली मुलखाचेर छापे घालपाक सूरवात केली. प्रतापाचें हें नवेंधाडस पळोवन अकबर आपूण गोगुं.क गेलो आनी थंय तऴ ठोकून प्रतापाकडे मुकाबलो करपाक लागलो. सतत स म्हयने तो प्रतापाकडे झुजतालो. पूण ताका तोंड दिवपाक जमलें ना आनी अखेरेक तो परतलो. अकबरान फाट परतीतकूच प्रतापान परत दोंगरातल्यान भायर येवन ताच्या सैन्याचेर छापे घाले आनी अपली ठाणीं परत जिखून घेतली.
ते उपरांत अकबरान जायते खेपे प्रतापाचेर सैन्य धाडले. पूम प्रताप हारलो ना. ह्या काऴांत ताणें दाखयल्ले ध्येय निश्ठेचेर आनी स्वातंत्र्य मोगाचेर भुलून जायते राजपूत राजा-महाराजा ताका येवन मेऴ्ळे, ह्या सगळ्यांच्या पालवान मेवाडाचो किर्तीध्वज झेतान मळबांत उबयत दवरलो. इ. स. 1584 मेरेन ताणें चिंत्तोड आनी मांलगड सोडून उदयपूरासयत सगळो मेवाडो मुक्त केलो. हीं बरा वर्सां राणा प्रतापान सामरो वनवास भोगलो. अकबराच्या सैन्यावांगडा झुजता आसतना तो थकलो पूण बागवलो ना. ताचे हे स्वाभिमानी वृत्तीचो हेर राजपूत सरदारांक व्हड अभिमान दिसतालो.
इ. स. 1584 उपरांत प्रतापाक मातशें सूख लाबलें. सुमार तेरा वर्सां तो समाधानान रावलो. पूण इ.स.1597 वर्सां तो आंतकड्यांच्या दुयेंसान दुयेंत पडलो आनी अखेरेक तातुंतूच सोपलो. 

	




#Article 150: राण्यांचे बंड (265 words)


राण्यांचें बंड हें गोंयातलें  म्हत्वाचें एक बंड.'राणें' घराण्याक गोंयच्या इतिहासात खूब म्ह्त्व आसा.तांचो रबितो सत्तरी तालुक्यात आशिल्लो.सत्तर गांवाची ही भूंय गोंयच्या ईशान्य दिशेंक आसा.राणे मूळ गोंयचे नासले,पूण ते राजस्थानाचे राजपूत शत्रीय जावन आशिल्ले.पुर्तुगेज गोंयात येवचे वीस-चाळीस वर्सां पयलीं ताचें ह्या वाठारांत स्थलांतरण जाल्लें.राण्याचो पुवज श्याम सींह उर्फ  अजीत सिंह आसलो.आपलो उदयपूर वाठार सोडून तो दयोगिरी  गेल्लो.थंय ताच्यांनी यादवांचे सैन्न्यात काम सुरू केलें.जेन्ना बाहामणीच्या राज्य घराण्यांत दयोगिरीचेर आपली गुरी घातली,तेन्ना श्याम सींहान यादवांक सोडून बाहामणीच्या राज्यघराण्यकडेन इश्टागत जोडली.
बाहामणीच्या अधिकारयाक श्याम सिहांची शूरताय आनी राज्यनिष्टा पळोवन खूब खोस जाली, आनी ताका इनामान 'जागीर' फावो केलें.जागीर म्हणल्यार इनामान जमीन दिवप.तांकां संगामेश्वर हांगासर आशिल्लो शिरीघारपूर हो वाठार जागीर म्हण जगीर म्हण प्रस्तूत कल्लो.तशेंच तांकां शूरवीर म्हण मालकी ह्क्क दिलो.श्याम सीहंगाच्या दायज्याकूय हो अधिकार फावो जालो.पयली तांका 'शूरवीर' म्हण मालकी हक्क फावो जाल्लो तो मागीर 'सूर्वे' म्हणपाक आयलो.हेच ताचें आडनांव जालें.

चवंदाव्या शेकड्याच्या शेवटाक डक्कन वाठारांत दुर्गा देवीचो दूकोळ पडलो,तेन्ना राणेच्या घराब्याचो आगमन वेगवेगळ्या वाठारानी जालो असो समज आसा.तांतूतलो एक घराबो जावन आसलो सत्रोजी राणा सूर्वे हांचो.शिरीघारपूरचो वाठार सोडून तांच्यानी मोलें गांवात वचणूक केली.हो वाठार सत्तरी तालूक्यातच आसलो,सत्रोजी व सतरोजा राणे हाका दूसरें नांव आसलें सानतू शीहपू.होच जावन आसलो तांचो मूळ पुरूश.जेन्ना सात्रोजी राणा सूर्वे हांच्या घराब्यान सत्तरी म्हालांत मूळ घेतलें,तेन्ना तांच्यानी सूर्वे हे आडनांव सोडून राणा हें आडनांव आपणायलें.पूण मागीर ते राणे जाले.

पुर्तुगेजांनी जेन्ना जेन्ना राण्यांचेर घुरी घाल्ली तेन्ना राण्यांनी तांचे आड साबार ल्हान व्हड बंडा केल्लीं.तांतूतले पयलें आनी म्हत्वाचें बंड म्हण्ल्यार १८५२ ह्या वर्सा जालें.हें पयलें बंड पुर्तुगेजाआड दिपाजी राणेन चलयल्लें. हें बंड सुमार साडेतीन वर्सां चालू आसलें. त्या वेळार गोंयांत विशकोद द व्हील नाँव्ह द और हाची कारीदाद चालू आशिल्ली. ताणें ग्राम संस्थाचेंर आनी ध




#Article 151: रातराणी (199 words)


(मराठीः रातराणीः हिंदीःरात की रानीः इंग्लीशः क्वीन ऑफ द नायट, लेडी ऑफ द नायट, नायट सिरिंगः लॅटीनः सेरिंगाः, लॅटीनः सेस्ट्रम नॉक्टर्नमः कूळः सालॅनेसी). हें पातळून वाडपी झाड मुळचें वेस्ट इंडिजातलें आसून ताचो प्रसार भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका, तशेंच मेक्सिको, मध्यं अमेरीका, उश्ण कटिबधांतलें अमेरिकेचे वाठार, वेस्ट इंडिज आदी वाठारांनी आसा. रातराणीचे प्रजातींत वट्ट सुमार 150 जाती आसून तातुंतल्यो भारतांत फकत आठ जाती मेळटात. रातराणीची उंचाय सुमार 1.25 ते 3.75 मी. आसून खांदयो लेव पुडिकोराच्यो आनी हुमकळपी आसतात. पानां सार्दी एकाआड एक तांतया आकाराचीं, लांबशी-पातळ सुमार 10 सेंमी. लांब, आनी 4 सेंमी. रुद आनी चकचकीत आसून तोंकाकडेन अशीर आसतात. फुलां लेव हळदुवसार सुमार 2 सेंमी. लांब आसून जुलय – सप्टेंबरांत पानाचे खार्चीत, तेंगशेर फुलां येतात. फुलां रातचीं फुलतात. तांचो मंद वास सगळेकडेन पातळटा. ह्या फुलांपासून अत्तर काडटात. हे वनस्पतीचो अर्क मोडणें मारप ह्या दुयेंसाचेर वखद म्हण वापरतात.

दर्यापातळेसावन ऊंच- सकयल प्रदेशामेरेच्या सगळ्या वाठारांत हें झाड जाता. पोरसांत तशेंच वयेंकडेन ह्या झाडाची लागवड केल्ली दिश्टी पडटा. ह्या झाडाचीं छाट कलमां वा गुटी कलमां लावन पावसाळ्यांत लागवड करतात. जानेवारी ते एप्रिल म्हयन्यांत फुलां येतात. फुलांचो भार सोंपतकच सादारणपणान एक म्हयन्या उपरांत चड वाडिल्लो ताळ्यो कापून उडयल्यार फुलां चड येतात. ह्या झाडाक मावा आनी पिठ्या भिकुणांचो त्रास जाता. तेखातीर 10% बीएचसी धुंवरी फरवतात.




#Article 152: राधा (562 words)


राधा गोकुळांतली एक गोपी. कृष्णाची मोगीका आनी वैश्णव संप्रदायांतली आराध्य देवी. वेगवेगळ्यो कथा मेळटात. पूण राधेचे उत्पत्तीविशींच्या सादारण मताप्रमाण, राधा ही आर्य जातीची देवता नासून, ती मुळांत आभीर जातिची कुलदेवता आसली. आर्यांचो आभीराकडेन जेन्ना लागींचो संबंद आयलो, तेन्ना तांणी हे आभीर देनतेक आपणायली आनी तिचो उगम सांख्यशास्त्रांतल्यान जाला अशें काय जाणकार समजतात. राधा आनी कृष्ण ह्या दोंगांयचे आदार सांख्यशास्त्रांतले प्रकृति- पुरुष जाता. वैश्णव धर्मांत प्राधान्य मेळोवपी राधा ही आपल्या मुळरुपांत सांख्याची प्रकृती आसा. वैश्णव साहजिया संप्रदायांत दादल्या- बायलेच्या तत्वांचें प्रतिपादन करताना बायल तत्व म्हळ्यार श्रीकृष्ण अशे उल्लेख मेळटात. रसिक वैश्णवांच्या मतान राधा- कृष्ण हे अनुक्रमान रती आनी रस आसता.
पुराणाच्या पयलीं म्हळ्यार इसवीन पयल्या शेंकड्यांत महाराष्ट्रांत गाथासप्तशती निर्माण जाल्यो, तातूंत राधेच्यो गाथा मेळटात. त्या काळांतली राधा ही कृष्णाची सखी आनी मोगीका आसली. भागवत पुराणांत राधेचो प्रत्यक्ष उल्लेख ना तरी एक विशिश्ट गोपी (गवळण) सगळ्या गवळणीं परस कृष्णाक चड आवडटाली.

तो तिचेवांगडा एकांतात खेळटालो असो संदर्भ येता. इ. स. च्या 5 व्या शेंकड्यांतली ही गोपी म्हळ्यार राधेची पुर्विल्ली छाया जावंक जाय. इ. स. च्या 6 व्या शेंकड्यांत आपणाक राधा मानून श्रीकृष्णाची उपासना करपी कितलेशोच द्रविड धुवो तमिळनाडूंत निर्माण जाल्यो. आनंदवर्धनाच्या ध्वन्यालोक हातूंत इ. स. च्या 9 व्या शेंकड्यांत आनी त्रिविक्रमभट्टाच्या नलचंपूत 10 व्या शेंकड्यांत राधा- कृष्णाच्या विलासर्णनाचे श्र्लोक आसतात. धनंजयाच्या दशरुपकांत 10 व्या शेंकड्यांत श्रीकृष्ण राधेचो अनुनय करता म्हणपाचें सांगलां. ब्राहावैवर्त पुराणांत राधा- कृष्णाच्यो लीला दिव्य श्रृंगाराचें फाटभुंयेचेर रंगयल्यात. भागवतांत छायारुपांत वावुरपी राधा ब्रहावैवर्त पुराणांत कृष्णाची श्रृंगार सहचारीणी म्हूण निश्र्चित जाल्या. इ. स. च्या 12 व्या शेंकड्यांत बंगालांतलो कवी जयदेव हाणें गीतगोविंद नांवाचें राधा- कृष्णाच्या श्रृंगार लीलांचें काव्य बरयलें. रसाळ भास, रसमाधुर्य आनी छंदोवैचित्र ह्या वाङमयीन गुणांनी त्या काव्यान लोकांच्या काळजाचो थाव घेतलो आनी बंगालांतल्या वैश्णवांमुखार तो एक भक्तिग्रंथ थारलो. 
राधा ही कृष्णाची मोगीका, कृष्णाची मूळशक्ती आनी वृंदावनांतली श्रृंगार सहचारीणी, विश्र्वाची ल्हादिनी शक्ती आशीं तिचीं वर्णना येतात. हरिऔध ह्या हिंदी कवीच्या ‘ कृष्णायन ’ नांवाच्या काव्यांतली राधा प्रेमयोगिनी, साक्षात भक्ती आनी प्रेमशक्ती आसा. ती आपल्या माधुर्यबळाचेर कृष्णपरसब्रहाकडेन अव्दैत सादून सामरसांत विलीन जाल्ली आसा. 

राधेचीं तीन विगंड विगंड रुपां पळोंवक मेळटात- 

 

सगळ्या पुराणांमदीं ब्रहावैवर्ता पुराणांत राधेविशीं विस्तारान बरोवन तिची व्हडवीक वाडयल्या. ताचो आशय असो, राधा हो एक मंत्र आसून,तातुंतल्या रकाराच्या उच्यारणान कोटी जल्मांतलीं शुभाशुभ कर्मां आनी कर्मफळां नश्ट जातात आनी आकाराच्या उच्यारणान गर्भवास, मरण आनी पिडा टळटा. धकार दीर्घायुश्य़ दिता आनी आकार भावबंधातल्यान मुक्त करता. राधा ही पयलीं गोलोकांत उत्पन्न जावन कृष्णाची प्राणेश्र्वरी जाली. फुडें ती वृषभानूगेर जल्माक येवन व्रजमंडलांतल्या भक्त जनांची आराध्य जाली. रायण नांवाच्या तरण्याकडे तिंचें लग्न जालें. पूण हें लग्न राधेच्या छायेकडे जालें. राधा आपले कुडींत स्वताःची छाया दवरून ते कुडीसावन पयस जाली आनी मुळरुपांत कृष्णाच्या काळजांत वचून बसली. देवीभागवतांत राधेक मूळप्रकृती मानल्या आनी तिचे पुजेचें विस्तृत विधान सांगलां. 

पूण लोकांक ह्या गजालींची उबगण आयली. ह्या बीभत्स उपासना मार्गांतल्यान समाजाक भायर काडपाखातीर चैतन्यांनी राधा- स्वीकृत करुन राधेसयत कृष्णाचे भक्तीचो आनी पुजेचो प्रचार केलो. राधाकृष्णाचें गुणसंकीर्तन करुन ती उपासना सगळ्या लोकांमेरेन पावयली. कलाविशयक राधा : मध्ययुगांत कला, काव्य आनी संगीत हांचो नायक कृष्ण आसा, तर नायीका राधा आसा. चित्रकारांनी रंगाच्या माध्मांतल्यान राधा ह्या प्रतिकांत जीव भरलो, जाल्यार जयदेवादीं कवींन पदलालित्य अलंकार आनी भावभगिमा हांणी तिका श्रवणरम्य केली. संगीतकरांनी स्वर आनी शब्द हांच्या आदारान तिका संगीतबध्द केली. आशे तरेन राधा ही मध्ययुगांत ललित कलेची प्रेरणा जावन रावली. रसिक भक्तांक राधेच्या रुपमाधुर्यान जिणेची एक नवी नदर फाव जाली. राधा- कृष्णाच्या पयलीं आनी उपरांत अशी नायक- नायिकेची जोडी समाजाक आनी कलाकांराक इतले उत्कंठेन आकर्शीत करुंक पावलीना. श्रृंगाराक भक्तिरसाच्या दर्यांत भरसून उडोवपाचें श्रेय राधा – कृष्णाकूच फाव जालां. राधेचो जीं कितलींशींच चिंत्रा निर्माण जाल्यांत तातूंत किशनगढ शैलींतली रधा अलंकृत आसा; तर कांगड शैलींतली राधा भावमुग्ध आसा. 




#Article 153: सर्वपल्ली राधाकृष्णन (354 words)


राधाकृष्ण, सर्वपल्ली (जल्म : 5 सप्टेंबर, 1888, तिरुत्तनी – आंध्र प्रदेश; मरण: 16 एप्रिल 1975). भारताचो दुसरो राश्ट्रपती (1962- 67) आनी अस्तंत संवसाराक भारतीय तत्वगिन्यानाची वळख करुन दिवपी व्हड तत्वचिंतक. ताणें उंचलें शिक्षण मद्रासच्या खिश्र्चन महावि.लयांत जालें. उपरांत मद्रासचें प्रेंसिडन्सी कॉलेज (1909-16), म्हैसूर वि.पिठ (1916-21), राजे पंचम जॉर्ज अध्यासन, कलकत्ता वि.पिठ (1921-31) हांगा तत्वज्ञानाचो प्राध्यापक म्हणून ताणें काम केलें. त्याचवेळार तो ऑक्सफडोर्डाक मँचेस्टर कॉलेजींत तुळात्मक धर्मशास्त्राचो प्राध्यापक (1929) आनी उपरांत व्हॅल्टेर हांगाच्या आंध्र वि.पिठाचो कुलगुरू (1931-35), लंडन हांगा ‘ पौरस्त्य धर्म आनी नातिशास्त्र ‘हाचो प्राध्यापक (स्फाल्डिंग प्रोफेसर), बनारस हिंदू वि.पिठचो कुलगुरू (1939-48) आशिल्लो. 1931 ते 39 मेरेन तो राश्ट्रसंघांत भारताचो प्रतिनिधी आशिल्लो. 1949 ते 1952 मरेन भारताचो रशियेंतलो राजदूत म्हणून ताणें कांम पळयलें. तेवेळार आपली सदची प्रथा मोडून स्टालिनान ताका मुजरत आपोवन घेवन ताची भेट घेतली. अखिल भारतीय तत्वज्ञान परिशदेचो (1927) आना आखिल भारतीय शक्षिण परिशदेचो (1930) तो अध्यक्ष जालो. ऑक्सफर्डाक ऑप्टन व्याख्यानमाळ तशेंच हिबर्ट व्याख्यानमाळेंत व्याख्यान दिवपाचो भोवमान ताका मेळ्ळो.

सगळ्या धर्मांतलें मूलभूत (बुन्यादी) सत्य एकूच आसा, आनी ही वृत्ती हिंदू धर्मान खास करुन जोपासल्या अशें राधाकृष्णान हाणें सांगलां. खंयच्याय धर्माच्यो शिकवणी ह्यो तत्वज्ञानाचो अभ्यासविशय आसा; देवशास्त्राच्यो (थिऑलॉजीच्यो) न्हय, अशें ताचें म्हणणें आशिल्लें, अशें तो म्हणूंक पावलो, हाचें कारण ज्ञानमीमासेंत प्रत्यक्ष आनी अनुमान हाचेप्रमाणच अंतःप्रज्ञ (इंट्यूइशन) हेंय सत्यज्ञान मेळोवपाचें साधन आसा अशें ताणें मानलां. धर्मग्रंथांचें प्रामाण्य तातूंत ग्रंथित आशिल्ल्या ऋशींच्या गुढानुभूतूंचेर आसा, त्या ग्रंथांच्या र्इश्र्वर कर्तृत्वाचेर ना, अशी ताची भुमीका आसा. ही नदर आपणायली म्हण्टकूच धर्माची चिकित्सा करुंक येता आनी प्रस्थापित धर्ममतांचो समन्वयूय करपाक जाता. बुध्दान अनात्मवाद सांगलो, पूण राधाकृष्णन हाच्या मताप्रमाण तो अनात्मवाद आनी वेदांताचो आत्मवाद वा ब्रह्रावाद हांचेमदीं विरोध ना. बुध्दान न्हयकारला तो ‘ हाव ‘ आनी ‘ म्हजें ‘ अशी वृत्ती निर्मुपी जीवात्मो. जीवात्मो हो अहंकाराचो परिणाम. अहंकार ना जालो, म्हण्टकच निर्वाणरुपी परम शांतीचो अणभव येता.

वेदान्तूय अहंकार ना करपाक सांगता. अहंकार ना जातकच जो शुध्द चैतन्याचो अणभणव येता ताका वेदान्तांत आत्म्याचो अणभव म्हण्टात. खरें म्हाळ्यार धर्म एकच आसता. संप्रदाय खूब आसतात. हाचो अर्थ असो न्हय की, खंयचोय संप्रदाय आनी ताच्यो खाशेल्यो परंपरा ना करूंक जाय. इतलेंच करूंक जाय की, संप्रदायांनी आपली आग्रही वृत्ती सोडूंक जाय. रुढींच्या बंदखणींतल्यान आपली सुटका करुन घेवंक जाय. धर्म मनशा. मनशाक जोडपी शक्त आसा, तांचेमदीं फूट घालपी न्हय हें वळखूंक जाय असो विचार ताणें मांडला.




#Article 154: रानडे, महादेव गोविंद (981 words)


रानडे, महादेव गोविंद (जल्म : 18 जानेवारी 1842, निफाड, जि. नासिक; मरण : 16 जानेवारी 1901, मुंबय). महाराष्ट्रांतलो एक व्हड विचारवंत, व्यासंगी विव्दान, समाज सुदारक. राश्ट्रीय पांवड्यार अर्थीक, राजकीय, समाजीक आनी धर्मीक मळार व्हड योगदान दिवपी तत्वज्ञ आनी मार्गदर्शक. आर्विल्ल्या भारताचो निर्मातो म्हणून ज्या म्हापुरसांचो उल्लेख जाता, तांच्यांत न्यायमूर्ती महादेव रानडे हाका म्हत्वाची सुवात फाव जाता. 

ताचो बापुय पयलीं नगर जिल्ह्यांतल्या दुय्यम जिल्होधिकाऱ्याच्या हाताखाल कारकून आशिल्लो, उपरांत तो कोल्हापूरच्या कारभाऱ्याके जबाबनिशीच्या हुददयाचेर काम करुंक लागलो. महादेवाचे आवयचें नांव गोपिकाबीर्इ. महादेवाचें मराठी आनी मुळावें इंगलीश शिक्षण कोल्हापूराक जालें. फुडल्या शिक्षणाची थंय वेवस्था नाशिल्ल्यान, बापायन ताका इ. स. 1856 वर्सा मुंबय एल्फिन्स्टन हायस्कुलांत धाडलो. इ. स. 1862 वर्सा महादेवराव बी. ए. चे परिक्षेंत पयल्या वर्गांत पास जालो. कॉलेजींत आसतना वि.लयीन अभ्यासाभायर ताणें इतिहास, काव्य, निबंद, भोंवडेवर्णनां, कांदबऱ्यो ह्या विशयांवयल्या ग्रंथांचें वाचन केलें. 

उपरांत ताणें इतिहास आनी अर्थशास्त्र हे विशय घेवन ऑनर्सची परिक्षा दिली. बी. ए. जावचेपयलीं म्हळ्यार इ. स. 1861 वर्सासावन तो अध्यापनाचेंय काम करतालो. इतिहास, भूगोल, गणित, अर्थशास्त्र, तर्कशास्त्र, निबंदलिखाण, इंग्लीश हे विशय तो शिकयतालो. इ. स. 1864 वर्सा इतिहास विशय घेवन तो एम. ए. जालो आनी 1866 वर्सा ताणें कायध्याचीय परिक्षा दिली. ह्यो दोनूय परिक्षा भोवमानान पास जाल्ल्यान मुंबय वि.पीठाचो पयलो फेलो म्हूण ताची निवड जाली. 

दोन वर्सा सुमार ओरिएंटल ट्रान्सलेटर म्हूण काम करतकच जून 1868 वर्सा ताची एल्फिन्सटन महावि.लयांत इंग्लीश आनी इतिहासाचो प्राध्यापक म्हूण नेमणूक जाली. अक्कलकोट आनी कोल्हापूर हांगा अनुक्रमान कारभारी आनी न्यायाधीश, म्हणूय ताणें काम केलें. उपरांत तो स्मॉल कॉज कोर्टाचो न्यायाधीश, केन्ना पोलिस दंडाधिकारी, केन्ना हायकोर्टाचो डेप्युटी वा असिस्टंट रजिस्ट्रार म्हणू काम करतालो. इ. स. 1879 वर्सा मुंबय सरकारच्या न्याय खात्यांत कनिश्ठ न्यायाधीश म्हूण नेमणूक प्रवेश केलो. इ. स. 1881 वर्सा ताची प्रेसिडेन्सी मॅजिस्ट्रेट म्हणू नेमणूक जाली. तेन्नाच ताचे प्रेरणेन बायलांच्या शिक्षणाखातीर पुण्यांत फिमेल हायस्कूल सुरु जालें. इ. स. 1885 वर्सा ताका मुंबय उच्च न्यायालयाचो न्यायमूर्ती म्हणू बढती मेळ्ळी. न्यायधीश पदाचेर आसताना 1885 वर्सा ताची मुंबय कायदे मंडळाचेर काय.चो सल्लागार म्हणू नेमणूक जाली. 1890 आनी 1893 वर्सा तो मुंबय प्रांत मंडळाचो वांगडी आशिल्लो.न्यायमूर्ती रानडे हांचे इंग्लीस, मराठी आनी संस्कृत ह्या तीनूय भांशाचेर प्रभित्व आशिल्लें. भारतीय नदरेन भारताच्या इतिहासाचें परत बरप करुंक जाय अशें ताचें मत आशिल्लें. ताणें देन लग्नां केलीं. पयले बायलेक 1873 वर्सा मरण येतकच, जाण्ट्या बापायचे सांगणेंक लागून, ताका साताऱ्याच्या कुर्लेकर घराण्यांतल्या रमाबार्इ नांवाचे चलयेकडे दुसरें लग्न करचें पडलें. फुडाराक तिका स्त्रीशिक्षण चळवळीत प्रवर्तक म्हणू खूब नामना मेळ्ळी. तेन्ना महादेवरावाची पिराय एकतीस वर्सा आनी बायलेची पिराय इकरा वर्साची आशिल्ली. बालविवाहाचो नशेध आनी विधवाविवाहाचो पुरस्कार करपी महादेवरावान इकरा वर्सांचे चलयेकडे लग्न केल्ल्याम लोकांनी ताचेर खूब टिका केली. रानडे सर्वांगीण सुदारणेचो पुरस्कर्तो आशिल्लो. राजकारण, अर्थकारण, धर्मकारण आनी समाजकारण हीं समाजाची वेगवेगळी आंगां एकमेकाकडेन संबंदीत आसात, तेखातीर समाजजिणेचो बारिकसाणेन विचार करुंक जाय, हें ताच्या समाजकारणाचें पयलें तत्व. त्या काळांत परदेशी भोंवडी निशिध्द मानताले आनी आनी भोंवडे सावन परत येतकच प्रायश्र्चित घेवचें पडटालें. देखून असले परदेशी भोंवड्क मान्यताय तशेंच बायलांच्या मालमऱ्तेच्या हक्काक न्हयकार आनी बायलांच्या शिक्षाणाक प्रतिबंध ह्यो मुखेल समाजीक अडचणी आशिल्ल्यो. हातुंतल्या कांय अडचणी सोडोवपाक ताका यश मेळ्ळें. इ. स. 1862 वर्सा कांय म्हयने ताणें इंदुप्रकाश ह्या खबरेपत्राच्या इंग्लीश विभागांतल्यान समाजसुदरणाचेर लेख बरयले. 1865 वर्सा विधवांच्या लग्नांक उर्बा दिवपी मंडळाची स्थापणूक जाली आनी 1869 वर्सा त्या मंडळान एक विधवाविवाह घडोवन हाडलो. 

तेन्ना सनातन धर्माच्या अभिमान्यांनी मंडळाच्या लोकांचेर बहिश्कार घालो. ताकालागून तातुंतल्या कांय लोकांनी प्रायश्र्चित घेवन आपली सोडवणूक करुन घेतली आनी रानडे मात खूब त्रास सोंसचो पडलो. ह्या वादाच्या निमतान ताणें वेद, स्मृती, पुराण आनी इतिहास हांचो अभ्यास करुन आनी सगळे शास्त्राधार विचारांत घेवन एक विव्दत्ताप्रचुर निबंद बरयलो. इ. स. 1870 वर्सा गणेश वासुदेव जोशी हाणें स्थापन केल्ले भौशीक सभेचो रानडे सुरवातीसावन मार्गदर्शक आशिल्लो. 1878 वर्सा हे सभेन एक नेमाळें सुरु केलें. ह्या नेमाळ्यांतले चडशे लेख स्वता रानडेनूच बरयल्यात. महाराष्ट्रांतल्या जिल्ह्यांचे अर्थीक परिस्थितीची पळोवणी करची अशी येवजण भौशीक सभेन रानडे हाच्या मार्गदर्शनाखाल हातांत घेतली आनी त्या आदारान अहवाल बरोवन महाराष्ट्राचे अर्थीक हलाखीची परिस्थिती स्पश्ट केली. अशे तरेच्या प्रस्नांचो विचार करपाची, ताचेर उपाय सुचोवपाची आनी आंकडेवार म्हायती मेळपाची पद्दत रानडेन सुरु केली. इंग्लंडांत जेतरेन जापसालदार राज्यपद्दत आसा तशीच भारतांतूय लागू जावची असो अर्ज ब्रिटीश संसदेकडे न्या. रानडे हाचे प्रेरणेनूच धाडलो. पुण्याक आसतना प्रार्थना समाजाचे प्रतिश्ठापनेंत न्या. रानडे हाचो व्हड वांटो आशिल्लो. प्रार्थना समाजाचे पस्थापणुके फाटलीं मुलतत्वां सांगतना ही संस्था म्हळ्यार धर्मीक उध्दाराचें स्थान आसा हें ताणें स्पश्ट केलें. प्रार्थना समाजाचीं तत्वां, उपासनापद्दत आनी विधी हांचें समर्थन करपाखातीर ताणें ‘एश्वरनिष्ठाची कैफियत’ ह्या नांवाचो एक निबंद बरयलो. भारतीय भौसाच्या राजकीय आकांक्षांक वाचा फोडपाखातीर काँग्रेसची स्थापणूक करपाचें थारलें. तेन्ना न्या. रानडेन फुडाकार घेतलो. 1885 वर्सा भरील्ल्या पयल्या अधिवेशनाक जे 72 वांगडी आशिल्ले, तातूंत रानडे मुखेल आशिल्लो. काँग्रेसचो संस्थापक म्हूण वळखूपी ह्राम, होलेगीत रानडेन आपलो राजकीय गुरु मानतालो. रानडे समादीक सुदारणेचो कट्टर पुरस्कर्तो, ताणें काँग्रेसीच्या पयल्याच अधिवेशनांत समाजीक परिशदेचो प्रतिश्ठापना केली आनी फुडें धा वर्सांमेरेन दर वर्सा काँग्रेसचें अधिवेशन भरता, थंय समाजीक परिशदेचेंय अधिवेशन जावंक लागलें. पूण उपरांत कांय वर्सांनी पयलीं समाजीक काय राजकीय सुदारणा हो वाद उप्रासलो.

इ. स. 1895 वर्सा पुण्यांत काँग्रेस अधिवेशन भरिल्ले आसतना, सनातन्यांनी समाजीक परिशद थंय भरल्यार माटव जळोवन उडोवपाची धमकी दिली. त्यावेळार रानडेन हें अधिवेशन वेगळे सुवातेर भरपाचें उतर दिवन वाद पलयलो. इ. स. 1896 वर्सा रानडेन पुण्यांत ‘डेक्कन सभा’ ही नवी सभा काडली. न्या. रानडे हाच्या राजकीय विचारांत बुध्दिनिश्ठ उदारमतवादाचो प्रभान दिसून येता. समाजीक तत्नज्ञानांतलें बुध्दिप्रामाण्य, व्यक्तिस्वातंत्र्य, परमसहिशणुता आनी समाजीक कर्तव्यबुध्दी हींच तत्वां राजकीय विचारांतूय ताणें ग्राह्र मानलीं. सनदशीर शासन हो उदारमतवादाचो आविश्कार आसा अशें ताचें म्हणणें आशिल्लें. नीसिक हांगा आसतना न्या. रानडेन मराठी ग्रंथोत्तेजक मंडळी नांवाची एक संस्था सुरु केली. इतिहास, शास्त्रां, देशाची सुदारणा, म्हान मनशांचीं चरित्रां, धर्म अशा विंगड विंगड विशयांचीं पुस्तकां उजवाडावप हो हे संस्थेचो वावर अशिल्लो. न्या. रानडे हांची बुध्दिमत्ता, दूरदुश्टी आनी खंयचेय अडचणीची विस्कटावणी करुन व्यवहार्य मार्गदर्शन करपाची कुवत अर्थीक मळारुय दिसून योता. ताणें भारतांतल्या दळिद्राचो खोलायेन अभ्यास करुन ताचीं स करणां सांगल्यांत, धर्मीक आनी समाजीक मळार ताणें सगऴ्या ग्रंथप्रामाण्यवादी रुढी आनी कल्पनांचो त्याग करुन समानतेचो पुरस्कार केलो. सार्वजनिक सभा उधेगीक परिशद, फीमेल हायस्कूल, वसंत व्याख्यानमाला, मराठी ग्रंथोत्तेजक मंडळी अशा पुण्यांतल्यो तरातरांच्यो संस्था आनी अखिल भारतीय पांवड्यावयली इंडियन नॅशनल काँग्रेस, अर्थशास्त्र परिशद, समाजीक परिशद ह्या संस्थांचे स्थापनेंत आनी वाडींत ताचो व्हड वांटो आसा. न्या. रानडे एक बरो वक्तो. खंयच्याय प्रस्नचो खोलायेन अभ्यास आनी देशोध्दाराची तळमळ हाकालागून तांचीं व्याख्यानां अभ्यासू आनी मार्गदर्शक आसतालीं. न्या. रानडे भौतिकशास्त्राचो पुरस्कर्तो आशिल्लो तरी ताची वृत्ती धर्मीक आशिल्ली.

	




#Article 155: रानडे, मोहन (165 words)


रानडे, मोहन(जल्म 25 डिसेंबर 1930, मिरज- सांगली). सुटकेझुजारी. ताणें बी. कॉम आनी एल्. एल्. बी. चें शिक्षण घेतिल्लें. ताचें खरें नांव मनोहर आपटे. पूण सुटके चळवळी वेळार ताणें मोहन रानडें हें नांव घेतलें आनी तेंच उरलें. तो आझाद गोमंतक दल संघटनेचो वांगडी आशिल्लो. सावयवेरें (वळवय) हें ताचें कार्याचें ठाणें आशिल्लें. थंय तो लोकामंदी राजकीय जागृताय हाडपाचें काम करतालो. गोंयच्या शिमें वयल्यान पत्रकां हाडून तीं सुटके खातीर सशस्त्र हल्लो करपांत ताणें वांटो घेतिल्लो. हाचे भायर जायत्या पुलीस ठाण्यांनी, मीनाखणींनी हत्यारां आनी स्फोटकां हस्तगत करपाक तो सशस्त्र हल्ले करतालो. बाणस्तारी पुलीस ठाणें (9 जानेवारी 1955); गुळेली कस्टम आऊट (9 फेब्रुवारी 1955); कळंगुट पुलीस ठाणें (11 फेब्रुवारी 1955); अस्नोडा पुलिस आवटपोस्ट (12 फेब्रुवारी 1955); रावण पुलिस आऊट पोस्ट (19 मार्च 1955); हळदोणे पुलीस आऊट पोस्ट (27 मे 1955); शिरगांव मिनाखण (3 ऑक्टोबर 1955); बेती पुलीस ठाणें (15 ऑक्टोबर 1955); अशा सुवातींचेर ताणें हल्ले केल्यात.

हांतूत ताणें आपले सुटके झुजांतले आनी बंदखणींतले अणभव सांगल्यात. 15 ऑगस्ट 1972 ह्या दिसा भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन सुटके झुजांतल्या ताच्या वावराचो भोवमान केलो.




#Article 156: रानां आनी रानविधेचो इतिहास (522 words)


रानां आनी रानविधेचो इतिहास दिर्घकाळीन सरासरी हवामान आनी हेर सैमिक घटकांच्या खर प्रभावाक लागून त्या वेळच्या रुखाच्या मुळच्या खुटिल्या रुपांत बदल जावन सधाच्या वनस्पत झाडांकडे सारकेपण आशिल्लीं रानां तयार जालीं. फुडें थळ आनी काळ ह्या प्रमाण ह्या रानांतूय बदल जावन सधाच्या रुपांतलीं रानां अस्तित्वांत आयलीं. मनशाचो सगळ्यांत पयलीं रानांकडेन संबंद आयलो तो मोनजातीच्या कासाक लागून. ते भायर लांकडापसून उब, झाडांचे सालीचीं वल्कलां, कंदमुळां, कासाखातीर ओबडधोबड शास्त्रां हे खातीरय रानांकडे मनशाचो संबंद आयलो. उपरांतच्या शेतीप्रधान जिणे पददतींत रानमळां निवळ करून धान्याची लागवड करप आनी शेंतांच्या अवजारांखातीर लांकडाचो उपेग करुंक लागलो. फुडें फुडें रानापसून जायते उपेग जावंक लागले. फळां, वासाळ आनी वखदी वनस्पत जमोवप, घरां, गोरवांचे गोठे, व्हडीं, अवजारां, इंधन आदींखातीर तशेंच शेतीच्या विस्ताराखातीर वेगवेगळ्या झाडांची लांकडं मारप अशें तरेचे जायते उपेग मनीस रानांपसून करुन घेतालो. उपनिषदां, रामायण, महाभारत हातूंत रानांचो वा झाडांचो आदरान उल्लेख केल्लो मेळटा. इ. स. आदीं चवथ्या शतमानांतल्या कौटिल्याच्या लिखाणांत रानांची राखण वेवस्था, उत्पादन विनियोग हे विशीं म्हायती मेळटा. चंद्रगुप्त मौर्य हाचे राजवटींत रानांखातीर खास अधिकाऱ्याची नेमणूक जाताली. 
तशेंच रानक्षेत्राचें वर्गीकरण करुन ताचे ताखणेची वेवस्थाय अस्तित्वांत आशिल्ली. सम्राट अशोक, ते उपरांत मोगल, मराठे आनी गोंड राजे हांचे मुस्तींत रस्त्याच्या कडांनी आना सैन्यतळाभोंवतणी झाडांची लागवड केल्ली दिश्टी पडटा. शिवाजी राज्याच्या झाडा संवर्धनाविशींची जागरुकता आनी तळमळ ताणें काडिल्ल्या एका खास आज्ञापत्रांत स्पश्ट जाणवता. रानां म्हळ्यार आपसुकच निर्माण जावपी आनी केन्नाच सोंपनाशिल्ली सैमिक उपज असो समज कांय आडवाद सोडल्यार पुराय संवसांरात रुढ आशिल्लो. ताकालागून रानांचो नाश जायत रावलो. तशेंच गरजेप्रमाण रानांतल्यान उत्पन्न घेवचें, हे वृत्तीचो अतिरेक जावन थंयच्या वनसंहाराक लागून भुंयप्रदेशाचें रेंवटांत रुपांतर जालें. हाचो परिणाम थंयचे अर्थवेवस्थेचेर आनी समाजवेवस्थेचेर जालो. सतराव्या शतमानांत झुजकाळांत युरोपांत व्हड प्रमाणात लांकडाचो उणाव भांसूंका लागलो. तेन्ना रान म्हळ्यार म्हत्वाची साधनसंपत्ती आनी तिची खास जतनाय घेवंक जाय हाची जाणीव थंयच्या समाजकरणी आनी राजकारणी मनशांमदीं जालीं. तेन्नाच्यानच शास्त्रीय नदरेंतल्यान रानांचे वेवस्थापन करपाक मुळावण पडलें. सगळ्यांत पयली ही सुरवात जर्मनींत जाली. ते उपरांत युरोपांतल्या हेर देशांत आनी मागीर भारतांत तिचो प्रसार जालो.
भारतांत ब्रिटिशांची सत्ता येमेरेन रानांच्या शास्त्रोक्त वेवस्थापन आनी पुनरुत्पादनाची जाणविकाय नाशिल्ली. ब्रिटीश राजवट येतकच सुरवातीच्या काळांत रानांतल्यान वेपारी म्हत्वाच्या झाडांची तोड जाताली. तशेंच इमारतीचीं बरींबरीं लांकडां, वखदी आनी वासाचीं द्रव्यां परदेशांत निर्यात जातालीं. पूण 1806 उपरांत युरोपांतल्या रानाच्या वेवस्थापनाविशींचो प्रभाव भारतांतल्या ब्रिटीश राजकत्यांचेर पडलो. अशें तरेन रानाचें प्रशासन पदद्तशीरपणान जावपाक सूरवात जाली. 1842 त भारतांतले पयलें सागवानाचें रोपवन मलबारांत कोनोली आनी चाथू मेनन हांणी निर्माण केले. 1847 वर्सा भारतांत सगळ्यांत आदीं मुंबय वाठारांत गीब्सन हाची रानसरंक्षक म्हूण नेमणूक जाली. 1853 वर्सा मद्रास आनी उपरांत हेर प्रांतांत स्वतंत्र अधिकारी नेमलें. 1855 वर्सा तेन्नाचो गव्हर्नर जनरल लॉड डलहौसी हाणें देशांतले रानवेवस्थापनेविशीं एक सविस्तर निवेदन जारी केलें. तेन्नाच भारताच्या रानांसांबाळ वावराक पदद्तशीरपणान सुरवात जाली. 1864 वर्सा सर डिट्रिच बँड्रिस ह्या जर्मनरानशास्त्राची भारताचो पयलो रान महानिरीक्षक म्हणू नेमणूक जाली. तेन्नाच्यान खाशेंलें प्रशिक्षण घेतील्ले रानधिकारी भारताच्या रानांत शास्त्रोक्त रानांसांबाळ आनी वेवस्थापनाच्या कामाखातीर मेळूंक लागले. ह्या अधिकाऱ्यांनी एकुणिसाव्या शतमानाच्या उत्तरार्धांत ब्रिटिश सत्तेखाल रानवाठाराचें सीमांकन करुन नकाशे तयार करप, रानांचो सविस्तर अभ्यास करुन वावरा येवजण तयार करप रानोपंजाच्या निश्कर्षपणाची आनी पुनरुत्पादनाची पदद्तशीर कार्यावळी ही कामां केल्लीं आनी तेप्रमाण शास्त्रोक्त वेवस्थापन सुरु जालें. 1865त भारतांतय रानांविशींचे खास अधिनेम लागू केले. 1894 वर्सा तेन्नाच्या शासनान भारताच्या वनस्पतीविशींचो एक थाराव केलो. हें भारताचें पयलें अधिकृत रानां धोरण 1876 त डेहराडून आनी 1912 त कोर्इमतूर हांगा रानां प्रशिक्षणाच्यो संस्था आनी 1906 त डेहराडुनाक मध्यवर्ती रानां संशोधन संस्था सुरु जाल्यो. 




#Article 157: राभा (986 words)


राभा एक जमात. हांची वसती चडकरुन आसामांत आनी अस्तंत बंगालाच्या जलपैगडी आनी कुचबिहार ह्या जिल्ह्यांत आसा. राभा लोक मंगोलायड वंशाचे आसून बोडो गटांतले गारो, काचारी, मेज आदी लोकांकडेन तांचें सारकेंपण आसा. अस्तंत बंगालांतल्या राभा लोकांचे कुडीची ठेवण सादारपणान मंगोलायड लोकांचे कुडीवरी आसता. ते मोटवे वा मध्यम उंचायेचे आसून तांचो वर्ण हळदुवो, चपटें नाक, केंस सरळ वा मातशे मुदयाळे आसतात. तांचीं घरां कोंड्याचीं आसतात आनी घराचें पाखें तणाचें आसता. जाल्यार वण्टी मातयेच्यो आसतात. घराक तेंकून गोरवांचो गोठो आसता. तशेंच दुकरां, बोकड्यो, कुकडां, खातीर स्वतंत्र जागे दवरतात. कांय लोकांक ट्रायबल वेल्फेअर खात्यावतीन घरां बांदून दिल्लीं आसात. शीत हें ताचें मुखेल अन्न, भाज्यो, दाळ, मांस, नुस्तें हे पदार्थ तांच्या जेवणांत आसतात. ल्हायो आनी धंयांतले फोव हे ताचें आवडिचे पदार्थ. सादारपणान राभा लोक गरीब आसतात. तांकां तांदळांपसून तयार केल्लो सोरो खूब आवडटा. हे लोक जाळें आनी पांजऱ्याच्या आदारान नुस्तें धरतात. राभा लोक सादारणपणान थळावी बंगाली बोली उलयतात. जाणट्या लोकां मदीं मात मुळची राभा बोली उलोवप जाता.

राभा दादले पुडवें आनी सदरो घालतात. बायलो साडी आनी पोलको घालतात. सद्याच्या काळांत लागशिल्ल्या सुदारिल्ल्या लोकांचो भेसांचोय ताचेंर प्रभाव पडला. बायलो केंसाचो आंबाडो घालतात. परबेदिसा हे लोक रुपें, पितुळ, शंख वा कंवचेच्या वस्ती घालतात. पुर्विल्ल्या काळांत हे लोक भूतपुजक आशिल्ले. पूण विसाव्या शतमानाचे सुरवेक ह्या लोकांनी भौशिकतरेन हिंदू धर्म आपणायलो. ऋषी वा महाकाल हें तांचें सगळ्यांत व्हड दैवत. हाचेभायर काली, कामाक्षा, शीतला, गंगादेवी, नारायण, बडा ठाकूर, सत्यपीर आदी देवता आनी कांय भूताखेतां हांकां ते भजतात. दर एका घरांत देवपुजेखातीर कोंड्याचो एक चौथरो आसता आनी ताचेर मातयेचो ल्हानसो ओटो आसता. ह्या ओट्याचेर तांदळान भरिल्लो एक घट महाकालींचें प्रतीक म्हणून दवरिल्लो आसता. ताका कोंबो, दुकर हांचो बळी दितात. कांय देवांचे पुजेचे कांय खास दीस थरिल्ले आसतात. बलरामपुजा – हो उत्सव वैशाखांत येता. निशाकाली ही देवता आसता अशे लोक भौशिक वा धर्मीक उत्सवावेळार सांजचे वा रातचे तिची पुजा करतात. हाचेभायर गोकुळाश्टम, राधापटम, बिसहरीपुजा, कामाख्यापुजा, कालीपुजा, सत्यनारायणपुजा, शिवपुजा आदी उत्सव राभा लोक करतात. राभा लोकांमदी तीस दीस सुयेर पाळटात. सुयेर सोंपतकच त्या दिसा म्हालो भुरग्याचें जावळ काडट आनी भुरग्याच्या आवयचीं नाखटां कापतात.उपरांत सगळे घरचे लोक भुरग्याक आनी बाळंटीक घेवन लागसल्ल्या व्हाळार न्हावक वतात. थंयच्यान न्हावन परत येतकच पुरोयत बलरामाची पुजा करता.

चडकरुन त्याच दिसा भुरग्योचो मामा वा आजो त्या दिसा भुरग्याक मांडयेर घेवन उदकान भरिल्ल्या एका दोण्यांत, जे नांव दवरपाचें तें उच्चारुय तांदळाचो एक दाणो उडयता. तो तांदुळ उदकाचेर उफेलो जाल्यार तेंच नांव दवरतात. जर तो बुडलो तर दुसरें नांव उच्चारुन दुसरो तांदुळ उडयतात. अशें तांदूळ वयर उफे मेरेन करतात. उपरांत नांव दवरतात. चलो णव म्हयन्यांचो जातकच आनी चली सात म्हयन्यांचो जातकच अन्न उश्टावपाचो विधी करतात. राभा लोकांत लग्नाक भोव म्हत्व आसता. चलो लग्नाचो जातकच आनी ताका फावो अशी चली मेळटकच चल्याचो बापूय, गांवाचो मुखेली, गांवचो ब्राह्राण पुरोयेत हांका घेवन चलयेगेर वता. चलेयेकडले लोक चल्यागेर वचून चल्याक पळयतात. दोगांकय संबंद पसंत आसल्यार लग्नाचो म्हूर्त, देजाची रक्कम, हेर देणींघेणीं आदी गजाली थारयतात. लग्नाच्या आदल्या दिसा न्हवऱ्यागेर आनी व्हंकलेगेर अधिवास नांवाचो एक विधी करतात. लग्नादिसा सकाळीं न्हवरो आनी व्हंकल हांकां आपआपल्या घरा हळद लावपाचो कार्यक्रम जाता. दनपारचे न्हनऱ्याचो मामा हेर सोयऱ्यांक घेवन वाजत- गाजत व्हंकलेक हाडपाक वता. थंय जेवणबी जेवन चल्याचो मामा व्हंकलेच्या बापायक देज दिता आनी सगऴे जाण मिरयत न्हवऱ्यागेर येतात.

लग्नाच्या माटवांत चार वटेनच्या चार खांब्यांकडे चार आनी मदीं एक अशें घट स्थापन केल्ले आसतात. न्हवऱ्याचे व्हडले भयणीचो घोव न्हवऱ्याक उबारुन माटवांत हाडटा. न्हवरो उदेंतेकडेतोंड करुन उबो रावता. तेन्ना ताच्या मुखार अंतरपाट धरतात. व्हंकलेचे भयणीचो घोव व्हंकलेक उबारुन माटवांत हाडून न्हवऱ्या भोंवतणी सात वेळा फेरयो मारता. दर फेरी पुराय जातकच व्हंकल, न्हवऱ्याच्या आंगार मुठभर ल्हयो उडयता. सात फेरयो पुराय जातकच व्हंकलेचो भावोजी तिका घेवन न्हवऱ्यामुखार उबो रावता. उपरांत व्हंकलेचेर आनी न्हवंऱ्याचेर बुरखो घालतात आनी मदलो अंतरपाट कडेन काडटात. दोगांय आपआपले बुरखे कडेक काडून समारंभपुर्वक एकामेकांक पळेतात. पुरोयत न्हवऱ्याच्या उजव्या तळ्यार व्हंकलेचो दावो तळवो दवरता आनी दोगांकय मंत्र म्हणूंक लायता. दोगांयच्या जुळयल्लया हातांचेर तो लेंस घालता आनी ताचेर घट दवरता. उपरांत त्या दोगांयच्या वस्त्रांक गांठ मारता. ताचेउपरांत सिंदूरदान हो विधी जाता. तेन्ना न्हवरो व्हंकलेच्या कपलाक तीन वेळां काजळाचो थिपको लायता. मागीर दोगांय एकामेकाक हारसो दाखयतात. उपरांत न्हवरो आपल्या गळ्यांतलो हार व्हंकलेच्या गळ्यांत आनी व्हंकल आपल्या गळ्यांतलो हार न्हवऱ्याच्या गळ्यांत घालता. उपरांत लजा होम जाता. दुसऱ्या दिसा व्हंकल जमिल्या सगळ्या लोकांक खावपाक दिता. लोकांक जर ही व्हंकल समाजघटक म्हूण आपणावची नासत तर तिचें हाताचें अन्न घेनात. तिच्या हातचें अन्न स्विकारप ही आंनदाची गजाल मानतात. ते उपरांत मेजवानी जाता. बंगाली आचार विचार आपणायल्ल्या राभांचें लग्न चलयेघरा जाता. देज दिवपाक पैशे नासल्यार एकाद्रो आपल्या भावी मांवागेर कांय दीस काम करता आनी मागीर चलयेकडे लग्न जाता. शेती हो ह्या लोकांचो मुखेल वेवसाय. हाचेभायर ते तेलबियां, भाजीपालो, कड्डणां, ताग हांचींय पिकां काडटात. पीक बरें येवचें आनी जिवांपसून पिकांक राखण मेळची देखून हे लोक कांय धर्मीक विधी आनी पुजा करतात. वैशाख वा जेष्ठ म्हयन्यांत ब्राह्राण पुरोयत वा अधिकारी म्हूर्त पळोवन विश्र्वकमर्याच्या पुजेचो दिस थारयतात.त्या दिसा कुटुंबांतलो मुखेल न्हावन, धुतवस्त्र न्हेसून, आंगणांत सारयल्ल्या जाग्यार विश्र्वकर्म्याची पुजा करता. उपरांत शेतांतल्या अवजारांचेर तुळशीपानान उदक शिंपडयतात आनीक कुकूम लायता. उपरांत शेतांत वचून थोडीशी जमीन नांगरता आनी घरा येवन इश्टां-वांगड्यां सयत जेवण जेवता. पेरणीवेळार हे लोक शेतांत वचून लक्ष्मीची रपजा करतात आनी थोडेंशें शेंत पेरतात. मार्गशीर्ष म्हयन्यांत शेत कापचेआदी ते माइहन नांवाचो उत्सव करतात. एक बरो दीस पळोवन त्यादिसा कुमारीका शेंतांत वचून लक्ष्मीची पुजा करता. शेताच्या कांय रोप्यांक कुकूम लावन तीं कापतात आनी तांचे दोन भोरे नव्या कपड्यांत बांदून घरा व्हरतात. हे भोरे देवाऱ्यांत आठ दीस दवरतकच घराच्या वा कोठयेच्या दाराच्या खांब्याक बांदून दवरतात. हो सुवाळो जाल्या बगर कोणच शेत कापीनात.

गोरवां, मेंढरां, दुकरां, कुकडां आदी प्राणी पोसून तांचें दूद, मास, तांतयां विकपाचो कांय लोक धंदो चलयतात. गायेक ते खुबूच पवित्र मानतात आनी एकाद्र्याच्या हातांतल्यान चुकून गाय मेली जाल्यार ताका प्रायश्र्चीत घेवचें पडटा. राभा लोकांत कांय पोटभेद आसता. प्रंदेशीक नदरेन तांचें गांवगिऱ्या वाठारांत रावपी आनी अस्तंत बंगाल सरकारच्या राखीव वनविभागांतल्यान वसत्यांनी रावपी अशें दोन भेद आसात. खेडेगांवांत रावपी लोक शेती करतात आनी वनविभागांत रावपी मजुरी करतात. ह्या दोन भेंदातल्या लोकांत लग्नसंबंद जुळना. वंशीक नदरेन अस्तंत बंगालांतल्या राभा हे कोच राभा गटांतले आसात. डाल्टन हाणें राभाचे रंगदणी आनी पाटी अशें दोन भेद सांगल्यात. पाटी लोकांनी बंगाली लोकांच्यो जायत्यो चालिरीती आनी बंगाली भास आपणायल्या आनी एका इतिहासकराच्या मताप्रमाण तांचे रंगदणी, पाटी, मैटोरिया, डाबुरी आनी काचरी अशें पांच भेद आसात. ह्या लोकांमदीं जायते हुसूक वा गोत्रां आसात आनी एका गोत्रांत लग्नसंबंद जायना. 

संदर्भ==




#Article 158: राम (661 words)


राम विष्णुच्या धा अवतारांतलो सातवो अवतार. इक्ष्वाकू कुळांतलो अयोध्येचो राजा दशरथ आनी पाट्टराणी कौसल्या हांचो पूत. अभ्यासकांच्या मतान ताचो काळ इ.स. आदीं 2000 ते 1950. ताची जल्मतीथ चैत्र शु. नम (रामनम) वाल्मीकी मुनीच्या “रामायण” ह्या म्हाकाव्यांत तो आदर्श पूत, एकपत्नीव्रत, महापराक्रमी, सर्वश्रेश्ठ झुजारी आनी आदर्श राज्य करपी अशें रामाचें वर्णन केलां. नारदान ताचे विशीं वर्णन केलां तें अशें- इक्ष्वाकू कुळांतलो राम हो आदर्श पुरुर्श, सोबीत मुखामळ, विशाल कपल, व्हड दोळे, पुराय कुडीचेर आगळीच कांती आशिल्लो, विध्येत खांपो, राजनितीज्ञ, सज्जनाचो संग्रह आनी दुर्जनाचो निग्रह करपी, धर्म, अर्थ आनी काम ह्या तिनूय पुरुषार्थांचें योग्य तरेन सेवन करपी, संगीत, वाद्य, चित्रकला हातूंत हुशार, प्रजाहितक्षद आनी प्रजननांक प्रिय असों हो राम श्रेश्ठ पुरुश. राजा दशरथाक कौसल्या, सुमित्रा आनी कैकयी अशो तीन राण्यो आशिल्ल्यो. तांकां बरोच तेंप भुरगीं जाली ना. ताणें ऋश्यश्रृंग मुनीवरवीं पुत्रकामेश्ठी यज्ञ केलो. तेन्ना कौसल्येगेर राम, सुमित्रेगेर लक्ष्मण आनी शत्रुध्न आनी कैकेयीगेर भरत अशे चार पूत जाले. सगळे पूत गिऩ्यानी, गुणी आनी हुशार आशिल्ले. राम हो हतयाचेर आनी घोड्याचेर बसपांत आनी रथसंचलन करपांत फिशाल आशिल्लो. तो पंदरा वर्सांचो आसतना आपले यज्ञभुंयेक राक्षसांपसून राखण मेळची देखून विश्र्वमित्र ऋषी ताका घेवन गेलो. थंय ताणें रामाक बला आनी अतिबला ह्यो झूजविद्या शिकयल्यो. तेवेळार रामान ताटका हे राक्षशिणीक जिवेशीं मारली. तशेंच मारीच, सुबाहु आदी राक्षसांक धावंडावन घाले. तेन्ना विश्र्वामित्रान खोशी जावन रामाक दिव्य अस्त्रां दिलीं. उपरांत विश्र्वामित्रान ताका मिथिलेक जनक राजागेर व्हलो. वाटेंत रामान गौतम ऋषिची बायल अहिल्या हिका शापमुक्त केली. 

मिथिलेक रामान शिवधोणू उबारुन आपलें बळगें दाखयले उपरांत जनकराजान ताचें आनी सीतेचीं लग्न लावन दिलें. जेन्ना दशरथाक रामाचो युवराज्याभिशेक करपाचो थारायलो तेन्ना कैकेयीन रामाक चवदा वर्सां वनवास आनी भरताक युवराज्याभिशेंक अशे दोन वर मागून घेतले. बापायचे आज्ञेक पाळो दिवपाक राम वनवासाक वचूंक भायर सरलो. तेन्ना ताचेवांगडा सीता आनी लक्ष्मणय वनवासाक गेलीं. जेन्ना तीं चित्रकूट पर्वताचेर पावलीं तेन्ना भरत तांकां परत आयोध्येक व्हरपाक आयलो. ताणें रामाक दशरथ मरपाची खबर दिली आनी अयोध्येक परत वचपाक विनयलें.रामान बापायक दिल्लें वचन मोडूंक न्हंयकार दिलो तेन्ना भरतान ताच्यो पादुका अयोध्येक व्हरुन तांचे प्रेरणेन ताणें राजकारभार चलयलो. थंयच्यान राम, लक्ष्मण, सीता अत्री ऋषीच्या आश्रमांत गेलीं. थंय सीतेची आनी तपस्वीनी अनुसूयेचीं भेट जाली. थंयच्यान तीं दंडकारण्यांत गेलीं. थंय तांणी धा वर्सा सारलीं. जायते म्हयने तांणी ऋषींच्या वेगवेगळ्या आश्रमांत वसणूक केली. ह्याच काळांत अगस्त्य ऋषीन रामाक दिव्य धोणू दिलें. पंचवटींत आसतना रामाक जायत्या नरभक्षक राक्षसांचो नाश केलो. रावणाची भयण शुर्पणखेचो तर लक्ष्मणान कान आनी नाक कापून अपमान केलो. ते उपरांत रावणान जेन्ना सीतेक उबारुन व्हेली. तेन्ना रामाक खूब वायट दिसलें. तो लक्ष्मणावांगडा तिचो सोद घेवक लागलो. वाटेर तांका सुग्रीव मेळ्ळे.

आनी हनुमान मेऴ्ळे. ताच्यां आदारान ताणें रावणाकडे झुज करुन सीतेची सुटका केली. तरी ताणें सीतेचो स्वीकार करचे आदीं तिका अग्नीपरिक्षा दिवची पडली. राम अयोध्येंत परत येतकच ताचो राज्यभिशेक केलो. कांय दिसांनी लोकोपवादाक लागून ताणें गुरवार सीतेक वाल्मीकी आश्र्मांत सोडली. थंय तिणें लव आनी कूश ह्या दोन जुवळ्या भुरग्यांक जल्म दिलो. थंय वाल्मीकीन तांकां आपणें रचिल्लें महाकाव्य गावपाक शिकयलें. ह्या दोनय कुमारांनी रामाक तें गावन दाखयलें. उपरांत रामान अश्र्वमेध यज्ञ केलो, रामाच्या आदर्श जिणेचो आनी रामायणाचो भारतीय आनी बृहदभारतीय कलासाहित्याचेर खोल छाप उठिल्लो दिसता. बौध्द आनी जैन साहित्याचेर रामकथेचो प्रभाव पडला. बौध्द धर्मात राम हो बोधिसत्तव, जाल्यार जैन धर्मात तो आठवो बलदेव मानून साहित्यनिर्मिती जाल्ली आसा. संस्कृत, प्राकृत आनी प्रदेशीक भासांत रामकथाप्रसंगाचेर जायतीं महाकाव्यां, नाटकां, चंपूकाव्यां आनी खंडकाव्यां बरयल्यांत. रामलिला, सारक्या लोकनाट्याचेर तशेंच लोकगितांतय रामचरित्राचो प्रभाव पडिल्लो दिसून येता. भारताभायर तिबेट, खोतान, जावा, मलाया, सयाम, ब्रह्रादेश, कंबोडिया (ख्मेर) आदी देशांतय रामकथेचो अविश्कार जाल्लो आसा. हाचेभायर नाच, नाटक, चित्रां, शिल्पां, आदी कलांवरवींय रामजिणेंतल्या प्रसंगाचो सोबीत आविश्कार दिसून येता.

राजपूत आनी कांग्रा शैलींत रामयणाच्या प्रसंगाची जायती चित्रां आसात. जोधपुर संग्रहालयांतल्या फार्सी रामयणाचें प्रतींत 76 सोबीत चित्रां मेळटात. नामनेचो चित्रकार रविवर्मा हाणेंय रामायणांतल्या कांय प्रसंगांचेर सोबीत चित्रां मेळटात. नामनेचो चित्रकार रविवर्मा हाणेंय रामायणांतल्या कांय प्रसंगांचेर सोबीत चित्रण केल्लें आसा. वेरुळच्या कैलास लेण्यांत, हळेबीठ, हंपी, कुंभकोणम, चंद्रगिरी, देवगढ, ऐहोळे, पहाडपूर (बंगाल), नागार्जुनकोंडा तशेंच राजस्थानांतल्या केंकिदा, किवाडू (जि. बारमेर), खेड (रणछोडराम), देवूळ आदी देवळांतल्यान रामकथेंतल्या वेंचीक प्रसंगांचो कलात्मक आविश्कार दिसून येता.

दक्षिण भारतांत रामाच्यो पाशाणमूर्तीपरस धातूमुर्ती जायत्यो मेऴटात. उबो राम व्दिभूज आनी कोंदंडधारी (धोणू) आसा वांगडा सीता, लक्ष्मण, भरत, शत्रुध्न, सीता आनी हनुमान हांच्यो हालींच्या काळांतल्या सोबीत मूर्ती आसात. राम, लक्ष्मण, सीता आनी हनुमान हांच्यो उब्यो कांश्यामूर्ती दक्षिण भारतांत जायत्यो




#Article 159: रामरक्षा (312 words)


रामरक्षा एक नामनेचें स्तोत्र. हातूंत रामाची तूस्त केल्ली आसा आनी तें पठण केल्ल्यान रामाकडल्यान राखण जाता, असो भावार्थ आशिल्ल्यान हाका रामरक्षा हें नांव पडलां आसुयें. बुधकौशिक हो ताचो कर्तो आसा आनी सीता-राम हीं देवता आसात. भगवान शंकरान बुधकौशिक ऋषीच्या स्वप्नांत वचून ताका ही रामरक्षा सांगली आनी सकाळीं उठटकच बुधकौशिकान ती बरोवन काडली. हें स्तोत्र सादें, सोंपे संस्कृत भाशेंत आसून तातूंत पांच वृतां आसात. ह्या स्तोत्रांत वट्ट चाळीस श्र्लोक आसून तातूंत रामचंद्राची तुस्त केल्ले बारा श्र्लोक आसात. ह्या बारा श्र्लोकांतले पयले स श्र्लोक म्हळ्यार खरी रामरक्षा आनी दुसरे स म्हळ्यार रक्षाकार्याखातीर केल्ली सदिच्छा आसा. देखून ह्या भागाक कवच म्हणटा. कवचांत ते ते देवतेन आपल्या सगळ्या शरीरांअवयवाचें रक्षण करचें अशी प्रर्थाना आसात. रामरक्षेंतलें हें कवच अशें आसा. शिरो मे राघव पातु भालं दशरथात्मज: l कौसल्येयो दुशौ पातु विश्र्वमित्रप्रिय: श्रृती: l घ्राण पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सल: ll जिह्वां विद्यानिधी: पातु कण्ठं भरतवन्दित: l स्कन्धा दिव्यायुध: पातु भुजौ भग्नेशकार्मुक: ll करै सीतापति: पातु ह्रदयं जामदग्न्यजित् l मध्य पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रय: l सुग्रीवेश: कटिं पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभु: l ऊरु रघुत्तम: पातु रक्ष: कुलविनाशकृत् ll जानुनी सेतुकृत पातु जङघे दशामुखान्तक: l पादौ बिभिषणश्रीद: पातु रामडखिलं वपु : ll

अर्थ राघव म्हजे तकलेचं, दशरथात्मक कपलाचें, कौसल्यापूत दोळ्यांचें, विश्र्वमित्राप्रिय कानांचें, मखरक्षक नाकाचें, लक्ष्मणाविशीं वात्सल्य धारण करपी तोंडाचें, विद्यानिधी जिबेचें, भरतवंदित गळ्याचें, दिव्य आयुधां करपी तोंडाचें, विद्यानिधी जिबेचें, भरतवंदित गळ्याचें, सीतांपती हातांचें, परशुरामाक जिखपी काळजाचें, क्रुर राक्षसांक मारपी कटिभागाचें प्रभु जांघांचें, राक्षसांच्या कुळांचो संहार करपी रघकलांतल्या व्हड मांड्यांचें. सेत बांदपी धोंपरांचें, रावणाचोनाश करपी पोवट्यांचें आनी बिभीषणाक राज्यलक्ष्मी दिवपी पांयांचें रक्षण करुं. ह्या प्रमाण श्रीरामचंद्र हो सगळो रक्षामंत्रविभाग बरयता आसताना बुधकौशिकान रामायणांतल्या म्हत्वाच्या प्रसंगाचो कालक्रमान उल्लेख केल्लो आसा. हाचेभायर ह्या स्तोत्रांत रामचंद्राचें पुराय वर्णन, रामतूस्त, फलश्रुती, रामयणाची रुपरेखा, रामवंदन, रामभक्त तूस्त, पूर्वसुरींक वंदन आनी ताची तोखणाय आदी विशय घेतिल्ले आसात. रामरक्षेचें घरांत सदांच पठण केल्यार सगळ्यो पिडा आनी भूतबादा नश्ट जाता अशें सांगतात. जो ह्या स्तोत्राचें पठण करता तो दीर्घायुशी, सुखी, संततीवान, जैतीवंत आनी विजयसंपन्न जाता अशें फळ ह्या स्तोत्रांतच सांगलां.




#Article 160: रामायण (833 words)


रामायण नामनेचें आदिकाव्य वा छंदोबध्द इतिहास. वाल्मीकी मुनी हो ह्या महाकाव्याचो निर्मातो. प्रस्तूत ग्रंथाचीं सात कांडां आसून, सर्गसंख्या 645 आसा. ह्या आदिइक्ष्वाकु वंशांतलो पुरुषोत्तम श्रीराम हाचें चरित्र वर्णिलां. हातुंतली कथा थोडेभितर अशी आसा. रामायणकथा – एकदां वाल्मीकीन नारदाक, प्रस्न केलो, हे धर्तरेचेर गुणवान, पराक्रमी, धर्मज्ञ, सत्यवचनी आनी राग आयल्लो आसतना देवांकूय भंय घालपी असो गुणसंप्पन पुरुश कोण आसा? तेन्ना नारदान ताका, इक्ष्वाकू वंशांत जल्मल्ल्या रामाचें नांव सागंलें. तेन्ना वाल्मीकीन रामाचें पुराय चरित्र आयकुपाची इत्सा नारदाकडे उकत्तयली. नारदान वाल्मीकीक पुराय रामकथा सांगली. ती आयकून वाल्मीकीक खूब खोस भोगली. ताणें नारदाची पुजा करुन ताचो निरोप घेतलो. उपरांत भारव्दाज नांवाच्या शिश्यासयत तमसा न्हंयेचेर न्हावपाक गेलो. वाटेंत एका झाडाचेंर ताका क्रौंच पक्ष्याचें जोडपें बशिल्लें दिसलें. इतल्यान एका निषादान बाण मारुन तातुंतल्या नरपक्ष्याक मारुन उडायलों. तें पळोवन ताची जाडीदार व्हाडाव्हडान आक्रोश करुंक लागली. त्या दुश्यान वाल्मीकीक वायट दिसलें आनी त्या निषादाचो रागूय आयलो.  

तेन्नाच ताच्या तोंडांतल्यान शापवाणी भायर आयली – मा निषाद l प्रतिश्ठां त्वमगम: शाश्वती: समा: l यत्कौच्ञमिथुनादेकमधी: काममोहिलम् ll अर्थ – हे निषाद, तू ह्या भूतलाचेर चड वर्सां जगचोना कारण तू काममोहित अशा क्रौंचयुग्मांतल्या एकाचो वध केला. ही शापवाणी पद्य आशिल्ली. तो एक सहजस्फूर्त असो अनुष्टुप् छंद आशिल्लो. वाल्मीकीक ते घडणुकेचें अजाप दिसलें आनी त्या श्लोकाचो विचार करीत तो आश्रमांत आयलो. फाटोफाट पितामह ब्रह्मादेव थंय आयलो. वाल्मीकीन ताका तो श्लोक म्हणून दाखयतकच, ब्रह्मादेवान ताका सांगलें, तुज्यांत सरस्वती आविर्भूत जाल्या, ह्या अनुष्टुप छंदांत समग्र रामचरित्राचें वर्णन करा. उपरांत वाल्मीकी रामचरित्र बरोवक बसलो. चोविस हजार श्र्लोक, पांचशे सर्ग, स कांडां आनी सातवें उत्तरकांड जातूंत आसा, अशें तें महाकाव्य निर्माण जालें. वाल्मीकीन ताका पौलस्त्यवध अशें नांव दिलें आनी हें काव्य ताणें लव – कुशाक शिकयलें. वाल्मीकीरामायणाचें बालकांड, अयोध्याकांड, अरण्याकांड, किष्किंधाकांड, सुंदरकांड, युध्दकांड आनी उत्तरकांड अशे सात भाग आसात.

रामाक परतून हाडपाखातीर तो दंडकारण्यांत वता. पूण राम अयोध्येक परतून येना. शेवटाक तो रामाच्या पादुका राज्यतंत्राचेर दवरुन रामाचे वतीन राज्य करता. 

लक्ष्मण वानरसेनेसयत दर्यादेगेर येतात. पूण येदो व्हड दर्या कसो हुंपप असो तांकां प्रस्न पडटा. तेन्नाच विभिषण, सीतेक लागून रावणाकडे वाद जाल्ल्यान रामाक येवन मेळटा. विभिषणाचे सांगणेन, राम दर्याची उपासना करतकच दर्या, रामाक, विश्र्वकमर्याचो पूत नल हाचेवरवीं सेतू बांदून लंकेकडे वचपाक सुचयता. वानरांच्या आदारान नल सागराचेर सेतू बांदता. झूज सुरु जावचेपयलीं वालीचो पूत अंगद रावणाकडे शिश्टई करुन वता पूण तातूंत ताका यश मेळना. झुज सुरु जाता. इंद्रजित राम – लक्ष्मणाक नागपाशांनी बांदता, पूण थंय गरुड येता आनी नाग पळून वतात. राम रावणाची रथ मोडून, रावणाक बेशुध्द करता पूण जिवो मारना. उपरांत कुंभकर्णाक मारता. इंद्रजित स्वता अधश्य जावन वानरसेनेचेर हल्लो करता, ब्रह्मास्त्राच्या आदारान राम – लक्ष्मणाक निश्र्चेश्ट करता. तेन्ना हनुमान तांकां महोषधींचो वास दिवन जागो करता. फुडें इंद्रजित मायावी सीता निर्माण करता आनी वानरांच्या सामकार तिका जीवी मारता. तें पळोवन राम परतून घुंवळ येवन पडटा. विभिषण रामाक ती मायावी सीता म्हणून सांगतकच राम – रावणाचें झूज सुरु जाताआनी रावण मरता. राम, वभिषणाक रावणाचें राज्य दिता. सीतेक राम म्हऱ्यांत हाडटात तेन्ना राम सीतेच्या चरित्र्याविशीं दुबाव घेता, सीता अग्निदिव्य करता. सीता पवित्र आशिल्ल्याचें अग्नीदेवता सांगतकच राम तिका आपणायता आनी अयोध्येक येता. रामाचो राज्यभिशेक जाता.

तशें जाल्यार तुवें ताका मारचो पडटलो. तेखातीर काळ आनी राम उलयता आसतना, लक्ष्मण दाराचेर रक्षक म्हणून रावता. त्याच वेळार दुर्वासमुनी रामाक मेळपाक येता. रामाक मेळूंक दिलो ना जाल्यार रामाक, नगराक मेळपाक येता. रामाक मेळूंक दिलो ना जाल्यार रामाक, नगराक आनी देशाक आपूण शाप दितलो म्हणपाची धमकावणी दिता. तेखातीर उपाय नाशिल्ल्यान लक्ष्मण भितर वचून दुर्वास आयिल्ल्याचें रामाक सांगता. नियमभंग केल्ल्यान लक्ष्मणाक शासन करचेंच पडटा. सज्जनांचो त्याग करप आनी वध करप ह्यो दोनूय गजाली सारक्योच आशिल्ल्यान राम लक्ष्मणाक मारीनासताना ख्यास्त म्हण ताचो त्याग करता. लक्ष्मण शरयू देगेर वता थंय ताचें निर्वाण जाता. उपरांत लव कुशाक राज्याभिशेक करुन राम महाप्रस्थानाक वता. सगळे प्राणत्याग करतात. रामावांगडा आयिल्ल्या सगळ्यांक बरी गती मेळटा. उत्तरकांडांत ययाती देवयानी कथा, इंद्रान वृत्रवधाची कथा, मित्र आनी वरुण हांची आनी पुरुची कथा, ब्राह्माणांचें माहात्म्य वाडोवप मजकूर आसा. वाल्मीकीमुनीन मूळ रामायण रचलां आसलें तरी ताचे उपरांत कितलींशींच रामयणां बरोवप जालीं. तातुंतल्यान रामाच्या आनी सीतेच्या व्यक्तिरेखांक आपल्या विशिश्ट तत्वीक धर्मीक विचारांक सुसंगत अशें रुप दिवपाचे यत्न जाल्यांत आनी अशा यत्नांतल्यांनूय कांय रामायणां तयार जाल्यांत. संस्कृतांतल्या रामायणांत भुशुंडी रामायण, अदभूत रामायण, अध्यात्म रामायण आनी आनंद रामायण हीं चड उल्लेख करपासारकीं आसात. भुशुंडी रामायणांत मधुरी भक्तीचो पुरस्कार केला. अद्भूत रामायणांत सीतेचे व्यक्तिरेखेक दुर्गेचें रुप दिवन शतमुखी रावणाचो वध सीतेन केल्ल्याचें दाखयलां.

सीता ही रावणाची धूव कशी जाली हाचोय वृत्तांत ह्या रामायणांत आसा. आनंद रामायणांत चडशो रामाच्या राज्यकारभाराच्यो कथा आसात. महाराष्ट्री प्राकृतांतलें विमलसूरीचे पउमचरिय आनी महाकवी स्वयंभू हाचें भाशेंतलें पउमचरिउ ही जैन महाकाव्यां रामकथेचेर आदारिल्लीं आसात. विंगड विंगड भारतीय भाशांनी जीं रामयणां जाल्यांत, तातूंत तुलसीदासाचें रामचरितमानस हें खूब लोकप्रिय आसा. शिखांचो धावो गुरु गोविंदसिंग हाणें रामावतार ह्या नांवान एक रामयण बरयलें. दक्षिणेंत कंबनाचें तमिळ भाशेंतलें कंब रामायण प्रसिद्द आसा. कन्नड भाशेंत कौशिक रामायण आसा. तेलगूंत ‘रंगनाथ रामायणम्’ , ‘भास्कर रामायणां’ आसात. मराठींत, संत एकनाथान’ भावार्थ रामायण’ रचलें. समर्थ रामदासान रामायणांचीं सुंदरी आनी युध्द हीं दोन कांडां रचलीं आनीं रामयणाचें सार सांगलें. लागीं लागीं सगळ्याच भारतीय भाशांनी रामायणाच्यो आवृत्ती प्रसिद्द जाल्यात. आशियाई चड करुन आग्नेय आशियांतल्या लोकांचेर रामायणाचो खूब व्हड प्रभाव दिसून येता. प्राचीन जावानीज भाशेंत एक रामायण रचिल्लें आसा. नेपाळ आनी श्रीलंकेंत रामायण आसाच पूण जपान, मलेशिया, फिलिपीन्स, थायलंड, लाओस, ब्रह्मदेश ह्या देशांनीय रामायण पावलां. रामकथेचेर आदारीत काव्य – नाटकां अशें खूब साहित्य विंगड विंगड भासांनी आसा. तशेंच शिल्पाक़ृती आनी रुपण कलांतल्यानूय रामायणाचो आविश्कार दिसून येता.




#Article 161: रावण (345 words)


रावण लंकेचो राजा आनी वाल्मिकी रामायणाचो खलपुरुश. पुलस्त्य ऋषीच्या विश्रवा नांवाच्या पुताचो हो पूत. रामायणांत हाचे आवयचें नांव कैकसी अशें सांगलां. पूण केशिनी आनी पुष्पोत्कटा अशींच तिचीं नांवां मेळटात. आवय वंशाकडल्यान रावण राक्षस आनी बापाय वंशाकडल्यान तो ब्राह्मण आशिल्लो. ताचो बापूय अग्निहोत्री आनी तपसंपन्न आशिल्लो. तरी रावणाक आवय वंळण लागिल्लें. तो त्या काळांत महाबळिश्ट आशिल्लो आनी ताचेकडेन शुरता, हुशारकाय, चिकाटी, निर्भयता आनी स्वाभिमान हे गूण जशे आसले तशें मदांधकाय, दुश्टकाय सारकिल्ले दुर्गूणय आसले. कुंभकर्ण आनी बिभीषण अशें ताका दोन भाव आनी शुर्पणखा ही भयण आशिल्ली. मंदोदरी ही ताची पट्टराणी. इंद्रजित, देवंताक, नरांतक, त्रिशिरस आनी अंतिकाय हे पूत आशिल्ले.

रावणाक धा तोंडां आनी वीस हात आशिल्ल्याचें कांयकडेन वर्णन मेळटा. ताचेवयल्यान ताका दशनान हें नांव पडलां आसुंये. वाल्मिकीन ताका दोन हात आनी दोन तोंड आशिल्ल्याचें सांगलां. तरी वाल्मिकीरामायणांत कांयकडे ताचो दशग्रीव असो उल्लेख आसा. कुबेर हो ताचो सावत्र भाव. ताचेकडेन भरपूर आस्पत आनी पुष्कळ विमान आशिल्लें. एक दीस तो विमानांत बसून बापायाक मेळपाक वता आसताना रावणाचे आवयन ताका पळयलो. तिका मत्सर जालो, तिणें रावणाक कुबेरावरी श्रीमंत जावंक सांगलें. तेन्ना रावणाक गोकर्णाक वचून धा हजार वर्सां तपच्श्रार्या केली. दग एक हजार वर्साच्या निमाणें ब्रह्मादेवान प्रसन्न जावन मनशाकडल्यान तुका मरणाचो भंय ना असो वर दिलो, अशी ताचे संबंदी कथा आसा. 

ह्या वरा उपरांत तो आनिकूय बळिश्ट जालो. लंका ही कुबेराची राजधानी आशिल्ली. रावणान आडांगीपणान तिचेर जैत मेळयलें. हाचेभायर ताणें मरुत्त, अनरण्य ह्या आदी जायत्या राजांक हारयले. इंद्र आदी देवांकय ताणें हारयले. पातळाचेर जैत मेळोवपाक गेल्लेकडेन बळीन ताचो पराभव केलो. कार्तवीय अर्जूनान ताका धोणुचे दोरयेन बांदून दवरिल्लो. पुलस्त्याचे सांगणेन ताची सुटका जाली. दंडकारण्यात ताणें साधुरुप घेवन सीतेक उबारुन व्हेली. ताणें सीतेक वश करपाक जायते उपाय केले. पूण सीता ताका वश जाली ना. निमाणें रामाकडे जाल्ल्या झुजांत ताका मरण आयलें.

रामायणांत रावणाच्या गुण दुर्गुणाविशीं म्हायती मेळटा ते प्रमाण तो याचकांक दान दितालो, ताचेर अवलंबून आशिल्ल्यांक पाळोदितालो. तशेंच तो व्हड तत्वज्ञानी आनी धर्म- कर्माच्या आचरणांत अग्रगण्य आशिल्लो. पूण ह्या सगळ्या गुणांचेर मात करपी दुर्गुण ताचेकडेन आशिल्लो. ताकालागून ताचेकडे आशिल्ल्या गिणांचो बऱ्या कामाखातीर उपेग जालो ना. कांय रामायणांत आडवाद म्हणटा तशें रावणाचें उदात्तीकरण करपाचो यत्न जाला आसलो, तरी वाल्मिकीरामायणांत ताका एक खलपुरुश म्हणूनच चड चितरावप जाला. लोक मानसांतय ताची प्रतिमा चड प्रमाणांत घोळटा.




#Article 162: राशोल (1034 words)


राशोलचो गांव
भौगोलीक इतीहासीक नजरेतल्यान राशोल सरभोंवतणी तीन डोंगर आनी दरी आशिलो राशोल हे गांव सोबीत सुंदर सैमान नटलेले आसा. ताज्या उत्तरेक आनी पच्छिमेक राय आसा जाल्यार दक्षिणेक राय आनी कुडतरी आसा. पुरवेक झुवारी न्हय आसा आनी देगेक्च शिरोडा गांव आसा. राशोलच्या सगळ्यान लागचे शार म्हळ्यार मडगाव जे आठ किलोमीटर अंतराचे आसा. लागीच Ilha de Rachol नावाचे बेट जावन आसा. सबंध गावाचे क्षेत्रफळ जवळ जवळ 905075400m2 इतले आसा.

अंदाजे 2600 लोकसंख्या आशिल्ले आनी चडान चड क्रिस्तांव लोक आशिल्ले. राशोल गाव आसा थंय सात हिंदू कुटूंबा एकटाय रावतात. थंची लोकसंख्यातली स कुटूंबा खारवी तर 174 S.T कुटूंबा जावन आसा. थंय मुखेल इगर्जे (Our Lady of Snows) आणि कोपेल (Our Lady of Glory)हांची देखपाल, सेवा, कोपेला लागी रावपी लोक भकती भाव करतात.
Ilha de Rachol बेटाचेर जगन्नाथाचे देऊळ आसा. थंचे रावपी लोक त्या देवाची पुजा भकती भावान करताना दिष्टी पडतात. जेन्ना पशिचम दिशेन गावान प्रवेश करता तेन्ना थंय चिर्यान बांदिल्ले सुसज्ज अशे सुंदर सोबीत अशे कमान भितर सरपी लोकांचे स्वागत करताना दिष्टी पडटा. त्या आर्कची आनी चिरयाच्या भिंतीची बांदावळ पळयशान जाल्यार ती इतकी घट्ट आनी मजबूत आसा की ताकालागून संबंध गावचे सरंक्षण जाता. गावच्या एका बाजूक न्हय आसल्या कारणान ती सुध्दा त्यावाटेन गावाक संरक्षण दिवपाक सक्षम आसा.

पोर्तुगीज राजवटीच्या वेऴार रेगेच्या राज्यातल्यान आक्रमण जावचे न्ही म्हणून पोर्तुगीजेच्या वेळार दोन भव्य अशो दरवटो तयार केल्ल्यो. एक दरवटो पशिचमेक आशिल्ली ती अजून आसा जिचे नाव जावन आसा Porta do Campo आणि दुसरी पूर्वेक आशिल्ली जिचे नाव आशिल्ले दर्या दरवटो (Sea Gate) ती कोसळोन पडली. पोर्तुगीजान आपले क्षेत्रफळ बळकट जावपाखातीर वेगवेगळयो सुध्द सामुर्गी एकठाय केल्ल्यो. सैना मदी राट आसताले आणि तांच्या बाटाचो मुखेल कॅप्टन किंवा केलातरी जेनरल आसतालो. जे आपल्यामधी मिलीट्री संदर्भान पुरक माहिती दिताले. थय राशोत्याक पुलिस पोस्ट आसताले. एक जुवीज आसतालो बाकी हेर अधीकारी आसताले आणि बंदखण आसताली.

पयली काळान पोर्तुगीजांच्या सभ्य घराणातल्या 20 कुटुंबा रावताली तांका ताचे घर आसताले आणि ती त्यावेळार गोयची शान जावन आशिल्ली. हळूहळू सोळाव्या शतकात तांची संख्या स हजाराकडे गेली. 1787 सालान अकस्मात थय गोदीवयले उदक दुषीत झाले. आणि जोराची साथ आयली(plague) आणि खुबश्या लोकांक मरण आयले. कांय लोकांक थंच्यान मडगाव आणि हेर जागयार स्थ्यातरीत जावचे पडले. अशा प्रकारे राशोल गावाचो नाश जालो आणि राशोल हे सुनसान भूतपिशांचे गाव जावन गेले. वीसव्या शेंकड्याच्या सुरवातीक थय कोणुच रावनाशील्ले. हळूहळू कामकरपी कामगार लोकांची थय वसाहत जाली. ते थय रावपाक लागले. आणि हळूहळू तांची संख्या वाडली. आणि तांची ऊच्च स्थराचेर तांची झेप गेली. 1566 सालान जेझुइट एका ल्हानशा किल्ल्यान येवन रावपाक लागले. ते त्या किल्ल्यान मीस करताले.उपरांत पादिगाराच्या जाग्यार डायोसिजन पाद्रि आयले. ताणे मागीर मुकार चचीचो कारफुडे व्हेलो. तांच्यानी मागीर नव्या वसा Feast of Bom Jesus ह्या नावान फेसताक सुरवात केली. तशेच गावचे लोक कांदे सायबीणीचे फेस्त 2 फेब्रुवरीक मनोवपाक लागले. तशेच आवर लेडी ओफ स्नोव्जसन आगस्ता दूसर्या सोमनात मोठ्या उमेदीन मानोवपाक लागले.

चर्चेच्या हाताखाली थय तिन कोपेल आशिल्ले. सेंट ऐंटनी ज्या जाग्यार प्रत्येक शुक्रारा मीस जाताले, बुधवारा Chapel of Exaltation of The Cross आणि कोपेल Our Lady of Glory जे राशोल बेटाचेर आसा जाका उपरांत Paulistancho Unvo आणि आता सध्या फोकोत Zunvo ह्या नावान वळखतात. 1587 सालान ते जुवें Jesuits च्या हातान आयले आणि तांचो विकास घडवोन हाडलो ताणि सालसेट आणि केपेच्यान लोकाक हाडून थंच्या बेटाचो विकास घडोवन हाडलो. चर्चेन आणि कोपेलान हळूहळू भुरग्याखातीर शिक्षणाची सोय केली. थय भुरगी वाचपाक, बरोवपाक, गणिता करपाक, संगिताचे अशे विविध शिक्षण घेवपाक लागले. आतां सध्या थय ताची नासधूस जावन ताजो उपयोग जायना.

सबंधद राय हे खंच्यातरी एका मनशाची संपत्ती नासून ती संपूर्ण गाववकरी लोकांचे जावन आशिल्ले आणि तातून हे राशोल येता. तशेच साल्सेटांतलि कामोरलिम हे एक गांव गावकरी लोकांचे आशिल्ली. तशे पळयल्यार राय आणि राशोल ही दोन्ही गावां एकसारखीची गावकरी लोकांची आशिल्ले .राया हे नाव रायक्षेत्रामच्या (Raykxetram) या शब्दापासून निर्माण जाले जाचो अर्थ जावन आसा राजा महाराजा स्थरांतले लोकांची जागा. राय अशाप्रकारे राजघराणातल्या लोकांचे एक नगर जावन आशिल्ले आणि तांचे र्देवत जावन आशिल्ली कामाक्षी देवी.

राशोल सेमीनारी
राशोल सेमीनारी गोयान 1580 सालान तयार जाल्ली जी उपरांत डायसेसन सेमिनारी 1762 सालान पवित्रित जाली. थय मागीर कापूचिंनसान University of Arts, Science and Technology स्थापन केली. 1759 सालान Archbishop da Silveira हाणे रासोल डायसेसन सेमिनारी म्हणूऩ जाहीर केले आणि ताका The Good Sheperd, Bom Pastor म्हणून नाव दिले.1616 सालान सगळ्यान पयली प्रिनटिंग प्रेस भारतान सुरूवात जाली. थय कॅथलीक धर्मातले धर्माचे प्रसारण जाताले त्या सेमिनारीन फकत भारताचलेच नी तर सबंध जाग्यातले विंगड विंगड देशाचे लोक शिकपाक येताले. 1576 सालान सेमीनरीन चर्च बांधले St. Ignatius of Loyola जाणी जेझुइटची पायो घातलो ताचो मोलाचे पाटो जावन आसा.

मुळावें स्थापन
कोंकणी भाशेंन ह्या गांवचे मुळ नांव जावन आसा “रायतुर” आनी पोर्तुगेज बाशेन “राशोल”. रायतुर शब्दाचो अर्थ राजघराण्यांतले शार. तेंच बाशेन ह्या गावांक “प्राका आनी कोठ” म्हणटात.

राशोल पंचायत 
राशोल या गावांत पंचायत Our Lady of Snows चर्चीलागी आसा पंचायतीक पांच सदस्य आसात. 2012 सालान नियूक्त जाल्ले सदस्य अशे आसात: 1. Mr. Joseph P.F Vaz – Sarpanch, 2. Mr. Milagres Fernandes – Panch, 3. Mrs. Cyrila Alemao – Lady Panch, 4. Mrs. Minguelina Pereira E. Fernandes – Deputy Sarpanch, 5. Mr. Luis Oliveira – Panch 

क्षेत्रफळ
राशोल गांवचे क्षेत्रफळ जवन जवळ 21264 हेकटर जावन आसा. त्या गावाचो मुख्य धंदो मुळदार नुस्तेमारप आणि शेती करप. त्याशिवाय त्या गावान बेकरी, तेवय हे धंदे बरेतरेन चलता. थय चर्च शिंत्री लागुनूच एक बेकरी आसा. तीं पाव करून विकता. गोंयातल्या बरे वडकिची फेनी ह्या गावान मेळता. थय गोयचे दोन फामाद कानतार वाजोवपी आसात. शेतंत मुख्य धान जे पिकता ते म्हळ्यार आजगो. जेन्ना राशोल गावांतल्या पांचव्या शेताभाटानी भोवतणी करताना सैमाचे अप्रप पळोवन मन धादोसता.

आवश्यक सेवा
गावांत 133 बिपलच्या सुवीधा उपलब्ध आसा आणि नेग्रा कार्डाचे 50 आसात. गोंयच्या सरकारान Goa Horticulture Department सुवीधा उपलब्ध करून दिल्ली. ही वेरधुळाची गाडो आसा. पेशाचो व्यवहार सुरळीन जावपाखातीर Western Union Money Transfer हाजी सुवीधा उपलब्ध आसा. गांवात बोलायकी केंद्र आसा. संदीप आनी अंता नाइक हांचे मेडिकल क्लिनीक इल्हा डे राशोलान आसा. ह्या गावांत खेळपाक खातीर दोन मैदान आसात. राशोल सेमिनारींत एक पोस्ट अफिस पासुन आसा हि लोकांक सामकी लागीं पडता. मुख्य बस थांबो गावच्या इल्हा दे राशोल बेटाचेर आसा. Our Lady of Snows ईगर्ज काडल्या उपरांत फेरीचो धक्को लागता. हि फेरी राशोलच्यान शिरोडे वता.
  

The following text is copied from राशोल (Rachol). It must be merged with the text above.

राशोल हे दक्षिण गोवा जिल्ह्यातल्या सास्टी तालुक्यातील २७२ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आसून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ३८२ कुटुंबाचे व पुराय १६८६ लोकसंख्या आसा. हांगा लागीचे शार MARGAO १२ किलोमीटर अंतरावर आसा. हांगा ८२७ दादले आनीक ८५९ बायला आसा. हांगा अनुसूचित जातीचे लोक ० आसून अनुसूचित जमातीचे १२०९ लोक आसात. ह्या गावाचो जनगणनेतलो स्थल निर्देशांक ६२६९०१  




#Article 163: राश्ट्र (502 words)


राश्ट्र वंश, समाज, धर्म, संस्कृती, भास, प्रदेश आशा घटक तत्वांचेर आदिरिल्ली एक राजकीय संकल्पना. ‘नेशन’ हो शब्द मूळ नेशिओ (Nation) ह्या शब्दावयल्यान आयला. नेशिओ म्हळ्यार जल्म वा वंश आनी ह्या अर्थाक धरुन जल्माक वा वंशान एक आशिल्लो लोकसमाज अशी राश्ट्रची कल्पना निर्माण जाता. कुटुंब, पंगड वा टोळी, राज्य, राश्ट्र अशो राश्ट्रनिर्मितीच्या क्रमाचो संभव दिसता. राश्ट्र हे संकल्पनेक जल्म वा वंशाचो संदर्भ लावप जाला आसलो तरी राश्ट्रची संकल्पना सांगपाक तो अपुरो पडटा. ताचे जोडयोक भुगोलीक सलगता, धर्मीक एकचार, भास अशा पुरक घटकांची गरज लागता. सगळ्याचे सगळे घटक एकठांय आयल्या उपरांतच राश्ट्र घडटा अशेंय ना. वेगवेगळे धर्म, वेगवेगळे वंश, वेगवेगळ्यो भासो आशिल्लींय राश्ट्रां आसात. इतलेंच न्हय तर भुगोलीक सलगता नासूनय राश्ट्र ही संकल्पना लागू जाल्ल्याच्यो देखी आसात. देखीक इझ्नायल राश्ट्राक भुगोलीक वाठार मेळचे पयलींच ताका राश्ट्र ही संज्ञा प्राप्त जाल्ली. एकावेळावयलें उदेंत पाकिस्तान आनी अस्तंत पाकिस्तान हें इस्लामी धर्माचेर आदारिल्लें एक राश्ट्र आशिल्लें. पूण राजकीय मतभेदाक लागून पाकिस्तान आनी बांगलादेश असीं दोन राश्ट्रां निर्माण जालीं. युरोपाच्या इतिहासांतय एका वेळार एकठांय आशिल्ली राज्यसत्ता आनी धर्मसत्ता धर्म सुदारणेचे चळवळींत वेगळ्यो जाल्यो. एक वंश वा एक रगत हेंय तत्व राश्ट्र निर्मिती आनी राश्ट्र भावनेखातीर पुरें ना. कारण खंयच्याय राश्ट्रांत खंयचोच एक वंश असो मेळना. जी गजाल हेर घटकांची तीच गजाल भाशेंची. दर एका राश्ट्रंत भौभाशीक लोक पंगड रावतात तरी तें राश्ट्र म्हणून उबें आसात. हाचेवयल्यान अशें दिसता की, राश्ट्र ही संकल्पना निर्माण जातली तर समाजांत एक राश्ट्र म्हणून जगपाची आंतरीक ओड आसप आनी हे ओडीखातीर व्हडांतल्या व्हड त्यागाची तयारी दवरप, तशेंच तन मन धनान राश्ट्राचे उबारणेखातीर आपलें योगदान दिवप आनी राश्ट्राकडेन निगडींत अशी एकचाराची श्रध्दा आसप ही भावना सगळ्यांत म्हत्वाची दिसता. अशें जर आसलें तरी राश्ट्र हे संकल्पनेचो प्रत्यक्षांतलो वेव्हार सुरळीत चलपाखातीर भुगोलीक सलगता गरजेची दिसता. तशेंच राश्ट्र ही भावना मनांत प्रभावीपणान रुजपाखातीर आनी राश्ट्राचो अभिमान निर्माण जावपाखातीर वंश, धर्म, संस्कृती, भास हे घटक व्हड योगदान करतात.

जॉन स्ट्युअर्ट मील हाणें आपल्या राजशास्त्राच्या पुस्तकांत (1861) केल्ले व्याख्येप्रमाण – 1) समाजांत एकचाराची भावना, 2) लोकांचें एकामेकांक सहकार्य, 3) एका शासनासकयल रावपाची लोकांची इत्सा 4) लोकशाय पद्दतीची प्रशासन वेवस्था. हे चार घटक म्हत्वाचे मानल्यात. आर्नेस्टा रेन्हो ह्या फ्रेंच विचारवंताच्या मताप्रमाण समान इतिहासीक अणभव आनी वर्तमानकाळांतली आनी भूतकाळांतली समान अणभवाची जाणीव ह्यो भावना राश्ट्र संकल्पनेकलागींच्यो आसात. ग्रामर ऑफ पॉलिटीक्स (1925) ह्या आपल्या ग्रंथांत राश्ट्रीयत्व आनी राश्ट्र ही कल्पना मुळांत समाजाची मानसीक प्रवृती आसून ती समाजाच्या इतिहासीक घडणुकांच्या आदारान निर्माण जाल्ली आसात, अशें मत ताणें मांडलें. मॅकाव्हर हाणें आपल्या द मॉडर्न स्टेट (1928) ह्या ग्रंथांत राश्ट्राचो संबंद समाजीक परिस्थिकडेन लावन तिचेवरवीं घडपी एकचाराची भावना आनी शक्त हांचेर भर दिली. राश्ट्र ही संकल्पना सुरवेक संस्कृतीची परिणीतती आसा आनी उपरांत तातुंतल्यान राज्य प्रशासनाची वेवस्था निर्माण जाली असो विचार जर्मन राश्ट्रवादी जोहान गॉड फ्रीड व्हेन हर्डर मांडटा. राश्ट्र ही संकल्पना लोकांमदीं एकचाराची भावना, त्यागाची सिध्दता आनी भावनीक श्रध्दा एकेवटेन निर्माण करता आसली तरी तेवरवीं अमूक अशें लोक समुहाक ताचो फायदो जाता आसलो तरी केन्ना केन्ना कुडुया राश्ट्रवादांतल्यान धर्मवाद, वंशवाद, वयर सरता आनी तातूंतल्यान दोन राश्ट्रामदीं तंटे निर्माण जातात. अशा वंश भेदांतल्यानच दोन जागतिक झुजां जालीं आनी संवसाराची एक राश्ट्र घडोवपाचो विचार मुखार आयलो तरी राश्ट्रां राश्ट्रंमदीं झुजां चालूच आसात. ह्या झुजांफाटलीं कारणां राजकीय दिसता आसलीं तरी तांकां वंशभेद, धर्मभेद, संस्कृतीभेद हांचें अधिश्ठान मेळिल्लें दिसता.




#Article 164: राश्ट्रगीत (416 words)


राश्ट्रगीत देशभक्तीचेर आदारिल्लें आनी मायभुयेविशींचो आदर, अभिमान व्यक्त करपी एक राश्ट्रीय गीत. राश्ट्रांत एकचाराची भावना वाडीक लागची आनी राश्ट्राविशींचो अभिमान संदाच जागृत उरचो ह्या उद्देशान दर एक राश्ट्र आपलो बावटो (ध्वज), आपलें राश्ट्रीय प्रतीक वा राज्यमुद्रा, राश्ट्रीय सुकणें, राश्ट्रीय जनावर आनी राश्ट्रगीत ह्यो गजाली थारयता. हीं राश्ट्रीय प्रतीकां त्या त्या राश्ट्राचो मामदंड आसून दर एक नागरीक तांचेविशीं आदर आनी अभिमान बाळगीता. राश्ट्र – राज्याची कल्पना थीर जातकच राश्ट्रगीताची कल्पना अस्तित्वांत आयली.

इ. स. 1825 त ग्रेट ब्रिटनान सुरु केल्लें राश्ट्रगीत हें आद्य समजतात. अठराव्या शतमानाच्या मदेगाकसावन ब्रिटनान राजदरबारांत दर एका समारंभाचे सुरवेक राश्ट्रगीत म्हणपाची चाल सुरु केली आनी उपरांत एकोणिसाव्या शतमानाचे सुरवेक जायत्या युरोपीय राश्ट्रांनी ही प्रथा आपणायली. राश्ट्रगीतांत राश्ट्रभक्ती, राश्ट्राभिमान आनी राश्ट्राची विजयागाथा गुंथिल्ली आसा. ‘जनगणमन’ आनी ‘वंदे मातरम्’ हीं भारताचीं दोन राश्ट्रगीतां आसात. हातुंतलें जनगणमन हें राश्ट्रगीत एक व्हड बंगाली साहित्यीक रवींद्रनाथ टागोर हाणें रचलां. 27 डिसेंबर 1911 ह्या दिसा इंडियन नॅशनल काँग्रेसचे राश्ट्रीय सभेचे माचयेर तें पयले खेप गायिल्लें. 24 जानेवारी 1950 ह्या दिसा भारतीय घटना परिशदेन ‘जनगणमन’ ह्या गीतांतल्यान फकत पयल्या कडव्याक राश्ट्रगीताची मान्यताय दिली. वंदे मातरम्‘ हें संस्कृतप्रचूर अशें बंगाली भाशेंतलें गीत बंगाली साहित्यिक बंकिमचंद्र चटर्जी हाणें बरयल्लें (सुमार 1870).

जनगणमन जनगणमन अधिनायक जय हो भारत भाग्य विधाता पंजाब सिंधु गुजरात मराठा द्राविड उत्कल वंगा विंध्य हिमाचल यमुना गंगा उच्छल जलधितरंगा तव शुभ नामे जागे ।

तव शुभ आशिश मागे गाहे तव जय गाथा जनगण मंगलदायक जय हे भारत भाग्यविधाता जय हे, जय हे, जय हे, जय, जय, जय, जय हे ।। 

अहरह तव आव्हान प्रचारित सुनि तव उदार वाणीं हिंदू बौध्द सिख जैन पारसिक मिसलमान ख्रिस्तानी पूरब, पश्र्चीन आसे । 

तव सिहासन पासे प्रेमहार हय गाथा

जनगण ऐक्यविधायक जय हे भारत – भाग्यविधाता 

जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय हे 

पतन अभ्युदयबंधुर पंथा युग – युग धावित यात्रि, तुम चिर सारथी ।

तव रथचक्रे मुखरित पथ दिन रात्री दारुण विप्लव माजे ।

तव शंखध्वनि बाजे । संकट – दु:खत्राता । 

जनगण- पथ परिचायक जय हे भारत भाग्यवुधाता जय हे, जय हे, जय हे जय, जय जय जय हे ।।

घोरतिमिरघनर्निव्ड निशाचे पीडीत मूश्रिर्चत देश, जागृत छिल तव अविचल, मंगल नत नयेन अनिमेषे दु:स्वप्ने आतंके ।

रक्षा करिले अंके स्नेहमयी तुमि माता । जनगण – दु:ख : त्रायक जय हे भाग्य विधाता । 

जय हे, जय हे, जय हे, जय, जय, जय, जय, हे ।। 

रात्र प्रभातिल उदिल रविच्छृवि पूर्व उदयगिरी भाले गाहे विहंगम पुण्य – समीरण नवजीवन – रस ढाले ।

 
तव करुणारुण रागे निद्रित भारत जागे । तव चरण ऩत माथा । 

जय हे, जय हे, जय हे, जय, जय, जय, जय, हे भारत – भाग्यविधाता 




#Article 165: रासलीला (1042 words)


रासलीला : वज्र वाठारांतलें एक धर्मीक आनी संगीत नृत्यनाट्य. रसानां समूह नव रसाचो समुदाय आनी रस उत्पद्यते यस्मात जाचो पसून रस उत्पन जाता तो, असो रास शब्दांच्यो दोन उत्पत्यो सांगल्यात. पुर्विल्लया संस्कृतांत तशेंच अपभ्रंश साहित्यांतय रास शब्दाचो उल्लेख मेळटा.

रासक्रिडा हो वृंदावनांत रावपी श्रीकृष्ण आनी गोकुळांतल्यो गोपी हांचे जिणेतलो एक अमृतमधुर प्रसंग आसा. भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधांतल्या 29 ते 33 ह्या अध्यायांत रासांचें वर्णन आयिल्लें हे पांच अध्याय भागवताचे प्राणभूत मानील्ले आसात.

रासपंचाध्यायींत रासाचें वर्णन आयलां तें अशें – शरद ऋतुंतले पुनवेराती चंद्र क्षितिजावयल्यान वयर सगळेकडेन फांकारलें. अशावेळार श्रीकृष्णाक गोपाबालां वांगडा ताचें धवेंफुल्ल चान्नें सगळेकडेन फांकारलें. अशावेळार श्रीकृष्णाक गोपाबांला वांगडा क्रिडा करपाची इत्सा जाली. ताणें आपली मुरली ओंठाचेर तेकयली आनी तातुंतल्या गोड तान छेडली. ती तान सगळ्या व्रजमंडलांत घुमली, तेन्ना वज्रांतल्यो गोपी ती तान आयकून मोहित जाल्यो आनी हातांतले काम थंयच सोडून, आपल्या वस्त्राचें भान दवरिनासतना घरच्यांच्या विरोधाक आयकनासतना विरोधाक आयकनासतना वृंदावनांत यमुनादेगेर उब्या आशिल्ल्या कृष्णाकडेन धावल्यो. तेन्ना कृष्णान तांकां इतल्या रातच्यो तुमी भुरग्याबाळांक सोडून कित्याक आयल्यात, हें योग्य न्हय. तुमी आयल्यांत तशींच परत वचात, अशें तांकां सांगलें.

कृष्णाच्या तोंडांतली हीं खर उतरां आयकून त्यो दुखी जाल्यो. तांणी कृष्णाक म्हळें तुका आमच्या मनांतलो भाव कळटा, आमी तुजेकडेन रास खेळूंक आयल्यात.

गोपींची ही उपाट भक्ती पळोवन कृष्णा खोशी जालो आनी ताणें तांची इत्सा पुराय करपाचें थारायलें. उपरांत यमुनेच्या वाळवंटांत ते राती रासलिल्क सुरवाती जाली. गायन – वादनाचो साथीचेर जसो जसो नाच सुरु जालो तसो तसो गोपींक आपल्या भाग्याचो गर्व ना करपाक कृष्ण थंयचो नाच जालो. सगळ्यो गोपी व्याकूळ जाल्यो आनी कृष्णाक पुराय रानांत सोदूंक लागल्यो. थंयच्या झाडांझुडपांकडे, शेवण्यांकडे तांणी कृष्णाची चवकशी केली. पीण कृष्ण तांकां खंयच मेळ्ळो ना. कृष्णाच्या वेगवेगळ्या लिलांचें अनुकरण करुंक लागल्यो. ताचे भितरली एक गोपी कृष्ण जाली, दुसऱ्यो कांय जाण तांच्यो संवगडी जाल्यो. कृष्णाचे वेगवेगळे खेळ खेळत तीं वृंदावनांत फिरुंक लागलीं. तेन्ना एकेकडे तांकां कृष्णाच्या पावलांच्यो कुरवो (पावलट) दिसल्यो. ताच्या लागसारच एके बायलेच्या पावलाच्यो कुरवो आशिल्लो. तें पळोवन आपले आराधिके वांगडा एकांतांत क्रिडा खेळपाक कृष्ण गेलो हें तांकां कळ्ळें, तेन्ना कृष्णाच्या पावलांच्या कुरवांची सुलूस घेत तीं फुडें वचूंक लागलीं. तेन्ना तांकां एका जाग्यार कृष्णाची ती मोगी भान शेणिल्ले अवस्थेंर मेळ्ळी. तिका कृष्णाविशीं विचारलें तेन्ना आपल्याक आपल्या भाग्याचो गर्व जाल्ल्यान कृष्ण आपल्याक सोडून गेलो अशें तिणें सांगलें. तें आयकून गोपी परत विलाप करुंक लागल्यो. कृष्णाची याद काडून काडून त्यो पुरायतरेन कृष्णामय जाल्ल्यो. तांच्या मनांतलो गर्व ना जालो, तेन्ना कृष्ण परत तांच्या मुखार प्रगट जालो. ताका घेवन कृष्ण यमुनेच्या वाळवंटांत गेलो.थंय गोपींनी फेर धरलो. कृष्णान आपलीं जायतीं रुपां केलीं आनी दोन गोपींमदीं एक कृष्ण अशें महावर्तुळ निर्माण जालें. ह्या वर्तुळाच्या मदीं उबो रावन बासरी वाजोवपाक आनीक एक कृष्ण निर्माण जालो. अशे तरेन शरद ऋतुच्या पुनवेक चान्न्या राती कृष्णान गोपीं वांगडा रासोत्सव रचलो.

रासनाच रासाचे नित्य रास, अवतरित रास आनी अनुकरणात्मक रास अशे तीन प्रकार मानिल्ले आसात. व्रजवृंदावनांत कृष्ण आपल्या आंनदप्रसरिणी मासतात. हिकाच नित्यरास म्हणटात. श्रीकृष्णसंप्रदायी मानतात. हिकाच नित्यरास म्हणटात. श्रीकृष्णान व्दापर युगांत अवतरित रास अशें म्हण्टात. व्रजांतले भक्त लोक कृष्णाचे रासलिलेचें जें अनुकरण करतात तीका अनुकरणात्नक रास अशें म्हण्टात. रासलिलेंतलीं मुखेल पात्रां म्हळ्यार श्रीकृष्ण, राधा, श्रीदामा, आनी ललिता आदी व्रजांगना. कृष्ण आनी राधा हांचे सेवेखातीर जायत्यो सखीय आसतात. तातूंत ललीता, विशाखा, सुचित्रा, चंपकलता, रंगदेवी, सुदेवी, तुंगविद्या आनी इंदूरेखा ह्यो मुखेल आसात. हें दर एके सखीचो एक एक युथ म्हळ्यार संच आसता. आपआपल्यो युथ घेवन युथेश्र्वरी ह्या रासांत येतात.

नित्य रास : हातूंत नाचाचो आस्पाव जाता. रास सुरु जावचे आदीं श्रृंगार कक्षांत कृष्णाच्या माथ्यार मुकूट चडयतात आनी ताका दिवे आनी निवेद्य दाखोवन ताची पुजा करतात. उपरांत कृष्ण विडो खावन रंगमाचयेर येता आनी राधेवांगडा सिंहासनार बसता. गोपीय रंगमाचयेर येवन बसतात. उपरांत रास मंडळीचो स्वामी येवन सगळ्या पात्रांची पुजा करता. गोपी – राधा- कृष्णाची आरती करतात आनी नित्यरासाची वेळ जाल्ल्याचें सुचयतात. उपरांत कृष्ण आनी राधा एकामेकाची तुस्त करुन एकामेकांक रासमंडलांत उपरपाखातीर विनयतात. उपरांत सगळीं नाचाखातीर उबीं रावतात आनी स्वामी गीत गावंक सुरु करता. हें गीत अशें-

नाचता रास में रास- बिहारी नँचवत है ब्रजकी सब नारी

तादीम- तादीम तत- तत थेई- थई। थुंगन- थुंगन देत गति न्यार

तततता थेई तततता थेई तततता थेईष तिटक तिटक धिलांग

धिकतक, तोदीम धिलांग, तकतो

ता धिलांग, धिग धिलांग, धिकतक

तोदीम तोदीम, धेताम धेताम

धिलांग धिलांग धिलांग तक गदगिन थेई

तततता थेई, तततता थेई तततता थेई ।।

हें गीत सुरु जातकच ताका वाद्याची साथ दितात आनी कृष्ण, राधा, गोपी तालार नाच सुरु करतात. अशे तरेन स्वामी एक एक गीत गायत रावता आनी त्या त्या गीताच्या तालार कृष्णा, राधा आनी गोपी नाचतात. मदीं मदीं दोहे, कविता, सवैयो आदी गावप जाता. अशा वेळार नाचपी लोक सुशेग घेतात. ते उपरांत सामुहीक गायन आनी रासनृत्य जाता. ह्यावेळार केन्ना केन्नाय टिपऱ्यांचे वा केन्नाय गोफ गुंफापाचे नाच जातात व्रज वाठारांत गुजरिया, मयूर, ताली, उंडा, पद, चलकला आदी रासांची नामना आसा. रासाचो प्रसार गुजरात, राजस्थान आनी मणिपूर ह्या वाठारांतय जाल्लो आसा

रासलीला : रासनाचाच्या उपरांत रासलीलेची सुरवात जाता. हातूंत श्रीकृष्णाचे जीणेंतल्या कांय खाशेल्या प्रसंगांक लीलांचें रुप दिल्ले आसा. कृष्णजल्म, पुतनाउध्दार, कालियादमन, गोवर्धमधारण, कंसवध, उध्दवसवांद आदी लिला भागवत पुराणाचेर आदारिल्ल्यो आसात. तशेंच अन्नप्राशन, चंद्राचे खेळप, श्याम सगाई आदी लिला सुरदास, नंददास ह्या सारक्या कवींच्या कवनांचेर रचिल्ल्यो आसा.

रासलिलेची रंगमाची उक्ती आसता. ल्हान ल्हान भुरगे कृष्णाचीं आनी गोपीची सवगां करतात. तांकां संस्कृतप्रचार ब्रज भाशेंतले व्हड व्हड संवाद, पदां रसिया पाठ आसतात. कृष्णाच्या माथ्याचेर मोराचो मुकूट, कपलाचेर चंदनाचो तिबो, गळ्यांत माळ्ळो आनी कानांत कुंडलां आसतात. राधेच्या आनी गोपींच्याय माथ्याचेर मुकूट आनी आंगार अलंकार आसतात.समाजी म्हळ्यार वृंदवादन हें रासलिलेचें म्हत्वाचें आंग आसा. हार्मेनियलम, सारंगी, मृदंग, झांज, बासरी, तंबोरो हीं वाद्यं समाजी वाजयता. रासमंडलीचो स्वामी दोहा रसिया, कवित्त, सवैया, आदी पदां गावन रासलिलेचें निर्देशक करता. जेन्ना पदां गावप जातात तेन्ना तांचो अर्थ व्रज भाशेंत सांगतात.

व्रज प्रदेशांत जायत्यो रासमंडळ्यो आसात. ह्यो मंडळ्यो वृंजावनांत तशेंच हेर व्हड व्हड शारांत रासलिलेचे प्रयोग करुन दाखयतात. ह्या मंडळ्यांत वृंदावनांतलो स्वामी हरगोविंद हांच्यो मंडळ्यो प्रसिध्द आसात. चडशा स्वामींनी बापायकडल्यान परंपरेन आयिल्लो वेवसाय आपणायतात. हे सगळे ब्राह्मणच आसात, तेचपरी रासलिलेंत भाग घेवपी किशोरय ब्राह्मणच आसतात आनी ते चडकरुन रासधारी स्वामीच्या परिवारांतलेच आसतात. सात आठ वर्सांची जातकच भुरगीं रासलिलेंत काम करुंक लागतात आनी सादारण 12 वर्सांचीं जातकच तीं काम करप सोडून दितात. रासांतल्या कलाकारांनी गळ्यांत जानवें आनी माळो घालूंक जाय असोय नेम आसा. तेचपरी शुध्द जेवण आनी अध्ययन ह्यो गजालीय तांचे खातीर गरजेच्यो मानल्यात.

सद्याच्या काळांत कलात्मक नदरेन रासलिलेचो पावंडो उणो जायत चलला. आदल्या तेंपार ह्यो मंडाळ्यो देवळांच्या आलाशिऱ्यान रावताल्यो आनी थंयच तातुंतल्यान कलाकारांचें शिक्षण जातालें. तशेंच नेमान त्या देवळांनी रासलिलेचे प्रयोग करुन दाखोवप जातालें. सद्याच्या काळांत देवळांचें उतपन्न घटिल्ल्यान रासधारींक पोटाखातीर व्रजाभायर वचून व्हड शारांत प्रयोग करचें पडटात. थंयच्या प्रेक्षकांचे रुची प्रमाण तांकां रासलिलेंत हास्यविनोदी, संवगां, गीतां आनी सादारण काव्य हांचो आस्पाव करचो पडटा. ताका लागून मूळचे भावगंभीर रासलिलेपसून सद्याची रासलिला खुबूच वेगळी आसा. -कों. वि. सं. मं. 




#Article 166: रुदेश्र्वर देवस्थान – हरवळें (236 words)


रुदेश्र्वर देवस्थान – हरवळें  दिवचल म्हालांतल्या सांखळी वाठारांतल्या श्रीक्षेत्र हरवळ्यां आशिल्लें नामनेचें देवस्थान. ह्या थळाची इतिहासीक वा पुराणीक म्हायती मेळना. पूण थंयच्या घटनात्मक नेमावळींत जी म्हायती मेळटा ताचेवयल्यान हें देंवस्थान पुर्विल्ल्या काळांत नायक भंडारी समाजान स्थापन केलें आनी थंय देवूळ बांदलें म्हणपाचें कळटा . हें श्रीरुद्रेश्र्वर देवस्थान ज्या जाग्यार आसा त्या वाठाराक आगर देवळाकडलें थळ ह्या नांवान वळखतात. ह्या देवळांत मुखेल दैवत श्रीरुद्रेश्र्वर शिवलिंग आसून ताचे अस्तंतेकडेन पांडवांच्यो व्होंवऱ्यो आनी पुर्वाचारी तशेंच उदेंतेकडेन निराकारी हिं अनुषंगिक दैवतां आसात.

ह्या तीर्थथळार व्हड जात्रा भरता. तशेंच महाशिवरात्रेच्या दुसऱ्या दिसा सकाळीं रथोत्सव जाता. त्या देवस्थानाचे सगळे म्हाजन नायक भंडारी समाजाचे आसात. श्री रुद्रेश्र्वर देवस्थानची घटनात्मक नेमावळ तेन्ना तयार जावन त्या देवस्थानाच्या म्हाजनांची नांवां आसात. रायबंदर, पणजी, करमळी, कुंमारजुंवें, सांतान, कुडका, पाळें, मोवळें, मेरशी, ताळगांव, कालापूर, नुवें, म्हापशें, वेरें, निल्ला, कांदोळी, हळदोणें, शिरगांव, मयें, नानोडें, वांयगिणी, पिळगांव, सांखळी, परयें, मोरियें, कारापूर, कुडणें, विर्डी, गांवठण, गावणें, वाघुर्में, खांडोळें, हडकोळण, दुर्भाट, करझोल, म्हाड्डोळ, भोम, वळवय, केरी-पेडणें, हरमल, खोर्जुवें मांद्रें अशा 42 गांवांनी हे म्हाजन पातळिल्ले आसात.

पिरायेचीं अठरा वर्सां पुराय जाल्ल्या फकत नायक भंडारी समाजाच्याच खंयच्याय मनशाक ह्या देवस्थानाच्या म्हाजनांचे वळेरेंत नांव आस्पावन घेवंक मेळटा. महाशिवरात्रे दिसा ह्या देवस्थानांत श्रीरुदेश्र्वर देवाक अभिशेक वा देवकृत्य करपाक मान्यताय आसा. तशेंच महाशिवरात्रे दिसा रायबंदर गांवच्या खंयच्याच श्रीरुदेश्र्वर देवस्थानच्या म्हाजनाक फुकट अभिशेक करपाक मान्यताय आनी भोवमान मेळटा.

पुर्विल्ल्या काळासावन ह्या देवस्थानांत हिंदू लोकांक नारायणबळी, नागबळी सारकें अनुश्ठीन करपाक मेळटा. तशेंच ह्या थळाचेर मेल्ल्या मनशाच्या इकराव्या आनी बाराव्या दिसाचीं वैदिक कर्मां आनी अस्थी विसर्जन करपाची वेवस्था आसा.




#Article 167: रुद्रिगीश, मारियु (175 words)


रुद्रिगीश, मारियु  (जल्म : 1923, केळशी-साश्ट; मरण: 22 एप्रिल 1981).
सुटकेझुजारी. भुरगेपणांत ताका 1945चे नवाल म्युटिनी, मुबंय; सुभाषचंद्र बोसाची आझाद हिंदी सेना आनी देशांतली राश्ट्रीय जागृताय हाचेपसून स्फूर्त मेळून ताका सुटकेझुजाविशीं उर्बा मेळ्ळी. तो ब्रिटिश हवाई दलांत काम करतालो. थंयच्यान मेकळो जातकच 1964त तो गोंयांत आयलो आनी सविनय कायदेभंग चळवळीखातीर वावर करूंक लागलो. एवाग्रीय जॉर्ज हाचेवांगडा तो मडगांव मिरवणुकांनी वांटो घेतलो. ताका लागून पुलिसांनी ताका धरलो आनी दोन दीस मडगांव पुलीस ठाण्यार दवरलो. अहिंसात्मक चळवळीपरस ताचो कल क्रांतीकारी चळवळीकडेन चड आशिल्लो. 1947 वर्सा तो आझाद गोमंतक दल संघटनेचो वांगडी जालो. भूंयगत वावर करूंक तो हांगा –थंय पांयानी वतालो आनी सुटकेझुजाऱ्यांक बातम्यो, पत्रकां पावयतालो. ताच्या ह्या वावराखातीर सप्टेंबर 1948 मुंबय, थंयच्या गोंयकार रहिवांशांनी ताचो विश्वनाथ ना. लवंदे वांगडा सत्कार केलो. 1953 वर्सा ताणें वजऱ्यां गनिमी झुजाचें प्रशिक्षण घेतल्लें. 1954 वर्सा तो गोवन पिपल्स पार्टीचो वांगडी जालो. नगर हवेलीचे सुटके वेळार थंयचे जायते गांव तशेंच खांडवेलची सुटका करून घेवंक ताणें मोलादीक वावर केल्लो. 1955त पणजे पालासींत बाँब स्फोट घडोवन हाडपाच्या कटांत ताचो वांटो आशिल्लो. ताका 22 वर्सां बंदखणीची ख्यास्त फर्मायल्ली. भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो.




#Article 168: रुद्रिगीश, सुनीत एफ् (180 words)


रुद्रिगीश, सुनीत एफ्. : (जल्म : 19 सप्टेंबर 1933,मुंबय).
एक भारतीय लश्कर प्रमुख. ताच्या बापायचें नांव फ्रांसिस्क आनी आवयचें नांव आयडा. ताणें एम्. एस्सी. मेरेन शिक्षण घेतलें. हाचेभायर डिफेन्स सर्वीस ऑफ स्टाफ कॉलेज, वेलींगटन आनी रॉयल कॉलेज ऑफ डिफेन्स स्टडीज, इंग्लडं हांगा ताणें लश्कराचें शिक्षण घेतलें. 1949 वर्सा तो भारतीय सैन्याच्या कक्षांत काम करूंक लागलो. 1952 वर्साच्यान तो तोफखान्याचो अधिकारी जालो. 1970-71 ह्या वर्सा ताका जनरल स्टाफ ऑफिसर ग्रेड – 1 हें जद मेळेळें. 1971-75 ह्या काळांत ताची माऊंटन ब्रिगेडची कमांडर (गिर्यारोहक) म्हूण नेमणूक जाली. हे मोहिमेंतली ताची कामगिरी पळोवन रॉयल कॉलेज ऑफ डिफेन्स स्टडीज (U.k) हांगा आर्मीचो प्रशिक्षक म्हूण नेमणूक जाली. थंयच्यान आयले उपरांत तो डिफेन्स सर्व्हीस स्टाफ कॉलेज, वेंलिंगटन हांगा मुखेल मार्गदर्शक जालो, हाचेभायर 1983-85 ह्या काळांत डायरेक्टर जनरल मिलिटरी ट्रेनिंग (आर्मी हेडक्वार्टर्स), 1985त जन्मु आनी काश्मीरचो आर्मी कमांडर,1986 वर्सा आर्मीचो उपमुखेली तशेंच 1990 वर्सा चीफ ऑफ आर्मी स्टाफ (लश्कराचो मुखेली) अशीं वेगवेगळीं पदां भुशयली. तशेंच तीन फावट वेगवेगळ्या भारतीय झुजांनी वांटो घेतलो.

निवृत्त जाल्या उपरांत तो सद्या गोंयांत स्थायीक जाला. तो गोंय विद्यापीठ, इंटरनॅशनल सेंटर, माजी लश्कर अधिकारी संघटना आनी हेर सामाजीक, संस्कृतीक संस्थाच्या कारभारांत सक्रीय आसा.




#Article 169: रुपें (2113 words)


रुपें हे धातुरूप रसायनीक मूळद्रव्य. चिन्न Ag. अणुक्रमांक (अणुकेंद्रांतल्या प्रोटोनांची संख्या) 47; अणुभार 107. 868 आवर्त सरणींतल्या पयल्या गटांतल्या ब विभागांत तांबे आनी भांगर हांचेमदी सुवात; ताचो वितळ गूण 10.5; कठीणताय 2.5 -3; वितळबिंदू 960. 8से. उकळबिंदू 2,193 से.; रुप्याचो विद्युत् विन्यास (इलॅक्ट्रोनांची अणुंतली मांडावळ) 2,8,18,18,1. धर्तरेच्या शिलावरणांतलें प्रमाण प्रती दशलक्ष भागांत चार भाग आसात. एक हजार भागांनी कितलो भाग रुपें आसा हाचेवयल्यान रुप्याची प्रत थरयतात. शुध्द रुपें 999 फायन आसात. रुपें धवें आसून ताका चकचकसाण बरी आसात. ती मोव तन्य (सरी काडपाक योग्य) आनी वर्धनशील आसा. तशेंच ती बरी उश्णताय आनी विद्युत् संवाहक आसा.

इतिहास : सुरवातीसावन भांगर, तांबें आनी रुपें हांचो उपेग मनीस करत आयला. रुपें हें सल्फायडाच्या रुपांत शिंश्यांत आसात. हेर धातूंच्या मानान रुप्याची शिलावरणांतली उपस्थिती उण्या प्रमाणांत आसात. रानांतल्या वणव्याक लागून वा वसणुकांक लागिल्ल्या उज्यांत रुप्याच्या धातुकांतलें रुपें वितळून भायर आयलें आसुंये आनी मनशाक ताचो सोद लागलो जांवये. (इ. स. आदीं 4000 वर्सांच्या सुमाराक) वस्तींखातीर तशेंच वेपाराचे देवघेवीखातीर करताले असो उल्लेख पुर्विल्ल्या पोरन्या कागद पत्रांवयल्यान मेळटा. इ. स. आदीं 2000 वर्सा कॅपाडोशियाचे वेपारी अँसिरियाक रुपें धाडटाले. इ. स. आदीं 500 च्या सुमाराक ग्रीसांतल्या लॉरियमची रुप्याचे खणीची नामना आशिल्ली. तशेंच पर्शियाचें अथेन्साकडेन झूज जालें तेन्ना अथेन्साक हे खणीचो आदार मेळिल्लो. शिंश्याची अशुध्दी आशिल्लें रुपें तापोवन तांतुतलें शिंशे बाश्पनशील (उडून वचपी) ऑक्सायडाच्या रुपान उडोवपाच्या क्युपेलीकरण हे क्रियेचो प्लिनी (इ. स. 23-79) हाच्या लिखाणांत उल्लेख मेळटा.

भारतांत पुर्विल्ल्या काळासावन ह्या धातुची म्हायती आशिल्ली. ऋग्वेदांत रुपें आनी भांगार हांच्या वस्तींचो उल्लेख मेळटा. भारतावांगडा स्पेनाचो मसाल्याचो वेपार जातालो तेन्ना स्पेनांतल्यान भारतांत रुपें येतालें. पंदराव्या शतमानांत बोहीमिया आनी ट्रान्ससिल्व्हनियांत रुप्याचे खणीचो विकास जालो. फुडें स्पेनाच्या अस्तंती साम्राज्यांतल्या मेक्सिको, पेरु आनी बोलिव्हिया ह्या देशांतल्या रुप्याच्या खणींचो सोद लागलो. सोळाव्या शतमाना उपरांतच्या तीनशें वर्सांमदीं रुपें मेळेवपाखातीर पारदमेल (पाऱ्या वांगडा धातूचें मिश्रण करपाची)पद्दत वापरांत आसिल्ली. 1900 च्या सुमाराक अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांत रुप्याच्यो खणी मेळ्ळ्यो आनी थंय रुप्याचें उत्पदन सुरू जालें.

फुडें फुडें रुप्याच्या खनिजाचे सांठे उणे जायत गेल्ल्यान रुप्याच्या मुखेल उत्पादना जाग्यार भांगार, तांबें, शिंशें, आनी जस्त हांच्या धातुकापसून ते ते धातू मेळयतना एक उप-उत्पादव म्हणून रुप्याची निर्मिती जावंक लागली. एकुणिसाव्या शतमानामेरेन क्युपेलीकरण पद्दत वापरांत आशिल्ली. 1850 वर्सा सावन 20 व्या शतमानामेरेन 70% रुपें क्युपेलीकरण पद्दतीन उप-उत्पादन म्हणून मेळयताले. एकुणिसाव्या शतमानाचे अखेरेक रुपें मेळोवपाखातीर सायनायड पद्दतीचो सोद लागलो.

उपरांतच्या काळांत विनिमयाखातीर, नाण्यांखातीर तशेंच वस्ती आनी सोबेच्यो वस्तू हांचेखातीर रुप्याचो आनी भांगराचो उपेग जावंक लागलो तसतशी रुप्याची मागणी वाडली. हो वेळ मेरेन उद्येगीक मळार आनी तंत्रविज्ञानांतूय रुप्याचो उपेग जावंक लागलो. ताका लागून रुप्याचो शुध्दतायेचेर नियंत्रण दवरपा गरजेचें जालें. शुध्द रुपें खुबूच मोव आशिल्ल्यान ताचेर काम करपाखातीर तांतूत थोडें तांबे भरसुचें पडटालें आनी तें उण्यांत उणें 10% आसतालें.
नॉर्वे, चिली आनी पेरू ह्या देशांची रुप्याखातीर नामना आसा. भारतांत बिहारांतल्या टण्डू, कर्नाटकांतल्या कोलार आनी हुट्टीच्या भांगराच्या खणींतल्यान आनी राजस्थानांतल्या झवारच्या जस्त शिंश्याच्या खणींची रुपें मेळटा. हिमाचल प्रदेशांत सतलजच्या देगणांत 3300 मी. उंचायेचेर सैमीक शुध्द रुपांत रुपें मेळटा.

रुप्याचीं मुखेल धातुका : अर्जेटायक वा सिल्व्हर ग्लान्स (Ag2s; 87.1% रुपें); सेरार्जिरायट वा हॉर्न सिल्व्हर (Agcl 75.3% रुपें) पायरार्जिरायट वा रूबी सिल्व्हर (Ag3Sbs3, 59.9% रुपें), पॉलिबेसायट (Ag16sb2s11 ;75.6 % रुपें); प्राउस्टायट (Ag2 As S3; 65.4%) रुपें) हेभायर स्टेफानायट, टेल्यूरायट, अर्जेंटिफेरस, टॅट्राहायड्रायट, स्टोमायरायट, आनी पियरसायट हीं रुप्याचीं हेर धातुकां.

रुप्याचे चडशे सगळे धातूक निक्षेप (सांठे) एक तर वेगवेगळ्या फातरांनी शिलारसांतल्या जलतापीय विद्रावांनी प्रतिश्ठापन जावन वा फातरांत आसपी पोकळ्यो ह्या वीद्रावांनी भरून तांचें स्फटिकीभवन जावन तयार जाल्लें आसता.

धातुकापसून रुपें मेळोवपाच्यो जायत्यो पद्दती उपलब्ध आसात. (1) शिंश्यावांगडा मिश्रधातू करून उपरांत शिंश्याचें ऑक्सिडीकरण करून (क्युपेलीकरण) पद्दतीन शिंशें काडून उडोवप; वा पॅटिन्सन हाचे पद्दतीप्रमाण मिश्रधातू वितळावन शुध्द शिंशें स्फटिकीरकरणान वेगळें करप आनी पार्केस हाचे पद्दतीन वितळुपी जस्तावांगडा रुपें एकठांय करून उपरांत जस्त काडून उडोवप. (2) मेक्सिसकोंतले पद्दतीप्रमाण पायाकडेन रुप्याचो पारदमेल घडोवन उपरांत पारो ऊर्ध्वपातनान वेगळो करून रुपें मेळोवप. (3) सोडियम आनी पोटॅशियम सायनायडांत ऑक्सिजनाचो उपस्थितींत रुपें विरगळावन उपरांत जस्ताच्या आदारान तिचें अवक्षेपन करप. हे पद्दतीक सायनायड पद्दत वोली पद्दत अशें नांव आसा.

पारदमेल पद्दत : मेक्सिकोंत 1557 वर्सा वार्तोलोमेद द मेदिना हाणें हे पद्दतीचो सोद लायलो. हे पद्दतींत सुरवेक धातुकांतल्या रुप्याचें क्लोरायडांत रुपांतर करतात. मूळ धातुकांत रुपें, तिचें क्लोरायड आनी सल्फायड आनी खुबसो फातर आसता. हाचो बारीक पिठो करून तातूंत भाजिल्ल्या क्युप्रिक आनी फॅर्रिक सल्फेट आशिल्ल्या पायरायटांचो पिठो आनी पारो भरसून सगळें मिश्रण एकठांय करतात. हाका लागून सिल्व्हर क्लोरायड आनी सूक्ष्मकणी पारो हांचे विक्रियेन रुपें वेगळें जाता आनी पारो तशेंच रुपें एकठांय येवन तांचो पारदमेलाची सूक्ष्म भुकटी तयार जाता. हो पारदमेल लोखणाच्या आयदनांत तापयतात. ताका लागून पाऱ्याची वाफ जाता आनी रुपें वेगळें जाता.1904 वर्सा ही पद्दत प्रचारांत आयली. 

सायनायड पद्दत : हातूंत धातुकाचें सूक्ष्म चर्ण करून ताचे 0.4% सोडियम सायनायडाच्या विद्रावान अपक्षालन (विद्रव्य घटक धुंवपाचे क्रियेन विरगळावन वेगळो करपाची क्रिया) अपक्षालन प्रक्रियेंत सोडियम अर्जेंटो सायनायड (NaAg (CN)2 )हें विद्राव्य संयूग जाता. हो विद्राव्य गाळून तातुंतल्यान जस्ताच्या आदारान रुप्याचें क्षपण करतात. 

रजत संहतिवर्धन पद्दत : शिंश्याच्या धातुकांत 1% परस उण्या प्रमाणांत रुपें आसलें जाल्यार तिची संहती (प्रमाण) वाडोवची पडटा. तेखातीर एके पद्दतींत धातूक तापोवन आनी वितळावन थंड करतात. शिंश्याच्या गोठणबिंदूच्या थोड्या उण्या तापमानक शिंश्याचे स्फटीक वेगळें जातात. अशे तरेन शिंशें वेगळें जाता. तेन्ना रुप्याचें त्या धातुविद्रावांतलें प्रमाण 2.25 % इतलें आसता. शिंश्यांतलें रजतवर्धन करपाचे हे पद्दतीक पॅटिन्सन पद्दत म्हण्टात.

शिंशें आनी जस्त हे धातू एकामेकांत उण्या प्रमाणांत विरगळटात. वितळिल्लया शिंश्यांत 1.6% जस्त विरगळटा, जाल्यार वितळिल्ल्या जस्तांत1.2% शिंशें विरगळटा. 540से तापमानाक तातूंत विरगळटा.
गाळाची वयली प्रक्रिया करतकच तो सुकोवन तातुंतल्यान कॅल्शियम कार्बोनेट, रेंव आनी टाकण खार हातूंतलो फावो तो पदार्थ घालून ल्हान परावर्ततन भट्टेंत गाळाचें प्रद्रावण करतात. उपरांत हलके धातू चिखलावांगडा वतात आनी भांगराभरशी रुपें – हेमरज वा रजसु मेळटा. हेमरज थंड जावचे आदीं सांच्यांत ओतून तिची धनाग्रां तयार करतात. ही वापरून फावो ती विद्युत प्रवाह घनताय राखल्यार 99.9% शुध्द रुपें मेळटा. ती सुयेच्या आकाराच्या स्फाटीक रुपांत आसता. ह्या स्फाटिकांपसून शुध्द रुपांचे पाट तयार करतात.

रसायनीक गुणधर्म : शुध्द रुप्याचेर शुध्द हवेचो वा शुध्द ऑक्सिजनाचो कांयच परिणाम जायना. पूण सदच्या वातावरणांतल्या ऑक्सिजनावांगडा आशिल्ल्या हायड्रोजन सल्फायडाक लागून ती वयले वटेन काळी जाता. तांतयांतल्या कार्बनी गंधक संयुगाक लागून रुप्याचीं कुलेरां काळीं जातात.

रुप्याचेर क्लोरीन वायूचो चड परिणाम जायना. त्या मानान ब्रोमीन, आयोडीन आनी गंधक हांचो परिणाम सवकासायेन जाता. रुप्याचेर हायड्रोक्लोरिक आम्लांचो तशेंच विरल सल्फ्यूरिक आम्लांत तशेंच विरल नायट्रिक आम्लांत तें विरगळटा. सळसळीत सल्फ्यूरिक आम्लावांगडा रुप्याचे विक्रियेंत सिल्व्हर सल्फेट आनी सल्फर डायऑक्सायड वायू जातात आनी सौम्य नायट्रिक ऑक्सायड वायू तयार जातात. 

रुप्याच्या वयल्या भागार तिच्या क्लोरायडाचो थर बसता आनी फुडली विक्रिया थांबता. ताका लागून रुप्याचेर हायड्रिआयोडिक आम्लांत रुप्याचो पिठो विरगळायल्यार सिल्व्हर आयोडायड आनी हायड्रोजन वायू तयार जातात. 

उपेग : रुप्या पसून वस्ती, आयदनां आनी नाणीं तयार करतात. तशेंच विनिमयाखातिरूय रुप्याचो उपेग करतात. वखदांखातीर आनी आयदनां निर्जंतूक करपाखातीर रुप्याचो उपेग करता. रुपें हें उण्या प्रमाणांत मेळटा आशिल्ल्यान तशेंच, ताचें मोलूय चड आशिल्ल्यान भांगरावांगडा ताकाय अभिजात धातू म्हणून मान्यताय मेळ्ळ्या. वखदांनी रुप्याच्या संयुगाचो उपेग जाता. छायाचित्रणांत, विद्युत् आनी इलॅक्ट्रॉनिक उपकरणांत तशेंच मिश्रधातूंत रुप्याचो खुबूच उपेग जाता.

रुप्याची बरी विद्युत् संवाहकताय, बरी उश्णताय, संवाहकताय आनी क्षरण (झीज) तशेंच ऑक्सिडीभवनाक विरोध करपी ह्या गुणांक लागून विद्युत् आनी इलॅक्ट्रॉनीक उपकरणांनी रुप्याचो उपेग करतात.
बरी चकाकी आशिल्ल्या रुप्याच्या पृश्ठभागावयल्यान 95 टक्के प्रकाश परावर्तीत जाता. ताका लागून धातूचेर रुप्याचो मुलामो दिवन हारशे करतात. तशेंच रुप्याच्या संयुगाचें क्षपण करुन कंवचेचेर रुप्याचो थर दिवनूय हारशे तयार करतात. रुप्याच्या संयुगाचेर प्रकाशीय परिणाम जाता आशिल्ल्यान छायाचित्रण फिल्माचेर रुप्याच्या आयोडायड, क्लोरायड वा ब्रोमायड ह्या संयुगांचो पातळ थर दिल्लो आसता. मोडिल्लीं हाडां सादोवपाखातीर रुप्याच्यो सळयो, पत्रे आदींचो उपेग करतात. कांय ऑक्सिडीकारक विक्रियांत आनी अमोनियासावन खतां तयार करपाक रुप्याचो उव्प्रेरक म्हणून उपेग करतात. विद्युत् संचायक घटमाळेंत आनी विद्युत् विलेपनांत रुप्याचो उपेग जाता. 
मिश्रधातू : रप्याचे मिश्रधातू रुप्यापरसय घट्ट आसतात. रुपें एक बरें विद्युत् आनी उश्णतावाहक आशिल्ल्यान आनी खुबूच मोव आशिल्ल्यान तातूंत 10% तांबें वा थोडे कॅडमियम ऑक्सायड मेळून तयार केल्लो मिश्रधातू विद्यूत् उपकरणांक वापरपाक बरो योग्य आसता. 28% तांबें भरसून केल्लो मिश्रधातू 779° से.चेर वितळटा. शुध्द रुपें 960° से.चेर वितळटा.

भांगर वा पॅलॅडियम आनी रुपें हांचे मिश्रधातू मोव आनी तन्य आशिल्ल्यान ते रत्नजडीत अलंकार करपाखातीर आनी विद्युत् संपर्ककारी म्हणून वापरतात. विमानाच्या इंजिनांत वापरतले धाखे (बेअरिंग) तयार करपाच्या मिश्रधातूंत एक घटक रुपें आसता. रुपें, कथील आनी थोड्या प्रमाणांत तांबें आनी जस्त हांची बारीक पूड पाऱ्यावांगडा भरसून तें मिश्रण थोडो वेळ मोव उरुन उपरांत घट्ट जाता. अशी भरसण किडिल्लें दांत भरपाखातीर वापरतात.

संयुगां : रसायानीक नदरेन रुपें हो मूळधातू पयल्या गटाच्या ब विभागांतलो आसा Br-, l- ह्या सारक्या वर्णहीन धनायनां वांगडा ताचीं रंगीत लवणां तयार जातात. रुप्याचीं फकत तीन सादीं लवणां नायट्रेट, फ्ल्युओरायड आनी परक्लोरेट हीं उदकांत विरगळपी; ॲसिटेट, क्लोरेट, नायट्रेट आनी सल्फेट उदकांत कांय प्रमाणांत विरगळपी आनी हेर सगळीं उदकांत विरगळनाशिल्लीं आसात. बरींचशीं विरगळनाशिल्लीं लवणां आमोनिया सायनायड वा थायोसल्फेट वा हॅलायडावांगडा जटील आयन जावन उदकांत विरगळतात. फ्ल्युओरायड परमायोडेट आनी परक्लोरेट हीं लवणां सजल आसात.
रुप्याचीं कांय संयुंगां, तांचे गुणधर्म आनी उपेग अशे आसात-
सिल्व्हर नायट्रेट (Ag No3) : हाका ल्यूनर काश्टीक अशेंय म्हण्टात. शुध्द रुपें विरल नायट्रिक आम्लांत विरगळावन तयार जाल्ल्या विद्रावाचें सवकासायेन बाश्पीभवन केल्यार सिल्व्हर नायट्रेटचे स्फटीक मेळटात. हे संयुग म्हत्वाचे आसून उदकांत सहज विरगळटात. तापल्यार ताचें अपघटन जावन रुपें, नायट्रोजन डायऑक्सायड आनी ऑक्सिजन तयार जाता. हें विखारी आसून प्राणघातक जांव येता. कातीक लागल्यार वा कार्बनी संयुगाकडेन आयल्यार काळो दाग पडटा. ताचेर प्रकाश किरणाचो परिणाम जाता. देखून तें बाटलेंत भरून दवरतात. दोळ्याच्या विकारांवयल्या वखदांनी, हारशें तयार करपाखातीर; कपड्यावयली खुणेची शाय तयार करपाखातीर तशेंच रुप्याचीं हेर संयुगां तयार करपाखातीर ताचो उपेग जाता.

सिल्व्हर ऑक्सायड (Ag2 O) : रुप्याचें तपकिरी रंगाचें हें संयूग उदकांत मातूय विरगळना. रुप्याचें चूर्ण पंदरा वातावरण दाबाखाल ऑक्सिजनाच्या वातावरण 300° से.मेरेन तापयल्यार हें संयूग मेळटा. हें तयार करपाखातीर सिल्व्हर नायट्रेटाच्या विद्रावांत योडियम, पोटॅशियम वा बेरियम हायड्रोक्सायडाचो विद्राव भरशितात आनी तातुंतल्यान मेळपी तपकिरी सिल्व्हर ऑक्सायड गाळून 60°-80° से. तापमानाक सुकयतात. 

सिल्व्हर ऑक्सायड तापयतकच रुपें आनी ऑक्सिजन मेळटा. आमोनियम हायड्रोक्सायडांत ताचें डायअमायन सिल्व्हर हायड्रॉक्सायड (Ag (NH3) 2) OH जाता. रंग आनी कंवचेचें पॉलिश तयार करपाखातीर उदक निवळ करपाखातीर उत्प्रेरक म्हणून विद्यूत् घटांतल्या अग्रांखातीर आनी वखदांत सिल्व्हर ऑक्याडचो उपेग करतात.

सिल्व्हर हॅलायडां : रुप्याचीं क्लोरायड, ब्रोमायड आनी आयोडायड हीं हॅलायडां म्हत्वाचीं आसता.
सिल्व्हर क्लोरायड (Ag cl.) : वर्ण धवो. हो सैमांत मेळपी आसून ताका हॉर्न सिल्व्हर अशें नांव आस. हायड्रोजन वायूच्या प्रवाहांत सिल्व्हर क्लोरायड तापयल्यार परत रुपें मेळटा. छायाचित्रणांत तशेंच विश्र्वकिरणाच्या अभ्यासांत आयनीभवन अभिज्ञातक म्हणून उपेग जाता.

सिल्व्हर ब्रॉमायड (Ag Br) : वर्ण लेव हळदुवो. सिल्व्हर नायट्रेटच्या विद्रावांत जलीय ब्रोमायडाची भर घाल्यार सिल्व्हर ब्रोमायड जाता उजवाडाची विक्रिया जाल्यार तें काळें जाता. उदक आनी विरल नायट्रिक अम्लांत तें व्हड प्रमाणात विरगळटा . आमोनिया विद्रावांत विरगळून (Ag (NH3)n)+Br) हें जटील संयुग निर्माण जाता. सिल्व्हर ब्रोमायडाच्या छायाचित्रणांत हाचो उपेग जाता.

सिल्व्हर आयोडाया (Agl) : हळदुवसार. सिल्व्वर नायट्रेट च्या विद्रावांत पॉटेशियम आयोडायडाच्या विद्रावाची भर घालतकच हें संयुग जाता. सैमांत आयोडिरायट नांवाच्या खनिजांत ती मेळटा. कृत्रीम पावस घालपाखातीर कुपांचेर शिंपणी करपाखातीर तशेंच छायाचित्रणांत चाचो उपेग जाता.

सिल्व्हर हॅलायडाचो छायाचित्रणांत उपेग : छायाचित्रणाखातीर फिल्माचेर वा कंवचेचेर सिल्व्हर हॅलायडमिश्रीत जिलेटिनाचो सामको पातळ थर दिल्लो आसता. कॅमॅरांतल्या भिंगांतल्यान ह्या फिल्माचेर जेन्ना भायल्या दृश्यापसून येवपी प्रकाश किरण पडटात, तेन्ना थंयची हॅलायडां रेणूचेर प्रकाशाच्या उण्याचड खरसाणे प्रमाण उणो चड परिणाम घडटा. हीं फिल्मां उपरांत काळखे कुडींत विकाशकाच्या विद्रावांत दवरता. ताका लागून प्रकाशाच्या उण्या चड प्रमाणा प्रमाण हॅलायडाचें उणेंचड क्षपण जावन त्या जाग्यार रुपें अवक्षेपीत जाता. ज्या भागार चड प्रकाश त्या भागार चड रुप्याचो थर आनी उण्या प्रकाशाच्या भागार उण्या रुप्याचो थर बसता. उपरांत हीं फिल्मां उदकान धुवन थीर कारकांत (चित्राचें स्वरुप कायम दवरपी रसायनां) दवरतात.

सिल्व्हर सल्फेट (Ag2 So4) : रुपें सल्फ्युरिक आम्लांत विरगळटकच सिल्व्हर सल्फेट तयार जाता. तशेंच रुप्याचें ऑक्सायड वा कार्बोनेट सल्फ्युरिक आम्लांत विरगळून हें संयूग मेळूंक शकता.
सिल्व्हर सल्फायड (Ag2 S) : सैमांत ग्लान्स वा आर्जेंटायट ह्या रुपांत मेळटा. सिल्व्हर नायट्रेटच्या विद्रावांतल्यान हायड्रोजन सल्फायड वायू सोडटकच सिल्व्हर सल्फायडाचो काळो अवक्षेप मेळटा.
सिल्व्हर सायनायड (Ag CN) : रुप्याच्या लवणाच्या विद्रावांत पॉटेशियम सायनायडाची भर घालतकच सिल्व्हर सायनायडाचो धवो अवक्षेप मेळटा. तो उदक, विरल आम्लां आनी आमोनिया हातूंत विरगळना. पोटॅशियम सायनायड कांय प्रमाणांत घालतकच ताचें विरगळपी लवण K(Ag(CN)2) + तयार जाता. विद्युत् विच्छेदनान हेर धातूंचेर रुप्याचो वर्ख दिवपाखातीर ह्या लवणाचो उरेग जाता.

सिल्व्हर कार्बोनेट (Ag2 CO3) : सिल्व्हर नायट्रेटाच्या विद्रावांत सोडियम कार्बोनेटाचो विद्राव भरशितकच सिल्व्हर कार्बोनेटाचो लेव हळदुवसार अवक्षेप मेळटा. 220° सॅ. तापमानाक ताचें अपघटन जावन रुपें जाता.

सिल्व्हर नायट्रायड : आक्ताक तयार केल्लें सिल्व्हर ऑक्सायड आमोनियांत विरगळटा आनी हो विद्राव वाऱ्याक तसोच उरल्यार सिल्व्हर नायट्रायडाचो काळो अवक्षेप मेळटा. तो सुको आसता तेन्ना खूब स्फोटक आसता.

कांय कार्बन संयुगां : आमोनियम सिल्व्हर नायट्रेटच्या विद्रावांतल्यान ॲसिटिलीन वायू सोडटकच सिल्व्हर ॲसिटिलायड ( Ag2 C2) हो स्फोटक संयुगाचो धवो अवक्षेप मेळटा.
हाचेभायर ॲसिटेट, बँझोएट, सायट्रेट, ऑक्झॅलेट, पामिटेट, सॅलिसिलेट, टार्टारेट आदीं रुप्याचीं कार्बनी संयुगां विद्युत् विच्छेदनान रुप्याचो वर्ख दिवपाक वा छापणावळींतल्या वेगवेगळ्या प्रक्रियांनी वापरतात.

गुणात्मक विश्र्लेशण : रुप्याचें घनरुप संयूग, सोडियम कार्बोनेटावांगडा भरसून हें मिश्रण कोळशाचे खाचींत घालून क्षपणकारक उज्याचेर तापयल्यार रुप्याचो धवो वर्धनशील मणी मेळटा. (2) रुप्याच्या लवण्याच्या विद्रावांत हायड्रोक्लोरीक अम्ल आनी विरगळपी क्लोरायड घाल्यार सिल्व्हर क्लेरायडाचो धंयावरी धवो अवक्षेप मेळटा. हो अवक्षेप नायट्रिक आम्लांत विरगळना पूण आमोनियम हायड्रोक्सायडांत विरगळटा. (3) रुप्याच्या लवणाच्या विद्रावांत पोटॅशियम आयोडायड घाल्यार सिल्व्हर आयोडायडाचो हळदुवो अवक्षेप मेळटा. (4) पोटॅशियम क्रोमेटावांगडा रुप्याच्या लवणाचो विद्राव तांबड्या रंगाच्या सिल्व्हर क्रोमेटाचो अवक्षेप दिता आनी तो नायट्रिक आम्लांत विरगळटा. (5) आमोनियम हायड्रोक्सायडा वांगडा रुप्याच्या लवणाचो विद्राव काळ्या तपकिरी वर्णाचो सिल्व्हर ऑक्सायडाचो कांय अमोनियम हायड्रोक्सायडांत विरगळपी अनक्षेप दिता.
परिमाणात्मक विश्र्लेशण : (1) वजनी परिमाणात्मक विश्र्लेशणांत रुप्याच्या लवणाच्या विद्रावापासून सिल्व्हर क्लोरायडाचो वा सिल्व्हर ब्रॉमायडाचो अवक्षेप मेळयतात. तो गाळून जतनायेन सुकयतकच आनी ताचें वजन करतकच नमुन्याच्या पदार्थांतली रुप्याची मात्रा थारावंक मेळटा. (2) आकारमानी विश्र्लेशणांत पोटॅशियम थायोसायनेटाचो ज्ञातमूल्य (जातूंत विरगळिल्ल्या पदार्थांचें वजन कितलें आसा तें कळटा) विद्राव वापरतात. (3) विद्युत् विच्छेदनान क्षपण करून (आंवळून घेवन) धातुरुपांत मेळयल्ल्या रुप्याचें वजन करून नमुन्याच्या पदार्थांतली रुप्याची मात्रा थरयतात.




#Article 170: रुमानियन भास (311 words)


रुमानियन भास ही उदेंतेकडली एक भास. रोमान्स भाशाचोंब्यांत हे भाशेचो आस्पाव जाता.
रुमानियन भाशेचे थळावे भेद आसता ते अशे – (1) डाकोरुमानियन ही रुमानियाक लागून आशिल्ल्या युगोस्लाव्हिया, बल्गेरिया आनी सोव्हिएत संघांतल्या मॉल्डेव्हिया राज्यांतल्या संलग्न प्रदेशांत उलयतात.
(2) मॅसिडो रुमानियन वा आरुमानियन ही भास ग्रीसांतले मॅसिडोनिया आनी थेसाली हे प्रदेश आनी युगोस्लाव्हिया आनी बल्गेरियांतल्या कांय भागांनी उलयतात.
(3) मेग्लेनो – रुमानियन ग्रीसांत सालोनिकी लागसार उलयतात.
(4) इस्त्रियो – रुमानियन ही युगोस्लाव्हियाच्या वायव्य भागांतल्या इस्त्रिया प्रदेशांत मल्योरी पर्वतालारसार उलयतात.

भाशाभेद (3) आनी (4) हे अस्तित्वांत नात. डाकोरुमानियन ही भास सोडल्यार मॅसिडोरुमानियन हीय भास अस्तंगत जायत आसा.

रुमानियन भास ही उदेंतेकडल्या रोमन साम्राज्यांत उलयतात ते लॅटीन भाशेची वंशज. रोमनांचें बाल्कन व्दीपकल्पावयलें आक्रमण ख्रिस्तापयली तिसऱ्या शेंकड्यांत सुरू जावन डेश (आयचो रुमानिया) जिखतकच इ. स. च्या दुसऱ्या शेंकड्यांत तें पुराय जालें. भुगोलीक साहचर्याक लागून स्लाव्हिक भाशांचो रुमानियन भाशेचे शब्दसंपत्तेचेर खूब प्रभाव पडलो. अठराव्या शेंकड्यांत ग्रीक आनी तुर्की भाशांनीय रुमानियन भाशेचेर आपलो प्रभाव घालो. एकुणिसाव्या शेंकड्यांत आर्विल्लें विज्ञान, कला हांचेकडेन संबंदीत शब्दांची भर, फ्रेंच, इटालियन आनी इंग्लीश भाशेंतल्या रुमानियन भाशेंत पडली. एकुणिसाव्या शेंकड्याचा मध्यामेरेन रुमानियन भास शेजारच्या स्लाव्हिक भाशेभाशेनूच सिरिलिक लिपींत बरयताले. पूण 1859 वर्सा रोमन लिपी आपणासली. मॉल्डेव्हियांत मात आजुनूय सिरिलिक लिपी वापरतात. सगळ्यांत पोरने रुमानियन ग्रंथ पंदराव्या शेंकड्यांतले आसून ते चडशें धर्मीक स्वरुपाचे आसात. एकुणिसाव्या शेंकड्यासावनूच राश्ट्रीय भावनेचे वाडीक लागून उत्कृश्ट वाङ्मय निर्माण जावंक लागलें. पूण भाशांतराच्या उणावाक लागून तें देशाभायर वचूंक पावलेंना.

रुमानियन भाशेंतलें मुखेल खाशेलपण म्हळ्यार लॅटीन भाशेंतलें ऱ्हस्व ‘उ’ आनी दीर्घ ‘ओ’ हातुंतलो ‘u’ आनी ‘o’ असो रुमानियन भाशेंत कायम दवरला. रुमानियन भाशेंतली स्वर वेवस्था आनी व्याकरण खूबशें रोमान्स धाटणीचें आसा, पूण शब्दसमूह चड करून स्लाव्हिक भाशाचोंब्या कडल्यान प्रभावीत आसात. क्, ग् ह्या व्यंजनांचें जोडगिरांभितर ओष्ठयीकरण जालां. देखीक – ooto (आठ) opt; तेच भाशेन ‘ग्व’ चें ‘म्न’ त परिवर्तन जालां. ह्या भाशेंतल्या नामांक सरळ आनी सामान्य रुपां आसतात. तशेंच नामां निश्र्वीत करपी उपपदां नामांक निमाणे कडेन लायतात. देखीक – ओमु – ल : द मॅन हेंच फ्रँचींत ल् – ऑम् अशें बरयतात.




#Article 171: रुमानियन साहित्य (686 words)


रुमानियन साहित्य हे पंदराव्या शेंकड्यांत, धर्मसुदारणेचे चळवळीचे प्रेरणेंतल्यान कांय धर्मीक साहित्य चर्च स्लाव्हॉनिकांतल्या रुमानियन भाशेंत अणकारीत जालें. रुमानियीन भाशेंतल्या लौकिक स्वरुपाच्या लिखाणाचो आयज उपलब्द आशिल्लो सगळ्यांत पोरवो पुरावो म्हळ्यार 1521 त, ब्रासॉहव्हच्या न्यायाधिशाक बरयल्लें एक पत्र. तुर्कांकडल्यान आक्रमण जावपाची शक्यताय त्या पत्रांत उक्तायल्या. मौखिक परंपरेन सांबाळून दवरिल्लें रुमानियन लोकसाहित्य भरपूर आसा. तातूंत महाकाव्यां, भावकविता, बोधवादी साहित्य, नाट्यात्म संवाद हांचो आस्पाव जाता.

सोळाव्या शेंकड्याचें सुरवेक वालेकियांत मुद्रणाची सोय जाल्ली. 1544 वर्सा रुमानियन भाशेंतलें धर्मतत्त्वाविशींचें पयलें मुद्रीत पुस्तक उजवाडा आयलें. सोळाव्या आनी सतराव्या शेंकड्यांत धर्मीक आनी इतिहासाविशींचें साहित्य व्हड प्रमाणाचेर निर्माण जालें. सोळाव्या शेंकड्याचें निमाणें डीकन कोरेसी हाणें बरयल्लीं सुमार बावीस धर्मीक पुस्तकां सद्या उपलब्द आसात. व्हारलाम, अल्बा यूलिया, दोसोफ्तई हांणीय धर्मीक स्वरुपाचें लिखाण केलां. दोसोफ्तईन रुमानियनांत बरयल्लें पयलें छंदोबछ्द सॉल्टर (द बुक ऑफ साम्स) म्हळ्यार रुमानियन भाशेंत बरयल्लें पयलें काव्य. इतिहासाविशींच्या लिखाणांत ग्रिगोर युरेची, मिरॉन कॉस्तिन, यॉन नेक्यूल्स, निक्यूलाय कॉस्तिन, निक्यूलाय मायलेरक्यू आनी डीमीट्रीये कांटेमीर हांचो आस्पाव जाता. कन्स्तांतीन कांताकुझीनो हाणें वॉलेकियाचो इतिहास बरयला.

ह्या शेंकड्यांत ग्रीसीक फनॅरिऑटांच्या म्हळ्यार कॉन्स्टँटिनोपलांतलो ग्रीक वेपारी हांचे सत्तेक लागून रुमानियन साहित्याच्या विकासांत आडखळी आयल्यो. आधुनिक ग्रीक भास ही शिश्टसंमत भास थरली. अठराव्या शेंकड्यांत रुमानियन युनिएट इगर्जेच्या धर्मोपदेशकांनी रुमानियन भास ही लॅटीन भाशेपसून जाल्या अशें मानलें. लॅटीनवादी संप्रदायाचे मुखेल प्रतिनिधी म्हणून सॅम्युएल माय्क्यू – क्लेन, घेओर्ग सिनकाई आनी पेत्रू मायॉर हे उल्लेख करपासारके आसात. माय्क्यू – क्लेन आनी घेओर्ग सिनकाई आनी पेत्रू मायॉर हे उल्लेख करपासारके आसात. माय्क्यू – क्लेन आनी घेओर्ग सिन्काई हांणी रुमानियन भाशेचें पयलें व्याकरण तयार केलें (Elementa Linguae daco – romanae Sive Valachicae, 1780). पेत्रू मायॉर हाणें रुमानियन भाशेच्या लिखाणाखातीर लॅटीन वर्णमाळ आसची हे खातीर खूब यत्न केले आनी रुमानियन लोकांचो इतिहासूय बरयलो (1812). ह्या शेंकड्यांत बरयल्ले संतचरित्रांचे 24 खंड (minei) हे भाशाशैलीचे नदरेन म्हत्वाचे थरतात. यॉनाके व्हाकारेस्क्यू हाणें रुमानियन भाशेंत रुमानियन भाशेचें पयलें व्याकरण बरयलें (1787) आनी नैतिक उद्बोधनाचेर कविता बरयलीं. ताचोच पूत आलेकू व्हाकारेस्क्यू हाणें प्रेमगितां बरयलीं. यॉन बुदाई – दिलिआनू हाणें ‘जिप्सी सागा’ हें महाकाव्य बरयलें. यांकू व्हाकारेस्क्यू हो एक श्रेश्ठ कवी जावन गेलो.

हो रुमानियाचो प्रबोधनकाळ. ग्यॉर्गे लाझार, ग्यॉर्गे आसाची आनी एल्यादे रादूलेस्कयू हे ह्या काळांतले उल्लेख करपासारके विव्दान. हो ग्यार्गे लाझार हाचो शिश्य. वॉलेकियांत रादूलेस्क्यून पयलें रुमानियन पत्र काडलें. 1828 वर्सा ताणें रुमानियन व्याकरणावयलो आपलो ग्रंथ उजवाडायलो. ग्यॉर्गे आसाची हाणें इटालियन संस्कृतीचो स्त्रोत मॉल्डेव्हियांत हाडलो.

ताणें इतिहासीक विशयांचेर लघुकथा बरयल्यो तशेंच रुमानियन आनी इटालियन अशा दोनूय भाशांनी कविता बरयल्यो. एकात्म रुमानियाचो पयलो प्रधानमंत्री मीहाईल कॉगलनीचानू हो राजकारणी आनी इतिहासकार. ताणें मॉल्डेव्हियाचीं पोंरनी इतिवृत्तां संपादून उजवाडायलीं. सिर्लोव्हा आनी ग्रिगोर अलेक्सांद्रेस्क्यू हे कवी. अलेक्सांद्रेस्क्यू कांय बोधकथाय (फेबल्स) बरसल्यात. निकलाय बाल्सेस्क्यू हो व्हड इतिहासकार. कोस्ताक नेग्रूझ्झी हो कवी कथाकार. ताणें Aprodul Purice हें महाकाव्य रचलें. निकलाय बाल्सेस्क्यू हो कादंबरीकार. बॉगदान हाश्यड्यू हो भाशाशास्त्रज्ञ, इतिहास्कार, कवी आनी नाटककार. अलेक्सांदू ओदोबेस्क्यू हो पुरातत्त्वविद्यावेतो आनी इतिहासकार. ताणें कांय काव्यरचनाय केल्या. व्हासीले आलेक्सांदी हाणें सुमार 300 कविता आनी 50 नाटकां बरयल्यांत. यॉन क्रआंगा हो एक नामनेचो लेखक. यॉन ल्यूका कारागीएल हो सर्वश्रेश्ठ रुमानियन नाटककार. ए स्टॉर्मी नायट, ए लॉस्ट लॅटर, कार्निव्हल सिन्स ह्यो ताच्यो उल्लेख करपासारक्यो सुखात्मिका. कलॅमिटी ही ताची शोकात्मिका. यॉन स्लाव्हिसी, बार्बू देलाव्हरान्सीआ, दुलिऊ झामफिरेस्क्यू, गेओर्ग कॉस्बक हे एकुणिसाव्या शेंकड्याचे अखेरेचे साहित्यिक.

ह्या शेंकड्याचे सुरवेक ‘युथ’ हे वाङ्मयीन संघटन टिटू मायोरेस्क्यू हाच्या फुडारपणाखाल रुमानियन संस्कृतीच्या संवर्धनाचें कार्य केलें. हे संघटनेच्या आदारान कांय लेखक उदयाक आसले. अलेक्सांद्र मॅसेदोन्स्की हो रुमानियन कवितेंतलो प्रतीकवादी प्रवाहाचो प्रवर्तक. तेचभशेन यॉन मिनूलेस्क्यू होय एक उल्लेख करपासारको प्रतीकवादी कवी. मीहाईल सादोव्हीनू हो कवी. ताणें कथा आनी खुबशो कादंबऱ्योय बरयल्यात. दोन महाझुजांच्या काळांत कांय रुमानियन लेखकांनी रुमानियन साहित्यांत मोलादीक भर घाली. तांतूत लिव्हिऊ रेब्रिआनू, यॉन आगारबिसिआनू, कामिल पेत्रेस्क्यु सेझार पेत्रस्क्यु ह्या कादंबरीकारांचो आस्पाव जाता. जी. कालिनेस्क्यू रुमानियन साहित्याचो इतिहास आनी कादंबऱ्योय बरयल्यात. गाला गालसिऑन ह्या कथा – कादंबरीकार आनी नागी इस्तव्हन हांचो उल्लेख म्हत्वाचो आसा.

कवींभीतर सगळ्यांत पयलीं त्यूदोर आर्गेझी हाचो उल्लेख करचो पडटा. ताणें तात्विक, समाजीक, उपरोधप्रचुर, आनी मोगाचेर कविता बरयल्यात. हेर उल्लेख करपासारक्या कवींभितर ल्यूशन ब्लागा, गेओर्ग तोपीर्सीनू, अलेक्सांद्र फिलिप्पीदी आनी गेआर्ग बाकोव्हीआ हांचो आस्पाव जाता.

रुमानियन साहित्याक खरो चंवर आयलो तो फॅसिस्ट राजवटींतल्यान मुक्त जातकच. ह्या काळांतल्या कवींभितर झहारिआ स्टान्सू, ई. कामीलार, एम्. बेनिउक, ई. जाबेलीनू, एम्. बानूस हांचो आस्पाव जाता. गद्यलेखकांभितर एम्. प्रेदा हाणें समकालीन बुध्दिमंतांच्या संदर्भांत बरयलें. सूतो आंद्रास, यॉन लांक्रांजन, व्हासिल रेब्रिआनू (गद्यलेखक); दान देस्लीऊ एन्. लेबिस, ए. ई. बाकोन्स्की, व्हेरोनिका पोरंबाकू, मिहू त्रागोमीर, नीना कासिऊन (कवी); डी. मिकू, पॉल गेओऱगेस्क्यू (समीक्षक) हे सद्याच्या शेंकड्यांतले कांय मुखेल रुमानियन साहित्यिक आसात.




#Article 172: रुसो, जाँ जॅक (292 words)


रुसो, जाँ जॅक : (जल्म : 28 जून, 1712, जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड; मरण:?)

प्रबोधन तेंपावयलो एक नामनेचो विचारवंत. ताचो बापूय घड्याळ – मेस्त्री आशिल्लो. ताच्या जल्माउपरांत कांय दिसांभितरूच ताचे आवयक मरण आयलें. उपरांत तो ताच्या मामाच्या घरा ल्हानाचो व्हड जालो. रुसोचें मुळावें शिक्षण ताच्या मामागेरूच जालें. मामाची अर्थीक स्थिती बरी नाशिल्ल्यान सुरवेच्या तेंपार ताका खूब हाल सोंसचे पडले. सोळाव्या वर्सा कॅथॉलिक धर्मपंथाचें शिक्षण घेवपाखातीर ताका अनेसी शारांत धाडलो. थंय मादाम लुईसी द वॉरेन्स हे गिरेस्त बायलेकडेन ताची वळख जाली. वॉरेन्स हिचेकडेन तो सुरवेक विद्यार्थी आनी सेवक म्हणून आनी उपरांत तिचो मोगी म्हणू रावपाक लागलो. उपरांत वेवसायीक शिक्षण घेवपाखातीर तिणें रुसोक न्यूरीन शारांत धाडलो. थंय मादाम लुईसी द वॉरेन्स हे गिरेस्त बायलेकडेन ताची वळख जाली. वॉरेन्स हिचेकडेन तो सुरवेक विद्यार्थी आनी सेवक म्हणून आनी उपरांत तिचो मोगी म्हणू रावपाक लागलो. उपरांत वेवसायीक शिक्षण घेवपाखातीर तिणें रुसोक न्यूरीन शारांत धाडलो. त्या काळांत ताणें साबार ग्रंथ वाचून काडलें आनी तांचो बारीकसाणीन अभ्यास केलो. व्हॉलतेर हो ताचो आवडीचो लेखक आशिल्लो. प्लूटार्क आनी प्लेटो हांच्या कांय ग्रंथांचो ताणें रीतसर अभ्यास केलो. 1741त मादाम वॉरेन्स हिचेकडेन झगडीं जावन उपरांत तो पॅरिस शारांत गेलो. थंय ज्ञानकोश तयार करपी एक संपादक डिडेरो हाचे कडेन ताची वळख जाली. 1743 त तो व्हेनीस शारांत गेलो. थंय तो एक फ्रँच वकिलाचो सचीव म्हूण वावुरपाक लागलो. पूण ताचेयकडेन वाद करून तो परत पॅरिसांत गेलो. 1749 त ताणें दिजाँ ॲकॅडमीखातीर विज्ञान विकास आनी मनीस सुदारणा ह्या विशयाचेर खर टिका करून, विज्ञानाक लागून मनीसजिणेंत कांय सुदारणा जांवक ना अशें स्पश्ट मत मांडिल्लें. तेखातीर ताका पयलें बक्षीस मेळ्ळें. त्या यशांतल्यान ताका प्रेरणा मेळून तो मुखार चिकित्सक लेख बरोवपाक लागलो. 1754 त तो जिनिव्हा शारांत गेलो. त्या शाराचें नागरिकत्व मेळोवपाखातीर ताका प्रॉटेस्टंट पंथ आपणावचो पडलो. उपरांत तो लक्झेंबर्ग शारांत गेलो. थंय ताणें आपली ‘ज्युली’ ही कादंबरी बरयली. ‘सोशल कॉण्ट्रॅक्ट’ आनी ‘एमिली’ हे ताणें बरयल्ले ग्रंथ 1760 त उजवाडा आयले.




#Article 173: एर्न्स्ट रुस्का (320 words)


एर्न्स्ट रुस्का (जल्म - 25 डिसेंबर 1906, हायडलबर्ग; मरण - 30 मे 1988, अस्तंत बर्लिन) जर्मन इलॅक्ट्रॉनीक अभियंतो. इलॅक्ट्रॉन प्रकाशकीय ह्या विशयांत मूलभूत म्हत्वाचें कार्य केल्लेखातीर आनी पयल्या इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाचो  आराखाडो तयार केल्ले खातीर ताका 1986 च्या भौतिकीच्या नोबॅल पुरस्काराच्या अर्घा भागाचो आनी गेर्ट बिनिंग आनी हायन्रिख रोहरर हांकां क्रमवीक्षण सुरंगी इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाच्या अभिकल्पाखातीर दोगांकूय मेळून उरिल्ल्या अर्घा भागाचो भोवनाम वांटून मेळ्ळो.
रुस्का म्युनिकांतल्या तांत्रिक विद्यापिठांत आनी उपरांत बर्लिन तांत्रिक विद्यापिठांत शिक्षण घेवन 1933 वर्सा ताणें डॉक्टरेट पदवी घेतली. सुरवेक ताणें फेर्नझे – एजी (1934 – 37) आनी सीमेन्स आनी हाल्सके एजी (1934 – 55) ह्या कंपन्यांनी काम केलें. ते उपरांत तो बर्लिन विद्यापिठांत इलॅक्टॉन प्रकाशकीय आनी सूक्ष्मदर्शकी ह्या विशयांचो बिनपगारी अध्यापक (प्रीव्हाटडोझंट; 1949 – 1959) आनी उपरांत 1959 वर्सा प्राध्यापक जालो. 1955 वर्सासावन तो फ्रिट्स हाबर इन्स्टिट्युटाच्या इलॅक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपी इन्स्टिट्युटाचो इन्स्टिट्युटाचो संचालक जालो.

इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शकाचें म्हत्व आता जीवविज्ञान आनी वैद्यक ह्यासारक्या विज्ञानाच्या विंगड विंगड क्षेत्रांनी बरे तरेन प्रस्थापित जाल्लें आसा. रुस्का हाणें बर्लिन तांत्रिक विद्यापिठांत विद्यार्थी म्हणून विसाव्या शेंकड्याच्या तिसऱ्या दशकाचे अखेरेक केल्ल्या संशोधन कार्यान ह्या उपकरणाच्या विकासाक सुरवात जाली. दोन इलॅक्ट्रॉन भिंगां वापरुन ताणें प्राथमिक स्वरुपाचो इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शक तयार केलो आनी ताच्या आदारान प्रतिमेचे पंदरा पट विवर्धन करुन दाखयले. ह्या सूक्ष्मदर्शकाक ‘पारगमन इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक’ अशें म्हण्टात. तेउपरांत रुस्का हाणें ह्या सूक्ष्मदर्शकाच्या वेगवेगळ्या तपशिलांनी नेटान सुदारणा केल्यो आनी 1933 वर्सा आधुनिक अर्थान म्हूणं येता असो पयलो इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक तयार केलो. उपरांत सीमेन्स कंपनींत नेमणूक जातकच रुस्का हाणें वेव्हारीक आनी व्हड प्रमाणांत उत्पदीत केल्ल्या आनी विज्ञानाच्या विंगड विंगड क्षेत्रांनी नेटान उपेगांत हाडिल्ल्या इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शकांच्या विकासांत सक्रिय वांटो घेतलो. असो पयलो सूक्ष्मदर्शक 1939 वर्सा बाजारंत आयलो. ते उपरांत तांत्रिक सुदारणांचेवतीन आनी रुस्का हाच्या पारगमन प्रकारापरस सामक्या नव्या प्रकारचो अभिकल्प देखीक, क्रमवीक्षण सुरंगी इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक उदयाक येवन इलॅक्टॉन सूक्ष्मदर्शकीचो व्हड प्रमाणाचेर विकास जालो. इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाच्या ह्या आनी पयलींच्या विकासावस्थांनी बऱ्याचशा संशोधकांनी वांटो घेतिल्लो, पूण तातूंत रुस्काचें मूलभूत कार्य म्हत्वाचें थारलें. नोबॅल पुरस्काराभायर ताका लास्कार (1960), चार मानादीक डॉक्टरेट पदव्यो आनी पुरस्कारांचो भोवमान मेळ्ळो. वौज्ञानीक नेमाळ्यांतल्यान ताचे शंबरांपरस चड संशोधनात्मक निबंद उजवाडा आयल्यात. 




#Article 174: रूझवेल्ट, थिओदोर (262 words)


रूझवेल्ट, थिओदोर (जल्म : 27 ऑक्टोबर 1857, न्यूयॉर्क; मरण : 6 जानेवारी 1919, न्यूयॉर्क).
अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांचे सव्विसावो राश्ट्रध्यक्ष आनी शांततायेच्या नोबॅल पुरस्काराचो मानकरी (1906).
एक सधन कुटुंबांत ताचो जल्म जालो. भुरगेपणांत तो खूब अशक्त तशेंच ताका दम्याचो त्रास जातालो. तेखातीर ताका घरांतूच सुरवेचें शिक्षण दिवन ताचें शालेय शिक्षण खाजगी रितिन जालें. पिरायेच्या अठराव्या वर्सा तो हार्व्हर्ड विद्यापिठांत आयलो. 1880 वर्सा ताणें पदवी घेतली 1881 वर्सा ताका कायद्याची पदवी मेळ्ळी. शिक्षणावांगडाच बापायन ताच्या व्यायाम आनी खेळाची जतनाय घेतली. 1879 वर्सा चॅस्टनट हिल्सांतले एलिस ली हे चलयेवांगडा ताचें लग्न जालें. पणू 1884 वर्सा ताचे आवयक आनी बायलेक मरण आयलें. 1886 वर्सा तो ताची बालमैत्रीण एडिथ कॅरो हिचेकडेन दुसरे खेपे लग्न जालो. आनी ताका तीन पूत आनी दोन धुवो जाल्यो.

मजगतीं 1881 वर्सा न्यूयॉर्क राज्य प्रतिनिधीसभेचेर तो पयले खेप वेंचून आयलो.1889 वर्सा अमेरिकेच्या लोकसेवा आयोगाचेर वांगडी म्हणून ताची नेमणूक जाली. पूण 1895 वर्सा ताणें ह्या पदाचो राजिनामो दिलो. उपरांत न्यूयॉर्क सिटी पुलीस बोर्डाचें अध्यक्षपद ताचेकडेन आयलें. परतून 1897 वर्सा ताणें ह्या पदाचो राजिनामो दिल्लो आनी नौदळाचें उपचिटणीसपद आपणायलें.

रुशिया – जपानाभितर मध्यस्थी करून तणाव उणो केलो आनी दोगांय भितरलें झूज थांबोवपाच्या कामांत फुडाकार घेतलो (1905). तेखातीर गरजेचे ते सगळे करार ताणें घडोवन हाडले आनी शांतिकाय प्रस्थापित केली. हाका लागून 1906 वर्साचो शांततायेचो नोबॅल पुरस्कार ताका फावो जालो. राश्ट्राध्यक्ष म्हणून आपूण सगळ्या वर्गांचो प्रतिनिधी आसा हे धारणेन ताणें ‘स्कॅअर डील’ ही कार्यावळ आंखली आनी राश्ट्राध्यक्षाचे अधिकार विस्तारपाचें काम हातांत घेतलें. हेखातीर भौशिक उद्देगांचेरूय कांय प्रमाणांत मर्यादा पडली. सैमीक संपत्तीची राखण आनी लोककल्याणकारी येवजण हांची बसका घाली. 1912 वर्सा तो परतून राश्ट्राध्यक्षाच्या पदाखातीर वेंचणुकेंत तो उबो रावलो पूण ताका जैत मेळ्ळेंना आनी तो राजकारणापासून पयस रावलो.




#Article 175: रूझवेल्ट, फ्रँक्लीन डेलॅनो (261 words)


रूझवेल्ट, फ्रँक्लीन डेलॅनो (जल्म : 1882, हायड पार्क, न्यूयॉक; मरण : 12 एप्रिल 1945).
अमेरिकेचो बत्तिसावो राश्ट्राध्यक्ष. नवी दिका (New Deal) हे क्रांतीकारक कार्यावळीचो उद्घाता आनी अमेरिकेच्या राश्ट्राध्यक्ष पदाचेर सेगीत चार खेपो वेंचून येवपी एकसुरो राश्ट्राध्यक्ष. 1933 ते 1945 मेरेन ताणें तें पद सांबाळ्ळें. दुसऱ्या महाझुजा वेळार ताणें इश्ट राश्ट्रांवतीन म्हत्वाची भुमिका निभायली.

ताच्या बापायचें नांव जेम्स, जाल्यार आवयचें नांव सारा. ताचें मुळावें शिक्षण घराच जालें. पिरायेच्या चवदाव्या वर्सा ताणें मॅसॅच्युसॅटच्या ग्रोटोन शाळेंत प्रवेश केलो. 1904 वर्सा ताणें हार्व्हर्ड विद्यापिठांतल्यान पदवी मेळयली. उपरांत ताणें कायद्याचो अभ्यास केलो. कायद्याचो अभ्यास करता आसतना ताणें आपल्याक अभ्यासापरस भौशिक वावराकूच चड ओंपून घेतिल्लो. 1907 त तो बारची परिक्षा पास जालो. 1905 त थिओदोर रुझवेल्टाची चली एलियानॉर हिचेकडेन लग्न जालो. ताका तीन चले आनी दोन चलयो आशिल्ल्यो.

भौशिक वावर करतां करतां, जुवानपणांतूच तो राजकारणावटेन गेलो. थिओदोर रुझवेल्ट हो ताचो आवडटो राजकारणी. पिरायेच्या एकुणतिसाव्या वर्सा न्यूयॉक राज्यांतल्यान तो सिनेटाचेर वेंचून आयलो. त्या वेळार ताणें शेतकामत्यांखातीर कांय खाशेल्यो येवजणो चालीक लावन एक कुशळ राजकारणी म्हणून नांव जोडलें. वुड्रो विल्सन राश्ट्राध्यक्ष जालो तेन्ना ताणें रूझवेल्टाची अमेरिकेच्या नौसेनेचो पालवी सचीव म्हणून नेमणूक केली. नौसेनेंत ताणें खूब सुदारणा केली.1920त उपाराश्ट्राध्यक्षाचे वेंचणुकेंत ताचेर हार पडली. 1921 त पोलियोच्या दुयेंसाक लागून तो हातरुणांर उरलो. पूण त्या वेळार राजकारणांत ताका क्रियाशील दवरपाचो वावर ताचे बासलेन केलो. ह्या दुखण्यांतल्यान भायर सरपाखातीर ताणें आनी ताच्या घरच्यांनी खूब तकालस घेतली. 1928 त तो न्यूयॉर्क राज्याचो गव्हर्नर जालो. 1932 चे निमाणेकडेन तो अमेरिकेच्या राश्ट्रध्यक्षपदाचेर पंचवीस हजार मतांनी वेंचून आयलो. 4 मार्च 1933 ह्या दिसा सावन ताणें राश्ट्राध्यक्षाचीं सुत्रां आपल्या हातांत घेतलीं. उपरांत तो 1945 मेरेन त्या पदाचेर आशिल्लो. अमेरिकेच्या इतिहासांत एकसारको चार खेपे वेंचून येवपी तो एकसुरो राश्ट्राध्यक्ष.




#Article 176: रूझीचका (रूझिका), लेओपोल्ट (स्टेफन) (236 words)


रूझीचका (रूझिका), लेओपोल्ट (स्टेफन) (जल्म : 13 सप्टेंबर 1887, व्हूकॉव्हर, क्रोएशिया (यूगोस्लाव्हिया); मरण: 26 सप्टेंबर 1976, झुरिक).

स्विस रसायनशास्त्रज्ञ, पॉलिमिथिलीन आनी उच्च टर्पिनांसंबंदींच्या संशोधनाखातीर ताका आनी लिंग – हॉर्मोनांविशींच्या संशोधनाखातीर जर्मन जीव रसायनशास्त्राचज्ञ आडोल्फा फ्रीड्रिख योहान बूटेनांट हाका 1939 वर्साचो रसायनशास्त्रचो नोबॅल पुरस्कार वांटून मेळ्ळो. पणू दुयऱ्या म्हाझुजाक लागून रूझीचका हाणें तो पुरस्कार 1945 वर्सा घेतलो.
ताचें माध्यमिक शिक्षण जर्मनींत आनी महाविद्यालयीन शिक्षण स्वित्झर्लंडांत जालें. 1910 वर्सा ताका पदवी मेळ्ळी. उपरांत ताणें जर्मनींतल्या कार्लझ्रूए इन्सिट्यूट ऑफ टॅक्नॉलॉजींत जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ हेर्मान स्टाउडिंरगर हाच्या मार्गदर्शनाखाल संशोधन करून पीएच्. डी. पदवी घेतली. 1911 -16 ह्या काळांत ताणें पायरेथ्रमांतले किटकनाशकांचे संरचनेचेर संशोधन केलें. 1916 वर्सा ताणें सैमीक सुगंधी द्रव्यांचें संशोधन करपाक सुरवात केली. कस्तुरी माजर आनी कस्तुरी मृग ह्या प्राण्यांपसून मेळपी अनुक्रमान सिव्हेटोन आनी मस्कोन ह्या संयुगांचें ताणें संशोधन केलें. तातूंत ताका हीं संयुगां अनुक्रमान 17 आनी 15 कार्बन अणुंचीं वयलां आशिल्लें दिसून आयलें. ह्या काळामेरेन फकत आठ कार्बन अणुंचीं वलयां जांवक शकतात आनी तेपरस चड अणुंचीं वयल्यां अस्तित्वांत आसचिंनात, अशें शास्त्रज्ञांचें मत आशिल्लें. ते नदरेन रूझीचकाचें संशोधन म्हत्वाचें थारलें. कार्बन अणू ह्या संयुगांत वेगवेगळ्या प्रतलांनी रावन अशी वलयां जावंक शकतात. अशा वलयांचें अस्तित्व ताणें संयुगांचें विश्र्लेशण आनी संश्र्लेशण करून निश्र्चीत केले. 9 ते 30 कार्बन अणुंचीं वलयां तयार करूं येतात हें ताणें सीध्द केले. ताणें बहु – आणवीय विशमवलयी संयुगां लेगीत तयार केली.

ताका आठ मानादीक डॉक्टरेट पदव्यो, सात पुरस्कार आनी पदकां मेळ्ळीं. तो रसायनशास्त्र, जीवरसायनशास्त्र अशा 24 वैज्ञानिक संस्थांचो आनी 18 वैज्ञानिक अकादमींचो सन्माननीय आनी विदेश वांगडी आशिल्लो.




#Article 177: रेणुका (691 words)


रेणुका ही भुंयदेवता. तिचें नांवूच भुंयेकडलो तिचो संबंद सुचयता. संस्कृतांत ‘रेण’ म्हळ्यार बारीक कण. ह्या ‘रेणु’ उतराक ‘का’ हो प्रत्यय लागून ताचें ‘रेणुका’ उतर घडलां. मातयेचे जायते कण एकठांय येवन घडटात ती आकृती म्हणजे ‘रोयण’. तिका उद्देशून रेणुका हें उतर वापरिल्लें मेळटा. रेणुकेचो जल्मच रोयणिंतल्यान जालो आनी ती रोयणिंतूच अंतर्धाना पावली अशी आख्यायिका कितली सत हें सांगूंक नजो. पूण ‘रेणुका’ हें उतर ‘रोयण’ उतराक लागींचें हें उकतें आसा. (रोयण ‘रोयण’ रेणु = रेणुका).

रोयणीक धर्तरेचें प्रतीक मानतात. अनार्यांच्या सगळ्या भुंयदेवतांक मुळांत हेच रोयणीच्या रुपांत भजताले. अशाच दक्षिण भारतांतले रोयण रुपांतले अनार्यांच्या भुंयदेवतेचें वैदिक संस्कृतीच्या प्रभावाखाला संस्कृतीकरण जावन तिका आयचें रेणुकेचें रूप फावो जालां. रोयणीक जरी रेणुका म्हणून उल्लेखतात आसले तरी भौतेक कडेन रेणुकेच्यो मुर्त्यो मेळटात आनी त्यो उत्तानपाद, नग्न आनी शिरा विरयत आसता. तिच्या हातांत नागकाश्टूय दाखयतात. जातूंतल्यान तिचें मातृरूप आनी सृजनाकडलो संबंद उकतो जाता. रेणुका ही मनीस योनींत जल्माक आयिल्ली बायलमनीस. मरणा उपरांत तिका देवत्वाचो मान फावो जाला असोय निश्कर्श रेणुकेसंबंदान मेळपी जायत्या आख्यायिकांच्या आदारान काडचात. रेणुका ही संतत दिवपी देवता अशें मानतात आनी भुरगें जावचें म्हण तिका आंगवणी करतात.
गोंय वा कोंकण वाठांत रोयणीच्या रुपांत पुजतात, ती सांतेर वा महाराष्ट्र, आंध्र, कर्नाटक ह्या वाठारांतली रोयण रुपांतली मातंगी, ह्योय देवता रेणुकेच्यो समरूप वा एकरुपाच अशें मानतात. यलम्मा, जोगुळांबा, यमाई, एकवीरा हींय रेणुकेचीच रुपां अशें विव्दानांचें मत आसा. स्कंदपुराणाच्या सह्याद्रिखंडांत जाचो आस्पाव आसा अशें सांगतात, त्या रेणुकामाहात्म्यांत रेणुका ही अदितीचो अवतार अशी श्रध्दा व्यक्त केल्या.

रेणुका ही पुराणांतली जगदग्नी ऋषीची बायल आनी परशुरामाची आवय अशी आख्यायिका आसा. रेणुका महात्म ग्रंथांत तिच्या जल्मासंबंदान कथा आसा ती अशी-

पुर्विल्ल्या काळांत कान्यकुब्ज देशांत इक्ष्वांकुवंशीय रेणु नांवाच्या राजान (हाका प्रसेनजीत अशें दुसरेंय नांव आशिल्लें) कन्या – कामेश्ठी याग केल्लो तेन्ना होमकुंडांतल्यान जी कन्या वयर आयिल्ली तीच ही रेणुका. रेणु राजाच्या नांवावयल्यान तिका रेणुका म्हणून वळखताले. तिचें पाळण्यांतलें नांव ‘कामली’. पिरायेंत येतकच स्वयंवरांत तिणें ‘जमदग्नी’ क घोव म्हणून स्विकारलो. तिका रूमावंत, वसू, विश्र्वावसू आनी परशुराम अशे चार पूत जाले. रेणुकेची उत्पत्ती कमळांतल्यान जाली आनी ‘रेणु’ हो तिचो भाव आनी ‘सोमप’ हो तिचो बापूय अशीय म्हायती महाभारतांत मेळटा. जाल्यार रेणुका ही विदर्भ राजाची धूव अशीय म्हायती कलिका पुराणांत आसा.

रेणुका आनी मातंगी हांच्या संबंदाचेर उजवाड घालपी एक कथा मेळटा, जाचीं वेगवेगळीं रुपां आसात. ‘गोंधळी’ ह्या रेणुकेच्या उपासकांमदीं मेळटा ती कथा अशी – खूब कोपिश्ट म्हणून नामना आशिल्ल्या जगदग्नी ऋषीचो आश्रम माहुरगडाचेर आशिल्लो. ताची बायल रेणुका ही पविव्रता अशी अस्तुरी आशिल्ली. पूण एक दीस न्हंयेचेर उदक हाडूंक गेल्लेकडेन उदकांत न्हावपी स्वरूप सुदंर अशा गंधर्वांक पळोवन थोडो वेळ तिचें मन विचलीत जालें आनी आश्रमांत परतूंक तिका कळाव जालो. जमदग्नीऋषीक अंतरज्ञानान तें रोखडेंच समजलें आनी ती परत येतकच ताणें आपल्या पुतांक तिचो वध करपाक सांगलें. पयले चारूय पूत आवयक मारूंक तयार जालेनात. पांचव्या पुतान, परशुरामान तिचें मस्तक उडयलें. तेन्ना प्रसन्न जावन जमदग्नीन ताका जाय तो वर मागूंक सांगलो. तेन्ना ताणें बापायकडेन आपले आवयक परतून जिवी करपाचो वर मागलो. तशें तिचें मारिल्लें शीर हाडून धडाचेर दवरूंक जगदग्नीन ताका सांगलें. परशुरामान खूब सोद घेतलो, पणू शीर खंय पडलां तें ताका मेळना जालें, तेन्ना ताणें रेणुकेभाशेन दिसपी एके मातंगी (मांगीण) बायलेचें शीर मारून हाडलें. तें पळोवन मागीर जमदग्नीन स्वताच्या तेजानूच रेणूकेचें शीर सोदून हाडून तिका जिवी केली. स्वताचे आवयक जिवी करपाच्या यत्नांत ती मांतगी बायल मात फुकट मेली हे जाणविकायेंतल्यान उपरांत परशुरामाक खूब दुख्ख जालें आनी ताणें तिचें धड हाडून माहुरगडाचेर ताची स्थापणूक केली आनी रेणुकेआदीं लोक तुजें दर्शन घेतले अशें तिका उतर दिलें. ह्या उतराक धरून आजूय माहुरगडाचेर रेणुकेआदीं मातंगीचो मान जाता.

कांय कथांनी निमाणो वांटो मात्सो वेगळे तरेन येता, जातूंत रेणुकेक जिवी करपाचो गडबडींत तिच्या आनी मातंगीच्या धडांच अदला बदल जाली अशी म्हायती मेळटा. मूळच्या अनार्यांचे रोयणी रुपांतले भूदेवतेचें संस्कृतीकरण जाताना ह्यो कथा घडल्यो अशें लोकसंस्कृतीच्या विव्दानांचें मत आसा. 

परशुरामान माहूर क्षेत्रांत जमदग्नऋषीचो निमाणो संस्कार केलो आनी रेणुका थंयच सती गेली. देखून तें रेणुकेचें मुखेल थळ जावंक पावला असो तिच्या भगतांमदी समज आसा. ज्योतिबाक, रेणुकेचो घोव मानतल्यांची म्हायती मेळटा. ‘केदारकवच’ आनी ‘रवळनाथस्तवराज’ नांवाच्या तोत्रांनी ‘ज्योतिबी’ क जमदग्नी, एकवीरापती आनी रेणुकानाथ  ह्या नांवांनी उलेखला.

गोंधळी भायर जोगती – जागतिणी आनी भुत्ये परंपरेंतले लोकूय रेणुकेचे उपासक आसता. ह्या मदले जोगतिणीक दिक्षा घेतकच जल्मभर लग्न जायनासताना देवतेचो प्रचार करीत दारादारांनी भोंवचें पडटा आनी ‘जोगवो’ (भीक) मागून आपलें पोट भरचें पडटा. पूण थारावन दिल्ल्या दादल्याकडेन शारिरीक संबंद जोडपाची तिका मेकळीक आसता. 

रामानंद, विष्णुदास हे सारके कवी आदल्या काळार रेणुकेचे भक्त जावन गेले. तांणी तिची महती सांगपी जायती गितां रचल्यांत. एकल्या विष्णुदासानूच तिचेर शंबरांवयर गितां बरयल्यांत.




#Article 178: रेनडियर (374 words)


रेनडियर (कूळ : सर्व्हिडी, प्रजाती : रँगिफर, शास्त्रीय नांव रँगिफर टॅरँडस). उत्तर युरोप आनी उत्तर आशिया खंडांत मेळपी एक मृग (हरण). हेच जातीचें पूण आकारान मात्शें व्हड हरण उत्तर अमेरिकेंत मेळटा. ताका कॅरिबू अशे म्हण्टात. 
हरणाच्या हेर जातींनी रेनडियर हीच जात मनशाळिल्ली आसा. हे जातींत नर आनी मादी ह्या दोगांकूय शिंगां आसात.

रेनडियराची तकलेसकट लांबाय 1.2 ते 2.2 मीटर. ताचें वजन सुमार 90 ते 318 क्रिग्रॅ. इतलें आसता. ताच्या आंगार 2 ते 4 सेंमी. लांबायेचे दाट केंस आसतात. ताच्या मुळांत मोव केसांचो दाट थर आसता. शिंगां लांब पातळिल्लीं, वेगवेगळ्या आकारांचीं आसून तांचे फांटे तोंकाचे आसतात. भुंवयांवल्यान आयिल्ली शिंगां मुखार आयिल्लीं आसतात. दर वर्सा नोव्हेंबरांत (शिंयाळ्यांत) शिंगां गळून पडटात आनी उपरांत रोखडींच नवीं शिंगां येवंक सुरवात जाता. सुरवातीक येवपी शिंगां मोव आनी स्पंज्यावरीं बुराक आशिल्ली आसतात. तांकां रगताची पुरवणूय भरपूर प्रमाणांत जाता. कांय तेंपान रगताची पुरवण बंद जातकच शिंगां घट्ट जातात.

रेनडियराचो रंग चडसो तपकिरी वा करडो आसता. सकयलो भाग धवो वा फिकट रंगाचो आसता. शिंया दिसांनी तपकिरी रंगाचें रुपांतर धव्या रंगांत जाता. खूर रूंद, पसरट आनी व्हड खांच पडिल्ले आशिल्ल्यान मोव जमीन वा बर्फावयल्यान चलप ताका कठीण जायना. ते वराक 32 किमी. गतीन प्रवास करतात. बर्फाच्या वाठारांत तांकां गाडयेक जुंपतात.

रेनडियर हो कळपांनी भोंवपी प्राणी, दुस्मानाची सुलूस लागपी म्हण्टकच ते वाटकुळे उबे रावतात आनी शिस्तीन फुडें वतात. त्या वेळार तांचीं शिंगांय एके विशिश्ट पद्दतीन वाटकुळीं घुंवतना दिसतात. सप्टेंबराचे अखेरेक हजारांनी रेनडियर एकठांय येवन दाट रानांत रांवक वतात. पुराय शिंयाळो थंय काडून वसंत ऋतुचे सुरवातीक ल्हान टोळकीं करून परत येतात. झाडांची तरणीं पानां आनी तण हें ताचें खाण. शिंयाळ्यांत ते दगडफूल आनी शैवाल खातात.

अश्मयुगांत सुमार 25 ते 30 हजार वर्सांआदीं रेनडियर युरोपांत मेळटाले. पुर्विल्ल्या काळासावन हे प्राणी मनशाळिल्ले आसूंक जाय. उदेंत सायबेरियांतल्यो तुंगस आनी चुकची ह्यो जमाती रेनडियरचो उपेग ताचेर बसून तशेंच सामान पयस व्हरपाखातीर आनी बर्फानयल्यो चाकाबगर गाडयो ओडपाखातीर करताले. उत्तर युरोपांतल्या स्कॅडेनिव्हियन देशांतल्या हेडग्या जमातींचे लोक भार व्हरपाखातीर रेनडियरचो उपेग करताले. ह्या प्राण्यापसुनूच तांकां मांस आनी दूद मेळटालें. रेनडियराच्या दुदांतल्यान गायच्या दुदापरस चौपटीन लोणी येता आनी दुदाचो उपेग पियेवपाखातीर चीझ करपाखातिरूय करताले. ताच्या कातड्यापसून पोतयो तयार करताले.

तांचें नाक तिक्षण आसता. धोक्याची सुचोवणी करपाखातीर रेनडियर आपली शेंपडी वयर करता.

स्थलांतराच्या वेळार नर आनी मादी माजार येतात. ताचो गुरवारपणाचो काळ सुमार 240 दिसांचो आसता. मादी 1 ते 2 पिलां काडटा. 1 ते देड वर्सांनी पिलां पिरायेंत येतात. तांचें आयशु सुमार पंदरा वर्सांचे आसता.

 




#Article 179: रेल्वे (2189 words)


रेल्वे हो शब्द मूळ इंग्लीश. ‘रेल’ (Rail) महळ्यार रूळ आनी ‘वे‘ (Way) म्हळ्यार मार्ग म्हणजे रुळाचो मार्ग असो ताचो अर्थ जाता अशें जरी आसलें तरी सद्या रेल्वे हाचो चांलत अर्थ एके विशिश्ट पद्दतीची येरादारी वेवस्था असो जाला. हातूंत रुळांचो मार्ग, रुळांच्या मार्गावयल्यान लोकांची तशेंच सामानाची येरादार करपी रेलगाडी, येरादारीचें वेवस्थापन हांचो आस्पाव जाता. हातुंतल्या पयल्या घटकांत थरावीक अंतराचेर लांकडी, लोखणी वा काँक्रिटाच्या शिळोपाटाच्या (स्लिपर्स) आदारान घट्ट बसयल्ल्या रुळांची जोडी फातराचे खडयेच्या थरार घट रोमिल्ली आसता. रुळामार्गांतल्या दोन समांतर रुळांतलें अंतर वेगवेगळ्या देशांतले प्रथेप्रमाण थारायल्लें आसता. रेल्वे येरादारींत सगळ्यांत म्हत्वाचें गेज म्हळ्यार स्टँडर्ड गेज हे 4’ 81/2 (1.436 मी.) इतलें आसा. भारतांत रेल्वे येरादारीची सुरवात ब्रॉड गेज 5’ 6’’ 9 (1.676 मी.) ह्या अंतरान जाली. फुडे तातूंत मीटर गेज ञ(1 मी.) आनी नॅरो गेज (2’6) आनी 29 0.762 मीटर आनी 0.610मी. ह्या अंतराची भर पडली. रुळाच्या मार्गावयल्यान लोकांची तशेंच सामानाची हाड – व्हर करपी रेलगाडयेचीं चाकां कडो आशिल्लीं आसतात. ही चाकां एका कड्यार एक जोडी अशे तरेन बसयल्लीं आसतात आनी तातुंतलें अंतर दोन रुळांतल्या अंतरापरस थरावीक प्रमाणांत उणें आसता. हे यंत्रीक रचणुकेक लागून चाकां रुळांवयल्यान सकयल घसरनासतना जलद गतीन घुंवतात आनी रुळांची दिशा बदलता, तेचप्रमाण आपशींच वाहनांची दिशाय बदलता. हे येवजणेक लागून उज्यागाडी वेगान वचूंक शकता. दोन रेल्वोमार्ग एकठांय येतात वा एका लोहमार्गापासून दोन मार्ग जातात तेन्ना चाकां सरळपणान वचपाखातीर रुळामार्गाची विशिश्ट तरेची रचना करची पडटा.

रेल्वे वेवस्थेचो तिसरो घटक म्हळ्यार डबे आनी वागिणी ओडून व्हरपी वा धुकलपी इंजिनां. सादारणपणान उज्यागाडयेक एक इंजिन फुडें जोडटात. पूण गाडयेच्या डब्यांची वा वागिणींची संख्या चड आसल्यार गाडी ओडपाखातीर दोनूय इंजिनां वापरतात. सद्याच्या काळांत सामान येरादारींत रेल्वे वेवस्थेची कार्यक्षमताय वाडिल्ली आसा. अस्तंत्या देशांत, चड करून अमेरिकेंत, शंबरांपरस चड वागिणी आशिल्ले म्हालगाडयेक फुडें दोन आनी अदींमदीं कांय वागिणीच्या गटाउपरांत एक अशीं वट्ट तीन इंजिनां लायतात. भारतांतय ही ऐवजण प्रायोगिक रितीन चालींत आसा. आर्विल्या काळांत लोकांक व्हरपी कांय उज्यागाड्यांक इंजीन हो वेगळो घटक नासून तातुंतल्या कांय डब्यांकच विजेचो चलित्रां बसयल्लीं आसतात.

रेल्वे येरादारीचे तंत्रविद्येंत तिख्या रुळावयल्यान भितरले वटेन कडो आशिल्लीं तिरक्या चाकां वेगान घुंवत वतप हें मुखेल आंग आसा. हे येवजणेक लागून खंयच्याय वाहनांचे गतींत घर्शणान येवपी आडखळ उणी आसता आनी वाहनांची दिशा बदलपाखातीर चाकां घुंवडोवपांत खर्च जावपी यंत्रीक शक्त वांचता.

ताका लागून लोकांक व्हरपी डबे आनी म्हालाच्यो वीगिणी ओडून व्हरपाखातीर वापरपांत येतल्या इंजिनाची अश्र्वशक्ती खंयचेय येरादारी साधनेपरस रेल्वे वेवस्थेंत उण्या प्रमाणाचेर लागता. देखीक 5000 टन वजन आशिल्ली म्हालगडी सपाट लोहमार्गावयल्यान सदच्या वेगान ओडीत व्हरपाचें काम तितलीच अश्र्वशक्ती आशिल्लें इंजिन सहज करूंक शकता. म्हणजेचे रेल्वे माल वाहतुकीक दर टनांफाटल्यान एक अश्र्वशक्ती पुरो जाता. रस्त्यावयल्यान जावपी म्हालवाहतूक पद्दतींत हें प्रमाण सादारणप्रमाण दर टनाक 8-10 अश्र्वशक्ती इतलें आसता. हाका लागून हेर खंयचेय येरादार साधनेपरस रेल्वे येरादारीक आनी सामान हाड व्हर करपाची कार्यक्षमताय व्हड प्रमाणाचेर फाव जाल्या. ताका लागून संवसारीक येरादारीच्या मळार रेल्वेक पयल्या क्रमांकाची सुवात मेळ्ळ्या.

सोळाव्या शतमानासावन युरोपांतल्या कोळशाच्या खाणींनी लांकडी वा लोखणी रुळावयल्यान कडो आशिल्लीं चाकां बसयल्लीं वेगवेगळ्या प्रकाराचीं वाहनां ओडून वा धुकलून व्हरपाची पद्दत आशिल्ली. सतराव्या शतमानांत इंग्लंडांत हे पद्दतींत कांय सुदारणा करून लोखणी रूळ आनी चाकां आशिल्ल्या लोहमर्गांत ताचें रुपांतर करपाचे यशस्वी यत्न केले. ह्या शतमानाचे निमाणेमेरेन कोळशाचे खणीपसून बऱ्याच अंतराचेर आशिल्ल्या बंदरामेरेन म्हालाची येरादार करपी जायते लोहमार्ग अस्तित्वांत आयले.

अठराव्या शतमानांत हातूंत चड यंत्रीक सुदारणा जाल्यो आनी अशा लोहमार्गाक 1758त इंगलंडाचे संसदेन संमत केल्ल्या कायद्याप्रमाण शासकीय मान्यताय मेळ्ळी. ह्याच सुमाराक जेम्स वॉट ह्या अभियंत्यान 1788त वाफेचेर चलपी शक्तीयंत्र तयार करून उद्देगीक मळार यंत्रयुगाची सुरवात केली. सॅम्युएल हाम्फ्रे ह्या कारखानदारान ट्रेव्हिथिक हाका पयली रेल्वे उज्यागाडी तयार करपाक आपयलो. ताणे तयार केल्ल्या ‘इनव्हिक्टा’ ह्या वाफेच्या रेल्वे इंजिनान 21 फेब्रुवारी 1804 दिसा 10 टन म्हाल भरिल्ल्यो पांच वागिणी आनी तांचेर चडून बशिल्लीं 80 मनशां हांकां वराक 8 किमी. वेगान 16 किमी. लांबायेच्या लोहमार्गावयल्यान ओडून व्हेले. त्याच वर्सा ट्रेव्हियिक हाणें न्यू कॅसल नांवांचे दुसरें शक्तिमान इंजिन तयार करून ताच्या करून ताच्या आदारान वेल्स भागांतल्या एके खाणींतल्या लोहमार्गार कोळशाची येरादारी सुरू केली.

जॉर्ज स्टीव्हेन्सन ह्या अभियंत्यान दोन वर्सांच्या श्रमाउपरांत 27 सप्टेंबर 1825 ह्या दिसा प्रवासी आनी म्हाल हांची येरादार करपी जगांतली पयलीच भौशिक रेल्वे तयार केली. 1827 वर्सा स्टीव्हेन्सन हाणें ‘रॉयल जॉर्ज’ नांवाचें दुसरें वाफेचें इंजिन उपेगांत हाडलें.

ह्याच वेळार लिव्हरपूर – मँचेस्टर रेल्वे कंपनी स्थापन जावन तिणें लिव्हरपूर आनी नामनेचें उद्देगीक केंद्र मँचेस्टर हांकां जोडपी 50 किमी. लांबायेची अद्यावत रेल्वे परिवहन वेवस्था तयार करपाची येवजण आंखली आनी ताची जबाबदारी स्टीव्हेन्सनाचेर सोंपयली. हाचें इंजिन सगळ्यांत कार्यक्षम आसचें देखून एक इंजिन सर्त आयोजीत केली. हातूंत सिव्हेन्सन हाच्या रॉकेट ह्या इंजिनाक पयलो उज्यागाडयेखातीर ह्या रॉकेट इंजिनाचो उपेग केलो. 15 सप्टेंबर 1930 ह्या दिसा हे रेल्वेचें उक्तावण जालें.
फ्रांसांतलो पयलो रेल्वेमार्ग 1827 वर्सा सँतेत्येनसावन अँद्रेझ्यमेरेन तयार जालो आनी ताचेवयल्यान फकत सामान ॲद्रेझ्यमेरेन तयार जालो आनी ताचेवयल्यान फकत सामान हाड – व्हर करप जातालें. 1832 वर्सा हागां वाफेच्या इंजिनान रेल्वे परिवहन सुरू जालें.

जर्मनींत वाफेच्या इंजिनाचो उपेग करपी पयली रेल्वे वेवस्था 7 डिसेंबर 1835 दिसा न्यूरेंबर्ग आनी एष्यूर्ट ह्या. शारांत चालू जाली. ऑस्ट्रिया हंगेरींत पयली रेल्वे परिवाहन वेवस्था 1837त सुरू जाली. एकुणिसाव्या शतमानाचे सुरवातीकच अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांत रेल्वेमार्गान येरादार करपांत सुरवात जाल्ली. 1813 च्या सुमाराक ऑलिव्हर एव्हान्झ ह्या संशोधकान न्यूयॉर्कासावन फिलाल्डेल्फिया मेरेन रेल्वे मार्ग बांदपाची येवजण आंखली, पूण तातूंत ताका प्रतिसाद मेळ्ळोना. जॉन स्टिव्हेन्सन हाणें न्यू जर्सींतले आपले खासगी जमनीचेर सुमार 0.8 मी. लांबायेचो वाटकुळो रेल्वेमार्ग बांदून ताचेर ताणें तयार केल्ल्या वाफेच्या इंजिनाची 1825 वर्सा यशस्वी चांचणी घेतली. रेल्वे परिवहनाचें मुळावण घालपी अमेरिकेंतली ही पयलीच रेल्वे वेवस्था आशिल्ली. 1830 वर्सा वॉल्टिमोर अँड ओहायओ रेलरोड कंपनीन अमेरिकेंतली पयली रेल्वे परिवहन वेवस्था सुरू केली.

इ.स. 1830 – 90 : 1830 उपरांत 20-25 वर्सांच्या काळांत संवसारांतल्या सगळ्या देशांनी अशे तरेच्यो रेल्वे अस्तित्वांत आयल्यो. 1870 म्हळ्यार रेल्वे परिवहन ही एक संवसारीक अस्तित्व आशिल्ली गतिमान वाहतूक वेवस्था म्हणून सर्वमान्य जाली. उद्येगीक युगाचे सुरवेकच यंत्राचोय सोद लागिल्ल्यान रेल्वेचें संयोजन जावपाक बरो उपेग जालो. तशेंच रेल्वे परिवहन वेवस्थेचो उद्देगिकरणाचो विस्तार जावपाक हातभार लागलो.

संवसारांतली पयली रेल्वे सुरू करपी इंग्लंडांत 15 वर्सांच्या काळांत 2100 किमी. रेल्वेमार्ग कार्यान्वित जाले. देशांतल्या सगळ्या वेवस्थांनी रेल्वेमार्गखातीर 4’ 81/2 (1.436मी) ही सर्वमान्य रुंदाय (स्टँडर्ड गेज) घेतली. तरी इंगलंडाच्या द ग्रेट वॅय्टर्न हे रेल्वे वेवस्थेन आय.के.ब्रुनेल ह्या अभियंत्याचे सुचोवणेप्रमाण आपल्या लोहमार्गाची रुदांय 7’ (2.1 मी.) दवरपाचें थारायलें. पूण जेन्ना देशभर प्रमाणभूत लोहमार्गाचो प्रसार जालो. तेन्ना ग्रेट वॅस्टन रेल्वे वेवस्थेक हेर रेल्वेमार्गाकडेन संबंद जोडपाखातीर आपलोय रेल्वेमार्ग स्टँडर्ड दवरचो पडलो. युरोपांतल्या चडशा देशांतल्या रेल्वे वेवस्थांनी रेल्वेमार्गाची सर्वमान्य रुदांय आपाणायली.

रशियांत 1835 त 6’ (1.8मी.) रुंदायेचो रेल्वेमार्ग घालून अश्र्वबळाच्या आदारान रेल्वे येरादारी सुरू जाली. ते उपरांत रशियाच्या साम्राज्यांतल्या पोलंड देशांत स्टँडर्ड गेजाचो रेल्वेमार्ग घाल्लो. 1851 मेरेन रशियांत सेंट पीटर्झबर्ग ते मॉस्कोमेरेन 650 किमी. लांबायेचो रेल्वेमार्ग पुराय जालो.

फ्रांसांत 1850 मेरेन 3200 किमी. लांबायेचो लोहमार्ग चालू जाल्लो आनी फुडल्या 20 वर्सांत पुराय देशभर रेल्वे मार्गाचें जाळें पातळिल्लें. फ्रेच सरकारान प्रत्यक्ष रेल्वेमार्गाचें बांदकाम आनी वेवस्थपान खाजगी कंपन्यांचेर सोंपयल्लें. तशेंच तांणी गुंथयल्या भांडवलाचेर नियमीत केल्लो उण्यांत उणो फायदो मेळून भागीदारांक फायदो मेळटालो हाचेंय शासनान उतर दिल्लें. ताका लागून जायत्या उद्देजकांनी ह्या नव्या वेवसायांत प्रवेश केलो.

स्पेनांत दोंगराळ वाठार आनी उण्या प्रमाणांतले उद्देगधंदे हांकां लागून रेल्वे परिवहनांची व्हडलीशी उदरगत जाली ना. तरीय पूण 1837 वर्सा साम्राज्यशाही देशांच्या वसणुकांनी पयली रेल्वे वेवस्था स्पेनाच्या अधिपत्याखाला आशिल्ल्या वॅस्ट इंडिजांतल्या क्युबा ह्या देशांत सुरू जाली. 

इंगलंडांत रेल्वे येरादारीचे युग सुरू जायत सावन तिस वर्सांच्या काळांत हे येरादारीची खूब वाड जाली आनीन तातुंतल्यान जायत्यो अडचणी मुखार आयल्यो. ताचेर उपाय म्हणून अभियंत्यांनी भुयांरी रेल्वे मार्गांची आभिनव कल्पना मुखार हाडली. 1863 वर्सां लंडंनांत संवसारातलीं पयली भुंयारी रेल्वे वेवस्था सुरू जाली. 1870 म्हळ्यार इंगलडांत 21 हजार किमी. परस चड लांबायेचे रेल्वेमार्ग बांदले. तातुंतलें चडशे दोट्टी (Double) आशिल्लें. 1876-83 ह्या काळांत ग्रेट ब्रिटनान संवसारांतलो सगळ्यांत लांब आनी सेव्हर्न न्हंयेच्या पात्रासकयल्यांन वचपी भुंयारी रेल्वे मार्ग बांदलो. तशेंच 1890 वर्सां एडिंबरो शाराकडले फोर्थ न्हंयेचेर प्रक्षेप बहाली पद्दतीन संवसारांतलो त्या काळाचो सगळ्यांत लांब असो रेल्वेखातीर तिख्यापूल बांदलो. रेल्वे परिवहन सुरू जावन फुडल्या 30-40 वर्सांभितर प्रवासी डब्याचे बांदावळींत बरीच सुदारणा जाली. चार तक्रा जाग्यार आठ चक्रां आयलीं. डब्यांभितरय खूब बदल जाले. सुशेगादीन प्रवास करपाखातीर पयलो वर्ग, सामान्य प्रवाशांखातीर दुसरो वर्ग आनी हेरांखातीर तिसरो वर्ग अशी डब्यांची विभागणी जाली. एकुणिसाव्या शतमानाच्या निमाणें पयसुल्लो प्रवास करपी जलद गाडयो सुरू जाल्यो. तशेंच बाज्जो आशिल्ल्यो आरामशीर आनी सगळ्या सूख-सुविधांना युक्त आशिल्ले जी. एम. पुलमन हाणें बांदिल्ले पुलमन ह्याच नांवान वळखतले प्रवासी डबे ह्या गाड्यांक जोडले.

युरोप खंडांभायर रेल्वे येरादारीचो प्रसार सुरवेक उत्तर अमेरिकेंत जालो. इंगलंडावरी अमेरिकेंतूय सुरवेक खाजगी उद्देगधेद्यांक स्वातंत्र्य दिवपाचें धोरण कार्यान्वीत जाल्ल्यांन थंय जायत्यो ल्हान कंपन्यो अस्तित्वांत येवन उण्या अंतराचे लोहमार्ग बांदलो. 1840 जाता म्हळ्यार न्यूयॉर्कासावन वॉशिंग्टनाक रेल्वे परिवहनावरवीं वचपाक जायत्यो गाड्यो बदलच्यो पडटाल्यो. फुडल्या दोन दशकांत न्यूयॉर्कासावन शिकागो वचपाक सुमार 2000 किमी. लांबायेचे रेल्वेमार्ग अस्तित्वांत आयले. पूण हातुंतूय गाडयो बदलच्यो पडटाल्योच. फुडे 1861 – 65 ह्या काळांत मात यादवी झुजावेळार सैन्याक जलद हालचाल करपाखातीर रेल्वे परिवहनाचें म्हत्व लक्षांत घेवन अमेरिकन सरकारान एकसंघ रेल्वे वेवस्थेचें नवें धोरण दवरलें. तशेंच ल्हान रेल्वे कंपन्यांक व्हड कंपन्यांमदीं आस्पावन घेवपाक उत्तेजन दिलें. फावो ते कायदे केल आनी रेल्वे सुसूत्रीकरण हाडलें. हातुंतल्यान युनियन पॅसिफीक ह्या दोन व्हड रेल्वे कंपन्यांनी दोंगराळ आनी निर्जन वाठारांतल्यान खूब त्रासांनी रेल्वेमार्ग पुराय केले. 10 मे 1869 दिसा दोनूय दिशांनी स्पर्धात्मक प्रगती करपी हे दोन रेल्वेमार्ग उटा राज्यांतल्या प्रॉमटरी ह्या गांवाभायर एक भांगराचो खिळो मारून जोडली आनी संवसारांतली पयली परिवहन वेवस्था कार्यान्वीत जाली.

ते उपरांत रेल्वे परिवहनाचे उदरगतींत वाड जायत गेली. अमेरिकेच्या व्हड आनी निर्जन अस्तंत भागाचें वसणुकीकरण करपाखातीर सरकारान खाजगी रेल्वे कंपन्यांक उण्या दराच्या कळंतरान नव्या रेल्वेमार्गाचे बांदावळीखातीर रीण दिलें. तशेच, रेल्वेमार्गाच्या दोनूय वटांतल्यो चड क्षेत्रफळाच्यो जमनी तांकां इनामां न्हणून दिल्यो. अशेतरेन 29 रेल्वे कंपन्यांक 30,000 किमी. लांबायेची लोहमार्गा भोंवतणीं सुमार 53,000 हॅक्टरांवयर इनानी जमीन दिली. एकुणिसावे शतमानाचे निमाणेमेरेन अमेरिकेच्या उदेंत देगेसावन अस्तंत देगेमेरेन अखंडीत प्रवासी वा म्हाल येरादार करपी णव लोहमार्ग अस्तित्वांत आयले.

जेन्ना इंगलंडांत रेल्वे येरादार सुरू जाली तेन्नाच्यान भारतांत वेपाराच्या निमतान येवन राजकीय सत्ता प्रस्थापीत केल्ल्या इस्ट इंडिया कंपनीच्या अधिकाऱ्याक भारतांतूय रेल्वे परिवहन चालू करपाची इत्सा जाली. तेन्ना उदेंतेकडेन कलकत्यासावन राणीगंजामेरेन सुमार 200 किमी. लाबांयेचो आनी अस्तंतेकडेन मुंबयसावन कल्याणामेरेन 50 किमी. अंतराचो अशे दोन रेल्वेमार्ग बांदपाच्यो येवजणो आंखल्यो. तेप्रमाण 16 एप्रिल 1853 वर्सा मुबंय प्रांतांत बोरीबंदर ते ठाणें ही सुमार 34 किमी. लांबायेची भारतांतली पयलीच रेल्वे परिवहन वेवस्था चालू जाली. तिची मालकी आनी वेवस्थापन ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे हे कंपनीकडेन आशिल्लें. 15 ऑगस्ट 1854 दिसा भारतांतलो दुसरो रेल्वेमार्ग कलकत्यांतल्या हावडा वाठारासावन सुमार 30 किमी. अंतराचेर आशिल्ल्या हुगळी ह्या गांवां मेरेन चालू जालो. 1853 ते 1869 ह्या सोळा वर्सांच्या काळांत भारतीय रेल्वे परिवहन वेवस्थेची सुमार 6000 किमी. लांबायेची रेल्वे येरादार वेवस्था अस्तित्वांत आयिल्ली. ह्या काळांतलो मुंबय – पुणें रेल्वेमार्गावयलो कर्जत ते लोणावळा हो खुबूच चडटी आशिल्लो घाटांतलो रेल्वेमार्ग संवसारांतल्या त्या काळांतल्या अभियांत्रिकेंत उल्लेखनीय थरलो.

इ.स. 1890 – 1950 : एकुणिसाव्या शतमानाचे अखेरेक रेल्वे परिवहन वेवस्थेचे कार्यक्षमतायेंत सर्वांगीण सुदारणा करपांत चड भर दिलो. रेल्वेच्या अभियांत्रिकी आनी कर्षण प्रेरणा ह्या तंत्रांत जाल्ले उदरगतीक लागून उज्यागाडयेच्या वेगांत नवे विक्रम करपांत येताले. जर्मनींत विसाव्या शतमानाचे सुरवेक खाशेल्या प्रवाहरेखीत (गतीक हवेचो रोध उणो जातलो अशे तरेन तयार केल्ल्या) आकारान सांच्याचीं इंजिनां बांदपाक सुरवात जाली आनी तांच्या आदारान वराक 150 किमी. वेगाचो उच्चांक गांठलो. 1930-40 ह्या दुसऱ्या म्हाझुजा आदींय इंगलंडांत अशेतरेच्या इंजिनाची आनी उज्यागाड्यांची बांदावळ प्रचारांत आयली. ताका लागून दोनूय देशांनी इंजिनाच्या चांचणीवजा धांवांत 200 किमी. वेगाचो विक्रम केलो. इंग्लंडांत 1935 वर्सा पांचव्या जॉर्ज बादशाच्या राज्याभिशेकाच्या रजत महोत्सवानिमतान केल्ल्या जायत्या उपक्रमांत लंडन सावन एडिंबरो मेरेन सुमार 640 किमी. लांबायेच्या रेल्वेमार्गावयल्यान कॉरोनेशन स्कॉट ह्या नांवाची खास बांदावळीची उज्यागाडी हो प्रवास सदांच स वरांनी करूंक लागली. एकुणिसाव्या शतमानाचे अखेरेक विद्युत् शक्तीचेर चलपी इंजिनाच्या संशोधनाक जायत्या देशांनी सुरवात जाली. उपरांत 1890त लंडनांत 5 किमी. लांबायेची पयली विद्युत शक्तीन चलपी भुंयारी रेल्वे परिवहनाखातीर जायत्या देशांत प्रसार जालो. विसाव्या शतमानाचे सुरवातीकच पॅरिसांतूच कार्यान्वतीन आशिल्ली नामनेची रेल्वे वेवस्था (मेट्रो) पुराय विद्युत् शक्तीचेर आदारिल्ली आशिल्ली. 26 नोव्हेंबर 1903 दिसा ब्राउन कंपनीन तयार केल्ल्या विजेच्या इंजिनान वराक 210 किमी. वेगाची तेंगशी गांठली.

पयल्या म्हाझुजाउपरांत डिझेल इंजिनाच्या आनी दुसऱ्या म्हाझुजाउपरांत विद्युत् इंजिनाच्या आदारान चलपी रेल्वे परिवहनाचो संवसारभर प्रसार जालो. अमेरिका आनी रशिया ह्या देशांतल्या लांब अंतराचे म्हाल येरादारीखातीर आनी महानगरी प्रावासी परिवहनाखातीर विद्युत् शक्तीचेर चलपी उज्यागाड्यांचो चड प्रमाणांत वापर जांवक लागलो. युरोपांतल्या देशांत रेल्वेमार्गांची लांबाय उणी आसली तरी विद्युत् शक्तीचें उण्या खर्चांत उत्पादन शक्य आशिल्ल्यान थंय रेल्वे परिवहनान विद्युत् कर्षणाचो उपेग करताले. युरोपी देशांची संवसारांत जंय जंय साम्राज्यां आशिल्लीं, थंय लेगीत विद्युत् कर्षणाचो प्रसार केलो. देखीक, भारतांत पयली विद्युत् कर्षणान चलपी रेल्वे वेवस्था 1925त सुरू जाली.

रेल्वे वेवस्थेंत विद्युत् कर्षण पद्दतीचो प्रसार जाता आसतनाच डिझेल कर्षण प्रकाराचोय कांय देशांत तितल्याच नेटान प्रसार जातालो. डिझेल इंजिनाचेर चलपी आनी रुळानयल्यान वचपी गाडयो युरोपांत 1890 आनी अमेंरिकेंत 1909 वर्सा सुरू जाल्यो. तरी तें इंजिन शक्तिमान करून ते वरवीं रेल्वे इंजिन तयार करपाक बरोच तेंप गेलो. डिझल रेल्वे इंजीन हें डिझेल विद्युत् रेल्वे इंजिन आसता. म्हणजेच तें डिझल इंजिनाच्या आदारान निर्माण जावपी आनी विद्युत् शक्तीच्या नेटार चलपी रेल्वे इंजीन आसता. अशे तरेचें पयले डिझेल रेल्वे इंजीन तयार करून रुडोल्फ डिझेल ह्या जर्मन अभियंत्यान पर्शियन रेल्वे वेवस्थेच्या रेल्वेमार्गार चांचणी घेतली. जर्मनींत डिझेल – विद्युत् रेल्वे इंजिनाची पयली चांचणी जर्मनींत 1924 वर्सा जाली आनी प्रत्यक्षांत शंटिंग इंजीन म्हणून ताचो उपेग 1930 वर्सासावन जालो.

 

 
एकुणिसाव्या शतमानाचे अखेरेक तारायंत्राची निर्मिती जातकच एकाच रेल्वेमार्गार दोन स्थानकांमदीं एका वेळार एकूच उज्यागाडी वतली अशी यांत्रिक येवजण केल्ली. पूण गाडी मदीं अकस्मात थांबोवपाची गरज लागली जाल्यार प्रभावी गतीरोधक प्रणाली उपलब्ध जावची देखून मुळाव्या स्वरुपाची येवजण आखिल्ली. फुडें अमेरिकेंत जॉर्ज वॅस्टिंगहाऊस ह्या अभियंत्यान एक स्वयंचलित वेग गतिरोधक प्रणाली तयार केली. हे येवजणेप्रमाण उज्यागाड्यांच्या डब्यांक हवेच्या दाबांतल्या फरकाच्या आदारान चलपी गतीरोधक बसयल्ले आनी ते चालक वा रक्षक हांणी कार्यान्वित करपाची यंत्रणा उपलब्ध केल्ली. हे यंत्रणेक लागून उज्यागाड्यांचे वेग सुरक्षिततायेक बादा येता आसतना वाडोवप शक्य जाता. हाचेभायर रेल्वे परिवहनांत आनीक दोन सुरक्षा साधमां आसता. तीं म्हळ्यार मध्यवर्ती परिवहन नियंत्रण हे वेवस्थेक लागून परिवहन नियंत्रकाक खंयच्या रेल्वेमार्गार इंजीन वा गाडी उबी आसा. वा धांवता तें एका नकाशाचेर आपशींच ल्हान दिवे लागून कळटा आनी ते प्रमाण योग्य तरेन येरादारीचें नियंत्रण करूंक मेळटा. दुसरी सुरक्षा येवजण म्हळ्यार रेल्वेमार्गांत दोन रूळ जोडपी जोडावल्यान गाडी वता आसतना जावपी आवाज, प्रवाशांक बसपी धक्के आनी सगळ्यांत म्हत्वाची गजाल म्हळ्यार जोडांतल्या यांत्रिक दोशांक लागून वा मानवनिर्मित त्रुटिंग लागून जावपी संभाव्य अपघात, हें सगळे टाळपाखातीर जायते रूळ जोडकामान एकामेकांक जोडून दीर्घ अंतराचो अखंड रूळ करप.




#Article 180: रॉय, शरच्चंद्र (240 words)


रॉय, शरच्चंद्र-(जल्म: 4 नोव्हेंबर 1871 करपाडा, बंगाल मरण: 30 एप्रिल 1942 रांची).
भारतांतलो एक नामनेचो मानवशास्त्रज्ञ. ताचो जल्म सधन बंगाली कायस्थ कुटुंबांत जालो. ताचो बापूय पूर्णचंद्र रॉय हो मुन्सीफ आसलो. तेखातीर बापायचे बदलेक लागून शरच्चंद्राचें मुळावें आनी सुरवातीचें माध्यमिक शिक्षण वेगवेगळ्या सुवातांनी जालें. कलकत्यांतल्या कॉलीजिएट हायस्कुलांतल्यान 1888 वर्सा तो मॅट्रिक जालो. कलकत्ता विद्यापिठांतल्यान ताणें 1892 वर्सा बी. ए., 1893 वर्सा एम. ए. आनी 1895 वर्सा बी. एल्. ह्यो पदव्यो संपादन केल्यो. 1895 वर्सा तो मैमनसिंग हांगाच्या धल्ला विद्यालयांत मुख्याध्यापक म्हणून कामाक लागलो. उपरांत रांचीक तो मिशन स्कुलाचो मुख्याध्यापक जालो. 1898 वर्सा ताणें अध्यापन वेवसाय सोडून वकिलीक सुरवात केली आनी रांचीक तो स्थायीक जालो. वेवसायाच्या निमतान ताचो आदिवासींच्या मुंडा जमातीच्यो चालीरिती, रुढी हांचेकडेन संबंद आयलो आनी ताचें लक्ष अस्तंती अभ्यास करतात तें पळोवन आपुणूय तांचे खातीर किदेंय करपाक जाय अशें ताका दिसलें. तेन्ना ताणें मुंडाची भास, चालीरिती आनी रुढी हांच्या अभ्यासाक सुरवात केली. 1912 ते 1939 ह्या काळांत ताणें ओरिसा – बिहारांतल्या वेगवेगळ्या आदीम जमातींचो आभ्यास करून खूब लिखाण केलें. तातूंत शंबरांपरस चड सोदानिबंद आसीन सुमार सात अभ्यासपूर्ण ग्रंथ आसात. ताणें मुंडासंबंदीं अभ्यास करुन द मुंडास अँड दॅअर कंट्री हो संशोधनात्मक ग्रंथ 1912 वर्सा उजवाडायलो. हे उपरांत द ओराओंस ऑफ छोटा नागपूर (1915) द प्रिन्सिपल्स अँड मॅथड्स ऑफ फिजिकल अँन्थॉपॉलॉजी (1921) द बिऱ्होर्स (1925), ओराओं रिलिजन अँड कस्टम्स (1928), द हिल भुइयास ऑफ ओरिसा (1915) द खरियास (1937) हे ग्रंथ बरयले. हाका लागून मानवशास्त्रज्ञ म्हणून ताका मान्यताय मेळ्ळी. मानवशास्त्राच्या अभ्यासाखातीर ताणें मॅन इन इंडिया हें त्रैमासिक 1921 वर्सा सुरु केलें.

संदर्भ




#Article 181: रोज (217 words)


रोज ह्या फुलाक मराठींत झेंडू म्हणटात, हिंदीन गेंद म्हणटात आनी इंग्लीशीन अॅफ्रिकन मॅरिगोल्ड.

हे झाड एक वर्स जगपी आसून सुमार एक मिटर उंच वाडटा. सरळ खाद्यो, पाना एका फाटल्यान एक दाट आनी लांबशी आसतात दाट पाकळ्यांची फुलां येतात ती २ ते १० सेंमी इतली मोटी आसतात तांचो रंग हळदुवो केसरी वा गाड केसरी अशा दोन तरेच्या रंगाची फुलां येतात.

हे झाड मुळ मेक्झिकोंतले आसून ताचे वेगवेगळे प्रकार पोरसांनी आनी बांगानी सोबेखातीर लायतात. हे झाड कसलेय तरेचे जमनीर वाडटा म्हणून ताची सगळेकडेन लागवड जाता. बरे सुपीक जमनींत खूब मोटी रोजा जातात. 

१०-१५ सेंमी जमीन खोल खणून मातयेचे धिपळे फोडून बारीक करतात. एक जाग्याक २०-३० कि ग्रा शेणखत घालतात. ते एका वाफ्यान तयार करतात तांचे बी मे वा जून म्हयन्यांन पुरतात. बी किल्लुन रोंपे ५-८ सेंमी उंच जाले उपरांत ते काडून दुसऱ्या जाग्यार लायतात ताका शेण घालता भरपूर वतांत ह्या झाडाची वाड बरी जाता. लागवड केले उपरांत सुमार तीन म्हयन्यानी ह्या रोप्यांक फुलां येतात पावसाळ्यांत झाडाची कापून कलमां लावनुय लागवड करतात. ह्या झाडाक रोगाचो आनी किडींचो चडसो ञास जायना.

रोज ह्या फुलांचो तोरण म्हण वापर करतात. दसऱ्याक आनी दिवाळेक ह्या फुलाचे तोरण करुन घर सजयतात. माटवाच्या मुखेल दाराचेर तोरणाचो खास वापर जाता तोरणाक फक्त फुला न्हय तर तातूंत आब्यांच्या झाडाची पाना घालतात तांका ताळे म्हणटात. ही फुला देवाच्या पुजे खातीर वापरतात खाशेल्या समारंभाची सजावट करतना रोंजाच्या माळांचो उपेग जाता.




#Article 182: ऱ्हायन (398 words)


ऱ्हायन अस्तंत युरोपांतले भितरले येरादारीचे नदरेन म्हत्वाची न्हंय. तिची लांबाय सुमार 1335 कि. मी. आनी जलवाहनक्षेत्र 2,52,000 चौ. कि. मी. आसा.फॉर्देर – ऱ्हायन आनी हिंट – ऱ्हायन ह्या ऱ्हायन न्हंयच्या दोन मुखेल शिर्षप्रवाहांचे उगम मध्य स्वीस आल्प्सांतले सेंट गॉटर्ड दोंगरावळींत अनुक्रमान तोमा तळ्यांतल्यान आनी एका हिमन्हंयेंतल्यान जाता. पर्वतांतल्यान 2,300 मी. सकयल व्हांवत येतकच ऱ्हायन न्हंय सुरवेक स्वित्झर्लंड लिख्टेनश्टायन हांचे शिमेवयल्यान एका रूंद देगणांतल्यान तशेंच फुडें ऑस्ट्रिया – स्वित्झर्लंड शिमेवयल्यान उत्तरेक व्हांवत वचून कॉन्स्टन्स तळ्यांत वता.हांगाच्यान ती अस्तंतेकडल्यान भायर येवन शाफ हौझनकडल्या ऱ्हायन फॉल ह्या 21 मी. उंचायेच्या घसघशावयल्यान सकयल देंवता आनी वाझेल मेरेन स्वित्झर्लंड – जर्मनी शिमेवयल्यान व्हांवता.हांगाच्यान ती उत्तर वाहिनी जाता. थंय तिच्या पात्राचे अस्तंतेक व्होज पर्वत आनी उदेंतेक ब्लॅक फॉरेस्ट प्रदेश आसा.ह्या वाठारांत तिका ईल ही म्हत्वाची उपन्हंय मेळटा.

ऱ्हायन – मेन ह्या संगमाकडल्यान फुडें ती अस्तंतेकडेन घुंवता.ह्या भागांत बिगनसावन न्हंयेची सुमार 160 किमी. लांबायेची ‘ऱ्हायन गॉर्ज’ ही घळ तयार जाल्या.हांगा तिचे देगेवयलो वाठार द्राक्षामळे, ऱ्हायन वायन आनी पुर्विल्ल्या किल्ल्याच्या अवशेशांखातीर प्रसिदद आसा. बॉनाचे दक्षिणेक दोंगराळ वाठार हुंपून ही न्हंय कॉलोन शारापसून मैदानी वाठारांत प्रवेश करता. ह्या वाठारांत तिका रूर आनी लिप ह्यो निमाण्यो उपन्हंयो मेळटात.

नेदर्लंडसांतले न्हंयेचो निमाणो टप्पो सुमार 120 किमी. लांबायेचो आसून, हांगा न्हंयेचो वेग उणो जाला आनी ताका लागून थंय त्रिभूज प्रदेशाची निर्मिती जाली.हांगा गाळ सांठयता आशिल्ल्यान न्हंयेचें पात्र हेर वाठारांपरस ऊंच जाला.ताका लागून हुंवारापसून भोंवतणच्या शाराक भिरांत निर्माण जाता.लोकांनी हांगा बांद आनी खारजां बांदून ही अडचण पयस केल्या. थंयच्यान ही न्हंय जर्मनी आनी नेदरर्लंडसाचे शिमेवयल्यान दोन मुखेल फांट्यांनी विभागिल्ली आसा. हातुंतलो उत्तरेकडलो लेक हो फांटो आर्नहेन आनी रॉटरडेम हांगाच्यान व्हांवत वचून हूक फान हॉलंटाक दर्याक मेळटा. दक्षिणेकडलो व्हाल हो दुसरो फांटो व्हड आसून तो नाइमेगन शाराकडल्यांन व्हांवता.

हे न्हंयेपात्रांतल्यान फेब्रुवारींत बर्फ विरगळिल्ल्यान सगळ्यांत चड जाल्यार ऑक्टोबर – नोव्हेंबरांत सगळ्यांत उणें उदक व्हांवता.बाझेल ते स्ट्रॅसबर्गाक खारजावरी येरादारीं जाता.तशेंच डॅन्यूब, ऱ्होन, मार्न, एम्स, वेझर, एल्ब आनी ओडर ह्या न्हंयांकडेन तशेंच ताचेंवयल्या शारांकडेन ही न्हंय जोडिल्ली आसा.

रोमी काळासावन हे न्हंयेचे येरादारीचेर कर आकारताले. चवदाव्या शतमानांत तिचेर 60 परस चड जकातनाके आशिल्ले.फुडें तांची संख्या उणी जाली. 1868 वर्सा हे न्हंयेक आंतरराश्ट्रीय येरादारीखातीर मान्यताय मेळ्ळी.सद्या हे न्हंयेचेर व्हड प्रमाणाचेर येरादारी जाता. न्हंयेतोंडार आशिल्लें रॉटरडॉम – युरोपोर्ट संकूल म्हळ्यार संवसारांतलें एक व्हड बंदर समजप जाता.हाचेभायर ड्युइसबर्क, रूर, स्टॉसबर्ग, कॉलोन, लूटव्हिखसहाफेन मॅनहायम हीं हे न्हंयेवयलीं हेर म्हत्वाचीं बंदरां.

उद्देगीकरण, पर्यटन, शेती हे नदरेन ऱ्हायनाचें देगण बरेंच फुडारिल्लें आसा.ह्या न्हंये वाठारांत गंव, साकर, बीट, तंबाकू. द्राक्षां हांचेंय उत्पादन जाता.भायन्स ते बॉनचो न्हंयेदेगणांतलो सोबीत भूवाठार, उद्देगीक नगरां, इतिहासीक किल्ले, दोंगुल्ल्यो, दाक्षांचे मळे हांकां लागून हाया वाठारांत पर्यटकांची गर्दी आसता.




#Article 183: लक्ष्मणराव सरदेसाय (676 words)


लक्ष्मणराव सरदेसाय हो एक त्रिभाशीक,राश्ट्रीय आनी अंतराष्ट्रीय कीर्तीचो साहित्यकार।ताणें मराठींत,कोंकणीत आनी पुर्तुगेजींत खूब बरयलां।पूण ताची चड नामना जाली ती मराठी कथाकार आनी चडशी मराठी प्रादेशीक कथेचो एक म्हालगडो प्रणेतो म्हणून।

लक्ष्मणराव सरदेसायाचो जल्म अंत्रुुज म्हलांतल्या सावयवेरें ह्या गांवांत १८ मार्च १९०४ ह्या दिसा जालो।सरदेसायाऩचे देसकतिचो वतनगांव आमोणें। लक्ष्मणरावचें आजोळ दुर्भाट वाडी-तळावले,प्रतापराव सरदेसायागेर।नारायणराव सरदेसाय हो ताच्या घराण्याचो मूळ पुरीस।लक्ष्मणरावाच्या बापायाचें नांव श्रीपादराव,पूण लोक ताका शेड्डेबाब म्हणून वळखताले।दोगां धुवा उपरांत जल्मल्लो,आवय बापायचो एकलो एकसुरो पूत।ताच्या कुटुंबांत जावन गेल्ल्या लखबा ह्या जाणटेल्याच्या उगडासाक लक्ष्मण हे नांव दवरिल्लें आसूंक जाय।फुडें मागीर ताका काक म्हण्टाले।वाडी तळावले आजोळा ताका भाऊ म्हण्टाले।
 
(जल्म:१८ मार्च १९०४ सावयवेरें; मरण:५ फेब्रुवारी १९८६ पणजी). पुराय नांव लक्ष्मणराव श्रीपाद सुर्यराव सरदेसाय. मुळावें शिकप सावय-वे-यां, तशेंच आजोळा दुर्भाट-वाडी हांगा घरचें घराच जालें. वाडीच्या सरकारी शाळेंतल्या प्रिमेरग्रांव पास जाल्या उपरांत फुडले शिक्षण पणजे जाले. १९१८ त सेंगुदग्रावची परीक्षा उत्तीर्ण जावन खाजगी रितीन लिसेवाचो तीन वर्साचें शिक्षण घेतलें आनी ४थ्या वर्सासावन सरकारी लिसेंव लेत्रस कोर्स घेवन १९२५ त लिसेवाच्या ७व्या वर्साची परीक्षा उत्तीर्ण जालो. तेच वर्सा ताणें इश्तितुर कोमोर्सियालाचो डिप्लोमा घेतलो.

फुडाराक ताणें शिक्षकी वेवसाय आपणा.लो आनी बरो शिक्षक म्हूणन नामना जोडली. गार्सिय द सिल्वा हो लिसेबाचो प्रचार्य ताका 'Profersor demaochei' अशें म्हण्टाले. पयले सुरवातेर म्हापशां कुलॅजियु इंदियानु नांवाची लिसेवाची तीन वर्सांचें शिक्षण दिवपी खाजगी शिक्षण संस्था काडून ताणें ती तीन-चार वरिसी चलयली. उपरांत फोंडेच्या कुलॅजियु आल्मैदीचो मुखेल (संचालक) म्हणून काम पळयलें. थंय मुळावें मराठी आनी पुर्तुगेज तशेंच लिसेंवाचें तीन वर्सांचें शिक्षण दिवपाक ताणें सुरवात केली. १९३८ त ताणें हांगा विर्ध्यांखातीर वसतीघर सुरू केलें. पूण फुडें कांय मतभेद उप्रशिल्ल्यान ताणें मुखेलीपण सोडून जिवन मडगांवां इश्तित्यूत रेनासान्स ही लिसेंवाचें सात वर्सांचें शिक्षण दिवपी खाजगी संस्था सुरू केली आनी ती ५ वर्सा चलयली.

हें सगळें काम करताआसतना ताचें कथा-कादंबरींत तशेंच स्फुटलेखनय चालू आशिल्लें. फ्रेंच वाङ्मयाचो ताचो व्यासंगय ह्या वेळार चालूच आशिल्लो. पिरायेच्या १८ व्या 'भारत' सातोळ्यांत'सैमिक' हे रोपण नांवान ताणें मराठीतल्यान स्फुट लेखनाक सुरवात केला. उपरांत 'हिंदू'तय ताणें बरयलें. गोंयच्या सुस्तेल्या समाजाक जागो करपाचे नदरेन ताणें गोंयच्या विंगड विंगड प्रस्नांचो त्यावोळार बरोवप केलें. 'तेज' नांवाचें स्वताचें पत्र सुरू करपाचो ताणें यत्नय केलो. फुडाराक दुधसागर, प्रकाश, केसरी, ऊ हेराल्द हेर मराठी- पुर्तुगेज नेमाळ्यांनी ताचें बरप उजवाडाक योवंक लागलें. दक्षिण गोंयांतलें फुलाई प्रकरण उक्ताडार हाडपाखातीर ताणें 'फुलाई गावडो धर्मांतर प्रकरण'नांवाची पुस्तिका बरोवन मुंबयसावन उजवाडायली आनी हे खातीर ताका आठ दिसांची बंदखणय भोगची लागली. फुडाराक गोंयचें सुटकेखातीर ताणें राजकीय चळवळींत वांटो घेतलो. तो गोमंतक काँग्रेसचो वांगडी जालो.१८ जून १९४३ च्या नागरी स्वातंत्र्याचे चळवळींत तोवाटेकार जालो. मुंबयत गोंय नॅशनल काँग्रेससंघटना स्थापनेखातीर तो वावूरतालो. १८ ऑक्टोबर१९४६ ह्या दिसा सत्याग्रह केल्ल्यान ताका रेईश मागून बंदखणींत घालो. १९४७-४८ ह्या काळांत ताणें ब-याच बसकांचें आयोजन केलें.साकिर्व्हाळ दोडामार्ग हांगा सभा घेता आसतना ताका पुर्तुगेज पुलिसांनी अटक केली. प्रदेशिक लश्कर न्यायालयान ताका एका वर्सीच्या बंदखणीची ख्यास्त दिवम आग्वादचे बंदखणींत घालो. १९४९ त लोंढां हांगा जाल्ल्या नॅशनल काँग्रेसच्या अधिवेशनातय तो वाटेकार जालो.मुंबय वचून सुमार १० वर्सा गोंयच्या स्वातंत्र आंदोलनाचें कार्य ताणें चालू दवरलें. तेखआतीर ताणें थंय परिशदोय घेतल्यो, तो नॅशनल काँग्रेस गोंयचो १९५५ त सचिव जालो. गोवा पॉलिटिकल कॉन्फरन्सच्या मुंबच्या एका अधिवेशनाचो तो योवकार अध्यक्ष आसलो. १९५९ न दिल्ली वचून दिल्ली आकाशवाणी केंद्रीचेर कंत्राट पध्दतीचेर कोंकणी पुर्तुगेज भासो दर्यापार करपाच्या विभागाचो सुपरवायझर म्हणून ताणें काम केलें. हाय काळांत गोंयच्या राजकारणाचो पुर्तुगेजांनी चलयल्ल्या अपप्रचारांक तोंड दिवपीचो ताणें सेगीत पांच वर्सां वावर केलो. उपरांत ताणें ती चाकरी सोडून दिवन तो गोंयांत परतलो. ताच्या राजकीय वावरांत ताचो वांगड लक्ष्मीकांत भेंब्रे, डॉ. नारायण भेंब्रे हांचो ताका भोव आदार मेळ्ळो.

एके वटेन गोंयची मुक्ततायेची चळवळ, दुसरे वटेन समाज जागृताय आनी शिक्षणाचो वावर करता आसतना आपल्या ह्या सगळ्या वावरांक अस्त्र म्हूण ताणें लेखणी उबारली. १९२९ ते १९८३ मेरेन ताणें सातत्यान बरयलें, लागीं लागीं साडे चार तपांच्या काळांत ताणें शेंकड्यांनी कथा बरयल्यो. डझनभर कथा झेलो उजवाडायले. मराठी लघुकथेक अदिक तंत्रबध्द केली. सैम-श्रृंगार म्होवाळ नटव्या भाशेन केळोवन आनी गोंयची जीण- जीवनदर्शन वाचप्चामुखार मांडून ताणें 'प्रदेशिक कथाकार'म्हणून नांव कमयलें. १९२९ त 'यशवंतात सासुखासिनी' ही बरोवन ताणें आपल्या कथालेखनाक सुरवात केली. 'यशवंत'कथा सर्तींत 'मोहिनी' हे ताचे कथेक दुसरी तस्त्रीप फावो जाली. फुडाराक महाराष्ट्रांतल्या मनोरंजन, रत्नाकर, ज्योत्स्ना, परिजात, किर्लोस्कर ह्या नेमाळ्यांतल्यान कथा उजवाडाक हाडून त्या दर्जाचो कथाकार अशी ताणें नामना जोडली.

लक्ष्मणरावाचें प्राथमीक शिक्षण सुरवातेक घरचे घराच जालें उपरांत वाडी तळावले आनी दुर्भाटा आज्जोळा जालें।लक्ष्मणरावाच्या उतरांनी ताच्या शिक्षणाचो श्रीगणेश जालो।त्या काळावेले प्रथेप्रमाण लक्ष्मणरावाचेम मुळावें शिक्षण जालें ।सुरवातेक पंतोजी कडेन आनी उपरांत मराठी मुळावे शाळेंत।त्या वेळार
 




#Article 184: लजेझाड (386 words)


लजेझाड (मराठी  - लाजाळू, लाजरी, संकोजी; हिंदी - लाजवती, लज्जावंती; गुजराती - लजमणी, शिशामणी; कन्नड - नाचिके गिड, मुट्टिदरे मुनि; संस्कृत - लज्जिका, लज्जालु; इंग्लीश - सॅन्सिटिव्ह प्लांट; लॅटीन - मिमोजा पुदिका; कूळ; लेग्युमिनोजी). 

फुलझाडांतलें पातळत वाडपी, कांटेरी आनी केसाळ अशें ल्हान झोंप. हाचें मूळ स्थान ब्राझील हें आसून ताचो प्रसार अमेरिकेंत आनी भारतांत सादारणपणान उश्ण आनी दमट हवामानांत चड करून दर्यादेगेर जाल्लो आसा. ताच्या मिमोजा हें प्रजातींत वटट 450 जाती आसून तातुंतल्यो भारतांत फकत आठ जाती मेळटात.

हें झोंप सुमार 50 – 90 सेंमी. ऊंच आसून ताका जायत्यो कांटेरी आनी केंसाळ खांदयो आसतात. पानां संयुक्त आनी स्पर्शग्राही आसतात. पानाक कसलोय स्पर्श जालो तर पानांचीं दलां कवळटात. तेन्ना पानाच्यो कडो एकमेकांक तेंकता आशिल्लयान तीं आपलें तोंड लजेन धापतात असो भास जाता. ताचेवयल्यान ह्या झाडाक लजेझाड हें नांव पडलां. एका देंठार दोन तें चार दलां आसतात आनी दर एक दल हें संयुक्त आनी पिसावरी आसता. सप्टेंबर – ऑक्टोबरांत तांबसार वाटकुळीं, बटनावरी 6 – 8 मिमी. व्यासाचीं, फुलां पानांचें खांचींत येतात. सांगो गाड तपकिरी, चेपट्यो, सुमार 1.3-2 सेंमी. X 3.4 मिमी. ल्हान आनी केंसाळ आसतात. 3 – 5 बियो दोनूय वटांनी फुगीर आसतात. फुलांची संरचना आनी हेर सामान्य शारिरीक लक्षणां लेग्युमिनोजी कुळांत आनी मिमोनॉयडी उपकुळांत वर्णन केल्लेवरी आसतात.
हें झाड थंड आनी कोडू आसून शारिरांतलें पित्त आनी कफ ह्या विकारांचेर गुणकारी थारता. भारतीय वैजकी ग्रंथांत हाच्या गूणधर्माची चिकित्सा केल्ली आसा, बिकाचेर पानाचें चूर्ण दुदावांगडां दितात. मुळांचो काडो मुतखडो आनी हेर मुताविकारांचेर दितात. भुरग्यांच्या मोडण्याचेर ह्या झाडाचो उपेग मॅलॅगॅसींत करतात. ब्राझीलांत मुळांचो वापर गंडमाळेचेर आनी वांतिकारक म्हणून करतात. गोरवां हाचीं पानां खातात. फिजींत ताची चरपाखातीर कुरणां तयार केल्यांत. तांकां लागून गोरवांचें मास आनी दूद वाडटा असो अणभव आसा. ही वनस्पत तणावरी त्रासदायक थारिल्ल्यान तिचो नाश करपाखातीर एमसीपीए हें तणनाशक दर हॅक्टेरी 0.8 – 1.2 किग्रॅ. वापरतात. हाच्या बियांनी श्र्लेश्मल द्रव्य आनी पाचवेंसार हळदुवें तेल आसता. ताचो उपेग लेप दिवपाच्या पदार्थाखातीर जावंक शकता.

हें वनस्पतीच्या पानांक हात लायल्यार दलां आनी दलकां एकामेकांचेर पडून धांपतात आनी निमाणें सगळींच पानां सकयल लांबतात. हाचें कारण म्हळ्यार दलकाच्या फुगीर तळभागांत पातळ थर आशिल्ल्या पेशींतल्या उदकाचो अंश उणो जाता आनी तेखातीर ह्यो पेशी लुळ्यो पडून दलकां धांपतात आनी पानां सकयल बागवतात. स्पर्शाचो परिणाम जसो जसो जाता उणो जाता तशेंतशें तें पाना आशिल्लें तशें जाता. खर उजवाडांत वा काळखांत अशीच प्रतिक्रिया घडटा. हें हालचालीचो खाशेलो प्रायोगिक अभ्यास सर जगदीशचमंद्र बोस हाणें केल्लो. वनस्पती उण्या अदीक प्रमाणांत संवेदनक्षम आसतात आनी प्राण्यांवरी त्यो प्रतिसाद दितात अशें सिध्द केल्लें.




#Article 185: लांकूड (422 words)


लांकूडसादारणपणान व्हड आकाराच्या वनस्पतींच्या (झाडांच्या / रुखांच्या) कांडक वा खांदयेक लाकूंड म्हणप जाता.वनस्पती शास्त्राप्रमाण लांकडाचो जो प्रकाश्ठ म्हणून भाग आता ताका लांकूड म्हण्टात. भायली साल आनी भितरलो गर हांचेमदल्या तंतुयुक्त अशा कठीण भागाक लांकूड म्हण्टात. झाडाच्या सगळ्या भागांक सशक्त सशक्त करपी पेशींच्या (उदक, अन्नरस समुहाचें मेळून लांकूड जाता. ा. लांकडांत 50-60% सेल्युलोझ, 20-25% लिग्निन आनी 10-20% कार्बोहायड्रेटां आनी खनिज पदार्थ मेळटात. लांकूड ही एक म्हत्वाची सैमीक साधनसंपती.पुर्विल्ल्या काळांत मनीस घर बांदपाखातीर आनी इंधन म्हणून लांकडाचो उपेग करतालो. उपरांत उदका येरादारीखातीर लागपी व्हडीं, शेतांतलीं अवजारां, वाहनां, खेळपाचें साहित्य, कारखान्याखातीर लागपी कच्चो माल प्लायवूड, कागद आदी गजालींखातीर लांकडाचो उपेग करूंक लागलो. उद्देगीक क्रांती आनी दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत जायत्या मळांचेर लांकडाचो उपेग जावंक लागलो आनी ताची मागणीय वाडली.धर्तरेचो 1/3 भाग रानान व्यापिल्लो आसा. भारतांत 6.9 लाख चौ. किमी. म्हळ्यार सुमार 22% भाग रानान व्यापिल्लो आसा. भारतांत सादारण 3600 प्रकारांचीं झाडा अस्तित्वांत आसून तातुंतलीं 200 प्रकारांचीं उपेगी आसात आनी फकत कांय झाडांचें लांकुडच बरें तिगपी आसा.युरोपांत स्विडन, नॉर्वे आनी फिनलंड ह्या देशांची लांकडाखातीर नामना आसा. थंय पायन, स्प्रूस आनी बर्च ह्या झाडांचें लांकूड व्हड प्रमाणांत जाता आनी ताची निर्यात जाता. रशियेचो 1/  

पूण गरजेपरस उत्पादन उणें आशिल्ल्यान तांदूळ आनी हेर धान्यांची आयात करची पडटा.शेतवडीक जोड आशिल्लो पशुपालन वेवसाय दक्षिणेकडच्या मैदानी प्रदेशांत आनी नॉय,बांगहिआंग आनी डॉन न्हंयांच्या देगणांनी नेटान चलता.रानांतली येणावळय देशाचे अर्थवेवस्थेक हातभार लायता. घर बांदकामाक उपेगी पडपी लांकूड हें देशांतलें म्हत्वाचें उत्पादन. ताची निर्यात व्हड प्रमाणांत जाता. लाओसाचे भुंयेंत तरेकवार खनिजां आसून तातूंत मुखेलपणान कथील, पॉटॅश, जिप्सम, सैंधव, खनीज तेल, तांबें, भांगर, जस्त, शिंशें, मँगनीझ, पायरायट आनी गंधक हांचो आस्पाव जाता. पूण भांडवलाच्या उणावाक लागून हीं मिनां खूब उण्या प्रमाणांत काडटात.उद्देगीक नदरेनय लाओस हो अविकसीत देश.. देशाच्या वट्ट राश्ट्रीय उत्पादनांत उददेगीक उत्पादनांचो वांटो खूब उणो. देशांतल्या वट्ट कामगारांतले फकत 1% परसूय उणे लोक उद्देगांत घुस्पल्यात. उद्देगधंदे मुखेलपणान रान आनी शेतकी उत्पादनांचेर प्रक्रिया करप, हस्तवेवसाय आनी मूलभूत उपयोग्य वस्तू निर्माण करप ह्या प्रकारचे आसात. खणकाम, लांकडी कोळसो निर्मिती, शिमीटडाच्यो विटो करप तंबाकूचेर प्रकिया, भात कांडप, फर्निचर लांकूड चिरप, सूत,कापड, च्या आनी काफयेचेर प्रक्रिया हे उद्देग ल्हान व्हड प्रमाणाचेर चलतात.विज्ञान आनी तंत्रगिन्यानाचे बाबतींत लाओसाक परदेशी तज्ञांचेर आदारून रावचें पडटा.

किप हें देशाचें अधिकृत चलन. नॅशनल बँक ऑफ लाओस ही देशांतली मध्यवर्ती बँक. बँक ऑफ इंडोचायना ही थंयची सगळ्यांत व्हडली वेपारी बँक दोंगरी भूंय, खूब देगणां आनी घोग्यांनी पडपी पावसाक लागून येरादारीच्या मळारूय हो देश फाटीं आसा. देशांतली 90% म्हाल येरादारी आनी 80% प्रवासी येरादारी रस्त्यांवयल्यान जाता.व्हिएतनाम झुजा तेंपार अमेरिकेन केल्ल्या बाँब हल्ल्यांनीय खूब रस्त्यांची नासधूस जाली देशांतलीं म्हत्वाचीं शारां हवाई मार्गान जोडल्यांत. व्ह्यँत्यान शारांत आंतरराश्ट्रीय विमानतळ आसा. रशियेच्या आदारान 1976त लाओ एविएशनची स्थापणूक केल्या.ा. लाओसांत रेल्वेमार्ग ना. मॅकाँग आनी तिच्या फांट्यांतल्यान उदका येरादारी चलता.रेडिओ आनी दूरचित्रवाणी हांची




#Article 186: लाओस (576 words)


लाओस आग्नेय आशियेंतलो इंडोचायना व्दिपकल्पांतलो एक देश क्षेत्रफळ 2,36,800 चौ किमी. लोकसंख्या 35,84,803 (1985) विस्तार 13°40’ ते 22°40’ उत्तर अक्षांश आनी 100° ते 107° उदेंत रेखांश. लाओरचे उदेंतेक व्हिएतनाम, उत्तरेक चीन आनी व्हिएतनाम दक्षिणेक कांपुचिया आनी अस्तंतेक थायलंड आनी म्यानमार हे देश आसात देशाची आग्नेय-वायव्य चडांत चड लांबाय 1,162 किमी. जाल्यार ईशान्य-नैऋत्य चडांत चड चड रुदांय 478 किमी.व्ह्यँत्यान हें देशाचें राजपाट

भूंयवर्णन :हो देश मेकाँग न्हंयेच्या देगणांत वसला.ताका उत्तर आनी उदेंतेकडेन खडबडीत, सड्यांनी आनी पर्वतांनी रेवडिला. सडे आनी पर्वतीय प्रदेशांतल्यान व्हांवपी न्हंयांच्या खोल आनी अशीर देगणांक लागून हो प्रदेश कांयकडेन खंडीत जाल्लो आसा. देशाचे उदेंतेकडेन व्हिएतनाम शिमेचेर सुमार 2,700 मी. उंचायेची ॲनामितीक पर्वतांवळ आसा देशाच्या मध्यभागांत आशिल्लें माऊंट बिआ हें देशांतलें सगळ्यांत उंचेलें तेमूक.ॲनामितिक पर्वताक तीन खिंडी आसून, तांचेमदल्यान लाओस आनी व्हिएतनाम एकामेकांक जोडल्यांत. मध्य भागांत यार्स हो सपाट भाग आसा. तो झिआंग खोआंग सड्याचोच एक भाग. देशाच्या ईशान्य भागांत ट्रान्निंग सडो आसा. ताची उंचाय 1,020 1,370 मिटरांमेरेन आसा. मेकाँग आनी तिच्या फांट्यांच्या देगणांनी बारीक मातयेचीं व्हड पिकाळ मळां आसात. व्हाँत्यान हें तांच्यांतलें सगळ्यांत व्हडलें मळ. दक्षिण भागांतल्या बलोयेन सड्याची उंचाय 1,070 मी. आसा. मेकाँग ही देशांतली मुखेल न्हंय. पावसांत मेकाँग आनी तिच्या फांट्यांक सदांच हुंवार येतात.

लाओसाचें हवामान सादारणपणान उश्ण कटिबंधीय प्रकारचें आसता.मे ते ऑक्टोबर म्हयन्यांमदी नेटाचो पावस पडटा. ह्या तेंपार वारें नैऋत्येकडच्यान व्हांवता.नेव्हेंबर ते एप्रिलामेरेनचो तेंप सुको उरता. ह्या तेंपार वारें ईशान्येकडच्यान व्हांवता.वर्सूयभर हवामानांत चड ओलसाण उरता. मार्च ते सप्टेंबर मेरेन सरासरी तापमान 28° सॅ. जाल्यार नेव्हेंबर ते मार्चमेरेन तें 21° सॅ. इतलें आसता.
 

देशाची सुमार 60% भूंय रानांखाल आसा ा. देशाच्या उत्तर भागांत उश्णकटिबंधीय रूंदपानी वर्सूयभर पाचवीं उरपी रानां आसात. दक्षिणेकडच्या रानांनी सदांपाचवे आनी पानझडी रूख आसात. कांय रानांनी ऊंच तणूय वाडटा.हांगाच्या रानांनी रानटी मोनजात खूब आसा. तांतूत बिबटो, बाग, हत्ती रानदुकर, हरण, वांस्वेल हांचो आस्पाव जाता. थंय तरेकवार सोरपांचें प्रमाणूय खूब आसा.सवण्यांचेय साबार प्रकार थंय दिश्टी पडटात.

ह्या देशाची पुर्विल्ली म्हायती स्पश्टपणान मेळना. पूण पुरायतत्वीय पुराव्यांवयल्यान मेकाँग न्हंयेचे देगेर रावपी लोकांक इ. स. पयलीं 3000 वर्सांपयलींसावन शेतवड, धातूकाम आनी मातयेचीं आयदनां करपाक येतालें हे सिध्द जाता तेराव्या शेंकड्यांत चीनांतल्या लाओ लोकांनी इंडोचायना व्दिपकल्पांत स्थलांतर केलें लाओ लोकांवयल्यानच ह्या प्रदेशाक लाओस नांव पडलें 
अशें कांय इतिहासकारांचें मत आसा. तेराव्या शेंकड्याच्या मध्याक फांगून हाणें ह्या प्रदेशांत बौध्दधर्माचो प्रसार केलो. शेजारच्या राश्ट्रांकडेन ताणें वेपारी संबंद जोडिल्ले. पूण राज्याभितरले दुस्मानकायेक लागून 1707त लान् झांग राज्याचे दोन कुडके जावन ल्वांगप्राबांचेर (उत्तर)आनी व्ह्यँत्यान (दक्षिण) हीं दोन राज्यां अस्तित्वांत आयलीं. हे संदीचो फायदो घेवन थायलँडान व्हँत्यान राज्य हातासून तें आपल्या राज्याक जोडलें. ह्याच काळांत फ्रांसान व्हिएतनामच्या कांय भागांत आपल्यो वसणुको उबारिल्ल्यो. फुडें तांणी (1893त) व्ह्यँत्यान आनी ल्वांगप्राबांचेर आपली सत्ता प्रस्थापीत केली. फ्रँच इंडोचायनाचो एक वांटो म्हणून लाओसाच्या ल्वांगप्राबांग, व्ह्यँत्यान आनी चंपासाक ह्या राज्यांचो फ्रेंच कारभार चलोवपाक लागलो दुसऱ्या म्हाझुजामेरेन तीं मांडलीक राज्यां ताच्या शेकातळी उरलीं.दुसऱ्या म्हाझुजाच्या तेंपार फ्रांसाचेर हार हार घालून जपानान लाओसाचेर ताबो मेळयलो. 10 मार्च 1945 दिसा इंडोचायनाचो वसणुकेचो दर्जो सोंपिल्ल्याचें जपानान घोशीत करून ल्वांगप्राबांगच्या राजाक स्वातंत्र्याची घोशणा करपाक लायली. म्हाझूज काबार जाले कार्याखातीर ताका नोबॅल पुरस्कार मेळ्ळो हाचेभायर ताणें आनीकय कांय विशयांचेर संशोधन केले.न्यूट्रॉन आनी द्रव्य हातुंतले आंतरक्रियेसंबंदींचो सिध्दान्त, विश्र्वकिर्णांच्या वर्षावांत जावपी फेरबदल, युग्मनिर्मिती, रेणुंतली चतुर्ध्रुवी आंतरक्रिया, मॅग्नेटॉन आंदोलकांसंबंदींचो सिध्दांत आनी तांचो अभिकल्प, सूक्ष्मतरंग वर्णपट दर्शकासंबंदींचो सिध्दांत आदी नोबॅल पुरस्कारावांगडा ताका अमेरिकन ॲकॅडेमी ऑफ आर्टस् अँड सायन्सीसचें रम्फर्ड प्रिमियम (1953), पेनसिल्वानिया आनी येशिव्हा ह्या विद्यापिठांच्यो मानादीक पदव्यो,गुगेनहायम अधिछात्रवृत्ती (1960),रिसर्च कॉर्पोरेशनाचो पुरस्कार हे भोवमान ताका फावो जाले. तो अमेरिकेची नॅशनल ॲकॅडेमी ऑफ सायन्सीस, एडिंबरोची रॉयल सोसायटी, अमेरिकन फिजिकल सोसायटी ह्या संस्थांचो वांगडी आशिल्लो हायड्रोजन अणूच्या सूक्ष्म संरचनेसंबंदी फिजिकल रिव्ह्यू ह्या नेमाळ्यांत उजवाडा आयिल्ले एके म्हत्वाचे निबंदमाळेचो तो मुखेल लेखक आशिल्लो. ताणे एम्. सार्जंट आनी एम्. ओ. स्कली हांचेवांगडा लेझर फिझिक्स (1947) हो ग्रंथ बरयलो.-कों. वि. सं. मं.




#Article 187: लाड, समशेर जंगबहाद्दर (234 words)


लाड, समशेर जंगबहाद्दर (लखबादादा) (जल्म : ? पार्से पेडणे; मरण: २६ जानेवारी १८०३ मेवड लखबादादाचें शिक्षण घरचे घराच जालें। मराठीवांगडा संस्कृताचेंय शिक्षण ताणें पुराय केलें. ताच्या घरांत पोथी वाचपाची पद्दत आशिल्ली. रामायण - महाभारतांतल्यो कथा आनी तातुंतलीं झुजाचीं वर्णनां आयकुन तो प्रभावीत जातालो. आपणेय असोच पराक्रम करचो अशें ताका दिसतालें. गोंयांत ताची इत्सा पुराय जावप शक्य नाशिल्ले. उत्तर हिंदुस्थानांत लाड घराण्यांतले बरेचशे जाण लश्करांत आशिल्ले. देखून ताणें थंय वचपाचो निर्णय घेतलो. अखेरेख एक दीस तो घरांतल्यान भायर सरलो आनी सरळ उज्जैनाक गेलो. थंय महादजी शिंद्देचो एक सरदार बाळोबा तात्या पागनीस हाचेकडेन तो कारकून म्हणून रावलो आनी कारकुनी करता आसतनाच ताणें लश्करी शिक्षण घेतलें.

लखबादादाच्या कामाचेर पागनीच खोशी आसतालो. एक दीस शिंद्यान बडटी दिवन ताका दुसरेकडेन धाडटालो. तेन्ना बाळोबा तात्यान पागनिशीच्या कामाखातीर लखबादादाची शिफारस केली आनी शिंदे सरकारान ताका पागनिशी दिली. पागनीस आसतना लखबादादान बरें काम केलें. शिंद्याच्यो ७२ पागो ताणें नव्योताल्ल केल्यो. ताणें जें लश्करी शिक्षण घेतिल्लें ताचो ताका ह्या कामाक बरोच उपेग जालो. ताचे उपरांत शिंदे सरकारान ताका सरदारकी दिली आनी तोफखान्याचेर ताची नेमणुक केली. ह्या हुद्दयार आसतना लखबादादान तोफखान्याचो दर्जो वाडयलो.

इ. स. १७८४त दिल्लीचो कारभार महादजी शिंदे हाचेकडेन आयलो. तेन्ना ताणें लखबादादाक आगर्याचो सुभेदार म्हणून नेमलो. हे सुवातेर आसतना इस्मायल बेग आनी गुलाम कादीर ह्या दोन मुसलमान सरदारांनी आगर्याच्या किल्ल्याक रेवाडो मोडून उडयलो. आगर्याचो हो रेवाडो इतिहासांत प्रसिद्द आसून लखबादादाचे त्यावेळचे हुशारकायेची तुस्त जाल्ली आसा. ताचेउपरांत ताका मेवाड प्रांताची सरसुभेदारी दिली. थंय ताणें वेवस्थीत कारभार चलयलो आनी जायत्या लडायांनी वांटो घेतलो.  




#Article 188: लामा धर्म (611 words)


लामा धर्म तिबेटाचो धर्म. लामा वा श्रेश्ठ जंय रावतात, थंयचो धर्म म्हळ्यार लामाधर्म, असो ताचो अर्थ जाता. लामा धर्माच्या मुखेल्याक दलाई लामा म्हण पाचारतात. बौध्द धर्माचो प्रवेश तिबेटांत जावचे पयलीं थंय फ्युटन् (बॉन) हो धर्म घोळणुकेंत आसलो. मंत्र-तंत्र, जादूटोणो हांचेर ह्या धर्माची भिस्त आशिल्ली. इ. स. चो आठवो शेंकडो तो चवदावो शेंकडो ह्या काळखंडांत पद्मसंभव (इ.स.चो आठवो शेकडो), अतीश दीपकर (९८२ - १०५४) आनी त्सोड्खाप (चवदावो शेंकडो) हांचेसारको बौधधर्मप्रचारक तिबेटांत गेल्ले. तांचेमदल्या पद्मसंभवाच्या आगमनान तंत्रीक बौध्द धर्माची भरभराट जाल्ली. फुडें इकराव्या शेंकड्यांत विक्रमशील विध्यापिठांतल्यान तिबेटांत गेल्ल्या अतीश दीपंकरान थंय धर्मसुदारणेचें नवें युग सुरू केलें. त्सोड्खांपा हाणें बर्याोच बुन्यादी सुदारणा घडोवन हाडून कडक नितीक आचाराचेर अदीक नेट दिलो. गुंतागुंतीचो तंत्रीक विधी ताणें न्हयकारले आनी ब्रह्मचर्यपालनाचेर ताणें अदीक भर दिलो. जादूटोणो आनी मंत्र-तंत्र हांचेर जे भर दिवपी आशिल्ले, तांकां, तांचे तांबडे रंगाचे तोपयेवयल्यान तांबडे तोपयेकार ह्या नांवान वळखूंक लागले. भूत पिशाच्च, डाकिणी हांकां खोशी दवरून सुरक्षितताय संपादन करपाचेर ह्या तांबड्या तोपयेवयल्यांची भिस्त आशिल्ली.

भारतांत तंत्रीक काळांत उत्पन्न जाल्ल्या नव्या कल्पनांप्रमाण उपलब्द जालें जायत्या तरांचे ध्यानी बुध्द, तांचेवांगडा येवपी तांच्यो बायल शक्ती आनी तांचे बोघिसत्व, तेचप्रमाण हेरुक, काळचक्र वज्रभैरव, हयग्रीव, यम, महाकाळ, यमान्ताक, संवर, हेवज्र, संभल, कुरूकुल्ला ह्यो देवता आपणावन परत कांय पुराय रितीन थळाव्या अशा देवतांचोय स्विकार केलो. मंत्रतंत्र, धारणी, मुद्रामंडळां, होम, हांचें प्रस्थ वाडलें. मांत्रिक सिध्दी कशी मेळोवं येत ह्याच विचाराक नेट आयलो. ताका लागून ऊॅं मणिपदमेहुं सारक्या मंत्राचो उच्चार आनी लेखन सग्ळ्याक दिसता. हीं मंत्राक्षरां बरयलीं पंचपात्रीवजा चक्रं दर एका जाग्याचेर स्थापन करून तीं घुंवडायत रावत जाल्यार पुण्य मेळूं येता अशी भावना भौसांत रूढ जाली. बौध्दांच्या वसतींनी प्रर्थनेच्यो पताको उबारून तांचेर घोडे, वाग, शींव, गरूड, नाग हांच्यो आकृत्यो दिसूंक लागल्यो. 'बौध्द धर्माचो उत्कर्श जावं' अशा आशायाचीं उतरां ह्या पताकांचेर आसतलीं. अशेतरेच्यो पताको उबारप हें पुण्याचें कर्तृव अशें समजूंक लागले. गळ्यांत मंतरिल्लें तावज वा ल्हानशो डबयो घालपय सुरू जालें. बौध्दांच्या मठांतल्यांन तोंडाचेर वेगवेगळीं म्होंवाळी लावन लामा लोक नाच करताले. पुजेच्या वेळार १०८ दिवे पेटयताले. खंयच्याय देव देवतांची पुजा करूक जाय, हाचेविशीं मार्गदर्शन करपी ज्योतिशांकय म्हत्व आयलें. मनीस मेल्याउपरांत लामाक आपोवप, लामान मड्याचे तकलेवयर बसप, वा ताणें मड्याचे तकलेक बारीक बुराक करप, तातुंतल्यान त्या मेल्ल्याच्या आत्म्यान भायर येवन अमिताभ बुध्दाच्या स्वर्गामेरेन कशें वचप, हेसंबंदांन आदेश दिवपी मंत्र म्हणीत रावप, असो एक विधी आशिल्लो.

त्सोड्खापा हाच्या बुन्यादी सुदारणांचो जांणी स्विकार केलो तांकां हळदुवे तोपयेवाले अशें म्हणपाक लागले. शुद्द आचरणांचेर तांचो भर आशिल्लो. ह्या हळदुव्या तोपयेवाल्यांच्या संप्रदायांतल्यान दलाई लामा सारके धर्मीक आनी त्या अनुशंगानी राजकीय प्रशासक वेंचूंक लागले. आपल्या मठांत अध्ययन, अध्यापन, ध्यान, चिंतन हातूंत लामा गुल्ल जाल्ले आसताले. ल्हानसो गान्देन (गानर्डेन), दगहल्दन, दे - पुंग (ड्रे - पुंग),हब्रस - स्पुड, सेरा, स - क्य आदी फांकिवंत मठांतल्यान भिक्षुंक धर्माचें शिक्षण दिवंक लागले. हीं विद्यापिठांच आशिल्लीं. भिक्षू जावपाखातीर अशा मठांनी घेतिल्ल्यो परिक्षा पास जावप गरजेचें मानूंक लागलें. पंडीत राहुल सांकृत्यायन, हाणें तिबेटांतल्या कुन् - दे - लिंग (कुन - ब्दे ग्लिंग), प्यो - खांग् (स्पोस् - खांग), शा-लू ह्या सारकिल्या सुवातांवयल्या मठांतल्यान बरीच संस्कृत ग्रंथांचीं सावळेचित्रां, वा नकलो हाडल्यो. त्या पटणाच्या बिहार रिसर्च सोसायटी आनी जयस्वाल संशोधन संस्था ह्या वाचपघरांत सांबाळून दवरिल्ल्यो आसात. जायल्या संस्कृत ग्रंथांच्यो पोथयो बुध्दमूर्तीच्या पोटांत दवरिल्ल्यो दिशटी पडतात, जांच्यो मूळ संस्कृत पोथयो भारतांतल्यान ना जाल्यांत, अशा बर्याचशा संस्कृत ग्रंथांच्यो पोथयो तिबेटी मठांतल्यान मेळप शक्य आसा। कारण तेराव्या शेंकड्यांत बिहारांतल्या विद्यापिठांचो उच्छेद मुसलमान आक्रमकांनी केले उपरांत, जायते बौद्द भिक्षू आपलो ग्रंथसंग्रह वांगडा घेवन नेपाळच्यान तिबेटांत गेले आनी तांचें बोधिसत्व हांची पुजा करतात. ह्या ध्यानी बुध्दांतच वैरोचन, शक्तींमदीं तारा आनी बोधीसत्वांत अवलोकितेश्र्वर हांकां व्हडपण मेळ्ळां. कोणूय लामा आपलेपरस व्हड अशा दुसर्या लामाक गुरू करता. लामा परंपरेतल्या सद्द्याच्या चवदाव्या दलाय लामाक पिरायेच्या पांचव्या वर्सा तें पद मेळिल्लें. तिबेटी लोकांनी तिबेट हातासपाक सोदपी चिनी सेने आड उठाव केलो. (१९५९). तेन्ना भारतांत येवन तांणी राजकीय आलाशिरो घेतलो. तिबेटाचे मुक्ततायेखातीर ताणें दिल्ल्या शांततायपूर्ण, अहिंसक लड्याखातीर १९८९त ताका शांततायेचो नोबॅल पुरस्कार दिला. तिबेटाचें इतिहासीक, संस्कृतीक दायज राखचें आनी तिबेटाच्या प्रस्नांचेर शांततायपूर्ण उपाय काडचो म्हणून तो यत्न करीत आसा.




#Article 189: लॅम्बर्ट मास्कारेन्हस (158 words)


लॅम्बर्ट मास्कारेन्हस ‍‍‍‍‍‍‍(जल्म १७ सेप्तेंबर १९१५) गोंयचो एक नामनेचो पत्रकार आनी बरोवपी. तो गोंयच्या एका क्रिस्तांव घराब्यांत जल्मांत आयलो.

मास्कारेन्हस गोंयांत जल्मल्लो, पूण ताचें मुळावें शिक्षण पुण्यांत जाल्लें आनी उपरांत सेंट झेवियर कॉलेज मुंबयंत फुडलें शिक्षण घेतलें. डॉ जोली मास्कारेन्हस हाचेकडेन ताचें लग्न जालें. ताका चार भुरगीं आसात. ताणें प्रण घेतिल्लो की तो गोंय मुक्त जाल्ल्या उपरांतच लग्न जातलो. आनी ह्या खातीर गोंय मुक्त जाल्या उपरांत ‌धा दिसांनी २९ डिसेंबर १९६१ वर्सा तो लग्न जालो.

मुंबयच्या मोर्नींग स्टेंडर्ड हांगा ताणें पत्रकार कसो आपलें काम सुरू केलें.बोम्बे सेन्टिनलांत ताणें उप संपादक कशें काम केलां.तो नवहींद टायम्साचो वरीश्ट संपादक जावन गेलो तशेंच गोवा टुडे हाचो पयलो संपादक. ताणें बोम्बे क्रोनिकल, आनी ओनलुकर हातूंतय काम केल्लें आसा. 

भारताच्या स्वातंत्र चळवळींत ताणें खूब योग्दान दिलां. गोंयच्या मुक्तीक समरपिल्लें द गोवन ट्रिब्यून बरयलां. हांगा आसतना ताणें पुर्तुगेजां आड जायते लेख बरयल्यात.ताच्या ह्या लेखांक लागून ताका गोंयांत येनाबरोबर घरून जेलींत घातिल्लो.

ताणें जायतीं पुस्तकां बरयल्लीं जातूंत सोरोवींग लाय्स माय लॅंड (१९५५) हाचोय आसपाव जाता. 




#Article 190: लेखकाची वळख (100 words)


दत्ताराम कामत बांबोळकार
जल्म - 9 मे, 1957
गांव - बांदोडें
विज्ञान शाखेंत पदवीधर- धेंपे महाविद्यालय, कला आनी विज्ञान
सद्या बॅंकेंत काम करतात
सुरवेक नेमाळ्यांत बरोवप केले. 1968 वर्सासावन मेगझिनाच्या निमतान लेखनाची सुरवात केली.
राष्ट्रमत आनी कुळागर नेमाळ्यांनी तांच्यो कथा उजवाडाक आयल्यात.1981 ह्या वर्सासावन तांणी नाट्यलेखनाक सुरवात केली. शालेय एकांकी सर्तीखातीर तांणी आतां मेरेन आठ एकांकींचें लेखन केला.शेणिल्लो गांव, वेदनाघर, सत्य माड्डितां माड्डितां, रंगयात्रीक ही तांणी बरयल्ली कांय नाटकां.आकाशवाणीच्या पणजी केंद्रावेल्यान तांची कांय नभोनाट्यां प्रसारीत जाल्यात. पांच मराठी नाटकांचें तांणी कोंकणींत रुपांतर केलां. देखीक बायल पिशी लफडें कुशीं. तांका स. प्रभाकर शेणवी कुडचडकार यादस्तीक पुरस्कार दिवन तांच्या नाट्यलेखनाचो गौरव केला.




#Article 191: लोक आनी समाज जिण (121 words)


लोक आनी समाजजीणः रत्नागिरी नुस्तेमारी जिल्ह्याची लोकसंख्या 1991 वर्सा 15,39,416 इतली आशिल्ली.दर्यादेगे लागसारच्या खेडेगांवांनी नुस्तेमारी करपी वसती आसा.खेड्यांतली घरां देंवत्या पाख्यांचीं आसात. हांगाच्या लोकांचो शेती होमुखेल वेवसाय आसून ते कुकडां आनी गोरवां पोसपाचोय धंदो करतात. तांदूळ, गंव आनी खोबऱ्याचो ते आपल्या जेवणांत आस्डाव करतात. तांदळांची भाकरी, भाजी, नुस्तें हें तांचें मुखेल अन्न आसून जेवतना ते चडशे कोकमाचें सार (कडी) घेतात. रोजगारा खातीर चडशा लोकांचें मुंबय स्थलांतर जालां.

गौरी – गणपती, शिगमो हे तांचे मुखेल सण. तेन्ना भजनां,फुगड्यो, शिगम्या वेळार पालखी नाचोवप ह्यो कार्यावळी जातात.धनगरांची वसती आसून तेय शेती करतात. ह्याच वाठारांत कातकरीय रावतात. हे लोक म्होंव एकठांय करप, शिकार करप हे वेवसाय करून आपलें पोट भरतात. रत्नागिरी जिल्ह्यांत मुसलमान लोकांचीय बरीच वसती आसा. तशेंच हांगा अनुसुचीत जाती – जमातींचेय लोक आसात.




#Article 192: लोकवादय़ा (411 words)


लोकवाद्यां हीं लोकसंगितात मुखेलपणान वापरतात.आकारांत वेगळेंपण, आवाज आनी हेर गजालिनीय ती बाकिच्या वाद्यां परस तीं वेगळीं आसतात.त्या त्या वाठारातलें लोकच तीं तयार करतात.हाचें उरफाटें अभीजात वाद्यां तज्ञ कारागीर तय़ार करतात.गायन आनी नाच हांच्या अनुषंगान लोकवाद्यां वाजोवपांत येता.दर एका वाद्याची स्वताची अशी मर्यादा आसता.त्या खातीर त्या त्या लोकवाद्याची स्वताची शैली तयार जाता. लोकवाद्यांचीं प्रादेशीक भाशेप्रमाण वेगवेगळीं नांवां आसतात म्हळ्यार टाळ,झांज,चिपळ्यो,जगाट,घांट,ढोल,म्रिदंग,तबला,तासो,नगाडो,तंबुरा आदी.

 
भारतीय वाद्दांचे बाबतींत रुढ वर्गीकरणाचो आदार घनवाद्दां -टाळात मदीं खोलगट जागो आसून, झांजेचो आकार व्हड आनी मदीं कमी खोलगट भाग आसता.झांजेचो व्य़ास सामान्यपणान आठ ते धा इंच(सु.२० ते २५ सेंमी.)आसता. घुंगूर दोरयेंत वा चामड्याच्या पट्ट्याक बांदून नाचपी नाचताना पायांत बांदतात.नुपूर वा पैंजण हातूंत धातुचे पोकळ कडयेंत भितरलें वटेन शिंशाच्यो ल्हान गुळयो दवरतात.
 
घुमट हें एका तोंडाचें भांडवाद्द अस्तंत महाराष्ट्रांत दिसता.गोंयांतूय तें पळोवंक मेळटा. भाजिल्ल्या मातयेच्या घुमटाकार आय़दानाचें रुंद उजवें तोंड चामड्यान रेवडांवन घेता.दुसरें अशीर तोंड मेकळें आसता. मेकळ्य़ा तोंडार दावो हात दवरुन ताच्या उगड धापीन हवेचो दाब नियंत्रित करुन आवाजान विविधताय तय़ार जातात.देवदेवतांच्य़ा उत्सवावेळार वाजोवपी हें वाजप वाजोवन पदां , आरती म्हण्टात.नगारो आनी दुंदुभी ही एका तोंडाचीं व्हड वाद्दां. व्हडलो धोल हें दोन तोंडाचें वाद्द धनगरासारख्या आदिवासी लोकांमदीं उत्सव,मिरवणूक आदी प्रसंगाचेर व्हडा नेटान वाजायतात.चिपळ्यो वा करताल ह्या वाद्दांत एके वटेन सपाट आनी दूसरे वटेन वाटकुळें अशे दोन घटमूट लाकडाचे कुडके बांदिल्ले आसतात. दर एक कुडको वेतभर लांब आनी दोन बोटां रुंद आसता.हे लाकडी कुडके मदल्याभागा सावन दोनूय वटांनी बारीक आसून शेवटाक बोटाच्या तोंका सारके आसतात. शेवटाक बोटाच्या तोंका सारके आसतात.शेवटाक घुंगूर बांदिल्ले आसतात वा लाकडी कुडक्यांक खांचो घालून तातूंत धातुच्यो पातळ चकत्यो आसतात.अस्तंत महाराष्ट्रांतल्य़ा खूळखूळो (खीळखीळो)ह्य़ा वाद्दांत दोन लांबट चवकोनी लांकडी चौकटी दांड्याच्या दोनूय वटांनी जोडिल्ल्यो आसतात . ह्या चौकटिंनी सरयामदल्यान धातुच्यो पातळ वाटकुळ्यो चकत्यो घाल्ल्यो आसता.दांडो हातांत धरुन वाजयल्ल्यान लयबध्द खुळखूळ आवाज येता.सबळ हें वाद्दांत नगारो ह्या प्रकारातलीं दोन ल्हान वाद्दां आसतात .देड वेत लांबाय़ेच्या दोन वेताच्या बडयांनी तें वाजयतात .देवीचें गुणगान करपी गितांनी हाचो वापर जाता. पितळी आयदानाच्या आकाराचें तासो हें वाद्द सुंवारी समूह वाद्द प्रकारांत गो़ंयांत वापरतात.आय़दनाच्या तोंडार चामडें ताणून बसयतात.दोनय हातांनी वेताच्या आदारान तासो वाजयतात.

तंतुवाद्दां-भारतीय तंतुवाद्दांत एकतारी,तुणतुणे,रावणहत्यो,सारंगी,सारिंदा,पेना,संतूर,नंदुण्णी आदींचो आस्पाव जाता.एकतारेन सकयल दुदी आनी वयर दांडी आसून खुंटयेक सरी बांदिल्ली आसता ,तर्जनीन लयबध्द आदारस्वर दीत ती वाजयतात . महाराष्ट्रातलें तुणतुणे ह्या वाद्दांत सकयले वटेन लाकडाचे नळकांडे आसून तांचे सकयले तोंड चामड्यान मढयल्ले आसता .नळकांड्याचे भायले वटेन सुमार दोन ते अडेच फूट लांबायेच्या कोंड्याचे दांडयेचे एक तोंक घट्ट बसयल्लें आसता . दांडयेच्या दुसऱ्या पोताक लाकडाची खुंटी आसता.नळकांड्याच्या सकयले वटेन मदल्यान सुरी भायर सुटून येवचिना , अशी घेवन तिचे दुसरे पोत खुंटयेक ताणून बांधतात . हांतुतय आदारास्वर आनी लय मेळटा . गोपीचंद हें वाद वाद्द तुणतुण्या सारकें आसा. .   

 




#Article 193: वखदी झाडां (158 words)


रानांतली वा घरगुती खंयचीय वनस्पत वा द्रव्य हांचो वखद म्हूण उपेग जाता ताका वखदीं झाडां अशें म्हणटात.आदल्या काऴार आमचे पुर्वज रोग बरे करपा खातीर झाडां -पाल्याचो मोट्या प्रमाणांत उपेग करताले.ज्या जाग्यार वैजकीय सेवेची तात्काऴ सोय ना अश्या गरजेच्या वेऴार ह्या झाडाचो वापर करतालें.

तुऴस:तुऴशीक पुराण काऴासावन धार्मिक स्थान प्राप्त जाला. धवी आनी काऴी अशें तुऴशीचे दोन प्रकार आसात.ह्या झाडान खुपशे वखदी गूण आसात.तुऴशीचे झाड आमच्या घरा सामकार आशिल्यान आमकां तिचो घरगुती वखदांनी मोट्या प्रमाणांत उपेग करपाक मेऴटा.थंडी - खोंकली जाल्यार तुऴशीची केसरां कसायान घालून घेतल्यार थंडी बरी जाता.तकली दुखल्यार तुऴशीच्या पानांच्या रोसाचे दोन थेंबे नाकांत घालतात.कान दुखल्यार हो रोस कानांत घातल्यार कानदुखप थांबता.पेकूंनाशिल्ल्या घाव्यार तुऴशीचो रोस घातल्यार घावो बेगीन बरो जाता.सदां सकाऴी तुऴशींची चार - पांच पांना चाबून खाल्ल्यार आंगातले रक्तभिसरण सुदारता तशेंच रक्तांतले दोश कमी जावपाक मदत जाता आनी पचनक्रिया वाडून भूक बरी लागता.

सादारण तीन मिटर उंचायेच्या ह्या झाडाक धवीं फुलां आनी बारीक सांगो जातात.काऴ्या पानांची,धव्या पुलांची आनी तांबड्या फुलांची अशें हे झाडाचे तीन प्रकार मेऴटात.




#Article 194: वडापुनव (260 words)


सत्यवानाची ही सगळी परिस्तिथी आयकून आनी फुडाराक आपली जीण काबाडकश्टी जातली हें कळून लेगीत ती ताचेकडेन लग्न जावपाक तयार जातां.
खोशी जावन ती परतता तेन्ना घराकडेन तिचो बापूय आनी नारदमुनी गजाली करत बशिल्ले आसतात. धुवेचें खोशी मुखामळ पळोवन बापूय तिचे कडेन वासपूस घेता. ती बापायक सत्यवानाची निवड करता. पूण हें आयकून नारदमुनी तोंड वाकडें करता आनी तिका तिचो निर्णय बदलूंक सांगता. कारण सत्यवान अल्पयुशी आसता बरोबर एक वर्सान ताका मरण येवपाचें आसता. पूण सवित्री आपलो निर्णय बदलूंक मान्य जायना. आपणे त्या भुरग्याक मनांत भरला आतां आपलें पतिव्रतपण लावन सत्यवानाचें आयुश्य वाडयतली असो ती निर्धार करता.
फुडें तांचें लग्न जाता बरोबर एक वर्सान नारदमुनीन सांगिल्ले प्रमाण सत्यवान सदांभशेन रानांत लाकडां हाडूंक गेल्लेकडेन खासवीस जावन जमनीर कोसळटा. त्या दिसा ताका मरण
येवपाचें आसा म्हणपाचें खबर आशिल्ल्यान सावित्री ताच्या बरोबर रानांत गेल्ली आसता. ताची तकली आपले मांडयेर घेवन ती थंयच एका वडा मुळांत बसता. तितल्यान कोणतरी सत्यवानाची प्राण ज्योत घेवन वता. सत्यवानाचें आयुश्य सोंपिल्ल्यान ताचो प्राण सोडून आनीक कितेंय माग म्हणून यमान सांगतकच ती आपल्या मावाक नदर दी म्हणून मागता. मावचें गेल्लें राज्य परत दी म्हणून मागता. पूण स्वताखातीर ती कांयच मागना तें पळोवन यम देव तिचेर खूश जावन स्वताखातीर कितेंय माग म्हणून सांगता. तेन्ना ती आपल्याक फक्त तुजो आशिर्वाद दी म्हणून मागता. यमदेव भावनावश जावन तिका पुत्रवतीभव असो आशिर्वाद दिता पूण घोवच ना थंय पूत खंयचो अशें सांगून सावित्री ताका पेजांत घातलो. हे भशेन आपलो आशिर्वाद खरो करपाखतीर यमाक सत्यवानाचो प्राण परतो दिवचो पडटा. वडानमुळांत ही कथा घडिल्ल्यान वडाची पुजा करपाची प्रथा आसा. वडासारकिल्ल्या व्हड आकाराचो रूख पर्यावरणाचे नदरेन खूब म्हत्वाचो. अश्या रूखाची आनी संस्क्रुतायेंतल्यान विज्ञान सादपाची कळाशी हे कथेफाटल्यान आसूं येता.

 




#Article 195: वास्तुशांती (265 words)


वास्तुशांती वास्तुपुरसाचें प्रसन्नतेखातीर आनी बांदिल्ल्या घरांत यजमानाक आयुश्य, आरोग्य, निर्विघ्नता, संपत्ती ह्या गजालींची प्राप्ती जावपाखातीर ज्यो धर्मीक विधी करतात ताका वास्तुशांती अशें म्हण्टात.
मत्स्यपुराणांत अध्याय २५३ ते २५७ हातूंत नवीं वास्तु निर्माण केल्या उपरांत शांती करपाचो विधी सांगला.पयलीं म्हत्वाच्या कार्याविशींचें बांदावळीचो आराखडो आनी देवक दवरपाचो विधी भटाकडल्यान करून घेवन फुडलें कार्य करतात.
वास्तुशांतीचें स्थापणुकेखातीर दोन चवकोनि वेदी तयार करतात.तांतुंतल्या उत्तर वेदिच्या चारूय कोनशांनी खिळें मारून, कुशीक भात दवरून अग्निस्थापना करतात ताका वास्तूमंपळ म्हण्टात. वेदीचेर शिखी,पर्जन्य, जयमत अशा ४५ देवतांचें आवाहन करतात. वास्तुदेवता हो एक दादलो आसा, अशी कल्पना करून ताच्या वेगवेगळ्या अवयवांच्या जाग्यार देवतांची स्थापनां करून वास्तुमंडलाच्या मदल्या भागार वास्तुपुरसाची प्रतिमा दवरून सगळ्या देवतांसयत ताची पुजा करतात आनी होमाच्यावेळार ग्रहांखातीर समिधा, चरूं आनी आज्य हांचें हवन करतात.ह्या वास्तुमंडलांतल्या देवतांखातीर रूमडाच्यो समिधा, तीळ, पायस आनी आज्य हांची आहुती दितात.वास्तोष्पी हे मुखेल देवतेखातीर वयल्या चारूय हविर्द्रव्याची दर एकी १०८ आहुती दितात.तेचपरी वास्तोष्पतिसुक्तांन वास्तोष्पतीखातीर बेल ओंपतात.
होमा उपरांत सगळ्या देवतांक चरुचो बळी दितात.उपरांत यजमान आनी ताची घरकान्न न्हावन धुवन नवीं वस् न्हेसतात.उपरांत ब्राह्मण यजमान दांपत्याचेर तांच्या घरच्यांसयत ऋत्विज अभिशेक करतात.तिनपोडी सूत घेवन पवमान आनी राक्षोघ्न हीं सुक्तां म्हणत नव्या घराभोंवतणी गुठलायतात.त्या वेळार, यजमान आनी ताची घरकान्न उदकाची धार धरीत घराभोंवतणी प्रदक्षणां घालतात आनी घराचे आग्नेय दिकेच्या सालाच्या कोनशाक फोंडकूल खणटात.एके पेटयेंत सात धान्यां, धंयभात,फुलां आनी शेळो ह्यो वस्तू घालून तातूंत वास्तुपुरसाची मूर्तब दवरतात.त्या वेळार मंगल वाद्दां वाजयतात.उपरांत ती पेटी फोंडकुलांत दवरून वास्तुपुरसाची प्रार्थना करतात आनी खड्डो मातयेन पुरयतात.उपरांत यजमान भटाक दक्षणां दिवन शांतिविधी सोंपयता. 
थारायल्ल्या म्हूर्तार घर प्रवेश(गृहप्रवेश)करतात.तेन्ना यजमान धंय़,अक्षथआ,गंध,फुलां आनी उदक घाल्ली कळसुली हातांत घेवन ब्राह्मणाच्या(भटाच्या)फाटल्यान चलत घरांत प्रवेश करता. त्या वेळार गृहा मा बिभीत ह्या मंत्राचो जप करतात. गृहप्रवेश केल्या उपरांत यजमान गणपतिपूजन आनी पुण्याहवाचन करता.




#Article 196: विधवा (1056 words)


'विधवा' बायल ही एक घोव नाशिल्ली व्यक्ती. ती समाजाचो एक भाग. विधवा बायलेक जायते प्रसंग सतायतात. धर्म तरी तिचें दूख समजून घेता व्हय? संवसारांत कितलेच धर्म आसात. संख्येन व्हड आशिल्ल्या धर्मांची नदर तांचे विशीं कितें कांय? धर्म तांचे प्रस्न सुटयता वा तांचे प्रस्न घुसपयता? धर्म तांच्या घायांक मलम लायता वा ताच्या घायार मीठ घालता? धर्म तांची उकळणी करता वा तांचेर चेपण घालता? असल्या प्रस्नाक फूडें जाप सोदया. धर्माचीं बंधना आनी धर्माक लागून समाजाच्या चाली रितींचेर व्हड चेपण पडटा अशें आमकां जाणवता. हेंच नदरेतल्यान हो लेख विणिल्लो आसा.
 

घोव मेलो म्हणटकच बायल विधवा जाता. बायल विधवा जाली म्हणटकच ती कोणाक नाका. घोवाच्या मरणांत सगळीं नातीं फोडांत देवतात. घोव मरप वा जितो उरप हें तिच्या हातांत नासता तरी लेगीत घर भर लोक तिका कपल फुटकी म्हण पावलां कणकणीं हिणसायतात. भोव करून घोव तरणे पिरायेचेर मेलो जाल्यार अदीक तळमळे भोगचे पडटात. तिचें जिवीत भारादीक जावंक पावता. ’वटर’ ह्या सिनेमात मधू दिदी हें पात्र अशें म्हणटा “जब पती मरता है, तो पत्नी आदी मरती है!” ह्या सिनेमांत विधवा बायलांचेर खोलायेन उजवाड घातला. हे संबंदीत न. ध. बोरकार 'बिम्ब' मासिकांत विधवा विशीं बरयतना अशें म्हणटात,“तीं (विधवा) कितली भुरगीं आसूं, कितलीय शिकिल्ली आसूं, कितलींय सुंदर आसूं. हेर बायलां मुखार तिची सुवात गौणूच. तिचेर नदर पडली म्हणटकूच पुराय समाजाचे दोळे तिरशे आनी वरशे जातात. तोंडाचेर काळोख पडटा.” (बिम्ब मासिक, मार्च 2013, पान 34) समाज तिका फाव सारको मान दिना.

एका वर्सांक सुमार सात लाख बायलो विधवा जातात आनी चोवदा वर्सां पासून जगतात, असो सोद U.S Bureau हांची संख्या शास्त्र नोंद करता. (U.S Bureau of the census 1999) ह्याच वर्सां दादल्या रांडां परस विधवा बायलांचो आंकडो चार फावटी अदीक, म्हळ्यार 8.4 मिलीयन विधवा बायलो जाल्यार 1.9 मिलीयन दादले रांड आसात, अशें AARP नोंद करतात .यु.एस. सेंसस 200 हाच्या सोदा प्रमाण 55 वर्सां आनी अदीक पिरायेच्यो विधवा बायलो 32% आसात जाल्यार दादले रांड हेंच पिरायेचे फकत 9% आसात. 
भारतांत विधवा बायलांचो आंकडो 34 million आसा अशें आमकां Native Widows In India हांचे संख्याशास्त्र सांगता फुडें तांची अशीं सांगणी आसाः विधवा संख्याशास्त्र घेतली जाल्यार भारताच्यो पयलो क्रम (1st rank ) लागता.

पूराय संवसारांत क्रिस्तांव धर्माची संख्या खूब व्हड आसा. तांचें पवीत्र पुस्तक विधवा बायलां विशीं कितें शिकवण दिता कांय? पवीत्र पुस्तक दोन भागांनी वाटलां, आदलो करार आनी नवो करार. आदलो करार विधवा बायलेक अन्याय करता ते दिसून येता. उत्पत्तीचें पुस्तक 38:8 'जुदान तेन्ना येराच्या भावाक ओनाक म्हळें, “चल, तुज्या सोंपलेल्या भावाचे बायलेक लागीं एकवट कर तिच्या पतीचो भाव कसो हो कायदो तिचे सवें पाळ आनी तुज्या भावाक संसत उतप्पन कर.' 
विधवा म्हळ्यार मेल्ल्या भावाची म्हालमत्ता (property) अशें जुदेव लोक समजताले. भावा कडेन लग्न जावच्याक वेळार तिची मान्यताय लागनासली. ही चाल आजून पासून इजरायलांत चालीक आसा. घोवाचो भाव समज पिरायेन ल्हान आसलो जाल्यार तो वयार येंव मेरेन तिणें रावंक जाय आसलें. घरकार मेल्या उपरांत तांची गिरेस्तकाय तिका मेळनासली. घोवाची गिरेस्तकाय दादल्या सोयऱ्याक पावताली. हो मागीर तिचे उदार-पसण पळयतालो. विधवा बायलेक एक वस्त जाल्ल्या भाशेन लेखप आनी तिच्या मोन्यापणाचो फायदो घेवप. तिका समाजाचे देगेक आशिल्या भाशेन लेखताले. जुदेवाचे चाली प्रमाणे एक बायल तीन फावट विधवा जाल्यार तिका प्राण घातकी (fatal) कशी मानताले आनी तिच्यान आनीक लग्न जावंक जायनासलें. म्हायादनीक लग्न जाता तेन्ना तो आपल्याच कुळांतल्या आंकवार चेडवा लागीं ताणें लग्न जावचें. घोव मेल्ले वा घोवान सोडलेले बायले कडेन वा भाड्याक भोंवता तसले कोण न्हय “ अशें लेवी शास्त्राचें पुस्तक नोंद करता. (lev.29:13) ही चाल आजून इजरायलांत कोहीन जात सांबाळटा.
नवो करार विधवा बायलेक दयाळ नदरेन पळयता. भागेवंत पावलू तिमोताक बरोवन पयलें चीटींत संदेश दिता. “कोण ना त्यां विधवांक मानान वागय” (1 Tim. 5:3) तशेंच धर्म दुतांच्या इतिहासांत अशें वाचूक मेळटा. “कित्याक दिसपट्टी जेवण वाडटना तांचे विधवाची फावो तें फिकिरीन सेवा जायनासली......... त्या पासत तुमी सात दादल्याक वेचून काडात तांची सेवा करूंक.” (D.I 6:1-7) अशें तरेन विधवा बायलेक जायतें बरेपण मेळ्ळें.

आराब लोक इजलाम धर्म पाळचे पयली, तांची चाल आसली ती म्हळ्यार 'घोवाच्या व्हडल्या चल्यान विधवे कडेन लग्न जावंक जाय आसलें. हो चलो तिचो न्हय घोवाचे आनी दुसरे बायलेचो' कुराण ही असली नश्टी चाल पयस दवरता. “तुजो बापूय लग्न जाल्ले बायले कडेन तुवें लग्न जावचें न्हय, अशें करप म्हळ्यार एक कंटाळो वा लजेची गजाल” (Quran 4:22) कुराणांत अशें बरयल्ले वाचूंक मेळटा. “घरकार मेल्या उपरांत बायलेन चार म्हयने आनीक धा दीस रावपाक जाय अशें केल्यार घोवाचेर कसलेंच वायट येवचे ना” (Quran 22:34) फुडें अशें बरयल्ले आसा. “जर तर घरकार मेलो जाल्यार विधवा बायलेक एक वर्सांचे उदार-पसण फावो जावंक जाय तशेंच रावपाची सवलत मेळूंक जाय (Quran 2:240)” कुराणा प्रमाणे विधवा बायलेक जायतें बरेपण फावता, तिका परतून लग्न जावपाक मेळटा तें बरें आसा तेंच बरोबर तिची उकलणी केल्लीं दिसता.

हिन्दू धर्मांत एके वटेन बायलेक देवी कशी पुजतात, तिका पांय पडटात आनी हातूय जोडटात. जाल्यार दुसरे वटेन तिका वस्तू समान लेखतात. भगवतगितांत अशें वाचूंक मेळटा, “where women is respected there the God reside” आनीक एके कडेन अशेंय बरयलां “Women are like sudras, low in birth ” तिणें आदल्या जिवीतांत पातक आदरलां देखून तिका हें भोगचें पडटा. विष्णूस्मृती ह्या पुस्तकांत अशें नोंद केल्लें आसा,“एके बायलेचो घोव मेलो जाल्यार तिणें निर्मळ आनी पवित्र जिवीत जगूंक जाय, ना जाल्यार घोवा बरोबर उडी मारून मरूंक जाय. (विष्णूस्मूती-XXV:14) घोव मेल्ले बायलेक दळीद्र म्हूण लेखतात (bad women) तिणें धर्मीक रितींनी वांटो घेवंक जायना. तांबडें न्हेसूंक जायना, मास खावंक जायना, कांकणा फोडप, बिंदी काडप, धवें न्हेसप”
हेंच विशीं न.ध. बोरकार अशें बरयतात,“विधवेन फुलां माळूंक जायना, तिणें कपलाक कुंकूम लावंक जायना, बरीं कापडां न्हेसून नटूंक जायना, परपुरूशा कडेन उलोवंक जायना, चार चवगां मदीं उठ बस करूंक जायना, धर्मा कार्याक वांटो घेवंक जायना, तुळशीकडेन आनी देवाऱ्यांतल्या देवा कडेन दिवो वा वात लावंक जायना, देव कार्या खातीर फुलां तोडूंक जायना, पोरसांत अळमी आयली जाल्यार तांकां आफडूंक जायान तशें केल्यार जमीन पाड पडटा. आनी फूडें अळमी येवपाचें बंद जाता” (बिम्ब मासिक मार्च 2013,पान 35) ही वळेरी इतल्यान सोंपना तोच बरोवपी हें असले सतावणेची लांब वळेरी करता. एके विधवे बायले कडेन उलोवप म्हळ्यार पासून पातक. हेंच विशीं “वटर” सिनेमांतली कल्याणी (विधवा) आपल्या लागीं उलोवंक सोदतल्या नारायणाक सांगता. “पाप लगेगा” त्याच सिनेमांत चिरया (भुरगें विधवा) ‘sweets’ घेवपाक वता तेन्ना ताका विकपी म्हणटा “ विधवा कब से sweets खाने लगी?” विधवा बायलेन कशें कितें करूंक जाय तें समाज तांकां शिकयतालो. हें समाजाचें शिकवप धर्मींक पुस्तकांचेर आदारीत आसता, असलें चित्रण ह्या सिनेमांत दाखयलां.”

ह्या लेखांत आमी खेरीतपणी विधवा बायलेचेर धर्मींक नदरेंतल्यान एक धांवती नदर मारल्या. क्रिस्तांव धर्माचें पवीत्र पुस्तक उसतायतना आमकां एक वस्त जाणवल्या. आदलो करार विधवा बायलेक पिडापीड दिता जाल्यार नवो करार विधवा बायलेक दयाळ नदरेन पळयता. नव्या करारच्या उजवाडान “Naomis grace” हो पंगड आसल्या विधवाचें बरेंपणां खातीर वावर करतात तशेंच आनीक हेर धर्मींक पंगड असल्या कृपेचो वावर करतात. इजलाम धर्म तर विधवा बायलेचेर चेपण घातिल्लें दिसना. हिन्दू धर्मांत जायत्यो चाली रिती आसात, त्यो विधवाचे प्रस्न वाडयटात.




#Article 197: विश्व कोंकणी केंद्र (579 words)


विश्व कोंकणी केंद्रान कोंकणी भास आनी संस्कृतायेचें अस्तित्व ना जावपाचे वाटेर आसतना कोंकणी भास सांबाळपाक आपलो हातभार लायलो. स्वतंत्र भास कोंकणी हिचो आस्पाव भारतीय संविधानाचे आठवे वळेरींत जाल्ल्यान आनी तशेंच गोंयच्या आनी कर्नाटकाच्या राज्य सरकारान कोंकणी साहित्य अकादमीची स्थापना केल्ल्या कारणान तिचो परिपक्व जावपाचो हावेस आजून तिगोवन उरला. शणै गोंयबाब कोंकणीचो मूळ पुरूश हाणें कोंकणी भास सांबाळूक आपलें खूब म्हत्वाचें योगदान दिलां. विश्व कोंकणी परिशद 1995 ह्या वर्सा सरदार बसती वामन शणै हांच्या फुडारपणाखाला जाली तेन्ना ‘केंद्र’ निर्माण करपाचो निर्णय घेतलो. कोंकणी भास आनी चळवळ सदांच चालू उरची म्हूण निवासस्थान बांदपाचें थारायलें.

शक्तीनगर, मंगळूर ह्या वाठारांत विश्व कोंकणी केंद्र चार एकर जमनीचेर उबें करून दवरलां. विश्व कोंकणी केंद्र बांदूक पुराय तीन कोटी रूपयांचो खर्च जालो. ह्या केंद्राक ग्रंथालय, संग्रहालय, संशोधन केंद्र, प्रसिध्दी घर आनी एयर कंडीशन संचनालय आसा. वेगळीच आकृताय आनी सगळ्यांची नदर आपणा वटेन ओडून घेवपाची रचणूक ह्या वास्तुशिल्पशास्त्रज्ञान केल्या.

गोंयचो मुख्यमंत्री श्री दिगंबर कामत हांणी 17 जानेवारी 2009 ह्या दिसा हाची उक्तावणी केली. सद्या र.वि. देशपांडे निवृत अध्यक्ष म्हूण काम करता. ताच्या फाटल्यान डॉ. पी. दयानंद पै ह्या संस्थेचो अध्यक्ष म्हण वावुरता. बसती वामन शणै ह्या केंद्राचो मुखेल अध्यक्ष आनी रामदास कामत. VKSSF समितीचो अध्यक्ष. श्री. दयानंदा पै आनी श्री. पी. सतीश पै ह्या दोगूय प्रसिध्द परोपकारी मनशांच्या फाटल्यान ह्या केंद्राक नांव घातला. हो सपनांतलो प्रक्लप साकार करूंक ह्या दोगूय भावांनी एक कोटी रूपया दिल्यात. 

ह्या केंद्राची मोख म्हळ्यार.

	

कोंकणीचें स्वरूप दिवप इंग्लीश शाळा स्थापन करप

कोंकणींत ऑनलायन इनीशीएटिव
कोंकणी पुस्तक सी.डी. वा हेर संस्कृतीक वस्ती 'इ बे इंडिया' हाच्या सांगाता ऑन लायन कोंकणींतल्यान व्यापार विश्व कोंकणी केंद्रान सुरू केलो. कोंकणी पुस्तकां कोंकणी वाचकां मेरेन हाचे वरवीं सगळ्या संवसाराक शिपडटली. मे 2011 ह्या वर्सा ताचो आरंभ जालो त्या दिसा साकून ह्या पेडयेन नोंदपटी करून पुस्तकांची थीर विक्री आजून सुरु दवरल्या.

ऑन लायन डीजीटल आर्कायव्हस' भांडार कोंकणीखातीर Save my Language.org(United Kingdom) हांच्या जोड पालवान घडोवन हाडला. ह्या प्रकल्पाचो मूळ हेतू म्हळ्यार सगळी कोंकणी पुस्तकां, दस्तावेज, विडियो, फोटोग्राफ आनी म्हयन्याळीं डिजीटल प्रकारान कोंकणीत एकठांय हाडपाचें सद्द्यां विश्व कोंकणी आर्कायव्हस हांच्या आदारान कार्यावळींचे निमंत्रण करता.

कोंकणी रांदचे कुडेंतल्या अस्सल कोंकणी पक्वानांचे पाठ आनी दस्तावेज ऑनलायन सांबाळून दवरप हो ह्या प्रकल्पाचो मूळ हेतू. ह्या प्रकल्पांत ज्या मनशान आपल्या नांवांची नोंदणी केल्या तो अनेक तरेचे पक्वानाचे पाठ जोडूंक वा संपादूक शकता. पक्वानांचे पाठ ह्या वेबसायटीर मेळटात 

विश्व कोंकणी केंद्राचे विडियो आनी कार्यक्रमांचे, कार्यशाळेंचे, शिबीरांचे, नाटकांचे, उलोवपाचें, चलचित्राचें सगळे नवे विडियो वेळाच्या वेळार येतले. नवे विडियो ह्या यु-ट्युबार जाता तितले बेगीन पावोवपाचो प्रयत्न करतले. माध्यमाचेर पावंक ह्या वेबसायटीचेर संपर्क करचो. 

विश्व कोंकणी केंद्र कसलोच खर्च करनासतना गिन्यान वांटपाचेर विस्वास दवरता. केंद्र विकीपिडियाक आदार करता आनी तशेंच तांच्या कार्यशाळांनी वांटो घेता. कोंकणी भास आनी संस्कृताय ह्या विशयाचेर विकीपिडिया आनी विश्व कोंकणी केंद्र जायते प्रकल्प करता. जें पुराय संवसाराचे फुकट गिन्यानाचें भांडवल उपेग करपाक पात्र थारता. विश्व कोंकणी केंद्रान आपली सगळीं चित्रांची बँक जातूंत घटमूट कोंकणीची चित्रां आनी गोंयचीं देवळां आसात ती 'विकीमिडिया कोमन्स' हाचेर क्रियेटिव कोमन्स लायसेन्सींग हाच्या आदारान प्रकाशीत केल्यांत. कोंकणी उलोवपी लोकांचो इतिहास पुस्तकाच्या रूपान विकीपिडियाचेर तांची संस्कृताय आनी इतिहासूय दाखयता.

विमला वी पै विश्व कोंकणी साहित्य पुरस्कार हो 2010 ह्या वर्सा ब‍ऱ्या प्रकारान कोंकणीत साहित्याची वाड जावंची म्हूण विश्व कोंकणी केंद्रान स्थापीत केलो. हो एक लाख रूपयांचो पुरस्कार बऱ्या कोंकणी पुस्तकाक फावो करतात. ह्या पुस्तकाची वेंचणूक केंद्र आनी साहित्य अकादमी करता. विमला वी पै विश्व कोंकणी साहित्य पुरस्कार 2010 ‘हांवठण’ ह्या महाबळैश्वर सैल हाणें बरयल्या कांदबरीक फावो जालो. ह्या पुरस्काराचो दबाजो रविन्द्र भवन मडगांव हांगा मुख्य मंत्री दिगंबर कामत आनी ओरिया साहित्यीक प्रफुल्ला कुमार मोहंन्ती हांच्या उपस्तिथीन जालो. तशेंच दामोदर मावजो ह्या कादंबरीकारान बरयिल्ली कोंकणी कादंबरी ‘सुनामी सायमन’ हाकाय विमला वी पै विश्व कोंकणी साहित्य पुरस्कार 2011 ह्या वर्सा फावो जालो.

 
 




#Article 198: श (702 words)


देवनागरी वर्णमाळेंतलो तिसावो वर्ण. ताच्या विकास क्रमांत पांच अवस्शा दिसतात. पयली अशोकाच्या खालसी हांगाच्या शिलालेखांत, दुसरी कुशाण राजांच्या काळांतल्या मथूरा हांगच्या लेखांत (इ.स.चें पयलें आनी दुसरें शतमान), तिसरी अवस्था राजा यशोधर्मन हाच्या काळांतली (इ.स. 532) मंदसोर हांगाच्या लेखांत, चवथी जपानांत मेळील्ल्या एका (उष्णीषविजयधारिणी) ताडपत्री ग्रथांत (इ.स.चें 6 वें शतमान) आनी पांचवी अपराजित नांवाच्या मेवाडच्या गुहिलवंशी राजाच्या काळांतली, कुडेंश्वर लेखांत (इ.स. 661) मेळटा श चो विसाकक्रम असो 'श' ह्या अक्षराचे शंकर, सूख, कल्याण, शस्त्र, सत्तर आदी वेगवेगळे अर्थ जातात. कामधेनूतंत्रांत ताचें रूपवर्णन अशें केलां. कामधेनूतंत्रांत ताचें रूपवर्णन अशें केलां.

शकारं परमेशानि ! शृणु वर्ण शुचिस्मिते |रक्तवर्णप्रभाकरं स्वंय परमकुण्डली || चतुरवर्गप्रदं देवि! शंकरं ब्रह्मविग्रहम् | पञ्चदेवमयं वर्ण पञ्चप्राणात्मकं प्रिये ||रज: सत्वतमोयुक्तं त्रिबिन्दुसहितं सदा | त्रिशक्तिसहितं वर्णमात्मात्मादितत्वसंयुतम् || 

अर्थ- हे देवी शकार हो वर्ण रक्तप्रभ आसून परमकुंडली आसा तो चतुर्वर्गप्रद, ब्रह्मकाय, पंचदेवमय आनी पंचप्राणात्मक आसा. तो तिनूय गुणांनी भरिल्लो आसून त्रिबिंदू, त्रिशक्ति हांणी आनी आत्मो आदी तत्वांनी युक्त आसा.ताळू हे ताचें उच्चारण स्थान आसा

शक लोक: भारतांतल्यो कांय प्रदेशांचेर राज्य करपी परकी लोक.हे लोक सिथियन वंसाचे आसून खूब पुर्विल्ल्या काळांत मध्य आशियांत टोळ्या टोळ्यानी हेडटाले.कालांतरान ताणीं खूब वसणूको केल्यो. तातूंतली एक वसणूक सिरदरयाच्या देगणांत आसली. सनपूर्व दुसऱ्या शेकड्यांत यूएची जमातीच्या लोकांनी ते वसणूकेचेर घुरी घालून शक लोकांक धावडावन घालो. तेन्ना बरेचशे शक लोक अमुदरिया न्हंय हुपून काबुलांत गेले. थंय यवन राजान तांका विरोध केल्ल्यान ते असेतंतेकडेन वळून राजा मार्गान इराणांत घुसले.
शक लोक काय काळ उदेंत इराणांत राविल्ल्यान त्या प्रदेशाक शकस्तान (सीस्तान) हें नांव मेळ्ळें. ते उपरांत शक लोकांनी उदेंतेकडेन स्थलांतर करून, बोलन खिंडितल्यान भारतान प्रवेश करून सिंधूच्या अस्तंत देगेचेर वसणूक केली. पुराणांत ह्या प्रदेशाक शकद्विप हें नांव दिल्ले आसा.

रामायण, महाभारत, मनुस्मृती आनी पुरामां हातूंत शक लोकांचो यवन आनी पहूल लोकांवांगडा उल्लेख आयला. हिंदू समाजान तांकाा शुद्र वर्णांत आस्पावन घेतला.जैन साहित्यांत कालकाचार्य सूरीचे कथेंत शकांनी उज्जेयिनी नगरीचेर कशें जैत मेळयल्लें तें सांगला. पयल्या शंकड्यांत उज्जेयिनिंत गंधर्व वंशातलो गर्दभिल्ल नांवाचो राजा राज्य कतालो. कालाकाचार्याच्या आदारान शकानी उज्जेयिनीचेर घुरी घालून गर्दभिल्ल राजाचो पराभव करून आपलें राज्य स्थापलें. पूण ते चड काळ फरलें ना. गर्दभिल्ल राजाच्या पुतान तांका हारोवन आपलें राज्य परते घेतले उपरांत ताणें वायव्य सीमा प्रदेशांत आपली सत्ता स्थापली आनी सिध्दू न्हंय हुपूंन मथुरेमेरेन आक्रमाण केले. तशेंच उज्जेयिन आनी कच्छ काठियावांगडा राज्य स्थापलें. ते स्वताक क्षत्रप म्हटाले. चड करू ते स्वतंत्र राजाच आशिल्ले. ह्या राजांनी नाणीं आनी कांय अभिलेख उपल्बद आसात तांचेवयल्यान तांचेविशीं थोडी भोव म्हायती मेळटा

वायव्य भारत : सिधूंतल्या शंकांनी पंजाबाचेर घुरी घालून राज्या स्थापलें. थंय सगळ्यांत पयली माओस हाणें राज्य केलें. ताणें राज्य करचें पयली पूर्व इराणांतल्या पहूलव राज्याचे वर्चस्व न्हयकारून आपलें स्वतंत्र राज्य स्थापलें. इ.स. 15 मेरेन मथूरेमेरेम आपल्या राज्याचो विस्तार केलो. ताच्या नाण्याचेर राजाधिराज ही पदवी मेळटा. ताचे उपरांत माओसच्या जावयान यवनाक 79 मेरेन राज्य केले उपरांत त्या प्रदेशाचेर पहूलव लोकांची सत्ता स्थापन जाली.

माओस राजान मथुरेचेर सत्ता स्थापली. थंय सापडिल्ल्या पाशामाच्या शिवाच्या तोंडाचेंर कोरातिल्ल्या लेखांत मथूरेच्या शाक क्षत्रप राजाची म्हायती मेळटा. थंयच्या राजानी आपआपल्या राजवचीच्या काळांत आपापल्या नांवाची नाणींय पडल्यात. ह्या शक- क्षत्रपाचे राजवटींत मथूर हे बौध्द, जैन, भागवत ह्या तीनय पंथाचे केंद्र आशिल्ल्यान शक राजा धार्मीक बाबतींत उदार अस्तंत भारत: सनपूर्व पयल्या शेंकड्यांत शक लोकांनी काठोवाड प्रदेशांत प्रवेश केलो तेन्ना पेरिल्पसांत मंबरूस नांवाच्या शक राजाचो उल्लेख आसा. ताची कठियावाडा, गुजरात, राजस्थान ह्या भागांचेर शेक चलतालो. इ.स. 2 ल्या शेंकड्यांतशकांनी उत्तर कोंकणाचेर सत्ता स्थापली आसूंये. ह्या शेंकड्याच्या निमाणेकडेन कुशाण सम्राट कनिश्ट हाणें मंबरूसाच्या घराण्याचो नाश म्हण राज्य केलें. ह्या घराण्यांतलो पयलो राजा.

भूमक आनी ताचो पूत नहपान हाची खुबशा प्रदेशांचेर सत्ता आशिल्ली.इ.स १२५ च्या सुमाराक सातकर्णी हाणें नहपानाक हारोवन कुकर(गुजरात), अनूप(महेश्र्वर) उपरांत, आकर आनी अवंती ह्या प्रदेशांचेर आपली सत्ता स्थापली.

ह्या घराण्याचो शेवट जाल्या उपरांत त्या जाग्यार कुशाणांचें क्ष‍‌त्रप कार्दमक घराणें राज्य करूंक लागलें.चश्टन हो त्या घराण्यांतलो पयलो राजा. तो सिंधांत कुशाणांचो क्ष‍त्रप म्हूण राज्य करतालो आसुंये. नहपानाच्या मरणा उपरांत गुजरात,काठियावाड,माळवा ह्या प्रदेशांचो क्षत्रप म्हूण ताका नेमपांत आयलो. उज्जयिनी ही ताची राजधानी आशिल्ली.इ.स.१३०च्या सुमाराक तो महाक्षत्रप म्हूण आनी ताचो नातू रूद्रदामन हे क्षत्रप म्हूण राज्य करूंक लागलें. रुद्रदामन हो कार्यमक घराण्यांतलो व्हड राजा आशिल्लो. ताणें उत्तरे कडल्यान यौधेयांचो आनी दक्षिणापथांतल्या गौतमीचो पूत सातकर्णीचो पराभव करून सिंधू,सौवीर,कच्छ,आनर्त,सुराष्ट्र मरू उपरांत आकर आनी अवंती ह्या प्रदेशांचेर राज्य केलें. तो संस्कृत कवी,पंडित आनी संगिताची ताका गोडी आसली. खुबशा स्वयंवर सुवाळ्यांत हाजिर रावन ताणें कितल्याशाच राजकन्यांक जिखिल्ल्यो रुद्रदामनाक (पयलो)इ.स.१७९च्या सुमाराक मरण आयलें. तेन्ना पूता
फाटल्यान रुद्रदामनाची वंशावळ त्या राज्यार रूद्रदामनाचे वंशावळीचो नाश जालो. रूद्रसिंह तिसरो हाचो इ.स.३८८ उपरांत कांय वर्सानी चंद्रगुप्त दुसरो हाणें पराभव करून गुजरात आनी
शकांचें अस्तंते कडलें राज्य कायमचें नश्ट जालें




#Article 199: ब्रम्हानंद शंखवाळकार (193 words)


जल्म: 6मार्च 1954 ताळगांव तिसवाडी
पुराय नांव ब्रम्हानंद सगूण कामत शंखवाळकार, गोंयच्या फुटबॉल मळावयलो कांपो खेळगडो. एक बरो गोलकिपर म्हूण ताका आंतरराश्ट्रीय किर्त मेळ्ळ्या.ताचें मुळांवें शिकप ताळगांव जालें.
उपरांत फुडलें मेट्रीक मेरेंनचें शिक्षण ताणें प्रोग्रेस हायस्कूल,पणजी हांगा घेतलें, तर धेंपे कॉले ऑफ आर्टस अॅन्ड सायन्स,मिरामार हांगा ताणे पुवेचें शिक्षण पुराय केलें.बापायचे फुटबॉल खेळाचे दायज ताचेकडल्यान मेळिल्ल्यान ताका भुरगेंपमासावन फुटबॉल खेळाची गोडी आशिल्ली.1970त पनवेल स्पोर्टस क्लबाच्या वतीन पयले खेप खेळा सर्तींत वांटो घेतलो. फुडें 1974त साळगांव स्पोर्टस क्लबाखातीरूय तो खेळ्ळो. ह्या वर्सा संतोष ट्रॉफुिखातीर तो गोंय पंगडाक खेळ्ळो.1975त भारताचें प्रतिनिधीत्व करप एशियन युथसोसर टुर्नामेंटांत ताणें ह्याच पंगडावतीन बँकोकची भोंवडी केली. फुडाराक ताणें जांभियाकूय नांव मेळयलें.  यन्तांची शिकस्त करून संवरांतली उचेंली सुवात ताणें आपल्या कळाशेन हातासली.जांभियाक ताची कुशाळताय पळोवन
केनककोंजान ताचो 'लिपार्ड ऑफ इंडिया' म्ङणून भोवमान केलो. 1976- 77त अफगाणिस्तानांतल्या काबूल हागांय ताणें उत्कृष्ट खेळ केलो. त्याच वर्सा मर्डेका चषकाखातीर कुवालांलपूर हांगा तो खेळ्ळो. 1977त दक्षिण कोरिया आनी हेर कडेन ताणें आपलें खेळाकर्तृत्व दाखयलें. 1973 ते 1977 मेरेन तो राश्ट्रीय पातळेचेर गोंयचे वतिन खेळिल्ल्यान गोंय सरकारान जिवबादादा करकार पुरस्कार दिवन ताचो भोवमान केलो. तांकीचो खेळ करून ताणें फुटबॉलखेळाच्या इतिहासांत आपलें नांव अज्रवंर केलां. फुटबॉलावांगडाच क्रिकेट, टेबलटेनिस, बॅडमिंटन, व्हॉलिबॉल हे खेळ आनी पेंवप ताका भोव आवडटा.




#Article 200: शकुन-अपशकुन (537 words)


शकुन-अपशकुन ह्यो भविश्य सचूक शुभचिन्न आनी अशुभचिन्न. ह्या शुभाशुभ कल्पनांचें प्रत्यंतर भविश्य काळांत येता आनी ताचेर कार्यसिद्दी वा कार्यअपेस आदारून आसता, असो लोकांचो विस्वास आसा. चड करून झूज,प्रवास,मंगलकार्य,एकाद्री म्हत्वाची घडणूक ह्या प्रसंगार हाचो विचार करतात.

शुभाशुभ कल्पना खूब पुर्विल्ली आसा. शकुन ह्या शब्दाचो अर्थ'पक्षी' असो आसा.ऋग्वेदांत भारद्वाज पक्षाचीं दोन शकुनसुक्तां आसात. तातूंत हे शुभंकर आनी शुभवाच्या पक्षिराजा आमच्या घराचे उजवे वटेन येवन तूं आवाज काड. प्रवासाक वतना अशुभ शेवण्यांचो आवाज कानार पडल्यार तो अपशकून पयस करपा खातीर दोनूय सुक्तांचो जप करचो अशें आश्र्वलायन गृह्यसुक्तांत म्हळां. हाचे भायर ऋग्वेदांत हेर कांय अपशकुनपरिहारक मंत्र दिल्यात. अथर्ववेदांत शुभशकुन ह्या शब्दाचो प्रयोग केल्लो आसा. ह्या सुक्तांत चंद्रासंबंदी शकुनाचो निर्देश आसून शिंडो, चाडी, रितीघागर ह्या अपशकुनांचो उल्लेख आयिल्लो आसा. कौशिकसुत्रांत उबे बयेच्या आदारान वा दर्भ,समिदा वा फांशे ह्या साधनांच्या आदारान शकून पळोवंचो अशें म्हळां.

उत्तर काळांतल्या वाड्मयांत ह्या प्रकारच्या संकेतांत खूब वाड जाली आनी त्या सगळ्यांक शकून हेंच सामान्य नांव फाव जालें. रावणाच्या त्रासांतल्यान सुटपा खातीर जिवाचो त्याग करपाक तयार जाल्ले सितेक कांय शकून जाले. ताका लागून तिका आपलें भविश्य बरें आसा, अशें दिशिल्ल्यान तिणें आत्मघाताचो विचार सोडून दिलो आनी मुखार तिचें दुख्ख पयस जालें अशें रानायणांत म्हळां. महाभारतांत हो प्रकार चड प्रमाणांत मेळटा. पुर्विल्ल्या काळा सावन मनाचेर जाल्ल्या बऱ्या-वायट संस्कारांतल्यान हे शुभाशुभांचे संकेत निर्माण जाले आसुंये.

एकाद्रे वस्तुचें परत परत दर्शन घडलें आनी तातूंतल्यान निर्माण जावपी कार्यांत सारकेंपण आसा अशें दिसून आयल्यार ती परिस्थिती हेर कल्पनांचे निर्मितीचे कारण धरतात. खयंच्याय एका प्रसंगाच्या संदर्भांत कसलीय घडणूक घडपाक खंयचोय योगायोग दिसलो तर मागीर तो योगा योगच शुभाशुभ शकुनांचें कारण जावन बसता. विज्ञानीक नदरेच्या अभावीं कल्पनेच्या माध्यमांतल्यान मनशाकडल्यान प्राप्त परिस्तितींत कांय संकेत घडले आनी मागीर ह्या संकेतांचें शुभाशुभ शकुनांनी रूपांतर जालें. एकाद्री वस्त वा प्रसंग पळयल्ल्या क्षणाक मन प्रसन्न जालें वा एकाद्रया द्दश्यान ते संबंदीं तिरस्कार उत्पन्न जालो,तर तातूंततल्यान शुभाशूभ कल्पना निर्माण जावप शक्य आसा. भविश्य जाणून घेवप ही मवशाची सभावीक प्रवृ्त्ती आसा. तांतूतल्यान शुभाशूभ घडणुको सांगपा खातीर फलज्योचिशाचें शकुनशास्त्र जल्माक येवन सभावीक आसा.

शकुन-अपशकुन ह्यो कल्पना सगळ्याकच सारक्यो आसतात अशें ना. ताचें मुखेल कारण म्हळ्यार थळाव्या अणभवांचें वेगळेपण आनी सांप्रदायिक आचार विचारांतले तत्व‍ज्ञानांतले भेद. देखीक-कांयकडेन आनी कांय समाजांत काळो रंग अशुभ मानप जाता आनी धवो रंग शुभ मानप जाता. तर कांयकडेन कांय समाजांत हाच्या सामके उरफाटें मारप जाता. सर्व सादारणपणान शुभ आनी अशुभ मानिल्ले शकुन अशे-
मोर, चातक, मुंगूस दावे वटेन वचप, मडवळ धुवपाची पोटली घेवन वचप,ब्राम्हण पळी पंचपात्र घेवन मुखार येवप, लग्नाची मिरवणूक, उदकोन भरिल्ली दोड घेतिल्ली बायल वा कुमारीका, भुरग्याक धरिल्ली आवय, जोडपें, गाय मुखार येवप, हरम, माजर, सोरोप उजवे वटेन रडप, कोगळाचो आवाज आयकप, घंटानाद, घोडयाचे रिंवकाळप, सुण्यान कान फडफडावप, शिजल्लें अन्न, फळांचो पांटलो घेतिल्लो मनीस, दिवो हे सगळे शुभ शकुन आसात.

अशुभ शकुन अशे आसात-बोडको ब्राम्हण, विधवा, भश्टी बायल, काळ्यो वस्तू मुखार येवन, गाढव दावे वटेन आड्डप, सवणें आनी सुण्याचे रडिल्ले स्वर आयकप, शेणी, जळकीं लांकडां दिसप हे अशुभ शकुन आसात.

हे अशुभ शकुन निवारपा खातीर धर्मीक आनी तांत्रिक विधी करपाची पद्दत पुर्विल्ल्या काळा सावन रूढ जाल्ली आसा. ते खातीर दान दितात आनी शांतीय करतात.

विज्ञानीक विचारांच्या प्रसारांतल्यान घडणुकांची(शुभाशुभ शकुनांची) शास्त्रीय कारण मिमांसा करप शक्य जाल्ल्यान शुभाशुभ शकुना वयलो लोकांचो विस्वास आदले तुलनेन आतां उणो जाला. शुभाशुभ शकुन पाळप वा तांची प्राप्ती-निवारण करपा खातीर लागपी विधी करपा सारकी मनस्थिती आनी परिस्थिती आयज लोकां कडेन उरूंक ना. तरीय शुभाशुभ शकुन पुरायपणान समाजांतल्यान ना जाला अशें म्हणूंक मेळना. आयज सगळे कडेन आनी समाजाच्या सगळ्या थरांचेर तांचें अस्तीव्त चड उण्या प्रमाणांत दिसता.




#Article 201: शक्तिदेवता (1071 words)


शाक्त संप्रदायाचें सगळ्यांत श्रेश्ठ अशें उपास्य दैवत. शक् म्हळ्यार समर्थ जावप ह्या धातूक क्तिन् प्रत्यय लागून शक्ती हें नांव जाला. सामर्थ्य, पराक्र, प्राण हे शक्ती शब्दाचे तीन मुखेल अर्थ आसात. दर एका घटकांत कार्याच्या उत्पादनाक उपेगी आनी त्या घटकापासून केन्नाच वेगळावंक मेळना असो जो खाशेलो धर्म आसता ताका शक्ती अशें म्हणटात. दर एका घटकाची खाशेली अशी एक शक्त आसता. ताका लागून शक्तीय खूब आसात.तातूंतल्यो तीन शक्ती मुखेल आसात त्यो अश्यो-१)अंतरंग:हे शक्तीक नारायणाची स्वरूपशक्ती अशें म्हळां.२)तटस्थ:स्वरुपात्मक न्हय आनी विजातीय न्हय, अशे शक्तीक तटस्थ म्हळां आनी ३)बहिरंग:महतत्वा पसून पृथ्वी मेरेन आनी समस्त भौतिक वस्तूंसकट अशी जी संवसाररूप प्रकृती तिका बहिरंग शक्ती म्हणटात.

हेर देवतां भशेन शक्तीच्याय रुपाची कल्पना केल्या. सामर्थ्याचें प्रतीक असो शींव हें तिचें वाहन आसा. ती चतुर्भुज, अश्टशुज, दशभुज, अष्टादशभुज आसा. तिच्या हातांनी त्रिशूळ, खड्ग, खेटक, परशू अशीं शस्त्रां आसात. तिच्या कपलाचेर तिसरो दोळो आसा. तिका चंडी, चामुंडा, भैरवी, कात्यायनी, कौशिकी, त्रिपुरा, ललिता, श्रीविधा, कामारण्या, मीनाक्षी, भगनती अशीं नांवां आसात. दर एका नांवा रुपाचें एक खाशेलपण आसून ताचे फाटल्यान कितेंय तरी कथा आसा.

शक्तीचीं कार्यां: नारायणाचे शक्तीक महालक्ष्मी अशें नांव आसा. लक्ष्मीतंत्रांत ती स्वता आपलीं कार्यां सांगता तीं अशीं-

तिरोभावस्तथा सृष्टि: स्थिती: संहतिरेव च ।
अनुग्रह इति प्रोक्तं मदीयं कर्मपश्रकम् ।

अर्थ-१)तिरोभाव म्हळ्यार कर्मरूप अविधेन जीवात्म्याक रेवाडटा २)सृश्टी ३)तिचो सांबाळ ४)सृश्टीचो संहार आनी ५)अनुग्रह म्हळ्यार जीवात्म्याक मोक्ष मेळोवन दिवप हीं म्हजीं पांच कर्मां आसात.

शक्तीचीं तीन मुखेल रुपां: मूळ जी आधा शक्ती वा महामाया तिका दुर्गा म्हणटात. हे दुर्गेनूच फुडें देव कार्या खातीर आनी मनशाचे उदरगती खातीर प्रसंगा प्रमाण तीन रुपां घेतलीं. महासरस्वती हीं तीन रुपां त्रिगुणात्मक आसात. महाकाली ही तमोगुणी आसून ती त्याच गुणांच्या रुद्रशिवाकडे संबंद आसा. महालक्ष्मी ही सत्वगुणी आसून ती जगदंबा आसा आनी सत्वगुणी विष्णुकडे संबंद आसा.तिका ही विदयादायी देवता आसा. ह्या तिनूय रुपांच्यो उत्पतिकथा मार्कंडेय पुराणांतल्या सप्तशतींत दिल्यात. तांचो आपरोस असो आसा-

१)महाकाली: प्रलय काळांत विष्णु योगनिद्रेंत शेषशय्येचेर न्हिदिल्लो आसतना, ताच्या कानांतल्यान मधु आनी कैटभ नांवाचे दोन दैत्य भायर सरले. पयलींच तांकां ब्रम्हा दिसलो. ते बरोबर ते ताका मारपाक धांवले. ब्रम्ह्यान भगवंताचे योगनिद्रेची तोखणाय करून तिका सांगलें, तूं ह्या असुरांक भुलय आनी त्या विष्णुक जागो कर. तें आयकताच विष्णुच्या आंगांतल्यान महाकाली उत्पन्न जाली आनी विष्णु जागो जालो. उपरांत विष्णु आनी त्या दैत्यांचें झूज पेटलें. माहाकालीन त्या दैत्यांक वेवस्तित भुलयले आनी तांकां बुध्दिभ्रम जालो. तांणी विष्णुक सांगलें, तूं बरो झूज खेळटा आमी तुजेर प्रसन्न जाल्यात, तुका जाय तो वर माग. ताचेर विष्णुन आपल्या हातांनीच तांकां मरण येवचें असो वर मागलो. दैत्यांनी विष्णुक जाय तसो वर दिलो पूण एक अट घातली, जे सुवातीर उदक आसचेंना अशाच जाग्यार विष्णुन तांकां मारचें कारण त्या वेळार प्रलय जाल्ल्यान सगली पृथ्वी उगकान भरिल्ली. विष्णुन तांची अट मान्य केली आनी आपले मांडयेर तांच्यो तकल्यो घेवन कापून उडयल्यो. अशे तरेन महाकालीन मधु-कैटभांचे बुध्दीक असो भ्रम केलो

२)महालक्ष्मी: महिषासुर नांवाचो दैत्य महाबली जालो आनी ताणें देवां कडे झूज सुरू केलें इंद्राक हारोवन तो स्वता देवांचो राजा जालो उपरांत सगळे देव ब्रम्हदेवाक घेवन विष्णु आनी शंकरा म्हऱ्यांत गेले आनी तांकां ही खबर सांगली. ते बरोबर विष्णु, शंकरासयत सगळ्या देवांच्या आंगांतल्यान एक तेजीश्ट असो झोत भायर आयलो आनी तातुंतल्यान महालक्ष्मी ही देवी उत्पन्न जाली. देवांनी आपापलीं शस्त्रां तिका दिवन महिषासुराचो वध करपाक सांगलें. तिणें एक व्हड गर्जना करीनी फुडें महिषासूर आयलो. ताणें महालक्ष्मी कडे व्हड झूज केलें. पूण महालक्ष्मीन ताचो वध करून देवांक अभय दिलें

३)महासरस्वती: शुंभ-निशुंभ हे दैत्य देवांक हारोवन स्वता य‌‌‍ज्ञ भोक्ते जाले. तेन्ना देवांनी हिमालयाचेर वचून पार्वतीची तोखणाय केली. त्या वेळार पार्वतीच्या आगांतल्यान जी देवी प्रगट
जाली तीच महासरस्वती. तिणें शुंभ-निशुंभा कडे झूज करून तांकां मारले.

अशीं हीं दुर्गेची तीन रुपां आसात. दर एका रुपांत आनीक दोन दोन रुपां प्रविश्ट जावन तिनूय रुपांचें त्रिवृत्करण जालें.उपरांत त्या णव रुपांक नवदुर्गा हें नांव मेळ्ळें. ते खातीर शक्तितंत्रांत णव ह्या आंकडयाक चड म्हत्व आसा.

भारतीय दर्शनांत तंत्रशास्त्र हें आगळें वेगळें दर्शन आसा. तातुंतले शक्तीचें स्वरूप दिव्य आनी उदात्त आसा. तंत्रीकांनी तिका सृश्टीचें आदीकारण मानल्या.एका तंत्रांत शक्तीचें वर्णन केलां तें अशें-

यस्यादृष्टो नैव भमण्डलांशो यस्यादास्यो विद्यते न क्षितीश:।
यस्यातज्ञांत नैव शास्त्रं किमन्यैर्यस्याकार:सा पराशक्तिरेव ।।

अर्थ-पराशक्तीक विश्र्वांतलो खंयचोच भाग अदृश्ट ना. तिचो दास ना असो खंयचोच राजा ना. पराशक्ती जाणना अशें कसलेंच शास्त्र ना आनी जाका आकार आसा अशें सगळें म्हळ्यारूच पराशक्ती आसा.

पुराण काळांत देवीविशीं खुबशीं पुराणां निर्माण विंगड विंगड कथांच्या रुपान लोक मनाचेर ठसयलें आनी देवांक लेगीत शक्ती मुखार नमयले.

बौध्दांची शक्तिपुजा: बौध्द धर्मांत शक्तिपुजेचो आरंभ महायान पंथाच्या विकासा वांगडाच जालो. तारा, हारीती, वसुंधरा, प्रज्ञापारमिता, प्रविश्ट जाल्यो. तांच्यो मूर्तीय तांणी निर्मिल्यो. पांच ध्यानी बुध्दांच्यो पांच स्वतंत्र शक्ती तांणी मानल्यो. अक्षोभ्याची लोचना, वैरोचनाची तारा, अमिताभाची पांडरा, अमोघवज्राची आर्यतारा आनी रत्नसंभवाची मामकी अशीं तांचीं नांवां आसात. बौध्द तंत्रांत हे दर एके शक्तीचे उपासने खातीर खाशेले मंत्र, मुद्रा, मंडल आसात. बौध्दांचीं जायतीं शक्तितंत्रां आसात.त्या तंत्रांनी तांणी शक्तीक शून्य हे संज्ञेन संबोधल्या. ह्या सगळें उत्पन्न जाता आनी तातूंतच सगळ्याचो विलय जाता. हें परमशून्य आसा. नैरात्मेचो संबंद शक्ती हीं जशीं परस्पर संश्र्लिश्ट आसतात तेच प्रमाण

तिबेटी बौध्दांत तारा हे देवतेक सगळ्यांत उंचेलें स्थान आसा. उग्रतारा, वज्रतारा, तारेच्यो मूर्ती घडयल्यात आनी चित्रांय निर्माण केल्यात

जैनांची शक्तिपुजा: जैनांच्या श्र्वेतांबर मनांत दर एका तीर्थंकराची एक एक शासनदेवी मानल्या. जैनांत चक्रेश्र्वरी हे देवीक खूब म्हत्व आसा. रोहिणी, प्रज्ञप्ती, श्रृंखला अशा सरस्वतीच्या सोळा प्रकारच्या विदयाव्यूहाक जैनां भितर मान्यताय आसा. शाक्त संप्रदायाच्या जैनांनी आपल्यो शासनदेवता, विदयादेवी आनी चक्रेश्र्वरी हांच्यो मूर्तीय घडयल्यात. तशेंच दर एका तीर्थंकाची परीचारिका म्हूण एक यक्षिणी आसता.शाक्त संप्रदायांत शक्तीचीं जीं विंगड विंगड रुपां आकाराक आयल्यांत तींच रुपां यक्षिणी ह्या रुपांत वेगळ्या नांवांनी जैनांनी आपणायल्यांत. तांत्रिकांच्या षट्चक्रवेधपदद्तीक अणसरूक त्या ध्याना भितर षडस्थ नांवाच्या ध्यानांत ताणें वर्णमयी देवाचें तिंतन सांगलां. जैन मंत्रांनी प्रणव, माया हीं बीजाक्षरां शाक्त तंत्राच्या अनुरूपच आसतात.

शक्तिपुजा आनी उपासना: शक्तिपुजा ही स्मार्त आनी तंत्रीक अशा दोन पदद्तींनी करतात. स्मार्तपुजा ही सात्त्विक आसता. सात्त्विक उजासना पांच प्रकारांनी सिध्द जाता, ते प्रकार अशे आसात-

१)अभिगमनः देवप्रतिमेची आनी देवदराची नितळसाण राखप.
२)उपादनः पुजेचें साहित्य एकठावज.
३)योगः इश्ट देवतेकडे आत्मभावना
४)स्वाध्यायः मंत्रांचो अर्थ जाणून ताचो जप करप, स्तोत्रपाठ, नाम गुणसंकीर्तन, हेर
५)इज्याः वेदशास्त्रविहित चतुःषष्टयादी उपचारांनी पुजा करप

मंत्र, यंत्र, चक्र, न्यास,मुद्रा,दीक्षा,भूतशुध्दी, प्राणप्रतिश्ठा हीं तंत्रीक उपासनेचीं आंगां आसात. चर्चा,क्रिया,योग हे प्रकारूय आसात. तंत्रसाधक चडकरून श्रीयंत्राचेर देवाची उपासना करतात. साधक स्वभावा प्रमाण पशू,वीर वा दिव्य आसता. वीर साधकाक

गुरूच्या सान्निध्यांत रहस्यसाधना करची पडटा हे साधनेचीं दोन रुपां आसतात-एक चक्रसाधना आनी दुसरी लतासाधना. पुराणकारांनी अशे तरेन शक्तिमाहात्मय प्रस्थापीत करतकूच शैव आनी वैश्णव संप्रदायांकूय आपापल्या मतांची शक्तितत्व आपणावंक लायलें.शैव संप्रदायांत उपरांत 

अदभुतरामायणांत सीता ही रामाची शक्ती जाली. तेच भशेन देवी भागवतांत राधा ही कृष्णाची शक्ती मानल्या.

विदयाराज्ञी मंत्राची साधना करतना चवसश्ट शक्तींची आवरणपुजा करपाची आसता. कुलेशी, कुलनंदा, वागीशी, भैरवी, उमा, श्री, शांती, चंडा, धूम्रा, काली, करालिनी, महालक्ष्मी, कंकाली, रुद्रकाली,सरस्वती,वाग्वादिनी, नकुली, भद्रकाली,शशिप्रभा, प्रत्यंगिरा,सिध्दलक्ष्मी, अमृतेशी,चंडिका,खेचरी, भूचरी, सिध्दा, कामाक्षी, हिंगुला, बला, जया, विजया, अजिता, नित्या, पराजिता, विलासिता, घोरा, चित्रा, मुग्धा धनेश्वरी, सोमेश्र्वरी, महाचंडा, विद्या,हंसा, विनायिका, वेदगर्भा, भीमा, उग्रा, वैद्या,सद्गती, उग्रेश्र्वरी,चंद्रगर्भा,ज्योत्स्ना,सत्या, यशोवती, कुलिका, कामिनी,काम्या, ज्ञानवती, डाकिनी, राकिनी, लाकिनी, काकिनी, शाकिनी आनी हाकिनी अशीं तांचीं नांवां आसात.




#Article 202: शक्तिपिठां (531 words)


शिवाची बायल सती हिच्या संबंदीत अशो पवित्र सुवाती. शक्तिपिठांसंबंदीं ब्रम्ह मत्स्य, पद्ज्ञ,कूर्म ह्या पुराणांनी एक कथा आसा ती अशी-सत्ययुगांत दक्ष प्रजापतीन बृहस्पतिसव नांवाचो एक यज्ञ सुरू केलो. केन्ना तरी एकदां शिवान ताचो अपमान केल्लो. देखून आपली धूव सती आनी जावंय शिव हांकां सोडून हेर सगळ्या देवांक आपोवणें दिलें. आपल्या बापायन यज्ञ केला ही खबर आयकना फुडें, तो पळोवपाक वचपाची इत्सा सतीच्या मनांत उत्पन्न पळोवपाक वचपाची इत्सा सतीच्या मनांत उत्पन्न जाली आनी तिणें आपली इत्सा शंकराच्या कानार घाली. शंकराक तिचो हो विचार मानवलो ना. पूण तिणें खुबूच हट्ट धरिल्ल्यान शिवान तिका वचपाची परवानगी दिली. सती आपल्या बापायगेर आयली पूम कोणेंच तिका हडकिली ना. उरफाटें दक्षान, तिका पळोवन तिच्या घोवाविशीं वायट उतरां दिवपाक सुरवात केली. आपल्या बापायच्या तोंडांतलीं आपल्याच घोवाविशींचीं कुच्छीत्रीपणाचीं उतरां सतीक सोसूंक जालींना तिणें यज्ञ कुंडांत उडी घेतली. ही खबर शिवाक कळना फुडें आपल्या गणांसयत शिव थंय आयलो. ताणें दक्षाक जिवो मारलो आनी ताच्या यज्ञाचो विध्वंस केलो. उपरांत ताणें सतीचें शरीर आपल्या खांदयांचेर घेवन तो बेभान जावन हांगा थंय भोंवंक लागलो. तेन्ना भगवान विष्णुन आपल्या सुदर्शनचक्रान सतीचो एकेक अवयव कापलो. तिचीं हीं आंगां -प्रत्यांगां एकावन्न सुवातींनी गळून पडलीं आनी त्यो सुवाती उपरांत शक्तिपिठां जाल्यो. ते दर एके सुवातीर एकेक भैरव आनी एकेक शक्ती विंगड विंगड रुपां धारण करून रावतात असो भावार्थ आसा. त्या सुवातींक महापिठां अशेंय म्हणटात. त्या सुवातींक महापिठां अशेंय म्हणटात.

खंयच्या खंयच्या सुवातींनी सतीचो खंयचो अवयव गळून पडलो आनी थंय खंयचो भैरव आनी शक्ती रावली, ते विशींची म्हायती शिवचरितांत दिल्या ती अशी आसा. सुवात, आंग वा प्रत्यांग, शक्ती आनी भैरव अशा क्रमान हीं नांवां दिल्यांत तीं अशीं-१)हिंगुला, ब्रम्हरंध्र, कोट्टरी, भीमलोचन २)शर्कर, त्रिनेत्र, महिषामर्दिनी, क्रोधीश ३)तारा, नेत्रांशतारा, तारिणी, उन्मत ४)करतोयातट, वाम कर्ण, अपर्णा, वामेश ५)श्रीपर्वत, दक्षिण कर्ण, सुंदरी, सुंदरानंद ६)सुगंधा, नासिका,सुनंदा, त्र्यंबक ७)वक्रनाथ, मन, पापहरा ८)गोदावरी, वामदंड, विश्र्वमातृका, विश्र्वेश ९)गंडकी, दक्षिण गंड, गंडकी, चक्रपाणी १०)अनल, ऊर्ध्व दंत, नारायणी, संक्रूर ११)पंचसागर, अधोदंत,वाराही,महारुद्र १२)ज्वालामुखी,जिव्हा,अंबिका, वटकेश्र्वर उन्मत १३)काश्मीर, कंठ, महामाया, त्रिसंध्य १४)श्रीहट्ट, ग्रीवा, महालक्ष्मी, सर्वानंद १५)भैरव पर्वत, ओष्ठ, अवंती, नम्रकर्ण १६)प्रभास, अधर, चंद्रभागा, वक्रतुंड १७)प्रभासखंड,मर्म, सिध्देश्र्वरी, सिध्देश्र्वर १८)जगस्थान, चिबुक, भ्रामरी, विकृताक्ष १९)प्रयाग, द्विहस्त-अंगुली, कमला,वेणीमाधव २०)मानस सरोवर,दक्षिण हस्तार्ध, दाक्षायणी, हर २१)चट्टग्राम, दक्षिण हस्तार्ध, भवानी, चंद्रशेखर २२)मिथिला,वाम स्कंध, महादेवी, महोदर २३)रत्नावली, दक्षिण स्कंध, शिवा, शिव २४)मणिबंध, वाम मणिबंध, गायत्री,शंकर २५)मणिवेद, दक्षिण मणिबंध, सावित्री, स्थाणू २६)उजानी, वाम कफोनी, मंगलचंडी, कपिलांबर २७)रणखंड,दक्षिण कफोनी, बहुलाक्षी, महाकाल २८)बहुला, वाम बाहू,बाहू, भीरूक २९)वक्रेश्र्वर, दक्षिण बाहू, बक्रेश्र्वरी, वक्रेश्र्वर ३०)जालंधर, वाम स्तन, त्रिपुरमालिनी, भीषण ३१)रामगिरी, दक्षिण स्तन, शिवानी, चंड ३२)वैवस्वत, पृष्ठ त्रिपुटा, शमनकर्मन् निमिष ३३)वैद्यनाथ, ह्रदय, नवदुर्गा-जयदुर्गा, वैद्यनाथ ३४)उत्कल, नाभी, विजया, जय ३५)हरिद्वार, जठर, भैरव, वक्र ३६)कोकामुख, कुक्षी, कोकेश्र्वरी, कोकेश्र्वर ३७)कांची, कंकाल, बेदगर्भा, रुरू ३८)कालमाधव, वाम नितंब, काली, असितांग, ३९)नर्मदा, दक्षिण नितंब,शोनाक्षी, भद्रसेन ४०)कामरूप, महानुद्रा(योनी), कामाख्या,रावानंद ४१)मालल, वाम जानू, शुभचंडी, ताम्र ४२)त्रिस्त्रोता,दक्षिण जानू, चंडिका, सदानंद ४३)जयंती,वाम जंघा, जयंती,क्रमदीश्र्वर ४४)नेपाळ, दक्षिण जंघा, महामाया-नवदुर्गा, कपाली ४५)त्रिहुत, वाम पाद, अमरी, अमर ४६)त्रिपुरा, दक्षिण पाद, त्रिपुरा नल ४७)क्षीरग्राम, दक्षिण-पादांगुष्ठ. योगाद्या, क्षीरखंड ४८)कालीघाट, दक्षिण- पादांगुली, कालिका, नकुलेश ४९)विभास. वाम गुल्फ, भीमरुपा, कपाली ५०)कुरुक्षेत्र, दक्षिण गुल्फ, संवरी-विमला, संवर्त ५१)विंध्यशेखर, वामपादांगुली, विध्यवासिनी,

पुण्यभाजन

चडशा पुराणांनी शक्तिपिठांची संख्या एकावन्न मानल्य. पूण कांय तंत्रग्रंथांनी आनी पुराणांनी ही संख्या चार, सात, धा, अठरा, बेचाळीस अशी वेगवेगळी सांगल्या. तशेंच थंयच्या देवतांचीं नांवांय एकसारकीं नात. देवीभागवतांत एकशें आठ पिठांचो उल्लेख आसा आनी थंय देवीभागवतांत एकशें आठ पिठांचो उल्लेख आसा आनी थंय फकत पीठस्थानां आनी तांच्यो अधिदेवता हांचोच उल्लेख आसा. हीं सगळीं शक्तिपिठां पूज्य मानल्यांत. भाविक लोक तांची यात्रा करतात आनी थंयच्या देवांचें दर्शन घेतात.




#Article 203: शणै, कृष्ण (146 words)


पुर्तुगेज काळांतली एक नामनती व्यक्ती. पुर्तुगेजांनी गोंय शार घेतलें त्यावेळार त्या शारांत रावपी एक गिरेस्त मनीस.  गोंयांत ताचो घोडयांचो वेपार आसलो.

हिंदू धर्माचो ताका अभिमान आसलो. गोंय पुर्तुगेजांनी घेतलें उपरांत दुसऱ्या दिसा आल्बुकेर्कान मेळून नवे राजवटींत हिंदू  धर्माक राखण मेळची अशी मागणी केली

आल्बुकेर्कान ती मान्य केली. त्या दिसा सावन कृष्ण शणै पुर्तुगेजांचो हितचिंतक, सहाय्यक आनी इश्ट जालो

हे इश्टागतीक लागून तो पुर्तुगेजांच्या हिंदी सैन्यांत गेलो. थंय ताका कॅप्टनाचो हुद्दो दिलो.

१५४२ वर्सा कांय राजकीय वाटाघाटीं खातीर गव्हर्नरान ताका विजापूराक धाडलो. थंय आदिलशहाक ताका कादयेंत घालो. स वर्सां बंदखणीची ख्यास्त भोगून २२ ऑगस्ट १५४८ वर्सा ताची सुटका जाली.

आल्बुकेर्काचे विनंती वयल्यान १५२० वर्सा तो पुर्तुगालाक गेलो. थंय पुर्तुगालच्या राजदरबारांत ताका वस्त्रां आनी अधिकारपदां दिवन आनी इ.स. १५३६ तल्या विजयापूरा वांगडा जाल्ल्या झुजांत केल्ल्या पराक्रमा खातीर ताका काव्हालेयर म्हळ्यार सरदार ही पदवी दिवन ताचो भौमान केलो.

कृष्ण शणैचो पूत दादाजी शणै होय पुर्तुगेजांच्या शासनांत दुभाशाचें काम करतालो.




#Article 204: शरतचंद्र शणै (275 words)


(जल्म:२३ मार्च १९५३ एर्नाकुलम-केरळ)

नामनेचो कोंकणी लेखक.श्री.ए.व्ही.रघुनाथ शेणै आनी सौ.कनकबाई हांचो सगळ्यांत धाकलो पूत. पदार्थ विज्ञान हो विशय घेवन ताणें बी.एस्.सी विज्ञानाची पदवी जोडल्ली आसा आनी सद्या तो कॅनेरा ब‍ँकेंतल्यान निवृत्त आसा.

१९७४ वर्सासावन ताणें कोंकणी आनी मल्याळम लेखनाक सुरवात केली.'कोंकण जनता ह्या केरळांतल्या लोकप्रिय म्हयनाळ्यांतल्यान नेमान कविता बरोवन 'कोंकणी कवी' म्हूण ताणें खाशेली सुवात जोडली. कविता,गितां, काणयो(कथा), विनोदी लिखाण, बालसाहित्य, लेख अणकार आदी साहित्य प्रकार ताणें हाताळ्ळ्यात आनी कोंकणी साहित्याक योगदान दिलां.

१६व्या शेंकडयांतली संत मीराबाई हिचे जिणे वयल्या वट्ट साठ रचनांचो कोंकणी अणकार ताणें केला आनी १९८७ वर्सा उजवाडा आयिल्ल्या ह्या रचनांच्या 'मीराः जीवन आनी कवन' ह्या कविता संग्रहाक १९९१ वर्सा 'कोंकणी लँग्वेज इंस्टिटयूट' कोचीचो 'देवकीकृष्ण ट्रस्ट पुरस्कार' फावो जालो.१९८७ वर्सा ताणें चेन्नईचो मानेस्त संशोधक पी.बी. जनार्दन हाच्या मार्गदर्शनाखाल 'श्री कृष्ण कर्णमृतां'तल्या कांय पंदाचो कोंकणी अणकार केलो.

शरतचंद्र शेणै हाणें आपल्या कोंकणी कवितांचो झेलो 'अंतरनाद' ह्या नांवान १९९७ वर्सा उजवाडा हाडलो आनी ताका १९९९ वर्साचो साहित्य अकादेमीचो पुरस्कार फावो जालो. जीण आनी
मरणावयले विचार, मनीसकुळांतलो संघर्श, वैयक्तीक अणभव, दैव संकल्प आनी भक्तीभाव आनी खास करून कवितेची अनुभूती अशा पांच विभागांनी ह्या कविता संग्रहांतल्यो कविता वांटल्यात.

श्री. शरतचंद्र हाणें साहित्यसंकलनाचोय बरो वावर केला. केरळांतल्या समकालीन ११ कोंकणी लेखक कविंच्या कथा, कविता, निबंद आदी साहित्य प्रकारांचे ताणें केल्लें संकलन 'साहित्य संकलन' ह्या नांवान १९९५ वर्सा केरळ कोंकणी अकादेमीन उजवाडा हाडलें. १९९९ वर्सा ताणें 'काव्योद्यान-केरळ भुंयेचेर फुलल्ली कोंकणी कविता' हें कवितांचें संकलन स्वता संपादन करून उजवाडा हाडलें. हातूंत वट्ट ३५ कोंकणी कवींचो आस्पाव केल्लो आसा.

कवी प्रमाणेच एक अभ्यासक आशिल्ल्यान ताणें आतांमेरेन कितल्याशाच परिसंवादांनी चर्चासत्रांनी वांटो घेवन केरळांतल्या कोंकणी साहित्या संबंदी निबंद सादर केल्यात. 

आयज श्री. शरतचंद्र शेणै हे कविता लेखना वांगडाच इग्लीश, मल्याळी भाशांतलें काव्य कोंकणींत हाडपाच्या वावराक आनी कथा कादंबरीच्या कोंकणी अणकाराच्या वावराक लागल्या.




#Article 205: शणै गोंयबाब (150 words)


शणै गोंयबाब हांचें पुराय नांव वामन रघुनाथ शणै वर्दे वालावलिकार. तांचो जल्म २३ जून १८७७ ह्या दिसा दिवचलचे भितरले पेठेंत जालो. घरचे परिस्थितीक लागून तांकां फुडलेें लिसेवाचें शिकप घेवंक जमलेंना. देखून ताणीं घरा कडेन इंग्लीश आनी संस्कृत भासांचो अभ्यास स्वाध्याय पध्द्तीन सुरु केलो. उपरांत फुडल्या शिक्षणा खातीर ते आपल्या काका वांगडा मुंबय गेले. थंय ताणीं जायतीं पुस्तकां वाचून काडलीं, जायतें गिन्यान जोडलें. वाचन, लेखन, चिंतन आनी मनन हो तांच्या रगताचो गूण आशिल्लो म्हळ्यार जाता.

लेखना भाशेनच स्वाभिमान होवूय तांचो म्हत्वाचो गूण. तांच्या स्वाभिमानी सभावाची देख म्हळ्यार मुंबय काम करताना तांच्या वांगडच्या सगळ्या कारकुनांक वर्सुकी पगारवाड जाली. पूण गोंयबाबाक मात ती जाली ना. हाचेर तांच्या सायबान आपूण जावन सांगलें, हांव जेन्ना ऑफिसात भितर सरता तेन्ना सगळे जाण उठून उबे रावतात आनी तूं काम करीत बसतात. देखून तुमकां पगारवाड दिवंक ना. हें आयकना फुडें गोंयबाबान सोडचीट दिली. त्यावेळार ते ४८ वर्साचे आशिल्ले. उपरांतची पुराय जीण ताणीं कोंकणी भाशेचे आनी समाजाचे सेवेखातीर ओंपली.




#Article 206: शणै गोंयबाब कथामाळ (311 words)


शणै गोंयबाब कथामाळ :

गोंयात वाचन संस्कृताय चालीक लागची आनी कोंकणी काणयो भुरग्यांच्या ओंठार घोळच्यो ह्या हेतान सुरू केल्ली शणै गोंयबाब कथामाळ सर्त आयज गोंयातली सगळ्यांत व्हडली काणी सांगपाची सर्त जाल्या. 
सुरवातीक ह्या सर्तीच्यो मुळाव्यो फेरयो गोंयातल्या इकराय तालुक्यांनी जाताल्यो. धारबांदोडे हो नवो तालुको जाले उपरांत मुळाव्या फेरयांचे आनीक एक केंद्र वाडले. आनी उपरांत बार्देस आनी साश्ट तालुक्यांत सर्तीक मेळपी उपाट प्रतिसाद पळोवन 2013 वर्सा मंडळान पर्वरी आनी कुंकळी अशी दोन नवीन केंद्रां तयार केली. बारा तालुक्यात 12 आनी नवीन तयार केल्लीं 2 केंद्रां मेळून वट्ट 14 केंद्राचेर आता मुळाव्यो फेरयो जातात. 

पयली ते चवथी, पाचवी ते सातवी आनी आठवी ते धावी अशा तीन गटांनी आयोजीत जावपी ह्या सर्तीक आता सुमार 3000 वयर सर्तक वांटेकार जातात हे ह्या सर्तीचे जैत. ह्या तीन हजारा वयर भुरग्यां बरोबर तांचे पालक आनी शिक्षकय हजारांनी कोंकणी काणयो वाचतात, कोण नव्यो बरयतात जाल्यार कोण अणकारीत करतात. दर वर्सा नव्या काणयांचो चंवर फुलत आसा. कोंकणीच्या सगळ्या बोलयेंतल्यान भुरग्यांनी काणयो सांगच्यो असो मंडळाचो हावेस आनी ते खातीर सर्तीच्या नेमांतच मंडळान हे स्पश्ट केला. अभिमानाची गजाल की ह्या सगळ्या बोलयांचो आविश्कार आमकां त्या त्या वाठारांत पळोवंक मेळटा. पेडणे, सत्तरी, साश्टी, बार्देस अश्या वाठारांनी आता ल्हवू ल्हवू हमखास भुरगीं आपल्या सवकळीच्या बोलयेतल्यान काणी सांगतात आनी जैतिवंत जातात. मंडळाचो हावेस सफल जाता. 

काणयेक विशयाचे बंधन नासलें तरीय शक्यतो पाठ्यपुस्तकांतली काणी सांगची न्हय असो मंडळाचो हट्ट आसता. आनी हो हट्ट पुराय करपाची जबाबदारी सर्तकांनी घेतील्ल्याचे आमकां जाणवता. माकड आनी कोलो तशेंच अकबर आनी बिरबला वांगडाच खंय तरी अंदूचे नॉबेल पुरस्कार विजेते मलाला जेन्ना आमकां भुरग्यांच्या काणयांनी सापडटा तेन्ना आमकां वेगळीच खोस भोगता. सत्तरीतली देवराय राखपाची गरज वा काणकोणच्या हुंवारात आपल्या शौर्यान लोकांचो जीव वाटावपी संदीपाची काणी भुरग्यांच्या उतरांनी आमच्या काळजांत अचळय घर करूंन वता.   

भुरग्यां मदी वाचन संस्कृताय वाडोवपाच्या हेतान इनामां म्हणून तांकां पुस्तकां भेटयतात तशेंच सर्तीच्या थळार पुस्तक प्रदर्शनय घडोवन हाडटात. ह्या प्रदर्शनाक दर वर्सा मेळपी प्रतिसाद पळयल्यार तर भुरग्यांक वाचनाची गोडी अजुनय आसा काय कितें ह्या प्रस्नाक आपोआप पुर्णविराम मेळटा.




#Article 207: शतपथ ब्राम्हण (501 words)


शुक्ल यजर्वेदाचो ब्राम्हणग्रंथ. शुक्ल यजुर्वेदाच्या माध्यंदिन आनी काण्व ह्या दोनूय फांटयांच्या दोनूय ब्राम्हणांचें नांव शतपथ अशेंच आसा. ह्या ब्राम्हणांत शबंर अध्याय आशिल्ल्यान ताका शतपथ नांव मेळ्ळां. माध्यंदिन शतपथ ब्राम्हणांत १४ कांडां, १०० अध्याय, ६८ प्रपाठक, ४३८ ब्राम्हणां आनी ७६२४ कंडिका आसात. काण्व शतपथ ब्राम्हणांत प्रपाठक विभाग नात. तातूंत १७ कांडा, १०४ अध्याय, ४३५ ब्राम्हणां आनी ६८०६ कंडिका आसात. ह्या दोनूय ब्राम्हणांत बरेंचशें सारकेपण आसा तशेंच कांय पाठभेद आसात

माध्यंदिन शतपथ ब्राम्हणांत आयिल्ले विशय अशे आसात- पयल्या कांडांत दर्शपूर्णमास इष्टीचें आनी दुसऱ्या कांडांत आधान अग्निहोत्र, पिंडपितृयज्ञ, आग्रयण आनी चातृर्मास्य याग हांचें वर्णन आसा. तिसऱ्या आनी चवथ्या कांडांत सोमयागा कजेन संबंद अशा जायत्या यागांचें विवरण आसा. पांचव्या कांडांत वाजपेय आनी राजसूय ह्या यागांचें विवेचन आसा. स ते धा कांडांत उस्वासंभरण, विषणुक्रम, वनीवाहनकर्म,चयनवर्णन, शतरुद्रिय होम, चितिसंपत्ती, अग्नीची उपासना सारकिल्ल्या विशयांचें वर्णन आसा. इकराव्या कांडांत कांय कर्मां सागिल्लीं आसात आनी तीं समजुचीं म्हणून यज्ञयागांच्यो कथा दिल्ल्यो आसात. बाराव्या कांडां सौत्रामणी याग आनी प्रायश्र्चित हांचो विधी आसा. तेराव्या कांडांत अश्र्वमेध, सर्वमेध, पुरूषमेध आनी
पितृमेध हांची चर्चा आसी. चवदावें कांड आरण्याक कांड म्हणून प्रसिद्द आसा.तातूंतल्या निमण्या भागाक बृहदारण्यकोपनिषद अशें नांव आसा. बारा हजार ऋचा, आठ हजार यजुस् आनी चार हजार सामे हांचो संग्रह प्रजापतीन केला अशें ह्या ब्राम्हणांत सांगला. पूण आयज उपलब्ध आशिल्ल्या तिनूय वेदांत इतले मत्रं मेळनात.

ह्या ब्राम्हणांत महाभारतांतल्या जायत्या कथांचें सार आयिल्लें आसा. सीता आनी राम हांचींय नांवां ह्या ब्राम्हणांत सांपडटात. कद्रू आनी सुपर्णा हांचें झूज, पुरूरवा आनी उर्वशीची कथा, अश्र्विनीकुमारान च्यवन ऋशीक जुवानपण दिलें ती कथा, मनू आनी नुस्तें ही कथा सारकिल्ल्यो कथा हातूंत संक्षेपान दिल्ल्यो आसात. मिथिलेच्या विदेह राजाच्या दरबारांत जायते खेप जे वादविवाद जाताले तांचें विस्तारीत वर्णन हातूंत आयला. हातूंत वेगवेगळ्या यज्ञयागांचें वर्णन दिल्लें आसा हें ह्या ब्राम्हणाचें खाशेलेपण

आयज मेळपी सगळ्या ब्राम्हण ग्रंथांत शतपथ ब्राम्हण हो पुर्विल्लो. आर्यांचो प्रसार भारतांत खंय मेरेन जालो ताचें दिग्दर्शन करपी एक कथा हाच्या पयल्या कांडांत आयिल्ली आसा. हे कथेवयल्यान त्या काळांत वैदिक धर्माचो प्रसार भारताच्या पूर्वभागांत जाल्लो म्हणपाचें जाणवता.

देवांचे उत्पत्तीक लागून उजवाड आनी राक्षसांचे उत्पत्तीक लागून काळोख जालो अशें ह्या ब्राम्हणांत सांगलां.ताका लागून दीस हो देवांचो आनी रात राक्षसांची थारली.

हातूंत आठ वसू, इकरा रूद्र बारा आदित्य, मळब आनी धर्तरी अशो तेत्तीस देवता मानिल्ल्यो आसात.

बायलांचो उत्तराधिकार हातूंत मानिल्लो ना. कारण हिंदू धर्मांत बायलांचें स्वतंत्र अस्तित्व मानिल्लें ना. तशेच दादलो हो शरीराचो अर्दो भाग आसा. जो मेरेन ताका बायल मेळना आनी पूत जायना तो मेरेन तो पूर्ण जायना आनी बायल नासतना ताका यज्ञय करपाक मेळना अशेंय सांगला.

वैदिक साहित्यांत ह्या ब्राम्हणाक जायत्या नदरांनी म्हत्व आसा.हेर ब्राम्हण ग्रंथां प्रमाण हातूंत जायत्या यज्ञांचें स्पश्टीकरण तर केलांच. ते भायर उतरांचे अर्थ आनी मंत्रांचें स्पश्टीकरण
दिल्लें आसा. ह्या ग्रंथांक लागून वैदिक साहित्याचेर उजवाड पडटा. त्या काळांत वेगवेगळ्या विद्यांत प्रवीण आशिल्ल्या आर्चांचींय नांवां ह्या ग्रंथांत सांपडटात. हाच्या ६ ते १० ह्या कांडांनी वेदीच्या रचने संबंदीं विचार केल्लो आसून तातूंत शांडिल्याच्या मताक प्राधान्य दिलां. हेर भागांत सादारणपणान याज्ञवल्क्याच्या मताक म्हत्व दिल्लें आसून शेवटाक तर हो ग्रंथ याज्ञवल्क्यानूच बरयला अशें सांगलां. हातूंत गांधार, साल आनी केकय ह्या वायव्य प्रदेशांतल्या लोकांचो निर्देश आसून कुरू, पांचाल,कोसल, विदेह,सृंजय ह्या प्रांतांतल्या लोकांचो मुखेलपणान उल्लेख आसा. ताचेवयल्यान वैदिक संस्कृतीचें केंद्र पंजाबांतल्यान उदेंत भारतांत गेल्ल्याचें कळटा.

शतपथ ब्राम्हणाचेर हरिस्वामी, सायण आनी कवींद्राचार्य सरस्वती हांचीं भाश्यां आसात.




#Article 208: शब्द आनी अर्थ (257 words)


शब्द आनी अर्थ शब्द म्हळ्यार उतर।हें उतर आकाशाचो गुण अशें न्यायशास्त्र सांगता।शब्द आनी अर्थ हांचो एकमेळ जालो म्हण्टकीच काव्याची मुळावी तयार जाली।शब्द आनी अर्थ म्हळ्यार काव्याची बुन्याद।तिच्या आदाराचेर फुडें काव्याची इमारात बांदूक येता।फक्क्त काव्याकच न्हय तर सदीच्या वेव्हारांत शब्दांची खिणाखिणाक आमकां गरज आसता।एक शब्द सम्यक् ज्ञात सम्यक प्रयुक्त स्वर्गे लोके कामधुक् भवति अशें पतंजलीन म्हळां।ताचो अर्थ समजावन घेवंक जाय।उतरांचो वापर करतना तांचो अर्थ समजून तांचो प्रयोग म्हळ्यार उपेग करुंक जाय।

मनीस जातीच्या उदरगतींत शब्दांचे खूब योगदान आसा।पुर्विल्ल्या काळा सावन मनीस जात भाशेचो उपेग करीत आयल्या,ती भास शब्दांनी घडयिल्ली आसता।भास आनी शब्द हांचो संबंध खूब लागींचो।शब्द हो भाशेचो घटक।अनेक उतरांनी घडपी वाक्य हेवूय भाशेचो घटक ।शब्दाचे मुळावे गिन्यान आमकां जाता तें कानानीं।त्या खातीर शब्द हो कानाचो विशय अशें आमी मानतात।शब्दाचो मुळावो रुपकार म्हळ्यार धव्नी।विशिश्ट तरेच्या धव्नीचीं ल्हारां आमच्या कानार मारतात आनी तांचो अर्थ आमकां संवयेन कळून येता।ल्हानपणासावन शब्द आनी अर्थ हांचें नातें आमकां आवयेच्या वा हेर लोकांच्या उलोवपांतल्यान कळून येता आनी मागीर आमी शब्दप्रभू जातात।जेन्ना लिपयेचो सोद लागलो तेन्ना हींच उतरां बरपांत येवंक लागली आनी वाक्य नदरेक दिसूंक लागलें।तोंडान उलोवपाचें उतर बरपांत आयलें आनी मागीर स्पर्शान लेगीत तें कळूंक लागलें(ब्रेल)।हांगा एक गजाल मतींत धरुंक जाय ती म्हळ्यार लिपी म्हळ्यार उतर न्हय।लिप म्हळ्यार कुरु।त्या त्या कुरवांनी उतरांची जाणविकाय जाता।देखीक-उदक अशें बरयल्या उपरांत उदक ह्या नावान खबर जाल्ल्या वस्तूची जाणविकाय जाता।ही जाणविकाय इतली संवकळ त्या उतरांची जाल्या।उदक हें उतर आनी उदक ही वस्तू हांचो संबंध आसा।ताका पदपदार्थ संबंध अशें म्हण्टात।

धव्नी,उतर,लिपी अशे तरेची शब्दांची माळ आमी पळयली।ध्वनी कशे निर्माण जातात तांच्यो सुवाती खंयच्यो हे विशीं व्याकरणात खूब भासाभास केल्या।गळ्यांतल्यान येवपी उतर कणढांय,ताळवेंतल्यान येवपी उतर तालव्य अशें उतरांचे प्रकार व्याकरणात केल्यात।




#Article 209: शब्दशक्ती (331 words)


शब्दाच्या माध्यमांतल्यान एका मनशाची भावना दुसऱ्या मनशामेरेन ज्या शक्तीक लागुन पावता त्या शक्तीक शब्दशक्ती अशें म्हणटा. संस्कृत आचार्यानी शब्दाच्यों विंगड विंगड शक्ती सांगिल्लें आसात.तशें पळोवपाक गेल्यार संवसारांतल्या दर एका वस्तू भितर ताची नीज अशी शक्त अस्तित्वांत आसाता.भाशेंत लेगीत वेगवेगळ्या शब्दानी ही शकत रचून दवरिल्ली आसा..

 

शब्दांतली सगळ्यांत पयली शक्त म्हळ्यार अभिधा.शब्दशक्ती ताकाच वाच्यार्थ अशेंय म्हण्टात.संवसारांतल्या एखाद्या वस्तूक एका शब्दाचो संकेत दिवन सरळ अर्थ जेन्ना जाता तेन्ना अभिधा शब्दशक्ती अस्तित्वांत येता.हांगा संवसारांतल्या त्या वस्तूक वळखुपा खातीर त्या विशिश्ट शब्दाचो संकेत हजारांनी वर्सासाकून दिल्लो आसता.देखुन ह्या शब्दशक्तीक संकेतार्थ अशेंय म्हण्टात.

 

 

योग अभिधा शब्दशक्ती ही अभिधा शब्दशक्तीची मुखेल शक्त जावन आसा.योग म्हळ्यार जोडणी.ज्या अवयवानी उतर घडटा तातूंतल्यानच अर्थाची म्हायती कळटा.दुसरें उतरांनी सांगचें जाल्यार योग म्हळ्यार उगम प्रत्यय धरुन जेन्ना शब्दाचो अर्थ सिध्द जाता तेन्ना त्या शक्तीक योग अभिधा शब्दशक्ती अशें म्हण्टात.देखीक भारतीय,मांडवी,महाविद्यालय ह्या शब्दांचो जल्म दर एकल्याच्या उत्त्पत्तपासून जालो आसा.
 

ही अभिधा शब्दशक्ती रुढीन वा पंरेपरेन प्रस्थापीत जाल्लीं आसता.हांगा त्या वस्तुचो जल्म पळोवन ताचो अर्थ पळोवपाचो नासता.ह्या शब्दशक्तीक चड प्रमाणांत जीवन प्रणाली,संस्कृती आनी परंपरेत आस्पावता.कांय उतरां थारावीक अर्थान घोळटात.तें उत्तर खऱ्यानीं पळयल्यार वेगळ्या अर्थाचें आसता.अवयव सोडोवन पळयल्यार दोट्टी अर्थ कळटा पूण तीं उतरां एकाच अर्थान लोकांक खबर आसता.

ही तिसरी अभिधा शब्दशक्ती जावन आसा. हांगा अर्थ उत्पत्ती साकून न्हय तर रुढीन प्रस्थापीत जाल्लो आसता.पूण स्वतंत्र अर्थ हांगा प्रस्थापित नासता.दुसऱ्या उतरांनी सांगचे जाल्यार कांय उतराचे

जेन्ना खंयच्या गजालीचो अर्थ वाचार्थ आमका कळना आनी दुसरो अर्थ लागता तेन्ना लक्षार्थ जाता.मूळ अर्थाक बाद करुन जो मुखावेलो अर्थ येता ताका आमी लक्ष्यार्थ म्हण्टा

 

प्रयोजनवत्ती लक्षणां
लक्षणां ही शब्दशक्तीची दुसरी रीत वाच्यार्थ्याक कुशीक करुन ताचें कडल्या लागशिल्ल्या असो दुसरो अर्थ घेवपाक कितें तरी कारण थारता म्हळ्यार खंयचोय अर्थ स्वीकारपाक खंयचीय गजाल कारणीभूत थारता.तेन्ना प्रयोजनवत्ती लक्षणां घडून येतात.

शब्दाच्या मुखेल तीन शक्ती मदलीं व्यंजना ही सगळ्या व्हडली शक्त.साहित्याची व्याख्या करतना लेगीत व्यंजना ह्या शब्दशक्तीक भोव प्राधान्य दिल्ले आसा.मुख्यार्थ आनी लक्ष्यार्थ हाचें परस चड खोलायेन अर्थीक प्रतिका रुप दिवपी शक्तीक व्यंजना शब्दशक्ती म्हण्टात.
जेन्ना खंयच्याय शब्दाचो वाच्यार्था परस दुसरो अर्थ आमकां प्राप्त जाता ती व्यंजना.काव्य सौंदय वा कवी व्यापार निर्मिती अर्थाचेर अदिश्टीत जाल्लो आसता ताकाच व्यंजना म्हण्टात

शाब्दी व्यंजना

आर्थी व्यंजना

 




#Article 210: शांतादुर्गा कुंकळ्ळीकरीण प्रसन्न (168 words)


शांतादुर्गा कुंकळ्ळीकरीण प्रसन्न 
शांतादुर्गा ही मुळ कुंकळ्ळी सालसेंत गांवातली.कुंकळ्ळी गांवांत कुंलवाडा ह्या वाड्यार तळेभाट ह्या ज़ाग्यार तीचे मुळ देऊळ आशिल्ले.तिका चार भयणी आसा. गोंयत पुर्तुगेज आयले तेन्ना बाटाबाटचो वावर चलतालो आनी शांतादुर्गा देवी बाटोवपाक लागले तेन्ना ती फातर्प्या गांवात वाचुन रावली.कुंकळकांन्न सायबीण कुंकळच्या लोकाची देवी.तीची वर्सान वर्स पांच दिस ज़ात्रा ज़ाता. ती डिसेबर म्हयन्यात ज़ाता ही ज़ात्रा गोंयची फामाद ज़ात्रा ज़ावन आसा. ज़ात्रेक गोंयचे आनी गोंया भायले लोक येता.ज़ात्रेक व्हड फेरी येता.देवीचच्या दर्शनाक साबार धर्माचे लोक येता.

कुंकळकान्न देवी वर्सा-वर्स आपल्या गांव घरा येता ती म्हळ्यार कुलवड्या वाड्यार्.अशी एक म्हण आसा ज़ेन्ना देवी आपल्या गांव घरा येता तेन्ना कुंकळी गांवात व्हड सण म्ह्ळ्यार संत्र्यो  ज़ाता. सत्र्यो एक वर तळेभाट हागां नाचयतात सत्र्यो म्हणल्यार देवीक रंग लावप आनी मागीर  भाविकांक लावप ज़ेन्ना देवी तळेभाट हागां येता तेन्ना ताची पालकी खुब लवं आसता. देवी आपल्या गांव घरा पवली म्हुण खुब ऊमेदिन आसता नाची पालकी धरपाक चार मनीस लगता पुण ज़ेन्न ती गांव घरा वता तेन्ना पालकी खुब ज़ड असता. तेन्ना पालकी धरपाक स मनिस लागतात.कुंकळकान्न सायबीण गोंयची व्हड देवी मानतात्.




#Article 211: शांतादुर्गा फातर्पेकरीण देवस्थान (2161 words)


प्रस्तावना

शांतादुर्गा फातर्पेकरीण हें गोंयचे एक फामाद अशें देवस्थान. ह्या देवीक सातेरी ह्या नावांन वळखतात. आनी पुराय गोंयांत तिका सातेरी ह्या नावांन पुजतात. तिका कोंकणी भाशेन सबीन ह्या नावांनच वळखतात. शांतादुर्गा हाचो अर्थ शांता म्हळ्यार शांता-थंड ह्या अर्थान आनी दुर्गा म्हळ्यार रागिश्ट.

अशें म्हणटात की शिव आनी विष्णु ह्या दोगी देवामदीं झूज जाले. हे झूज खूब व्हड जाले आनी ते झूज थांबोवपाखातीर ब्रह्मदेवान दुर्गा देवीक आपोवणे धाडले. ते आपोवणे तिणे मान्य केले आनी ती आयली. दुर्गा देवीन शांततायेन ते युध्द थांबयले ते खातीर तिका शांतादुर्गा अशें नाव पडले. ह्या नावांन तिका गोंयात सगळे जाण वळखतात
तीं फातर्पा ह्या गावची ग्रामदेवी. त्याच बरोबर सप्तकोटेश्वर,जल्मीं,नारायण,पारकदेव हांचेय ल्हान ल्हान मठ ह्या देवळांकडेन आसात.

आयज श्री.शांतादुर्गा फातर्पेकरीण हे देवस्थान आयज गोंयचे एक फामाद देवस्थान जावन आसा. गोंयचे लोक तशेंच गोंयाभायले देखीक कर्नाटक,महाराष्ट्र ह्या वाठारातले लोक ह्या देवस्थान येतात,तिका पूजतात आनी तिचेर पुराय विश्वास दवरतात. अशें म्हणटात की ह्या देविफुड्याक जे मागणे मागतात तें पुराय जाता. ते खातीर लोक तिचेर दोळे धापून विश्वास करतात. उपरांत कांय वर्सांनी मागीर ते परत बांदले आनी थंयच्या लोकांनी नवीं मुर्ती हाडून ताची स्थापना केली.

श्री. शांतादुर्गा फातर्पेकरीण ह्या देवस्थानाचो इतिहास

फातर्पा हो गांव सैमान नटिल्लो,दोंगरानी भरिल्लो तो केपे ह्या तालुक्यांत आसा. फातर्पा हें उत्तर फातर ह्या उतरावेल्यान आयला. अशें म्हणटात की ह्या गांवांत वेगवेगळे तरेचे, वेगळोपण प्रकाराचे फातर बांदकीमाखातीर मेळटले. तें खातीर ह्या गावांक फातर्पा हे नाव पडले.

फातर्पा हे मडगावच्यान 19 किलो मिटराच्या अंतराचेर आसा. गावच्यां लागसराक आनी एक गांव आसा तो म्हळ्यार मोरपिल्ला. हे दोनूय गांव सैमान भरिल्ले आसात. फातर्पा ह्या गांवालागी आनी कांय गांव आसात जे दर्यावेळेचेर लागी आसात. ते खातीर हो गांव खूब सुंदर आनी पांचवेचार आसा.

नार्वे-दिवडी ह्या वाठारांत शत्रीय लोक आशिल्ले तेन्ना मुसलमान लोक तांचेर अत्याचार करपाक लागले. ह्या अत्याचाराक बेजारून तें लोक 1365-1370 ह्या शतमानांत ते लोक ते गांव सोडून फातर्पा ह्या गांवांत येवन स्थायीक जालो. ते येतना आपल्याबरोबर आपलो देव हाडलो. तेन्ना मागीर फातर्पा ह्या गावांत श्री. शांतादुर्गा फातर्पेकरीण ह्या देवळाची स्थापना जाली. फातर्पा ह्या गावांत त्या देवळाची स्थापना जाली ते खातीर ताका श्री.शांतादुर्गा फातर्पेकरीण हे नांव पडले.

ह्या देवळाच्या भोवतणीं आनी कांय बारीक बारीक मठ आसात. तेवूय तितलेच म्हत्वाचे थारतात. ह्या देवळांत म्हाजन आसतात. हे म्हाजन मराठा क्लासाचे आसात आनी तांचे आडनांव नायक देसाय आसा. तांकां पाच वांगड्यांनी वेगळायिल्लो आसा. देवळाच्या मुखार तुळशीवृंदावन आनी दिपस्तंब आसा. ह्या देवळा इतलेच थंय आनी एक देवूळ आसा ते म्हळ्यार श्री.शांतादुर्गा कुंकळ्ळीकरीण हिचे. ती कुंकळ्ळी गांवची कुळ देवी जावन आसा.

देवळा भोवतणी आशिल्ले कांय मठ

ह्या देवळां भोंवतणी आनी कांय बारीक बारीक देवळां आसात जाका मठ अशें म्हणटात. तेवूय तितलेच म्हत्वाचे थारतात. ते अशें

मुखेल देवळा मुखार एक मठ आसा जाका श्री भूमीपुरूष मठ अशें म्हणटात. फातर्पा वाठारांत ह्या देवांक भरपूर मान आनी श्रध्दा आसा. शांतादुर्गा देवीफाटल्यान ह्या देवाक मान आसा. अशे म्हणप फट जावंचे ना.

पंचपुरूष हो आनी एक मठ जातूंत एक लिंगय आसा.

श्री.सप्तकोटेश्वर ह्या मठाच्या डाव्यी वटेन एक मठ आसा. ताका श्री कालभैरव मठ अशें म्हणटात. ह्या मठाभितर तीन लिंगा आसात आनी ते सगळे एकाच आकाराचे आसात. ह्या मठाच्या गेटीचेर श्री.कालभैरव सिध्दामाधवनाथ प्रसन्न ही उतरां बरयिल्ली आसात.

आनी एक मठ म्हळ्यार श्री पाय्कदेव अशें म्हणटात. अशें मानतात की सगळे देवचार ह्या देवाच्या पायांपोंदाक आसतात. ते खातीर फातर्पा ह्या गावांत देवचाराची भंय ना. हो देव गांवची राखण करता.

मुखेल देवळाकडेन सप्तकोटेश्वर देवाचो एक मठ आसा. मठाभितर देवाच्या दाव्या वटेन एक लिंग आसा आनी देवामुखार नंदिची मुर्त आसा.
मुखेल देवळाच्या उजव्या वटेन एक हॉल आसा जाका भुमिपुरूष हॉल अशें म्हणटात. तशेच दाव्या वटेन एक तळी आसा. ह्या तळयेकडेन कालात्सव मनयतात. थंय आनी एक देवूळ आसा जाका श्री.विठ्ठल प्रसन्न अशें म्हणटात. ह्या देवळांत प्रसाद घेतात भुमीपुरूष जे हॉल आसा तातूंत लग्नां जातात.

धार्मीक
हर एक देवळांत कितल्योश्योच धार्मीक कार्यावळी जातात. ह्यो धार्मीक कार्यावळी जावूं उत्सव हे आमच्या जीवनांत भोव म्हत्वाचे. देखीक जर कोणय जमीन घेवपाक सोदता जाल्यार तो मनीस पयली देवळांत वचून भटांकडेन कौल,प्रसाद घेतलो.
शांतादुर्गा फातर्पेकरीण ह्या देवळांत कौल प्रसाद,मागणी,हवन,अभिषेक,लगनां अश्यो कार्यावळी जायत रावतात. ह्या कार्यावळीनी कितलेच लोक भाग घेतात.
ह्या देवळांत हर एक उत्सव जो आसा तो भटमाम करता. आनी सदांच ह्या देवीची पुजा देवळांत जाता. मुखेल दिस म्हळ्यार सोमार. सदां जी पुजा करतात तिका सावला उपचारानेही पुजा आनी पंचसुत्रां अभिशेक अशें आसता.

हर दिसांक भट वा पुजारी जो आसा तो संदाच देवीक अभिशेक घालता आनी जो कोण मनीस अभिशेक घालपाक वता तेन्ना भट सांगणी करता. जे कोण देवाक मानपी आसात ते येवन देवीक अभिशेक घालतात. अभिशेक घालपाखातीर फुलां,फळां,म्होव,कापूर,उजवाती,तेल,दूध आनी कपडो हे सगळ्याचो वापर करतात. भट दुधान आनी म्होवान देवीक ऩ्हांवडायता ताचे उपरांत देवीक मागीर न्हेसवन तयार करता. तेखातीर फुलां,हळदीकूंकू,चंदन हे सगळे वापरतात.

प्रसाद घेवप ही आनी एक प्रथा आसा. आनी कसलेय काम जावपाक जाय जाल्यार प्रसाद लावप म्हत्वाचे. कसलेय काम करचें पयली देवीक विचारून प्रसाद लावन करपाची एक प्रथा हिंदू समाजात आसा. कसलेच कार्य जावूं लग्न,घर बांदतना जागो घेतना प्रसाद हो लायतातच जर प्रसाद जालो ना जाल्यार देवीची मान्यताय ना असो समज आसा. जर देवीची मान्यताय ना जाल्यार ते कार्य करपाक फावना असो ताचो अर्थ जाता. प्रसाद हो भटमामच लायता. गर्भकुडीत ज्यो कितें कार्या जातात तीं सगळी कार्या भटमामच करता. आनी कोणाकच गर्भकुडीत वचपाची मान्यताय नासता. तेखातीर प्रसादय बी भटच घेता. ह्या देवळांत जेन्ना एकादस आसता तेन्ना प्रसाद घेवपाक मेळना. तशेंच पुनव,उमास आनी कसलेय उत्सव आसता. तेन्नाय बी प्रसाद घेवपाक मेळना. जर कोण बरो ना तशेंच रातचीं वायट वायट सपनां पडटात आनी हेर कारणाक लागून देवीचो प्रसाद हो घेतात कारण तिका सांबाळापाखतीर ही एक श्रध्दा थंयच्या लोकांत आसा.

मागणी हें आनी एक धार्मीक कार्य जें ह्या देवळांत जाता. मागणी म्हळ्यार जें कितें देवी मनशांलागी मागता ते म्हळ्यार मागणी. मागणी कितेंय जावूं येता तें भांगरय जावूं येता,गाडी,कपडे ह्यो सगळ्यो वस्तू देवी मागता. अशें म्हणटात जर कोणायची नदर खर आसली(वायट नदर)जाल्यार थंय मागणी जावं येता. तशेंच एकट्याक जर दुसऱ्याकडेन आसा ते आवडटा जाल्यार तेन्नाय मागणी जावं येता.
जेन्ना लोक प्रसाद घेता तेन्ना कितेंय मागणी बी आसल्यार कळटा. जेन्ना मागणी आसता तेन्ना प्रसादाचेर देवी कसली मागणी देखीक कपडे,गाडी,घर,भांगर मनश्याची कसली मागणी तीं सांगता.

ही मागणी कितें ते कळटकच लोक ती वस्त घेवन वतात.आनी जर ती थंय दवरपाची आसल्यार दवरतात नाजाल्यार ताचेर उदक सोडून परत घराकडेन हाडपाक शकता. जर तर मागणी ही मनश्यांची आसली जाल्यार त्या मनश्यांक नाल्ल आनी तांदळाची होटी दिवची पडटा. ह्या सगळ्या मागण्यांक तिर्थ सोडप आसता. आनी हे कार्य सगळे भट करता. मनशांची,गाडयेची जर मागणी आसली जाल्यार जात्रेच्या वेळार वर्सान वर्स होट ही दिवचीच पडटा. तशेंच जर कपडे मागले आनी त्या कपडयाचेर उदक सोडून हाडूंक ना जाल्यार तें कपडे परत घालपाक मेळनात. कारण ते मागणेचे कपडे जातात आनी मागणी मागलां म्हण कळटा देखीक जर गाडयेची मागणी आसा जाल्यार पयली तुका अपघात जावपाची शक्यताय आसता नाजाल्यार गाडयेक कितें ना कितें जायत रावता तेन्ना वचून देवळाकडेन प्रसाद घेतात तेन्ना कळटा मागणी आसा तांय ना तीं.

हिंदू समाजात हवन, यज्ञ हे म्हतवाचे थारता. हवन आनी यज्ञ करप म्हळ्यार अग्नी देवाक प्रसन्न करून घेवप असो अर्थ जाता ते खातीर हवन करतात. हांगा लोक हें हवन करपाखतीर पयशे दितात. हर एक फावटी हवन करप हे शक्य जायना तेखाती फाल्गून म्हयन्यांत हें हवन करतात आनी ताका नवचंडी हवन अशें म्हणटात.
हवन करताना पयली गणपतीक पुजतात आनी फातर्पेकरीण देवीक कापड,फुलां आनी कुंकूम घालून न्हेसयतात. उपरांत फळां आनी पंचविडो दवरतात. तशेंच नाल्ल,उजवात्यो,सुपारी,पानां,कापूर,तूप हे सगळे ह्या हवनाक वापरतात.
असो समज आसा की हे हवन वा यज्ञ जर केलें जाल्यार जें कितें लोकांनी वायट गजाली केल्यात तें ह्या हवानातल्यान नाश जाता आनी अग्नी देवता नाका माफ करता आनी आशिर्वाद दिता.अशेंय म्हटात की जें कितें अग्नीक घातला ते सगळे देवाक पावीत जाता.

लग्नाय ह्या देवळांत जातात. देवळांची हॉला आसतात तातूंत लग्नां जातात. हांगा फक्त हिंदूच लग्ना जातात. लग्न थारायचे पयली प्रसाद घेवप हे भोव गरजेचे आसता. जर देवीन मान्य करून घेतलो जाल्यार मुखार सोयरीक व्हरपाक कांयच हरकत ना. जे कितें कार्य जाता ते देवीक सागूनूच करतात.
 
म्हत्वाचे उत्सव
गोंयच्या हर एक देवळांत हे उत्सव व्हडा उमेदीन साजरे करतात. वर्सान वर्स भरपूर उत्सव ह्या देवळांनी मनयतात.
ह्या फातर्पेकरीण देवळांत हर सोमाराक अभिशेक घालप आनी उपरांत देवीक पालकेक बसोवप हो एक उत्सव जाता. जी कार्या हिंदूं धर्मात म्हतवाची आसतात तीं सगळी ह्या देवळांत मनयतात.

आश्वीनप्रतीपदा  ह्या दिसा देवी जी आसा ती मकरांत बसता आनी तेन्नाच्यान हर एक दिसाक अभिशेक घालतात. निवेद दितात आनी रातची देविची पुजा जाता. आनी मागीर महानमी दिसाक पुजा,पालकी,भजन, किर्तन हें जावन उपरांत निवेद दितात.
दसऱ्या दिसा देवीक शिमेभायर व्हरतात. शिमेकलागून हांगा ताका भोंबळामोळ अशें म्हणटात. थंय एक पिंपळाचे झाड आसा. त्या जाग्यार आपटापूजन करतात. त्या आप्ट्या पानांक भांगर अशें म्हणटात. पूजा जातकच ही आप्ट्याची पानां भांगर म्हण सगळ्याक वाटतात. उपरांत पालकी घेवन परत देवळांत येतात.

कार्तीक वाड्या पंचमी दिसा हो उत्सव मनयतात. सकाळचे शांतादुर्गा देवी आनी सप्तकोटेशवर देव दोगांय मेळोन एक पालकेंत बसून तिर्थाक वतात. दनपारचो अभिशेक जातकच थंय मागीर वनभोजन जाता.
उपरांत त्या दिसा देवीक आवळ्याचो हार घालतात. रातचे दोन्ही देवांक(शांतांदुर्गा आनी सप्तकोटेशवर)जोडयेन व्हडयार बसयतात आनी थंय बोटीकच नवका विहार जाता.
नवका विहार जातकच देवीक मंडपांत व्हरतात आनी रातचे मागीर महा-प्रसाद आसता. हांगा ते दशावतारी कालो,शंकासूर वध,गावलंकाला,कृष्णकाला करतात आनी उपरांत पालकी घेवन मुखेल देवळांत व्हरतात.

पयलो दिस हो भूमीपुरूष देवाचो दिस म्हण मनयतात. सकाळचे भूमीपुरूष देवाक अभिशेक घालून मागीर हेर देवांचो अभिशेक जाता. रातच्या 10 वरांचेर कार्यावळीत सुरवात जाता. त्या दिसांक देवीक पालकेक बसोवन चांदोच्या रथाकडेन हाडटात आनी मागीर तिका त्या रथात बसोवन रथ ओडटात. रथ ओडलो म्हणटकच परत देवीक पालकेंत बसोवन देवळांत हाडटात. त्याच राती मागीर सप्तकोटेश्वर आनी शांतादुर्गा पूजा जावन पयले दिसा सोंपता.
दुसऱ्या दिसा सगळ्यांत पयली सप्तकोटेश्वराक अभिशेक घालतात आनी मागीर हेर देव देवतांक. हो दिस सप्तकोटेशवराचो दिस आसता. देखीक मागीर मयूर रथार बसोवन रथ ओडटात. उपरांत पयल्या दिसाक जे कितें केल्ले ते परत जाता.
तिसऱ्या दिसाक परत सातेर देवीक अभिशेक घालतात उपरांत सगळ्या देवांकी हो दिस सातेरी मायचो म्हण मानतात. ह्या दिसाक देवीक सुर्या रथाचेर बसून रथ ओडटात.
चौथ्या दिसाक शांतादुर्गा देविचो दिस. त्या पयली शांतादुर्गा देविचो अभिशेक जाता. त्या दिसा सकाळच्या 5 वरांचेर देवीक महारथात बसयतात. वेगवेगळ्या कूळदेवतेच्या नांवांन म्हाजन श्रीफळ दितात. उपरांत 6 वरांचेर देवीक म्हारथार बसोवन रथ ओडटात.

मागीर 2 वरांचेर सगळे लोक देवळाकडेन येवन जमतात. पांच वांगडी,पुरोहीत,पुजारी आनी जल्मी देवीकडच्यान शिगमोत्सव सुरू करपाक परवानगी घेतात ही परवानगी पायक देवाकडच्यान घेतात. वाद्याचो आवाज आयकतकच देवाक जें मानपी आसात ते 40-50 जाण शाबुध्द नासतना जमनीर पडटात. उपरांत 4-5 मिनटानी हे गडे उठतात आनी मांडाच्या दाव्या वटेन घुवतात.
उपरांत ते वेगवेगळ्या दिकेनी धांवतात आनी अर्दवरांन ते परत येतात. येतना हातांत कोंडयाची बडी हाडटात, तशेंच मेल्या मडयांची हांडां मांडार घेवन येतात आनी तांचेर आपले दुख व्यक्त करतात. हे सगळे जाले उपरांत गडे न्हातात आनी उजो घालतात. अशे करून पयलीचो पुनवेचो दिस सोंपता.
सकाळी उठून जर ह्या गडयांकी पयली दिसा बद्दल विचारलें जाल्यार तांकां कांयच खबर आसना. तशेंच ताका मारय खंय लागिल्लो आसना. ह्या गड्यांनी फक्त हिंदूच आसतात अशें ना जाल्यार क्रिस्तांव आसतात. पुर्वज्यांच्या मताप्रमाण हो श्रध्दा सप्तकोटेश्वरान सुरवात केलां.सप्तकोटोश्वर जांवचे पयली हो गडेत्सव मोरपिल्ला ह्या गावांत करताले. आयजय बी मोरपिल्लेचे लोक फाल्गून पुनवेच्या रातचे त्या जाग्यार वचनांत.
ह्या देवळांत चडशें उत्सव,सण हे श्रावण,आश्वीन,कार्तीक,पौष,माघ आनी फाल्गून ह्या म्हयन्यानी जाता आनी उरिल्ले जे म्हयने आसात तातूंत एकय उत्सव वा सण जायना.
श्रावणाक हर मंगळराक देवळांत रंगपुजा करतात दर सोमार म्हाजनांकी वाटून दिल्लो आसता. नया पंचम ही ह्या म्हयन्यांत मनयतात. ह्या दिसा सकाळफुडे शेतांत वचून नवी कणसा(नयें) हाडटात आनी ताची पुजा करतात. हें नयें मागीर सकाळच्या म्हाजनांकी वाटतात तांच्या दारांत बांदपाक. तशेंच गोकूळश्टम होवूय सण ह्या म्हयन्यांत मनयतात.  

आश्वीन म्हयन्यांत नवरात्री आनी दसरो हे दोन सण मनयतात. दसऱ्या दिसांनी पालकी आसता. ह्या दिसाक पालकी शिमेर व्हरतात आनी आपटापूजन करतात. आनी आपट्याची पानां मागीर भांगर म्हण सगळ्यांकी वाटतात. मकररोस्तव करतात ह्या दिसा मकर सजोवन मकरांत बसोवन मकर धोलयतात.
कार्तीक म्हयन्यांत तुळशी विवाह(तुळशीलग्न)आवळी भोजन,कालोत्सव,त्रीपुरारी पोर्णीमा हे सगळे उत्सव मनयतात.
एक धार्मीक पुस्तकांत नोंद आसा ते प्रमाण पयली खंय एक राक्षस आशिल्लो आनी तो लोकांक खूब त्रास करी ताचे नांव त्रिपुरासूर तो लोकांक त्रास करतालो खरो त्याच बरोबर तो एक देवाचो भक्लय आशिल्ली. तो जेन्ना मेलो तेन्ना ताचे शरीर वरदान म्हण मागले. ह्या कार्तीक पुनवेक ताची याद त्रिपुरारी पोर्णिमा अशें म्हणटात. 
पौष म्हयन्यांक जात्रा आसता.
माघ म्हयन्याक महाशिवरात्री
आनी फाल्गून म्हयन्याक शिगमो,होळी,गडे,गुलारात्सव,होली उत्सव आनी तोपश्यो
 
देवळाचे वेचणूको
देवळाचे सगळे काम सारके आनी सुरळीत चलपाखातीर थंयचे लोक म्हळ्यार त्या देवस्थानाचे लोक एकएकटयाक नेमून दितात.
तांची जी कमीटी आसता ती चार जाणाची 1) president, 2) treasurer, 3) secretary, 4) attorney
तातूतलो अध्यक्ष हो मुखेल आसता. ताणे जर किते मान्यकेले जाल्यार सगळे जाता. ताचो विरोध आसल्यार कतलेच काम मुखार वचना. तो त्या देवस्थानाचो मुखेली आसता. देवस्थानाच्या सगळ्या गजालिचेर ताचे लक्ष आसता. आनी सगळे उत्सव सुरळीत पणान मुखार व्हरपाचे काम करता. जर तर अधयक्षांची permission नासली जाल्यार हेर कसलेय  decision घेवपाक शकनात.
जर देवळाबाबतींन कितेंय करपाचे आसा जाल्यार अध्यक्ष जो आसा तो सगळ्या म्हाजनाक आपोवन meeting घेता.

हो सगळे देवळाचे निवळसाणेचे पळयता. ताचे काम सगळे कामगार सारके काम करतात कांय ना ते पळोवन तो देवळाच्या शेताची जी जमीन आसा ताचेर लक्ष दवरता तशेंच तो देवळाच्या रुमाचे आनी हॉलाचे निवळसाणेकडेन लक्ष दवरता.
सचीव
तो अभिशेक घालतात ताचे पुस्तक,प्रसादाचे पुस्तक हाडून ताचे टोटल आनी तशेंच ह्या पुस्तकाचे पयशे आनी देवळाच्या पुजारीकडच्यान पयशे एकठांय करून बॅंकेत घालता. तो सगळे तो दवरता आनी हर एक     गेले बरयता.
म्हाजन- ह्या देवळाचे पांच घराबे आसात. जाका वांगोड अशे म्हणटात. देखीक माडीमोळ वांगोड,धारवते वागोड,होरनकार वांगोड आनी भटमरो अशें
तांची एक आसा जी हेर जे ह्य देवस्थानाचे न्हय तांच्यांनी देवळाच्या कसलाय कामाक लुडबुड करप ना हाची जतनाय दवरता आनी जे निवडून येतात ते ह्या म्हाजनातलेच लोक आसतात आनी ताका निवडून हाडपाचे काम ह्या म्हाजनाचे.
अशें मानतात की ह्या पांच वांगड्यांनी देविची मुर्ती नार्वे दिवाडी सावन फातर्पा हाडली ते खातीर ताका म्हाजन जावपाचो पुराय हक्क आसता जर कोणी देवळा खातीर दिले जाल्यार पयली म्हाजन ते मानून घेवन मुखार ते कशें वापरपाचे हाचे निर्णय म्हाजन घेता. जर म्हाजनाभायर आनी कोणय निवडणूकेक बसपाक सोदता जाल्यार ताका बसपाक मेळना.




#Article 212: शिक्षक आनी शिक्षणीक साधनां (451 words)


शिक्षकाच्या जिवितांत शिक्षणीक साधनांचो खूब म्हत्व आसा. एक काळ आशिल्लो, जेन्ना शिक्षक शिकयतना फकत उलयत रावतालो आनी विद्यार्थी आयकताले. शिक्षक मदीं मदीं प्रस्नूय विचारतालो आनी विद्यार्थी जापो दिताले. वर्गांत फळो आसतालोच. शिक्षक वर्गांत शिकयतना फकत फळ्याचो वापर करतालो. फकत शिक्षकान उलोवन आनी फळ्यार बरयले म्हण अध्यापन प्रभावी जायना. ते सामके वाजेवणें जाता. विद्यार्थ्यांक आयकून आयकून वाज येतलो आनी शिकपांत तांची रूची वाडचिना. शिक्षक आपलें अध्यापन प्रभावी करतलो जाल्यार ताका वेग वेगळ्या शिक्षणीक साधनांचो उपेग करचो पडटलो. हाचो उपेग केल्यार विद्यार्थ्यांच्या मनांत त्या त्या विशयाविशीं अभिरूची वाडटली.

शिक्षणीक साधनां तीन प्रकाराची आसात. ते म्हळ्यार

दृक साधनां म्हळ्यार विद्यार्थी पळोवंक शकता तीं साधनां.

फळो हें अध्यापनाचें एक मुखेल साधन आसा. वर्गांत हाचो आस्पाव जाता. शिक्षक शिकयतना हाचो भरपूर वापर करता आनी करूंकच जाय. शिक्षक पाठ शिकयतना हाचो वापर करता. भास शिकयतना पाठाचें नांव, हेतू-प्रस्न बरोवपाक, कठीण उतरांचे आनी वाक्प्रचारांचे अर्थ बरोवपाक फळ्याचो वापर जाता. कविता शिकयतना कांय सुंदर उतरां वा सुंदर वळी फळ्यार बरयतात. तशेंच व्याकरण शिकयतना व्याकरणाचे नेम फळ्यार बरोवंक जाय.
फळ्यार बरयतना शिक्षकान कांय गजालीं मतींत दवरूंक जाय.

भाशा शिक्षणांत सगळ्यांत प्रभावी दृक साधन म्हळ्यार चित्र. भाशा शिकयतना केन्ना केन्नाय कांय संदर्भ चित्रांच्या आदारान शिकोवप बरे जाता. चित्र सगळ्यांच वयाच्या भुरग्यां खातीर आकर्शक आसतात. पूण चड करून ल्हान भुरग्यांक आवडटात. पाठ बरो प्रभावी आनी रोचक करपाक चित्रांचो उपयोग करचो पडटा. अशे केल्यार विद्यार्थ्यांक जे कितें शिकयता तें बरे कळटले आनी याद उरतली. चित्रांचो आदार घेवन विद्यार्थ्यांक कांय वाक्यां घडोवन घेवंक शकतात. चित्राच्या आदारान काणी विकसीत करपाक लेगीत मदद जातली.

पाठ शिकयतना प्रतिकृतीचोय वापर करपाक जाता. देखीक- ताजमहलाची प्रतिकृती. प्रत्यक्ष अणभव मेळूंक शकना, तेन्ना अशे तरेन अप्रत्यक्ष शिक्षणीक अणभव दिवप शक्य जाता.

भाशा शिकोवपाक क्षण-दर्शिकाचो वापर चड करतात. दर एका कार्डाचेर एक नवीन उतर आनी चित्र एकूच दृश्टीक्षेपांत दाखयल्यार उतराचें लेखन आनी चित्राकृती ह्या दोगांयचो मिश्र परिणाम जावन उतर विद्यार्थ्यांचे मतींत उरतलें. पत्र लेखन शिकयतना पत्राचें मुद्दे बरोवन लावं येतात. देखीक- नामो, भितरलो नामो, संबोधन, अभिवादन, आदी.

श्राव्य साधनां म्हळ्यार जी साधनां वरवीं विद्यार्थी आयकूंक शकता.

भाशेचीं कांय आंगां शिकोवपाक ध्वनिमुद्रिकांचो उपेग करूं येता. पाठांत कांय कठिण उतरां येतात तेन्ना कांय उतरां म्हणपाक कठीण जातात स्पश्ट आनी शुद्ध उच्चार शिकोवपाक हाचो उपेग करूंक जाता. कविता चालीर म्हणपाक ध्वनिमुद्रिकांचो उपेग करूंक जाता. हाचेर आयकून कर्णेंद्रिय-प्रशिक्षण जाता. जर एका विद्यार्थ्यांचे उच्चारण सारकें जायना जाल्यार शिक्षकान ताचे सस्वर वाचन घेवन ध्वनिमुद्रींत करून तींच ध्वनिमुद्रिका आयकपाक दिवचीं आनी खंयच्या उतरांचे उच्चारण सारकें जायना ताचेर शुद्ध उच्चारण शिकोवचें.

भाशा शिक्षणांत आकाशवाणीचो भोव म्हत्व आसा. शब्द प्रयोग, वाक्य-रचना, भाशण, कथन-शैली, उच्चारण हाचे ज्ञान रेडियोच्या माध्यमांतल्यान करपाक जाता. रेडियोचेर जे उच्चारण जाता ते आमच्या मुखार शुद्ध रूपान येता आनी हाका लागून हे भाशा शिक्षणाचें म्हत्वपूर्ण आदार आसा. रेडियो सगळ्या जाग्यार पावपाक शकता. कांय व्हड नेत्याचें भाशण रेडियोच्या माध्यमांतल्यान विद्यार्थ्यांक आयकपाक दिवंक शकतात.

शिक्षणीक साधनांचो वापर केल्यार 
१. अध्यापनांत विविधताय आनी रंजकताय येता.
	२. विद्यार्थ्यांची उबगणी उणी करपाक मदद जाता.




#Article 213: शिगमो (1306 words)


गोंयची वळख सगळ्या संसारांत आसा.ती एक वेगळी संस्कृती आशिल्लें राज्य म्हणून.पुर्तुगेज राज्यवटींत आपली एक वेगळी वळख ह्या वाठाराक करून दिवची म्हण कितलेशेच यत्न केले,पूण तें यसस्वी जावंक पावले ना. गोंयचे संस्कृतीन आपलें अस्तित्व तिगयलें.पोर्तुगेजा प्रमाणेच महाराष्ट्र आनी कर्नाटकाचेर राज्य करपी राज्यांनी राज्य केलें, पूण ते गोंयची संस्कृती पुराय बदलपाक शकलें ना. गोंयची संस्कृती म्हणल्यार पुरातन काळा सावन चलत आयिल्लो शिगमो आनी धालो मांडांची संस्कृती म्हणल्यार फट थारचें ना.

सैमांतले प्रकृती पुरूश हांचे नातें गोंयचे संस्कृतींत दिश्टी पडटा. दादल्यांचो शिगमो आनी बायलांचो धालो, लोकजागरणाचें हो वेगळेपणान  नटिल्लो उत्सव आसा.लोकात्सवांत तांची सुवात वयल्या पांवड्यार आसा.

शिगम्यांत दादले आपल्या कश्टाच्या जिवितांत मेकळो वेळ एकठांय येवन घालोवपाचो यत्न करतात.देवस्थानाचो चाळो थारचो,तांचोय भोवमान
जावचो म्हण देवत्वाक वांगडा घेवन ह्या शिगम्यारूपी लोकोत्सवांत, गीत, नाच, वाद्य हांचो मेळ घडोवन हाडून कश्टपद जिणेंत थोडी थंडाय मेळची म्हण लोक हो उत्सव मनयतात.

धालांमांडार बायलां आपल्या मुखेलपणा खाला नाच, गितांचो उत्सव मनयतात. प्रकृतीक होरावणी घालपी हो उत्सव तिचें मूळ तत्व मानपी हो उत्सव बायलांच एकठांय येवन मनयतात. वर्सुकी चाळो थारावपाच्या उद्देशान बायलांनी घडोवन हाडिल्लो हो उत्सव देवस्थानाचो एक भाग थारता. शिगमो आनी धालो सैमाचे नदरेक पडनासतना चाळ्याक थारपाचें काम करून, पृथ्वीक नमन घडोवन हाडपी उत्सव मुळांत गोंयची मूळ देवता सांतेरीकूय अर्पिल्लो आसता.

गोंयच्या कांय सुवातांनी हो उत्सव बाकिच्या वा हेर ग्रामदेवतेच्या देवळांत घडोवन हाडटा. खरें म्हणल्यार तांकां तसो अर्थच उरना, कारण तो उत्सव मूळ मायेचो, सांतेरीचो आसता. ग्रामदेवता ह्यो ह्या थळांत सासांतेरी देवीच्या शब्दान बसयिल्ल्यो आसता. मूळ गांवकारांच्या शब्दांत हो सांतेरीचो शब्द ग्रामदेवतेच्या वांगडयांनी वा म्हाजनांनी मेळयिल्लो आसता.  तो शब्द एक तर उपकाराच्या रूपान तो घेतिल्लो आसता ना जाल्यार फटोवन घेतिल्लो आसता.

सांतेरी ही मुळांत पृथ्वीचोच भाग. तिचेंच तें एक रूप. प्रकृती रूपान सैमीक नवनिर्मितीचें कार्य करपी ही पृथ्वी तीच ही सांतेरी रूपी देवी.  तिचें स्थान, तिचो मान हो गोंयांत कोणूच न्हयकारूंक शकना. 

लोकदेवता म्हण नामना मेळयिल्ली ही सांतेरी लोकस्वातंत्र्याचो, लोकभावनांचो आदर करता. तिचे सुवातेर जावपी उत्सव हो लोक स्वातंत्र्याचो दर्शक आसा. शिगम्याच्या उत्सवांत हें सगळें दिश्टी पडटा.

गांवचे रिती रिवाज, सण, उत्सव हाचेविशी गांवचे देवळांत, , चौखाम्यांत हें सगळें थारता. ताका गांवपण म्हणतात. देवळात जावपी गांवपणात विचार मांडटना मर्यादा आसतात. देवळांत वायट शब्द वापरुक मेळनात. देवळांत कांय थारावीक लोक आपले विचार बाकीच्याचेर लादतात. कारण तांणी चूक केली तरी मेकळ्यापणान दाखोवंक मेळना. देवाचो हो अपमान थारता. मांडार मात बंधना आसली तरी सगळ्यांक स्वातंत्र्य आसता. ताचो फायदो म्हळ्यार देवळांत तोंड ना उघडपी मनीस मांडार उलयता. तांच्या विचारांक हेरांचीय साथ मेळता.

शिगम्यावेळार दर एका मनशाक स्वतंत्र मेळिल्लें आसता. शिगमो म्हळ्यार काम करपी लोकांनी मनयिल्लो उत्सव. भात शेतीची लागवड जावन भात घरांत पावतकीच मनीस खोशी जाता. तो मनीस काम करून थकिल्लो आसता. दमू भागून काम करपी मनीस उर्बेभरीत जावपाखातीर हो उत्सव मनयता. वसंतऋतूंत झाडां पेडां नवी आंकरी फुटता. फुलाच्या रुपात झाडांचेर रगांची उधळण दिसून येता. निसर्गाची ही रंगाची रंगपंचमी सुरुवात जायत आसताना मनीस होळी पुनवेक सावन रंगपंचमी सुरुवात करतात. तिका  गोयांत ‘धुळवड’ म्हणतात.
धुळवड म्हळ्यार मनशांनी एकामेकांचे आंग धुल्लान माखून (रंगयन) घेवपाचो हो दीस. देवळाच्या मळार उत्सव मूर्ती वा कळसाचेच सुरवेक रंग म्हणून पयलीं धुल्ल उडोवपाची रीत आसूं येता. तातूंत बदल जावन आता रंगाची उधळण जाता. देवाचेर रंग उडोवन मनीसूय एका मेकांक रंग फासतात. रंगाची उधळण करीत असताना मनीस आपलें खाशेंलेपण, मोठेपण सगळें विसरता. ल्हान- मोठे, गरीब- गिरेस्त, उच्च- नीच, जात -धर्म हे विसरता. रंगपंचमी, मनशां मदलें सगळे भेदभाव विसरपाक लायता. सगळ्यांक एकाच पावंड्यार हाडून एकता साधपी हो खीण भोव मोलाचो आसा.

सगळ्या भारतात रंगपंचमी मनयतना गोयांत धूळवड जाता. नांवां वेगळी पूण उत्सव एकूच. गोंयची धूळवड ही हे परंपरेचे मूळ आसा हे मात कोणूच न्हयकारूंक शकना.

मनीस सातेरीचेर धुल्ल उडोवन तिचे मूळ पृथ्वीकडेन एकरूप करपाचो यत्न करत आशिल्ल्याचें दिश्टी पडता. देवीक  पृथ्वीकडेन एकरूप करपाचो यत्न करीत आसताना मनीसूय हे मातयेकडे एकरूप जावपाचो यत्न करता, हे विशेश.

होळी पुनवेक आंब्याचे ना जाल्यार दुसऱ्या कसल्या झाडाक मारून होळी म्हण पुजतात. गोंयात हे होळयेक वेगळी उमेद दिसून येता. होळी म्हणजे थारायिल्ल्याच झाडाची गांवकार पूजा करतात. माना प्रमाण तिचेर कोयत्याचो घाव घालून ती पाडतात आनी सगळे ल्हान- मोठे लोक एकठांय येवन ती होळी झुजयतात. झुजप म्हणल्यार मनशाचो एक गट ती फुडें व्हरपाक करता तर दुसरो गट ती फाटी धुकलतात. धोल, ताशे, कांसाळेंच्या तालार हें चलता. जाच्या आंगात शक्ती ना तो मनीस लेगीत धा हत्तींचे बळगें मेळिल्यासारको ते होळयेक हात घालता. 

होळी देवळामुखार वा थारावीक सुवातेर पावतकीच, तिच्या सरभोंवतणे तण बांदताले आनी मागीर तिका मुळाक उजो लायतालें. हें सगळें करपा फाटलो उद्देश म्हणल्यार वायट विचार, वायट प्रवृत्ती ना जावन बरें विचार गावांत वाडीक लागून गांव येसाक पावचो.

शिगमो म्हणल्यार नृत्य, नाट्य, गीत गायन, वाद्याचो मेळ आशिल्लो उत्सव. हया उत्सवा वेळार सगळ्यांक कितेंय करपाची मेकळीक आसता. नुस्तें खावन मनीस देवळांत वचना. सोरो पिवन तर नाच ना. पूण सोरो पिवन, नुस्तें खावन सगळेकडेन खोश खोशी जावन नाचपाखातीर उमेद भागोवन घेवपा खातीर शिगम्यांत खूब मेकळीक आसता.

केन्नाय सोरो ना पियेवपी मनीस शिगम्यांत सोरो पियेता. घरचो मनीस ताका आडमेळें हाडिना. ताका स्वातंत्र्य दिता. सोऱ्यानेटार शिगम्यांत जावपी झगड्यांत पोलीसूय मानून घेनाशिल्लें. सोरो पिवन अपशब्द वा वायट शब्द वापरपाक पुराय मेकळीक आशिल्ली. त्या कारणाक लागून मनशाच्या मनांत एकामेका विरोधात खदखदत आशिल्लो राग भायर सरतालो आनी तो मनीस परत मेकळो जातालो. झगडी जालीं तरी ती कांय खिणांपुरती मर्यादीत आसलीं. अधिकार, मानाखातीर जावपी झगडीं, वर्सान वर्सां चालू आसतात.

घोडेमोडणी, फुलां नाचप, धोंड, करवली, चोर, रोमट, राधानाच, तालगडी, मोरुलो, गडे होमखाण, धुळवड, हे शिगम्यातलें वेगवेगळे उत्सव. 

 घोडे मोडणी उत्सव दिवचल आनी सत्तरी वाठारांत चड प्रमाणांत जाता. ताका इतिहासाची फांटभूंय आसा. मराठा समाज आनी ताच्या वांगडा गोंयात आयिल्ल्या समाजाक थळावे समाज, सतरकार, जल्मी, गावडे, कुणबी, हरिजन, हांका हारोवन तांचेर राज्य केलें. त्या समाजाक आपल्या हातासकयल दवरिल्लें. झुजाचो वा लढायेचो प्रसंग मनाफुडें हाडपी ही घोडे मोडणी पळोवन पळोवप्यांच्या आंगातले रगत शिरशिरता. हो हो ह्या, हा हा हा हैया, वा हैया हो हो हो – दिय्या हो हो हो म्हणत धोल ताशे कांसाळाच्या आवाजात सगळो वांठार गाजता.

रोमटांच्या वेळार धोल, ताशे वाजयत देवांचे अब्दागीर आनी छत्ती गांवच्या दर एका घरामुखार घेवन येतात. त्या वेळार राधानाच, मोरूलो, तालगडी हे सारखे नाच प्रकार सादर करतात. कांय पौराणिक दृश्यांत वेगवेगळे भेसांत सादर करतात. त्यावेळार लोक समय पेठोवन/ दिवली पेठवन नाल्लाची तळी दवरतात. दारार आयिल्ल्या दर एकल्याचे थंड उदक, सरबत, केळी, द्राक्षां, काळींग दिवन येवकार दितात.

धोंड म्हळ्यार गांवचे मानकरी, अनवाळी रावतात. तांची देवळांत पुजा करून सगळ्या घरात तांका व्हरतात. थंय तांचे पाय धूवन पुजा करतात. करवली होवूय तसोच प्रकार. दोन ल्हान भुरग्यांक बायलांसारखें न्हेसयतात आनी मागीर तांका सगळ्या घरांनी भोंवडयतात. त्यावेळार वेगवेगळे कथानक आशिल्ल्यो सखारती म्हणतात. पयलीं भुरगेपणांत लग्न जायत आशिल्ल्या कारणान सदांच खांदार घेवन गावांत भोंवडयताले म्हण आतांय करवली खांद्यार घेवन भोंवतात. दर एकल्याच्या घरांत करवलिची पुजा करून हूट भरतात आनी आशिर्वाद दितात.

चोरउत्सवांत तर एक वेगळोच दृश्य आसता. त्यावेळार चोर जाल्ल्या भुरग्यांक वा मनशांक मेकळें सोडतात. ते सगळें जाण कसलींय बंधना घेनासताना भोंवतात. कितेंय मेळत तें घेवन वतात. तांणी कितेंय घेवन गेल्यार लोक कांयच म्हणनासले.

दिवचल म्हालांत गडे उत्सव कितल्याश्याच गावांनी जातात. हे वेळार गडे मसंडेत वतात आनी देवचाराक साथ करतात. मसंडेत जें कितें मेळता ते घेवन ते होळयेकडेन येतात. आनीक परत ते सुवातेर व्हरून पावयतात.

शिगम्यावेळार दिवचल म्हालांत होमखण जाता. त्यावेळार शुद्दकार अनवाळें अशें कांयच आसना. शिरगांवच्या जात्रेचो होमखण गोंयात सगळ्याक खबर आसा. धोंडानी पवित्र रावन तातूंतल्यान वचपाक जाय. कितेंय चूक घडल्यार तांका होमखणातल्यान वचपाक बादिकार जाता अशें म्हणतात. तशें हांगा घडना. सोरो पियेवन, चिकन नुस्तें खावन देवाचे तळयेर भायर ना जाल्यार न्हंयत न्हावन मनीस होमखणातल्यान वता. हें सगळें दिव्य ते सातेरी देवीच्या आशिर्वादान करता. तीच सगळ्याक उज्यातल्यान साल्वार करता अशें मानता.

गांवांत शिगम्याची सांगता धुळवड करप आसता. ती केल्या उपरांत देवीचो कळस सगळ्याकडेन भोंवडायतात. त्यावेळार कळसाची पुजा करतात आनी सगळ्याक न्हावन (तीर्थ) दितात. निमाणे नाचयत, वाजयत, गाजयत कळस परत देवळात घेवन येता.

सातेरीकडेन जावपी आनी ग्रामदेवतेकडेन जावपी उत्सवांनी जो फरक आसता तो म्हटल्यार उर्भेभरीत जावन धोल ताश्यांच्या गजरात फकत सातेरीकडेनूच उत्सव करतात. ग्रामदेवतेकडेन शास्त्रोक्त पद्धतीन भटाचें हाजेरेंत कार्य करतात. पूजाय भटूच करता. सगळें शिस्तबद्द आनी मर्यादेन घडता. सातेरीकडेन पुजा गांवकार करतात. थंय भटाक व्हडलें स्थान ना. सातेरीकडलो उत्सव हो मेकळेपणाचो उत्सव. कसलेंच दडपण हांगा दिश्टी पडना. शास्त्रापरस रुडीचार परंपरा श्रेश्ठ हें हांगा दिसून येता. ऊत्सवात जात धर्म, वर्णभेद दिश्टी पडना. सगळें एकठांय येवन ऊत्सव मनयतात.

सातेरीच्या नावान तिचे सुवातेर जावपी हो उत्सव सगळ्या देशांतल्या उत्सवांपरस वेगळो आसा. ताचें हें खाशेलेंपण सदांच उठून दिसता. सगळ्यांमदी एकचार घडोवन हाडपी आनी मेकळेकायेचो वालोर वाडोवपी हो उत्सव दिसान दीस हाचेपरस व्हडा उमेदीन सगळ्यांक वांगडा घेवन मनोवया अशी अपेक्षा बाळगुया.




#Article 214: शिरगांवची जात्रा (587 words)


शिरगांवची जात्रा गोंयची एक फामाद जात्रा. पणजीसावन 30 किलोमीटर अंतराचेर शिरगांव हांगा लयराय  देवतेचें स्थान आसा. सात भयणीपैकी आशिल्ली ही देवता कलश रुपात आसा. दरवर्सा शुद्ध पंचमीक हांगा पारंपारीक जात्रा जाता. पुराय गोंयातल्यान वेगवेगळ्या जातीजमातीचे लोक ह्या जात्रेक सहभागी जातात. 
 

लयरायचे हेर भक्त जंय जंय आसात थंयच्यान गांवकार व्हटी आनी हेर भेटवस्तू घेवन लयरायकडेन येतात. कांयजाण वाजत गाजत येतात आनी त्यो भेटवस्तू थंय अर्पण करतात. हेर गांवच्या गांवकर-यांक देवीचेर तांदूळ “शेंस” फकत त्या वेळार मारपाचो मान आसता. देवीचे धोण जावन थंय आयिल्ल्यांक दिक्षा दिवपाची एक खास विधी जाता. आनी तांको अधिकृत धोण मानतात. सगळ्या धोणांक थंय लागीच आशिल्ल्या देवीच्या मूळ जाग्यार वचून येवपाकच जाय. पुराय जात्रेच्या कार्यावळीखातीर वेगवेगळ्या प्रसंगाखातीर वाजपी वाजोवप पद्धती भिन्न आसता. ताकालागून वाजप आयकूनच खंयचो प्रसंग चल्ला हे लोकांक समजता. सांजवेळार सगळे धोण देवळांत येतात आनी वाजप वांगडा नाचप देवळाक पाच प्रदक्षीणा मारतात. त्या वेळार हातांतल्यो वेताच्यो बडयो वयर वयर करतात आनी तोंडान कु....यकुई..... असो विशिश्ट आवाज काडटात. ते पयली त्या धोंडान देवीच्या तळीत न्हाल्ले आसता.

ह्यो सगळ्यो विधी जातकच तो कलश, म्हणजेच देवीक घेतिल्लो मोड होमखणाकडेन वचपाक भायर सरता.फटोवन हाडून दवरिल्लो एक देवचार वाटेतल्या सांकवाचेर एका झाडावेल्यान द्वीची वाट आडयता. ताका तांबड्या रंगाची फुलांची माळ पयस उडयता आनी देवी उलटे-सुलटे फेरे घेवन देवचाराक चुकोवन थंयच्यान फुडे वता. ह्यावेळार सगळे धोण तोंडान ध्वनी काडीत विशिश्ट वादनात होमखंडाकडेन वतात. एकूण जात्रेतल् देवीची वेगवेगळी कामां करप्यांक चौगुलें अशे म्हणटात. हांचो आकडो बावीस आसता आनी हे धोण गांवक-यामदल्यान वर्सान वर्स वेचून काडटात. ताणी चैत्र एकादस पासून वासाक शु. नवमी मेरेन म्हणजे जात्रेची पुराय कार्यावळ पुराय जायसर दोणाप्रमाण व्रतस्त रावपाचे आसता. पाणी पिवपाचे जाल्यार ओल्या आंगान पिवपाचे आनी परत न्हावपाचे. तांचे वांगडा 'घाटवळ' हो परंपरागत आनी एक 'पाळणी' ही एका थारावीक कुटुंबातली मनश्यां आसतात. शिवाय मानाचे गांवकार मंडळीय तातूंत आसतात. पयलो मान हो ह्या गावक-यांचो आसता. 

हातुंतले मुखेल चौगुले देवीचो कलश उखलून मोडाच्या तकलेर दवरता आनी भायर घाडी सगळ्या देवदेतांची नांवां घेवन पारंपारीक पद्दतीन गाराणे घालता. मोडाच्या आंगात येता आनी ती मिरवणूक होमकंडा कडेन पावता. थंय लाकडां पेटून तांचे कोळशे जाल्ले आसतात. त्या वेळार तो कलश पिटकोळाची फुलां आनी मोग-याच्या कळ्यांनीच फकत शृंगारुंक जाय. सकाळी पातोडेर हो सगळो लोक थंय पावतात त्या वेळार कळसावयले फूल त्या उज्यात उडयतात. हे फूल जळना, अशी समजूत आसा. थंयच्या देवचाराचे मानपान करतात. फाटल्यान धोल, ताशे हांच्या विशिश्ट लयेत व्रतस्त धोण एका फाटल्यान एक अशे त्या जळट्या इंगळ्या वेल्यान चलत वतात. निमणो देवीचो कळस घेतिल्लो मोड उज्यातल्यान वता. परत देवी देवळांत येता. धोणांच्यो हेर विधी जाता आनी जी मुखेल जात्रा आसता ती सोपता. देवाचो प्रसाद घेवन धोण आपआपल्या घरां परततात. हाका कौल म्हणटात आनी तो मोडाकटल्यानूच घोवचो आसता. हो कौल शेजारच्या रवळनाथाच्या देवळांत जाता. तेपयली थंय लेगीत धर्मीक विधी आसात. थंयच्यान कळस सातेरीच्या देवळांत येता आनी परंपरेच्या वाटेतल्यानूच मानसे वाडा ह्या महार वाड्यार वता. थंय कोल घेवपाचो पयलो मान गांवच्या म्हाराचो आसा. उपरांत गावातल्या प्रत्येकाच्या घरांनी वचून गावक-यांक कौल दिता. हो कळस आनी वांगडचे मानकरी वाजपावांगडा चलत आसतात. पांच दीस हे भ्रमण चालूच आसता. निमण्या दिसा कळस परत देवळांत येता. आनी धार्मीक विधी जावन तो मूळ जाग्यार दवरतात. जात्रा सोपता. 

ह्या जात्रेची जावपी सगळी विधींची सविस्तर नोंद करप कठीण आसा. शिवाय ह्यो विधी पळोवपाक गेल्यार सारक्योच आसतात. कांय जाग्यार एका विशिश्ट कारणाक लागून निर्माण जाल्ल्यो परंपरा दिसतात. ताचे फाटल्यान कांय आख्यायिका, कथा, दंतकथा आसात. पूण सर्वसामान्यान तांचे स्वरूप भायल्यान सारकेच आसा. वाजप पद्दती मात प्रत्येक विधीच्या वेळार भिन्न आसात. 

अशा प्रकारची एक जात्रा, जातूंत इंगळ्यातल्यान चलत वचप आसता, अशी चैत्र निमणी कुडणे-नावेली ह्या दिवचले तालुक्याच्या गावांत जाता. थंय पारंपारीक धोण नात. मात गांवांतल्या लोकांचो सहभाग आसता. ही जात्रा जाल्या उपरांत तिचोच एक भाग म्हळ्यार कौल दिवपाची प्रथा. जात्रेच्या दुसरे दिसापासून पांच दीस मेरेन देवीचो कौल दितात. ह्या कौलांत वेगवेगळ्या शारातल्यान, गांवांतल्यान लोक येतात.

 




#Article 215: शेतकामती आनी शेतकाम (1333 words)


टप टप हुमेंच्यो पांवळ्यो देवतात, धर्तरी, जमीन, शेंतां पावसाक रावल्यात, मनशां, किडी, मुंयो पुरूमेंताक लागल्यात, शेतकामतींन शेतकामेंचीं सगलीं अवतां तयार केल्यांत, आतां सगळीं पावसाचे उमेदी आसात.
शेतकाराचें जिवीत म्ह्ळ्यार सैम,तांतूंतली माती,आनी जमनींत ऋतूप्रमाणें उपजून आयिल्लें तीचेकडसून म्हेळील्लें दान,जशें भाताचें पीक,माती ही सगळ्यांचीं मांय,सैमांची तशीच मनशांची ह्या कारणांक लागून घडये जायत मनीस सैमांकडेन जल्म तें मरणां मेरेन आंवलंबून आसता.मनशाचो सैमच असो आसता की जेन्ना गीम येता तेन्नापावस जाय आनी पावस येता तेन्ना शिंयांचे दीस जाय आनी शिं येता तेन्नां गीम जाय,पावसाची चड करून वाट पळयतात तीं भुरगीं तशीं जाण्टीं,आनीझाडां-पेडां,पावसाच्या थेंब्याक सामकेच आशेंन रावपी आमचो शेतकार,हो शेतकार आमचें सगळ्याचें पोट तो शेत रोयता म्हूण आमकां भात,तांदूळ म्हेळटात जाका लागून आमच्या घरांत शीत,पुलाव,आनी हेर शीजता,सकाळचो आमचो नसतो पांव,गोंवांची चपाटी,नासतनां आसनां,अशें सगळें आसून आमकां कांयच पडून घेल्लें नासता,पूण त्या रोंप रोवपी शेतकाराचें मन पावसा बगर आकूळ-पीकूळ जाल्लें आसता,कारण ताच्या कामां पसून तो लोकांचें पोट भरता आनी ताका पयसो म्हेळटा,ताचें पोट,ताच्या भुरग्या बाळांचें पोट भरपाचो प्रशन्न आसता जशें म्हाबळेक्ष्वर सैल हांच्या ‘नवें’ कथेंतलो तो शेतकामतीचो घराबो भटान नवें शेंत काप्पाची पंरापरा पाळ्ळिना आनीं कसो ताच्या घरांत शेंत आसून तें पीकून पासून तो,ताची आवय,ताचीं बायल,भूरगीं उपाशी पडून तो रातचो आपलेंच शेंत कापून आपल्या घराब्याक पोट भरून व्हाडटा आनी शेंवटीं आपणें परंपरा पाळ्ळिना हाची ताका याद जावन,लोकाच्या तोमण्या पासून सूट् टपाक सकाळीं तो आनी ताची घरकान्न लोकाक बोवाळ मारून सांगतात की आपलें शेंत चोरांनी कापून व्हेलें,अशी ही शेंतकाराचेर बरयिल्ली कथा जावन आसा.शेताचें म्हत्व शेतकामत्याक खूब  आसा कारण शेताचे मातयेतच ताच्या फूडाराचें बीं किल्लता,अशें म्हाका तरी दीसता.

शेतकाम करताना शेतकामत्याक खूब आवतां लागतात,हीच आवतां ताची पोट भरपाचीं सादनां जांवन आसा,ह्याच आवतांक लागून ताचो संवसार बरो जाता,ह्या आवतांचें नांवां आनी तांचो वापर स्पष्ट करतना पयली ज्या आवतांचें नांव येता ती म्हळ्यार नांगर,खोरें,कुदळ,कोयतो,रीस,वाधी,रूमडी,कानी,बैलगाडी,जूं(गुठो आनीं दातो),जोत,व्हिळो,कोयती,आडूं,हातर(ल्हान हात-याक डाळी)वा सळयें.नांगर गीम सोपचे पयलीं तपासून पळोवप आसतालें पयलींच्या तेंपार नांगर लाकडाचे आसताले.अश्या नांगरांक खंय येर आयली जाल्यार जांव चीर गेल्यार दूसरो नांगर करपाक शेतकार मेस्ताकडेन दितालो,ह्या नांगराक फुडें लोखणाची एक पट् टी बसयताले.तिका जोगाल अशें म्हणटात.ही पट् टी जमीन नांगरपाचें काम करतात.ह्याच नांगराक पाडे बांदले उपरांत ताका जोत अशें म्हणटात.

रीस म्हळ्यार लांब रूंद अशी पट् टी तशींच पान म्हळ्यार नांगराच्या फुडल्या भागाक जोगाल बसयल्ली आसता,त्या भागाक पान अशें म्हणटात,जोगाल ज्या हुकान बसयल्ली आसता त्या हुकाक वाधी अशें म्हणटात,नांगराचो लाकडी भाग मुठ कसो आसता आनी जोत आमुडटल्याच्या हातांत आसता ताका रूंमडी अशें म्हणटात,काथ्या पासून जी दोरी तयार केल्ली आसता ताका कानी म्हणटात.   ह्यो सगल्यो वस्तू म्हेळून तयार जाता तो नांगर.हालीं तेंपार हो नांगर उरूंक नां.आतां पुराय लोखणांचो नांगर बरींच वर्सां चलतात.तांची चडशीं तोड-मोड जायना.तें परते परतें सारके करचें पडनां,तशेंच ह्या नांगरानी जमीन बेगीन खणून जाता.पयलीं कांय शेतकामत्यांकडेन बैलांगाडो आसतालो आनी ताचो उपेग भात हाडपाक,येवपाक वचपाक करताले.आतां गाड्याची सुवात रीक्षेन घेतल्या.

गीमांच्या तेपार शेतकार आपलीं सगळीं आवतां कामांक तयार करता आनी जेन्नां गीम सोपून जूनांचो म्हयनो सूरू जाता तेन्ना ताच्या कामांची सूरवात जाता,तातूंत मदीं-मदीं पावस आपालिपा खेळटा पूण एकदांच जर पावस पडत रावलो जाल्यार थांबनां,अश्या पावसाच्या दिसानी शेतकामती आपणें साबांळून दवरिल्ले बीं भायर काडटा.हे बीं खूब तरेचें आसता खासा गोंयचीं आसतात,पूण आयज आशिल्या हायब्रीड बिंयांन आमची हीं पोरणीं बिंयां हालींचे शेतकामती वपरिनांत,तींय एक दीस ना जावन वतलीं.त्या उपरांत आमकां गोंयच्या शिताचो वास आनी रूच आनी खंयच्याच हायब्रिड जातीन मेळचीनां,नांवां लेगीत आयकूंक गोड जशीं कंरगुट,मुणें,खोचरी,शिट् टो,शिड् डी,खारो आजगो,खारोळी,कोनफीरसाळ,जिरेसाळ,मोदीयामांडलां,हातूंतली कांय बींयां सोडलीं जाल्यार बाकिच्या बिंयांचीं फक्त नांवांच उरल्यांत,जेन्ना बीं घालपाचो वेळ येता तेन्ना शेतकामती आपणें साबांळून दवरिल्ले बीं घालता,हें सगळ्यांचें गरजेचें.तशेंच हेर आवतानीं काम करतानां ताचो उपेग जाता,गुठो आनीं दांतो हांचो जाता तसो.गुठो म्हळ्यार दोन कण्यांक सुमार एक येदभर रूंद जोडिल्ली फळी,नांगरलें उपरांत परतो गुठो मारतात.हाचें कारण नांगरून वयर सकयल जाल्ली जमीन एका तळार हाडप तशी नडणी,तण नांगरून वयर सरलां तें मातयेच्या पोंदा पडून कूसचेंम्हण गुठो मारतात.आनी दांतो जो आसता ताचो आकार दांतांचो आशिल्या कारणांन ताका दांतो अशें नांव पडलां,गिठ्या सारको दांतोय कोण्यांक जोडिल्लो आसता.एके फळेक एका वटेन दांत आसतात.शेतजमनीर चरयो(एक सारक्यो उब्यो वळ्ळी)येवच्यो तशेंच जमीन भुसभुशीत जांवची जांव जमनीर खंय चुकून तेंफ(जमनिचो ल्हान-व्हड खणून आयिल्लो कुडको)दिकळ उरलां तें दांत्यासकल पडून ताचो चुरो जांवचो म्हणून शेता जमनीर दांतो मारतात.जूं म्हळ्यार लाकडाचो धणूच्या आकाराचो एक लांब कुडको.जूं दान पाड्यांक एकठांय बांदता.तें पाडयाच्या मानेर दवरतात.ह्या ‘जूं’क दोनूय वाटानीं दोन दोन करून चार आसतात.तांतूतल्यान कानीं घालून ते पाड् ड्याचे मानेर बांदतात केन्ना केन्ना पाडे मस्ते आसल्यार तांकां घराकडेनच जीं बांदून व्हरतात, ताका सांगडायला अशें म्हणटात.हेर चडशीं अवतां आयज लाखणांचां जालीं तरी जूं मात आजून साकडी उरलां,ताचीं कारणां म्हळ्यार लाकूड वतांन सुकून ल्हव जाता.तशेंच लोखणांचे जडायेक लागून पाड्यांचे मानेर वळ पडून घावो जांव येता.मळी,आख,खाजनां,ही अशी तीन तरांची जमीन आसता,मळी ही मात्शी उंचार आसता दोंगराच्या मुळसांत वयर-सकल अशी आसता.असले जमनीर सर्द पीक येवपाक कूब पावस लागता.आख ह्या जमनीक गोंयच्यावेगवेगळ्या वाठारानी वेगवेगळीं नांवां आसात.ही जमीन पिकाळ आसता आनी मली परस ,सकल एका तळार आसता.खूब पावस पडटकच असल्या जमनींत उदक भरता.हें उदक जमनीर जिरता आनी कांय दिसांनीं झरें फुटून व्हांवूंक लागता.हाका उमळ जाली एशें म्हणटात.ही जमीन खूब पिकाळ आसता.पावसांत तशेंच गीमांत ह्या जमनीरखूब पीक येता.गिमांच्या तेंपार चवळी,हळसांदे,मिरसांगो, कांदे,भजीपालो,कणगां,वांयगीं तशेंच भातपीक काडटात.जी जमीन न्हंयेक लागीं आसता,ताका खाजनां अशें म्हणटात,असल्या शेंतानीं न्हंयेचें खारें उदक पावता आनी जमीन खार जाता.ह्या जमनीर चड कांय पीक येना,अश्या जमनीर चड प्रमांणांन नुस्तें पोसपाक चड बरें जाता,आनी धंदोय बरो जाता.

गोरवां पोसप हो शेतकांमत्यालो जोड धंदो.जोता खातीर पाड्यांची जांव रेड्यांची गरज आसता.तांच्या वांगडाच हेर गोरवांक शेतकांमती पोसतात.गोरवांच्या शेंणांचो उपेग शेणीथाप्पा खातीर तशेंच आंगण(खेळ),घर सारोवपाखातीर करतात.पावसांच्या तेंपार शेंणीं तापूंक म्हेळनां शेंण तशेंच भरून गायरींत उडयतात.गायर म्हळ्यार गोठ्या कुशीक खणींल्ली व्हड भांय ,तातूंत चुलीचो गोबर आनीं गायेलें शेंण,घरांतलो कोयर,उडयतात,अशे तरेन गोबर आनी शेंण एकठांय जाता आनी त्या मिस्रणांक गोबरी अशें म्हणटात.गोबरी पावस पडचे आदीं माथ्यार धरून वा गाड्यान,रिक्षान,ट्रकान व्हरून शेंतात घालतात.हें काम चडशें मे म्हयन्यांत जाता.

एप्रील,मे म्हयन्यांत खंडणी करतात पयलीं खोरें घेंवन खंडणटालीं आतां सरकारी वा कोणालींय मशिनां मागून हाडून आपल्या शेताची खंडणीं करतात,मेर घालप.मेर शेतांत उदक आडोवन दवरपाचें तशेंच उदकाची पातळी उणी-अदीक करपाक मदत करता.चारूय वाटांनी मेरो लावन कुणगी तयार करतात.व्हडलो चवखण तयार करता ताका कुणगी अशें म्हणटात.ल्हान चवखणांक कुणगुली अशें म्हणटात. कुणग्यांत मदीं उदक भितर घेवपाक तशें भायर सोडपाक सुवात दवरिल्ली आसता.ती मेरेक आसता ते सुवातेक पोण्ण अशें म्हणटात.
खूबश्या गांवांनी मशिनांन खणून घेतले उपरांत मे म्हन्यांत सुक्यो मेरो लावपाचें काम करातात.ल्हान-ल्हान तेंपां लांगी करून एकामेकांर दवरून मेर पावसांत लायिल्या मेरांपरस घट जातात.
दोन शेंतांची वेगळांवणी करतले मेरेक नीसाची मेर अशें म्हणटात.ही मेर नीट आनी मातशी आंगान मोटी आसता.पावस पडत आसता,तेंन्ना झाडांक नवी कोमरी फुटुक लागता,शेतांत जोत घालतात तेन्ना पड्डे सारके शेंतात चलचे म्हूण शेतकामती पाड्डयां समजता तसली भस उलयता देखीक,1)ही री री री.....2)हीरी हीरी....3)हो हो....4)व्हलो व्हलो.....

जोत आमूडटना पाड्याकडेन आपलेंपण दाखोवपी शेतकार तशेंच रागान तांचेर जोताची बडी मारपी शेतकामती सैम आनी मोनजात ही दोनय तांगेली भुरग्या सारकींच आसतात.शेंतांत जेन्ना रोव मारतात(बीं घालप),तेन्ना शेतकामती जायतीं गांवठी सारीं शेंतात घालताले.जशें कुसयिल्लें नूस्तें,शेंण,गोबरी,ही सगळीं सारीं आदीं वापरतालीं.ही सारीं नीज आसतालीं जाका लागून किडी-जीव जायनासले.
पूण हालिंसाराक हें चक्र बदल्लां.आतां शेतकामती रसायनीक सारें वापरतात जाका लागून शेतांत तोळ पडटात,कीड लागता,तशेंच भाताचेर बारीक जीव तयार जातात.ते मारपाक वीखारी वखदांचो वापर करचो पडटा,हीं वखदां भातांत पावतात आनी जेवतात-खाताना मनशांचे कुडींत रिगतात.काळांतरान ह्या वखदांचो बदीकार कुडीचेर जावपाक लागता आनी मनीस दुंयेंत जाता.पावसांत शेतकमती आपल्याक पावसा पासून राखण करपाक साधनां वापरपातात त्यो म्हळ्यार कांबळ,घुराम आनी कण्णो,कांबळ दादले घेताले.बायलां घुराम वापरतालीं.घुरांमांची सुवात  फुडें कण्णयान घेतली,आतां कापोतीचें यूग आयलां आनी घुराम,कण्णो हीं भुतकाळांत घेल्यांत,फकत कांबळ कंय चुकून दिश्टी पडटा.कापोती सांबाळपाक सोप्यो तशेंच वापरुंक हलक्यो आसतात.नडणीं करतात ही नडणी तरांतरांची आसता,जशी पोल्लें,तावस,चींचण,सुळके,धो, बिमल,पीखडी,साळकी अशीं ही नडणांचीं नांवां.लूंवपाचो वेळ येता तेन्ना शेतकामती शेंतात काम करतात तेन्ना तांकांहेर लोक जाय पडटात त्या दादल्यांक मानाय आनी बायलांक कामे-यांक म्हणटात,आनी ती लुंवतना जी मुखेल आवतां गरजेचे आसता तें म्हळ्यार कोयती जाका सारकें उतर म्हळ्यार व्हिळो,शेत लूंवन जातकच,मळणी करतात,भाताची मळणी खबू तरांनी करतात.एका पाड्डयाक एका खुंटाक बांदून भात ताच्या पांयांपोदाक घालतात आनी भात खावचें न्हंय म्हूणताका वांटकुळेंच भोंवडायतात,अशीं चार पांच गोरवांच्या आदारान मळणीं करतात,दुसरे तरेची मळणी म्हळ्यार एके फळयेर थोडीं-थोडीं कणसां घेवन तीं आपटीतात.तशें केल्यार भात आनी तण वेगळें जाता.पूण तशें केल्यान गोटो मात  हेवटेन तेवटेन उसळटा,आंतां भात मळपाची यंत्रां उपयोगांत हाडटात.
भात मळपाखातीर हातर जाय पडटा,ही हातर शेंनरीच कशी आसता,हातराक कांयकडेन सळयें अशें म्हणटात.भात मळेउपरांत वारें घालतात कारणत्या भातांत तण,पोल्ल,कुसकूट भायर पडटा,आनी बरें भात तयार जाता,हें भात वतांत सुकयतात आनी ताचो पुरूमेंत करतात तो कड्यानी,मुड्यानी आनी साकांनी भरुन दवरतात.तांदळांची गरज पडटा तेन्ना कड्यांतल्यान भात काडून तें उकडटात आनी ताचें तांदूळ करतात.हाका उकडे तांदूळ म्हणटात,अशे तरेन शेतकामती शेत ओंपून पीक काडटात आनी आपलें पोट भरतात.
पोट म्हजें, मानांय हांव
वता थंय धांव धांव
शेतांत म्हज्या कांवळे कांव कांव
पेजे नीस पोटांत व्हांव व्हांव
शेत म्हजें शेतकामती हांव




#Article 216: श्रावणांतले आयतार (421 words)


श्रावणांतले आयतार म्हळ्यार श्रावण म्हयन्यान येवपी आयतार. ह्या म्हयन्यान येवपी चारुय आयताराची बायला तशेंच चलयो पुजा करतात.

बायल मनीस आनी व्रत ह्या दोगांयचे एक वेगळेच तरेचे आनी न तुटपासारकें नातें जावन आसा. गोंयात श्रावण म्हयन्यांत आयतार पुजप हो बायलांचो मुखेल सण. आयतारची पुजा अशें तरेन फक्त गोंय धरुन कोंकणांतूच जाता. घोवाक लांब आयुश्य मेळचें आनी तोच घोव जल्म जल्मांतरी मेळचो म्हण व्हडा उमेदीन आनी श्रध्देन बायलो श्रावणांतले आयतार पुजतात.
आयतारची पुजा म्हळयार सुर्याची पुजा ताचेच उबेचेर संवसार चलता. आदल्या तेंपार लग्न जावन नव्यानूच घोवागेर गेल्ले व्हंकलेक आपल्या कुळारा परतुपाक एक निमित्य जाय आशिल्लें आनी पयलो आयतार आवयगेर पुजून कुळारा परतुपाचे शास्त्र निर्माण जालें. श्रावणांतलो पयलो आयतार व्हंकलेन घोवाघरा पुजल्यार मांवाक तें वायट पडूं येता.असो एक समज समाजात आसा.
आदल्या तेंपार बायलेंक घरा भायर सरप भोंवूच कठीण आशिल्लें. पत्री एकठांय करपाच्या निमतान तिका घरा भायर सरपाची संद मेळटाली. ह्या आयतारचें पुजे निमतान एकामेकागेर वचप वा हेर कार्यावळीक लागून एकवट निर्माण जातालो. हें पुजेक खास करुन वेगवेगळग्या वनस्पती पानांची गरज लागता. ह्याच पानांक पत्री म्हण्टात सरभोंवतणच्या पर्यावरणां कडेन मनश्याची वळख जावंची आनी तरेकवार वनस्पतिची राखण जावची हो आयतार पुजपा फाटलो हेत जावन आसा
सवाशीण बायलो सकाळीं फुडें उठून न्हावून-धुवून पत्री हाडपाक वतात. कांय पत्री उपेगी झाडाची पत्री आसता जाल्यार कांय पत्री ल्हान वनस्पतिची आसता. आमच्या जाणकारांनी ह्या पत्रीक अर्थभरीत अशी नांवां दवरल्यात. देखीक रामाची बोटां,सोश्याचे कान आदी.

एक तांबये घेवन तातूंत भितर उदक घालतात. हळद-पिंजर लायिल्लो नाल्ल त्या तांब्यार दवरतात आनी मागीर हो तांबयो खोल्यार पुजूंक दवरतात. कांय घरांनी हो तांबयो पाटार पुजतात. त्या खोल्या कुशीक वा पाटा कुशीक दिवली पेटोवन दवरुन सोबीत रांगोळी घालतात. धवो कपडो दाव म्हण घेतात, तातूंत एक सुपारी,हळडिचो कुपको,हळद पिंजर लायिल्लें फूल आनी नाणें बांदून एका दोणांत दवरतात. अरुण देव म्हळयार दावांत आशिल्ली सुपारी आनी नाणें म्हळ्यार लक्ष्मी होच दाव सगल्या आयतारांक पुजतात.
दाव पुजपाक जे दोणें करतात तें दर आयताराक बदलतात पयल्या आयताराक पारजाताची पांनां,दुसऱ्या आयताराक हळडिचीं पांनां ,तिसऱ्या आयताराक खांवचीं पांनां जाल्यार चवथ्या आयताराक द्रोण करपाक शेरवडिचीं पांनां वापरतात ही पानां पिकील्या केंसा भशेन आसतात तसोच हो निमणो आयतार आशिल्यान ताका म्हातारो आयतार म्हण्टात. पांचवो आयतार आयलोच जाल्यार स्त्रीलींगी झाडांच्या पानाचें दोणें करतात.

आयतार पुजपाचें साहित्य म्हळ्यार 
 

दर आयताराक वेगवेगळो निवेद दाखयतात

तर कांय घरांनी

तर कांय घरांनी

हांगा एक म्हत्वाची गजाल म्हळ्यार गांवा प्रमाण,जाती प्रमाण नेवेद दाखयतात.

निमण्यां आयताराक तुळशींत पायतकीच दाव सोडून तातूंली सुपारी प्रसाद म्हण बायलां खातात. जो नाल्ल आयताराक पुजतात त्या नाल्लाची पंचखाद करुन सगल्यांक वाडटात सगळ्या आयतारांक बायल उपास करता. ती रातचें जेवण जेवना. गरीब वा गिरेस्त आसूं बायलां व्हडा भावनेन हे आयतार पुजतात.

पयलो,दुसरो,तिसरो आनी चवथो आयतार ५ तें ५:३० सुमार पावयतात आनी पाचवो आयतार ४ तें ४:३० वरांचेर पावयतात.




#Article 217: श्री. शांतादुर्गा चामुंडेश्वरी महामया देवस्थान कुडतरी गोंय (957 words)


पुर्तुगेज जेन्नां गोंयांत आयिल्लें तेन्ना ताणीं सुमार चारशीं पन्नांस वर्सां गोंयचेर राज्य केल्लें. तेन्नां ताणीं तीन काबिजादी घेतिल्ल्यो, तातुंतली एक म्हणल्यार साश्ट तालुको. साश्टी तालुक्यांतलो एक ल्हानसो गांव कुडतरी. हो कुडतरी गांव पुर्तुगेज तेंपार सावन फामाद आसा. पयलीं जेन्नां कुडतरी गांवांत देवूळ आशिल्लें तेन्नां थंय ३७वाडे आसलें, ५ तळीं, ५ ल्हान तळीं, १८ झरें, ७ झरें नामनेचे आशिल्लें आनी गिमाच्या म्हयन्यांत लोक थंय न्हावंक वताले. तातुंतलो म्हत्वाचो झरो मुगाळीं वाड्यांत आसलो. ५ तळ्यांमदीं म्हत्वाचें तळें म्हणल्यार रायतळें आशिल्लें, असो उल्लेख फिलिप नेरिच्या झेव्हीयरच्या बरपांत मेळटा.

हातुंतलें एक तळें म्हणल्यार आंगोडी तळें ह्या तळ्या सामकार श्री. शांतादुर्गा चामुंडेश्वरी महामया देवस्थान, हें कुडतरीचें देवूळ आसा. थंयचें वातावरण सुंदर आसा, देवळाच्या दक्षिणेक एक सुंदर तळें आसा, आनी उत्तरेक पाचविचार शेतां. आनी ताच्या पलतडी जुवारी न्हंय आसा, आनी शिरोडेचे दोंगर आसात. आनी पुर्वेक एक इर्गज आसा आनी एक मळ आसा. देवळा सामकार एक तळें आसा, तातूंत साळकां जातात, त्या तळ्यांत शेत रयतात आनी त्या तळ्यांत थंय गणपती विर्सजनूय करतात.

इतिहासा प्रमाण, 1 मे 1560 वर्सा जेजुयीत पाद्रीन क्रिस्ती धर्म साश्टी तालुक्यांत पयले फावट पावयलो, आनी तांचें जिवीत उदवस्त केलें. आनी हें धर्मांतर जाल्ल्यान जायते लोक गोंय सोडून गेले. पुर्तुगेज बरपावयल्यान कळून येता की 1567 वर्सा चडशीं देवळां मोडून नश्ठ केल्लीं. तेन्ना चडश्या लोकांनीं आपल्यो देवदेवताच्यो ल्हान ल्हान मुर्त्यो आपणा बरोबर व्हेल्यो आनी व्हड आसा त्यो मुर्त्यो दर्यांत, बांयत उडयल्यो, आनी कांय जाणानीं पुरून दवरल्यो मागीर सगळे सारकें जातकच व्हरपाक. पुराणशास्त्र विज्ञाना प्रमाण पुर्विल्या तेंपार 1560 वर्सा जीं देवळां कुडतरी गांवांत आशिल्लीं तीं म्हणल्यार सातेरी, नारायण, चंद्रश्वरी, सातोळ्यो, रवळनाथ, चंद्रनाथ, दुर्गादेवी, भगवती, शेत्रपाल, केशनाथ आनी मागीर नश्ठ केल्लीं तीं म्हळ्यार सातेरी, नारायण, चंद्रश्वरी, सातोळ्यो, रवळनाथ, चंद्रनाथ, दुर्गादेवी, भगवती, शेत्रपाल, केशनाथ, महेश्वर, गणेश डॉ. पिसुर्लकारा प्रमाण.

श्री. शांतादुर्गा संस्थान चामुंडेश्वरी महामया देवस्थान जें कुडतरी गांवांत आसा. तें देवूळ साश्टी तालुक्यांत 1560 वर्सा क्रिस्तीयुगा सावन आसा. कुडतरी गांवांत सांदेवूळ वाड्यांत आशिल्लें. मागीर 16व्या शेकड्यांत धर्मांतर जाल्लें तेन्नां लोकांच्या मनांत भिरांत निर्माण जालीं आनी ते लोक गांव सोडून वचपाक लागले. जे कुडतरी गांवचे संस्थापक आशिल्लें तांणी देवाच्यो मुर्त्यो तांच्या बरोबर व्हेल्यो. ह्यो मुर्त्यो तांकां तांच्या जिणेकून व्हड आसल्यो. त्याखातीर तांणी त्यो आपल्या बरोबर व्हेल्यो.

आफोंसो द आल्बुकेर हाणीं तिसवाडी गांव आपल्या ताब्यांत घेतिल्लो पूण ताणे हिन्दू त्रास दिलो नां, देवळां मोडल्लीं नांत. पुण अदिलशाक जीं देणगीं, जो कर फरिक करतालीं तो ताका दिवप. पुण साश्टी लोकांक खूब त्रास दिलें. जीं देवळां ताणीं मोडिल्लीं थंय ताणी इर्गजो बांदल्यो. धर्मांतर जातकच कोणाक रावपाक जाय, धर्म बदलपाक तयार आसा, घर, काम जाय ताणीं रावपाचे आनी नाका ताणीं वचपाचें.

पुर्विल्यां काळांत खंय कुडतरी गांवांत एकुण तेरा देवळां आशिल्लीं, तांतुतलीं मुखेल देवीं म्हळ्यार श्री शांतादुर्गा आनी श्री चामुडेश्वरी. पुर्विल्या काळांत खंय श्री. शातादुर्गेक सांतेरी म्हणटाली आनी चामुंडेश्वरीक चंडेश्वरी म्हणटाली. आनी आता श्री शांतादुर्गा आनी श्री चामुडेश्वरी महामाया म्हणटात.
मागीर तीं तेरा देवळां पुर्तुगीजानीं नश्ठ केल्लीं. तेन्नां देवळाच्यो मुर्त्यो लोकानीं लिपून दवरल्यो आनी मागीर शेळवण गांवांत स्थलातरींत केली आनी मागीर शेळवण सावन आवडे गुडे गांवांच्या केपे तालुक्यांत व्हरून दवरल्यो आनी थंय तांची स्थापना जाली, सदाकाळ थंयच पुजपाक, आनी आवडे गांवांत आज श्री शांतादुर्गा, श्री चामुंडेश्वरी, श्री नारायण, श्री रवळनाथ, श्री गणपती आनी श्री ग्रामपुरुश हें देव आसात.

पयलीं जे दवूळ सांतेरीचे देवूळ आसलें कुडतरींत तें सांदेवूळ वाड्यांत आसलें.आनी ते थंय आसलें म्हुण पुरावो मेळटा की त्या देवळाची चौकी आजून आस, तळींय आसा पुण मातये भरवण जाल्या. पुण श्री शांतादुर्गेचे दवूळ सारके आनी खंय आसलें तें खबरनां. कांय लोक इर्गज आल्लीं थंय म्हणटात.
पुर्तुगीजानीं राज्यकर्त्यानीं हिंदुचेर जे खर अत्याचार केल्लें आनी बाटाबाटी वेळार साश्टीतलें जे हिन्दू आशिल्लें ते गांव सोडून परगांवां गेले आनी दुस-या राज्यांत स्थलांतर जाले, आनी थोड्यानीं मागीर क्रिस्ती धर्म आपणायलो आनी थंयच्यान पळून गेले, ते लोक बरे कामकाजाचे आशिल्लें तेन्नां पुर्तुगीजानीं तांकां परते आपयलें पुण कांय लोक मागीर येवंक नात. ते परते गोंयांत आयलें पूण आपल्या मूळ गांवांत येवंक नात. ते दुस-या गांवांत स्थयीक जाले.

कारण कुडतरी गांवांत एकुय मनीस आडनांवान कुडतरकार नांत. आनी जे कुडतरी गांवांत आसा ते म्हळ्यार वेर्लेकार, शिरोडकार, शिंक्रे, पारोडेचे कामत, हें लोक कुडतरी गांवांत येवन सुमार 150 वर्सा जाली, तेन्नां ह्या गांवच्या लोकांक देवाच्या कार्य करपाक कितेंय जाय जाले तेन्नां त्या सांस्कृतिक कार्यक्रम जावपाक लागलें, आनी तो कुडतरी गांवचो एक म्हत्वाचो सण जावपाक लागलो. पूण कांय तेपान मागीर श्री विठ्ठल पुजन बंद पडलें, आनी मागीर त्याच काळांत थंय शाळा सुरू जाली आनी थंयच श्री सरस्वतीचे पुजन जावपाक लागलें. हें सरस्वती पुजन आनी ताच्यो कार्यावळीं तीन दीस चलताल्यो. थंय भजन, किर्तन आनी नाटकां जातालीं, आनी दर ओमाशेक भजनां जातालीं.

श्री. शांतादुर्गा संस्थान चामुंडेश्वरी महामया देवरस्थान आवडे केपे, हांगां कुडतरचो लोक जात्रेक वतालो आनी तेल दिताले आनी दस-याक कोबडो दितालें आनी दस-याक वचून कौल हाडटाले. जात्रेच्या दिसानीं एका दीसा कुडतरची गांवची थंय पालकी आसतालीं. 1937 वर्सा कुडतरी गांवच्या लोकांनीं पालखीत दवरपाखातीर एक चांदिची मुर्ती कानचोळी मोठ्या मिरणुकेतल्यान सरगेस्त वासू नारायण शिरोडकार हांच्या हस्तूकी श्री क ओपलीं. आनी हीं मुर्ती फामाद मुर्तीकार मुंकुद वासुदव वेर्णेकारान तयार केल्लीं.

दर वर्सा शारदात्सव जातालो आनी त्या निमतान भजनां, किर्तना आनी नाटकां जातालीं. फुडे थंय वाचपघर जालें आनी रोखडेंच बंद पडलें. थंय लक्ष्मीपुजन जातालें मागीर थंय देवूळ जालें.

पुर्तुगेच्या तेंपार ज्या लोकांनीं ह्या समजाची घुरीं सांभाळीं ते म्हळ्यार, सरगेस्त कृष्णात विठ्ठ वेर्लेकार, अमृराव नारायण शिरोडकार, हातुतलें कांय अध्यक्ष देवळांचे आसलें,आनी एक म्हत्वाचो मनीस म्हळ्यार पुंडलीक सावळा हळर्णकार ताणें दर आयतरा वचून दिवली पेटोवन भजन, आरत्यो केल्यो.
हें सगळें आसून लेगीत सगळ्यांक आपणालें स्वताचे दवूळ जायशें दिसलें. पुण कुडतरी गांवांत चड क्रिस्तवांची वस्ती आशिल्यान मदेकांक जागो मेळप कठिण जालें. मागीर देवी कृपेन तो मेळ्ळो.

देवूळ बांदपाक सुरु जाल्लें, सगळे सरकारी काम आसा ते देवूळ बांदपांखातीर तें करुन, देवूळ बांदपाक सुरू जाल्लें आनी जायत्या हिन्दू भावानीं तशेंच क्रिस्तवानीं मदत केलीं. देवूळ तश तशें घडत गेलें. खूब जाणानीं तकालस घेतल्या पुण उलेख करपा सारको जाणीं खूब तका	लस घेतल्लीं ते म्हळ्यार श्री वसंत दत्ता वेर्लेकार.
इंजिनियर श्री सुहास प्रभू नागवेकार हाणीं देवळाचो आराखडो तयार केलो, देवळाचे बांदकाम श्री वामन कोरगांवकारान केले, श्री.पै.मांजरेकारान दवीच्यो पाशाणीं मुर्त्यो तयार केल्यो कारकल कर्नाटक हांगच्यांन.

देवूळ बांदतकच जायते उत्सव जावपाक लागलें ते म्हळ्यार

देवळांत जायते कार्यक्रम जातात, भुरग्यांखातीर आनी बायलां खातीर ते कार्यक्रम जात्रेक आनी वार्षिक उत्सांवां दिसा जातात.




#Article 218: श्री अनंत देवस्थान, सावयवेरें (673 words)


श्री अनंत देवस्थान, सावयवेरें

सावयवेरें हो फोंडें म्हालातलो एक ल्हानसो गांव. ह्या गांवांत गोंयांतलें एकूच अशें शेषशाही श्री अनंताचें देवुळ आसा. ह्या देवळाची रचना सोबीत आसा. देवळाच्या चारूय वटेन शेंतां आनी कुळागरां आसात. देवळाच्या कुशाीक एक ल्हान आनी एक व्हड अश्यो नितळ उदकाच्यो दोन तळयो आसात. देवाच्या मुर्तेफाटल्यानच्यान नितळ उदकाचो झरो व्हांवता. ह्या नितळ उदकानूच देवाक न्हाण घालता. देवळान सोबीत अशें कोरीव काम केल्लें चार खांबे आसात. तातूंतलो एक खांब चांदीचो आसा. ह्या चांदीच्या खांब्याक प्रसाद लावन देवाचो कौल घेतात. ह्या देवळाचें खाशेंलेंपण म्हळ्यार दर दिसा हांगा जावपी देवाची गंधपुजा. देवाच्या मुर्तेक दर दिसा वेगवेगळ्या रंगांच्या गंधान रंगयता आनी देवाची पुजा करतात. देवळांत जायते उत्सव जातात पुण ह्या देवस्थानांतलो सगळ्यांत व्हडलो उत्सव श्री अनंताचो कालो जो पुराय गोंयभर सख्याहरी म्हूण फामाद आसा. हो कालो मार्गशिर्ष शुक्ल तृतियेक सुरू जाता.

गांवांत एक आख्यायिका घोळटा ती म्हळ्यार आता ज्या जाग्यार श्री अनंताचें देवूळ आसा थंय पयलीं वर्साचे बाराय म्हयने थंड नितळ उदकाचो व्हावंपी झरो आसलो आनी लागींच साने नांवाच्या भटाचे घर आसलें. एके रातीक भटाक अशें सपन पडलें की श्री अनंताची मुर्त एका तारवातल्यान गांवच्या बंदरार पावल्या. दुसरे दिसा तो भट गांवच्या लोकांक घेवन त्या बंदरार गेलो थंय एका मुसलमान मनशाचें तारूं वादळाक लागून वाट चुकून सावयवे-यां बंदरार पाविल्लें. हो मनीस द्वारकेतल्यान चंदन घेवन आयिल्लो. भटान तेका आपल्या सपनाबद्दल सांगलें तेन्ना ताका तें खरें दिसना जालें पुण लोकांक वायट दिसचें न्हय म्हणून लोकांच्या आदारान ताणें तारवार सोदासोद करपाक सुरवात केली. पुण तांच्या हाताक फक्त निराशाच लागली. तारवावयले लोक जेन्ना जेन्ना वचपाची तयारी करता तेन्ना तारू कशेच जागचें हालना. परत ते सोदासोद करता तेन्ना एका चंदनाचे राशींत तांकां श्री अनंताची मुर्त सापडटा. मागीर लोक
ती मुर्त वाजयत गाजयत हाडून झ-याच्या जाग्यार स्थापना करता.

ह्या देवळाचे म्हाजन फक्त शेट वेरेंकार.

देवळांत जायते उत्सव जातात पुण ह्या देवळाचो सगळ्यांत व्हड उत्सव म्हळ्यार श्री अनंताचो कालो. मार्गशिर्ष शुक्ल तृतियेक ह्या काल्याची सुरवात जाता. ह्या दिसांनी देवाची मुर्त वेगवेगळ्या रंगांनी सजयता. अनंताचो कालो दिस रात चलता. त्या दिसांनी गावांत उमेदीचे वातावरण आसता. पयल्या दिसा सख्याहरी जाता. दुसरी रात सांगोडत्सव, तिसरी लालखी, चवथी रात विजयरथ, पाचवी शिवासनाची, सवी हत्ती अंबारी, सातवी रात शेषासन आनी आनी आठव्या दिसा दसम जावन कालो सोंपता.

अनंताच्या काल्याचो हो पयलो दिस. ह्या दिसा देवाची पालखी अनंताच्या देवळाकडल्यान सावय ह्या गांवांत नारायण देवळाकडेन वता. पालखेच्या फुडें लोक सख्याहरी म्हाज्या पांडुरंगा हरी रे म्हाज्या पांडुरंगा अशें म्हणत हातांत माडयो घेवन नाचतात. ह्या दिसा फक्त गांवचेच न्हय तर पुराय गोंयभरचे लोक सख्याहरीक नाचपाक येतात. सगळे सख्याहरीचो गजर करीत देवळाकडेन येतात आनी देवळाक एक भोवताडो मारतात. पालखी देवळांत भितर सरतकच आरती जाता आनी पावणी सरतकूच काल्याची सुरवात जाता. पुराणांतल्यो गजाली ह्या काल्यातल्यान सादर करतात. शेवटाक शंखासुर वध जाता आनी फांतोडेर कालो सोंपता.

सांगोडत्सव ही काल्याची दुसरी रात. नायक सामाजाची ही रात. ह्या दिसा दोन व्हड्यांचो सांगोड करून बरो फुलांनी सजयतात आनी देवळाच्या कुशिक आशिल्ल्या तळयेंत देवाची मिरवणूक काडटात. मिरवणूक जातकच देवाच्यो आरती जाता आनी मागीर नाटक जावन दुसरी रात सोंपता.

गांवच्या धा जाणांचो हो काल्याचो तिसरो दिस. ह्या दिसा देवाक गरूडासनांत बसोवन देवळाच्या पेडार भजन करतात मागीर नाटक जाता आनी गरूडासन सोंपता.

काल्याची चवथी रात ही देवळाच्या म्हाजनांची रात जावन आसा. देवळाच्या म्हाजनपणाचो अधिकार मेळ्ळो हे खोशयेन आनी जैत जाल्या यादीक लागून ह्या रातीची सूरवात जाली. ह्या दिसा सोबीत अश्या फुलांनी सजयल्ल्या कोरीव नक्षीकाम केल्ल्या भव्य अश्या विजयरथांतल्यान देवळाची मूर्त देवळा भोवतणीं फिरोवन जातकच आरती जाता आनी नाटक जावन विजयरथाच्या रातीची सांगता जाता.

शिवासन काल्याची पांचवी रात. ह्या दिसा देव शिंवाच्या आसनातल्यान देवळां भोवतणी फिरता. दर दिसा सारके पेडार भजन जाता आनी देव देवळांत पावतकच आरती जाता आनी उपरांत नाटक जाता.

काल्याची ही सवी रात शेट पारकार घराण्याची जावन आसा. देवाक हत्ती अंबारींत बसोवन व्हडा डौलान देवळाच्या प्राकारांत भोंवडायतात. आसनामुखार भजन जातकच देवाच्यो आरती जातात आनी मागीर नाटक जावन ही रात सोंपता.

शेषासनाची रात काल्याची निमणी रात जावन आसा. ह्या दिसा देवाची शेष नागाच्या आसनाचेर बसोवन देवळा भोवतणी मिरवणूक व्हडा उमेदीन जाता. दर दिसा सारकें भजन जाता, आरती जाता आनी निमणें नाटक जावन ही रात सोंपता.

शेषासनाची जरी निमणी रात तरी श्री अनंत देवाचो कालो दसम जातकच सोंपता. दसमी दिसा देवाक चांदीच्या पालखेंत बसोवन देवळां भोवतणी मिरवणूक जाता. त्या दिसा पालखेंत फुडें सुंवारी वाजयतात . सुंवारी वाजयत पालखी देवळांत हाडटात, आरती जाता आनी सावयवेरेच्या श्री अनंत देवाच्या काल्याची सांगता जाता.




#Article 219: श्री देवकीकृष्ण रवळनाथ पांडववाडो देवस्थान, माशेल (517 words)


श्री देवकीकृष्ण-रवळनाथ-पांडववाडो-देवस्थान फोंडें म्हालांतल्या माशेल वाठारांत आशिल्लें नामनेचें देवस्थान. ह्या दैवतांचें मूळ स्थान गोंयांतल्या तिसवाडी तालुक्यांतल्या चोडण ह्या जुंव्यावयल्या पांडववाडो वाठारांत आसा.

सोळाव्या शतमानांत हो जुंवो पुर्तुगेज राजकर्त्यांचे सत्तेखाला येतकच ताणीं कॅथॉलीक धर्मप्रचाराखातीर हिंदूचो छळ सुरू केलो. ताणीं देवळाची आनी तातूंतल्या मुर्तींची मोडतोड चलयल्ल्यान हें दैवत स्थलांतर करून त्या वेळावयले पुर्तुगेज शिमेभायर दिवचल म्हालांतल्या मयें वाठरांत व्हरचें पडलें. थंयच्यान कांय वर्सांनी फोंडें म्हालांतल्या माशेल गांवांत देवूळ बांदून थंय ह्या दैवताची स्थापना केली. चोडण जुंव्यावयल्यान हें स्थलांतर सुमार इ. स. 1540 त पूण 1564 आदीं मयें वाठारांत जालां आसुंये आनी मयें वाठारांतल्यान श्री क्षेत्र माशेलांत इ. स. 1751 आदीं जालां आसूंक जाय. मूळ चोडण जुंव्याचेर आशिल्लीं दैवतां फोंडें म्हालांतल्या गांव वरगांव, क्षेत्र माशेलांत उपरांतच्या काळांत स्थापन केलीं, जी अजुनूय माशेल क्षेत्रांत पळोवंक मेळटात. तिका ज्या नांवान वळखतात तीं अशीं आसात - श्री देवकीकृष्ण हें मुखेल दैवत पांडववाडकार आनी गावणवाडकार ह्या दोनय कुळांच्या एकंदर म्हाजन कुळावी लोकांची मुखेल देवता मानतात. गोंयांत श्री देवकीकृष्ण दैवताचें हें एकमेव देवस्थान आसून श्रीकृष्ण आपल्या भुरगेंपणात आपले श्री देवकीमातेच्या हांडीर बसलां अशें सानुलें रूप हेर खंयच पळोवंक मेळना अशी सोबीत मूर्त ह्या देवळात आसा. श्री रवळनाथ, पांडववाडो दैवताचें एक वेगळें देवूळ तशेंच, रवळनाथ गावणवाडकार दैवताचें दुसरें वेगळें देवूळ आसा श्री रवळनाथ पांडववाड्याचें देवूळ श्री देवकीकृष्ण देवळाचें उजवें वटेन आसून दुसऱ्याचें देवूळ दावेवटेन आसा. दरेका देवाचें वेवस्थापनूय वेगळें आसा. श्री लक्ष्मीनारायण, श्री कात्यायनी, श्री चोडणेश्वर, श्री म्हादेव, श्री भूमिका, श्री दांडशंकर, मल्लीनाथ ते भायर ब्राम्हण नांवाच्या दैवत पुरसाचें एक ल्हान देवूळ श्री रवळनाथ पांडववाडो देवळाचे उजवे वटेन आसा.

वयर उल्लेख केल्लीं दैवतां जाणीं स्थापन केलीं ते गौड सारस्वत ब्राम्हण, अत्री, काश्यप, वत्स, कौशिक आनी भारद्वाज ह्या पांच गोत्रांचो आसून तांचीं उपनांवांय वेगवेगळीं आसात. देखीक - अत्री गोत्राच्या मनशाचें मूळ उपनांव प्रभू. पूण फुडें ताचो वंशविस्तार जावन थळ, गांव आनी वेवसायावयल्यान तांच्या उपनांवांत बदल जायत गेलो आनी ते प्रभू लवंदे, प्रभू पोंबुर्पेंकार, प्रभू मोये, प्रभू कोलवाळकार, प्रभू पर्रीकार, प्रभू वेर्लेकार ह्या नांवान वळखूंक लागले. वत्स गोत्राच्या मनशांचीं उपनांवां जोशी, धारवाडकार, काश्यप गोत्रच्या मनशांचीं उपनांवां नायक, केणी, शिंक्रे, महाले; कौशिक गोत्राच्यामनशांचीं उपनांवां प्रभू दाडसांखळकार आनी भारद्वाज गोत्राच्या मनशांचीं उपनांवां बरडे अशीं वळखूंक लागले. हांचेभायर दरेका गोत्रांत हेर वेगवेगळ्या उपनांवांची मनशां आसात. पुर्विल्ल्या काळांत मुखेल गांवकारांचे बसकेंत वांटो घेवपी गांवकारांच्या नांवांत चोडण गांवच्या गांवकारांची कांय नांवां मेळटात. चोडण जुंव्यावयल्यान जरी ह्या दैवताचें स्थलांतर जालें तरी अजून मेरेन थंयचे लोक माशेलांत येवन आपलीं धर्मीक कामां आनी उत्सव मनयतात. तेचपरी दर वर्सा श्रावण म्हयन्यांत खंयच्याय एका दिसा चोडण वाठारांतलें हिंदू लोक माशेलांत येवन देवकीकृष्णाची रंगपुजा बांदून उत्सव मनयतात. चोडण जुंव्यावयले क्रिस्तांव लोकय आपले इत्सापूर्तीखातीर रवळनाथाच्या देवळांत वचून प्रसाद कौल घेतात आनी देवकृत्यांय करतात. कांय थरावीक तिथी सोडल्यार हेर दिसांनी प्रसाद कौल घेवंक मेळटात. हे प्रसाद करमलीच्या पानांचे कुडके करून पुजामूर्तीक लायतात.

श्री रवळनाथाच्या पांडववाडो ह्या देवस्थानाक सादरणपणान पिसो रवळुचें देवालय वा वागाचें देवालय अशा नांवान वळखतात. ह्या देवळाच्या प्रवेश सोंपणाच्या दोनय वटांनी पाशाणी वाग बसयल्ले आसात. श्री क्षेत्र माशेलांत पौष शुक्ल पुनवे दिसा मान्नी पुनव मनयतात. ह्या उत्सवाची खुबूच नामना आसा. ह्या उत्सवांत श्री देवकीकृष्ण देवालयामुखार व्हड रथोत्सव जाता. ह्या वेळार थंय सगळे कुळावी म्हाजन येतात आनी रथार नाल्ल फोडून रथ ओडटात. त्याभायर श्री देवकीकृष्णाच्या बालवयाकडे संबंदीत असो उत्सव म्हळ्यार श्रीकृष्ण जन्माश्टम तशेंच धंयकालो आनी गोळणकालो हे उत्सवूय कार्तिक म्हयन्याचे शुक्ल दुवादस आनी त्रयोदशेक मनयतात. दर त्रयोदशेक पालखेचो उत्सव आसता.

	




#Article 220: श्री नवदुर्गा देवस्थान, मडकय (404 words)


श्री नवदुर्गा देवस्थान, मडकय

मडकय गावांत जंय श्री नवदुर्गा देवस्थान आसा ताका सद्ध्या देवूळवाडो म्हणटात. हें देवुळय दोंगराच्या मुळसांत अस्तंते वटेन तोंड करून आसा.हें देवुळ ल्हानशेंच पुण सोबीत आसा. श्री नवदुर्गा देवाची पाशाणमुर्ती गर्भकुडींत पट्टासनाचेर आसा.हें ध्यान महिशासूरमर्दिनीचें आसून तिची मान दावे वांटेन वांकडी आसा.हे विशीं एक आख्यायिका ती अशी.कर्नाटकांतल्या तिच्या एक महाजनान तिका एक हजार रुपयांची फुला घालीन असो नवस केलो. तो पावोपाक तो एक दिस तो मडकय आयलो पुण त्या दिसा ताका एकूय फुलकार दिसलो ना. कांय वेळान ताका एक फुलकार वतना दिसलो. ताणें ताका फुलाविशीं विचारले, तेन्ना ताणें सांगलें सगळीं फुलां सोपली पुण एकूच चाफें उरलां. तें चाफें घेवन म्हाजनान ताका मोंल विचारलें तेन्ना ताणें फकाणांनी एक हजार रुपया सांगलें तेप्रमाण म्हाजनान एक हजार रुपया फुलकाराक दिले. उपरांत तें फुल देवीक घालें आनी आपलो नवस पावलो काय विचारलें तेन्ना देवीन मान दावे वटेन वांकडी करुन हय म्हळें तेन्नाच्यान ते देवीची मान तशींच आसा अशें सांगतात.

ह्या देवस्थानाचें मूळ संस्थापक म्हाजन मडकय ग्रामसंस्थेचे वर्गी कामत, नेवरेकार आनी भरणे ह्या आडनांवाचे आसात :

ह्या भायर अत्री, भारद्वाज, शंरपबिंग आनी पिंगल ह्या गोत्राचे तशेंच तिंबले, खाड्ये, माडकारे ह्याउपनावांचे पालवी म्हाजन आसात.

दर वर्सा कार्तिक वद्य चवथीसावन दसमी मेरेन सात दिस तिचो जात्रोत्सव जाता. पुजा, नाटकां,सुरवासनां, लालखी, पालखी अशे भरगच्च कार्यावळींनी सात दिस भरील्ले आसतात.कार्तिक वद्य पंचमीकडेन देवतेची पुजा जाता.सश्टीक सुरवासन, सप्तसीक लालखी, अश्टमी दिसा देवी मडकयकार शेटीगेर दूतळवाडो वास्तव्य करता.हें विशीं अशें सांगप जाता की श्री नवदुर्गाची भांगर मुर्ती घडोवपी शेटीची चली आनी देवतेचें रूप एकामेकांकडेन सामकें जुळटालें जशें जशें मुर्तेचे रुप पुराय जायत गेलें तशें शेटीली चली सुकत गेली आनी उपरांत पुराय जाली तेन्ना देवतेन शेटीक वचन दिलें वर्सातल्यान एकदां अश्टमी दिसा देवी शेटीगेर वता थंय तिचो मानपान जाता.त्याच दिसा
फांतोडेचेर देवीचो सांगोड जाता.

कार्तिक नमीचो दीस देवीचो उपासाचो दिस.त्या दिसा सांजवेळच्या पाचांच्या सुमाराक उफार जाता.हो जात्रेचो मुखेल दिस.ह्या दिसा आंगवण पावोवपाक आनी व्होटी भरपाक लोकांची गर्दी जाता. त्याच दिसा फांतोडेर देवीची रथांतल्यान मिरवणूक जाता.उपरांत देवीक म्हालवारकाडांनी बांदिल्ल्या सोबीत तरंगात विराजमान करतात.

दसमी दिसा,दिसाच्या धा वरांच्या सुमाराक देवीचे दोंगरावटेन वाजत गाजत तिच्या ह्या मुळ वसती स्थानार प्रयाण जाता.थंय तिचें वास्तव्य 2-3 वरां आसता.पारंपाय वावरातले आनी लागशिल्ले लोक व्डड भावार्थान देवीक येवकार दितात.देवीच्या येवकाराची तयारी आदल्या दिसा सावन चलता थंयच्यान सुमार दनपरां भायर सरता.वाटेर तळ्याबांदार बेताळा देवळाकडेन देवी विराजमान जाता. थंयच्यान देवतेची वात देवळाकडेन वता आनी दनपारची देवीचे संबंदीन लोकांची (बायलांची) दिवजां पेटयतात.दसमीच्या सांजेच्या सुमार चार साडे – चार वरांचेर देवीचो रथ वाजयत गाजयत देवळाच्या प्राकारांत येता, देवळाक पांच भोवताडे घालता आनी जात्रा सोंपता. उपरांत जात्रेचोच भाग म्हुणून 10-15 दिस लोकांनी आंगयल्ल्यो पुजा जातात.




#Article 221: श्री मल्लिकार्जून देवूळ काणकोण (1703 words)


श्री मल्लिकार्जुन देवूळ काणकोण

हे देवूळ श्रीस्थल ह्या गांवांत आसा जो गांव चावडी साकून 7 किलोमीटराच्या अंतराचेर आसा. काय जाण अशें मानतात हे देवस्थान जे आसा ते 16 शेकड्याच्या आधले, पुण ते देवूळ स्वरुपांत 1778 वर्साक क्षत्रीय समाजान भांदलें अशें ते मानतात.

सगळीं मेळून गोंयात वट्ट14 श्री मल्लिकार्जन देवाचीं देवळां आसात. जी ह्या देवळांत लिंगां आसात ती शिवशंभूचीं प्रतीक म्हूण मानतात.

ह्या देवाची थापणूक कशीं जाली हाची एक आख्यायिका आसा. जाणटें अशे सांगतात, प्राचीन काळांत आज श्रीस्थळ म्हूण ज्या गांवांक वळखतात त्या सुवातेर पयली रान आशिल्लें आनी त्या जाग्याचेर कामत मारपा खातीर कांय वेळीप लोक झाडा कापपाक लागले, आनी ती कापपा खातीर तांच्ये कडेन कोयत्यो, कुराड्यो आशिल्ल्यो. एकलो झाड कापताना ताच्या हातातल्यान कुराड सुटून त्या झाडाच्या कडेक आशिल्ल्या एका फातराचेर पडता. तेन्ना त्या फातरांतल्यान एक वटेन रगत जाल्या एक वटेन दुध व्हावपाक लागले. ते पळोवन तो भिलो ताणें बेगबेगीन आपल्या तकलेक बांधिल्लो इर्माल म्हळ्यार पगडी बांदपाचो धवो वालो काडलो आनी त्या फातराक बांदता. ताणें ते रगत आनी दुध व्हावपाचे थांबवपाचो यत्न केलो. ताणें उपरांत भावनीक श्रध्देन त्या फातरा मुखार आपल्या डब्यातल्या उकड्या तांदळाचें आनी तोरींच्या भाजयेचो निवेध्द दाखयलो. त्या वेळीप मनशांचीं ती श्रद्दा पळोवन रातचो देव ताच्या सोपनात आयलो आनी “आपुण तुज्या भावनीक श्रध्देन भारावून गेलो” अशे सांगता. त्या दिसा साकुन तो वेळीप सदाच उठून न्हांवन धुवूंन त्या लिंगरुप पाशांण फातराक देव मानुन त्या लिंगाक सदांच बरें उदकांन धुवूंन पुसून आपल्याक येता त्या पध्दतीन गंध, फुलां, आरती करता आनी आपल्या उकड्या शिताची व्हाडी सदांच करता. मागीर ती सुवात निवळ करुंन जाले उपरांत सगळ्यांनी त्या लिंगरुप श्री मल्लिकार्जुन देवाचें देवूळ बांदपाचें आपले कर्तव्य आनी आपली जबाबदारी समजून तांच्यांनी त्या देवाची थापणूक केली. पुण त्या देवाची पुजा करपाचो अधिकार त्याच वेळपाक दिलो, आनी तो अधिकार ताच्या घराण्याकडेन परंपरेन आज मेरेन चलत आयला. 

श्रीस्थल काणकोण, श्री मल्लिकार्जुन देवळाची थापणुक केल्ली आसा, त्याच सुवातेवेली पयलीची आनीक एक आख्यायिका आसा. त्याच सुवातेर हे देवळाची थापणूक करचें पयलीं त्या सुवातेर हब्बू जमातीचें लोक रावतालें. ही हब्बू जमात रानवटी आशिल्ली आनी ते रावताले त्याच जाग्यार आनीक दुसरे कांय आदिवासी रावपाक लागले म्हण तांका राग आयलो. ताका लागून हब्बू लोक त्या आदिवासी लोकांक खुब त्रास करुंक लागलें आनी ते त्रास तांच्यानी सोसूंक जायना जालो. ताका लागुन त्या आदिवासी लोकांनी त्या हब्बू जमातीक कायमचो सोपवपाचो निच्छेव केलो आनी त्या आदिवासी लोकांनी त्या हब्बू जमातितल्याच एकल्याक महाली नांवाच्या मनशांक आपल्या वटेन करुंन त्या हब्बू जमातीक एका उत्सावाच्या दिसांक सगळ्या हब्बूक एक करपाक सांगले. आनी तांच्या आदारान तांका एक करपाक आदीवासी यशस्वी जाले. पुण ते तांका काबार करुक पावले ना ह्या महालीन आदीवासी लोकांक खुब आदार केलो, पुण तो यशस्वी जालो ना. आनी तेन्ना तो आपल्या कडेन सोपयिल्ले काम जाले ना म्हण तो काशी तिर्थ यात्रेक वता.

ताच्या उपरांत आनीक कायं आदीवासी मुखार सरतात ते म्हळ्यार आसाळी, खालवडे, भाटपाल ह्या तीन गांवचे लोक आनी तांचो मुखेली आशिल्लो टॉकॉ म्हूण. टॉकॉ हो खुब तिडकीचो आशिल्लो. हे सगळे मेळून अठरा जाणांचो पंगड करुन त्या हब्बू जमातीचेर अचानक हल्लो करतात. आनी तांका त्या हल्ल्यात कायमचो सोपयतात.

श्रीस्थळ हांगा श्री मल्लिकार्जुन देवळाच्या उदेंतेक त्या हब्बू जमातीच्या मुखेल्याचे मुळ घर, सभाघर, आनी तांची मेल्ली सुवात ह्या सगळ्याचे अनुक्रमान बारजणांक, सभेपन्न, मोर्तुपान अशीं नांवां आसात. हब्बू जमातीचो कायमचो हल्लो जाल्लो तो भाद्रपद म्हयन्याच्या शुक्ल पंचमिचो दिस आशिल्लो म्हूणोन त्या दिसाक हर एक वर्साक तांदुळ, मीठ, मिर्सांगो त्या महालीच्या कुटूमांक दितात. कारण ताणें तांका मारपाचो खुब यत्न केल्लो म्हूणोन आनी तशेंच श्री मल्लिकार्जुन देवस्थानाची 5 किंटल भात पिकपा इतली जमीन त्या मृत्यू आत्म्यांक शांत करपा खातीर वेगळी सोडील्ली आसा.

ज्या महाली मनशान बरें लोकांचो साथ दिल्लो आनी ताणें हब्बूक मारपाचो खुब यत्न केल्लो, आनी तो काशीक गेल्लो तो परतो आयलोच ना म्हूण त्या महालीक काशीपुरुष अशें म्हूण ते लोक वळखतात. ताका लागून त्या काशी पुरुशाचें देवूळ बांदले पुण त्या देवळात मर्ती वा लिंग तशें कांयच ना. त्या देवळांत फक्त पाशांण फातर आसा आनी त्याच फातराक ते श्री काशीपुरुश म्हूण मानतात. काशी पुरुशा इतलेच त्या अठरा पुरुशांक तितलोच महत्व आसा. ताका लागून त्या अठरा पुरुसांक अवतार पुरुश म्हूण मानतात. तांचे मदल्यो तीग जाणांच्यो मर्ती घोड्याचेर बसयिल्ल्यो आसात. 

श्री मल्लिकर्जुन देवूळ

श्री मल्लिकर्जुन देवाचें देवूळ जे आसा ते पळोवंक गोंयच्या देवळां भशेनच दिसता. पुण ह्या देवळाची खाशेलपणां जी आसा ती म्हळ्यार रसत्यान वचप्यांक हे देवळाचें दर्शन सहजतायेन जायना कारण देवळाच्या भोवताणीक दुरीग बांदून काडला आनी ते दुरीग देवळा इतलेच ऊच आशिल्ल्यान ते देवूळ रसत्यान वचप्यांक दिसना देवूळ चड शे व्हड ना, जेन्ना देवळांत भितर सरता तेन्ना त्या देवळाच्या उजव्या वटेन श्री भागेलपायकाची मटी आसा. देवळा भितर गेल्ल्या उपरांत पयली चौवकी मेळटा ताच्या उपरांत देवाची गर्भकुड, चौकेर नंदी आसा, ताच्या मुखार गर्भकुडीन लिंग आसा, चौकेर दोनी वटेन चार खांबे आसात. ते आकारान खुब मोठे आनी ताजेर वेगवेगळ्या देवदेवतांच्यो मुर्त्यो कोरातिल्ल्यो आसात. चौकेर आशिल्ल्या एक खांब्याचेर तो म्हळ्यार गर्भकुडीच्या उजवे वटेन आनी देवळाक भेटे गेल्ल्या लोकांच्या दाव्या वटेनच्या खांब्याचेर प्रसाद फुल लायतात. थंय प्रसाद लावपा खातीर भोट बसता आनी ताच्या मुखार प्रसाद लावूंक आयिल्ले लोक बसतात.

मुखेल देवळांत श्री मल्ल्कार्जुन, श्री गणपती, श्री नंदेश्वर आनी श्री भागेल पायक हे देव आसात. आनी बाकीचे देव मुखेल देवळाच्या कडेक आसात. ह्या देवळाचे साठ पुरव आसा अशें ते सांगतात आनी ते मुखेलपणान अशे आसात. श्री कुळेश्वर, श्री निराकार, श्री काशीपुरुश, श्री भुमीपुरुश, श्री रामचंद्र पुरुश, श्री घरतार श्री पुरातन पुरुश, श्री परशुराम पुरुश, श्री पंचपुरुश, श्री पार्वती, श्री नासणदेव, श्री कुळरुशी, श्री प्रभावळ पुरुश, श्री वाग्रो, श्री सासण देव आनी हेर सगळे देव श्रीस्थळ तशेंच हेर वाठारानी स्थापीत केल्ले आसात.

देवस्थानाचे म्हाजन

ह्या देवाची जी कोणी पयली थापणूक केल्ली ती वेळीप ह्या लोकांनी अशें म्हणटात, पुण ह्या देवळाचे म्हाजन जे आसा ते देसाय गावकार आनी ते परंपरेन ताच्याच वंशाचे कुळये कडेन चलत आसा. सध्याक आजुनीय म्हाजन म्हूण देसाय गांवकार आसात. किंदळकार नावांचो एक पंगड आसा, आनी नगर्शेकार ह्या दोनी पंगडाचे म्हाजन मेळून बारा वांगडी आसात. 

श्रीस्थल देवळाकडेन जावपी सण आनी परबो

हिन्दु धर्म शास्त्राच्या पध्दतीक धरुंन ह्या देवळांकय पुजा, अभिशेक, नंदादीप, नैवेद्ध हे सगळे सण-परबो वेळच्या वेळेर जाता. आनी हे सगळे हेर देवळानी जाता तशाच रितीन ह्यावूंय देवळांक नेमान जाता. रुद्राभिशेक, लघुरुद्र, रंगपुजा, खांब पेटोवप, संतर्पण समाधान, पालकी उत्सव, दसरो, धाकलो दसरो,व्हळ्ळो दसरो, रथोत्सव, कालो, दहाकालो, श्रीराम नवमी, रथसप्तमी, महाशीवरातर, भोवर, शेळची भोवर, दिवजां, नाटकांचे कार्यक्रम, शिशारान्नी, विरामेळ, तरंगां, भार, कौल, सुवारी, श्रीची स्वारी-देवाक पालख्यांत बसवूंन वाजयत- गाजयत दर्याच्या वेळेर स्नान करुन हाडटात, तशीच भजना जातात.

काय उत्सव जे आसात ते हेर देवळानी जायनात तांचो मुखेलपणांन विस्तारान उल्लेख करीन दिसता. ते म्हळ्यार विरामेळ, शिशारान्नी,भार,प्रसाद कौल.

विरामेळ

विरामेळ हो उत्सव ज्या म्हयन्याक जाता तो फाल्गून म्हयनो ताका तरंगां अशे म्हणटात. तरंगां म्हळ्यार लाकडाचो दांडो जाका मिरयो काडून कापड ताच्यावयर सोडिल्ले आसता. ताचे वयर देवाची मर्ती आसता. ती सगळी मिळून 6 तरंगां आसता. तरंगां आपल्या खांद्यार घेवन वचप्याच्या ताच्या हातात तलवार आसता आनी ताका भार येता. ते भाराच्या नेटार गांव भोवतात ताच्या वांगडा आनी कांय हेर लोक धांवतात. तशेंच कांय जाणाच्या हातीक कळस आसता, आनी तातूंक पान सुपारीचो विडो आसता. ते घराघरानी विडो दियत धांवतात. लोक ते घेवपा खातीर दारात उभेच आसता. कारण ते दिवपाक आनी घेवपाक वेळ जालो जाल्यार ते भार येवपी तलवारीचेर थंयच पडटात. आनी ते अवतार पुरुश ज्या घरामुखार पडटा तांचेर ते पाप चडटा, असो तांचो समज आसा. 40 -50 मिनटा भितर सात किलो मिटराची वाट ते चलतात, ही तरंगां घेवन सगळे थारावीक गांव भोवन सोपले उपरांत श्री मल्लिकार्जुन देवळा कडेन येतात, ती तरंगा दिवजांच्या भोवरी वांगडा येतात.

ही भोवर जी आसा ती आसाळी,खालवाडो,भाटपाल हया तीन घरवयींची प्रत्येक गांवची दोन तरगां अशीं सगळी मेळून 6 तरगां जातात.वेळीप,किंदळकार,नगेर्शेकार हे सगळे वाजप, गुडयो,तोरणांची भोंवर घेवन देवळा कडेन येता.

विरामेळ फाल्गुन शुक्ल त्रयोदशी तिथिच्या दिसाक भक्तावाडयार,नगर्शी हांगा आनी शिरवाडो हांगा जाता वा शिरवाडो  आनी देंवाबागांक  जाता. थंय तीन मुखेल गडयाच्या हातीक तलवारी आसता.तांच्या वांगडाक तीन गडयाच्या हातीक तिर्थाचे तांबये आनी हेर तीन धोल वाजोवपी, तीन गडे जगांट वाजोवपी आनी तीग जणांकडेन पेटारे आसता.अशें सगळें मेळून अठरा गडे परंपरेन चलत आयिल्ल्याघरांकडेन वचूंन विडे घेता.

शिशारान्नी

ह्या उत्सवाक मुखेल कार्यक्रम म्हळ्यार तीन मनशांच्या तकलेची चूल करतात आनी त्या चुलिचेर मातयेची मडकी दवरतात. त्या मडक्यात भिजून धविरल्ले तांदूळ घालतात, त्या रान्नीक शिशाच्या सुकिल्या लाकडांच्यो कापट्यो काडून त्या चुलीक उजो करतात.म्हुणून त्या उत्सवाक “शिशारान्नी” अशें म्हणटात. 

शिशारान्नी हो उत्सव फाल्गुन म्हयन्यात जाता. देवळाच्या तळ्यात सगळे भगत वचूंन न्हातात आनी धवें धोतर न्हेसुन, गंध लावूंन सगळे वांगडाक देवळांत येतात. वेळीपान गाराणें-सांगणे सांगून पुराय जाल्या उपरांत सगळे देवळाच्या राज्यांगणांत येतात आनी थंयच शिशारान्नीचो कार्यक्रम जावपाचो आसता.थंय तरगां मुखार तीन गड्यांच्या हातात लोकणाची दाभणां दिवन तांचे पाय तीन दिकानी करुन तांच्या तकलेची चुल करतात. आनी तांचेर मातयेची मडकी दवरुन तातूंत तांदूळ शिजोक घालतात तें शिजला कांय ना ते कोण पळयनात.कांय वेळान ती मडकी कडेक काडटात आनी ते गडे रोकडेच मुर्ती मुखार रावतात आनी मागीर खरवद लावपाची विधी सुरवात जाता.तातुंतले दोग जाण मदी एकलो बसता आनी दुसरो भगत तागेल्या कपलाच्या भांगांर धारेची तलवार दवरता आनी लाकडाचो कुडको त्या तलवारिचेर मारता आनी ताच्या भांगाचें रगत काडटात तें रगत त्या शिजयिल्ल्या शितात मिश्रीत करुंन थंय आशिल्ल्या गड्याचेर आनी पिशें लागिल्ल्या मनशांचेर मारतात.आनी अशें मानतांत की हें जें पिशे आसा ते मारले उपरांत निवळ जाता अशीं तांची भावना आसा. हे शीत मारता तेन्ना गडे तलवार घुवणांयतात, तांकां भार येता हें सगळे प्रकार त्या वेळार चालूच आसता. भार आयलो उपरांत त्या गड्यांक कौल म्हळ्यार तांदळांची अक्षतां दिवन आशिर्वाद दितात.

त्याच राती कडेन कोंमों,बोकडो ही सांवधा मारतात.जो कोणीन आपले कसलेय अडून उरिल्ले काम वा आनी कसलीय गजाल पुराय जातगीर त्यो वस्तू दितात, अशें सांगून दवरिल्लें आसल्यार ते  ह्या दिसाक हाडून दितात. हें मारपाची सुवात श्री मल्लिकार्जुन देवळाच्या उजव्या वटेन धा-बारा हाताच्या अंतराचेर  ही बळी दिवपाची सुवात आसा. शंकराच्या देवळांत अशा तरेची बळी दिवपी हे घडये पयलेंच देवूळ आसतले.गावच्या कांय लोकांक विचारले जाल्यार ही बळी भागेल पायकाक दिता.अशें सांगतात करण भागेल पायक हो मल्लिकार्जुनाचो राखणदार अशे ते मानतात.

भार (अवतार)

प्रत्येक वर्साक जात्रेच्या सांजेच्या वेळार भार येता अशें मानता हो भार शिवालो म्हुण,पुण कांय जाण मनटात हो भार मूळ पुरसाचो आसता.आनी तो भार एका सारस्तव ब्राहमणाक येता.हो भार त्या मुळ पुरसाचो आसता आनी तो त्या मूळ पुरसाची जी सासाय आशिल्ली त्या सासायेच्या जाग्यार हो भार येता.

प्रसाद कौल

आज आमकां चडशा देवळांनी प्रसाद कौल घेताना दिसता.पुण श्री मल्लिकर्जुन देवळांत प्रसाद कौल घेवपाची परंपरा नित्य नेमान चलत आयिल्ली आसा आनी ही प्रसाद फूल घेवपाची सुवात देवळांतच आसा. देवळांत देवाल्या उजवे वटेन आशिल्ल्या एका खांब्याचेर हो प्रसाद घेतात. प्रसाद लावपाच्या पाटाक सतरा बाजू आसात. आनी त्या प्रत्येक कडान एकाच वांगडाक सतरा लोकाचो प्रसाद घेवपाक मेळटा. प्रसाद घेवपा खातीर प्रत्येक कडेन 18 तुम्याचीं फुला लायतात. आनी प्रसाद घेवपा खातीर वेळीप वा भोट आसता. प्रसाद सकाळचें 8.30 घेवपाक सुरवात करतात. ह्या देवळांत खंयच्यायदिसाक प्रसाद घेनात.प्रसाद घेवपा खातीर कांय थारावीक दीस आसात.

श्री मल्लिकर्जुन देवालयांतलेच कांय हेर देव आसात ती सुवात म्हळ्यर, श्री निराकार – श्री सोमनाथ हे देव खालवाड्यां आसात. श्री निराकार श्री आदिनाथ हे देव किंदळे वाड्यार आसा. आगोंदा श्री भूमीपुरुश, श्री निराकार, श्री जल्म.

संदर्भ वळेरी




#Article 222: श्री व्यंकटेश देवस्थान,नानोडें (183 words)


गोंयच्या दिवचल तालुक्यांतल्या नानोडें वाठारांतलें नामनेचें देवूळ.पुर्विल्ल्या काळांत श्रीमती बात्या नायकीण कळंगुटकरीण हे भावार्थी बायलेन आपले आस्पतींतल्यान ह्या देवळाची बांदणी केली
आनी त्या देवळांत श्री व्यंकटेश तशेंच श्री लक्ष्मीचे मूर्तींची विधियुक्त स्थापना करून त्या देवांचो सगळो दिसपट्टो खर्च,उत्सव आदीविशीं कायम वेवस्था करून दवरली.तशेंच ह्या देवस्थानाचे म्हाजन कोण,फुडें ह्या देवस्थानाची वेवस्थआ कशी जावंची हेविशीय सारकी तिणें करून दवरिल्ली.ह्या देवस्थानाची घटनात्मक नेमावळ इ.स.१९३० वर्सा तेन्नाच्या सरकारान मान्य केली.हे नेमावळीक वट्ट १५ कलमां आसून,तातूंत दादल्या वांगडा बायलांकय सगळे हक्क आनी अधिकार ह्या देवस्थानान दिल्ले आसात.

ह्या देवळांत चैत्र म्हयन्यांत वसंतपुजा आनी रामनम,आषाढ म्हयन्यांत वद्य द्वादशी दिसा देवळाचो वाडदीस मनयतात,श्रावण म्हयन्यांत दर शुक्रारा कीर्तन आनी श्री गोकुळ अश्टमी दिसा श्रीकृष्ण जल्म,आश्र्विन म्हयन्यांत नवरात्र, कार्तिक म्हयन्यांत आंवळी भोजन आनी मार्गशिर्ष म्हयन्यांत कालो हे म्हत्वाचे उत्सव मनयतात.

श्रीमती बात्या नायकीण नायकीण कळंगुटकरीण हिणें आपली पुराय आस्पत वेंकटेश देवस्थानाक ओंपल्ली.तातुंत देवस्थान आसिल्ली जमीन,बागायत,तशेंच श्रीमती बात्या नायकीण कळंगुटकरीण
हिणें स्वताचें घर त्या देवस्थानाच्या म्हाजनाखातीर वापरपाक दिलें.तशेंच त्या घराची वेळचेवेळार दुरूस्ती आदी खर्च त्या देवस्थआनाच्या भांडारांतल्यान म्हाजनांनी करचो अशेंय नमुद केलें.श्रीमती
बात्या नायकीण हिणें आपलें मृत्यू पत्र १० मार्च इ.स.१८१४त केल्लें.ताचेवयल्यान हें देवूळ आनी मूर्ती स्थापना ते तारखे आदीं जाली आसूंक जाय.




#Article 223: श्री शांतादुर्गा – चामुंडेश्र्वरी महामाया –संस्थान घुडो – अवेडें, केपें गोंय (874 words)


चामुंडेश्र्वरी महामाया –संस्थान घुडो – अवेडें, केपें गोंय

घुडो – अवेडें ह्या गांवात आशिल्ली श्री शांतादुर्गा – चामुंडेश्र्वरी कुरतरी महामाया हे संस्थान मडगांव सावन सुमार 12 – 13 किलो मिटर अंतराचेर आसा. हें देवूळ पयलीं साश्टी तालुक्यांत कुरतरी गांवात आशिल्ले. सुमारेक 400-450 वर्सा पयलीं पुर्तूगेजांच्यो अत्याचार आनी जुलमी राजवटिंच्या भंयान कुरतरी ह्या मूळ गांवातल्यान भगत घराण्यानी श्री शांतादुर्गा, श्री चामुंडेश्र्वरी आनी श्री रवळनाथ ह्यो मुर्त्यो स्थलांतरीत करून ह्या घुडो – अवेडें गांवात हाडल्यो.

घुडो ह्या गांवात पयलीं देसायांची वस्ती आशिल्ली. पुराय गांव रानांन भरिल्लो. उपरांत भगत घराण्यानी देसायाकडेन जाग्याची मांगणी केली. देसायान हो जागो देवीक म्हण भेट दिलो. कुरतरीच्यान घुडो गांवात ह्यो मुर्ती हाडटना ती पुराय तरेन नश्ट जाल्ली आनी त्या मुर्तींची सुधारणा करपाची आवश्यक आसली. इ.स.1970 वर्सा ह्या संस्थानातलें पयलींचे सगळें जिर्णमुर्तीचें विसर्जन करून नव्यो मुर्ती घडोवन तांची पुनर प्रतिश्टा केली. तशेंच 1994 वर्सा देवूळ नव्यान बांदले आनी ताचें पुनर प्रतिश्टा केली.

हें देवूळ कुशावतीच्या तीरा वयर घुडो ह्या ल्हानश्या गांवात एक जागृत देवस्थान म्हूण वळखता. ह्या देवळाचें मूळ भट श्रीं वे. मू. वासुदेव शि. शिकेरकार हांचे घराणें आशिल्लें. देवळाच्या भोवतणी भट, भगत आनी देवळीं हांचेच घराणे आसा आनी आज लेगीत अशीच लोकवस्ती आशिल्ली पळोवंक मेळटा. देवळी ह्या जमातीचें घराणें देवळांत निवळ करप, वाती घालप, दिवटी घेवन देवाच्या फुडें रावप हीं कामा ती करतात आनी अजून लेगीत अशींच प्रता पळवूंक मेळटा. भट फकत शांतादुर्गा, लक्ष्मी – नारायण आनी गणपती हांची पुजा करतात. चामुंडेश्र्वरी, रवळनाथ आनी जल्मी ह्या देवांची पुजा भगत घराणे करतात कारण चामुंडेश्र्वरी आनी रवळनाथ ह्या देवांक खेत्रां चलतात पूण शांतादुर्गेक खेत्रां चलनांत कारण ती अनवाळी देखून तिका पुजपाचो हक्क फकत भटांक आसा आनी अजून लेगीत अशीच प्रता चालंत आसा.श्री शांतादुर्गा - चामुंडेश्र्वरी कुरतरी महामाया हांची मुर्त एकाच देवळांत स्थापन केल्ली आसात पूण तांच्यो वेगवेगळी गर्भकुडी आसात. श्री शांतादुर्गेच्या उजव्या वटेन श्री चामुंडेश्र्वरी कुरतरी महामाया हांची मूर्त स्थापन केल्ली आसा. उदंगी हें देवूळ देवळाच्या मुखार स्थापन केल्ले आसा. उदंगी ह्या देवळाच्या दाव्यावटेन खांब आनी तुळस आसा. श्री लक्ष्मीनारायण, श्री गणपती, श्री सिध्देश्र्वर आनी श्री ग्रामपुरूश हें चारीय देव देवळाच्या उजव्या वटेन स्थापन केल्ले आसा. तशेंच रवळनाथ ह्या देवाची मुर्त दाव्या वटेन स्थापन केल्यात. देवळाच्या उजव्या वटेन घुमटेंत जल्मी स्थापन केला. प्रसाद लिंग ताकाच तळखांब अशेंय म्हणटात. हो तळखांब देवळा भितर दाव्यावटेन स्थापन केला. हो तळखांब पितळाच्यो केल्लो आसा. श्री शांतादुर्गा, श्री चामुंडेश्र्वरी, श्री गणपती आनी श्री रवळनाथ ह्या देवांची मुर्त पाशाणी फातरांच्यो केल्ली आसा. तशेंच श्री सिध्देश्र्वर आनी श्री ग्रामपुरूश हें लेगीत पाशाणी फातरांचे केल्ले आसात. उदंगी म्हणल्यार नागाचें देवूळ. तातूंत व्हडली रोयण आसा आनी ह्या रोयणी मुखार पांच तोंडाची नागाची मुर्ती आसात. श्री ग्रामपुरूश हो मुळ जांबावलीं गांवचो आशिल्लो. जांबावलीच्या बामण भटांन भाटाभाटीच्या काळार आपलो मूळ ग्रामपुरूश ह्या देवस्थानांत हाडलो.

ह्या देवळांत मोटे प्रमाणात उत्सव मनयतात तें अशें सगळ्यांत मोटो उत्सव जाता ती देवळाची जात्रा. पौष म्हयन्यांत 13शी(त्रेयोदशी), 14शी(चतुरदशी) ,15मा(पुनव) अशें तीन दीस मोट्या उमेदीन मनयतात. त्रेयोदशी दिसा जात्रेची सुरवात जाता. त्या दिसा कालो उत्सव आनी पालखीची मिरवणूक आसता. दुसरें दिसा म्हणल्यार चतुरदशी दिसा नाटकां जातात उपरांत पालखीची मिरवणुक आनी मयुरासन रथ आसता. तिसरें दिसा म्हणल्यार पुनवे दिसा पयलीं पावणी काडटात उपरांत पालखीची मिरवणूक आनी सकाळी पांच वरांचेर महारथांत देवींक बसवून देवळाक भोवताडो काडतात अशें तरेंन तीन दीस जात्रेचो उत्सव मनयतात.

फाल्गून म्हयन्यांत होलीकोत्सव म्हणल्यार होलीचो उत्सव मनयतात. उपरांत आश्र्वीन म्हयन्यांत नवरात्रीचो उत्सव मनयतात. हो उत्सव नव दीस मनयतात. ह्या नव दिसां किर्तन आनी मखर उत्सव आसतात. मखर उत्सव जाल्या उपरांत महाभोजन आसतात. उपरांत नमी दिसां तरंगांक अलंकार करून ती देवळाच्या मुखार दवरतात. ही तरंगा एकूण चार आसतात. रवळनाथ आनी चामुंडेश्र्वरीक दोन खेत्रांचो बळी दितात आनी आरती करून ती तरंगा भितर हाडटा अशें मानतात की खेत्रांचो बळी दिल्या उपरांत देव भश्टता आनी दुसरें दिसा देवांक अन्नाचो नेवेद आसना तर तांका फळारांचो नेवेद दाखयतात. दसऱ्या दिसा चामुंडेश्र्वरी आनी रवळनाथाक दोन खेत्रांचो बळी दितात. बळी दिल्या उपरांत औसर (भार) काडून कौल दितात. तरंगा अवेडे (गांवात) देसाय वाड्यार कौल दिवन पाड्डे वता उपरांत पाड्डे बाजारांत श्री चंदेश्र्वर आनी श्री शांतादुर्गा ह्या भाव-भयणीचीं हांगा मेळामेळ जाता. मेळामेळ जाताना चंदेश्र्वर देवाक शांतादुर्गा धोतोरजोड दिता आनी चंदेश्र्वर देवींक कापड दिता मागीर तरंगा घेवन परत देवळांत येतात. येता आसतना वाटेर शिमदाळटा म्हणल्यार नाल्ल आनी पानांचो विडो उदकांत विसर्जन करतात उपरांत देवळांत येतात आनी तरंगा खांबा भायर दवरतात आनी परत दोन खेत्रांचो बळी दितात. आरती करून सोने कलम करप म्हणल्यार सोने लुटप आनी हें सोने कलम वोंवळा पानांचो करतात पूण कांय कडेन आपट्या पानांचो वापर करतात.
कोजागिरी पौर्णिमा ही आश्र्वीन म्हयन्यात येता. ह्या दिसांक औसर (भार) कौल करार करतात. मार्गशीर्ष म्हयन्यांत पिंडिकोत्सव मनयतात. पिंडिकोत्सव म्हणल्यार प्रतिश्टापनाचो दीस. हो उत्सव दोन दीस चलतात. दुसरें दिसांक नवचंडी हवन करून पालखीची मिरवणूक करतात. तशेंच श्रावण म्हयन्याच्या दर आयताराक पालखीची मिरवणूक करतात आनी दोनूय वेळार महाभोजन आसता. कार्तीक पुनवें दिसा देवळामुखार जो खांब आसा थंय पण्टो पेटयतात आनी भगत घराणे दिवजांचो भोंवर करतात. दर अमाशेक आनी पुनवेंक देवळांत भजन, आरती, पालखीची मिरवणूक उपरांत प्रसाद आनी महाभोजन आसतात.

ह्या देवळांत देवीचो कौल प्रसाद चालूच आसतात. फकत पुनवेंक आनी अमाशेक हें दोन दीस सोडले जाल्यार हेर दिसां प्रसाद घेतात. कौल घेवपाचो हक्क फकत भगत घराण्यांक आसा. ह्या कौल प्रसादाक लोकांचे गाराणे आयकतात आनी त्या प्रमाणे तांचो प्रस्न सोडोवन दितात. कौल लायतना तुंब्याची फुलाची पाकळी लायतात अशें तरेन कौल घेवपाची पद्दत आसा.
हें देवूळ पयलीं प्रसिद्द नाशिल्लें कारण ल्हनश्या गांवात देवळाची स्थापन जाल्लीं, लोकसंख्या कमी आशिल्ली आनी ह्या देवळांविशी कोणाकच चड म्हायती नाशिल्लीं पूण आतां हें सगळें बदलून गेला, लोकसंख्या वाडल्यात तशेंच देवूळ लेगीत खूब प्रसिद्द जाला. कांय पर्यटन लेगीत उत्सवा वेळार येतात. तशेंच तांका रावपाची सगळ्यो सुवीदा आसा. देवळाकडलें वातावरण हें मन भुलोवपी वातावरण आसा.




#Article 224: श्री सदरगुरू साईनाथ देवूळ इतिहास (423 words)


श्री सद्गुरू साईनाथ देवूळ हें खोब्रावाडो कलंगूट गांवांत आसा. ह्या देवळांत साईबाबाची ल्हानशी मूर्ती आसा आनी ताका लागून साईबाबाचें देवूळ अशें म्हणटात. ह्या देवळाक सुमार 150-200 वर्सां जालीं अशें ह्या वाठारांतले जाण्टे सांगतात.

अशें सांगतात कांय वर्सां पयली गांवचें जाण्टे दर्यादेगेर रावतालें, म्हणल्यार तांची रावपाची वेवस्था दर्यादेगेर खोंपिनी आसताली. तांचे काम व्हडें बांदपाचें आसतालें आनी तें राखपाक ते दर्यादेगेर आपल्या खोंपींत न्हिदतालें.एक दीस अशें घडलें, एक मनीस दर्या सावन चलत आयलो आनी त्या मनशाक पळोवन ते भियेले. त्या मनशाच्या हातान झोळी आनी माळा आशिल्ली.त्या मनशान तांचेकडेन आपल्याक रावपाक जागो दी म्हण सांगलें आनी त्या बदला आपूण तुमकां मागता तें दिता म्हण सांगलें. अशें म्हणटात, त्या वेळार जर जाण्ट्यांनी मागिल्लें जाल्यार तांकां खूब मेळपाचें पूण ते खूब भियेल्लें आनी देखून तांच्यानी ताचे लागीं कांयच मागूंक ना. तो मनीस एक वेगळोच आशिल्लो, दर्या पासून येवपी, सादू कसो दिसपी,ताच्यांनी त्या मनशाची रावपाची वेवस्था देवळाच्या एका ल्हानशा कुडींत केली आनी त्या देवळांत तो रावपाक लागलो. मागीर तो बाबा वा गुरू अश्या नांवांन सगळ्याक फामाद जालो. तो अचर्यां करपाक लागलो. तांणी सांगिल्लें काम सगळे सारकें जावपाक लागलें.ताणें सांगलें दर वर्सा देवळाक मान असो दिवचो पडटलो. म्हणल्यार बोकड्याची बळी दिवची पडटली आनी ह्या रितीक गांवचे लोक बोणारो अशें म्हणटात आनी मागीर त्या बोकड्या पासून सगळ्यांक म्हाप्रसाद दिवप जाता. श्री सदगुरू साईनाथ देवळांत सगळे सिमेपुरूषकार हेच कुटूंब जमताले कारण हें देवूळ सिमेपुरूषकाराचें आशिल्लें. त्या देवळांतलो जाण्टो हो धाकी सिमेपुरूषकार आसा.

बोकडो मारप हाका बोणारो म्हणटात आनी हें सिमेपुरूषकार लोकांभितर जाता.ह्या परंपरेक खूब वर्सां जालीं.ह्या बोणाऱ्या दिसा श्री सद्गुरू ह्या मनशाचेर भार येतालो आनी मागीर तो लोकांक आनी ताच्या भक्तांक आशिर्वाद दितालो.ताचे सांगप सगळे सत्य आसतालें कारण लोक ताका मानतालें आनी लोकांचो ताचेर खूब विश्वास आसलो. ताका सगळे सद्गुरू महाराज अशें म्हणटाले. तांच्या नांवांची आरती आनी भजन बी जातालें आनी तो व्हडा उमेदीन आसतालो.ताच्या भजनान सगळ्यांक उमेद येताली आनी सगळें नेटान जातालें. त्या देवळांत आयिल्ले सगळे लोक ताच्या गजरान नाचतालें.
जय जय गुरू महाराज गुरू
जय जय परब्रम्हा सदगुरू.......
ह्या जगराजाच्या आवाजांत देवळांत एक वेगळेच वातावरण तयार जातालें. हें सगळें सोंपल्या उपरांत लोक वा ताचे भक्त त्या बोकड्या शाकोतीची लाव घेताले. हो महाप्रसाद देवळाच्या कुशीक एका ल्हानशे कुडींत जातालें आनी थंय बसून लोक प्रसाद म्हण खातालें.
हो बोणारो फकत बिरेस्ताराचो जाता आनी श्रावण म्हन्यनो सुरू जावच्या पयली येता आनी हो बोणारो सिमेपूरूषकार कुटुबांत जाता. ह्या बोणाऱ्याक वेग वेगळे लोक येतात आनी प्रसाद घेवन वतात.
भावार्थी लोक आपल्यो अडचणी घेवन देवाकडेन येतात आनी बाबा तांचे प्रश्न सुटावे करता. त्या खातीर ताका सद्गुरू महाराज अशें म्हणटात. आनी त्या गांवांत देवळांत साईनाथाची ल्हानशी मूर्ती आशिल्ल्या कारणान ताका सद्गुरू साईनाथ अशें म्हणटात. आयज पासून ही परंपरा चालू आसा. असो हो सद्गुरू साईनाथ देवळाचो इतिहास आसा.




#Article 225: संगीत (421 words)


संगीत हे मनशाचे जिणेकडेन एकरुप जाल्ली एकमेव अशीं कला. संगीत म्हळ्यार मनशाचे उत्स्फूर्त असो आविश्कार. मनशाचे उदरगती वांगडाच संगीताचोय विकास जायत आयला हातूंत दुबाव ना. संगीताची व्याख्या गीतम वाघम तथा नृत्यम त्रयम संगीत मुच्यते अशी केल्या . गायन , वादन , आनी नृत्य ह्या तिनूय कलांचो आसपाव भितर आसा. अशें आसले तरी भारतीय संगितांत गीत 'प्रधानम ' अशें म्हळां. गितांक साथ करपी साधना म्हणून वाघां प्रारंत आयली. 

स्वर संगिता इतलोच प्राचीन इतिहास वाद्य संगिताक आसा. स्वर संगिताचो उगम सैमाकडेन जोडलां. सृष्टीतल्या वेग वेगळ्या नांदाचो आदार घेवनूच आंतामेरेन आमी आमच्यो भावना व्यक्त करतात. सप्तस्वरांची निर्मिती जनवरांच्या , पक्षाच्या आवाजानूच जाला. कुपाचो गडगड, पानांचो सळसळाट जनवरांचे चलप, ह्या गजालींनी ताचो मुळावो ताल आसा. ताकाय एक लय आसा. दर एका सवण्याची उडपाची रीत, खावपाची पध्दत, नाचपाची शैली दुस-या सवण्यापासून वेगळी आसता. तरी लेगीत तातूंत लयाचे एक स्वरुप आमकां दिश्टी पडटा. रेल गाडयेन प्रवास करतना. गाडच्या आवजांत लेगीत वेग वेगळे ताल आमकां सोदूंक येता. तात्पर्य मनीस ह्यो सगळ्यो गजाली सैमाकडल्यानूच शिकलां.

सैमाचे हालचालीत सगळे संगीत, ताल, सूर आनी ताचो मेळ लिपिल्लो आसता. जोगलांची कडकडाट, ल्हारांचो साथ नाद, कोंब्याचो साद, गाय-म्हसरांचे हांबेवप, बोकडचे बें ऽऽ बें ऽऽ करप, चिमण्यांचे चींव चींव हें सगळे सुरुच. हे खरे मुळावे सूर. हाकाच लागून संगीतक्षेत्रांतल्या तज्ञानी संगीतांतल्या सप्तस्वरांची जनवरांच्या आवाजांकडेन अशें तरेन तुळा केल्या : 
मोराचो आवज षडज् म्हळ्यार ' सा' कडेन 
बैलाचो आवाज रिषभ म्हळ्यार ' रे' कडेन 
बोकडेचो आवाज मध्यम म्हळ्यार 'म' कडेन
भारव्दाजाचो आवाज पंचम म्हळ्यार 'प' कडेन
घोड्याचो आवाज धैवत म्हळ्यर 'ध' कडेन 
आनी हतयाचो आवाज निषाद म्हळ्यार 'नी' कडेन

आमी ताल धरपाक ताळ्यो मरतात, मांडयेर हात मारतात ही संगितीक क्रिया आदिमानवा पसून चलत आयल्या. हाकाच लागून वाघ कल्पनेचो उगम मनशाचे शरिरीक अव्यया पासून जाला अशें म्हळ्यार अतिताय जावची ना. सैमाच्या सांगातान रावपी आदिमानवांनी पयलीं स्वताच्या संरक्षणा खातीर धनुष्य सारक्या हत्यारांचो सोद लायलो . मागीर ताका एक एक हत्यार सांपडत रावले. अश्मयुगांतली फातराचीं हत्यार म्हळ्यार घन वाद्याचो आदार. शिकारेच्या निमतान हातात आयिल्ले धनुश्य बाण म्हळ्यार तंतू-वाद्याचो आदार मारुन उडयिल्ल्या जनावरांच्या कातीचो उपेग करतना ते ताणून हाडिले की नादीपत्त्ती जातां हाचोय सोद लागलो. ताचेपसून तालवाघांचो जल्म जालो.

सरभोंवतणच्या वातावरणा प्रमाण आचार-विचारांत बदल घडप सहजीक आसा. हो बदल दिसपट्ट्या वेव्हारिक, तांत्रीक आनी तात्वीक नदरेत बदलत वता. संगीत ही एक प्रदर्शनाची कला म्हणून लक्षांत घेतल्यार ह्या क्षेत्रांत काळाप्रमाणान बदल जायत गेला. संगीतकला ही सर्वकालीन सर्वदेशीय कला म्हणून आमी मानून घेतल्या. संगीत कलेत प्रेम भक्ती, भावना हाचो आविश्कार चड प्रमाणान तयार करपाक वाव मेळटा . तशें पळोवंक गेल्यार पावलां कणकणी संगीताचो कळत नकळत वापर आमी करीत आसतात. काम करतना खोस मनयतना संगीत हे आमचे साधन आसता. बदलत्या काळांत लोकांच्यो आवडी निवडी बदलत आसात. पूण संगिताचे म्हत्व मात तशेंच तिगून रावला.

  




#Article 226: संग्रहालया (217 words)


वेगवेगळ्या वस्तूंचो संग्रह, जंय शास्त्रोक्त पद्दतीन मांडिल्लो. सांबाळिल्लो आसता अशा स्थानांक संग्रहालय वा वस्तूसंग्रहालय म्हणटात. संग्रहालय हो शब्द म्यूझियम ह्या इंग्लीश शब्दाचो भारतीय प्रतिशब्द आसा. असो संग्रह करपाची कल्पना पुर्विल्ल्या टॉलेमीन इजिप्तांतल्या अलेक्झांड्रिया नांवाच्या शारांत पयलें वस्तु संग्रहालय स्थापलें आनी तातूंत ग्रीक पंडितांचे आनी शूर पुरुशांचे पुतळे, ज्योतिश शास्त्राची साधना,शल्यक्रियेंत उपेगी थारपी उपरकणां, वेगवेगळ्या प्रकारचें ग्रंथ आनी सौमांतल्यो चमत्कारीक वस्तू हांचो संग्रह करपांत आयलो असो इतिहास मेळटा.

मुखार युरोपांत खाजगी संग्रहालयां निर्माण जालीं.राजा, सरदार आनी गिरेस्त लोक आपल्या आवडीं प्रमाण वेगवेळ्या तरेच्यो वस्तू जमोवन आपल्या घरांत प्रदर्शन करूंक लागले.इ.स. 1683 त ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटीच्या स्कूल ऑफ नॅचरल,हिस्टरीचो एक विभाग अइमोलियन म्यूझियम स्थापन जालो.हें जगांतले पद्दतशीर रितीन स्थापिल्लें पयलें संग्रहालय. नामनेच्या ब्रिटिश म्यूझियमाची स्थापना इ.स. 1759 वर्सा जाली.राजक्रांती उपरांत इ.स.1793 वर्सा फ्रान्सांत राजाच्या खाजगी संग्रहालयाचें भौशिक संग्रहालयांत रुपांतर केल्या उपरांत संग्रहालयाची प्रथा भारतांत सुरू जाली.

इ.स. 1784 त कलकत्ता हांगा एशियाटिक सोसायटी ऑफ बँगॉल हे संस्थेची स्थापना जाल्या उपरांत हे संस्थेंत इ.स.1814 वर्सा भूस्तरशास्त्र, वनस्पतशास्त्र, प्राणीशास्त्र, मानवशास्त्र, पुरातत्त्वशास्त्र अशा वस्तूंचो संग्रह करून भारतीय संग्रहालयांची स्थापना केली.इ.स. 1851 वर्सा मद्रास(चेन्नई‌‌‌‌) हांगा दुसरें संग्रहालय निर्माण जालें.इ. स. १८८७ मुंंबय व्हिक्टोरिया आनी अल्बर्ट संग्रहालयाचे उदरगतीक गती मेळ्ळी आनी पुराण वस्तुसंशोधन खात्याचे सरसंचालक सर जॉन मार्शलाच्या प्रोत्साहनाक लागून उत्खनन सुरू जावन जमनीच्या पोटांत सांपडिल्ल्या पुराण वस्तूंचें प्रदर्शन मांडपांत आयलें.

हातूंतलें सारनाथ हांगाचें संग्रहालय इ.स. 1904 वर्सा,आनी नालंदा हांगाचें संग्रहालय इ.स.1917 अस्तित्वांत आयलें. 8-10




#Article 227: संजीव वेरेंकार (349 words)


संजीव वेरेंकार हांचो जल्म २९ ऑगस्ट १९५९ वर्सा सावयवेरें गांवांत जालो.

मुळावें शिकप सावयवेरेंच्या सरकारी प्राथमिक शाळेंत जालें जाल्यार माध्यमिक शिक्षण उत्कर्ष विद्यालय सावयवेरें (कृष्णा शेटये सावयकार विद्यालय) जाल्यार पदवी मेरेनचें शिकप पणजेच्या कला आनी विज्ञान महाविद्यालयांत जालें.जंय कोंकणीचो वावर चलता थंय संजीव आसपाकूच जाय अशें डॉक्टर. मनोहरराय सरदेसाय म्हणटखत. ते एक असले कवी जाची कविता केन्ना मोगरे कळ्यावरी परमळटा तर केन्ना कट्टेच्या इंगळ्या वरी धगधगता.
भावझुंबरहो जावन आसा तांचो पयलो कविता संग्रह जाचे अस्तितवांत येवपाचे कारण स. लक्ष्मणराव सरदेसाय हे जावन आसले. ह्या कविता संग्रहांत ताणी वेगवेगळ्या विशयांचेर बरयील्ल्यो ल्हानल्हान कविता आसात.

संजीववेरेंकार 1976 वर्सा सावन कविता बरयता, म्हणटा आनी जिययेता. तांच्या दोळ्यानी कोंकणी भाशेचे आनी रयताच्या जैताचे सपन आसलें. संजीव वेरेंकार व्ययसायान पत्रकार आसलो तरी पिंडान कवी. समाजीक जाणीवेचो एक बरोवपी. कोंकणीची चळवळ ही आपल्या गावांतल्यान आरंभ करपाकज्या काय गांवगिर्या तरनाट्यांक जालो तांतुंतलो एक संजीव.
संजीव वेवसायान पत्रकार आसलो तरी पिंडान कवी, बदलत्या काळाचो वेध घेवपी सामाजिक जाणीवेचो एक बरोवपी.

तांचे हाचे आदी भावझुंबर ,मुंबर हे कविता संग्रह जाल्यार मांड ओसड जातना हो एकांकी संग्रह मेळून तीन पुस्तकां उजवाडाक आयल्यात. ते भायर ताणी आनींक साबार कविता संग्रह अजवाडाक हाडल्यात ते म्हणल्या रमुंबर, गावांतली सांज, पडवे वयलीं सवणीं जातून भुरग्याखातीर कविता आसात, चेतन्याच्यो पावळ्यो, अस्वस्थ सूर्य, व्हिलेज इव्हिनिंग जीतांच्या कोंकणी कविता संग्रहाचे अणकारीत रूप जावन आसा आनी स्मरण. ते भायर ताणी मनपाखां, माड ओसाड जातना आनी तिपय हें जावन आसा तांच्यो एकांकीका.

आपली कविता फक्त पुस्तका पुरती मर्यादीत उरनासतना ती प्रत्यक्ष लोकांच्या काळजा मेरेन पावची ह्या हेतून सिताराम नायक हांचें निवेदन लाभिल्ल्या काव्य झाडाझडतीचें ह्या कार्यक्रमाचे गोंयच्या वेगवेगळ्या महाविद्यालयांनी ताणी प्रयोग सादर केल्यात आनी ताका रसिकांकडल्यान बरो प्रतिसाद मेळ्ळा. संजिवाच्या कवितांचो पाठय पुस्तकांतय आस्पाव जाला. कोंकणी राजभास आंदोलनात (१९८५) तांचे योगदान आसा. नायलॉन ६६ आडच्या आंदोलनांत भूमिपुत्राचे सक्रीय भावनेत तो वावुरला.कोंकणी राजभास आंदोलनांत 1985 सावयवेरें-वळवय वाठारांन जें म्हत्वपूर्ण योगदान दिलें तांतून संजीवाचो मोलाचो वांटो आसा. नायलॉन 6 6 आडच्या आंदोलनांत भूमिपुत्राचे सक्रिय भुमिकेन तो वावुरलो. भाशीक, समाजिक, सांस्कृतिक कार्यांत आपणाले सत्व तिगोवन वावुरपाची तागेली वृत्ती तोखणायेची.

प्रवास हो तांचो आवडटो छंद भारतीय साहित्य अकादेमीचे प्रवास अनुदान योजनेचे लाभ तांका मेळ्ळा. १९७९ वर्सा गोंय ते बिचापूर ही सायकल भोंवडी जाल्यार १९८१ वर्सा गोंय ते मंगळूर मेरेनची पदयात्राय ताणी केल्या.




#Article 228: सणांचें पारंपारीक म्हत्व (1714 words)


सणांचें पारंपारीक म्हत्वगोंयान जायतें सण मनयतात जशें पाडवो,बाउबीज,चवथ,नाताल,नवरात्र,विजयादशमी (दसरो),दिवाळी,तुळशीचें लग्न.

नवरा़त्र हाका शारदीय नवरात्र,दुर्गापुजा,पुजा उत्सव अशें म्हण्टात. महालक्ष्मी,महाकाली आनी महासरस्वती हीं दुर्गेची तीन म्हत्वाची रूपां. पाडव्या दिसा सकाळीं नवरात्रेचे पुजेक आरंभ जाता.
नावरात्रांचे दीस म्हणजे शक्तिची उपासना करपाचे दीस.आश्विन म्हयन्यात नवरात्र येता. ह्या नवरात्रां फाटल्यान एक पौराणीक काणी आसा. महिशासूर नांवाचो एक राक्षस एकदम प्रभावी जाल्लो.ताणें स्वताच्या बळार सगळ्या देवांक आनी लोकांक ‘त्रहि मामु’ करुन सोडलेले. दैवी विचारांची प्रभा अस्पश्ट जाल्ली वा दैवी लोक भयग्रस्त जाल्ले. धैर्य सोडून बसलेल्या देवांनी ब्रम्हा,विष्णू आनी महेशाची आराधना करपाक सुरवात केली.देवाची आराधना करता ते पळोवन महिषासूराक राग आयलो. दैवांच्या पुण्य प्रकोपातल्यान एक दैवी शक्ती निर्माण जाली. सगळ्या देवांनी जयजयकार करुन ती सामाळ्ळी,तिचें पूजन केलें. तिका स्वताच्या दिव्य आयुधानी मंडीत केली. ह्या दैवी शक्तीन णव दीस अविरत युध्द करून महिषासुराक मारलो. असुरी वृत्तीक दामून, दैवी शक्तीची परती स्थापना करून देवांक अभय दिलें. ही दैवी शक्ती म्हळ्यार ‘जगदंबा’. ह्या दिसानी आई कडेन शक्ती मागची वा असूरीवृत्तीचेर विजय मेळोवचो. आयज लेगीत प्रत्येकाच्या मनात महिषासूर वास्तव करून आसा आनी दैवी शक्तीक गुदमरावन सोडटा. ह्या असुरी जुल्मातल्यान मुक्ती मेळोवपाक तांकीवंत अस्त्र म्हळ्यार, दैवी शक्तिची आराधना. णव दीस दिवो पेटोवन आई जगदंबेची पुजा करून तिच्यापासून शक्ती प्राप्त करपाचो यत्न ह्या नवरात्रेच्या दिसानी जाता.       
असूरी शक्ती फकत स्वताचें सूख पळयतात.समाजात ही रेड्याची वृत्ती वास्तव करून आयज लेगीत आसा. मनीस स्वार्थी ,प्रेमवीरहीत आनी भावशुन्य जाला. ह्या दिसा गरबा वा रास खेळून जगदंबेची आराधना करतात.

दस-याचो उत्सव म्हळ्यार भक्ती आनी शक्ती हांचो समन्वय समजोवपाचो उत्सव. विजय प्रसत्तानाचो उत्सव.
भारतीय संस्कृती वीरतेची तशीच शौर्याची उपासना करतात.व्यक्ति वा समाज हांच्या रक्तान विरता प्रगट जावंची ह्या खातीर दस-याचो उत्सव मनयतात.
प्रभू रामचंद्राच्या काळासावन हो दीस विजय प्रसत्तानाचें प्रतीक जावन आसा. विजयादशमी वा दस-याची परब दसमीक येता. ह्या उत्सवाक खास महत्व आसा.कारण, तो साडेतीन मुहूर्तापैकी एक आसता.
ह्या दिसाची संद सादून खंयच्याय शुभ कार्यांक आरंभ करतात.
दस-याची ही परब मनोवपाक खासा म्हत्व सकयल दिल्ल्या इतिहासातल्या कांय घडणूकांक आनी प्रसंगांक लागून फावो जालां.

हांगा रघुराजान द्रव्य प्राप्त करपाक इंद्राक स्वारी करपाचे थारावन ह्या दिसा प्रयाण केलें. त्याच रातीक इंद्रान शारा भायर आपट्याच्या वा शमीच्या झाडार कुबेराकडसून सुवर्णमुद्रांचो पावस घालो. आनी  रघुराजान त्यो मुद्रा कौत्साक दिल्यो. कौत्स मुद्रा घेवन वरतंतू ऋषीकडेन येवन आपली गुरूदक्षिणा स्विकारपाची विनंती केली. पूण, वरतंतू ऋषीन तातूंतल्यो फकत चौदा कोटी मुद्रा घेवन उरिल्ल्यो परत केल्यो. कौत्सान त्यो मुद्रा परत रघुराजाकडेन हाडून दिल्यो. पूण, ताणें घेवंक ना. शेवटाक ताणें त्या मुद्रा आपट्याच्या वा शमीच्या झाडासकयल दवरून लोकांक लुटपाक सांगल्यो. लोकांनी त्या झाडाची पूजा करून आपल्याक जाय तितल्यो मुद्रा घरा व्हेल्यो. ती तीथ आश्विन शुध्द दमिची आशिल्ली. त्या वेळार सावन ह्या तिथीक आपट्याचीं वा शमिच्या झाडाची पुजा करून भांगरा बदलेक तांचीं पानां लुट्टात.

समाजात आशिल्ली दीन हीन लाचारी तसोच भोगवृत्तीचो संहार करपाचो हो दस-याचो दिस.आमच्या भितर आशिल्ल्या पडमूरपणांचेर विजय मेळोवपाचो हो दीस. दसरो म्हळ्यार विरतेचें वैभव, शौर्याचो शृंगार वा पराक्रमाची पुजा. भक्ती वा शक्ती हांचें पवित्र मिलन.

नवरात्रां उपरांत निमण्या दिसा येवपी ह्या दस-याक गोंयांत खेरीत म्हत्व आसा. गोंयांत हो उत्सव भोवतेक सगळ्याच ल्हान-व्हड देवळांनी मनयतात. कांय कडेन तर देवाचे पालखेची मिरवणूक काडून गांवचे शिमेर व्हरतात, जाका ‘शिमोल्लंघन’ म्हण्टात. थंय मागीर आपट्याची तशींच का-याच्या  झाडाची पुजा करून तांची पानां एकामेकांक वांटून सदित्सा दितात. हाका “भांगर लुटप” अशें म्हण्टात. खास करून पेडण्यां, आमोण्यां,बांदोडया  दस-याचो हो उत्सव वेगळे पद्दतीन मनयतात. गडयांचेर भार येवन तरंगा नाचोवप हें हांगाचें खाशेलपण. कांय कडेन दस-याक कौल घेवपाची जाल्यार थोड्या देवळांनी ह्या दिसा  कोंबो,बोकड्याचो बळी दिवपाचीय पद्दत चालू आसा. कांयकडेन प्रतिकात्मक अशें शस्त्र पुजनय करप. 

दिवाळेक दिव्यांचो उत्सव लेगीत म्हणप जाता. सलग पांच दीस वेगवेगळ्यो खोसदिण्यो धर्मीक घडणुको घडिल्ल्यो आशिल्ल्यान उमेद उक्तावपाच्या उद्देशान दिवे लावन हो सण मनोवप जाता, देखुनूच ह्या सणाक दिवाळी ह्या नांवान वळखतात. आर्यकाळापासून ह्या सणाक सुरवात जाली अशें म्हण्टात. आर्य लोकांमदीं पार्वण, आश्वयुजी आनी आग्रहायनी हे तीन यज्ञ करताले. ह्या तिनूय यज्ञांचें एकठांय रूपांतर जावन हो उत्सव सुरू जालो.पार्वण यज्ञ म्हळ्यार ‘पाकयज्ञ’. हो पितरांखातीर आसतालो,‘आक्ष्वयुजी’ हो यज्ञ इंद्र आनी ऋषीदेवता हांकां संबोदून करताले. तेचपरी ‘आग्रहायनी’हो यज्ञ संवत्सर समाजीक उद्देशान आसतालो.‘संवत्स’ म्हळ्यार ‘वर्स’. वर्स सोंपतकच जो यज्ञ करतात ताका अग्र+हायन = आग्रहायनी अशें म्हण्टात. हाचे आदीं पुर्विल्ल्या काळांत हे परबेक वेगवेगळ्या नांवांनी वळखताले.इ.स.1 ते 400 ह्या काळांत, ही परब ‘यक्षरात्री’ ‘माहितांनी ’ ह्या नांवान वळखताले. इ.स.600 च्या सुमाराक ह्या सणाक “ दीप प्रतिपदुत्सव”अशें म्हण्टाले. त्या वेळार ह्या सणाक घुत खेळपाची प्रथा आशिल्ली. इ.स.800 च्या सुमाराक काश्मीरांत आनी हेरकडेन ह्या सणाक “दीपमाला” अशें म्हण्टाले.
आनंदाचो, उल्लासाचो, प्रसन्नतेचो, प्रकाशाचो हो उत्सव. धनत्रयोदशी,नरकचतुर्दशी, दिवाळी, सुरू जावपी नवें वर्स, आनी भाऊबीज. ह्यो पांच सांस्कृतीक विचारधारा घेवन हो उत्सव सम्मिलीत जाला.

एक फावट  यमराजान आपल्या दुतासाक प्रस्न केलो की, “लोकांचे प्राण व्हरता आसतना तुका कोणाची दया येवंक ना ?” दुतान जाप दिली, “एक फावट इंद्रपस्त शहराचो राजा ‘हंस’ मृगयेकरता रानांत भोवताना भूक, तान आनी श्रमान  व्याकूळ जाल्लो. अशी स्थितीत सोद करीत तो ‘हैम’ नांवाच्या राजाकडेन गेलो. राजान ताचें उत्तम स्वागत केलें.  त्या वेळार पुत्रसंतती प्राप्त जाल्ल्यान राजाय आनंदात आसलो. त्या दिसा ताच्या घरांत पष्ठीदेवी बायल रूपान प्रगट जाली आनी राजाक म्हूणूंक लागली की, “ह्या चल्याचें लग्न जावन चौथ्या दिसा सोरोप चावन ताका मरण येतले.” हे  आयकून राजाक खूब वायट दिसलें. ताणें ताचेवेलें मरण टाळपाक खूब प्रयत्न केले. शेवटाक, एका सरोवरान मदी खांबो पुरून ताचेर एक बंगलो बांदलो आनी तातूंत राजकुंवराक दवरलो. यमराजाक, त्या चल्याचे प्राण हरण करताना दया आयली. असो प्रसंग कोणाचेरूच येवंक जायना तर लोकांचेर उपकार जातले आनी असो आशिर्वीद दिलो की, “आश्विन वध त्रयोदशी मेरेन पांच दीस जो दिवे लायतलो ताका केन्नाच अपमृत्यृ येवंचो ना.

आश्विन वध चतुर्दशीक “नरकचतुर्दशी” वांगडा  “कालीचतुर्दशी” लेगीत म्हणटात. हाच्या फाटल्यो कथा आसात त्यो अश्यो.
(अ) प्रागज्योतिषपुराचो राजा नरकासुर शक्तिक लागून सैतान जाल्लो. स्वताच्या शक्तीन तो सगल्यांक त्रास दितालो. इतलेंच न्हय तर तो सौंदर्याचो शिकारी म्हणजेंच बायलांक त्रास करतालो. ताणें   बंदखणीत सोळा हजार कन्यांक कैद करून दवरलेल्यो. भगवान श्री कृष्णान ताचो वध करपाचो थारायलो. आनी चतुर्दशी दिसाच ताचो नाश श्री कृष्णान केलो. ताच्या त्रासांतल्यान मुक्त जाल्ल्या लोकांनी उत्सव साजरो केलो आनी अमावशेच्या काळखे राती दिवे लावन ती लखलखावन सोडली. असुराच्या नाशान आनंदीत जावन लोक नवे  कपडे लेगीत न्हेसून भोवपाक लागले. 
(आ) नरकासुर हो  दैत्य खूब बलिश्ठ आसलो. अजिंक्य जाल्लो. हें श्री कृष्णाक कळळें तेन्ना ताणें आपली स्त्री सत्यभामा हिका वांगडा घेवन तिच्या हातान ताचो आश्विन वध चतुर्दशीक तीन प्रहर रातीक, चंद्रोदयी वध केलो. त्या उपरांत श्री कृष्ण चतुर्दशीच्या दिसा सकाळी आपल्या स्त्री बरोबर परत नगरात आयलो. त्या वेळार सगळ्या लोकांनी ताका स्नान घालून, स्त्रियांनी ऒवाळ्ळे. त्या युध्दाचीच यादीक हो दीस ‘नरकचतुर्दशी’ म्हण  मनयतात. नरकासुरान आपलो उध्दार करपा खातीर श्री कृष्णाकडेन, ह्या दिसा सगळ्या लोकांनी सकाळफुडे उठून न्हांवचें असो  वर मागून घेतलो.
(इ) श्री विष्णून वामन अवतार घेवन बळीराजाक पाताळांत धाडिल्लो तो ह्याच दिसा.

दिवाळी म्हळ्यार वैश्यांच्या वह्या पूजनाचो दीस. पुराय वर्साचो आढावो घेवपाचो दीस. ह्या दिसा मानवान लेगीत जिवनाचो आढावो घेवंक जाय. राग-व्देश, वैर-जहर, ईर्ष्या-मत्सर वा जिवितांतली कटुता पयस करून नव्या वर्साच्या दिसा प्रेम, श्रध्दा वा उत्साह वादोवपा कडेन लक्ष दिवंक जाय. नव्या वर्साक ‘बलिप्रतीपदा’ म्हणटात. तेजस्वी दैदिक विचारांची उपेक्षा करून वर्णाश्रम वेवस्था उधवस्त केल्ल्या बलीचो वामनान पराभव केल्लो. ताच्याच स्मृतीची याद म्हण बलीप्रतीपदेचो उत्सव मनोवपाक सुरवात जाली. कनक वा कान्ता हांच्या मोहात पडिल्लो मनीस असुर जाता. म्हूणून बलीचो पराभव करपी विष्णून कनक वा कान्ता हांच्या कडेन पळोवपाची विशिश्ट दृष्टी दिवपी दोन दीस प्रतीपदेच्या लागी जोडून तीन दिसांचो उत्सव करपाचो आदेश दिलो. दिवाळेच्या दिसा ‘कनक’ म्हळ्यार लक्ष्मी कडेन पळोवपाची पुज्य दृष्टी, जोपासण्याचे शिक्षण वा भाउबीजेच्या दिसा बायल मनशेकडेन आई वा भयण ह्या दृष्टीन पळोवपाचे शिक्षण घेवचें. दिपोत्सव म्हळ्यार ज्ञान प्रकाशाकडेन वचप. आनी दिवो हो ज्ञानाचे प्रतीक.
आव्हाहना
नवरात्राच्या  उत्सवाक आयज एकेतरेचें वेव्हारीक रूप आयलां .नवरात्रेक गोंयांत कृष्णाक पुजतात तेन भायर दूर्गेकय पुजतात. नवरात्रेच्या निमतान ‘दांडीया’ हो नृत्याचो खेळ देवाच्या भोवतणी खेळटाले. तशेंच गरबा वा रासूय खेळपाची प्रथा आसा. पूण आयज, त्यो जंय जावंक जाय थंय जावपाच्यो सोडून हॉटेलां वा हेर सुवातांनी  सर्तींच्या रुपान  घडोवन हाडटात. देणगी घेवन ह्या उत्सवांचें जायते फावट आयोजन करतात. आनी जायते फावट श्रध्देचे, भक्तीचें वातावरण निर्माण जावपाचे सुवातेर थंय खास करून तरणाट्यां खातीर मजा करपाची ठिकाणां जावंक पावल्यात. देवळानी ह्या नवरात्रेच्या णवूय रातीक वेगवेगळ्यो तरेन साबार गजालींचें आयोजन केल्लें आसता, घटस्थापना करतात. गरज आसा ती ह्या सारक्या उत्सवाचें मूळ रुप तिगोवन दवरपाची आनी तांकां  श्रध्देचें, भावार्ताचे फास्के भितर दवरपाचो यत्न करपाची.

सैमाची राखण करच्या निमतान आमी हे सण मनयतात.दस-याक आपट्याच्या झाडाक महत्व आसा पूण आयज ताच्यो खांदयो मोडून हाडून लायतात आनी पूजतात.आदल्या काळार आपट्याच्या झाडाकडेन वचून ताका पूजताले.दर सणाच्या निमतान दर सैमातल्या वस्तूची पूजा जाता.पूण आता झाडा कापील्यान झाडा मेळानात आनी जय आसतात तीच्यो फांद्यो हाडून तीकात मारतात.त्यात दिसा जर गांवानी,शहरानी आपट्याचे झाड रोयले जाल्यार ताची खरी पूजा जातली. 
आमच्या गोंयान दर सणाक बायलानी कापड आनी दादल्यानी धोतर घालप आसता.दादले तर ह्या वस्त्रानी दीसातनात आनी बायला फकत मोजक्याच सणांक कापड न्हेसतात.आता बायला नवीन तरेच्यो साडयो घालतात.कापडाक मह्व उरूक ना.
(आयची गरज आसा ती म्हळ्यार आमी हे सगळे सामाळून दवरपाक जाय आमचे फूडले पिळगे खातीर.वेगवेगल्या तंत्राचो वापर करून हे सण सामाळूंक जाय.आयज युट्युब,गुगल,नेमाळ्यातल्यान,पूस्तका बरोवन,चित्र गीता,निबंध,कथा,गीता बरोवन ताचो सांबाळ करपाक जाय.लेख बरोवन,युट्युबाचेर घालून हे सगळे लोकामेरेन पावोवन तांका हाची म्हाहीती दिवंक जाय.ध्वनीफीत,रेकोर्ड करून दवरूंक जाय.चीत्रा काडून सामाळून दवरप.ज्या ज्या गांवानी वचून तांचेर वीडीओ काडपाक जाय आनी दूरदर्शनाच्या माध्यमातल्यान दाखोवंक जाय.)
गावानी सिमोल्लंघन करतात.शस्त्रांची पूजा करतात.देवळातल्यान तरगा भायर काडटात.भारान तरगा घेवन आपट्याच्या झाडाकडेन वयतात.कूवाळो हे फळ ते आपट्याच्या झाडाकडेन व्हरतात आनी कूवाळो कापतात,वध केल्याचे प्रतीक.थोड्या गावानी खानी हाडून पूरतात,पयली झाडूच आसताले.दूस-या गावानसून तरंगा घेवन येताले ते न्हयन पडून बूडले म्हूण तरगा बन जाले हाडपाचे. ह्या दिसा ब-या कामाक सूरवात करतात.आख्खो दिस बरो आसता.शस्त्रांक नेवेद्य दाखयतात.त्या म्हयन्यान जे पीकताले ताचो नेवेद्य करताले.खीर ही तानळाची करताले.

लक्ष्मीचो आदर करप मान करप.आदी दूकानानीत करताले पूण आता घरानी लेगीत करतात.पयली फकत चीरमूल्यो वाट्टाले,पूण आता चोकलेटी,पेडे,आयसक्रिम लेगीत वाट्टात.
दिवाळे दिस सकाळी कारीटा फोडटाले,वध करपाचे प्रतीक.कोडू पयली तोणान घालप मागीर गोड.कारण कोडसाण फाटी उडोवप.घोवाक केन्ना ओवाळप नासताले म्हूण दिवाळे दिसा ओवाळटात.आता ओवाळटकच घोव बायलेक पयशे दितात.पयली नवे पीकताले म्हूण फोव करताले.आता वेगवेगळे खाण बाजारातल्यान हाडून दीतात.पयली घरान करताले.एकवटान येवन करताले.
पयली आख्या गावान एकूच नरकासूर करताले,ता प्रत्येक घरानी करतात आनी करपाक वगत ना म्हूण बाजारातलो हाडटात. आकाशदीवे आदल्या काळार जातातीतलो वयर लायताले आनी बीतून पंटी पेटयताले,म्हणजेच जे कोण गरातले देवागेर गेल्यात तेंका उजेड.आता बल्ब घालतात.धनत्रयोदशी-पयली भटाक हाडून पूजा करताले पूण आता आपले आपूण मंत्र म्हणून पूजा करून लक्ष्मीपूजन करतात.भटाक रावल्यार खूब वगत लागता.रातची 10-11सूध्धा जातात.म्हूण आपूण करून बेगीन निभयतात.पयली सांजेच्या स सूमार करताले पूण आता आपल्याक जाय तेन्ना करतात.
आता दिवे नवीन नवीन तरेचे आयल्यात,आदले तरेचे कोण लोपाक पयनात.आकाश दिवे लायतात ते बद्द दूस-या वेरसा नवीन लायताना काडटात.पयली आपूण स्वता उमेदीन करताले,आता बाजारातले विक्ते हाडून लायतात.
नरकासूरा चड महत्व दीतात,श्री कृष्णाक कोण चड महत्व दीनात.नरकासूर फातोडेचेर जळोवपाचो आसता आनी वायट वृत्तीचो नाश करप आसता.तो आयज ना जाला.आयज आमी रात रातभर स्पर्धा करतात,एकएकदा तोतसोत दवरून दूस-या वर्सा तोच स्पधेक हाडटात.कृष्णाक चड कोण दाखयनात.भूरगे रातरातभर सोरो पीवन मजा करता.हे पयली काय जायनासले.स्पर्धा,पयशांखातीर ते करतात.दूस-या दिसा म्हणजेच दिवाळे दिसा सकाळी उठून कारीटा फोडटाली आनी न्हावन बायल आपल्या घोवाक ओवाळटाली आनी फळार खाताली.पूण आयज हे जायना.रातरातभर जागरण करून येवन सकाळी धा जायसर उठानात.




#Article 229: सत्तरी वाठाराची वळख (621 words)


गोंय राज्यांतलो उत्तरेकडलो म्हाल. ह्या म्हालाचें उत्तरेक महाराष्ट्रीय राज्यांतलो सावंतवाडी म्हाल, दक्षिणेक सांगे म्हाल,उदेंतेक कर्नाटक राज्यांतलो बेळगांव जिल्लो आनी अस्तंतेक दिवचल म्हाल येता. सत्तरीची चडशी भूंय दोंगर दोंगुल्ल्यांनी आनी जंगलाच्या वाठारांनी भरिवाघेरी आनी ल्ली आसा.सांगे उपरांत चड जंगल प्रदेश आसपी गोंयचो वाठार म्हळ्यार सत्तरी. उत्तर गोंयांतलो सुमार 68% जंगल वाठार सत्तरींत आसा.गोंयचें ह्याम्हत्वाचें दोंगर सोसोगड, मोल्ले गड.

म्हादय ही सत्तरींतली मुखेल न्हंय. नानोडा, कुमठळ, अडवय,झर्मे ल्हान न्हंयांचें फांटे निमाणे मेळटात.कर्नाटकांतल्या खानापूर म्हालांतलो जांबोटी घाट हें म्हादयचें उगम स्थान

थंयच्यान ही न्हंय सत्तरींत भितर सरता.हीच म्हादय सत्तरी आस्पाववासियांचें आनी हांगा रावपी कणाकणाची जीण पोसता .पुर्विल्ल्या काळा सावन हांगासरली शेतां- कुळागरां फुलोवपाचें काम म्हादय न्हंय करीत आयल्या .सत्तरी हो 78 गांवांचो आशिल्लो म्हाल गोंयच्या 12 म्हालां मदलें उधळन केला. एकपरजळीत नखेत्र म्हळ्यार अतिताय जावची ना.सत्तरी हो गोंयांतलो न्हड म्हाल. सह्याद्रीचे कुशीत राबितो केल्लो ह्या तालुक्याचेर सैमान आपखोशयेन सोबीतकायेचें रंगाचें हांगासरलें लोक हांगासरलें लोक घाम वारोवपी आनी तांबडे मातयेचेर मनसावन मोग करपी मोगी, शेतां आनी कुळागरां हांगासरलें मुखेल धंदे जावन आसा.

गोंयांतल्या हेर तालुक्यापरस सत्तरींतल्या लोकवेदाचें रूप हें आगळें वेगळें म्हणचें पडटलें.नाटकाच्या मुळाकडेन नातें सांगपी हांगाचें रणमालें, सोकारती वेगवेगळे फुगड्यांचें प्रकारहोळी गितां, करवल्यो, चोरोत्सव,घोडेमोडणी ह्या सारकिल्लें प्रकार सत्तरीचें वैभव होच लोक संस्कृतीचो गडगंज असो हांगासरलो अविश्वार.

ठाणेची मुंडण गिऱ्याच्या मळार जावपी घोडेमोडणी,कोपाडर्याची आनी झर्मेची दिवजां,मार्सोडर्याची घोडेमोडणी,झर्मे आनी करंझोळचो चोरोत्सव, केरीच्यो करवल्यो. ब्रह्मकरनळेचो ब्रह्मोत्सव, केरीचो सती उत्सव, पर्येचो आनी म्हाउशेचो दफुगडी, चप्पय, सरो हें सगळें सत्तरींतलें मुखेल उत्सव. ह्या उत्सवा खेरीज दर एका गांवांत कालो, नाटकां,शिगमो व्हडा उमेदीन मनोवप जाता. कांय गांवांनी धालोय खेळटात.रणमालें,तालगडी,, गवळण कालो ह्या लोककला प्रकाराचें अप्रूप दर्शन सत्तरींत पळोवपाक मेळटा.माणसाची मसजीत.

केरी सत्तरीचें आजोबा देवस्थान,पर्येंचें भुमिका देवस्थान, कोपार्डेचें देवूळ,वेळसाचें महादेवाचें देवूळ,वाळपयची अवर लॅडी ऑफ लुईसची इगर्ज आनी माणसाची मसजीत.दिपाजी राणेची वळख सांगपी स्मृतीस्तंभ ही सगळी सत्तरी म्हालातली पळोवपासारकी मुखेल थळां जावन झाडांविशी
आमी कांयचआसात.आख्खे गोंयांत फामाद आशिल्लो वाघेची दोंगर तर सत्तरीचो राखणदार म्हळ्यार अतिताय जावची ना.नकळो आसत

इतिहासाचें दायज आसा.गोंयच्या मुक्ती लढ्यांत सत्तरीचें योगदान खाशेलें आसा.

तरेतरेची झाडां ही सत्तरीची गिरेस्तकाय.सत्तरीच्या दोंगरांचें आस्पाव सह्याद्रींत जाल्यात. हांगासर आंबो, पणस, चींच, किंदळ, जांबो, नाणो, घोटींग, सिरस, करमळ, बिंबल अश्या सारकिल्ली रुखां रुखावळ दिसता. माकड, वाघ, रानवटी मांजरा, मुंगूस, रान दुकर, बिबटो हे सारकी जनावरां ह्या वाठारांत दिसता.सत्तरीची जंगला विंगडविंगड जातीच्या सवण्यांनी सपन्न आसा.रान कोंबो, मोर, कीर, गुबड, कोगूळ अशी सवणी हांगा पळोवपाक मेळटा.

भात आनी काजू ही सत्तरीची दोन मुखेल पिकां.भातशेती हांगासरलो मुखेल वेवसाय आशिल्ल्यान सरद,शेळ, भरड, कास, वांगण, पुरण हे शेत कसपाचें तरातरांचें प्रकार सत्तरींत पळोवपाक मेळटात. कुमेरी शेतीची पध्दत हांगासर पळोवपाक मेळटा.भात, नाचणो, कड्डण ह्या पिकाखेरीत सत्तरीत सुपारी, नाल्ल, काजू, ऊस,लवंगा, जायफळ, मिरी, वेलची हाचेय पीक काडपाक जायते शेतकार मुखार सरल्यात. काजुच्या दिसांनी हांगा हूर्राक, फेणी, सोरो काडपाचो धंदोय व्हडा प्रमाणांत चलता. शेतां, भाटां, कुळागरां, ऊस आनी वखदाच्या झाडांच्यो वागायती हें सत्तरीचें खरें वैभव आसा. सत्तरीच्या कांय दुर्मीळ वाठारांनी सरकारान सायल्याच्या आनी रबराच्या झाडाची लागवड केल्या. भिरंड, ओकांबो हाच्या सोलाचें उत्पादन हांगा करता.

भलायकेन घट आशिल्लो मनीस फुडाराचें सपन हुस्क्या मेकळे पुराय करपाक शकता आनी हाका लागून आपूण रावता त्या भोंवतणचो वाठार जर सैमाच्या भरिल्लो आसत जाल्यार दुदांत साखर मेळयिल्ल्या भशेन अशें आमी दुबावा विरयत म्हणू येता. जायते फावट आपली जीण सोबीत आनी घटमूट दवरपा खातीर जायराती, म्हयनाळी, रेडिओ, दूरदर्शन सारकिल्ली साधना कडेन आमी आकर्शीत जातात आनी आपल्या भलायकी विशी आशिल्ल्यो कागाळी पयस करपाचें थारायता. हे नदरेंतल्यान जाणट्या पिळगेकडेन जर आनी पळयत जाल्यार ताणे आपली जीण घटमूट कशी दवरली आसतली हें येवजून तांची अर्थ अपुर्बाय दिसता. तांणी लेप, कसाय, पिढो बी घेवन आपली कुडच न्हय तर पुराय वाठाराची कूड भलायकेन बरी दवरली आनी हांचोच प्रत्यय म्हूण आमकां तांची पिराय पळयतना अणभवता.

आमच्या सत्तरी म्हालांत दोंगर, न्हंयांचें अप्रूप देणे लाबिल्ल्यान वनस्पती तांची पाळां, मुळां, पालो, खोडा ह्या सगळ्या गडालींचो सत्तरीन राबितो करपी मनशांक फायदो तसोच उपेग जाता. दोंगरा वरवी ओवळीन, भिरंड, जांबळीन, सायलो, आवाळो अशा रुखांचो आस्पाव जाता.

कांय झाडां झोपाच्या वालींच्या रुपांत तशेंच सपाट जमनींत रुजिल्ली आमकां दिसतात.जो वेळ मेरेन आमकां ह्या झाडांची वळख पटना वा जो वेळ मेरेन ह्यानकळो आसत




#Article 230: समिक्षकाचे कार्य (127 words)


समिक्षकाचे कार्य म्हणल्यार साहित्याचो सार वा आपरोस सोदून काडप.खंयचीय साहित्य कृतीचो आंगलोट,ताचे एक जीवपण आनी त्या साहित्य कृतीचो दिश्टावो वाचप्या मेरेन पावोपाची संवेदनशील प्रक्रिया.समिक्षा ह्या मूळ उतराचो अर्थ सम आनी इक्श्य अश्या दोन उतरांच्या समासातल्यान घडला.हातूतले सम म्हणल्यार सम प्रमाणात म्हणल्यार सारके प्रमाणात असो जाता जाल्यार इक्श्य म्हणल्यार पळोवप असो अर्थ जाता.

(१)उमळशीक वाडोवप
खंयचीय साहित्य कृती म्हणल्यार बरोवप्यान वाचप्या मुखार दवरिल्ले एक गूढ.वाचप्याची आवड ही भायल्या रुपाचेर आधारून आशिल्यान ताका तातूतलें गुढ समजपाक त्रास जाता.पूण समिक्षक वैचारीक खोलायेच्या आदारान हे गुढ उकते करून दाखोवपाचें कार्य करता.खंयचे साहित्य वाचप आनी खंयचे वाचप ना हे समिक्षकाचे बारीक नदरेतल्यान गेले उपरांतूच त्या साहित्याचो आपरोस कळटा.हे त्या साहित्य कृती विशी वाचप्यांची उमळशीक वाडोवन ते साहित्य बरो तग् मेळोव शकता.समिक्षक वाचकाची आवड सुसंस्कारीत करून ताका साहित्या कडेन लागी वचपाक आधार करता.




#Article 231: समिक्षेचीं प्रयोजनां (155 words)


समिक्षेचीं प्रयोजनां साहित्यांत सुदारणां करपा खातीर आदार करतात. ही सकयल दिल्ली कांय प्रयोजनांः

परीक्षण म्हळ्यार ‘Review’.समिक्षेचे मुखेल प्रयोजन म्हळ्यार परीक्षण.एकाद्री साहित्यकृती घेवन तिचें परीक्षण करप म्हळ्यार त्या साहित्यकृतींतलें बरें-वायट,गूण-दोश सांगप.तातूंतली सुंदर थळां सोदप आनी मांडप.हांगा समिक्षक आपले पध्दतीन चड करून आस्वादक पध्दतीन पुस्तकाचें परीक्षण करता.देखून खुपदां परिक्षणां वेळार समिक्षकान पुस्तकांतल्या बऱ्या गजालींचेर चड भाश्य केल्लें दिश्टी पडटा. अशें तरेचे समिक्षक आमी पुस्तक परीक्षक ह्या नांवान वळखतात.

अभिप्राय म्हळ्यार आपलें मत. एकाद्री साहित्यकृती सुंदर आसा अशें समिक्षक सांगता तेन्ना ती खरीच सुंदर आसा काय ना हाचो सोद घेवपाचो यत्न वाचक करता. समिक्षक ती साहित्यकृती सुंदर कित्याक हे विशीं जेन्ना विस्कावन सांगता म्हळ्यार तो आपलें मत वा आपलो अभिप्राय दिता तेन्ना ते साहित्यकृती विशीं कुतूहल निर्माण जाता. ते साहित्यकृतींत अशें कितें बरें आसा हाचो सोद घेवपाचो प्रयत्न मागीर वाचक करता. थोडेभितर समिक्षकान दिल्ल्या अभिप्रायावरवीं वा मतां वरवीं वाचक पुस्तक वाचपाक प्रवृत्त जाता.

परिचय म्हळ्यार वळख. खंयचीय कृती जेन्ना जल्माक येता तेन्ना ती वेगवेगळी मुल्ल्यां, गूण-दोश,सोबीतकाय हे सगळे




#Article 232: सांकवाळ इर्गज (310 words)


सांकवाळ हो गांव मुरगांव तालुक्यांत वसलेलो आसा, मातशा सां. जासिन्त जुंव्याच्या पश्चीम दिकेन. गोंयचो पयलो सांत जुझे वाजाचो ह्या गांवांत जल्मल्लो. आवर लॅडी ऑफ हॅल्थ 
(NossaSenhora da Saude) ही गांवची इर्गज आसा आनी पुराय गोंयभर ती आपल्या फुड्यांत आशिल्ल्या भव्य आकाराखातीर फामाद आसा. कुठ्ठाळ आनी सांकवाळ हे दोनूय गांव एकामेका खूब लागीं आसात.

सुमार 1834 वर्सा ह्या इर्गजेक उजो लागलो आनी सगळे नश्ट जालें आनी फक्त तिचो फुडो उबो उरलो. ह्या घडणेची आमकां एक आख्यायिका मेळटा- ती अशी आसा, ह्या गांवांक पाथ्यार म्हणटात. ह्या गांवांत खंय तेन्ना लोक खूब गिरेस्त जाल्ले आनी देखून तांकां गर्व आयिल्लें. ते लोक खंय अश्यो जेवणाच्यो भुती बांदताले, झाडार वयर बांदताले आनी आपूण सकयल रावन फातरायताले आनी उडयताले आनी मागीर जेवताले.

हें खूब तेंप चल्लें. तांकां देवाचो लेगीत भंय नासलो. हें पळोवन देवाक खूब राग आयले. देवाक तांचेर वंशाची पिडा धाडली आनी लोक मरपाक लागले. तशेंच थंय आशिल्ली इर्गज मोडली आनी त्या इर्गजेंत आशिल्ली देवाची मुर्ती आनी घांट उदकांत व्हांवन गेली. ती व्हांवन वचून ती देवाची मुर्ती वार्का लोकांक मेळ्ळी आनी आयज लेगीत ही मुर्ती थंयच्या इर्गजेंत आसा अशें मानतात. आनी घांट आजून त्या न्हयेंत आसा अशें मानतात.

आनी ह्या घटनेचो पुरावो मोडलेल्या इर्गजेचो मुखावयलो तोंड आजून उबें आसा आनी देखून आयज जी सांकवाळची इर्गज आसा ती शिदोळ ह्या गावांत आसा. जंय आयज सांकवाळची इर्गज आसा थंय पयली एक ल्हानशें कॉपेल आशिल्लें. आनी ताचो सोद लागलो 1783 ह्या वर्सा आनी मागीर ती बांदून काडली.

ह्या इर्गजेचें बांदकाम पळोवपी आसले ब्रादर फ्रांसीस कॉ आरान्हा जे साश्टींतल्या हेर इर्गजांचे वास्तुशिल्पकार आसले. ह्या इर्गजेची बांदावळ नियो रॉमन पद्दतीन आसा, व्हड आवाठ आनी 4 खाडी * 4 माळे.

ह्या इर्गजेच्या पातरोनाचें फेस्त पयली एप्रील म्हयन्यांत जातालें तें आतां फेब्रुवारी म्हन्याच्या दुस-या आयतारा जाता. पूण लिवरामेंत साबिणीचें फेस्त जें जाता तें सगळ्या फेस्तापासून दबाजीक आनी व्हडा उमेदीचें आसा. हें फेस्त ह्या इर्गजेंत दर वर्सा नोव्हेंबर म्हयन्याच्या दुस-या आयताराक मनयतात.

आयज ही इर्गज वाडोवपाची तजवीज चल्ल्या आनी आतां बांदकाम सुरू आसा.




#Article 233: सांगोंड्ड (418 words)


जून हो सांताचो म्हयनो म्हळ्यार अतिताय जावची ना(क्रिस्तांव धर्म).ह्या म्हयन्यांत तीन म्हत्वाच्या सांताची परबो आसतात.जूनाचे १३वेर सांत आतोन ह्या सांताचे फेस्त आसता.तो पुर्तुगालाचो म्हत्वाचो सांत आनी पुर्तुगेजाची राजधानी लिजबोनाचो धनी(PATRON). तो गोयांत पासून फार्माद आसा.
`जूनाचे २४ वेर इगर्जे सांत जुवांव द बापतीज हांची परब मनयता.ती परब गोंयची एक पंरपरा आसा.निमाणे सांत पॉल आनी सांत पिटर जो पयलो पाप सायब आनी स्वर्गाचो व्दारपाळ(GATEKEEPER) अशें मानतात.हे जूनाचे २९ वेर मनयतात.

सांत पिटर नुस्तेकाराचो धनी अशें मानतात.तो जेजूचो एक धर्मप्रचारक(APOSTLE)आसलो.तो आपूणच एक नुस्तेकार आसलो.जेजूक जेन्ना मारपाचे आसतात तेन्ना जेजूच्या धर्मप्रचारक धरतात आनी विचारतात की ते जेजूक वळखतात काय म्हण ह्या वेळार तो जेजूक आपूण तीन फावटी वळखना म्हण सांगता हे जेजूक पयले खबर आसून पासून जेजू क्रिस्त ताका विचून काडटा.

सांत पिटर नुस्तेकाराचो धनी.नुस्तेकार ही परब चड उमेदीन खोशयेन मनयतात.गोंयात शियोली,रायबादर,आगशें आनी काणडेला हे काय गांव जे ही परब झेतान मनयतात.

सकाळचे इगर्जेत मीस जाता फेस्ताक म्हत्वाची गांवची पंरपरा आसा.रंगाळ बोटीची परब दनपारच्या वेळार जाता ताका सागोंड म्हणटात.

ऑरडा कांदोळी ह्या गांवांत दोन व्हडी बादून ताचेर माची करतात.ताचेर इगर्जे सारके बांदावळ करून दवरतात.दोन व्हडीं बांदतात ताका सागोंड म्हणटात.नुस्तेकार रंगीन कपडे घालून मेळ करतात.तातूंत संगीत,नाच,नाटक आनी गितां आसतात.जो लोक हे पळोवपाक येतात ते ताका बोटीचेर सांगात दितात वा न्हंयचे देगेर रावन पळयतात.व्हडी येवजील्या जाग्यार येवन रावतात.थंय ते मेळ करतात.

कादोळी ह्या गांवचे दोन वाडे ऑरडा आनी शेंपें दोनूय मेळून हे फेस्त करतात.जेन्ना एका येवजील्या जाग्यार तिनूय सांगोंड्ड मेळटात तेन्ना फोगोट्यो मारून लोकांक कळयतात.तिनूय सांगोंड्ड म्हळ्यार एक-एक वाड्यावेले एक एक सांगोंड्ड आसता.

ते येवन सांत पिटर ऑरडा कपेलाकडेन येवन रावतात.गांवचे लोक येवन कपेलाच्या मुखार एकठांय जातात आनी मागणें करतात.ती बोवाळ मारतात विवा सां पेद्रू!विवाकपेलाच्यो घाटी मारून उत्सवाक सुरवात करात म्हूण कळीत करतात.तेन्नाच बेण्ड सुरू जाता.गांवचे जाणटे कपेलाकडेन ल्हान मागणे करून पांरपारीक गीत सोपयतात.तशेंच जेजूक कुरसार मारिल्या वयल्यान म्हणटात ती कथेच्या रूपान.
ही गीतां दाखयतात ती कसो जेजूक कुरसार मारलो दनपाराच्या तीन वरांचेर.उपरांत सगळो लोक आपल्याक आदार कर म्हण मागतात. ह्याच उपरांत ते सांगोंडाचेर चडटात.ते सांगोंडाक न्हंयत भोवडायतात.फकत दादले सांगोंडाचेर चडटात भुरग्याक चडूक मेळना.बायलाचे रूप घेवन दादले नाचतात.

रायबादर हो पणजेचो एक वाडो.थंयचे नुस्तेकार सांत पिटराचे फेस्त करतात.मीसाचे पयली पाद्री सागोंडाचेर आर्शिवाद घालता.जे रायबादार-चोरांव फेरीकडेन बादिल्ले.सांत पिटराचो फोटो कोण्याक बादून सागोंडाक बादिल्ले आसता.जेन्नां पाद्री आनी लोक सांगोडाकडेन वयता तेन्ना पितूळचीं वाद्या वाजयतात.व्हड्याचेर पाद्री चडटा आनी न्हंयक आर्शिवाद दिता आनी सुपारेचे खांबे म्हळ्यार आरयो जी जाळ करपाक वापरतात.उपरांत सांगोड पातो उपरांत रायबादार येतात.तशेंच पाद्री न्हंयेचे देगेर आशिल्ल्या सांत पिटर कोपेलाचेर बेसांव घालता.
उपरांत लोक आनी पाद्री इगर्जे कडेन मिसाक येतात.दनपाराच्या वेळार गितां म्हणीत न्हंयचे देगेर चलतात.हे सगळे जाल्या उपरांत सांगोंड्ड मोडटात आनी कोण्डयाच्या बड्याची पावणी घालतात.सांजेच्या वेळार पूराय दिसाचो कार्यक्रम सोपोवपाक एक लार्दीन करतात.




#Article 234: सांजाव (624 words)


सांजाव हो दर वर्सा जुनाचे २४ तारखेर जाता. ह्या दिसा सां जुआव बाबतिश्त ह्या संताचो जल्म दीस म्हण हें फेस्त ताका भेटयतात.

 

गोंय आमंचे पर्यटक स्थळ सगळ्याक फामाद तशीच आमची गोंयची लोकजीण धार्मीक सणांनी फुल्ल्या. गोंयांत आमंच्या कसलेय सण जाव आमी ते व्हडा दबाज्यान मनयतात. पावसाच्या हुवारांत नाचत येता तो सण म्हळ्यार सांजाव.ही परब येवच्या णव दिस पयली लोक सांत बापतीस जॉन हाची नोवेनां करता .दर वर्सा जुनाच्या २४ तारखेर आमंचे क्रिस्तांव भाव सांजाव व्हडा दबाज्यान मनयतात. गोंयची फेणी पियोवप आनी विवा सांजाव,  विवा सांजाव म्हणत बायन, तळयेनी उडयो मारतात. मोठ्यान डिजे म्युजीक, फेणयेचे घोंट पिवन भरपुर धांगडधिंगा घालुन सांजावाचे धिगाण काडटा. सगळ्यांचेच चित्त वेधून घेवपी असो हो सण सांजाव.  सांजाव हो सण सांत जॉन बापतीसाच्या नावान मनयतात.

सांजाव हो सुपीकतायेचो सण अशेय म्हणटात. हाच्याफाटले कारण म्हळ्यार जॉन बापतीसाची आवय संत इलजाबेत आनी बापुय जाकार्य देवाच्या कायम भक्तीन विलीन. सगळे एश्वर्य आशिल्ले नासले ते पदराक भुरगें  ही कायम तीच्या मनांत खंत. त्या तेपार भुरगे नाशिल्ली बायल आसप म्हळ्यार व्हड शिराप.तांका निपुत्रीक वा पडींग अशे उत्छारताले.  जॉन जल्मांक येवच्या आदी जाकीर्या म्हळ्यार संत जॉनाचो बापुय हांका देवदुत गीबरीयालाचो  साक्षतकार जालो , त्या दिव्य शक्तीन म्हळे देवान तुची आंगोवण पुराय करपाची थारयला. तूजी बायल गर्भवती जातली आनी त्या चल्याचे नाव तुवे जॉन दवरचे पडटले अशे ताका कळीत से केले. जाकीर्यान  हाचेर कायच विश्वास केलो ना. मुखार अशे खरेच घडले संत इलेजाबेत गर्भवति जाली. जॉन जल्मांक येतामेरेन जाकीर्याची मात वाचा बंद जाली.

आपल्याक आवयजावपाचे सुख भोगचेना अशे चितपी संत इलेजाबेत आज आवयपणाचे सुख जीयेताली. संत इलेजाबेताक खुप परिपक्व म्हळ्यार जाणटें पिरायेचेर तिका गुरवतार आयल्लो. हो चमत्कारुच म्हणपाचो . तीच्या सुपीकतायची खबर आयकुन तीची चुलत भयण सायबिणमाय स्वता गर्भवति आसतना, म्हळ्यार जेजू पोटांत आसतना स्वता चलत जुडिया गावांत  इलेजाबेताची खबर घेवपाक आयली. सायबिण माय खबर घेवक आयला तेन्नाच जॉनान आपल्या आवयच्या गर्भांत उमेदीन उडकी मारली कारण ताका जेजूची लागसारपणाची , ताच्या आगमनाची चाहुल लागील्ली .पवित्र उरबेन भरील्लो उमाळ्यासयत एका मोठ्या आवाजान संत इलेजाबेताच्या तोंडातल्यान ही उतरां भायर सरली Blessed are you among women and blessed is the child you will bear ह्याच भावार्थान आज लेगीत मातृतावचे वरदान प्राप्त करपाक खुबशी बायलां सांजावा दिसा मागणे करतात.

म्हयने उलगले जॉन जल्मांक आयलो. देवदुत गाबरीयलान सांगण्यीनुसार आपल्या पुताचे नाव जॉन  दवरप हें जाकिर्यान थारायले पुण ताची वाचा फुटना आनी तो कोणाक कायच सांगपाक शकना अशी गत जाली.  सगळी ताचे नाव दवरपाचो बोवाळ करपाक लागली. पयलींच्या तेंपार आजो, पणज्यांची नावा दवरताली आनी तशेच नाव ताका वेचले पुण ताणे वेग - वेगळ्यो कुरु केल्यो की आपल्या पुताक जॉन हें नाव दवरचे तरीय ताची भाषा कोणाकुच जमली ना अखेरेक ताणे जॉन हें नाव पितारुन दाखयले आनी तेन्ना ताची वाचा परत फुटली.अशे तरेन जॉन हें नाव संत जॉन बापतीसाक दवरले. मुखार वाचनात अशे आसपावता, जे लोग आपल्या पातकांचे निवारण करपाक येताले तांका संत जॉनान जॉर्डन न्हंयत भुडोवन तांचो बातिझ्म केलो. काय वाचनात अशेय आसपावला की सांत जॉन बापतिसान ह्याच न्हंयन जेजूचोय बातिझ्म केल्लो.

पातकांचे निवारण जावप असो सांजाव सणाचो भावार्थ. आज लेगीत बायन उडयो मारपाची आख्यायिका. नवे काजारी जोडपे आसल्सार आंबे पणसांचे म्हळ्यार वेग-वेगळ्या हंगामी फळांचे वजे धाडपाची पद्धत आसा. गावकिर्या वाठारांत असली मजा पळोवपाक मेळटा.माथ्यार  कोपेल घालप म्हळ्यार तरन्या चुडट्टांचे किरीट तातुन अदीमदी रानफुलां , फळां बांधप. जांव दादलो वा बायल हें कोपेल तकलेक घालुन गांवभर विवा सांजाव म्हणत फेणी आनी फळां एखटाय करतात. सगळी जशी बाय जांव न्हंयकडेन जमताच देवाचे मागणे करुन थोडो फराळ उदकांत सोडटात. नवी काजारी कांय फळा आनी फुलां उदकांत सोडुन आपली इत्सा व्यक्त करपाची परंपरा.

गोंय आमंचे लोकनाच आनी लोकगीतांच्या तालार धोलता. घुमट, कासाळे वाजयत लोकगीता कानार पडटात. सांजावा निमतान गांवकिर्या वाठारांत  वेग-वेगळ्यो सर्ती घडोवन हाडटात. तांच्यामदलो सगळ्यात म्हत्वाची कार्यावळ म्हळ्यार  सांगोड   . उदकांत बोटी सजोवन भोवयत, आपआपल्या कार्यावळीचे वेग-वेगळ्या तरेन प्रदर्शन करता.रंगीत कपडे घालुन आपल्या गटांचे सादरीकरण करप. ह्या परबेंक सान्नां, सोलपोतेर, फेजांव, पुलाव,चोरीस  अशे पारंमपारीक जेवण रांदुन ताचो आस्वाद घेतात.फळां फुलांचो परमळ,  देवाच्या भावार्थान ,साबार रंगान भरिल्लो सांजाव . उमेदीच्या हुवारांत उंटगराच्या पावसांत लेगीत व्हडा दबाज्यान मनयतात.

 




#Article 235: सांत आंतोनिची अचर्या (1886 words)


सांत आंतोनिचो जल्म 15 ऑगस्ट 1195 वर्सा लिसबन शारांत जालो. ताचें आवयचें नांव तेरेझा आनी बापायचें नांव वीन्सेंट आसलें. ताचें खरे नांव फेर्नांडो मार्टीन्स आसलें. पूण पाद्रीपणांत भितर आयल्या उपरांत “आंतोन”  ह्या नांवान ताका सगळो लोक वळखूपाक लागलें. सांत आंतोनिची आवय ही देव भिरांतिची मनीस आसली. तिणें सांत आंतोनिच्या काळजांत आंकवार मांयचो मोग रिगयलो. पंदरा वर्साचो आसतना तो पाद्रिपणात भितर सरलो. पयलो तो कॅनन्स रेग्युलर हे संस्थेत भितर सरलो. उपरांत तो फ्रान्सीसकन संघान भितर सरलो.ताचें जिवीत सादें तो कोणाकूच कसलोय आदार दिवपाक फाटी सरनासलो. 13व्या शेकड्यात ताणे आपलो वावर सुरू केलो. ताचो चड प्रमाणात वावर आमकां इटली देशातल्या पादूआ शारांत पळोवपाक मेळटा. पादूआ शारांत चड करून अनभावार्थी (चोर, खूनमारी ) लोक आसले. देखून ताका थंय त्या लोकांक सुदारपाक धाडिल्लो. ताणें पादूआ शारांतल्या लोकांक बऱ्या मार्गार हाडले. निमाणे ताका ह्या शारांत यश मेळ्ळें. ताका लागून सांत आंतोनीक पादूआचो सांत म्हणटात. निमाणे सांत आंतोनीक 13 जून 1231 वर्सा मरण आयलें.

सांत आंतोनिची मुखेल अशी 13 अचर्या आसात आनी आमी ताचेकडेन मागतना आमचेखातीर चौदावें अचर्य कर म्हण मागतात. ताची चडशी मुखेल अचर्या मर्णा पयली आमकां मेळटात. ती अशी आसात.

एक दीस सांत आंतोन, केल्ल्या पातकाचें प्रायश्चित करूंक जाय म्हूण लोकांक सांगतालो. त्याच वेळार त्या लोकां मदल्या एका पापी मनशाक आपली पातकां जाणवली. उपरांत तो सांत आंतोनी कडेन कुमसार जावपाक गेलो. कुमसाराक तो खूब रडूंक लागलो. हें सगळें पळोवन सांत आंतोनीन ताका समजावन म्हळें “आता तूं घरा वच, तुजी सगळीं पातकां एका कागदार बरोवन म्हाका हाडून दी” अशें ताणे सांगलें. सांत आंतोनीन सांगिल्लें तशेंच ताणे केलें. सगळीं पातकां कागदार बरोवन तो ताचेकडेन घेवन आयलो. कुमसाराक त्या मनशान कागद काडलें आनी सांत आंतोनिच्या हातांत दिलें. सांत आंतोनीन ते कागद आपल्या हातांत घेतलें आनी पळयलें. तो तें पळयना फुडें कागदार जी पातकां बरयल्ली आसली तीं नाच्च जालीं. कागदार कांय ना तें पळोवन तो मनीस भियेंवक लागलो. तेन्ना सांत आंतोनीन म्हळे “ भियेंव नाका तुजी सगळीं पातकां देवान भोगशिली.”

सांत आंतोनीन देवाचें शिकवणेचेर एक ग्रंथ बरयल्लो. तो ग्रंथ तो सदांच आपल्या सांगांता दवरतालो. आपूण वता थंय देवाचें बरें उतर त्या ग्रंथाच्या आदारान लोकांमेरेन पावयतालो. एक दीस जेन्ना सांत आंतोन आपल्या कुडींत सावन भायर गेल्लो तेन्ना हो मनीस चोरिया भितर वचून तो ग्रंथ चोरी करूंन घेवन गेलो. जेन्ना सांत आंतोन आपल्या कुडींत भितर सरलो तेन्ना आपल्या मेजावयलो ग्रंथ ना तें ताणें पळयलें. ताणें तो ग्रंथ सगळ्याक सोदलो. पूण ताका तो खंयच मेळ्ळो ना. त्याच वेळार तो देवा कडेन विनंती करूंक लागलो, आपलो ग्रंथ परतून मेळचो म्हण. ते म्हणसर तो मनीस ग्रंथ घेवन वतालो तेन्नाच ताका वाटेर देवचार मेळ्ळो. देवचाराच्या हातांत कुराड आसली ताणें म्हळे “तुवें हो चोरून हाडिल्लो ग्रंथ परतून व्हरून दी, ना जाल्यार ह्या कुराडीन तुज्या कपलाचें दोन कुडकें करूंन न्हयंत उडयतलो.” हें आयकून तो थरथरलो. ताणें परत वचून सांत आंतोनीक तो ग्रंथ दिलो. आपणाचो गुन्यांव भगशी म्हण तो सांत आंतोनीलागीं मागूंक लागलो.

एका गांवांत एक गरीब बायल आसली. तिणें सांत आंतोनीक आनी ताच्या सांगात्याक थकून आपल्या घरा फुडल्यान चलत वता ते पळयलें. रात जाल्यान तिणें तांकां आपल्या घरा जेवपाक आपयलें. तिणें आपल्या शेजाऱ्यागेर वचून दोन कांचीची कोपां हाडलीं. त्या कोपात तिणें दाकांचो सोरो वतलो. सांत आंतोनिच्या सांगात्याकडेन चुकून एक कोप फुटलें तशेंच जे बरनेंत दाकांचो सोरो आशिल्लो ती बरनी चुकोन ते बायले कडे पडोन फुटली आनी सगळो दाकांचो सोरो व्हावून गेलो. ह्या सगळ्याक लागून ती बायल खूब र्निशेली. तिणें सांत आंतोनीक सगळें सांगले. तिणें सांगतकूच सांत आंतोनीन मागणें केलें. तेन्नाच तें फुटिल्लें कांचीचें कोप सारकें जालें. तशेंच ती बरनी आसा तश्शी जाली आनी भितर ओतो सर दाकांचो सोरो आसलो.

एक दीस जेजुची खबर सांगूक सांत आंतोन एका नगरांत पावलो. त्या नगरांतल्या एका मनशान सांत आंतोनिचें बरें गूण पळोवन आपणागेर रावपाक दिलें. थंय तो जायतें दीस रावलो. एक दीस रातचो जागो आसतना त्या मनशान सांत आंतोनिच्या कुडांत उजवाड पळयलो. हो उजवाड कसलो म्हण पळोवपाक ताणें सांत आंतोनिच्या कुडाच्या दारांतल्यान पळयलें. पळयत जाल्यार ताणें सांत आंतोनिच्या ग्रंथार एक भुरगो पळयलो. तो बाळक जेजू क्रिस्त आसलो. सांत आंतोनीक हें सगळें जाणवलें. दुसऱ्या दिसा सांत आंतोनन त्या मनशाक आफोवन हाडलो आनी म्हळें “ जितलें तुवें कालचें राती कुडांत पळयलें तातुतलें कोणाक सांगनाका ”अशें ताणें सांगलें. त्या उपरांत ताणें कोणाकूच सांगूक ना. पूण सांत आंतोन मेल्या उपरांत, जितलें त्या मनशान पळयलें तें ताणें सगळ्यांक सांगलें. हाकाच लागून सांत आंतोन चितारताना ताच्या हातांत आशिल्ल्या पुस्तकाचेर बाळक जेजू क्रिस्त चितारतात.

आरिमीन ह्या नगरातलो लोग पापी तसोच शास्त्राचें आड आसलो. ह्या नगरांत जेन्ना सांत आंतोन पावलो तेन्ना तो तांकां फेभावार्था विशीं सांगपाक लागलो. पूण त्या लोकानी ताचें कांयच आयकून घेतलें ना. हें सगळें पळोवन सांत आंतोनक खूब दूख जालें. ह्याच दुखान तो दर्याकडेन गेलो आनी दर्यातल्या नुसत्यांक उलो मारूंक लागलो,“ ह्या पुराय दर्यातल्या नुसत्यांनो ,जांकां देवान गिन्यान दिलां ते देवाचें कायंच आयकूपाक तयार नात, तुमकां जरी समजुपाची तांक ना तरी ह्या अभावार्थांचें वायट सोडूक तुमी बेगीन आपल्या रचणाराचें उतर आयकूंक येयात” म्हण ताणें सांगलें. हें म्हणनाफुडें त्या दर्यातलीं ल्हान तशीच व्हड नुस्तीं दर्याचें देगेक येवन रावलीं. तांच्यो सगळ्यांच्यो तकल्यो उदका भायर आसल्यो आनी तीं सगळीं आंतोनीक फुडो करून आसलीं. तेन्ना सांत आंतोन तांकां देवाचें उतर सांगूक लागलो. सगळी नुस्ती सांत आंतोन किते सांगता तें मन लावन आयकताली. जेन्ना ही खबर त्या शारांत कळ्ळी तेन्ना सगळें लोक हें नवल पळोवपाक आयलें. हें सगळें पळोवन ह्या लोकानी आपले मन बद्दलें. सांत आंतोन ह्या सगळ्यां लोकांक पळोवन असो म्हणूक लागलो “ पळयात हांकां बुध्द नासून सुध्दा ती आपल्या देवाक वळखतात.” पूण तुमकां सगळें दिवन तुमीं देवाक वळखनात. हांकां उलोवंक आनी आयकूंक येना पूण तुमकां मनशांक सगळें दिवन देवाचें उतर आयकूंक तयार नात. हें सगळें त्या लोकानीं आयकल्या आनी पळयल्या उपरांत ते सांत आंतोनी लागी गुन्यांव मागूंक लागले. तांच्यानी आपल्या मनातलो अभवार्थ सोडलो आनी फेभावार्थ आपणायलो.

सांत आंतोन एका अभावार्था शास्त्रदुहिताक सांगतालो की सांतिस्सम सांक्रामेंतात जिवो जेजू आसता. त्या मनशान ताचें कांयच आयकून घेतले ना. उपरांत तो म्हणपाक लागलो “ ज्या दिसा हांव ह्या सांतिस्सम सांक्रामेतांत जिवो जेजू पळयतलो त्या दिसा सावन सत्य मानतलो की जेजू संवसारांत आसा.” उपरांत सांत आंतोनीन ताका म्हळें “ तुकां कसलें नवल देवान करून दाखयलें जाय, जें तूं सांगशी तें देव करून दाखयतलो.” हें आयकून त्या मनशान म्हळें, आपलो एक गाडव आसा. ताका तीन दीस कांय खावंक दिनासतना तसोच बांदून दवरता. चवथ्या दिसा ताका भायर काडटा तेन्ना तूं ताच्या फुडल्यान सांतिस्सम सांक्रामेंत घेवन यो आनी हांव गाडवाची खावड घेवन येता. तेन्ना आमी पळोवया हो गाडव ताची खावड खाता वा तुज्या देवाक नमस्कार करता. जरी हो गाडव आपलें खावड सोडून सांतिस्सम सांक्रामेंताक नमस्कार करीत जाल्यार आपूण त्याच वेळार सगळ्या लोकां फुडल्यान सरपटून तुज्या देवाक नमस्कार करता आनी भावार्थान जेजू ह्या सवसारांत आसा म्हण सतमानता. तो दीस आयलो सांत आंतोनीन पवित्र कोमिन्यांव, पवित्र सांक्रामेंतान घालून हाडलो. सांत आंतोनी वांगडां कितलेशेच लोक कितें जातलें तें पळोवपाक एकठांय जाले. तो मनीस गाडवाक सोडून ताका खावड घालपाक लागलो. इतल्यान सांत आंतोनीन गाडवाक म्हळें “ गाडवा, ज्या देवान तुकां रचला तोच देव ह्या पवित्र सांक्रामेंतान आसा ह्या अभावार्थी मनशाक हें पळोवच्याक, तुज्या देवाक तूं नमस्कार कर.” हें आयकनाफुडें त्या गाडवान तें खावडाक पळयनासतना सांत आंतोनी फुडल्यान वचून आपलें दोनूय पायांचेर दिमी मोडून त्या पवित्र सांक्रामेंतान आसलेल्या जेजूक नमस्कार केलो. हें पळोवन त्या मनशान आनी सगळ्या लोकांक अजाप जालें. निमाणे त्या मनशान जमनीर पडून ताका नमस्कार केलो आनी देवाकडेन माफी मागली.
                                                                              

शास्त्रद्रुहित सांत आंतोनी आड आसलें. तांकां सांत आंतोनीचो राग येतालो. एक दीस त्या एका दुश्ट मनशान जो शास्त्रद्रुहित आसलो ताणे सांत आंतोनीक आपणागेर जेवपाक आपयलो. सांत आंतोनी तांगेर जेवणाक गेलो. सांत आंतोनीक पयलेंच कळिल्लें हो मनीस ताका कितें तरी वायट करपाचो आसा. त्या मनशान ताका जेवण वाडलें आनी त्या जेवणांत वीख घातलें. सांत आंतोनीन जेवच्या पयली त्या जेवणाचेर “ बापाचे, पुताचे आनी पवित्र आतम्याच्या नावीन आमेन” असो आर्शिवाद घातलो आनी जेवपाक सुरू केलें. जेवण जाल्या उपरांत ताका कांयच जावंक ना. हें पळोवन तो मनीस चितूकच पडलो अशें कशें जाव शकता. त्याच वेळार ताका आपणाची चूक जाणवली आनी ताणी क्रिस्तांवपणाचो भावार्थ आपणायलो. 
 

एके बेरेस्ताराचें राती सांत आंतोन ‘st. pierre du Queriox’ हें इंगर्जेत देवाचें उतर परगट करतालो. तेन्नाच ताका उगडास आयलो, ताका दुसऱ्या जाग्यार ‘लेसन ऑफ डीवायन ऑफीस’ हें गीत दुसऱ्या पाद्री बरोबर म्हणपाक वचपाक जाय. तेन्ना सांत आंतोन दोनाय जाग्यांचेर त्याच वेळार तिका दिसलो. 

एकदा सांत आंतोन एका मैदानार लोकांक देवाची शिकवण दितालो. तेन्ना अचकीच वीज पडून मळबांत काळी कुपां आयली. लोक सगळे पावसाच्या भयान वचपाक लागले. हें पळोवन सांत आंतोनीन देवाचें चिंतन केलें आनी लोकाक भिवूक नाका म्हण सांगलें. सांत आंतोनीन तांका सांगलें आसा त्याच जाग्यार उबी रावात. पावस बरोच पडूंक लागलो. पूण ज्या जाग्यार सांत आंतोन आनी लोक उबो आसलो थंय पावसाचो एक थेंब लेगीत पडूंक ना. हें अचर्य पळोवन लोक देवाक आर्गां दिवंक लागलो.

सांत आंतोन देवाचें उतर लोकांक सांगतालो. तेन्ना तो कितें सांगता तें आयकूक एक बायल आपल्या भुरग्याक पाळण्यांत न्हिदोवन, दाराक खिळी घालून इंगर्जेंत वता. जेन्ना ती घरा परत येता तेन्ना आपलें भुरगें निर्जीव जाल्लें पळयता. तशीच ती रडत इंगर्जेंत वता. थंय सांत आंतोनिच्या पायां पडटा आनी आपलें दूख सांगता. तेन्ना सांत आंतोन तिका “ भिवू नाका घरा वच तुजें भुरगें सारकें जातलें” म्हण सांगता. ताणे सांगिल्ल्या प्रमाण ती घरा वता आनी थंय आपलें भुरगें जिवें पळयता. हें पळोवन ती बायल खूब खाशी जाता आनी सांत आंतोनिचें उपकार मानता.

लिसबन शारांत दोग जाण दुस्मान आसलें. ते एकामेकाचेर दाव धरून आसले. एकदां एकल्यान आपल्या दुस्मानाच्या चल्याक जिवो मारलो आनी त्या चल्याचें मडे व्हरून सांत आंतोनिच्या बापायच्या बागीत पुरलें. त्या चल्याच्या आवय बापायन आपलो पूत ना म्हण पुलीसांक सांगलें. तेन्ना ते ताका सगळें कडेन सोदपाक लागले. निमाणें तांकां सांत आंतोनिच्या बापायच्या बागीत त्या चल्याचें मडे मेळ्ळें. त्याच वेळार ताच्या बापायक धरून बंदखणीत घातलो. ताचेकडेन आपूण साव म्हण सांगपाक कांयच गवाय नासली. ताका कॉर्टान मरणाचें फर्माण दिलें. ह्या विशी सांत आंतोनीक कांयच खबर नासली. तर देवान ताका कळीत केलें , ताचो बापूय त्रासांत आसा. हें कळनाफुडे सांत आंतोन आपल्या बापायक वाटोवपाक भायर सरलो. आपलो बापूय निरपराधी आसा म्हण तो पुलीसांक सांगपाक लागलो. पूण तांच्यानी ताचें कांयच आयकूंक ना. देखून सांत आंतोनीन पुलीसांक आनी सगळ्या लोकांक त्या चल्याचें मडें जय पुरिल्लें थंय घेवन गेलो. आनी देवाचें स्मरण करून सांत आंतोनीन त्या मेल्ल्या चल्याक बेगीन फोंडातल्यान उटून भायर येवपाक सांगलें. तेन्ना फोंड उगतो जावन तो मेल्लो चलो भायर सरून सगळ्या लोका हुजिर उबो रावलो. सांत आंतोनीन ताका आपल्या बापायन तुका मारला कांय विचारले तेन्ना ताणें ना म्हळे. ताका कोणें मारलो म्हण विचारलें तेन्ना त्या चल्यान त्या मनशा कडेन बोट दाखयलें. अशें सांगून तो मेल्लो मनीस परत आसलो तसो फोंडांत वचून पडलो. सामको निर्जीव. अशें तरेन सांत आंतोनीन आपल्या बापायक मरणातल्यान वाटायलो.
  

पादुआ नगरांत एक तरणाटो भुरगो सांत आंतोनी लागी कुमसार जावंक गेलो. तेन्ना ताणें सांगलें “ एक दीस रागान आपणें आपल्या आवयचेंर खोंट मारली.” तेन्ना सांत आंतोनीन म्हळें,“ ज्या पांयान आपल्या मायक तुवें खोंट मारल्या तो पांय कातरूंक फावो आसलो.” हें आयकून ताका खूब दूख जाता. ताका आपलीच लज दिसता. तो घरा येता तेन्नाच ताका दोळ्या फुड्यांत एक कोयती दिश्टी पडटा. तो ती कोयती घेता आनी सगळ्यां लोकासामकार आपणालो पांय कातरता. हें सगळें, लोक ताच्या आवय-बापायक सांगता तेन्ना तीं धावत येतात. अशें कित्याक केलें म्हण विचारता तेन्ना तो सांगता, आपूण कुमसार जावंक सांत आंतोनी कडेन गेल्लो तेन्ना ताणें आपूण केल्या पापाक अशी ख्यास्त फावो म्हण सांगले. हें आयकून ताची आवय सांत आंतोनी कडेन धावून गोली. ती रडून सांत आंतोनी सगळें सांगपाक लागली. सांत आंतोनीक तिची काकुळट दिसली. ताणें आपल्या हातांत तो कापिल्लो पांय धरलो आनी खुरसाची कुरू करून ताणें तो पांय आसलो तसो परत जोडलो. हें अचर्य पळोवन तो चलो खोशयेन नाचूक लागलो. 
   

सांत आंतोनिच्या मरणा उपरांत हें अचर्य जाल्लें. एकलो अनभावार्थी मनीस आसलो. जो सांत आंतोनिच्या अचर्यांक मानी नासलो. एक दीस जेवतना ताणें ताच्या सोयऱ्यांच्यो गजाली आयकल्यो “ती सांत आंतोनिच्या अचर्यांच्यो गजाली करताली.” ताका तांचो राग आयलो. ताणें आपल्या हातांत एक काचीचो ग्लास घेतलो आनी म्हणपाक लागलो, तुमी ह्या मनशाक जो तुमी सांत म्हणटात तो हो ग्लास फुटयनासतना दवरता जाल्यार हांव ताका मानता. ताणें तो ग्लास वयर सावन नेटान फातराचेर शेवटून मारलो. पूण त्या ग्लासाक कांयच जावक ना. तो ग्लास आसा तस्सो आसलो. हें पळोवन तो अनभावार्थी अजाप जालो आनी त्या दिसासून भावार्थी जालो.




#Article 236: सांत इस्तेव्ह (553 words)


सांत इस्तेव्ह गांव गोंयातल्या तिसवाडी म्हालांत आसा. ८.३ चौ. किमी. क्षेत्राचें शार आसून २०११ चे जनगणने प्रमाण ह्या शारांत १०५७ कुटुंबां वा वट्ट ४१३४ लोकसंख्या आसा. चोंयवशीं उदक आनी मदींच ल्हानसो जुंवो म्हळ्यारूच सांत इस्तेव्ह. हाका जुंवो वा जुंवें अशेंय म्हण्टात. जिल्लो मुख्यालय, पणजे २२ किलोमीटर अंतराचेर आसा. राज्याची राजधानी पणजे २२ किलोमीटर अंतराचेर आसा.   हातूंत १९७१ दादले आनी २१६३ बायलां आसात. हातूंत अनुसुचीत जातीचे लोक ३८ आसून अनुसुचीत जमातीचे ८४ लोक आसात. ह्या गांवचो जनगणनेतचो स्थळ निर्देशांक ६२६७२७  आहे.

लोकसंख्योप्रमाणे शाराचो दर्जो VI (लोकसंख्या_एकूण  ५,०००).
शाराची नागरी स्थीती आसा. 'सर्वेक्षण शार'.

१  लाखां परस चड लोकसंख्या आशिल्लें सगळ्यांत लागींचें BELGAUM हें शार १५८ किमी अंतराचेर आसा. ५  लाखां परस चड लोकसंख्या आशिल्लें सगळ्यांत लागींचें PUNE हें शार ५३४ किमी अंतराचेर आसा. रेल्व स्टेशन १२ किमी अंतराचेर CARAMBOLIM हांगां आसा.

  
शारांत उकती आनी बंद गटारवेवस्था आसा.
शाराक शुध्दीकरण केल्ल्या नळाच्या उदकाची पुरवण जाता. उदका पुरवणेची तांक 800 किलो लिटर आसा.

सगळ्यांत लागीं उजो पालोवपाची सुविधा पोन्न्या गोंयां आनी पणजें आसात.

सगळ्यांत लागीं अ‍ॅलोपॅथी रुग्णालय २४ किमी हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं पर्यायी वैजकी रुग्णालय २८ किमी हांगां आसा.
शारांत २ दवाखानो आसा.
﻿शारांत १ कुटूंब कल्याण केंद्र आसा.
﻿शारांत १ प्रसूती आनी बालकल्याण केंद्र आसा.
सगळ्यांत लागीं प्रसूती केंद्र १६ किमी हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं क्षयरोग उपचार केंद्र  २२ किमी हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं रुग्णालय ० किमी हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं पशुवैजकी रुग्णालय  २८ किमी हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं फिरतो दवाखानो ० किमी हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं हेर वैजकीय सुविधा ३३ किमी हांगां आसा.

शारांत १ खाजगी वखदां दुकान आसा.

गांवांत ३ शासकीय प्राथमिक शाळा आसा. ﻿गांवांत १ खाजगी प्राथमिक शाळा आसा. 
गांवांत २ खाजगी कनिश्ठ माध्यमिक शाळा आसा.  
गांवांत २ खाजगी माध्यमिक शाळा आसा.  
सगळ्यांत लागीं शासकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, खांडोळें (४ किमी) हांगां आसा.
   
सरकारी महाविद्यालय, खांडोळा हे ह्या गांवाक लागींचें महाविद्यालय.
सगळ्यांत लागीं खाजगी पदवी महाविद्यालय (फक्त वाणिज्य) PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी पदवी महाविद्यालय (कला आणी शास्त्र) PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी पदवी महाविद्यालय (कला आणी वाणिज्य) GOAVELHA CT (१८ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय पदवी महाविद्यालय (कला, शास्त्र आणी वाणिज्य) CANDOLA CT (४ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी पदवी महाविद्यालय- विधी PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय पदवी महाविद्यालय- विद्यापीठ PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी पदवी महाविद्यालय - हेर PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय वैजकी महाविद्यालय BAMBOLIM CT (२४ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय BANDORA CT (१५ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी वैवस्थापन संस्था  PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय पॉलिटेक्निक PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय वेवसायीक प्रशिक्षण शाळा PANAJI (२० किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं शासकीय अनौपचारीक प्रशिक्षणकेंद्र  PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी अपंगां खातीर खाशेली शाळा ELLA (१० किमी) हांगां आसा.

सगळ्यांत लागीं शासकीय अनाथाश्रम PANAJI (२० किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं नोकरी करपी स्त्रियांचें सरकारी निवास (हॉस्टेल) PENHA DE FRANCA CT (२८ किमी) हांगां आसा.
शारांत १ खाजगी वृद्धाश्रम आसा.  
सगळ्यांत लागीं शासकीय खेळांगण PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
सगळ्यांत लागीं खाजगी चित्रपटगृह PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.
गांवांत १ खाजगी सभाघर आसा.  
सगळ्यांत लागीं शासकीय भौशीक ग्रंथालय  PANAJI (२२ किमी) हांगां आसा.

जुंव्यांर मुखा वयल्या वस्तूंचें उत्पादन जाता तांदूळ भाजयो खास करून भेंडें. भाजयांचें उत्पादन आदी खूब प्रमाणान आशिल्ल्यान जुंव्याक पुर्विल्ल्या काळार शाकेचो जुंवो अशेंय म्हण्टाले.

शारांत २ राष्ट्रीय बँक आसा.

﻿शारांत १ सहकारी सावकारी पेडी  आसा.




#Article 237: सांताचें पुरसांव (445 words)


सांताचें पुरसांव इतिहासीक नदरेंत पळयत जाल्यार ‘व्हडलें गोंय’ ह्या गांवाक खूब म्हत्व आसा. कदंब राजवटिच्या काळार तें गोंयचें राजपटण आशिल्लें (गोवापुरी). हांगासर पयलीं वेग - वेगळे वेपार जाताले. सांताचें पुरसांव ‘व्हडलें गोंय’ ह्या गांवांत जाल्लें आमकां पळोवपाक मेळटा. क्रिस्तांव धर्माच्या धर्मीक कॅलेंडरा प्रमाण प्राचीन काळाच्या पांचव्या सप्तकांत, सांताचें पुरसांव जाता. इटलीक रोम शारांतूय सांताचें पुरसांव जाता. ह्यो दोन सुवाती सोडल्यार संवसारांत आनीक खंयचेच कडेन असले तरेचें पुरसांव जायना. ह्या पुरसावांक क्रिस्तांव लोकांभायर हिन्दू लोकूय आयिल्ले दिश्टी पडटा.

पुरसांव भायर काडपाची परंपरा १७ व्या शेकड्यांत सावन चलत आयल्या. १६ व्या शेकड्यांत जेन्ना पुर्तुगेज गोंयांत आयले तेन्ना क्रिस्तांव धर्माचो प्रचार करपाचो वावर ताणी सुरू केलो. हेर धर्माच्या लोकांक धर्मांतरीत करून तांकां ताणी क्रिस्तांव धर्मांत भितर काडले असल्या, नव क्रिस्ती लोकांचो तेचपरी मूळ क्रिस्ती लोकांचो भावार्थ थीर करपाखातीर जेजुइत पाद्रिनी हें पुरसांव काडपाचें थारायलें. सांताचें पुरसांव म्हळ्यार फेस्त न्हय पूण एक प्रायश्चिताची रीत, पुरसांव म्हळ्यार एक मोर्चा. पयलिंच्या काळार पुरसांव काडपा फाटल्यान कांय हेतू आशिल्ले. लोकांच्या मनांत बदल हाडप, हो ह्या पुरसांवांचो पयलो वयलो हेतू आशिल्लो. व्हडले गोंयचो लोक पातकी जीण जियेतालो, हें जेन्ना पिलार रावतल्या एका पाद्रीन पळयलें तेन्ना, ह्या लोकानी आपली जीण बदलपाक आनी तांकां सगळ्यांक उजू मारगार हाडपाखातीर ताणें सांताचे पुरसांव काडपाक थारायलें.

ह्या सांतानी देवाचेर सदांच भावार्थ दवरलो, ह्या संवसारांत तांच्यानी जायतीं बरी कामां केल्ली, तांचीच देख घेवन आमी तांच्या सारकी जीण जियेवपाक जाय हो ह्या पुरसांव करपा फाटलो आनीक एक हेतू. १८व्या शेकड्यांत ७५ मुर्त्यो पुरसांवांक भायर काडटाले. पुरसांवां दिसा मूळ क्रिस्ती लोक (दादले) सांतांची पालकी खांदार घेतात. ह्यो मुर्त्यो मनशाच्या येद्यो व्हड आशिल्लयान सांतांची पालकी सांभाळपाक चार वा पांच कोंफ्रारिची गरज पडटा. १८३५ वर्सा मार्कीस द पोंमबाल हाणें ह्या पुरसांवाचेर बंदी हाडली. पूण १९ व्या शेंकड्याच्या सोंपत्यार हें पुरसांव परतून जावपाक लागले. ज्या इगर्जेंतल्यान हें पुरसांव भायर सरता ती इगर्ज सांत आंद्रेक भेटयल्ली आसा. पुरसांव बाजारांतल्यान वता आनी सोजीकडेन भितर सरता, आनी थंयच कांय अंतराचेर आशिल्ल्या बांदावयल्यान पुरसांव परतून इगर्जेंत भीतर सरता. 

पयलीं सांगिल्ल्या प्रमाण ज्या म्हयन्यांत हें पुरसांव जाता तो क्रिस्तांव लोकांचो प्राचीत काळ आसता तरी आसताना हजारानी लोक ह्या पुरसांवांक आयिल्लो पळोवपाक मेळटा. पुरसांवाच्या दिसा इगर्जेच्या भायर मीस जाता. मीस जाल्या उपरांत एक पाद्री मायकार सांताचें नांव घेता, तशे कोंफ्रारी त्या सांताची मुर्त आलतारा मुखार हाडटा, उपरांत पाद्री त्या सांताचें जिवनकार्य सांगता.

ह्या पुरसांवांक एक परंपरा वर्सान वर्स आमकां पळोवपाक मेळटा ती म्हळ्यार पुरसांव भायर सरले म्हणटकच लोक त्या सांताच्या पालके पोंदच्यान पासार जाता. पालके पोंदच्यान गेल्यार त्या सांताचो आशीर्वाद मेळटा असो लोकांमदीं भावार्थ आसा. पुरसांव जाल्या उपरांत तीन दिस पासून हे सांत इगर्जेंत दवरतात. ह्या दिसानी लोक आपल्या घरच्या सयत हांगा येवन भावार्थान मागतात आनी त्या सांताचो उमो घेता.

पुरसांवा दिसा व्हडली फेरी येता, कपडे, कांकणां, वाझ, प्लास्टीक फुलां, मातयेच्यो वस्तू, खेळण्यो, चणें, लाडू, कापां, खाजें सोडल्यार हेर खावपाच्यो वस्तूय ह्या फेरयेक येतात. ही फेरी तीन दिस पासून आसता.




#Article 238: साळगांवची गोठणिची पुजेचो इतिहास (146 words)


साळगांवची गोठणिची पुजेचो इतिहास
साळगांवची गोठणिची पुजेचो इतिहास करपाचे कारण

साळगांव हो गांव पयलीं ब्राम्हणांचो गांव आशिल्लो आनी पयलीच्या काळांत लोक शेत काम करताले,गायचे दूध काडताले आनी ते विकून आपले पोट भरताले.ताकाच लागून दर घरांत गोरवा आसताली.एक काळ असो आयलो की गांवच्या गोरवांक लागण म्हण रोग लागपाक सुरू
जालो.लागण म्हळ्यार गोरवांच्या पायाक घावे जावप आनी तांका कीडे पडून ती गोरवा मरप,आनी ह्या कारणाक लागून गांवात गोरवां कमी
जावपाक लागली. 

जेन्ना लोकांक कळे गांवच्याच लोकांक रोग लागता तेन्ना तांच्यानी ज्या जाग्यार सगळी गोठणीर गोरवा एकत्रीत बसतात
जाग्यावयल्या देवीक सांगणे केले की हो रोग पयस करत जाल्यार आमी हांगा दर वर्सा पुजा बांदतात.तेन्नाच्यान गोरवांचो रोग कमी जावपाक
लागलो.थोड्या तेपान जेन्ना गांवच्या लोकांनी पुजा बंद केली तेन्ना परत हो रोग परत गांवच्या गोरवांक जावपाक लागलो.मागीर ही पुजा
परत सुरू जाली ती आज मेरेन सुरू आसा.हे पुजेक आतां 50वर्सा परस चड वर्सां जायत आयल्या.गांवचो लोक ही पुजा व्हडा उमेडीन मनयतात.




#Article 239: साळगांवच्या वेताळ देवाचो इतिहास (346 words)


बोर्देस तालुक्यात सालगांवा गांवात वेताळ देवाच्या देवळाचो इतिहास...
देवाचो ईतिहास

केले आनी हे इंक्विझिशन चालू करपा फाटले कारन म्हळ्यार तांका धर्म बदलपाक जाय 
आसलो आनी गोंयाचेर राज्य चलोवपाक जाय आसले.आनी ह्याच कारणाक खातीर हिन्दू
लोकांक आपलो देव धर्म सोडपाक लायलो.अशीच एक घडणूक साळगांव गांवात घडली.
साळगांव ह्या गांवात ब्राम्हण वाडो ह्या नांवाचो वाडो आशिल्लो आता त्याच वाड्याचे नांव मोळेभाठ दवरला.
त्या वाड्यार ब्राम्हण लोक रावताले.त्या गांवात एक देवुळ आशिल्ले आनी तांतुतलो देव वेताळ आशिल्लो.जेन्ना 
पुर्तुगेज साळगांवा पावले तेन्ना तांच्यानी ह्या गांवाचेर आपलो कब्जा केल्लो.आनी गांवातली सगळी देवळा मोडून 
उडयली आनी त्या सुवांतीचेर तांच्यानी घरा बांदली.
ज्या सुवातीर पयली वेताळाचे देवुळ आशिल्ले ते पुर्तुगेजानी मोडले आनी वेताळ देवाची पाशाणी देवाची तकली 
मोडून ती तकली गांवा भायर पालीन गांवात उडयली.जे धड देवाचे आशिल्ले ते धड उमते उडयले आनी  ताचेर थुकपाक लागले.
कारण ते फातराक वा हिन्दू धर्माक मानिनासले. तांका ती सगळी फकाणा दिसताली.पुर्तुगेजानी निर्णय केल्लो की देवळाच्या सुवातेर
बांदपाचें आनी तांच्यानी ते घर बांदले.पुर्तुगेजानी वेताळाचे पाशाण जे मोडुन उडयले ते साळगांव इगर्ज बांदताले तेन्ना 
त्या इगर्जेच्या पायाचेर घालपाचे चिंतले कित्याक तर जेन्ना पुर्तुगेज लोक इगर्जेत वतले तेन्ना ते पाशाण पुर्तुगेज लोकांच्या पाया पोंदा पडतले.
आनी पाशाण त्या सुवातेवयल्यान खुब व्हरपाचो यत्न केलो पूण ते कशेच हालना जाले.जायते खेपे पुर्तुगेज लोकांनी पाशाण उकलपाक यत्न केलो पुण
तांचेकडेन ते जाले ना.ज्या सुवातेर घर बांदिल्ले ते सुवातेर लोक रावपाक पावना जाले कारण त्या घरांत खुब आदनेरी जावपाक लागल्यो.आनी त्या तिडकीन दोन पुर्तुगेज मनीस एक विकटोरया
फेर्नांडीस आनी हिकमत दिसोजा जे ते घरांत त्या पाशाणाचेर वचून मुथले .आनी आजून मेरेन लोक अशे म्हणटात की ते किडे पडून कुसून मेले.पुर्तुगेज गोंय सोडून गेले उपरांत कांय वर्सानी 
गांवच्या लोकानी ताचो सोड लायलो आनी ल्हानशी पुजा बांडली ,देवाक सांगणे केले आनी सगळ्या गांवच्या लोकांक आनी गांवकारांक एकठांय केले आनी वेताळ  देवाचे जे पाशाण अर्दे आशिल्ले ते 
उबारले.जे पाशाण पुर्तुगेजांकडे मात लेगीत हाल्ले ना ते गांवच्या लोकानी रोकडेच उबारले.त्या लोकांनी ते गाड्यार घातले आनी व्हरुन पवित्र जाग्यार दवरले आनी त्या जाग्यार देवुळ बांदले.आता
दर वर्सां थंय जात्रा आनी गांवचे लोक ताची सेवा करतात.आनी ताका मोळेभाट जाग्याचो अशे मानतात .ताचे जे सिर (तकली) जी पालीन उडयली ताका पालीतल्या देवळान दवरून थंय धड बांदले आनी
ताची सेवा करतात.




#Article 240: सावकार, स्वा. विनायक दामोदर (1111 words)


( जल्म: २८ मे १८८३ भगूर, नासिक ;मरण :२६ फेब्रुवारी १९६६)

स्वा. विनायक दामोदर सावकार एक व्हड क्रांतिकारक, समाजसुदारक, हिंदूसंघटक,इतिहासकार, आनी व्हड कवी- साहित्यीक. ताच्या बापायचें नांव दामोदरपंत आनी आवयचें नांव राधाबाय.

ल्हानपणासावन तो घरांतली देवी अष्टभुजेच्या मूर्तीची भक्ती करतालो. मूज जाले उपरांत रोखडेच ताणें धार्मिक ग्रंथ वाचून काडले. तो तल्लख बुध्दीचो हुशार भुरगो आशिल्लो. १८९७ त तो माध्यमिक शिक्षणाखातीर नाशिकाक गेलो.थंय गणपती उत्सवांतल्यानच ताच्या देशभक्तीच्या वावराक सुरवात जाली. थंय ताच्या वक्तृत्वाक धार आयली. वांगडच्या विद्यार्थ्यांचो तो फुडारी जालो.१८९७ ह्या वर्सा चाफेकर भावांक जनरल रँडाचो हत्येखातीर फांशीची ख्यास्त फर्मायली आनी तीच गजाल सावकाराचो देशभक्तीचो इंगळो फुलोवपाक कारण थारली. ताणें चाफेकार भावांच्या बलिदानाचेर एक गीत रचलें आनी देवी अष्टभुंजेचें एक स्तोत्रय रचलें. पिरायेच्या १५ व्या वर्सां ताणें कुळस्वामीनीमुखार सशस्त्र क्रांतीच्या मार्गान भारताक स्वतंत्र करपाचो सोपूत घेतलो. १८९९ च्या प्लेगान ताचो बापूय सोंपलो, ताची आवय तांच्या भुरगेपणांतच सोपिल्लीं. ते उपरांत सावरकार कुटूंब नाशिकाकच रावपाक लागलें १८९९ त राष्ट्रभक्त संघटना नांवाची एक गुपीत क्रांतिकारी संस्था ताणें स्थापन केली. फुडें 'मित्रमेळा' नांवाची आनीक एक संस्था ताणें स्थापली. नाशिकांत शिवजयंतीचो उत्सव ताणें सुरू केलो. १९०४ त नाशिकांत जाल्लो 'मित्रमेळा' हे संस्थेचे बसकेंत ताणें 'मित्रमेळा' हें संस्थेचे नांव बदलून 'अभिनव भारत 'अशें केलें. इ.स. १९०१ त जव्हार संस्थानाचे दिवाण चिपळूणकर हाच्या 'यमुना' हे चलयेकडेन ताचें लग्न जालें आनी लग्न उपरांत पुण्याचे फर्गुसन कॉलेजींत तो उंचेल्या पांवड्यावयलें शिक्षण घेवंक लागलो.
१९०४ त वंगभंगाचो चळचळळीचो एक वांटो म्हणून सावरकारान पुण्यांत विलायतीची होळी केली. १९०५ त तो बी. ए. जालो आनी १९०६ त तो बॅरिस्टरकीचें शिक्षण घवपाखातीर विलायतेक गेलो. ह्या कामांत ताका लो. टिळकान बरोच आदार केलो. विलायतेक गेले उपरांत तो थंय (इंग्लंडाक) राबितो करून आशिल्ल्या क्रांतिकारी श्यामजी कृष्ण वर्मा हाचेकडेन पावलो आनी थंय दोगाय मेळून स्वातंत्र्यवादयांची संघटना करपाच्या हेतून होमरूल नांवाची संस्था स्थापन केली. श्यामजी कृष्ण वर्माच्या लंडनच्या इंडिया हाऊसाचो तो फुडारी जालो. 'इंडिया हाऊस' हें भारतीय विद्यार्थ्यांचें राबितो घर आशिल्लें थंय सावरकार भारतीय तरनाट्यांक एकठांय करूंक लागलो आनी तांकां ताणें 'अभिनव भारत' हें आपले संस्थेचे वांगडी केले. इंग्लंडाच्या राबित्यांतच ताणें जोसेफ मॅझिनी हांगाची आपजीण आनी राजकारण हो ग्रंथ आपले खाशेले प्रस्तावनेसयत उजवाडायलो. तातुंतल्या क्रातीकारी विचारांक लागून सरकारान तो जप्त केलो. सेनापती बापट आनी पंजाबाचो लाला लाजपतराय हे ताचे शिश्य जाले. तर ताचो एक वांगडी हरदयाळ हाणें पंजाबांत क्रांतीकारकांची संघटना सुरू केली.

१९०७ त ताणें १८५७ च्या स्वातंत्र्य झुजासंबंदींचो लोकांमदीं पातळिल्लो गैरसमज पयसावपाखातीर १८५७ सालचे स्वातंत्र्यसमर हो ग्रंथ बरयलो आनी लंडनांत ह्या झुजाचो यादस्तिक सुवाळो ताणें मनयलो. ह्या वेळा ' ओ मार्टिस 'नांवाचें पत्रक उजवाडावन तें ताणें सगळ्यांक वांटलें. 'शिखांचो इतिहास ' नांवाचें पुस्तकूय ताणें बरयलें ह्याच वेळा ताचो व्हडलो चलो प्रभाकर देवीच्या धामींत भायर पडलो. मजगतीं १९०९ त ताच्या व्हडल्या भावाक ब्रिटीश राज्याआड बंड केल्लेखातीर जल्मठेप आनी काळ्यापाण्याची सजा दिली. ह्या वर्सा ताचो वांगडी मदनलाल धिंग्रा हाणें लंडनाच्या जहांगीर हॉलांत कर्झन वायलीक जिवेनीशीं मारलो. धिंग्राचें न्यायालयांतले वक्तव्य सावरकारान बरोवन दिलें. १७ ऑगस्ट १९०९ ह्या दिसा धिंग्रांक गोळार दिलो. याच वर्सा सावरकाराची म. गांधीकडेन पयली भेट दाली.

लॉर्ड मिंटोचेर बाँम्ब उडोवपाच्या कटांत वांटेकार जाल्लेखातीर सावकाराच्या धाकट्या भावांकय ब्रिटीशानी काळ्यापाण्याची ख्यास्त फर्मायली. धिंग्रा प्रकरण निवळले उपरांत ताणें आपलीं प्रचारपत्रकां, ग्रंथ, बाँम्ब तयार करपाची पत्रकां, तशेंच पिस्तूलां भारतांत धाडपाक सुरवात केली. २१ डिसेंबर, १९०९ ह्या दिसा अनंत कान्हेरेन कलेक्टर जॅक्सनाक गुळयो घालून मारलो. ताका मरपाक वापरील्लें पिस्तूल हे सावरकारान धाडिल्लें हें कळ्ळ्याबरोबर ह्या कटाचो सुत्रधार सावरकरच जावन आसा अशें ब्रिटीशांनी थारायलें आनी सावरकाराक अटक करपाचो हुकूम सरकारान काडलो  सावरकारा तेवेळार पॅरीसाक कामाबाईगेर रावतालो आनी थंयच्यान 'तलवार' नांवाचे वृत्तपत्रक काडटालो. ' मार्टियर ऑफ नासिक' हो लेख आपल्या पत्रातल्यान छापून ताणें कान्हेरेची तूस्त केल्ली. आपल्या वांगड्याक भारतांत जें भोगचे पडटा तें कळना फुडे ताका वायट दिसलें. ताची प्रकृती बरी नाशिल्ली तशेंय आसतनाय तो पॅरिसीसावन लंडनाक गेलो, थंय ताका अटक जाली. तीन म्हयने इंगलंडाक ताचेर खटलो चलयले उपरांत फुडाराक ही केस भारतांत चलोवंची अशें इंग्रज सरकारान थारायलें आनी 1 जुलाय १९१० ह्या दिसा गुपीत रितीन ताका बोटीर चडयलो. आतां आपलें फुडे कितें जातलें हाचो अदमास सावरकाराक लागलो आनी व्हड पहारो आसून लेगीत फ्रान्साचे दर्या देगेवयल्या मार्सेलिस बंदरांत बोट उबी राविल्ली आसताना संडासाक वचपाचे निमीत करून तो संडासान गेलो आनी पोर्टहोलांतल्यान (बुराकांतल्यान )ताणें दर्यांत उडी घेतली.  ताचें पुराय आंग खरचटलें, सोललें, तरी ताणें तडीक वचपाचो यत्न सोडलोना. तेचवेळार तो रक्षकांचें नदरेक पडलो. ताणें तांचेर गुळयो घाल्यो, त्यो चुकोन तो तडीक गेलो आनी तटाची वणत हुंपून ताणें फ्रान्साचे भूंयेर घालून घेतलें. तेन्ना ताका फ्रेंच पोलिस अधिकाऱ्याच्या मुखारच ब्रिटीश पोलिस अधिकाऱ्यानीं आपल्या ताब्यांत घेतलो. फुडें बारतांत हाडून ताचे वयल्या खटल्याचो वावर परत सुरू जालो.निमीणे ह्या कटांत वांटेकार जाल्लेखातीर, तशेंच ताचेर हेर आरोप आसिल्ले. तेखातीर ताका दोन दल्मठेपी म्हळ्यार पन्नास वर्सां काळ्यापाण्याची ख्यास्त फर्मायली ताका अंदमानांत सेल्युलर जेलींत घाडलो. थंय ताका नरकयातना भोगच्यो पडल्यो. हे कश्ट, दगदग भोगता आसतनाच ताका ' कमला' हे काव्य स्फुरलें. घायपताच्या कांट्यांनी कादयेच्या वण्टींचेर तो पयलीं बरयतालो आनी मागीर तें तोंडपाठ करतालो.हें जेन्ना जेलराक कळ्ळे तेन्ना ताणें ताका हातकडयेंत बांदून दवरलो. सावरकरान थंय आसतना राजबंद्यांची संघटना बांदली. तशेंच हिंदू बंद्याचेर मुसलमान बंद्यांकडल्यान जावपी अत्याचारय सोपयले. लोकांच्या यत्नांक यश आयिल्लयान १९२१त ताका अंदमानासावन भारतांत हाडलो आनी 1924त ताची सशर्त मुक्तताय करून रत्नागिरीक ताका स्थानबध्द केलो. हाका लागून राजकीय काम करपाचेर ताचेर बंदी आयली. तेन्ना ताणें समाज सुधारणेचें काम हातांत घेतलें रत्नागिरीचे भौशीक जिणेंतल्यान ताणें अस्पृश्यताय आनी रोटीबंदी ना जावची म्हण यत्न केले हिंदूचे संघटनेखातीर बरेंच लेखन केलें. लिपी आनी भाशा शुध्दी हाचे आंदोलन करून साष्ट्रभास आनी लिपयेचो प्रश्न सोडोवपाखातीरय मार्गदर्शन केले. ताचेच सांगणेवयल्यान गोंयच्या गावड्याच्या मसुरकार आश्रमाचें महंतानी शुध्दीकरण केलें.रत्नागिरीक पतीत पावनाचे देवूळ बांदून तें अस्पृश्यांखातीर उक्ते केलें.ह्या स्थानबध्दतेच्या काळांत ताका पयश्यांची बरीच मारामार जाली, तरी ताचे घरकान्नीन ताचे वांगडा काटकसरीन संवसार केलो. विश्वास आनी प्रभात ह्या दोगा भुरग्यांचो जल्मय या काळान जालो.

हिंदुत्व हेंच भारताचे राश्ट्रीयत्व या सिध्दांताखातीर ताणें हिंदू महासभेंत प्रवेश केलो आनी रेकडोच तो या पक्षाचो फुडारी जालो. फक्त चळवळी करून भारत स्वतंत्र जातलो हाचेर ताचो विश्वास नाशिल्लो.इंग्रजांआड स्वतंत्र्यझूज करूंक जाय आनी अशें करतलो जाल्यार भारतीय तरणाट्यानी सैनिक शिक्षण घेवंक जाय आशे ताका दिसतालें आनी म्हणूनच हिंदू महासभेचे वतीन सैनिकीकरणाची कार्यावळ ताणें हातांत घेतली.नेताजी सुभाषचंद्र बोसाचोय असोच विचार आशिल्ल्या ताणें सावरकाराची मुंबय योवन भेटय घेतिल्ली.

सावरकारा जितलो व्हड स्वातंत्र्यझुजारी आसलो.तितलोच तो खांपो उलोवपी आशिल्लो. ताचीं भाशणां आयकताना आयकुपी मंत्रमुग्घ जातालो.पटांगडो वक्तो ताचेय परस व्हड असो लेखक- कवी, नाटककारय आशिल्लो. ताचे लेखणेची शक्त बरीच व्हड आशिल्ली. ताच्या कवितांची संख्या सुमार ११,०००० वळी इतली आसा.सप्तर्षी, गोमांतक, महासागर, कमला हीं ताचीं खंडकाव्यां. ' हिंदुत्व ' हो ग्रंथ ताच्यांतल्या निबंदकाराची वळख घडयता. माझी जल्मठेप, माझ्या आठवणी, शत्रूंच्या शिबिरांत हीं ताचीं आपजीण उक्तावपी अशी आत्मचरित्रात्मक पुस्तकां जावन आसा. भारताच्या इतिसातील सहासोनेरा पाने (दोन खंड), पूर्वपिठीका या ग्रंथातल्यान ताच्यांतलो इतिहासकार दिसून येता.सावरकार हो हिंदुत्वाचो, हिंदू धर्माचो आनी हिंदू राश्ट्रवादाचो खांपो पुरस्करतो आशिल्लो. हिंदू संघटनेखातीर, हिंदुचे उदरगताखातीर आनी हिंदुत्वाच्या समर्थनाखातीर ताणें वावर केलो. ताका हिंदू राश्ट्राचो व्हड अभिमान आशिल्लो.इतलेंय जरी आसलें तरी तो चातुर्वर्ण्य. जातिभेद, अस्तृश्यताय, पतितशुध्दीनिषेध, परदेशगमन निषेध हांचेर सदांच टीका करतालो.' प्रत्यक्षनिश्ठ आनी प्रयोगक्षम असो विज्ञानधर्म होच खरो व्हड धर्म ' अशें सावरकराचें मत आशिल्ल्यान पूर्वजल्म, कर्मवाद ह्या गजालींक ताचो विरोध आसलो.

सावरकराच्या रोजकीय, धार्मिक, अध्यात्मीक आनी तात्विक विचार प्रणालींतल्यान तशेंच इतिहासीक वावरांतल्यान, भारतीय समाजांत सावरकार यूग वा सावरकर वाद असो एक सिध्दांत रूढ जावंक पावलो.




#Article 241: सावित्रीबाई फुले (403 words)


सावित्रीबाई फुले ही एक भारतीय समाज सुधारक आनी एक कवियत्री आशिल्ली. इंग्रजांच्या राजवटी वेळार भारतीय स्त्रीच्या हक्का खातीर झुजपांत तिचो मोलाचो वांटो आसा.दोगांयनी मेळून 1848 भिडे वडाई, पूणे हांगा बायलां खातीर पयले खेपे शाळा सुरू केली.जाती भेद आनी लिंग भेद ना करपा खातीरूय ती वावूरल्या.

३ जानेवारी १८३१

१० मार्च १८९७

ज्योतीराव फुले.

सावित्रीबाई फुले हिचो जल्म 1831 वर्सा नेगांव,महाराष्ट्र हांगा जालो.ती शेतकामत्यांच्या घराब्यांत जल्माक आयिल्ली वयाच्या णव्या वर्सा तिचे लग्न तेरा वर्सांच्या पिरायेच्या ज्योतीराव फुले हाचे लागी 1840 वर्सा लग्न जालें.सावित्रीबाई आनी ज्योतीराव हांका आपले भुरगें नाशिल्लें.तांणी यशवंतराव नांवाच्या एका भुंरग्याक जो एके ब्राह्मण विधवे बायलेच्या चल्याक दत्तक घेतलो.

सावित्रीबाई एक शिक्षण सुधारक तशेंच एक समाज सुधारक, खास करून बायलां खातीर.१९ व्या शेंकड्यांत हिंदू समाजांत सोयरीगतीनूच लग्न करप आशिल्लें.हें एक तेदेवेळावेलें बंधन आशिल्लें मरण संख्या चड आशिल्ल्यान चडशे वेळार चलयांक शारिरीक रित्या परिपक्व जावचें आदींच वैधव्य प्राप्त करचें पडटालें.ह्या वेळा वेल्या सामाजीक आनी सांस्कृतीक बंधनांक लागून ह्या चलयांक खूब कठीण परिस्थितीक तोंड दिवचें पडटालें.ती सुंदर दिसची न्हय म्हूण तांका बोडकी करताली.सावित्रीबाई आनी ज्योतीरावान चलयांची ही दशा लागींच्यान पळयल्ली. विधवा बायलांक बोडकी करपाचें बंद करपा खातीर तांणी म्हाल्यांच्या विरूध्द आवाज उठयलो. 
      
ह्या सगळ्यांतल्यान मार्ग नासून, असहाय्य जावन कांय वेळार ह्या बायलांक शारिरीक शोंशणाक बळी पडटाली.आगळीक जाल्ल्यो बायलो गुरवार जातकीर समाजाच्या भंयाक लागून एक तर आत्महत्या ना जाल्यार तातूंतल्यान जल्माक आयिल्ल्या अर्भकाक जिवेशी मारून उडोवपाचो मार्ग पत्करताली. 

एकदा ज्योतीरावन एके गुरवार बायलेक आत्महत्या करपा पासत आडायलें आनी तिका उतर दिलें तो तिच्या जल्माक येतल्या भुरग्याक आपलें नांव दितलो आनी ही गजाल सावित्रीबाईन स्विकारली.तें बायलेक तिणें आपल्या घरांत येवकार दिवन तिका आदार दिलो.फूडे सावित्रीबाईन आनी ज्योतीरावान ह्या भुरग्याक दत्तक घेतलो जो मुखार वचून एक दोतोर जावपाक पावलो. सावित्रीबाईन आपल्या घरकाराच्या सांगातान एक केंद्र स्थापीत केलें. जातूंत ती अशें तरेच्या आगळीकेक बळी पडून गुरवार बायलांची काळजी घेवपाक शकताली आनी तांका प्रसूती वेळार मजत करपाक शकतली.ह्या केंद्राचें नांव म्हळ्यार “बालहत्या प्रतिबंधक गृह”.सावित्रीबाईन हें घर चलयलें आनी ह्या घरांत जल्माक आयिल्ल्या भुरग्यांक आपलीच भुरगी कशी ती पळयताली. 

मुखार तांच्यानी अस्पृश्य लोकां खातीर काम केलें. उचेल्या जातींचें लोक ह्या लोकांक आपले बांयचें उदक वापरपाक दिनासलें.सावित्रीबाईन आनी तिच्या घरकारान मेळून १८६८ वर्सा ह्या लोकां खातीर आपल्या घरांत एक बांय खणली आनी तांका तें उदक वापरपाक दिलें. 
                   

सावित्रीबाई आनी तिचो दत्तक चलो यशवंत हांणी प्लेग पिडीत लोकांचो उपचार करपा खातीर रुग्णालय (१८९७) सुरू केलें.सासाणे माला, हदापसार, पुणे लागसार हें रुग्णालय सुरू केल्लें.सावित्रीबाई स्वता वचून वायटकारांक रुग्णालयांत घेवन येताली जंय तिचो चलो उपचार करतालो. पिडीतांची काळजी घेता घेता ती ह्या दुयेंसाक बळी पडली आनी १० मार्च १८९७ ह्या दिसा ती संवसाराक अंतरली.      




#Article 242: साहित्यशास्त्रकारांची म्हायती (630 words)


साहित्यशास्त्रकारांची म्हायती ह्या विशया खाला भारतीय साहित्यांत मोलादीक भर घालपी विद्ववानाची विस्तारान म्हायती दिल्या।

भामह सादारणपणान इ स च्या सव्या शतकांत जावन गेलो।ताका रविलोगोमिपुत्र हया नावान लोक वळखताले।ताचो प्रसिध्द ग्रंथ म्हळ्यार काव्यालंकार।हाकाच भामहलंकार अशेंय म्हणपाची चाल आसा।हया ग्रंथाचे स परिच्छेद म्हळ्यार वांटे आसात।ह्या ग्रंथान सुमार चारशें श्लोक आसात।काव्यालंकाराचेर उद्भट ह्या साहित्यकारान भामह विवरण नावाची व्याख्या बरयल्या।भामहान काव्याचें लक्षण केलां तें अशें 

शब्दार्थो सहितौ काव्यम

एकठांय हाडिल्ले शब्द (उतरां) आनी अर्थ म्हळ्यार काव्य।काव्याक सोबीत करपी ३८(शब्द आनी अर्थ)अलंकारांचे ताणें विवचेन केलां।खंयचीय रचणूक अलंकार थारपा खातीर तिका नकसूदपणाचें कांकण घालूक जाय। तें बगर तो अलंकार जायना।ह्या कांकणाक तो वक्रोक्ती अशें म्हण्टा।काव्य खंयच्याय तरेचें आसूं ताका वक्रोक्तीचो पालव जाय।सर्गबंध,अभिनेयार्थ,आख्यायिका,कथा आनी गाथा ह्या पांच तरेच्या काव्यांत वक्रोक्ती आसपाक जाय।

वक्रोक्ती म्हळ्यार नकसूदपण-नजाकत।हें नकसूदपण सकारण,अलोकीक विशेश अर्थ सांगपी अशें आसूंक जाय,अशें भामहान म्हळां।थोडयाभितर सांगपाचें जाल्यार वक्रोक्ती होच काव्याचो आत्मो अशें ताणें म्हळां।भामहान माधुर्य,ओज,प्रसाद,अशें तीन काव्यगूण मानल्यात।काव्य आयकुपाक कितलेंय बरें आसलें तरी वक्रोक्ती ना जाल्यार तें नि्र्जीव जाता।भामहान गुणाबरोबर काव्यदोशांचेरुय उजवाड घाला।तो अर्थ विरयत,अर्थदृश्ट,कल्पनादृश्ट,श्रुतिदृश्ट,शब्दहीन,श्रुतिकश्ट अशें काव्याचें दोश जावन आसतात अशें म्हण्टात।

इ स च्या सव्या शेंकडयांत जावन गेलो।दण्डीचो काव्यादर्श हो साहित्यशास्त्रावेलो ग्रंथ। ह्या ग्रंथांत ६६० श्लोक आसात।काव्यादर्शाचे तीन परिच्छेद केल्यात।पयल्या परिच्छेद काव्याची विस्काटावणी(मीमांसा)कित्याक करुंक जाय हें सांगून फुडे तांणे काव्याचेम शरीर(कूड)आनी अलंकार अशें दोन वांटे केल्यात।वैदर्भी आनी गौडी ह्या दोन काव्यमार्गांचे विवेचन करुन मागीर तांणे भरताच्या नाटयशास्त्रात सांगिल्या १० गुणांचें विस्तारान वर्णन केलां।श्लेष,प्रसाद,समता,माधुर्य,सुकुमारता हे गुण वैदर्भी रीतीचे जावन आसात,जाल्यार गौडी रीतीचे शैथिल्य,काणिय,वैषम्य,अनुप्रास,परुषता,आकुलत्व,अत्युक्ती हे विशेश गुण जावन आसात।ताचें मत अशें आसा-साहित्यीक बरपावळीचे मार्ग जणएकाक कवी प्रमाण विंगड विंगड जावंक शकतात।ते खातीर हांवें सांगिल्लो मार्ग बरोबर तुवें सांगिल्लो मार्ग चुकीचो अशें म्हणप समा न्हय।पिण्डे पिण्डे मतिर्भिनाजणेक जाणाचीं मतां वेगळीं।ते प्रमाण प्रत्येक कवीचे एक वेगळेंपण आसता।

काव्यशोभाकारान् धर्मान् अहंकारान प्रचक्षते

(काव्यादर्श)काव्याक सोब दिवपी गुणांक अलंकार अशें म्हण्टात।कवीन आपणाली तपस्या वाडोवंक जाय,श्रूत वाडोवंक जाय।दण्डीच्या मतान सगलीं शास्त्रां,काव्यां धर्म,अर्थ,काम आनी मोक्ष ह्या पुरुशार्थाचें गिन्यान करुन दितात।हे नदरेन कामशास्त्राचो अभ्यास लेगीत कवीक गरजेचो जावन आसा।कवीन ज्या विशयाचेर काव्य रडपाचे आसा त्या विशयाचो विचक्षणायेन अभ्यास करुंक जाय अशें दण्डी म्हण्टा।ते नदरेन राजाचेर काव्य बरोवपाचे आसल्यार राजनितीचो,दण्डीनीतीचो अभ्यास गरजेचो आसता।दण्डीच्या काव्यादर्शाचेर पुर्विल्ल्या आर्विल्ल्यो अश्यो खूब व्याख्या आसात।तातूंत तरुणवाचसपतीन बरयिल्ली व्याख्या आनी हदयंगमा ह्यो व्याख्या चड प्रसिध्द आसात।

भामह दण्डी हांच्या बराबरीन उद्भट एक म्हत्वाचो आलंकारीक।इ स च्या ८ व्या शेंकडयांत तो जावन गेलो। तो काश्मीरच्या जयापीड राजाचो सभापती जावन आशिल्लो।भामहाच्या काव्यालंकाराचेर भामह विवरण नावाची व्याख्या,काव्यालंकार संग्रह नाटयशास्त्राचेर व्याख्या आनी कुमार संभव नावाचें काव्य ताणें बरयलां अशी म्हायती मेळटा।तातूंतलें काव्यालंकार संग्रह होच पुरायेन उपलब्ध आसा जाल्यार कुमारसंभव काव्याचे कांय वांटे उपलब्ध जाल्यात।काव्यालंकार संग्रहात ताणें स्वतच रचिल्या कुमारसंभवाताल्या श्लोकांच्यो देखी म्हण उपेग केला।

काव्यालंकार संग्रह हो सान आकाराचो अलंकाराचेर म्हायती दिवपी ग्रंथ आसून तांतूत ७५ लक्षणाकारिका आनी ९५ उदाहरणां दिल्यात।वट्ट ६ वर्ग आसून ताणें बरयल्यात आनी ४१ अलंकारांचेर भासाभास केल्या।छेकानुप्रास,वृत्यनुप्रास आनी लाटानुप्रास हे तीन अलंकार म्हण ताणें सांगल्यात।भामाहान सांगिल्ले यमक,उपमा,रुपक,उत्पेक्षावयव उद्भटान घेतले नात पूण भामहान सांगूक नाशिल्ले पुनरुक्तवदाभास,प्रतिवस्तूपमा,काव्यदृध्टांत काव्यहेतू हे चार अलंकार नव्यान सांगल्यात।ह्या ग्रंथाचेर लघुवृत्ती ही व्याख्या आसा।ती श्री इंंदुराज हाणें बरयला,अलंकाराचीं लक्षणां आनी प्रकार हाचेर उद्भटान खर विचार केला आनी विवेचन करतना खोलायेन मुळावे विचार मांडल्यात।

उद्भटाच्या काळखंडात जावन गेल्लो आनी उद्भटाबरोबर सर्त करपी म्हण वामनाची नामना आसा।इ।स च्या ८व्या शतकात तो जावन गेलो,अशें विद्वान लोक मानतात।तो काशमिरच्या जयापीड राजाचो मंत्री आशिल्लो।काव्यालामकारसूत्रवृती हो ताचो काव्यशास्त्रावेलो ग्रंथ।ह्या ग्रंथाची ५ अधिकरणां आसात।तांची नावां अशीं-शरीर दोषदर्शन,गुणविवेचन,आलंकारीक,प्रायोगिक।अधिकरणाच्या नावावेल्यान तांतूत आयिल्या विशयांची सुलूस मेळटा।ह्या ग्रंथात भासाभास केल्ले विशय अशें-

५ अधिकरणांचे मेळून १२ अध्याय आनी वामनान स्वता रचिल्ली ३२० सूत्रां आसात।कविप्रिया ही व्याख्या वामनानूच बरयल्या।तांतूंत अलंकारांच्यो भरपूर देखी दिल्यात।ह्या ग्रंथाचे वाचन करतना हो ग्रंथ वेदांत मीमांसा ह्या शास्त्रांच्या धर्तीचेर बरयला।अशें दिसून येता।पुस्तक कशें बरोवचें हाचो एक आदर्श काव्यालंकार सूत्रवृतीन आमच्या मुखार दवरला।

काव्यं ग्राह्यम अलंकारात् सौंदर्यम् अलंकार अशें सांगून वामनान सौंदर्य होच काव्याचो आत्मो अशें मत मांडलां।सौंदर्यम् अलंकार अशें म्हण्टना तो दोष आनी गुण ह्या दोनूय गजालींचो उल्लेख करता।दोष सोडूंक जाय आनी गुण घेवंक जाय अशें तत्व तो मांडटा।वामनाचीं मता दण्डीच्या मतां सारकींच आसात।रीतीरात्मा काव्यस्यहें ताचें मुळावें तत्व,रीती म्हळ्यार गुणांनी युक्त अशी रचणूक तीच काव्यांत म्हत्वाची अशें वामन मानता।




#Article 243: सुरावली (149 words)


सुरावली (सेरावली/SERAULIM) हो गांव दक्षीण गोंयांतल्या साश्टी तालुक्यांत आसा. ह्या गांवाक पिड्या मेज अशें म्हणटाले. 

आदल्या काळार सुरावली गांवांत इगर्ज नाशिल्ली. गांवचो लोक शेजाराक लागीं आशिल्ल्या इगर्जीनीं वतालीं, देखीक बाणावली. ह्या गांवांतले इगर्जेचें नांव 'ऑर लेडी ऑफ पिलार.' ही इगर्ज सतराव्या शेंकड्यांत बांदिल्ली.

सुरावली गांवच्या उत्तरेक बेतालभाटीं (Betalbatim), पुर्वेक नुवें (Nuvem), अस्तंतेक कोल्वें (Colva), दक्षिणेक मडगांव (Margao) हे गांव आसात.

ह्या गांवांतले लोक कोंकणी भाशेन उलयतात. कोंकणी आपली आवय भास म्हणून एका मेका कडेन ह्याच भाशेन उलयतात.

सुरावली गांवांत चडशे क्रिस्तांव धर्माचे लोक रावतात. गांवांत फक्त एकूच कुटूंब हिंदू धर्माचे आशिल्ले अशे मानतात. हालींसाराक गांवांत नवीं नवीं इमारती येवन दुस_या धर्माचे लोक भाड्यांनी रावपाक लागल्यात आनी ह्या कारणा गांवांत हिंदू,मुसल्मान आदी धर्माचे लोक रावतात.

ह्या गांवांतले फामाद फेस्त म्हळ्यार सांत सेबेस्त्यांवाचे फेस्त,जे लोक व्हडा उमेदीन मनयतात. हें फेस्त गांवचे पिर्जेंत करतात.हे फेस्त जेनवरी म्हयन्यांत येता.  
त्या भायर गांवच्या पातरोनाचे म्हळ्यार (patron) पिलार सायबिणीचे फेस्त मनयतात.हें फेस्त एप्रिल म्हयन्यांत येता.




#Article 244: सुरेश गुंडू आमोणकार (295 words)


सुरेश गुंडू आमोणकार हांचो जल्म बोरी,फोंडें हांगासर २२ मार्च १९३५ दिसा जालो।

मुंबय आनी पुणेंसुरेश गुंडू आमोणकार हांचो जल्म बोरी, फोंडा हांगासर २२ मार्च १९३५ दिसा जालो. सुरेश गुंडू आमोणकर, ८० हांणी तीन मळांचेर खूब मोटें आनी मोलादीक योगदान दिला. एक मळ शिक्षणाचें, ज्या मळार तांणी शिक्षक म्हूण आदीं आफ्रीकेंतल्या केनिया देशांत आनी उप्रांत गोयांत नामना जोडल्या.

जी. एस. आमोणकर विद्यामंदीर (आदलें न्यू गोवा हायस्कूल) ह्या माध्यमीक विद्यालयाचे मुख्याध्यापक, गोंय, दमण आनी दीव माध्यमीक आनी उचच् माध्यमीक शिक्षण मंडळाचे अध्यक्ष आनी गोंय सरकारच्या साक्षरता मिशन आनी गोंय प्रौढ शिक्षण संचालनालयाचे संचालक ह्या नात्यांनीय तांणी केल्लो वावर म्हत्वाचो थारला.

दुसरें मळ अणकाराचें. अणकाराखातीर तांणी धर्मग्रंथ नदरे मुखार दवरून कोंकणी साहित्यांतलें धर्मीक तत्वगीन्यानाचें दालन गिरेस्त केलां. आरंभ धम्मपद ह्या ग्रंथाच्या आकारान 1997 वर्सा केलो आनी त्या ग्रंथाक साहित्य अकादमीचो अणकाराचो पुरस्कार फावो जालो. मागीर, फाटल्या १७ वर्सांमदी श्री भगवंतान गायिल्लें गीत हो श्रीमद्भगवद्गीतेचो अणकार, श्री तिरूवल्लुवर हांच्या तिरूक्कुरळचो अणकार, रोसाळ कोंकणी ज्ञानेश्वरी जपुजी साहिब, जुआंवाप्रमाणे जेजू ख्रिस्ताचें शुभवर्तमान, झेनचो दिश्टावो हे तांणी केल्ले अणकार उजवाडाक आयले. उप्रांत तांणी फादर थॉमस स्टीफन्स हांणी 16 व्या – 17 व्या शेंकड्यांत मराठींत रचिल्ल्या ख्रिस्तपुराणाच्या अणकाराक हात घालो. त्या वावरांत जाल्ल्या अभ्यासांतल्यान आनी संशोधनांतल्यान दोन ग्रंथांचो जल्म जालो. एक ख्रिस्तपुराणाचो कोंकणींत अणकार आनी दुसरो – गोंयचें संवसारीकरण.

ख्रिस्तपुराणाचो अणकार करताना इतिहास धवळपाचो, फाटभूंय तपासपाचो आनी संदर्भाचो सोद घेवपाचो जो वावर जालो तातुंतल्यान एके दीर्घ प्रस्तावनेचो जल्म जालो. ते दीर्घ प्रस्तावनेकूच गोंयचें संवसारिकीरण ह्या ग्रंथाचें रूप आयला. पिराय आनी भलायकी हांच्या संबंदांतल्या आडखळींचेर जैत जोडून हो वावर फळाक आयलां हें ताचे व्हडविकेचें एक खाशेलेपण. 
समाज सेवक
समाजसेवेच्या मळार ते सदांच क्रियाशील रावतल्यात. रॅड क्रॉस, बालवीर संघटना ह्या आनी हेर कितलेश्याच संस्थांवरवीं तांणी समाजीक वावराक आपणाल्या गुणांचो लाब दिला. 
शिक्षणीक आनी साहित्यीक क्षेत्रांतले सेवेखातीर भारत सरकारान पद् मश्री पुरस्कारान तांचो भौमान केला. गोंय सरकारान आनी समाजसेवी संस्थांनीय पुरस्कार दिवन तांच्या कार्याचो गौरव केला.      
  




#Article 245: सूर्या अशोक (171 words)


सूर्या अशोक हाणी केरळाचे नवोदीत लेखिका मदीं मुखेल म्हूण नांव जोडिल्ली श्रीमति सूर्या अशोक १९६९ वर्सा तृपूणित्तुरा गांवांत जल्मली।कला साहित्य लागी सानप्राय धरुनूच अभिरुची आशिल्ली जाल्यार कोंकणी साहित्यांत पावल दवरिल्लें प्रवासवर्णनेच्या रचनेंतुल्या १९९८ वर्सा मुन्नार तेकडि प्रवास हे प्रवासवर्णनेक कोंकणी भाषा प्रचार सभा पुरस्कार मेळ्ळो जाल्यार १९९९ वर्साचो एन।एम।सरस्वतीबाय स्मृति पुरस्कार लेखिकेले देवदूत हे दिर्घ कथेक मेळ्ळो।हे कथेचो नाटकाविष्कार २००० वर्सा GSB वनिता केंद्रान (पोळ्ळूर) केल्लो आनी ताकाय व्हड स्वीकार मेळ्ळो।

ह्या कवीयत्रीचे २ कविता संग्रह केरळांतल्यान उजवाडा आयल्यात।काव्योद्यान(संपादक-शंरतचंद्र शेणै) आनी कोंकणी कविता संग्रह(प्रकाशक-सुकृतींद्र प्राच्य विद्या शोध संस्थान)

किरणां म्हूण आपणाल्या बालगीतांचो हातबरपा संग्रह कवयित्रीन तयार केला आनी खूब बन्धु मित्रांनी ताची प्रशंसा केल्या।कालिकटचे SGS सभेलो १९९९ वर्साचो कविता आनी लेखन पुरस्कार लेखिकेक प्राप्त जाला।२००१ वर्साचो वैष्णवरत्न कथा पुरस्कार लेखिकेले तिरुपती देवालो निवेदु कथेक मेळळा।

१९९९ वर्सा कालिकटाक दवरुन लेखिकेन एक चित्रकला प्रदर्शन चमकयला।

मंगळूर सेंट अलोष्यस कोंकणी संस्थेचो पदव्युतर डिप्लोमा घेवक लेखिकेन ।केरळांतली कोंकणी कविता ह्या विशयाचेर दीर्घ प्रबंध सादर केल्या।आनी पदवेंत दुसरें रैंक प्राप्त केल्या।

कथा,कविता,नाटक,प्रवास वर्णना आदी जायत्यांत रचना केल्या आनी नेंमाळ्यांनी उजवाडायल्यां जाल्यार बालसाहित्य विशेष रुची दाखयता।




#Article 246: सौझा फेर्रांव (100 words)


आगोस्तीन रेमेद्योस सौझा फेर्रांव हाकाच तियात्र माचेर सौझा फेर्रांव म्हूण वळखताले.जल्म १ जून १९०९ दिसा आंबोरा साश्टी तालुक्यांत जालो.तो पयलेच फावट बासिलो फुर्तादो हांच्या ‘नाडपोण आमिगाचे’ ह्या तियात्रांत दिसलो.ताणे आपल्या जिवितांत फकत ८ तियात्र बरयले.ते म्हळ्यार:‘आल्मां सोर्गार वेतात ‘काजारी व्होकोल,’ ‘घातकीपोण,’ ‘जोतकाशी,’‘सांतान बाउडी,’ ‘विस्वासघात,’ आदी.

तियात्र माचेर अभिनया भायर खूबशीं कांतारां ताणे गायल्यांत चड करून गोंयच्या लोकवेदांचेर तो कांतारां गायतालो.(Folk songs).सी.आल्वारीस, आल्फेद रोझ, एम.बॉयर,जे.पी.सौझालीन, एंटनी दे सा, मास्टर झ ह्या फामाद तियात्रिस्तांच्या तियात्रांत ताणे काम केलां.त्याच बरोबर ‘आमचे नोशीब,’ ‘निर्मोण,’ ‘सुखाचे सोपोन,’ ‘मोजी घोरकान्न,’ ‘बोगलांट,’‘कोर्तुबांचो सोंवसार’ ह्या कोंकणी फिल्मानींआपली अभिन्याची कला दाखयली.६ मार्च १९७८ दिसा हो फामाद तियात्रिस्त संवसाराक अंतरलो.




#Article 247: हरवळे (181 words)


साखळेच्यान बसस्टेन्डावयल्यान 4 कि.मी.पयस गुफा आसा.ही गुफा फाटले 5-6 शेकड्या आदली अशें मानतात.महाभारताचे पाच पांडव युधिस्टर,भीम,अर्जुन,नकुल आनी सहदेव हाणी ही तयार केल्या अशी आख्यायिका आसा.हे गुफेक पांडवाच्यो लेनी वा पांडवाच्यो होवरयो अशेय म्हणटात.

हरवळे ह्या गावाक नाव कशे पडले अशे सांगताना अशे म्हणटात की शीव वलेम हे उतर कन्नडातल्या 'हल्ली'(म्हळ्यार गांव) हाच्या वयल्यान हर-हल्ली म्हळ्यार उपरांत ते हरवळे जालें.कांय जाणकार 
अशेंय म्हणटात की बुध्दाच्या सेवकांनी ही गुफा कोरायल्या आसतली.त्या गुफांनी वेगवेगळ्या आकाराची लिंगा आमकां पळोवपाक मेळटात ती लिंगा ग्रेनायट ह्या फातरा पासून तयार केल्यात.तर गुफा लेटरायट ह्या तरेच्या फातरांपासून तयार केल्या.
लागीत हरवळ्याचे रुद्रेश्वराचे देवूळ आसा.तें एक तिर्थस्थान म्हण फामाद आसा.देवळा वयल्या वटेन आशिल्लो धबधबो 50 मिटरावयल्यान पडटा.पावसाच्या दिसानी उदकाक चड नेट आशिल्ल्यान खूप व्हड घोगो पडटा आनी पळोवपाक मात लेगीत फुडे गेल्यार पुराय आंग भिजता.ऑगस्ट,ऑक्टोबर ह्या दिसांनी तो धबधबो पळोवपाक चड मजा.

महाशिवरात्री हो शंकर देवाचो व्हड उत्सव थंय व्हडा उमेदीन मनयतात.त्या दिसा लोक फातोडच्यान देवळात वचपाक उबें रावात.त्या तिर्थार लोक न्हातात.केल्ली पापा वता असो ताचो समज आसा.त्या दिसा व्हड प्रमाणान खाज्याची,कपड्यांची,आयदनाची अशी खूप दुकानां येतात.गोंयातलें लोक व्हड प्रमाणात शिवरात्रेक येता.तशेंच मेल्ल्या मनशाची विधी करपाक हरवळे तिर्थार खूप लोक येतात.




#Article 248: हिंदूच्या देवता-विश्वातलो एक शिवगण वेताळ (688 words)


हिंदूच्या देवता-विश्वातलो एक शिवगण वेताळ

भूतनाथ हे ताचे एक पर्यायी नांव जावन आसा. आग्यावेताळ, ज्वालावेताळ आनी प्रलयवेताळह्या नावांनी ताकां वळखूवप जातां.ज्या तरेन प्राचीन साहित्यान वेताळाची जी वर्णना आयला ती म्हटल्यार रागीश्ट दोळ्याचो आनी रक्तमांस खावपी शस्त्रधारी आनी महाकाय असो. वेताऴाक आमी शिवगण म्हण्टात. वेताळाचें पृथ्वीचेंर येवपाचें कारण म्हटल्यार, शिवपुराणान आमकां अशें मेळटा की तो मुळात शंकरपार्वतीचो व्दारपाल आसलो. एकदा ताणें पार्वतीक भायर येवपाक दिवक ना म्हणून तिने ताकां शाप दिलो की वेताळ या नावांन तू जल्म घेतलो, म्हणून तो वेताळ या नावांन जल्मांक आयलो.
कालिकापुराणान आमकां अशें मेळटा की वेताळ हो पृर्वजल्मान भृंगी आशिल्लो. ताचो भाव महाकाल. शापा मेऴील्यान ताच्यांनी पृथ्वीचेंर वेताळ आनी भैरव म्हण चंद्रशेखर राजाची राणी तारावतीचें पूत म्हण जल्म घेतलो. तारावतीक ते शंकरापासून जाले. जेन्ना हे दोगूयजाण तप करपाक अरण्यांत गेले तेना वसिश्ठ  ऋशिच्या कृपेन ताकां शिवदर्शन घडलें आनी काम्य़ाख्या देवीच्या आग्रहान ताकां शिवगणात स्थान मेऴले.काय गावांन ताची कुलदेवता वा ग्रामदेवता म्हण ताची पूजा जाता.वेताळाची म्हूर्त ही काश्टाची, पाशाणाची वा तांदळाची लेगीत मेळटा. भूता
काडपाक ग्रामीण वाटारांनी वेताळाचे आवाहन करतात. वैशाख, मार्गशीर्श आनी माघ म्हयन्यात ताचें उत्सव जाता. तशेंच शंकराच्या अकरा रूद्रगणां मदलो एक रूद्रगण जावन आसा.

गोंयान वेताळाची नावां अशी आसात :-
वेतोबा, बेतोबा, वेताळ, बेताळ, भूतनाथ, आग्यावेताळ अशें तरेची नावां गोंयात आमकां पळोवपाक मेळटा.
सातवाहनाचो संबध वेताळाकडे.सातवाहनान गोंयचेंर ४६० वरसा राज्य केले. हे सातवाहन जय जय पावले थंय ताच्यांनी वेताळाची देवळा बांधली.

वेताळाविशी ग्रंथ :-
वेताळ पंचवीशी  :-
प्राचीन महाराष्टान’ या ग्रंथान वेताऴ पंचवीशी नावांच्यो कथासंग्रहाची नोंद मेऴटा.या कथासंग्रहान त्रिविक्रमसेन नावांच्या प्रतिश्टित राजाक वेताऴान २५ कथा सांगलेल्यो मेळटा. अशें म्हण्टात की सातवाहनानी पैठणातल्या राज्यसतेमरेन वेताळ वा बेताळ देवतेक म्हत्व दिला. आनी तांच्यानी तिका आपली कुलदेवता मानल्या.

वेताळपंचविशतिका :—
हो संस्कृत भाशेंतलो एक प्राचीन कथासंग्रह जावन आसा, वेताळपंचविशी म्हण तो मराठीन वळखतात. वेताळान सांगलेल्यो २५ कथा मेळटात. या कथाचें एकूण ५ पाठ मेळटात. सगळ्यांन पोरने दोन पाठ मेळटात. क्षमेंद्रकृत बृहत्कथामंजरीच्या आनी सोमदेवाच्यो कथसरित्सागरच्या कश्मिरी संहितेवयल्यान मेळटा. हे दोनूय ग्रंथ अकराव्या शतमानातलें जावन आसा. ह्यो सगळ्यो कथा वैविध्यतायेन भरलेल्यो आसा.
विक्रमादित्य हो सातवाहन राजघराण्यातलो ७ वो राजा. राजसत्तेचो कालखंड इ.स.पूर्व १५०. ताकां लागून वेताळपंचविशीतलो विक्रमसेन होच विक्रमादित्य.सातवाहनाचो कुलदेव म्हणून वेताळदेवतेवांगडा चड जवळिक सादपाक पावलो.

कुलदेवता मानपी गोंयातली घराणी :-
गोंयात सावंत नावांचे उपनाव लावपी लोक मेळटा, हे सांवत म्हटल्यारुच सातवाहन.सात्वत – सतीयपुत्र – सातव – सातवाहन – सांवत.आयज गोंयात हे लोक मोठ्या प्रमाणात मेळटा. तांची कुलदेवता वेताळ वा बेताळ आसा. तशेंच हळर्णकर (तारी), चोपडेकर हे क्षत्रिय मराठा समाजातल्या लोकाचो कुलदेव वेताळ आसा. तशेच दैवज्ञ ब्राह्मण समाजातले शिरोडकार, शेणवी, कामत,पै आंगले आनी प्रभु. तशेंच सारस्वत ब्राह्मणाचो कुलदेव वेताळ जावन आसा.मांडवी न्हंयच्या कडेक आसल्या कारणान ताच्या पलतडी पुर्तुगेजाचे बेट आशिल्लें.

आमोणे गांव
गोंयातल्या दिवचल म्हालतलो मांडवी न्हंयच्या कडेर वसलेलो हो आमोणे गांव. ह्या गांवात आमकां तरेक देव-देवताची देवळां पळोवपाक मेळटा. श्री. शांतादुर्गा (सातेर) हागांसल्ली आदिमाया जावन आसा. तशेंच हागांसर घाडी आनी जल्मी हाकां गावं वसोवपी वागंडी अशें म्हण्टा शांतादुर्गा ही तांची कुलदेवता ताकां लागून ताकां प्रतेक देवकार्यात आनी धार्मिक उत्सवात पयलो मान दिवप जाता.तशेंच हागां बेताळाचें देवूळ मेळटा हागां बेताळाची मूर्त सात फूट उचायेची मेळटा. ह्या देवळात एकूण आठ पुजारी आसा ते अशें आसात :-
सावंतपुजारी, गावंस, परब, सिनारी, फडते, भगत, गावठणकर, च्यारी. तशेंच सावयवेरेचे सरदेसाय, शेणवी, आमोणकार, फडतें, गावठणकर प्रभुदेसाय, सिनारी, परब हे गावकर जावन आसा. तशेंच ताची पाचं वागंड्यामदी विभागणी करता. तशेंच ‘नैध्रुव’ गोत्रातले आसा ताकां पयलो मान दिवप जाता. तशेंच हे महाजन कोमुनीदादाचे सद्यस्य जावन आसात.आमोणे गावांत भुईकोट किल्लो आसलो, ताचें मुळ नांव ‘कानडी कोट’ आयज तो मातयेभरवण जाला. आयज थंय घोड्याचें पागांचे अस्तीती मेळटा.
सातवाहनाचे संबंद आमोणेकडे  :-
सावंतवाडीचे खेम सावंत भोसले हाचें राजवटीच्या काळांत आमोणे गावांचो संबंद घट आशिल्लें.1708 पयली आमोणेचो भुईकोट किल्लो सावंतवाडकरच्यानी ताब्यान घेतलो. 1705 पुर्तुगेजाचो दोळो या किल्ल्याचेर गेलो. त्या वेळार खेम-सावंताकडे हो किल्लो आशिल्लो. आनी हो किल्लो पुर्तुगीजाच्या हल्ल्यापासत सादुर रावपाक आमोणे गावाची संरक्षण करपाक लागोन मांडवी न्हंयत नाकेबंदी केल्ली. सावंताचेर अचानक हमलो केल्यान पुर्तुगेजानी हो किल्लो ताब्यान घेतलो. मागीर खेम-सावंताच्या तावडेतल्यान कायमचो सुटावो करपाक लागोन पुर्तुगेजानी हो किल्लो जमीनदास्त केलो.जेन्ना बाटाबाटीच्या काळांन धर्मिकरण जाताले तेन्ना देवळा मोडप जाताली तेन्ना पुर्तुगेजानी बेताळाची म्हूर्त बेताळभाटी हांगासर सार्वजनीक थळार व्हरून उदक काडपाक पायापोना घातली. मागीर गोंय मुक्ती उपरांत ती म्हूर्त पुरीभिलेखा संग्रहालयात दवरल्या.

संदर्भ वळेरी :-

१.Goa’s Hindu Temples And Deties- Rui Gomes Pereira.

२.The History and Inscription of satvahanas- Dr. V. V Mirasi

३.ऊँ शिल्पकार :- सौ. शिल्पमाला नागवेकर

४.मराठी विश्वकोश खंड- १७,

	५.मराठी संस्कृती कोश  खंड - ३‚९‚६,२,५




#Article 249: हिंदूच्या सणपरबांचें जिन्नस (554 words)


हिंदूच्या सणपरबांचे जिन्नस खुप तरांचे पळोवपाक मेळटात.गोंयात हिंदुचे वेगवेगळे धार्मीक उत्सव तांचे पध्दतीन आनी परंपरागत मनयिल्लें पळोवंक मेळटात.ह्या सगळ्यांची म्हायती मेळोवपाचो पयलो यत्न म्हळ्यार ह्या उत्सवा निमतान शिजयल्लें जेवण.

हिंदु कॅलेंडराच्या नव्या वर्सांसावन सुरु जाता तो उत्सव म्हळ्यार,  हळदी कुंकू. नव्या व्हकलांचो हो सुवाळो. ह्या सुवाळयाक खास साखरेचे तिळगुळ आनी तिळाचे लाडू वाट्टात.

गुडी पाडवो हो हिंदु लोकांचो नव्या वर्साचो दीस. हया शुभ दिसा खास गोड पदार्थ करता तो म्हळ्यार,`पुरण पोळी`. ती मैदो वा गव्हाच्या पीटाची करतात जातुंत पीट मळून सपाट चपाती करुन तातुंत शिजयल्या दाळिचे पीट, गोड, किसलेलो नाल्ल, वेलची पूड घालुन त्यो भाजून काडतात.कांय कडेन,कांय घरांनी `खीर` जी शेवयापासुन करतात तातुंत दुद, गोडसाणीक साखर ,तशेच बदाम,काजुबियो,पासा आदी आपल्या आवडीप्रमाण घालतात.सामान्य प्रमाण ब्राह्मण आनी सारस्वत लोक हे दोन तरेचे गोड पदार्थ करतात.तर कांय जाण नाल्लाचे दुद,गॉड आनी शिजयल्ली चण्याची दाळ घालुन `मणगणे` करतात.

रामाच्या जल्माचो उत्सव म्हळ्यार `राम नवमी`. ह्या दिसा कांदो घालनासतना जेवण शिजयतात. खास `पायस`  हो पदार्थ करतात.जातुंत शिजयल्ले शीत दुदान घालुन सागो म्हळ्यार साबुदाणे ,तशेच साखर घालुन शिजयतात.

गोंयच्या हिंदू लोकांचो 

ह्या सगळ्या सणां-उत्सवांचे खाशेलेपण म्हळ्यार विंगडविंगड अशे रुच घेवन मजा लुटपासारके जिन्नस. नेव-यो  ह्यो सगळ्यांत वेंचीक,ह्यो वेगवेगळ्या सारणांनी भरील्ल्यो करतात. नाल्लाचे सारण, मूग वा चण्यादाळीचे सारण,गव्हाचे पीट, मैदो आनी गोडसाणीक साखर-गॉड घालतात.त्यो उकडलेल्या चण्याच्या दाळीचीसुद्धा करतात आनी घरात गणपतीच्या पयल्याच दिसा गणपती मुर्तीक पुजयताना दवरतात.हांकां पुरण नेव-यो म्हण्टात.
अशें रुची आशिल्ल्या वेंचीक जिन्नसा सारके,ताच्या व्यतीरिक्त नेव-यो,लाडू,शेव,चिवडो आनी कितलेशेच जिन्नस त्या त्या घराण्याच्या आर्थीक परिस्थितीचेर अवलंबून आसतात.मिश्टान्न जाका आतुरतायेन रावतात तो म्हळ्यार काजुबियांचो लाडू आज,अशे तरेचे लाडू चड पळोवपाक मेळनात पूण ताचे बदला ताचो प्रतिनीधी काजीलाडू मेळटात. तें चणें, नाल्लाचो किस,चण्याची दाळ आनी काजुबियो हाच्या मिश्रणातून केल्ले मेळटात.गॉड आनी खारट हें जिन्नस घालनासतना खास जेवण तयार करतात. ह्या जेवणात कांदो,लसूण आनी आले हांचो वापर जायना.
गणपती नैवेद्यांत वा देवोपहार गोड पदार्थ आसतात.जशे चणे दाळ,गोड,गव्हाचे पीट आनी तांचो आकार पांच तरांचो-मोदक,पूरी,नेव-यो,सामोसा आनी केळ्याचो आकार.जेवणाच्या जिन्नसांनी चण्याचे तोणाक,दाळ रोस,मुगागांठी,खतखतें,वरण,उड्डामेथी रोस,आनी मणगणे वा सोजी.
माता पार्वतीच्या नैवेद्याक पायस [तांदूळ खीर] पातोळ्यो आनी खास पांच भाजांच्या पानांची भाजी करतात.तर मुळो आनी आमरस [तांबडी भाजीचो] आस्पाव नासता.सगळे जे जेवण पार्वतीक नैवेद्य रुपान दिवपाचे आसता तें अळणी दितात किद्याक तर पार्वती गुरवार आसली तेन्ना तिची अणळी खावपाची खूप इत्सा आसली.
ह्या उत्सवाच्या निमण्या दिसा हिंदू लोक लूंवणी सुवाळो  मनयतात आनी नवे धान्य भात देवाक नैवेद्य म्हण ओपतात. `पंचकतीय` हो पदार्थ नाल्ल, गोड, मुग दाळ ,काजुबियां आनी चणे हांचे मिश्रण जे शंकरदेवाक नैवेद्य दाखयतात.

दसरो
ह्या दिसा आपट्याच्या आनी कलमाच्या झाडाची पुजा करतात.ह्या दिसा `खे‍‍‍‍‍-‍‍‍‌त्र`करतात म्हळ्यार बक-याचो वा कोम्याचो बळी दिवन `चिकन` करतात.तशेच ह्या दिसा `उफार`करता जातुंत दाळ,तांदुळ,गॉड,खोबरे,आनी वेलची घालुन शिजयतात.

दिवाळीच्या सणांक `फोव` हो खाद्यपदार्थ आसताच, वेगवेगळे प्रकार जशे दुदांतले फोव,रोसांतले फोव,कालयल्ले फोव,बटाट फोव. दुदांतले आनी रोसांतले फोव हे दुदान शिजोवन तातूंत साखर,नाल्लाचे दूद आनी गॉड घालतात.कालयल्ले फोव हातुंत किसलेलो नाल्ल,गॉड हांचे मिश्रण केल्ल्ये आसता.बटाट फोव ह्या नावावयल्यान समजता की उकडील्लो बटाट आनी परबेप्रमाण हळदीपूड,हिंग आनी हरवी मिर्ची घालुन थोडेशे गॉड घालतात.किसलेलो नाल्ल हो आवडीनुसार.
`चण्याची उसळ` वा हेर कसल्याय कडधान्याची उसळ करतात तशेच `आंबाड्याची कोरम`करतात.ही कोरम शिजयल्या कडधान्याची करतात जातुंत किसलेल्या नाल्लाची सोय,गोड,मसालो,सांसवांची बियां आनी हिंग घालतात.`कोरम` हे आंबाड्याचे करतात.आंबाड्यांक धाडायतात‍..............,मागीर तातूंत गोड आनी मीठ घालतात.नाल्ल आनी तांबड्यो मिरसांग घालून वाटप करुन तातूंत मसालो,तेल,सासवां,हिंग हे सगळे एका आयदनान शिजयता तातूंत धाडायल्ले आंबाडे आनी वाटलेलो नाल्ल घालुन शिजयतात.
उच्चवर्गीय लोक `केळ्याचो हालवो` करतात.मोयरा केळींची कापा करुन साखरेच्या पाकांत शिजयतात.

तुळशी लग्न जीका आमी व्हडले लग्न म्हणटात ह्या सणाक वेगवेगळे जिन्नस करतात.हो सुवाळो म्हळ्यार तुळशी झाडाचें लग्न,व्हकल आनी ‍‍जिनो बडी (leca sambuce folia) न्हवरो.उसाचो कणो धेडो(bestman)म्हणटात.         

संदर्भ




#Article 250: हिमालयाचो दोंगरी वाठार (1347 words)


राज्याचे उत्तरेक हिमालयाचो दोंगरी वाठार उदेंत-अस्तंत पातळ्ळा. हिमालयाच्यो तीन पर्वता वळी ह्या राज्यांतल्यान वतात. उत्तरेवटेन आशिल्ली मुखेल हिमालयाची वळ सरासरी 6,100 मी. उंचायेची आसा. तातूंत नंदादेवी, धवलगिरी, कामेट, त्रिशूल हे दोंगरमाथे येतात. दुसरी पर्वता वळ सरासरी 3,720 मी. उंचायेची आसा. तिसरी पर्वता वळ सरासरी 1,550 मी. आसा. तातूंत नैनीताल, मसुरी, अलमोडा, रानीखेत सारके कमी उंचायेची दोंगर माथे येतात. ह्या दोंगर फांट्यांमदल्यान ‘दून’ नांवाचो एक वाठार आसून थंयची जमीन पिकाळ आसा. हिमालयाची तिसरी पर्वता वळ वा शिवलीक दोंगरफांट्याक लागून न्हंयांतल्यान व्हानवृल आयिल्ल्या फातर-रेंवेचो ‘भाबर पटो’ आसा. तो अस्तंतेक 32 किमी. रूंद आसून उदेंतेक अशील जायत गेला. ताच्या सकयल्यान उदक व्हांवता.

सैमीक रचणूक आनी हवामान हांचेवेल्यान ह्या वाठाराचे दोन भाग केल्यात. पयलो बुंदेलखंडाच्या पठाराचो वाठार नीरा नांवाच्या फांतरांनी तयार जाली. शोण न्हंयचो उत्तरेकडलो वाठार खूब पोरन्या फांतरांनी तयार जाला.

उत्तर प्रदेशाचो चडसो वाठार हातूंत आस्पावला. गंगा न्हंय आनी तिका मेळपी यमुना, रामगंगा, घागरा आनी हेर न्हंयांनी हो वाठार पिकाळ जाला. ह्या वाठाराचे उत्तरेक दोंगर येतात. ज्यो न्हंयो भाबर पट्यांत जमनीसकयल्यान व्हांवतात, त्यो ह्या वाठारांत जमनीवेल्यान व्हांवतात. ह्या वाठाराक ‘तराई’ म्हण्टात. ह्या वाठारांत रानां आसात.हांगा तण खूब लांब वाडटा.

दून आनी गंगा वाठारंतली जमीन पिकाळ आशता. गंगेच्या आवांठांत 900 मी.परस चड गाळ मातयेचो थर आसता. हुंवाराचें उदक न बादपी वाठारांक बांगर आनी हुंवार लागपी वाठाराक ‘खादर’ म्हण्टत. न्हंयचे देगेलागीं आशिल्ली बारीक माती, बारीक रेंव आशिल्ली आसात. चिकण आनी काळी माती पिकावळीखातीर बरी आसता. बुंदलखंड पठार, फत्तेगढ,कानपूर आनी अलाहबाद वाठारांतली जमीन पिकाळ आसा. रेह नांवाची जमीन पीक दिना. चंबळ,बेटवा, यमुना, गोमती ह्या न्हंयांच्या वाठारांत मातयेचो कस उणो जावन व्हड फोंड पडल्यात.

गंगा ही ह्या राज्यांतली म्हत्वाची न्हंय. भारतीय धर्म-पुराणांत तिका पवित्र मानल्या. तिचो उगम हिमालयांत 19 हजार फूट उंचायेर गंगोत्री हांगा जाता. उत्तर प्रदेशांतल्यान त बिहार, बंगाल, राज्यांतल्यान वचून बंगालाच्या उपसागराक मेळटा. हरद्वार हांगा गंगेक दोन फांटे फुट्टात. एक फांचो कनखल नांगली रावली कडल्यान दारानगररंज, गडमुक्तेशवर, शुक्रताल,अनूपशार, रृप्रयाग, मारजापूर, काशी सावन बिहारांत वता. दपुसरो फांटो मायापूरीसावन वता. तो कालव्याच्या रुपान उत्तर प्रदेशाचो चडसो वाठार भिजयता.

यमुनेचो उगम गंगेच्या अस्तंतेक जाता. राज्याचे अस्तंत शीमेवेल्यान कांय अंतर व्हावन,अलाहबाद लागसार गंगेक मेळटा. दक्षिण पठारी भागांतल्यान यमुनेक चंबळ, सिंद, बेटवा आनी केन ह्यो न्हंयो मेळटात. मिझीपूर राज्यांतल्यान शोण न्हंय अस्तंत-उदेंत व्हांवता. तिका मेळपी रिहाड न्हंयच्या धरणाक लागून जाल्ल्या जलाशयाचो चडसो वाठार उत्तर प्रदेशांत येता.

ह्या राज्याचें हवामान सुकें आनी गरम आसा. उत्तरवटेनचो हिमालयांतलो वाठार थंड आसून पावसाचें प्रमाण चड आसा. ह्या वाठारांतलें तापमान सरासरी 12.8 0 से आसा.वर्सुकी पावस 150 सेंमी. परस चड आसता. तराई वाठारांत 100 ते 200 सेंमी. पावस आसता.जुलय-ऑगस्ट म्हयन्यांत पावसाचो नेट चड आसता.

शिंयाळ्याच्या दिसांनी तापमान 15.8 0 से. ते 18.3 0 से. आनी गिमांत 26.7 0 से परस चड आसता. सपाट वाठारांत हवामान गिमाच्या दिसांनी सुकें आनी गरम, पावसा दिसांनी दमट आनी गरम, शिंयाळ्यांच्या दिसांनी थंड आनी सुकें आसता. गिमाच्या दिसांनी तापमान 46 0 से.परस चड आसता. सकाळच्या धा वरांसावन रातच्या पांच वरांमेरेन सामको हून अस्तंत वारो व्हांवता. अलाहबाद हांगा उदेंतेकडलो चड पावसाचो वाठार भात-पिकावळीखातीर तर अस्तंतेकडलो वाठार गंव, ज्वारी ह्या पिकांक बरो आसता. शिंयाळ्यांत पुराय राज्यांत ‘पिकेचे दीस’ आसतात. केन्ना केन्नाय मात्शें बर्फ पडटा. केन्नाय शिंयाचें ल्हार येवन वता. दक्षिणेच्या वाठारांत पावस 90 ते 100 सेंमी. आसून शिंयाळ्यांतलें तापमान 1208 0 ते 18.3 0 से. आसता. गिमांत फातराळ जमीन चड तापता.

उत्तर प्रदेशाचो 15.3% टक्के वाठार रानांखाल येता. दोंगराळ वाठारांनीच रानां चड आसात. जमनीच्या वाठारांत रान 3% टक्के आसा. दोंगरी वाठारांतल्यान रानांनी तरातरांचे रूख आसात. ह्या रानांनी शिसवी, खैर, हालद, तेडू अशीं तरेतरेचीं झाडां मेळटात. उत्तर हिमालय वाठारांत बर्च, फर, स्प्रूस, ज्यूनीपर, ब्लूपाइन, चीड, देवदार ह्या रुखांचीं व्हड रानां आसात. रानांत आनी हेराकडेन मोहाचीं झाडां खूब आसात. आंबे, पेरां, बोरां, सफरचंदां आनी नास्पती हीं फळझाडां हांगा पळोवंक मेळटात. 302 मार्च 1980 मेरेन 51,199,42 चौ.किमी. वाठार रानांखाल आशलो. सद्या व्हड प्रमाणांत झाडां मारिल्ल्यान मातायेचो कस उणो
जायत गेला. तेखातीर सरकारान व्हड प्रमाणांत झाडां रोवपाची कार्यावळ हातांत घेतल्या.

दोंगर आनी तराई वाठारांत वाग, चित्तो, वांस्वेल, नीलगाय, हरण, माकड व्हड प्रमाणांत आसात. मोर, रानकोंबो, तीतर असलीं सुकणींय हांगा दिसतात. तळ्यां देगांनी बफीं, बदकां, करकोचे, चक्रवाक, चातक हे पक्षीय दिश्टी पडटात.

ब्रिटीश राजवटींत ह्या राज्याचें नांव ‘संयुक्त प्रांत’ (युनायटेड प्रॉव्हिन्सिस) आसलें. भारतीय घटनेन ताका ‘उत्तर प्रदेश’ हें नांव दिलें.

उत्तर प्रदेशाक एक व्हड इतिहास आसा. मिर्झापूर, बांदा, हमीरपूर जिल्ह्यांत पाशाण युगांतलीं हत्यारां तर मथुरा, बिजनौर, उनाओ आनी कानपूर वाठारांत ताम्रयुगांतल्या बाणांचे आनी भाल्यांचे फळ मेळ्ळ्यात. आर्य संस्कृतायेचीं मुळां सगळ्यांत पयलीं उत्तर प्रदेशांत धरलीं.हांगाचीं काशी, कोसल, कुरू, पांचाल हीं राज्यां आर्य संस्कृतायेचीं आसलीं. रामायण आनी महाभारत काळांत राम आनी कृष्णाचे जल्म हे भूंयेर जाल्ले. ह्या काळांतल्यो चडश्यो इतिहासीक घडणुको ह्याच वाठारांत जाल्यो. जैनाचे आदिनाथ, अजितनाथ हांचीय ही भूंय आसली. गौतम बुद्धाचे भोंवडेचे पुरावे हांगा मेळटात. ताणें गिन्यानसाधना ह्याच वाठारांत केल्ली. स्तूप, पोरने विहार हांगा दिश्टी पडटात. सम्राट अशोकाची राजाज्ञा आशिल्ले फातरपटे कालसी, मीरत,वाराणसी आनी अलाहबाद हांगा मेळ्ळ्यात. हांगा कांय काळ मौर्य राजाचो शेक चल्लो. मौर्या उपरांत इ. स. प. दुसऱ्या शतमानांत शुंग आनी तेउपरांत कण्व हांणी ह्या वाठारांचेर आपलो शेक गाजयलो. इ. स. तिसऱ्या शतमानांत क्षत्रप राज्य करताले. ताच्या फाटल्यान कुशाण आयले.चवथ्या शतमानांत मौखरी वंशाचो उदय जाल्लो. सातव्या शतमानांत हर्षवर्धन हाणें कनौजाक राज्य स्थापून आपलें राज्य वाडयलें. हर्षाच्या मरणाउपरांत कनौजाचेर यशोवर्मा राज्य चलोवपाक लागलो. णव्या शतमानांत गुर्जर प्रतिहारी हाचें राज्य आयलें.

इकराव्या शतमानांत गझनी मुहमंद हाणें बुलंदशहर, मथुरा, कनौज ह्या शारांचेर घुरयो घाल्यो. सन 1034 वर्सा अहमंद नियाल्तिगीन ह्या पंजाबच्या मुसलमान राज्यपालान, उत्तर हिंदुस्थानाचेर बनारस मेरेन घुरी घाली. हींदू लोकांच्या पंगडान ताका धांवडावन घालो. गांगेयदेव हाणें फउडें कनौजाचेर घुरी घाली. भोज, परमार ह्या राजांनी ताका हरयलो. इकरावें शतमान सोंपता आसतना चंद्रदेव गाहडवाल ह्या राजाचो शेक चल्लो. ह्याच वंशकुळयेंतलो गोविंदचंद्र हाचो 1112 ते 1155 मेरेन मगघाचेर शेक चल्लो. सन 1192 त मुहमंद घोरीन पृथ्वीराज चौहान हाका आनी 1194 त कनौजच्या जयचंद हाका हरोवन उत्तर प्रदेशांतली हिंदू सत्ता सोंपयली.बुंदेलखंड मात स्वतंत्र उरलें. उरिल्ल्या वाठारांचेर दिल्लीच्या सुलतानाची सत्ता सुरू जाली.मुहंमद तुघलक, बल्बन, अलाउद्दीन खिल्जी हे बळिश्ट राजे, आपल्या राज्यांत उप्रासपी बंडाळी मोडून काडपाक खांपे आसले. फिरोझपूर आनी जौनपूर हीं शारां ताणें वसयलीं. 1402 ते 1436 ह्या काळांत इब्राहीम शर्की ह्या सुलतानाचो शेक चलतालो. पंदराव्या शतमानाच्या शेवटाक दिल्लीच्या लोदींनी शर्की राजवट पोंपयली.

सन 1527 त, खानुवाज हांगा बाबरान राणा संग हाचो 1540 त कनौज हांगा शेरशहा हाणें हुमायूँ हाचो केल्लो पराभव ही ह्या काळांतली कांय झुजां आसात. अकबरान हो वाठार उपरांत आपल्या शेकातळा हाडलो. मोगलांची राजधानी त्यावेळार आग्रा हीच आसली. शहाजहानान तिची सोबीतकाय वाडयली. शहाजहाना उपरांत आपल्या भावांकडेन औरंगजेबान झगडीं करून राजसत्ता जोडली. ताणें आपली राजधानी दिल्लीक व्हेली. औरंगजेबान आपल्या काळांत जबर धर्मीक अत्याचार केले. ताणें कुमाऊँ राज्याचो आस्पाव मोगल साम्राज्यांत केलो.

अठराव्या शतमानांत मोगल सत्तेक देंवती कळा लागली. पयल्या बाजीरावावेळार मराठे बुंदेलखंडांत पावले. सन 1751 वर्सा मराठ्यांक आग्ऱ्याची सुभेदारी मेळ्ळी. उपृरांत ताचे सत्तेची थंय थापणूक जाली. नजीबखान रोहिल्यान अब्दालीकडेन बरेपण जोडून ही सत्ता सोंपोवपाचो यत्नूय केलो. पानिपतचे लडायेउपरांत जाट आग्ऱ्यांत आयले. दुसरो शाह आलम हाच्या वझीर नजफखानान हो वाठार मोगलांच्या शेकातळा हाडलो. पूण ताच्या मरणांउपरांत 1782 वर्सा शिंदे थंय सत्तेर आयलो. सन 1968 वर्सा बक्सरचे लडायेत सुभेदार शुजाउद्दौला हाचो पराभव जालो आनी अशेतरेन ब्रिटीश उत्तर प्रदेशांत रिगले.ल्हव ल्हव ब्रिटिशांनी अवधचे राखणेची जापसालदारकी उखल्ली. वॉरन हेस्टिंगच्या काळांत बनारसचेर इस्ट इंडिया कंपनीची सत्ता आयली. वेलस्लीन रोहिलखंड, दोआब, गोरखपूर हे वाठार कंपनीक मेळोवन दिलो. लॉड लेक हाणें दौलतराव शिंदे हाका हरोवन शिंद्याच्या हातासकयलो उत्तर प्रदेशांतलो वाठार 1856 वर्सा दत्तकविधान रद्द करून जालौन, ललितपूर, जैतपूर, झांशी हीं राज्यां आनी गैरशिस्तीखाल खालसा केल्लो अवध प्रांत ब्रिटिशांनी आपल्या हाताखाल धेतलो. हे सगळे वाठार मेळून आयचो संयुक्त प्रांत घडला.

उत्तर प्रदेश हें एक भारतांतले घटकराज्य. राश्ट्रपतीन नेमिल्ल्या राज्यपालाचे मान्यतायेखाला मंत्रीमंडळ हांगाचे कारभार पळेता. मंत्रीमंडळ विधीमंडळाक जापसालदार आसता. विधीमंडळाचे 425 वांगडी आसतात. तेभायर एक अँग्लो-इंडियन वांगडी नेमतात. विधानपरिशदेचे वट्ट वांगडी 105 आसात. राज्यांतल्यान 85 खासदार लोकसभेर वेंचून येतात. राज्यसभेर 34 खासदार वेंचून काडटात. स्वातंत्र्या उपरांत चडसो काळ राश्ट्रीय काँग्रेस पक्षाची सत्ता ह्या राज्यार चलली. 1989 च्या विधानसभा वेंचणुकांत ‘जनता दल’ पक्षाक सत्ता मेळ्ळा. 13 जून 1973 ते 8 नोव्हेंबर 1973 मेरेन राज्यांत राश्ट्रपती राजवट आसली. भारताच्या
सात प्रधानमंत्र्यांमदले स जाण ह्याच राज्यांतले. राज्यकारभाराचे वेवस्थेखातीर 57 जिल्हे घडयल्यात. अलाहबाद, आग्रा, उत्तर खंड, कुमाऊँ, गोरखपूर, झांशी, फैजाबाद, मीरत, रेहिलखंड,लखनौ, वाराणसी अशे इकरा येणावळ दिवपी वाठार आयुक्ताच्या हातासकल आसात. पंचायत राज्याची त्रिसुत्री येवजण 1963 वर्सा राज्याची त्रिसुत्री येवजण 1963 वर्सा चालीक लागली.

राज्यांत 51 जिल्हा परिशदो आनी 3 अतंरीम जिल्हा परिशदो आसात. राज्यांत वट्ट 142 नगरपालिका आसात. शेतकी, येणावळ, पाटबंधारे, शिक्षण, न्याय, भलायकी, कूटुंबयेवण,सहकार रासवळ प्रकल्प, उद्येगधंदे, येरादारी, भौशीक वीज, बांदकाम आनी हेर कामां हांचो कारभार त्या त्या खात्याचे मंत्री आपले यंत्रणेवरवीं पळेतात. उच्च न्यायालय अलाहबादाक आसून एक न्यायपीठ लखनौ हांगा आसा. मुखेल न्यायाधीशाबगर एक अतिरिक्त न्यायाधीश आनी 40 दुसऱ्या पांवड्याचे न्यायाधीश आसात. राज्यांत 45 सेशन विभाग आसात.




#Article 251: होळी (427 words)


होळी हो हिंदू धर्मांतलो एक नामनेचो लोकउत्सव. होळी ह्या उत्सवाक जायतीं नांवां आसात. उत्तरेंत हाका होरी, कोंकण - गोंयांत शिगमो आनी महाराष्ट्रांत होळी वा शिमग अशीं नांवां आसात.  

होळी मनोवपाफाटले जी आख्यायिका आसा ती अशी, हिरण्यकशप हो राक्षसांचो राजा आशिल्लो तो आपणाक देव म्हूण लोकांक सांगतालो. कोणेय जर देवाचें नांव घेतलें जाल्यार तो तांका मारतालो. हिरण्यकशपची बायल कयादू ही विष्णूची भक्त आसता. हिरण्यकशप हो ताका ताच्या राज्यांत देवाचें नांव लेगीत नाका अशें म्हणटालो आनी हाकांच लागून देव विष्णू कयादूच्या पोटांतल्यान जल्म घेता आनी ताचें नांव आसता प्रल्हाद. हो प्रल्हाद भुरगेंपणापासूनूच विष्णूचो भक्त आसता ताच्या तोंडार फकत नारायण नारायण हाचोच उच्चार आसतालो तें आयकून हिरण्यकशपाक खूब राग येतालो प्रल्हाद कितेंय केल्यार आपणाल्या तोंडातल्यान विष्णूचे नांव सोडिनासलो आनी हाकाचलागून हिरण्यकशपान ताका मारपाचो जायतो प्रयत्न केल्लो.

पूण प्रत्येक फावटी विष्णू ताका वाचयतालो. हिरण्यकशपाक कितें करचें कांयच समजना जावन तो हिडिंबा जी हिरण्यकशपची भयण आशिल्लीं, जिका विष्णून वर दिल्लो आसता तू केन्नाच उज्यान भस्म जावचीना पूण जर तर तुवेन ह्या वराचो दुरुपयोपग केलो जाल्यार तू भस्म जातली ही हिडिंबा आपल्या भावाक हिरण्यकशपाक सांगता हांव प्रल्हादाक घेवन उज्यान बसता आनी तो लासून वतलो पूण आपल्याक कांयच जावचे ना. अशें जाता की तीच उज्यान भस्म जाता कारण तिणे तिच्या वराचो दुरुपयोग केल्लो आसता आनी ती उज्यान भस्म जाता वायट सगळे उज्यान जळून गेले अशें समजून सगळ्या लोकांक आनंद जाता आनी होळी हो सण मनोवपाक ह्या दिसाच्यान सुरवात जाता. सगळे लोक एकठांय जावन एके सुवातेर बारां वरांचेर होळी पेटयतात. एक आब्याचो खांदो कापून हाडटात हो खांदो हाडटना जायत्यो गाळी मारीत हाडटात तो आब्याचो खांदो मदी हाडून दवरतात आनी लाकडां ताच्या सरभोवतणी दवरतात आनी हांका फुलांनी सजयतात. होळ्येची पुजा ही वाटून दिल्ली आसता. होळी जावच्यां चार दीस पयली ह्या सुवातेंवयलें लोक बसका घेतात. लोकांची नांवां बरोवन चिटयो घालतात. 

ते चिटयेन कोणाचे नांव आयलां ताणे होळयें दिसा पुजा आनी पुजेचो हेर खर्च करचो पडटा. लोकांकडल्यान देणगी व्हरतात लोक खोशयेन होळ्येखातीर तांका जाता तितले पैशे दितात. होळयेदिसा सकाळी ज्या कोणाक ही पूजा आयल्या ताणी होळयेकडेन शेण काडुन रांगोळी घालून होळयेक फुलांनी सजोवन तिची पूजा करची पडटा. सांजेचे हांगसर भुरग्यांखातीर वेशभुशां सर्त जाता. ताच्या उपरांत नाचाची सर्त धाकटया आनी व्हडल्या भूरग्यांखातीर जातात. ताच्या उपरांत बायलांखातीर कांय सर्ती दवरिल्ल्यो आसतात उपरांत इनामा भेटवण सुवाळो जाता.मागीर रातच्या बारा वरांचेर आरती करुन सगळीजाणां होळयेक पायां पडटात.लोकाक प्रसाद, तीर्थ वाडटात आनी उपरांत होळी पेटयतात. होळी पेटोवन जाल्या उपरांत लोक सगळें घरां वतात आनी दुसरया दिसा सकाळी रंगपंचमी मनयतात लोक एकामेकांगेर वचून एकामेकांक रंग लायतात आनी होळयेची परबी दितात. ताचें उपरांत मागीर भूरगे, जाणटे ढोल, ताशे घेवन घरांघरांनी भोवतात आनी होळयेचो आनंद लुटतात. तशेच रसत्यान जे लोक भोवतात तांकांय रंग लायतात आनी तांका परबी दितात. अशें तरेन होळी हो लोकउत्सव व्हडा उमेदीन मायतात.




#Article 252: १लो गोवा युवा महोत्सव( २७,२८ जानेवारी १९९६) (128 words)


१लो गोवा युवा महोत्सव( २७, २८ जानेवारी १९९६) कोंकणी भाशा मंडळाचो पयलो वयलो ‘गोवा युवा महोत्सव’ १९९६ वर्सा लॉयला मैदान, मडगांव जालो. केंद्रीय सार आनी रसायन मंत्री श्री एदुआर्द फ़ालैर हांचे हस्तुकी पारंपारीक दिवली पेटोवन उक्तावण जालें. दामोदर वाणिज्य महाविद्यालयाच्या लागसार लॉयला मैदानाचेर हो सुवाळो आयोजीत जालो हो महोत्सव दोन दीस आयोजित केल्लो. ह्या महोत्सवानिमतान मेकळें मळब, चौरंग,फ़टाफ़ट, उमाळे. आयलें तशे गायलें, धिक थै, खेळ, ट्रियो, राटावळी,रांगोळी, प्रश्नमाची, बोंदेरां आनी प्रदर्शन आदीं कार्यावळी आसल्यो. ह्यो सर्ती गोंयच्या भुंयेकडेन लागून आसात.

कोंकणी भाशा मंडळान घडोवन हाडिल्ल्या गोवा युवा महोत्सवांत चड इनामां जोडून पयली सुवात मेळोवपी पयल्या इनामाचो दुरदर्शन संच ‘काणकोणची तरंगां’ ह्या पंगडाक भेटयतना फ़ोमेंतोचे संचालक श्री. प्रशांत तिंबलो,कुशीक राजू नायक, केंद्रीय संसदीय वेव्हार राज्यमंत्री श्री. एस.एस. आहलुवलिया,डो. विल्फ़्रेड डिसौजा आदी हाजीर आशिल्ले.कार्याध्यक्ष म्हूण पुर्णानंद च्यारी हांणी जापसालकी सांबाळ्ळी.




#Article 253: १०वो गोवा युवा महोत्सव( १५,१६ जानेवारी २००५) (137 words)


१०वो गोवा युवा महोत्सव( १५,१६ जानेवारी २००५)१०वो गोवा युवा महोत्सव १५ आनी 
१६ जानेवारी २००५ ह्या दिसा चावडी काणकोण हांगा जालो. शेनवार आनी आयतारा जावपी १०व्या युवा महोत्सवा निमतान गोंयच्या तरणाट्यांक येवकार दिवपाचे तयारेंत पुराय काणकोण तालुको आसलो. ह्या महोत्सवाक चार हजारावयर प्रतिनीधी वांटेकार जाल्ले।.

सुमार ६० पंगडांनी साबार सर्तींनी वांटो घेतिल्लो. महोत्सवांत १४ सर्ती घडोवन हाडिल्ल्यो.ह्या १०व्या गोवा युवा महोत्सवाचें उक्तावण गोंय राज्याचे नित्यानंद नायक, युवा महोत्सवाची समाजसेविका इंदिरा पै कुडाळकार,कार्याध्यक्ष अंजु साखरदांडे आनी सचीव सुरज कोमरपंत हजर आशिल्ले. वेग-वेगळ्यो सर्ती दवरिल्ल्यो त्यो अश्यो लोकनाच, रांगोळी,रुपडें, फ़टाफ़ट,खेळ, ट्रिओ, धिक थै, प्रस्नमाची,मुस्तायकी,गीत गायन,आदी. 

ह्या १०व्या युवा महोत्सवांत पयलो जैतीवंत पंगड श्री.मल्लिकार्जुन महाविद्यालय आनी दुसरो ‘श्री.कामाक्षी देवी होमियोपथीक कॉलेज’आसले. समारोप सुवाळ्या वेळार हेमा सरदेसाय मुखेल सोय-यो म्हूण हाजीर आशिल्ले. ह्या महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचे नांव ‘मेळ’ आसलें.ह्या १०व्या गोवा युवा महोत्सवाची कर्याध्यक्ष म्हूण अंजु साखरदांडे हांणी जापसालकी सांबाळळी.




#Article 254: ११वो गोवा युवा महोत्सव( १४,१५ जानेवारी २००६) (217 words)


११वो गोवा ११वो गोवा युवा महोत्सव( १४,१५ जानेवारी २००६) ११वो गोवा युवा महोत्सव हो १४ आनी १५ जानेवारी २००६ ह्या वर्सा फ़ादर आग्नेल कॉलेज,पिलार हांगां जालो. मुखेल सोयरे म्हूण गोंय राज्याचे मुख्यमंत्री श्री. दिगंबर कामत,श्री. एंथनी सिल्वेरा आनी श्री. स्वप्निल बांदोडकर हे हाजीर आसले.लोकमांड, कातर रे भाजी, रांगोळी,रुपडें, फ़टाफ़ट,आयलें तशे गायलें,मोनेळ, खेळ,संगीत, कोंकनी पोप, गीत गायतना,मुस्तायकी, प्रस्नमांची आदी सर्ती आशिल्ल्यो.

मुलाखतीखातीर प्रसाद लोलयेंकार आनी डो. ऑस्कर रिबेलो हे हाजीर आशिल्ले.२००६तलो ११वो गोवा युवा महोत्सव पयलेच खेपे तिसवाडी म्हालांत जालो.आतां मेरेन चड प्रमाणांत जंय हिंदू भावांचो राबितो चड थंय हो महोत्सव जाल्यांत मुस्लीम. हिंदू-क्रिस्तांव एकवट ही गोंयची वळख घडयता.इतली वर्सां हो महोत्सव घडटा तो घडोवपाफ़ाटीं अस्मितायेचे राखणेचो हावेस आसा. 

कोंकणीच्या इतिहासांत ११व्या आंकडयाक खूब म्हत्व आसा.कोंकणी भाशा मंडळाचो हावेस आसा की हो युवा महोत्सव गोंयांतल्या अकराय म्हालांनी पावचो. पयले ५ महोत्सव साश्ट म्हालांत घडोवन हाडून ६व्या वर्सासावन तो अंत्रुज, सत्तरी,केपें, काणकोण गाजोवन तिसवाडी म्हालांत आपली सासाय आनी अस्मितायेचो परमळ घेवन आयलो.युवा महोत्सवाच्या सर्तींनी आमची भूंय,राजकारण, सैम,भास, संस्कृताय,अस्मितायेचे दर्शन घडटा. लोकमांड सर्तींत गोंयच्या पारंपारीक लोकनाचाचो दिश्टावो जाता. 

खेळ ह्या सर्तींतल्यान गोंयच्या साबार प्रश्नांचे यथार्थ चित्रण घडटा. मुस्तायकी सर सर्तीत तरणाट्यांच्या कलेचो कस लागता त कातर भाजी ह्या वक्रृत्व सर्तीत तरणाटो बौध्दिकजाग हाडटा. ह्या युवा महोत्सवाक जैतीवंत पंगड थारलो स्वामी विवेकानंद सादरीकरण मंच आनी सावयवेरेंचो साख्याहारी. ह्या महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव इंत्रुज आसलें.कार्याध्यक्ष म्हूण मंगलदास भट हांणी जापसालदारकी सांबाळ्ळी.




#Article 255: १२वो गोवा युवा महोत्सव( १३,१४ जानेवारी २००७) (115 words)


१२वो गोवा युवा महोत्सव( १३,१४ जानेवारी २००७) १२वो गोवा युवा महोत्सव १३ आनी १४ जानेवारी २००७ ह्या दिसा बी.पी.एस
क्लब आनी आनाफ़ोंत हांच्या जोडपालवान मडगांव हांगा जालो. मुखेल सोयरे म्हूण गोंय राज्याचे मानादिक मुख्यमंत्री श्री.प्रतापसिंग राणे हाजीर आसले. ह्या महोत्सवांत आयलें तशे गायलें, रुपडें,लोकमांड, मुस्तायकी,प्रस्नमाची, गीत गायतना, खेळ,ब्रेकांतर अश्यो जायत्यो सर्ती आशिल्ल्यो.

१२व्या गोवा युवा महोत्सवचो जैतीवंत जावपाचो मान लोलयें-काणकोणचो ओंकार कला आनी सांस्कृतीक मंडळ ह्या पंगडाक फ़ावो जाले. समारोप सुवाळ्याक मुखेल सोयरे म्हूण आमदार दामोदर नायक,नामनेचे गायक स्वप्निल बांदोडकर,कोंकणी भाशा मंडळाचे अध्यक्ष पुर्णानंद च्यारी,कार्याध्यक्ष अड.अमेय प्रभुदेसाय,सरचिटणीस परेश नायक, नगरसेवक नारायण फ़ोंडेकार,चेतन बोरकार हजीर आशिल्ले.

ह्या महोत्सवा निमतान उजवाडाक आयिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव मठग्राम आशिल्लें.ह्या १२व्या गोवा युवा महोत्सवाचो कार्याध्यक्ष म्हूण अमेय प्रभुदेसाय हांणी जापसालदारकी सांबाळळी.




#Article 256: १३वो गोवा युवा महोत्सव( १२,१३ जानेवारी २००८) (117 words)


१३वो गोवा युवा महोत्सव( १२,१३ जानेवारी २००८) १३व्या गोवा युवा महोत्सवाचे उक्तावण गोंय राज्याचे मुख्यमंत्री श्री. दिगंबर कामत हांणी केलें.डॉ. रवणसिध्द नायक, आग्नेला डिकोस्टा, वासुदेव गांवकार,पुर्णानंद च्यारी,श्याम सातार्डेकार,परेश नायक आनी बिंदीया कस्त हे लोक मुखेल सोयरे म्हूण हाजीर आसले. सगळे पंगड देवाक नमन करुन यात्रा वाज्त गाजत माटवांत आयले. 

माटवांत यात्रेंतले लोक तरसादी, गदा आनी हेर पारंपारीक शस्त्रां घेवन आयिल्ले.तरणाट्यांचो उत्सव,युवा महोत्सव....ओस्सय...ओस्सय... अशे ताळो फ़ुटसर आड्डून तरणाट्यांनी हो उत्सव गाजयल्लो.महोत्सवांत सगळे मेळून २८ पंगड आशिल्ले, १५ संस्था/क्लब आनी १३ शिक्षणीक संस्था आशिल्ल्यो. लोकमांड,फ़टाफ़ट, रांगोळी,मुस्तायकी,आयलें तशें गायलें,गीत गायतना,आदी अश्यो सर्ती आशिल्ल्यो.

ह्या युवा महोत्सवांत ओंकार कला आनी सांस्क्रूतीक मंडळ हो पंगड जैतीवंत थारलो. ह्या महोत्सवा निमतान उजवाडाक आयिल्या यादस्तीकेचे नांव संगम आशिल्लें.कार्याध्यक्ष म्हूण परेश नायक हांणी जापसालदारकी सांबाळ्ळी.




#Article 257: १४वो गोवा युवा महोत्सव( १७,१८ जानेवारी २००९) (105 words)


१४वो गोवा युवा महोत्सव( १७,१८ जानेवारी २००९) १४वो गोवा युवा महोत्सव १७ आनी १८ जानेवारी २००९ ह्या दिसा स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स, पर्ये,सत्तरीत आयोजित केल्लो. गोवा युवा महोत्सवाचे उक्तावण पयलेच फ़ावट दिवले वांगडाच दिवजां पेटोवन जालें.ज्येश्ट कोंकणी साहित्यीक आनी पत्रकार सदानंद तेंडुलकार हांणी उक्तावण केल्लें. 

महोत्सवाक उपाट प्रतिसाद दितना २२ महाविद्यालयीन आनी १७ संस्था मेळून वट्ट १९ सर्तक महोत्सवांत वांटेकार जाल्ले. गीत गायतना,मुस्तायकी, रुपडें, रांगोळी,नाच नाच नाचुया,प्रस्नमाची,पेटय फ़ार,थोडें आमचें थोडें तुमचें,खातकुतल्यो, आदी अश्यो सर्ती आयोजीत केल्ल्यो. 

ह्या युवा महोत्सवाक स्वामी विवेकानंद सादरीकरण मंच हो पंगड जैतीवंत थारलो.ह्या युवा महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव म्हादय आसलें.ह्या १४व्या गोवा युवा महोत्सवाक एकनाथ नायक हांणी कार्याध्यक्ष म्हूण जापसालकी सांबाळ्ळी.

Category:W




#Article 258: १६वो गोवा युवा महोत्सव( १५,१६ जानेवारी २०११) (131 words)


१६वो गोवा युवा महोत्सव( १५,१६ जानेवारी २०११)
१६वो गोवा युवा महोत्सव १५ आनी १६ जानेवारी २०११ ह्य दिसा एम. आय. बी.के. हायस्कुलाच्या वाठारांत खांडेपारा फ़ोंड्या आयोजित केल्लो . रॉटरेक्ट क्लब ओफ़ फ़ॊंडा हे ह्या युवा महोत्सवाचे जोड आयोजक आशिल्ले.पारंपारीक दिवज पेटोवन १६व्या गोवा महोत्सवाचे उक्तावण गोंय राज्याचे मानादीक मुख्यमंत्री दिगंबर कामत हांणी केलें.

तशेंच गृहमंत्री रवी नायक,खांडेपारचे सरपंच सुरज नायक, कार्याध्यक्ष सुरेल तिळवे हाजीर आशिल्ले. रांगोळी,गीत गायन, आयलें तशें गायलें, भौढंगी भेस,लोकमांड, नाच नाच नाचुया आदी ह्यो सर्ती आयोजीत केल्ल्यो.ह्या युवा महोत्सवाविशीं जागृताय पयलेच खेपे इंटरनेट माध्यमांतल्यान ई-मेल धाडून तशेंच फ़ेसबुक चेर संदेश धाडून जाली.

ह्या युवा महोत्सवाक पार्वतीबाई चौगुले महाविद्यालय, मडगांव जैतीवंत पंगड थारलो जाल्यार कलासक्त पंगड उप-जैतीवंत थारलो. ह्या युवा महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव ओस्सsssय’ आसलें.ह्या १६व्या गोवा युवा महोत्सवाक अड. सुरेल तिळवे हांणी कार्याध्यक्ष म्हूण जापसालदारकी सांबाळ्ळी.




#Article 259: २रो गोवा युवा महोत्सव( ३१जानेवारी, १ फ़ेब्रुवारी १९९७) (106 words)


२रो गोवा युवा महोत्सव( ३१जानेवारी, १ फ़ेब्रुवारी १९९७) कोंकणी भाशा मंडळान घडोवन हाडिल्लो दुसरो गोवा युवा महोत्सवाची दिवली पेटोवन उक्तावण गोंय राज्याचे मुखेलमंत्री श्री. प्रतापसिंग राणे हांणी केलो.हो सुवाळो कोंकणी भवन मडगांव ह्या सुवातेर जालो. हो युवा महोत्सव दोन दीस ३१ जानेवारी आनी १ फ़ेब्रुवारी १९९७ आयोजीत जालो.ह्या युवा महोत्सवांत विंगड विंगड सर्ती आशिल्ल्यो त्यो म्हळ्यार रांगोळी, चौरंग,राटावळी, खेळ,मुस्तायकी,खेळ, बोंदेरां, संगीत सोलो,वादावादी, ट्रिओ आदी.कोंकणी भाशा मंडळान घडोवन हाडिल्ल्या ह्या युवा महोत्सवांत चड इनामां जोडून पयली सुवात मेळोवपी काणकोणची तंरंगा ह्या पंगडाक भेटयतना फ़ोमेंतोचे संचालक श्री. प्रशांत तिंबले, राष्ट्रमताचे संपादक श्री. चंद्रकांत केणी, भाशा मंडळाचे अध्यक्श श्री. राजू नायक हाजीर आशिल्ले.कार्याध्यक्ष म्हूण विठ्ठल आवदियेंकार हांणी जापसालकी सांबाळ्ळी.
 




#Article 260: ३रो गोवा युवा महोत्सव(२०,२१ जानेवारी १९९८) (117 words)


३रो गोवा युवा महोत्सव(२०,२१ जानेवारी १९९८) तिसरो गोवा युवा महोत्सव १९९८ वर्सा लॉयला मैदान,मडगंवां जालो. मंगळूरचे नामनेचे संगीतकार श्री. एरीक ओझारियो हांणी दिवली पेटोवन उक्तावण केले.हो युवा महॊत्सव दोन दीस २० आनी २१ जानेवारी १९९८ आयोजित केल्लो.ह्या युवा महोत्सवाक हजारांनी लोक आयिल्ले.

वेगवेगळ्यो सर्ती ह्या युवा महोत्सवाक आयोजीत केल्ल्यो.देखीक मेकळे मळब,चौरंग, टिवल्यॊ बावल्यो,आयलें तशें गायलें,संगीत फ़टाफ़ट, उमाळे,राटावळी, रांगोळी, बोंदेरां,थोडें आमचें थोडे तुमचें,फ़ोडणां, प्रश्नमाची,उक्ती माची, मुलाखत,अभिरुप न्यायालय,रस्तो नाट्य आनी प्रदर्शन आसले. 

ह्या युवा महोत्सवांत चड इनामां जोदून पयली सुवात मेळोवपी काणकोणची तंरंगा हो पंगड थारलो.ह्या पंगडान फ़ाटलीं तीन वर्सा हो मान मेळयल्लो.तांकां युवा महोत्सवाची आकर्शक असो कलंड मुखेल सोयरे मिलिंद गुणाजी हांचे हस्तुकी भेटयलो.सावर्डे कुडचडेच्या शणै गोंयबाब हे संस्थेक दुसरें इनाम मेळ्ळे.कार्याध्यक्ष म्हूण सुशांत कुंकळकार हांणी जापसालकी सांबाळ्ळी.




#Article 261: ४थो गोवा युवा महोत्सव(७,८ जानेवारी १९९९) (106 words)


४थो गोवा युवा महोत्सव(७,८ जानेवारी १९९९) कोंकणी भाशा मंडळान घडोवन हाडिल्ल्या चवथ्या गोवा युवा महोत्सवाचे उक्तावण केले ते मुख्यमंत्री लुईझिन फ़ालेरो हांणी. हो युवा महोत्सव दोन दीस ७ आनी ८ जानेवारी १९९९ ह्या दिसा आयोजीत केल्लो.ह्या युवा महोत्सवांत दवरिल्ल्यो सर्ती अश्यो मेकळें मळब,चौरंग, फ़टाफ़ट, आयले तशें गायले, धिक थै, खेळ, राटावळी,रांगोळी, बोंदेरां आनी प्रदर्शन आसले.

ह्यो सर्ती गोंयच्या भुंयेकडेन लागुन आसा.दोन दीस चलिल्ल्या ह्या गोवा युवा महोत्सवांत सगळ्या सर्तींनी चड इनामां जोडिल्ले खातीर उत्कृश्ट संस्थेचो पंगड म्हणून फ़ोंडेचो अंत्रुज घुडयो हांकां पांच हजार रुपयांचे पयलें इनाम आनी घोळटे करंडक फ़ावो जालो.कुडचडेंच्या कलादर्ण पंगडाक तीन हजार रुपयांचें दुसरें इनाम फ़ावो जाले.कार्याध्यक्ष म्हूण अनंत अग्नी हांणी जापसालकी सांबाळ्ळी.




#Article 262: ५वो गोवा युवा महोत्सव(७,८ जानेवारी २०००) (106 words)


५वो गोवा युवा महोत्सव(७,८ जानेवारी २०००) कोंकणी भाशा मंडळान आयोजीत केल्ल्या पांचव्या गोवा युवा महोत्सवाचे दिवली पेटोवन श्री. फ़्रांन्सिस्क सार्दिन हांणी उक्तावण केलें.तांच्या वांगडा युवा महोत्सवाचे कार्याध्यक्ष आनि आदी हाजीर आशिल्ले.हो युवा महोत्सव दोन दीस ७ आनी ८ जानेवारी २००० ह्या दिसा आयोजीत केल्लो.

ह्या युवा महोत्सवातल्यान फ़ाटल्या पांच वर्सांत कितलेशेच तरणाटे फ़ुडें आयले.ह्या युवा महोत्सवांत विंगड विंगड सर्ती आयोजीत केल्ल्यो त्यो अश्यो मेकळें मळब, चौरंग, जुगलबंदी,ट्रिओ, कोंकणी पोप,टिवल्यो बावल्यो,खेळ, आयलें तशें गायलें, फ़टाफ़ट, उमाळे,राटावळी, बोंदेरां आनी आदी.

ह्या युवा महोत्सवाक स्वामी विवेकानंद कला सादरीकरण मंच,केरी, सत्तरी ह्या पंगडाक जैतीवंत पंगड म्हूण घोळटे करंडक अनी रोख इनाम फ़ावो जालें.कार्याध्यक्ष म्हूण त्रिबोलो द सौज हांणी जापसालकी सांबाळ्ळी.




#Article 263: ६वो गोवा युवा महोत्सव(१३,१४ जानेवारी २००१) (157 words)


६वो गोवा युवा महोत्सव(१३,१४ जानेवारी २००१) ६वो गोवा युवा महोत्सव १३ आनी १४ जानेवारी २००१ ह्या दिसा नागेशीं, बांदोडे हांगां जालो. कोंकणी भाशा मंडळान अंत्रुज लळितक हाच्या जोडपालवान हो गोवा युवा महोत्सव आयोजीत केल्लो. मुख्यमंत्री मनोहर पर्रीकर हांणी महोत्सवाचे उक्तावण केलें.मडकय मतदारसंघाचे आमदार सुदिन ढवळीकार ह्या युवा महोत्सवाचे येवकार अध्यक्ष आसले.गोंयभरचे सुमार २००० तरणाटे वांटेकार जाल्ले. 

लेखक दत्ता नायक, थळाव्यो सरपंच श्रीमती नलिनी तुळशीदास मुळवी  खासा मानाच्यो सोय-यो म्हणून हाजीर आसले कला आनी संस्कृतीक मंत्री रामराव देसाय हे मुखेल सोयरे आसले गोंयचे एक तरणाटे उद्देजक राजेंद्र तालक, नामनेचे लोक कलाकार कांता गावडे आनी थळावे पंच सुखानंद कुर्पासकार हे खास निमंत्रीत म्हणून हाजीर आसले.ह्या महोत्सवांत सर्ती आश्यो आसल्यो चित्रकलेंत पोस्टर्स आनी रांगोळी, बुध्दिमत्तेक चालना दिवपी  गोंयचेर आदारीत प्रश्नमंच,अभ्यास वाचप,खबरांपत्रां तयार करप,मुस्तायकी, मेकळें मळब, ग्राफ़िटी,फ़िश पोंड आदी.

३२ महाविद्यालयांनी ह्या युवा महोत्सवांत भाग घेतलो.ह्या युवा महोत्सवांत सावयवेरेंचो सख्याहारी,सावयवेरें हो पंगड जैतीवंत थारलो.ह्या महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव ‘गोफ़’ आसलें.कार्याध्यक्ष नित्यानंद नायक हांच्या फ़ुडारपणाखाला तरणाटी फ़ौज महोत्सवाच्या आयोजनांत सक्रीय वावुरले.




#Article 264: ८वो गोवा युवा महोत्सव( २५,२६ जानेवारी २००३) (109 words)


८वो गोवा युवा महोत्सव( २५,२६ जानेवारी २००३) ८वो गोवा युवा महोत्सव २५ आनी २६ जानेवारी २००३ कुडचडें हांगां जालो.कोंकणी भाशा मंडळ आनी कलादर्पण,कुडचडें हांणी आयोजीत कुडचड्यार जालो.८वो गोवा युवा महोत्सवाचे उक्तावण मनोहर पर्रीकर हांणी केलें.

गोंयांतल्या ५० वयर सर्तक संस्था,उच्च माध्यमिक विद्यालयां आनी क्लब महोत्सवांत हाजीर आशिल्ल्यो.त्या वेळार रानमंत्री श्री. विनय तेंडुलकार,चित्रपट अभिनेत्री सौ. वर्षा उसगांवकार आनी कला संस्कृती मंत्री रामराव देसाय आशिल्ले।ह्या युवा महोत्सवांत आशिल्ल्यो सर्ती अश्यो लोकमांड ,मोनेळ, पटेकार,फ़टाफ़ट,ट्रिओ, रांगोळी,मुस्तायकी, ब्रेकांतर,धिक थै, बोंदेरां,कोंकणी पॉप,प्रस्नमाची,गीत तुजें गायतना,आंगण माची आदी सर्ती आयोजीत केल्ल्यो.

सगळ्या सर्तींनी चडांत चड इनामां मेळोवन सावयवेरेंचो साखेहारी हो पंगड जैतीवंत जालो.

ह्या महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव ‘दूदसागर’ आसलें.कार्याध्यक्ष म्हूण चेतन आचार्य हांणी जापसालकी सांबाळ्ळी.




#Article 265: जेजू क्रिस्त (725 words)


जेझू क्रिस्त सवसारांत देंवलो देवाचो पुत. ताचो जल्म बेल्यां नगरां जालो. आंकवार मारीयेन ताका पवित्र आत्म्याच्या कुर्पेन गरबेस्त जावन ताका जल्म दिलो. तेतिस वरसांच्या पिरायेर ताका खुरसार मारलो. तो मेलो, पुण तिसऱ्या दिसा तो मेलेल्यांतलों जिवोंत जालो. तो सर्गार चडलो. थंय थान जिवीं आनी मेलेल्यांचीं मुनसुबी कोरुंक येतोलो, झोडटेच्या दिसा.

जेजू क्रिस्त क्रिरिस्तांव धर्माचो संस्थापक आनी क्रिस्तीधर्माचे शिकवणेप्रमाण देवाचो पूत आनी संवसाराचो सोडवणदार ताका येशू, क्रिस्त वा जीजस ख्राइस्ट अशेंय म्हणटात. जेजू क्रिस्ताविशीं आमी जे जाणात ते चडशें ताचे चार शिश्य मॅथ्यू, मार्क, ल्यूक आनी जॉन हाणी केल्ल्या वृत्तांततल्यान आनी हो वृत्तांत भावार्थाचे नदरेन बरयल्ल्यान तातूंत इतिहासीक सत्य कितलें आसा तें सोदून काडप कठीण. तेचप्रमाण तातूंतल्यान जेजू क्रिस्ताच्या जिविताच्या मूखेल प्रसंगाच्यो तारखो निश्र्चीतत करपूय कठीण जाता.

पेलेस्टाइन हांगासल्ल्या जेरुसलेम लागसारच्या बेथेलेहम नांवाच्या गांवांत ज्यू कुटुंबांत ताचो जल्म जालो. ताची आवय मारिया हिचें जूजे नांवाच्या एका थवयाकडेन लग्न जालें आनी तीं एकठांय येवचेआदींच तिका पवित्र आत्म्यावरवीं गर्भ धरिल्लो. जूजेक सपनांत देवान दृश्टांत दिलो आनी ताका आपले बायलेचो स्वीकार करपाक सांगलें. फुडें तीं नाझारेथ ह्या गांवांत रावंक लागलीं. थंयच जेजू ल्हानाचो व्हड जालो. पिरायेच्या तीस वर्सांमेरेन तो थवयाचे काम करतालो.

त्या काळांत पुराय यहुदी (जुदेव) जात रोमन सम्राट तिबेरियस हाचे सत्तेखाला आशिल्ली. ताच्या राजकीय अत्याचारांक लोक सामके विटिल्ले. कोणतरी इश्वराचो दूत येतलो आनी तांकां ह्या त्रासांतल्यान मुक्तताय दितलो, अशें तांच्या धर्मशास्त्रांत सांगिल्लें. त्याच वेळार योहान (जुवांव) नांवाचो एक धर्मीक मनीस लोकाक उपदेस करत जॉर्डनच्या वाठारांत भोंवतालों. ताणें जायत्या लोकाक जॉर्डन न्हयेंत बाप्तिस्म दिवन शुध्द केल्ले. थंयच्या लोकांक योहान म्हळ्यार देवाचो पूत अशें दिसतालें. ताची ही कीर्त जेजूच्या कानार पावली आनी तो ताका मेळूंक गेलो.जेजूक पळयतनाच योहानाक आत्मज्ञान जालें की, देवाचो पूत तो होच आनी तो ताका शरण गेलो. तें पळोवन जेजूक अजाप जालें आनी ताणें ताका आपूण बाप्तिस्म घेवंक आयलां म्हूण सांगलें. सुर्वेक तो बाप्तिस्म दिवंक तयार जालो ना. पूण अखेर जेजून ताचेकडसून शास्त्रोक्त तरेन बाप्तिस्मम घेतलो. त्या दिसासाववन जेजू परमेश्वराचो उपदेश करत भोवंक लागलो.

थोड्या तेंपान ताका कांय शिष्य मेळ्ळे. तांच्या वांगडां तो देशाचे भोंवडेक गेलो. जेजू सादे बोलीभाशेंत आनी वेव्हारी जिणेंतली देख दिवन धर्मप्रवचनां करतालो. देखूनच सामान्य लोकांचेर ताचो प्रभाव पडलो. लोकांक शिकवण दिवप आनी रोगांतल्यान मुक्त करप असो वावर तो करतालो. ताच्या चमत्कारांनी कुड्डे, भेरे पुरायपणान बरे जाले अश्यो आख्यायिका आसात. ताणें फकत तीस वर्सां आपलो वावर केलो, पूण त्या थोड्याच काळांत ताणें आपल्या भोंवतणच्या लोकांक देवाविशींचें आनी मनीसपणाविशींचें गिन्यान दिलें. आपल्या अनुयायांमदल्या ताणें बारा शिष्य वेंचून काडले आनी तांकां प्रेषितांची पदवी दिली. तेन्नाचे परूशी आनी ज्यू पोरन्या करांरांतल्या वाचनांचो आनी शिकवणेचो आदार करीनासतना क्षुद्र कायदे लोकांचेर लादताले. तांणी जेजूची मोगाची आनी मनीसपणाची शिकवण उक्त्या मनान आनी समजीकायेन मानून घेतली ना. जेरूजालेम ह्या ज्यू लोकांच्या मुखेल शारांत जेन्ना जेजू आयलो तेन्ना थंयच्या इर्गजेत वेपार करपी लोकांक धांवडावन घाले. जेजू क्रिस्तान आपले जिणेंत म्हत्वाच्या प्रसंगांवेळार जे निर्णय घेतल्यात ताचेवेल्यान ताचे विचारसरणेची तांक दिसून येता. देखीक एके गुन्यांवकारी बायलेक ख्यास्त दिवपी सनातनी पुरूशी आनी ज्यू धर्मशास्त्री लोकांक ताणें सांगलें, जो कोण तिच्या पातकाखातीर तिचेर फातर मारतलो ताणें आपल्या जिवितांत कसलेंच पातक केल्लें आसूंक फावना. जेजूचो हो निर्णय आयकून तिचेर फातर मारुंक कोणूच मुखार आयलोना. उपरांत जेजू क्रिस्तान तिका अश्या पातकापासून पयस रावपाचो उपदेस केलो.

ताचे शिकवणेक लागून ताचो दुस्वास करपी लोकूय बरेच आशिल्ले. तातूंत सनातनी धर्म पाळून कर्मठपणान जीयेवंक सोदपी, रोमन सत्तेआड बंड करूंक सोदपी आनी गिरेस्त लोक हांचो आस्पाव आशिल्लो. जेजू फाटल्यान लोक वतात ही गजाल तांकां मानवलीना. ते ताका मारून उडोवपाची संद सोदताले. आपल्या मुखार संकश्ट येवपाचें आसा हें जाणून पसून ताणें आपल्या शिष्यांसयत निमाणें जेवण घेतलें. ताचचो एक शिष्य जूडास हाणें ताचो घात केल्ल्यान ताच्या दुस्मानांनी ताका धरलो आनी ताचेर खटलो चलयलो. रोमन गव्हर्नर पॉंटियस पिलात हाच्या मुखार ताका उबो केलो. तेन्ना ताणें रोमन सत्तेआड बंडाचो यत्न केलो असो ताचेर आरोप दवरलो. खरें म्हळ्यार रोमन साम्राज्याक ताका काबार करपाखातीर कितेंयतरी कारण जाय आशिल्लें, देखून तांणी ताचेर असो फट आरोप केल्लो. तांणी पुराय चवकशी करीनासतना जेजूक खुर्सार मारपाची ख्यास्त फर्मायली. आपल्याक वेदना आनी दुख्ख जाता ह्या वेळार पसून जेजू आपलो छळ करप्यांखातीर प्रार्थना करतालो. उपरांत ताका एका थडग्यांत पुरलो.

हाचे उपरांत तीन दिसांनी जेजू पर्थून जितो जालो आनी ताणें आपल्या शिष्यांक दर्शन दिलें अशी आख्यायिका आसा. ताणें तांकां आपली शिकवण आनी संदेश संवसारभर पातळावपाविशीं सांगलें. हो संदेश म्हळ्यार “वायटाक बरेपणान जाप दिवप, एकामेकांचो मोग करप, दुस्मानाक क्षमा करप आनी त्रास दितल्यांक बरें मागप” असो आशिल्लो. तो खासा सर्गांत गेलो आनी मनशांभितर वावर करूंक आनी आपली पवित्र सभा वा इर्गज चलोवंक ताणें आपलो आत्मो आपल्याचेर विस्वास दवरतल्यांचेर धाडलो.

जेजू क्रिस्तान स्थापन केल्लो किरिस्तांव धर्म खास करून युरोप खंडांत आनी संवसारांतल्या हेर वाठारांत पातळ्ळा. संवसारांत मानपांत आयिल्ली इसवीसन ही आंतरराश्टीय काळगणना जेजू क्रिस्ताच्या जल्मासावन मेजप जाता. 




#Article 266: ज्योकीं आंतोनियु फेर्नांदीश (149 words)


ज्योकीं आंतोनियु फेर्नांदीश हांचो जल्म ८ जुलय १८८९ वर्सा बार्देसांतल्या कांदोळी गांवांत जालो।तांचें शिक्षण चड जावक नाशिल्ले तरी पूण तांका भारतीय आनी युरोवपी भासो बेस बऱ्याो येताल्यो। तो आवे मारिया ,गोवा मेल,उदेंतेचें नकेत्र,वावराडयाचो इश्ट,नवें जिवित आदी नेमाळ्यांनी बरयतालो।तशेंच गोवा मेल,नवें जिवित,ओ आमिगो दो पोवो गोवानो हया नेमाळ्यांचो तो कांय काळ संपादक जावन आशिल्लो।

शणै गोंयबाब,आरर्मांद मिनेझिसावरी ताणें वावराची सुरवात मुळाव्या पांवडयासावन केली।

१।पयलें कोंकणी पुस्तक

२। दुसरें कोंकणी पुस्तक

ही दोन पुस्तका बरयल्यांत।हातूंत तांणि पुर्तुगेज उतरांचो वापर जाता तितलो कमी करपाचो प्रयत्न केला।ताणी जरी उतरां कोंकणींतल्यान घेतल्यात खरी पूण ताचो वापर करतना कोंकणी भाशेच्या सभावाक फावो सारकी ताचो उपेग केला।

३।कोंकणी नादशास्त्र

तें वेळार कोंकणींत पुर्तुगेज उतरांचो हिसपा भायर उपेग जातालो आनी वाक्य बांदावळ लेगीत पुर्तुगेजीं वरीच आशिल्ली।दर एकलो आपणाक जाय तें तरेन कोंकणी बरयतालो।देखून कोंकणी रोमी लिपयेंत बरोवपाक एक नेम आसचो म्हण कोंकणी नादशास्त्र(ROMI LIPIENT BOROUNCHI RIT)हें पुस्तक बरयलें जाचे वरवी रोमाीचे प्रमाणीकरण ताणी दाखयलें।

४। गोंयचे शेतकामती




#Article 267: जुझे परेरा (157 words)


डॉ. जुझे परेरा हे कोंकणीचे ज्येश्ठ आनी म्हान म्हालगडे आशिल्ले. गोंयांपासून ते पयस राविल्ल्यान तांची वळख गोंयच्या लोकांक चडशी ना. कोंकणीच्या नसानसांत संगीत आनी संस्कृत आसा म्हणपी नामनेचे बहुभाशीक कोविद.

ते एक नामनेचे संस्कृत पंडीत, इतिहासकार, संगीत तज्ञ, शिक्षक आनी चित्रकार आशिल्ले. ते १३ भासो जाणा आशिल्ले एक बहुभाशीक व्यक्तीम्हत्व आशिल्ले. तांच्यानी कोंकणी मळार तशेंच भारताच्या हिन्दू आनी इस्लाम धर्मांचेर अभ्यास करून पुस्तकां छापिल्लीं आमकां मेळटात. तांचो दोळे दिपकावपी वावर तांच्या पुस्तकांतल्यान कळटा. तशेंच ते एक बरे चित्रकार आसले. तांची फ्रास्को पेंटीग फामाद आसलीं. 

ते एक शिक्षक बी आशिल्ले. तांच्यानी आपल्या शिक्षण जिवनाची सुरवात फॉरजाम विश्वविद्यालय, न्यू यॉर्क, हांगां 1970 वर्सा जाली. 2012 वर्सा तांकां भारत सरकारान पदम श्री हो पुरस्कार फावो केलो. गोंयाभायर वा देशाभायर रावन हो पुरस्कार मेळोवपी ते पयले भारतीय आसात.

ते 27 जानेवारी 2015 वर्सा न्यू यॉर्क हांगां संवसाराक अंतरले. ते 84 पिरायेचे आसले. कोंकणीच्या इतिहासाची पानां उस्तितना डॉ.जुझे परेरा हांचें नांव सदांच अंज्रवर थारतलें.

कोंकणी भाशेच्या इतिहासाचो अभ्यास म्हण तांची पुस्तक आसा,




#Article 268: एंगेल्स, फ्रेड्रिख (345 words)


(जल्म: २८ नोव्हेंबर १८२०, बार्मेन-हाईनलॅंड;मरण:५ ऑगस्ट १८८५, लंडन).

जर्मन समाजवादी. कार्ल मार्क्स ह्या व्हड विचारवंताचो सगळ्यांत लागशिल्लो वांगडी आनी शास्त्रीय समाजवादाचो एक प्रस्थापक. हाईनलॅंडांतल्या गिरेस्त कारखानदाराच्या आठ भुरग्यांतलो फ्रेड्रिख हो सगळ्यांत व्हडलो चलो. पिरायेच्या सतराव्या वर्सासावन ताणें आपल्या बापायक उध्येगांत हातभार लावपाक सुरवात केली. उपरांत कांय काळ ताणें सैन्य दलांत काम केलें. १८४८-६९ ह्या काळांत बापायच्या मॅंचेस्टर वाठारांत आशिल्ले कापड गिरणीत ताणें कर्मचारी म्हूण काम केलें. उपरांत तो थंयचो भागीदार जालो आनी फुडें संचालक म्हूण ताणें रथंय काम केलें. फाविल्ल्या वेळांत तो वाचप आनी बरप करतालो. पिरायेच्या ४९ व्या वर्सा तो उध्येग वेवसायांतल्यान मेकळो जालो आनी फुडें ताणें आपलें पुराय लक्ष राजकारण आनी बरप हातूंत घालें.

पिरायेच्या २१ व्या वर्सा, मिझेस हेस ह्या विचारवणताच्या विचारांनी तो प्रभावीत जालो आनी समाजवादी चळवळीचो बारकायेन अभ्यास करून तेविशीं बरप करूंक लागलो. तेन्नाच ताणें कार्ल मार्क्स संपादन करतालो त्या नेमाळ्यांत ‘खाजगी मालमत्तेवेलो हक्क काडून उडोवचो’अशें मत परगटावपी लेख बरयलो. ह्या लेखाच्या निमतान ताचो मार्क्साकडेन पत्रवेव्हार सुरू जालो. फुडें १८४४ त जेन्ना पारिसांत दोगूय एकामेकांक मेळ्ळे, तेन्ना दोगांयचेय विचार एक आशिल्ल्याचें तांकां कळून आयलें. फुडें तांची इश्टागत जाली आनी फ्रेड्रिखान ताका अखेरमेरेन सगळेपरीनसांगात दिलो गरिबींत त्रास काडपी मार्क्साक ताणें दुडवांचो आदार दिलोच, पूण मृत्युपत्रावरवीं आपली सगळी आस्पत ताच्या भुरग्यांच्या नांवार केली.

मार्क्सान फ्रेडिखाच्या आदारान जायते ग्रंथ बरयल्यात. तांच्या ‘द कम्युनिस्ट मॅनिफेस्टो’(१९४८) ह्या निबंदाक संवसारीक नामना मेळ्ळ्या. मार्क्साच्या मरणाउपरांत ताणें बरोवन दवरिल्ल्या अर्दकुट्या आनी उजवाडाक येवंक नाशिल्ल्या ग्रंथांची हातबरपां फ्रेड्रिखान संपादित केलीं. तशेंच तांकां प्रस्तावना दिवन तीं उजवाडाकूय हाडलीं. ‘द कॅपिटल’ ग्रंथाचो दुसरो खंड ताणें
संपादित केलो. तशेंच मार्क्सान दवरिल्ल्या आराखड्याचेर तिस-या खंडाची मुद्रित प्रत तयार केली.

तो मार्क्साच्या व्यक्तिमत्वान जरी स्वतंत्र विचारशक्तीची गवाय मेळटा. पिरायेच्या २४ व्या वर्सा कामगारांची परिस्थिती लागशील्ल्यान पळोवन ‘द कंडिशन ऑफ द वर्किंग क्लास इन
इंग्लंड’ (१८४५) हें पुस्तक ताणें बरयलें. ताच्या ह्या पुस्तकाची खूब तोखणाय जाली. ‘द पेझंट वॉर इन जर्मनी’ (१८५०); ‘ जर्मनी: रेव्होलूशन अंड काउंटर रेव्होलूशन (१७५१); तशेंच कार्ल ड्यूरिंग (१८३३-१९२१) ह्या जर्मन समाजवाध्याचें खंडन करपी ‘हेर ऑइगेन ड्यूरिंग्ज रेव्होलूशन इन सायन्स’ (१८७८), शास्त्रीय समाजवादावयलो ‘सोशलिझम: यूटोपियन अंड सायंटिफिक’ (१८८४)ह्या ताच्या ग्रंथांक साम्यवादी वाड्.मयांत म्हत्वाची सुवात आशा. पिरायेच्या ७५ व्या वर्सा ताका लंडन हांगा कर्करोगान मरण आरलें. ताचे निमणे इत्सेप्रमाण ताचें मडें लासलें.

	




#Article 269: डॉ .जु़जे पेरेइर (162 words)


डॉ .जु़जे पेरेइर हे एक आंतरराष्ट्रीय किर्तीचे विद्वान।तांचो जल्म २२ जानेवारी १९३१ दिसा मुंबय शारांत जालो।गोंयच्या साश्टी तालुक्यांतलो कुडतरे हो तांचो मुळगांव।

मुंबयच्या सिध्दार्थ कॉलेजींतल्यान तांणी १९५१ वर्सा संस्कृत विशय घेवन बी ए ऑनर्स ही पदवी घेतली।उपरांत १९५१ वर्साच तांणी मुंबयच्यान सेंट झेवियर कॉलेजींतल्यान भारताचो पुर्विल्लो इतिहास आनी संस्कृताय ह्या विशयांत मुंबय विद्यापिठाची डॉक्टरेट घेतली।

१९७० सावन ते न्यूर्याक,शारांतल्या फोर्डहॅम विद्यापिठांत धर्मशास्त्र शिकयताले।१९७० ते १९७६ ह्या काळांत तें थंय पालवी प्रोफेसर आशिल्ले।१९७६ ते १९८६ मेरेन तांणी थंय असोसिएट प्रोफेसर म्हण काम केले।१९८६ वर्सां ते थंय प्रोफेसर जाले।

धर्मशास्त्र,वास्तुशास्त्र,भासशास्त्र,शास्त्रीय संगीत,लोकसाहित्य,इतिहास ह्या सारक्या विशयांचेर तांचें प्रभुत्व आसा।ह्या विशयांत तांणी आजवेर जायतो सोदवावर केला।तांची ज्ञानसाधना तांणी खूब वर्सां निश्टेन चलयिल्ली आसा।अमेरिकन अॅकेडमी ऑफ बनारस,वाराणासी,तेच भाशेन लंडन विद्यापिठाच्या प्राच्यविद्या विभाग आनी लिज्बनचें इन्शिततूत सुपेरियोर दे इशतूदुश उल्त्रामरीनुश ह्या शिक्षण संस्थांनी तांणी संशोधनाचो वावर केला।

ते एक फिशाल चित्रकार आनी फ्रेस्को-पेंटरय जावन आसात। 
 

कोंकणी भास आनी साहित्यीक आंतरराष्ट्रीय थराचेर प्रतिश्टा मेळोवन दिवंक तांणी केल्या कार्या खातीर गोंयच्या कुळागर प्रकाशनान २००० वर्सा कुळागर पुरस्कार भेटोवन तांचो गौरव केला।




#Article 270: तवश्यांचें फेस्त (547 words)


तवश्यांचें फेस्त तळावली गांवांत व्हडा दबाज्यान सांत आनाचें फेस्त मनयतात. तशेंच आगोंद, बड्ड्यां, ओलावले,पर्रा आनी फोंड्यांत हें फेस्त मनयतात.

तशें पळोवंक गेल्यार २६ जुलय ह्या दिसा पुराय संवसारांत हें सांतिणीचें फेस्त मनयतात, पूण गोंयच्या सगळ्या लोकांक हें फेस्त मेळचें म्हूण सांतान तळावली ह्या गांवांत हें फेस्त २६ जुलय ह्या दिसा आयतार आयल्यार, ना जाल्यार २६ जुलय ह्या दिसा उपरांत येतल्या आयतारा मनयतात.

हजारानी लोक ह्या फेस्ताक येतात. क्रिस्तांव लोकांभायर हिंदू धर्माचे लोकूय ह्या फेस्ताक आयिल्ले पळोवंक मेळटात. ह्या फेस्ता फाटल्यान आशिल्ली एक विलक्षण परंपरा आज लेगीत चलत आयल्या. जायतीं तरणाटीं हालींच लग्न जाल्ली तशीं भुरगें नाशिल्लीं घोव बायलां हांच्यो जोडयो ह्या फेस्ताक येवन आपले आंगवणीच्यो देणग्यो जशें कुलेर, हुड्डा दाळ, तवशीं, कांकणां (चुडो) जेजूचे आजयेचे मुर्ते मुखार दवरून मागणीं करतात. चडसो लोक भुरग्यांच्या देण्या खातीर आनी बरो घरकार वा बरी घरकान्न मेळची म्हूण मागतात. चडश्या जाणांचे मागणें पुराय जाता आनी सांत आनांक आर्गां ओंपतना तेल, वाती, धूप, नाल्ल आनी फुलां भेटयतात.

हीं मागणीं आनी देणग्यो भेटोवपाची चाल पुर्तुगेजांच्या काळार सुरू जाल्ली. हीं मागणीं त्या काळार पुर्तुगेज भा भाशेंतल्यान म्हणटालीं. देखीक – चले लाकडाचे कुलेर वा चमचो भेटोवन SENHORA TOMAI COLHER, DAI MULHER अशें म्हणटाले. म्हळ्यार सायबिणी, घे हें कुलेर आनी म्हाका घरकान्न दी. चलयो मूठभर हुडीद भेटोवन SENHORA TOMAI URIDO, DAI MARIDO अशें म्हणटालीं. म्हणल्यार सायबिणी, हे घे हुडीद आनी दी म्हाका घरकार. नवीच काजारी आनी आनी भुरगें नाशिल्ली घोव बायलेचे जोडपें तवशें भेटोवन SENHORA TOMAI, PEPINO, DAI MENINO अशें म्हणटालीं, म्हळ्यार सायबिणी, घे हें तवशें आनी दी म्हाका भुरगें. हीं कांय मागणीं सोडलीं जाल्यार आनीक एक मागणें आमकां मेळटा तें म्हळ्यार SENHORA TOMAI, DAI FILHA म्हळ्यार सायबिणी, घे हीं काकणां आनी म्हाका धूव दी.

तशींच आनीक एक परंपरा पळोवपाक मेळटा. हे परंपरेंत लग्न संस्कार घेतिल्ले घोव बायलेचे जोडपें चुडो भेटोवन तांच्या काजारी जिवितांत शांती आनी सायबिणीचो आशिर्वाद आसचो म्हण मागतात. सांत आना हिका चलयांची, भुरगें नाशिल्ल्या जोडप्यांची, गुरवार बायलांची, वावराड्यांची धनीण मानतात. तशेंच सांत आनां काजारी जिवितांत शांती सांभाळून दवरता, घोव बायले मदी जावपी झगडे पयस करता अशें लोक मानता.

ही परंपरा येवरोपांत चड करून वेल्स ह्या वाठरांत चलताली. थंयचे तरणाटे आपणें आपल्या हातानी तयार केल्लें कुलेर चली घेतलें हे आशेन चले वरांची वरां कुलेर तयार करपांत सारताले. तें कुलेर चलयेन घेतलें जाल्यार ते चलयेक तो चलो मानवला असो अर्थ जातालो आनी हांगा सावन तांच्या मोगाची सुरवात जाताली. उपरांत चल्यान चलयेचे काळीज जिखल्यार तें कुलेर मोलादीक अशें मानून तांच्या घराचे खंयचेय एके वण्टीक लायताले. तर ह्याच विस्वासान आपणाक एक बरी चली वा घरकान्न मेळची म्हण चले सांत आनाक कुलेर भेटयतात

हुडीद हो एक जेवणाचो पदार्थ. अशें म्हणटा आदल्या काळार खंयच्याय सुवाळ्याक चलयो चल्यां खातीर जेवण वाडटाल्यो आनी हाचे वयल्यान चली त्या चल्या आनी ताच्या घरच्यांविशी काळजी दाखयताली. चल्याक चलयेन केल्ले जेवण रूचीक लागलें आनी तशें ताणें तिका सांगलें जाल्यार त्या चल्याक ती चली आवडल्या असो अर्थ जातालो आनी उपरांत घरांतले वांगडी तांचे सोयरीगतीची तयारी करताले. हाका लागून चली हुड्डांची देणगी दिवन आपल्याक बरो घरकार मेळचो म्हण मागताली.

तवशें भेटोवप म्हळ्यार प्रुथुमेंत उतपन्न केल्लें फळ भेटोवप. सांतान तळावली ह्या गांवांत पावसाळ्यांत वेगवेगळे तरेची तवशीं जातात आनी हेंच फळ लोक सांत आनांक भेटयतात आनी भुरग्याच्या देण्या खातीर मागतात.

भारतांतले परंपरे प्रमाण चडश्यो बायलो कांकणां घालतात. चड करून लोक सांत आनाक चुडो भेटयतात. आदीं सांगिल्ले प्रमाण सांत आनां घोव – बायले मदलो मोग वाडयता. तांकां सांभाळटा. संकश्टां पासून पयस दवरता आनी तांचे मदलो एकवट वाडयता. ह्या कारणाक लागून लोक चुडो भेटोवन आपली मागणीं सांत आना वरवी देवा मुखार दवरता.




#Article 271: ताजमहाल (302 words)


ताजमहाल संवसारीक नामना मेळिल्ली,शहाजहान राजान बांदिल्ली एक खबर. ही वास्तू आग्रा शारापसून तीन मैलांचेर यमुनाचे देगेर आसा.इ.स.1631 वर्साचे सुर्वेक मुगल सम्राट शहाजहान हाची बेगम अर्जुमंदबानू वा मुमताजमहाल हिका मरण आयलें. तिचें एक यादस्तीक बांदचें,अशें शाह जहानान थारायलें आनी आगराचे दक्षिणेक राजा जयसिंगाचे मालकीचो जागो विकतो घेवन थंय मुमताजाचें दफन केलें आनी ताजमहालाची ही इमारात बांदली.हे इमारतीच्या बांदकामाक 22 वर्सां काम करताले.त्या काळांत,ताजमहाल 6 कोटी रुपया खर्च आयलो,अशी म्हायती बादशहानाम्यांतल्यान मेळटा.

यमुनेच्या कांठार,उदकाच्या प्रवाहाक काटकोनांत 579,12 मीटर दक्षिण-उत्तर असो चवकोन 304.80 मीटर ×304.80 मी ताजमहाल आणि ताच्या दो आनी जवाब ह्यो दोन इमा वटेंतलो 137.16मीटर ×चवकोनांत प्रवेशदार,चौक,पआसा. सरभोंवतणीं तांबडया फातरांनी बांदिल्ली ऊंच वणत आसा.फुडल्या प्रवेशदारांतल्यान भितर वतकच चौकां गेल्यार,ताजमहाल मुखावयले व्हडले बागेचें प्रवेशदार दिश्टी पडटा.ह्या बांदिल्ल्या प्रवेशदारांतले कमानीभोंवतणीं धव्या संगमरवरी अक्षरांनी कोरांतल्यात.बागेंत मदीं धांवत्या उदकाचो प्रवाह दवरला.प्रवेशदारासावन महालामेरेन रस्त्याच्या दोनूय वटांनी सुरुचीं झाडां आनी पाचवेचार तण आसा..उदेंत-अस्तंत मध्यरेशांचेर कारंजीं आनी व्हांवत्या उदकाचे पाट आसात.अस्तंती वांटांच्या तोंकांचेर वण्टीमतलीं प्रवेशदारां आसात. 

बागचे मदीं मातसो ऊंच धव्या संगमरवराचो चौथरो,तातूंत तळें,सामकार रुंद तांबडया फातरांचो चौथरो,ताचेर दोनूय वटांनी दोन इमाराती आनी तांचेमदीं एका ऊंच धव्या संगमरवरी चौथऱ्याचेर ताजमहाल क्षेत्रफळ 95.40 मीटर ×95.40 मीटर आनी 6.70 मीटर इतली आसा ताजमहालाची वास्तू 56.70 मीटर घनचवकोन चार दिशांच्या चार मुखेल वटांनी 28 मीटर उंचायेचीं प्रवेशदारां आनी कोनशांनी घुमट आशिल्ल्यो चार सत्र्यो आसात.

हे वास्तूभितर मदीं फक्त दर्शनाखातीर दोन कबरी आसात,पूण मुखेल कबरी तळघरांत आसात.ताजमहालाच्या 17.67 मी.आनी उंचाय 22.55 मी. मुखेल पृश्ठभागांचेर संगमरवर कोरांतून भितर रंगीत खडे आनी कोरीव जाळ्यो बसयल्यात.ह्यो जाळ्यो अशे तरेन बसयल्यात,की भायलो उजवाड सहजतायेन भितर येता. हे कोणेम तयार केलो हाचेविशीं बरेच वाद आसात. तेविशीं जेरोनिमू, वेरोनेव, ऑस्टिन, दबोर्दो, उस्ताद इंफादी, उस्ताद अहमद लाहोरी आनी हेर जायत्या जाणांचीं नांवां घेतात हाचेवेल्यान हो नमुनो देशी तशेंच विदेशी कलाकारांनी तयार केला असो तर्क काडप जाता.हिंदू शिल्पशास्त्राच्या सिध्दांतांचें पालन करुन ही निर्मिती केल्या. मदीं घुमट,घुमटाच्या मुळाकडेन कमळाच्यो पाकळ्यो आनी आनी शिखराचेर त्रिशूळ आसा संवसारभरच्या पर्यटकांखातीर, ताजमहाल एक खाशेलें आकर्शण जावन आसा




#Article 272: ताटयो (506 words)


ताटयो एक भारतीय मैदानी खेळ. कसलोच खर्च करिनासतना, सपाट अशे जमनीर खेळपाचो एक खेळ. हो खेळ चडसो महाराष्ट्र आनी गोंयांत खेळिल्लो दिसता, महाष्ट्रांत ह्या खेळाक आटयापाटया जाल्यार गोंयांत मीठ फाळणी आनी ताटयो अशें म्हण्टात. ह्या खेळाच्या मैदानांत 23फूट 1इंच लांबाय आनी आशिल्लयो णव आडव्यो ताटयो आंखतात. तांचे मदोमद 89 फूट लांबाय आनी 13 इंच रुंदाय आशिल्ली उबी ताटी आसता. दोन आडव्या ताटयांमदले अंतर 11 फुटांचें आसता.

जंयसून खेळ सुरु जाता ते पयले ताटयेक लोक ताटी वा कपाळ ताटी म्हण्टात आनी निमाणे ताटयेक लोक ताटी वा मिठा ताटी म्हण्टात, मदले उबे ताटयेर सूर ताटी, मृदंग ताटी वा दांड ताटी म्हण्टात. णव आडव्यो ताटयो आनी एक उबी ताटी हांचेपसून सोळा खण निर्माण जातात ताटयांचे सरभोंवतणीं धा फुटांची मेकळी सुवात खेळगडयांचे घोळणुकेखातीर दवरपाची आसता. हो खेळ दरेकी णव गडी आशिल्ल्या दोन पंगडांमदी खेळटात. पयली ताटी सोडून उरिल्ल्या आठ ताटयांचेर एकाच पंगडांतले आठ खेळगडे (राखणे) उबे रावतात णवो खेळगडो मदले उबे ताटयेचेर रावून राखण करता. विरोधी पंगडांतल्या णव खेळगडयांनी ताटयो पार करुन, निमाणे ताटये भायर वचपाचो प्रयत्न करुंक जाय आनी ताटयो हुंपपापसून आडावंक जाय. ताटयो हुंपपाचें काम करतले खेळगडे ताटी रक्षकांक फुसलावन ताटी हुंपतात जाल्यार त्याच वेळार ताटीरक्षक ताटयेचे शिमेभितरच रावन तांकां ताटी हुंपूंक ना दिवपाचें काम करता.

अशें करतना एके ताटयेवयले दोनूय प्रतीस्पर्धी ताटयेच्या एका तोंकासावन दुसऱ्या तोंकामेरेन चपळायेन तशेंच शिटूकसाणेन फेरयो घालतात आणि संद मेळटा तेन्ना खेळगडे ताटी हुंपतात वा ताटी राखणो ताका ताटी हुंपपाच्या यत्नांत आसतना हातान स्पर्श करता. स्पर्श जाल्लो खेळगडो बाद जाता. मदले ताटयेवयलो दांडरक्षक ताटी राखण्याच्या प्रतिस्पधर्याचे हिकामतीन बादा हाडून आपल्या पंगडांतल्या खेळगडयाक मदत करता. मदले ताटयेर मेळिल्ल्या प्रतिस्पर्धी खेळगडयाक बाद करपाचो अधिकार दांडरक्षकाक आसता. तशेंच दांड राखणो उबी ताटीभर खंयचेय सुवाते र फाटल्यान तशें फुडें गडी बाद करुंक शकता. पूण ताटी राखणो मात प्रतिस्पर्धी खेळगडयाक फक्त फुड शकता. प्रतिस्पर्धी खेळगडो ताटये फाटल्यान गेले उपरांत ताका बाद उरना. तशेंच ताटी राखण्याचो गडी बाद करतना पांय ताटयभायर पडूंक फोव णवय ताटयो हुंपून, आक्रमण करपी पंगडान थारायल्ल्या वेळांत, वचचें आनी उपरांत णवय ताटयो परतून हुंपून सुरवातीचे पयले ताटयेकडेन येवंचें अशी तांचेकडल्यान अपे अपेक्षा सफल जावंक दिवप ना अशें ताटयो रक्षकांचें काम आसता.

अशें ताटयो रक्षकांचें काम आसता. ह्या खेळांत सगळ्या णवय खेळगडयांनी णवय ताटयो हुंपपाची गरज नाएआक्रमक पंगडांतलो एक खेताटयो हुंपून गेलो तरीय अर्दी फेरी जाली अशें जाता. मागीर ह्या खेळ ताटयांदमल्या खणांत प्रवेश करचो पडटा. हाका लोण वा मीठ दिवप अशें म्ह हुंपून गेल्लो खेळगडो मीठ हाडूंक गेला अशें म्हण्टात. मीठ हाडपी खेळगडो वांगडयांक लोण वा मीठ दिता आनी अशे तरेन एका कडसून दुसऱ्याकडेन मी खेळगडो लेगीत पयली त्ताटी (कपाल ताटी) हुंपूक पावलो की, एक दावल वा लोपुराय जावपाक सगळ्याच खेळगडयांनी पयले ताटयेमेरेन खेळगडयाक मात लोण वा मीठ मेळिल्ल्या खेळगडयाची भेट तो आशिल्ल्या जाय. मीठ घेवन वचपी खेळगडयाक आडोवपाचें आनी जाका मीठ पाकोंडीत भरपाचें काम ताटी राखणो करता.

हे कोंडीक रिंगण कूड वा कूड खेळांतलो निर्णायक आनी कठिण असो डावपेंच, दोनय पंगडाखातीर आसता. हाडपाक येसस्वी जालो जाल्यार त्या पंगडाक एक डाव मेळून परतून तो आ सरता. जर आक्रमक पंगडांतलो एक लेगीत खेळगडो डाव जावंचेपयलीं राखणो पंगड आक्रमण करता, आनी बाद जाल्लो आक्रमक पंगड राख पंगडाच्या सगळ्या खेळगडयांक मीठ पावचेपयलींच जर आक्रमक खेळ हुंपली जाल्यार मीठ कुसयलें अशें म्हण्टात आनि अशे तरेन आक्रमक पंगड डाव हारता. 




#Article 273: तायखिळो (203 words)


तायखिळो(मराठीःटाकळा,,तरोटा- हिंदीःचाकुंदा- कन्नडःतरगोसी,तगचे-संस्कृतःचक्रमर्द,दद्रुघ्न-इंगलीशः फेटिड कॅसिया, सिकल सेन्ना-लॅटीनः कॅसिया नोरा-कूळःलेग्युमिनोजी).
 
भाजी.

ही सांगो येवपी आनी वर्सभर जियेवपी ल्हान वनस्पत,रसत्याचे कडेक वा पडंग जाग्यांनी आपशींच किल्लल्ली दिश्टी पडटा.उश्ण कटिबंधांतल्या भारत,पाकिस्तान आनी श्रीलंका ह्या देशांनी ती सामान्यपणान दिश्टी पडटा.ही वनस्पत सुमार 0.5-2 सेंमि.रुंद आसता.सप्टेंबर ते डिसेंबर म्हन्यांमदीं ल्हान,हळदुवीं फुलाम फुलतात.सांगो 12-15 सेंमि.लांब,दर एके सांगेत सुमार 10 -20 बियो आसतात.मुळांचेर गांठी आसतात आनी ह्यो गांठी जमनींत नत्र सांठयतात.गोंयांत ही वनस्पत पावसा दिसांनी जळींमळीं किल्लता,,तायखिळ्याची खास अशी लागवड कोणूच करिना,वा ताची जतनाय घेवपाचीय गरज आसना.

ुपेग.

एक प्रकारची नडणी म्हणून हे वनस्पतीकडेन पळेतात.2.5 ते 3 म्हन्यांनी रोंपयांक फुलां येतात आनी सांगो जावपाक लागतात.ह्यो सांगो सुकतात आनी त्यो फुटून तातूंतल्यो बियो भायर पडटात.हें बीं जमनींत तशेंच उरता आनी दुसऱ्या पावसाळ्यांत तें किल्लून येता. तायखिळ्याच्या पानांची भाजी पुश्टीक आसता.ही भाजी खाल्यार पोटाचे विकार निवळटात.पाचव्या पालेभाजयांनी जीं जीवनसत्वां आनी खनिजां आसतात तीम हे भाजयेंत आसतात.तायखिळ्यांत लोखणाचें प्रमाणूय बरें आसता.तायखिळ्यच्यो बियो रंग तयार करपाखातीर वापरतात..गोरवांचे खावडींतूय बियांचो वापर करतात.पोटांतल्या विकाराचेर जो कसाय तातूंत तायखिळ्याच्या सुकिल्ल्या बियांचो उपेग करतात.

गोंयांत पावसादिसांनी जायते लोक तायखिळ्याची तरणीं पानां,कांदो,सोय,पणसाचीं भिकणां घालून गोंयांत जायत्या घरांनी तायखिळ्याची भाजी करतात. आदल्या काळांत गोंयांत दिवाळे आदल्या दिसा तायखिळ्याच्या सांगांतल्यो बियो काडून त्यो वांटून उटण्याच्या जाग्यार लावपाची चाल आशिल्ली,गोंयांत कांय मुतूंक साफ जावंचेम म्हणून तायखिळ्या बियांची च्या करुन घेतात. -विश्राम गांवकार




#Article 274: तार्तर (385 words)


तार्तर (तातर, तातार, तार्तार) मध्य आशियेंतली एक मध्ययुगांतली हेडगी जमात, उदेंत मंगोलिया आनी अस्तंत मँचुरियांतल्यान आयिल्ल्या तार्तरांच्या पंगडांनी चंगीझखानाच्या नातवाच्या फुडारपणाखाल 1236त हंगेरींत प्रवेश घेवन उदेंत युरोपाचो चडसो वाठार व्यापलो. ताका इतिहासांत गोल्डन होर्ड अशेम नांव आसा. तांणी हाताशिल्ल्या युरेशियेच्या वाठाराक तार्तरी वा तातरी म्हण्टाले.

हो वाठार 35 सें उत्तर ते 55 सें उत्तर हे मजगती अस्तंतेक रशियेच्या मुखेल शारांसावन उदेंतेक पॅसिफिककामेरेन पातळिल्लो. चवदाव्या शेंकड्यांत तार्तरांनी सुन्नी मुसलमान पंथ आपणायलो. चंगीझखानाचें साम्राज्य सोंपतकच युरोपीय तार्तरी ल्हान वा व्हड तार्तरी म्हळ्यार गोल्डन होर्डच्या ताब्यांतलो प्रदेश आनी आशियाई तार्तरी वा व्हडलो तार्तरी म्हळ्यार सायबेरीया आनी मध्य आशिया अशे वळखतात. निमाणें ल्हान तार्तरी हें नांव क्रिमियाच्या तार्तर लोकांनी लाकूड. मात्तिकाशिल्प, कपडे, धातू हांचे कलाकुसरीखातीर आनी वेपाराखातीर नामना जोडिल्ली. अठराव्या आनी एकुणिसाव्या शेंकडयामत तांणी रशियन साम्राज्यांत म्हत्वाची. सुवात मेळयली. चडशे तार्तर लोक रशियेंत रावतात. ते ज्या प्रदेशांत रावतात, ते सुवातीक तातरिया वा तातरस्तान अशें म्हण्टात.

चडशा तार्तरांनी ब्राँझ युगापयलीं वोल्गा देगणांत वस्ती केली. धाव्या ते तेराव्या शेंकडयामेरेन थंय ब्यूल्गारांचें राज्य आशिल्लें राज्य आशिल्लें. फुडें सोळाव्या शेंकडयामेरेन मंगोलांचो शेक आशिल्लो. 1552त रशियेच्या आयवान (इवान द टॅरिबल) चवथो हाणें हो प्रदेश जिखलो. 1920 त तार्तर स्वायत्त प्रजासत्ताक तयार जालें. हो वाठार चडसो सपाट.ताच्या उस्तंत भागांतल्यान व्होल्गा न्हंय, उत्तर-दक्षिण दिशेन व्हांवत वता आनी तिची सगल्यांत व्हडली उपन्हंय कामा ही चडशा भागांतल्यान उदेंत-अस्तंत दिशेवटेन वता. व्होल्गाचे अस्तंतेकडलो वाठार 235 मी. मेरेन आनी उदेंतकडलो वाठार उरल दोंगराचेम तेंगशेकडेन ऊंच जायत वता; आग्नेयेकडेन तो बुगुल्मा-बेल्यिब्ये वाठाराकडेन 343 मीं. मेरेन चडत वता. व्ह्याट्का, स्व्हीयाग आनी ब्येलाया ह्यो कामाच आसात. 

चडसो सगळो वाठार स्टॅप शेतां आनी रान विभागांत आसा. सुमार 17% वाठारांत रानाम आसात. खनीज तेलां, उद्देग धंदे आनी शेतकाम हांचेर थंयची अर्थवेवस्था आसदारुन आसा. 1943त तेलाची पयली बांय मारतकच उद्देग धंद्यांची नेटान वाड जाली. आल्मित्येफ्स्क सावन उदेंतेकडेन आनी अस्तंतेकडेन तेलगळ वतात. मिन्मीबायेव्हो नगरांत सैमीक वायूचें उत्पादन जात. अस्फाल्ट, जिप्सम. अँलॅबॅस्टर, फ्लोरिडीन, फॉस्फोरायट, गंधक, तांबें आनी चुनखडी, लिग्नायट आनी पीट हीम खनिजां ल्हान-व्हड प्रमाणांत सांपडटात. कझॅन आनी मेंडेल्येफदस्क हीं रसायनी उद्देगांची केंद्रां आसात. व्होल्गा देगेवयल्या कॅझॅन, झिल्येनडॉल्स्क, चीस्तॉपल शारांनी शेतकामाचीं अवजारा, वैजकी उपकरणां, घडयाळी, टंकलेखन यंत्रां हांचे अभियांत्रिकी कारखाने आसात. ममादिशाक कागदाचे उद्देग आसात.

शेती उत्पादनांत गंव, मको, बार्ली, कड्डणां, बटाट, सफरचंदां, भाजीपालो आनी हेर फळां हांचोआसपाव जाता. पोसप आनी म्होंवा चे मूस पोसप हे थंयचे म्हत्वाचे उद्देग. लाकूड बांदकाम साहित्य, कापड, अन्न, वाहनां, कानडी कमोवप, हे उद्देग थंय वाडत आसात. कझॅन राजधानीखेरीज बुगुल्मा.आल्मित्येफ्सक, चीस्तॉपल, झिल्येन डॉल्स्क, यिलाबूगा, आग्रिस हीं थंयची मुखेल शारां. तार्तर ही थंयची भास.




#Article 275: तिक्कन्न (360 words)


तिक्कन्न (जल्मःइ.स.सु .1220; मरणःइ.स.सु.1290). नामनेचो तेलुगू कवी.तो गौतमगोत्री आनी आपस्तंबसुत्री ब्राह्मण आशिल्लो.व्युत्पन्न पंडीत आनी कवी म्हणून ताच्या घराण्याची नामना आशिल्ली..ताचे आवयचें नांव अन्नांबा आनी बापायचें नांव कोमन्न..तिक्कन संस्कृत आनी तेलुगू भाशांचो पंडीत आशिल्लोच ते भायर विनयी,,न्यायी चारित्र्यवान म्हणून ताची नामना आशिल्ली.नेळ्ळूरा लागसार आशिल्ल्या हरिहरनाथांच्या देवळाकडेन तो रावतालो.

नेळ्ळूरचो राजा मनुमसिध्दी हाचेकडेन ताचो संबंद आयलो.ताची सुमाराभायली प्रतिभा आनी असामान्य बुध्दिमत्ता पळोवन ताणें ताका आलाशिरो दिलो.ताचे राज्यसभेंत तो मंत्री,सेनापती आनी राजकवी ह्या तीन पदांचेर आशिल्लो.एक फावटीं नेळ्ळ्राचेर संकश्ट आयिल्लें आसताना ताणें वरंगळच्या काकतीय नृपती गणपतिदेव हाका आपलें काव्य गावन दाखोवन आपल्या आश्रयदात्याचेर आयिल्ल्या संकश्टापसून सोडोवपाक सैनिकी पालव मेळयलो.ताणें एक फावट सोमयाग केल्लो देखून ताका तिक्कन्न सोमयाजी म्हणुनूय वळखताले.एक फावट हनुमकोंडा गांवांत गणपती काकतीय हाच्या फुडारपणाखाल एक वादसभा भरिल्ली..तिक्कन्नान हे सभेंत वांटो घेवन जैन आनी बौध्द पंडितांक हारयले आनी वैदिक धर्माचें व्हडपण सिध्द करुन दाखयलें.

निर्वचनोत्तर रामायण ‘ ही ताची पयली रचना. सचनेंतल्या ‘ सीताचरित्र ह्या भागांत ताच्या असामान्य कवित्वाचीं मुळां स्पश्ट दिसतात.हो ग्रंथ ताणें रामायणाच्या उत्तरकांडाचेर आदारुन बरयला.उत्तराकांडाचेर तेलुगूंत रचना कपी तिक्कन्न हो पयलो कवी.ताणें हो ग्रंथ मनुमसिध्दीक ओंपला.‘ आंध्र महाभारत ‘‘ ह्या नांवान बरयल्ली महाभारताचीं निमाणीं पदरां वर्सां हीच ताची मुखेल आनी म्हत्वाची रचना.तिक्कना आदीं म्हाकवी नन्नय्याचें अपूर्ण महाभारत पुराय केलें.हे रचनेंतलीं पदरां पर्वां ताणें बरयल्यान त्या ग्रंथाचें पुराय श्रेय ताकाच मेळ्ळें.देखुनूच ताका आंध्रव्यास म्हण्टात.तशेंच ताका कविब्रह्म आनी उभयकविमित्र अशींय नांवां ताका आसात.

तक्कन्नाचें आंध्रमहाभारत म्हळायार व्यासाच्या महाभारताचो फक्त तेलुगू अणकार न्हय.हे रचनेंत ताची स्वाताची खाशेली अशी प्रतिभा पावला कणकणीं दिसता,,ताणें आपलें रचनेंत चड करुन देशी छंदाचोच उपेग केला.मूळ ग्रंथांतली सामान्य उपाख्यानां ताणें घेवंक ना,पूण वेदांताचें विवेचन मात संक्षेपान केलां.द्रोणाचें पांडवप्रेम,कर्णाची राजभक्ती,शकुनीचें धूर्तपण,अर्जुनाचो पराक्रम.अभिमन्यूचो व्यूहभेद आदी भाग उल्लेख करपासारके आसात.मंत्रीपदाचे आनी शिश्टायेचे अणभव आशिल्ल्यान कृष्णाचें वर्णन ताणें प्रभावीकपणान केलां.जायतेकडेन मूळ ग्रंथापरसूय 
ताची रचना आशिल्ल्यान तिक्कन्नाच्या महाभारताक तेलुगू साहित्यांत स्थान मेळ्ळां.रचनेंतलें नाटय,मानवी सभ्य गिन्यान आनी भाशेंवयलें असामान्य प्रभुत्व हे तीन विशेश गूण ताच्यामहाभारतांत दिसतात.

निर्वचनानोत्तर रामायण’आनी आंध्रमहाभारत हांचेभायर कविसार्वभौम छंद वाकविवाग्बंध,विजयसेन आनी कृष्णशतक ह्या ग्रंथांची रचना ताणें केली.तिक्कन्नाच्या महाभारताचेरय ताचीं हातबरपां,भाश्यां,विवरणां आदी भरपूर साहित्य उपलब्ध आसा,के.व्ही..रामकोटीशास्त्री,बी.लक्ष्मीनारयणराव सी.वीरभद्रराव आनी के.व्यासमूर्तीप्रभूतींचे तिक्कन्नावयले अभ्यासपूर्ण ग्रंथ उल्लेख करपासारके आसात.तिक्कन्नाच्या काळांतल्या आनी ताचे उपरांतच्या कवींचेर तिक्कन्नाचो खूबुच प्रभाव पडिल्लो दिसता..नन्नय्याचें अपूर्ण वनपर्व तिक्कन्ना उपरांत सुमार शंबर वर्सांनी एर्राप्रगडान पुराय केलें.सुमार तीन वर्सांच्या काळांत आंध्रमहाभारत ग्रंथ तीन महाकवींचो हातभार लागून पुराय जालें..पूण तातूंतलो चडांत चड वांटो तिक्लन्नाचो आसा.




#Article 276: तियात्र (861 words)


तियात्र म्हळ्यार नाट्यकलेंतलो एक आगळो वेगळो प्रकार. गोंयच्या हेर नाट्यप्रकाराचे तुलनेंत ताच्यांत संगीताचो मोठ्या प्रमाणार आसपाव आशिल्यान  ताका गद्य नाटक म्हणपाक मेळना.पूण संगीत आसुनूय तो संगीत नाटकाच्या प्रकारांत मोडना.तियात्र आगळो वेगळो तो हेच खातीर. तियात्राचे स वा सात वाटें आसतात. प्रतेक वांट्याक 'पड़्डो' म्हणजेच,तियात्राक स,वा सात 'पडडे' आसतात. ह्या पड्ड्यां मजगतीं मुखेल कथासूत्र आनी 'कांता'म्हणजेच पदां आसतात.प्रतेक 'पड्ड्यांक' कांत आसपाकच जाय अशी गरज ना. हीं कांता मुखेल कथासुत्राचेर आदारून आसतात आनी तियात्रांतलीं पात्रांच तीं म्हणटात. हें तियात्राचें एक आंग म्हणू येता.

तियात्राचें दुसरें आंग म्हळ्यार 'कांतारां'.प्रतेक पड्ड्या मजगती दोन वा तीन कांतारां गावप जाता. हीं कांतारां कितल्याशाच विशयांचेर आदारून आसतात.जांचो तियात्राच्या मुखेल कथासुत्राकडेन कसलोच संबंद नासता.हीं कांतारां कथानकांतलीं पात्रांच न्हय,जाल्यार वेगळेय कलाकार गायतात. तांचोच अर्थ,तियात्र एका विशयाचेर आदारिल्लो आसता मात तांतली कांतारा १२ तें १४ वेगवेगळे विशय हाताळटात.हेच खातीर हो नाट्यप्रकार गोयांतलें नाट्यकलेंतलो आगळो वेगळो प्रकार दिसता.

१०५ वर्सां आदीं म्हळ्यार १७ एप्रील १८९२ ह्या दिसा तियात्राचो जल्म जालो.त्या दिसा पासकांचो आयतार‍(easter sunday)आसलो.सकयलो वाडो,आसगांव,बार्देस हांगाचो गोंयकार तरणाटो लुकासीन  रिबैर हाणें मुबंयच्या  न्यू आल्फ्रेड थियेटरांत‍ जें आतां असतीत्वांत नां 'इतालियन भुरगो' हो पयलो तियात्र केलो.गोंयच्या तियात्राचो अशें तरेंन मुंबयंत जल्म जालो.
अस्तंती नाटकाच्या प्रभावांतल्यान तियात्र जल्मलो .१९  व्या शेंकड्यांत इटालीसावन येवपी 'ऑपेरा'भारतांतल्या मुंबय,पूणें,मद्रास,कलकत्ता,दिल्ली आनी हेर शारांनी प्रयोग करताले. हीं इटालियन नाटकां त्या  वेळार लोकप्रिय आसलीं आनी इंगलेज भास  कळपी तरनाट्यांक ह्या नाटकांनी पड्डया फाटले कलाकार म्हूण नोकऱ्यो मेळटाल्यो त्या काळांत थोड्याच मॅट्रिकेची परिक्षा जाल्लयांमदीं लुकासिनाचो आसपाव जातालो.इंगलेज भाशेचीं ट्युशनां दिवपी आसगांवचो तो एकमेव भुरगो नोकरी सोदपाखातीर तो मुंबय आयलो आनी इटालियन नाटक  कंपनींत पड्ड्या फाटलो कलाकार म्हूण कामाक लागलो.   
 
नाटकाचीं साबार आंगां ताणें हांगाच शिकून घेतलीं.इटालियन नाटकाचोच ताणें कोंकणींत अणकार केलो आनी 'इटालियन भुरगो'अशें ताचे नांव दवरलें.मूळ इटालियन  नाटकात कितलेशेच देखावे आसले. तेखातीर नेपथ्य बदलांत वेळ वतालो.ह्या मदल्या वेळांत लोकांक उबगण येवची न्हय हे खतीर तांणी तांतूत वेगळे नाच आनी पदां हाडलीं. जेन्नां पड्ड्या भितर नेपथ्य बदल चलतालो तेन्नां पड्ड्या फुडल्यान  हे नाच आनी पदां चलतालीं.ह्या पदांचो मूळ कथानकाकडेन संबंद आसपाचो प्रशन साहजिकच येनासलो.लोकांचे मनोरंजन करपापुरतो तांचो वांटो आसलो.ह्या नव्या बदलांत लुकासिन रिबैर हाका तियात्रांतलो आनीक एक म्हालगडो जुआंव आगुस्तीन फेर्नांदीश हांचो आदार मेळ्ळो.तियात्राचो उच्चार करतालो 'तियात्रु' पुर्तुगेज भाशेन 'तियात्रु'म्हळ्यार इंगलिशींतलें थियेटर.पु्र्तुगेज राजवटींत आनी पुर्तुगेज प्रभावाखाला 'तियात्रु'हें उतर गोंयातूय घोळटालें.तेखातीर लुकासीन रिबैरान आपल्या पयल्या नाटकाक 'तियात्रू'च म्हळे.   
अजुनूय जाण्टे तियात्रिस्त 'तियात्रू' अशें पु्र्तुगेज उतर बरयतात.नवें इंगलीश जाणकार कलाकार 'थिएटर' अशें बरयतात.गोंयचे सुटके उपरांत गोंयच्या कांय उमेदी तियात्रिस्तांनी 'तियात्र' हो शब्द बरयलो जो 'तियात्रू' चोच उच्चार आसलो.तियात्रु,थिएटर वा तियात्र हीं उतरां अशीं आयलीं आनी आयजूय हो प्रकार लोकांचें मनोरंजन करता. 

'जागोर','खेळ' वा 'फेळ' हे नाटकाचे कांय प्रमाणांत अपरिपक्व अशे नाट्यप्रकार तियात्रा आदीं लोकांचें मनोरंजन करताले. जागोर हो उत्तर गोंयांत चड लोकप्रिय आसलो जाल्यार 'खेळ' वा 'फेळ' हो प्रकार दक्षीण गोंयांत लोकप्रिय आसलो.जागोर हें चड करून गांवच्या फेस्तादीस जातालो.एका उकत्या मळार लोक जमताले.मदीं उजो पेटयताले.नाचपाखातीर जागो सोडून लोक सरभोंवतणी बसतालो.घुमट ह्या एकाच वाद् याचो जागोरांत वापर करताले.
जागोरेंतलें काम (acting)हें आयत्या वेळार सुचता तेप्रमाण आसतालें.लोकांचीं आनी एकामेकांचीं उणींदुणीं काडपाचें काम कलाकार करताले.जाचेर टिका जाता तो नाटकांतल्यांनच ताची जाप दितालो.ह्या जागरांत अश्लिलतायेक अदीक म्हत्व आसतालें.

जागराखातीर येसायो,नाट्यसंहिता,दिग्दर्शन अशे कांयच प्रकार नासले.तरी आसतना जागोर लोकांचें मनोरंजन मात निश्चित करतालो.
'खेळ' वा 'फेळ' हे दक्षीण गोंयांत परबांवेळार आनी पास्कांच्या वेळार भोव मोठ्या प्रमाणार जाताले.जागोराक पळोवंक गेल्यार 'खेळ' हो थोडो सुधारिल्लो नाट्यप्रकार.खेळाक नाट्यसंहिता आसताली.ताच्यो येसायो जाताल्यो.पूण हे खेळ माचयेर वा पालकार मात जायनासले.ते जमनीर जाताले.हे खेळ चडशे लोकाच्या आंगणांनी जाताले.खेळांखातीर नेपथ्य वा पड्डे नासताले.मात प्रतिकात्मक नेपथ्यांतल्यान वेगवेगळे देखावे दाखयताले.आदले खेळ म्हळ्यार दुसरें कांयच नासून आयची 'प्रयोगिक रंगमाची' अशें आमच्यांनी म्हणूं येता.
'खेळ' वा 'फेळ' हे लोकांच्या घरामुखार जाताले.ताका पयलेच खेपे प्रत्यक्ष माचयेर हाडले ते नामनेचे तियात्रिस्त आंतोन मोरायश हांणी.हे खेळ माचयेर जांवक लागले उपरांत तांकां नांव दवरलें 'खेळ तियात्र'.कांय जाण ताका 'नॅान स्टॅाप ड्रामा' म्हणूंक लागले.'खेळ तियात्र' गोंयच्या खांची कोनशांनी तशेंच गोयांभायर पावोवपाचें श्रेय नामनेचे लेखक,दिग्दर्शक  आनी विनोदी कलाकार श्री.रुझार रोद्रिगीश हांकां फावो जाता.

कथानक म्हळ्यार एक घडण.तियात्र बरोवपी आपल्या मनांत एक कथा निर्माण करता आनी लिखणेचो आदार घेवन तियात्र रुपान बरोयता. हें कथानक सत्य घटननांचेर वा कल्पनीक शक्तिचेर आसपाविल्लें आसता. कथानकाचो विशय धर्मीक, समाजीक वा इतिहासीक आसूं येता. तियात्राचें कथानक हें अणकारीत,रुपांतरीत वा स्वतंत्र आसूं येता. पयलो तियात्र इटालियन भुरगो रचलो तेन्ना इटालियन अपॅराचेर आदारून कथानक जल्माक आयलें. हें असलें कथानक अणकारीत वा रुपांतरीत फास्केंत बसता. स्वतंत्र कथानकाची सुरवात जुवांव आगुस्तीन फेर्नांनदीसान कावेलची सुंदरी (बेल ऑफ कावेल) ह्या तियात्रा वर्वीं केली. तियात्राचें कथानक स वा सात पड्डयांनी विणिल्लें आसता.

तियात्राचे माचयेर पात्रां मदीं उलोवप जाता वा केन्ना केन्नाय एकूच पात्र उलोवप करता ताका संवाद अशें म्हणटात. तियात्राचें पुराय कथानक संवादाचेर बांदिल्लें आसता. संवाद कथानकाक जिवसाण हाडपाचें काम करतात. संवाद जिवाळ-जिवे करपाक पात्रांचो उपयोग जाता. संवाद उचारपाक एक कला आसची पडटा. हे कलेचो जितलो बरो वापर जाता तितलोच संवाद प्रभावी जावंक पावता. त्या त्या पात्रा परमाणे संवाद निर्मणी जावपाक जाय. खंयच्याय एका पात्राच्या तोंडात खंयचेय आनी कसलेय संवाद घातले जाल्यार तियात्राची जिवसाण जिरून वतली. योग्य पात्राच्या तोंडात योग्य संवाद आसप निबेल गरजेचें. संवाद ल्हान आनी सुटसुटीत आसप खूब म्हत्वाचें.

तियात्र माचियेर सादर करतना जीं मनशां एकामेका लागीं संवाद करतात वा हाव-भावानीं उलयतात तांकां पात्रां म्हणटात. हीं पात्रां जिवाळ जिवीं, कोणाचो तरी भेस घेतात. पात्रां एकामेका लागीं संवाद करतना वा हाव-भावानीं उलयतना भावना प्रगट करतात. हीं भावना स्पश्ट करपाक, दर एका पात्रान, भेस घेता त्या पात्राच्या आंगांत भितर रिगचें आसता. पात्र जितलें पात्राच्या आंगांत भितर सरता तितलेंच प्रभावी जावंक पावता. पात्रांची निवडणूक योग्य तरेन जावप खूब म्हत्वाची. त्या त्या भेसाक फावो सारकेंच पात्र विचून काडतात तेन्नाच अभिनय फुलून येता.




#Article 277: तियात्राचीं कांतारां (820 words)


कोंकणी तियात्राचीं कांतारां हीं कांतारां तियात्राचें दायज. कांतारां तियात्राचो आत्मो. कांतारांक लागून तियात्र अदीक सुरभुसता. तियात्राचें एक एक कांतार एक एक शिकवण प्रगट करता. थोडीं कांतारां हांसयाळीं जाल्यार उरिल्लीं गंभीर स्वभावाचीं आसतात. तियात्राक बरो कांतार करपी आसा जाल्यार तियात्राक बरीच गर्दी पडटा. 

कोंकणी तियात्राचीं कांतारां हो एक तियात्राचो एक भाग. कांतार हें उतर पुर्तुगेजक भाशेंतलें. ताचो अर्थ गीत गावप. कांतार म्हळ्यार उतरांचो आनी संगीताचो मेळ. कांतार हो प्रकार दोन पड्ड्यां मजगतीं सादर जाता. ह्या कांतारांक मूळ कथानका कडेन कांयच संबंद आसना. तियात्राचो एक विशय आसता जाल्यार कांतारांचे वेगवेगळे विशय. तियात्राक कमीच कमी धा कांतारां आसपाक जाय. अदीक कितली आसूंक जाय तीं दिग्दर्शकान थारावंक येतात. संगीत वाजोवपी आनी संगीत गावपी हे दोगूय पालकार आनी पालका सकयल दिसपी आसले तरीय गीत रचपी आनी संगीत रचपी हे बुन्यादीचे मुनीस.

तियात्राक कांतारां गावपाची चाल कशी आयली? असो विचार केलो जाल्यार सोंपेपणी जाप दीवं येता . ही जाप सोदूंक आमकां तियात्राच्या मुळाक वचपाक खूब म्हत्वाचें . ' इटालियान भुरगो ' हो कोंकणीतलो पयलो वयलो तियात्र , १७ एप्रील १८९२ वर्सा पालकार सादर जालो . हो पयलो तियात्र पालकार सादर करपाचो मान लुकासीन रिबैरो हाका फावता . 'द गोवा- पुर्तुगेज ड्र्रामॅटीक कंपनिच्या आसऱ्याखाला हो तियात्र जल्माक आयलो. न्यु अल्फ्रेड थियटरांत मुंबय शारांत ह्या तियात्राचो प्रयोग जालो. हो तियात्र इटालियन ओपेराचोच एक लागशिल्लो अणकार. हो तियात्र सादर करपाक जायतें सेटींग लागतालें. एक पड्डो दाखोवन दुसरो पड्डो दाखोवपाक सॅटींग मांडपाक वेळ जाय आसलो. हो सॅटींगाचो वेळ भरून काडपाक एका पड्ड्या फाटल्यान एक कांतार मुखेल पड्ड्याचेर गावपाक योग्य जालें. खरें म्हळ्यार कथानक सरळपणीं दाखोवपाचें आसलें. माची वेवस्थेक लागून कांतार गावपाक मुखेल पड्ड्यार सुरू केलें. पयलीं पयलीं हीं कांतारां इंग्लीश आनी कोंकणीचो भाशेचो वापर करून गायन जातालें. आतां ही चाल कुशीक पडल्या. आतां फक्त कोंकणी भाशेनूच कांतारां पालकार गायतात. हेर दुसऱ्या भासांचो उपयोग फकत गरजे पुरतोच जाता.

कांतारां हीं दोन प्रकाराचीं आसतात. 

 
तियात्राच्या कथानका कडेन संबंद आशिल्ली. ह्या प्रकारांत दोन तरेचीं कांतारां आसपावतात.
 

तियात्राचे सुरवेक गीत गावप वा कांतार जाता , ताका ओपनीग कॉरस अशें म्हणटात. हे कांतार तियात्राच्या कथानकाचेर आदारीत आसता. हें कांतार एक सूत कशें तियात्राची आख्खी कथा विणूक आदावाचें जाता.

ओपनीग कॉरस ह्याच कांतारा भाशेन आनीक कांतारा तियात्राच्या कथानकाक जुळून आसतात. तांकां कांतूश वा कांत अशें म्हणटात. हे कांत चड करून एक वर्स (verse) आनी एक कॉरस अशें बसयल्लें आसता. चड करून एका तियात्रांत तीन ते चार कांत आसपावतात. तांचें स्वरूप तीन भावनांनी प्रगट जाता. हीं भावनां अशीं आसात.
 

 

 

ह्या प्रकारांत स तरेची कांतारां आसपावतात. 

ह्या प्रकारां भायर आनी वेगळे तरेचीं कांतारां आसू येतात. 
	

सोलो हें उतर पुर्तुगेज भाशेंतलें. ताचो अर्थ एकलो. ह्या कांताराची विशेशताय म्हळ्यार हें कांतार एकलो वा एकलें गायता. हें कांतार गावपी मागीर दादलो, बायल, तरणाटो, भुरगो वा भुरगेंय आसूं येता. ह्या कांताराक चड करून क्लावन अशें पाचारतात. अश्या तरेच्या कांताराचो विशय विनोदी वा गंभीर आसता. हो सोलो माचयेर चलता आसतना माचयेर भितर रावन दुस-या कोणाय गावप्याक ताका-तिका सांगात दिवं येता. हो भितर साकून गायता तो वेगवेगळ्या सुरान गायता. चड करून पालकार आशिल्लो गावपी पयल्या सुरांत(first voice) गायता जाल्यार भितर आशिल्लो गावपी दुस-या सुरान (second voice) वा खंयच्याय सुरान गायता(other voices). हें सांगात दिवपी गायन एक वा दोन वळीन वा कॉरस चलता तेन्ना जावं येता. हो सोलो चलता आसतना कांतारा संबंदी वेगवेगळीं चलचित्रां प्रोजेक्टराच्या आदारान दाखोवं येतात. तशेंच पालकार वेगवेगळ्या वस्तुंचें प्रदर्शन करूंन एक वा अदीक व्यकतीचो वापर करूं येता.
 

ड्युएट हें उतर पुर्तुगेज भाशेंतले. ताचो अर्थ दोगां जाणां. हीं दोगां जाणां म्हणटाना तांतूंतलो एकलो दादलो (male) आनी दुसरी बायल (female) आसूंकच जाय. हें कांतार चलताना दोगां मदें संवाद वा भासाभास(interaction) आसपाक निबेल गरजेचें. वर्स गायताना संवाद आनी कॉरस गायताना अदीक सुर (voices) आसप अत्यंत गरजेचें. तशेंच थोड्यो वळी संवाद रुपान आनी थोड्यो वळी अदीक सुरान(voices) गावप केल्यो जाल्यार हेय प्रकाराक ड्युएट म्हणूं येता. तियात्र पालकार सादर करता तेन्ना दोन ड्युएट आसपाकूच जाय. 
 

 
ड्युवो हें उतर पुर्तुगेज भाशेंतलें. ताचो अर्थ दोग जाण वा दोग जाणां. दोग जाण म्हणटा तेन्ना दोग दादले (two males) आनी दोग जाणा म्हणटा तेन्ना बायलो(two females) ड्युवो गावपाची पद्दत ड्युएट सारकी सांबाळची पडटा. ना जाल्यार तो ड्युवो जावपाक पावना. तियात्र पालकार सादर करता तेन्ना कमीच कमी एक ड्युवो आसपाक निबेल गरजेचें. 
	

 
त्रियो हें उतर पुर्तुगेज भाशेंतले. ताचो अर्थ तिग जाण. हे गावपी तिगुय दादले(males) वा तिगूय बायलो(females) वा दादले आनी बायलो हांची मिसळणी आसुंक जाता. कांताराचें स्वरूप ड्युएट आनी ड्यो भाशेन संवाद वा भासाभासाचें (इन्टरेकटीव) आसपाक निबेल गरज. त्रियो गावपाची पद्दत ड्यएट आनी ड्यो सारकीच सांबाळची पडटा. नाजाल्यार त्रियो जावपाक पावना. तियात्र पालकार सादर करता तेन्ना एक तरी त्रियो आसपाकच जाय. 
	

 
क्वारटेट हें उतर पुर्तुगेज भासेंतल्यान उपजलां. ताचो अर्थ चार जाण. हे चार जाण मागीर सगळे दादले(males) वा सगळ्यो बायलो आसूंक येतात , वा दोनायचीय मिसळनी आसूंक शकता. कांतराचें स्वरूप ड्युएट, ड्युवो आनी त्रियो भाशेन संवाद वा भासाभासाचें(interaction) आसपाक निबेल गरज. क्वराटेट गावपाची पद्दत ड्युएट, ड्युवो आनी त्रियो सारकीच सांबाळची पडटा ना जाल्यार तो क्वोरटेट जावपाक पावना. 
	

कोरल हें उतर इंग्लीश उतरांतल्यान उपजलां. ताचो अर्थ पंगड. हें कांतार पंगड कसो सांगाती गायतात. हें कांतार नवे पद्दतीचें. आधुनीक तेरच्या संगीताचो ताचो आसपाव जाता. असले तरेचें कांतार पालकार नवे रुपाचें संगीत घेवन येता. असले तरेचें कांतार तियात्राची रूच अदीक वाडयता. तियात्र पालकार सादर करताना कमीच कमी एक तरी कोरल कांतार आसपाकूच जाय.




#Article 278: तिसऱ्याचे फेस्त (433 words)


जायती धर्मीक फेस्ता जाता ताका धर्मीक नांवा आसनात जशें केळ्याचे फेस्त,पातोळ्याचे फेस्त,जायाची जात्रा ही जात्रा फूलाचेर आदारून आसा हें थंयच्या वाटाराचेर आदारून आसा.आता आमचे कडेन फेस्ताक जेवण वांटतात ताका लागून आमचे कडेन तिस-याचे फेस्त आसा.

नेरूल गांवचे शीमेर कांदोली ह्या गांवात जाता.थंय एक पोरणी इगर्जे आसा जी फ्रासिस्कन पाद्रीनी सोदून काडल्या ते 1569 वर्सात.अशें मानतात की ही इगर्जे लोकाकडेन पयशें एकठाय करून आनी खाजगी दुडू घेवन बादला.फादर गोमस कातांव सागता की 1955 मेरेन नेरूल ह्या गांवात फकत चार कोपेला आशिल्ली.ह्या फादराच्या सांगण्यात रस्त्या कुशीचे कुरीस,खाजगी मनशाच्यान बादिल्ले कोपेल जे बिश्पाच्या परवागी नाशिल्ल्यान बादिल्ले आसले.तसलें एक कपेल म्हळ्यार सां आतोनीचे.पयलीच्या तेपार ल्हान आसलें आता लोकांनी तें आपल्या काजाराच्या वर्सा निमतान हे कपेल व्हड बादला.निमाणे हे 1992 वर्सा एक जोडप्यान आपल्या 25 वर्साच्या उमेदीन बादिल्ले.ह्या कपेलांत सां आतोनीची मुर्ती आसा आनी सेक्रेड हार्थ ऑफ जिजस आनी सेक्रेड हार्थ ऑफ मेरी.ह्या कोपेलाची एक पंरपरा आसा की लोकांक तिस-यो वाटपाची चाल आजून चलत आसा.

हे फेस्त मे म्हयन्याच्या दुस-या आयताराक जातात.थंय कोपेलांत लार्दीन जाता हातूंत वाटो घेवपाक गांवचो लोक तशेंच हेर लोक येता. लार्दीनीक तिस-यो हे अजाप न्हय कारण लोक तिस-याची शाखोती आनी सांबाराचे वाटतात.

ह्या फेस्ताक सांबाराच्या तिस-या बरोबर आबो आनी पणस फेस्ताच्या मुखेल्याक दितात.गोंयची फेनी ह्या फेस्ताक दितात जाका जाय तांणे पिवचे.पूण हालीच्या तेपार ह्यो निमाण्यो वस्तू काडून उडयल्यात. 

नेरूल ह्या गांवांत न्हंयची देग आसा आनी ताका लागून तिस-यो हांगा खूब मेळटात नी सवाय मेळटात.सुरवातेक तिस-याची मात्रा चड लागनाशिल्ली कारण जो लोक लार्दीनीक येतालो तो थोडोच आसतालो.पूण जेन्ना ही परंपरा घट जाली तातूंत थंयचे रावपी लोक,तांची भुरगी,हेर लोक वचपाक लागले आनी हाचो परिणाम जे लोक कामाक लागून गांव सोडून गेले ते पासून ह्या फेस्ताक येवपाक लागले आनी तशेंच तांची काजार जाली चली आनी तांची फार्मील येताली.

दुसरी पंरपरा म्हळ्यार तिस-यो करपाची पद्दत.त्या गांवाच्यो बायलो एक जावन करतात.ही एक परंपरा जी गोंयच्या समाजांतल्यान ना जाल्या.
पयलीच्या तेपार रादपी नाशिल्ले.जेन्ना कसले फेस्त आसताले तेन्ना एक रांदपीन आसताली.ती घराकडेन येताली आनी कुजनातले काम पळयताली.मागीर दादले आनी चले ह्या कामाक जुळे.सगळे शेजारी कामाक आदार करपाक येताले.ती सगळी आपले सामान घेवन येताली जशें सुरी,कोयती आदि.
ही पंरपरा फकत ह्या फेस्ता निमतान उरिल्ली पळोवक मेळटा.सांबाराचो मसालो करपाचे काम वाजेवणेंचे आनी हे करपाक चड दिस लागतात.आनी हे चड मसालेदार आसता.जर हो मसालो बरे तरेन साबाळो जाल्यार खूब दिस वा म्हयने उरता. 

लार्दीन पयलीच्या काळार लेतीन भाशेंत म्हणटाले.आता ती लार्दीन आमचे कोंकणी भाशेंत म्हणटात.जो लोक ते लार्दीनीक हाजीर आशिल्ले ताका पानांच्या धोण्यात घालून तिस-यो दिताले.ह्या गेल्या थोडया वर्सा भितर सांबांराच्यो तिस-यो करून सिल्वर फोयलाक घालून लोकांक वांटतात.

जरी ह्या फेस्तातलो पानाच्या धोणो गेलो तरी आजून पासून लोक तिस-याचे फेस्त करतात.काळजाक खूशालकाय भोगता की थंयचे लोक जें थंय रावतात आनी जे कोण कामाक लागून थंयचे भायर सरल्यात तें आपले पांरपारीक फेस्त करपाक फूडे येतात.




#Article 279: तुर्की भास (1448 words)


उत्तर दिशेक फिनलंड तें दक्षिणेक तुर्कीस्थाना मेरेन आनी अस्तंतेक हंगेरी ते उदेंतेक मंगोलिया,मांचकुओ आनी चीनी तुर्कस्थानामेरेन पाताळिल्ल्या उरल-उल्ताइक भाशा चोम्यांतल्या अल्ताइक फांटयाची तुर्की हीम सगळ्यांत म्हत्वाचीमभास.

संख्या शेंकडयांत तुर्कींची एक लिखान पदद्त एक लिखाण पद्दत आशिल्ली,ती सेमिटिक लिपींतल्यान तयार जाल्ली. हे लिपींत चार स्वरचिन्नां आनी छत्तीस जोडाक्षरां मात नाशिल्लीं. बोल्शोवहिक क्रांती उपरांत रशियांतल्या तुर्कि बोलींनी रशियन लिपी आपणयली. 3 नोव्हेंबर 1928 सावन तुर्की सरकारान आपणाले भाशेक एक रोमी लिपी तयार केली. लिपींत आठ स्वरचिन्नां आनी एकवीस व्यंजनचिन्नां आसात तीं अशीं- 
आ, ब, ज, च, द, ए, फ, ग, घ, ह, अ, इ 
A, b, c, g, d, e, f, g, g, h, l, ,i 
झ्य, क, स, श, त, उ, उ, व, य, झ 
J, k, s, s , t, u, o, v, y, z

नामांत लिंगभेद ना,नामाचें मूळ रुप हेंच ताचें प्रथमेचें एकवचन आसता. ताका लार हो प्रत्यय लावन भोववचन तयार जाता. नामांत तालव्य स्वर आसल्यार ताका लेर हो प्रत्यय लायतात.
देखीकः आदीम-मनीस,आदामलार-मनशां,एव्-घर,एव्लेर-घरां.तुर्कींत स विभक्ती आसात-प्रथमा(शून्य),व्दितीया(अ,इ,उ,उ),चतुर्थी (आ,ए),पंचमी (दन् दन्),पष्ठी(अन्,इन्,उन्,उन्).सप्तमी(दा,दे).स्वरान्त शब्दा उपरांत हेच प्रत्यय व्दितीया (यि),चतुर्थी (या,ये),पष्ठी(नम्,नुन्,नॅन्) अशे आसात.
सर्वनामां अशीं आसात
एकवचन             भोवचन
पयलो पुरुश  बेन् बिझ् 
दुसरो पुरुश  सेन् सिझ 
तिसरो पुरुश  ओ,ओल् ओनलार्

बेनिम्,बिझिम्;सेनिन,सिझिन्.ही ताची॥ स्वामित्वदर्शक रुपां जातात.किम्.कोण,ने,किदें ,हांगि खंयचो,नसल,कसो,काय,कितलो,हीं प्रस्नावाचक रुपां आसात. मेक् हो प्रत्यय क्रियारुप दाखयता. सेव्मेक्चो वर्तमानकाळ-
एकवचन             भोवचन
पयलो पुरुश  सेवेरिम् सेवेरिझ 
दुसरो पुरुश  सेवेर्सिन् सेवेर्सिनिझ्
तिसरो पुरुश  सेवेर सेवेरलेर् आसा ह्या क्रियापदान जेन्ना दोन नामां जोडटात,तेन्ना हें क्रियापद तुर्कींत नामाक प्रत्यय लावन उकतायतात.हे प्रत्यय अशे-
एकवचन             भोवचन 
पयलो पुरुश अम् इम्,उम,उम,(हांव) आसा, अझ,इझ्,उझ्,उझ् 
दुसरो पुरुश सन्,सिन्,सुन्,सॅन् सनझ,सनिझ्,सुनुझ्, सुनुझ्. 
तिसरो पुरुश दर्,दिर्,दुर,दुर, दरलार,दिरलेर,दुरलार्,दॅयलेर. 
आदामम् हांव दादलो आदामसन् तूं दादलो आज्ञार्थाचे प्रत्यय-
एकवचन           भोवचन
पयलो पुरुश शून्य इनझ् 
दुसरो पुरुश सन् इ सनलार इ भूतकाळ आनी संकतार्थ –
एकवचन           भोवचन
पयलो पुरुश म् क् 
दुसरो पुरुश शून्य लार्,लेर् 

रितीदर्शक अव्यायाचो मुखेल प्रत्यय जा (जे) आसा,आघिर-जड.आघिर् जा जडपणान,बेन्-हांव ,बेनजा-म्हज्या मतान,आदाम् – मनीस.आदामजा-मनीसपणान.

तुर्की बोली उलोवपी वाठार खूब व्हड आसून तातूंत गट येतात ते अशे-

सातव्या आनी आठव्या शेंकडयांतले सायबेरिया आनी मंगोलियांत मेळिल्ले तशेंच पुरातन काळांतल्या कोक तुर्की राजांच्या भोवमानान बरयल्ले शिलालेख हे सगळ्यांत पोरणो तुर्की अवशेश उपरांतच्या काळांतलें लिखाण उईगुर लिपींत जालां.
तुर्कांनी,इस्लाम धर्म आपणायतकच,अरबी आनी इराणी वाड,मयाचो वापर करपाक सुरवात केली आनी इकराव्या शेंकडया उपरांत वाड. मयीन स्वरुपाचें लिखाण जावंक लागलें.युसूफ हाज हाजीब हाचें ‘कुतादगू बिलिग’(1069) हें नितीबोधाचेर बरयल्लें काव्य उदेंत तुर्कस्थानांतलें वाड.मयीन स्वरुपांतलें पयलें लिखाण. ह्याच काळांतलें अदिब अहमद हाचें ‘अतबतुल हकयिक’ हें दुसरें पुस्तक आसा. उपरांत तुर्की भाशेच्या चगताई,अझेरी आनी ओसमानली ह्या तीन मुखेल शाखांनी वाड. मय तयार जालें. चगताई वाड.मय-मध्य अशियांतल्या तुर्कांभितर उदरगतीक पाविल्ली ही एक भास.ही तेराव्या शेंकडायाचे अखेरेक सावन सुरवात जाली. ही भास खाकानिया तुर्की भाशैचेर आदारिल्ली आसा.

भास खाकानिया तुर्की हे भाशेचेर आदारिल्ली आसा.
हेरांत ,समरकंद ह्या मुखेल केंद्रांवांगडा दिल्ली हे लेगीत भाशेचें केंद्र आशिल्लें.अली शिर नेवाई ह्या हे भाशेच्या नामनेच्या प्रतिनिधीन,इराणी संस्कृती आनी भाशा हांच्या प्रभाव काळांत लेगीत तुर्की ही खंयचेय नदरेन फार्सी पस उणी ना हें आपल्या मुहाकामतुल लुगतैन ह्या ग्रंथांत सांगलां.सम्राट बाबरान तुर्कींत कविता आनी बाबरनामा ह्यो यादी बरयल्यो.तशेंच हेर मोगल राजांनीय तुर्की भाशेंत लिखाण केलें.बाबराचो पूत कामरान मिर्झा हाचें दिवान प्रसिध्द आसा.मध्य आशियांतलो अझीझी हाणें काव्यनिर्मीती केल्ली.बैरमखान तशेंच सोळाव्या शेंकडयांतलो काशिमरचो राज्यकर्तो मिर्झा हैदर दुघलत हेय तुर्की भाशेचे कवी आशिल्ले. लघुव्याकरणां,शब्दकोशय भारतांत तयार जाले.अझफरी हाचोय एक शब्दकोश आसा.एकुणिसाव्या शेंकडयांत इन्शा हाणें आपली दीसपटी आनी कांय कविता तुर्की भाशेंत बरयल्यो. 1917 उपरांत,रशियांतले नवे राजवटीखाला चगताई भाशेची सुवात उझबेक भाशेन घेतली.

आझरी वाडमय-तेराव्या –चवदाव्या शेंकडयांतले हसन ओघलू आनी काझी बुऱ्हानुद्दीन ‘दिवाना ‘त’ तुयूग ‘ ह्या खास तुर्की काव्य प्रकाराचो आस्पाव जाता.नेसिम ह्या हुरुफी पंथाच्या कवीन उर्बेरभरीत गझली बरयल्यात.ताका चौदाव्या शेंकडयांतलो सगळ्यांत श्रेष्ठ कवी मानतात. पंदराव्या शेंकडयांतलो हबीबी हो म्हत्वचो कवी आसा.शाह इस्माइल हो इराणाचो राजा तशेंच फुजुली ह्या नामनेच्या तुर्की कवीनूय आझरीत लिखाण केलें.
सोळाव्या शेंकडयांतलो,दिल्ली दरबारांतलो कवी सियानी तेच भाशेन सतराव्या शेंकडयांतलो नामनेचो इंडो-इराणी कवी साइब हाच्योय हे भाशेंतल्यो कांय गझली आसात.

उस्मानाली (ऑटोमन) वाडमय-
आशिया मायनरच्या सद्याच्या तुर्कीस्थानांतल्या तुर्की भाशेची खूब भरभराट जाली.ह्याच देशांत ‘ओगूझ’ बोली ऑटोमन तुर्कीच्या स्वरुपांत इराणी प्रभावाखाला विकसीत जाली.तिच्यांत ‘दीवान एदेबियाती’(दरबारी वाडमय) हया नांवाचें अभिजात साहित्य निर्माण जालें.लोकसाहित्य ह्या काळांत तयार जावंक लागलें.तेराव्या शेंकडयांतलो नामनेचो सुफी कवी रुमी आनी ताचो पूत सुलतान वल्द हाणेंय तुर्कींत काव्य-लिखाण केलें.ह्याच शय्याद हामझा हाणें गूढकाव्य बरयल्लें.देहहानी आनी युनुस एमरे हे चौदाव्या शेंकडयांतले नामनेचे कवी.ह्या काळांत इराणी भाशेचें वर्चस्व आसून लेगीत फेनिया,कसतमोनू,बुर्सा आनी हेर सुवातींनी तुर्की भास समृध्द जावंक लागली.कितलेंशेचं अरबी आनी फार्सी साहित्य तुर्कींत अणकारीत जालें.गुलशेहरी हाणें ‘मनतिकृत’ तैर ह्या फार्सी काव्याचो तुर्कींत अणकार केलो.संस्कृतांतल्या पंचतंत्रत्राचोय फार्सी भाशेंतल्यान तुर्की भाशेंत कोणें तरी अणकार केला.अहमदी हो चवदाव्या शेंकडयांतलो आनीक एक म्हत्वची कवी आसा.किर्क वझीर हिकायेलरी हें सोंपे तुर्की भाशेंत बरयल्लें लोकप्रिय कथासाहित्य.
फुजुली,खयाली,बाकी,रुही हे सोळाव्या शेंकडयांतले कांय नामनेचे कवी,हाकीझाक फार्शीभाशेनच तुर्कींतूय खूब नामना मेळळी.ताजूत आनी तवारीख हो इतिहसग्रंथ
सुलेमान चेलेबी,शेखी,अहमदपाशा आनी नेजाती हें पंदराव्या शेंकडयांयले ,मुखेल कवी.सुलेमान चेलेबीचें ‘मेवलिद’ हें काव्य आयज लेगीत तुर्की मुसलमान सोयऱ्यांचे पुण्यतिथी दिसा भावार्थान वाचतात.ओरुच बेग आनी आशिया पाशा झादा हांणी इतिहासीक साहित्य निर्मिती करुन मोलादीक वावर केलो.
किर्क वझीर हिकायेलरी हें सोंपे तुर्की भाशेंत बरयल्लें लोकप्रिय कथासाहित्य.फुजुली,खयाली,बाकी,रुही हे सोळाव्या शेंकडयांतले कांय नामनेचे कवी,हाकीझाक फार्शीभाशेनच तुर्कींतूय खूब नामना मेळळी.ताजूत आनी तवारीख हो इतिहसग्रंथ सादेद्दीन इफेंदी हाणें बरयलो.ह्याच काळांत इब्ने केमाल आनी जलाल झादा हे नामनेचे इतिहासकार जावन गेले.
मुस्ताफा अली हाणें बयरल्लो कुनहुल अखबार हो ह्या काळांतलो सगळ्यांत म्हत्वाचो इतिहासग्रंथ.आपल्या मनाकिबे हुनखराज ह्या ग्रंथांत ताणें सुलेखन कलावंत आनी पुस्तक बांदणीकार हांची चरित्रां दिल्यांत. ह्याच काळांत पिरी रईस आनी सीदी अली रईस हाणीं बयरल्लीं भोंवडेवर्णनां आनी भुगोलीक वर्णनां मेळटात.सगळ्यांत पयलीं सेही बेग हाणें साहित्याचो इतिहास बरयलो.हाचे उपरांतचें अशे तरेचे लिखाण करपी अहदी,लतीफी आनी आशिक चेलेबी हे आसात.कसीदा हो काव्यप्रकार ताणें सबके हिंदी ह्या नांवान वळखुपी शैलीत बरोवन ह्या काव्य प्रकाराक तुर्की भाशेंत उंचेली सुवात मेळोवन दिली.ताचेच बरोबरचे यहया आनी अल्ताई हांणी क्रमान गझल आनी मस्नवीं हातूंत मोलदीक भर घाली.कराजा ओघलान आनी आशिक उमर हे ह्य काळांतले नामनेचे गायक कवी.कातिबा चेलेबी,नश्मा,कोचीबी आनी पेचेवी हे सतराव्या शेंकडयांतले नामनेचे इतिहासकार.गद्य क्षेत्रांत वैसी आनी नर्गिसी हांची खूब नामना आसा.अठराव्या शेंकडायांतले नेदीम ,सेख गालीब हे नामनेचे गझलकार जावन गेले.कितल्याश्याच कवींचे चरीत्रग्रंथ ह्या काळांत सादे,सरळ शैलींत बरयले.एकुणिसाव्या शेंकडयांत अस्तंत साहित्य सिध्दांतांच्या प्रभावाक लागून ऑटोमन साहित्याचे सुवातेर आर्विल्लें तुर्की साहित्य तयार जालें.

एकुणिसाव्या शेंकडयाच्या उत्तरार्धांत शिनासी,झियापाशा आनी नामिक केमाल ह्या साहित्यिकांनी परंपरेन चलत आयिल्ले साहित्य विशय सोडून नवे विशय तुर्की साहित्यांत आर्विल्ल्पण हाडलें. ह्याच आर्विल्ल्या साहित्यिकांच्या ,विसाव्या शेंकडायांतले दुसरे पिळगेंत एककरेम,अब्दूल हक हमीद हांचो आस्पाव जाता.कांय काळ भारतांत वास्तव्य केल्ल्यान अब्दूल हक हमीद हाणें जुहर-ए-हिंदी आनी हिंदुस्थानकी ओदम ही काव्यां बयरलीं.आपले मेल्ले बायलेचेर बरयल्ली मकबर ही ताची सगळ्यांत उत्कृश्ट काव्यरचना.एकरेम हाचोय मरण होच काव्याचो मुखेल विश्य आशिल्लो.एकरेम हाच्या फुडारपणाखाला सरवते फुनुन ह्या नांवाची साहित्यीक चळवळ सरवते फुनुन नांवाच्या एका वाड.मयीन नेमाळयाच्या नांवावयल्यान सुरु जाली.हे चळवळींत तेवफीक फिकरत,जनाब शहाबुध्दीन आनी जलाल साहिर हे कांय मुखेल साहित्यीक प्रतिनिधी आशिल्ले.तेवफीक हो गटांतलो सगळ्यांत श्रेष्ठ असो कवी महमद आकिफ,झिया गोकल्प.
सालिह झकी.अहमद हाशिम,मुहंमद एमीन,रिझा तेवफीक,याह्या केमाल हे ह्याच काळांतले नामनेचे कवी,ओहरान सैफी ओरहॉन,फारुक नाफीज,चाम्लीबले,एनीस बेहिच कोरयुरेक,हालित फेहरी ओझनसोय ह्या कवींचे अक्षरगणवृत्तांचेर प्रभृत्व आशिल्लें.विसाव्या शेंकडयाच्या पयल्या अर्दांत मुहीब दृरानाज,अहमद हमदी तानापिनार,जाहीर सिदकी तांरजी हाणी उर्बेभरीत कविता बरयल्यो.नाझिम हिकमत रन हाणें मुक्तकाव्याक आरंभ करुन साम्यवादाचो पुरस्कार केलो.नेजीब फाजिल आनी बेहजेट नेजातिगिल हांच्या काव्यांनी जिज्ञासू वृत्ती दिसता.

बेदरी रहमी अय्युब ओगलू,ओरहान वेली कानिक,ओकताय रिफत,जाहित कुलेबी,सलाह बिरसेल हांची दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत एक पिळगी तयार जाली.1955 वर्सासावन नववा.डमयीन प्रवृत्तींची सुरवात जाली.इलहान बर्क,आतिला इलहान,तुरगुत उयर,एदीब जानसेवर ,जेमाल सुरैय्या हाणीं ह्या प्रवृत्तींचेर आदारीत काव्य लिखाण केलें.

शिनासी आनी ताचे वांगडी झियापाशा आनी नामिक केमाल हाणीं तुर्किंत कादंबरी आनी नाटक अशे नवे युरोवपी साहित्यप्रकार हाडले.1860 वर्सासावन शिनासीचे लेख नेमाळयांतल्यान उजवाडाक येवंक लागले.तेन्नासावन तुर्की गद्य साहित्याक नवो नेट आयलो.तुर्कींत पयलीं कारागोझ नांवाचें छायानाटय तशेंच ओर्ता ओयुनु नांवाचो उकत्या माटवांत जावपी नाटयप्रकार आशिल्लो.

शिनासीन शायर एव्हलेन मेसी ह्या नांवाचें पयलें आर्विल्लें नाटक लोकभाशेंत बरयलें.नामिक केमालचें वतन हें पयलें क्रांतिकारक नाटक 1873 वर्सा माचयेर आयलें.ताचें दुसरें एक इतिहासीक नाटक जुलालुद्दीन ख्वारझम शाह हें उर्दुंत अणकारीत जालां.अहमद वेफीक पाशान मोलियेर ह्या फ्रँच नाटककाराचे धर्तेचेर नाटकां बरयलीं,अलीबेग हाचें अय्यार हमजा हें नाटकूय मोलियेराच्या त्याच कादंबरी त्याच नांवाचे फ्रेंच कादंबरीवेल्यान अणकारीत केली.नामिकची इन्तिबाह ही तुर्कींतली पयली कादंबरी.1889 वर्सा उजवाडा आयिल्ली एकरेमची अरवा सेवदासी ही कादंबरी उल्लेख करपासारकी.

हमीद हाणें एशबर ,नेसतेरेम आनी दुखतरे हिंदू फिनतेन हीं नाटकां बयरलीं.दुखतरे हिंदू ह्या नाटकांत ताणें ब्रिटिशांनी भारतांत केल्ल्या छळवादाचें आनी अत्याचारांचें चित्रण बरयल्यो,हेच शैलीचेर हालिद झिया हाणें माइ आनी सियाह अशेक मामनु ह्यो दोन कादंबऱ्यो बरयल्यो.ताणें कांय लघुकथाय बरयल्यो.उमर सेयेफेदीन हो लेखक सुगम भाशेचो पुस्कर्तो आशिल्लो.

विसाव्या शेंकडयाच्या उत्तरार्धांत याकुब कदरी,रफीफ हालिद कराय,हालिद एदिब हाणीं आपल्या कादंबऱ्यानी अनातोलीयातले जिणेचें चित्रण केला.याकुब कदरी हाच्यो किरालिक कोनुक ,नुरबाबा आनी याबान ह्यो कादंबऱ्यो प्रसिध्द आसात.हालिदे एदिब हे कांदबरीकार लेखिकेन आपल्या सुरवातीच्या कादंबऱ्यांतल्यान राश्ट्रवादी चळवळीचें चित्रण करुन शिक्षीत बायलांचे प्रस्न हाताळळें.तिणें दोनेर –आयना,तशेंच इंगलीश कादंबरी क्लाऊन अँड हीझ डॉक्टर ह्यो कादंबऱ्यो बरयल्यो,रेशाद नूरी हाणें उंचेल्या दर्जाच्यो कादंबऱ्यो बरयल्यो.

कादंबरी प्रकाराचो विस्तार करपांत सबाहद्दीन अली आनी सइत फाईक हे मुखेल आसात,इइत फाईकच्या कथाझेल्यांत लुसुमसुझ आदम ,कुम्पानिया,हवुजबाशी आनी आलेम दागिंदावर बिर यिलान ह्यो उल्लेख करपादारक्यो कादंबऱ्यो बरयल्यो.इहलान टारुस,केमाल ताहिर,टरहन केमाल,समीम कोजगोझ,जेंगीझ दागजी,यशर केमाल.तालिब अपायदीन,फकीर बायकुर्त,मेहमूद यकाल हे नवे पिळगेंतले कांय नामनेचे कादंबरीकार,सबोहेद्दीन एय्युब ओगुल आनी सलाह बिरसेल हे श्रेष्ठ दर्याचे आर्विल्ले निबंधकार,रुशेन एशरेफ हाची खबरेकार म्हणून आनी नुरुल्ला अताच हाची साहित्य समिक्षम म्हणून नामना आसा.विनोदी लेखकांभितर अर्जुमंद एकरेम,अझीझ नेसीम हांचो उल्लेख करचो पडटा.




#Article 280: तुलसीदास गोस्वामी (352 words)


तुलसीदास गोस्वामी(1554-1680). एक व्हड हिंदी म्हाकवी,ताचे जल्मतिथी संबंदान एकमत नासलें,तरी ताची जल्मतीथ संवत 1554,श्रावण कृष्ण तृतीया मानपा जाता.ताच्या जल्मस्थाना विशींय सारकी म्हायती मेळना.ताचें जल्मस्थान राजपूर काय सारो हाचेरुय वाद आसा.ताच्या बापायचें नांव आत्माराम दुबे आनी आवयचें नांव हुलसी आशिल्लें.ताच्या जल्मा वेळार ताचे आवयक मर्ण आयलें.ताचो जल्म मूळ नक्षत्राचेर जाल्ल्यान ताच्या बापायन ताचो त्याग केलो.कांय दिसांनी ताच्या बापायक मरण आयलें.

तुळशीदासाचें खरें नांव रामबोला आशिल्लें.भुरगेपणांत वायट परिस्थिती आयिल्ल्यान तो भोंवत भोंवत सारोंत (सूकरक्षेत्र) पावलो.थंय तो नरहरीदास हाच्या आलाशिऱ्याक रावलो आनी ताका आपलो गुरु मानलो.ताचेकडल्यान ताणें पयलीं रामकथा आयकली.नरहरीदासानूच ताका तुलसीदास हें नांव दिलें.देवस्मरण करीत करीत तो चित्रकूटाक पावलो.उपरांत रत्नावली नांवाचे चलये वांगडा ताचें लग्न जालें.फुडें आपले बायलेच्या उपदेशाक लागून ताका वैराग्य आयलें.अशें सांगतात की तो आपले बायलेचेर उफाट मोग करतालो आनी ह्य मिगानच लोकांची पर्वा करिनासतना तो आपले बायलेक मेळूंक कुळारा गेलो.तेन्ना ताका तसो आयल्लो पळोवन तिका राग आयलो आनी तिणें ताका खर उतरां सांगली.तिच्या ह्या खर उतरांनी ताचें संवसारांतले मन गेलें आनी तो विस्कत जालो.विरक्त जावन भोंवडी करता आसतना तो भक्ती साधनेंत तल्लीन रावतालो.

तो सत आनी न्याय ह्या मुल्यांचो समर्थक आशिल्लो तशेंच सभावन नम्र आशिल्लो.अंधविश्वास,अनौचित्य आनी आडंबराचो विरोधी आशिल्लो. तो निव्दंव्द ,निर्भय,त्यागी आनी युगद्रश्टो आशिल्लो.सुखदुख्खाचो अणभव,भोंवडी,सत्संग आनी खूब अभ्यास हांच्या प्रभावांतल्यान ताची जिविताची नदर तयार जाल्ली.हे नदरेचो काव्यात्मक अविश्कार ताच्या साहित्यांतल्यान दिश्टी पडटा. 

ताणें बरयल्ले 12 म्हत्वाचे ग्रंथ अशे आसात-1)रामचरितमानस 2)कवितावली 3) विनयपत्रिका 40 बरवै रामायण 5) दोहावली 6) गीतावली 7) कृष्णगीतावली 8) जानकीमंगल 9) पार्वतीमंगल 10) रामलला नहछू 11) रामाज्ञाप्रस्न 12) बैराग्य संदीपनी.तुलसीदासान वेद,उपनिषंदा,गीता,भारतीय दर्शनां,वाल्मिकी रामायण हांच्या आदारान ताणें आपले विचार लोकामुंखार मांडले.तुलसीसान आर्दश गृहस्थधर्माचें,आर्दश कुटूंब वेवस्थेचें चित्र पितारलें. मनशाची कुंटूंबांतली आनी समाजांतली कर्तव्यां आनी मर्यादा हांचो आर्दश ताणें सांगलो. 

तुलसीदासान आपल्या साहित्यांत ब्रज आनी अवधी दोनूय भाशांचो उपेग केला.ताच्या काव्यांत संस्कृत उतरांचो भरपूर उपेग केल्लो दिसता.कवी म्हणून ताका हिंदी साहित्यांत व्हड स्थान आसा.बऱ्यांतलें बरें प्रबंधकाव्य रचपाची तांक तशेंच उत्कट भावना पदांच्या रुपान उक्तावपाची आत्मनिश्ठा ताच्यांत आशिल्ली.कथेंतली मार्मीक आनी रसात्मक सौदर्यं स्थळाण वर्णन करपाची ताची कला.प्रसंगप्रमाण भाशेचें रुप राखपाची तांक,छंद आनी अळंकारांचो जाय थंय उपेग करपांत तुलसीदास खुबूच यशस्वी जाला. 

ताचे विव्दत्तेक लागून तत्कालीन बुदवंतांनी ताका कलिकाल का वाल्मिकी,मोगल काळांतलो सगळ्यांत म्हान पुरुश,बुध्दा उपरांतचो सगळ्यांत व्हड लोकनायक ह्यो पदव्यो दिल्ल्यो. 

सवंत 1680 श्रावण,शुक्ल सप्तमीच्या दिसा ताका अस्सीघाटार (काशी) मर्ण आयलें. 




#Article 281: तुलसीव्रत (291 words)


तुलसीव्रत एक काम्य व्रत.कार्तिक शुध्द नमीसावन एकादशीमेरेन तीन दीस हें व्रत करतात.ह्या तीन दिसांमदीं श्री विष्णुची भांगरामूर्त आनी तुळस हांची पुजा करपाची आसता.नमी दिसा श्री विष्णु आनी तूळस हांचे लग्न करप हें ह्या व्रताचें खाशेपलण.हें लग्न करतकच कत्याक कन्यादानाचें फळ मेळटा अशें सांगला.तुलशीसावन हें व्रत केल्यार चड पुण्यायेचें अशें मानतात.हेंव्रत करतकच सौभाग्य,भुरगेंबाळ,आसपत आनी शिक्षण ह्या गजालींची प्राप्ती जाता.ह्या व्रताची कथा अशी- 

कांची नगरांत कनक नांवाचो एक क्षत्रिय रावतालो.ताका किशोरी नांवाची नवसांनी जाल्ली एक चली आशिल्ली.एक दीस तिची पत्रिका पळोवन एका ज्योतिशान सांगलें की,हे चलयेचें जाचेकडेन लग्न जातलें त्या भुरग्याक आंगार वीज पडून मरण येतलें.तें आयकून कनकाक वायट दिसलें आनी ताणें तिका आकवारच दवरपाचें थारायलें.फुडें एक दीस जपून तुळशीच्या झाडाची पुजा करप आनी कार्तीक शुध्द नमीक श्री विष्णु आनी तुळस हांचे लग्न लावप,अशें एक प्रत ताणें तिका सांगलें. 

तरणें पिरायेचेर किशोरी सुमारभायर सोबीत दिसताली.एक दीस तिका एका गंध्यान पळेली.ती आपल्याक मेळची देखून ताणें जायते यत्न केले.पूण ताच्या हाताक ती लागली ना.फुडें ताणें कपट कारस्थान करुन एके बायलेचो भेस घेतलो आनी तो तिचेकडेन येवन रावलो.त्याच वेळार कांची नगराच्या राजाक मुकुंद नांवाचो एक चलो आशिल्लो आनी तो सुर्याची उपासना करतालो.एक दीस ताची नदर किशोरीचेर गेली.तिचौ सोबीतकाय येवन पळोवन ताणेम तिचे चकडेन लग्न जावपाचें थारयलें.सुर्यान स्वपनांत येवन ताका तिच्या वायट भाविश्यविशीं सांगलें.पूण ताणे आपलो हट्ट सोडलोना आनी तिचेकडेन लग्न थारायले.लग्नदिसा किशोरी आपले कुडीत तुळस आनी विष्णु हांच्या चिंतनांत आशिल्ली.ती राजाची सून जातली म्हणून खमयच्याय दादल्याची तिचेर नदर पडूंक जायना देखून सगळ्या दादल्यांक बायर धाडले.पूण गंधी बायलेच्या भेसांत आशिल्ल्यान थंयच रावंक शकलो.किशोरी आपल्याक मेळना देखून ताका तिडक आशिल्लीच .ताणें ती लग्नामाटवांत वचचे आदीं एकफावट तिचो हात धरपाचें थारायलें. तेन्नाच भायर मोड आयलें आनी मळबांत जोगलां मारपाक लागलीं.होच वेळ सादून गंधीन तिचो हात धरलो.त्याच खिणाक वीज ताच्या माथ्यार पडून ताका त्या खिणाक मरण आयलें.फुडें व्हड दबाज्यान मुकुंद आनी किशोरीचें लग्न जालें,अशे रितीन तुळशीव्रताच्या प्रभावान किशोरीचें वैधव्य टळले. 




#Article 282: तुळजाभवानी (284 words)


तुळजाभवानी नामनेची देवी भवानी हिचें एक रुप.हिका त्वरीता,त्वरजा,तुरजा,तुकाई अशीं आनीकय नांवां आसात.त्वरजा वा तुरजा ह्या संस्कृतत नांवापसून तुळजा हें नांव जालां आसुये. सुक्रार हो देवीचे उपासनेंतलो म्हत्वाचो वार.तुकाई हें नांव तुक्क म्हळ्यार शुक्र ह्या द्रवीड उतरापसून तयार जालां. देखून ‘सुक्राराची देवी’ ह्या अर्थान तुकाई हें उतर आयिल्लें दिसता.

तुळजाभवानीचें मुखेल थळ महाराष्ट्रांतल्या उस्मानाबाद जिल्ह्यांतल्या तुळजापूर ह्या गांवांत आसा. ह्या देवळांतली तुळजाभवानीची मूर्त काळ्या पाशाणाचेर उंच शींवासनाचेर उबी आसा. माथ्यार मुकुटाचेर सयोनिलंग आसून मुकुटापोंदच्यान केसांचे आगळ भायर आयल्यात. ही अश्टभुजादेवी आसून तिच्या हातांत बाण,चक्र,शंख,धणू,पानपत्र आनी राकेसाची शेंडी आदी वस्तू आसात.फाटीर बाणांचो भातो आसा. तिचो उजवो पांय महिषासुराचेर आसून ताचे उजवेकडेन शींव आनी ताचेसकयल मार्कंडेय ऋषी आसा. ही मुर्त सतराव्या अठाव्या शतमानांतली आसतली अशें अभ्यासकांचें मत आसा. 

भारतांत महिषमर्दिनी अष्टभुजेची उपासना पुर्विल्ली आसली तरी तुळजाभवानी ह्या नांवान महाराष्ट्रंत तिची उपासना नेमकी केन्ना सुरु जाली हाची खबर मेळना.इ.स.च्या इकराव्या शतमानांत परमार उपनांवाचें एक राजघराणें कर्नाटकांतल्यान मिथिलेंत गेलें. त्या घराण्यांतल्या हरिसिंहदेव नांवाच्या राजान इ.स.1324 त आपली कुलदेवता म्हणून तुळजाभवानीचीं देवळां बांदलीं अशी म्हायती मेळटा.भागांव आनी काठमांडूक तुळजाभवानीचीं देवळां आसात. गुरुचरित्र आनी शिवभारत आदी ग्रंथांनी आनी इतिहासीक कागदपत्रांनी तुळजाभवानी आनी तुळजापूरचे इ.स.1300 च्या उपरांतचे उल्लेख मेळटात. 

रावणाचें पारिपत्य करुंक गेल्ल्या रामाक हिणें जैताचो वर दिल्लो देखून हिका रामवरदायिनी अशेंय नांव पडलां अशी एक कथा एकनाथान भावार्थ रामायणांत दिल्ली आसा. 

रामवरदायिनी ही मोरे हांची कुलदेवता.तिचे थळ प्रतापगडाच्या मुळसांत आशिल्ल्या पार ह्या गांवांत आसा. फुडें मोरे हाका हारयतकच शिवाजी महाराजान प्रतापगडाचेर हे देवीची स्थापना केली.अफजलखानाक मारतकच ताणें थंय तिचें देवूळ बांदलें आनी नेपाळाळतल्यान गंडकी शिळेची मूर्त हाडून तिची नव्यान प्रतिश्ठापना केली. पुण्यालागसार सिंहगडाच्या मुळसांत कोंढणपूराकय तुकाईचें एक देवूळ आसा. 

तुळजाभवानी ही समर्थ रामदाससाचीय कुळदेवता आशिल्ली.ताणें तिचेर जायतीं स्तोत्रां रचल्यांत. प्रतापगडाचेर तिची स्थापना रामदासाचेच हस्तूकीं जाली अशें म्हण्टात. महाराष्ट्रांतल्या जायत्या घराण्यांची ही कुलदेवता.महाराष्ट्राचे संस्कृतीक जिणेंत एक प्रेरक शक्त म्हणून तिची नामना आसा. 




#Article 283: तुळशीलग्न (287 words)


तुळशीलग्न म्हळ्यारच व्हडली दिवाळी. तुळशीसंबंदीत एक परब. ह्या दिसा विष्णुचें तुळशिवांगडा सांकेतीक पद्दतीन लग्न लायतात. हाचेंविशीं लोक साहित्यांत कथा मेळटा ती अशी-एका गरीब ब्राह्मणाक तुळशी नावांची काळी चली आशिल्ली. एका भविश्यकारान तिचेविशीं अशें भविश्य सांगलें, तिका ब्राह्मण न्हवरो मेळचोना. तेन्ना बापायन तिका घरांतल्यान भायर घाली. ती थंयच्यान पंढरपूरांत येवन रावली. थंय तिचें आनी विठ्ठलाचें एकमेकांचेर प्रेम बसलें. रुक्मीणीक हें कळटकच ती तिचो मत्सर करुंक लागली. तें पळोवन तुळशीक वीट आयली आनी ती सीतेवरवीं भुंयेंत गडप जाली. तेन्नाच विठोबा थंय आयलो. ताणें तिचे केंस धरुन तिका वयर काडली. तेन्ना एक काळें झाड वयर आयलें. मानवी तुळशीक दिल्लें वचन विठोबान त्या झाडाकडेन लग्न लावन पुराय केलें. तेन्नाच्यान कार्तिक शुध्द दुवादशीक तुळशीचें लग्न लावपाची चाल सूरु जाली.

तुळशीलग्ना दिसा तुळशी वृंदावन आनी ताचे भोंवतणचो जागो झाडून पुसून निवळ करतात. भोवतणीं शेण सारोवन जमीन शुध्द करतात आनी रांगोळी घालतात. वृंदावन वेगवेगळ्या रंगांनी रंगयतात. सकाळींफुडें तुळशीक तेल हळद लायतात. उपरांत तिका अलंकार घालून नटयतात. तुळशीच्या वृदावनांत शिवडी, जिन्याबडि, चिंचो, आंवाळे हांच्यो ताळ्यो दवरतात. रोजांच्यो माळो घालून वृदावन सजयतात. उपरांत पुरयताक आनी आप्तइश्टांक आपोवन सगळ्यांचे उपस्थितींत तुळशिची शोडशोपचार पुजा करतात. तें पुजेचो संकल्प असो- विष्णुप्रबोधनार्थ राधा कार्तिक दामोदर प्रीत्यर्थ तुलशी विवाहाख्यं कर्म करिष्ये|

शोडशोपचार पुजा अभिशेकामेरेन पावतकच तुळशीक दुदाचें स्नान घालून तीनदां तुळशीक प्रदक्षिणा घालून वुष्णूक जागो जा अशी प्रार्थना करतात.

नेवेध्य समर्पण जाले उपरांत, राधा स्वरुपि तुळस आनी कार्तिक दामोदर विष्णुरुपी बाळकृष्ण हाचें लग्न करतात. घरचो यजमान हातांत आंब्यापानां गुठलावन आनी फुलां गुंथून केल्ली माळ घेवन पाटार उबो रावता. तो आनी तुळस हांचे मदीं अंतरपाट धरतात. जमिल्ल्या लोकांक अक्षता वांट्टात. मंगलश्टकां म्हणून जातकीच येजमान आपल्या हातांतली माळ तुळशीक अर्पण करता. बाळकृष्णाक तुळशिचीं माळ आनी तुळशीक फुलांची माळ घालतात. उपरांत आरती जातकच सगळयांक फोव, चिरमुल्यो, ऊंस अशी खिरापत वांट्टात. उपरांत सवायशीण बायलो तुळशीची होंट भरतात. तुळशी म्ह-यांत जोडवें पेटोवन सौभाग्याची याचना करतात.

संदर्भ




#Article 284: तोमाजीन कार्दोजाचे तियात्र (4534 words)


तोमाजीन कार्दोजाचे तियात्र  चिंतन-मंथन केल्ले कलाकृतींत आसपावतात. तोमाजीन कार्दोजान, आयज पासून 33 तियात्रांची लिखणी केल्या. ह्या तियात्रां भायर ताणें The Verdict , Sweet Poison आनी United We Stand हे इंलीश भाशेन तीन तियात्रांची लिखणी करून दिग्दर्शीत केल्यात. तेच बरोबर College Life आनी नवी क्रांती ह्या दोन ऑपेरांची निर्मित्ती केल्या. 

ताचे चडशे  तियात्र खास करून तियात्र सर्ति खातीर जल्माक आयले. तियात्र सर्तिक हे तियात्र सादर केले तेन्ना साबार इनामां मेळोवपाक पावले. उत्तम दाखोवणे खातीर आठ फावटीं पयले इनाम, चार फावटीं दुसरे इनाम, चार फावटीं तिसरे इनाम आनी दोन फावटीं उमेद वाडवपी इनाम फावले. उत्तम लिखणे खातीर बारा फावटीं इनामां कमयलीं.  उत्तम दिग्दर्शना खातीर पंद्रा फावटीं इनामां जोडलीं. अदीक म्हत्वाचें म्हळ्यार तियात्राचे लिखणे खातीर गोंय सरकारान ताका 2009 वर्सा उत्तम लिखणे खातीर राज्य पुरस्कार (State Award for Literature)  दिला.  ह्या इनामां भायर तियात्राक आनीक जायते इनाम लाबिल्ले आसात, तांची वळेरी फुडें दिल्या. ह्या 35 तियात्रांचें कथान थोडक्यांत समजून घेवंया.

हो तियात्र एका गिरेस्त कुटुंबाची काणी प्रक्षेकां मुखार दवरता. ह्या कुटुंबांतलो चलो एके मद्यम वर्गी कुटुंबांतले चलये कडेन लग्न जाता. ही चली लग्न जाल्या उपरांत नव्या कुटुंबाचेर आपली सत्या चलयता. हे अस्तुरेक लागून कुटुंबांत जायतो घुसपा गोंदोळ जाता. अशें करून ही अस्तुरी आपल्या  नव्या कुटुंबा  कडेन तशेंच आपल्या आवयल्या कुटुंबा  कडेन संबंद टुटयता. आपल्याक दोनूय कुटुंबाचीं दारां बंद करता. तिच्या जिवीतांत प्रसंग येता तेन्ना दोनूय कुटुंब तिका पयस दवरतात. अशा वेळार तिच्या घरकाराचे भयणीचें दार तांका उक्तें जाता. ही घरकाराची भयणी एका मद्यम वर्गी कुटुंबांत लग्न जाल्ली आसता. हो तियात्र कुटुंबाच्या नात्यांचेर आदारीत आसा. कुटुंबाच्या वांगड्यां मदें मोग 
मोयपास कसो आसचो, भोव करून भावणां मदें नातीं-गतीं कशीं-कितें आसचीं, हाचेर उजवाड घालता. तोमाजीन कार्दोजान बरयल्लो हो पयलो तियात्र. खास करून आपल्या कांदोलच्या सायपें वाड्यांत Nossa Senhora de Desterro सायबिणीचे परबे दिसा (1964) सादर केलो.

हो तियात्र एका सादारण तरणाट्याची काणी सादर करता. हो तरणटो एका गिरेस्त कुटुंबांतले चलये कडेन लग्न जाता. लगन जावपाक ह्या कुटुंबाची एक अट आसता. जर तर लग्न जाता जाल्यार ह्या तरणाटयान चलयेगेर घर जांवय कसो रावंचो पडतलो. हो तरणाटो हें मान्य करून घेता. ह्या तरणाट्याच्या भाणांक व्हड अभिमान भोगता. तांकां दिसता आतां आमकां सुखाचो सुर्या उदेलो. पूण ह्या तरणाट्याच्या जिवीतांत वेगळेंच घडटा. ताची सासुमाय ताचेर आपलो थाबो दवरता. ताका उट-बस करता आनी ताची सत्या आपल्या हातांत दवरता. हें ताच्यान सहन करपाक जायना जावन आपले घरकान्नीक घेवन तें घर सोडून आपल्या घरा परतता. घरकान्न ताका आपलो सहकार दिता. फुडें मागीर तीं खुशाल आनी सुखेस्त जियेतात.

दर एका मनशाक आपली प्रतिश्टा आसा, आपलें खाशेलेपण आसा आनी आपली अस्मिताय आसा. हेंच सत हो तियात्र उजवाडाक घालता. हो तियात्र पयलेच फावट पवित्र खुरसाचे परबेक,1966 वर्सा, कांदोलच्या वर्दा वाड्यात सादर केलो.

ह्या तियात्राचो नायक एक खबरकाडो (Detective).  XX 303 ह्या नांवान प्रक्षेकांक ताची वळख जाता. ह्या तियात्रांत एका गिरेस्त कुटुंबांतले  चलयची खबर आसा. हे चलयेक दगलबाजी (Rouges) जप्त करतात आनी चलयेच्या बापाय लागीं भरपूर रोख मगतात. बापूय आपले चलयेक मेळोवन घेवचे खातीर मागिल्ले पयशे दिवपाक कबूल जाता. बापूय पयशे दिता खरो पूण ते चलयेक बापायचे आदीन करपाक न्हयकारतात. हे दगलबाजी बापायकय आपल्या ताब्यांत घेत घेतात. अशा वेळार चलयेचो भाव, XX 303 ह्या खबरकाड्याक मेळून आपली कागाळ नोंद करता. हो खबरकाडो आपलें ज्ञानाचें बळ वापरून दगलबाज्यांक सांपडायता. चलयेक आनी बापायक सुरक्षीतपणी घरा पावयता आनी 
दगलबाज्यांक पुलीसांचे आदीन करता.

हो तियात्र प्रक्षेकांच्या मनांत उतसुक्ता वाडयत रावता. फुडें कितें जातलें, हेच चिंतेन प्रक्षेक तियात्राच्या कथानका कडेन बांदून उरतात. हो तियात्र 1968 वर्सा Nossa Senhora de Esperance हे सायबिणीचे परबे दिसा सादर केलो.

समाजाचो हेरादारी हो तियात्र पर्तुगेज काळावेल्या रेजिदोराचो उगडास करून दिता. गोंय मुक्त जाल्या उपरांत पंचायत राज्याची नवी संकल्पना गोंयांत अस्तितवांत आयली ताची खबर स्पश्ट करता. आदले रेजिदोर पुर्तुगेज सरकाराचे मनीस आसले. ते पुर्तुगेज सरकाराच्या संगीताच्या तालार नाचताले. आतांचे सरकारी मनीस कशे आसचे. भोव करून पंचायत चलोवपी मनीस प्रमाणिकपणान चलचे. होच उद्देश ह्या तियात्रांत विस्तारान मांडला.

ह्या तियात्रांत सुरवेकूच एक टोळि एका घरांत भितर घुसता, तें माचयेर दिसता. ही टोळी चोरी करचे करुन खून करून मोलाचयो वस्तू घेवन पळापळ काडता. कागाळ नोंद जाल्या उपरांत, पुलीस येवन पंचनामां करतात. गांवचो तरणाटो, हे फामिलीचो इश्ट, ह्या प्रकरणा संबंदी जायती म्हायती दिता पूण पुलीस कांयच करिनात. हो तरणाटो जायती हटपट करता. आरोपी आसा तो पुलीसूच म्हण ताका फडें स्पश्ट जाता. हो तरणाटो ह्या पुलीसाचेर फिरयाद मांडटा आनी शेवटीं तो आरोपी म्हण सिध्द जाता. ह्या पुलीसाक गुन्यांवकार म्हण शिक्षा फावता. फसयतल्यांक, खून्यांक, नागवण्यांक... असल्या दुश्ट मनशांक आपल्या पापाची शिक्षा मेळुंकूच जाय म्हण हो तियात्र स्पश्ट करता. 1974 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 1-ले तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

 
आयचो समाज हो तियात्र दोन गुन्यांवकारांच्या जिवीताचेर केंद्रित आसा. पयलो गुन्यांवकार आपले परिस्थितीक लागून असलें जिवीत जगता. तो गरीब जाल्यान कांयच उपाय नासून बारीक बारीक अपराध करता. तशें करूनच ताका पटाची भूक भागवची पडटा. दुसरो गुन्यांवकार आपूण एका समाज सेवकाचें रुपणें घालून समाजांत सगळे तरेचें नश्ट करता. भ्रश्टचाराची वाट तांकता, अनितीन वागता, फसवणी करता तरिपूण समाजा मुखार ताका मान आनी प्रतिश्टा आसता. प्रमाणीक नासून प्रमाणीकपणाचें रुपणें घालून जगता. 

दुसरो गुन्यांवकार समाजाक साबार तरेन नश्ट करता. असल्या गुन्यांवकारांक हातभर पयस दवरपाक लेखकाचो उद्देश आसा. 1975 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 2-रे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

इश्ट ह्या तियात्रांत दोगां इश्टांची कथा विणल्या. हे इश्ट एकामेकाचो मोग करतात तें दिसून येता. तेच बरोबर ते दोगूय देशप्रेमी. हे दोगूय इश्ट Army Officer कशे वावुरतात. जेन्ना भारतांत Emergency म्हण जाहीर जाता तेन्ना 20–points program  चालीक लागता. ह्या 20 –points program-मा मदलो एक मुद्दो म्हळ्यार Land to the Tiller. एकलो इश्ट गिरेस्त आशिल्ल्या कारणान ताका हो मुद्दो मान्य जायना. ह्याच कारणाक दोगां इश्टां मदें वादावादी जावन एकल्या इश्टाचे दोळे जकमी जातात. ह्या इश्टाक हॉस्पिटलांत भरती करतात. अशा वेळार झुजाची खबर जाहीर जाता आनी दुसरो इश्ट झूजांत गेल्ले कडेन ताचे पांय गायाळ जातात. त्याच हॉस्पिटलांत ताची भरती जाल्ली आसतना हो इश्ट आपले दोळे आपल्या इश्टाक भेटयता. हे दोळे आपल्या इश्टाक भेटवपाचें कारण खूब सोबीत. ह्या इश्टान भारत मातेच्या रक्षणा खातीर झुजूंक वेचें. 

इश्ट हो तियात्र इश्टागतिचें नातें उच उबारता हें जालेंच तेच बरोबर देशप्रेमी जावपाक बळ करता. हो तियात्र भारतांत Emergency जाल्ली ते घटणेचेर प्रेर्णीत आसा. 1976 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 3-रे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

अप्राधी हो तियात्र एका गिरेस्त मनशाची कथा प्रक्षेकां मुकार दवरता. हो गिरेस्त मनीस कृर जिवीत जगता. जायते अप्राध आदारून सहजपणान निरअप्राधी कसो वागता. पुलीस ताचे समोर निरबळ जातात. हो नश्ट मनीस गांवचे एके चलयेचेर बलात्कार करता आनी ही चली सहन जायना जावन आत्महत्या करता. हे चलयेचो तरणे पिरायेचो भाव रागार-फुगार जावन त्या नश्ट मनशाचो खून 
करता. ह्या खून प्रकरणाक लागून पुलीस ताका आरोपी म्हण बेडी घालतात. अशा वेळार हो तरणाटो एक म्हत्वाचो प्रस्न करता. खरो अप्राधी कोण ? हांव वा तो गिरेस्त कृर मनीस, वा पुलीस ज्या असल्या मनशांक सगळें मेकळेंपण दितात ते ?

कृर मनशाचें प्रतिनिधीक जिवीत ह्या तियात्रांत उजवाडा आयलां. असल्यां कृर मनशांक नाटाक केल्यार समाजांत खूब बरें येवक शकता हांतूंत मात पासून दुबाव ना म्हण स्पश्ट करता. 1976 वर्सा हो तियात्र Nossa Senhora de Esperance हे सायबिणीचे परबे दिसा कांदोलें सादर केलो.

काळोख आनी उजवाड हो तियात्र क्रिस्तांव दोतोर आनी अक्रिस्ती नितीदार हांचें जिवीत माचयेर सादर करता. हे दोगूय धर्मभेदा आड प्रचार करपी. दोतोराची भयण आनी नितीदाराचो पूत एकामेकाच्या मोगान आसतात. आपलो मोग तीं लग्नाचे गांठीन बांदूंक येवजितात तेन्ना दोतोर आनी नितिदार धर्माच्या बंदनाक लागून खोर विरोध करतात. हेच मजगतीं नितीदाराचो पूत अपघाताक सांपडटा आनी हॉस्पिटलांत आसता. अशा वेळार दोतोराक एक प्रस्न सतायता. हांवें नितीदाराचो पूताक मारचो वा सालवार करचो?. दोतोरकेच्या नैतीक नेमा प्रमाण, तो दोतोर नितीदाराच्या पूताक सालवार करता. फुडें मागीर दोतोराची भयण एका खूना प्रकरणांत नितीदाराचे नितीक उबी आसता. नितीदारान आपणाक जाय तो थाराव घेव येतालो. नितीदार कायद्या परमाणें तिची नीत करता आनी तिका निरअप्राधी म्हण थाराव दिता. सर्वशेवटीं क्रिस्तांव दोतोर आनी अक्रिस्ती नितीदार धर्म, जात-कात हांचे बंदन हुपून लग्नाक मान्यताय दितात. समाजांत कांय मनीस आसात जे धर्मभेदा आड प्रचार करपाक फकत गोड गोड उतरांचो वापर करतात पूण प्रतेक्षांत वेवहारांत घालपाक खूब पयस उरतात. असल्या मनशांचेर हो तियात्र एक सणसणीत थापट मारता. 1977 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 4ते तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

मनीसपण हो तियात्र सुरवातेकूच दोग मोग करप्यांचें जिवीत दाखयता. ह्या तांच्या मोगाक लग्ना पयलीच भुरगें रचून येता. अशा वेळार हे चलयेचो मोगी तिका लग्न जावपाक न्हयकारता. ही चली भुरग्याक जल्माक हाडल्या उपरांत आपल्या मोग्याची खबर तिच्या कानार सादता. हो मोगी आनीक कोण एके चलयेक लग्नाचें उतर दिवंचो आसता. अशा वेळार ही चली ते चलयेक भेट्टा आनी आपली कथा सांगता. उतर दिवंचें आसता ती चली तिचें दूख समजून घेता आनी तिका आपलो सहकार दिवंक कबूल जाता. लग्नाचें उतर सांगिल्ल्या दिसा जावंचें आसता. तेन्ना उतर दिवंचें आसता ती चली सत कितें तें उक्तें करून त्या चल्याक ते चलये कडेन लग्न जावपाक बळ करता.

समाजांत आमकां कांय आपस्वार्थी मेळटाट जे दुसऱ्यांक फसवप आपूण सुखेस्त जावपाक येवजितात. असल्यां मनशांचें पडबींब ह्या तियात्रांत आमचे नदरेक भरता. 1977 वर्सा हो तियात्र कला अकादमींत सादर केलो.

हांवूच तो तियात्र दोग  भावांची दुखेस्त कथा विणटा. हे दोग भाव भुरगेपणांतूच  ताच्या बापायच्या खुना उपरांत वेगवेगळे कडेन पावतात. तांकां एकामेकाची वळख आसना. एकलो सता-निती खातीर झुजपी पूण एक अप्राराधी जीण जगता. दुसरो पुलीस इंस्पॅक्टर जावंक पावता. अप्राराधी भाव एके जीव दिवपी चलयेक सालवार करच्या कारणान बंदखणीत पावता. बंदखणीत आशिल्ले कडेन आपल्या 
बापायचो खुनी कोण तो ताका स्पश्ट जाता. आपूण ताका घेवन बंदखणीतलो पळून वता. आपल्या बापायचो खून केल्या त्या जाग्यार व्हरून ताका उगडास करुन दिता आनी ताचो खून करता. पुलीस इंस्पॅक्टर थंय पावता आनी ताका आपल्या भावाची वळख जाता. आपल्या भावान आपल्या बापायच्या खुन्याक मारला म्हण ताका समजून येता. हें प्रकरण जाणा जावन DSP विचार करता तेन्ना पुलीस इंस्पॅक्टर भाव आपूण खूनी म्हण सांगता. अप्राराधी भाव आपलो गुन्यांव मान्य करता आनी आपूण बंदखणीत रिगता.

निश्टूर मनीस खून करता आनी खुनाक लागून आनीक खुनी निर्माण जातात, हाचेंच एक जिवाळ-जिवें चित्र ह्या तियात्रांत माचयेर नदरेक भरता. 1978 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 5वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

 

अंतस्कन्न आनी कायदो दोन भाटकारांचें आनी दोन मुंडकारांचें जिवीत माचयेर सादर करता. एकलो भाटकार आपले भाटकारशायेंत घुसपून आसता जाल्यार दुसरो भाटकार उदार काळजाचो. मुंडकार  मात तांकां उर्फाटे सभावाचे मेळटात. हे दोनूय भाटकार परदेसांत वेतात तेन्ना आपलीं घरां मुडकारांचे देखरेख दवरतात. सुमार पंद्रा वर्सां अदीक ते मुंडकार त्या घरांत रावतात. अशा वेळार मुंडकार कायदो अस्तितवांत येता. एकलो कायद्या परमाणें चलता आनी भाटकाराचें घर आपलें करता. अशें करतना आपल्या अंतस्कन्नाचेर शेण काडिल्लो नदरेक भरता. दुसरो मुंडकार आपूण कायद्या परमाणें न्हय अंतस्कन्नाच्या नेमा परमाणें वागता.

मुंडकार कायदो अस्तितवांत आयलो तेन्ना जायत्या मुंडकारांनी घरां-दारांचे आशेक लागून आपल्या करतना आपल्या अंतस्कन्नाचेर शेण काडिल्लो नदरेक भरलें. हो तियात्र हे असले सत्य परिस्थितीचेर उजवाड घालता. 1979 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 6वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

कांटेच कांटे हो तियात्र एका शिक्षकाची कथा प्रदर्शित करता. हो शिक्षक शाळेच्या वर्गांत शिकयतां शिकयतां समाजीक वावर करपाक व्हड प्रतसाहन दाखयता. आपली हिकमत वापरून समाजांत जायती उदरगत करपाक पावता. हो ताचो निस्वार्ति वावर जायत्या लोकांक मान्य जाता. समाजांत आनीक विकास-प्रगती करूक ताचो हावेस आसता. होच हावेस घेवन तो लोकाच्या सहकारान वेवणूक जिकता. जेन्ना तो राजकारभाराचें खाशेलें रूप पळयता तेन्ना तो कंटाळटा. ताचे सहवावुरपी मंत्री कशे तरेन वागतात तें पळोवन ताका व्हड दूक भोगता. लोकां खातीर आपूण एक एक येवजण मांडटां ती ते कशे तरेन कडेक काडटात तें नियाळून तो मदींच शिरकून उरता.

मनीस समाजांत जायतें बरें करूंक सोदता. हे बरे वागणुकेचेर धांपणें घालूंक कितलेच लोक कांटे घेवन उबे रावतात. आपूण बरें करूंक सोदिनात तें जालेंच, पूण दुस़ऱ्याकूय बरें करूंक आपूण ताचे वाटेक कांटेच कांटे जातात. ह्या तियात्रांत हे वायट चालीचेर बडी मारल्या. 1980 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 7वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

उतरां आनी करण्यो हो तियात्र दोन तरेंच्या समाज सेवकांचें जिवीत चित्रायता. एकलो समाज सेवक फकत गोड गोड उतरांनी समाज सेवेचो प्रचार करता, करण्यो करपाक हातभर पयस उरता.  जाल्यार दुसरो समाज सेवक उतरां बरोबर करण्यो करूंक भोव फुडें आसता. पयल्या समाज सेवका आनी दुसऱ्या समाज सेवका मदें भावपणाचें नातें आसता. हें नातें रग्ताचें न्हय, पूण पयल्या समाज सेवकाच्या बापायच्या बरेपणाक लागून दुसरो समाज सेवक तांगेर वस्ती करता. नसायेक लागून पयलो समाज सेवक ताका घरांतलो भायर घालता आनी वेल्यान खून करपाचो प्रयत्न करता. एक कुटुंब ताका सालवार करता आनी आपणगेर रावपाक दवरता. ह्या कुटुंबाच्या समाजाक हो दुसरो समाज सेवक आपली खरी सेवा अर्पण करता. तियात्राच्या शेवटाक पयलो समाज सेवक आपली चूक वळखून घेता आनी दुसरो समाज सेवक ताका भोगसोण्याची वेंग फावो करता.

समाजांत कांय मनीस रित्या आयदना भशेन फकत आवाजूच करतात. ते आपल्यो करण्यो परझळावपाक खूब फाटीं उरतात. असल्या सभावाच्या मनशांचेर एक सणसणीत थापट मारता आनी तेच बरोबर दुसऱ्या समाज सेवका भशेन वागणूक आपणावंक उक्तो संदेश दिता. 1981 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 8वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

भुरगीं आमचीं गिरेस्तकाय हो तियात्र एके समाज सेवा करतले अस्तुरेचेर केंद्रित आसा. ही अस्तूरी आपल्या कुड्डया घरकारा आनी दोगां भुरग्यां सांगाता जियेता. हीं भुरगीं तरणाटे पिरायेर पाविल्लीं आसात. ही अस्तुरी समाजांत खूब मोलादीक वावर करता. आपलो पुराय वेळ समाज सेवे खातीर अर्पण करता. भोव करून तरणाटीं जिणेचीं पावलां घुसपतात तेन्ना ही समाज सेविका तांकां सरळ दिका 
दाखोवंक यशयशवी थरता. तिचो हो घास घेवन केल्लो वावर सगलो लोक वाखाण्ता. ह्या तिच्या वावराक लागून तिका समाजांत मान आनी प्रतिश्टा फावता. सरकारूय तिच्या वावराची तुस्त करुन तिका पुरस्कार लाबयता. अशें जरूय आसलें, ती आपलें कुटुंब निसणटणाक पावयता. ती आपल्या भुरग्यांक फावो तो वेळ दिवपाक फाटीं उरता. तिचीं भुरगीं जिणेचीं पावलां घुसपतात आनी जिणेत अपेशी जातात. तिचो घरकार पासून सोऱ्याच्या वेस्नाक बळी पडटा. ही अस्तूरी समाजा मुखार जैतिवंत जाता खरी पूण आपल्याच कुटुंबांत हारता.

समाज सेवा करप ही एक बरी गजाल. पूण समाज सेवेच्या नांवान आपलोच कुटुंब निसणटणाक पावोवप ही एक चुकिची गजाल म्हण हो तियात्र उगडास करून दिता. 1985 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 12वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

झगझगता तितलेंय भांगार न्हय हो तियात्र नुस्तें मारपी कुटुंबाची कथा विणटा. ह्या कुटुंबांत व्हडलो भाव आनी ताची घरकान्न नुसत्याचो वावर करतात. ह्या वावरा वरवीं तीं आपलो कुटुंब चलयतात. ह्या वावराचो तांकां अभिमान आसा. तांच्या हेर घरच्यांक :दुसरो भाव, ताची घरकान्न आनी भयण हांकां ह्या वावरा विशीं उणेपण भोगता. तीं ह्या वावराक लागून लजतात आनी घर पासून सोडून 
वेतात. घर सोडून वेचे आदीं व्हडल्या भावाक दोळ्यांचो इलाज करचो आसता. ह्या खातीर तांचे कडल्यान पयशाचो सहकार भासता. तीं ही गरज पुरी करचे बदलेक ताका तसोच सोडून वेतात. तांकां परदेसांत भांगार झगजगता कशें दिसता, पूण तशें आसना. सर्वशेवटीं तीं नुसत्या वावराचें म्हत्व वळखून घेतात आनी घरा परततात. व्हडलो भाव तांकां उदार मनान घरांत घेता.

परंपरीक वेवसाय जावन आसा गोंयचें आनी गिरेस्तकाय. ह्या तियात्रांत हेंच सत उगडापें केलां. भोव करून नुसत्याच्या वावरांत भांगार झगजझगता म्हण हो तियात्र स्पश्ट करता. 1986 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 13वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

दिता तशें घेता हो तियात्र एके निश्टूर आवयची कथा सादर करता. ही आवय आपल्या घरकाराक आपले सत्ते खाला नाचयता. तिणें उट म्हळ्यार उटप आनी बस म्हळ्यार बसप. आपूण कितें सांगता तें जालें, ताचेर आनीक भासाभास ना. हे आवयची चली लग्न जाता तेन्ना ती आपले चलयेक आपले भशेन वागपाक बळ करता. ती चली आवयच्या सांगण्या परमाणें आपल्या घरकारा सवें आनी आपल्या सासुपाय सवें निश्टुरायेन वागता. ही असली वागणूक कुटुंबाच्या वांगड्यां मदें उचांबळय उत्पन करता. निश्टूर आवयचो पूत जेन्ना लग्न जाता तेन्ना ताची घरकान्न कृरपणान वागपाक सुरू करता. भोव करून आपले सासूमांय सवें अदीक कृरपणान वागता. तिका सारकें नाका पुरो करता. अशा वेळार ही निश्टुर आवय आपली चूक वळखून घेता आनी आपले धुवेक पासून निश्टुराय बंद करूंक सांगता.

कांय कुटुंबांनी कृरपण आनी निश्टुराय सदांचोच वेवहार जाला. असल्या प्रकरणाक लागून कुटुंबांतली शांती पोकरून वता. कुटुंबांनी खरेली शांती वसतली जाल्यार सस्निकाय खूब म्हत्वाची. हो तियात्र हीच दिका आपणावपाक उलो करता. 1987 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 14वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

ओ. के. बाय बाय हो तियात्र एका गोंयच्या कुटुंबाचेर आदारीत आसा. ह्या कुटुंबाचो बापूय गोंयची अस्मिताय, गोंयची संस्कृताय, गोंयची परंपरा, आनी गोंयचें दायज सांबाळपाक जाय असो समज घेवन जियेता. ताची घरकान्न आनी दोगां भुरगीं Modern तरेन जगपाक सोदतात. ह्या बापायचो भाव आपले धुवे बरोबर केनडा आसता. तीं गोंयां येतात तेन्ना वेगळेंच पळयतात. गोंयकारां आपलीं घरचीं आसात तीं गोंयची अस्मिताय, गोंयची संस्कृताय, गोंयची परंपरा, आनी गोंयचें दायज सांबाळपाचो यत्न करचे सुवातेर Modern तरेन जगतात. हें पळोवन तांकां दूख भोगता. केनडा साकून आयिल्लीं तीं आपूण खास करून गोंयची तरा वापरून जियेतात. फुडें मागीर तीं केनडा वेचें वा ना हो प्रस्न तांकां सतायता. गोंयच्या मोगा खातीर तीं केनडा वचपाचें चितप बंद करतात.

हो तियात्र गोंयची अस्मिताय, गोंयची संस्कृताय, गोंयची परंपरा, आनी गोंयचें दायज सांबाळपाक जाय असो संदेश प्रगट करता. 1988 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 15वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

म्होंवाळ वीख हो तियात्र एका दर्या वेळेर आशिल्ल्या कुटुंबाची काणी सांगता. ह्या कुटुंबाची आवय अशिक्षीत. तिचो घरकार परदेसांत नोकरी करता. पयशांचो उणाव त्या कुटुंबान केन्नाच अणभवलें ना. ह्या कुटुंबांत वाडटे पिरायेचीं दोन भुरगीं आसतात. अशिक्षीत आवयक पयशांची आशा लागता. ह्याच कारणाक लागून ती आपल्या घरांत पर्यटकांक भाडयाक दवरता. आपूण आनी भुरगीं सादे खोंपटेंत रावपाक एका पांयार उबीं. दुबाव ना पयशे घसघशांनी येतात हें खरें पूण सर्वशेवटीं आपलीं भुरगीं भाडयाक दवरिल्ल्या पर्यटकांच्या वायट संगतीक वा प्रभावाक लागून जिवीताची दिका चुकतात. 

दर्या वेळेर आशिल्ल्या कुटुंबाची काणी आयज पासून जिवाळ जिवी कशी पळोवपाक-अणभवपाक मेळटा. चार पयशांचे आशेक लागून भोव करून आमची तरणी पिळगी जिवीताचीं तत्वां-मुल्यां कोणशाक मारून बसल्यांत. घसघशांनी पयशे जोडले आनी जिवीताचीं तत्वां-मुल्यां घाणाक दवरलीं जाल्यार मनशाक कसलो फायदो ? ह्याच प्रस्नाक जाप सोदूक लावपी हो एक प्रभावी तियात्र. 1989 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 16वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

समाज सेवा हो तियात्र राजकरणी फुडाऱ्याचें जिवीत माचयेर सादर करता. हो राजकी नेतो वेचणुकां वेळार जायतीं आसवसनां दिता. जिकून आयल्या उपरांत तीं आसवसनां वेवहारांत घालपाक प्रयत्न करता. तीं आसवसनां वेवहारांत घालतना आपल्यां खास मनशांक ताचो लाव मेळचो, ह्याच हेतून सगळें करता. गांवांत समजूंया Fair Price Shop घालचें आसा जाल्यार तें घालप. तें घालतना मात आपल्या घरच्यांकूच तें चलोवपाक दिवप. अशे तरेन आपल्या घरच्यां भोंवटणीच उदरगत करपी हो फुडारी. हें असलें nepotism सहन जायना जावन गांवचो एक तरणाटो ताका टक्कर दिता. आपूण ताचे आड वेचणुकेक उबो रावता आनी जिकून nepotism सोंपयता.

राजकी मळार nepotism आसा हाचें जिवाळ जिवें चित्र हो तियात्र माचयेर सादर करता. हें nepotism कशें सोंपवंचें हाकाय जाप दिता. समाज सेवा नितळ-निवळ मनान करपाक हो तियात्र उत्तेजन दिता. 1990 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 17वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

जिवीताचो उजवाड हो तियात्र एका अशिक्षीत तरणाट्याच्या जिवीताचेर उजवाड घालता. हो तरणाटो अशिक्षीत खरो पूण ताचे कडेन गिरेस्तकाय आसता. ताचो समज आसता की पयशे म्हळ्यार सगळें. ह्या पयशांक लागून ताका समाजांत मान आनी प्रतिश्टा मेळटा. लोक कसलेय कार्यक्रमाक लागून देणगी मागपाक आयल्यार तो तांकां रिकाम्या हातांनी परतो धाडिनासलो. फुडें हो तरणाटो एके शिक्षीत चलयेच्या मोगान पडटा. ही चली तो अशिक्षीत म्हण कळून येता तेन्ना ताका सोडपाचो थाराव घेता. अशा वेळार शिक्षणाचें म्हत्व तो वळखून घेता आनी चलयेच्या मोगाक लागून शिक्षीत जावंक पावता.

मनशा लागीं पयशे आसले म्हण तो सगळें मेळोवन घेवंक शकता अशें ना. पयशांनी शिक्षण विकतें घेवपाक जायना, हेंच सत, हो तियात्र प्रक्षेकांच्या दोळ्यां मुखार दवरता. 1991 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे अठ्रावे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

भुरगें जिवीत हो तियात्र रस्ताद भुरग्यांचें जिवीत प्रेक्षकां मुखार दवरता. हीं रस्ताद भुरगीं कसली ना कसली कसरत करून आपलें पोट-पाण्याचो प्रस्न सोडयतात. कोण कोणाचे पयशे फारयता, कोण मोच्यांक पोलीश मारता, कोन घाडी धुता. अशे तरेन आपलें जिवीत जगतात. एक समाज सेविका तांच्या संपर्कांत येता. ती ताचें जिवीत समजून घेता आनी तांचे खातीर वावुरता. तांकां वाचूंक बरोवंक शिकयता. तांच्या जिवनात प्रमाणिकपणाचो शेगूण किल्यता. तांणी समाजांत बरे तरेन जगचें ह्याच हावेसान तांकां तत्वाम-मुल्यांनी नेटयता. जेन्ना ते ज्या झाडाच्या आसऱ्या खाला रावताले तें झाड कातरपाचें आसतात तेन्ना ते आपलो निशेध उबारतात. अशे तरेन तांकां जाणीव येता की आपूण सांगातीं रावून जायतें बरें करूं येता.

समाजांत जायते तरेचें नश्ट चलता हें पावला पावला जाणवता. जर तर हे समाज सेविका भशेन प्रमाणिपणान आनी खऱ्या मनान समाजाची सेवा केल्ली जाल्यार हो आख्खो संवसारूच सर्गाचें रूप घेवपाक कळाव लागचो नासलो. बारकायेन नियाळ केलो जाल्यार हें सत हो तियात्र उजवाडा हाडटा तें नदरेक भरता. 1991 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 18वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

आमी सगळे एक हो तियात्र दोन कुटुंबाची काणी विणटा. एक कुटुंब क्रिस्तांव जाल्यार दुसरो हिंदू. ह्या कुटुंबां मदें एकचाराचें नातें दिसून येता. जेन्ना वेचणुको येतात तेन्ना राजकी फुडारी आपल्याक मतां मेळचे आशेन हिंदू- क्रिस्तांवां मदें फूट घालतात. तांचीं भुरगीं कोलेजीक वचपी. तीं राजकी फुडारी कितें सांगता तशें करपाक भोव कुसतार. तीं आपल्याक कितें खरें दिसता तेंच करपी म्हण ह्या तियात्रांत दिसून येता. राजकी फुडाऱयांनी जी फूट घातिल्ली ती, तीं पुसून उडयतात आनी एकचाराचें वारें नव्यान पसरयतात.

गोंयात वेगवेगळ्या धर्माचे मनीस जगतात. ताचें मदें शांतिचें वारें पसरता. हें वारें दुशीत करूंन निस्वार्ति मनीस वावुरतात. असल्या मनशांचेर हो तियात्र एक सणसणीत थापट मारता. धर्माचो वेगळोचार आसूं मनीसपणाच्या नात्यान जगूंक एक उक्तो संदेश मेळटा. 1993 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 19वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

सांता क्लारा दुरबळांची राणी हो तियात्र एके धर्मिक अस्तुरेचें जीण-कथा सांगता. सांता क्लाराचें भुरगेपणा वयलें जिवीत पयलें नदरेक दिसता. तें एका गिरेस्त कुटुंबांत वाडटा. तरिपूण तें आपले जिवीत जगतना ताका आपलेच भितर एक उणेपण अशें जाणवता. आपूण दुरबळां सवें कितें तरी करपाक जाय अशें ताका मना पासून दिसता. हेंच मन घेवन तें दुरबळां खातीर वावरूंक फुडें सरता आनी एक संवस्था स्थापीत करता. पुरायपणीं तिच्याच जिवीताचेर आदारिल्लो हो तियात्र.

समाजांत कांय मनीस आसात जे दुसऱ्यांच्या हुसक्यान जगतात. भोव करून समाजाचे देगेक आशिल्ल्यां सवें आपली म्होंवाळाय तांकां चाकूंक दितात. हाचेंच पडबींब घेवन हो तियात्र जल्माक आयला. हो तियात्र खास करून सांता क्लाराच्या आठशीं वर्सांच्या समारंभा खातीर उजवाडा आयलो. ह्या तियात्राचो प्रयोग 1994 वर्सा St. Anthony High School Monte de Guirim हागां जालो.

सांखळ्यो हो तियात्र एका सुटके झुजाऱ्याची कथा माचयेर सादर करता. हो सुटके झुजारी गोंय-प्रेमी. पुर्तुगेज जेन्ना गोंयांत आसले तेन्ना ते आपली हुकुमशाय चलयताले. तांचेर जैत व्हरून गोंय मुक्त जालें. हे संबंदी आपली कामगिरी सांगता तेन्ना ताका अशें-तशें आयकूंचें पडटा. ताच्या काळजांत एक व्हडली दूख दिसून येता. ती म्हळ्यार गोंय आजून पासून बंदखणीत आसा अशें ताका दिसता. हाचें कारण म्हळ्यार गोंयांत जे राजकारभारी आसात ते आपली हुकुमशाय चलयतात. हेच संबंदीं ताचे बरें मागपी ताका वेचणुकेक बसपाक बळ करतात. हेर उमेदवार पयशांचो आनी शक्तिचो वापर करून वेचणूक जिकूंक पावतात. फुडें मागीर ताका तरणाट्यांचो पुर्णपणी प्रतिसाद मेळटा.

गोंयांत जें नश्ट आनी भ्रश्टाचार चल्लां तें सोंपलें जाल्यारूच गोंय नव्यान मुक्त जावपाक पावतलें. होच संदेश ह्या तियात्राच्या पड्डया पड्डयांनी पळोवपाक मेळटा. वेचणूकां वेळार उमेदवार पयशांचो आनी शक्तिचो वापर करतात, असले नश्ट चलीचेर बडी उबारिल्ली दिसता. 1998 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 24वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.
 

 
हॅलो आंकल हो तियात्र एका कुटुंबाचेर आदारीत आसा. हो कुटुंब आवय बापूय नाशिल्लो कुटुंब. दोग भाव आनी एकली भयण, तरणाटे पिरायेर पाविल्लीं आसात. तांकां काम म्हळ्यार दोळ्यां मुखार नाकां, पूण बरें जेवण, बरें न्हेसण खूब आवडटा. तांकां पयशांची चिंता ना, तांचो तिती (Paternal Uncle) इंगलंडाक आसता. तो तांकां मागतात तितलेय पयशे धाडाटा. हीं तेगांय एक एक फटिचें 
कारण तयार करून पयशे मागीत रावतात. फुडें मागीर तांचो आंकल आपले घरकान्नी बरोबर गोंयां येता. तांचें फटिचें प्रकरण आंकलाक स्पश्ट जाता. अशा वेळार तांचो आंकल तांचे खातीर नोकरेची बंदबस्त करता.

काम मेळना म्हण बेकार रावप, हें मान्य करपाक जाता. पूण काम सोदिनासतना बेकार रावप आनी बेकारपणाचें सूख भोगप हें मान्य करपाक खूब कठीण. जीं कोण बेकार भोंवतात आनी बेकारपणाचें सूख भोगतात, हो तियात्र असल्यां मनशांचेर एक सणसणीत थापट मारता. 1999 वर्सा Vandana Productions हाचे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

अर्थ हो तियात्र एके अस्तुरेची कथा माचयेर सादर करता. ही अस्तुरी पळोवपाक भागिवंत दिसता. कितलच वेळ मागण्यांत घुसपून आसता. गरीबांक भिक्षा घलता, पिडेस्तांचे भेटेक वता...खूब खूब दयाळ करण्यो करता. हें सगळें करता तेन्ना फकत लोकांक दाखोवंचे खातीर एक Show कसो करता. तिच्या घरांत तिचो आरेन धरिल्लो घरकार आसता. त्या घरकाराक मात आपलो फावो तो वेळ दिवंक फाटीं उरता. आपल्या घरकाराची सेवा करूंक तिचे हात जोड जातात. ही अस्तुरी मरून देवाच्या निवाड्याक उबी रावता. तेन्ना देव तिका खऱ्या मागण्याचो अर्थ समजायता तेन्ना ती देवा म्हऱ्यांत हारता. 2000 वर्सा हो तियात्र कला अकादमीचे 26वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

एक्सिडेंट ह्या तियात्रांत दोन कुटुंबांची काणी आसपाविल्ली आसा. एका कुटुंबांत एक जोडकार पूत, ताची आवय आनी भयण रावतात, जाल्यार दुसऱ्या कुटुंबांत एक जोडकार बापूय, ताची घरकान्न आनी धूव रावतात. दोनूय कुटुंबाचे दोन जोडकार आपल्या घराब्याचें उदार-पसणा खातीर भार घेवन वावुरतात ते दिसून येता. जोडकार पूत आनी जोडकार बापूय एक्सिडेंटाक सांपडटात. जोडकार पूत 
मरून वता आनी जोडकार बापूय अपांगूळ जावन घरा उरता. एक्सिडेंटा लागून ह्या दोनूय कुटुंबांचेर कसलो परिणाम जाता तें दिसून येता. दोनूय कुटुंब दुखाच्या ल्हारांक फुडो करतात. तांचे जिणेत आनी जीणे भोंवतणी कांटेच कांटे ताची वाट पळयतात. एक्सिडेंट जाता तेन्ना समाज तांकां चुरचुरता. जसो जसो काळ भरता तसो तसो समाज तांकां विसरता. त्या कुटुंबाचे हालावाल मात चालूच उरतात. 

एक्सिडेंट हो तियात्र एक्सिडेंट जाल्या उपरांत कसले परिणाम जातात हाचेर उजवाड घलता. भोव करून जोडकाराक एक्सिडेंट जाता तेन्ना कुटुंबाचें निसणटण जाता हें स्पश्ट करता. तेच बरोबर समाजान आनी सरकारान असल्या कुटुंबां खातीर अर्थिक पालव दिवंचो म्हण संदेश परगट करता. हो तियात्र 2010 वर्सा कला अकादमीचे 35 वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

काल आनी आयज हो तियात्र दोन घराब्यांची काणी प्रेक्षकां मुखार दवरता. एक घराबो आदले परंपरे प्रमाणें चलपी जाल्यार दुसरो घराबो आर्विल्ले पद्दतीन जगपी. आदले परंपरे प्रमाणें चलपी घराबो आपले परंपरेंत मोत्यां-माणकां आसात म्हण जाणून घेतात. आदली परंपरा म्हळ्यार आपलें दायज म्हण स्विकारतात. हें दायज आमच्या पुरवजांनी पिळगे पिळगेतल्यान घेवन आमकां फावो केलां आनी तांतूंत संस्कृतायेची झर व्हांवता हे पठोवंन दिलां. जाल्यार दुसरो घराबो आर्विल्ले पद्दतीन जगता आनी पुर्विल्ले संस्कृताये प्रमाण जगतल्यांची फकणां मारतात तें दिसून येता. 

काल आनी आयज हो तियात्र मनशान काळाच्या बदलांत आपलीं तत्वां-मुल्यां कडेक उडयल्यांत ताचेर उजवाड घालता. आमच्या पुरवजांनी पिळगे पिळगेतल्यान आपल्या गिन्यानाचे फातरीर घासून आमकां जाणवीक भांडाराचो रोस दिल्लो आसा, हे जाणवायेचो परिपुर्ण लाब मेळोवंक हो तियात्र उद्देश दिता. हो तियात्र 2011 वर्सा कला अकादमीचे 36 वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

आन्नाडी हो तियात्र एका आन्नाडिपणा करतल्या भुरग्याचें जिवीत प्रेक्षकां मुखार दवरता. हो भुरगो कोणाच्या दोळ्यां मुखार नाका आसता. ताचें मस्तेपण लोकाक सहन करून घेवपाक कुस्तार जातालें. एका दादल्याक तर ताचो दोळे फुटोन राग येतालो. हो दादलो त्या आन्नाडी भुरग्याक हात भर पयस दवरतालो. एका दिसाक ह्या दादल्यागेर एक चोर येता आनी सगळें चोरून व्हपाचे वाटेक आसता. अशा वेळार हो आन्नाडी भुरगो आपल्या आन्नाडिपणाचो वापर करून त्या चोराक फसयता. आपल्या आन्नाडिपणांनतल्यान हुशारकाय दाखयली देखून 

जो कोण दुसऱ्यांक फसोवपाक सोदता पूण शेवटाक आपुनूच फसता ताची गत नाडाक सवाय नाड  अशी जाली म्हणटात. असलीच गत  ह्या तियात्रांत त्या चोराची जावंक पावता. हो तियात्र 2011 वर्सा भुरग्यांचे तियात्र सर्तिंत सादर केल्लो.

मांय म्हाका घरा व्हर हो तियात्र एका भुरग्याची कथा विण्टा. हो भुरगो आपल्या घरांत आपल्याक आपलीं आवय बापूय फावो तो मोग दिनात अशें जाणून घेता. खरें म्हळ्यार तशें आसना. एक दीस ह्या भुरग्याचो मामा ताका शिकप दिवंचे खातीर आपल्यागेर व्हरपाचो प्रस्ताव मांडटा. ह्या प्रस्तावाक हो भुरगो आयते मनान राजी जाता. मामागेर गेल्या उपरांत कांय दिसांनी ताका आपल्या घरचो उगडास येवपाक लागता. उगडास येवपाचे कारण म्हळ्यार ताच्या मामागेलो लोक ताका तितलीं बरीं करिनात. आपल्याक आपलें घरूच बरें हें तो मान्य करून घेता आनी आपल्या घरा परतता.

हो तियात्र रविंद्रनात थागोराचे एके कथेचेर आदारीत आसा. 2012 वर्सा 150 वर्सांची जयंती मनोवपाच्या सुवाळ्याक, हो तियात्र सादर केल्लो.

 

नवी दिशा हो तियात्र दोन राजकी फुडाऱ्यांचें जिवीत माचयेर सादर करता. एकलो राजकी फुडारी कितलींच वर्सां राजकरणात आसता. हो फुडारी आपल्यापणांत भरसून भ्रश्टाचारी चाल जगता. वेचणूक जावंची आसता तेन्ना एक नवो कायदो चालीक लागता. तो म्हळ्यार Right to Reject. ह्या कायद्या अनुसार तुका कोण नाका ताचे आड ( negative voting) मत मारपाक मेळटा. एका तरणाट्याचें प्रतिनिधीक पात्र राजकरणांत जें वायट चलता ताचेर निशेध मारता आनी भ्रश्टाचारी फुडाऱ्याक हारयता. एक अस्तुरी फुडारी वेचणूक जिकता. ती जिकून आयल्या उपरांत आदल्या भ्रश्टाचारी फुडाऱ्या परस नश्ट थरता. तिका राजकरणांत एक वर्स भरता म्हळ्यार Right to Recall कायदो अस्तितवांत येता. ह्या कायद्या अनुसार जो राजकी नेतो लोकाक नाका दिसता, ताका परतून वेचणूक करून हारोवपाक जाता. अशा वेळार तेंच तरणाट्याचें प्रतिनिधीक पात्र ते अदीक भ्रश्टाचारी अस्तुरेक हारवपाक जैत मळयता.

अन्ना हजारे सारक्या म्हान नेत्यान राजकरणी मळार नवी दिशा मेळची म्हण नवे प्रस्ताव मांडिल्ले ताचेर आदारीत हो तियात्र जल्माक आयिल्लो आसा. पुराय राजकरण नितळ-निवळ जावंचें, होच हुस्को हो तियात्र परगटयता. हो तियात्र 2012 वर्सा कला अकादमीचे 38 वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.

नीत अनीत हो तियात्र एके तरणाटे समाज सेविकाचें जिवीत माचयेर सादर करता. ही समाज सेविका समाजांत घडटल्या वायटाचेर निशेध मारता. भोव करून अस्तुरेचेर जावपी अन्याया आड आपलो ताळो उबारता. अस्तुरेच्या वेगवेगळ्या प्रस्नांक ती फुडो करता. प्रस्न सोडोवपाक फुडो करता तेन्ना तिका कायदे-शिस्त पाळपी मनशांचो फावो तो प्रतिसाद मेळना. एका दिसा एक  नश्ट मनीस तिचेर बलातकार करता. तिणें दुसऱ्याले प्रस्न मिठोवपाक प्रयत्न केले पूण तिचो खूद प्रस्न सोडोवपाक तिका कायदे-शिस्त पाळपी मनशांची वीट येता. फुडें मागीर तोच नश्ट मनीस तिचे इश्टिनिचेरूय बलातकार करता. अशा वेळार ती रागाभरीत जावन त्या नश्ट मनशाचो खून करता. सर्वशेटीं ती प्रेक्षकांक एक म्हत्वाचो प्रस्न विचारता “हांवें केल्या ती नीत वा अनीत ?” समाजांत चल्यां-बायलांचेर जायती अनीत जाता. ही अनीत तांणी मोन्यापणान सोसप वा तिचेर आपलो निशेध उबारप ? ह्या प्रस्नाक हो तियात्र एक जाप जाता. हो तियात्र 2013 वर्सा कला अकादमीचे 39 वे तियात्र सर्तिंत सादर केलो.




#Article 285: दत्ताराम कामत बांबोळकार (102 words)


दत्ताराम कामत बांबोळकार
हांचो जल्म 9 मे 1956 जालो. ते दामबाब,महालक्ष्मी देवळा लागीं,बांदोडें-फोंडें-गोंय रावतात. १९७९ सावन बॅंक ऑफ महाराष्ट्र हे बॅंकेत काम करता. १९७७ सावन नेमान राष्ट्रमत सुनापरान्त ह्या दिसाळ्यांतल्यान तशेंच कुळागर म्हयानाळ्यांतल्यान कथा उजवाडाक आयल्यात. १९८१ सावन नाटयलेखनाक सुरवात केली. शालेय एकांकीका सर्ती खातीर आतां मेरेन आठ एकांकिकांचें लेखन केलां. तांची धा नाटकां माचयेर आयल्यात. शेणिल्लो गांव, वेदनाघर, सत्य माड्डितां माड्डितां, रंगयात्रीक, डॅडी, ताचे भायर संगीत महिरावण,वीख विखाळटा रथोत्सव, संस्कार, गेमाये, हीं तांची नाटकां कोंकणी रंगमाचयेर गाजल्यात. आकाशवाणीच्या पणजी केंद्रावयल्यान नभोनाटय प्रसारित जाल्यांत. पांच मराठी नाटकांचें कोंकणी नाटय रुपांतर केला.

धेंपे कॉलेज ऑफ आर्टस् अॅन्ड सायन्स ,पणजे हांगासल्ल्यान विज्ञान शाखेची पदवी.




#Article 286: दादोजी कोंडदेव (145 words)


दादोजी कोंडदेव (जल्म: १५७७; मरण: ७ मार्च १६४)

शहाजी आनी शिवाजीचो एक लागींचो असो विस्वासू आनी कर्तबगार कारभारी. तो ब्राम्हण आशिल्लो. शहाजीकडेन आशिल्ल्या देशमूखी गांवांमदल्या मलठणचो तो कुलकर्णी आशिल्लो. शहाजीन आपल्या पुणें जहागिरीचो कारभारी म्हणून ताची नेमणूक केली. ताचेपयलीं विजापूरच्या आदिलशहाचो सुभेदार म्हणून तो काम पळयतालो.

शहाजीन ताची जिजाबाई आनी शिवाजी हांचेवांगडा पुण्यालागसार रावपाची वेवस्था केल्ली. शिवाजीच्या शिक्षणाची जापसालदारकी ताचेर सोंपयिल्ली. ताणें शिवाजीक झुजाचें तशेंच राजनितीशास्त्राचें शिक्षण दिलें.

दादोजी हाणें कारभारी म्हणून सुत्रां हातांत घेवंचे पयलीं पुणें जहागिरीची स्थिती सामकी वायट आशिल्ली. विजापूरी सरदार रायाराव हाणें पुणें लागून उडयल्लें तेन्ना शेत कसोवपी लोक पळून गेल्ले.

दादोजी हाणें पळुन गेल्ल्या लोकांक परत आफोवन हाडले आनी तांकां परत शेत कसोवपाक उर्बा दिली. पुणें वाठाराचे सुरक्षितरायेची ताणें बरी वेवस्था केली. देशमुखींतलीं झगडीं मिटोवन तांचो एकवट घडोवन हाडून स्वराज्याच्या वावराक आदार दिलो. शिवाजीचो पालक आनी स्वराज्याच्या सुर्वेच्या काळांतलो शिवाजीचो एक मार्गदर्शक म्हणून मराठ्यांच्या इतिहासांत ताची आगळी अशी सुवात आसा.




#Article 287: दामोदर मावजो (188 words)


दामोदर मावजो कोंकणीतले एक नामनेचे कथाकार आनी कादंबरीकार. कोंकणी साहित्याक उंचेल्या पांवड्यार व्हरपाक दामोदर मावज्याचें योगदान खूब आसा. हें काम करतना निस्वार्थीपणान केल्ले दिसता. भलायकेचो हुस्को आसतना लेगीत ताणें साहित्य रचना केल्ली पळोवंक मेळटा. फाटली ४० वर्सा वयर दामोदर मावजो हाणी साहित्याची सेवा केल्ली दिसता. आपल्या साहित्यांत ताणी अंधश्रध्दा पयस दवरून लोकांक सुदारपाचे जागृताय करपाचे काम ताणी साहित्यांतल्यान केल्ले आसा. साहित्या वांगडाच कोंकणी चळवळीतय ताचें व्हड योगदान आसा.

दामोदर मावजो हांचो जल्म १ ऑगस्ट १९४४, दिसा जालो. ताचें भुरगेपण माजोड्डें सालसेत गांवतच गेले. ताच्या बापायचे नांव यशवंत आनी आवयचे नांव लक्ष्मी. ताचें मुळावें शिक्षण माजोड्ड्याच्या मराठी शाळेंत जालें. पुर्तुगेज आनी इंग्लीश भाशेंतल्यान गोंयातूच जालें. उपरांत मुंबयच्या पोद्दार कॉलेजींतल्यान ताणें वाणिज्य शाखेची पदवी घेतली. मुंबय आसतना आंतर महाविद्यालयीन नाटक सर्तींत नाटकां बरोवन तशेंच तातूंत वांटो घेवन आपले साहित्यिक जीणेक सुरवात केली. ताची पयली कथा ‘अशोक’ ही १९६५ वर्सा उजवाडा आयली.थंयच मुंबय शिकता आसतनाच शैला आपटे हे चलयेकडे ताची वळख जाली आनी १९६८वर्सा तांचें लग्न जालें. ताका तीन भुरगीं आसात.

कादंबरी

कार्मेलीन कादंबरी हिन्दी,मराठी,इंग्लीश,पंजाबी,सिंधी,तामीळ,ओरीया,मैथिली आनी हेर भारतीय भासांनी साहित्य अकादमीन उजवाडाक हाडल्या .

कथा झेले

These  are my Children नावांन इंग्लीश भाशेंतल्यान क ता प्रकाशनान (नवी दिल्ली) अणकारुन उजवाडाक हाडला.




#Article 288: दिवाळी (2121 words)


दिवाळी (संस्कृत:- दिपावली, नेपाली- दिपावली तिहार, हिंदी-दिवाली, मराठी-दिवाळी‌) हो गोंयांतलो हेर म्हत्वाच्या सणांतलो हिंदू लोकांचो एक व्हड सण. हाकाच दिव्यांचो सण अशें आमच्यान म्हणू येता जो धनत्रेयादशी कडल्यान सुरवात जाता. धनत्रेयादस दसऱ्याच्या अठरां दिसां उपरांत सुरवात जाता. हिंदू केलेंडराप्रमाण हो सण आश्विन म्हयन्यांत मनयतात. इंग्लीश केलेंडर प्रमाण दिवाळी ऑक्टोबर-नोवेंबर म्हयन्याच्या मदीं जाता. हिंदू लोकांचो हो एक खूब म्हत्वाचो सण जो पारंपारीक पद्धतीन घरांघरांनी वर्सांन वर्स एकठांय येवन मनयतात. दिवाळी जाका दिपावली अशेंय म्हण़टात. दीप म्हळ्यार पणट्यो. दिवाळेचे पांचूय दीस हिंदू लोक घराच्या ओसऱ्यार पणट्यो पेटोवन दवरतात. ताका लागून ह्या सणाक दिवाळी वा दिपावली अशें नांव पडलां. तशेंच सांजवेळार वा आमोरेर पणट्यो पेटोवप हे हिंदू देवता लक्ष्मीचे आगमनाचे प्रतीक कशें. घराभायर सगळेकडेन नितळसाण करून पणट्यो पेटोवन दवरिल्यान हिंदू देवता लक्ष्मी देवी घरांत येता असो समज आसा. दिवाळे दिसां सगळो हिंदू लोक नवे कपडे घालतात तशेंच घरांत सगळ्यांक गोड कितें तरी करून वाटपाची प्रथा आसा. 

सलग पांच दीस वेगवेगळ्यो खोसदिण्यो धर्मीक घडणुको घडिल्ल्यो आशिल्ल्यान उमेद उक्तावपाच्या उद्देशान दिवे लावन हो सण मनोवप जाता, देखुनूच ह्या सणाक ‘दिवाळी’ ह्या नांवान संबोदतात. आर्यकाळापासून ह्या सणाक सुरवात जाली अशें म्हण्टात. आर्य लोकांमदीं पार्वण, आश्वयुजी आनी आग्रहायनी हे तीन यज्ञ करताले. ह्या तिनूय यज्ञांचें एकठांय रूपांतर जावन हो उत्सव सुरू जालो. पार्वण यज्ञ म्हळ्यार ‘पाकयज्ञ’. हो पितरां खातीर आसतालो, ‘आश्वयुजी’ हो यज्ञ इंद्र आनी ऋषीदेवता हांकां संबोदून करताले. तेचपरी ‘आग्रहायनी’ हो यज्ञ संवत्सर समाजीक उद्देशान आसतालो. ‘संवत्स’ म्हळ्यार ‘वर्स’. वर्स सोंपतकच जो यज्ञ करतात ताका अग्र+हायन = आग्रहायनी अशें म्हण्टात. हाचे आदीं पुर्विल्ल्या काळांत हे परबेक वेगवेगळ्या नांवांनी वळखताले. इ.स.1 ते 400 ह्या काळांत, ही परब ‘यक्षरात्री’ ‘माहितांनी ’ ह्या नांवांन वळखताले. इ.स.600 च्या सुमाराक ह्या सणाक “ दीप प्रतिपदुत्सव” अशें म्हण्टाले. त्या वेळार ह्या सणाक ‘घुत’ खेळपाची प्रथा आशिल्ली. इ.स.800 च्या सुमाराक काश्मीरांत आनी हेरकडेन ह्या सणाक “दीपमाला” अशें म्हण्टाले. आनंदाचो, उल्लासाचो, प्रसन्नतेचो, प्रकाशाचो हो उत्सव.

हो सण धनत्रेयादशीक सुरवात जाता. दिवाळेचो दुसरो दीस म्हळ्यार नरक चतुर्दस. अमावस, दिवाळेचो तिसरो दीस. ह्या दिसा लक्ष्मी पुजन जाता. जिका धनलक्ष्मी अशें म्हणटात. दिवाळेचो चौथो दीस म्हळ्यार कार्तिक शुद्द पद्दमी. आनी पाचवो दीस म्हळ्यार यम िव्दतीय. जाका भावबीज अशें म्हणटात. ह्या दिसां भयण आपल्या भावाक आपल्या घरां आपयता आनी ताची ओवाळणी करता.

आश्विन वध चतुर्दशीक “नरकचतुर्दशी” वांगडा “कालीचतुर्दशी” लेगीत म्हणटात. नरक चतुर्दशी आदलें दिसा, घरांतल्यो सवायशिणी उदकाची आयदनां घासून पुसून चित्रायतात. 'कारीट' गुंतिल्ल्यो फुलांच्यो माळो त्या आयदनांक बांदतात. उपरांत सजयल्लो घागर-कळसो घेवन पाणट्यार/बायचेर वतात. थंय दिवो विडो उदकांत सोडटात आनी मागीरचे उदक भरतात.

नरक चतुर्दसच्या आदले राती नरकासुराची प्रतिमा करतात. एकलो मनीस कृष्णाचो भेस घेता आनी मागीर कृष्ण नरकासुराच्या युद्धाचो खेळ करत खूब नाचतात, फांतोडेर कृष्णा कडल्यान नरकासुराचो वध करून ताची प्रतिमा लासतात.

दुसरे दिसा न्हावन - धुवन नवे कपडे घालून देवाक दिवो पेटयतात. घरभर पणट्यो पेटोवन उजवाड करतात. फोग पेटयतात. सवायशिणी ह्यावेळार दादल्यांक राट-दिवो दाखोवन ओवाळटात. ह्या दिसाचें खाशेलपण म्हणजे फोवांपासून केल्ले खाणाचें तरेकवार प्रकार दिवाळे दिसा एकमेकांचेर फोव खावपाक वचपाची चाळ आसा.
ही परब मनोवपा फाटल्यान काणी आसा ती अशी.

(अ) प्रागज्योतिषपुराचो राजा नरकासुर शक्तिक लागून सैतान जाल्लो. स्वताच्या शक्तीन तो सगळ्यांक त्रास दितालो. इतलेंच न्हय तर तो सौंदर्याचो शिकारी, म्हणजें बायलांक त्रास करतालो. ताणें बंदखणीत सोळा हजार कन्यांक कैद करून दवरिल्ल्यो. भगवान श्री कृष्णान ताचो वध करपाचो थारायलो. आनी चतुर्दशी दिसाच ताचो नाश श्री कृष्णान केलो. ताच्या त्रासांतल्यान मुक्त जाल्ल्या लोकांनी उत्सव साजरो केलो आनी अमावशेच्या काळखे राती दिवे लावन ती लखलखावन सोडली. असुराच्या नाशान आनंदीत जावन लोक नवे कपडे लेगीत न्हेसून भोवपाक लागले.

(आ) नरकासुर हो दैत्य खूब बळिश्ठ आसलो. अजिंक्य जाल्लो. हें श्री कृष्णाक कळळें तेन्ना ताणें सत्यभामेक वांगडा घेवन तिच्या हातान ताचो आश्विन वध चतुर्दशीक तीन प्रहर रातीक, चंद्रोदयी वध केलो. त्या उपरांत, श्री कृष्ण चतुर्दशीच्या दिसा सकाळी सत्यभामेक बरोबर परत नगरात आयलो. त्या वेळार सगळ्या लोकांनी ताका स्नान घालून, ओवाळ्ळो. त्या युध्दाचीच यादीक हो दीस ‘नरकचतुर्दशी’ म्हण मनयतात. नरकासुरान आपलो उध्दार करपा खातीर, श्री कृष्णा कडेन ह्या दिसा सगळ्या लोकांनी सकाळफुडे उठून न्हांवचें असो वर मागून घेतलो.

(इ) श्री विष्णून वामन अवतार घेवन बळीराजाक पाताळांत धाडिल्लो तो ह्याच दिसा.

आश्विन वध त्रयोदशी सावन कार्तीक शुध्द व्दितीये मेरेन दिवाळी मनयतात. ह्या दिसा लक्ष्मीची पुजा घरांनी करपाची चाल हालीच सुरू जाल्या. ते पयली दुकानांनीच पुजा करताले. गोंयचो एक गांव आमोणे. ह्या गांवांत रावपी लोकांची चडशी दुकांना केपें बाजारांत आशिल्ल्यान लक्ष्मीपुजनाचो चड बोवाळ केप्यां बाजारांत आसता. लक्ष्मीची पुजा तिनीकात्रीची करपाची आसता. तिका चिरमुल्यांचो नेवेद्य दाखतात. लक्ष्मी पुजन आता चड करून कोणाचे पसरें आसात तांगेर करतात. गांवांतले लोक खआसा करून ल्हान भुरगीं एकठांय गांवांत पसऱ्यांचेर लक्ष्मी पुजनाक भोवतात. तांका दोवाचो प्रसाद म्हूण चिरमुल्यो आनी गोड किदे खामपाक दिवपाची प्रथा आसा. ही परब मनोवपा फाटली कथा आसा ती अशी.

एक फावट यमराजान आपल्या दुतासाक प्रस्न केलो की, “लोकांचे प्राण व्हरता आसतना तुका कोणाची दया येवंक ना?” दुतान जाप दिली, “एक फावट इंद्रपस्त शहराचो राजा ‘हंस’ मृगयेकरता रानांत भोवताना भूक, तान आनी श्रमान व्याकूळ जाल्लो. अशी स्थितीत सोद करीत तो ‘हैम’ नांवाच्या राजाकडेन गेलो. राजान ताचें उत्तम स्वागत केलें. त्या वेळार पुत्रसंतती प्राप्त जाल्ल्यान राजाय आनंदात आसलो. त्या दिसा ताच्या घरांत पष्ठीदेवी बायल रूपान प्रगट जाली आनी राजाक म्हणपाक लागली की, “ह्या चल्याचें लग्न जावन चौथ्या दिसा सोरोप चावन ताका मरण येतलें.” हें आयकून राजाक खूब वायट दिसलें. ताणें ताचेवेलें मरण टाळपाक खूब प्रयत्न केले. शेवटाक, एका सरोवरान मदी खांबो पुरून ताचेर एक बंगलो बांदलो आनी तातूंत राजकुंवराक दवरलो. यमराजाक, त्या चल्याचे प्राण हरण करताना दया आयली. असो प्रसंग कोणाचेरूच येवंक जायना तर लोकांचेर उपकार जातले आनी असो आशिर्वीद दिलो की, “आश्विन वध त्रयोदशी मेरेन पांच दीस जो दिवे लायतलो ताका केन्नाच अपमृत्यृ येवंचो ना.

कार्तीक शुद्ध प्रतिपदा हो दीस साडेतीन मुहूर्तापेकी अर्धो मुहूर्त म्हूण मानतात. ह्या दिसाक ‘बलिप्रतिपदा’ अशेंय म्हणटात. बलिप्रतिपदा मनोवपा संबंदान कथा आसा ती अशी :

बलीराजा हो एक राक्षस आसलो. पूण उदार काळजाक लागून तो सगल्या लोकांक प्रिय आसलो. राक्षस आशिल्ल्यान थोडी भोव क्रुरता ताच्या भितर आसली आनी ह्याच दुश्टपणान ताणें देवांच्या स्वर्गार आपली सत्ता चलयल्ली. त्या खातीर, देवांक तो आवडनाशिल्लो. आपलें स्वर्ग परत मेळोवपा खातीर सगळे देव श्री विष्णू कडेन गेले. . विष्णू वामन अवतार घेवन बलिच्या दरबारात गेलो. ताणें बलिराजा कडेन तीन पावलां जमीन मागली. बलिराजाक पयलीं अजाप दिसलें. हो फकत तीन पावलां जमीन मागता आनी ताका रोकडोच ताणें हयकार दिलो. पूण, जेन्ना श्री विष्णू तीन पावलां जमीन घेवपा खातीर व्हड-व्हड जायत गेलो तेन्ना बलिक कळून आयलें की हो सादारण मनीस न्हय. श्री विष्णून एक पावल पृथ्वीर तर दूसरे पावल आकाशांत दवरलें आनी तिसरें पावल खंय दवरचें हें ताका कळना जालें. तेन्ना बलिराजान तिसरें पावल आपल्या तकलेर दवर म्हूण सांगलें. हें आयकून श्री विष्णू ताचेर खूश जालो आनी ताका पाताळलोक दिलें. आनी ताका संपुर्ण ब्रम्हांडाचेर एकाच दिसा राज्य करपाक मेळटलें अशें सांगलें. आनी तो दीस बलिप्रतीपदेचो आसलो.
आयज ही परब लोक उमेदीन मनयतात. ह्याच दिसा गोंयांत ‘गोरवां पाडव्याची’ य परब मनयतात.

कार्तीक शुद्ध प्रतिपदे दिसा 'गोरवा' पाडवो मनयतात. ह्या दिसा गांवांत धिंडलो नाचयतात. ह्या दिसा फांतोडेर उठून गोरवांक न्हणोवन सजयतात. तांची शिंगा आनी आंग सोबीत रंगायतात. घरांतलो जाण्टो न्हावन धुवन अनवळ्यांनी गोरवांची पुजा करता. ह्या दिसा गोरवांकडल्यान कसलेच काम करून घेनात. तशेच तांका मारनात. गावांत क्रिस्तांवांगेरय ह्या दिसा गोरवांची पुजा करतात. ह्या दिसा हिंदुंच्या दारांनी आंगणात 'शेणाचो गोठो' करतात. हो गोठो म्हणजे गवळ्यांचो घर मानून, तातूंत रांदचे कूड, देवाकूड, बसपां कूड अश्यो कुडी करतात. शिवाय गोरवांखातीर गोठो आनी शेण वडोवपाखातीर गायर आसता. गोठ्यांत काट्टयांची वा पणसाच्या खोलयांची गोरवां करून दवरतात. रांदचे कुडीत रांदन बी घालून ताचेर दूद-धंयाचें जेवण रांदतात. शिवाय 'गवळी' आनी 'गवळीण' (बावलें) करून दवरतात. धिंडल्या दिसा तिळसांजचो दारांतलो गोठो मोडून , शेण एकठांय करून करून ताचेर रातभर दिवो पेटोवन दवरतात. गवळ्या गवळणीक पावयतात. दुसरे दिसा ते शेण एकठांय करून ताच्यो शेणी थापतात.

कार्तिकेय आनी गणपती ह्या दोगा भावां भितर एक दीस पृथ्वी प्रदक्षिणा घालपाची सर्त लागली. त्या वेळार गणपतीन स्वता आवय बापायच्या भोंवतणीच प्रदक्षिणा घालून सर्त जिखली. पूण प्रत्यक्ष, पृथ्वीक प्रदक्षिणा घालपाक गेल्लो कार्तिकेय हारलो. तेन्ना तिडकीन कार्तिकेयान आपूण घरांत वच्चो ना असो सोपूत घेतलो. तशेंच आपली सेवा आंकवार चली आनी बायलां कडल्यान करून घेतलों अशें सांगलें. ताका लागून ‘धिल्ल्या’ देवाची पुजा घरा भायर आनी आंकवार चलयांकडच्यान जाता.

गोरवां राखण्यांच्या ह्या परबेक धेणूलो, दिणो, धिंडलो आनी हेर नांवां आसात. हो उत्सव गोरवां संबंदीत आसून, ज्या गांवांची अर्थीक वेवस्था गोरवांचेर आदारून आसता अशाच गांवांनी तो मनयल्लो दिसता. पुर्विल्ले ग्रामवेवस्थेंत, गोंयांत गावडो/नायक ह्यो दोन जाती मुखेलपणान शेती वेवसाया कडेन संबंदीत आशिल्ल्यो. देखून गोंयांत हो उत्सव गावडो/नायक हांची वसणूक चड आशिल्ल्या गांवांनीच वा ह्या जातींचें वर्चस्व आशिल्ल्या गांवांनीच मनयल्लो मेळटा.
गोरवांचे खूब म्हत्व आशिल्ल्या ह्या समाजांत गोरवांचे राखणेक, राखण्यान देवाक होरावपा खातीर ‘धेणलो’ उत्सवाचो जल्म जालो. ‘धेणलो’ हें उतर ‘दिणो’ ह्या उतरावेल्यान आयलां. राखणो देव हो ‘दिणो’. ह्या दिण्याचो उत्सव तो ‘धिणलो’ वा ‘धेणलो’. तशेंच जो पंगड हो धिणलो मनयता ते सगले दिणेंच आसताले. राखणो देवाक ‘गवळी’ अशेंय म्हणटात. ‘गवळी’ म्हणल्यार गवळांचो सांबाळ करपी. पयलीं दर एका गांवांत गवळ सांबाळपा खातीर एक मनीस नेमताले. तो राखण्यांचो मुखेली आसतालो. आदले परंपरे प्रमाण, मूळ पुरसाक देवरुप दिवपाचे चालींतल्यानच गांवच्या मूळ गवळ्याक देवरुप मेळ्ळें आनी ताका ‘दिणो’ म्हणूंक लागले. ह्या देवाक होरावपा खातीर ‘धेणलो’ उत्सव जल्माक आयलो. धेणल्याची ही परब मुखेलपणान गावडो/नायक ह्या समाजां वांगडाच ज्या लोकांगेर गोरवां आसात, तांगेरूय ही परब मनोवप जाता.
आयज धेणल्याच्या ह्या उत्सवांत खूब बदल जाल्लो दिश्टी पडटा. पुर्विल्या फळ्याच्या जाग्यार आयज घुमट्यो जाल्यात. गोंयांत अंत्रूज म्हालातल्या धेणल्याक खूब नामना आसा. हांगा धेणल्याक एका रथोत्सवाचें रूप येता. गोरवांच्या ह्या पाडव्या दिसा गोंयभर खूबशा वाठारांनी गोरवांची पुजा जाता. वारली जमातीत दारांत शेणाचो दोंगर करपाची चाल आसा.

ही भयण -भावाची खाशेली परब. कार्तीक शुद्ध दुवादशेक ‘यमव्दितीय’ वा ‘भाऊबीज म्हणटात’. भयण-भावाचें पवित्र नात्या सारकें संवसारांत आनी कसलेच नातें ना. ह्या दिसा भयण भावाक तेल-वाटणे करून न्हाणयतात आनी उपरांत ताका वुंवाळटा. ह्या वेळार भाव भयण एकमेकांक भेंट दितात. हे परबेक भयणीन भावाक वोवाळणी करून दोगांयनी एकमेकाक कितें तरी भेट दिवची आसता. ही परब मनोवपा संबंदान कथा आसा ती अशी :

ह्या दिसा यमराजान आपल्या भयणीक यमुनेक, घरा वचून नवे कपडे, भांगरबीन दि वन भोजन केल्लें. देखून ह्या दिसाक ‘यमव्दितीया’ अशें म्हणटात.

ह्या दिसा भयण भावाची पुजा करता आनी त्या बदलेक आपल्या कडेन ताकता तितली देणगी दिवन भयणीक खूश करता. आपली सख्खी भयण ना जाल्यार मावस, मामे वा चुलत भयणी कडसून भाव ओवांळून घेता. ह्या दिसा स्वताच्या घरा वा आपल्या बायलेच्या हातचेंय जेवचें न्हय अशें धर्मग्रंथात सांगिल्लें आसा.

तुळशी-लग्नाक गोयांत व्हडली दिवाळी अशेंय म्हणटात. ‘तुळशी लग्न’ ही तुळशी संबंदीत एक परब. ह्या दिसा विष्णुचें तुळशी वांगडा सांकेतीक पद्दतीन लग्न लायतात. कार्तिक शुद्ध व्दादशीक तुळशीचें लग्न करतात. एकादशी पयलीं तुळस सारोवन-सुरोवन रंग बी काडून सजोवपाची आसता. धेडी म्हण एक ल्हान, व्हडल्या तुळशी कुशीकच तयार करतात. उसकांडो, फळां आशिल्लो आवाळे आनी चिंचेताळे तुळशींत पुरतात. दुस-या दिसा, जांची तुळस उजयल्ली आसता, ते भटाक हाडून अंतरपाट-मंगलाष्टकां म्हणून पूजा करतात. ह्या वेळार तुळशीक आंब्यापानांची माळ घालतात. लग्न लायले तश्यो घरांतल्यो सवाशिणी तुळशिचें शेंसर भरतात. जोडवी पेटेवन तुळसीचे पांच भोवताडे काडटात. सवायशिणीनी पयल्या दिसाच्यान व्रत धरिल्ले आसता, हें जोडवें पेटोवन तांची सांगता जाता. तुळशीचे लग्न जातकच दुस-या दिसा तुळशीकडेन केल्ली आरास निखळावन भायर व्हरून उडोवपाची आसता. तुळशीचे लग्न कृष्णाकडेन जाता आनी तिचो आयावपण फकत मध्यान रातमेरेन उरता असो समज आसा. ही परब मनोवपा संबदीत एक कथा आसा ती अशी:

जालंधर नांवाचो महापराक्रमी योद्धा आसलो. ताणें सगळ्या देवांक जिकून तांचे वैभव आपल्या कडेन हाडून दवरलेलें. जालंधरान सगळी जैतां जोडून घेतिल्लीं. तो अजिंक्य जाल्लो. ताचें कारण म्हळ्यार, ताची बायल वृंदा ही महापतिव्रता आसली. जालंधराचो नाश करपाची युक्ती श्री विष्णून कपटान येवजिल्ली. जालंधर युद्धात हारलो आनी ताका मरण आयलें अशें दाखोवपा खातीर, श्री विष्णून दोन माकडां कडेन ताची तकली आनी आंग धाडून वृंदे मुखार दवरलें. हें पळयना फुडें तिणें आकांत केलो. इतल्यान एका साधून संजीवनी मंत्र म्हणून जालंधराचे रूप . घेतिल्ल्या श्री विष्णूक जिवो केलो. आपलो घोव पारतून जितो जाला हे सामजून तिणें ताका वेंग मारली. कांय दीस श्री विष्णू जालंधराच्या रूपान तिच्या घरा रावलो. दुसरें म्हळ्यार, तिच्या हातातल्यांन कांय पातकां घडिल्ल्यान युद्धाक गेल्लो जालंधर रणभुमीत हारलो आनी ताका मरण आयलें. जेन्ना वृंदेक हें सगळें प्रकरण कळ्ळें तेन्ना तिका धक्कोच बसलो. ह्या रागाच्या भारान ती श्री विष्णूक श्राप दिता की, ताका बायलेचो वियोग सोसचो पडटलो आनी माकडांचो आदार घेवंचो पडटलो. (ताका सगळें दूख सोसचें पडटलें जें तिणें सोसला) हो तिचो स्त्राप राम अवतारान श्री विष्णूक भोगचो पडलो. स्त्राप दिवन वृंदेन स्वताक जळोवन घेतली. आपणें वृंदे सारक्या पतिव्रते बायले वांगडा छळ केलो हें जेन्ना विष्णूक कळून आयलें तेन्ना ताचें मन ताका खावपाक लागलें, तो पिसो जाल्ल्यावरीं तिच्या भस्मा कडेन रडत बसता. मुखार पार्वती देवी, तिचे चिते कडेन तुळस, आंवाळो आनी जायेची वाल अशीं तीन प्रकारांची झाडां निर्माण करता. तातूंतली तुळस हीच वृंदे सारखी आसा अशें मानून श्री विष्णूक ती प्रिय जाली. कृष्ण अवतारान त्या वृंदेन रूक्मिणीच्या अवतारान श्री विष्णू कडेन कार्तीक शुद्ध व्दादशीक लग्न केलें.

तुळशी विवाहाविशीं लेगीत लोक साहित्यांत एक कथा मेळटा ती अशी :

एका गरीब ब्राह्मणाक ‘तुळशी’ नांवाची काळी चली आशिल्ली. एका भविश्यकारान तिका ब्राह्मण न्हवरो मेळचो ना अशें तिचे विशीं भाकीत केल्लें. तेन्ना बापायन तिका घरांतल्यान भायर घाली. ती थंयच्यान पंढरपुरांत येवन रावली. थंय तिचें आनी विठ्ठलाचें एकामेकांचेर प्रेम बसलें. रूकमीणीक हें कळटकच ती तिचो मत्सर करूंक लागली. ते पळोवन तुळशीक वीर आयलो आनी ती सिते भशेन भुंयेंत गडप जाली. तेन्ना विठोबा थंय आयलो. ताणें तिच्या केंसांक धरून तिका वयर काडली. तेन्ना एक कावें झाड वयर आयलें. मानवी तुळशीक दिल्लें वचन विठोबान त्या झाडाकडेन लग्न लावन पुराय केलें. तेन्नाच्यान कार्तीक शुद्ध दुवादशीक तुळशीचें लग्न लावपाची चाल सुरू जाली.

तुळशीच्या लग्नाचो हो विधी,कार्तीक शुद्ध दुवादस ते कार्तीक पुनवे मेरेन करपाची पद्दत आसा ह्या चार तिथीनी उत्तरा, भाद्रपदा, रेवती आनी आश्र्विनी नखेत्र जे तिथीक येता तो दीस तुळशी लग्नाक एकदम बरो अशें शास्त्र सांगता.




#Article 289: दिवाळीचे बदलते स्वरूप (547 words)


दिवाळी ही उजवाडाची परब वा दिव्याचो उत्सव अशें म्हणटात. दिवाळी ही हिंदू लोकांची म्हत्वाची परब. चवथी फाटल्यान जी सगळ्यात व्हड अशी परब म्हळ्यार दिवाळी. दिवाळे दिसांनी सगळ्याची घरां दिव्याच्या उजवडात लकील्ली दिश्टी पडटा. प्रत्येक घरांनी पंट्याची रोशनाय तशेंच वेगवेगळ्या तरेचे रंगयाळे आकाशदिव्यानी घर सजयले पळोवपाक मेळटा. पयलीच्या तेपार लोक दिवाळी आयली म्हणटकच पयली आठ दिस आकाशदिवे करपाचे तयारेक लागतालें तशेंच कुमारागेर वचून मातयेचे पणट्यो विकतें हाडटाली.

आता ते चित्र बदल्ला. दिवाळी ही परब एका दिसांची न्हय. पांच दिसाचे वेगळे अशें उत्सव मनयतात. देखीक धनत्रयोदशी,नरक-चतुदशी,लक्ष्मीपुजन,गोरवां-पाडवो आनी भावबीज. ह्या पांचय दिसांक वेगळे अश्यों काणयो आसात. त्रयोदस येता ताका धनत्रयोदस अशें म्हणटात. हे धन आसा भलायकेचे देवानी आनी दैत्यानी मेळून समुद्रमंथन केलें आनी तांतूल्यान ती चवदां रतनां भायर सरली तांतून भलायकी हे रत्न आशिल्ले. धन्वंतरी ही भलायकेची देवी. आता धनत्रयोदशी दिसा दिसा लोक सोने विकते घेतात. तशेच नवे वस्तू घेतात. उपरांत चर्तुदशी येता. ह्या पांचूय दिसातलो म्हत्वाचो दिस.

नरकासूर नावांचो एक पराक्रमी राक्षस आशिल्लो तो बायलाक पिडटालो,ताची वायट कामां खुब वाडिल्ली तो सगळ्याक त्रास दितालो. देखून कृष्णा ताचो वध करता. नरकासूर हे एक वायटाचे प्रतीक ताका लागून लोक नरकासूरां बरोबर सगळे वायट वस्तू करण्यो विचार लासयतात आनी आपल्या जिणेची नव्यान सुरवात करतात. बिण्ण काळखे फातोडेर नरकासूराचो वध करतात. पुराय वाठार निवळ नितळ करप म्हळ्यारच नरकासूराचो वध करप हे करुन लोक दिपोउत्सव मनयतात. लोक सकाळी फूडे उठून तेल उटणें लावन न्हातात आनी तुळशी मुखार शेण सारोंवन थंय पाट दवरून रांगोळी घालून निरांजन पेटयतात आनी उपरांत थंय कारीट फोडून ते इल्ले जिबेक लायतात आनी मागीर फोवाचो आस्वाद घेतात. नरकासूरांची तयारी भुरगें आदीच एक म्हयनो पयली करतात. पयलीच्या तेपार प्रत्येक गांवात एक नरकासूर करताले. घराकडेन कितें सामन आसा ताचो वापर करुन नरकांसूर तयार करताले. घरभोवतणचें मानी, वाशें, बांम्बू वापरुन तशेंच जूनें कपडे नरकासुराच्या पोटात घालपाक वापरताले. तशेंच नरकासुराचो वध करचे रातीकडेन भुरगें पोरनें पत्र्याचे डबें, ढोल वाजयताले. त्याच बरोबर हे वळी म्हणटाले. देखीक: नरकासुरांरे नरकासूरां वायट वायट कपडे पोटांत घालात.

आयच्या काळांत हे चित्र पुराय बदल्ला.आता वाड्या कणकणी एक वा ताच्यांकून अदीक नरकासूर दिश्टी पडटात. आता नरकासूराक सजोवपा खातीर बाजारी वस्तुचो चड उपेग केल्लो पळोवपाक मेळटा.आताचें भुरगें मोट्यान संगीत घालून डान्स करतात त्याच. बरोबर पाटी बरें रंगयतात. हालीसराक नरकासूर कित्याक लासोवपाचो हाचें म्हत्व कितें तें सगळें विसरुन गेल्यात. मनरिझवणी खातीर लोक नरकासूर करतात. पयलीच्या तेपार दिवाळी येवचें पयली घरांतली बायलां वेगवेगळे गोड, तिखट खाणाचें वस्तू घरांतच करताली. जशें लाडू, चकऱ्यो, शंकर पाळी आदी. पूण आतां लोकांकडेन वेळ नाशिल्यान ती बाजारांतले विकतें हाडटा. तशेंच पयली दिवाळें दिसा साबार तरेंचे फोव घरांत करताली.पयली लोक चड प्रमाणात शेत रोयताले.देखून घरांतल्या भातांचे फोव काणून हाडटाली.हे फोव लेगीत वेगळ्या तरांचे करताली. देखीक दुदांतले फोव, रोसातलें, कालयले, बटाट, फोडनी, गोड, तिख फोव आदी. दिवाळी जाली म्हणटकच दुसऱ्या दिसा लक्ष्मीपुजन करतात. 

लक्ष्मीपूजन म्हळ्यार लक्ष्मीची पुजा करप.लक्ष्मीपुजन हे वैभवाचे प्रतीक अशें म्हणटात. ह्या दिसा सगळ्या लोकांचो घरांकुशीचो वाटार बरो निवळ नितळ करतात.अशें म्हणटात की ह्या दिसा लक्ष्मी सगळ्याच्या घरां भोवतणी भोवता.पयलीच्या तेपार मोटे उध्देग धंदे आशिल्ले लोक तशेंच पसरकार 
लोक लक्ष्मीपुजन करताले.पूण आता घरां कणकणी सगळ्यागेर लक्ष्मीची पूजा करतात.लक्ष्मीपूजनाचो खासा प्रसाद म्हळ्यार चिरमुले दितात.लक्ष्मीपुजन जाले म्हणटकच दुसऱ्या दिसा गोरवांचो पाडवो मनयतात.पाडव्या दिसा शेतकार लोक गोरवाची पुजा करतात.ह्या दिसा पोळे काडटात उपरांत ते गोंरवाच्या गळ्यात बांदतात.तशेंच गोंरवाक निवळ करुन तांच्या गळ्यात फुलांचो माळो बादंतात.उपरांत पाडव्याच्या दुसऱ्या दिसा भावबीज मनयतात.ह्या दिसा भाव आपल्या भयणीगेर वता.भयण भावाच्या मोगाचो दीस अशें म्हणटात.भयण व्हडा उमेदीन ह्या दिसांची वाट पळयता. अशेंतरेन लोकांच्या घरांनी व्हडली दिवाळी म्हळ्यार तुळशीचे लग्न ये मेरेन पणट्यों आनी आकाश दिव्याचो झगमगाट पळोवपाक मेळटा.




#Article 290: दुकर (663 words)


दुकर हे समखुरी प्राणीगणांतलें सगळ्यांत व्हड जनावर. वर्गीकरणः संघः कार्डाटा ‍‍‍‍‍‍‍(पृष्ठवंशी);जातः मामालिया ‍(दूद दिवपी); वर्गः अँटीओडेक्टायल ;कूळः सुईडे (रवंथ न करपी);सुस लिन. .दुकराचे शरीर मोटसार,पांय मोटवे,दाट कात,मोटवे आनी खरखरीत केंस,सहज हालचाल करपी लांबतें तोंड,ल्हान शेंपडी. भारतांतलो गांवठी दुकर ही ल्हान आकाराची मोनजात.हो दुकर चडसो काळ्या रंगाचो आनी वेगवेगळ्या आकारांचो आसता.दुकराक वट्ट ४२ दांत आसतात. दुकराचीं हाडां घट्ट आशिल्ल्यान ते नेटान धपको दिवन सादी वणत मोडूंक शकतात. दुकराक घाम येना. ताका लागून हवेंतल्या वातावरणाचो ताचेर रोखडोच परिणाम जाता. ताका म्हशीवरी चिखलांत बसूंक आवडटा.तशेंच माती खणून बुराक करपाची संवय आसता.

पुर्विल्ल्या काळांत ग्रीसांत दुकराक आगळेंच म्हत्व आशिल्लें. डिमीटर ही ग्रीक देवता दुकरांक पवित्र मानता. इजिप्तांत ओसायरिस ह्या देवाच्या भौमानाक वर्सांतल्यान एक दीस दुकराचें मास खाताले. उत्तर युरोपांत शिंया दिसांनी दुकर मारून खाताले ताचीं हाडां,बिंयां वांगडा जमनींत पुरून दवरताले. न्यू गिनींत दुकरांक अजुनूय पवित्र मानतात. जपानांत देशांतल्या दुकराचो कळप सुदारपाक आदार जाता अशा दुकराच्यो प्रतिमा पुजप जातालो. अग्नीपुराण ह्या ग्रंथांत तिसऱ्या अवतारांत विष्णून वराहाचो म्हळ्यार दुकराचो अवतार घेतिल्ल्याचो उल्लेख मेळटा. .भारतांतल्या पुर्विल्ल्या वैजकीशास्त्रांतल्या 'राजवल्लभ'नांवाच्या ग्रंथांत,दुकराचें मास वातहारक,बलवर्धक आनी बव्दमूत्र करपी,जाल्यार रजनिघंटु ग्रंथात तें वीर्यवृध्दी करपी असो उल्लेख मेळटा.

इ.स.१५००त स्पेन,इंग्लंड आनी हेर देशांतल्या लोकांनी अमेरिकेंत वसणुको करच्या वेळार दुकरांकय आपले वांगडा व्हेलीं. सुणीं आनी भाले हांच्या आदारान घोड्याचेर बसून दुकराची शिकार करपाची चाल जायत्या देशांनीं आशिल्ली.

संवसारांतल्या सगळ्या देशांनी दुकर दिश्टी पडटा. तातूंत चीन देशांत दुकरांचें प्रमाण प्रमाण चड आसा. दुकराच्यो सगळ्यो आर्विल्ल्यो जाती चड करून इंग्लंड आनी युरोपांतच तयार जाल्यात. आर्विल्ल्या दुकरांची पैदास ही मूळच्या दोन जातींमदली आनी आतांचो पाळीव दुकर (सुस दॉमॅस्तिकस)हो हजार वर्सांआदीं सावन ल्हव-ल्हव जाल्ल्या विकासाक लागून जाला. सुमार २.५-३ कोटी वर्सांआदले युरोपांतलें 'पॅलिओकेरीस'हे प्राणी म्हळ्यार सुईडी कुळांतल्या प्राण्याचे वंशज मानप जाता. मायोसीन कल्पांत (२ते१.२ कोटी वर्सांपयलींच्या काळात)तांचो नाश जांवचेआदीं भारत आनी आफ्रिका ह्या वाठारांत तांचो प्रसार जाल्लो. सद्याक अस्तित्वांत आशिल्ल्या मनशाळिल्ल्या दुकरा जातीचे पुर्वज मायोसीन कल्पाच्या निमाणें युरोपांत आशिल्ले. आनी फायोसीन कल्पांत ताचो आशिया खंडांत प्रसार जालो. युरोपांतलो रानटी दुकर(सुस स्क्रोफा)आनी चीन,जपान तशेंच उदेंत आशियांतलो रानटी दुकर(सुस व्हितॅतस-सुस इंदिकस)हाचेपसून संवसारांतल्यो दुकराच्यो सगळ्यो रानटी जाती तेचपरी आर्विल्ल्यो मनशाळिल्ल्यो जाती निर्माण जाल्यो. 

इंग्लंड आनी अमेरिका ह्या देशांतल्यान सुदारीत जातींच्या दुकरांची आयात करून त्या त्या देशांनीं आनीकय खाशेल्यो जाती तयार जाल्यात. ह्यो परदेशी जाती अशो-

हाचेभायर उश्ण हवामानाच्या आशियांत चीनी,मलायी तेचपरी बाली सुबां, फिलिपिन्सांतली इलोकॅनो हीं काळीं-धवीं दुकरां आनी जलजाल तशेंटच बर्कशायर हांच्या संकरापसून तयार जाल्ल्या बर्कशाला ह्यो जाती आसात.

भारतांत जरी दुकर सगळ्या वाठारांनी मेळटा तरी दुकरांचे प्रमाण उत्तर प्रदेशांत चड आसा. बिहार,आंध्र प्रदेश,तमीळनाडू,आसाम,मध्य प्रदेश,कर्नाटक आनी गोंय ह्या प्रदेशांनी दुकरां दिश्टी पडटात.

हाचेभायर भायल्या देशांतल्या सुदारीत जातींच्या दुकरांची आयात करून तांचे थळावे जातीच्या दुकरांकडेन संकर करून सुदारीत जाती पैदा करपाचे यत्न चालू आसात. हे प्रकार चडशे उत्तर प्रदेशांतल्या आग्रा, मेरठ, इटा, फरुखाबाद, मुझफरनगर ह्या वाठारांनी तेचपरी पंजाब, दिल्ली ह्या राज्यांनी चालू आसात. भारतांतले दुकराचे परकीय प्रकार अशे-लार्ड योर्कशायर, मिडय यॉर्कशायर, लँडरेस, सेंडलबॅक हॅम्पशायर आनी टॅमवर्थ.

दुकरापासून पोर्क, बॅकन, हॅम सॉसेज,लार्ड‍‌(दुकराची चरबी) हांकां देशांत तशेंच परदेशांत मागणी आसा. दुकराचे कातीचो उपेग चामड्याच्यो वस्तू करपाक जाता. दुकरापासून मेळटा त्या साऱ्याचो उपेग मातयेंत वा नुस्त्याच्या तळ्यांत करपाक जाता. तशेंच दुकरांच्या केंसांपासून ब्रश तयार करतात. भारतांत दुकरांचें मास खातल्यांचो आंकडो खूब उणो. तरी गांवगिऱ्या वाठारांनी आनी ल्हान शारांनी तांकां पोसतात. तीं गांवांतली घाण आनी उश्टें खावन आपली उपजिविका करता आशिल्ल्यान, गांवगिऱ्या वाठारांनी जंय संडासाची सुविधा नासता वा कोयराचो विलो करपाची सारकी वेवस्था नासता. थंय दुकरांचो बरो उपेग जाता.

दुकराचें सामान्य तापमान १०१.२ कॅ. (३८ सॅ.) ते १०२.५ कॅ. (३९ सॅ.) आसता. दुकराची कात निस्तेज तशीच खरखरीत आसल्यार हें रोगाचें लक्षण आसूं येता. खरखरीत केंस दिसून आयल्यार दुकराक वल्या वा दमट वातावरणांत दवरपाक जाय. दुकराक आंगाभायल्या किटाणूंची तशेंच पोटांतल्या दंतांची लागण जावंक शकता. आंगाभायल्या किटाणूंमदीं मँज, लिखो,तेचपरी पोटांतल्या दंतांमदीं 'हॉग कॉलरा'‍‌‍‌(दुकराचो जोर), स्वायन पोक्स(लोळेचो रोग), स्वायन प्लेग, स्वायन एरीसिपलेस ब्रुसलॉसिस, अँभ्रेक्स, पोस्ट पारट्युरीएंट फिवर(वितां उपरांतचो जोर) आनी पिलांक रक्तक्षय हे रोग जावंक शकतात. दुकरांचो जोर, लाळेचो रोग आनी अँथेक्रेस ह्यो रोगाची लस तोपून घेवंची पडटा. दुकराच्या पिलांक जावपी रक्तक्षय पयस दवरपाक लोहयुक्त वखदां 3 दिसांचेर तशेंच १४ दिसांचेर दिवपाक जाय. दुकन्नीक विंयेतकच जोर येत जाल्यार अँटिबायोटिक्साचीं इंजेक्शनां दिवंक जाय.

हेर मोनजातीपरस खाल्ले खावडीपासून दुकर चड मास उत्पन्न करूंक शकता. दुकर थायामीन नांवाचें विटामीन चड तयार करूंक शकता. हाचेभायर नायसिन, रिबोफ्लावीन आनी लोहखनीज हांचें प्रमाणूय दुकर तयार करूंक शकता.




#Article 291: दुकळ (597 words)


दुकळ म्हळ्यार अन्नाचो व्हड प्रमाणांत उणाव जावन उपासमारिची वेळ येवप. व्हड वाठारांत आनी दीर्घकाळाखातीर निर्माण जाता अशी परिस्थिती निर्माण जाता तेन्ना त्या परिस्थितीक दुकळाची परिस्थिती म्हण्टात. दुकळ हो सैम निर्मीत तसो मानव निर्मीत आसता. पावसाचें आवर्शण (उणो पावस), तशेंच पावसाची अतिवृश्टी(बुडटी), वादळ, भूंयकांप, टोळधाड हीं सैम निर्मीत कारणां. म्हाझुजां, राजकीय आनी अर्थीक उलथापालथ, सांठेबाजी, नफेबाजी आनी सत्तेबाजी हातूंतल्यान निर्माण जावपी अडेचो अन्नधान्य उणाव, कृत्रीम भाववाड, शासनाची निश्क्रियताय, येरादारीचो उणाव ही मानव निर्मीत कारणां. सैम निर्मीत दुकळांत धान्य उत्पादनाचेर आवर्शण पडिल्ल्यान सरसकट सगळ्या लोकांची उपासमार जावन लोकावांगडाच जनावरांचीय हानी जाता. उपासमारांनी लाखांनी लोक मेल्ल्याची उदाहरणं मेळटात. आधुनिक काळांत सैम निर्मीत दुकळय पडपाक लागल्यात. मानव निर्मीत दुकळांत बेकारी, म्हारगाय हांकां लागून बाजारांत धान्या उपलब्ध आसुनूय तें विकतें घेवपाची ऐपत नाशिल्लेच दुकळाचे भकीक पडटात. सर्वसादारण गिरेस्त मनशाचेर अशा दुकळाचो व्हडलोसो परिणाम जायना.

भारतांत ऋग्वेद आनी अथर्ववेदांत दुकळाचो उल्लेख मेळटा. तसोच दुकळाचो उल्लेख बायबलांतय मेळटा. आदल्या काळांतल्या दुकळाच्यो सविस्तर नोंदी जाल्ल्यो नासल्यो तरी दुकळाची परिस्थिती खूब आदींसावन निर्माण जायत आसा. भारतांत मध्ययुगान कांळांतलो पयलो दुकळ १२९१ वर्सा पडलो. अकबर बादशहाच्या काळांत १५५३, १५५७ आनी १५८३ असो तीन खेपे दुकळ पडलो. ताचे उपरांत इस्ट इंडिया कंपनीचें राज्य सुरू जायमेरेन हिंदुस्थानाच्या वेगवेगळ्या वाठारांनी सुमार ११ दुकळ पडले. १८६०-१९०८ ह्या काळांत २० फावटीं दुकळाची परिस्थिती निर्माण जाली. पुराय भारतभर असो एकाच वेळार पडलो नासलो तरी देशाच्या दर एका वाठारान केन्ना ना केन्ना तरी दुकळश अणभवला. ह्या दुकळाचें प्रमाण दर पांच वर्सांनी एक अशें आसा आनी हें प्रमाण १९२४मेरेन चल्लें. उपरांत मात असो नेमान येनासतना परिस्थितीक धरून दुकळ येत रावलो. १९४३त बंगालचो दुकळ, १९६५-१९६६त जाल्लो आंध्र, कर्नाटक, महाराष्ट्र, ओरिसा, राजस्थान, मध्य प्रदेश, पंजाब राज्यांतलो दुकळ, १९७२-७३त जाल्लो कांय वाठारांतलो दुकळ हे भारतांतले मुखेल अशे दुकळ.

भारतांत पडिल्ल्या दुकळाचीं कारणां म्हळ्यार बेभरवंशी पावस आनी हवामान, बुडटी आनी आवर्शण, धान्य उत्पादनाची मागशिल्ली पध्दत, येरादारीचीं उणीं साधनां आनी वाडटी लोकसंख्या.ॉ

दुकळ हे सैमीक आवर्शण जाल्ल्यान आनी अन्नधान्याची तूट ही दुकळाची मुखेल समस्या जाल्ल्यान दुकळाचे परिस्थितीचेर सुर्वेक सावन उपाय जायत आयल्यात. पुरुमेंताच्या धान्याचो उपेग करप, अन्नछत्र घालप, धान्याच्या खंडात सूट दिवप ह्या सारकिले तात्पुरत्या स्वरूपाचे थळावे अशे उपाय करप जाताले. १८७६-१८७८त भारतांत पडिल्ल्या भिरांकूळ दुकळाक लागून १८८०त दोन भारतीय वांगडी आशिल्लें सर रिचर्ड स्टिची हाचे अध्यक्षतायेखालापयलें फॅमिन कमिशन नेमप जालें. ह्या कमिशनान सादर केल्ल्या अहवालांत दुकळ पिडेस्त वाठारांत प्रशासनान घेवपाची जतनाय, दुकळ पडचो न्हय हेखातीर करपाची फुडाराची तजवीज आनी फाटल्या १५ृ२० वर्सांतल्या काळांतल्या दुकळाचो इतिहास हांचो आस्पाव जाता.पयल्या फॅमिन कमिशनान केल्ल्या सुचेवण्यांक धरून दुकळा संबंदींची आचारसंहिता तयार करून तातूंत दुकळी कामां निर्माण करप, जाण्टे, अपंगूळ हांकां जिवीत वेतन दिवप, जमीन मालकांक तगाई रिणां दिवप, दुकळ पिडेस्त वाठारांतल्या धान्यखंडांत सूट दिवप, अन्नधान्याचे देवीघेवीचेर नियंत्रण दवरप आनी दुकळ निवारम निधी उबारप ह्या कलमांचो आस्पाव जालो. तेभायर येरादारी, शिंपणावळी सारकिल्ल्यो अन्नधान्यासंबंदीत शिफारसी करप जाल्यो. ह्यो सुचोवण्यो आनी शिफारशींच्या आदारान सरकारान १८८३त दुकळासंबंदींचे नेम तयार केले. १८९८त दुलरें फॅमिन कमिशन नेमप जालें. पयल्या कमिशनान केल्ले शिफारसीवरवीं सुचयल्ल्या आदाराच्या प्रमाणांत दुसऱ्या कमिशनाची वाड सुचयली. १८९९-१९०० ह्या काळांत पडिल्ल्या दुकळा उपरांत सरकारान १९०१त तिसरें कमिशन नेमलें. ह्या कमिशनाच्यो शिफारसी पयल्या दोन कमिशनांच्या शिफारसींक पुरक अशो आसल्यो. १९४३ सालांत पडिल्ल्या भिरांकूळ दुकळाउपरांत सरकारान एक दुकळ आयोग नेमलो. ह्या आयोगान संरक्षणात्मक आनी प्रतिबंधात्मक अशे दोन तरांचे उपाय सुचयले. संरक्षणात्मक उपायांनी आदल्या कमिशनान केल्ल्या शिफारशींचो पुर्नउल्लेख आसलो. प्रतिबंधात्मक उपायांनी शिंपणावळ, वनीकरण, सवलतीच्या दरान रिणां आनी येरादारेंत सुदारणां हांचो आस्पाव आसलो. भारताच्या स्वातंत्र्या उपरांत १९६५-६७च्या दोन वर्सांच्या दुकळांत दुकळ पिडेस्त राज्याखातीर मार्गदर्शक तत्वां सुचोवप जालें. भौशीक वितरण वेवस्थेचेर भर दिवन सवाय तरेच्या धान्याची पुरवण करपा संबंदीं तेन्ना विचार जालो.

१९७२-७३ ह्या काळांत पडिल्ल्या दुकळांत दुकळी रोजगार आनी फुकट अन्नधान्य वांटपाची कार्यावळ हातांत घेतनाच भौशिक आरोग्य, शेती उत्पादन, पियेवपाचें उदक हांचेर लक्ष दवरप जालें. हाचे फुडें १९८०-८१, १९८६-८७ वर्सा पडिल्ल्या दुकळांत ग्रामीण रोजगार येवजण, ग्रामीण पोशण येवजण, ग्रामाण उदका पुरवण येवजण आनी ग्रामीण भलायकी सांबाळप येवजण हांचेर भर दिवप जालें.




#Article 292: दुदी (956 words)


दुदी हातूंत काळो दुदी, कोंकण दुदी आनी तांबडो दुदी अशे तीन प्रकार आसात.

मराठी : काळा भोपळा; हिंदी : सीताफल, सफारी कुमडा, कद्दू, मीठा कद्दू, काली दुधी, पीला कोहडा;इंग्लीश : पंपकिन, स्क्वोश, रॅड गॅुर्ड, रॅड पंपकिन, मस्क मेलन, मेलन पंपकिन, कुशॉ, कॅनडा क्रूक नेक, विंटर क्रूक नेक; लॅटिन : कुकुर्बिटा मोशाटा ; कूळ : कुकुर्बिटेसी).

ही वर्सभर जगपी, दुसऱ्याच्या आदारान वयर चडपी वाल. पानां मोव, खंडीत आसून तांचेर चडशें धवशे वा रंगीत थिपके आसतात. पानांच्या देंठार मोव केंस आसतात. फळांचो देंठ वाटकुळो आनी खोल आसून फळाक जोडिल्ल्या जाग्यार ते पातळ्ळिल्ले आसतात. फळांचो देंठ वाटकुळो आनी खोल आसून फळाक जोडिल्ल्या जाग्यार ते पातळ्ळिल्ले आसतात. एका प्रकारांत तीं कांय प्रमाणांत गुळगुळीत आनी लांबट वाटकुळीं वा बसकीं आसतात. तरणीं आसताना हीं फळां गाड पाचवीं आनी पिकतकच तांचे भायलेवटेन पाचव्या निळ्या रंगाचें नाजूक आवरण आसता. गराचो रंग हळदुवो वा काळपट जांबळो आसता. बियो सपाट आनी करड्या वा तपकिरी रंगाच्यो आसून तांची देग बियांच्या रंगापरस वेगळ्या रंगाची आसता. ह्यो पिकाक उश्ण हवामान लागता. रपूर आर्द्रता आनी सौम्य तापमान आशिल्ल्या वाठारांत हें पीक बरें येता.

ह्या पिकाक खंयचीय पूण बरी निचऱ्याची जमीन मानवता. वालीचीं मुळां जमनीच्या वयल्या भागांत वाडपी आनी पसरपी आसतात. पावसाळी पिकाची लागवड जून-जुलय म्हयन्यांनी जाल्यार वायंगण्या पिकाची लागवड जानेवारी-मार्च म्हयन्यांनी करतात. नांगरून बरे भुसभुशीत केल्ले जमनींत ८० सेंमी. व्यासाचीं वाटकुळीं आळीं खणून, तांतूत भरपूर शेणखत घालून दरेका आळ्यांत ३-४ बियो लायतात. वायंगणी पिकाक गरजेप्रमाण ४-५ वा ८-१० दिसांनी उदक दितात. ह्या पिकाक हॅक्टेरीं ८० कील नायट्रोजन (दोन हप्त्यांनी) ५० कील फॉस्फरस आनी तितलेंच पॉटॅश दितात. बीं लायतकच तीन ते चार म्हयन्यांनी हे दुदी तयार जातात. ताचेउपरांत दोन म्हयन्यांमेरेन फळां मेळत रावतात. फळां काडटना देंठाचो कांय भाग दवरून काडटात. हीं फळां ४-६ म्हयने तिगतात. पावसाळी पिकांचे हॅक्टरी उत्पादन १३,७००-१८,८०० कील आनी वायंगणी पिकाचें उत्पादन ६५००-७५०० कीच आसता. काळो दुदी मुखेलपणान शाकेखातीर वापरतात.

ह्या पिकाक भुरी, तंतुभुरी, मर आनी वायरसजन्य रोग जातात. भुरीखातीर गंधकाचो आनी तंतुभुरीखातीर ताम्रयुक्त कवकनाशकांचो वापर करतात. ह्या पिकाक पैंगीळ आनी मूस ह्यो किडी लागतात. पैंगीळाखातीर १% लिडेनाची पावडर आनी मुसाक लागून मॅलॅथिऑन फवारतात.

फळांचो सुकील्लो गर थुकयेंतल्यान येवपी रगत आनी फुफुसांतल्यान जावपी रक्तस्त्राव हांचेर गुणकारी थरता. फळाक लागून आशिल्ल्या देंठाचो भाग सुकोवन उदकांत शिजोवन विखारी जिवान दंश केल्ल्या जाग्यार लायल्यार बरें.

(मराठी : दुधी भोपळा; हिंदी : कद्दू, तुमरी, लौकी; गुजराती : दुधी, तुबंडा; कन्नड : हळगुंबळा; संस्कृत : तुंबक, कटुतुंबी; इंग्लीश : बॉटल गुर्ड, कॅलबश गुर्ड, कॅलबश क्युकंबर; लॅटीन : लॅजिनेरिया सायसेसेरिया,ल्युकँथा; कूळ : कुकुर्बिटेसी).

हे केंसाळ वालींत आनी काराथें, तवशें हेंच्या वालींनीं शारिरीक लक्षणां सारकींच आसतात. हाचीं फुलां धवीं आनी एकलिंगी आसून फळां सादारणपणान लांबट १.८ सेंमी. मेरेन आनी वजन ९ किलांमेरेन आसता. फळांचो रंग लेव पाचवो आसून साल सुळसुळीत आसता. फळां पिकतकच साल धवी जाता. बी धवी, १.६ ते ८ सेमी लांब आनी गउळगुळीत. फळांतलो गर मोव आनी खावपाक मेळटा असो आसून ताची भाजी, खीर वा हालवो करतात.

ही वाल मूळची आफ्रिकेंतली आसून तिचीं फळां दर्याच्या उदकांवांगडा व्हांवत वचून अमेरिका खंडांत पावली अशें मानतात. इ.स. आदीं ७०००-५५०० ह्या काळांतले मॅक्सिकोचे होंवरींतल्यान कोंकण दुदयाचे अवशेश मेळ्ळ्यात. इ.स. आदीं ३५००-३००० ह्या काळांतल्या इजिप्तांतल्या थड्यांत ह्या दुदयाचे सालीचे अवशेश मेळ्ळ्यात. अॅबसिनिया, मोलकाझ जुंवे आनी भारत(मलबार,डेहराडून‌‌) ह्यो सुवातींचेर ही वाल रानटी अवस्थेंत दिसता. सद्या अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, चीन आनी भारतांत ही वाल सगळेकडेन आसा.

लागवडीखाला आशिल्ले आनी रानटी अशे कोंकण दुदयाचे दोन मुखेल प्रकार आसात. रानटी फळां कोडू आसतात. लागवडींतल्या प्रकारांत वेगवेगळ्या जमनींखातीर आनी हवामानांखातीर जायत्यो सुदारित जाती उपलब्ध आसात. त्यो अशो

हें चड करून गिमांत रोवपाचें पीक. हें पीक कसलेंय तरेचे जमनींत येता. पूण बरे निचऱ्याचे आनी भरपूर सारें आशिल्ले जमनींत उत्पन्न बरें येता. हाची सादारणपणान वर्सांतल्यान दोन खेपे ऑक्टोबर ते मार्च आनी मार्च ते जुलय मेरेन पीक घेतात. गिमांत चड करून वाटकुळ्या फळाची आनी पावसांत चड करून लांब फळाची लागवड करतात. सुर्वेक वाफ्यांत रोपें तयार करून वा १.५-२ सेंमी. अंतराचेर नेमां मारून तातूंत सारें घालून एका जाग्यार ४-५ बियो लायतात. गिमांत रोयिल्ली ही वाल चड करून जमनीचेरूच वाडयतात. पूण पावसांत ही वाल माटवार वा घरार चडयतात. लागवडीसावन दोन-अडेज म्हयन्यांनी भाजयेखातीर तरणीं फळां काडूंक सुरवात करतात. फुडें २-४ म्हयन्यांमेरेन तोडणीचें काम चालू आसता. फळां जून जातकच गरांत सूत जाता आमी सुकता. बियो घट्ट जातात. दरेके वालीक ०.५-१.५ कील वजनाचीं १०-१५ फळां येतात.

कोंकण दुदयाक करपा, फळकूज आनी केवडा हे रोग जातात. करपा हो रोग कोलेटॉट्रिकम लॅजेनेरियम आनी फळकूज रोग पिथियम अॅफानिडारमेटम त्या कवकाक लागून जाता.

ह्या रोगांचेर बोर्डो मिश्रण फवारल्यार रोगांक आळाबंदा बसता. कोंकण दुदयाक तांबडो पैंगीळ, फळमाशी ह्या किडींपासून चड त्रास जातात. पिकार ०.६५% लिंडेन हॅक्टेरी २०-२५ कील ह्या प्रमाणांत फवारतात. तेभायर पिकार मॅलॅथिऑन हें किटकनाशक फवारतात.

ह्या फळांत ९३.३%उदक, ०.२प्रथिनां, ०.१स्निग्ध पदार्थ, २.९कार्बोहायड्रेट, ग्लुकोज, फ्रुक्टोज ह्यो साकरी ब आनी क जीवनसत्वां आसतात. सुकील्ल्या कोंकण दुदयाचो उपेग उदक दवरपाखातीर दवलें नळयो, तुताऱ्यो आनी तपकिरीच्यो डबयो तयार करपाखतीर करतात.सतार, बीन सारकीं तंतुवाद्यां करपाखातीरूय तांचो उपेग करतात. हीं फळां रेचक, मुत्रल, कफ, पित्तशामक आसून चड तकली उसळ्ळ्यार बियांचें तेल लायतात. पानां रेचक आसून साकर घालून कामणीचेर दितात.

(मराठी : लाल भोपळा; हिंदी : कद्दू, विलायती कद्दू; इंग्लीश : कॉमन गुर्ड, स्क्वॉश गुर्ड, यॅलो गुर्ड, स्पॅनिश गुर्ड, टर्बन गुर्ड, ट्रू गुर्ड, विंटर स्क्वॉश, ग्रेट पंपकिन, मेलन पंपकिन, रॅड पंपकिन; लॅटीन : कुकुर्बिटा, मॅक्झिमा; कूळ : कुकुर्बिटेसी).

ही जमनीर सरपटत वचपी, नाजाल्यार घरार वा माटवार वाडपी वाल. तिचें खोड लांबशें वाटकुळें केंसाळ आसून ताचेर मोटीं, सादीं, एकाआड एक वाटकुळीं वा मुत्रपिंडावरी पानां आसून तळाकेन तीं काळजा आकाराचीं आसतात. तांची देग दांतेरी आसता. पानांचे देंठ पानांच्याच लांबायेचे आसतात. पुं. पुश्पां आनी स्त्री पुश्पां व्हड, एके वालीचेर पूण स्वतंत्रपणान वाडपी हळदुवीं आनी घांटीच्या आकाराचीं आसून पानांच्या खांचींनीं येतात. फळाचो आकार वाटकुळो वा लांबट वाटकुळो आसता. तांचो रंग पिंगसो-हळदुवो आसून पिकतकच तातूंत गोडसार हळदुवो वा तांबसो रवाळ ‍(मगज‌) आसता. बियो जायत्यो व्हड, सपाट, धव्यो वा पिंगशो, गाड पुडी कोराच्यो आसतात. हे जातीचीं कांय प्रकारचीं फळां खूब मोटीं आसतात. (सुमार २.१ ते २.४ मी. घेराचीं आसून सुमार १००-१५० कील वजनाचीं).

हे जातीच्या मूळस्थानाविशीं निश्चित माहिती मेळाना. पूण ती मूळची आशियांतली आसुंये अशें मानतात.

हाचीं पानां, फुलां आनी फळां भाजयेखातीर वापरतात. बियांचो वापर गोडशांत करतात. त्यो पुश्टीक, मुत्रल आनी कृमीनाशक आसतात. हीं फळां बरेच दीस तिगतात. 




#Article 293: दुबळा (816 words)


दुबळा एक आदीवासी जमात. ह्या लोकांची वसती गुजरात, महाराष्ट्र, दादरा आनी नगरहवेलींत आसा. तशेंच, गुजरातांतल्या सुरत आनी भडोच आनी महाराष्ट्रांतल्या ठाणे जिल्ह्यांनी ह्या लोकांची वसती चड आसा.

हे जातीच्या नांवाविशीं कांय दंतकथा आसात. तातूंतल्यो दोन अशो-

गुजरातांतले चडशे दुबळा लोक गुजराती उलयतात आनी महाराष्ट्रांतले दुबळा लोक मराठी उलयतात.

दुबळां लोकांचे वट्ट २५ फांटे आसात ते अशे - बाबा, बल्सरिया, बर्निया, चोरिया, दमनी, हर्व्हिया, इस्त्रिया, खर्चा, खोडिया, मंडव्हिया, नर्दा, ओल्पडिया, रठेडिया, सरव्हिया, सिप्रिया, तलाव्हिया, उखरिया, उम्रिया, वसवा, वोहरा, धंगलिया, कान्हरिया, ठाकोर, थलिगोरिया आनी वातोलिया. ह्या शाखांतल्यो तलाव्हिया, वोहरा आनी खर्चा ह्यो तिनूच महत्वाच्यो आनी मुखेल शाखो आसात. ह्या शाखांनीं तांचेभितर लग्नां जायनात. पूण हालीं हो शाखांतलो भेद मातसो उणो जाला. हे लोक आपणाक उच्च मानून, आपणाक मूळचे राजपूत कुळांतले समजतात. हेर लोक हांकां हीन दर्ज्याचे मानतात.

धर्तरेचेर दुश्ट आनी सुश्ट अशो कांय शक्ती आसांत आनी ताच्यांतल्या दुश्ट शक्तींक लागून रोग, पिडा,आनी हेर अरिश्टां येतात. अशी दुबळा लोकांची समजूत आसा. रोग जायत जाल्यार ते भगताकडेन वचून उपाय विचारतात आनी तो सांगता ते प्रमाण निवेद्य, बळी, मंत्र ह्यो गजाली करतात. भरमदेव हो तांचो मुखेल देव. व्हडले धामीचे रोग आयल्यार दुबळा लोक भरमदेव देवाची आराधना करतात. देवी, कांजीण ह्या रोगांचो हालिकाका हो देव. हाका ज्वारीचो न्वेद्य दाखयतात. दुबळा लोक आकाशीमाता, पेटफोडीमाता, खोखलीमाता, मरीमाता, वेराईमाता ह्या देवतांची विंगड विंगड कारणांखातीर पुजा करतात. 

वैजपण, मांत्रीकपण आनी पुरयतपण अशीं दुबळांखातीर तिनय कामां करपी भगत आसतात. रोग्याच्या मस्तकाभोंवतणीं सात खेपे घुंवडावन हाडिल्ल्या दाण्यांवयल्यान भगत रोगाचें निदान करता. ह्या प्रकाराक 'दाना-बांधना' अशें म्हण्टात. दुबळा लोकांचो भुता-खेतांचेर खूब विस्वास आसता.

दुबळा लोकांचीं घरां कुडाच्या वण्टींचीं आनी तणाच्या पांख्यांची आसतात. तांच्या घरांक जनेलां नासतात. हीं घरां उण्या उंचायेचीं आसतात.

चलो अठरा वर्सांचो आनी चली पंदरा वर्लांची जातकच तांचीं लग्नां थारयतात. तांचेंमदीं पितृसत्ताक कुटुंबपद्दत आशिल्ल्यान लग्न जातकच चलो वेगळो रावता. प्रेम संबंदांतल्यान जमिल्ल्या लग्नाक मान्यताय दितात. पूण थराविक क्षेत्राचे भायले व्यक्तीकडेन लग्नसंबंद करिनात. दुबळा प्रदेशांतल्या म्हळ्यार दुबळा लँड लोकांभितरूच अंतर्विवाह जातात. त्या प्रदेशाक विटो म्हण्टात. नवसारी विटो, बार्डोली विटो अशो हेर कांय विटो दुबळा जमातींत दिसतात. हाका प्रदेश अंतर्विवाह म्हण्टात. लग्नाचो करार करतना जाताच्या पंचासामकार, चलयेंचें देज थारायतात. बस्तरिओ नांवाच्या मध्यस्थावतीन लग्न थारायतात. लग्नांपयलीं नानीताडी, मोटीताडी अशें समारंभ करतात. उपरांत 'घाणा' हो विधी करतकच लग्नसुवाळो सोंपता.

लग्नाउपरांत व्हंकलेची आवय भेट म्हणून आयदनां दिता. त्या अहेराक 'मामेरू' अशें म्हण्टात. कांयकडेन न्हवऱ्या-व्हंकलेक निरोप दितना 'रामवेव्हार' नावांचो समारंभ करतात. ह्या समारंभाक जातपंचांक आपोवन तांचेसामकार न्हवरो-व्हंकल रामाच्या नांवान सोपूत घेतात की आमी खंयचेय परिस्थितींत एकमेकांक सांबाळून पंचांचो अधिकार मानतलीं. लग्न हिंदू पद्दतीन माटवांत जाता. भोवपत्नीत्व, घटस्फोट आनी विधवाविवाह हे सगळे प्रकार तांची पंचायत समिती थारायता.

दुबळा जमातिच्यो बायलो वैजिणीच्या कामांत कुशळ आसतात. बाळंटेरांत आडखळ आसा अशें दिसल्यार, पेटीफोडीमाता हे देवीक आंगवण करतात. त्या वेळार देवतेक कोंबो वा बोकडो बळी दितात वा भुरग्याची प्रतिमा करून ती देवीक ओंपतात. सटयेचे रातीं बाळंटिणीचे खाटीकडेन तुपाचो दिवो लायतात. सातव्या दिसा भुरग्याक नांव दवरतात. ज्या वाराक भुरग्याचो भुरग्याचो जल्म जाता, त्या वाराचें नांव भुरग्याक दवरपाची चाल आसा. तिसऱ्या वा चवथ्या वर्सा भुरग्याचें जांयवळ करतात. जांयवळाच्या वेळार भुरग्याचे केंस, नाल्ल आनी एक दिवो देवतेक ओंपतकच, भुरगो ते देवतेकडल्यान परतो मेळटा अशें समजतात.

दुबळा लोकांचो पुर्नजल्माचेर विस्वास आसा. हे लोक मडीं लासतात वा पुरतात. ह्या दोनूय पध्दतींनी तांदूळ शिंपडावन जागो शुध्द करून घेतात. मेल्ल्या मनशाच्या तोंडांत शिताचे चार पींड दवरतात. मड्याचे पांय दक्षिणेकडेन करतात. मड्याक हून उदकान न्हाणोवन ताच्या आंगाक हळद लायिल्ले तांदूळ पांच खेपे चोळटात. तशें केल्ल्यान तो शुध्द जाता आनी ताचे लागसार भुतांखेतां येनात असो समज आसा. दादल्याचें मडें धव्या कपड्यांत आनी बायलेचें मडें तांबड्या कपड्यांत गुठलायतात. उपरांत मड्याची तकली उत्तर दिशेकडेन करून, मडें मसुंडेत व्हरतात. मसुंडेंत चारूय दिशांक शीत दवरतात. निमाणे संस्कार जातकच सगळे लोक न्हावन घरा वतात. हे लोक सात दीस सुतक पाळटात. इकराव्या दिसा अस्थी न्हंयेत सोडटात. मडें पुरिल्लें आसल्यार, इकराव्या दिसा मेल्ल्या मनशाची लाकडाची प्रतिमा करून ती लासतात. हे सगळे विधी भगत करता. चार-पांच वर्सांनी एकदां हे लोक अक्षय तृतीयेक श्राध्द करतात. ताका 'पर्जन' वा 'मोटो दहाडो' म्हण्टात. हो सुवाळो भौशीक रितीन, हेर कुटुंबा मेळून करतात. जितल्या मृतांचें श्राध्द करपाचें आसता तितल्यो तांदळाच्यो राशी घालून तांचेर तांब्याचें एक नाणें आनी सुपारी दवरतात. श्राध्दाची मुखेल कार्यावळ रातची सुरू करून फांतोडेमेरेन चलता. ह्या लोकांची सगळ्यांत व्हडली परब म्हळ्यार 'दिवसो'. त्या दिसा म्हळ्यार आषाढांतले उमाशेक आंकवार चलयो बावलो-बावलेचीं लग्नां करतात. 'शीतला सप्तमीक' हे लोक उपास करतात. तांच्या सगळ्या उत्सवांनी नाच-पदांची कार्यावळ आसता. तशेंच हिंदूंचे नवरात्र, दसरो, दिवाळी हेय सण ते मनयतात. 

दुबळा लोक नृत्यकलेंत तरबेज आसतात. लयबध्द हालचाल आनी सुरेल संगीत हांकां लागून तांचे नाच खुबूच आकर्शक जातात. तांच्या नाचाचे तीन प्रकार आसात.

ह्या नाचांनी कोंबो, शेड्डो तशेंच जनावरां झूज, ऊसाची लागवड ह्यो हालचाली दाखयतात. ताका धोल, थाळी ह्या वाद्यांची साथ आसात. शेती आनी मजुरी हे तांचे मुखेल वेवसाय आसून ज्वारीची भाकरी आनी मास हो तांचो नित्याचो आहार. 

ह्या लोकांचे जातपंचायतींत, पंच आनी पटेल हे जमातीचे कारभार पळयतात. गांवांतलो जाण्टो, हुशार, अणभवी आनी समाजांत पत आशिल्लो मनीस पटेल म्हणून वेंचतात. पटेल आनी हे प्रतिनिधी मेळून सभा तयार जाता. जमातीचे नितीनेम, परंपरा आनी चालीरिती ह्यो बरे तरेन चलतात काय ना हें पळोवप पंचायतीचें मुखेल काम आसता. तेच भाशेन कुटुंबीक अडचणी सोडोवप हेंय समितीचें म्हत्वाचें काम आसता. धा - बारा गांवांतल्या दुबळा जमातीच्या प्रतिनिधींचें बारगामनोचोरो नांवाचें एक मंडळ आसता. दुबळा जमातींत सुदारणा घडोवन हाडपाचें काम ह्या मंडळावरवीं जाता. 




#Article 294: दुभाषी,डॉ. गणबा नागेश सिनाय (120 words)


(जल्म : 20 जुलय 1920, नागवें - बारदेस). सुटकेझुजारी.ताणें मेदिकु सिरूर्जियांवाचो अभ्यासक्रम(वैजकी डिप्लोमा)पुराय केल्लो.1946-61 ह्या काळांततो, आझाद गोमंतक दल आनी नॅशनल काँग्रेस गोवा ह्या संघटणांचो वांगडी आशिल्लो आनी राजकीय चळवळींत वांटो घेतालो.1949त डॉ. पुंडलीक गायतोंडे हाचेकडेन ताचो संबंद आयलो.तेन्नासावन तो भूंयगत वावरांनी वांटो घेवंक लागलो.
 

गोंय स्वतंत्र जातकच ताणें 'प्रथमोपचार' आनी 'होमगार्ड प्रशिक्षण' शिबीर घडोवन हाडलें.तशेंच, म्हापश्यां युवक संघ स्थापन करपांत ताचो मोलादीक वांटो आसा.1970त गोंयच्या जनसंघ फांट्याचें ताणें मुखेलपण केलें.डिसेंबर 1975 ह्या आणिबाणाच्या काळांत ताका आग्वाद बंदखणीत दवरिल्लो.भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो. - कों. वि. सं. मं.

दुर्गा:एक नामनेची शक्तीदेवता. उमा, गौरी, पार्वती, चंडी, चामुंडा, काली, कपालिनी, भवानी, विजया अशीं हे देवीचीं जायतीं नांवां आनी रूपां आसात.

दूर्ग नांवाच्या राक्षसाक मारपी म्हणून दुर्गा.णव वर्सांचे शक्तीदेवीक दुर्गा म्हणचें,




#Article 295: दुर्गा (251 words)


दुर्गा एक नामनेची शक्तीदेवता. उमा, गौरी, पार्वती, चंडी, चामुंडा, काली, कपालिनी, भवानी, विजया अशीं हे देवीचीं जायतीं नांवां आनी रूपां आसात. 

दूर्ग नांवाच्या राक्षसाक मारपी म्हणून दुर्गा. णव वर्सांचे शक्तीदेवीक दुर्गा म्हणचें, अशें देवी भागवतांत म्हळां. महाभारताच्या विराट पर्वांत दुर्गा ही नारायणाची बायल अशें म्हळां. हे देवीचें स्थान विंध्य पर्वताचेर आशिल्ल्याचें हरिवंशांत सांगलां. ताचेवयल्यान हे देवीक विंध्यवासिनी अशेंय म्हण्टात. ताचेवयल्यान हे देवीक विंध्यवासिनी अशेंय म्हण्टात. दुर्गेचो संबंद शंकराकडेन लावन तिका आदिशक्ती अशेंय म्हळां.
शंकर, यम, विष्णु, चंद्र, इंद्र, वरूण, धर्तरी, सूर्य ह्या देवतांच्या अंशापसून दुर्गेचो जल्म जालो, अशें मार्कंडेय पुराणांत म्हळां.

दुर्गेचीं रौद्र आनी सौम्य अशीं दोन रूपां आसात. रौद्र रुपांत ती तांत्रिकांची उपास्य देवता थारली. दुर्गेचें अध्यात्मरुप म्हळ्यार सौम्यरुप देव्युपनिषदांत वर्णिलां. चंडी ह्या स्वरूपांत दुर्गा ही चतुर्भुजा, अष्टभुजा, दशभुजा, अष्ट-दशभुजा अशी मेळटा. तिच्या हातांत चक्र, पाश, शूल, खड्ग हीं आयुधां आसतात. ती शींवाचेर बशिल्ली आसता. महिषासुरमर्दिनीच्या रुपांत तिच्या पांयांकडेन तकली तुटिल्लो महिषासुर आसता.

मार्कंडेय पुराणांत दुर्गा देवीचें महाकाली, महालक्ष्मी आनी महासरस्वती ह्या तीन स्वरूपांनी चरित्र वर्णन केलां. ही तीन रुपां अनुक्रमान तम, रज आनी सत्व ह्या तीन गुणांचीं प्रतिकां. मधुकैटभ, महिषासूर, चंडमुंड, शुंभनिशुंभ ह्या राक्षसांचो तिणें वध केल्ल्याच्यो कथा हातूंत सांगल्यात.  जेन्ना धर्माचो ऱ्हास जाता, तेन्ना दुर्गा अवतार घेता अशेंय वर्णन तातूंत केलां.  दुर्गेन हो पराक्रम णव दिसांनी केलो म्हणून आश्विन शुध्द पाडव्यासावन णव दीस 'नवरात्र' हो उत्सव मनयतात. बंगालात खुबशा लोकांची दुर्गा कुलदेवता आशिल्ल्यान थंय हो उत्सव व्हडा पांवड्यार मनयतात.

कलकत्ताक दुर्गा देवीक काली, आसामांत कांमाख्या, कोल्हापुरांत महालक्ष्मी जाल्यार गोंयात शांता म्हणून वळखतात. न्पाळांतय नवरात्र हो उत्सव, शस्त्र, ध्वज हांची पुजा करून देवाक रेड्याचो बळी दिवन मनोवपाची चाल आसली.




#Article 296: दुर्बीण (1008 words)


दुर्बीण पयसुल्ल्या वस्तूंचें बारकायेन निरिक्षण करपाचें एक म्हत्वाचें साधन. आधुनीक दुर्बीण मुखेलपणान दोन तरांची आसा. प्रकाशीय (optical) दूरदर्शक आनी रेडीओ दूरदर्शक. प्रकाशीय दुर्बिणीचें मूळ ओक्लाच्या हारश्यांत मेळटा. 

तेराव्या शेंकड्यासावन लघुनदरेदोश (short sight defect) अडचण पयस करपाखातीर अंतर्गोल भींग (concave lens) वापरतात. गॅलिलिओ हाणें आपली दुर्बीण मळबाकडेन घुंवडावंचे पयलीं, इ.स. 1608च्या सुमाराक हॉलंडांतल्या हॅन्स लिपरशे ह्या ओक्लांच्या दुकानदाराक दुर्बीणीचो अचकीत सोद लागलो. एकमेकांसावन कांय अंतराचेर दवरिल्ल्या दोन बहिर्गोल भिंगां बसोवन एक दुर्बीण तयार केली. उपरांत ताणें एके नळयेक दोन बहिर्गोल भिंगां बसोवन एक दुर्बीण तयार केली. उपरांत लिपरशे हाणें तयार केल्ले दुर्बिणीचो हॉलंड सैन्यांत खूब प्रमाणांत उपेग जावपाक लागलो. दुर्बिणीची नविदाद उपरांत सबंद युरोपभर पातळ्ळी. रोमांतलो प्रसिध्द शास्त्रज्ञ गॅलिलिओ (१५६४-१६४२) हाणें तिचें म्हत्व जाणून घेवन तातूंन सुदारणा करून एक दुर्बीण तयार केली. ती मळबाकडेन घुवंडावन तातूंत ताणें चंद्रावयलें दोंगर, सुर्याचेर आशिल्ले काळें दाग, उपग्रह, मळबांतल्या नखेत्रांची दाटाय आनी मळबांतल्या नखेत्रांची दाटाय आनी मळबांतल्यो हेर गजाली पळयल्यो आनी हेरांकय दाखयल्यो. उपरांत ताणें खूब दुर्बिणी तयार केल्यो. हातूंतल्यो दोन आयजय फ्लॉरेन्सांतल्या वस्तू संग्रहालयांत आसात. हातूंतल्यो दोन आयजय फ्लॉरेन्सांतल्या वस्तू संग्रहालयांत आसात. ताणें तयार केल्ले दुर्बिणींत पयसुल्ली वस्त ३२ पटींनी व्हड दिसता. 

दुर्बिणींतल्या भिंगांमदलें वस्तूवटेन आसता त्या भिंगांक वस्तुभींग आनी भिंगांतल्यान पळयतात ताका नेत्रिका अशीं नांवां आसात. १६७०च्या सुमाराक इंग्लंडांत न्यूटन हाणें वस्तूभिंगांचे सुवातेर १५ सेंमी. व्यासाचो अंतरगोल हारसो वापरिल्लो. नेत्रिकाखातीर बहिर्गोल भींग वापरिल्लें. तातूंतल्यान पयसुल्ली वस्त ३८ पटींनी व्हड दिसताली. संवसारातली एक व्हड दुर्बीण अमेंरिकेंतले माऊंट पॅलमारचे वेधशाळेंत आसा. ताचो हारसो सुमार ५०१ मीटर व्यासाचो आसून हारशाचें वजन १५ टन आनी पुराय दुर्बिणीचें वजन ५५० टन आसा. १९४७ सावन तिचो वापर चालू आसा. हे दुर्बिणीपरस व्हड अशी सुमार ६ मी. व्यासाची दुर्बीण रशियेंतल्या उत्तर कॉकेशस पर्वताचेर १९७६त उबारिल्ली आसा. सतराव्या शेंकड्यांत जेन्ना दुर्बीण विकासमार्गाचेर आशिल्ली तेन्ना कंवची आनी तिचेसावन इश्ट शक्तीचीं भिंगां बसोवपाती तंत्रविद्या पुराय युरोप खंडात खूब फुडारिल्ली. ताका लागून सुर्वेच्यो सगळ्यो दुर्बिणी प्रणमनी प्रकाराच्यो आशिल्ल्यो.

वस्तुभिंगांचो मुखेल वावर म्हळ्यार पयसुल्ले वस्तूचें पडबींब निरिक्षकाच्या मुखार नितळ आनी लागीं निर्माण करप. पडबिंबाचे आकारमान व्ह जाय जाल्यार वसितूभिंगाचें केंद्रांतर व्हड आसूंक जाय. वस्तुभिंगाक लागून तयार जाल्लें पडबींब चड पर्जळीत जावपाखातीर चडांत चड उजवाड ह्या भिंगांतल्यान येवप गरजेचें. हाका लागून त्या भिंगाचें आकारमान व्हड आसूंक जाय. 

आयचे प्रणमनी दुर्बिणीचें स्वरूप योहानेस कॅप्लर (१५५१-१६२९) हाचो मुळावे कल्पनेप्रमाण रावलां. हातूंत दोनय भिंगां बहिर्गोल प्रकाराची आसतात. हे दुर्बिणींत पयसुल्ल्या बिंदूसावन आयिल्लीं किरणां वस्तुभिंगांचेर समांतर येवन पडटात. हाका लागून तिचें केंद्रप्रतलांत परतें पडवींव निर्माण जाता. तें पडबींब उजवाडाचीं किरणां एकठांय येवन जाल्लें आसता. वस्तुभींगांतल्यान गेलेउपरांत निमाणें पडबिंब परतें दिसता. मळबांतल्या गिऱ्याचो अभ्यास करपाखतीर हे दुर्बिणीचो खूब उपेग जाता.

पडबिंबाचें आकारमान वाडोवपाखातीर व्हड केंद्रांतरांचे वस्तुभींग वापरून चड लांबांयेची दुर्बीण तयार करपाची सर्त लागली. ल्हान दुर्बिणींत कागदाच्यो नळ्यो वापरताले. ३ ते ४ मी. परस पयस लांबाय वाडल्यार पत्र्याच्यो वा बांबूच्यो नळ्यो वापरतात.

कॅप्लर दुर्बिणींत पडबींब सादारणपणान परतें निर्माण जाता आनी दुर्बिणीची नळीय खूब लांब आसता. आजकाल मळबांतले गिरे आनी नखेत्रां हांचो अभ्यास करपाक आनी धर्तरेवयल्या पयसुल्ल्या वस्तूंक पळोवपाक चड करून कॅप्लर दुर्बिणीचोच चड उपेग जाता. मळबांतल्या जड वस्तूंचो अभ्यास करपाखातीर उपेग करतात ते दुर्बिणीक ज्योतीश दुर्बीण अशें (astronomical telescope) म्हण्टात. पार्थीव उपेगांत येवपी दुर्बिणीक कॅपलर दुर्बीण(Terrestrial telescope)म्हण्टात. पार्थीव दुर्बिणींनी सरळ पडबींब मेळचें म्हणून आनीक एक भींग बसयतात.

लोलकी व्दिवनेत्री दुर्बिणींत एकसारक्यो दोन दुर्बिणी तांचें अंतर समांतर दवरून जोडिल्ल्यो आसतात. दोन नेत्रिकांतलें अंतर मनशाच्या दोळ्यांमदल्या अंतराइतलें आसता. निरिक्षण करपी व्यक्तीचे गरजेप्रमाण तें चड-उणें करपाक मेळटा . हे दोन दूरदर्शक दोनय दोळ्यांक लावन एकाच द्खाव्याचें दोन. दोळ्यांनी एकाच वेळार निरिक्षण करपाक मेळटा. जण एका दूरदर्शकांत दोन-दोन पोरो लोलक बसयल्ले आसतात. हाका लागून निमाणें पडबींब सारकें मेळटा.

हातूंत वस्तुभिंगाचे सुवातेर अंतर्गोल हारसो वापरतात ही कल्पना न्युटन हाणें चालींत हाडिल्ली. उपरांत स्कॉटीश गणिती जेम्स ग्रॅगरी(१६३८-७५) हाणें हारशाचे दुर्बिणीची नवी रचणूक मांडली. तातूंत एके नळयेच्या अन्वस्ताकार हारसो दवरून ताच्या मदल्या भागार ल्हानसो बुराक मारून ताच्या तोंकार एक नेत्रभींग दवरतात. हारशाक लागून हांगा पयसुल्ल्या वस्तूंचें पडबींब तयार जाता. तांतूतल्यान मुखार गेल्ले किरण विवृत्ताकार हारशाचेर पडटा. थंयच्यान परावर्तीत जावन हांगा दुसरी प्रतिमा तयार जाता. एन. कॅसेग्रेन हाणें १६७२त मांडिल्ले येवजणेंतले दुर्बिणीत असोच एक अन्वस्ताकार हारसो आसता. न्यूटनान परावर्तक दुर्बीण तयार करून ताणें बृहस्पतीच्या उपगिऱ्यांच्या आनी शुक्राच्या धन्वाकाराचें निरिक्षण केल्लें. परावर्तन दुरदर्शी पांच प्रकारांचे आसतात.

ह्या सगळ्या दुर्बिणींनी विवृत्ताकार हारसो आसता.

प्रणमनी दुर्बिणीची उदरगत (विकासचाल) चालू आसतानाच परावर्तीनी दूरदर्शकांची निर्मिती इंग्लंडांत ल्हव-ल्हव चालूच आशिल्ली. १७२२त उल्लेख करिसारकी पयलीं परावतनी दुर्बीण जॉन हेडली हाणें तयार केली. तांबें आनी कथील ६८.३२ ह्या प्रमाणांत कडोवन एक नवो मिश्रधातू ताणें तयार केलो. ताचेपासून १५ सेंमी. छिद्र व्यासाचो सुमार २ मी. केंद्रांतराचो अन्वस्ताकार हारसो तयार केलो. ह्या दूरदर्शकांत न्यूटन हाची पद्दत ताणें वापरिल्ली. उपरांत परावर्तनी दुर्बिणींत सुदारणा जायत गेली. परावर्तनाच्या वेळार लागीं-लागीं ४०% उजवाड फुकट वता म्हणून मुखेल हारसो मातसो वांकडो दवरपाची कल्पना हर्शेल हाणें काडली. उपरांत १८५०त युस्टूश लिबीक हाणें कंवचेचेर धातूचो पातळ लेप दिवन रसायनिक प्रकिया सोदून काडली. हो लेप सुळसुळीत आशिल्ल्यान उजवाडाच्या परावर्तनाचें प्रमाण खूब वाडलें. १९३० उपरांत जॉन स्ट्रॉय हाणें कंवचेचेर अॅल्युमिनियमाचो लेप दिवपाची प्रक्रिया सोदून काडली. आयज संवसारांतली सगळ्यांत व्हड परावर्तनी दुर्बीण ६ मी. छिद्रव्यासाची आसा.

खंयचेय वस्तूचें खूब वेळ निरिक्षण करचें आसत जाल्यार, दुर्बिणीक वेवस्थीत एके सुवातेर थीर बसोवंची पडटा. ल्हान दुर्बीण खंयचेय सुवातेर सहजपणान हालोवपाक मेळटा. व्हड दुर्बीण जड आशिल्ल्यान तिचें आरोहण करचें पडटा. नखेत्रां आनी गिरे हो सूर्य आनी धर्तरेप्रमाण वाटकुळाकार कक्षांतल्यान भोंवत आसतात. हाका लागून खंयच्याय नखेत्रांचें वा गिऱ्याचे खूब वेळ निरिक्षण करतना दुर्बीण एकसारकी घुंवता तशी दवरची पडटा. उदग्र अक्षाभोंवतणीं वयर-सकयल करपाक मेळटा. रशियेंत बसयल्ल्या नव्या ६ मी. छिद्रव्यासाचे दुर्बिणीचें वजन चड आशिल्ल्यान तिका एके सुवातेर आरोहण केले उपरांत हे रचणुकेंत कांय बदल करून विषुववृत्तीय आरोहणाच्यो इंग्लीश आनी जर्मन अशो दोन पद्दती चालींत आयल्यात. 

सुर्याचेर पातळिल्ल्या कुपांच्या आविश्काराचो अभ्यास करपाखातीर हेल आनी जी.डब्ल्यू. रिची हाणीं 'यर्कीझ' वेधशाळेंत उपकरण तयार केलें. ह्या प्रकल्पाखातीर अर्थीक आदार हाडून दिवपी, हेलन स्नो ह्याच्या नांवावयल्यान ह्या उपकरणाक 'स्नो दुर्बीण' अशें नांव पडलें. हाच्या आदारान सुर्याचो वर्णपट आनी वेगवेगळ्या वर्णवळीच्या उजवाडांत सूर्याचीं छायाचित्रां बेसबरीं घेवपाक मेळटात.

स्नो दुर्बिणींतली मुखेल नळी क्षितीज समांतर उरिल्ल्यान सुर्याचे उश्णतायेचो तिचे कार्यक्षमतायेचेर वायट परिणाम जाता. ते खातीर धा ते पंधरा मीटर उंचायेच्या मनोऱ्याचेर एक स्टिसस्टॅटचो हारसो बसोवन ताचेवयल्यान परावर्तीत जावपी सूर्यकिरण एके उदग्रनलिकेंतल्यान सकयल घेवप जाता आनी उपरांत तें वर्णपटलेखकाचे धारेर पडटा. ह्या उपकरणांतल्यान चड स्पश्ट वर्णरेशा मेळूंक पावता. अशी दुर्बीण तमीळनाडूंतले कोडाकॅनाल वेधशाळेंत आसा. 

जमनीवयल्यान दूरदर्शकाचो वापर करपांत कांय तोटे आसात. जमनीवयलें वातावरण, मळबांतलीं कुपां आनी हेर तत्सम आडखळींक लागून मळबांतलें निरिक्षण करपाची दुर्बिणीची क्षमताय उणी जाता. तेखातीर कृत्रीम उपगिऱ्याचेर दुर्बिणी बसोवन मळबांतल्या घडणुकांचो अदमास घेवपाच्या उद्देशान अवकाश दुर्बिणीचो वापर करप चललां.




#Article 297: दुर्योधन (375 words)


दुर्योधन हो महाभारतांतलो कौरवांचो मुखेली आनी हस्तिनापूरचो सम्राट. कौरव कुळांतल्या धृतराष्ट्राक गांधारीपसून शंबर पूत जाले. तातूंतलो दुरेयोधन हो सग सगळ्यांत व्हड. तो जल्मले उपरांत जायते अपशकून जाले देखून धृतराष्ट्रान हेविशीं ब्राम्हणांक विचारलें तेन्ना ब्राम्हमांनी तो कुलक्षय करतलो म्हणून ताचो त्याग करपाक धृतराष्ट्राक सांगलें. पूण ताणें तशें केलेंना. पंडूपूत्र धर्मराज हो दुर्योधनापरस व्हड आनी भीम ताचे वांगडचो. सगळे कौरव आनी पांडव एकठांय ल्हानाचे व्हड जाले. सुरवातीपसुनूच दुर्योधनाच्या मनांत पांडवांविशीं दुस्वास आशिल्लो.

कौरव आनी पांडवांक द्रोणाचार्यान शस्त्रविद्या शिकयली. तातूंत अर्जून सगळ्यांत हुशार थरिल्ल्यान दुर्योधनाच्या मनांत अर्जुनाविशीं दुस्वासी भावना निर्माण जाली. दुर्योधनाक बलरामाकडल्यान गदायुध्दाचें शिक्षण मेळ्ळील्ले. धृतराष्ट्रान धर्मराजाक युवराज म्हणून अभिशेक केले उपरांत दुर्योधनाची दुस्वासी भावना चडूच वाडली. कौरव आनी पांडवा मदल्या झगड्याक खऱ्या अर्थान हांगाच्यान सुरवात जाली. दुर्योधनान कर्ण आनी शकुनीच्या आदारान पांडवांचो नाश करपाखातीर जायते यत्न केले. लाखेचें घर निर्माण करून पांडवांक लासून मारपाचोय यत्न केलो. पूण तो सफल जालोना. द्रौपदी स्वयंवराक दुर्योधनय आयिल्लो. त्या वेळार द्रौपदीन अर्जुनाक वेंचून काडलो तें पळोवन ताका चड तिडक मारली. धृतराष्ट्रान पांडवांक आपलें अर्दें राज्य दिलें आनी इंद्रप्रस्थ नगरींत रावपाक सांगलें. युधिष्ठिरान ह्या वेळार राजसूय यज्ञ केलो. कोशागाराचें काम दुर्योधनाकडे सोंपयल्लें. तेन्ना एक-दोन खेपे ताचो अपमान जालो. ताका लागून ताची सूड भावना जागृत जाली. पांडवांचे वर्चस्व ताका कशेंच सहन जायना जालें. कपटद्युतांत ताणें पांडवांचें सगळें जिखून घेतले आनी दौपदीचीय विटंबणा केली. पांडवांक वनवासाक धाडले. वनवासांतय ताणें पांडवांक खूब तरांनी सतायले. पूण पांडव तातूंतल्यान वाटावले. तांचो अज्ञातवास आनी वनवास सोंपलेउपरांत तांणी आपल्या पुरयतावरवीं दुर्योधनाकडेन अर्द्या राज्याची मागणी केली. पूण दुर्योधनान तांकां बोटायेदी लेगीत भूंय दिवपाक न्हयकार दिलो. हाचोच परिणाम म्हण युध्दाक सुरवात जाली.

कृष्णाचें सगळें सैन्य दुर्योधनाक मेळ्ळें आनी कृष्ण पांडवांच्या पक्षाक वचून मेळ्ळो. दोनय वटांनी युध्दाची तयारी जाली. कृष्णान मदेस्ती करून युध्द जावचें न्हय म्हण यत्न केलो. पूण ताचो उपेग जालो ना. हेउपरांत अठरा दीस भारतीय युध्द जालें. भीमान गदायुध्दांत दुर्योधनाचे मांडयेर घाव करून ताका जखमी केलो. 

धर्मराजाच्या मनांत दुर्योधनाविशीं केन्नाच दुस्वास नाशिल्लो. तो दुर्योधनाक सदांच सुयोधन अशें म्हण्टालो. तो पराक्रमी, राजनितीकुशल आशिल्लो. ताका जायते इश्ट आशिल्ले. भीष्म, द्रोण, कृप ह्या सारक्या व्हड मनशांचो ताणें आदर केल्लो. देखुनूच दुर्योधनाचो युध्दाचो निर्णय कुरूक्षयाक कारण जातलो हें समजुनूय भीष्म-द्रोण हाणीं दुर्योधनाचो पक्ष सोडलोना. दुर्योधनान हो राकेसी वृत्तीचो नाशिल्लो पूण तो पांडवांचो दुस्वास करतालो. ताका न्याय, बरें गूण, मान ह्या सारकिल्ल्या गजालींविशींची जाण आशिल्ली. पूण तो दुस्वासान कुड्डो जाल्लो. दुस्वास, सूडबुध्दी सारकिल्ल्या वांयट गुणांक लागून सर्वनाश जाता हेंच दुर्योधनाच्या महाभारतांतल्या व्यक्तिचित्रणांतल्यान महाभारतकारांनी दाखयलां. 




#Article 298: दुर्वा (273 words)


दुर्वा हाका कोंकणीन हरयाळी अशेंय म्हण्टात तेच तरेन मराठीन तिका हरळी, हिंदीन दूब,डूब, गुजरातीन दरो, कन्नडान गरिके हळ्ळू, संस्कृतान दूर्वा,शतग्रंथ, इंग्लीशीन बहामा बर्म्युडा क्रिपिंग-डॉग्सटूथ ग्रास, लॅटिनान सायनोडॉन डॅक्टिलॅन अशें म्हण्टात. ती गॅमिनी ह्या कुळान येता. हें एक जायतीं वर्सां जगपी, उपेगी अशें तण. हाचें खोड जमनीर आडवें वाडून रोखडेंच पातळटा. ताका ल्हान-ल्हान उब्यो खांदयो आसून तांचेर पाचवींचार सादीं बारीक तणावरी पानां येतात. खांदयेच्या तोंकाक फुडें २-६ कणसांचो ताळयेवरी घोंस येता. ताचेर देंठ नाशिल्लीं कणसां आनी तातूंत व्दिलिंगीं फुलां येतात. सादारणपणान पावसाळ्या उपरांत फुलां येतात. ही चड करून उश्ण देशांनी सगळेकडेन दिश्टी पडटा. हिमालयांत २,४०० मी. उंचायेचेर, शेतांत वा पोरसांत तणावरी वाडटा. हिची नवी लागवड ह्या झाडाचे कुडके रोवन वा बियो फाफडून करतात. जमनीची हुनसाण ना करपाक तशेंच खेळाच्या मैदानाचेर दुर्वा लायतात. घरच्या पोरसांत, भौशीक बागेंत दुर्वांचेंच 'लॉन' करतात. गोरवांक, सोशांक आनी मेंढरांक हें तण खूब आवडटा.

हिंदू धर्मांत दुर्वांक पवित्र मानल्यात. ऋग्वेद आनी उपरांतच्या ग्रंथांनी दुर्वांचो उल्लेख आयिल्लो आसा. दुर्वाश्टमीक (भाद्रपद शुधद् अश्टम) दुर्वांनी शिवाची पुजा करची अशें चातुर्मास्य महात्म्यांत सांगलां, कारण ही वनस्पत जननक्षम आनी चोंब्यांनी वाडपी आशिल्ल्यान पुजकाचीय वंशावळ तशीच वाडत रावची असो हेत आसा. दुर्वा ही गणपतीक 21 वा 21चे पटीन दुर्वा ओंपच्यो अशें सांगलां. संस्कृत भाशेंत हे वनस्पतीक सुमार ४० नांवां आसात. वैदिक साहित्यांत (ऋकसंहिता) शण्डदुर्वेक वापरलां. कौटिलीय अर्थशास्त्रांत ताग, रूई, अळशीं हांचेवांगडा तिचो आस्पाव तृणवर्गांत केला. कांयकडेन तिका धर्मांकूर ह्याय नांवान वळखतांत.

हें तण स्तंभक, मूत निवळ करपी आसून, घायाचेर ताच्या पानांचो रोस लायतात. मुळांचो रोस रक्ती बिकांचेर दितात, गर्भाशयाचे त्रास, सूज, अतीसार, आमांश आदींचेर दुर्वांचो रोस उपेगी पडटा. दुर्वांचो रोस कातीचो रोग ना करता. तेचपरी कुड्डेपण ना करता, देखून तो सेवन करचो अशें आयुर्वेदांत सांगला. खेळमी थांबोवपाक दुर्वांच्या ताज्या मुळांचो रोस आनी म्होंव एकठांय करून चाटपाक दितात.




#Article 299: दूत (302 words)


दूत हो राजाचो वा देशाचो परराज्यांत नेमिल्लो प्रतिनिधी. पुर्विल्ल्या राज्यशास्त्रांत राजा, मंत्री आनी पुरयत हांचे उपरांत दुताची सुवात मानल्या. त्या त्या राश्ट्राचे शासनसंस्थेचो तो एक म्हत्वाचो घटक आसता.

भारतीय झुजापयलीं तें झूज टाळचें आनी कौरव-पांडवांचो दूत ह्या नात्यान दुर्योधनाकडेन गेल्लो. कौटिल्यान दुतांचे तीन प्रकार सांगल्यात. ते अशें

वैदीक युगापसून गुप्त युगामेरेन दूतपरंपरा दिसता. उपरांतच्या काळांतूय अशें दूत वा राजाचे प्रतिनिधी परराज्यांत धाडटाले. इतिहासांतूय अशा कितल्याशाच दुतांचीं नांवां सांपडटात.

दुतान सदांच सत्य उलोवचें आनी आपल्या राज्याचे उदरगतीचें कार्य तत्परतेन करचें, तेखातीर जीव लेगीत धोक्यांत घालचो पडल्यार ताची पर्वा करची न्हय, अशें कौटिल्यान सांगलां. परदेशांत आसताना ताणें थंयचे लस्करी परिस्थितीची बारीकसाणीन म्हायती मेळोवची अशें कामंदकीय नितीसारांत म्हळां. मत्स्यपुराणांत दुताचीं लक्षणां सांगताना म्हळां की राज्याचो दूत हो थारायलां तेप्रमाण उलोवपी, वेगवेगळ्या देशांच्यो भाशा उलोवपी, कश्ट सहन करपाची शक्ती आशिल्लो, बरो वक्तो आनी देशाच्या इतिहासाची आनी भुगोलाची खोलायेन म्हायती आशिल्लो आसूंक फावो. दुताचे गूण सांगताना कौटिल्यान म्हळां की दूत बुद्दिमान, बरो वक्तो, विव्दान, दुसऱ्याचें मन जाणपी, धीट आनी फावो तशें उलोवपी आसचो. रामान लंकेचेर घुरी घालतकच अंगदाक आपलो दूत म्हणून रावणाकडेन धाडिल्लो. रामाचो रकाद ताणें रावणाक वेवस्थीतपणान सांगून आपलें दूतकार्य बरे तरेन केलें, अशें रामायणांत सांगलां.

राजदूत हे राज्याच्या गुप्तहेरांपरस वेगळे आसतात. गुप्तहेर हे राज्याच्या हिताचेंच काम करतात आसले, तरी तांकां ते जंय वावर करतात, थंयच्या शासनाची मान्यताय आसना आनी तांच्या ह्या अनधिकृत वावराखातीर ते त्या शासनाचे शिक्षेक पात्र थरतात.

आधुनीक काळांत, राश्ट्रा-राश्ट्रांमदीं सलोख्याचें नातें निर्माण करपाक, तशेंच राश्ट्रां-राश्ट्रांमदलो वेव्हार सांबाळपाचे नदरेन दर एक राश्ट्र आपलो राजदूत दुसऱ्या राश्ट्रांत धाडटा. थंय ताची आपली अशी कचेरी आसता. कर्मचारी आसतात. कांय प्रमाणांत स्वातंत्र्याय आसता. पूण ज्या राश्ट्रांत दुतावास आसता, त्या राश्ट्राची मर्जी आससर ताचे वेव्हार थंय चलता. खंयच्याय राश्ट्राक परकी दूत आपल्या राश्ट्रांत नाका असो दिसलो जाल्यार तो ताका आपल्या राश्ट्राभायर काडूंक शकता. तशेंच, खंयच्याय राश्ट्राक आपलो दूत परकी राश्ट्रांतल्यान काडून घेवंचेशें दिसलें, जाल्यार तें तशें करूंक शकता. दुतांच्या अदलीबदलीच्या आंतरराश्ट्रीय कराराप्रमाण दुतांचे वेव्हार त्या त्या राश्ट्रांनी चलतात.




#Article 300: दूद (657 words)


दूद हें प्राणवर्धक, सगळ्या प्राण्यांक आत्मसात जावपी, कुडीचें तशेंच मनाचें बलवर्धक, बुद्दीक हितकर, श्रमहर, दोशशामक, रोगनाशक, अशें दुदाचें वर्णन आयुर्वेदांत मेळटा. स्तनी प्राणी, भुरग्याक जल्म दितात त्या काळात (जल्माच्या कांय दीस पयलीं आनी कांय दीस उपरांत) स्त्री प्राण्यांच्या स्तनांत पातळ द्रव पदार्थ आपसुकूच निर्माण जाता, ताका दूद म्हण्टात. हो द्रव पदार्थ जल्माक येवपी भुरग्याचें, सुर्वेच्या काळांतलें सभावीक अशें पोशण करपी पुर्णान्न आसता. स्त्री स्तनी प्रण्यांमदीं निर्माण जावपी दुदाचें प्रयोजन जरी नवजात भुरग्याच्या पोषणाखातीर आसलें तरी, मनीसप्राणी सोडून, हेर स्तनी प्राण्यांच्या ज्यादा दुदाचो उपेग नवजात भुरग्यावांगडाच हेरांकूय एक आहार म्हणून जाता.

दुदाचो अन्न म्हणून वापर केन्नासावन सुरू जालो हेविशीं निश्चीतपणान सांगप कठीण आसलें, तरीय खूब आदींसावन लोक दुदाचो अन्न म्हणून वापर करताले हाची गवाय मेळटा. आदांवाचो भुरगो आबेल हाणें देवदुतांक दूद दिल्ल्याचो उल्लेख बायबलांत मेळटा. 6000 वर्सांपयलींच्या सुमेरिया संस्कृतीच्या काळांतल्या कोरीव आनी चित्रकलेच्या कामांत दूद काडपाचो संकेत दिवपी चित्रां मेळटात. वैदिक आनी संस्कृत वाङ्मयांत दूद आनी दूदापसून जावपी जिनसांचो उल्लेख मेळटा. महाभारतांत श्रीकृष्ण, गवळणी आनी लोणी हांचो प्रामुख्यान उल्लेख मेळटा. प्राचीन ग्रीक आनी रोमी लोक दुदापसून जावपी लोणयाचो वापर घायांचें वखद आनी केंसांक लावपाचें तेल म्हणून करतालें. तुपाचे दिवे वापरपाची पद्दत 15 व्या शेंकड्यामेरेन बऱ्याच देशांनी चालू आशिल्ली.

दुदाक पुर्णान्न म्हळां कारण तातूंत भुरग्यांच्या पोशणाखातीर लागपी सगळे आहार घटक संतुलीत प्रमाणांत आसतात. उदक, प्रथिनां, चरबी, कार्बोहायड्रेट, क्षार पदार्थ, जीवनसत्वां, एन्झायमां, फॉस्फोलिपिड, क़लेस्टॅरॉल, रंगद्रव्यां अशा घटकांचो दुदांत आस्पाव आसता. पयलें पांच घटक चड प्रमाणांत आसतात जाल्यार उरिल्ले घटक उण्या प्रमाणांत आसतात. प्राण्यांच्या जातींप्रमाण ह्या घटकांचें प्रमाण चड-उणें आसता. तशेंच एकेच जातीच्या पूण विंगड विंगड वाठारांतल्या प्राण्याच्या दुदांतल्या घटकांनी थोडो-भोव फरक दिसता. अशें जरी आसलें तरी ते-ते जातींतल्या भुरग्याच्या पोशणाक तें तें दूद उपयुक्त अशें आसता.

चरबी(Fats) आनी संयोजी पेशींतूच दुग्धवाहक नलिका आनी दूद निर्माण जाल्ले दुग्धकोश शिंपडिल्ले आसतात. गुरवारपणांत स्त्रीमदजन (Oestrogen) गर्भरक्षक (Progesterone) हीं हार्मोनां दुग्धस्त्रावक घटकांची वाड जावपाक मदत करतात. स्तन वाडीच्या प्रमाणाचेर दूद निर्माण जावपाचें थारता. गुरवारपणांत सुरू जाल्लें अल्प दुग्धस्त्रवणाचें प्रमाण बाळंटेरा उपरांत चड जाता. पोषग्रंथीच्या दुग्धस्त्रावक आनी हेर हॉर्मोनांचें स्त्रवण मेंदवांतलो अधोथॅलॅमस हो भाग नियंत्रीत करता. गरज पडटा तेन्ना दुग्धस्त्रावक हॉर्मोनांचें उत्पादन करप आनी गरज नासताना उत्पादन आडावप हाचेर ह्या भागाचें नियंत्रण आसता. बाळंटेरा वांगडाच दूद पाझरतपाक सुरवात जाता. सुर्वेचे दोन-तीन दीस उण्या प्रमाणांत आनी उपरांत नेमान दूद गळूंक लागता. दुदाचें उत्पादन णव ते अठरा म्हयन्यांमेरेन चलता. सर्वसादारणपणान दर दिसाक एक ते देड लिटर दूद तयार जाता आनी सादारणपणान भुरग्याक 850 मीली. दूद पुरो आसता. जेन्ना भुरगें दूद पिता तेन्ना दुग्धकोशांतलें दूद भायर पडपाक आनी दुग्धस्त्रवणाचेर नियंत्रण दवरपाक आपशींच मदत जाता.

सर्वसामान्यपणान गाय, म्हस, बोकडी, मेंढरी, घोडी, उंटीण आनी याक ह्या मनशाळिल्ल्या प्राण्यांच्या दुदाचो वापर करप जाता. तातूंतले तातूंत गाय, म्हस हांच्या दुदाचो वापर चड प्रमाणांत करप जाता. बोकडी आनी मेंढरेच्या दुदाचो वापर स्विकार सगळेकडेनूच जाता आसलो तरी ताचें उत्पादन प्रमाण खुबूंच उणें आसता. उंटिणीचें दूद चड करून उंट पाळप्यांमदींच वापरप जाता. तशेंच याकाचें दूद हें प्राणी मेळपी दोंगरी प्रदेशांतले लोकूच वापरतात. घोडयेचें दूद आसा तशेंच वापरिनासताना ताचेर प्रक्रिया करून हेर पदार्थांवांगडा वापरप जाता.

नीज रूपांतल्या दुदाचो वापर जसो जाता तसो तो दुदापसून तयार जावपी खाणाखातिरूय जाता. लोणी, मलय, तूप, धंय, ताक, खवो, चीज, आयस्क्रीम, लस्सी, पोस, खीर-पायस, संदेश, रसगुल्ले, पनीर, कलाकंद, बासुंदी, श्रीखंड, पेडे, चॉकलेटी, बिस्कुत्यो, बर्फी, कुंदो, सारकिल्ल्या गोडशाखतीर दुदाचो वापर करप जाता. दुदाचेर प्रक्रिया करून दुदाचो पिठो तशीच दुदाची पेस्ट करून सीलबंद डब्यांतल्यान विक्री करप जाता. मूळ रुपांतलें दूद हातूंत घटकांच्या प्रमाणांत फरक उरता.

भोवतेक सगळ्याच राश्ट्रांतलो हो एक म्हत्वाचो आनी गरजेचो वेवसाय. रशिया, अमेरिका, फ्रांस, न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया, जर्मनी, पोलंड, ब्रिटन, इटली, कॅनडा, डॅनमार्क बे देश दूद उत्पादनांत आघाडेचेर आसात. वट्ट उत्पादनांत गायच्या दुदाचो व्हड वांटो(80% ते 85%) आसा. बाकीचें दूद हेर जनावरांचें आसता. विज्ञानाचे उदरगताचो दूद वेवसायाच्या विकासाक खूब हातभार लागलो. येरादारीचीं साधनां आनी दूद सांबाळून दवरपाच्या फ्रिज्या सारकिल्ल्या साधनांक लागून दुदाची पयसमेरेन आनी चड काळमेरेन येरादार करप सोंपें जालें. दुदाळ अशा गायी-म्हशींचें शास्त्रीय प्रजनन, कृत्रिम वीर्य सेचन, दोन वितांमदलें अंतर-आकुंचन, जनावरांचें खावडींत आनी एकंदर आहारांत जाल्ली सुदारणा, जनावरांचे संसर्गजन्य रोग-निर्मुलन ह्या सगळ्यांच्या सामुदायिक आदारान दूद उत्पादनांत विक्रमी भर पडत रावली. दूद आनी दुदापसून तयार केल्ल्या खाणांच्या वापरांत जाल्ली वाड हाचो दूद-उत्पादन वाडीक आदार मेळत गेलो. संवसारांतल्या भोवतेक लोकांक प्रिय आशिल्ल्या च्या आनी काफी ह्या पेयांखातीर दुदाचो वापर सर्रासपणान करप जाता.




#Article 301: दूरचित्रवाणी (1398 words)


दूरचित्रवाणी म्हळ्यार दृश्य चित्र (चल वा निश्चल) आनी ताका संबंदीत आशिल्ल्या आवाजांचे उच्च कंप्रतेच्या विद्युत चुंबकी तरंगांच्या आदारान एका जाग्यावयल्यान दुसऱया जाग्यार प्रेषण आनी ग्रहण करप. खंयच्याय दृश्याकडेन पळ्यतकच आमच्या दोळ्यांवरवीं आमकां चार गजालींचें गिन्यान मेळटा.

दूरचित्रवाणीची जी पयली पद्दत उपेगांत आयली तातूंत पयल्या दोन प्रकारांचे गिन्यान संपादन करपाचे भर दिल्लो. सद्याच्या काळांत सादारणपणान पुराय संवसारांत रंगीत दूरचित्रवाणीचो प्रसार जाला. तेखातीर दृश्टीवरवीं मेळपी सगळें गिन्यान दूरचित्रवाणीक लागून प्रेषित करपाक मेळटा. मनीस जेन्ना कसलेंय दृश्य पळयता तेन्ना ताच्या दोळ्यानी आशिल्ल्या भिंगांवरवीं दोळ्यांतल्या पड्ड्याचेर व्दिमितीय चित्र तयार जाता. थंय तांचे विद्दुत संकेतांत रुपांतर जाता आनी लाखांनी संदेश मनशाच्या मेंदवाक मेळटात. मेंदवांत ह्या संकेतांचे संश्र्लेशण (एकठांय करप) आनी निःसंकेतन (मूळ चित्र मेळोवपोची क्रिया) जाता अशे तरेन मनशाक मूळ दृश्य त्रिमितीय स्वरुपांत दिसता. हाचेवयल्यान कळटा तें म्हणजे

हे दूरचित्रवाणी पददतीचे मूळ टप्पे आसूंक जाय. प्रतिमेंचे विभाजन करपाची कल्पना सगळ्यांत आदीं अमेरिकेचे डब्लू.ई.सॉयर आनी फ्रांसाचो एम. लब्लां हाणीं 1880 ह्या वर्सा मांडली. पूण हाची प्रत्यक्ष येवजण 1884 वर्सा जर्मनींत पावल निपको हाणे प्रयोगशाळेंत वापरली. हेखातीर ताणें एक विशिश्ट अशी तबकडी वापरली. सेलेनियम ह्या धातूचो विद्दुत् रोध ताचेर पडपी प्रकाशाचे खरायेचेर आसता. ह्या तत्वाचो उपेग ताणें दृश्य संकेताचें विद्दुत् संकेतांनी रुपांतर करपाखातीर केलो.

दृश्याची स्पश्ट अशी प्रतिमा भींग वापरून प्रकाशविद्दुत् संवेदनशील पड्ड्याचेर तयार करतात. पड्डयाच्या सूक्ष्म घटक भागाचेर उजवाडाचे खरायेच्या प्रमाणांत विद्दुत् संवाहकताय निर्माण जाता. अशेतरेन उजवाड संकेताचें विद्दुत् संकेतान रुपांतर जाता. कॅमेरानलिकेंतली इलॅक्ट्रॉन शलाका दावेकडल्यान उजवेकडेन आनी ल्हव ल्हव सकयल ह्या क्रमान सगळे प्रतिमेचें क्रमवीक्षण करतात. हें जाता आसतनाच नलिकेच्या विद्दुत् मंडळांत विद्दुत् प्रवेहांत पड्डयाच्या घटक भागांचेर निर्माण जाल्ल्या विद्दुताच्या समप्रमाणांत बदल जाता. एक चौकट पुराय जातकच शलाका परतय वयरसावन सकयल मेरेन भोंवता. आयकॉनोस्कोप आनी ताचेउपरांत सोद लायिल्ल्यो नलिका हातूंत दोश आशिल्ल्यान संशोधकांनी नव्या नव्या प्रयोगांचो सोद लायलो. आर्विल्ल्यो कॅमेरानलिका अशो-

हें दोन तरांनी करूं येता. साद्दा क्रमविक्षणांत शलाका सगळे प्रतिमेचेर एका सकयल पावतकच परत वयल्यान सुरू करता. आंतरगुफित क्रमविक्षण ( Interlaced Scanning ) हे पद्दतीन शलाका क्रमान एका सकयल एक अशा सगळ्या रेशांचेर धांवनासतना पयली ती विषम क्रमाकांच्या सगळ्या रेशांचेर धांवता आनी मागीर सम क्रमांकाच्या सगळ्या रेशांचेर धांवता. अशें केल्ल्यान नलिकेंत दिसपी चित्र अदीक स्थीर दिसता. Retrace च्या वेळार शलाकेचेर नियंत्रण करून ती ते वेळेपुरती पड्डयाचेर रेशा तयार करता अशी वेवस्था केल्ली आसता. हाकाच Blanking अशें म्हण्टात.

युरोपीय पद्दतींत (जी भारतांय वापरतात) एके चौकटेंत 625 ओळी आसतात जाल्यार अमेरिकी (जी जपानांतय वापरतात) पद्दतींत एके चौकटेंत 525 ओळी आसतात. 625 ओळींचे क्रमविक्षण करता आसतना एके ओळीचेर भोंवपाक शलाकेक 64 मायक्रोसेकंद ( 1 सेकंद =10 मायक्रोसेकंद ) लागतात. ही सगळी क्रिया करपाखातीर शलाकेक क्षितीज आनी उदग्र (vertical) दिशांनी विशिश्ट तरांच्यो गती दिवंच्यो पडटात. तेभायर कॅमेरानलिका आनी चित्रनलिका (picture tube) जी दूरचित्रवाणी ग्राही संचांत आसता. ह्या दोगांतल्या शलाकांची गती एकच उरची आनी दोगांयमदीं समकालीकता आसची हेखातीर विशेश प्रकारचीं इलॅक्ट्रॉनीक मंडळां वापरचीं पडटात.

सरयेच्या वेंटाळ्यान खरवतीच्या दांतांच्या आकाराची तरंगाकृती आशिल्लो विद्दुत् प्रवाह सोडल्यार शलाकेची जाय तशी हालचाल जावं येता. अशा प्रकारचो विद्दुत प्रवाह करपी आंदोलक (Sweep Oscillator) जी कंप्रताय तयार करता ती थीर आसची पडटा. ना जाल्यार ग्राहींत तयार केल्लें चित्र वयर-सकयल धांवपाक शकता वा दाव्यांत उजव्यांत हालपाक शकता. हे खातीर आंदोलकाची पुनरावृत्ती कंप्रता एक प्रमाण आंदोलक वापरून नियंत्रीत करतात. 

एका सेकंदान 50 चौकटी करतात (अमेरिकी पद्दतींत 60). हाचेवयल्यान अशें कळटा की आंदोलकाची 625 x 50=15,625 Hz इतली आसची पडटा. ही क्षितीज आंदोलकाची कंप्रता एका सेकंदाक 50 चौकटी दवरचेखातीर जो उदग्र आंदोलक लागता ताची कंप्रताय अर्थांतूच 50Hz आसची पडटा. दूरचित्रवाणी प्रेषण :- हातूंत दृक (Video) आनी (2) श्राव्य (Audio) अशे दोन प्रकारांचे संकेत एकाच वेळार प्रक्षेपीत करचे पडटात. हें कार्य करपाखातीर वापरांत येवपी येवजण आकृती 2 हातूंत दाखयल्या.

दृश्यापसून मेळपी संदेश 2,4 वापरून Amplify करतात. 3 ह्या मंडळाचें काम क्रमवीक्षण क्रियेखातीर लागपी विद्दुत् संकेत आनी समकालीकरण संकेत तयार करप. दृश्य चित्र जाय तशें मेळटा काय ना हें पळोवपाखतीर 15 आनी 16 वापरतात. हातूंत 16 हिं घरांत वापरतात, तसल्या संचातली चित्रनलिका आसा. 6 हातूंत दृश्य संकेताचे संदेशवाहकावांगडा (जो 5 निर्माण करता) विरुपण करतात. 2 हाचेभाशेनच ध्वनीग्राहकान ओडून घेतिल्लो ध्वनी 10 आनी 11 Amplify करतात. मागीर तो 13 ह्या ध्वनी विरुपित विवर्धकांत वता. तेचवांगडा 12 हो ध्वनीवाहक कंप्रता तयार करता. 13 त विरुपण जाता.17 हो विवर्धक आनी 18 हो ध्वनीक्षेपक मेळून येता तो आवाज बरोबर आसा काय ना हें कळपाक मदत करतात. हाकाच ध्वनी परिक्षक (Monitoring of audio) अशें म्हण्टात. 

(1)दूरचित्रवाणी कॅमेरा (2,4) दृक कंप्रता विवर्धक (Video Amplifier) (3) क्रमविक्षण आनी समकालीकरण जनित्र (scanning  Synehronizing Sweep generator) (5) दृक संदेशवाहक कंप्रता आंदोलक (Video Carrier oscillator) (6) विरुपित विवर्धक (चित्र) (Modulator amplifier for Video) (7)उपपट्टा गाळणी (Bandpass filter)(8) विविध केत भारक (Combining network) (9) ध्वनी ग्राहक (Microphone) (10) (11) श्राव्य कंप्रता विवर्धक (Audio Amplifier) (12) ध्वनीसंकेत वाहक कंप्रता (Audio Carrier Oscillator) (13) विरूपित विवर्धक (ध्वनी) (Modulator Amplifier for Audio) F.M (14) आकाशक (Antenna) (15) चित्रपरीक्षा विवर्धक (Video Monitor Amplifier) (16)परिक्षा चित्रनलीका (Monitoring picture tube) (17)ध्वनी परिक्षक, विवर्धक (Audio Monitor Amplifier) (18) ध्वनीक्षेपक (Loudspeaker) (19) दृश्य (Picture). हांगां एक फरक लक्षात घेवपासारको आसा. तो म्हळ्यार दूरचित्रवाणी पद्दतीन ध्वनीचें कंप्रता विरूपण (Frequency modulation) जाल्यार दृश्याचें परमप्रसर विरूपण (Amplitude Modulation) करतात. देखुनूच दुरचित्रवाणी संचाचो आवाज हो रेडिओ प्रसारणाच्या आवाजापरस कितल्याश्याच बऱ्या दर्ज्याचो आसता. शेवटाक दोनूय संकेत 8 ह्या संकेत भारकांत एकमेकांत भरसतात. उपरांत 14 ह्या आकाशकावरवीं तो मिश्र संकेत अवशांत वता.

(1) मेलन मंडल, स्थानिक आंदोलक आनी विवर्धक (Mixer, local Oscillator  Amplifier) (2) मध्यम कंप्रता विवर्धक (Intermediate Frequency Amplifier) (3) दृकशोधक (Video Am detector) (4) दृकसंदेश विवर्धक (Video Amplifier) (5) चित्रनलिका (Picture Tube) (6) समकालीकरण स्पंद विभक्तिकरण (Synchronizing Pulse Separator) (7) उदग्र गती प्रसर्प आंदोलक (Vertical Oscillator) (8) क्षितीज गती प्रसर्प आंदोलक (Horizontal Oscillator) (9) ध्वनी मध्यम कंप्रता विवर्धक (10) ध्वनी शोधक (11) ध्वनी विवर्धक (12) ध्वनिक्षेपक (13) ग्राही आकाशक 7 (अ) आनी 8 (अ) विवर्धक. 

आकृती क्र. 3 ही ग्राही मंडलाची आसा. अवकाशांतलो दूरचित्रवाणी संकेत 13 पकडटा. 1 ह्या मंडळांत स्थानिक आंदोलकाचें कंप्रतेखातीर संकेताची मूळ कंप्रता (वाहक) हिचें मध्यम कंप्रतेंत रूपांतर जाता. हाकाच Mixing अशें म्हण्टात. 3 ह्या दृकशोधकांत मूळ संकेत वेगळो जाता. 4 ह्या विवर्धकांतल्यान ताचो आवाको वाडोवन तो चित्रनलिकेक पावयतात. तशेंच 9, 10 आनी 11 हे दरेकीं ध्वनीचे मध्यम कंप्रता विवर्धन शोधन आनी परत विवर्धन अशें कार्य करतात. ध्वनी संकेत निमाणे 12 ह्या ध्वनीक्षेपकांतल्यान आयकुपाक मेळटात. 

ही कृष्णधवल प्रेषण आनी ग्रहण हांकां लागू जाता. त्यामानान रंगीत दूरचित्रवाणी प्रेषण आनी ग्रहणाची क्रिया कठीण आसता. हातूंत तीन वेगवेगळे दृश्य संकेत (जांकां तांबडो, पाचवो, निळो संकेत) जे एकामेकांत भरसूंक जाय तो रंग तयार करपाचें तत्व वापरतात. हेखातीर चित्रनलिकेंतय खूब बदल घडोवंचे पडटात. ताका लागून तीन वेगवेगळ्यो इलॅक्ट्रॉन शलाका निर्माण करतात. दरेक शलाका तांबड्या, पाचव्या वा निळ्या संकेताप्रमाण चड वा उणी प्रखर जाता आनी ह्या तीनय शलाकांचें मिश्रण फावो त्या प्रमाणांत (0.59G + 0.3R + 0.11B) जावन तो रंग दृश्यांत ज्या जाग्यार आसा त्याच जाग्यार तयार जाता. रंगाचें गिन्यान मूळ प्रखरताय संकेतान भरसुपाखातीर (Quadrature Modulation) (एक प्रकारचें विरूपण) नांवाची एक आधुनिक पद्दत वापरतात. हें सगळें करपाखतीर चड विद्युत् मंडलां लागतात. हेचखातीर रंगीत दूरचित्रवाणी संचाक कृष्णधवलापरस चड मोल आसता.

दरेका दूरचित्रवाणी केंद्राक सादारणपणान 7 मेगाहर्ट्झ (7MHz) रुंदायेचो कंप्रता पटो नेमून दिल्लो आसता. ह्या पट्याक परिवाह (Channel) अशें म्हण्टात. (1) प्रखरताय संकेत वाहक (Video Signal Luminance Carrier) (2) रंग संकेत वाहक (Video Signal Chrominance Carrier) (3) ध्वनी संकेत वाहक (Audio Signal Carrier).

आकृती क्र. 4 हातूंत दाखयल्ले प्रमाण दूरचित्रवाणी परिवाहाच्या 7MHz चे रूंदायेंत तीन संदेश बसयल्ले आसतात. तांकां तिगांकय मेळून 6MHz इतली रूंदाय लागता. अमेरिकी पद्दतीन ह्याच कामाक 6MHz जाल्यार फ्रँच पद्दतीन 14MHz इतली रूंदाय लागता. जितली रूंदाय चड तितले परिवाह उणे कारण सादारणपणान 50MHz ते 900MHz हांचेंमदीं जो कंप्रताय पट्टो आसा तो मर्यादीत आसा. ह्या पुराय पट्यांत सुमार 83 परिवाह आंतरराश्ट्रीय स्तराचेर थारावन वा नेमून दिल्ले आसतात. ताची सादारणपणान मांडावळ कशी आसता हें आ. क्र. 5 हातूंत दाखयलां. परिवाह 1 ते 4 पटो 1 हातूंत येता. परिवाह 5 ते 12 पटो 3 हातूंत येतात. परिवाह 14 ते पटो 5 हातूंत येतात. ह्या तीन पट्यांक Lower VHF Band, Upper VHF Band, VHF Band अशें म्हण्टात. देखीक - मुंबय दूरदर्शनाचो जो परिवाह आसा ताचो क्रमांक आसा - पटो 3 परिवाह 7 (Band 3 channel 7).

म्हळ्यार थंयच्यान ज्यो कंप्रताय अवकाशांत सोडटात तांचो व्याप 188 MHz ते 195 MHz हांचे मदीं आसा. जेन्ना आमी दूरचित्रवाणी संचार (Tunning) अशें बरयल्लो नियंत्रक (Control) घुंवडायता तेन्ना संचांत आशिल्ल्या स्थानीक आंदोलकाची (Local Oscillator) कंप्रताय बदलता. ज्या केंद्राचो कार्यक्रम आमी पळोवपाक सोदतात त्या केंद्राच्या वाहक कंप्रतेपसून विशिश्ट जाका Intermediate Frequency अशें म्हण्टात. स्थानीक आंदोलकाची कंप्रताय जाले बरोबर त्या केंद्राचें चित्र आनी आवाज स्पश्ट जाता.

आकृती क्रमांक 6त दाखयल्लेप्रमाण घरगुती वापराखातीर यागी आकाशक हो योग्य आसा. मदीं जो 2 द्विधुवी (Dipole) ताची लांबाय वाहक तरंग लांबायेच्या अर्दान आसता. 3, 4, 5 हे दिकदेशक (Directors) Emel. ते बाणान दाखयल्ले दिशेन येवपी तरंगाक परतून 2 चे दिशेन सोडटा. 1 हो परावर्तक आसा जो स्वताचे दिशेन येवपी तरंगाक परतून 2 चे दिशेन घुवंडायता अशे तरेन 2 ह्या जाग्यार तरंग एकठांय जावन योग्य अशा प्रमाणांत ,संकेतवृध्दी जाता आनी होच संकेत केबलांतल्यान (TV cable) घरांत दवरिल्ल्या संचाक मेळटा.




#Article 302: दूरदर्शन (762 words)


दूरदर्शन ही दूरचित्रवाणीवयल्यो कार्यावळी वितरावपी भारत सरकाराची एक संस्था. म्हायती आनी वितरावणी खात्यासावन स्वतंत्रपणान दूरचित्रवाणीवयल्यो कार्यावळी वितरावपाखातीर 'दूरदर्शन' ही संस्था 1 एप्रिल 1976 दिसा स्थापन केली.

सप्टेंबर 1959 त युनॅस्कोच्या पालवान दिल्लीक प्रायोगिक स्तराचेर पयलें दूरचित्रवाणी केंद्र सुरू केलें. सुर्वेक मार्गदर्शी दूरचित्रवाणी प्रकल्प अशें स्वरूप आशिल्ल्या ह्या केंद्रावयल्यान सप्तकांतल्यान फकत दोन शिक्षणीक कार्यावळी जाताल्यो. ल्हव ल्हव तें भायल्या आंगांनी परिपूर्ण जालें. फोर्ड प्रतिश्ठानावरवीं शिक्षणीक दूरचित्रवाणीचो भारतांत कसो प्रसार जातलो, हें पळोवपाखातीर 1960त एक मंडळ आयलें. मंडळान दिल्ली दूरचित्रवाणी आनी भोंवतणचो वाठार हांचो अभ्यास करून भारतांतले शिक्षणीक दूरचित्रवाणीखातीर एक आराखडो तयार करून दिलो. तेप्रमाण माध्यमिक शाळांनी नेमान शालेय धड्यांच्यो कार्यावळी जावपाक लागल्यो. 1965 मेरेन भारतांत दूरचित्रवाणीचो व्हडलोसो प्रसार जावंक नाशिल्लो. त्या वर्सासावन केंद्र सरकारान देशांत दूरटित्रवाणीचें जाळें विणपाखातीर यत्न सुरू केलो. ऑगस्ट 1965 त हँबर्गासावन स जाणकारांचें एक मंडळ भारतांत आयलें आनी ताणीं पयलें आर्विल्लें दूरचित्रवाणी कलाकेंद्र भारताचे राजधानींत उबारलें. 

तेप्रमाण सुमार दोन हजार दूरचित्रवाणी संचाक एकाच वेळार दूरदर्शनाचो लाव जातालो आनी ताचें क्षेत्र 40 किमी. आसतलें, अशी तंत्रीक वेवस्था केली. ह्याच वर्सा केंद्र सरकाराच्या म्हायती आनी नभोवाणी खात्यान डॉ. एस्. भगवंतम् हाचें अध्यक्षतायेखाला दूरचित्रवाणी विकास, प्रसार, नवी पद्दत आनी तंत्र हांच्या अभ्यासाखातीर एक समिती नेमली.  हे समितीन आपलो अहवाल सादर करून संबंद देशभर उंचेल्या पांवड्याच्यो दूरदर्शनाच्यो कार्यावळी दिसच्यो, म्हणून 13 परिवाह येवजणेच्या विकासाचेर भर दिवपाची आनी दूरचित्रवाणीच्या स्वायत्त निगमाविशीं शिफारस केली. ते उपरांत डॉ. अशोक चंदा हाचें अध्यक्षतायेखाल केंद्र सरकारान 1964त नेमिल्ले दुसरे समितीन आपलो अहवाल 1966त केंद्र सरकाराक सादर केलो. ते समितीन नभोवाणी आनी दूरचित्रवाणी ह्या दोनांयखातीर दोन स्वायत्त निगम निर्मुपाची शिफारस करून निरक्षताय घालोवपाचें आनी शिक्षण प्रसाराचें एक प्रभावी साधन म्हणून दूरचित्रवाणीचो पुराय देशभर फुडल्या धा वर्सांनी नेटान प्रसार करचो, अशें सुचयलें. सरकारान ह्या दोन समित्यांच्यो कांय मौलिक सुचोवण्यो मानून घेतल्यो. पूण स्वायत्त निगम स्थापन करचे ही शिफारस मात मानून घेतलीना.

देशी-विदेशी खबरांचें संकलन करून खबरांपत्रां प्रक्षेपीत करप, देशाची येवजणबद्द सर्वांगीण उदरगत कशी जातली, हाचेविशींचे विचार आनी म्हायती लोकांमेरेन पावोवप, शिक्षणाचो प्रसार आनी प्रचार करप, प्रत्यक्ष शिक्षणीक धडे, शेतकामांविशीं प्रात्यक्षिकां हांचेवरवीं शेतकामाविशींचें शिक्षण दिवप, कुटूंबनियोजन आनी तेविशींची म्हायती दिवप, मनोरंजन करप हीं वेगवेगळ्या स्वरूपाचीं उद्दीश्टां आसात. मनोरंजनाचे आनी म्हायतीचे कार्यावळींत नभोनाट्य, देशी वा विदेशी चित्रपट, संगिताच्यो विंगड विंगड कार्यावळी, चर्चासत्रां, व्याख्यानां आदी कार्यावळी, चर्चासत्रां, व्याख्यानां आदी कार्यावळी दवरतात.

भारत सरकाराच्या म्हायती आनी नभोवाणी खात्याचे अख्यत्यारीखाल आनी आकाशवाणीचो एक विभाग म्हणून दूरचित्रवाणीचें काम सुर्वेक चलतालें. पूण 1 एप्रिल 1976 दिसा दूरदर्शन ही एक स्वतंत्र संस्था स्थापन केली. तिचे कार्यविभाग आनी तंत्रविभाग अशे दोन स्वतंत्र विभाग आसून प्रक्षेपणाच्यो सगळ्यो तंत्रीक बाजू संबंदीत तंत्रज्ञ पळेतात, जाल्यार कार्यावळींची रूपरेशा संचालक मंडळ थारायता. दरेक केंद्राचो मुखेल केंद्राधिकारी आसता. तो कार्यावळींची देखरेख आनी येवजण करता.

दिल्ली दूरदर्शन केंद्र (स्थापणूक : 15 सप्टेंबर 1959) हें भारतांतलें मुखेल दूरदर्शन. हाचेवयल्यान राश्ट्रीय प्रसारणाच्यो कार्यावळी वितरायता, त्यो कार्यावळी देशांतलीं हेर केंद्रां सहक्षेपीत करतात. हिंदी आनी इंग्लीश खबरो, दर सुक्रार, शेनवार हिंदी चलचित्रां, प्रदेशीक भाशांतलीं चलचित्रां, भुरग्याखातीर तशेंच बायलांखातीर खासा कार्यावळी आनी नाटकांच्यो माळो दिल्ली दुरदर्शनावयल्यान वितरायतात. शाळेंतल्या विद्यार्थ्यांखातीर दूरचित्रवाणी कार्यावळी 1961 वर्सा सावन सुरू केल्यो. 3 मार्च 1975 सावन दिल्ली दूरदर्शन केंद्रान मुळाव्या शाळांनी वचपी विद्यार्थ्यांखातीरूय अनुपचारीक शालेय पाठ वितरावपाक सुरवात केली.

मुंबय दूरदर्शन केंद्राची स्थापणूक, 2 ऑक्टोबर 1972. मुंबय दूरदर्शन केंद्रावयल्यान इंग्लीश, मराठी, गुजराती, हिंदी आनी उर्दू भाशांतल्यान कार्यावळी वितरायतात. मुंबय दूरदर्शन केंद्रावयल्यान 8 ऑक्टोबर 1973 सावन शालेय कार्यावळी दाखोवपाक सुरवात जाली. गोंयच्या लोकांक मुंबय दूरदर्शनच्यो कार्यावळी पळोवंक मेळटात.

गोंय दूरदर्शन केंद्राची स्थापणूक, 23 जून, 1990 ह्या दिसा जाली. गोंयांत पुराय स्वरूपाचें केंद्र ना. पूण पणजें आल्तिनार स्थापन केल्लें. P.G.F (programme generating facility) यंत्रणेवरवीं शेनवार आनी आयतार सोडून दर दिसा सांजवेळार सुरवेच्या काळांत फकत अर्दवर आनी उपरांत एका वराची कार्यावळ कोंकणी भाशेतल्यान वितरायतात. 

दूरचित्रवाणींविशीचें सगळ्या आंगाचें प्रशिक्षण दिवपाखातीर 1971त एक दूरचित्रवाणी प्रशिक्षण केंद्र जोडराश्ट्राच्या उदरगत कार्यावळीं वरवीं नवी दिल्ली हांगां 10 ऑगस्ट 1971 दिसा सुरू जाल्लें. देशांत स्थापन जावपी विंगड विंगड दूरद्रशन केंद्रातल्या कर्मचाऱ्यांक प्रशिक्षण दिवन तयार करपाचें काम ह्या केंद्राक जाता. सद्या हें केंद्र पुणेंच्या भारतीय चलचित्र आनी दूरदर्शन संस्थेंत हालयलां. हेर आशियाई देशांतल्या विद्यार्थ्यांकूय हेच संस्थेंत प्रशिक्षण घेवपाक प्रवेश मेळटा.

दूरदर्शनाकडेन 20 कार्यावळ निर्मीत केंद्राचें जाळें आसा. नवी दिल्लींचें केंद्रीय निर्मीती केंद्र हें तातूंतलें मुखेल.  वेगवेगळ्या तांकीचें 534 प्रक्षेपक सुमार 78.70 टक्के लोकांमेरेन कार्यावळीं पावयतात. कार्यावळ निर्मिती केंद्रां वाडोवन 48 केल्यात आनी 545न मेरेन वाडोवन दूरदर्शनचो लाव 84 टक्के लोकांक मेळटलो, हाची तजवीज केल्या. दिल्ली, मुंबय, कलकत्ता आनी चेन्नई केंद्रांक दुसऱ्यो वाहिनी आसात. 1993 सावन ह्या मॅट्रो-वाहिनीचें खाजगीकरण केला. सद्या वाडत आशिल्ल्या उपगिऱ्यो टेलिविजनच्या (CNN आनी STAR) धोक्याक लागून दुरदर्शनान इनसॅट आयडी आनी इनसॅट दोन ए ह्या उपगिऱ्यांच्या पालवान महाराष्ट्र, तमीलनाडू, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश आनी ओरिसा ह्या राज्यांतल्यान थळाव्यो सेवा कार्यावळी वितरावपाक सुरवात करून आपली तांक वाडयल्या. डीश अँटेना यंत्रणेवरवीं देशांच्या विंगड विंगड वाठारांनी ह्यो कार्यावळी मेळप शक्य जाला. शिक्षणीक कार्यावळीं सादर करपाक 15 ऑगस्ट 1984 सावन इनसॅट-1बी उपगिऱ्यांचो वापर करपाक सुरवात केली. संसदेतलें कामकाज, केंद्रीय अदमासपत्रक, क्रिकेट आनी हेर खेळां सर्ती हांचें सरळ तशें प्रक्षेपण दूरदर्शनावयल्यान जाता.




#Article 303: देंवचार (423 words)


देंवचार ही एक भूत योनी. हो म्हादेवाच्या गणांमदलो एक आसा. संस्कृतांत चार म्हळ्यार गुपीत बातम्यो पुंजावपी. गुपीत खबरो देवाक कळोवपी म्हणून हो देवाचो गुप्तहेर (देंवचार) असो अर्थ जावं येता. हो देंवचार एकेकडेन बसपी देव न्हय, तो भोंवता. चर म्हळ्यार भोंवप. जाच्या भोंवपांत देवाचें प्रयोजन आसा वा देव आपल्या कामाखातीर जाका भोंवपाक लायता तो देंवचार. देंवचार देंवचार हो क्षेत्रपाळ, गांवधड्याची राखण करपी, ग्रामदेवचे इत्सेप्रमाण काम करपी. ग्रामदेवाक गांवांतल्यो बऱ्यो-वायट गुपीत खबरो सांगपी. ग्रामदेवाचे सांगणेवेल्यान वायट कर्मां, वारेसुत्रां आपणाकडेन आपणाकडेन बंदिस्त दवरपी असो हो देंवचार. जो मनीस भावार्थान ताका संकटाच्या वेळार उलो करता ताका तो वेळार पावपी. रानांत , दोंगरार, न्हंयेचे देगेर वाट मेशनाशिल्ल्यांक रातच्या वेळार, चुलीच्या उजवाडान ताका घरा पावपी असो देंवचाराविशीं समज आसा. केरळांत देंवचाराक 'गुलकिन' अशें म्हण्टात.
 

देंवचारांचें कल्पीत स्वरूप अशे आसता- तो काळो धिप्पाड, माथ्याक काळो रूमाल, खांद्यार कांबळ, न्हेसपाक काश्टी वा वालो आनी हातांत खळखळ आवाज करपी दांडो. पूण ह्या दांड्याची आकृती मात वेगळीच आसता. ह्या देंवचाराच्या हातांतल्या दांड्याक अंत्रुजांत 'मुतारी' अशें म्हण्टात. ह्या दांड्याक दोनकडेन बुराक करून तांतून पितूळचो पातळ वांटकुळ्यो पाटल्यो घाल्ल्यान ताचो आवाज खळ्ळ-खळ्ळ जाता. अशे जरी देंवचाराचे रूप आसले तरी तो लोकांक खंयच्या ना खंयच्या रूपांत दिसता. देखीक - जनावर वा व्हड सुकणें. 

देंवचार गुन्यांव केल्ल्या मनशांक लिपोवन दवरता. त्या मनशांक सगळें लोक दिसतात. पूण तो मात लोकांक दिसना. लिपयल्ल्या मनशांक देंवचार खावपाक फराळ हाडून दिता अशे समजतात. गोंयात साळांत गड्यांचे जात्रेक देंवचार गड्यांक लिपोवपाची कार्यावळ पळोवपाक दर वर्सा लोक गर्दी करतात. देंवचारांत तरांतराचें प्रकार आसात. धावशी, रौद्री, वाठा रौर्दी, गण रौद्री, खामिणी रौद्री हांगा रूद्रांचे रौद्री अशे जाला. तांतूतलें गोंयात धावशी रौद्री(खांडेपार), वाठा रौद्री (बांदोडें, बाराजण पेड्याकडेन), गण रौद्री (शिरोडें), खामिणी रौद्री (वेरें) आसात. गोंयातलें हेर कांय नामनेचे देंवचार अशे - वायंगिणीचो देंवचार, सांकवाळचो देंवचार, सांखळ्यो साळचो देंवचार, बांदोड्या कटमगाळांतलो कटमगाळचो देंवचार.

गोरवां-वासरां वा खंयचीय वस्त शेणटकच देंवचारांक नाल्लाची आंगवण केल्ल्यार ती वस्त मेळटा अशी लोकांचाी भावना आसा. कांय आंगवण रोटांची (गंवा पिठाची सोयेचें चून घाल्ली भाकरी ) आसता, हें रोंट घराभयर भाजतात. हाचे भायर सूर-रोंट, विडो, कोंबो, बोकडो, सोरो हांचीय आंगवण करतात. तशेंच लग्न कार्यावेळार थळाव्या देंवचारांचो नाल्ल विडो फूल दवरून भोवनमान करप जाता. भारतांत हो गांवधडो राखपी देंवचार गांवागांवात आसता.  ताचे आकृतीबंद अशें उत्सव जायना आसलें तरी दर एका गांवात खंयच्या ना खंयच्या देंवचारांचें अस्तीत्व आनी म्हत्व मानप जाता आनी ताचो आदर असो भोवमान जाता. भारतांत ह गांवगधडो राखपी देंवचार गांवगांवात आसता. ताचें आकृती बंद अशें उत्सव जायना आसले तरी दर एका गांवात खंयच्या ना खंयच्या देंवचारांचें अस्तीत्व आनी म्हत्व मानप जाता आनी ताचो आदर तसो भोवमान करप जाता. देंवचाराची खाशेली अशी देंवळां नासतात. झाडार, तळ्यार वा उक्ते सुवातेर तांची वसता आसता अशें मानप जाता. म्हापशेंच्या बोडगेश्वर (बोणकिचो देंवचार) ह्या देंवचाराचें देऊळ आसा.




#Article 304: देगण (363 words)


देगण ही दोन दोंगरांमदली खोल आनी अशीर अशी सुवात. चडशा देगणातल्यान उदक व्हांवता जाल्यार कांय देगणां सुकींच आसतात. फकत पावसाच्या दिसांनी तातूंतल्यान उदक व्हांवता. ऊंच दोंगरांचेर चड पावस पडलो म्हण्टकूच उदक नेटान सकयल व्हांवपाक लागता. सुरवेक हे उदक ल्हान ल्हान खळांच्.ा रूपांत व्हांवपाक लागता. ह्या खळांतल्यान व्हांवपी ल्हान प्रवाह एकठांय येवन एक व्हड प्रवाह निर्माण जाता. होच प्रवाह उपरांत भूंयपृश्ठाचेर दरी निर्माण करता. 

सद्या दिश्टी पडपी खोल आनी रूंद देगणां ही मुखेलपणान न्बंयेच्या झीज कार्याक लागून निर्माण जाल्ली आसात अशें भूंयशास्त्रज्ञांनी मत मांडला. न्हंयेचो उगम जाले उपरांत दोंगरी वाठारांतल्यान वाट काडीत ती सकयलेवटेन नेटान व्हांवपाक लागता. उदकाचो लोट खर आशिल्ल्यान ल्हान-व्हड फातर, रेंव आनी हेर जड वस्तू व्हांवून येतात. ह्यो जड वस्तू जमनीचेर एकसारक्यो घांसत रावतात. ही क्रिया खूप तेंप चालूच राविल्ल्यान भूंयपृश्ठाची झीज जावन न्हंयेचें देंगण तयार जाता. लोटाचो नेट चड आसल्यार तळाचें आनी आनी देगांचें एकसारकें घर्शण जायत रावता. न्हंयेच्या देगांपरस तळाचें घर्शण चड जाता. हाका लागून न्हंयो रूंदायेच्या मानान चड खोल आसतात. कांय तेंपा उपरांत न्हंयच्या पात्राक इंग्लीश 'व्ही' (v) अक्षराभाशेन आकार येता. अशीर 'व्ही' आकाराची देंगणां सादारणपणान चड पावस पडपी आनी मोव खडपां आशिल्ल्या वाठारांनी सांपडटात. न्हंयेच्यो देगो पाशाणी फातरांच्यो आसता जाल्यार तांची झीज खूब उणीं जाता. हाका लागून पात्र रूंदावपाचें कार्य चड सवकास जाता. अशा सुवातींचेर तळभागांचींच झीज जावन देंगणांच्यो देगो वण्टीभाशेन तसोच रावतात. हे सुवातेर उबें आनी अशीर अशें देगण तयार जाता. ब्रम्हपुत्रा, सतलज आनी सिंधू न्हंयांचीं उबीं देगणां हेच रितीन तयार जाल्ली आसात.

धर्तरेच्या पोटांत कांय कारणांक लागून एकसारक्यो हालचाली जायत आसतात. कांय हालचाली इतल्यो खर आसतात की हांकां लागून केन्ना केन्नाय भूंयकट्ट्याक व्बड वेर वचून देंगणां तयार जातात. पूण हीं देंगणां न्हंयेच्या देंगणांपरस खूब अशीर आनी ल्हान आसतात. कॅलिफर्नियाचें ओवेन्स देगण हे रितीन तयार जाल्लें आसा.

कांय प्रदेशांनी इंग्लीश 'यू'(U) आकारांचीं देगणां पळोवपाक मेळटात. हीं देगणां हिमन्हंयांच्या कार्याक लागून निर्माण जाल्लीं आसात. खूब उंच तेमकांचेर सांचिल्लो बर्फ तापलो म्हण्टकूच हिमन्हंयेच्या रूपान नेटान सकयल घश्टत येता. हाका लागून पात्राचो तळ आनी देगो एकसारक्यो झरत रावतात. काळाउपरांत इंग्लीश 'यू' अक्षरासारकें देगण तयार जाता.

न्हंयेचो उगम जालेउपरांत सुर्वेक ती दोंगरामदल्यान खर देंवत्यांनीं व्हांवता. ह्या वेळार देगण ल्हान आनी अशीर आसता. उपरांत ताची खोलाय आनी रूंदाय वाडत वतां. निमाणें अवस्थेंत चडश्यो न्हंयो सपाट प्रदेशांतल्यान व्हांवतात. हाका लागून न्हंयांसावन तयार जावपी देगणांचो साप्प निमाणो भाग चड रूंद पूण उथळ आसता.




#Article 305: देव (683 words)


देव शब्द 'दिव' धातूवयल्यान जाला. पाणिनीय धातुपाठांत दिव् धातूचे 'क्रिडा, बिजीगीषा, व्यवहार, द्युति, स्तुति, मोद, स्वप्न, कान्ति, गति इतलें अर्थ दिल्यात. म्हणजेच 'प्रकाशप, चकचकप, आनंदीत आसप, जंय संभवता तो 'देव' अशें म्हणूं येता. यास्कान ह्या शब्दाची व्युत्पत्ति दिल्या ती अशी - 'देव : दानात् वा दिपनात् वा द्योतनात् वा / द्युस्थानो भवति इति वा /यो देव : सा देवता' = दान दिवप, चकचकप, प्रकाश दिवप अशा अर्थाच्या 'द, दीप, वा द्युत' ह्या धातूंपसून देव शब्द तयार जाला. द्युलोकांत रावतात म्हणून देव. ह्या सगळ्यांचो निश्कर्श इतलोच - अलौकीक देह धारण करपी एक वर्ग म्हळ्यार देव.

ह्या देवांकडेन एक दिव्य तेज आसा, सुमाराभायर बळगें आसा. ही शक्त सगळ्याक अदृश्य जावन आसा. भक्ताली श्रध्दा, भक्तीवयल्या पांवड्यार पावली जाल्यार ताका ती दृश्य रूपांतय दिसता. आपलेकडेन आशिल्ले दिव्य शक्तीन देव भक्ताच्यो उपासकांच्यो इत्सा पुराय करता आनी ताचें जीवन भंयविरयत करता. देव अदृश्य रूपान भक्ता म्हऱ्यांत रावता आनी ताका सांबाळटा अशी मनशाची कल्पना आसा.

आपलें दीसपट्टे जिणेंतल्यो कांय विलक्षण गजाली पळयल्यार मनशाक सुरवातीच्या काळांत अलौकीक तत्व मानपाची गरज भासली आनी हाकाच मागीर 'देव' अशें नांव मेळ्ळें. हें देव तत्व सुरवातीच्या काळांत भंयातल्यान निर्माण जालां, अशें म्हण्टात. सैमांत ज्यो भंयकर गजाली घडटाल्यो त्यो पळयतना मनशाक दिसलें, ह्यो गजाली करपी कसली तरी व्हड शक्ती आसपाक जाय. देखून हे व्हड शक्तीमुखार आमी कांयच करूंक शकचे नात, म्हणून ताचे फुडें मनीस नम्र जालो. ताणें आपलें माथें ते व्हड शक्तीमुखार बागयलें आनी नमळायेन ताची प्रार्थना केली. हातूंतल्यान देव कल्पनेचो उदय जालो. 

ऋग्वेदांत तेत्तीस देव मुखेल मानल्यात. हातूंतले इकरा मळबांत, इकरा धर्तरेचेर आनी इकरां उदकांत आसात अशें म्हळां. कांयकडेन इकरा सर्गांत, इकरा अंतरिक्षांत म्हळ्यार मळबांत आनी इकरा धर्तरेचेर आसात अशें म्हळां.

वेदांत केल्ल्या वर्णनाप्रमाण देवांचे विशेश अशे गूण उणेच दिसतात. सगळ्या देवांचे चडशे प्रभाव सारकेच आसात. द्युलोकांक आदार दिवप, धर्तरेची स्थापना करप, तिका थीराय दिवप आदी देवांच्या गुणांक लागून एक देव दुसऱ्या देवासारको दिसपाचोय संबंद आसा. कारण दोगांयचे गूणधर्म आनी सभाव सादारण एकूच आसतात. आपआपले इश्टदेवतेचें स्तवन करताना तांचें तांचें महात्म्य अदीकतायेन वर्णन केलां आनी त्या वेळार हेर देवांक उणें लेखपाचो यत्न जाला. अशी स्थिती ऋग्वेदांत दिसता.

देव मुळांत अमर नाशिल्ले हेवूय विचार ऋग्वेदांत दिसतात. शतपथ ब्राम्हणांत आनी ऐतरेय ब्राम्हणांत इंद्र, अग्नी आनी प्रजापती ह्या व्हड देवावांगडा सगळ्या देवांक मरण आशिल्ले अशें मानला. सवित्यान, अग्निन आनी सोमान देवांक अमरत्व दिलां अशें ऋग्वेदांत म्हळां. ब्रम्हचर्य आनी तप करून देवांनी मरणाचेर जैत मेळयलां अशें अथर्ववेदांत सांगलां. पुराणीय देवांक अमर मानलां. पूण कल्पांतांत ताचें अमरत्व सापेक्ष मानलां म्हळ्यार श्रेश्ठ देवांचे अपेक्षेन हेर देवदेवता नश्ट जातात अशी पुराणांनी कल्पना आसा. देवांचें अस्तित्व सिध्द जातकच देव खंय रावतात हो प्रस्न उपरासलो आनी मागीर सहज कल्पना जाली, देव मळबांत रावता. देवांचें अस्तीत्व धर्तरेचेर दिसना आनी देव प्रत्यक्ष धर्तरेचेर रावनात म्हणून एक वेगळी कल्पना करची पडली आनी ती कल्पना म्हळ्यार सर्गलोक.

देवांचे प्रकारूय लोकांनी तयार केलें.

पुराणकाळांत कांय वैदिक देवतांक उणेंपण आयिल्ले दिसता. देखीक, वरूण देवाक आशिल्ले व्हडपण वचून सामान्य जलदेवतेचें स्वरूप प्राप्त जालें. इंद्राक वेदांत खूब म्हत्व आसलें, पूण पुराण काळांत विष्णुक व्हडपण येतकच इंद्राचें म्हत्व उणें जाल्लें. ताची पुजाय कांय विशिश्ट प्रसंगांनीच करताले. कांय वैदिक देव पुराणकाळांत दिशांचे धनी जाले आनी तांकां तितलेंपुरतेंच म्हत्व आयलें. तेच वांगडा वैदिक विष्णु आनी रुद्र हांचें म्हत्व वाडलें. कांय देवांच्या संबंदान नव्यो कल्पना उदयाक आयल्यो. कांयच्या सामर्थ्याचेर आनी सत्तेचेर मर्यादा पडली. कांय देव व्हड व्हड देवतांनी विलीन जाले. अवताराच्या आनी गुरूच्या रुपान कांय देवांनी मनशांक तत्वगिन्यानाचो उपदेश केलो. देखीक : भगवद् गीता, रामगीता, अवधूतगीता, गणेशगीता, देवीगीता आदी.

पुराणांत पंचायतन देवांक म्हत्व दिलां. विष्णु, शिव, शक्ती, गणपती आनी सूर्य अशे हे पांच देव. विष्णुक पिरीणांनी नित्य, अजन्मा असो निर्मळ परब्रम्ह स्वरूपांत मानला. अर्थांत, विष्णुपद हें सगळ्यांत व्हड पद. वैदिक काळांत रूद्र - शिव हाका जितलें म्हत्व आशिल्ले ताचेपरस चड म्हत्व ताका पुराण काळांत मेळ्ळें. सद्या शिव हाका विष्णुचे बरोबरीन पुजतात. 

देवी म्हळ्यार शक्तीदेवता वा जगदंबा. मुळांत ती धर्तरेचें प्रतीक ह्या स्वरूपांत वावुरताली. तिगेलीं खूबशीं उग्र आनी भयंकर रुपां आशिल्ली. पुराणकाळांत तिच्या सगळ्या रुपांचें उन्नयन जालें आनी तांचो पंचदेवतांनी आस्पाव जालो. गणपति ह्या देवाचें मूळ रूप ऋग्वेदांत ब्रम्हणस्पतीच्या रुपान दिसता. पुराणांत तो शिवाचो पूत जालो देखून ताका शिवाच्या घराण्यांत दाखल केल्लो. विघ्ननाशक आनी ज्ञानदातो म्हणून ताका पुराणांत स्वतंत्र प्रतिश्ठा मेळोवन दिल्या. सूर्य हो वैदिक देव. ताची उपासना वेदांत सांगिल्ली आसा. पुराणांनी हाचोय पंचदेवतांमदीं आस्पाव करून घेतला. हेभायर लक्ष्मी, सरस्वती, काली, दत्तात्रेय आदी देवतांकय पुराणकाळांत म्हत्व दिलां. हेभायर इश्टदेव, कुलदेव, ग्रामदेव, स्थानदेव आदी देवांचे आनीकय प्रकार आसात.




#Article 306: देवक (316 words)


देवक ही देवासंबंदान एक कल्पना. हें देवावरी पुज्य आसा. पूण ताका देवाइतलें व्यापक म्हत्व ना. खूबशा जाती-जमातींनी तशेंच द्रवीड वंशांतल्या कांय लोकांमदीं जनावरांक, सुकण्यांक, झाडांक, वनस्पतींक आपले देव म्हणून मानपाची चाल आसा आनी हीं नांवां ते आपल्या कुळाक दवरतात म्हणजेच पयलीं आपल्या कुळाक जनावरांचीं नांवां दवरप आनी मागीर जें नांव कुळांक दिलां ताका आपलो 'देवक' म्हळ्यार देव मानप. तांचेंमदीं देवकांचो आनी कुळाचो कितेंतरी रगताचो संबंद आसा वा कितेंय तरी गुपीत ऋणानुबंद आसा अशी कल्पना आसा. दरेका कुळान जें देवक मानलां ताचेविशीं ताका आदर आसा. खंयच्याय कुळान ज्या प्राण्याक देवक मानलां त्या प्राण्यालें मास ते खायनात वा ताचेकडल्यान कितेंय काम करून घेनात. खंयच्याच कुळान ज्या झाडाक देवक मानलां ताचीं पानां, फळां, फुलां, लाकूड हांचो उपेग तें कूळ करिना. देवक मानिल्लो प्राणी मेल्यार ताचें सुतक पाळटात.

ताचें चामडें विशेश समारंभांनी आंगार घेतात. कांय लोक आपल्या देवकाचीं चित्रां आपल्या आंगार पाडून घेतात. देवक म्हळ्यार त्या त्या कुळाचें विशिश्ट चित्र अशें म्हणूं येता. 

देवकाचे वर्ग आनी तातूंत येवपी देवकां सादारण सकयल दिल्लेप्रमाण आसात.

खावपाच्या वस्तूंक देवक मानतकच त्यो वस्तू खावंक येनात. पूण ताचे संबंदान दुसरो पर्याय काडटात. मिठाक जाणीं देवक मानलां ते एकोडें मीठ खायनात जाल्यार दुसऱ्या पदार्थांत मेळोवन खातात. लोखणाक जाणीं देवक मानलां ताका ते जिबेन स्पर्श करिनात.

खूबशें लोक आपल्या देवकाची पुजा करतात. मूज, घरप्रवेश, लग्न आदी सुवाळ्यांनी आपआपल्या देवकाची पुजा करतात. असल्या कार्यांनी पयलीं आपल्या घरांतल्या देवाची पुजा करतात. उपरांत एका ताटांत देवक दवरतात. उपरांत तें मारूतीच्या देवळांत व्हरतात. थंय ताची पुजा करून परत तें देवक घरां हाडटात आनी माटवाच्या खांब्याक बांदतात वा देवा म्हऱ्यांत दवरतात. कार्य सोंपलें म्हण्टकूच देवक काडटात.

ह्या देवका संबंदान कांय तत्वां मानतात. देवका वांगडा आपल्या कुळाचो गूढ संबंद, देवकापसून आपल्या कुळाची निर्मिती, देवक एक आशिल्ल्या दादल्या-बायलेन परस्परांत लग्नां करप ना आदी नेम पाळटात.
 
भारतांत सगळ्याकच ही देवकाची प्रथा ना. पूण खूबकडेन प्राण्याची, वनस्पतीची वा कसलेय वस्तूची पुजा करतात. पूण तें तांचें देवकच अशें म्हणूंक येना. हिंदू लोक गाय, नाग, तुळस, वड, शस्त्र, हांची पुजा करतात. पूण तीं तांचीं देवकां अशें मानिल्लें दिसना




#Article 307: देवदार (441 words)


देवदार हें सुमार 30-45 मी. उंचायेचें आनी सुमार 3 मी. घेराचें झाड. ताची साल लेव पुडी कोराची आसून तिचे उबें कुडके सुटून पडटात. ताळो वाटकुळ्यो आसून पानां खुबूच ल्हान खवळावपी आनी त्रिकोनी आसतात. फुलां जानेवारी-फेब्रुवारींत येतात. हाका मराठीन, हिंदीन देवद्वार; संस्कृतान देवदारू; इंग्लीश: हिमालयन सायप्रस; लॅटीन: क्युप्रेसस टोरूलोजा अशें म्हण्टात. हो रुख क्युप्रेसेसी ह्या कुळातलो आसा.

महाभारत, बृहत्संहिता आनी हेर संस्कृत ग्रंथांनी(रघुवंश, मेघदूत, कुमार संभंव) तशेंच आयुर्वेदीय चिकित्सेंत देवदार झाडाचो उल्लेख मेळटा. शंकुमत गणांतल्या क्युप्रेसेसी ह्या कुळांत ह्या उंच आनी सदापर्णी झाडाचो आस्पाव आसून तो हिमालयाच्या वायव्य भागांत तशेंच चंबा ते नेपाळमेरेन सुमार 1,550 - 2790 मी. उंचायेर दिश्टी पडटा. थंयच्यान चीनाच्या अस्तंत भागामेरेन ताचो प्रसार आसा. जौंसर, गढवाल, शिमला, नैनिताल, कुलू आदी वाठारांनी तशेंच पुणे , मुंबय, कलकत्ता शारांतल्या उद्यानांनी हें झाड लायिल्ले दिश्टी पडटा.चुनखडीची जमीन ताका बरी मानवता.

देवदाराचें लाकूड हळदुवसार करडें, वासाळ, मातशें घट्ट आनी तिगपी आसता. तासून सुळसुळीत करून तें रंगोवपाक मेळटा. सजावटीचें सामान, आरमारी, शिलेपाट(रेल्वे रुळांपोंदा घालपाचे पाट), पूल आदीखातीर आनी कोरीव सामानाखातीर उपेगी आसता. ह्या झाडांची ताजीं पाचवी पानां उकडून काडिल्लें तेल वासाळ आसून तातूंत प्रोपिऑनिक, कॅप्रॉयक, लॉरिक हीं आम्लां आनी गामा टर्पिनिऑल आसता. जायत्या खासगी आनी भौशीक बागांनी सोबीतकायेखातीर हें झाड लायतात. नवी लागवड बियांपसून करतात. रोंप्याचीं सुर्वेचीं पानां सुयेवरी आसतात आनी 3-4 च्या पातळिल्ल्या घोंसान येतात. थळाव्या आनी शिंपडिल्ल्या प्रसाराक लागून ह्या झाडाचें लाकूड व्हड प्रमाणांत उपलब्द जायना. चड करून उत्तर प्रदेशांतल्यान हाची पुरवण जाता. देवळांत ह्या झाडाचें लाकूड धुपाखातीर वापरतात. सीडारचे एके जातीक (सीड्रस डेओडारा) आनी बॉक्सकड हाका देवदार अशें म्हळां.

शंकुमंत वनस्पतींच्या क्युप्रेसेसी कुळांतल्या जायत्या झाडांक इंग्लीशींत 'सायप्रस' म्हण्टात. क्युप्रेसेस वंशांतल्या सुमार बारा ते पंदरा जातींकच सादारणपणान हें नांव दिल्लें दिसता. (इटलियी सायप्रस क्यु. सेंपरव्हायरेन्स) भूमध्य सामुद्रिक वाठारांत पुर्विल्ल्या काळापसून आसात. वायव्य भारतांत हीं झाडां आसून (मराठी: सुरू; हिंदी: सारा, सारस) रानटी जातीचो एक प्रकार मानतात. ह्यो रानटी जाती आशिया मायनर, सिरीया आनी उ. इराणांत मेळटात. ह्या झाडाचें लाकूड आनी फळ स्तंभक आनी कृमीनाशक आसता. फळ वासाळ, उत्तेजक आनी बिकाचेर गुणकारी आसता. माँटेरी सायप्रस (क्यु. मॅक्रोकार्पा) हें सुमार 46-50 मी. उंचायेचे झाड कॅलिफॉर्नियांत मेळटा. भारतांत हें झाड सोबेखातीर लायतात. क्यु फ्युनेब्रिस (विपिंग सायप्रस) हें उत्तर चीनांतलें व्हड आनी उपेगी अशें झाड चीनांत आनी हिमालयांत मठालागसार आनी देवळा कुशीन लायतात. गोवा सायप्रस (क्यु. ग्लोका) भारतांत सोबीतकायेखातीर लायतात. हेभायर सायप्रसाचे वळेरेंतलीं हेर झाडां वेगळ्या वंशातली आसात. देखीक : लॉसन सायप्रस (कॅमिसायपॅरिस लॉसोनियाना) आनी अलास्का सीडार (कॅमिसायपॅरिस नूटकाटेन्सिस) हें अमेरिकेंतलें. हिनोकी झाड वा जपानी सायप्रस (कॅ. ऑबच्यूस) हें जपानातलें. सायप्रसाचीं झाडां उत्तर क्रिटेशस काळासावन (सु. णव कोटी वर्सां आदींसावन) धर्तरेचेर आसून तीं मध्यजीव महाकल्पांतल्या (सुमार 23-9 कोटीं वर्सांआदीं काळांतल्या) शंकुमतापसून जाल्यांत अशें मानतात.सायप्रसाचीं झाडां उत्तर क्रिटेशस काळासावन (सु. णव कोटी वर्सां आदींसावन) धर्तरेचेर आसून तीं मध्यजीव महाकल्पांतल्या (सुमार 23-9 कोटीं वर्सांआदीं काळांतल्या) शंकुमतापसून जाल्यांत अशें मानतात. बाल्ड सायप्रस हें दक्षिण अमेरिकेंतलें. ताका श्वसनमुळां आसतात.




#Article 308: देवदासी (1227 words)


देवदासी ही धर्मीक श्रध्देंतल्यान देवाक अर्पण केल्ली बायल. मुर्तीरुपांतलो दव भौतिक सुखाचो उपभोग घेता हें कल्पनेतल्यान फुलां, धूप, निवेद्य, वस्त्रालंकार हांचे वांगडाच देवाक कलाभोग मेळचो म्हणून नाच- गायन उपभोगाखातीर देवळांतच देवदासी दवरपाची प्रथा खूब आदल्या काळासावन सुरू जाली. देवाचें सेवेंत जीण खर्चील्यार पुण्य पदरांत पडटलें आनी जल्माचें सार्थक जातलें ही आरंभाची भावना देवदासीचे प्रथेफाटल्यान आसूं येता.

देवाचो कलाभोग पुराय करपाखातीर देवदासींचें प्रयोजन आशिल्ले तरी देवळा संबंदीत एक सेवेकरी हो तांचो दर्जो आशिल्लो आनी आसा. देवळाचो वाठार झाडप, देव आनी देवळां संबंदीत वस्तूंची निगा राखप, देवाचें मिरवणुकींत नाचप-गावप आनी हेर देवळांसंबंदीत कामां तांच्या वाट्याक येतात. सुर्वेक धर्मीक भावना हें तत्व देवदासी प्रथेफाटल्यान आशिल्ले तरी कालांतरान देवदासी ही परंपरेन मेळिल्ली एक जात जावन रावली. इतलेंच न्हय, जाल्यार भोवतेक देवदासी ह्यो देवळाच्या वाठारांतल्यो भोगदासी जावन गेल्यो.

जातकां, अर्थशास्त्र, कामसूत्र ह्या पुर्विल्ल्या ग्रंथानी देवदासींचो उल्लेख मेळना. पूण पुराणांनी मात देवपुजेखातीर देवदासींची गरज मानल्या, तेखातीर सोबीत चलयो देवाक ओंपच्यो वा गणिका विकत्यो घेवंच्यो अशें सांगलां. सूर्यलोकाचे प्राप्तीखातीर सूर्यमंदीरांक नृत्य-गायनांत तरबेज अशो चलयो ओंपच्यो, अशें भविश्य पुराणांत सांगलां.

अपत्यप्राप्तीखातीर वा अपत्य जगपाखातीर पयलें भुरगें देवाक ओंपपाची आंगवण करतालें. देवाची बायल ह्या नात्यानूय चलयो ओंपताले. काळातरांन पुजाऱ्यांनी तांचो आपल्या विशयोभोगा खातीर उपेग केलो. पोरण्या ग्रीक लोकांमदीं तशेंच बॅबिलोनियांतल्या इस्टर देवळांनीय अशीच प्रथा आशिल्ली दिसता. बॅबिलोनियांतलें दरेके बायलेन एक फावट तरी अॅफ्रोडायटीच्या देवळांत, पयलें रूप्याचें नाणें दिवपी दादल्यावांगडा देवळाभायर वचून संग करून ताका तृप्त केल्यार देवी प्रसन्न जाता, असो तांचो समज आशिल्लो, अशें हिरॉडोटस म्हण्टा.

त्या काळांत वाचन, नृत्य आनी पदां शिकपाचो खाशेलो अधिकार फकत ह्याच बायलांक आसतलो. देवदासींक देवस्थाना कडल्यान थरावीक रक्कम मेळटाली. तशेंच, देवस्थानाचे मालकीची जमिनूय तांकां उदरनिर्वाहाखातीर मेळटाली. देवदासीचे चलयेक आवयकडल्यान वारसोहक्क मेळटालो आनी ती चली लेगीत उपरांत देवदासी जाताली. देवदासींचो पुत देवळाचो गवय वा वादक जातालो. ह्यो देवळांत पदां म्हणून नाच करपी नृत्यागंना खुबूच लावण्यपूर्ण आसताल्यो. नत्यो सुगंधी द्रव्यां, सोबीत सुंदर भस आनी सुवासिक फुलां माळून केंसभूशा करताल्यो, रत्नांचें आनी भांगराचें अलंकार वापरताल्यो.

चोचाल राजाच्या तंजावरच्या देवळांत चारशें देवदासी आशिल्ल्यो असो इ. स. 1004च्या शिलालेखांत उल्लेख मेळटा. तेराव्या शेंकड्याच्या शेवटाक भारतांत आयिल्ल्या मार्को पोलो ह्या इटालियी भोंवडेकाराच्या भोंवडेवर्णनांत भारतीय देवदासींचो उल्लेख मेळटा. एकुणिसाव्या शेंकड्याचे सुर्वेक तमीळनाडूंतल्या कांचीपुरमांतल्या देवळांत शंबर नर्तिका आशिल्ल्यो अशें म्हण्टात. विसाव्या शेंकड्याचे सुर्वेक कांचीपुरम, मदुराई आनी तंजावरच्या देवस्थानांनी आशिल्ल्या देवदासींक देवस्थानां कडल्यान नेमान वेतन मेळटालें.

दक्षिण भारतांत णवव्या-धाव्या शेंकड्यांनी देवळां उबारपाचें कार्य चालू आशिल्लें. त्या काळांत देवळांनी खूबश्या देवदासींची भरती केल्ल्यान देवदासीप्रथा खूब प्रचलीत जाली. चंवरान मुर्तीक वारो घालप, कुंभारतीची पवित्र ज्योत व्हरप, मिरवणुकेंत देवासामकार नाच - पदां म्हणप असलीं कामां तांकां करचीं पडटलीं. मध्ययुगांत, कर्नाटकांत कांय जातींभितर दरेका घरांतली एक चली देवाक चली देवाक ओंपतले अशें म्हण्टात. तिका 'बसवी' अशें म्हण्टाले. अशे चलयेचें देवाकडेन वा तरसादी वांगडा लग्न करताले. उपरांत तिका खंयचेय उच्च जातींतल्या दादल्याकडेन संबंद दवरपाक मेळटलो. सादारणरणपणान बसवी जाताली. चड करून लिंगायत आनी होलेया लाकांभितर ही चाल प्रचारांत आशिल्ली. तशेच कोइमुत्तूरचे कैकोलन जातांतूय दरेका कुटुंबातली एक चली देवाक ओंपपाची चाल आशिल्ली. कैकोलन देवदासी मरतकच देवाच्या आंगावयलीं फुलां आनी वस्त्र काडून तिच्या आंगार घालताले आनी तिचें दहन जालेबगर देवाची पुजा करिनाशिल्ले. कारण तिका देवाची बायल मानिल्ल्यान देवाक सुतक आयलां अशें मानतालें.

देवदासींच्या सात प्रकारांचो उल्लेख मेळटा.

ह्या बायलांक समाजांत व्हड मान आशिल्लो. हजरजबाबीपण, उलेवपाची कला, आवाजाची गोडसाण, तांच्या मूळ सौंदर्यावांगडा तांची न्हेसपा-नटपाची सोबीतकाय आनी धिटाय ह्या गुणांक लागून देवदासी लोकप्रिय आशिल्ल्यो. अब्बे धूब्बा ह्या फ्रँच भोंवडेकारान नोंद केल्लेप्रमाण तांकां हेर बायलांभशेन बरोवपाक, वाचपाक आनी पांयतणां वापरपाक बंदी नाशिल्ली. देवस्थाना कडल्यान मेळपी वेतनां, रावपाक घरां तशेंच तांच्या कलागुणांक लागून धनवानां कडल्यान मेळपी बिदागी, राजदरबारांनी मेळपी भोवमान हाका लागून देवदासींची सापत्नींक स्थिती बरी आशिल्ली आनी जनतेकडल्यानूय तांकां खूब मान मेळटालो. देवदासीक देवाची बायल मानिल्ल्यान, तिका अखंड सवायशिण मानून तिचेकडल्यान लग्नां वेळार व्हंकलेच्या मंगळसुत्रांतलें मणी गुथूंन घेताले. व्हंकलपावणी वतना सगळ्यात मुखार देवदासी आसप बरें चिन्न मानलें. कर्नाकांतलीं बसवीं आनी हेर सुवातींतल्या देवदासींची वरी जतनाय घेतल्यार गांवाची बरी उदरगत जाता अशें मानतात. देवदासींक जोगवा वाटल्यार बरकत येता देखून तांकां वस्त्र, कड्डण, पयशें, बोकड्यो, दूद दान दिवप, न्हवऱ्या-व्हंकलेक उंवाळपाखातीर तेचभाशेन धर्मीक सुवाळ्यांनी बायलांक आदार करपाखातीर देवदासींची मदत घवप ह्यो चालीं परंपरेन चलत आयल्यात.

अशें धर्मीक श्रध्देंतल्यान निर्माण जाल्लें हे देवदासींचें प्रथेन उपरांत वेगळेंच मोडण घेतलें. देवाक अर्पण केल्लें पुजेचे उपचार पुजारी आपणायता आनी तरी ते देवांक पावतात अशी समजूत आशिल्ल्यान पुजाऱ्याचीं सेवा केल्यार ती देवाचीच सेवा केल्ल्या भाशेन जाता. असो समज कालांतरान निर्माण जालो. पुजाऱ्यान देवदासींचो उपभोग घेतल्यार तो देवानूच घेतलो अशी भावना फुडें उत्पन्न जाली. ताका लागून देवाक ओंपिल्ल्यो चलयो आनी नर्तकी ह्यो पुजाऱ्यांच्यो दासी जाल्ल्यो. राजे आनी सरदार हांच्या विलास-सुखीखातीरूय तांचो उपेग जावंक लागलो. तांचो आलाशिरो मेळिल्ल्यान आनी प्रोत्साहनाक लागून हे प्रथेचो प्रसार जावन, ती तिगून उरलीं. अंधश्रध्देक बळी पडिल्ल्यो ह्यो ल्हान अजाण चलयो, सरदार, जहांगीरदार, पुजारी आनी भोंवडेकारांच्यो विशयवासना तृप्त करपाचें एक हुकुमी साधन थरलें.

सदळपणान ह्या देवदासींचे वर्ग करूं येतात ते अशें-

शारिरीक संबंद दवरप/दवरप ना

कोणाकडेन संबंद दवरचो

कामाचो दर्जो

कर्नाटकांत बेळगांव जिल्ह्यांतल्या सौंदत्ती गांवांत दर पुनवेक देवदासींची जात्रा भरता. तातूंत माघांतलें पुनवेक (रांड पुनव) व्हड जात्रा भरता. ते जात्रेंत यल्ल्मा देवतेक चलयो ओंपपाची प्रथा पयलींसावन चलत आयल्या. ह्या देवदासींक 'जोगतिणी' अशें म्हण्टात. केंसांक जटा येत जाल्यार तो देवीचो राग मानून ती चली देवीक ओंपतात. ह्यो जोगतिणी गळ्यांत मणयांच्यो वा कवट्यांचो माळो घालतात, माथ्यार 'जग' म्हळ्यार देवतेचो पितूळचो मुखवटो दवरिल्ली परडी घेवन भोंवतात आनी कपलाक भंडारो लायतात. चोंडक, टाळ आनी तुणतुणें ह्या वाद्यांचे साथीचेर ते देवतेचीं पदां म्हण्टात. पोट भरपाखातीर त्यो जोगवा मागतात. पूण हालींच्या तेंपार चडशो जोगतिणी वेश्यावेवसाय करतात. नाच-गायन-वादनाचो सराव आनी शिक्षण, वंशपरंपरेन लाबिल्ल्यान गोंयांतल्यो ह्या समाजाच्या बऱ्याच लोकांनी गायन-वादन-अभिनय सारकिल्या कलांच्या मळार राश्ट्रीय नामना जोडल्या.

ओडिसांतल्या देवदासींक महारिस म्हण्टात. गंग वंशातल्या राजांनी, त्या प्रदेशांतल्या वेगवेगळ्या देवस्थानांनी देवांचे सेवेखातीर खूबश्या देवदासींची नेमणूक केल्ली. देवळांच्या उत्पन्नांतल्यान तांचो उदरनिर्वाह चलतालो. गोंयांत कलवंत, भाविणी, देवळी आनी नायकिणी अशे देवदासींचें समाज मेळटात. ह्या समाजांतले लोक (दादलें तशेंच बायलो) थळाव्या देवळाच्या संबंदीत नाच-गायन-वादना सावन ते सान्न मारपामेरेन कामां केल्ले दिश्टी पडटात. ह्या समाजातल्या चलयांचो, तीं पिरायेंत येतकच शेंसविधी करपाची प्रथा आशिल्ली. शेंसविधी हो लग्नसुवाळ्या भाशेनूच धर्मीक तसोच समाजीक सुवाळो. फकत न्हवरो म्हणून दादल्या भेसांतली चली वा एकाद्रें शस्त्र मुखार उबें करताले.

देवाच्या उत्सवांत, विशेश करून पालखेमुखार नाच-गाणें करपांत देवदासी वांटो घेतात. तांच्याच समाजातलें दादलें तांकां अशा वेळार वाद्याची साथ करतात. ह्या कामाखातीर तांकां देवस्थानाकडल्यान थरावीक उत्पन्न मेळटा. देशांतल्या हेर वाठारांप्रमाण गोंयच्याय देवदासींचो समाजाकडल्यान भोगदासी म्हणून वापर जातालो. गोंयच्या भोवतेक सगळ्याच वाठारांनी ह्या लोकांची वसती आशिल्ली. गोंयांत ह्या समाजाक 'गोमंतक मराठा समाज' ह्या नांवान संबोदीत करप जाता. गोमंतक मराठा समाजाच्या जाळवणदारांनी समाजाचें उदरगतीची चळवळ हातांत घेतली आनी ह्या समाजाचो सर्वांगीण विकास जावपाचे नदरेन परिश्रमांची शर्थ केली. हाचें फळ म्हणून हो समाज शिक्षीत जालो. सगळ्यांत पयलीं परिवर्तन घडलें तें म्हळ्यार ह्या समाजातलीं शेंसविधी चाल नश्ट जावन तिची सुवात लग्नविधीन घेतली. आयचे घटकेक ह्या समाजांत, गोंयच्या समाजाच्या हेर घटकांवरीच लग्नां जावन गृहस्थाश्रम चलता. देवळाच्या उत्सवांत पालखेमुखार नाचपाची-गावपाची प्रथाय पातळ जायत गेल्या. आपले आपुणूच आपले भितर अशे तरेचें समाजीक परिवर्तन घडोवन हाडपी गोमंतक मराठा समाज हें आर्विल्ल्या काळांतलें एक तोखणायेक पात्र थरपी उदाहरण मानचें पडटलें.

महाराष्ट्रांत खंडोबाक 'मुरळी' म्हणून चलयो ओंपतात. दादल्याक 'वाघ्या' म्हणून वळखतात. मुरळी नाचता तेन्ना वाघ्या पदां म्हणून तुणतुणें वाजयता. तमाशा आनी गांगिऱ्या नाटकांनीय ते कामां करतात. कांय मुरळ्यो वेश्यावेवसाय आपणायतात.

ही देवदासी प्रथा बंद करपाखातीर खूब यत्न जाले. सगळ्यांत पयलीं इ. स. 1910 वर्सा म्हैसूर संस्थानांत एक कायदो केलो. इ. स. 1922-23 वर्सा देवदासींक बऱ्या मार्गाक लावपाखातीर 'हिंदू युवती शरणालयम्' संस्था मद्रासांत स्थापन केली. इ. स. 1925 वर्सा डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरान निपाणींत देवदासी प्रथा नश्ट करपापसत परिशद घेतली. 1934 वर्सा मुंबय प्रांतान आनी 1947 वर्सा मद्रास प्रांतान 'देवदासी प्रतिबंधक कायदे' केले. संबंदीत लोकांक तशेंच देवदासी सज्ञान आसल्यार स म्हयने खर बंदखण आनी 500 रूपया दंड अशी ख्यास्त थारायली. 1975 वर्सा गडहिंग्लज (जि. कोल्हापूर) नगरांत 'महात्मा फुले समता प्रतिश्ठानावतीन' देवदासी भगिनी परिशद भरयली. उपरांत 15 जून 1980 ह्या दिसा अशीच परतून परिशद आयोजीत केली. विंगड विंगड राज्यांनी, देवतेक चलयो ओंपपाचे प्रथेआड कायदे केले. पूण देवदासीची ही प्रथा पुराय नश्ट जावंक ना.




#Article 309: देवदूत (332 words)


देवदूत ही मनशापरस व्हड आनी देवापरस ल्हान अशी एक अतिमानवी योनी. आपलें काम करून घेवपाखातीर देवांनी तयार केल्ले दूत. हिंदू धर्मांत तेचपरी इस्लामी, येहुदी, क्रिस्तांव आनी झरथ्रुश्टी ह्या मुखेल धर्मांत देवदूत ही कल्पना मानिल्ली दिसता. पुराणांत शिवदूत, विष्णुदूत, यमदूत हांचे उल्लेख येतात. कोणूय मनीस शिवभक्त वा विष्णुभक्त आसलो जाल्यार ताका मरणा उपरांत व्हरपाक शिवदूत वा विष्णुदूत आयले अशी कथा पुराणांनी वाचूंक मेळटा. सर्वसामान्य मनशाक ताच्या मरणा उपरांत व्हरपाक यमदूत येता अशीय कल्पना आसा. मेल्ल्या मनशाच्या जिवाक ताच्या पाप-पुण्याच्या कर्माप्रमाण ताका त्या त्या जाग्यार पावोवप हें ताचें मुखेल काम. तेचपरी देवाचो रेकाद पावोवप हेंय काम ताकाच करचें पडटा.

अस्तंती देशांत देवदुतांचे कथेचो उगम सुर्वेक पार्शी धर्मांत जालो. उपरांत त्यो कथा यहुदी धर्मांत घेतल्यो. फुडें तातुंतल्यो जायत्यो कथा क्रिस्तांव धर्मान आपणायलो. क्रिस्तांव धर्मांत देवदुताक 'एन्जल' अशें म्हण्टात आनी ताचो अर्थ देवाचो रकाद हाडपी असो जाता. बायबलांत देवदुतांची जायती म्हायती दिल्ली आसून तांचे बरे देवदूत आनी वायट देवदूत अशे दोन प्रकार केल्ले आसात. देवदूत सर्गांत रावतात अशेंय म्हण्टात. परमेश्वरान आपले सेवेखातीर निर्माण केल्ले शुध्द आत्मे अशेंय तांचें वर्णन मेळटा. परमेश्वराची सेवा करी नासताना तांणी जर पाप केलें जाल्यार तांकां वायट जल्म येता आनी ते राकेसाच्या वा पिशाच्च्याचे योनींत जल्मतात. बऱ्या देवदुतांच्या मुखेल्याक गाब्रिएल आनी वायट देवदुतांच्या मुखेल्याक सॅटन अशें म्हळां. हाचेवयल्यानूच सैतानाची कल्पना आयिल्ली दिसता. चवथ्या शतमाना उपरांत श्रेश्ठ देवदुताची पुजा करपाची पद्दत क्रिस्तांव धर्मांत रूढ जाली. मूळ पारशी धर्मांतल्यान आयिल्ली एक कथा जी यहुदी आनी क्रिस्तांव धर्मांनी घेतल्या ती अशी - अहुर मज्द ह्या व्हड देवान स्पँता-मइन्यू आनी अंग्रो-मइन्यू अशे दोन दूत तयार केले. तातुंतल्या स्पँता-मइन्यू हाणें अहुर मज्द हाका संवसार निर्माण करपाक आदार केलो अशें अवेस्तांत म्हळां. अहुर मज्दाक आदार दिवपी स देवदूत आशिल्ले ताका 'अमेश स्पँता' अशें महळां. पूण अंग्रो-मइन्यूहाणें अहुर मज्दाच्या नेमांचें पालन केलेंना आनी तो ताचो विरोधक जालो. सॅटना कडेन ताचें सारकेपण दिसता.

इस्लाम धर्मांतय दोन तरांच्या देवदुतांची कल्पना दिसता. ईश्वरान देवदूत निर्माण केलो आनी ताणेंच 'कुराण' हो ग्रंथ धर्तरेचेर हाडलो अशें कुराणांत म्हळां. अल् फाराबी हाणें अरबी तत्वज्ञानांत ह्या देवदुतांचें वर्णन 'कार्यशक्ती' अशें केलां. क्रिस्तांव आनी ज्यू धर्मांतल्या देवदुतांचीं पुर्विल्लीं चित्रां मेळटात तातूंत मानवी शरीर आनी पाखां आशिल्ल्याचें दाखयलां. 




#Article 310: देवमासो (815 words)


देवमासो दर्यांत मेळपी सगळ्यांत व्हडलो प्राणी. सिटॅसिया गणांत आस्पाव जावपी सगळ्या नुस्त्यांक देवमाशें अशें म्हण्टात. देवमासो हो उदकांत मेळपी एक सस्तन प्राणी आसून, तो संवसारांतल्या सगळ्या दर्यांनी मेळटा. कांय खाशेल्या शारिरीक लक्षणांक लागून तांची आर्किओसीटाय मिस्टिसीटाय आनी ओडाँटोसीटाय अशा तीन उपगणांनी विभागणी केल्ली आसा. आर्कीऑसीटाय उपगणांत इओसीन आनी ऑलिगोसिन ह्या काळांत अस्तित्वांत आशिल्ल्या देवमाशांचो आस्पाव जाता. सद्या हे देवमाशे अस्तित्वांत ना. फकत तांच्या जीवाश्मांच्या आदारान तांचो अभ्यास करप जाता. मिस्टिसीटाय उपगणांतल्या देवमाशाच्या ताळ्यांत दांत नासतात. दांतांचे सुवातेर हाडाची पातळ मांव आसता. दांत नाशिल्ल्यान तांकां आपणालें खाण मेळोवपाखातीर खूब उदक तोंडांत घेवंचें पडटा. उदकांत आशिल्ले बारीक बारीक जीव खातात आनी उदक परत भायर सोडटात. उदकांतले बारीक बारीक जीव गाळपाखातीर तांच्या मुखांत खाशेली वेवस्था आसा. ह्या उपगणांतले देवमाशे खूब व्हड आसून ते चड करून थंड दर्यांत सांपडटात. ब्ल्यू व्हेल, ग्रे व्हेल, हंपबॅक व्हेल, रायट व्हेल, फिनबॅक व्हेल हांचो मिस्टिसीटाय उपगणांत आस्पाव जाता. हातूंतलो निळो देवमासो (ब्ल्यू व्हेल) हो धर्तरेवयल्या सगळ्या प्राण्यांपरस व्हड प्राणी. ताची लांबाय 31 मी. परस चड आसता. सादारणपणान ताचें वजन 115 ते 122 टनांमेरेन आसता. ओडाँटोसीटाय ह्या उपगणांतल्या देवमाशांक दांत आशिल्ल्यान ते हेर व्हड नुस्तें आनी प्राणी खावपाक शकतात. ते दांतांचो उपेग फकत आपले भक्ष धरपाखातीर वा दुस्मानांचेर घुरी घालपाखातीर करतात. ते आपलें खाण केन्नाच चाबून खायनात. तांचें कट्टें असमित (Asymetrical) आसून, हे जातीचे देवमाशे मुखेलपणांत उश्ण दर्यांत सांपडटात. स्पर्म व्हेल, किलर व्हेल, नॉरव्हेल, पायलट व्हेल आनी चोंच आशिल्ल्या देवमाशांचो ह्या उपगणांत आस्पाव जाता.

सादारणपणान तिनूय उपगणांतल्या देवमाशांचें बाह्य स्वरूप लागी लागीं एकसारकेंच आसता. तांचे मुखावयले अवयव वल्ल्यांत (फ्लीपर) रूपांतर जाल्लें आसून, तांचो उपेग ते पेंवपाखातीर आनी आपले कुडीचो तोल सांबाळपाखातीर करतात. देवमाशाचो फाटलो (Pelvic girdle) भाग सरळ आसून तो फाटीकण्यासावन वेगळो जाल्लो आसा. शेंपडेच्या तोंकार दोन आडवे पांखाटे आसतात. तांच्यो नाकपुड्यो तकलेचे वयले वटेन आसतात. तांची कात दाट आनी सुळसुळीत आसता. कात आनी मास हांचेमदीं ओशीचो थर आसता. चड थंड आनी चड उश्ण उदकांत आपले कुडीचें तापमान एकसारकें दवरपाक हे ओशीचो उपेग करतात. तो सस्तन प्राणी आशिल्ल्यान भुरगेंपणांत देवमाशांच्या कुडीचेर बारीक-बारीक ल्हंव आसता. देवमासो वाडटा तशी तशी ताची ल्हंव झडूंक लागता.

देवमाशाचें पोट व्हड आसून तें वेगवेगळ्या भागांनी विभागिल्लें आसता. ताची जीब मासाळ आसता. नाकपुडयो तकलेचे वयले वटेन आसून त्यो फुफुसांक जोडिल्ल्यो आसतात. तांचीं फुफुसां खूब व्हड आसतात. तांकां आपल्या फुफुसांनी वारो घेवपाक उदकावयर येवंचें पडटा. एक फावटी आपल्या फुफुसांत वारो भरून देवमासो सुमारएक वरावयर उदकांत रावूंक शकता. उदकांत आसता तेन्ना देवमाशाक पयसुल्लें लेगीत वारें बरें दिश्टी पडटा. तांच्या दुकांच्या ग्रंथींनी आशिल्लो तेलकट पदार्थ, ताच्या दोळ्यांची खाऱ्या उदकासावन राखण करता. देवमाशाची लांबाय 1.3 मी. ते 31 मी. मेरेन आसता, जाल्यार वजन 45 कील ते 135 टनांमेरेन आसूंक शकता. मादी, नर वेगवेगळ्या उपगणांनी मेळपी देवमाशाचो रंग वेगवेगळो आसता. कांय देवमाशांक तांच्या रंगाप्रमाण नांवां दिल्ली आसात. देखीक - ब्ल्यू व्हेल, ग्रे व्हेल, व्हायट व्हेल, सल्फर बॉटम व्हेल.

सादारणपणान देवमाशे गरमेच्या दिसांनी फळटात. फळ्ळेउपरांत मादी सुमार 11 ते 12 म्हयन्यांनी वियेंता. ती दर खेपे फकत एकाच पिलाक जल्म दिता. सादारणपणान जल्माक आयिल्ल्या देवमाशाची लांबाय 1.6 मी इतली आसता. निळ्या देवमाशांत ती 6 ते 7 मी. आसता. मादी आपल्या पिलांक उदकांतूच जल्म दिता. जल्म दिलेउपरांत ती आपल्या पिलाक ताचो पयलो उस्वास घेवपाखातीर उदकावयर धुकलता. सुर्वेक पिलांचे शेंपडेचे आनी मुखावयले पांखाटे मोव आसतात. पूण उपरांत ते रोखडेच घट जावन पिलां तांच्या आदारान पेंवपाक लागतात. मादी आपल्या पिलाची सुमार 6 ते 9 म्हयन्यांमेरेन जतनाय घेता. देवमासो हो सस्तन प्राणी आशिल्ल्यान मादी आपल्या पिलाक दुदाचेर वाडयता. दुदांत गटाय चड आशिल्ल्यान पिलांची रोखडीच वाड जाता. 

चडशे देवमाशे ऋतूंप्रमाण स्थलांतर करतात. तातूंतले कांय 5,000 किमी. मेरेन पयस वतात. कांय देवमाशे आपलें खाण मेळोवपाखातीर एके सुवातेसावन दुसरे सुवातेर वतात. सादारणपणान देवमाशें सगळ्या दर्यांनी सांपडटात. पूण धुव्रीय उदकांत तांचें प्रमाण चड आसा. देवमाशे आपल्या हेर सांगात्यांक शिटकावणी दिवंचेखातीर वेगवेगळ्या प्रसंगांप्रमाण विंगड विंगड आवाज काडटात. तांचो आवाज मनशाच्या आवाजापरस, सुमार तेरा पटींनी व्हड आसता. 

देवमासो हो एक सवकास पेंवपी प्राणी आसून तो एका वराक सुमार 25 ते 38 किमी. अंतर हुपूंक शकता. शेंपडेंची वयर - सकयल हालचोल करून तो मुखार सरता, जाल्यार शेंपडेंची आडवी - तिडवी हालचाल करून तो दिशा बदलता. वल्ल्याभाशेन आशिल्ले मुखावयले पांखाटे तांची कुड सांवरतात.

सादारणपणान सगळ्या जातींचे देवमाशे पंगडा पंगडानी रावतात. एका पंगडात सु. 20 ते 1,000 देवमाशे आसपाक शकतात. पूण निळो देवमासो चड करून एकलोच भोंवतो वा तांचे पंगड खूब ल्हान आसतात. पंगडान राविल्ल्यान तांकां आपलें खाण मेळोवपाक सोंपें जाता. तशेंच, पंगडात राविल्ल्यान ते आपलें संरक्षण करपाक शकतात. गरजेप्रमाण ते एकमेकांक आदार करतात. जर तांच्या पंगडातलो कोणूय दुयेंत पडत जाल्यार वा जखमी जाल्यार, पंगडातलें हेर देवमाशे ताचेर देखरेख दवरतात. मादी पिलाक जल्म दिता तेन्ना हेर मादयो तिका आदार करततात. देवमासो हो एक भिजूड प्राणी. मात लेगीत आवाज कल्यार तो भियोता. भियेतात तेन्ना ते घट्ट एकमेकांक तेंकून रावतात आनी नेटान पेंवपाक लागतात. हो तांचे भिजूड वृत्तीक लागून कोळी लोक, कांय जातीचे देवमाशे सहज धरतात.

देवमाशांसावन मेळपी तेल, चरबी आनी मास हांकां खूब मागणी आशिल्ल्यान खूब पयलींसावन देवमाशांची शिकार जायत आयल्या. विसाव्या शेंकड्यांत 'हारपून गन' ह्या पिस्तुलाचो सोद लागिल्ल्यान, ताच्या आदारान व्हडा प्रमाणांत देवमाशांची शिकार जावपाक लागली. हाचो परिणाम म्हळ्यार कांय देवमाशांच्यो जाती काबार जावपाक लागल्यो. ह्यो जाती तिगोवन दवरपाखातीर इंटरनॅशनल व्हेलींग कमिशनान सगळ्या दर्यांनी कांय खाशेल्या जातींच्या देवमाशांची शिकार करपाक बंदी घाल्या. कांय तारवटी लोक दर्यांतल्या संकटांच्या निवारणाखातीर देवमाशांची पूजा करता.




#Article 311: देवळी (743 words)


देवळी म्हळ्यार देवाचें वा देवळाचें वावराडेपण करपी दादलो. पुर्विल्ले ग्रामवेवस्थेंत देवळी हो एक म्हत्वाचो घटक आशिल्लो. देवळांत सान्न-शिंताडो करप, पुजेखीतीर फुलां हाडप, दिवल्यो-आयदनां घांसप हे सातकी कामां देवळ्यान करपाचीं आसतात. हे भायर पुजेवेळार घांटी मारप, पालखेकडेन वा हेर उत्सव प्रसंगार शींग वाजोवप, तशेंच देवळांत कितेंय हाड-व्हर करपाचें आसल्यार तेंवूय काम देवळ्याचेंच आसतात. देवळीपणाचो वारसो ताका परंपरेन मेळ्ळील्लो आसता. ताचे चाकरेखातीर ताका देवस्थानान वा गांवान थरावीक शेत वा जमीन सोडिल्ली आसता. तशेंच, उत्सव वा पुरवणे प्रसंगार देवाचे येणावळींतलो एक थरावीक वांटो देवळ्याक मेळटा. दर सणा-परबेक ताका गांवात 'परब' मेळटा. म्हणजेच परब मनोवपाखातीर नाल्ल-तांदूळ-गोड हे सारको शिदो मेळटा. परबेचे 'सान्नां-पोळे' मेळटात. पिकेकडेन दर खळार 'खळ-कुडोव' मेळटा. देवळी ज्या देवाची सेवा करता. तोच ताचो कूळदेव आसता. गोंयांत म्हादेव, सांतेर, बेताळ ह्या देवस्थानांकडेन देवळी मेळटात. तांकां 'नायक' अशेंय म्हण्टात.

देवळ्यावयल्यान ताचे जातीकय 'देवळी' अशेंच नांव पडलां. चार वर्णांमदल्या चवथ्या शुद्र वर्णांत हे जातीचो आस्पाव जाता. ही जात गोंय, कोंकण, महाराष्ट्र, तमाळनाडू, कर्नाटक, केरळ ह्या वाठारांत मेळटा. हें घराणें बामण, मराठे, वाणी, कांकणकार, गुरव, खारवी, भंडारी, शेट आनी कांसार ह्या जातींगेर जेवंक शकता. जाल्यार देवळ्यांगेर म्हार आनी चामार जातीचे लोक जेवतात.

'भावीण' हें देवळी प्रथेचेंच एक रूप. हांगा दादल्या बदला बायल देवाचें वावराडेपण करपाखातीर बांदिल्ली आसता. ही चाल भारतभर मेळटा आनी अशे बायलेक 'देवदासी' हें नांव गोंयाभायर रूढ आसा. देवदासीची प्रथा खूब पोरणी आनी बाबीलॉनांतल्यान इस्तर देवतेकडेनय संबंदीत देवदासी आशिल्ल्यो अशी म्हायती मेळटा. खूब पुर्विल्ल्या काळार देवळीं घराणें 'देवळी' अशेंच आडनांव लायतालें. आयज तांतूतले कांय जाण 'देवदास' अशें आडनांव लायतात जाल्यार कांय जाणांनी आपल्या गांवच्या नांवाफाटल्यान 'कार' प्रत्यय जोडून तें आडनांव म्हणून घेतलां. सिंधु संस्कृतींतय देवळी परंपरा वा ते परंपरेतल्यानच जल्माक आयिल्ली देवदासी परंपरा घोळणुकेंत आशिल्ल्याची म्हायती मेळटा.

मूळ सुमेरा संस्कृतीचें खाशेलपण आशिल्ली ही देवळी परंपरा गोंयांत क्रिस्ता आदल्या सुमार 2300-2280 ह्या काळांमदीं सुमेरांनी हाडली, अशें विद्वानांचें मत आसा. सुमेरा आदीं गोंयांत वसणूक करून आशिल्ल्या मारांग, शबर, कोल आनी उपरांत आयिल्ल्या गौड सारस्वतांनी ती उखलून धरली आनी आपले संस्कृतायेंत ती आस्पावन घेतली. सुमेर संस्कृतायेन गोंयांत प्रवेश केले उपरांत 'देवळी', 'देवदासी' ह्या सारक्या संकल्पनांनी गोंयचे मूळचे कृषिपरंपरेचेर प्रभाव घालून तोचे दोन फांटे केले, जांतल्या एका फांट्यान गांवाखातीर लागतलें अन्न - धान्य आनी हेर उत्पन्न तयार करपाची जबाबदारी उखल्ली जाल्यार दुसऱ्यान देव-देवळां सांबाळ्ळीं.

ह्या दुसऱ्यांतलो पयलो भाग निखटी देवाची लेवा आनी देवळांची राखण करूंक लागलो जाल्यार दुसरो देवामुखार कलाप्रदर्शन करून देवाची सेवा करूंक लागलो. 'देवळी' परंपरेचो आस्पाव दुसऱ्या वर्गांतल्या पयल्या भागांत जाता. सुरवातेक देव-देवळांची राखण करपी, सांबाळ करपी, ह्या अर्थान देवळ्याक आशिल्लो मान कालांतरान कुशीक पडून फकत देवाचो वावराडो इतलोच ताका मान उरलो.

देवळी घराण्यांतल्या पुताक 'देवळी' जाल्यार धुवेक 'देवळण' म्हण्टात. देवळण जरी देवळांतले सेवेखातीर बांदिल्ली नासली तरी ती देवळांतलीं खूबशीं कामां करता. तिका लग्न जावंक मेळना. लग्नाबदला तिचेंर 'शेंस' नांवाचो संस्कार करता. हे शेंसविधीत तिचें लग्न देवाकडेन लायतात. सुरवातेक ह्या घराण्यातल्या सगळ्याच धुवांक शेंस घालताले. उपरांत एकल्या कोणाकूय घरा दवरून हेरांची लग्नां करपामेरेन सुदारणा जाली.गोमंतक मराठा समाज ह्या देवदासी समाजांतल्या जाळवणदारांचे चळवळीक येस येवन आयज गोंयात ही चाल पुराय तरेन बंद जाल्या.

देवळी पयलीं चड करून लग्नां जायनाशिल्ले ते भयणीच्या संवसारात ओंपून घेताले. पूण तांकां लग्न जावपाचेंच आसल्यार तांच्या जातीची व्हंकल मेळप कठीण जातालें. तांकां मागीर दुसरें गरजेवंत जातींतल्यान चली मागून हाडची पडटाली.

पयलीं गांवांत भट-बामण वा खंयच्याय उंचेल्या वर्गातल्या चलयांचें लग्न जालें जाल्यार तांचेबरोबर 'देवळण' धेडी म्हण धाडपाची चाल आशिल्ली. हे देवळणीक मागीर तिच्याच घरा घोळून थंयच आजल्म रावंचें पडटालें. तिगेर जल्माक येतले संततीकय मागीर आवयच्या ते धनिणीच्या घराकडेनूच लागणूक धरून रावंचें पडटालें. तिका स्वताखातीर वेगळी मालमत्ता एकठांय करपाचो अधिकार नासतालो. आज ही प्रथा पुरायतरेन बंद पडल्या. पूण अजुनूय गोंयच्या कांय गांवांनी धेडी म्हणून देवळ्याची चली व्हंकलेबरोबर धाडटना दिसता. ती कांय दीस रावन मागीर आपल्या घरा परती येता. देवळण ही देवाची बायल आनी ती जल्मसवायशीण आसता अशें मानतात आनी तिका शुभ-कार्यांत पयलो वांटो आसता. लग्नांत बाशींग तयार करप, मणी गुंथप, होंट भरप हीं कामां मुद्दाम तिचेकडल्यान करून घेतात. कलवंत जात देवळी जातीक आपले परस उण्या दर्ज्याची मानता आनी ती आपल्या नाचाक केन्नाच देवळ्याकडल्यान सांगात घेना. देवळी घराणें मास-नुस्तें खाता. कांय देवस्थानांनी पुरवणेक मारिल्लो कोंबो देवळ्याक येणें आसता.

अर्थीक नदरेन बरे आशिल्ल्या देवळी घराण्याचो भेस-अलंकार आनी चाली-रिती उंचेल्या वर्गांतल्या लोकांकडेन साम्य दाखोवपी आसतात. तांची बोली, तांचो ज्या घराण्यांकडेन चड संबंद येता त्या घराण्यांचे बोलीकडेन नातें जोडपी आसता. आयज देवळ्यांचे जिणें-पद्दतींत खुबूच बदल जाला. भोवतेक जाणांनी आपलो पारंपारीक धंदो सोडून दिला जाल्यार कांय जाणांनी फाटली लागणूक म्हणून देवळाकडेन थोडोसो संबंद दवरला. तांच्या भुरग्यांनी आयचें पद्दतींचें शिक्षण घेवन नवे तंत्रीक आनी यंत्रीक वेवसाय-धंदे आपणावंक सुरवात केल्या. तांच्या चलयांची आयज सर्रास लग्नां जातात. देवळी समाजाक आज 'गोमंतक मराठा समाज' ह्या नांवान वळखतात. ह्या गोमंतक मराठा समाजाचें नांव लायतल्या हेर कलवंत, पेरणी, भावीण, बंदे, चेडवां ह्या सारक्या हेर जातींकडेन देवळी समाजाचीं आतां समाजमान्यतायेन लग्नां जातात. 'देवळी' हें उतर ल्हान देवूळ ह्या अर्थानय वापरतात.




#Article 312: देवसी (150 words)


देवसी नेंपाळांतली एक परब आनी लोकांनाच. ही परब दिवाळेच्या दुसऱ्या दिसा येता. ह्या वेळार तरणाट्यांचो एक चोमो कोणाय जाण्ट्याच्या फुडारपणाखाला दर एकल्याच्या घराकडेन वचून मंगल कामना उक्तायता. त्या वेळार तो जाण्टो मनीस पद म्हणून नाचता आनी ताचे वांगडचीं सगळीं तरणाटीं 'देवसी रे' पालुपद म्हणीत नाचतात. ह्या तरणाट्यांक 'देवस्यारे' अशें म्हण्टात. हे देवस्यारे ज्या घरांनी वतात थंय तांकां शकुनाचो म्हणून फराळ खावपाक दितात. देवसी पद म्हणून जातकच हे सगळे लोक घरांतल्या येजमानाक आशिर्वाद दिवपी पद म्हण्टात. तांतुतलें एक पद अशें - इस घर को लक्ष्मा ले, पानी छुंदा तेले हुने इस घर को लक्ष्मी ले, दुंगा छुंदा द्रव्य हुने जसको बारीमा केरा, उसे को काख मा छोरा जरनेली बंदूक पास गरो हामी जांछू राजगरो | अर्थ - घरचे लक्ष्मीन उदकाक हात लायलो, जाल्यार ताचें तेल जावं, फातराक हात लायल्यार ताचें द्रव्य जावं. जाच्या पोरसांत केळीं आसात, ताचे घरकान्नीक पूत जावं, आमी वतात. तुमी सुखान रावात. ह्या पदान देवसीचो सुवाळो पुराय जाता.




#Article 313: देवांग (441 words)


देवांग ही एक जात. हे लोक विणकारी आसून तांची वस्ती तमिळनाडू, महाराष्ट्र, कर्नाटक आदी वाठारांनी आसा. हे लोक तेलुगू वा कन्नड भास उलयतात. हांकां जादरू वा जाद, देंद्र, देवर, देर.सेनियन, सेदन, हटगर, साळी, विणकर, नेकार, नेगार अशींय हेर नांवां आसात. तांचे उत्पत्तीविशीं कथा आसा ती अशी - ब्रम्हदेवान मनूक निर्माण केलो आनी ताका देव आनी मनीस हांचेखातीर कपडो विणपाचें काम दिलें. मनून बरोच तेंप हें काम केलें आनी उपरांत तो सर्गांत गेलो. 

ताचेउपरांत दुसरो कोणूच विणपी नाशिल्ल्यान देवांक आनी मनशांक झाडांचीं पानां न्हेंसची पडलीं. देवान आनी मनशान ही खबर ब्रम्हदेवाक सांगली. ब्रम्हदेवान तांकां शिवाकडेन व्हेले. तेन्ना शिवान एक तेजिश्ट मनीस निर्माण केलो आनी ताका देवलान अशें नांव दिलें. देवाचें आनी मनशाचें आंग धांपपाखातीर वस्त्रां विणपाचें काम ताका दिलें. तशेंच वस्त्रां विणपाखातीर विष्णुचे बोंबलेंतल्यान धागे घेवपाची आज्ञा केली. देवल तपश्चर्या करून विष्णुकडल्यान धागे घेवन येता आसतना वाटेर वज्रदंत नांवाच्या असुरान ताचेर हल्लो केलो. तेन्ना देवलान चौडेश्वरी वा चौडनायकी देवीच्या आदारान त्या असुराचो नाश केलो. 

त्या दिसासावन ते जातीक देवांग अशें नांव पडलें. चौडेश्वरी ही देवांगांची कुलदेवता जाली. दर वर्सा तिचो व्हड उत्सव करतात. त्यावेळार कांय लोक व्रतस्थ रावन तिच्या देवळांत वतात. थंय देवळांतले भट एका आयदनाच्या कटाचेर एक लांब तलवार उबी करून दवरतात. व्रतस्थ देवांग ते तरसादीचें तोंक आपले छातयेक तोंपून घेता. देवीक कोंब्या - बोकड्याचो बळी दितात. खंडेबा, बहिरोबा, ज्योतिबा, नरसोबा, भवानी, जोगाई, केदारलिंग अशा हेर कांय देवांकय हे लोक भजतात.

देवांगाचे कुलाचारदावारू, सुंतसाळी आदी एकुणतीस पोटभेद आसात. कुलचारदावारू हांचेभितर जानवें आनी लींग दोनय गळ्यांत घालपाची चाल आसा. सुंतसाळी लोक मुसलमानांतल्यान आयिल्ले आसून तांचेभितर सुंता करपाची चाल आसता. तांच्या उपनामावयल्यान तांचीं कुळां थरल्यांत. नासिक जिल्ह्यांतल्या मराठेसाळी ह्या पोटविभागांतल्या लोकाकं गोत्रांय आसात. हिरे आनी चिक्कुरविन ह्या पोटभेदांतल्या लोकांचीं सव्वीस गोत्रां आसून तातूंतलीं कांय शिववाचक आनी कांय पार्वतीवाचक आसात. 

तांचें मदीं आदल्या तेंपार देवदासीची चाल आशिल्ली. तांकां 'जातीबिड्डलू' अशें म्हण्टाले. तांचे चले कपड्याचेर छाप उठोवपाचें काम करताले आनी कांय वेळार भिक्षाय मागताले. ह्या भिक्षेकऱ्यांक सिंगमवाड अशें मांव आसा. सिंगमवाडा लागीं सदांच एक शींग आसता. त्या शिंगावरवीं ते मरणाची बातमी लोकांक कळोवपाचें काम करतात. देवांगाच्या मुखेल्याक पट्टगर म्हण्टात आनी ताचो अधिकार वंशपरंपरेन चलता. तांचेमदीं लग्न थारायताना देवीचो प्रसाद घेतात.

लग्न सुवाळ्या वेळार सुरवातीक पानसुपारी वांट्टात. व्हंकलेचो मामा तिच्या गळ्यांत बोंधू (हळदीन रंगयलो दोरो) बांदता. लग्नाच्या आदल्या दिसा एक रवी उबी करतात आनी न्हवऱ्याचें चौल, उपनयन आदी संस्कार तशेंच पाद्यपुजा, काशीयात्रा, धारदत्तम, मांगल्यधारणम् अशे हेर विधी करतात. देवांग दादल्याच्या अनैतिक संबंदातल्यान जाल्ले संततीक कुरसाळी म्हण्टात. अशा लोकांवांगडा ते अन्न-उदकासारके वेव्हार करिनात.

तांचेमदीं जात पंचायत आसता. पंचायतीच्या खर्चाखातीर लग्नासारक्या सुवाळ्यांतल्यान वर्गणी वसूल करतात. मेल्ल्या मनशांक चड करून पुरतात. थड्यांत लींग दवरतात आनी और्ध्वदेहिक संस्कार जायसर सदांच ताची पुजा करतात. दर बारा वर्सांनी एके फावटीं देवांग पद्मसाळी लोकांकडेन वचून भीक मागतात. पद्मसाळींनी तांकां भीक दिना जाल्यार हे लोक तांच्या घरांत रिगतात आनी मेळटा ती वस्त घेवन वतात. 




#Article 314: देवी रोग (555 words)


देवी रोग हो एक वशाचो रोग. ह्या रोगाक लागून दुयेंतीक जोर येवन कातीर उदकाचे आनी मातेरीचे फोड येतात. मागीर हो रोग भयंकर रूप घेता. जाका लागून रोग्याचे दोळे, मेंदू, सांदे आनी हेर भागांचेर वायट परिणाम जावंक शकतात. हो एक जीवघेणो रोग. एकदां ह्या रोगाची धाम वाठारांत आयली म्हण्टकच ती घराघरांतल्यान पातळत वता आनी कितलेशेच रोगी ह्या रोगाक लागून मरतात. पुर्विल्ल्या काळांत एकदां ही धाम पातळ्ळी म्हण्टकच तें देवीचें रागणें वा कोप अशें समजताले. हे अंधश्रध्देचे भावनेक लागून दुयेंसाचें स्वरूप आनिकूय भिरांकूळ जातालें. 1967त संवसारीक भलायकी संघटनेत (W.H.O.) संवसारभर देवी निर्मूलन कार्यक्रम आंखलो आनी तो रोखडोच चालीक लायलो. 1977त सोमालियांत जो देवीचो रोगी दिसून आयलो, तो सामको निमाणो दुयेंती थारलो. हे संघटनेन मे 1980त, संवसारभर देवी रोगाचें पुराय निर्मूलन जाल्ल्याची घोशणा केली.

हे संघटनेन मे 1980त, संवसारभर देवी रोगाचें पुराय निर्मूलन जाल्ल्याची घोशणा केली. हो वायरस उस्वासावांगडा आंगांत भितर सरता आनी थोडया दिसांनी रगताच्या शिरांनी पातळटा. हांगा हो वायरस पेशींचो नाश करता आनी कातीचेर व्हडले व्हडले उदकाचे फोड दिसतात. ह्या दुयेंसाक लागून तोंडार खोल मावो उरतात, कारण घाम तयार करपाच्यो (Sebaceous glands) ह्यो तोंडार खूब प्रमाणांत आसतात. त्यो ह्या दुयेंसान नश्ट जातात.

हो रोग, रोग्याच्या वांगडा रावत जाल्यार वा ताणें वापरिल्ल्यो वस्तू लेंस, चादर, आयदनां वापरीत जाल्यार दुसऱ्याक जावं येता. देवीचो रोगी आंगार फोड येवंच्या पयल्या दिसासावन फोड पेखून ताची वयली खवळी पडमेरेन दुसऱ्याक देवीचो रोग दिवंक शकता. देवीचो रोग खंयचेय पिरायेच्या मनशाक जावंक शकता. भारतांत दोन सप्तकांच्या नवजात भुरग्यांपसून ते 85 वर्सांच्या म्हाताऱ्यामेरेन देवीचे रोगी सांपडल्यात. हो रोग चड करून उण्या अर्थीक उत्पन्न आशिल्ल्या आनी उणी समाजीक जाणीव आशिल्ल्या पंगडांनी दिश्टी पडटा. ह्या रोगान मरण पाविल्ल्यांचें प्रमाण सामके भुरगे आनी म्हातारे हांचेमदीं चड दिसता. देवीचें प्रमाण भारतांत डिसेंबर ते मे म्हयन्यांमदीं चड आसतालें.

देवी आयिल्ल्या दुयेंतीच्या वशान दुसऱ्या मनशाक हो रोग जालो म्हण्टकच बारा दिसांनी त्या रोगाचीं लक्षणां दिश्टी पडटात. हें दुयेंस चार टप्प्यांनी दिसता.

कातीच्या फोडांचें इन्फॅक्शन जावं येता. हें इन्फॅक्शन रगतांत पावन, रगतांत मातेर जावंक शकता (Septimica) आनी मनीस मरूंक शकता. इन्फॅक्शन पुल्मांवांनी वचून न्युमोनिया जाता. दोळ्यांचें वेग वेगवेगळ्या पड्ड्यांचें इन्फॅक्शन जावन मनीस कुड्डो जावंक शकता. इन्फॅक्शन मेंदवाक मारून मेंदवाचो जोर येवंक शकता आनी मनीस अपंगूळ जावंक शकता वा ताका मरण येवं येता. हें इन्फॅक्शन सांद्यानी वा हाडांनी पावन सांद्यांत उदक जाता आनी हाडाक मार बसता. वृषणांक (कोयांक) (testes) इन्फॅक्शन पावं येता (orchitis). ह्या रोगाचें निदान करतना कांय गजाली म्हत्वाच्यो आसात. रगतांतल्यो धव्यो पेशी (White Blood Cells) हांचें प्रमाण रगतांत सुर्वेक उणें जाता आनी मागीर तें वाडटा. फोडांतल्या उदकाचें इलॅक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकावरवीं परिक्षण करून वायरस सोदून काडूं येता. वायरसाची परिक्षा घेवन ह्या वा.रसांवरवीं देवी जाल्या कांय ना हाचो सोद घेवं येता.

देवीच्या दुयेंसांचेर रामबाण अशें वखद ना. पूण दुयेंतीचें भोंवतणी निवळसाण राखप खूब गरजेचे आसता. फोडांचें इन्फॅक्शन जावंचे न्हय आनी हेर दुश्परिणाम जावंचे न्हय म्हणून जतनाय घेवंची पडटा. न्फॅक्शन जाल्यार प्रतीजैव वखदां वापरतात. रोगांक व्हडाप्रमाणांत पातळ आहार दिवंक जाय. कातीच्या फोडांचेर कसलेंच वखद लावपाक जायना.
 
देवीचें वासीन हें दुयेंस जावंचे न्हय म्हणून खूब उपेगी पडटा. रोगांच्या संर्पकांत आयिल्ल्या मनशांक हें वासीन रोखडेंच दिलें जाल्यार हें दुयेंस जायना. भुरगेपणांत वासीन घेतल्यार लेगीत वासीन परत घेवंचे पडटा. दुयेंस जावंचे न्हय म्हणून Methisazone हे वखद घेतात. थोडेकडेन दुयेंस जावंचे न्हय म्हणून वासीना वांगडा इम्युनोग्लोबीन हे इंजक्शन लंगीत वापरतात. सद्या देवीचें वासीन फकत वायरसाच्या प्रयोगशाळांनी काम करपी मनशांक दितात.

भारतांत 1900 ते 1920 वर्सा मेरेन देवीपसून आयिल्ल्या मनशांचे प्रमाण दर लाख लोकांफाटल्यान 190 ते 800 अशें आशिल्ले. हें प्रमाण 1947 ते 1943 वर्सांमदीं 150 जालें. 1958 ते 1965 ह्या काळांत देवाक लागून मरण पाविल्ल्या लोकांचे 75% भारतांतूच आशिल्ले.




#Article 315: देवी संप्रदाय (509 words)


देवी संप्रदाय भारतांत देवतेचे उपासनेचे नदरेन जे पंथ वा संप्रदाय निर्माण जाले, तातूंत देवी वा शक्तीपुजक वा मातृदेवतापुजक संप्रदाय हो खूब पुर्विल्लो आनी सर्वव्यापी आसा. देवताशास्त्रांत पंचदेव उपासनेक मुखेल सुवात आसा. निर्गूण वा निराकार परतत्वाचें सगूण वा साकार प्रतीक कल्पून ताची भक्ती करप वा कृपेचे अपेक्षेन पुराय जिवीत ताच्या पुजन-किर्तनांत घालोवप, ही पद्दत भारतीय भक्ती मार्गाचें खाशेलपण. भक्तीमार्गांत कितल्योश्योच देवता आसात. पूण विष्णु, शिव, सूर्य, गणपती आनी देवी हांची पुजा आनी भक्ती व्यापक प्रमाणांत जायत आसता. देवता आनी शक्त हांची ल्हव ल्हव उदरगत जायत गेली आनी ह्या विकासक्रमांत शक्तीक देवत्व प्राप्त जालें. हे शक्तीकूच तिच्या असामान्य तेजाक लागून 'देवी' हें नांव पडलें. अर्थात देवत्वाच्या दादल्या तत्वाक आनी बायल तत्वाक वेगळावपी ओळ बरीच अस्पश्ट आसा.

'दीव्यती इति देवी' अशी देवी शब्दाची व्युत्पत्ती सांगतात. 'खेळप' असोय 'दिव्' धातूचो अर्थ आसा. तेप्रमाण अनंत कोटी ब्रम्हांडाच्या सृश्ट - स्थिती - लय रूपाची क्रिडा देवी करीत आसता, असो अर्थ जातलो. हेर देवांप्रमाणूच परापरशक्तीन भुतांच्या पालनाखातीर आनी दुश्टांच्या संहाराखातीर वेगवेगळे 'अंशावतार' धारण केले. धर्माचे दुस्मान आशिल्ल्या कितल्याश्याच राकेस फुडाऱ्यांचो नाश करून देवीन देवांची आनी आपल्या भक्तांची राखण केली, अशें म्हण्टात. तिचे अवतार प्रसंगाप्रमाण सात्विक, राजस आनी तामस स्वरूपाचे आसात. तेप्रमाण तिचीं लोकीक नांवाय वेगवेगळीं दिश्टी पडटात. 'दुर्ग' नांवाच्या राकेसाक मारिल्ल्यान ती 'दुर्गा' जाली. 'महिषासुराक' मारून ती 'महिषासूरमर्दिनी' जाली. चंड - मुंडाचो वध केल्ल्यान तिका 'चामुंडा' हें नांव पडलें. ह्यो राकेसांच्या वधाचो काणयो मुखेल करून 'सप्तशती', 'देवी भागवत', 'ब्रम्हांडपुराण', 'ब्राम्हवैवर्त पुराण' ह्या पुराणग्रंथांनी आनी जायत्या तंत्र ग्रंथात आयल्यात. देवीचें कार्यस्वरूप सामूहिक तेजाचें आसा. 

मूळ देवीचो वास 'मणिद्वीपा'त आसा, थंय ती पांच देवतांच्या शींवासनाचेर विराजमान जाल्या, हे भुवनेश्वरीतूच स्वताच्यो कांय अंश - शक्ती तीन मुखेल देवांक दिल्यो, अशें देवी-भागवतांत सांगलां. महासरस्वतींत सत्वाचें, महालक्ष्मींत रजरसचें आनी महाकालीत तमसचें प्राबल्य आसता. ताका लागून देवीचे मुर्तींतूय फरक जाला. संप्रदायाप्रमाण सरस्वती हंसवाहक आशिल्ली. धवें लुगट न्हेशिल्ली आनी वीणा - पुस्तक धारण केल्ली आसा. महालक्ष्मी कमलासना, शंखचक्रगदा धारण केल्ली आसा. महाकाली श्मशानवासिनी, नरमुंडमाळो धारण केल्ली, हातांत खड्गशूल घेतिल्ली आनी क्रूर आसा. त्रिगुणांच्या सापेक्ष आविर्भावक लागून संवसारांतल्या सगळ्या वस्तूंनी देवी साररूपान वास करीत आसता. 'सप्तशती'त तीन देवतांचीं ध्यानां दिल्यांत. सादारणपणान देवीच्यो मुर्ती भारतांत ह्याच स्वरूपाच्यो घडयतात.

पुराणांतल्या उल्लेखांवयल्यान देवी उपासनेचे दोन संप्रदाय स्पश्टपणान दिसतात. वैदिक आनी तंत्रीक. वैदिक संप्रदायाची उपासना ही दोन स्वरूपांची आसा : बाह्य आनी आंतर. बाह्य उपासना म्हळ्यार न्हाण, गंध, पुष्प हे उपचार करून पुजा; आंतर म्हळ्यार मानसिक पुजा, ध्यान आनी जप. बाह्य उपासनेंत सगळ्यांत म्हत्वाचो भाग नवरात्रासारक्या व्रतांचो आसा. देवी भागवतांत नवरात्र होम, देवतेची पुजा, कुमारी पुजा ह्या विशयांचें सविस्तर वर्णन आयलां. वैदिक आंतर उपासनेंत गायत्री उपासना आसा. हें सगळें उपासनेचें स्वरूप सौम्य आसा. पूण बाह्य उपचारांत पशुवधाचें विधान कांय ग्रंथांनी सांपडटा. तें स्वरूप उग्र आसा.

तंत्रीक संप्रदायांत कुंडलिनी जागृत करून शक्ती आनी शिव हांचो एकचार सादप, हो खूब म्हत्वाचो भाग आस्पावला. चडशा सगळ्या तंत्रग्रंथांनी आनी सौंदर्यलहरी ह्या स्तोत्रग्रंथाचे टिकेंत हाची विस्कटावणी केल्ली दिश्टी पडटा. ही साधना खूबच सूक्ष्म आनी कश्टसाध्य आसा. हे कुंडलिनी साधनेचो प्रचार वैश्णव, शाक्त, शैव आनी नाथ संप्रदाय तेचप्रमाण बौध्द संप्रदाय, जैन संप्रदाय, सिध्द पद्दत ह्या वैदिकेतर संप्रदायातूच बरोच जाल्लो. हठयोगाच्या प्रवर्तकांनी कुडींत स चक्रां मानल्यांत. मूलाधार, स्वाधिश्ठान, मणिपूर, अनाहत, विशुध्दी आनी आज्ञा ह्या चक्रांनी देवी बीजरूपान वा भूततत्त्वरूपान अधिश्ठीत आसता. कुंडलिनी सुप्तावस्थेंत स्वाधिश्ठान चक्राचेर साडेतीन वेटोळीं करून रावता. ह्या साधनसंप्रदायाक 'कौल संप्रदाय' अशें म्हण्टात. 




#Article 316: देवूळ (240 words)


देवूळ हें देवाची मूर्त, लिंग वा प्रतीक हांच्या रूपान आशिल्ली देवाची सुवात. म्हापुरसाच्या समाधींकूय देवूळ अशें म्हण्टात. गांवांतलो वेंचीक जागो वा जलाशय, दोंगर, धोली, झाड, कुंज, शिळा ह्यो सुवाती पवित्र मानून थंय देवळां बांदतात. मंत्रपूर्वक स्थलशुध्दी करतकच वास्तूकलेच्या नेमांक धरून त्या जाग्यार मुर्तीची स्थापणूक करतात. मुर्तीची विधिपूर्वक स्थापणूक करप, हें चड गरजेचें आसता. प्राणप्रतिश्ठेउपरांत ते मुर्तीचेर हेर उपचार करतात. फांतोडेर भुपाळ्यो, कांकड आरत्यो म्हणून देवाक जागयतात आनी रातचें शेजारती म्हणून न्हिदयतात. फांतोडेर, दनपरां आनी सांजवेळार ताची पुजा करतात. देवाफुडें तेलाचो वा तुपाचो दिवो लायतात. देवीची खणा-नाल्लान होंट भरतात. कांय देवांफुडें बोकडो, कोंबो हांचो बळी दितात. सिंधु संस्कृतायेंत पयलीं देवतांची पुजा जाताली. सिंधु संस्कृतायेंत पयलीं देवतांची पुजा जाताली.

कांय जमातींभितर देवळां नाशिल्लीं. चड करून हेडपी जनातीं देवांचें माटव वा तंबू आपलें वांगडा घेवन भोंवतालें. जेन्ना त्यो जमातीं एका जाग्यार थिरावल्यो, तेन्ना तंबू, माटव वचून त्या जाग्यार देवळां आयलीं. व्हड मोलादिक मुर्तींखातीरूय देवळांची गरज पडपाक लागली. पूजा, भजन, किर्तन, प्रवचन, धर्मीक ग्रंथाचें पारायण, चर्चासत्रां, धर्मसभा, उत्सव, जात्रा, कौल लावप, कसलेंयदिव्य करप, न्यायनिवाडो करप हांकां लागून देवळांक संस्कारकेंद्राचें तशेंच ज्ञानपिठांचें स्वरूप मेळील्लें. पुण्यप्राप्ती, पापमुक्ती, आंगवण, कीर्त, हेर पंथांतल्या लोकांकडेन सर्त, ह्या हेतूंनी देवळां बांदप जातात. देवूळ बांदप वा ताचो जीर्णोध्दार करप हें हेर कर्मांतलें 'पूर्त' कर्म मानतात. देवूळ बांदपाचो विचार मनांत आयल्यार पंचमहापातकां नश्ट जातात, अशे उल्लेख पुराणांत मेळटात.

पयलीं संस्कृतीक आनी धर्मीक नदरेन गांवांचेर देवळांचें प्रभुत्व आसतालें. मनांक शांती दिवपी पवित्र सुवात म्हणून भाविक लोकांचें जिणेंत देवाक म्हत्वाची सुवात आसता. ग्रीक, रोमन, बॅबिलोनियी, इजिप्तियी ह्या फुडारिल्ल्या सस्कृतायेंत लेगीत देवळांक म्हत्वाची सुवात आसा.




#Article 317: देशस्थ ब्राम्हण (546 words)


देशस्थ ब्राम्हण ही ब्राम्हणांची एक पोटजात. पंच द्रविड ब्राम्हणांत हांचो आस्पाव जाता. देशस्थ म्हळ्यार देशाचेर वशिल्ले. पूण सद्या महाराष्ट्रांत तेभायर कर्नाटक, केरळ, तमीळनाडू, आंध्र प्रदेश आदी वाठारांतूच तांची जायती वस्ती आसा. देशस्थांमदीं ऋग्वेदी आनी शुक्ल यजुर्वेदी अशें दोन मुखेल भेद आसात. ऋग्वेदी हे शाक्ल फांट्याचे, जाल्यार यजुर्वेदी ब्राम्हणांमदीं माध्यंदिन आनी काण्व अशो उपशाखा आसात.

हे लोक आर्य वंशाचे आशिल्ल्यान उत्तर भारतांतल्यान केन्नातरी येवन महाराष्ट्रांत स्थायीक जाले आसूंक जाय. हातूंत देशस्थ ऋग्वेदी ब्राम्हण हे आदीं आयले. तांची महाराष्ट्रांतली वसणूक भारतीय झुजाआदीं जाली अशें समजप जाता. भारतीय झुजाउपरांत यजुर्वेदाचे शुक्ल आनी कृष्ण अशे दोन वांटे जाले. शुक्ल यजुर्वेदाचो प्रणेतो याज्ञवल्क्य हाका राजाश्रय मेळ्ळो. पूण कृष्ण यजुर्वेदी ब्राम्हणाक तो मेळ्ळो ना. देखून तांकां दक्षिणेकडेन वचचें पडलें अशें म्हण्टात. तांचीं सगळीं सुत्रां दक्षिणेंतच बरयल्लीं.

देशस्थ ऋग्वेदी ब्राम्हणांमदीं अगस्थ, अंगिरस, अत्री, कपी, कश्यप, कौशिक, गौतम, जामदग्न्य, भारद्वाज, वसिष्ठ, शांडिल्य आदी 52 गोत्रां आसात. शुक्ल यजुर्वेदी माध्यंदिन फांट्याचीं 130 गोत्रां आसात. तांचेंमदीं उपनांवां जायतीं आसात. पूण चड करून जोशी, कुलकर्णी, देशपांडे हीं वेवसाय दाखोवपी आनी अधिकारदर्शक आसात. कांय उपनांवां तांच्या गांवावयल्यान पडल्यांत.

देशस्थ ब्राम्हणांमदीं स्मार्त आनी वैष्णव अशे दोन मुखेल पंथ आसात. स्मार्त लोक शंकराचार्याचे अनुयायी आसून ताणीं स्थापिल्ल्या मठांतल्या करवीर आनी संकेश्वराच्या मठांक ते मानतात. शुक्ल यजुर्वेदी माध्यंदिन ब्राम्हण शृंगेरी पिठाक मानतात. वैष्णवपंथी देशस्थ ब्राम्हण मध्याचार्याचे शिश्य आसात.

शिव, विष्णु , राम, व्यंकटेश, नृसिंह, कोल्हापूरची महालक्ष्मी, माहूरची रेणुका, सप्तशृंगी, चतुःशृंगी, यमाई, भवानी, मारूती, शाकंभरी, खंडोबा, ज्योतिबा, एकवीरा, मुंजाबा, कातोबा, जानाई, जोखाई, तुकाई, नागोबा, कामाक्षी, म्हाळसा, बोल्हाई, भगवती, मांगोबा, म्हसोबा, वाघजाई, सटवाई, साती आसरा आदी जायतीं दैवतां आनी ग्रामदेवता हीं देशस्थ ब्राम्हणांचीं कुलदैवतां आसात. हातूंत देवीक मुखेल सुवात आसा. चडशा घराण्यांनी खंयची तरी एक देवी कुलदैवत म्हणून मानतात. लग्न, मूज आदी सुवाळ्यां वेळार ही देवी जंय आसा थंय वचून तिका आमंत्रण दिवपाची आनी उपरांत तिच्या दर्शनाक वचपाची प्रथा तांचेमदीं आसा. हे देवीचो कूळधर्म, अश्टम, चतुर्दस वा पुनव हे तिथींक करतात.

कांय घराण्यांनी देवीचो बढण नांवाचो एक कूळधर्म दिश्टी पडटा. तेचपरी जायत्या घराण्यांनी कूळधर्म म्हणून देवीचो जोगवा मागपाची चाल आसा. भाद्रपदांतल्या जेश्ठा गौरीचो उत्सव हे लोक मोठ्या थाटान मनयतात. आश्विनांतले वद्य अश्टमीक तांदळाचें चक्र करून तातूंत कुलदेवतेची पुजा करपाची चाल कांय घराण्यांनी आसा. हे पुजेक चक्रपुजा म्हण्टात. माघ वद्य चतुर्दशीक महाशिवरात्रे निमतान उपास आनी म्हादेवाक अभिशेक करपाची चाल तांचेमदीं आसा.

देशस्थ ब्राम्हणांमदीं कुलशिलाचो विचार करून लग्न संबंद निश्चीत जातकच पयलीं सीमांतपुजन करतात. तातूंत न्हवरो व्हंकलेगेर वतकच ताचो सत्कार करतात. उपरांत लग्नाचो संकल्प करून गणपतीपुजन, कुलदेवतापुजन, मातृकापुजन, ग्रहमख, पुण्याहवाचन, वाङ्निश्चय, मधुपर्क, आदी विधी करतात. उपरांत कन्यादान, लाजाहोम, सप्तपदीं आदी मुखेल विधी जातकच ऐरिणीदान, वरात, लक्ष्मीपुजन आदी कार्यक्रम जावन लग्न पुराय जाता. पुरयतपण आनी भिक्षुकी हे तांचे मूळचे वेवसाय आसले तरी ते शेती, सावकारी, सराफी, आदी उद्देग करतात.

इतिहासकाळांत ह्या लोकांमदीं जायते धर्मप्रचारक, संत, राजपुरयत, पंडीत, कवी, मुत्सद्दी आनी सेनापती जावन गेले, भवभूती, हेमाद्री, नागोजीभट्ट, कमलाकरभट्ट, गागाभट्ट, आदी पंडीत, मुकुंदराज, मुक्तेश्वर, श्रीधर, महिपती, वामनपंडित, रघुनाथ पंडित, राम जोशी आदी कवी; भास्कराचार्य, गणेश दैवज्ञ, जगन्नाथ जोशी आदी ज्योतीशशास्त्रज्ञ; ज्ञानेश्वर, एकनाथ, रामदास, मध्वमुनीश्वर, जनार्दनस्वामी, दासोपंत, नृसिंहसरस्वती, मोरया गोसावी, चांगदेव, विसोबा खेचर आदी संत हे देशस्थ ब्राम्हण आशिल्ले. यादवांचो सेनापती खोलेश्वर, कुतुबशाहींतलो अकण्णा आनी मादण्ण दादोजी कोंडदेव, मोरोपंत पिंगळे, रामशास्त्री प्रभुणे, सखाराम बापू बोकील, तात्या टोपे आदी वीर पुरूश आनी मुत्सद्दी हे देशस्थ ब्राम्हणांतले. ताचे उपरांत अक्कलकोटचो स्वामी, गोंदवलेकर महाराज, कवी चंद्रशेखर, बालकवी, राजहंस (बालगंधर्व), कृष्णराव फुलंब्रीकर, आबासाहेब मुजुमदार आदी जायते देशस्थ ब्राम्हण वेगवेगळ्या मळार नामनेक पावले. वेदीक धर्माचो अभिमान, वर्णाश्रमधर्माक पाळो, पारमार्थिक शिकवण, वेदान्त, न्याय, ज्योतीश, व्याकरण आदी शास्त्रांचो खोल अभ्यास करून देशस्थ ब्राम्हणांनी बरीच ग्रंथरचना केल्या.




#Article 318: दैववाद (1001 words)


दैववाद म्हळ्यार देवदेवता वा दैवी शक्तींनी मनशाच्या जल्मा वेळारूच ताच्या जल्मासावन मरणामेरेनचें भविश्य थरयल्लें आसता, अशें मानपाची वृत्ती. नवग्रह, नखेत्रां, राशी, राशीस्वामी हांकांय दिव्य शक्तीन संपन्न अशो देवता मानतात. ह्या देवतांची बळीश्ट शक्त म्हळ्यार दैव. संवसारातल्यो सगळ्यो घडामोडां ही दैवी शक्त नियंत्रीत करता अशें दाववादी लोक मानतात. नैतिक वा बुध्दीगम्य वेवस्थेंतल्यान आनी कार्यकारण नेमांवरवीं भोंवतणच्या घडणुकांचें नियंत्रण जाता, अशें तें मानिनात.

जेन्ना सगळ्यांत व्हड अशें मनशांचें यत्न निर्फळ थरतात, अकस्मात मरण येवप वा एकाद्री विलक्षण घडणुक अनपेक्षीत पणान घडटा तेन्ना दैववादी मनशांचो दैवावयलो भावार्थ आनिकूय घट जाता. खासकरून मनशाचो जल्म, लग्न, भलायकी, मरण आदी घडणुको दैवाक लागुनूच घडटात अशें मानतात. हे दैवच मनशाक प्रगती वा अधोगतीकडेन व्हरता. खंयच्याय शाराचें, समाजाचें वा राश्ट्राचें भविश्य दैवान निश्चित केल्लें आसता. जें जावपाचें आसता अशें दैवान थरयल्लें आसा, तें जातलेंच आनी जें जावंचें न्हय अशें थरयल्लें आसा, ते केन्नाच जावंचें ना; तशेंच खेळ, झुंज वा हेर मळांवयलें येसअपेस हें दैवाधीन आसता, अशें समज आसतात. मनशांच्य़ा जल्मावेळारूच ब्रम्हदेवांन ताचें भविश्य ताच्या कपलाचेर बरयल्लें आसता. हिंदू धर्माप्रमाणूच संवसारातल्या हेर धर्मांनी संस्कृतायांनी खंयच्यानाखंयच्या रूपांत दैववादाक सुवात आसा. दैवबलवत्तर आसा, ह्या अर्थाच्यो म्हणी चडश्या भाशांनी सांपडटात. सादारणपणान दादल्यांपरस बायलांमदीं दैववादी प्रवृत्ती चड दिश्टी पडटा. दैववादावयल्या ह्या विस्वासाक लागुनूच पयलींच्या काळांत राजा लोकांच्या दरबारांत राजज्योतिशी आसतालें.

दैवान पयलींच थरयल्ल्यो भविश्यातल्यो घडणुको प्रत्यक्ष घडून येवंचे पयलींच जाणून घेवपाचें कांय मार्ग आसात, अशें मानप ही दैववादी लोकांची एक म्हत्वाची प्रवृत्ती. हें प्रवृत्तीतल्यानूच भविश्य सांगपी शकून विद्या, फलज्योतिश, शरीरलक्षणविद्या, हस्तसामुद्री हीं शास्त्रां तयार जालीं. जल्मावेळावयलीं ग्रहस्थिती उपरांत वेळोवेळ ग्रहांची स्थित्यतरां, ग्रहयोग, गिराणाउल्कापात, धुमकेतू हांकां भविश्यसूचक अशें मानतात. दोळ्यांच्यो पापण्यो, हात, मांडयो आनी कुडीचें हेर अवयव पिटपीटप हें शुभ-अशुभाचें सुचक आसा अशें मानतात. कसल्याय कामाक वतना विधवा, सवायशिणी, बोडको मनीस, शिंदळकी करपी मुखार येवप हें सुचक अशें मानतात. शिंकप, खोरजप, माजर आडवें येवप, पाल चुकचुकप वा आंगार पडप, घुघूम, सुणें रडप, कावळो आंगार बसप वा आड्डप हे शकून शुभाशूभ सूचक अशें मानतात.

हाताच्या तळव्यार आशिल्ल्यो ओळी आनी उंचवटे हांच्या स्वरूपावयल्यान तशेंच कपल, नाक, ओंठ, खाडकी, कान, नाखटां, पापण्यो, भुंवयो, कानावयलें केंस हांचे रचणुकेवयल्यान वा कुडीच्या लक्षणांवयल्यान भविश्य सांगतात. कुडींवयलीं पद्म, शंख, चक्र आदी चिन्नां सूचक मानतात. तिथी, वार, म्हयने, हांचेवयल्यान काडिल्ले म्हूर्त भविश्याचे नदरेन म्हत्वाचें मानतात. कांय खाशेल्या आंकड्यांक शुभ वा अशुभ अशें म्हण्टात. फाशें, घुलो, कौल, दिव्य नदर, संमोहन विद्या, प्लँचेट हांचोय भविश्य जाणून घेवपाखातीर उपेग करतात. जल्मपत्रिका, स्फटिक वा खाशेल्यो कंवळ्यो हातूंत पळोवनूय भविश्य सांगतात.

घडपाआदींच कळिल्लें भविश्य प्रतिकूल दिसता आसत जाल्यार तें अनुकूल करून घेवपाची इत्सा बाळगप, ही दैववादी लोकांची आनीक एक प्रवृत्ती. दैवान भविश्याची आंखणी केल्ली आसता, तरी तातूंत अनुकूल वा प्रतिकूल गजाली मनशाच्या करण्यांक लागुनूच भरतात वा दैवाचो संकेत बदलता, अशें कांय जाण मानतात. ग्रहदेवतांची आराधना, पुजा, साधना, तपश्चर्या, मंत्रतंत्र, जादू, धर्मीक कृत्यां, तावज, आंगवण, मुदयेंतले खाशेले खडे, गिऱ्यांचीं रत्नां हांचेवरवीं भविश्य अनुकूल करून घेवपाचे यत्न करतात. जांचो दैवाच्या अपरिवर्तनीय स्वरूपाचेर पक्को विस्वास आसता ते मनीस दैवाक लागुनूय उजो, हुंवार, धामींचे रोग, दुकळ वा वैयक्तिक जिवितांतलीं संकश्टां येतात अशें मानतात आनी तांचो प्रतिकार करिनासतना निश्क्रीय रावतात. तांच्या मतान देवाकूय दैवाची आज्ञा मोडप शक्य ना, तेन्ना मनशान बदलपाचो यत्न करप व्यर्थ आसा.

हिंदू धर्माच्या तत्वगिन्यानाप्रमाण, ज्या पूर्वकर्माक लागून हो जल्म प्राप्त जाता आनी जाका लागून ह्या जल्मांतल्यो बऱ्यो वा वायट घडणुको घडटात, तें पूर्वकर्म म्हळ्यार दैव. हाका 'कर्मवाद' अशें म्हण्टात. पूण हो कर्मवाद कार्यकारण नेमाचेर अधिष्ठित आशिल्ल्यान हिंदूंक दैववादी म्हणचेपरस कर्मवादी म्हणप चड समा जातलें. आतां तत्वगिन्यानाप्रमाण जरी हिंदू कर्मवादी म्हणप चड समा जातलें. आतां तत्वगिन्यानाप्रमाण जरी हिंदू कर्मवादी आसले, तरी वेव्हारांत तांचेमदीं कितल्याश्याच तरांनी दैववाद दिश्टी पडटा. घडपी सगळ्या घडणुकांच्या पांच कारणांमदलें दैव हें पांचवें कारण अशें गीतेंत म्हळां. महाभारताच्या अनुशासन पर्वांत यत्न हो जमनीसारको आनी दैव हें बिजांसारकें मानलां. महाभारताच्या अनुशासन पर्वांत यत्न हो जमनीसारको आनी दैव हें बिजांसारकें मानलां. कांय पिडा दैवाच्या प्रभावाक लागून जातात, अशें सुश्रुता, सारकिल्यांना वैजकी शास्त्रांत म्हळां. 'योगवसिष्ठ' ह्या ग्रंथात मात दैव हो फकत एक भास, अशें म्हळां. दुबळें मनीसूच दैवाचेर विस्वास दवरतात. दैवाचेर पातयेवपी मनीस उदकांत उडयल्ल्या मडक्याप्रमाण नश्ट जाता, हीं दैवविरोधी मतांय दिश्टी पडटात.

बौध्दांच्या खंयच्याय पंथांत मुळावें तत्व म्हणून दैवाक सुवात नाशिल्ली. बुध्दान व्यक्तीक मोक्षाखातीर यत्न करपाक सांगलां. ताका लागून दैव कल्पनेक ताच्या उपदेशांत सुवात ना. पूण कर्मवाद ह्या अर्थान बौध्द आनी जैनूय दैववाद मानतातूच. ह्या अर्थान शीख हें तर कट्टें दैववादी(कर्मवादी) अशें मानतात.

ग्रीकांनी 'मॉरॉस' ह्या नांवाची देवता कल्पिली. मनशाच्या जल्मावेळारूच ताचें भविश्य सांगपाचें काम मॉरॉस करता, अशी तांची धारणा आशिल्ली. खूब खेपें मॉरॉस शब्द 'मीरी' असो भोववचनी वापरून त्यो तीन देवता आशिल्ल्याचें मानतात. होमरच्या 'इलिअड' आनी 'ओडीसी' ह्या महाकाव्यांतूय दैवाचो प्रभाव सगळ्यांक दिसता. ग्रीक साहित्यातल्यान शोकांतिकांनी दैववैद खूब प्रमाणांन आसून तांतून मनीस म्हळ्यार दैवाच्या हातांतलें खेळणें अशें म्हळां. खूबदां झ्यूससारकें श्रेश्ठ देवूय दैवाधीन आशिल्ल्याचें मानलां.

मुसलमान लोक कट्टें दैववादी अशें मानलां. 'इस्लाम' शब्दाचो अर्थूच 'अल्लाक शरण वचप' असो आसा. कुराणांत दैववाद दिश्टी पडटाच. हें लोक किस्मत वा नशिबूच सगळ्यो गजालीं नियंत्रीत करता अशें मानतात. तांच्या कादीरी आनी जबरी अशें दोन पंथ आशिल्ले. पयल्या पंथातलें लोक मनशांच्या यत्नांक सुवात आसा अशें मानतालें जाल्यार दुसऱ्यां पंथातलें लोक देवाची इत्साच सगळें किंदें आसता, अशें मानतालें. सगळ्या अंधश्रध्दाळू लोकांप्रमाणूच केल्टिक लोकूय दैववादी आशिल्लें.

क्रिस्तांव धर्मांत दैववाद ना, अशें म्हण्टात आसलें, तरी तांची कांय चिन्नां दिश्टी पडटात. ज्यू लोकांचें हिब्रू भाशेंत सुर्वेक दैव ह्या अर्थाचो शब्दूच नाशिल्लो अशें म्हण्टात. पारशी धर्मांतूय सुर्वेक दैवाक सुवात नाशिल्ली. पूण उपरांत दैव हें पारशी धर्माचें एक म्हत्वाचें आंग जालें. बॅबिलोनियांत दैवाची स्वतंत्र देवता म्हणून मानवीकरण करूंक नाशिल्लें. थंयच्या लोकांच्या मतांप्रमाण एकदां थरयल्लें भविश्य वज्रलेप नाशिल्लें. तातूंत बदल जावंक शकतालो. थंयच्या आख्यायिकांनी देवांचें आनी मनशांचें भविश्य थरोवपी गुळ्यांची (tablets of fate) चर्चा आसून त्यो जाचेकडेन आसात, तो सगळ्यांचें नियंत्रण करता, अशें मानताले. ईजिप्तांत दैवाचें 'शाई' हे देवतेच्या रूपान मानविकरण केल्लें. सुर्वेक ती हानीकारक देवता अशें मानताले. पूण काळांतरांन ती उपकाराक आनी सोरपाच्या रूपांतलीं एक लोकप्रिय देवता अशें मानूंक लागले. चीनी भाशेंत दैवाक 'मिंग' म्हण्टात. चीनी लोक अपरिवर्तनीय दैवाचेर विस्वास प्रगटायतात आनी तरी ताचेपसून निसरपाची शक्यताय उलोवन दाखयतात. मरण निश्चीत आसा अशें मानून शरणागतीचें भावनेन ते मरणाची ख्यास्त मानून घेतात.

दैवानूच मरण थारायिल्ले आसा. भावनेन सैनीक जिवाचेर उदार जावन, निर्भयपणान झुजतात. तशेंच जिवातांत घडिल्ल्यो दुख्खाच्यो घडणुको ह्या दैवाक लागुनूच घडल्यो, अशें मानून समाधानी रावपाची प्रवृत्ती ह्या लोकांमदीं दिसता. पूण दैववादी मनीस यत्नाचें म्हत्व खबर नाशिल्ल्यान आळशी आनी निश्क्रीय जातात, हो दैववादाचो एक दुश्परिणाम. आर्विल्ल्या काळांत बुध्दीवादाचो वाडटो प्रभाव, विज्ञानिक प्रगती, कार्यकारण नेमांचें आकलन, मनशांच्या यत्नांवरवीं जिवीतातल्यो घडणुको नियंत्रीत करूं येतात, हो अणभव. हांकां लागून दैववादाचो प्रभाव उणो जायत चलला.




#Article 319: दों मोरायश (250 words)


दों मोरायश हांचो जल्म 19 जुलय 1938, मुंबयत जालो. ते नामनेचे कवी, लेखक आनी पत्रकार आशिल्ले. संवसारीक नामनेचो भारतीय पत्रकार फ्रँक मोरायश हो ताचो बापूय. ताणें बी. ए. मेरेन शिक्षण घेतलें. पिरायेच्या एकुणिसाव्या वर्सा ताका ताच्या 'अ बिगिनींग' (A Begining) ह्या इंग्लीश कविता झेल्याक 'हॅथोर्नडेन प्रायझ' हो प्रतिश्ठेचो पुरस्कार फावो जालो. 'जॉन नोबडी' (1965). 'पोयम्स' (1960) 'वॅल्डम अॅन्ड अदर्स' (1968), 'अॅबसेन्स' (1983) ही ताच्या कवितांचीं आनीक कांय पुस्तकां. ताचो 'कलॅक्टेड पोयम्स' (1857-87) हो सगळ्या कवितांचो झेलो पँग्वीन बुक्स इंडियान भारतान उजवाडोयलो (1987). तातूंतले 'लेटर पोयम्स' ह्यो 1967-1987 मेरेनच्या काळेंतल्यो कविता. 'द ब्रास सरपंट' 1964 'एडिटेड वोयस फॉर लायफ' (1975) हीं ताचीं अणकारीत पुस्तकां.

तो 1956-58 ह्या काळांत 'जेमिनी' ह्या ऑक्सफर्ड-केंब्रिज साहित्यीक परिक्षण पत्रिकेचो फिचर संपादक, 1965-68 ह्या काळांत 'नोवा' ह्या लंडनाचे पत्रिकेचो फिचर एडिटर, 1969-71 ह्या काळांत न्यूर्याक टायम्स सण्डे मॅगझीनाचो युरोप आनी उदेंत आशियाकडलो भोंवतो 1973-77 ह्या काळांत यू. एन. फंड फॉर पॉप्युलेशन ऑर्क्टव्हिटीज हे संयुक्त राश्ट्र संघटणेचो स्पेशल लिटररी कन्सल्टंट आनी सण्डे स्टॅण्डर्ड, मुंबय ह्या इंग्लीश पत्राचो कांय काळापुरतो संपादक आशिल्लो.

ताची गद्य बरपावळ अशी - 'Green in the Grass' (1951), 'Gone Away' (1960), 'My Son's Father' (1968), 'A Matter of People' (1974), 'A Family in Goa' (1975), 'The open Eyes' (1976), 'The Tempest Within' (1972), 'From East  West' (1972), 'Bombay' (1980), 'Mrs. Gandhi' (1980), 'Answered by Flutes' (1983).

'Lamont Prize for Literature' (1969), 'Citation for Excellence in journalism', ओव्हरसीज प्रॅस क्लब ऑफ अमेरिका (1972) हे ताका मेळिल्ले कांय पुरस्कार.

तो निधर्मीपणाचो आनी राश्ट्रीय एकात्मतेचो एक कट्टर पुरस्कर्तो. लिला नायडू हे हिंदू फिल्म अभिनेत्री वांगडा तो लग्न जाला.




#Article 320: दोंगर (570 words)


दोंगर एका थरावीक उंचायेचो आनी सदळश्या कोनाच्या आकाराचो भूभाग. पायाकडे रूंद पसरट आशिल्लो भूभाग माथ्यांकडेन निमुळटो जायत वतां. 1000 मीटर आसची असो संकेत आसा. व्हड दोंगराक पर्वत म्हण्टात. ल्हान दोंगराक दोंगुल्ली म्हण्टात. दोंगराच्यो वा पर्वताच्यो रांको आसतात.  तांका दोंगर रांको वा पर्वतावळीं म्हण्टात.  बऱ्याच पर्वतावळींच्या चोम्यांक पर्वत समूह म्हण्टात. उदकां वयल्या भूखंडा प्रमाणच उदकांपोंदच्या समुद्र खरीर (सागरतळ) दोंगराच्यो रांगो आसात. अटलांटीक महासागरांतलीं मध्य अटंलाटीक ही दर्यापोंदचीं पर्वत श्रेणी आसा. दर्यापोंदच्या कांय पर्वतांची शिखरां उदकाच्या थरांपोंदा कांय अंतराचेर आसता तर कांय शिखरां उदका थरावयर पाविल्ली आसतात.

धर्तरेच्या कट्ट्यांत आनी कट्टयांपोंदच्या भुगोलीक हालचालींच्या परिणामातल्यान वेगवेगळ्या तराचें दोंगर निर्माण जाल्यात.

धर्तरेच्या पोटांतलो शिलारस (लाव्हा) वाट मेळटा तसो धर्तरेचें कट्टें फोडून भायर सरता. शंकुच्या आकाराची ही शीलारसाची रास थंड पडटकच तिचें रूपांतर दोंगरांत जाता. जपानातलो फुजियामा, इटलींतलो व्हीस्यूव्हीयस, अर्जेटिंनातलो अॅकेग्वाया, मॅक्सिकोंतलो पॅरिकुटिन, हवाई बेटावेलो बावुनालेवा हे ज्वालामुखीपसून तयार जाल्लें मुखेल पर्वत आसात.

धर्तरेच्या कट्टयातलें हालचालीक लागून वा ज्वालामुखीच्या फोर्सान धर्तरेचो भाग वयर उखलून घुमटा आकाराचो उंचवटो निर्माण जाता. अशा दोंगराक घुमटी दोंगर म्हण्टात.  उत्तर अमेंरिकेंतलो हेन्री पर्वत दक्षिण डकोटांतलो ब्लॅक हिल्स दोंगर ह्यो घुमटी पर्वताचें देखी आसात.

न्हंयो, वारो, पावस हांकां लागून सतत जमनीची धूप जायत आसता.  पठारातलो खुसखुशीत भाग व्हांवून वचून उरिल्ल्या घट्ट आनी थीर अशा भागाचो दोंगर तयार जाता.  पठारातलो खुसखुशीत भाग व्हांवून वचून उरिल्ल्या घट्ट आनी थीर अशा भागाचो दोंगर तयार जाता. गोंयचें दोंगर हें पठारी दोंगरांत आस्पावतात.

जमनीत भितरले हालचालीक लागून जमनीक फूट पडून जमनीचें विशिश्ट भाग जमनींत खचतात. न खचिल्लो भाग सभोंवतणीच्या वाठारापरस उंच उरिल्ल्यान ताका दोंगराचें रूप प्राप्त जाता. कॉलिर्फोनियांतली सियेरा नोवाडा ही पर्वत रांग ह्या प्रकाराखाल येता.

धर्तरेच्या कट्टयाचें भायलें आवरण भूंयपट्ट्यांपसून तयार जाल्ले आसा. हे पट्टे केन्ना केन्नाय धर्ततेच्या कट्ट्यात दाबा घालपाक कारणीभूत जातात.  ह्या दाबांक लागून फातराच्यो घडयो पडटात. अनिर्बंध काळामेरेन ही घडयांची प्रक्रिया चालू उरून पर्वतांची रांग निर्माण जाता. आशियांतलो हिमालय, युरोपांतलो आल्पस, अमेरिकेंतलो अॅपालॅचिअन हे घडयांपर्वत आसात.

सगळ्या व्हडल्या पर्वतांचो मुखेलपणान दोन जोड्यांनी आस्पाव करूं येता. पॅसिफिक महासागराभोंवतणी पसरिल्ली एक जोडी. हें जोडयेंत उत्तर अमेरिका, सायबेरिया, दक्षिण अमेरिकां आनी अस्तंत पॅसिफिक महासागरांतल्या द्विप मालिकेंत आस्पावता. त्यो पर्वतरांगो अशो : अलास्का, रॉकी, कोस्टल रेंज, अॅपलॅचिअन, अँडीज.

दुसरे जोडयेची सुरवात उत्तर आफ्रिकेंतल्या अॅटलास पर्वतापसून सुरू जावन उदेंतेंक इंडोनेशिया मेरेन ती पाविल्ली आसा. हे जोडयेंत आस्पाविल्ल्यो पर्वतरांको अशो : पिरेनीज, अॅपॅनाइन्स, आल्प्स, झॅग्रॉस, एल्बर्झ, उरल, हिंदुकुश, काराकोरम, हिमालय, कुनलून, तिएनशान, अल्ताई, व्हर्कोयान्स्, इंडोनेशिया रांगो.

हिमालय पर्वत, पुर्वाचल पर्वत, अरवली पर्वत, विंध्य पर्वत, सातपुडा पर्वत, सह्याद्री पर्वत.

भारताच्या अस्तंत घाटांत सह्याद्री दोंगरावळीचो सुमार 66 चौ .किमी. वाठार गोंयांत पडटा. ह्या दोंगरातेंगशांचीं सुमार 125 किमी. लांबायेची ओळ गोंयचें शीमेभोंवतणी पातळ्ळ्या. उदेंती गोंयच्या वाठारांत ह्या दोंगराच्यो उंच तेंगश्यो आसात. हातूंत नोंद घेवपासारक्यो अशो : सोंसोगड (3827 फूट), वाघेरी (3500 फूट), सिध्दनाथ (1242 फूट), चंद्रनाथ (1053 फूट).

पर्वतांच्या आडखळींक लागून दोन संस्कृतींमदीं व्हडलीशी देवघेव जावंक पावना. हाका लागून पर्वतालागीं रावपी लोकांक भायल्या जगाचो व्हडलोसो संपर्क येना आशिल्ल्यान तांचें मदीं आधुनिकतेचें प्रमाण उणें आसता. पर्वत हें संरक्षणाचें सैमीक साधन जावन आसा. रोमाच्या आल्पस पर्वतान जाल्यार भारताच्या हिमालय पर्वतान सैमीक रितीन संरक्षण केलां.

पर्वताचो आनी पावसाच्या उदकाच्या प्रमाणांचो संबंद उरिल्ल्यान ह्या वाठारांत एक खाशेली दोंगरी वनस्पत निर्माण जाता. हातूंत गोरवांखातीर चारो, वखदी द्रव्यां, च्या, काफी, केशर, हीं पिकां आनी खाशेले तरेचें लाकूड हांचो आस्पाव जाता. दोंगरावेल्यान सकयल देवपी उदकाच्या लोंड्यावरवीं जावपी जलविद्युत् केंद्रां, उद्येगधंद्याखातीर उर्जासाधन म्हणून उपेगी पडटात. पर्वतावेल्या उदकांवांगडा सकयल देविल्लो गाळ, सकयल जमनीचो कस वाडोवन शेती उत्पादन वाडीक मदत करता. दोंगराच्या पोटांत मोलादीक अशा धातुंचे साठे उपलब्ध आसात.

गिर्यारोहण हो एक आंतरराश्ट्रीय नामनेचो साहसप्रकार. बर्फाळ दोंगराचेर लोकप्रिय आशिल्लो स्केटिंग होय एक क्रिडाप्रकार. पर्वतावेली सैमीक सोबीतकाय, मेकळी हवा, शांतीकाय, हांकां लागून पर्वत आनी दोंगर हीं पर्यटन स्थळां म्हूण विकसीत जायत आसात.




#Article 321: दोत्रिना क्रिस्ता (1009 words)


दोत्रिना क्रिस्ता हें  फादर थॉमस स्टिफन्स   हाणें बरयल्लें पुस्तक. .ह्या पुस्तकांत  क्रिस्ती धर्माची मुळावी दोतोन आसपावल्या. हें पुस्तक 1622 ह्या वर्सा उजवाडाक आयलें. 

आमच्या गोंयात भावार्थ केन्ना परगट जालो ? दुसऱ्या उतरांनी क्रिस्ताक मानून घेवपाक केन्ना सुरू जालें? अशें विचार करतात तेन्ना जायते इतिहासकार आप आपल्या मता प्रमाणे जाप दितात. फादर कोज्म जुजे कोस्ता सांगता ते प्रमाणे गोंयात क्रिस्ती भावार्थ पयल्या शेकड्यांत पावलो हाचें कारण म्हळ्यार आगशे जुवारी न्हंयचे देगेक एक सिरीयन क्रॉस मेळ्ळा. हो खुरीस पयल्या शेकड्यातली खुणा.

गोंयांत धर्मप्रांतीक परिशद, 1583 वर्सा भरलो(third provincial council of goa). ह्या परिशदांत कांय म्हत्वाची गजाल जाली. ह्या परिशदांत अशें परगट केलें. “जी क्रिस्ती धर्माची मुळावी शिकवण आसा ती पुर्तुगेजींत तिचो संक्षेप करचो. हाचें कारण म्हळ्यार सगळें एकसारकेपणान जावचे खातीर. तशेंच हाचे फुडें ही मुळावीं सतां थळावी भाशेन अणकारपाची आनी दोतोन लोकांचे भाशेन तांकां शिकवची” हेंच मनांत बाळगून मुळावीं सतां अणकारपाचो वावर सुरू जालो, हातूंत कसलोच दुबाव ना.हाच्या उपरांत पयलो वावर जालो तो म्हळ्यार सगळी दोतोन पुर्तुगेज भाशेन संक्षेप करचो. ह्या वावरा उपरांत कोंकणीतल्यान अणकार जालो. जाणकारांच्या मतां प्रमाण हो अणकाराचो वावर 1585 ते 1552 वर्सा मदीं जालो. ह्या पुस्तकाचो वावर जालो खरो पूण पुस्तक रूपान येवंक ना. पयली ताची जायती तपासणी जाली. हो अणकार वावर सगळ्या कोंकणी मनशांक पावलो. ताची अशीं-तशीं बदल्पां जालीं. सुमार तीस वर्सां हो अणकार वावर तसोच उरलो. सगळ्या कोंकणी मनशांक ताचो भरपूर फायदो जालो. सगळीं कोंकणीतल्यान क्रिस्ती दोतोन शिकलीं. फादर थॉमस स्टिफन्स भायर पडल्या उपरांत 1622 वर्सा ही दोतोन पुस्तक रूपान छापून आयली.

दोत्रिना क्रिस्ता ह्या पुस्तकाचे मूळ नांव “Doutrina cristam em lingoa bramana canarim” कोंकणींत छापिल्लें पयलें पुस्तक अशें मानतात. ह्या पुस्तकाची लिपीं रोमीन आसा. रोमीन छापपाचें वेगळें कारण ना.तेन्ना छापखान्याचेर देवनागरी लीपी नासली.तशी आशिल्ली जायार तें पुस्तक देवनागरींत छापूंक कायच आडखळ आसची नासली. ह्या पुस्तकाक सगळीं मेळून 155 पानां आसात. वयर सांगलां ते भाशेन हें पुस्तक मूळ पुर्तुगेज भाशेन आशिल्ल्या “cartilha do padre mestre Inacio martins ” ह्या पुस्तकाचो अणकार आसा.हें पुस्तक चड व्हडा प्रमाणान छापूंक ना कारण त्या काळार कागदाचो उणाव आसलो. तशेच कागद हें तितलें बरें नासलें. ह्या कारणाक लागून पुस्तक छापलें खरें पूण थोड्या प्रमाणांत उजवाडा आयलें. चड करून इगर्जांनी आनी म्हत्वाच्या स्वातांचेर उपलब्द जालें. हे धर्मशिकवणेचो वापर सगळ्या जावंक लागलो.

पुर्तुगेजांक एक भिरांत आसली ती म्हळ्यार आपली राजवटकी ना जयत म्हण. तांकां मना पासून दिसतालें की आपली भास  आपले राजवटकेंत ते शिकले जाल्यार आमी कितें उलयतात आनी ते कितें उलयतात तें भेस बरें समजूंक येतलें. गोयांत समजुया तांची भास उलोवंक दिली जालार ते एका दिसा आमकां जाय तशे चलचे नात. वेळ येतलो आमका हांगाचे परतचें पडटलें. हेच विशी चिंता मनांत बाळगून भारताचो राजप्रतिनिधी कौन्द द आल्वर फ्रांसिस्को दे तावोरा हाणें 1684 वर्सा खर हुकूम परगट केलो: 

हो हुकूम घालून पुर्तुगेज शिकूंक तीन वर्साचो वेळ दिलो . कोण आपणाक जाय ते भाशेन वागता ताका खर शिक्षा आसली. हाचे उपरांत जेन्ना आर्सेबिस्प लॉरेनसो दे सांता मारिया दे मेलो (1644-1750) आयलो तेन्ना होच हुकूम अदीक खर जालो.

आर्सेबिस्प आतोन्यो तावेरा दे नेथवा ब्रुम सिल्वेराः (1750-1755)
ह्या आर्सेबिस्पान एक सोपेपण दिलें तें म्हळ्यार दोतोन कोकणीन शिकोकवची. जी दोतोन पुर्तुगेजीन आसा ती दर एक पाद्रीन अणकारची आनी पुस्तक रूपान काडून सगळ्यांक पावती करची. फिर्गजकांरा लागीं हें अणकार पुस्तक दिवचें. ताणी मागीर आपल्या चाकरांक दोतोन शिकोवची. अश्या वेळार सगळ्या पाद्रीनी अणकाराचो वावर केलो तातूंत मात पासून दुबाव ना. ह्याच काळांत वेगवेगळे तरेन केल्ले अणकार नदरेक पडटात.

जेन्ना पुर्तुगलाचो द जुजे पयलो राजा आसलो तेन्ना द मार्कुवीस दे पँपाल मुखेल मंत्री आसलो. ह्या मुखेल मंत्र्यान एक खर हुकूम भायर घालो. सगळे जेजुइत पाद्री जे पुर्तुजलाक आनी  पुर्तुगेजाच्या राज्यानी आसात तांकां भायर घातले. तांकां भायर घातले तेन्ना तांचें सगळें आशिल्लें नाशिल्लें आपल्या ताब्यात घेतलें. पुस्तकां पासून, अश्या वेळार पुस्तकां खंय पावलीं वा कितें जालें हाची आमकां खबर मेळना.आमी जाणात 1622 वर्सा दोत्रीन क्रिस्ता हें पुस्तक छापून आयिल्लें. तें पुस्तक चड काळ तगचें ना, अशें आमी आदीं फुडेंच उल्लेख केल्लो आसा, कारण कागद उण्या दरज्याचें आसलें. तशे आमी पळोवंक गेल्यार उणीच शंबर वर्सां जाल्लीं.आनीक वायट गजाल म्हळ्यार हाचें फुडें  आर्सेबिस्प आयले तांणी कोकणी दोतोनीक म्हत्व दिलें ना. एके भाशेन आमच्यान म्हणपाक जाता, कोकणीचेर चेपण पडट रावलें. 
कोकणी दोतोनीची काळ परतून उदेलो.1820 वर्सा मानेल दा क्रुज हाणें मुंबय शारांत आनी 1860 वर्सा मिंगेल विन्सेंत दे आब्रेव हाणें कोकणी दोतोन जी लोक तोंड पाठ जाणा आसलो ती पुस्तकाच्या रूपान छापली. ह्या पुस्तकां उपरांत आनीकूय जायतीं पुस्तकां छापून आयलीं. एक मुखेल वस्त म्हळ्यार खंयच्याय पुस्तकांत थिमॉस स्टिफन्साचें नांव मेळना.आमी जाणात 1622 वर्सा ते 1820 वर्सा ह्या काळामदलो काळ पळयलो जाल्यार उणेच दोनशीं वर्सां जातात. आदीं मदीं आनीक वेगवेगळे आणकार नदरेक जळकळे पूण तांची प्रत सोदल्यार पासून मेलना.कांय प्रत फादर कायतान द क्रुज हांच्या research into the Konkani catechism ह्या पुस्तकांत उल्लेक केल्लो मेळटा.

फादर थॉमस स्टिफन हांचे प्रकरण पाचवें साल्वॉ रेजिना आतां आमी नमान राणीये ह्या नावांन वापर करतात. हें साल्वॉ रेजीना स्टिफन्सान, शेरण येतवं तुका राणये अशे भाशेन अणकार केल्लें.  काळा प्रमाण नवीं पुस्तकां आयलीं तेन्ना जायतीं बदल्पां आनी विद्रुपां जाल्लीं पळोवंक मेळटात. फादर कायतान आपल्याक पुस्तकांत अशे भशेन नोंद करतात.

 
अशें तरेन “शेरण येतांत राणिये” ही उतरां गोयांत, मुबंय आनी मंगळूर बदलत आनी विदरूप जायत गेलीं. सर्व शेवटीं क्रिस्ती धर्म प्रगटणेचो केंद्र, व्हडलें गोंय (Diocesan centre for Catecheticm) आनी प्रदेशीक मळार शेरणा येतांव राणिये सोडून नमान राणिये वापरलें. पळे देवाच्या भुरग्यांची मागणीं(1973)

गर्भिं संभवलो ह्या उतराचो वापर विद्रपान असो मेळटाः

प्रकरण सवें हातूंत थॉमस स्टिफन्सान गर्भिं संभवलो हातूंत खूब अर्थ आसा, हाका लागून क्रिस्तां धर्म प्रगटणेच्या केंद्रान ही चूक सुदरायल्ली आसा. थॉमस स्टिफन्सान घेतिल्ल्या परीं सांबाळ्ळां. “गर्भिं संबवलो” तरी आसतना आजून पासून थोडो लोक चूकीच्यो उच्चार करतात. तो म्हळ्यार “गर्भ संभवलो” अशें तरेन.

आतां पासून आमी दोत्रिना क्रिस्ता ह्या पुस्तकाची फाटभूंय आनी कांय बदलपां आनी विदरूपां हाचेर आमचें लक्ष घातलें. फाटभूंय जाणून घेतना आमी पुस्तक खंयच्या संदर्भांत आंग घेवंक पावलें तें आमकां सहजपणान दिसून आयलें. पुस्तक उजवाडाक येवचे पयली थॉमस स्टिफन्सान जायतो मोलादीक आनी कश्टी वावर केला तो जाणवता. ताणें केल्लो अणकार वावर खूब अर्थपूर्ण आसा. हो वावर करतना ताणें बारकायेन अभ्यास केलो हातूंत मात पासून दुबाव ना.

थॉमस स्टिफन्सान जायत त्रास घेवन वावर केलो. सवकास- सवकास ताणें उजवाडाक हाडिल्लो पुस्तक वावर ना जायत गेलो. पुस्तकां नदरेक ना म्हणकटकच तोंडी परंपरां (दोतोनीची) चाल उरली. तोंडी परंपरा चालंत आसली तेन्ना जायती बदलपां आनी विदरूपां. हाची खबर उंच आमी केल्या. ह्या बदलपांची आनी विदरूपांची फकत दोन देखी ह्या लेखांत आमी जाणून घेतल्यांत. आनीक कितल्योच देखी आसात, तांचेर अभ्यास अदींक खोलायेन करूं येता.

 




#Article 322: दोदोल (164 words)


दोदोल हें नातालांचें मुखेल पारांपरीक गोड खाण. गोंयांत तर हें खूबूच फामाद. हें जिनस ल्हान भुरग्याक ,व्हडल्यांक, तशेंच म्हाताऱ्याक लेगीत आवडटा. कारण दोदोल  मोव, गोड तशेंच रुचीक आसता.

भिकणां वा काजु बियो 

पयलीं ४ नाल्लाचो रोस एके आयदनांत घालपाक जाय. उपरांत त्या रोसांत गोड घालून तें एकजीव करपाक जाय. गोड आनी रोस बरो फिरयतकूच तांतूत पीठ घालपाचें.उपरांत तें परतें एकजीव जायसर फिरोवपाक जाय. तांतूत वेलचेचो पिटो घालपाचो आनी मीठ घालून फिरोवपाचें. सगळें फिरोवन जातकच तें चुलीर दवरून बरो चाळो मारूंक जाय. हो चाळो सुमार ४५ मिनटा मारूंक जाय. चाळो मारतना तातूंत भिकणां वा काजु बीयो घालच्यो. अशें तरेन गोड रूचीक दोदोल तयार जाता. दोदोल करपाक कांय लोक माडांचे गोड वापरतात जाल्यार कांय लोक उशिंचें गोड वापरतात. 

दोदोलाचें ल्हान कुडके करतात आनी तें नातालांच्या हेर गोड जिनसावांगडा  सोयऱ्यांक  तशेंच  लोंकांक वांटात . तशेंच तें नातालांच्या कुसवादावांगडा लोकांक वांटात.  
आंताच्या काळांत तर लोक खंयच्याय तेंपार करतात. तशेंच तें विदेशांत आशिल्या आपल्या सोयऱ्यां- धायऱ्यांक धाडटात. आता दोदोलाची मागणी भायल्या देशांनी वाडल्या, देखून दोदोल वेवसायाचो एक भाग जाला.   




#Article 323: दोळो (2362 words)


दोळो मानवी शरिरांतल्या ज्ञानेंद्रियांतलें एक म्हत्वाचें इंद्रीय. उजवाड, काळोख, वस्तू, तांचो रंग, आकार, रूप हें दृश्टीज्ञान मनशाक दोळ्यांकडल्यान मेळटा. गिन्यान मेळोवप, सैमाक तेळप, भोंवतणच्या घडामोडींची जाणविकाय करून घेवप आदी गजाली आमी चडश्यो दोळ्याच्या आदारान करतात. दोळ्यांची हालचाल, दोळे उगडप-धांपप, तांचें तेज हातूंतल्यान वेगवेगळ्यो भावना उकत्यो जातात. मुखामळाची सोबीतकाय खूबशी दोळ्यांचेर आदारून आसता. हाका लागून दोळो हो एक म्हत्वाचो अवयव जाल्ल्यान ताची जतनाय घेवप गरजेचें.

तकले सकयल फुडल्या भागांत हाडांच्या फुनेलाचे खोलायेंत 24 मीमी. व्आसाचे गड्ड्यावरी वाटकुळे दोळे बसयल्ले आसतात. तांचो फुडलो भाग कांय प्रमाणांत(bulged) फुगीर आसता. हो भाग कंवचेवरी आसून ताका पारदर्शनेत्रपटल (Cornea) म्हण्टात. पारदर्शनेत्रपटली भितर एक काळो पड्डो आसता, जाका परितारिका (Iris) म्हण्टात. ह्या पट्ट्यावयल्यानच मनशाच्या दोळ्यांचो रंग दिसता. थोड्यांचो ह्या पड्ड्याचो रंग घारसो वा निळो वा कसल्याय रंगाचो आसूं येता. थोड्यांचो ह्या पड्ड्याचो रंग घारसो वा निळो वा कसल्याय रंगाचो आसूं येता. परितारिकाचे मदीं एक वाटकुळोpil) म्हण्टात. हो बुराक दोळ्याचेर उजवाड पडटकच बारीक जाता आनी दोळ्यांत वचपी उजवाडाचें नियंत्रण करता.

दोळ्याच्या आंगाक तीन थर आसतात. भायल्याक श्वेतपटल (sciera) म्हण्टात. तो धवो आसता. दोळ्याक घटाय दिवप आनी दोळ्याच्या भितल्लया भागाची राखण करपाचें काम करता. पारदर्शनेत्रपटल (Cornea) हो हाचोच फुडलो भाग आसता. मदलो थर दोळ्याक आहार पावयता. हाचे फुडलें वटेनच्यान फाटीं अशें तीन भाग आसात. परितारिका (Iris), रोमक (Ciliary) आनी रंजितपटल (Choroid), दृश्टीपटल (Retina) uहो सगळ्यांत भितल्लो पड्डो. आमी पळयतात त्या वस्तूंची हाचेर पिरतिमा तयार जाता. (Visual impression) दृष्टिपटलावयरची प्रतिमा नेत्रचेता (optic nerve)वरवीं मेंदवाक पावता. दोळ्याक जें दिश्टी पडटा तें नेत्रचेता (optic nerve) मेंदवांत व्हरता आनी थंय खरी निमाणी लमजिकाय जाता. बावलेच्या फाटल्यान आशिल्ल्या भागाक स्फटीकभींग (Crystalline Lens) म्हण्टात. दोळ्याच्या भिंगामुखावयली सुवात परितारिका दोन भाग करता. (1)भायली कूड (Anterior chamber) आनी (2)भितल्ली कूड (Posterior chamber). भायली कूड हातूंत उदकावरी() आनी भितल्ली कूड हातूंत जॅली () आसता. दोळ्याचो पातयो आनी भुंवयो दोळ्याक तेंकुनूच पूण भायले वटेन आसतात. त्यो फुडले वटेन दोळ्यांची राखण करतात. दोळ्यांत धुल्ल, धुंवर, कुसकूट वा कसलीय आडखळ वचचेआदीं पातयो बंद जातात आनी दोळ्यांक मार लागना. पातयो उकत्यो आनी बंद जावपाचें नियंत्रण मेंदवांत आसता. पातयो मिनटाक 11-14 फावट उकत्यो आनी बंद जातात. ह्या वेळार त्यो दोळ्यांत पडिल्लो कोयर आदी निवळ करतात आनी दोळ्यांचीं दुकां हारशाचेर पातळायतात. हाका लागून दोळ्याचो हारसो ओलो उरता. (हारसो सुकल्यार तो धवो जाता आनी दिसपाचें बंद जाता.) मनशाक पुरो जाता तेन्ना शरिराक आनी मेंदवाक सुशेग जाय आसता. दोळें उकतें दवरून आड पडल्यार शरिराक सुशेग मेळटा पूण मेंदवाक मेळना. जेमेरेन दोळें उकतें आसतात तेमेरेन मेंदवाचें काम चालू आसता देखून मनशाक न्हिद येता तेन्ना आपशींच दोळें ल्हव ल्हव बंद जातात.

दुकां वाहिनी (Lacrymal Systems) दोळ्याच्या, नाकाच्या अर्दान आसता. हातूंतली दुकांगांठ तयार करता, दुकां दोळो ओलो करता आनी तातूंतल्यो अंतर्वस्तू दोळ्यांक संसर्गापसून वाटायतात. दोळ्यांत दुकां जाय ताचें परस चड आसल्यार दुकांवाहिनीतल्यान तीं नाकांत वतात. तशेंच मनीस रडटा तेन्ना दुकां नाकांत येतात. नाकांत थंडी जाल्यार केन्नाकेन्नाय दोळे तांबडे जातात वा जळटात. कारण दोळ्याचो संबंद नाकाकडेन आसता.

दोळ्यांक हालोवपी स स्नायू आसतात. हें दोळ्याक वेगवेगळे वटेन घुंवडायतात. हांचें नियंत्रण मेंदवांत आसतात. दोनय दोळ्यांमदीं आनी मातशें सकयल नाक आसता. दोळ्याच्या वयलेवटेन मेंदू जाल्यार मातशें सकयल आनी उजवें वटेन सायनस आसता. हे सगळें भाग वेगवेगळ्या हाडांमदीं आसतात.

दोळ्याचें विकार उपजत (Congenital and Developmental) सादे, गंभीर आनी नदरेक मार करपी (Affecting vision) आसतात. एक-एक भुरगें दोळे नासतानाच (Anophthalmos) जल्मांक येवंक शकता. केन्ना केन्नाय भुरग्याक एकूच दोळो आसता वा अर्दकुटो तयार जाल्लो दोळो (Rudimentary eye) आसता. कांय खेपेक दोळे सगळें सारकें आसुनूय तांचो खंयचोय एक भाग सारको नासता. (Opaque Cornea) वा आख्खो भाग नासता वा परितारिका नासप (Aniridia), भींग नासप (congenital Apanakia) अशेंय जाता. जल्माक येतनाच वा थोड्या वर्सांनीच भुरग्याक मोतीबिंदू (Cataract), तुंबर (Dermoid), कॅन्सर (Retinoblastoma) जावंक शकता. मोतीबिंदू आनी तुंबर ऑपरेशन करून बरे जावं येतात. पूण कॅन्सर जाल्यार चड करून दोळो काडचो पडटा.

रंग सारकें वळखूंक न येवप हाका रंग आंधळेंपण म्हण्टात. ह्या दुयेंसाक अजूनमेरेन उपाय सापडूंक ना. हें दुयेंस नदरेक मार करिना. पूण दुयेंतीक रंगांच्यो सया सारक्यो वळखूंक येनात. रातचें वा मातशें काळखांत लेगीत उणें दिसप हें रातआंधळेंपण. हें दुयेंस 10 -15 वर्सांचेर सुरू जाता. हाका उपाय ना. हें पिळगेंन पिळग्यो मुखार वचपी वशाचें दुयेंस. केन्नाकेन्नाय तें एक पिळगी सोडून दुसरें पिळगेक जाता. ह्या दुयेंसाक उपाय नाशिल्लो. पूण हालींच क्यूबा ह्या देशांत हाचेर उपाय सोदून काडलां. केन्ना केन्नाय दोळ्यांत कुस्कूट, रेंवेचो कण, बारिक जीव वा हेर कसलेंय बारिक कुसकूट पडूंक शकता. हें कुस्कूट रोकडेंच काडपाक जाय. तें तशेंच उरल्यार नदरेक बादा हाडूंक शकता.

अकस्मात दोळ्यांत बडी वा हेर कितेंय तोपल्यार वा अपघात जाल्यार दोळ्याक वा दोळ्याच्या हारश्याक मार बसूंक शकता. अशें जाल्यार ऑपरेशन करून दोळो वाटांव येता. कांय खंपेक पारदर्शनेत्रपटलाक धवो दाग उरिल्ल्यान (White Opacity) नदर अचकीत उणी जावंक शकता. अशा मनशाचो पारदर्शकनेत्रपटल कापून काडून ताका मेल्ल्या मनशाचो (मरतकच रोखडोच) पारदर्शकनेत्रपटल काडून ऑपरेशन करून घालूंक जाता. हें ऑपरेशन त्या मनशाच्या मरणापसून स वरांभितरूच करूंक जाय. मेल्लो मनीस तरणे पिरायेचो आसल्यार (20 ते 40 वर्सां) ह्या ऑपरेशनान कॅराटोप्लास्टी (keratoplasty) म्हण्टात.

दोळ्याचो पड्डो सुटल्यार एका मिनटाभितर वा वरां भितर वा एक दोन दिसांनी मनशांची नदर सामकीं उणी जाता. ही नदर थोड्या म्हयन्यांनी वा एक-देड वर्सां भितर ल्हव ल्हव जाल्यार मोतीबिंदू वा ग्ल्याउकॉमा (Glaucoma) जावंक शकता. ग्ल्याउकॉमा जाल्यार थोड्या मनशांक बल्बां भोंवतणीं वांटकुळां दिसतात. हीं सगळीं दुयेंसां चडकरून चाळीस वर्सां उपरांत जातात. नदर उणीं जाता हें कळटतकच रोकडेंच दोळ्यांच्या दोतोराक मेळून फावो तो उपाय घेवपाक जाय.

दोळ्यांक कांय तरेच्यो संसर्गीक पिडा जावंक शकतात. देखीक, दोळ्यांची साय. हें दुयेंस एका मनशांपसून दुसऱ्या मनशाक वचूंक शकता. ताका लागून दोळे आयिल्ल्या मनशान आपल्यो वस्तू वेगळ्यो दवरच्यो पडटात. दोळ्याक हात लायल्यार हात शाबू लावन धुवंचे पडटात. दोळें तांबडे जावप, वतांक पळयल्यार त्रास जावप वा दोळ्यांत कुसकूट पडिल्लेवरीं दिसप हें पारदर्शनेत्रपटलाचो शोथ वा इनफॅक्शन. हाका वताचें काळें ओक्ल लावंचे पडटा. तशेंच, दोतोराचो रोकडोच सल्लो घेना जाल्यार पारदर्शनेत्रपटलाक मार बसून नदर उणीं जावपाचो संभव आसता.

दोळ्यांक तरेतरेची अॅलर्जीय जावं येता. भुरग्यांच्या पोटांत दंत आसल्यार वा टिबीचें दुयेंस आसल्यार दोळ्याक पारदर्शकनेत्रपटला भोंवतणीं बारीक बारीक पुळयो येतात. हाका Phlyetenular conjunctivitis अशें म्हण्टात. हाका लागून दुयेंतीक जें दुयेंस जालां ताचोच पुराय तरेन उपाय जावंक जाय. ना जाल्यार हें दुयेंस परत जावंक शकता. ही अॅलर्जी उबाळा दिसांनी जाता. चलयांपरस चल्यांक ही अॅलर्जी चड जाता. ही सैमीक अॅलर्जी (Atmospheric or Environmental) स-स म्हयन्यांनी वा वर्सान वर्स जाता. मलम वा थेंब्यांचीं वखदां घालून हें दुयेंस थांबोवं येता. गांव बदलून शुध्द हवेच्या दुसऱ्या गांवांत वतकचूय कांय लोक बरे जातात. कांय खेपे हें दुयेंस आपशींच भुरगो व्हड जातकच वता.

दोळ्यांचेर ताण येवप वा तकली उसळप हें दोळ्यांचें सामान्य दुयेंस. चडशें सगळ्या लोकांक केन्ना ना केन्ना जाता. दीसभर कामाच्या ताणान हें दुयेंस जावं येता वा कांय खेपे उण्या उजवाडांत वाचप, खूब वेळ टी. वी पळोवप हाका लागून दोळ्यांचेर ताण येता आनी तकली उसळटा. हाचोर उपाय म्हळ्यार दोळे थंड उदकान धुवप वा जाता तितलो दोळ्यांक सुसेग दिवप. रिफ्रॅक्टीव अॅरर हेंय तकली उसळपाचें एक सामान्य कारण. चड करून ओक्ल लागपाच्या वेळार अशी तकली उसळटा. ओक्साचे हारशें मातशे रंगीत (tinted) वा फोटोक्रोमॅटीक (हे हारशे वतांत वतकच गाड जातात आनी सावळेक परत लेव जातात.) केल्यार दोळ्यांची राखण जाता. थोड्यांक दाट (विश्तीचे) हारशे लागतात. पूण ओक्ल लावपाची इत्सा नासता अशा वेळार कॉण्टॅक्ट लॅन्स हो प्रकार उपेगी पडटा. नुस्याच्या खवळायेदे प्लास्टीकचे हारशे कशे हे कॉण्टॅक्ट लॅन्स दोळ्यांनी बसयतात. हाचेवरवीं मनीस बेसबरो पळोवंक शकता. तेचपरी त्या मनशाक ओक्ल लागलां हेंय कळना.

सादारणपणान चाळीस वर्सां जालीं मनशाक उणें दिसूंक लागता. कारण दोळ्यांत आशिल्लीं स्फटिकभिंगाची शक्त (Elasticity) उणी जाता. ह्या परिवर्तनाक Presbyopia म्हण्टात. हाका ओक्ल लावप गरजेचें. पूण दोन ते अडेज वर्सांनी नंबर बदलचो पडटा. कांय जाण सौंदर्यप्रसाधनांत मेकअपाचो वापर करता, जाका लागून दोळ्याक दुखापत जावंक शकता. हाका लागून मेकअप वापरता आसतना बरे प्रतीचो आनी सांबाळून वापरपाची गरज आसा.

दोनय दोळ्याचें नदरेचें केंद्रीकरण पळयता ते गजालीचेर एकाच वेळार आनी एकेच ओळींत जावंक जाय. जेन्ना हें जायना तेन्ना एका दोळ्याची नदर एकेकडेन आनी दुसऱ्याची दुसरेकडेन जाता. हाकाय तिरशेंपण म्हण्टात. ही जल्मजात वा उपरांतच्या कारणांक लागून उदभवलेली दोळ्यांची विकृती आसता. दोळें तपासून खास तयार केल्लें ओक्ल लावन हें तिरशेंपण ल्हव ल्हव करून उणें जायत वतां. दोळें बरे उरपाखातीर कांय गजालीं करच्यो पडटात त्यो अशो

दोळ्यांतल्या भिंगाचें अकार्यक्षमतायेक लागून जावपी नदर दोश. अकार्यक्षम भींग धवें पडलें म्हण्टकच ताची अपारदर्शकताय नश्ट जाता. हाका लागून दोळ्याफुडलें वस्तुची प्रतिमा दोळ्याच्या दृक पटलाचेर (Retina) एक तर सारकी दिसना वा सामकींच दिसना. हो मोतीबिंदू जल्मतनाच भुरग्याचें वाडटें पिरीयेचेर, जाण्टी पिरीय जातकच वा दोळ्यांकमार बसल्यार जावंक शकता. कांय जाणांच्या भींगाक इल्ल्या इल्ल्या कुडक्यानीं जाल्यार कांय जाणाचें पुराय भींग धवें जाता.

हो मोतीबिंदू भुरग्याक जल्मतनाच आसता. गुरवार बायलेक पयल्या तीन म्हयन्यांमदीं रूबेलां (Rubella) वा जर्मन मिझल्स (सुरसुरें) जायत जाल्यार ताची बादा भुरग्याक जाता आनी पोटांत आसतनाच ताका मोतीबिंदू जाता. तेच वांगडा भुरग्याक काळजाचें, मेंदवाचें, कानाचें दुयेंस जावं शकता. तेखातीर जर्मन मिझल्स जाल्ले गुरवार बायलेक दोतोर गर्भपात करून घेवपाक सांगता.

कांय भुरग्याक वाडटे पिरायेचेर तरतरेच्यो धव्यो वा रंगीत अशो तिकल्यो भिंगाचेर तयार जाता. ह्या तिकल्यांच्या आकारा वयल्यान आनी दिसण्या वयल्यान तांच्यो जातीं आसतात. देखीक : आकाराप्रमाण - फ्युझीफोर्म, कोरलीफार्म, डिसकॉयड, झोनुलार, कॉरॉनरी.

अग्र आनी पश्च अक्षीय, (Satural, Embryonal Nuclear.)

Cataracta Coerulia वा ब्यू डॉट मोतीबिंदू.

हो जेवण खाणाचें प्रामाण उणें आसल्यार वा विटामीन डी उणें आसल्यार जावंक शकता. 12-14 वर्सांचेर जायत जाल्यार ताका कॉरॉनरी मोतीबिंदू म्हण्टात.

जल्मतनाच वा भुरगें व्हड जाता तेन्ना दोळ्यामदीं भायल्या हारश्याचेर एक धवी वांटकुळी तिकली आसता. असल्या भुरग्याक एका दोळ्यान मोतीबिंदू आसत जाल्यार ताका नदर थोडी आसता. दोनय दोळ्यांनी मोतीबिंदू आसल्यार नदर सामकी उणी आसता आनी भुरगें हातात दिल्ल्या वा दाखयल्ल्या वस्तूकडे दुर्लक्ष करता. मोतीबिंदू उण्याप्रमाणांत आसल्यार नदर उणीं जायना आनी दुयेंतीकय मोतीबिंदूची जाण आसना. पूण दोळ्याच्या दोतोराकडेन वतकच हो दोश कळटा. देखून ताका ल्हान आसल्यार शस्त्रक्रिया करपाची गरज चडशीं नासात. हो मोतीबिंदू वाडलो आनी दिसप उणें जायत जाल्यार शस्त्रक्रिया करचीच पडटा. जल्मतनाच भुरग्याक चड मोतीबिंदू आसल्यार भुरग्याक स म्हयने जातकच रोकडीच शस्त्रक्रिया करची पडटा. कारण भुरग्याच्या दोळ्याचे भाग सारकें तयार जावपाक स म्हयने लागतात.

बऱ्या भिंगाक बादा जातकच अशें तरेचो मोतीबिंदू जाता. भौतीक आनी रसायनिक कारणाक लागून भिंगाक बादा येवंक शकता. ह्या मोतीबिंदूचें वेगवेगळें प्रकार आसात ते अशें

एक्वायर्ड कॅटरॅक्ट (Acquired cataract) हो मोतीबिंदू जाता तेन्ना मनशाच्या दोळ्यामुखार काळें थिपके दिसतात. दोळें घुंवतात तशें हें थिपके घुंवतात. दोट्टी, तिटटी वा खूब प्रतिबिंबा दिसप हे सुर्वेचें एक चिन्न. जशीं जशीं अपारदर्शकताय वाडत वता तशी तशी मनशाची नदर उणीं जायत वता. अपारदर्शकताय भिंगाचें मदीं आसल्यार मनशाक वतान गेल्यात सारकें दिसना आनी सावळेंक वा मंद उजवाडान हरें दिसता. पूण ही अपारदर्शकताय भिंगाचें भोंवतणीं आसल्यार सावळेंत सारकें दिसना आनी वतान व्हडलोसो त्रास जायना. खूब फावटीं मनशाक मायनस नंबर (-) येता (Lenticular Myopia) आनी हो थोड्या थोड्या म्हयन्यांनी वाडत वता. जशी अपारदर्शकताय व्हड जाता तशी नदर उणीं जाता आनी निमाणें फकत उजवाड दोळ्यार घालतकच वळखूंक येता.

जल्मतनाच वा वाडटो पिरायेचेर जाल्लो (भुरग्याक) मोतीबिंदू सामको ल्हान आसा आनी नदर सादारण बरी आसा जाल्यार कसलोच उपाय करपाची व्हडलीशी गरज उरना. फकत दोतोराकडेन वचून नेमान तपासून घेवपाक जाय. पूण हो मोताबिंदू व्हड जाता वा नदर उणी जाता अशें दिसल्यार मात ऑपरेशन करचें पडटा. जाल्ल्या भुरग्याक मोतीबिंदू आसा अशें दिसल्यार ल म्हयन्यांउपरांत ताणें ऑपरेशन करचें पडटा. नाजाल्यार तो दोळो आळशी आनी तिरसो जावंक शकता.

अॅक्वायर्ड मोतीबिंदू जाल्यार सुर्वेचे अवस्थेंत थेंबे घाल्यार मनशाक मातशें बरें दिसूंक शकता वा मोतीबिंदू वाडपाचो बंद जाता वा ताची वाड मंद जाता. पूण हेर कसल्याय कारणांक लागून (देखीक -गोडेंमूत वा हेर रोग) जाल्यार ते पिडेचेर वखद घेवंक सुरवात करतकच तो वाडपाचो बंद जाता वा केन्नाय बरो जावंक शकता. इन्सिपियॅण्ट अवस्थेत पिडेस्ताच्या ओक्लाचो नंबर जसो जसो बदलता तशें तशें हारशें बदलत रावल्यार मातशें बरें दिसता. ओक्लाचें हारशें मातशें रंगीत वा काळे फोटोक्रोमेटीक आसल्यार बरे. मोतीबिंदू मदीं आसल्यार बावली (pupil) व्हडली जावपाचें थेंबे घालून बरें दिसूंक शकता. मोतीबिंदू जातकच, तो पिकतकच वा अती पिकतकच मनशाक सारकें दिसना अशा वेळार शस्त्रक्रीया होच एक उपाय आसात.

सादारणपणान शस्त्रक्रियेचे तीन प्रकार आसात-

शस्त्रक्रिया करचें आदीं पिडेस्ताक तपासून ताची पुराय म्हायती घेवंची पडटा. ताका हेर कसलेंय पिडेची बादा आसा कांय कितें हे मूत, रगत तपासून पळोवंचे पडटा. पिडेस्त चड जाण्टो आसल्यार ताच्या हड्ड्याचो फोटो (एक्स-रे) वा कार्डियोग्राम काडून कसलें दुयेंय आसा हें पळोवंचे पडटा. शस्त्रक्रियेची तरा पेशंटावयल्यान थरयतात. ल्हान भुरग्याच्या मोतीबिंदूची शस्त्रक्रिया करून भींगाची पोती उक्ती करून मोतीबिंदू धुवन काडटात. पिडेस्ताची पिराय जाल्ली आसल्यार 40-45 वर्सांवयर पुराय मोतीबिंदू, भिंगाची पोती उक्ती करून धुवन काडटात वा पोतयेसकट भींग काडटात. दोळ्याचो तो भाग काडटकच त्या जाग्यार दुसरो बाग घालचो पडटा आनी हें तीन तरांनी करूं येता.

गरीब लोकांक, जाचें खाणजेवण पुश्टीक नासता तांका,कामगार लोकांक आनी प्रदुशीत वातावरणांत रावपी लोकांक मोतीबिंदू जावपाचो संभव चड आसता.

मंगोली मुढता (Mongolism), कातारी लक्षण समुह (Turner's syndrome), गोडेंमुत (Diabeties), तांत्रिकजन्य इसप (Atopiceczema) ह्या सारक्या पिडां वांगडा मोतीबिंदू आसूंक शकता.

मोतीबिंदूची पयलीं शस्त्रक्रिया सगळ्यांत पयलीं भारतांत सुश्रृता हाणें सोदून काडली. ताचें फाटल्यान इजिप्त, ग्रीस, रोम, अरबस्थान ह्या देशांनी सोद लागलो. हे शस्त्रक्रियेक काउचींग (couching) अशें म्हण्टात. हातूंत दोळ्याचो मोतीबिंदू हात, बोट वा आनी कितेंय मारून दोळ्यांत भितर सकयल उडोवप (मोतीबिंदू अंत्राळीं आसता. तो उडयत जाल्यार मदीं बावलेची वाट निवळ जाता आनी मनशाक दिसूंक लागता). हीच शस्त्रक्रिया क्रिश्ताआदीं सुमार 1000 वर्सां ते 18 व्या शतमानामेरेन चलताली. मोतीबिंदू दोळ्याच्या भायर काडून उडोवपाची पयली शस्त्रक्रिया 1753त जॉक्स डेवीयल (हो लुईस 15 वो हाचो दोळ्याचो सर्जन आशिल्लो) हाणें पॅरिसाक केली. वोन ग्रीफ हाणें 1865त शस्त्रक्रियेचें तंत्र मातशें सुदारलें. पयले टांके विल्ल्यम हाणें 1867त वापरले. हे शस्त्रक्रियेक गुंगी दिवपाचें तंत्र वेन लीन्ट आन ओ ब्रायन हाणें सोदून काडलें. 1508 वर्सा लीर्नड द. विनी हाणें कॉण्टेक्ट लॅन्सीचो सोद लायलो. विल्यम फेन ब्ल्यूम हाणें पयलें खेपेक प्लास्टिकाचो वापर परून कॉण्टोक्ट लॅन्स तयार केल्ल्यो. देरोल्ड रिडले हाणें 1953 वर्सा पयलें खेपे दोळ्यांत प्लास्टिक लॅन्स बसयली.

मोतीबिंदू खंयचेय पिरायेचेर जावंक शकता. 50 वर्सा उपरांतचो मोतीबिंदू हे कुड्डेंपणाचे मुखेल कारण. जल्मस्त आनी भुरगेंपणाच्या कुड्डेंपणांत 14% मोतीबिंदू आसता. जाण्टेपणाचो मोतीबिंदू 40 वर्सां जावन केन्नाय जावंक शकता आनी हो 40 वर्सांचेर 35% आसता. फुडें तो वाडत वाडत 70 वर्सां वयर 90% जाता. संवसारांत कुड्ड्यांची संख्या सारकी कळना. पूण ती 5.10 कोटी आसूंक जाय. भारतांत 70 लाख मोतीबिंदूचें पिडेस्त आसात. आशियाखंडात मोतीबिंदूचें प्रमाण 1.5 - 2 % आसा. भारतांत ते 1.5 x 2 % आसा. कोंकण आनी 1.25 -1.5 % आसा. भारतांत हेर सगळ्या राज्यापरस गोंयांत तेंउत्तर प्रदेश आनी बिहारांत मोतीबिंदूचें प्रमाण चड दिश्टी पडटा.

मेल्ल्या वा जित्या मनशांच्या दोळ्याचें जतन आनी संवर्धन करून दवरपी आनी गरजेप्रमाण दोळ्यांची पुरवण करपी संस्था. दोळ्याचे अकार्यक्षम पारदर्शनेत्रपटल (दोळ्यांचो फुडलो पड्डो) काडून त्या जाग्यार जिव्या वा मेल्ल्या मनशाचे कार्यक्षम अशें पारदर्शनेत्रपटल कलम करप शक्य आसा. जिव्या मनशाचें नितळ मंडळ मेळप सामकें अशक्य तरी मेल्ल्या मनशाच्या दोळ्याचो उपेग जिव्या मनशाक नदर दिवपाक जाता. मेल्ल्या मनशाच्या पारदर्शनेत्रपटलाचो वापर करतलो जाल्यार तें मरणा उपरांत तीन वरां भितर काडून घेवंचें पडटा. ह्या पटलाचें कलम तें काडून घेत साकून स वरांभितर करचें पडटा. पूण आर्विल्ल्या तंत्रगिन्याना वरवीं अशें दोळें एक - दोन म्हयने सांबाळून दवरपाची तजवाज आसा. मेल्ल्या मनशाची पारदर्शनेत्रपटल मेळपाची एक व्हडली अडचण म्हणजें मेल्ल्या मनशाचें हें पटल काडपाक जावपी विरोध. ते भायर जाचें पटल काडटात त्या मनशाक भायलें पिडेसारकी पिडा आसूंक फावना. आपल्या खंयच्याय अवयवाचें दान करपी दानपत्र मनशान जितेंपणीं केल्लें आसत जाल्यार ताच्या मरणा उपरांत ताचें दोळें काडपाक कोणाची आडखळ येना. पूण ताच्या लागींच्या मनशांनी हें दानपत्र मानून घेवप चड गरजेचें. भारत धरून सगळ्याच देशांनी वैकी मळांवयल्यो संस्था नेत्रदानाचो प्रसार करीत आसात. हाका लागून दोळें काडपाचें तशेंच पारदर्शनेत्रपटलाचें कलम करपाचें प्रक्रियेक मार्गदर्शन आनी आदार जाता.




#Article 324: दोहा (291 words)


दोहा एक छंद. हो मात्रीक अर्धसम छंद. दोग्धि चित्तमिती दोहा = जो चित्त दवित करता, तो दोहा, अशी हाची व्याख्या केल्या. द्विपदी ह्या शब्दावयल्यान हें नांव आयलां अशें मानतात. हातूंत पयल्या आनी तिसऱ्या चरणांनी 13 मात्रा आनी दुसऱ्या आनी चवथ्या चरणांनी 11 मात्रा आसतात. चरणाचे अखेरेक यती आसता. विशम चरणाचे अखेरेक ज गण नासचो आनी निमाणें लघू आसचो असो नेम आसा.

हिंदी भाशेक हो छंद अपभ्रंश भाशेकडल्यान मेळ्ळो. अपभ्रंशांत आनी हिंदी भाशेंत दोह्यांचे कितलेशेच झेले आसून मुनीयोगीन्द्र, रामसिंह, देवसेन आनी हेर बौध्दी सिध्द हांणी आपले रचणुकेंत दोहा छंदाचो उपेग केला. 'प्राकृतपैङ्गलम्' ह्या छंदोग्रंथांत वट्ट तेवीस दोहा प्रकारांची विस्कटावणी केल्या.

हिंदीतल्या चडशा सगळ्या कवींनी हो छंद वापरला. दोहा हो मुक्तक काव्याचो महत्वाचो छंद. भक्तीयुगांतले प्रबंध रचणुकेंत दोह्याचो व्हडा प्रमाणांत उपेग केल्लो दिसता. तुलसीदासाचें 'रामचरित मानस' आनी जायसीचें 'पद्मावत' हातूंत दोहे मेळटात.

दोहा आनी साखी हे शब्द सारक्या अर्थाचे आसात. कबीराच्यो साख्यो ह्यो दोह्यांसारक्योच आसात. साखी हो साक्षी ह्या उतराचो अपभ्रंश जावन आसा. गोरखपंथी काव्याच्या प्रभावाक लागून कबीरपंथी कवींनीं हो छंद आपणायलो, अशें म्हण्टात. बिकानेरचो राजा अनूपसिंह हाणें 'दोहा-रत्नाकर' नांवाचो एक व्हडलो दोह्यांचो झेलो तयार करून घेतिल्लो. तातूंत शेंकड्यांनी कवींचे सुमार 4500 दोहे संकलीत केल्ले आसात.

अपभ्रंश साहित्याचे उदरगतीवांगडा दोहा छंदाचो प्रचार वाडलो. हिंदी भाशेप्रमाणूच राजस्थानी आनी गुजराती भाशांनीय दोह्यांची रचना जाल्या. साहित्याच्याच मळार न्हय, जाल्यार लोकवेदांतूय दोहा छंदाक म्हत्वाची सुवात प्राप्त जाल्या. लिखीत दोह्यांपरस तोंड्यां घोळत प्रचलीत जाल्ल्या अलिखीत दोह्यांचो आंकडो खूब व्हड आसा.

जैन लोक पुजेचे सुर्वेक वेगवेगळ्या रागांनी दोहे गायतात. ह्या छंदांत वेगवेगळ्या विशयांचेर काव्यां निर्मिल्लीं दिसतात. सामान्य विशयांप्रमाणूच आयुर्वेद, ज्योतीश ह्या विशयांवयले कांय ग्रंथूय दोहा छंदात रचिल्ले आसात.

दोह्याचें एक उदाहरण अशें -

स्वर्ग सात असमानपर, भटकत है मन मूढ|
खलिक तो खोया नहीं, उसी महल में ढूँढ||

अर्थ - हे मूर्ख मना, सात सर्गांच्या अवकाशांत तूं हेडटा, पूण परमेश्वर खंयच शेणूंक ना. तूं जंय आसा थंयच ताका सोद.




#Article 325: द्रवीड संस्कृताय (1589 words)


द्रवीड संस्कृताय भारतातंली एक प्रगत संस्कृताय. भारताच्या इतिहासांत आनी संस्कृतायेंत द्रवीडांचो म्हत्वाचो वांटो आसा. द्रवीडांचें भारतातंली एक प्रगत संस्कृताय. भारताच्या इतिहासांत आनी संस्कृतायेंत द्रवीडांचो म्हत्वाचो वांटो आसा. द्रवीडांचें मूळ थळ, तांचें वंशीक एकजीनसीपण आनी तांचें भारतांत येवप ह्या संबंदान विद्वानांनी वेगवेगळीं मतां मांडल्यांत. सद्याची भारताची लोकवस्ती पळेल्यार द्रवीड लोक दक्षिण भारतांत चड दिश्टी पडटात. पूण ते थंय कशे आनी खंयसावन आयले हाची स्पश्ट म्हायती मेळना.

कांय अभ्यासकांच्या मतान द्रवीड वंश हे भारतांतलो सगळ्यांत सुसंस्कृत आनी पुर्विल्लो मानव वंश. कांय भाशाशास्त्रज्ञांच्या मताप्रमाण द्रवीड हो एक भाशागट आनी ताचे तमीळ उलोवपी, मुंडारी सारकिल्यो भाशा उलोवपी कोलेरियन अशे दोन फांटे आसात. पूण आतां हें मत मान्य करिनात. कांय जाणांच्या मताप्रमाण ते मूळचे भारतीयूच आसूंक जाय. कांय अभ्यासक तांकां दक्षिण भारतांत जे नवाश्मयुगीन संस्कृतायेचे लोक आशिल्ले तिचे वंशावळीचे मानतात. ते भूमध्य दर्याचे उदेंतेकडसून वा अस्तंत आशियांतल्यान येवन दक्षिण भारतांत वसले.

महाश्मयुगीन संस्कृतायेकडेन तांचो संबंद आशिल्लो अशेंय मत मांडटात. कॉल्डवेलाच्या मतान द्रवीड हे तुरानियन वंशावळीचे आसून ते दुसरेकडसून भारतांत आयले. जाल्यार कांय विद्वानांच्या मतान ते भारतांतले आर्य पूर्व रावपी. वेदीक संस्कृतायेवयलो द्रवीड भाशांचो प्रभाव पळयल्यार हाचें प्रमाण मेळटा. पूण ह्या सगळ्या मतांतल्यान एक थरावीक मत वेगळावप कठीण जाता.

भारतांतल्यान चार मुखेल भाशावंशांत द्रवीड भाशा वंश म्हत्वाचो. भाशा वंशावळीचे लोक चड करून दक्षिण भारतांत दिसतात. द्रवीड संस्कृतोयेतली तमीळ ही सगळ्यांत पुर्विल्ली भास मानल्या. भाशाशास्त्रज्ञांच्या मतान तमीळ वा द्रवीड ही पुर्विल्ल्या द्रमील वा द्रमीळ हया मूळ उतरांच्या उपरांतच्या काळांतलीं रुपां. आर्यपूर्व लिसीयन लोक मॅडिटेर्रेनियन वाठारांत रावताले. ते स्वताक 'त्रिमिली' अशें म्हण्टाले. ह्या उतराचेंच द्रमीळ-तमीळ हें एक रूप. हाचेंच इसवी सनाच्या पयल्या सहस्त्रकाच्या मदल्या काळार तमीळ अशें चालंत रूप जालां जावंक जाय, अशें तज्ञांचें मत आसा. पूण द्रवीडांची पुर्विल्ली भास जरी तमीळ आसली, तरी कन्नड, मल्याळम, तेलुगू तशेंच कुईगोंडी, कुई आनी ओराडम ह्योय भासो द्रवीड भाशेचेच अविश्कार मानतात. मध्य उत्तर आनी अस्तंत भारतांत द्रवीड भास आनी संस्कृतायेचे ल्हान ल्हान गट दिश्टी पडटात. बलुचिस्तांनातलो ब्राहुई भाशा गट द्रवीड भाशेचोच एक फांटो मानला. हाचेवयल्यान द्रवीड भास आनी संस्कृताय पुर्विल्ल्या काळार सावन भारतांत बऱ्याच व्हड आंगान पातळिल्ली दिसता. तेभायर उत्तर भारतांतल्या बऱ्याच थळनांवांतल्यान जावपी द्रवीड सज्ञांची भास, वैदिक साहित्यांत उल्लेख केल्ल्यो जायत्यो अनार्य जमाती खासा वैदिक संस्कृतायेंत मेळपी द्रवीड भाशीक धागे, तशेंच हिंदू घर्मांचें कर्मकांड, आचार-विचार आनी दैवतशास्त्र हाचेर दिसपी द्रवीड संस्कृतायेची छाप हाचेवयल्यान ही संस्कृताय आर्यांआदल्या काळासावन भारतांत थीर, प्रभावी आनी विस्तारान पातळिल्ली दिसता.

जर सिंधू संस्कृतायेंत कांय अंशान द्रवीड संस्कृतायेचें पडबींब दिसता. जाल्यार इसवीसना आदीं तिसऱ्या शतमानांत द्रवीड संस्कृताय पुरायेन नागरी स्वरूपाची आशिल्ली अशें म्हणूक आदार मेळटा. हाचेर अजून एकमत जाल्लें ना. पूण सिंधू संस्कृतायेच्या मुद्रांवयले लिपीचो अर्थ लायलो जाल्यार हें कुवाडें सुट्टलें. फादर हेरास हाच्या मता प्रमाण सिंधू संस्कृतायेच्या मुद्रावयली लिपी हें तमीळ भाशेचेंच पुर्विल्लें रूप. पूण ह्या मताक अजून फाव तसो आदार मेळिल्लो ना. कांय अभ्यासक हे लिपयेपसून ब्राम्हीचो जल्म जालो अशें मत उक्तायतात. पूण द्रवीड संस्कृतायेचे जर सिंधू संस्कृताय हें पूर्विल्ले रूप अशें मानल्यार पुरंदर इंद्राच्या शेकाखाल भारतांत आयिल्ल्या आर्यांनी तें रूप बदललें अशेंय कांय जाणांचें मत आसा.

सादारणपणान द्रवीड वंशाचे लोक उणे लांबायेचे, काळ्या रंगाचे, काळ्या दोळ्यांचे, लांबशे तकलेचे, रूंद नाकाचे, दाट ओठांचे, मुदयाळ्या केसांचे आसतात अशें मानतात. पूण काळाप्रमाण जाल्ले वंश बदलाचे प्रक्रियेंत द्रवीड वा आर्य हांचो आंगलोट, वंशीक वा संस्कृतीच खाशेलपण हातूंत बदल जायत गेला. 

एक खरें, भारतांत येवपी आर्यांक ताचे आदीं भारतांत राबितो करून आशिल्ल्या दास, दस्यू आनी निषाद हाचें अस्तित्व मानून घेवचें पडलां. हे दास्य, दस्यू आनी निषाद फकत भारतांतच आशिल्ले अशें न्हय जाल्यार ते उदेंत, इराण, अफगाणिस्तान, वायव्य आनी अस्तंत भारत तशेंच गंगा न्हयेचें देगण ह्या प्रदेशांनी शिपडिल्ले आसूंक जाय. हे आर्य आदलें द्रवीड आसूं वा नासूं, तांची संस्कृताय खाशेली आशिल्ली आनी तिचो जल्म भारता भायल्या भूमध्य दर्याचे उदेंते कडल्या वाठारांत जालो अशें विद्वानांचें मत आसा. सिंधू संस्कृतायेंतल्आ मनशाच्या सांगाड्याचेर केल्ल्या अभ्यासांत मॅडिटेर्रेनियन वंशाचे लोक थंय चड दिसल्यात. ह्या सुसंस्कृत लोकांचे जिवीत पध्दतीचो प्रभाव हेडपी आर्यांचेर जावंक जाय. हाचे वयल्यान अशें म्हणू येता, तांचें मूळ ठाणें खंयूय आसलें तरी भारतांत हे लोक आर्यां आदल्या काळार सावन आशिल्ले. हे आर्यांआदले लोक खुबूच फुडारिल्ले आशिल्ले. आताचें संस्कृतायेचोर्य धर्म आनी आर्य संस्कृतायेकडेन आगळोच मेळ जाल्लो आसा. आताचें संस्कृतायेचोर्य धर्म आनी आर्य संस्कृतायेकडेन आगळोच मेळ जाल्लो आसा. सिंधू संस्कृतायेंत मेळिल्ल्या मातृ देवतांच्या मुर्तींवयल्यान अशें अनुमान काडप जाता की हे पुर्विल्ले संस्कृतायेचे लोक मातृदेवता आनी पितृदेवता हांच्या रुपान जिवोत्पत्ती आनी विश्वाचे कल्पनेची मांडणी करी सारके प्रगत आशिल्ले.

द्रवीड संस्कृतायेचो आर्यांचेर पडिल्लो छाप आर्विल्ल्या भारतीयांचेर आनी खासा हिंदू धर्मियांचेर दिसता. आर्यांचें मूळ अन्न मास आनी सोरो. सद्याक तांदूळ, गंव, कडधान्यां आनी तेल हें अन्न खातात. आर्य ल्हवेंचे कपडे वापरताले. जाल्यार सद्या भारतीय कापसाचे कपडे घालतात. आर्विल्ल्या भारतीय भासांची चड लागशिल्ली आसा. तशेंच लग्नाकार्यांत वा हेर मंगल प्रसंगार नाल्ल, खावचीं पानां, बेडो हांचो उपेग हिंदू धर्मांत आर्येतरांकडल्यान म्हणजेच द्रवीडां कडल्यान आयला अशें मानतात. 

भारतीय भेस, भास, भाशेंचें व्याकरण, देव-देवता, पुजा आनीक समाजीक चाली-रिती हांचेर द्रवीड संस्कृतायेचो छाप पडला. पूण हो छाप नदरेंत भर सारको स्पश्ट कसो दिसता हें सांगप कठीण. तशेंच आर्य धर्माचेर इतलो प्रभाव घालपी आनी भारताच्या वेगवेगळ्या वाठारांत रावपी द्रवीड दक्षिण भारतांत कशे पावले हाची स्पश्ट म्हायती मेळना. पूण सद्या दक्षिण भारतांत दिसता ते द्रवीड संस्कृतायेचो बरोच प्रभाव पडिल्लो दिसता. हे संस्कृतीक मेळाक लागून पुर्विल्ली द्रवीड संस्कृताय कशी आशिल्ली हें पुर्विल्ल्या इतिहास काळांतल्या तमीळ वाङमयावरवीं सादारणपणान कळटा. हें पुर्विल्लें वाङमय आनी तमीळ भाशेंतले शिलालेख हांचेवयल्यान द्रवीड संस्कृतायेविशीं आशी म्हायती मेळटा. दक्षिणेंत इसवी सनाच्या पयल्या शतमानामेरेन आनी ताचे आदीं तीन - चार शतमानांआदीं मेरेन पांड्य, चेर, चोल, हे राजवंश जावन गेल्यात. हे राजा, तांचीं राज्यां, संस्कृताय आनी हेर जायत्या गजालींविशीं पुर्विल्ल्या तमीळ साहित्यांत उल्लेख मेळटा. पांड्य राजाच्या आलाशिऱ्याखाल मदुरा नगरांत विद्वान आनी कवी हांची एक सभा वावुरताली. हे सभेंत वाङमयीन निकश आनी रचना हांचीं प्रमेयां थारायिल्लीं. हे संस्थेक संघम अशें नांव आशिल्लें. अशो तीन तीन संघम जावन गेल्यात. तिसऱ्या संघमाचो काळ इ. स. उपरांतचें पयलें - दुसरें शतमान अशें मानलां आनी संघम वाङमयाचो अंत इ. स. च्या दुसऱ्या शतमानांत जालो अशें दिसता. उपरांतचो संस्कृतीक आनी राजकीय इतिहास सारको मेळना. कारण पल्लवांच्या मदल्या काळांत दक्षिणेंत संस्कृत शिकप आनी साहित्य हाच्या प्रभावाचें व्हड ल्हार आयिल्ल्यान मूळ द्रवीड संस्कृताय ह्या काळार चडशी दिसना. सव्या शतमानामेरेन कळभ्रांच्या घुरयांक लागून संस्कृतीक, समाजीक आनी राजकीय सदळसाण निर्माण जाली.

संघम साहित्य ताम्रपट आनी शिलालेख हांचेवयल्यान पुर्विल्ल्या इतिहासीक काळावयली दक्षिणेंतली राज्य वेवस्था कशी आसली हाची बरीच म्हायती मेळटा. ह्या काळार राज्य संस्था आशिल्ली आनी राजा एकतंत्री आशिल्लो, तरी ताचें मंत्रीमंडळय आसतालें. सभामंडपाचो उल्लेख सांपडिल्ल्यान गांवकारांनी एकठांय येवंक ग्रामपरिशद वा पंचायतीसारक्यो संस्था आशिल्ल्यो जावंक जाय. ग्रामसभेवयर एक राजसभा आसताली आनी तिका न्याय निवाडो करपाचे विस्तृत अधिकार आशिल्ले. उपरांत ही वेवस्था उत्तरेतल्या आर्यांच्या संपर्काक लागून बदललीशी दिसता. ह्या काळार ऊर, सबा आनी नगरम अशो तीन परिशदो जाल्यो. सभा फकत ब्राह्मणांची, ऊर सगळ्या जमीन धारकांची आनी नगरम चड करून वेपाऱ्याची. हाचो अर्थ असो, उपरांतच्या काळांत जात, शेतवड आनी अर्थीक स्थिती हांकां म्हत्व मेळ्ळें. ग्रामपरिशदेकडेन उदका पुरवण, रस्ते, शाळा, देवळां बांदप, पाट बांदप, कर पुंजावप अशीं कामां आशिल्लीं. ग्रामाखेरीज, राश्ट्र, नाडू, कोट्टम, विशय, वळनाडू वा मंडलम हे राज्य कारभाराचे घटक आशिल्ले. तशेंच बेलीफ खजीनदार, भूयमापणी अधिकारी अशे राजान नेमणूक केल्ले अधिकारी हांचे वयर देखरेख करताले.

द्रवीडांची कुटूंब पद्दती मातृसत्ताक अशें मानतात. पूण पल्लव काळापसून राजाफाटल्यान ताचो व्हड पूत राजपाटार येतालो असो पुरावो मेळटा. राजकारणांत तरी दादल्याकच स्थान मेळटालें. तरी हेर क्षेत्रांनी राजाइतलेंच राणयेकय म्हत्व आसलें. पुर्विल्ल्या संघम वाङमयांत द्रवीडाचें समाजीक आनी अर्थीक परिस्थितीचें चित्र मेळटा. तेप्रमाण पुर्विल्ले द्रवीड हे वेगवेगळ्या काळांत वेपारांत, उदका येरादारींत आनी शिक्षणांत प्रगत आशिल्ले. ह्या वाङमयांत द्रवीड प्रदेशांतल्या लोकांच्या भेसाची आनी आहाराची कल्पना मेळटा. दादले दोन वस्त्रां न्हेसताले. केंस कापून थाकथीक करताले. कपड्यांक खळ घालून कडक करचेली प्रथांय ताचेंमदीं आशिल्ली. दादले बायो तरातरांचे अलंकार घालताले. धान्य, मास, नुस्तें, तशेंच तरांतरांच्यो भाज्यो, दूद आनी दूदाचे जिन्नस तांच्या आहारांत आसताले. पान सुपारी खावंचेली प्रथा द्रवीडांमदीं आसली. मन रिजोवपाखातीर पेंवप, भोंवडेक वचप, तरांतरांचीं तंतूवाद्यां वाजोवप, चित्रकला, नृत्यकला, हांची उपासना करप, अशें समृध्द जिवीत सारपी द्रवीड हे सुस्थितीती आशिल्ले जावंक जाय. तशेंच तांचेमदीं शेतकाम आनी वेपारधंदो संघटीत रुपांत चलतलो जावंक जाय. शेत रोवप हो तांचो एक प्रगत वेवसाय जावन राविल्लो. उंस, कापूस आनी काळीं मिरयां, हांचें पीक ते काडटाले. तांच्या वाठारांनी व्हड प्रमाणार रेशीम आनी लोकर हांचेंय उत्पादन जातालें. तशेंच उपरांतच्या काळांत दर्यावयलो उद्देग व्हड प्रमाणांत जावंक लागलो असोय उल्लेख संघम वाङमयांत मेळटा. इसवी सनाच्या पयल्या आनी दुसऱ्या शतमानांतल्या ग्रीस - रोमन भोंवडेकारांच्या खबरांवयल्यान हाका तेंको मेळटा.

पुर्विल्ल्या साहित्यांत द्रवीडांची संस्कृतीक म्हायती पुराय तरेन मेळना. लग्नसंस्थेसंबंदानय म्हायती मेळटा ती अपूर्ण आसा आनी मेळटा ती आर्यां आदलीच अशें म्हणप समा जायना. वाङमयीन पुराव्यांवयल्यान अशें दिसता, 'ताली' वा मंगळसुत्रावयल्यान लग्न जाल्ली बायल व्हंकलेक न्हाणयताल्यो. पूण लग्नां संबंदीत हेर धर्मीक विधींचो उल्लेख मात इल्लो पसून मेळना. 

आर्य - द्रवीड संपर्काक लागून आर्यांच्यो तशेंच द्रवीडांच्योय धर्मकल्पना तांचे मजगतीं जाल्ल्या संस्कृतीक दिवपा-घेवपाक लागून बदलूंक पावल्यो हें उक्तें जाता. हाका लागून संघम वाङमयांत वैदिक तशेंच द्रवीड ह्या दोनय धर्मांची भरसण जाल्ली दिश्टी पडटा. पींड दान, यज्ञ, ब्राम्हणांक दान दिवप ह्या गजालींवयल्यान द्रवीडांचेर वैदिक धर्माचो कितलो प्रभाव आशिल्लो हें दाखयता. पूण द्रवीड लोकांमदीं सामान्य मनशाचो धर्म मात ग्राम देवता, जादू हांचेर आदारिल्लो आसतालो. घरा वयर लिंबा-पानां लावप, भुरग्याक सांसवा उंवाळप, दोळ्यांत काजळ घालप अशो रिती तांचे मदीं चालंत आशिल्ल्यो. मणिमेखलै ह्या काव्यांत मेल्ल्याक लासप वा ताचे अवशेश मातयेच्या व्हडल्या मडक्यांत दवरून पुरप अशे दोन उल्लेख मेळटात. पुर्विल्लें द्रवीड साहित्य किदें, कशें आनी कितलें आशिल्लें हाचेविशीं सविस्तर म्हायती मेळना. पूण संघम वाङमयाचेर संस्कृत वाङमयीन कल्पना आनी ध्येयां हांचो प्रभाव निश्चीतपणान दिसता. हाका लागून संघम वाङमयाचें खाशेलें द्रवीड स्वरूप थारोवप कठीण जाता. 

जसो जसो आर्यांचो प्रभाव वाडत गेलो तशी तशी द्रवीडांची विशेशताय शुध्द रुपांत वेगळी उरील्ली नासतली. जसो जसो आर्यांचो प्रभाव वाडत गेलो तशी तशी द्रवीडांची विशेशताय शुध्द रुपांत वेगळी उरील्ली नासतली.

संघम वाङमयांत बऱ्यो बऱ्यो वास्तू, बाजार, प्रासाद, देवळां हांचीं मनभुलोवणी वर्णनां मेळ्ळीं तरी तांचे अवशेश चड करून मेळनात. इसवी सनाच्या सव्या शेंकड्यामेरेनचे तरेतरेचे द्रवीड वास्तू तंत्राचे नमुने आशिल्ले अशें म्हणप जाता, पूण तांचेय अवशेश मेळनात. खरें म्हळ्यार देवळांच्या वास्तूशैलींनी द्रवीड शैली म्हत्वाची हें द्रवीड शैलेतले देवळांचे खांबे पल्लव काळांतल्या देवळांनी पळोवंक मेळटात. द्रवीड पध्दतीच्या देवळांचीं तेमकां उत्तर भारतांतल्या नागर पद्दतीच्या तेमकांपरस सामकीं वेगळीं आसात. तशेंच मंडप आनी गोपूर हेवूय द्रविड संस्कृतायेच्या वेगवेगळ्या आंगांची शिपड्डिल्लीं म्हायती आनी तुटक पुरावो तशेंच द्रवीड भुंयेचेर नेटान जाल्लें अर्थीकरण हाका लागून द्रवीड संस्कृतायेचें सत्व निवळावन काडप सोपेंपणान शक्य जायना.




#Article 326: द्राक्ष (374 words)


द्राक्ष खूब वर्सां जियेवपी बळिश्ट अशी वेल. पानांचो आकार सादारण मनशाच्या काळजाच्या आकाराभशेन. फुलां ल्हान पाचवीं, फळां पोपटी वा लेव पाचव्या कोराचीं. कांय जातींचीं द्राक्षां जांबळ्या कोराचींय आसतात. फळां घोसांनी जातात फळांनी 2 ते 5 बारीक बियो आसतात. कांय जातीच्या फळांनी बियो आसनात. ही वनस्पत मूळची अस्तंत आशियांतल्या कॅस्पियन दर्या वाठारांतली आसूं येता, अशें तज्ञाचें मत आसा. सुमार 6,000 हजार वर्सांपयलीं ही वेल इजिप्त देशांत लायतालें अशी नोंद मेळटा. नोआ हाणें लायिल्ल्या द्राक्षांच्या मळ्याचो उल्लेख बायबलांत आसा. इ. स. 1300 च्या सुमाराक इराण आनी अफगाणिस्तान ह्या देशांतल्यान द्राक्षां वेली भारतांत हाडल्यो अशे पुरावे मेळटात.

फ्रांस, इटली, स्पेन, तुर्कस्थान, रशिया, पुर्तुगाल ह्या देशांनी द्राक्षांची व्हड प्रमाणांत लागवड करतात. ते फाटोफाट अमेरिका, आल्जेरिया, रूमानिया, आर्जेंटिना, ग्रीस, इराण, अफगारिस्तान, दक्षिण आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया, भारत ह्या देशांनी द्राक्षांची लागवड जाता. देशांत सुमार 10,000 हॅक्टेर सुवातींत द्राक्षांची लागवड जाता. गोंयचें हवामान द्राक्षांचे लागवडीक योग्य ना. ताका लागून गोंयांत द्राक्षांची लागवड करिनात.

द्राक्षांच्यो सुमार धा हजार जाती आसात. ब्लॅक प्रिन्स, खंडारी डाक, थॉमसन सिडलॅस, सुलताना, खिशमीश व्हायट, बेंगळूर ब्लू, पंचद्राक्ष, अनाब - शाही, चीमा साहेबी ह्यो कांय जाती भारतांत वेपारी तत्वाचेर लायतात. 

द्राक्षांच्या पिकाक सुक्या हवामानाची गरज आसता. हें पीक वालीचें आशिल्ल्यान ताका माटवाची गरज लागता. वालींची लागवड छाट कलमापसून करतात. द्राक्षां लावपाच्यो तरेकवार पद्दती आसात. तातूंतले 'हेड सिस्टीम' हे पद्दतींत चड करून द्राक्षांची लागवड करतात. हे पद्दतींत 2.5 ते 3.0 मि. अंतराचेर छाट कलमां लायतात. द्राक्षांची लागवड जानेवारी - फेब्रुवारी ह्या म्हयन्यांनी करतात. तेउपरांत वालीक नेमान उदक दितात. तशेंच दर वालीक नेमान उदक दितात. तशेंच दर वालीक 25 - 30 किग्रॅ. शेणखत घालतात. तेभायर दर वालीक 75 ग्रॅम नत्र, 50 ग्रॅम स्फुरद आनी 125 ग्रॅम पलाश दितात. ऑक्टोबर म्हयन्यांत वालीची छाटणी करतात. द्राक्षांचें उत्पन्न हें जातीचेर आनी लावपाचे पद्द्तीचेर आदारून आसता. एका हॅक्टेरापसून सरासरी 25-30 टन उत्पन्न मेळटा. पुसा सिडलॅस आनी थॉमसन सिडलॅस ह्या बियो नाशिल्ल्या द्राक्षांचें उत्पन्न हॅक्टेराक 15-20 टन मेळटा. द्राक्षांच्यो वाली 2-3 वर्सांनी फळां दिवपाक सुरू करतात. एकदां लायले उपरांत ती वाल 15-20 वर्सां उत्पन्न दिता.

द्राक्षांच्या पिकाक खूबशा किडींचो तशेंच रोगांचो त्रास जाता. फ्ली बीटल, थ्रिपस, चाकर बीटल, स्केलस्, वाळटी, ह्यो किडी आनी शेवणीं द्राक्षांचें लुकसाण करतात.

द्राक्षांचें फळ गोड आनी रोसाळ आसता. फळ पिकतकच खावपाखातीर वापरतात. फळापसून सोरो तयार करतात. द्राक्षां सुकोवन तांचेंपसून खिसमीस तयार करतात. द्राक्षासव आनी द्राक्षारिष्ट हीं द्राक्षांपसून तयार केल्लीं वखदां. सुकयल्लें द्राक्ष आंगाक थंडावो दिता, मूत लींप करता. तशेंच भूक वाडयता.




#Article 327: द्रोणाचार्य (241 words)


द्रोणाचार्य कौरव-पांडवांचो धनुर्विद्येंतलो गुरू आनी भारतीय झुजांतलो कौरवांचो सेनापती. द्रोणाचार्याचो बापबय भरद्वाज, गंगेर न्हावपाक गेल्लेंकडेन घृताची नांवाचे अप्सरेक पळोवन ताचें वीर्यस्खलन जालें. तें वीर्य ताणें दोण्यांत दवरलें आनी ताचेपसून दोर्णाचार्याची निर्मिती जाली अशी एक कथा आसा. द्रोणाचार्याचें दुसरें नांव कूटज. शरद्वानाची चली कृपी ही द्रोणाचार्याची बायल आनी अश्वत्थामा हो ताचो चलो. द्रोणाचार्य बापयकडल्यान वेदविद्या, धनुर्विद्या आनी परशुरामा कडल्यान अस्त्रविद्या शिकलो आनी ताणें कौरव-पांडवांक धनुर्विद्येंत प्रवीण केले. अर्जून हो द्रोणाचार्याचो आवडटो शिश्य आशिल्लो. ताणें एकलव्याक विषाद तशेंच कर्णाक सूतपूत्र म्हणून धर्नुर्विद्या शिकोवपाक न्हयकार दिलो. पूण एकलव्य, द्रोणाचार्याचो मातयेचो पुतळो करून, धनुर्विद्या शिकून, अर्जूनापरस तरबेज जालो. हें कळटकच द्रोणाचार्यान एकलव्याकडेन, गुरूदक्षिणा म्हणून धनुर्विद्येक आवश्यक असो ताच्या उजव्या हाताचो आखाणो मागून घेतलो.

भारतीय झुजांत द्रोणाचार्यान कौरवांटेन झुजपाचें थारायलें, तेन्ना युधिष्ठीर द्रोणाचार्याक मेळपाक गेलो. भारतीय झुजांत द्रोणाचार्यान कौरवांटेन झुजपाचें थारायलें, तेन्ना युधिष्ठीर द्रोणाचार्याक मेळपाक गेलो. कृष्ण तुमचे वटेन आसा. तुमचेंच जैत जातलें. अयोग्य उतर म्हाका आयकूंक येतलें तेन्ना हांव तुमचेंच जैत जातलें. अयोग्य उतर म्हाका आयकूंक येतलें तेन्ना हांव शस्त्रत्याग करतलों उपरांत तुमी म्हाका मारात. (महाभारत, भीष्मपर्व,43). भारतीय झुजांत इकराव्या दिसा, भीष्माउपरांत दोर्णाचार्याकडेन सेनापतीपद आयलें. द्रोणाचार्य एकदां द्रुपदां कडेन धन मागपाक गेल्लेकडेन, द्रुपदान द्रोणाचार्याचो अपमान केल्लो. ताचो सूड, द्रोणाचार्यान ह्या झुजांत द्रुपदाक मारून घेतलो.

झुजाच्या पंदराव्या दिसा इंद्रवर्मा राजाचो, 'अश्वत्थामा' नांवाचो हती मेलो, तेन्ना कृष्णान भीमाक 'अश्वत्यामा मेलो' अशी नांवाचो हती मेलो अशी गर्जना करपाक लायली. दोणाचार्यान ही गर्जना आयकनाफुडें गळीतगात्र जावन शस्त्र सकयल दवरलें. योगधारणेन प्राणोत्क्रमण करता आसतना द्रुपदाचो पूत धृष्टद्युम्न हाणें ताका मारलो. मरणा वेळार ताची पिराय महाभारतांतल्या वर्णनाप्रमाण 80-85 वर्सां आसूं येता.




#Article 328: द्रौपदी (419 words)


द्रौपदी पांचाल देशाचो राजा यज्ञसेन द्रुपद हाची चली, पांडवांची बायल आनी महाभारताची नायिका. पंचाल देशाची राजकन्या म्हणून पांचाली, रंगान सावळी आशिल्ल्यान कृष्णा, यज्ञसेनाची चली म्हणून याज्ञसेनी अशीं द्रोपदीची हेर नांवा आसात. पूण द्रौपदी हें नांवच चड नामनेक पावलां. 

तिच्या पूर्वजल्माच्यो कथा पुराणांत मेळटात. महाभारत, आदिपर्व, 167 हातूंत आयिल्ले कथेनुसार द्रौपदीं पूर्वजल्मीं मुदगल ऋषीची नालायनी नांवाची बायल आशिल्ली. मुदगल ऋषी म्हातारो आशिल्ल्यान तिची कामवासना पुराय जाली ना. तिणें शंकराची आराधना करून वर मेळयलो आनी फुडल्या जल्मांत तिका पांच घोव मेळ्ळे.

द्रुपद राजान एकदां द्रोणाचार्याचो अपमान केलो. द्रोणाचार्यान आपल्या शिश्यांवरवीं द्रुपदाचेर हार घाली. तांकां मारपाखातीर द्रुपदान यज्ञ केलो. त्या यज्ञांतल्यान धृष्टद्युम्न नांवाचो एक चलो भायर आयलो आनी एक सावळ्या रंगाची चली आयली. तिचेंच नांव द्रौपदी (महाभारत, आदिपर्व 167).

देवी भागवताप्रमाण (स्कंध 9) रामवतारांत ती मायासीता म्हणून जल्मली. सीतेक रावणाचो स्पर्श जावंचो न्हय म्हणून अग्निन सीतेचें रक्षण केलें आनी मायासीता रामासांगता रानांत गेली. तिचें रावणान हरण केलें. रावणाक मारतकच अग्निन रामाक सीताक परत दिली आनी मायासीतेक सोडून दिलें. आग्नि आनी राम हांचे आज्ञेन मायासीतेन शिवाची आराधना केली. 'म्हाका घोव दी' अशें पांच खेपे म्हण्टकच शेकरान तिका वर दिलो आनी फुडल्या जल्मांत द्रौपदी म्हणून जल्माक येवन ती पांच पांडवांची बायल जाली.

द्रौपदी लग्नाची जातकच तिचें स्वंयवर थारतलें. ह्या वेळार पांडव लाक्षागृहांतल्यान सुटून एकचक्रा गांवांत, भिक्षा मागून, ब्राम्हणवेशांत रावताले. धनुर्विद्येंत कुशळ आशिल्ल्याक द्रौपदी दिवंची म्हणून द्रुपदान धोणू आनी घुंवपी यंत्र तयार दवरिल्लें. 'धोणवाक दोरी लावन जो यंत्रातल्या लक्ष्याचो वेध करतलो, ताकाच द्रौपदी माळ घालतली' अशें धृष्टद्युम्नान सांगलें. कर्ण सूतपुत्र आशिल्ल्यान द्रौपदीन ताका पयलींच न्हयकारलो. सगळ्या राजांनी यत्न करून पळयतकच निमाणें अर्जूनान लक्ष्यभेद केलो आनी द्रौपदीन ताका माळ घाली. द्रौपदीकडेन धर्मराजान लग्न जावंचें असो अर्जूनाचो हट्ट जाल्यार अर्जुनान द्रौपदीक जिखिल्ल्यान ताणेंच द्रौपदीकडेन लग्न करचें अशें धर्मराजालें म्हणणें. निमाणें पांचूय पांडव आवय म्हऱ्यांत गेले आनी ताणीं सांगलें 'आयज आमी व्हड भिक्षा हाडल्या'. तेबरोबर सदचेप्रमाण कुंतीन 'तुमी ती वांटून घेयात' अशें सांगलें. पूण द्रौपदीक पळयतकच कुंतीक लजेसांगाता वायटूय दिसलें. आवयचें उतर खरें करपाखातीर द्रौपदी पांचूय जाणांची बायल जाली. दर एकल्याकडेन तिणें सारके दीस रावचें. ह्या काळांत हेरांनी तिचेसरेन वचचें न्हय, जो कोण वचत ताका बारा वर्सां वनवास भोगचो पडटलो अशें थरयलें. असले चुकीक लागून फुडें अर्जूनाकूच वनवास भोगचो पडलो.

धर्मराज कौरवांवांगडा द्युतांत हारलो तेन्ना सावन द्रौपदीचे दुख्खी जीणेक सुरवात जाली. भरसभेंत दुःशासनान तिची विटंबणा केली. ह्या वेळार धृतराष्ट्रान तिका अभय दिवन वर दिलो. आपल्या घोवांची सुटका जावंची असो तिणें वर मागलो. धर्मराज परतून द्युतांत हारलो आनी पांडवांक द्रौपदीसकट वनवास भोगचो पडलो. वनवासाउपरांत पांडवांचें दुर्योधनावांगडा झूज सुरू जालें तेन्ना द्रौपदीची कौरवांकडल्यान जाल्ले विटंबनेचो पांडवांनी सूड घेतलो. महाप्रस्थानाचे वाटेर द्रौपदीक मरण आयलें. द्रौपदीक प्रतिविंध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ती, शतानीक आनी श्रुतकर्मा(श्रुतसेन) अशे पांच पूत जाले. पूण भारतीय झुजांत अश्वत्थाम्यान तांकां मारले.




#Article 329: धनका (581 words)


धनका एक आदीवासी जमात. गुजरात आनी महाराष्ट्र राज्यांनी ह्या लकांची चड वसती आसा. हे लोक मूळचे पावागढचे आशिल्ले अशी समजूत आसा. 

अहमदाबादचो सुलतान महंमद बेगडा हाणें जेन्ना पावागढच्या राजाचो पराभव केलो तेन्ना ताचे सैनिक आनी लोक रानांत पळून गेले. थंय तांणी धान म्हळ्यार तरणें कड्डण खावन जीव जगयलो. ताका लागून तांकां 'धनका' नांव मेळ्ळें अशी आख्यायिका आसा. तांच्यांतलें कांय लोक नर्मदेचे देगेर वचून रावले, तांकां तटवी हें नांव मेळ्ळें. 'तडवी' हें नांव ताचेंच रूपांतर. तेभायर तेतरिया नांवानूय तांकां वळखतात. 1956 वर्साच्या कायद्याप्रमाण तड्वी, तेतरिया, वळ्वी ह्यो जमाती धनकाच्योच पोटजातीं आशिल्ल्याचें जाहीर करून तांचो आस्पाव धनका जमातींत केलो. तेतरिया आनी तड्वी हें आपलो उल्लेख करतना निमाणें धनकां हें उतर लायतात. वळ्वी हें स्वताक उच्च समजतात. महाभारतांत धोणवाक अलो उल्लेख आयला तेंच धनका आसुंये अशेंय एक मत आसा. चडशे धनका लोक भिल्ली भास उलयतात जाल्यार कांय जाण गुजराती आनी मराठी भास उलयतात.

धनका दादले बंडी, पुडवें घालून माथ्याक फेटो बांदतात. बायलो साडी आनी ब्लावज घालतात. बायलो रुपें-पितूळच्यो वस्ती घालतात. सवायशिण बायलो मंगळसुत्राभाशेन 'हंसडी' हो अलंकार वापरतात. घोव मरत जाल्यार बायल हंसडी वांगडा आंगातल्यो हेर वस्ती काडून दवरतात. त्यो कपलाचेर आनी हाताचेर स्वस्तिक, आंब्याची थाळी वा हेर कसलीय आकृती पाडून घेतात.

तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, तोरची दाळ हें तांचें मुखेल अन्न. मेळटा तेन्ना ते भाजयो, मांस, नुस्तेंय खातात. रानांनी रावपी लोक चडशें रानटी फळां आनी कंदमुळां खावन पोट भरतात. लग्न सुवाळ्याक वा हेर कसल्याय बरबांवेळार ते सोरो पियेतात आनी गंवाचे जिनस आनी गोडशें खातात. धनका लोक भिल्लांपरस उजळ आनी देखणें आसतात. दिसपाक तें तरतरीत आसतात. तांचीं घरां काटकोनी वा आयताकार आसून तांच्यो वण्टी कुडाच्यो वा शेणान सारयल्ल्यो आसतात. तातूंत तीन वा चार कुडी आसून एक वारांद आसता. तांच्या घरांत मान्ने वा संडास नासता पूण ते लोक नितळ, निवळ रावतात. 

धनकांच्या धर्मांत वाघ्या, शिवाया, डोंगरदेव, गोप चौहान देव आनी धानदेव ह्या देवांक भजतात. वाघ्या देव तांच्या गोरवांची आनी शिवाया देव गांवाची राखण करता अशी तांची समजूत आसा. ह्या देवांक धनका लोक सोरो आनी कुकड ओंपतात. तशेंच उंचेरीमाता, नीचेरी माता, खप्पर जोगिणी, कालिका राणी ह्या देवतांकूय ते भजतात. गोप चौहान हो सर्पदेव आसून, धानदेव तांच्या पिकांची राखण करता. शेंदूर लायिल्लो एक फातर तांच्या देवांचें प्रतीक आसता. धनीक लोक वर्सांतल्यान दोनदां सगळ्या ग्रामदैवतांची सामुदायिक पुजा करतात. 

चेटूक, जादू, भुतांखेतां, दिश्ट लागप हांचेर धनका लोकांचो खूब विस्वास आसा. ह्या भुताखेतांचें वा रोगाचें निदान करून तांचेर उपाय सांगपाचें काम ते गांवांतल्या भगताचेर सोंपयतात. ताका लागून भगताक गांवांत खूब मान आसता. हिंदूच्यो चडश्यो परबो हे लोक मनयतात. तशेंच दिव्यांची उमास आनी नंदर्वो ह्यो तांच्यो खाशेल्यो परबो आसात. नंदर्वो म्हळ्यार नवी कोमरी येवपाची परब. ह्यो परबो ते उमेदीन मनयतात. ह्या वेळार चल-चलयो एकठांय येवन आपलो सांगाती वेंचतात.

भुरगीं पिरायेंत येतकच लग्नां जातात. आते-मामे भावंडाकडेन लग्नां जायनात. देर-भावजय हांची लग्नां जातात. चलयांची संख्या चल्यापरस उणी आशिल्ल्यान घटस्फोटाच्यो खूब देखी आसात. ताका 'फारकत' म्हण्टात. लग्नां उपरांत घरांतलो पूत वेगळो रावता. बापायचें इस्टेटींत पुताक सारको हक्क मेळटा पूण धुवेक कांयच मेळना. बाळंटेर घोवागेर जाता. पांच दीस सुवेर पाळटात. पांचव्या दिसा बाळंटिणीक न्हाणयतात आनी सटयेची पुजा करून भुरग्याचो बारसो करतात.

धनका लोक मडें लासतात. मडें पयलीं न्हाणोवन नव्या वस्त्रान गुठलायतात. ताच्या तोंडांत रूप्याचें नाणें दवरतात. हेर विधी हिंदूभाशेनूच करतात. ल्हान भरग्यांक पुरतात. धा दीस सुतक पाळटात. धाव्या आनी इकराव्या दिसा सोयऱ्यांक जेवण घालतात. तेराव्या दिसा गांवच्या लोकांक जेवण घालतात. ताका दहोद म्हण्टात.

धनकांचो शेती हो मुखेल वेवसाय. कांय जाण रानांतलीं झाडां कापून तशेंच दीख म्होव एकठांय करून विकतात. हे लोक पयलीं कोंड्याच्यो शेंदऱ्यो, पांटले करून विकताले. पूण हाली झाडां कापपाक बंदी आशिल्ल्यान तांचो हो वेवसाय बंद जाला.

धनका जमातीचो सगळो वेव्हार पंचायत पळयता. जमातींतल्या सरपंचाक ज्ञाती पटेल वा कारभारी म्हण्टात. तो हेर पंचाच्या विचारान जमातींतले प्रस्न सोडयता. सरपंच वा पंच हे गांवांतल्या जाण्ट्या मनशांनी वेंचिंल्ले आसतात.




#Article 330: धनगर (1944 words)


धनगर हें उतर धेनू ह्या संस्कृत उतराक लागीं आसा. धेनू म्हळ्यार गाय असो अर्थ जाता. हेंच उतर दोंगूल्ली आनी दोंगर ह्या उतराक लागीं आसा. धनगर म्हळ्यार धनगर समाजाचे धन. हें धन गोरवां आनी बोकडांच्या रुपान तांचे कडेन आसा.

धनगर म्हणल्यार गोरवां आनी बोकडां राखपी व्यक्ती. हो व्यक्ती दोंगरांचेर वा दोंगूल्लेचेर राबीतो करून रावता. ह्या सामाजाची पाळां-मुळां क्षत्रिय वर्गाक लागीं आसात. तांची भास तांकां हेर समाजा कडल्यान वेगळायता. तांचो वेवसाय पुराय समाजाक खाशेली सेवा अर्पण करता. तांच्यो चाली-रीती तांची अस्मिताय राखता.इंग्लीश अभ्यासक तांकां उद्देगीक, प्रामाणीक आनी इमानी अशें म्हणटात. धनगरां संबंदी आयनी अकबारीचें मत वायट आसा. तांच्या मतान ‘धनगर हो गर्वीश्ट, हटी आनी शेक गाजोवपी राजपुतांचो वर्ग, तांचे कडेन साबार क्षत्रां आसात.

धनगरांचो उगम भोव पुर्विल्लो आसा. धनगराच्या कुळाची सुरवात मथुरा वाठारांत गोखूळ, वृंदावन हांगां जाली. थंय सावन ते मेवार वाठारांत गेले. त्या उपरांत गुजरात आनी महाराष्ट्रांत राबितो करपाक लागले. अशे इतिहासकारांचे मत आसा. कॅप्टन फिगजेराल्डाच्या मता प्रमाण सुरवेक धनगर समाजाची बारा कुळां आसलीं. हीं कुळां बारगी-धनगरा साकून उत्पन्न जाल्लीं. हे बारगी- धनगर हिंदूस्ताना सावन हिंगोली देशांतल्यान आयले अशें मानतात.

इतिहासकारांच्या मतान गोंयांत शेताचो वावर करपाक गोरवांची गरज लागताली. ताकाच लागून म्हाराष्ट्रांतल्यान हीं गोरवां गोंयांत पावपाक हेंच कारण अशें मानतात. गोंयांत उदक आनी चरव बेस बरो आशिल्ल्यान धनगर समाजान गोंयच्या दोंगरांनी आपलो राबितो केलो आमकां दिसता. गोंयांत वाघेरी दोंगरार, मोर्ले गडार, पणसुली दोंगरार, करमळ घाटांत, दुधसागर, कातलाची मावली ह्या जाग्यानी धनगर समाज पळोवंक मेळटात.
धनगर समाजाची कांय खाशेली अशीं आडनांवां आसात. देखीकः तोट, शिंदे, काळे, झोरे, गोरे, येडगे, लांबोर, वरक, पावणे, जंगले, हुमाणे, खरवत, मोटे, कोळेकर, यमकर, भावदाणे, आवणे, बोडके, कोकरे, पडकारे, शेळके, शिंगाडे, फाले, पिंगळे, डोईफोडे, कोळापटे, दिवणे, बुटे, पांढरमिशे, कस्तुरे...आदी

जुदेव धर्माच्या पुस्तकांत देवाक गोंवळी हें उतर वापरलां (स्तोत्र 23). क्रिस्तांव धर्माच्या पुस्तकांत जेजू खूद आपूण स्वताक एक बरो गोंवळी म्हणटा. पुर्विल्ली इजरायल प्रजा गोंवळी समाजाची आसली. तातूंत आमकां आब्राहाम ज्याकोब, मोयजेस, दावीद पातशाय हे सगळे गोंवळी समाजाचे फुडारी म्हण उल्लेख करपाक योग्य थारता. नव्या करारांत जेजू पेद्रूक शेळ्याक राखपाची आज्ञा दिता. हाका लागून पेद्रू जेजू कडल्यान गोंवळीपणाची पदवी स्विकारता. हीच पदवी दर एक पापसायब आपणायता.आनी आपली पदवी बिस्म सायबाक फावो करता. त्या उपरांत बिस्म सायब दर एका याजनीकाक हेंच गोंवळीपण वाटून दिता. मुसलमान धर्मांत महमद प्रवादी आपूण गोंवळी समाजाचो म्हण स्विकारून आपलें व्हडपण तातूंत रिगून आसा म्हण खुशाल जाता. सीखांच्या पवीत्र पुसतकांत जायते कडेन राखण्यांविशीं उल्लेख केलो आसा. खास करून सीख भावार्थी गोरवां आनी गोंवळ्याक देव मानतात. हिन्दू धर्मांत कृष्ण हो देवाचो अवतार, धनगर समाजांतलो तशेंच ताचो पोसको बापूय ह्याच समाजाचो अशें धार्मीक इतिहासकार मानतात. 

धनगराच्या घराक गवळ वा वाडो अशेंय म्हणटात. ही गवळ माडत, किंदळ, जांबो सारकिल्ल्या झाडांच्या आदारान तयार करतात. गवळाचे पाखे वा छप्पर करपाक येळ, किंदळ, बाब्रो कोणो, कार्वी नाजाल्यार तामीड, करड अश्या रानटी जातीच्या गवतांचो वापर करतात. पाखे शिंवपाक फकत अणशीचे दोर, सापडवेल वापरतात. गवळाचे वेगवेगळे भाग आसात.

धनगर आदीं कुमयो , कवस ह्या झाडां पासून तयार केल्ले कपडे घालताले. उपरांत तांचो भेस बदल्लो. दादलो चडसो लंगोटी, दाव्या हातांत कडे, पायांत चामड्याच्यो व्हाणो, कानांत राजकाड्यो, दाव्या कानांत भिगमाळी, तकलेर शेंडी आनी ताका पागोटे बांदताले. तशेंच कमरेक सुपारेची पिशवी आनी कोयती घालपाक लाकडाचो आकडो आसतालो. दादल्यांच्या हातांत सदांच एक दांडो आनी आंगार एक कैंबळ आसताली. बायलो धनगरी चिरकूड न्हेसतालीं. गळ्यांत वेगवेगळ्या तरांच्यो गरसोळ्यो, हातांत काकणां, दंडाक तोळमन, कानांत काप वा बुगडी घालताली.

धनगरांचे मुखेल जेवण आमील, धंय, ताक आनी नाचण्याची भाकरी. हाचे वांगडा पोरसांत पिकपी सुरण, करांदे, काटे कणगां, भिल्ल माड, रानकेळी...आदी भाजयेच्या रुपान वापरताले. तशेंच कुडूक, चिवार, पोकळी, फागलां, तायकिळो भाजी म्हण वापरताले. तशेंच रानांतलीं चुन्ना, कणेरां, करमलांच बोरां, काण्णां...आदीय तें खाताले. पोये, सोन पोये, लांडारे, सातींव आनी कोनके अशें पांच तरांचें म्होंवांचे पोळे तांकां म्होंव दिताले. धनगर फकत परबेकूच तांदूळ वापरताले.

धनगर समाज गोरवां आनी बोकडां राखतात. गोरवां आनी बोकडांचेर तांचो वेवसाय आदारीत आसा. धनगर समाजा कडेन जितलीं गोरवां, बोकडां आसतात. तितलींच तांची धन संपत्ती. चड प्रमाणांत ही धन संपत्ती आसप म्हळ्यार तांचे जिवीत सुखी जावप. हीच धन संपत्ती तांच्या जिवनाचे उधार पोसण करता. धनगर समाज उंच दोंगरार रावता. थंय तांचो राबितो आसता.
पवित्र पुस्तकांत जेजू म्हणटा,” हांव बरो गोंवळी. बरो गोंवळी आपल्या शेळ्याक नांवांन वळखता.”(जुआंव 10:14) धनगर आपल्या गोरवांक, बोकडांक नांवांन वळखतात. देखीकः तांबू, पांडाव, भाळी, भींगारी,देवगीर, गोपळ, चातूर, भादूर, सोंदार, तांबाट...आदी. तें तांची नांवां घेवून तांकां कितें सांपाक जाय ते सांगताले. आपले नांव घेतलां हें गोरवांक  बेस बरें कळटालें.
पवित्र पुस्तकांत जेजू म्हणटा,” म्हजी मेंढ्रा म्हजो ताळो आयकतात...हांव तुमकां सुभां चरव दितलों ” (जुआंव 10:09) धनगर समाज गोरवां, बोकडांक उंच पांचव्या दोंगरार चरवाक व्हरता. तांकां बरो चरव दिवचें खातीर वेगवेगळे सुवातेर तांकां घेवून वता. आपल्या गोरवां , बोकडांक दिसभर चरव दिता. तांची राखण करपाक तांचे वांगडा रावता.

गोरवां आनी बोकडां धनगराक येणावळ उत्पन्न करून दिता. गोंरवां पासून दूद काडटात. ह्या दूदा पासून ताक आनी धंय करतात. ह्या सगळ्यांची विक्री जाता. दूद चड करून घरा- घरांनी विकप जातालें. हें दूद विकपाक तांकां दोंगरार साकून सकयल देंवचें पडटालें. तशेंच दूदा पासून केल्ले ताक आनी धंय बाजारांत विकताले आनी ताचे बदला आपल्याक जाय त्यो हेर वस्तू घेताले. बोकडांचे दूद तें विकनात. फकत तांच्या लेंड्यांचो सारें म्हण वापर जाता. देखून शेतकार, भाटकार ह्यो लेंड्यो पयशे दिवून व्हरतात.

धनगर सदांच सैमाच्या सानिध्यांत आशिल्ल्यान ते सैमाकूच देव मानतात. आनी सैमाच्या वेगवेगळ्या वस्तूनीच ते देव तयार करतात. तांचे फातरांचे, सुपाऱ्यांचे, पतवांचे, नाल्लाचे, टाकाचे... अशें वेगवेगळे तरांचे देव आसतात. ह्या सगळ्या देवांक वेगवेगलीं नांवां आसात. देखीकः जान्या नवल्या, विठोबा जान्या, विठोबा कळमा, धुळोबा मेन्या, विठोबा पावणाई...आदी. गोंयांतल्या सगळ्या धनगरांची मूळ देवी म्हाराष्ट्रांतली तिळारी न्हंय. आनी तांच्या घरांत देव करतले जाल्यार तांकां त्या न्हंये कडेन वचून तो करून हाडचो पडटा. गोंयच्यान थंय वतना वाटेर जितल्यो शिमो मेळटात. तितल्याय शिमांचेर गोडाचो खडो, नाल्ल, विडो दवरून एक कोंबो मारचो पडटा. तिळारी न्हंयेत पावतकूच जितल्या फातरांचो देव करतले तितल्या जाणांनी न्हंयेंत एका वांगडाच बुटी मारून फातर काडपाचें आसता.धनगर सदांच देवाची पुजा करनात. हेर दिसांनी ते देवांक एका पेठाऱ्यांत घालून त्या पेठाऱ्याक वयर घराक बांदून दवरतात. ह्या पेठाऱ्याक देवाची पूड म्हणटात. फकत परबेकूच देवाक भायर काडटात आनी ताची पुजा करतात. दर फावटी नव्या कपड्याचेर देवाची पुजा करतात. आनी ताका फकत दुदान केल्ली खीर नेवेद्य म्हण दाखयतात. पुजा करून जातकूच देवांक परतें पेठाऱ्यांत बांदून दवरतात.

धनगर समाजाच्यो चाली-रिती हेर समाजा परस वेगळ्यो आसात. मनशाच्या जिविताच्या वेगवेगळ्या पांवड्यार वेगवेगळ्यो विधी ह्या समाजांत करतात.

भुरग्यांचो जल्म जातकूच घराब्याक पांच दिसाचो सुयेर आसता. आवयक आनी भुरग्याक पांच दीस जावचें पयली घरांत घेयनात. पांचव्या दिसीचे शास्त्र जातकूच तिका घरांत भितर घेतात. ताचे पयली ती आनी भुरगे घरा भायर एका कुडींत आसतात. ह्या दिसा एका चांदाड्याच्या पानार मदेकाक शीत घालून ताचेर दिवो दवरतात. कुशीक हळद, काजळ, अशें जायत्यो वस्तू दवरतात. हें सगळे एका तपकडयेंत घालतात. हें सगळे आवयच्या आनी भुरग्याच्या फुड्यान व्हरून दवरतात. उपरांत फुगयल्या चण्यानी आवयची होटी भरतात. आनी तपकडी घेवून आवयक पांच फावटी ओवाळटात. ह्या दिसा कूळ देवाची पुजा पयली करतात. सव्या दिसा सटवी करतात. त्या दिसा आवयक न्हंयचेर व्हरतात. देगेर एक खुटो पुरतात. ताचेर धवो कपडो घालतात आनी सकयल पांच तरांचे धान्य किल्लोंक घालतात. आनी ताची पुजा करतात. हें धान्य किल्लोंन येयसर आवयन सदां येवून पुजा करपाची आसता.

धनगरांची चडशी सामुहीक लग्नां जातालीं. गोरवां फाटल्यान तांकां वेळ मेळनासलो देखून अशी करताली आसूं येता. साकरपुडो जातकूच त्याच दिसा लग्नाचो वेळ आनी म्हुर्त थारायतात. त्या दिसा जथें काडपाचो वावर चलता. पाचवी साडी, काकणां, कापड, देवरेचो आहेर , कपडे, पागोटे, बाशींग, करे, पाटली, मंगळसूत्र, फुलांचो हार आनी लेस अशें ह्या जथ्याचें सामान आसता. लग्नाच्या आदल्या दिसा हळद कुटपाची परंपरा आसता. त्या दिसा वाड्या वयल्यो सगळ्यो बायलो वांगडा येवून हळद कुटतात. ह्या वेळार वेगवेगळी गीतांय म्हणटात. हळद लावून जातकूच व्हंकलेक न्हाणयतात. लग्ना दिसा व्हंकल साडी न्हेसता जाल्यार नवरो आगी, टोपी, धोतर आनी बाशींग बांदता. ताच्या हातांत नाल्ल आनी सुरी दितात. लग्नाक धनगर समाजातले येडगे आनी लांबोर भटपण करतात. व्हंकल घोवागेर वच्चे पयली नवरो बायलेच्या घरातलो देव चोरता. आनी आपल्यो अटी मान्य जातकूच परतो करता. लग्नाच्या दुसऱ्या दिसा कळसवणीचो खेळ जाता. धनगर समाजांत विधवाचें लग्न करतात. पूण तिचो घोव आदी लग्न जाल्लो आसपाक जाय आनी ताची बायल मेल्ली आसपाक जाय. जाल्यारूच तिचे लग्न जातालें. ह्या लग्नाक कापड न्हेसोवप अशें म्हणटात. ह्या लग्नाक नवरो व्हंकलेक आपूण हाडिल्लें कापड न्हेसोवन व्हरतालो. हें लग्न गांवचे शिमेर एका काळखाचे कुडींत जातालें. हे लग्न सवायशीण बायलेन पळोवंक जायना असो धनगर समाजांत नेम आसा. चडशी लग्नां जाती भितरूच जातालीं. जो कोण जाती भायर लग्न जालो जाल्यार ताका जातीतल्यान भायर काडटात.

मेल्या मनशाक धनगरांचो पारंपारीक भेस घालून बसयतात. शिजयले शीत ताका शिदोरी म्हण दितात. धनगर समाजांत मेल्या मनशाक पुरतात. हाका गुरू मार्गे अशें म्हणटात. पुरपाक फोण खणटना पयली व्हडल्या चल्यान कुदळ मारपाची आसता. मेल्या मनशाच्या नांवान एक फातर ‘इसाव’ म्हण दवरतात. ह्या इसावाक दर परबेक निवेद दाखयतात. धनगर समाजातले म्हाळ चडशें रातचें जातात. पयल्या वर्साच्या म्हाळाक कोणाक आपोवणें धाडनात. दुसऱ्या वर्साक व्हडलो वा धाकलो चलो धंय आनी तांदूळ कालोवन लोकाच्या दारार लायतात.  लोकांक कोणागेर म्हाळ आसा तो कळटा.

दर एका धनगराच्या घरांत एक गाय देवाक दवरतात. तिकाच जानी म्हणटात. तिचे दूद विकनात. फकत घरांतूच आनी घरांत जावपी सण परबे वेळार तिच्या दुदाचो वापर करून देवाचो प्रसाद करतात. तशेंच ती गाय आनी तिची ससंत कोणाकूच विकनात.

धनगर समाजातलो दसरो हो मुखेल सण. दसरो तीन दीस आसता. गोंयांत दसरो आसता ताच्या पयल्या दिसा धनगर समाजाच्या दसऱ्याक सुरवात जाता.

पयल्या दिसा देवाची पुजा करतात. देवाची पुजा करचे पयली माटोळेक नाल्ल, सुपारी, भाताची कणसां, तवशीं, भेंडे, करांदे, कांगळा, कवनाळा, घागऱ्यो अणशीच्या दोरान बांदतात. आनी खावच्या पानार देव पुजतात. ताका निवेद म्हण पिठाची खीर करतात. रातभर नाचतात, फुगडी घालतात, रात जागयतात.

ह्या दिसा देवाक करमलाच्या पानार पुजतात. उपरांत एका पाटयेंत देवाक कितें लागता तें घालप. देखीकः फुलां, पानां, फळां..आदी. तशेंच ताकाचे पांच तांबये भरून तातूंत सुपारी आनी आपट्याचें पान घालतात. सगळे घेवून घरातल्यान पांच पावलां भायर वचप आनी देवाची पुजा करतात. निवेद दाखयतात. पांच नाल्ल आनी पांच ताकाचे तांबये दवरून आंगवण करतात. चपय खेळटात. नाचतात ते ताकाचे तांबये उखलतात आनी नाल्ल फोडटात. उपरांत सांगणी करतात. आरती म्हणटात. निमणें जेवण.

ह्या दिसा चडशें कांय जायना. आरती करून जातकूच देव काडटात.

ह्या दिसा घरांत पेठाऱ्यातलो देव भायर काडटात. नव्या कपड्याचेर दवरतात. हळद, खोबरे, पान सुपारी, तांदूळ आनी नाल्लाची होटी भरून देवाची पुजा करतात. उपरांत सगळे मळार येतात. थंय चाळचे फातर आनी शेणयो एकठांय करतात. आनी गोल आकारान मांडटात, आनी पेटयतात. उपरांत होळदेवाक घाराणे घालतात. नमन करतात. होळदेवाच्या मानपानाची आनी व्हडपणाची जत म्हणटात. उपरांत दादले ताळ मारपाक वतात. गांवांत वतकूच पयली देवाच्या मांडार नाचतात. आनी मागीर घरा घरांनी नाचतात आनी शबय मागतात. तळीचे पावित्र्य आनी म्हत्व जतीतल्यान सांगतात. शिगम्याक जे पयशे मेळटात ते तळाचेर एकठांय करतात. हे पयशे घेवून पोस्त करतात. पोस्त म्हळ्यार शिगम्याचें खाशेलें जेवण. जेवण जातकूच रातभर पवाडे, जत, म्हणटात. कोण मुरली वाजयता, पवो वाजयता, घुमट वाजयता, रानातल्या शौर्याच्यो काणयो सांगतात. आनी अशें तरेन रात जागयता.
गुढी पाडवो, वडापुनव, जन्माष्टमी हे सण लेगीत मनयतात.

आदीं धनगर समाज दोंगरार रावतालो. आतां सकयल देंवला. ताचे कारणां वेगवेगळी आसात. सरकारान तांच्यो जमनी जप्त केल्यात. तांकां आदी भशेन दोंगरार गोरवां चरोवपाक मेळना. घरांत कोणूय दुयेंत जालो जाल्यार ताका सकयल हाडून दोतोराक दाखोवचे पयलीच मरतालो. गर्मेच्या दिसानी उदकाक खूब हाल जाताले. सकयल येवून रावूंक लागले तेन्ना लोकांचे उणेपणाच्यो उतरां आयकचीं पडलीं. तांकां सरकाराच्यो सगळ्यो सवलती मेळच्यो म्हण ते धनगर समाजाक एस.टी चो दर्जो मेळचो म्हण सरकारा कडेन मागत आसात.पूण तांकां हो दर्जो मेळना. गोंय सरकार आपूण फकत राज्या पुरते दिता म्हणटा. पूण राष्ट्रीय पांवड्यार शक्य ना म्हणटा. पूण गोंयांत खंयच्याय सरकारी कार्यालयांत एस.टी खातीर आशिल्ली सवलत मागपाक गेल्यार तांकां दाखलो हाडात म्हणटात.

आदीं मानव आपल्या भेसा प्रमाणें आपलो वेवसाय करतालो. आतां हें रूप बदल्ला. आदलो समाज आपलो खाशेलो वावर करपांत गुल्ल आसतालो. आनी हेर दुसरो खंयचोच वेवसाय करप म्हळ्यार चुकिचें अशें समजतालो. मनीस जसो शिक्षित जायत गेल्लो तसो तसो मनीस आपले जिणेंत आनी जिणेच्या सगळ्या क्षेत्रांत बदल हाडीत रावलो.धनगराचे बाबतींत हें अशेंच जाल्लें आसा तें जाणवता. आतांची पिळगी शिकून आपूण कोण तरी जावन दाखयतात. असो हावेस बाळगितात आनी तशें करून दाखयतात.धनगर समाजांत आतां कितलेच दोतोर, इंजिनीयर, पुलीस, आदवोगाद, अशें तरेन वेगवेगळ्या वेवसायांत गुल्ल जाल्ले आसात. दिगंत सिनेमांत हाचें चित्रण स्पश्ट जाता.

गोंय मुक्त जातकूच ह्या समाजाक एकठांय करपाक खातीर संघटनेची गरज दिसपाक लागली. स्वातंत्र्य सैनिक मालो विठू पावणे, विठ्ठल नानू खरात, श्रीमती माली घाटो काळे, बाळा बाबू शिंदे हांच्या सहकार्यान गोवा घनगर समाजाची स्थापना करपाक फुडाकार घेतलो.1990 वर्सा गोवा धनगर समाज सेवा संघ, सत्तरींत स्थापना केली. 9 एप्रिल 1990 वर्सा रजिस्टर जाली. अखील गोंय पांवड्यार आनीक एक संस्था आसा. तिचें नांव अखील गोंय धनगर उन्नती मंडळ. ह्यो संस्था धनगर समाजाच्या उदरगती खातीर वावर करतात.




#Article 331: धनिष्ठा (197 words)


धनिष्ठा आश्विन्यादी गणनेंतलें तेविसावें नखेत्र. हाचें वैदिक नांव श्रविष्ठा. धनिष्ठा म्हळ्यार गिरेस्त आनी श्रविष्ठा म्हळ्यार फामाद. श्रवणाचे उदेंतेक पूण मातशें उत्तरेवटेन हें नखेत्र आसा. अस्तंत पध्दत्तीप्रमाण तिमी (डॉल्फिनस) ह्या गिऱ्या चोम्यांतल्या आल्फा, बीटा, गामा, डॅल्टा आनी एप्सायलॉन हे पांच वा कांय जाण हातूंत आनीक एक गिऱ्याचो आस्पाव करून स गिरे समजतात. ह्या नखेत्राचो आकार शेंपडेसयत ल्हान पतंगावरी आसा. ऑक्टोबराचे 10 तारखेच्या सुमाराक रातचे आठ वरांचेर हें नखेत्र मध्यमंडलाचेर (जंय उदेंतेक आनी अस्तंतेक रेखांश मेजतात) दिसता. हातूंतले दोन गिरे तिसरे प्रतीचे आनी तीन वा चार गिरे चवथे प्रतीचे आसात. हातूंतलो आल्फा गिरो हो योगोयोग आसून ताचे विषुवांश 20 व. 30 मी. 1800 से. आनी क्रांती 15(0) 42 मी. 452 से. उ. अशी आसा. गामा हो गिरो युग्मगिरो आसून तातूंतलो एक भांगरावरी हळदुवो आनी दुसरो निळसार पाचवो आसा.

क्रिश्ता आदीं 3000 च्या सुमाराक धनिष्ठा नखेत्रांत सूर्य आसताना उत्तरायणाक सुरवात जाताली. वेदांग ज्योतिश पध्दतीन धनिष्ठा हें पयलें नखेत्र समजतात. बार्हस्पत्यसंवत्सर चक्राची सुरवात धनिष्ठेपसूनच जाता. ताची देवता वसू आनी आकृती मर्दल (धोलकें) आसा. ह्या नखेत्राचे पयलें देन चरण मकर आनी फुडलें दोन चरण कुंभ राशींत येतात. धनिष्ठापसून रेवतीमेरनच्या पांच नखेत्रांक धनिष्ठापंचक म्हण्टात. ह्या पंचकांत आयिल्ले मरण वायट समजतात. ह्या नखेत्राचेर जल्मल्लो मनीस गिरेस्त, शीलवान, बळीश्ट आनी किर्तीमान जाता अशें कोष्ठीप्रदिपांत म्हळां.




#Article 332: धनु (265 words)


धनु राशीचक्रातली णववी रास. ही सगळ्यांत दक्षिणेकडली रास. भारतीय पध्दतीप्रमाण मूळ, पूर्वाषाढा आनी उत्तराषाढाचो पयलो चरण (चतुर्थांश) हीं सवायदोन नखत्रां हे राशींत येतात, पूण अस्तंते क्षेत्रात्मक पद्दतींत मूळ हें वृश्चिक राशींत आस्पावल्लें आसा. वयलो भाग धनुर्धारी मनशाचो आनी सकयलो भाग (धड) घोड्याचो असो अश्वमानव प्राणी, अशी हे राशीची आकृती आसा. गुरू हो तिचो स्वामी. ही रास उदेंतेची स्वामिनी आसून ती अग्नीराशी आनी क्षत्रियवर्णी समजतात. ही राशी वृश्चिक आनी मकर राशीच्या दरम्यान विस्तृत (होरा 17 ता. 40 मि. ते 20 ता. 20 मि. आनी क्रांती -12(0) ते -45(0); ज्योतीशशास्त्रीय सहनिर्देशक पद्दत) पातळिल्ली आसा. ही रास जुलय आनी ऑगस्टांत रातची दक्षिणेकडेन बरी दिसता. हिच्यांत सवे प्रतीमेरेनचीं 47 नखेत्रां आसून तातूंतले डॅल्टा, एप्सायलॉन, लॅम्डा, झीटा, आल्फा, बीटा आनी म्यू हीं म्हत्वाचीं नखेत्रां आसात. आकाशगंगेचो सगळ्यांत तेजिश्ट भाग धनु राशींत आसून आकाशगंगेचो एक फांटो हे राशींतल्यान गेल्लो दिसता. हिच्या वायव्य भाागांत नखेत्रांची भरपूर दाटी जाल्या. तांतूत गिऱ्यांचोमो, अभ्रिका, तीन नवगिरे, दोन सेफीड रूपविकारी गिरे, सॅजिटेरियस-ए हो रेडीओ उदगम आदी म्हत्वाचे खस्थ पदार्थ आसात. दक्षिण संस्तंभ (दक्षिणयनान्त बिंदू) हे राशींत आसून 22 डिसेंबरा दिसा सूर्य थंय येवन उत्तरायणाक सुरवात जाता. 22 नोव्हेंबराक सूर्य हे राशींत प्रवेश करता. कार्ल जान्स्की हाणें हें राशींचे दिशेकडल्यान रेडिओ प्रारण (तरंगरूपी उर्जा) येता आशिल्ल्याचें 1931-32त सोदून काडलें. ग्रीक पुराणकथेप्रमाण चिरॉन हो सॅटर्नचो (शनीचो) चलो, एक खांपो धनुर्धर आशिल्लो. हर्क्युलीसाच्या विखारी बाणान ताका मरण येतकच ज्युपिटरान (गुरून) ताका मळबांत ताऱ्यापद दिलें. तो मळबांत वृश्चिकाचेर बाण रोखून आसा. चिरॉन म्हळयार बैल मारपी अशेंय समजतात. कारण धनु रास उदेता तेन्ना वृषभ (बैल) राशींतल्यान गिऱ्यांचो अस्त जाता. हे राशींत जल्म घेवपी मनीस रागीट, सडसडीत उलोवपी, कलेंत हुशार , पुण्यकर्मा करपी, सुखी आनी धनवान जाता, अशें जातकचंद्रीका आदी ग्रंथांनी सांगलां.




#Article 333: धनुर्मह (143 words)


धनुर्मह अक पुर्विल्लो लोकात्सव. ह्या उत्सवांत वीर मनीस धोणवाचेर दोरी चडोवन आपल्या बळाचें प्रदर्शन करता देखून हाका धनुर्मह (धनु म्हळ्यार धोणू आनी मह म्हळ्यार उत्सव) अशें नांव पडलें.

रामायण, महाभारत, हरिवंश आदीं ग्रंथानी धनुर्महाची वर्णनां मेळटात. सीतास्वयंवराच्या वेळार मिथिलेंत जो उत्सव जाल्याचो रामायणांत उल्लेख मेळटा तो धनुर्महच. तेन्ना रामान शिवधोणू बागोवन जनकान दवरिल्लो पण जिखिल्लो. महाभारतांत द्रौपदी स्वयंवरावेळार धनुर्विद्योंतलें कसब दाखोवपाचो पण आशिल्लो. हाचेवयल्यान अशें दिसता, पुर्विल्ल्या काळांत धनुर्महाच्या निमतान राजकुवरांक एकठांय आपोवन धनुर्विद्येंत जांची सगळ्यांत बरी कुशलताय दिसताली ताका आपली धूव दिवपाची प्रथा आशिल्ली.

हरिवंशांत कंसान केल्ल्या धनुर्महाचें वर्णन दिलां. हरिवंशातल्या वर्णनावयल्यान अशें दिसता, ज्या जाग्यार हो वा अशे तरेचो उत्सव जातालो ताका रंगवाट म्हण्टाले. ह्या जाग्यार पौर वा जनपद जनांक बसोवपाखातीर माची घालताले. राजाक बसपाखातीर उंच विमानावरी माची घालताले. ताका विमान अशेंच नांव आशिल्लें. अतिपुर्विल्ल्या काळांत जायत्या आदीम जमातींनी अशा बळ प्रदर्शनाच्या उत्सवाची चाल आशिल्ली. धनुर्मह म्हळ्यार ह्या उत्सवाचें एक रूप.




#Article 334: धन्वंतरि (300 words)


धन्वंतरि देवाचो वैज आनी विष्णुचो एक अवतार. हाणेंच उपरांत काशीराजाच्या रुपांत पुनरावतार घेतलो अशें मानतात. रोग बरे करपी शस्त्रक्रियेची प्रक्रिया ज्या आयुर्वेदांत सांगल्या त्या आयुर्वेदाचो मुखेल उपदेशक. काशीच्या पुर्विल्ल्या पुराणकाळांतल्या राजवंशांतलो हो आयुर्वेदाचो आचार्य आशिल्लो धन्वंतरी राजा. हरिवंश, विष्णुपुराण, अग्निपुराण, वायुपुराण, भागवत, महाभारत तशेंच आयुर्वेदाविशींच्या सुश्रुतसंहिता आदी ग्रंथांनी विष्णुच्या अंशापसून निर्माण जाल्लो धन्वंतरी हो देव काशीच्या राजवंशांत वाराणसीक मनीसरुपान अवतरलो अशें म्हळां. तेचपरी ताणेंच आयुर्वेद प्रवृत्त केलो अशेंय म्हळां. हरिवंशांत ही वंशपरंपरा अशी सांगल्या

कांय पुराणांनी दिवोदासाकच धन्वंतरी म्हळां. वयर उल्लेख केल्ल्या पुराणांत विस्तारान समुद्र मंथनाची कथा आयल्या. ते कथेंचे तात्पर्य अशें : अमरत्व मेळपाखातीर देव आनी दानव हाणीं मेळून क्षीरसागराचें मंथन केलें. तेन्ना तातूंत चवदा रत्नां मेळ्ळी. तातूंतलोच एक धन्वंतरी देव.

एका हातांत अमृताचो बुडकुलो घेवन हो देव प्रकट जालो. उदकांतल्यान जल्मलो देखून ताका 'अब्ज' म्हण्टात. विष्णुन वर दिलो, 'तूं मनीसजल्म काशीराजाच्या घराण्यांत घेतकच जल्मतनाच तुकां सगळ्यो सिध्दी प्राप्त जातल्यो, यज्ञांत तुकां येजमान देव समजून आहुती दितलें आनी तूं अष्टांग आयुर्वेदाचो प्रवर्तक जातलो'. हाचे सुमाराभायले प्रतिभेन वेगवेगळ्या वखदांचें सार अमृताच्या रुपांत देवाक मेळ्ळें आनी ते अमर जाले. देखुनूच ताका देवांचो वैज म्हण्टात. धन्वंतरीन चिकित्सेचें गिन्यान भास्कराकडल्यान मेळयलें आनी भास्कराचें आयुर्वेद संहितेच्या आदारान चिकित्सातत्त्वविज्ञानतेत्र नांवाचो ग्रंथ रचलो, अशी पारंपारीक म्हायती आसा.

भागवत पुराणांत विष्णुच्या चोवीस अवतारांमदीं धन्वंतरीचो आस्पाव केला. विष्णूच्या अवताराची प्रतिष्ठा मेळिल्ल्यान वैष्णव मुर्तीसंभारांत धन्वंतरीचो आस्पाव जाला. शिल्पग्रंथींत ताचे मुर्तीची लक्षणां दिल्यात. धनवंतरीच्या आयुर्वेदाचे आठ वांटे आसात ते अशे

धन्वंतरीच्या नांवार आनीक धा-बारा ग्रंथ मेळटात.

धन्वंतरी हाका हिंदू वैजक शास्त्राचो प्रवर्तक मानतात आशिल्ल्यान 1971 त ताचे जयंती निमतान धन्वंतरी फाऊंडेशनाची स्थापना जाली. अॅलोपथी, आयुर्वेद, होमियोपथी, युनानी, सैमीक उपचार आनी हेर वैजकी पंथाच्या जाणकारांमदीं सुमेळ सादप हो त्या फाऊंडेशनाचो मुखेल उद्देश आसा. ह्या फाऊंडेशनाचे वतीन 1971 वर्सा वैजका वेवसायांत विशेश अशी सेवा वा संशोधन करून वैजकी शास्त्रांत नवी भर घालपी वैजका तज्ञांक वैजकी पुरस्कार दिवपाचें आरायलें. वैजकी विशयाचेर भासाभास, परिसंवाद, परिशदो तशेंच वैजकी वेवसायिकांक आदार दिवपाचो उद्देश धन्वंतरी फाऊंडेशनान दवरलां.




#Article 335: धबधबो (489 words)


धबधबो म्हळ्याार उंचायेवयल्यान सकयल कोसळपी उदकाचें लोट. सादारणपणान धबधबे चड करून न्हंयेच्या लोटाच्या पयल्या टप्प्यांत दिश्टी पजटात. दोंगुल्ल्यांच्या आनी सड्याच्या वाठारांतूय धबधबे दिश्टी पडटा. अंटार्क्टकाखेरीज हेर सगळ्या खंडानी धबधबे आसात. न्हंयेच्या लोटातलें कठीण आनी मोव खडपांचें अस्तित्व, सड्यांच्यो सिमो, प्रस्तरभंग, दर्यादेगेवयले कडे आनी हिमक्षपित वाठांरातलीं हुमकळपी देंगणां हीं सगळीं धबधब्यांची निर्मिती जावपाक कारण थरतात. 

न्हंयेच्या लोटाच्या मार्गांत आशिल्ली वेगवेगळें तरेची भूस्तररचणूक धबधबे तयार जावपाक कारण थरता. ह्या लोटाच्या मार्गांत कठीण खडपाचे थर उबें, आडवें वा तिरपे आसूंक शकता. न्हंयेच्या पात्रातलीं खडपां आडवीं आनी क्षितीजसमातंर आसत जाल्यार आनी तांचें उपरांतची खडपां मोव आसत जाल्यार न्हंयेच्या पात्रांतूच एक कटो तयार जाता.  ह्या कट्यावयल्यान न्हंयचें उदक एकसारकें सकयल पडत राविल्ल्यान धबधबो तयार जाता. अशे तरेच्या धबधब्यांत न्हंयेचें उदक उंचायेवयल्यान सकयल पडटा आशिल्ल्यान धबधब्याच्या तळाकडेन उदक आपटत रावोन एक तळें तयार जाता. 253 मी. उंचायेच्या गिरसप्पा धबधब्याच्या तळाकडेन सुमार 40 मी. खोलायेचें तळें तयार जाला.

कठीण खडपां आडवीं आशिल्ल्यान वा भूंयपृश्ठाक समांतर आशिल्ल्यान जे धबधबे तयार जाता, ते खूबदां न्हंयेच्या उगमावटेन फाटल्यान सरतात; हाचें कारण म्हळ्यार त्या कठीण खजपां सकयल मोव खडपां आसतात. जंय प्रत्यक्ष खडपां तयार जाता थंय ह्या मोव खडपांचो भाग उक्तो पडटा. पडपी उदकाक लागून मोव खडपांची झीज जाता. मोव खडपांनी घोली भाशेन पोकळ भाग तयार जाता. हाका लागून ताचेवयल्या कठीण खडपांचो भाग ताका पेलना. तो हुमकळटा आनी कीलांतरान तुटून सकयल पडटा आनी धबधब्याची सुवात फाटीं सरत रावता. हें क्रियेक प्रतिवाह प्रतीसरण अशें म्हण्टात. उत्तर अमेरिकेंतलो नायागारा धबधबो हो अशेंच तरेंचें क्रियेक लागून तयार जाला. नायागारा न्हंयेचेर आशिल्ल्या ह्या धबधब्याचो सोद 1678 त ला साल ह्या फ्रेंच पर्यटकान लायलो. ह्या धबधब्या मदीं 'गोट' नांवाचो एक जुंवो आसून ताका लागून नायागाराचे दोन भाग जाल्यात आनी थंयच संयुक्त संस्थानांत आनी कॅनडा हांची शीम आशिल्ल्यान धबधब्याचो एक भाग संयुक्त संस्थानांत जाल्यार दुसरो कॅनडांत आस्पावता.  हे दोनूय धबधबे दरवर्सा 30 ते 180 सेंमी. ह्या वेगान फाटीं सरत आसात आनी ही क्रिया अशीच चालू उरल्यार कालांतरान ते ईअरी सरोवराक वचून मेळटलें. 

सड्याचो वाठार आनी मळां हांचे शिमेरूय धबधबे तयार जाता. आफ्रिका खंडांत अशें तरेचे धबधबे आसात. थंयचें काँगो न्हंयेचेर 32 धबधबे आसात. तांकां 'लिविंग्स्टन फॉल्स' अशें म्हण्टात. ऑरेंज न्हंयेचेर ओग्राबीस धबधबो आसा. संयुक्त संस्थानांत अशा धबधब्यांची माळूच तयार जाल्या. आफ्रिकेंतल्या सड्याच्या वाठारातल्या आनी प्रपात रेशा विभागांतल्या धबधब्यांक लागून उदका येरादारीक आडखळीं तयार जातात. इंग्लंडांतल्या पेनायन वाठारांत अशे धबधबे आसात.

प्रस्तरभंग जाल्यारूय धबधबे तयार जातात. अशा वाठारांतल्यान न्हंयो व्हावन आयल्यार धबधबे तयार जातात. इंग्लंडांतलो गारडेल बेक धबधबो अशें तरेन तयार जाला. नर्मदा न्हंयचे वयलेंवटेन असलें कांय धबधबे जून ते ऑक्टोबर ह्या काळांत दिसतात. गिमांत तांका उदक आसना. हिमक्षयित वाठारांत कितलेशेच धबधबे दिश्टी पडटात. वेल्सांतलो स्नोडोनिया, इंग्लंडांतलो लेक डिस्ट्रिक्ट आनी स्कॉटलंडाचो दोंगुल्ल्यांचो भाग तशेंत कॅलिफोर्नियांच्या योसेमेटी देगणांत अशे धबधबे खूब आसात. थंयच्या कांय धबधब्यांची उंचाय 100 मी. परस चड आसा.

धबधब्यांक लागून थंयच्या लोकांच्या जिणेचेर परिणाम जाल्लो दिश्टी पडटा. धबधब्यांक लागून उदका येरादारीक अडखळ जाता. धबधब्यांचेर उदकाची विद्युत् केंद्रां तयार करूं येतात. धबधबे हीं सृश्टी सोबीतकायेची थळां आसात. ताका लागून थंय पर्यटन केंद्रां तयार जाता.  घटप्रभेवेलो गोकाकचो धबधबो, गोंयचो दूदसागर, अमेरिकेंतलो नायागारा, कर्नाटकांतलो शरावतीवयलो गिरसप्पा धबधबो, कावेरीवयलो शिवसमुद्रमचो धबधबो, ताम्रपर्णीवयलो कोर्टालम् धबधबो हीं थळां पर्यटन केंद्रां जाल्यांत.




#Article 336: धम्मपद (411 words)


धम्मपद बुध्दाची शिकवण दिवपी गाथासंग्रह. पाली भाशेंतल्या ह्या संग्रहांत 26 वग्गांमदीं वांटिल्ल्या 423 गाथांनी बौध्द धर्माची आटीव अशी शिकवण दिल्या. बुद्द धम्म वा बुध्दतत्त्वज्ञान सांगपी ग्रंथराशीक त्रिपीटक अशें म्हण्टात. पयलें सुत्त पीटक, दुसरें विनय पीटक आनी तिसरें अभिधम्मपीटक. सुत्तपीटकाचे दीघनिकाय, मज्जीमनिकाय आनी खुद्यनिकाय अशे तीन वांटे आसात. हातूंतल्या खुद्यनिकाय वांट्यातल्या पंदरा ग्रंथातल्या चोम्यातलो धम्मपद हो दुसरो ग्रंथ.

भगवान बुध्दान आपणाक जाल्ल्या बुध्दत्व प्राप्तीच्या खीणापसून ताच्या निर्वाणामेरेनच्या काळामेरेन ह्या ग्रंथातली दर एक गाथा खंय ना खंय, कोणाक ना कोणाक, केन्ना ना केन्ना खंयच्या तरी संदर्भांत उपदेशाच्या रुपांत सांगिल्ली आसा. ह्या गाथांची कथा सांगपी धम्मपद्टठकथा (धर्मपदार्थकथा) नांवाचो (गाथांनी कथात्मक स्रश्टीकरण दिवपी) ग्रंथ सिंहली भाशेंत मेळटा. फुडें ताचो पाली अणकार अर्थकथाचार्य भदंतबुध्दघोष महास्थविर हाणें केलो.

ह्या ग्रंथांत बुध्द विचारांचें सारसर्वस्व ग्रंथीत जाल्लें आसून, तातूंत आचारसंहितेचें म्हत्व सांगून तिका जिवीत येसाचें श्रेय दिल्लें आसा. ह्या संवसारांत सगळ्यो गजाली खीणयाळ्यो आसून त्या सगळ्यांमदीं दुख्खाचे अंश भरिल्ले आसात. तृष्णेचो म्हळ्यार आसक्ती नश्ट केल्यारूच दुख्खाचो अंत जातलो ह्या सुखी जिणेच्या तत्त्वाचो ह्या ग्रंथांत पुरस्कार केल्लो आसा. मनशाचो फुडार हो मनशाच्या हातांत आसून मनशाक तो स्वता सोडून हेर कोणूच येसप्राप्ती करून दिवपाक आदार दिवंचोना. खासा बुध्दलेगीत सुखी जिविताचो फकत मार्ग दाखोवंक शकता. ह्या जिवनादर्शाचे वरवीं बुध्दान मनशामदीं आत्मविस्वास निर्माण करपाचो यत्न केला.

धम्मपदांतल्यो कांय गाथा अश्यो आसात -

सब्बपापस्स अकरणं कुसलस्य उपसंपदा ।

सचित्तपरियोदपनं एतं बुध्दान सासनं ।।

धम्मपद-183) अर्थ - सगळ्या पापांपसून पयस रावप, सगळ्या बऱ्या गजालींची गजालींची जतनाय करप आनी स्वताचें मन शुध्द दवरप - हीच बुध्दाची शिकवण आसा.

मनो पूब्बङ्गमा धम्मा मनो सेट्ठा मनोमया ।

मनसा चे पसन्नेन भासति वा करोति वा ।

ततो नं सुखमन्वेति छाया व अनपायिनी ।। (धम्मपद - 2)

अर्थ - मन हें सगळ्या प्रवृतींचें पुरोगामी आसा. तांच्यांत मनच श्रेश्ठ आसा. सगऴ्यो प्रवृत्ती मनातल्यान उत्पन्न जातात. जर कोणेंय प्रसन्न मनान भाशण केलें वा कार्य केलें जाल्यार केन्नाच साथ ना सोडपी सावळेप्रमाण सूख ताचे फाटल्यान येता.

यो दुक्खस्स पजानाति इधेव खयमत्तनो ।

पन्नभारं विसञ्ञत्तं तमह ब्रूमि ब्राह्मण ।।

धम्मपद -402)

अर्थ - जो ह्याच जल्मांत आपल्या दुख्खविनाशाचो मार्ग जाणटा, तो आपलो सगऴो भार उतरावन उडयता आनी जो आसत्की विरयत आसता, ताकाच हांव ब्राह्मण म्हण्टां. तत्त्त्वगिन्यानासारख्या क्लिश्ट विशयाची फोडणिशी करपी ह्या ग्रंथाच्या लिखाणाची शैली आकर्शक आसा. समर्पक उपमा, दृष्टांत दिवपी अलंकारांनी युक्त अशीं वाक्यां हीं ह्या ग्रंथाचीं साहित्यीक खाशेलपणां आसात.

धम्मपदांतलें लिखाण बौध्द धर्मियांमदीं आदरणीय आसाच, पूण तातूंतल्या वैश्र्वीक आनी शाश्वत विचारांक लागून बौध्द धर्माभायरूय ह्या ग्रंथाक आदर्श ग्रंथ अशी मान्यताय प्राप्त जाल्या. बऱ्याच प्रगत भाशांनी धम्मपदाचो अणकार जाल्ले आसात. मॅक्स म्यूलर, डॉ. राधाकृष्णन, राहूल सांकृतायन, पु. म. लाड हे धम्मपदाचे कांय अणकारपी आसात. सुरेश आमोणकार हाणें धम्मपदाचो कोंकणी अणकार करपाचो वावर हातांत घेतला.




#Article 337: धरण (869 words)


धरण व्हांवत्या उदकाचो व्हड प्रमाणांत सांठो करपाखातीर बांदिल्ली गडगंज वणत. इत्सीत सुवातेर उदकाची पुरवण करपाच्या उद्देशान, न्हंयेच्या वा तत्सम व्हांवत्या उदकाच्या प्रवाहाच्या तोंडार एक गडगंज अशी वणत बांदून उदकाचो सांठो करतात आनी हें उदक उपरांत हे वण्टीक आशिल्ल्या दारांतल्यान, तयार केल्ल्या पाटांतल्यान (Canal) इत्सीत सुवातेर व्हरतात. उण्या प्रमाणांत उदकाचो सांठो करपाक जंय ल्हान वणत बांदप जाता ते वण्टीक बांद अशें म्हण्टात.

धरणां आनी बांदांचो इतिहास खूब पोरणो. पुर्विल्ल्या काळांत गीमाच्या दिसांनी शेताखातीर आनी मनशाच्या हेर उपेगाखातीर तशेंच हुंवारापसून राखण जावपाखातीर इजिप्त, मेसोपोटॅमिया, चीन आनी भारत ह्या देशांनी धरणां बांदप जातालीं. 

सगळ्यांत पोरणें धरण मीनीझ ह्या राज्याच्या मॅम्फिसांतले राजधनीक उदका पुरवण करपाखातीर बांदिल्लें. नायल न्हंयेचेर कोशेश नगरांत इ.स. पयलीं 2900च्या अदमासाक बांदिल्लें हें धरण 15 मीटर उंचायेचें आसा. हेच न्हंयेचेर बांदिल्लें 106 मीटर लांबायेचें आनी 15 मीटर उंचायेचें साद-एल्-काफारा हें धरणूय सगळ्यांत पोरणें मानतात. इ.स. पयलीं 1000 वर्सां मेरेन अॅसिरियी लोकांनी शेतांखातीर टायग्रिस न्हंयेचेर समारा आनी हेर सुवातींनी धरणां बांदलीं.

भारतांत आनी श्रीलंकेंत पुर्विल्ल्या काळांत शेताच्या उपेगाखातीर कितलींशींच मातयेचीं उपेगाखातीर कितलींशींच मातयेचीं धरणां बांदप जाल्लीं. इ. स. 500 ते 1800 ह्या काळांत दक्षिण भारतांत पल्लव आनी हेर राजांनी मातयेचीं धरणां बांदिल्ल्याचें उल्लेख मेळटात. इ.स. च्या दुसऱ्या शेंकड्यांत करिकाल ह्या चोल राजांनी बांदिल्ल्या कावेरी न्हंयेवयल्या म्हान अनईकट्टु (ग्रँड अॅनिकट) ह्या फातरी बांदापसून आयज लेगीत तंजावर जिल्ह्यांतल्या हजारांनी हॅक्टर शेताखातीर उदक वापरतात. भारतांतलें पयलें व्हड लेगीत तंजावर जिल्ह्यांतल्या हजारांनी हॅक्टर शेताखातीर उदक वापरतात. भारतांतलें पयलें व्हड 1879 वर्सा बांदिल्लें धरण. रोमी लोकांनी इटली, उत्तर आफ्रिका आनी हेरकडेन व्हड फातरांचीं धरणां बांदलीं. इराणांत चवदाव्या शेंकड्यांचे सुरवेक केबर नांवाचें 26 मीटर उंचायेचें धरण बांदलें. गॅलिलिओ, न्युटन, जी. डब्ल्यू. फोन लायप्निट्स, रॉबर्ट हूक, दान्पेल बेर्नुली, लेनर्ट ऑयलर, द ला हयर आनी शार्ल कुलंब हांणी केल्ल्या द ला हयर आनी शार्ल कुलंब हांणी केल्ल्या सैध्दांतिक कार्याक लागून द्रव्यांचे गूणधर्म आनी संरचनासैध्दांतिक कार्याक लागून द्रव्यांचे गूणधर्म आनी संरचना सिध्दांत हांच्या गिन्यानांत मोलादिक भर पडिल्ली. एकुणिसाव्या शेंकड्यांत बांदिल्लें पयलें धरण म्हळ्यार 1866 वर्सा बांदिल्लें फ्रांसांतलें 52 मीटर उंचायेचें धरण आसा. जगांतल्या मुखेल अशा धरणांभितर चडशीं सगळीं धरणां 1930 वर्सा जगांतल्या मुखेल अशा धरणांभितर चडशीं सगळीं धरणां 1930 वर्सा उपरांत बांदिल्लीं आसात. 

उदक सांठोवप आनी उदकाची उंचाय वाडोवप उदक सांठोवप आनी उदकाची उंचाय वाडोवप सांठ्याचे खूब उपेग आसतात. शेताच्या कामाखातीर, गांवांक उदकाची पुरवण करपाखातीर, उदका- शक्तीच्या आदारान विद्युत् निर्मिती (जलविद्युत् केंद्र), हुंवार-नियंत्रण, खेळां-तळें, उदका येरादारी अशा विंगडविंगड कारणांखातीर धरणां बांदतात. भारतांत कावेरी न्हंयेचेर आनी अमेरिकेंत टॅनेसी न्हंयेचेर अशा उद्देशांनी धरणां बांदल्यांत. न्हंयेचेर अशा उद्देशांनी धरणां बांदल्यांत. प्रवाहाक आडखळ जातकच प्रवाहांतल्या उदकाचो पांवडो चडटा. ताका लागून उदकाची उर्जा वाडटा आनी हे उर्जेचो उपेग गुरूत्वाकर्शी प्रवाहाखातीर वा विद्युत् निर्मितीखातीर जाता.

धरणांचे खूब प्रकार आसात - फातरी बांदकामाचें धरण, कॉक्रिचें धरण, मातयेचें धरण, फातरांच्या राशींचे धरण अशे मुखेल प्रकार आसात. तेच भाशेन लोखणी धरण, लाकडी वा रबरी (फुगोवपाक येवपी) धरण, अश्या तरांचींय धरणां केन्नाकेन्नाय बांदप जातात. न्हंयेचेर धरण बांदपाचें आसल्यार तें खंय बांदचें आनी कसलें तरेचें बांदचें हे दोन म्हत्वाचे प्रस्न आसतात. धरण बांदपाची सुवात थरयतकच धरणाचो प्रकार थारोवप जाता. न्हंयेचें देगण जंय अशीर आसता थंय धरण बांदप अर्थीक नदरेन फायद्याचें आसता कारण धरणाची लांबाय जितली उणी तितलोच धरणबांदणेचो खर्च उणो आसता. 

धरण बांदतना धरणाचे बसकेक खूब म्हत्व आसता. मुळावण जितलें घट तितलो धरणाक बरो आदार मेळटा. धरण बांदपाची सुवात बरी पाशाणी - फातरी घाल्यार ती सगळ्यांत बरी बुन्याद आसता. दुसरे एके नदरेनूय धरणाचे बसकेचें परिक्षण करचें करचें पडटा. सांठयल्लें बरेचशें उदक, बसकेपोंदच्यान झिरपता आसल्यार, खडकांनी चुन्याच्या खडपाचो स्तर आसल्यार वा मातयेच्या धरणापोदांची मातयेची बसका रेंवाळ मातयेची आसल्यार, ते बसकेचेर खाशेली उपाय-येवजण करतात. ते खातीर शिमीट आनी उदक हांचें पातळ मिश्रण, करून तें बुन्यादीक बुराक करून तातूंत ओततात. हें मिश्रण खडपांतल्या चिरांनी आनी वेरांनी वचून उपरांत घट जाता आनी तळाचो स्तर चड मजबूत जाता. तेच भाशेन मातयेच्या धरणापोंदची झिरपण उणी करपाखातीर शिमिटाबदला खाशेले चिकणमातयेचें मिश्रण वापरतात. गरज पडल्यार बुन्याद घट करपापसत, खडपांनी लांब नांगरबोल्ट (Bolt  Nut) घट्ट आंवळून बुन्याद घट करपाची चाल आसा.

उदकाचे सांठवणेचें प्रमाण थरयतकच धरणाची उंचाय थरयतात. ह्या सांठ्यांतलें उदक एका वर्सांत कितलें वापरप जातलें ह्या प्रमाणान अदमास करून धरणाची उंचाय निश्चीत जाता. उंचाय थरतकच धरणाचो आकार थरोवप गरजेचें जाता. उंचाय थरतकच धरणाचो आकार थरोवप गरजेचें आसता. धरणाच्या माथ्यार रस्तो बांदपाचो आसल्यार आसता. धरणाच्या माथ्यार रस्तो बांदपाचो आसल्यार तेखातीर गरजेप्रमाण रुंदाय धरून उपरांत धरणाच्या दोनूय वटांनी योग्य ते उतार दिवन ताचो आकार थरोवप जाता. धरणाचे उदका दटेंतलो उतार आनी दुसरे वटेंतलो उतार हे उणे चड आसतात. हे उतार थरयताना धरणाचेर जावपी तरातरांच्या भार आनी दाब प्रणालींचो विचार करप गरजेचो आसता. धरणाचे सुवातेर बसका खणपाचें काम सुरू करचे पयलीं उदकाचो प्रवाह वयले वटेन आडावन ताका वेगळी वाट करून दिवची पडटा.

धरणाची बांदावळ करताना ताच्या भितरल्या भागांत तरातरांचीं उपकरणां वापरतात. ह्या उपकरणांचो उपेग हो धरणांचें बांदकाम चालू आसतना आनी तें पुराय जातकच वेगवेगळ्या परिस्थितींनी धरणाचेर येवपी भार प्रणालींचो परिणाम जाणून घेवपाखातीर जाता. भूंयकांप जाल्यार सगळ्या धरणाची उबी-आडवी हालचाल जाता. तेन्ना ताची नोंद प्रवेगमापकांचो (accelerometer) वापर करून करतात.

विसाव्या शेंकड्याचे सुरवेक महाराष्ट्रांतले प्रवरा न्हंयेचेर भंडारदरा गांवांत बांदिल्लें फातरी बांदकामाचें विल्सन धरण हें 84 मीटर उंचायेचें आसा. हें धरण त्या काळांतलें हें 84 मीटर उंचायेचें आसा. हें धरण त्या काळांतलें जगांतल्या ऊंच धरणांतलें एक अशें मानताले. पूण तेउपरांत भारतांत आनी जगांत ताचे परसूय ऊंच धरणां बांदप जालीं.

न्युरेक (रशिया), ग्रँड डिकसन्स (स्वित्झर्लंड), रोझेला (इटली), ऑरोविल (अमेरिका), ऑएन फॉल्स (युगांडा), व्हड धरणांभितर आस्पाव जाता. भाक्रा (पंजाब), नागार्जुन व्हड धरणांभितर आस्पाव जाता. भाक्रा (पंजाब), नागार्जुन सागर (आंध्र प्रदेश), रिहांड (उत्तर प्रदेश), कोयना सागर (आंध्र प्रदेश), रिहांड (उत्तर प्रदेश), कोयना हीं भारतांतलीं कांय मुखेल धरणां. साळावली, सांगें, तिळारी आनी अंजुणें (सत्तरी) हीं गोंयचीं मुखेल धरणां आसात.




#Article 338: धर्तरी (2527 words)


धर्तरी जीवसृश्ट आशिल्लो सूर्यकुलांतलो एक ज्ञात गिरो. सुर्यासावन ताची गिऱ्यांवळेरेंत तिसरी सुवात आसून, आकारमानाचे नदरेन सूर्यकुलांतलो तो पांचवो व्हड गिरो. सूर्यकुलांतल्या हेर गिऱ्यांप्रमाण धर्तरेकूय सुर्यासावन उजवाड मेळटा. चंद्रीम हो धर्तरेचो एकमेव सैमीक उपगिरो. धर्तरी सुर्याभोंवतणी थरावीक अंतराचेर लंबवाटकुळाकार घुंवत आसता. तशीच ती आपल्या अक्षाभोंवतणीय अस्तंतेकडच्यान उदेंतेकडेन घुंवता. अंतराचे नदरेन धर्तरी सुर्यासावन तिसरी, म्हळ्यार शुक्र आनी मंगळ ह्या गिऱ्यांचे मजगतीं आसा. सूर्यकुलांतल्या हेर गिऱ्याप्रमाण धर्तरेचेरूय प्रारण (Radiation),आयनांबर (lonosphere),वातावरण (Atmosphere), शिलावरण (Lithosphere) हांचे थर आसात. 1960 त अवकाशांतल्यान घेतिल्ल्या फोटयांवरवीं धर्तरी हो एक (Lithosphere) हांचे थर आसात. 1960 त अवकाशांतल्यान घेतिल्ल्या फोटयांवरवीं धर्तरी हो एक गिरो हें सिध्द जालां. तिचो आकार वाटकुऴो आसून, तिच्या भूंयपृष्ठाचेर जमनीपरस उदकाचें प्रमाण चड आसा. हाका लागून ती अवकाशांत निऴशी कशी दिसता.स्वताभोंवतणी घुंवपाक सादारणपणान ती 23 वरां 56 मिनटां आनी 4 सेकंद घेता जाल्यार सुर्याभोंवतणी एक भोंवडी मारपाक तिका एक वर्स म्हळ्यार सुमार 365.25 दीस लागतात. ह्य काळांत अल्प असो फाटींफुडें बदल जायत आसता.

वर्स म्हळ्यार सुमार 365.25 दीस लागतात. ह्य काळांत अल्प असो फाटींफुडें बदल जायत आसता. त्रिज्या एकसारकी ना. अस्तंत ते उदेंत अशी स्वताभोंवतणी घुंवता आसतना धर्तरेच्या मध्यभागार केंद्रोत्सारक नेट (Centrifugal force) तयार जावन, धर्तरी विषुववृत्ताकडेन मातशी फुगता जाल्यार ध्रुवांकडेन मातशी सपाट जाल्या. धर्तरेचें परिणाम -

धर्तरेची उत्पत्ती हो सूर्यकुळाचें उत्पत्तेचोच एक वांटो आसून, सूर्यकुळां वांगडा धर्तरेची उत्पत्ती जाल्या अशें कांय खगोलशास्त्रज्ञांनी मत मांडला. आंतरतारकीय वायूसावन धर्तरी आनी गिरे एकाचवेळार संवनीत (Condensation) जाले आसुंये हो 18 व्या शेंकड्यांत मांडील्लो सिधदांत सादारणपणान चडश्या खगोलशास्त्रज्ञांक मान्य आसा. ह्या सिध्दांताप्रमाण सुर्याची उत्पत्ती हेर सूर्यकुळांतल्या गिऱ्यापरस पयलीम जाल्या. तांच्या मतान सुरवेक हायड्रोजन तशेंच कांय प्रमाणांत हिलियम आनी साप उण्या प्रमाणांत हेर घटकांचे धुल्लकण आशिल्ले तपकडेच्या आकाराचें व्हड कुप सूर्याभोंवतणी घुंवताले. उपरांत ह्या व्हड कुपाचे कांय ल्हान व्हड कुडके जावन ते सूर्याभोंवतणी घुंवपाक लागलें. मुखार हें कुडके न्हिवून तांकां गिऱ्याचें स्वरूप मेळ्ळें . साद्याश्या हो सिध्दांत साद्याश्या तर्काचेर आदारिल्लो आसलो. तरी धर्तरेची उत्पत्ती सांगपी सगळ्यो आधुनिक कल्पना ह्या सिध्दांताचेर आदारिल्ल्यो आसात.

दुसऱ्या एका सिध्दांताप्रमाण सुर्याभोंवतणीं साबार ल्हानल्हान गिरे घुंवताले. ल्हवल्हव ह्या गिऱ्याचें एकठांयकरण जावपाक लागले, तेन्ना गुरुत्वीय उर्जेचें उश्णतायेंत रूपांतर जावन तांचें तापमान वाडत गेले. ह्या मताप्रमाण सुरवेक धर्तरी कड्डील्लें स्थितींत आशिल्ली . हें स्थितींत लोखम चड आशिल्ल्यान ते सकयल वचून ताचेर पसून धर्तरेचो गाभो (Core) तयार जालो. किरणोत्सर्गी मूळ द्रव्यां हलकीं आशिल्ल्यान सिलिकेट वयर येवन ताचे पसून प्रावरण निर्माण जालें. गाबो तयार जावपाची क्रिया खूब वेगीं जाल्ल्यान गाबो आनी प्रावरण हातूंत रसायनिक समतोल जावंक शकलोना. 

भूंयरसायनिक आनी शिलाविज्ञानांतल्यान संशोधनात्मक पुराव्या वयल्यान भुंयेचें कट्टें (Crust) प्रावरणापसून तयार जाला. खंडीय कवच निर्मीतीचें प्रक्रियेंत भिन्नीभवनाचे (समान रसायनीक संघटन आशिल्ल्या शिलारसाचें विंगड विंगड संघटन आसपी भाग तयार जावपाची प्रक्रिया) उण्यांत उणें दोन थर आसतात आनी म्हासागरी कट्ट्याचे निर्मितीचे प्रक्रियेंत भिन्नीभवनाचो एक थर आसता. प्रावरणापसून कट्ट्याचें खडप निर्माण जावपाच्यो उदग्र भिन्नीभवन आनी पार्श्वीय भिन्नीभवन अशो दोन प्रक्रिया आसात.

सुरवेक उश्णतायेक लागून धर्तरेंतलो वायू मुक्त जावन ताचेपसून धर्तरे भोंवतणीएक मुळावें वातावरण निर्माण जालें. हालींचें वातावरण आनी जलावरण, धर्तरेच्या अंतरंगातल्यान मुक्त जावन वयर आयिल्ल्या वायूंपसून तयार जाल्यांत.

धर्तरेच्या सुरवेच्या वातावरणांत हायड्रोजन वायू खूब आशिल्लो अशें मत आसा. पूण तो साप ल्हव आशिल्ल्यान व्हड प्रमाणांत अवकाशांत गेलो. ताचे वांगडा हीलियम, निऑन, आर् गॉन आनी हेर अक्रिय वायू आनी अल्प प्रमाणात हेर वायू वयर गेले. उपरांत मिथेन, अमोनिया, कार्बन डायऑक्सायड, उदकाची वाफ आनी हेर गौण वायू हे वातावरणाचे मुखेल घटक जाले. हें वातावरण क्षपणकारक गूणधर्माचें आशिल्ल्यान ह्या वातावरणांत जिवोत्पत्ती जाली अशी एक कल्पना आसा. 

हायड्रोजन वयर गेले उपरांत अमोनिया आनी मिथेन वायू अस्थीर जायत गेले. हाका लागून नायट्रोजन आनी हेर सगळ्या द्रव्यांचो मुलभूत घटक आशिल्लो कार्बन मुक्त जायत गेलो. उपरांत ल्हवल्हव वातावरणांतल्या वायूंचें प्रमाण बदलत गेलें आनी ज्वालामुखींक लागून कार्बन डायऑक्सायड तशेंच उदकाची वाफ हांचें प्रमाण वाडत गेले. हे वाफेचें उदक जावन तें एकसारकें भूंयपृश्ठाचेर सांचत रावून ताचेपसून तळयो, तळीं आनी उथळ म्हासागर निर्माण जाले. 

धर्तरेच्या विकासाच्या दुसऱ्या थरांत कांय सुक्ष्मजीव हरितद्रव्यां (क्लोरोफिल) निर्माण करपाक लागले. मुखार हरितद्रव्यांच्या आदारान वनस्पत, वातावरणांत आशिल्लो कार्बन डायऑक्सायड भितर घेवन ताचेपसून आपलें अन्न तयार करपाक लागली. ही प्रक्रिया चालू आसतना वनस्पत प्राणवायू भायर सोडटा. हाका लागून वातावरणांत मुक्त प्राणवायुचें प्रमाण वाडत गेलें.

अब्जांनी वर्सांपयलींच्या काळांत दर्यांत सागरी जीवांच्या क्रमविकासाक सुरवात जाली. हे जीव वनस्पताचेर जगतालें. कँब्रियन काळांत जीवांभोंवतणीं आनी भितर कॅल्शियम कार्बोनेटाचीं कट्टीं आनी सांगाडे तयार जावपाक लागले. अशे रितीन तांका एका खाशेल्या प्रकाराचो आकार आयलो. उपरांत भितर एकसारको बदल जावन वा ताचे भितर भरसम जावन जिवांचो क्रमविकास चासूच रावून आयचीं जीवसृश्टी निर्माण जाली.

धर्तरी केन्ना निर्माण जाली हे निश्चित पणान सांगप आयज लेगीत खूब कठीण आसा. पूण वेगवेगळ्या देशांतल्या आदीम धर्मीक ग्रंथांनी वा दंतकथांनी धर्तरी केन्ना निर्माण जाली हेंविशीं साबार उल्लेख मेळटात. हिंदू पंचागांत धर्तरी निर्माण जावन स मन्वंतरां आनी सद्या चालू आशिल्ल्या सातव्या मन्वंतराचीं सत्तावीस म्हायुगां सोंपलीं म्हळ्यार लागीं लागीं 1,97,29,49,060 वर्सांचो काळ जावन गेलो. खाल्डियेंतल्या धर्मगुरूचें कल्पनेप्रमाण धर्तरेचो जल्म सुमार वीस लक्ष वर्सांआदीं जालो,जाल्यार पारसी धर्म प्रर्वतक जरथुश्त्र हाच्या मतान तो बारा हजार वर्सांचो आसा. आयर्लंडाचो आर्चबिशप अशर हाणें हिब्रु कालगणनेचो आदार घेवन धर्तरेचो जल्म क्रिस्तापयलीं 4004 ह्या वर्सा जालो अशे सांगला. धर्तरेची पिराय सांगपी अशो साबार दंतकथा वेगवेगळ्या धर्मग्रंथानी सांपडटात पूण आधुनिक पद्दतीन धर्तरेची पिराय सांगपाचें यत्न एकुणिसाव्या शेंकड्याच्या शेवटाक जालें विल्यम टॉमस केल्व्हिन ह्या भूभौतिकीतज्ञान 1897 त भूभौतिक पद्दतीन धर्तरेची पिरीय दोन ते चार कोटी वर्सां थरयल्या उपरांत 1906 त आर. जे. स्ट्रट धर्तरेच्या पोटांत सांपडपा विंगड विंगड प्रकारांच्या तळपांनी किरणोस्तर्गी द्रव्यां आसतात हाचो सोद लायलो. त्या सोदाक लागून विल्यम केल्व्हिन हांणें मांडिल्लें पद्दतीचो दोश स्पश्ट जालो. धर्तरी हीं फकत निहिवपी वा थंड जावपी वस्त नासून, तिच्यातल्या किरणोत्सर्गी दर्व्यांक लागूनूय तयार जावपी उश्णतेचा भर तिच्या मुळावे उश्णतेंत पडटा हाकालागून केव्हिनान थारयल्लें पिरायेपरस धर्तरेची पिराय खूब चड आसा हाची जाणीव जाता. सद्या भूवैज्ञानिक, किरणोत्सर्ग आनी विश्वोत्पत्तिशास्त्राच्या तत्वाचेर आदारिल्ल्या पद्दत्ती वरवीं धर्तरेची पिराय थारोवपाचे यत्न जाल्लें आसा. कांय तळपांत आशिल्ल्या किरणोत्सर्गी खनिजांच्या विघटनाचें मापन करून धर्तरेची पिरीय सुमार साडेचार वर्स वसा थरयल्या. विश्वोत्पत्तिशास्त्रावरवीं मूलद्रव्यांची निर्मीती आनी ताचें वेगवेगळ्या काळांत बदलपी परस्पर प्रमाण हांच्या अभ्यासातल्यान धर्तरेचीं चडात चड पिराय 6.6 अब्ज वर्सां थरयल्या.

धर्तरी, स्वताभोंवतणी तशीच सूर्याभोंवतणी एकसारकीं घूंवत आसता. ही घुंवपाची गती आकाराच्या मानान सावकाश आशिल्ल्यान मनीस तिचेर आसून लेगीत ती ताका जाणवना. धर्तरी आपलें भोंवतणीं घुंवत आसता. हाका लागून दीस आनी रातीं जायत आसतात. आपल्या अक्षाभोंवतणीं धर्तरी अस्तंतेसावन उदेंकडेन घुंवता. ताका भ्रमणाक्ष म्हण्टात. भ्रमणाक्षाभोंवतणी एक भोंवडी मारतात धर्तरेक एक दीस म्हळ्यार सुमार 23 वरां 56 मिनटां 4 सेंकद लागतात. अक्षीय गतीक लागून विषृवृत्तवयलो दर एक बिंदू वराक सुमार 1,600 किमी. गतीन घूंवत आसता. विषृवृत्तासावन बिंदू जशें पयस वता तशी तांची गती उणी जायत वतां ध्रुवावयल्या बिंदूची गती शुन्य आसता. धर्तरेक आपलें भोंवतणी घुंवता आसतना ती सूर्याभोंवतणी घुंवत आसता. हाका कक्षीय गती अशें म्हण्टात. धर्तरी सूर्याभोंवतणी लांबवांटकुळांकार (Eliptical) कक्षेंत घुंवता. एक भोंवडो मारपाक धर्तरेक एक वर्स लागता. धर्तरेचे कक्षेमदली गती दर सेंकदाक 29.76 किमी. आसता. 

सूर्यासावन येवपी वताक लागून जमीन तापता. पूण धर्तरी आनी सूर्य हांचेंमदलें अंतर, धर्तरेची अक्षीय गती, तशेंच धर्तरे भोंवतणच्या वातावरणाचें स्वरूप, ह्या सगळ्यांक लागून धर्तरेचेर येवपी वाताचेर नियंत्रण उरता. धर्तरेभितर आशिल्ली मूल द्रव्यां आनी किरणोत्सर्गी मूल द्रव्यांभितर आशिल्ले उश्णतायेक लागून वा धर्तरेच्या अंतरेगात जावपी घर्शणाक लागुनूय धर्तरेचें तापमान वाडटा. धर्तरेच्या भायल्या थरांत सरासरी दर किमी. चे खोलायेप्रमाण तापमान वाडत वता. पूण चड खोलायेचेर ताचेर ताचेर नियंत्रण उरता अशें मत कांय भूंयतज्ञांनी मांडला.

धर्तरेभितर चुंबकी गूणधर्म आसा हें मध्ययुगाच्या निमाणेकडेन साबीत जाला. धर्तरी हो एक व्हड पूण दुर्बळ असो चुंबक आसा हें विल्यम गिलबर्ट हाणें 1600 वर्सा दाखयलें.धर्तरेच्या चुंबकी गूणधर्माक लागून तिका प्राप्त जाल्लें चुंबकी क्षेत्र सु. 0.50 गौस आसून ताका भूचुंबकत्व म्हण्टात. धर्तरेचें चुंबकी क्षेत्र तिचें भोंवतणी पातळिल्ले आसून अवकाशांतल्या विद्युत् भारीत कणांचे हालचालींचेर ताचो जेमेरेन प्रभाव पडटा अशा भागाक चुंबकांबर म्हण्टात. धर्तरेच्या पोटांत आशिल्ल्या चुंबकी द्रव्यांक लागून धर्तरेक चुंबकत्व आयिल्लें आसा, असो आदल्या तेंपार समज आशिल्लो. पूण चुंबका क्षेत्र हें धर्तरेच्या द्रायुरूप आनी धातवीय गाभ्यातल्या विद्युत् प्रवाहांनी निर्माण जाता हें डब्ल्यू. एलझॅझर हाणें 1947त दाखयलें.

सूर्य आनी हेर गिऱ्याप्रमाण धर्तरी हीय एक रेडिओ उदगम आसा. पूण चुंबकांबरांत निर्माण जावपी हे रेडिओ तरंग जमनीकडेन येता आसतना मदल्या आयनांबारान परावर्ती जावन अवकाशांत परत वतात. 1970त उपगिऱ्यांच्या आदारान केल्ल्या रेडिओ तरंगांच्या आनी आयनद्र्यू तरंगांच्या मापनावयल्यान सूर्य, गुरू आनी शनी हाचें प्रमाण पृथ्वीय एक खर रेडिओ उदगम आशिल्ल्याचें स्पश्ट जाला.

धर्तरेची जमीन आनी म्हासागर अशी विभागणी केल्ली आसा. धर्तरेचो चडसो आंवाठ उदकान व्यापिल्लो आसा. खंड आनी म्हासागर ही आंवाठ उदकान व्यापिल्लो आसा. खंड आनी म्हासागर ही भुंयेचीं दोन मुखेल स्वरूपां आसात. दोंगर, देगणां, रेंवटा तशेंच सपाट प्रदेश, न्हंयो, तळीं अशी भूंयेचीम साबार स्वरूपां दिश्टी पडटात. ज्वालामुखी, पावस, भरती-सुकती, भूंयकांप, हवामानांतलो बदल आनी हेर क्रियांक लागून म्हासागर आनी जमीन हांचेर परिणाम जातकूच भूंयेचें पयलींचें स्वरूप नश्ट जाता वा तातूंत थोडो भोव बदल जाता. भूंयस्वरूपाचे उत्पत्तीविशीं साबार सिध्दांत मांडल्यात.

पातळ वा कडिल्ल्या पदार्थाचेर (डांबर) जर जड वस्तू दवरलीं जाल्यार तीं वस्तू ल्हव ल्हव सकयल वचून उपरांत तिका थिराय येता. भूंयकवच ही असल्याच प्रकाराची प्रावरणाचेर आशिल्ली वस्तू आसून, कट्ट्याचें द्रव्य प्रावरणाच्या द्रव्यापरस ल्हव आसा अशें मानला. हाका लागून कट्ट्याचें थर मुक्तपणान उफेंवपाक शकतात. इतलें खोलायेचेर वचून ताका थिराय येवन भूंयस्वरूप तयार जालां अशी एक कल्पना आसा.

एकेच सुवातेर एकसारको गाळ सांचिल्ल्यान थंय ताचें थर तयार जातात. उपरांत ताचेर दाब पडून तांच्यो घजयो तयार जात. अशो गाळाच्यो साबार घडयो तयार जावन पर्वत तयार जातात. भूंयकट्टयाक वेरा वचून वा धर्तरेभितल्ल्या आनी ज्वालामुखीच्या क्रियांक लागून पर्वत निर्माण जाता. दोंगराचेर पडपी पावसाक लागून वा बर्फ वितळिल्ल्यान हें उदक सुरवेक ल्हान ल्हान खळयांतल्यान व्हांवता. अशो साबार खळयो एकठांय जावन उपरांत तांका न्हंयचें रूप मेळटा दोंगरावयल्यान नेटान व्हांवपी उदकाच्या नेटाक लागून न्हंयेचें पात्र ल्हव ल्हव रूंद आनी खोल जायत रावता हाकालागून देगणा तयार जाता. आनी खोल जायत रावता हाकालागून देगणा तयार जाता.

धर्तरे भोंवतणच्या वेगवेगळ्या वायूंच्या थरांक वातावरण अशशें म्हण्टात तापमानचें रचणुकेप्रमाण वातावरणाचें थर रचल्यात सगळ्यांत सकयल आशिल्ल्या थराक क्षोभावरम अशें म्हण्टात क्षोभावरण हो थर विषुवृत्ताकडेन मातसो फुगिल्लो आसून सादारणपणान ताची दाटाय 10 ते 12 किमी. इतलीं आसा. ह्या थरांची उंचाय वाडटा तशें तापमान घटत रावता. वातावरणांत मुखेलपणांत नायट्रोजन (78%) आनी ऑक्सीजन (21%) हे वायू आसून उरिल्ल्या प्रमाणांत आरगॉन, कार्बन डायऑक्सायड, हायड्रोजन, निऑन, ओझोन, हिलीयम, उदकाची वाफ आनी हेर वायू अल्प प्रमाणांत आसात.

जमनीच्या वयल्या थराक शिलावरण म्हण्टात. शिलावरणाची सरासरी दाटाय सुमार 35 किमी. आसा. पर्वतांची उंचाय म्हासागराची खोलाय, देगणां, ल्हानव्हड खळयो हांका लागून शिलावरणाचें पृश्ठ खडबडीत आसा. शिलावरणाचें खंडीय आनी अधःखंडीय अशे दोन थर केल्यात. खंडीय थरांतलें तळप मुखेलपणान ग्रॅनायटा केल्यात. खंडीय थरांतलें तळप मुखेलपणान ग्रॅनायटा

भूंयपृश्टावयल्या उदकाच्या भागाक जलावरण म्हण्टात. तातूंत म्हासागर, दर्या, न्हंयो, तळीं, तळयो, हिम तशेंच खनिजांतल्या उदकाचोय आस्पाव जाता. जलावरणातलो भूंयपृश्ठाचो सुमार 71% भाग आसा. दक्षिण गोलार्धाचो चडसो भाग उदकांतळां आसा. पॅसिफिक, अॅटलांटिक, हिंदी म्हासागर, आर्क्टिक आनी अँटार्क्टिक दर्या हे मुखेल सागर आसात. तातूंतलो पॅसिफिक हो सगळ्यांत व्हड आनी खोल.

धर्तरेचो आकार वांटकुळो आसा हाचेर पूर्विल्ल्या काळासावन भासाभास जायत आयल्या पूण त्या काळांक हेच संबंदी स्पश्टपणान म्हायती मांडपाक कोणाकूच शक्य जालेना. धर्तरी वांकुळीं आसा अशें पायथागोरस (इ. स. प.6वो शेंकडो) हाचें मत आशिल्ले. अॅरिस्टाटल हाणें चंद्रगिराणाच्या वेळार, चंद्रिमाचेर पडपी धर्तरेची सावळी वाटकुळी आसता हे दाखोवन पायथागोरस हाचें मत सिध्द केलें. दक्षिणेसावन उत्तरेक वचत रावल्यार सूर्य आनी हेर नखेत्रांची सुवात बदलता. ह्या बदलांच्या आदाराचेर एराटॉस्थीनीझ (इ.स.प. 276-194) हाणें सुरवेक धर्तरेचें आकारमान काडलें आनी टॉलॅमी (इ.स.90-169)हाणें धर्तरेचो व्यास काडलो. तरी पूण धर्तरेच्या आकाराविशींचो दुबाव लोकांच्या मनांत तसोच रावलो. मुखार 16 व्या शेंकड्याचे सुर्वेक फेर्दिनांद मागाल्ल्यांयश हाणें धर्तरेक प्रदक्षणा काडलेउपरांत धर्तरेचें वांटकुळेपण सिध्द जालें. धर्तरी आपलेभोंवतणी घुंवत आशिल्ल्यान उत्पन्न जावपी केंद्रोत्सारी (Centrifugal) प्रेरणेक लागून विषुववृत्ताकडेन मातसो फुगीर आनी ध्रुवांकडेन थोडो चेपटोसो वाटकुळाकार तिका येता ही कल्पना आयझॅक न्युटन हाणें मांडली. विषुववृत्तीय त्रिज्या ही ध्रुवीय त्रिज्येपरस चड आशिल्ल्यान धर्तरी पुरायपणान वाटकुळी ना हें सिध्द जाता.

धर्तरेवयल्या खंयचेय वस्तूचेर कार्य करपी आनी ते वस्तूक धर्तरेच्यामध्याक खेंचपी प्रेरणा म्हळ्यार धर्तरेची गुरूत्वीय प्रेरणा. धर्तरेच्या पृश्ठभागार सरासरी गुरूत्वीय प्रवेग 979.76 सेंमी.। सॅ. इतलो आसता.गुरूत्वीय प्रेरणेची खराय खोलायेप्रमाण उणी जायत वता आनी धर्तरेच्या मध्याकडेन ती शुन्य आसता. धर्तरी पुरायपणान वाटकुळी नाशिल्ल्यान, भूंयपृष्ठाचेर वेगवेगळे सुवातेर अक्षांशाप्रमाण गुरूत्वीय प्रवेग वेगळोवेगळो आसता. ह्या गुरूत्वाकर्शणाक लागून धर्तरेभोंवतणचे वातावरण तिगून उरलां. खंयचीय वस्तू धर्तरेच्या गूरूत्वाकर्शणांतल्यान भायर पडपाक तिका जो नेट जाय पडता, ताका मुक्तीवेग म्हण्टात.भुंयपृषठावयलो मुक्तीवेग सेकंदाक सुमार 11,2 किमी.इतलो आसा. 

भुंपृश्ठाचेर वातावरणाचो दाब दर चौ. सेंमी. क सुमार 1 किग्रॅ. इतलो आसा. ह्या दाबाक वातावरणीय दाब अशें म्हण्टात. भुंयेसावन जितले वयर वता तितलो हो दाब उणो जायत वता. पूण खोलायेप्रमाण हो दाब वाडटा.

धर्तरेचेर आशिल्ले खंयचेय वस्तूची सुवात दाखोवपाखातीर अक्षवृत्त आनी रेखावृत्त हांचो उपेग जाता. अक्षवृत्त ही उदेंत-अस्तंत अशी कल्पिल्ली आसून आनी रेखावृत्त ही दक्षिण-उत्तर अशी कल्पिल्ली आसात. धर्तरेच्या गोल पृश्ठाचेर दानूय ध्रुवांसावन समान अंतराचेर कल्पिल्ल्या उदेंत-अस्तंत वांटकुळा 'विषुववृत्त' अशें म्हण्टात विषूववृत्ताक लागून गोल भूंयपृश्ठाचे दोन समान वांटे जातात. विषुववृत्ताच्या उत्तर भागाक 'उत्तर गोलार्ध' आनी दक्षिण वांट्याक 'दक्षिण गोलार्ध' अशें म्हण्टात. विषुववृत्ताक समांतर कल्पिल्ल्या वाटकुळांक 'अक्षवृत्त' म्हण्टात. एका अक्षवृत्ताचेर सगळी थळां विषुवृत्ताच्या पांवड्याकडेन धर्तरेगोलाच्या मध्यबिंदूकडेन सारकोच कोन करतात. ह्या थळांचे विषुववृत्ताकडेन आशिल्ले कोनीय अंतर म्हळ्यार तांचो अक्षांश विषुवृत्त हें सगळ्यांत व्हड मुळावें अक्षवृत्त. ताचेर आशिल्ल्या सगळ्या थळांचो अक्षांश 0(0) आसता. दोनूय ध्रुवांकडेन अक्षवृत्त ल्हानल्हान जायत वतात. दोनूय ध्रुवांतल्यान दक्षिणोत्तर वचपी अर्धवाटकुळांक रेखावृत्त अशें म्हण्टात. ती अक्षवृत्तांक काटकोन करतात. मुळाव्या रेखावृत्ताचो पांवडो आनी स्थळ रेखावृत्तीचो पांवडो हांचेमदल्या कोनांक 'रेखांश' म्हण्टात.

पूर्विल्ल्या काळासावन धर्तरेसंबंदान विंगड विंगड कल्पना चालंत आसात. खूब आदल्या काळांत, धर्तरी सपाट आसून तू कसल्या तरी आदाराचेर थीर आसा आनी ह्या आदाराक लागून सूर्य, चंद्रीम आनी हेर गिरें धर्तरेसकयल वचून परत वयर येतात असो समज आशिल्लो. बॅबिलोनियी, प्राचीन ग्रीक आनी हिब्रू लोकांच्या मतान सैमाच्या पृश्ठभागाचेर पातळिल्ल्या उदकांतल्या वयर आयिल्लो जुंवो म्हळ्यार धर्तरी. होमर (क्रिसापयलीं 900-800) ह्याच्या मताप्रमाण धर्तरी ही बहिर्गोल आकाराची तपकडी आसून तिचें भोंवतणी उदक आसलें. सुमार ह्या तेंपार इजिप्ती आनी हेर लाकांच्या मतान धर्तरी एक व्हड तपकडी आसून ती एका व्हड कालवांचेर थीर आसली. सूर्य आनी चंद्रीम हांचेसारकीक धर्तरी वाटकुळींच आसा, हो युक्तीवाद सुर्वेक पायथागॉरस आनी तांच्चा वांगड्यानी मांडलो (इ. स. प. सवो शेंकडो) अॅरिस्टॉटल आनी हिपार्कस हांणी पायथागॉरसच्या मताक तेंको दिल्लो. मागाल्ल्यांयश (1480-1551) हाणें धर्तरेक प्रदक्षिणा घालून धर्तरेचो वाटकुळांकार सिध्द केलो. ह्या तेंपामेरेन धर्तरेच्या आकाराविशीं वेगवेगळीं साबार मतां आशिल्ली. धर्तरेचो आकारमान काडपाचें शास्त्रीय मापन पद्दतीचें वर्णन आनी वापर सुरवेक एराटॉस्थीनीझ हाणें केलो. धर्तरी वाटकुळी, थीर आनी सैमाच्या मध्यभागार आसून हेर खस्थ पदार्थ तिचे भोंवतणी वाटकुळाकार कक्षांनी धुंवत आसता अशें टॉलेमी हाचें मत आशिल्लें. पूण कोपर्निकस (1473 -1543) हाणें सूर्य हो तारो सूर्यकुळाच्या मध्यभागार आसून हेर खस्थ पदार्थ ताचे भोंवतणी घुंवतात अशें मत मांडले. झांपिकार हाणें अक्षांश थरोवपा खातीर पयलेंच खेपे दुर्बीणाचो उपेग केलो. उपरांत धर्तरेक अक्षीय आनी कक्षीय गती आसात हे 1725त सिध्द जालें. धर्तरेचे वस्तुमान काडपाची पद्दत सुरवेक न्यूटन हाणें मांडली. उपरांत 1831त धर्तरेचो उत्तर ध्रुव चुंबकीय जे. सी. रॉस हाणें, जाल्यार दक्षिण ध्रुव चुंबकी इ. एच. शॅकल्टन हाणें 1909त सोदून काडलो.

एराटॉस्थीनीझ ते झां पिकारा मेरेनच्या काळांत धर्तरी वाटकुळी आसा हें सिध्द करपाचे साबार भूंयशास्त्रज्ञांनी आपले वेगळेवेगळे सिध्दांत मांडले. हाकालागून ह्या काळाक भूंयगणितातले 'वांटकुळाकार यूग' अशें म्हण्टातत. मुखार न्यूटन आनी क्रिस्तीआन हायगॅन्झ (1629-95) हाणीं सूचयल्ल्या धर्तरेच्या दिर्घवृत्ताभ आकाराचो काळ येता. निमाणेकडेन भूंयरूप सिध्दांताचें यूग चालू जालें.

भारतीय परंपरेप्रमाण धर्तरी ही पंचमहाभूतांतली एक प्रथ् (विस्तार जावप) ह्या धातूवयल्यान पृथ्वी (विस्तार जावपी) हो शब्द आयला. मनू हाच्या मतान हिरण्यरूप तांतयाचीं दोन अर्दां जावन धर्तरी आनी द्यो (मळब वा स्वर्ग) तयार जाला. ह्या मता प्रमाण सुर्वेक धर्तरेचो जल्म जावन उपरांत द्योचीं आंगां म्हळ्यार सूर्य आनी हेर गिऱ्यांची निर्मीती जाली. तैतिरीय ब्राम्हणांत मांडील्ल्या मताप्रमाण प्रजापतीन उच्चारिल्ल्या भू ह्या शब्दावयल्यान भूंय (धर्तरी) उत्पन्न जाली. पौराणिक कल्पनेप्रमाण धर्तरी शेष नांवाच्या नागान आपल्या माथ्यार सांवरल्या.

ऋग्वेदांत रूंद पातळिल्ली भूंय असो धर्तरेचो उल्लेख केला. धर्तरे भोंवतणी दर्या आसा असो उल्लेख ऐतरेय ब्राम्हणांत मेळटा. तशीच, धर्तरी वाटकुळी आसून ती मळबासावन वेगळी आनी अवकाशांत कसलोच आदार नासतना ती उफेता असोय उल्लेख सांपडटा. शतपथ ब्राम्हणांत धर्तरेक सृश्टी आनी अग्निगर्भ अशें म्हळां. तशीच ती वाटकुळी आसा अशेंय तातूंत सांगलां. ऋग्वेदसंहितेच्या काळांत लेगीत धर्तरी वाटकुळी आनी निराधार आसा हाची जाण आशिल्ली. मनशाक उपेगी पडपी सगळ्यो वस्तू धर्तरेसावन मेळटात. हाका लागून शांखायान अरण्यकांत धर्तरेक वसुमती (संपत्तीन भरिल्ली अशी) अशें नांव दिलां. धर्तरी आपले भोंवतणी घुंवता, हाकालागून सूर्य आनी हेर गिरे धर्तरेभोंवतणी घुंवता असो भास जाता हें मत पयल्या आर्यभट्टान इ.स.प. 6 व्या शेंकड्यांत मांडलें. ह्या ताच्या मताक लागून उपरांत आर्यभट्टाचेर खूब टिका जाली. पूण धर्तरी सूर्या भोंवतणीं घुंवता अशें ताचें मत नासलें. बाराव्या शेंकड्यांत भास्कराचार्य हाणें धर्तरेचे कुडींत आकर्शणशक्ती (गुरूत्वाकर्शण) आसा, हाका लागून अवकाशांतली खंयचीय जड वस्तू धर्तचेर पडटा अशे सांगलें. भारतीय ज्योतिशशास्त्रांत वेगवेगळ्या सिध्दांतांनी धर्तरेविशीं विंगड विंगड भुगोलिक म्हायती मेळटा.




#Article 339: धर्म (1537 words)


धर्म देव ह्या अलौकीक स्वयंभू तशें सर्वशक्तिमान आनी पवित्र, विस्वासपात्र अशे विभूतिक मध्यवर्ती दवरून, हे विभूताकडेन अनुकूल असो आनवी लागींलागीं सैमीक असो संबंद स्थापित करपी वैयक्तीक वा समाजीक प्रवृत्ती. ह्या संबंदान गरजेची अशी आचारसंहिता, निती आनी कर्मकांड ही मूळ प्रवृत्तीची गरजेची अशा आंगां. मूळ प्रवृत्ती आनी हीं गरडेचीं आंगां मेळून धर्म हीं संपल्पना तयार जाता.
 
भारतीय इतिहासांत धर्म ह्या शब्दाचो मुखेलपणान कर्तव्य ह्या अर्थानूच मुखेलपणान उपेग जाला. पूण त्या शब्दाच्या अर्थांत काळाकाळांनी बदल जायत रावला. वैदिक भाशेच्या साप सुरवेच्या काळांत धर्म ह्या शब्दाचो अमुकूच अर्थ कितें आशिल्लो हे सांगप खूब कठीण. कांय भाशा जाणकारांच्या मतान हो शब्द धृ, म्हळ्यार धारण करप, आदार दिवप, पोशण करप ह्या धातूसावन तयार जाल्लो आसा. ऋग्वेदांतल्या कांय वाक्यांनी तो शब्द धारण करपी वा आदार दिवपी ह्या अर्थान येवजिला अशें कळटा. कांयकडेन तो शब्द पुल्लिंगी जाल्यार हेरकडेन धर्म हो शब्द धर्मासंबंदी नेम घालून दिवपी वा धार्मीक विधी ह्या अर्थान वापरलां. कांय वाक्यांनी त्या शब्दाचो अर्थ 'आचरणाची निश्चीत तत्वां वा नेम' असो आसा.

अथर्ववेदांत धर्म हो शब्द धर्मीक विधी करून मेळिल्लें पुण्य ह्या अर्थान येवजिला. ऐतरेय ब्राम्हणांत हो शब्द 'धर्मासंबंदीच्या कर्तव्याची पुराय म्हयती सांगपी' ह्या नात्यान वापरलां. छांदोग्य उपनिषद हातूंत 'चारूय आश्रमांचीं खाशेली कर्तव्यां' असो ह्या शब्दाचो अर्थ सांगला तशेंच धर्माचें तीन फांटें आसात अशेंय तातूंत मुखार म्हळां. यज्ञ, अध्ययन आनी दान हांचो पयल्या फांट्यांत आस्पाव जाता (गृहस्थाश्रमधर्म), दुसऱ्या फांट्यांत तपाचो (वानप्रस्थाश्रमधर्म) तर तिसऱ्या फांट्यांत आपल्या गुरूच्या आश्रमांनी रावपी आनी आमरणन्त गुरूंची सेवा करपी ब्रम्हचारी हांचो आस्पाव जाता. तैत्तिरीय उपनिषदांत विद्यार्थाक केल्ल्या 'सत्यं वद, धर्मं चर' आनी हेर उपदेशांनी धर्म हो शब्द विद्यार्थांक तांची कर्तव्यां आनी तांची अधिकार सांगता. 

धर्म' ह्या शब्दाचो खोलायेन अभ्यास केल्यार, ताच्या अर्थांत ऋग्वेद काळांसावन ते वेदांतामेरेन बदल जायत रावलें पूण निमाणेंकडेन त्या शब्दाक आर्यांच्या समाजाचो एक घटक ह्या नात्यान तशेंच जण एके जातीतलीं आनी अवस्थेतलीं वक्ती, ह्या नात्यान तांचे अधिकार, कर्तव्यां आनी तांच्यो जापसालदारक्यो असो खूब म्हत्वाचो अर्थ प्राप्त जालो. तैत्तिरीय उपनिषद, भगवदगीता आनी हेर धर्मशास्त्रांनीय ह्या शब्दाचो अर्थ तोच सांगलां. सगळ्या धर्मसूत्रांचो उद्देश म्हळ्यार वर्णाचें आनी आश्रमांचे धर्म (duties) सांगप, अशें तंत्रवार्तिकांत म्हळां. मनुस्मृती ह्या ग्रंथाचेर टिका करतना मेघातिथी हाणें वर्णधर्म, आश्रमधर्म, वर्णाश्रमधर्म नैमित्तिकधर्म आनी गुणधर्म, अशा पांच प्रकारच्या धर्मांचो उल्लेख केला.

हिंदू, बौध्द, क्रिस्तांव, इस्लाम आनी हेर उंचेल्या धर्मांच्या (religions) तत्त्वगिन्यानांचो अभ्यास केल्यार सादारणपणान धर्माची व्याख्या अशी करूं येता. 'इश्टप्राप्तर्थ करून दिवपी आनी वायट प्रवृत्ती तशेंच वायट आचरण हांचो नाश करपी अलोकीक शक्तीची साधना वा आराधना म्हळ्यार धर्म' (अलोकीक म्हळ्यार, सैमाचे आनी जिवीताचे नेम थरोवपी शक्ती). साप सोपें भाशेन सांगचें जाल्यार जीण परिपूर्ण आनी कृतार्थ करपी आनी अपरिपूर्ण, दूशीत तशेंच अशांत जीण बदलून उडोवपी, उंचेलीं ध्येयां प्राप्त करून दिवपी पद्दत म्हळ्यार धर्म. सैमाचे आनी जीणेंतलें नेम घालून ताचेर नियंत्रण दवरपी, तशेंच मनशाच्या पुराय भवितव्याकडेन संबंद आशिल्ल्या शक्तींचेर मनशाची श्रध्दा आसता, त्या शक्तीकडेन स्वताचो पवित्र संबंद जोडपाची वैयक्तिक वा भौशीक मनप्रवृत्ती आनी तातूंतल्यान वयर आयिल्ली आचरणाची पद्दत म्हळ्यार धर्म. अशो, साबार तज्ञांनी आपआपले प्रवृत्तीप्रमाण आनी संस्कृतीच्या उच्चनीच थरांप्रमाँ धर्माच्यो वेगवेगळ्यो व्याख्या सांगल्यात.

विल्यम जेम्स हाणें धर्माचे संस्थारूप आनी वैयक्तीक अशें दोन प्रकार सांगल्यात. यज्ञ, पुजा म्हळ्यार कर्मकांड, देवतांविशींचे वेवस्थेचें तंत्र, देवविद्या, सण आनी पुरयत संघटना हांचो संस्थारूप धर्मांत आस्पाव जाता. वैयक्तीक धर्म हो व्यक्तीच्या मनाचो वा काळजाचो धर्म. हातूंत भक्त मनांतल्यानूच देव ना देवतांकडेन संबंद स्थापित करपाचो यत्न करता. 

आयज संवसारांतल्या चडश्या धर्मांचो (Religions) अभ्यास केल्यार, लोकांचो आपआपल्या धर्माचेर भावार्थ आसा हे दिसलां. तज्ञांनी हाची साबार कारणां दिल्लीं आसा. चडशें लोक आपल्या वाडवडिलांनी दवरिल्लया थेव्याचें, म्हळ्यार आपली संस्कृती, जमात वा कुटूंब हांचें धरामाकडेन दायज आसा अशें मानतात. तसोच धर्म हो लाकांच्या मनांत राखणेची भावना निर्माण करता. तांच्या मतान एक व्हड अशी दिव्य शक्ती तांच्या सगळ्या हालचालींचेर देखरेख दवरता. अशा भावार्थाचें लोक सदांच देवाकडच्यान राखणेची वा आदाराची अपेक्षा दवरतात. धर्म हो लोकांच्या काळजांत वा मनांत सदांच मोक्षाची भावना जागी दवरता. कांय लोक आपल्या धर्मांक लागुनूच आपले जिणेक अर्थ आसा आनी समाजांत मान आसा अशें मानतात. तशेंच, धर्म, सत्य आनी असत्य हातूंतलो फरक किदें? एका मनशाचें दुसऱ्या मनशाकडेन वा सैमैकडेन संबंद कशें आसचें? जिणेचो खरो अर्थ किदें? ह्या सारकिल्ल्या प्रस्नांक जापो दिता. हाकालागून जण एकलो आपआपल्या धर्मान घालून दिल्ल्या नेमांक वा आचरणांक पाळो दिवपाचो यत्न करता.

आयज संवसारांत हजारांनी धर्म आसात. पूण निर्मीतीचें वळेरेप्रमाण जुदा(Judaism), हिंदू, बौध्द, कुंफू (Confucianism), टोई (Taoism), शिंतो, क्रिस्तांव आनी इस्लाम हे मुखेल धर्म आसात. हिंदू, टोई आनी शिंतो ह्या धर्मांची हजारांनी वर्सांपयलीं पारंपारिक रितीन वाड जाली. पूण हे धर्म चडकरून एका मनशानूच स्थापित केल्यात. एका मनशान स्थापित केल्लया धर्मांभितर साबार गजालीं एक सारक्योच आसता. प्रवर्तकां फाटल्यान तांचे भोंवतणीं पूजा वा विधी करपाची एक खाशेली पद्दत चालींत येतात. हे पद्दतीक पंथ अशें म्हण्टात. पंथ होच धर्माचो मूळ आदार वा तळ आसता. प्रवर्तकाची शिकोवणीच त्या धर्माचो(पंथाचो) गाभो वा सार थारता.

देव वा देवतांचेर विस्वास (भावार्थ), मोक्ष सिध्दांत आचरण आनी नेम, पवित्र काणयांचो वापर आनी धर्मीक संस्कारांचे विधी हे धर्मांचे कांय खाशेले गूण आसात. देवच्या अस्तित्वाविशीं तीन तत्वगिन्यानीक नियाळ आसात. नास्तिक वा निरीश्र्वरवादी लोकांच्या मतान ह्या संवसारांत देव ना. ईश्र्वरवादी लोक, देव वा देवतांचें अस्तित्व मान्य करतात.अज्ञेयवादी (Agnostics) लोकांच्या मतान देव आसा,पूण ताचें अस्तित्व मान्य करप वा अमान्य करप मनशाचे शक्ती भायर आसा. पूण चडशे धर्म ईश्र्वरवादी आसात. तांच्या मतान मनशाच्या हालचालींचेर आनी सैमीक घडामोडींचेर देवतांचो वा देवांचो प्रभाव आसा. कुंफू हो देवाचेर विस्वास ना दवरपी एक म्हत्वाचो नास्तिक धर्म. कांय लोकांचो सर्वश्रेश्ठ अशा एकाच देवाचेर जाल्यार हेरांचो साबार देवतांचेर विश्र्वास आसता.जायते लोक सैमीक देवतांची पूजा करतात.

चडशे धर्म मोक्ष वा मुक्ती कशे रितीन प्राप्त करप आनी मर्णाउपरांतची जीण कशी सुखी करप हाची शिकवण दितात. पूण वेगवेगळ्या धर्मांनी मोक्षाची वेगवेगळी व्याख्या करुन, तो मेळोवपाच्योय विंगडविंगड पद्दती सांगल्यात. जण एका धर्माची आचरणाची पद्दत चाली-रीती वा विधी वेगवेगळे आसले तरी, तांची नितीक शिकवण आनी तत्वां तितलींच म्हत्वाचीं आसात. जण एका धर्मान आपलें व्हडपण सांगपाखातीर देवदेवतांच्या काव्यांचो (Myth) आदार घेतला. ही परंपरा हजारांनी वर्सा चलत आयल्या.

सगळ्यांत पयलीं म्हळ्यार इ. स. प. 60,000 च्या सुमाराक जावपी धर्मीक विधी वा कर्मकांड हांच्या पुराव्यांची नोंद जाल्ली आसा. तरीपूण मानवशास्त्रज्ञ आनी इतिहासकारांच्या मतान मनशाच्या अस्तित्वासावन धर्मांचे कसलें तरी रूप आशिल्लें. तज्ञांच्या मताप्रमाण इतिहासपुर्विल्ल्या काळांत, सैमीक घडणुकांच्या भंयान आनी अजापांक लागून धर्माची निर्मिती जाली. हुंवार, वादळ आनी भूंयकांपा सारकिल्ल्या भिरांकूळ सैमीक घडणुकांनी मनशाच्या मनांत भंय निर्माम केलो. जल्म आनी मरण ह्या सारकिल्ली अजापांय तांचेमुखार आशिल्लीं. भंय पयस करपाखातीर आनीं वेगवेगळीं अजापांय स्पश्ट करपा खातीर इतिहासपुर्विल्ल्या मनशान, तांचेपरस व्हड आनी पुराय सैमाचेर ताबो दवरपी व्हड अशी दिव्य शक्ती निर्माण केला. तांची धर्मीक विधी आनी कर्मकांड हे मुखेवलपणान तांच्या पंगडाची बरकत (Prosperity) आनी भरपूर अन्न मेळेवप ह्या मूळतत्वांचेर केंद्रींत जाल्ले.

इतिहास पुर्विल्ल्या काळांत धर्म कसो निर्माण जालो हाचेर वेगवेगळ्या तज्ञांनी वेगवेगळें सिध्दांत मांडल्यात. टॅलर हो 1800 सुमाराचो ब्रिटीश मानवशास्त्रज्ञ. ताच्या सिध्दांताप्रमाण, सुर्वेक लोकांच्या मतान जीव वा आत्मो (spirit) हो सैमातलें दर एके वस्तूंत आस्पावला आनी तोच तांचेर देखरेख दवरता (Animism). ह्या सिध्दांताप्रमाण सैमातलें जण एके वस्तूंत वा शक्तींत (झाडां-पेडां, वारो, ज्वालामुखी, सूर्य), जीव (Spirit) आसा. गडगड, जोगूल, वादळ, हुंवार, दीस आनी रात ह्या सारकिल्ल्यो सगळ्यो सैमीक घडणुको ह्यो जिवांच्योच हालचाली (Actions of Spirit) आसात. हातूंतल्यो कांय घडणुको खूब परिणामकारक वा भिरांकूळ आसतात हाकालागून लोक ह्या जिवांची पुजा करपाक लागले. टॅलर हाच्या मतान सैमीक भक्तीवरवींच सैमाची निर्मीती जाली.

म्यूलर, ह्या जर्मन तज्ञांचे विचार टॅलर हांच्या सिध्दांताकडेन जुळटात पूण म्यूलर हाणें सैमीक घडणुकांची मनशाच्या सभावाकडेन तुळा केल्या. मनशाच्या सभावाप्रमाण सैमीक वस्तूंभितरूय बरे आनी वायट हे दोनूय गूण आसतात. हाकालागून सैमाक सदांच खुशाल दवरपाखातीर, ताचो कोप जावंचो न्हय म्हणून लोक तांची पुजा करपाक लागले. हातूमतल्यानूच धर्म निर्माण जालो अशे म्यूलराचे मत.
 
श्मिड्ट हाच्या मताप्रमाण इतिहास पुर्विल्ल्या काळांत लोक दिव्य शक्तींनीं विश्वास दवरताले तांच्या मतान ही दिव्य शक्ती मनशाच्या तशेंच सैमीक हालचालींचेर देखरेख दवरता. ह्याच विचारातल्यान देवतांची कल्पना वृनिर्माण जाली अशें श्मिड्ट हाणें मत मांडला.

आयज संवसारांत साबार धर्मांचे लोक दिश्टी पडटात. पूण जुदाई, हिंदू, बौध्द, ताओ, कुंफू, शिंतो, क्रिस्तांव आनी इस्लाम हे म्हत्वाचे (मुखेल) धर्म आसात. चडकरून ते इ.स.प. 600 ते इ. स. 600 ह्या काळांभितर अस्तित्वांत आयलें. ज्यू सोकांच्या मतान 4,000 पयलीं अब्राहम हाणें जुदाई धर्माची स्थापणूक इस्त्रायलांत केली. एकाचटदेवाचेर विश्वास दवरपी जुदाई हो सगळ्यांत आदलो धर्म.

हिंदू हो धर्म इ. स. प. 1500 च्या सुमाराक अस्तित्वांत आयलो. आर्य लोकांचो सूर्य उत्तर भारतांत शेक वाडलो. उपरांत तें जशे दक्षिणेक वचपाक लागले तसो तांचो थळाव्या भारतीय लोकांकडेन (द्रविड लोकांकडेन) संबंद वाडत गेलो. आर्य आनी द्रविड संस्कृतायो मेळून हिंदू धर्म निर्माण जाला असो समज आसा. बौध्द धर्माची भारतांत इ.स.प 500 च्या सुमाराक वाड जाली उपरांत तो हेर उदेंत आशिया देशांनी पातळलो. हो धर्म मुखेलपणान गौतम बुध्द हाचे शिकवणेचेर (तत्त्वाचेर) आदारिल्लो आसा. कुंफू हो चीन देशांत निर्माण जाल्लो धर्म. तो तत्वगिन्यांनी कन्फ्यूशियस होचे शिकवणेचेर आदारिल्लो आसा.

टाओ होय एक चीन देशांत निर्माण जाल्लो धर्म. ताची मूळ तत्वां चीनच्या आदल्या इतिहासिक घडणुकांचेर आदारिल्ली आसात. शिंतो हो जपान देशाचो थळावो धर्म. शिंतो आख्यायिकांप्रमाण जपान देशांची जशीच जपानी लोकांची गचणूक देवतांनीच केल्या. एकुणिसाव्या शेंकड्याच्या शेंवटाक लेगीत जपानी लोक आपल्या राजाक देवाचो प्रतिनिधी मानताले आनी ताची पुजाय करताले.

क्रिस्तांव हो धर्म जेझूचे शिकवणेचेर आनी ताचे जीणेचेर आदारिल्लो आसा. क्रिस्तांव लोकांच्या मतान जेझू हो देवाचो पूत आसून देवानूच ताका संवसाराची राखण करपाखातीर धाडला. इस्लाम धर्माची स्थापणूक महमद पैगंहर हाणें इ. स. 600 च्या सुमाराक अरेबियेंत केली. मुहमदापयलीं थंयचे लोक अल्लाह तशेंच हेर देव-देवतांचीय पुजा करतालें. पूण इस्लाम धर्मांउपरांत ते एकूच देवाक मानपाक लागले.

धर्म ही इतिहासांतली एक म्हत्वाची शक्ति. इतिहास पुर्विल्ल्या काळांसावन धर्मीक शिकवणेक लागून लोकांचे जीणेंत वा समाजजिणेक एक खाशेले रूप मेळ्ळां; एक पद्दत लाबल्या. जुदाई, इस्लाम आनी चडकरून क्रिस्तांव ह्या धर्मांचो अस्तंती संस्कृतीचेर प्रभाव पडला. अरबी संस्कृतीचेर प्रभाव पडलां. अरबी संस्कृती ही मुखेलपणान इस्लामी संस्कृती. बौध्द, हिंदू, कुंफू, शिंतो आनी टाओ ह्या धर्मांसावन आशियी संस्कृताय निर्माण जाल्या. कांय धर्माचेर हेर धर्माचो प्रभाव पडिल्लो स्पश्ट जाणवता. धर्म हे कलेक प्रेरणा दिवपी एक मुखेल सूत्र. संवसारातल्यो कांय सोबीत इमारती, देवघरां (देवूळ, मशीद, चर्च, गुरूद्वारा) म्हणून प्रसिध्द आसात. तशेंच संवसारातलें चडशें संगीतूय धर्मीक पद्दतीचें आसा. धर्मीक काणयो हें चित्रकला, मुर्तीकला, साहित्य, नृत्य, फिल्म आनी हेर विशयांचे साधन थरलां.




#Article 340: धर्मझुजां (1705 words)


धर्मझुजां धर्मसंरक्षण,धर्मविस्तार आनी धर्मीक स्थळांची राखण हे संबंदीत जाल्ल्या झुजांक धर्मझुजां ही विस्कळीत अशी संज्ञा लायतात. धर्मझुजाचे मूळ कल्पनेंत धर्ममुक्ती अभिप्रेत आसली तरी काळांतरान धर्माच्या खंयच्याय एका आंगा संबंदी जाल्ल्या झुजाचो आस्पाव धर्मझुजांत करप जाता.

धर्मझुजाची मूळ कल्पना, मध्ययुगीन युरोपांतल्या मुस्लीम सत्तेच्या ता ताब्यांतल्यान क्रिस्तांव लोकांची पवित्र भूंय (जेरूसलॅम, बॅथलॅहॅम) आपल्या ताब्यांत घेवपाच्या उद्देशान वेळावेळार जाल्ल्या 'क्रुसेड' ह्या मुक्तीसंग्रामांत मेळटा. पूण फुडें पाखंडी,धर्मद्रोही वा पोपाचे वैयक्तिक विरोधक ह्या सारकिल्ल्या स्वकियांच्या आड, धर्माच्या नांवाखाला जाल्ले मोहिमेक 'क्रुसेड' ही संज्ञा लावप जाली. ताचेय फुडें वचून खंयच्याय पवित्र दिसपी कार्याखातीर चलयल्ले मोहिमेखातीर धर्मझूज ह्या शब्दाचों वापर जावपाक लागलो. मुसलमान राजकर्त्या कडसून युरोपाचो वाठार परतून जिखून घेवपाच्य यत्नांत पोपान धर्मझुजाचो दर्जो दिलो. धर्मप्रसाराखातीर जाल्ल्या मोहिमांचोय कांय धर्मियांनी धर्मझुजांत आस्पाव केला.मुसलमान धर्माची जिहाद ही कल्पना धर्मप्रसारणेचे मोहिमेक लागीं आसा.

महाभारतांत धर्मझुजाची कल्पना ही वयले कल्पनेपसून वेगळी आसा. महाभारतांतलें धर्मझूज हाचो अर्थ झुजाचो नेम पाळून आनी नितीक धरून केल्लें झूज असो जाता. इकराव्या शेंकड्याच्या शेवटाक ते तेराव्या शेंकड्याच्या शेवटाक धर्माच्या संरक्षणाखातीर आपल्या दुस्मानांचो नाश करप ही धर्मझुजाची कल्पना युरोपी लोकांमदी घोळटाली अशें इतिहासावयल्यान कळटा.कळटा. दुस्मानांआड लस्करी मोहिमो हातांत घेवपा फाटल्यान साबार कारणां आसली तरी, तीर्थयात्रा आनी 'पवित्र झूज' हांच्यांतल्यान तांकां चड प्रेरणा मेळ्ळी. त्या काळांत प्रसिध्द आशिल्ल्या साबार क्रिस्तांव आख्यायिकांनी जेरूसलॅम शाराची क्रिस्तांव लोकांची 'पवित्र भूंय' वा ताचें 'मुखेल केंद्र' म्हणून उल्लेख जातालो. जनतेच्या मनांत आपले पवित्र भुयेंविशीं उमळशीक वाडून उपरांत हजारांनी युरोपी लोक हें पवित्र भुंयेचें आनी थंयच्या पवित्र अवशेशांचें दर्शन घेवपाक वचपाक लागले. सुर्वेक तांकां साबार आडमेळीं येतालीं वा कांय लोकांकडच्यान विरोधूय जातालो. साबार खेपे तांचेमदीं आनी हेरांमदीं झगडीय जाल्लीं. हाका लागून उपरांत, म्हळ्यार बाराव्या शेंकड्यासावन हे तीर्थयात्री शस्त्रां घवन झुजाचे तयारेनूच वचपाक लागले. जेजू क्रिस्त आनी क्रिस्तांव लोकांचेर केल्ल्या अन्यायांचो सूड घेवपाखातीर म्हणून सुर्वेक स्पेन आनी सिसिलींत मुसलमानां आड झुजां उबारिल्ली. पोपान आपल्या तशेंच इगर्जेच्या दुस्मानांआड जाल्ल्या झुजांक धर्मझुजाचो दर्जो दिल्लो. हेखातीर ताणीं धर्मझुजाऱ्यांक कांय खाशेल्यो सवलती दिल्ल्यो. इ.स. 878 त पोप जॉन आठवो हाणें आपल्या विरोधकांआड झुजतल्यांक क्रिस्तांव धर्मांत मानाची सुवात दिल्ली. धर्माची राखण करपी आनी धर्मद्रोह्यांआड झुजतल्यांक पुण्य मेळटा आनी तांकां स्वर्गाचीं दारां सदांच उकतीं आसतात हे सांगणेंतल्यान ग्रॅगरी 7वो (1073-1085) हाणें धर्मझुजांक जालना दिल्ली.

मध्ययुगांतले राजकीय वेवस्थेक लागुनूय धर्मझुजांक फाटबळ मेळ्ळें. ह्या तेंपार युरोपांत सरंजामी वेवस्था (Feudalism) आशिल्ल्यान तांचेमदीं यादवी झुजां जातालीं. हे झुजारी प्रवृतीचो उपरांत धर्मझुजांत बदल जालो. सरंजामी वेवस्थेत फकत व्हड चल्याक मानाची सुवात आसता, हाकालागून हेर साबार तरनाटें आपलें कर्तृत्व दाखोवपाखातीर धर्मझुजारी जालें. म्हत्वाची गजाल म्हळयार 1071 त बायझंटायन सैन्याची मांजिकर्त (आशिया मायनर) नगरांत मुसलमानांच्या हातांतल्यान हार जाल्ली. धर्मझुजाच्या आदारान आपली सत्ता सिरिया आनी आशिया मायनरांत परतून स्थापन करपाक मेळटली, ह्या हेतान बांयझंटायन सम्राटांनी धर्मझुजाऱ्यांक तेंको दिल्लो. धर्मझुजाऱ्यांक जालना मेळपाक अशीं आनी साबार कारणां आसलीं. पूण मुखेलपणान पॅलेस्टायन (पवित्र भूंय) मुसलमानांकडल्यान हातासून थंय क्रिस्तांव लोकांची सत्ता स्थापन करपाखातीर ही चळवळ उबारिल्ली.

इकराव्या शेंकड्याच्या शेवटाक सावन दर वर्सा हजारांनी सशस्त्र यात्रेकार जेरूसलेमांत वचपाक लागले. हे यात्रेकार कांय तेंप थंय रावून थंयच्या क्रिस्तांव लोकांक आदार दिताले. साबार खेपे वेगवेगळ्या यात्रेकरांचे पंगड एकठांय जावन ताणीं मुलमानांआड वेगवेगळ्यो मोहिम्यो उबारिल्ल्यो पूण इतिहासकाराच्या मतान हातूंतल्यो फकत आठ मोहिमो म्हत्वाच्यो आशिल्ल्यो.

इ. स. 1971 त बायंझटायन साम्राज्याचो सम्राट रोमेनस हाचेर तुर्की सुलतान आल्प आर्सलान हाणें मालाझगिर्ट, आशिया मायनरांत पुरायपणान हार घाल्ली. हाका लागून उपरांत सम्राट आलेक्सिअस हाणें आपल्या साम्राज्याची राखण करपाखातीर पोप अर्बन दुसरो हाचेकडेन आदार मागलो. हाका लागून अर्बन दुसरो हाणें क्लेरमाँचे धर्मपरिशदेंत हो प्रस्न मांडलो. धर्मझूज जाल्यार पॅलेस्टायनाची मुक्तताय जातलीं तशेंच ग्रीसी धर्मपीठ आपल्या शेकातळा येतलें, ह्या हेतान ताणीं धर्मपरिशदेंत जमिल्ल्या लोकांक, धर्मझुजांत व्हड संख्येन वांटो घेवपाक उलो मारलो. बिशप आदेमाराच्या फुडारपणाखाला 15 ऑगस्ट 1096 दिसा धर्मझूज उबारपाचें थरलें. पिटर ह्या साधून ह्या झर्मझुजाचो प्रचार केल्लो. हजारांनी लोक एका हातान तरसाद आनी दुसऱ्या हातान खुरीस घेवन यात्रेखातीर एकठांय जाले. हातूंत मुखेलपणान फ्रँच, नॉरमन आनी फ्लॅमीश सरदारांचो आस्पाव आशिल्लो. ह्या सरदारांवांगडा साबार गरीब यात्रेकारूय काँस्टाण्टिनोपोलाक वचपाक भायर सरलें. काँस्टाण्टिनोपोलाची वाट चलतना कांय सरदारांनी साबार ज्यू लोकांची कत्तल केली. साबार सरदार आनी तीर्थयात्री हांकां हंगेरींत मरण आयलें. जाल्यार उरिल्ले अॅनायेलीयांत सोपलें. पूण बिशप आदेमार, ड्यूक गॉडफ्री, बॉल्डविन दुसरो, रेमांड चवथो, रॉबर्ट दुसरो हांच्या फुडारपणाखाला 1097 त मुखेल सैन्य काँस्टाण्टीनोपलाक पावलें. उपरांत त्राशिल्ले वेवस्थेंत तुर्की शिमेलागीं पावले. ह्या वेळार मुसलमान राजकर्त्यांभितर एकवट नाशिल्लो. हाकालागून सुर्वेक धर्मझुजाऱ्यांनी आशिया मायनरांतल्या नायसीया शाराचेर जैत मेळयलें आनी डॉरलीयम वाठारांत तुर्की सैन्याचेर हार घाली (जून-जुलै 1097), ह्या झुजांत तांकां खूब त्रास आनी नुकसानय जालें. जुलय 1099 त धर्मझुजाऱ्यांनी जेरूसलॅम शाराचेर घुरी घालून ताचेर जैत मेळयलें. पूण हाचे पयलीं कांय सरदारांनी वेगवेगळ्या शारांचेर घुरी घालून तीं आपल्या शेकातळा दवरून आपलो सुवार्थ सादून घेतलो. बॉल्डविन ह्या सरदारान इडेसा शाराचेर घुरी घालून तें आपल्या शेकातळा हाडलें (6 फेब्रुवारी 1098) आनी बोएमाँ हाणें अँटिऑक शार हातासलें (3 जून 1098). अशें रितीन जॉफा, रामॅल्ला, हायफा हींय शारां क्रित्सांव लोकांच्या शेकातळा गेलीं. जेरूसलॅम शाराचेर पोपाचो अधिकार आशिल्ल्यान, तेन्ना इगर्जेचो राखणदार म्हणून गॉडफ्रिची नेमणूक जाली. गॉडफ्रिच्या मरणाउपरांत ताचो भाव बॉल्डविन हो जेरूसलॅमाचो राजा जालो.

(1147-1149). 1144त सिरियाच्या सुलतानान इडेसा ह्या क्रिस्तांव राज्याचेर जैत मेळयलें. तुर्कीचे अधिकारी बळिश्ट जाल्ल्यान, जेरूसलॅम शाराकूय धोको निर्माण जाला हें जाणून तिसरो पोप युजिनिअस हाणें दुसऱ्या धर्मझुजाच्या प्रसाराक सुरवात केली. पोपसायबाचो उलो आयकून फ्रेंच राजा सातवो लुई आनी जर्मन राजा तिसरो कॉनरॅड हाणीं हे मोहिमेंत फुडाकार घेतिल्लो. पूण तांचेमदीं एकवट नाशिल्ल्यान तांचेर हार पडली. अशे रितीन दुसरें धर्मझूज अपेशी थारलें. 

(1189-1192) बाराव्या शेंकड्याच्या मध्याक चडशीं मध्य आशियातलीं क्रिस्तांव राज्यां परत मुसलमान सुलतानांच्या शेकातळा गल्लीं. 1174त इजिप्ताचो सुलतान सॅलदीन हो खूब बळिश्ट जालो. ताणें 1174त दामास्कस, 1183त आलेप्पो आनी 1187त जेरूसलॅम शारांचेर जैत मेळयल्लें. उपरांत फकत ट्रिपोली आनी अँटिऑक हीं राज्यां क्रिस्तांव लाकांच्या शेकातळां उरिल्लीं. हे परिस्थितींत पोपानूच धर्मझूडाचो प्रचार केलो. ह्या वेळार धर्मझुजाचें मुखेलपण राजांनी केल्लें. हातूंत इग्लंडाचो राजा दुसरो हॅन्री आनी उपरांत ताचो चलो रिचर्ड, फ्रांसाचो राजा फिलीप ऑगस्टस, जर्मन राजा फ्रीड्रीख हाका अपघाती मरण आयलें. फाटल्या धर्मझुजांप्रमाण ह्याय वेळार धर्मझुजाऱ्यांभितरवाद निर्माण जालो. हाका सागून फ्रांसाचो राजा धर्मझूज अर्द्यारूच सोडून फ्रांसाक परतलो. ह्या झुजांतली म्हत्वाची गजाल म्हळ्यार फकत आएरे शाराचेर जैत मेळयल्लें आनी रिचर्ड हाणें सॅलदीन हाचेलागी 1192 त कबलात करून आपलो पुतणयो हॅन्री हाका जेरूसलॅमाचो राजा केल्लो. तशेंच हे खेपे धर्मझूजाची सुत्रां पोपाकडच्यान राजांच्या हातांत गेल्लीं.

(1202-1204) जेरूसलॅम शाराक वांचोवपाखातीर पोप इंनोसंट तिसरो हाणें तेराव्या शेंकड्याच्या सुर्वेक धर्मझुजाचो प्रचार परतून सुरू केलो. सुर्वेक हे चळवळीक उणो तेंको मेळ्ळो. इजिप्त हें मुसलमान सत्तेचें मुखेल केंद्र आशिल्ल्यान हे खेपे धर्मझुजाऱ्यांची मोख इजिप्ताकडेन आशिल्ली. भूंयमध्य दर्या हुंपचेखातीर धर्मझुजाऱ्यांच्या मुखेल्यांनी व्हॅनिस नाविक दळाचो आदार घेतलो. पूण व्हॅनिस दळाक फारीक करपाक तांचेकडेन धन नाशिल्ल्यान, तांणी झारा बंदर हातासून तें व्हॅनिसाच्या लोकांक दिलें(1202). पूण उपरांत हे झुजारी हॅन्रीच्या सांगण्यान काँस्टॉण्टिनोपला वटयां घुंवलें. 1203त तांणी काँस्टाण्टिनोपोपॉल शाराचेर सहज जैत मेळयलें. पूण हॅन्रीलो सोयरो आयझाक हाणें झुजाऱ्यांक दिल्लें उतर पाळूंक शकलोना म्हणून धर्मझुजाऱ्यांनी ह्या शारांत व्हड लूट मारून, हें शार आपल्या शेकातळा हाडलें आनी फ्लँडर्सचो सरदार बॉल्डविन णववो हाका सम्राट केलो.

चवथ्या धर्मझुजा फाटल्यान रोखडीच 'भुरग्यांचें धर्मझूज' ही म्हत्वाची धडणूक घडली. 1212 त निकोलस नांवाच्या भुरग्यान साबार भुरग्यांक एकठांय करून आल्प हुंपून पवित्र भुंयेकडेन वचपाचो यत्न केलो. पूण तांकां येस आयलेंना. ह्याच तेंपार फ्रांसांत स्टिवन नांवाच्या एका धनगर चल्यान आपल्याक दृष्टांत जाल्ल्याचो संदेश राजाक पावोवपाचो यत्न केल्लो. उपरांत हेय घडणुकेक कांय इतिहासकारांनी 'भुरग्यांचें धर्मझूज' हाका जोडपाचो यत्न केल्लो दिश्टी पडटा. 

भुरग्यांच्या धर्मझुजांत उत्तेजीत जावन पोप इनोसंट तिसरो हाणें 1215त परत झर्मझुजाची घोशणा केली. जर्मनीचो राजा दुसरो फ्रीड्रीख, ऑस्ट्रियाचो ड्यूक आनी हंगेरीच्या राजान पोपाक तेंको दिल्लो. कार्डिनल पिलेजिअस हाणें हे मोहिमेचें फुडारपण केल्लें. ह्या सुमाराक आएरे शार क्रिस्तांव लोकांचे हालचालींचें मुखेल केंद्र आशिल्लें. ताणीं भूंयमध्य दर्या हुंपून दॅमिएट्टा शाराचेर जैत मेळयलें. पूण कायरो वटेन वता आसतना तांचो एल-मांसूरा नगरांत पराभव जालो.

हें जर्मनीचो राजा दुसरो फ्रिड्रीख हाच्या फुडारपणाखाला सुरू जालें. पूम ह्या वेळार खरेपणी झूज जालेंच ना. ह्याच सुमाराक फ्रीड्रीख हाचें जेरूसलॅमाचे राजकन्येकडेन लग्न जालें. 1228 च्या सुमाराक तो सुर्वेक सिपरस आनी उपरांत आएरे नगरांत पावलो. ज्युस्त ह्याच तेंपार मुसलमान मुखेल्याभितर सर्त चलताली. हाचो फायदो घेवन फ्रीड्रीख हाणें मुसलमान मुखेल्यांकडेन गुपीतपणान कबलात करून नाझारेथ, बॅथलॅहॅम, जेरूसलॅम आनी लिड्डा ही शारां मेळयलीं (मार्च 1229). उपरांत पोप ग्रॅगरीचो विरोध आसून लेगीत ताणें आपलो राज्याभिशेक करून घेतलो.

निमाण्या दोनूय धर्मझुजांचें फुडारपण फ्रांसाचो राजा सेंट लुई हाणें केल्लें. 1245 त लायन्झ नगरांत पोप चवथो हाणें फ्रीड्रीकाआड आनी जेरूसलॅम परतून मेळवपाखातीर धर्मझुजाची घोशणा केली. ह्या वेळार फ्रांसांचो राजा सेंट लुई णववो हाणें हे मोहिमेचें फुडारपण केल्लें. आपलें भाव आनी पंदरा हजार सैन्याच्या आदारान ताणें 1249 त इजिप्ताचेर घुरी घाली आनी दॅमिएट्टा शार हातासलें. उपरांत कायरोचेर घुरी घालूंक वता आसतना ताचेर हार पडून तो दुस्मानांच्या हातांत सांपडलो. व्हड खंडणी आनी (ransom) आनी दॅमिएट्टाशार दिवन ताणी आपली आनी सैन्याची सुटका करून घेतली. युरोपांतल्यान आपल्याक आदार मेळटलो हे आशेन तो चार वर्सां आएरेंत रावलो. 1207 त इंग्लंडाचो राजकुंवर एडवर्ड हाच्या आदरान लुई णववो हाणें आनीक एक मोहीम उबारपाचो यत्न केलो. हे खेपे ताणें टयुशियनाचेर घुरी घाली (आठवें धर्मझूज). पूण दुयेंत पडिल्ल्यान हांगाच ताका मरण आयलें (25 ऑगस्ट 1270). एडवर्ड हाकाय व्हडलेंशें येस मेळ्ळें ना. उपरांत इजिप्ताचो मामलूक सुलतान बायबॅर्स हाणें धर्मझुजाऱ्यांचो आपल्या सैन्यांत आस्पाव करून 1279त ट्रिपोली आनी 1291 त पॅलेस्टायनांतलें निमाणें क्रिस्तांव राज्य आएरे, हेंय आपल्या शेकातळा हाडलें.

चवदाव्या आनी पंदराव्या शेंकड्यांनी पोपसायबांनी धर्मझुजां घडोवन हाडपाचे साबार यत्न केल्ले. पूण लोकांकडच्यान तांकां व्हडलोसो तेंको मेळ्ळोना. 1365त सायप्रसाचो राजा पिटर पयलो हाणें अलेक्सांड्रीया ह्या मुसलमान राज्याचेर घुरी घालून तें आपल्या शेकातळा हाडलें. ह्या जैताचची खूब तोखणाय जाली. पूण ताका धर्मझुजाचो दर्जो मेळूंक शकलोना. उपरांत क्रिस्तांव प्रदेश राखून दवरपाखातीर ऑटोमन तुर्की लोकांआड साबार झुजां जालीं. पूण पोप पायस दुसरो हाच्या मरणाउपरांत (1464) धर्मझुजांच्या प्रचाराक देंवती कळा लागली.

धर्मझुजां घडोवन हाडपाफाटल्यान सुरवात ते निमाणेमेरेन मुखेलपणान पोपसायबंचोच हात आशिल्लो. हाका लागून उपरांत लेगीत पुराय क्रिस्तांव समाजाचेर तांचोच शेक उरलो. धर्मझुजांत वांटो घेतिल्ल्या राजांक आनी लोकांक पोपान कांय सवलती आनी अधिकार दिल्ले. तेचपरी अर्थीक आदारूय केल्लो. हाका लागून सुर्वेक चडांत चड लोकांनी धर्मझुजांत वांटो घेतिल्लो.

धाव्या शेंकड्यात पोप आनी हेरांनी सुरू केल्ली धर्मझुजांची चळवळ आपलो हेत सादपाक साप अपेशी थारली आनी हाका पोप तशेंच कांय युरोपी राजा जापसालदार आसात अशें कांय इतिहासकारांचें मत आसा. पोप आनी कांय युरोपी राजांनी धर्मझुजांत आपल्या सुवार्थाखातीर वांटो घेतिल्लो आसलो तरी धर्मझुजांच्या निमतान ताणीं संवसारांतल्या क्रिस्तांव समाजाक एकठांय हाडपाचो व्हड वावर केलो. धर्मझुजांक लागून त्या तेंपार युरोपांत वेगवेगळ्या प्रकारच्या लिखाणाकूय चालना मेळून थंयच्या साहित्यांत भर पडली. धर्मझुजांचो प्रचार करपाखातीर साबार ल्हान ल्हान धर्मीक ग्रंथाची रचणूक जाली, तशेंच धर्मझुजांविशीं रीतसर आनी एके वळेरींत म्हायती दिवपी टांचण, धर्मझुजाऱ्यांची व्हडवीक गावपी पोवाडे, कथा वा पत्रां अशें धर्मझुजांचेर वेगवेगळ्या प्रकाराचें लिखाण जालें. धर्मझुजांच्या निमतान युरोपी लोकांचो अरबांकडेन संबंद आयलो. ह्या धर्मीक मोहिमांक लागून युरोपी लोकांक अरबांकडच्यान अंकगणीत, होकायंत्र, कागद-कंवची तयार करप, नकासो तयार करप आनी हेर खूब गजाली शिकपाक मेळ्ळ्यो. मुखार साबार अरबी उतरांचो युरोपी भाशांनी वापर जावपाक लागलो.

धर्मझुजांचो एक नवो आनी म्हत्वाचो परिणाम म्हळ्यार मुसलमान सैन्यांत आशिल्ली शिस्त उपरांत युरोपी सैन्यांतूय दिसपाक लागली. तशेंच किल्ल्यांची उबारणी, अरबी वास्तूकला आनी तांचो उपेग ह्या सगल्यांचो अणकार युरोपांत जावपाक लागलो. धर्मझुजांच्या निमतान जावपाक लागलो. धर्मझुजांच्या निमतान साकर, लिंबू, सुती आनी रेशमी लुगटां, मसालो, तशेंच हेर नव्या वनस्पतींचो आनी फळांचो वापर युरोपांत जावपाक लागिल्ल्यान तांचो वेपारूय वाडलो.




#Article 341: धर्मविद्या (263 words)


धर्मविद्या हाचो शब्दशः अर्थ 'देवविद्या वा ईश्वरविद्या'. पूण सादारणपणान हें विद्येंत ईश्वर, मनशाचो आत्मो, ईश्वराचो जगाकडेन आनी जीवात्म्याकडेन आशिल्लो संबंद, आत्म्याची मुक्ती ह्या सगळ्यांचो आस्पाव जाता. ह्या अर्थान धर्मविद्येचो उदय आनी विकास ग्रीसी तत्वगिन्यानान प्रभावित जाल्लें क्रिस्तांव परंपरेंत जालो. ग्रीसी तात्विक परंपरेंत प्लॅटो- अॅरिस्टॉटल हांचेसारके तत्त्ववेते आनी देववेत्ते हांचेभितर फरक करताले. देववेत्ते म्हळ्यार होमर, हेसिअड हांचेसारके देवाविशींच्यो पुराणीक कथा सांगपी आद्य कवी वा डेल्फायच्या संप्रदायाचे पुजारी. तत्त्ववेते बुध्दीप्रणीत तत्त्वांच्या आदारान विश्वाचें आनी मनशाच्या आत्म्याचें स्वरूप, विश्वाक आदारभूत आशिल्लें तत्त्व आनी ताचो मनशाच्या आत्म्याकडेन आशिल्लो संबंद हांची फोडणी करपाचो यत्न करतात. आपल्या उपास्य देवतांचें स्वरूप स्पश्ट करप हें देववेत्त्यांच्या कार्याचें स्वरूप आशिल्लें. क्रिस्तांव धर्मविद्येचें स्वरूप आनी आशय लेगीत ह्याच प्रकारचो आशिल्लो. क्रिस्तांव धर्मश्रध्देचो आशय स्पश्ट करपाचो आनी ताचें समर्थन करपाचे केल्ले यत्न म्हळ्यार क्रिस्तांव धर्मविद्या. अशें करतना हे श्रध्देचो आशय कांय सिध्दांतांच्या स्वरूपांत मांडला. देखीक: ईश्वराचें स्वरूप, आत्म्याचें स्वरूप, सृश्टी हें विशींचे सिध्दांत, ईश्वराचो जगाकडेन आनी आत्म्याकडेन आशिल्लो संबंद ह्या सगळ्यांचो आस्पाव हातूंत जाता. इंग्लिश भाशेंत हे विद्येक थिऑलॉजी अशें म्हण्टात. खंयच्याय धर्मपंथाचे अनुयायी ईश्वर, आत्मो, विश्व हांचेविशींच्यो ज्या सिध्दांतांवरवीं आपले धर्मीक श्रध्देचो आशय आनी आपल्या आचरणाचे नेम करपी मोलां स्पश्ट करतात. तांची रीतसर बौध्दिक वेवस्था म्हळ्यार त्या धर्माची धर्मविद्या.

सामान्य अणभवांसावन पयस आशिल्ले पूण श्रध्देन आपणायल्ल्या दिव्य तत्त्वाचें स्वरूप थारोवप, हें धर्मविद्येचें मुखेल कार्य आसलें, तरी हे श्रध्देकडेन एकरूप अशी मनशाची खाशेली आनी समाजीक जिवीत सरणी कशी आसूंक जाय हें स्पश्ट करपाचें कामूय धर्मविद्येक करचें पडटा. धर्मशिक्षणाचो मुखेल हेत किदें हेंय स्पश्ट करपाचें काम धर्मविद्येचेंच. मनशाचें ह्या संवसारांत अस्तित्व किदें, ताचो हे सृश्टीकडेन तसोच समाजांतल्या हेर मनशांकडेन संबंद किदें हें स्पश्ट करपी आनी दैवी तशेंच भौतीक क्षेत्रांतले वेव्हार ह्या सगळ्यांचो आस्पाव धर्मविद्येंत जाता.

 




#Article 342: धर्मशाय (364 words)


धर्मशाय देवाची इत्सा होच कायदो ह्या सिध्दांताच्या आदाराचेर, तशेंच धर्मशास्त्र सांगपी पवित्र ग्रंथाच्या आदाराचें शासन चलोवपी राज्य, हाका धर्मसत्ताक वा धर्मशाय अशें म्हण्टात. ह्या राज्यांनी धर्मगुरूंचो शेक चलता. अधिकृत धर्म राखून दवरप आनी ताचो प्रसार करप हो त्या राज्याचो मुखेल वावर. सादारणपणान अशीं राज्यां आपलो धर्म होच खरो आनी श्रेश्ठ धर्म अशें मानतात आनी हेर धर्मांविशीं ती वायट वृत्ती आपणायतात. तांच्या मतांप्रमाण सगळे कायदे देवान रचल्यात आनी धर्मनेम मोडप म्हळ्यार गुन्यांव करप. हाका लागून कायदेभंग हें तांच्या मतान व्हड पाप. धर्माचो आदार घेवनूच धर्मगुरूक कायदे थरोवचे पडटात. धर्मसत्ताक विचारसरणेप्रमाण राज्यकर्तो हो ईश्वरान नेमिल्लो प्रतिनिधी आसता.

पुर्विल्ल्या काळांत जनतेक एकठांय हाडपाखातीर वा एकठांय दवरपाखातीर राजांक देवाचो वा धर्माचो आदार घेवचो पडटालो, तशेंच धर्मीक आनी राजकीय कार्यांचें वेगळेपण नासतालें वा तातूंत चड फरक नाशिल्लो. हाका लागून आदल्या राज्यांनी धर्मीक आनी राजकीय सत्तेची भरसण जाल्ली. त्या तेंपार राजा हो धर्मगुरू आसतालो वा ताचेर धर्मगुरूचो शेक आसतालो. पूण ही वेवस्था पुरायपणाव धर्मशाय वेवस्थेंत मोडनाशिल्ली. होमर हाच्या तेंपार राजा हांच्या ग्रीसी राज्यांत रूधी आनी परंपरा हांकां म्हत्व आशिल्लें. तशेंच धर्माचें नेम आनी कायदे हातूंत भेद नासतालो. इस्लामाचो उदय जाले उपरांत धर्मसत्ताक राज्यांची निर्मिती जाली. हे विचारसरणेप्रमाण धर्माचो प्रसार करप आनी ताका संरक्षण दिवप हेंच राज्याचें मुखेल ध्येय आशिल्लें. धर्मसुदारणेचे चळवळींत कॅल्व्हिन ह्या तत्त्ववेत्त्यान सोळाव्या शेंकड्यांत धर्मसत्तेचो पुरस्कार केल्लो. ताच्या मताप्रमाण धर्माची राखण पुरस्कार केल्लो. ताच्या मताप्रमाण धर्माची राखण ताचेखातीर जण एका क्रिस्तांव मनशान राज्याक फाटबळ दिवंक जाय, कायद्याक पाळो दिवप हें धर्मीक कर्तव्य मानूंक जाय. हाकालागून राज्याचो कायदो मोडप वा राज्याक विरोध करपाचो कोणाकूच हक्क ना. पूण राज्यांचे कायदे देवान इत्सेआड वा धर्माआड आसल्यार ते मोडून उडोवपाचे सगळ्यांक हक्क आसात, अशें ताणें मुखार सांगलें.
 
मध्ययुगांत युरोपांत पोप आनी राजा हांचेभितर सत्तेखातीर जाल्ले सर्तीक लागून ऐहिक आनी परलोकीक क्षेत्रांनी भेद करपाचे प्रवृत्तेक नेट आयलो. तशेंच हांगा प्रबोधन काळांत तशेंच हांगा प्रबोधन काळांत विज्ञानाच्या प्रसाराक लागून साबार धर्मीक श्रध्दांविशीं प्रस्न निर्माण जाले. धर्मसुदारणा चळवळींच्या तेंपार युरोपांत धर्मावयल्यान जाल्ल्या झुजाक लागून धर्म आनी राजकारण हांचेमदीं भेद घालपी प्रवृत्ती निर्माण जाली. आशिया आनी आफ्रिका खंडांनीय अस्तंती राश्ट्रांच्या प्रभावाक लागून धर्मसत्तेक देवती कळा लागली. पूण कांय देशांतलो राश्ट्रवाद हो धर्मभावनेचेर आदारिल्लो आसा (इझ्रायल, पाकिस्तान). ह्या राश्ट्रांनी धर्मीक प्रस्नाक राजकीय म्हत्व प्राप्त जालां. धर्मशायेंतले खूबशे घटक ह्या राज्यांनी आस्पावल्यात. आयजूय हांगा धर्मग्रंथातल्या तत्त्वावरवीं राज्य चलोवंचें असो आग्रो जाता. पूण ह्या राश्ट्रांक धर्मशायी राश्ट्रां म्हणूं नजो.




#Article 343: धर्मशाळा (284 words)


धर्मशाळा भोंवडेकारांक रावपाक आनी सुशेग घेवपाक बांदील्ल्यो वास्तू. यात्रा, वेपार, देशपर्यटन आनी हेर कारणांक लागून गावांगावांनी भोंवपी भोंवडेकारांक आनी निराश्रितांक रावपाक सुविधा आसची, ह्या हेतान गावांगांवांनी धर्मशाळांची निर्मिती जाली. लोकसेवा हीच खरी ईश्वरसेवा हे जाणविकायेंतल्यान ह्या धर्माचें अधिश्ठान प्राप्त जालें. आपल्या राज्यांत येवपी खंयच्याय पंथाच्या लोकांची वा यात्रकारांची गैरसोय जावंची न्हय, म्हणून वेगळ्या वेगळ्या काळांत राज्यकर्त्यांनी धर्मशाळां बांदल्यो. जण एका राज्यांत आसपी धर्मशाळेवयल्यानूय राज्याची प्रतिश्ठा उक्ती जाताली. हाका लागुनूच ह्या वावराक पुर्विल्ल्या आनी चड करून मध्ययुगांत नेट आयलो.

पुर्विल्ल्या काळांत वेगवेगळ्या गांवांतल्या लोकानी एकठांय येवन बांदिल्ल्यो धर्मशाळा, मठ आनी हेर लोकांक उपेगी पडपी संस्थांचो उल्लेख कौटिल्य हाच्या अर्थशास्त्रान सांपडटा. भूतदया होच खरो धर्म अशें मानपी सम्राट अशोक हाणें साबार धर्मशाळां बांदून निराश्रितांची आनी भोंवडेकारांची सोय केल्ली. गुप्त काळांत धर्मशाळांचेर देखरेख दवरपाखातीर एका खाशेल्या अधिकाऱ्याची नेमणूक करताले. ह्युएन त्सांग ह्या चीनी भोंवडेकारान हर्षवर्धन हाच्या काळाचें वर्णन करतना, तातूंत देवळां तशेंच धर्मशाळांचोय उल्लेख केला.  ह्या संस्थांनी जेवणाखाणाची तशीच वखदांचीय सोय आसताली अशें तो सांगता. 

मध्ययुगांत, मुसलमान राज्यकर्त्यांनीय भारतांत साबार धर्मशाळा उबारिल्ल्यो. शेरशाह आनी अकबरान धर्मशाळांक चड म्हत्व दिल्लें. खूबश्या गिरेस्त लोकांनी आनी सावकारांनी आपल्या मानसिक समाधानांखातीर तेचपरी आपल्याक पुण्य लाबचें म्हणून धर्मशाळा उबारिल्ल्यो. 

धर्मशाळांची निर्मिती धर्मीक प्रेरणेंतल्यान जाल्ली, हें खरें आसलें तरी, समाजकल्याणाचे नदरेन तांचो वावर चड म्हत्वाचो आसलो. भारता सारकिल्या व्हड राश्ट्रांत संस्कृतीक एकवटाची भावना विकसीत करपाचे नदरेन तीर्थयात्रांक खूब म्हत्व आसा आनी त्या निमतान यात्रेकारांक आनी त्या निमतान यात्रेकारांक आलशिरो आनी जेवणाची वेवस्था करपी धर्मशाळांचोय वावर म्हत्वाचो थरता.  शिक्षणीक क्षेत्रांत लेगीत धर्मशाळांनी मोलादीक वावर केला. शिक्षणीक क्षेत्रांत लेगीत धर्मशाळांनी मोलादीक वावर केला. चडशा धर्मशाळांक पाठशाळा जोडिल्ल्यो आसल्यो. तातूंत चड करून धर्मीक शिक्षण मेळटालें तशेंच विद्यार्थ्यांक रावपाची सोय तातुंतूच आसताली. ह्या कारणांक लागून आदल्या तेंपार आनी चड करून मध्ययुगांत धर्मशाळांक चड म्हत्व प्राप्त जाल्लें. गोंयच्या धर्मशाळांनी ज्यो अगरशाळा आसात तांच्या उपेगाचें स्वरूप बरेंचशें धर्मशाळेसारकें आसा.




#Article 344: धर्मशास्त्र (392 words)


धर्मशास्त्र शब्दकोशांत धर्म ह्या शब्दाचे साबार अर्थ दिल्लें आसात. मुखेलपणान धर्म हो शब्द आज्ञा, रूढी, कर्तव्य, अधिकार, न्याय, नीती, गूण, बरीं कर्तूबां आनी कर्म अशा साबार अर्थान वापरतात. धर्मशास्त्र हें खाशेले नांव मुखेलपणान हिंदू समाजाक जें नेम लागू जातात, त्या नेमाचें शास्त्र अशा अर्थान वापरतात. हिंदूधर्मशास्त्र हें मुखेलपणान वेद, स्मृती आनी पुराणाचेर आदारिल्लें आसा. हिंदूधर्मशास्त्रावयलें ग्रंथ इ. स. पयलीं सुमार 600 ते 300 वर्सासावन चलत आयल्यात आसुंये अशें मत आसा. ह्या ग्रंथाक 'धर्मसूत्र' वा 'स्मृती' अशें म्हण्टात. हिरण्यकेशी आनी बौध्दायन हांचे गौतम आनी आपस्तंब ग्रंथ, तशेंच उपरांतचे वसिष्ठ आनी विष्णु हांचे ग्रंथ सगळ्यांत पोरणें. स्मृतीकारांत मनू, याज्ञवल्क्य, पराशर, नारद, कात्यायन, बृहस्पती हांची नामना आसा.

धर्मशास्त्र ही मनशाचें जिणेंतलें सगळें नेम घालून दिवपी संहिता. मनीस ह्या नात्यान, मनशाचे सगळें वेव्हार तसोच तो समाजाचो घटक म्हणून ताचे समाजांतल्या हेराकडेन आनी सैमाकडेन संबंद, दैवी आनी भौतीक क्षेत्रातलें वेव्हार ह्या सगळ्यांचो आस्पाव संहितेच्य़ा क्षेत्रांत जाता. वर्णाश्रम धर्म, राजधर्म, जातीधर्म, लग्नाचे संस्कार, वारसाहक्क, दत्तक, रीण घेवप वा दिवप, शिमो आनी हेविशींचे नेम, तशेंच गुन्यांव, ख्यास्त, गवाय, न्यापद्दती आवनी न्यायालयांतल्या हेर प्रमाणांचो विचार, पाप-पुण्य अशें साबार तरेचे विधीनिषेध धर्मशास्त्रांत सांगल्यात. हिंदू विधीप्रमाण मुसलमानी आनी जुहू हांचे विधी तशेंच सण परबोय ह्यो धर्म तशेंच रूढींचेर आदारिल्ल्यो आसात. दोगांयची भुमिका एकूच. धर्मान घालून दिल्लें आचरण देवाक मान्य आसा आनी ताचे प्रमाण वागप हातुंतूच मनशांचें चशेंच समाजाचेंय हीत आसा. हिंदू आनी मुसलमानी विधीधर्माकडेन अकरूप आसात आनी तांचे भितर फरक दाखोवप खूब कठीण. मुसलमानी विधी हो मुखेलपणान कुराणाचेर आनी प्रेषीतान केल्ल्यो कृती आनी ताची वचनां हांचेर आदारिल्लो आसा.

अस्तंती राश्ट्रांनी मध्ययुगाच्या सुमाराक धर्माचो सामाजीक जिणेंतलो प्रभाव जसो उणो जायत गेलो, तशें धर्म आनी विधी हें एकमेकांसावन पयस जायत रावले. युरोपान धर्म आनी विधी हांच्यातलें वेगळेंपण धर्म सुदारणा आंदोलना उपरांत घडून आयलें. रोमी विधी हो मुळांत धर्म आनी रूढी हांचेर आदारिल्लो. मुखार रोमी साम्राज्याची वाड जालें उपरांत आनी वेपाराच्या निमतान तांचो ग्रीसी संस्कृतायेकडेन तसोच तत्त्वगिन्यानाकडेन संबंद आयलो. हाकालागून उपरांत रोमी विधींचें स्वरूप बदलत रावलें. स्टॉयक तत्त्वगिन्यानाचो रोमी न्यायशास्त्राचेर व्हड परिणाम जावन, हातूंतल्यानूच इहवादी जस जेनशियम हाचो उदय जालो. सादारणपणान मानवी वेव्हाराक लागून पडपी विधीनिषेध ह्या अर्थान जस जेनशियम ही संज्ञा रोमी काळांत चालंत आशिल्ली.

धर्मनिश्ठ कायद्याचो मुळावो आदार म्हळ्यार रूढी. पारंपारिक समाज हो रूढीमोगी आशिल्लो. जसोजसो समाज बदलत रावलो, तशें रूढींचें म्हत्व उणें जायत गेलें. धर्म आनी रूढीं हांची बंधनां उणी जालेउपरांत कायदे मंडळांकडच्यान कायदे करपाचें प्रक्रियेक नेट आयलो. पूण आयजलेगीत धर्म आनी रूढी हाचें व्हडपण विधिनेमांचेर आदारिल्लें आसा हें दिश्टी पडटा. आयज लेगीत सगळ्या धर्मांत लग्न ग्राह्य थरोवपाखातीर धर्मप्रणीत विधी करचो पडटा.




#Article 345: धर्मसंप्रदाय (310 words)


धर्मसंप्रदाय एक धर्मीक पंथ. धर्मठाकूर ही ह्या संप्रदायाची उपास्य देवता आशिल्ल्यान ताका धर्मसंप्रदाय अशें नांव पडलें. ह्या संप्रदायाक निरंजनमत अशें दुसरें नांव आसा. बंगाल, ओडिसा आनी छोटा नागपूर ह्या वाठारांनी ह्या पंथाचे अनुयायी आसत. बौध्द धर्माच्या सोंपत्याकाळांत केन्नातरी ह्या पंथाची स्थापना जाली आसुंये. पयलीं डोम, बागदी आदी हीन जातींनी हो पंथ प्रचलीत आशिल्लो. इ. स. च्या इकराव्या शतमानांतल्या रमाई पंडित ह्या मनशान संप्रदायाखातीर मोलादिक वावर केलो. सेताई, गिलाई, कंसाई आदी पंडितांनी ताचो प्रसार केलो. उत्तर बंगालांत हो संप्रदाय शिव आनी नाथ ह्या संप्रदायांचें मूळ रूप म्हणून वळखतात.

इस्लाम, बौध्द आदी धर्माचे लोकूय ह्या संप्रदायाचे अनुयायी आसात. बंगाल, बिहार ह्या वाठारांतल्या बौध्द धर्माच्या सोंपत्या काळांत ह्या धर्माची स्थापना जाल्ल्यान ताचेर बौध्द तत्त्वाचो प्रभाव दिसता. तेचपरी नाथपंथाचोय ताचेर प्रभाव दिसता. धर्म आनी नाथ संप्रदायाचे सृश्टउत्पत्तीकथेंत खूबशें सारकेंपण दिसता.

ह्या संप्रदायाचेर इस्लामाचो खुबूच प्रभाव पडला. जायते हिंदू देव मुसलमानी नांवां घेवन ह्या पंथात वावुरताना दिसतात. हांगा ब्रम्हा मुंहमद, शिव आदम आनी मुनी फकीर जाल्यात. शून्य पुराण हो ह्या संप्रदायाचो मुखेल ग्रंथ. ह्या ग्रंथान धर्माक शून्य रूप, निराकार आनी निरंजन अशें म्हळां.

शून्य पुराणाच्या मतान निरंजनाचो अवतार उदकांत जाल्लो आसून तो कासव रूपान आसा. ह्या पुराणांत वट्ट 55 अध्याय आसात. तातूंतले पयलें पांच अध्याय सैमाच्या तत्त्वाविशीं आसून हेर अध्याय पुजेविशीं आसात. 'यः शान्तं अनादिमध्यं न च करचरणम्' हो मंत्र म्हणून धर्माची पुजा करप आनी '() निरञ्जनाय विदमहे अनिलपुरूषाय धीमहि | तन्नो धर्मः प्रचोदयात', हो गायत्री मंत्र म्हणून अशी तांची पुजा पद्दत आसा.

धर्मठाकूराचे उपासनेखातीर आनी ताचें माहात्म्य वाडोवपाखातीर बंगाली भाशेंत जायतीं काव्यां तयार जाली. तांकां धर्म मंगल काव्यां अशें म्हण्टात. हातूंत मयुरभट्टाचें काव्य सगळ्यांत आदलें 12 व्या शतमानांतलें मानतात. ताचे उपरांत खेलाराम, माणिक गांगुली, रूपराम, रामचंद्र, श्याम पंडित पंडित, रामदास आदक, सहदेव चक्रवर्ती, धनराम आदी जायत्या कवींनी धर्ममंगल काव्यां बरयलीं. ह्या काव्यांनी इतिहास, परंपरा, लोकश्रुती, पुराण आदी धर्ममंगल काव्यांच्या पठणाक आदीं चोवीस वसका लागताल्यो. दर दिसा दोन बसकां हे प्रमाण बारा दिसांनी हें पठण सोंपयतालें. चड करून हे पठण धर्मठाकुराच्या घरभरण नांवाच्या उत्सवांत जातालें.




#Article 346: धर्मसिंधू (132 words)


धर्मसिंधू धर्मशास्त्राविशींचो ग्रंथ. हे ग्रंथ काशीनाथ उपाध्याय हाणें बरयलां. निर्णयसिंधू, पुरूषार्धचिंतामणी कालमाधव, हेमाद्री, कालतत्त्व विवेचन, कौस्तुभ, स्मृत्यर्थसार आदी ग्रंथाचो आदार घेवन ग्रंथकारान वेव्हारांत उपेगी आशिल्ल्या धर्मशास्त्रांतल्या विशयांचो हातूंत आसिपाव केला. 

ह्या ग्रंथाचे तीन परिच्छेद आसात. पयल्या परिच्छेदांत काळाचो भेद, सक्रांतीचो पर्वकाळ, मलमास, वर्ज्यावर्ज्य कर्मां, व्रतपरिभास, प्रतिपदादी तिथींचो निर्णय, इश्टकाळ आदी विशय आयिल्ले आसात. दुसऱ्या परिच्छदांत चैत्रादी बारा म्हयन्यांतलीं कृत्यां, तिथींचो निर्णय, दशावतार कपिलाषष्ठी, गजच्छाया, चंद्रादी ग्रहांच्या संक्रातीचो पुण्यकाळ, ग्रहांची दानां आदी विशयांचेर विचार केल्लो आसा. तिसऱ्या परिच्छेदाचे पुर्वाध आनी उत्तरार्ध अशें दोन वांटे आसून पयल्या वांट्यांत गर्भाधान, पुंसवनादी संस्कार, दर्शादिशांती, पुनरूपनयन, गणविचार, राशिकूट, नाडी, गोत्रप्रवर, औपासनादी होम, नित्यदान, शूद्रसंस्कारनिर्णय, स्वप्ननिर्णय आदी विशय विस्कटावन सांगल्यात. निमाण्या वांट्यांत श्राध्दाचे अधिकारी, श्राध्दभेद, श्रादाचे ब्राम्हण आदी श्राध्दाविशींचे विशय आसात. तशेंच आशौचानिर्णय, प्रेतसंस्कार, विधवाधर्म, संन्यास, यतिधर्म आदी विशय तातूंत आयिल्ले आसात. भारतांत सगळेकडेन ह्या ग्रंथाक मान्यताय आसा.




#Article 347: धर्मांतर (571 words)


धर्मांतर म्हळ्यार एका धर्माचो त्याग करून, दिक्षा घेवन, दुसरो धर्म आपणावप हाका धर्मांतर अशें म्हण्टात. दुसऱ्या धर्माचो अभ्यास केलो वा दुसऱ्या धर्मांतल्या मनशावांगडा लग्न जालें म्हणून धर्मांतर जायना अशीय समजूत आसा.

जिवाच्या भयान वा जबरदस्तीन जाणीं दुसरो धर्म आपणायला तांकां परत स्वताच्या धर्मांत घेवप होय एक धर्मांतराचोय प्रकार. ताका शुध्दी अशें म्हण्टात.

क्रिस्तांव धर्माचे स्थापणुके उपरांत भारतांत धर्मांतर सुरू जालें. इ. स.च्या पयल्या शेंकड्यांत सेंट थॉमस भारतांत येवन ताणें त्या धर्माचो प्रसार सुरू केलो. तेन्नासावन इ. स. च्या 15 व्या शेंकड्यामेरेन हो प्रसार चालूच आशिल्लो. उपरांत पुर्तुगेज लोक आयले आनी ताणीं भारताचे अस्तंत दर्यादेगेवयल्या विशेश करून गोंयांतल्या  शेंकड्यांनी हिंदू लोकांक जुलमान बाटयले. इ. स. च्या आठव्या शेंकड्यांत महंमद कासीम हाणें भारताचेर स्वारी केली आनी हजारांनी हिंदू लोकांक बाटयले. उपरांत गझनीचो सुलतान महमूद आनी शिहाबुद्दीन घोरी हाणींय भारताचेर स्वारी करून, हिंदू लोकांक बाटोवन मुसलमान केले. ताचे उपरांत मुसलमान राज्यकर्त्यांनी कोट्यांनी हिंदू लोकांक जबरदस्तीन बाटोवन मुसलमान केले. अलाउद्दीनाचो सेनापती मलिक काफूर, जहांगीराचो सेनापती महाबतखान, फिरोजशहाचो वजीर मखबुलखान, अहमदाबादचो सुलतान मुझफरशहा आनी बंगालचो काळो पहाड हे. मूळचे हिंदू आशिल्ले. मुसलमान जातकच ताणीं हिंदू धर्माचेर खूब आघात, अत्याचार केले. भारतांतले चडशे मुसलमान लोक अशे तरेन बाटयल्ले हिंदूंचेच वंशज.तातूंत भायल्यान आयिल्ले अस्सल मुसलमान सामके उणे. आतार, कासार, कलईगार, खाटीक,खोजा, घेरमेहदी,चूडावाला, तांबोळी, धावड,नालबंद, पिंजारी,बागवान, बोहरा,भिस्ती, मकवाना,मोमीन,मोची हे मुसलमान जातींचे लोक पयलीं हिंदू आशिल्ले. हे बाटून मुसलमान जाल्ले लोक आजुनूय आपल्यो कांय हिंदू चालीरिती पाळटात. बाटयल्ल्या क्रिस्तांव लोकांच्या चालीरीतींनीय हिंदू धर्माच्यो कांय चालीरीती आसात.

क्रिस्तांव धर्मांत धर्मांतराविशींचो तात्विक विचार भोव बारीकसाणेन केल्लो आसा. पापी लोकांक पश्चाताप करतकच क्रिस्तांव धर्म आपणावपाक सांगला आनी अशें केल्यार ते पातकातल्यान मुक्त जातले अशें बायबलांत सांगलां. क्रिस्तांव धर्मांत प्रवेश म्हळ्यार काळखांतल्यान उजवाडांत वचप अशेंय बायबलांत फुडें म्हळां. बुद्दीक अणसरून धर्मांतरां केल्ल्याचींय कांय उदाहरणां आसात. तातूंतले एक उदाहरण म्हळ्यार 14 ऑक्टोबर 1956 दिसा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हाणें बौध्द धर्मांत केल्लो प्रवेश. ताचेवांगडा ताच्या हजारांनी अनुयायांनीय बौध्द धर्म आपणायलो. बाह्य धर्मांतरावांगडाच आंतरीक धर्मांतरांय जाल्यांत. प्राचीन काळांतली बौध्द धर्माची चळवळ ही आंतरीक धर्माची देख म्हणू येता.

स्वताच्या धर्गाचो त्याग करून दुसरो धर्म आपणावप, हाका हिंदू धर्मांत पातक मानतात. तें बुद्धिपुर्वक वा इत्सा नासतना केल्लें आसूं. तेखातीर प्रायश्तित्त घेतकच बाटिल्लो मनीस शुद्ध जावन परत आपल्या वर्णाश्रमधर्मांत वचूंक शकता. धर्मभ्रश्ट लोक विष्णूच्या नामस्मरणान पवित्र जातात, अशें भागवत पुराणांत म्हळां. पूण भारतीय लोकांचेर ते आपलो धर्म लादूंक शकलेनात.

पयलींच्या काळांत काय ऋषींनी मूळच्या अहिंदू लोकांचो चातुर्वर्ण्यांत आस्पाव करून घेतिल्ल्याचे उल्लेख हरिवंश, भविष्य पुराण ह्या ग्रंथांत मेळटात. यवन, शक, कुशाण ह्या वंशातल्या खुबश्या लोकांनी हिंदू धर्म आपणायल्ल्याची म्हायती शिलालेख, दानपत्रां वयल्यान मेळटा. त्या वंशातल्या लोकांभशेनूच हूण, गुजर ह्या लोकांनीय भारताचेर आक्रमणां करून राज्यां स्थापलीं. उरफाटें, भारतीय लोकांनीच आपलें संस्कृतीचो तांचे संस्कृतीकडेन समन्वय करून हिंदू संस्कृताय निर्माण केली.

पंजाबाचो राजा जयपाळ हाचो नातू सुखपाळ मुसलमान जाल्लो, तो इ.स.1008 च्या सुमाराक परत हिंदू जालो. इ. स. च्या पंदराव्या शेंकड्यांत काश्मीरांत जायत्या धर्मभ्रश्ट हिंदूंक परत हिंदू करून घेतिल्ले. अशीं शुध्दीकरणाचीं कितलींशींच उदाहरणां ग्रंथांनी, पुराणांनी मेळटात. मध्ययुगीन इतिहास काळांत, छत्रपती शिवाजी महाराजान, नेताजी पालकर हाका तशेंच जिजाबाईन बजाजी निंबाळकर हाका शुध्द करून स्वधर्मांत घेतिल्ल्याचे उल्लेख इतिहासांत प्रसिध्द आसात. मुसलमान जाल्ल्या हिंदूंक शुध्द करून स्वधर्मांत घेतल्यात, तशेंच बाटून क्रिस्तांव जाल्ल्यांकूय शुध्द करून घेतिल्ल्याचीं उदाहरणां इतिहासांत मेळटात. शुध्दीकरणाची अशीं जायतीं उदाहरणां इतिहासांत मेळटात. शुध्दीकरणाची अशी जायतीं उदाहरणां इतिहासांत मेळटात तरी मुसलमानी सत्तेखाला आशिल्ल्या प्रदेशांनी तें कार्य उक्तेपणान करूंक मेळनाशिल्लें. तेच भाशेन दयानंद सरस्वतीन आर्य समाजाची स्थापणूक करून शुध्दिकार्याची गती वाडयली. स्वा. सावरकर हाणें अंदमानातलें बंदखणीतल्या जायत्या मुसलमान कैद्यांक शुध्द करून घेतिल्ले. इ. स. 1928 च्या सुमाराक विनायक महाराज मसुरकर हाणें गोंयातल्या हजारांनी क्रिस्तांव गावड्यांक शुध्द करून घेतिल्ले.

हिंदू लग्न कायद्यांत धर्मांतराखातीर घटस्फोट मागपाची सुविधा आसा. हिंदूसभा आनी आर्यसमाज ह्या संस्थांनी धर्मशुध्दी हें कार्य भारतांत सगळेकडेन चलयला.




#Article 348: धर्मीक प्रतिकां (879 words)


धर्मीक प्रतिकां जगातल्या सगळ्या धर्मांनी, धर्माविशींच्यो कल्पना उक्तावपाखातीर पुर्विल्ल्या काळासावन कांय प्रतिकांचो उपेग केला. ह्या धर्माखातीर वापरिल्ल्या प्रतिकांक धर्मीक म्हण्टात. प्रतीक हें मूळ पदार्थाचें प्रतिनिधीत्व करता. प्रतिकां एखाद्री कल्पना, तत्व, विचार, अणभव वा देवता हांचे प्रभावी अभिव्यक्तिखातीर मनीस अशीं प्रतिकां मानता. मुळांत प्रतीक हें एका खाशेल्या धर्माची दिक्षा घेतिल्ल्या लोकांखातीरूच आसता. त्या लोकांनी एका खाशेल्या पदार्थाक प्रतीक म्हणून आपणायिल्ल्यान तो पदार्थ 'प्रतीक' जाल्लो आसता. प्रतीक हें पयलीं एकाच मनशाच्या मनांत स्फूरत आसलें, तरी ताका खरें रूप आनी मान्यताय दिवपाचें काम मात समाज करता. जेमेरेन एकादऱ्याक ते परंपरेची जाण आसना तेमेरेन ताका प्रतीकाचो अर्थ कळना. जांकां ती परंपरा खबर आसता तांकांच तें प्रतीक पुराय रितीन समजता. तेखातीर प्रतिक हें पदार्थाक उक्तायता तशेंच गुपीतूय दवरता अशें म्हणटात. धर्मीक श्रध्देंतल्यान, खुणेच्या आदारान एका पदार्थाचे सुवातेर, खाशेली शक्ती आसा अशें मानिल्लो दुसरो पदार्थ म्हळ्यार धर्मीक प्रतीक. प्रतीक जाल्ल्या पदार्थाचें भौतीक रूप नदरेआड करून, ताच्या रुपांत मूळ पदार्थाचें रूप पळयतात.
 
धर्मीक प्रतिकां म्हळ्यार मनीस आनी दैवी शक्त हांच्यांतले नातें तिगोवन दवरपी एक दुवो. धर्मीक प्रतिकां म्हळ्यार, धर्मांचें स्वरूप जाणून घेवपाचें एक म्हत्वाचें साधन. ह्या प्रतिकांखातीर विंगड विंगड धर्मांची उदरगत जावपाक उपेग जाला. धर्मीक प्रतिकांभितर एक पवित्र शक्त आसा असो समज आसा. तेखातीर प्रतिकां हीं साद्या चिन्नांपरस वेगळीं मानतात. देखीक : गणितांतलें 'अदीक' ह्या अर्थाचें '+' हें चिन्न समाजाचें इत्सेप्रमाण बदलून दुसरें घेवं येता. पूण प्रतिकांनी तें शक्य नासता. कारण प्रतिकांनी एक पवित्र आनी दाट नातें आशिल्ली अशी शक्त आसता. धर्मीक प्रतिकां आनी पवित्र दैवी शक्तीचो लागींचो संबंद मानतात. देखीक - इजिप्ताचो देव होरस हो ससाण्याच्या रुपान, डायोनायसस हो ग्रीसी देव बैलाच्या रुपान, डीमीटर ही ग्रीसी देवता कणसाच्या रुपान तशेंच ज्युपिटर हो रोमन देव फातराच्या रुपान साकार जाल्ल्याचें मानतात. कांय सुवाती दैवी शक्तीचीं धर्मीक प्रतिकां जातात. देखीक - देवूळ हें विश्वाचें प्रतीक, छत हें स्वर्गाचें प्रतीक, स्तूप हें बुध्दाच्या अस्तीत्वाचें प्रतीक मानतात. तपोवन , पुजेची वा प्रार्थनेची सुवात, पवित्र घरां, खांहें, वण्टी हीं लेगीत दैवी शक्तीचीं धर्मीक प्रतिकां जातात. क्रिस्तांव लोकांचे इगर्जेचें घुमट हें स्वर्गाचें आनी इगर्जेंतली वेदी हें क्रिस्ताचें प्रतीक जावन आसा. कांय खेपे खंयचेय सुवातेर कसलेंच प्रतीक वापरनात. तेंय एक देवाच्या अस्तीत्वाचेंच प्रतीक जाता. देखीक - मुसलमानांचे मशिदींतली प्रार्थनेची सुवात. आंकडें, मुर्ती, रंग, अक्षरां, चिन्नां ह्या स्वरुपांनीय कांय प्रतिकां आसतात. धवो रंग हें उमेदीचें तशेंच मरणाचें प्रतीक मानतात. अक्षरांचीं प्रतिकां चडशीं जादू वा भविश्याकडेन संबंदीत अशीं आसतात. आंकड्यांभितर 'एक' हो ब्रम्हाचें, दोन हो आत्मो आनी परमात्मो, तीन हो वेद वा गुण, अठरा हो आंकडोपुराणांचो प्रतीक मानतात. ब्रम्हा, विष्णु आनी महेश हांची त्रिमूर्ती ही क्रमान उत्पत्ती, स्थिती आनी लय हांचें वा रजोगुण आनी तपोगुण हांचें प्रतीक. चवकोन हें चार दिशांचें प्रतीक. कृती, हातांना पायांनी वा दोळ्यांनी केल्ल्यो कुरवो तशेंच हालचाली ह्याय स्वरुपांनी कांय प्रतिकां आसात.
 
हिंदू आनी बौध्द हांच्या ध्यानमुद्रांतल्या बोटांच्यो स्थिती प्रतिकात्मकच आसतात. दिमी घालप हें नमळायेचें, पांयां पडप, हें आदरभाव दाखोवपाचें प्रतीक. नाच, उमो घेवप, वेंग मारप, कपल हुंगप, उबें रावप, वसप ह्योय कृती प्रतिकात्मक आसूं येतात. रोमन कॅथलीक धर्मोपदेशकाचो धवो झगो हें काळजाचें शुचितेचें प्रतीक आसता. जैन आनी बौध्द धर्मांनी विशिश्ट वस्त्रां हीं जिणेचे नवे अवस्थेंत प्रवेश केल्ल्याचीं प्रतिकां आसात. विंगड विंगड धर्मांतल्यान वस्त्रां हीं व्कतीचें पवित्र आचरण आनी तिची धर्मीक जीण हांचीं प्रतिकां जातात.

देवकप्रधान जमातींनी भाव-भयणीच्या नात्याचेर प्रतिकां आसतात. झूज, जैत, शांती, वेवसाय, क्रिडा, शिक्षण हांचीं तशेंच पुरोयत, संत, धर्माचे संस्थापक, धर्मगुरू हांचींय प्रतिकां आसात. शब्द, भास, ग्रंथ, संगीत, वाद्यां हांच्या रुपांतय धर्मीक प्रतिकां आसात. वेदांत () हें ब्रम्हाचें प्रतीक आनी व्याकरणांत शब्द ब्रम्हाचें प्रतीक मानतात. बायबल, कुराण आनी शीखांचो ग्रंथसाहिब हीं दैवी शक्तीचीं प्रतिकां. संगितांतली विशिश्ट राग-रागिणी, ध्वनी हीं दैवी शक्तीचीं तशेंच नगारे, घांट, शंख, वीणा हीं वाद्यां पावित्र्यांचीं प्रतिकां आसात.

वनस्पतिशास्त्र, प्राणिशास्त्र, रसविद्या, वैद्यकशास्त्र ह्या शास्त्रांचोय धर्मीक प्रतिकांचे जडणघडणेचेर परिणाम जाता. भौतिकी, रसायनशास्त्र विश्वरचनाशास्त्र ह्या शास्त्रांतल्यो कांय कल्पना मांडपाखातीर धर्मीक आनी पुराणकथांतल्या प्रतिकांचो उपेग करतात. सगळ्या धर्मांभितर, हिंदू धर्मांत सगळ्यांत चड प्रतिकां आसात. यंत्र हें विश्वाचें, वेदी हें जगाचें, स्वासोस्वास हें अग्निहोत्राचें आनी आचमनाचें, उदक हें अमृताचें प्रतीक आसा.
 
ब्रम्हदेवाचो हंस, विष्णुचो गरूड, शिवाचो नंदी, कार्तिकेयाचो मोर हीं वाहनां त्या त्या देवांचे उपस्थितीचीं प्रतिकां. तेच भाशेन पादूका ह्योय देवतेचें उपस्थितीचें प्रतीक. शंख, चक्र हीं आयुधां विष्णुच्या सामर्थ्याचीं प्रतिकां. त्रिशूळ हें शंकराच्या शासन अधिकाराचें प्रतीक. त्रिशूळ आनीकवटीं हीं कालीचीं प्रतिकां, कमल हें लक्ष्मी, सरस्वती आनी शुचिता हाचें प्रतीक. गायत्री हें ब्रम्हा, विष्णु आनी महेश हांचें आनी त्रिवेदांचें प्रतीक आसा.

पींड हें पितरांक दिल्ल्या वांट्याचें प्रतीक. ग्रहांचींय प्रतिकां आसतात. देखीक - धोणू हें शनीचें. चवकोन हें चंदाचें, त्रिकोण हें मंगळाचें प्रतीक. वनस्पतीच्या रुपांतूय कांय प्रतिकां आसात तीं अशीं - पिंपळाचें झाड हें कांय देवांच्या वसतिस्थानाचें प्रतीक. तुळस, दर्भ हें पावित्र्याचें प्रतीक. रूद्राक्ष हें रुद्राचें प्रतीक. स्वस्तिक हें शुभत्वाचें आनी दुश्ट शक्त निवारपाचें प्रतीक. बौध्द धर्मांत चक्र हें धर्म प्रवर्तनाचें प्रतीक. तंत्रशास्त्रांत प्रतिकात्मकताय व्हड प्रामामांत दिसता. मंडलां वा यंत्रां हीं तांत्रिकांचीं म्हत्वाचीं प्रतिकां. श्री यंत्र हें विश्व, विश्वात्मक देवी वा परमात्मो हांचे प्रतीक मानतात.

ग्रीसी लोकांनी देवतांचीं कांय प्रतिकां प्रागैतिहासिक लोकांकडल्यान घेतलीं अशें कांय जाणकारांचें मत आसा. ग्रीसांतल्या स्थानिक पंथांतल्यान व्हड प्रमाणांत प्रतीकवाद दिश्टी पडटा. दोनूय वटांनी धार आशिल्ली कुराड ही डायोनायसस हे देवतेचें प्रतीक. क्रिस्तांव धर्मांत क्रिस्त, मॅरी, खुरीस आीन सैतान हांचेविशीं जायतीं प्रतिकां निर्माण जालीं. मेंढराचो राखणो हें क्रिस्ताचें प्रतिक आनी जेजू क्रिस्त हो सासणाची जीण दिवपी शक्तीचें प्रतीक. कॉन्स्टंटीनच्या काळासावन खुरसाचें प्रतीक दिसूंक लागलें.

इस्लाम धर्मांत देवाची मूर्त नासता. तेखातीर ह्या धर्मांत देवतांची प्रतिकां नासतात. पूण तांचें चांद-तारो हें एक म्हत्वाचें प्रतीक. फुलां, वासाचीं द्रर्व्यां, दूप हांचो पारशी लोक प्रतिकां म्हणून वापर करतात. न्हवऱ्या व्हंकलेच्या कपलाचेर लायिल्लो वाटकुळो तिबो हें सूर्यकिरणाचें प्रतीक मानतात. अग्नी हें तांचें पवित्र प्रतीक. चीनी लोकांच्या धर्मांत खूब प्रतिकां आसात. तांचे दरेके सजावटीक प्रतिकात्मक अर्थ आसता. जपानी लोकांचे जिणेंतूय प्रतिकांक म्हत्वाची सुवात आसा.




#Article 349: धामी संप्रदाय (355 words)


धामी संप्रदाय प्राणनाथान स्थापन केल्लो एक संप्रदाय. हाका प्राणनाथी पंथ, महाराज पंथ, मेराज पंथ, खिजडा पंथ, चकला पंथ, धाम संप्रदाय अशींय हेर नांवां आसात. ह्या नांवांनी महाराज पंथ ह्या नांवावयल्यान संप्रदाय प्रवर्तकावयली निश्ठा आनी आदर उक्तो जाता. मेराज हें महाराज शब्दाचें अपभ्रश्ठ रूप आसुंये वा मीराज म्हळ्यार सजीव स्वर्गयात्रा ह्या अरबी शब्दाचो अर्थ जाता. खिजडा हें नांव ताका एका झाडावयल्यान मेळ्ळां. प्राणनाथाचो गुरू देवचंद हाचो पूत बिहारीदास हाणें 1655 त चकला नांवाच्या एका पंथाची स्थापना केल्ली. पूण हो पंथ धामी संप्रदाया भाशेनूच आशिल्ल्यान धामी संप्रदायकच फुडें चकला अशें नांव मेळ्ळें. धाम ह्या शब्दाचो सांप्रदायिक अर्थ आध्यात्मिक उच्च वा विशुध्द प्रेम असो जाता. 

प्राणनाथान आपल्या काळांत प्रचलित आशिल्ल्या सगळ्या धर्मांचो अभ्यास केलो आनी तातूंतलीं मोलादीक तत्वां आपणावन तांचेरच आदारून धामी संप्रदायाची स्थापना केली. ह्या संप्रदायांत प्रेमतत्वाक म्हत्वाची सुवात दिल्या. ब्रम्हाची मूळ शक्ती ही प्रेमस्वरूप आसून, ती मेळटकच जीव ब्रम्हरूप जाता असो ह्या पंथाचो सिध्दांत आसा. प्रेम हें प्रत्यक्षांत आसलें वा ताचो अणभवय येता आसलो, तरी तें शब्दातीत वा अनिर्वचनीय आसा अशें प्राणनाथाचें मत. मनशाचे आध्यात्मिक उदरगतीखातीर सत्संगाची गरज आसता. जगत आनी ब्रम्ह हीं दोनूय अका आगळ्याच आनंदावरी आसून विशुध्द प्रेमावरवीं तांचो आनंद अणभवूंक मेळटा. हीच पुरशार्थाची निमाणी अवस्था अशें प्राणनाथान म्हळां. ताणें परमात्याचें नांव धाम = परमपद अशेंच दवरलां.

ह्या संप्रदायान हिंदू, मुसलमान, क्रिस्तांव हे सगळेच एकच आसात अशें म्हळां. धर्माच्या नांवार लोकांमदी तीडभावनेचो प्रसार जाता हें जाणून ताणें आपल्या पंथावरवी वेगवेगळ्या संप्रदायांच्या अनुयायांमदीं प्रेमाचो आनी सदभावनेचो प्रचार केलो. सद्या ह्या संप्रदायाच्या अनुयायांचेर वैष्णव धर्माचो बरोच प्रभाव पडिल्लो दिसता. धामी संप्रदायाचे अनुयायी बालकृष्णाचें ध्यान करतात, गळ्यांत तुळशीची माळ, त्रिपुंड्र आनी कुकूम लायतात. ते उपास्याचे मुर्तीची पुजा करिनासताना 'कलजमे शरीफ' ह्या आपल्या धर्मग्रंथाची पुजा करतात. सोरो, मास आनी जातीवेवस्था हांचो तांणी निशेध केला. एकाद्याक संप्रदायाची दीक्षा दितना हिंदू आनी मुसलमान हांचें सहभोजन करप अशी तांची पद्दत.

पन्ना हें ह्या संप्रदायाचें मुखेल केंद्र आनी तीर्थस्थान आसून दर वर्सा कार्तिक पुनवेक हांगा धामी लोकांची व्हड जात्रा भरता. ह्या संप्रदायांत मुसलमानांकय प्रवेश मेळटा. सुरतेचे जायते कच्छी ह्या संप्रदायाचें अनुयायी आसात. मध्य प्रदेशांतल्या सागर आनी दमोह ह्या जिल्ह्यांत आनी सौराष्ट्रांतल्या जामनगर लागसार ह्या पंथाचो बरोच प्रसार आसा. जामनगर आनी सुरतेक तांचीं केंद्रां आसात. सुमार देडशें वर्सांआदीं नेपाळांतय ह्या पंथाचो प्रसार जाल्लो. पंथाच्या धर्मग्रंथाचें अध्ययन करपाखातीर नेपाळांतलें प्राणनाथी लोक पन्नाक हांगा येतात.




#Article 350: धारवाड (467 words)


धारवाड कर्नाटक राज्यांतल्या धारवाड जिल्ह्याचें आनी तालुक्याचें मुखेल थळ. हुबळीचे वायव्येक सुमार 20 किमी. अंतराचेर आनी बेळगांवचें आग्नेयेक सुमार 76 किमी. अंतराचेर हें शार वसलां. पुणें-बेंगळूर ह्या राश्ट्रीय महामार्गावयलें आनी रेल्वेमार्गावयलें एक मुखेल स्थानक. प्रशासकीय, शिक्षणीक, संस्कृतीक आनी उद्योगीक केंद्र म्हणून ह्या शाराची नामना आसा. हांगाचें समशीतोश्ण वातावरण, उमेदीचें वातावरण आनी भोंवतणचो पाचव्योचार दोंगुल्ल्यो हांकां लागून ताची तुळा महाबळेश्वराकडेन करप जाता. आदल्या काळांत ह्या शाराभोंवतणी तटबंदी आनी पांच प्रवेशदारां आशिल्लीं. देखून कांय तज्ञांच्या मतान धारवाड हो शब्द द्वार आनी वाट ह्या दोन शब्दांचें अपभ्रंशरूप आसूंक जाय. धारराव ह्या विजयनगरच्या एका अधिकाऱ्यान 1403 त हांगा किल्लो बांदिल्लो. ताच्या नांवावयल्यानच ह्या शाराक धारवाड हें नांव पडलें अशें कांय तज्ञ मानतात.

धारवाड शाराचे चार मुखेल भाग पडटात.

किल्ल्याचे उदेंतेक मुखेल शार पातळिल्लें आसून धारवाड नगरपालिका (1856) ही पोरणी स्थानिक स्वराज्य संस्था. 1961 त धारवाड आनी हुबय़ळी ह्या दोन जुंवळ्या शारांची मेळून एक महानगरपालिका स्थापन जाली. देखून सगळीं उपनगरां आनी नव्यो वसणुको धारवाड शाराचोच भाग समजतात.

धारवाडचो पुर्विल्लो इतिहास चडसो मेळना. पूण बाराव्या शतमानासावन ह्या शाराचे उल्लेख मेळटात. सवो विक्रमादित्य हाच्या1117 च्या कोरिल्ल्या लेखांत भास्करदेव नांवाच्या अधिकाऱ्याच्या अखत्यारींत हो वाठार आशिल्लो असो उल्लेख मेळटा. त्याच काळांतल्या होंबल हांगाच्या कोरीव लेखांत धारवाडचे उल्लेख आसात. अली आदिलशाहान 1573 त धारवाड शाराचेर जैत मेळयलें. फुडें 1674 त शिवाजी महाराजान तें आपल्या ताब्यांत घेमेरेन ताचेर विजापुरचो शेक चलतालो. 1685त तें मराठ्यांकडल्यान मुअझ्झम ह्या औरंगझेबाच्या पुतान घेतलें. फुडें 1753 मेरेन हें शार मुसलमानांचे सत्तेखाला आशिल्लें. फुडें मराठे, हैदर, टिपू आदींनी अदींमदीं फुडें मराठे, हैदर, टिपू आदींनी अदींमदीं शतमानांत तें ब्रिटिशांनी घेतलें. भारत स्वतंत्र जातकच हें शार कांय काळ मुंबय राज्यांत आशिल्लें. फुडें 1960 उपरांत ताचो कर्नाटक राज्यांत आस्पाव केलो.

फर्निचर, कातडेच्यो वस्तू, फोव, तांदूळ, नळे, विड्यो, हातमागावयलें कापड हांच्या वेपाराखातीर ह्या शाराचीं नामना आसा. हांगा नभोवाणी केंद्र आनी जायते लघुउद्योग आसात. धारवाड हें विद्येचें एक मुखेल केंद्र. हांगा जायत्यो पोरण्यो तशेंच नव्यो शिक्षणीक संस्था आसात. कर्नाटक विद्यापीठ (1949) एके दोंगुल्लेचेर आसा. पोरण्या संस्थांनी कर्नाटक म्हाविद्यालय, शेतकी म्हाविद्यालय, बोर्स्टल विद्यालय, श्री जगदगुरू शंकराचार्य संस्कृत पाठशाळा, कर्नाटक विद्यावर्धक संघ, कर्नाटक हिस्टॉरिका सोसायटी, श्री मुरुघमठ ह्या पोरण्या संस्थांची नामना आसा. कर्नाटक हिस्टॉरिका सोसायटी पुराभिलेखविद्या ह्या विशयाचें प्रशिक्षण दिवपी एक विद्यालय हांगा आसा. अशें शिक्षण दिवपी भारतांतलीं ही एकसुरी शिक्षणसंस्था. कर्नाटक विद्यापीठांतली 'कन्नड रिसर्च इन्स्टिट्यूट' ही हालींच्या काळांतली एक संस्था आसून, हे संस्थेवतीन प्राच्यविद्या विशयांतलें जायत्या कोरीव लेखांचें वाचन, संशोधन, संकलन आनी संपादन जाता. हे संस्थेचें एक पुरातत्त्वीय संग्रहालय आसून तातूंत कोरीव लेख, प्रागैतिहासीक अवशेश आनी मूर्ती दवरल्यात.

ह्या शारांत हिंदू, वीरशैव, मुसलमान, पारशी, जैन, क्रिस्तांव आदी धर्मांचे लोक रावतात. तशेंच दर एका धर्माचीं देवळांय हांगा आसात. तातूंत दुर्गादेवी, दत्तात्रय, लक्ष्मीनारायण, हनुमान, वेंकटेश ह्या हिंदू देवळांची; जुम्मा, मदनी, मालापुरा, बारइमाम ह्या मशीदींची आनी ब्रिटीश काळांत बांदिल्ली ऑल सेष्ट्स, ध बॅसेल मिशन, ध रोमन कॅथलीक चर्च आदींची नामना आसा.विश्रामधामा लागसल्लो शंकुस्तंभ (ऑबेलिस्क) कित्तूरच्या झुजांत मरण आयिल्ल्या अधिकाऱ्याचे यादीक बांदला. हांगा आशिल्ल्या पोरण्या किल्ल्याचीय बरीच नामना आसा. तेभायर ब्रिटीश काळांतल्यो सरकारी इमारती, मनोरो, सरकारी रूग्णालयां आनी हेर कार्यालयांच्यो इमारती पळोवपा सारक्यो आसात.




#Article 351: धालो (872 words)


धालो हो गोंयच्या लोकवेदाचें एक मुखेल आंग. हातूंत गोंयची लोकजीण दिश्टी पडटा. गोंयच्या लोकनाचांतलो एक म्ह्त्वाचो नाच म्ह्ळ्यार धालो. तशेच धालो हो एक नृत्योत्सव. धालो मुळांत राधा गितां आसुंये. राधा-लाधा-धाला-धालो असो बदल जावन हें नांव प्रचारांत आयलां आसतलें असो एक समज आसा. मुळांत ही गितां राधा-कृष्ण विशयाकूच धरून आसतालीं. मुखार तातूंत थळाव्या देवदेवतांच्या गितांची भर पडली आनी काळांतरांत तांकांच म्हत्व येवन मूळ राधा कृष्ण गितांक दुय्यम स्थान मेळ्ळें. हो नाच बायलांचे जिणेंत उमेद हाडपी उत्सव. धालो हो नृत्योत्सव मुखेलपणान गावडी, नायक, देसाय, पागी ह्या जातींच्या बायलांनी मनयिल्लो मेळटा, पूण कांय गांवांनी भट-बामण सोडून गांवगाडया कडेन संबंदीत हेर जातीच्यो बायलों तातूंत वांटेकार जातात. गोंयांत क्रिस्तांव समाजा मदींय धालो उत्सव मेळटा. जो सादारणपणान ऑक्टोंबर-नोव्हेंबर ह्या म्हयन्यांत मनयतात. गोंयाशिवाय धालो कर्नाटक आनी महाराष्ट्रांतल्या कोंकणी वाठारांतूय खेळटात. धालो पौष म्हयन्यांत खेळटात. पुनव धरून कृष्ण पक्षांतले सश्टी मेरेन हो नाच चलता. शितळ थंड वातावरण आनी चान्न्याचो सांगांत बायलांच्या उमेदीक वेगळोच रंग दिता. धालो खेळपाची खाशेली सुवात आसता. ते सुवातेक मांड म्हणटात. कांय कडेन तुळशी वृंदावना मुखार आंगणांत, देवळाच्या प्राकारांत वा कांय वाठांरानी शेणान सारयिल्ल्या खळ्यार धालो खेळटात.

पुर्विल्ल्या काळार बायलांक फावो तशीं मेकळीक नाशिल्ली. तांकां आपणाक जाय तशें वागपाक, केन्नाय खंय सरूय येवपा वचपाक, आपणाली उमेद प्रगटावपाक सोपेंपणी मेळनासलें. देखून धालो सारकिल्लो लोकनाच तांचे जिणेंत खूब म्हत्वाचो आसा. मांडाची सासाय जागोवप, वाड्याचें नांव तिगोवन दवरप, वाऱ्या सुत्राक थंडावप, एकचारान खोस मनोवप, तेच परीन आदीं बायलांक दीस भर घरांत, शेतांत काम करून पुरो जातालें, तांच्या मनांक थाकाय दिवपाक तशेंच दिसपट्टया राटावळींतल्यान थोडो वेळ स्वताक खातीर मेळचो म्हूण घडये धालो सारकिल्लो नाच निर्माण जाला आसुंये. तशेंच बायलांक आदीं कांयच व्हडलेशें मनोरंजन नाशिल्लें. तेन्ना धालो सारकिल्ल्या नाचा वरवीं तांचें मनोरंजन जावपाक लागलें. तेच भशेन धालो हो नाच गोंयचें वेगळेपण, संस्कृती, दायज तिगोवपाचे आनी आमकां आमचें मातये कडेन जोडून दवरपाचें काम करता.

धालो खेळपाक वाड्यांतल्यो सवाशीण बायलो तशेंच आंकवार चेडवां एकठांय जातात. दादल्यांक मांडार प्रवेश नासता. तर विधवा बायलो थंय जमतात पूण नाचांत तीं वाटेंकार जावंक शकनात. कांय जाणट्यो विधवा बायलो फकत मार्गदर्शन करपाक जमिल्ल्यो आसतात. धालो खेळपी बायलो सुंदर कापड न्हेसून, श्रृंगारून, माथ्यांत वेगवेगळ्या फुलांच्यो आटयो माळून मांडार जमतात. तांचो हो भेस पळोवपा सारको आसता. आंकवार चेडवां बी सोबीत न्हेसून आयिल्ली आसता. दर गांवां प्रमाण धालो खेळपाच्यो वेगवेगळ्यो राती आसूं येतात. कांय कडेन तीन, पांच, सात, णव, इकरा वा पंदरा अश्यो धालांच्यो राती आसतात. बुधवार वा आयतार असो खंयचोय एक दीस पळोवन धालो खेळपाक सुरू करतात वा मांडांक उबीं रावतात अशेंय म्हणटात. धालाची सुरवात तशेंच शेवट करपाचे विधीचो अधिकार वाडयावयल्या परंपरेन थारायिल्ल्या घराब्यांकूच आसता. जाल्यार कांय कडेन गांवचो पुर्वज विधीक सुरवात करता. सगळ्यांत पयलीं पाटार दिवली पेटोवन दवरता. कुशीक नाल्ल, तांदळाची तळी दवरता. तशेंच हें विधीक लागपी कांय सामग्री आसता. जशें पान विडो, तीळ, गंध, काजळ, गोड, केळी हें सगळें एका ताटांत दवरता आनी सगळ्यांचे वतीन देवाक गाराणे घालता. ह्या वेळार तो मांडाच्या पुरसाक, वनदेवतेक आनी खुटये-मटये मायेक होरायता. गांवच्या लोकांचे बरें जांवचें अशें मागता. जमिल्ल्यो बायलो ’हय सायबा’ म्हणटात. एकामेकांक हळद कुंकूम लायतात. उपरांत धालो खेळपाक सुरवात जाता. बायलो एकामेका सामकार तोंड करून दोन ओळी करून उबीं रावतात. ह्या रांकांक’फांती’म्हणटात. फातयेंत उब्यो राविल्ल्यो बायलो एकामेकांच्या कमरा भोंवतणीं हात घालतात. उपरांत गीत सुरू जाता. एक रांक धालाच्या पदांचे एक चरण म्हणीत मुखार पावलां मारून कमर बागयता आनी तशेंच चरण पुराय करीत आपल्या जाग्यार येवन रावता. दुसरी रांक मागीर पदांचो दुसरो चरण म्हणीत तेंच तरेन मुखार येवन बागवून फाटी वतात.
धालाची सुरवात’श्री धालो’ह्या उतरान जाता. ह्या वेळार म्हणटात तें पद अशें आसा-

श्री धालो गे धालो धालांनी खेळूं

येयात गे धालो धालांनी खेळूं येयात

रथा तुज्यो दांडयो साडेतीनशें गुडयो

रथांत कोण देव बसे गे

रथांत बसली शांतादर्गा माया

जेन्ना लोका दिसे,खेळूंक आयल्या मांडार गे

केन्ना केन्ना धालांची गती जलद आसता.जशें-

खंय गेलो म्हजो कवडुलो

हांगा आशिल्लो कवडुलो

येयात गो रंबानो, झंपांनी खेळुया

आयली गे, आयली गे रंबाबाई

रंबानी, फुगडी घाल घडाडी...

करून ताळ्यांच्या धेंक्यार फुगडी खेळटात. उपरांत ल्हान आंकवार चलयांचेर भार येता. ताका अवसर अशें म्हणटात. हो रंभाचो अवसर आसता. तांकां भावार्थी लोक आपले प्रस्न विचारतात. इल्याशा भुरग्यां सागिल्ल्यो जापो आयकून जमिल्ले लोक अजापतात. भार आयिल्ल्या भुरग्याची नाल्ल दिवन होंट भरल्या उपरांत तीं निवळटात. तशेंच खूब खेळ जातात, सवंगां, भोगावळी जातकूच हळद कुंकूम करतात. बायलो पदांच्या आधारान आपल्या घोवाचें नांव घेतात.देखीक-

काळीं चोळीं मिरयां येदी गांठ

जिवार हळद कुकमाचो थाट

तशेच आंकवार चेडवाय बीं फकाणांनी नांवां घेतात.

धालाची निमाणी रात चड म्हत्वाची. हें रातीक जागरण करपाक जाय ना जाल्यार कितें तरी वायट जाता असो समज आसा. निमाणें रातीक देवचारांक सोरो-रोंट दवरतात. तरेकवार फुगडयो, पाती, झिम्मा, कचे, फेर फुगडी, फालां, तर कांय कडेन रथ नाचयतात, नाटकुली करतात, आनी हेर गितां गायतात. फांतोडेर कळस दवरप आसता, मांड खेळटात आनी फुगडी म्हणटात. मांडार शेण सारोवन जातकूच वा शेणा शिताडो घालतकच धालो सोंपता त्या वेळार हें गीत म्हणटात-

पयली रांक-धालांच्या माथ्यार फुलांचो झेलो

आयच्यान धालो सोंपलो गे

दुसरी रांक-गडां गड्यो

मोडा मोड्यो  

अशें म्हणीत बायलांच्यो फांतयो हेंवटेच्यान तेंवटेन वतात आनी फांतयो मोडटात. मांडा भोंवतणी चारू वा खिचडी शिंपडटात. मांडार जमिल्ल्याक नाल्लाची शिर्नी आनी गोड वा कांय जाणां खिचडी खावपाक दितात आनी धालो सोंपता.

हालीं तेंपार धालांत जायतें बदल जाल्यात. मराठी तशेंच हिंदी सिनेमा गितांचो धालो गितांचेर प्रभाव पडला. आदी धालो खेळपी बायलो कापडूच न्हेसतालीं. पूण बदलत्या काळाक लागून चडशें कडेन बायलो साडी न्हेसतात वा फकत धालाचे निमाणे रातीक कापड न्हेसतात. कांय वाडयांनी जीं बायलां धालांक येनात तांकां 50 वा 100 रूपया असो अर्थदंड फारीक करचो पडटा. तशेंच हो लोकनाच तिगोवन दवरपाक गोंय सरकारान कांय पावलां उखल्यात. जशें धालांच्यो स्पर्धा आयोजीत करता. हाका लागून नवी पिळगी धालाची गितां शिकूंक पावल्यात. तशेंच धालो खेळपी बायलां कापड,साडी दिता.




#Article 352: धिरयो (256 words)


बैलांझुजींचो एक प्रकार बैल, रेडे, कोंबे सारकिल्ल्या मोनजातीमदीं झुजां आयोजीत करप हो मनशाचो खूब  आदींसावनचो  एक मनरिजवणेचो छंद .गोंयांत धरून बऱ्याच वाठारांनी,उत्सवाचो एक वांटो म्हणून अशीं झुजां लोक आयोजीत करतात.झूज जिखतल्याक इनामां दवरतात.कांय कडेन प्रेक्षकांखातीर तिकेटीय आसतात.बैलांच्या आयोजीत केल्ल्या झुजांक गोंयांत धिरयो म्हण्टात.झुजींत वांटो घेवपी बैलांचे भलायकेची खास वेवस्था करप जाता आनी तेप्रमाण तांकां खाशेलें खाणजेवण,तशेंच प्रशिक्षण दिवप जाता.ह्यो धिरयो आदीं गांव पंगड धरून जाताल्यो. हालींसरां कांय व्यक्ती आपले बैल तयार करून धिरयांनी वांटो घेतना दिसतात.गोंयांत,विशेश करून दक्षिण गोंयांत,अशो धिरयो फेस्ताच्या निमतान जाल्ल्यो दिश्टी पडटात.गांवचे एके मेकळे सुवातेर,उत्सूक प्रेक्षकांचे हजेरेत धिरयो आयोजीत करप जाता.धिरयांनी वांटो घेवपी बैलांक ताचे पुरस्कर्ते आनी समर्थक उतरांनी, कुरवांनी आनी हातांनी आपआपल्या बैलांक विरूध्द पंगडाच्या बैलाचेर धुरी घालपाक तशेंच जैत मेळोवपाक प्रोत्साहन दितात.
धिरी लागचेपयलींच मैदान सोडून पळून गेल्ल्या बैलाक केन्ना चुचकारून जाल्यार केन्ना बळाचो वापर करून परत मैदानार हाडटात.जो बैल प्रतिस्पर्धी बैलाक आपल्या शिंगाच्या आदारान वा हेर उपायान मैदानभायर धुकलूंकपावता तो बैल झूज जिखलो अशें समजतात.

विशेश अशी संरक्षणाची वेवस्था करिनासताना अशो धिरयो आयोजीत केल्ल्यान कांय वेळार सुट्टिल्लो बैल धिरयांखातीर आंखून दिल्ले शिमेभायर सरून प्रेक्षकांक दुखापत जाल्ल्याचे वा मरण आयिल्ल्याचें प्रसंग खूब फावटीं घडिल्लें आसात.तेभायर वांटो घेवपी बैलाकूय दुखापत जाता.

धिरयो आनी युरोपी देशांनी जावपी बूलफायट हांचो तसो लागींचो संबंद दिसना.बूलफायट हे बैलाचे झुजींत बैल आनी मनीस वांटो घेता जाल्यार धिरयांनी बैलाबैलांमदीं झूज लायतात.बूलफायटिचो शेवट मनशाकडल्यान बैलाक जिवो मारप जाता.बूलफायट तशेंच धिरयो ह्यो आपआपल्या वाठारांनी लोकप्रिय आसल्यो आनी तातूंतल्यान साहस तशेंच कुशळटाय हांचें दर्शन जाता आसलें तरी आयच्या काळांत फकत
मनरिझवणेखातीर पिडापीड करपी असल्या खेळांविशीं कांय लोक नापसंती दाखयतात.ह्याच कारणाखातीर सद्याक गोंयांत अशा धिरयांचेर बंदी घालची म्हणून न्यायालयांत अर्ज केल्लो आसा.




#Article 353: धुकें (327 words)


धुकें
जातूंत नदरेची कक्षा (visibility) एक हजार मीटर अंतरापरस उणी आसता अशा जमनीच्या वा उदकाच्या वयल्या थराक स्पर्श करपी एक तरेचें कूप.नदरकक्षा एक हजार मीटरांपरस चड आसल्यार ह्याच कुपाक 'झकळ'(mist) अशें म्हण्टात.ध्रुवी वाठारांत वा दर्याचेर तयार जाल्ल्या धुक्यांत भौतेक करून द्रवरूप जाल्लें उदका बाश्पकप वा अतीसुक्षीम हिमस्फटीक आसतात.पूण भूंयतळाचेर जाल्ल्या धुक्यांत धुल्लाचे कण कार्बन कण, मिठा कण हे सारकिलीं आद्रताय आशिल्लीं द्रव्यां आसूं येतात.
दर्यादेगे लागसारच्या वाठारांत,दोंगरांचेर उपाट उदकाबाश्प आशिल्ल्या देगणांनी तशेंच पृश्ठभागावयलें उदक थंड आसता,अशा दर्याथराचेर धुकें तयार जाता.भुंयेवयल्या भागाचेर धुकें चड करून सकाळीं दिसता. लंडन,लॉस एंजलीस,टोकियो,पिटसबर्ग हेसारख्या उद्देगीक शारांतले हवेंत उदकां बाश्पाप्रमाणूच धुल्लाचे कण आनी धुम्रकण व्हडा प्रमामात आसतात.ताका लागून विखारी आनी अपायकारक धुक्याचो प्रसार जाता.लंडनांत डिसेंबर 1952त अशे तरेन उपराशिल्ल्या धुक्याच्या प्रदुशणाक लागून चार हजारांवयर लोकांक मरण आयिल्लें.
धुक्यांत सापेक्ष आद्रताय शंबर टक्के आसुकूंच जाय,अशें ना.ती 95 टक्क्यांपरस चड,म्हळ्यार संतृप्त अवस्थेंत आसता.शारांतले प्रदूशीत हवेंत जेन्ना धुकें पातळटा,तेन्ना अंधूकपण,धुंवरी,झाकळ आनी धुकें
असो क्रम दिश्टी पडटा.संद्रवीत कणांचो आकार आनी संख्या वाडिल्ल्यान झाकळीचें धुक्यांत रुपांतर जाता.
विंगड विंगड वाठारांनी जेन्ना धुकें पडटा,तेन्ना हवेंत उदकाचो अंश कितलो आसूं येता,हाचेविशीं कांय म्हत्वाचे निकश थरयल्यात.ध्रुवी वाठारांत,दर्याभागाचेर वा भूंयतळाचेर तयार जाल्या धुक्यांत हवेंतल्या उदकाचो अंश सारकोच आसलो,तरी धुक्यांतल्या घटक कणांच्या आकाराचो वा संख्येचो नदरकक्षेचेर परिणाम जाता.दर्यावयल्या धुक्यांत संद्रवीत कण संख्येन उणे पूण आकारान व्हड आसतात आनी शारांवयले प्रदुशीत हवेंत धुक्याचे कण संख्येन चड पूण आकारान ल्हान आसतात.ताका लागून दोनूय तरांच्या धुक्यांनी उदकाचो अंश आसलो,तरी दर्यावयल्या धुक्यांत शारी धुक्यापरस नदरकक्षा चड आसता.धुक्यांतलो उदकाचो अंश विस्तृत मर्यादांप्रमाण खूबदां बदलत आसता.
भूंयतळाचेर धुकें शरद ऋतूंत आनी शिंयाळ्यांत पडटा,दर्याभागाचेर तें वसंत ऋतूंत आनी गिमाळ्यांत पडटा.उंच कटिबंधीय वाटारांपरस मध्यमकटिबंधीय वाठारांत धुक्याची परत परत उपरासपाची शक्यताय
चड आसता.जमनीवयल्या धुक्याचो ऊर्ध्व विस्तार भूंयतळासावन 225 मी. मेरेन आसता,जाल्यार दर्यावयल्या धुक्याचो ऊर्ध्व विस्तार 150 मी.मेरेन आसता.
भूंयतळा लागसारची आर्द्र हवा थंड जावन तिचें तापमान दव अंकासकयल गेल्यार चड करून धुकें तयार जाता.खूबदां धर्तरेवयले उश्ण उदक बाश्पीभवन क्रियेन लागसल्ले शुश्क थंड हवेंत वचून हवा संतृप्त जाल्यारय धुकें आसता.अशे तरेन शीतलीकरण (तापमान उणें जावप) आनी बाश्पीभवन ह्या दोन क्रियांक लागून धुकें पडटा.जी परिस्थिती धुकें निर्माण करपाक अनुकूल आसता,तेप्रमाण धुक्याचे वेगवेगळे प्रकार थरयल्यात.




#Article 354: धुमकेतू (781 words)


सुर्याभोंवतणीं घुंवपी अंधूक (अस्पश्ट) अशो ज्योती. ह्या ज्योतींचें दर्शन आनी परजळीतपण हें तांच्या आनी सूर्य हांच्या मदल्या अंतराचेर आदारून आसता. धुमकेतू सुर्याकडेन खुब लागीं येता तेन्ना ताची वेगवेगळीं आंगां स्पश्ट दिश्टी पडटात. जेन्ना ह्यो ज्योती सुर्यासावन खूब पयस आसतात तेन्ना त्यो अस्पश्ट नखेत्रांसारक्यो दिसतात. अशा वेळार फकत धुमकेतूचो गाभो (Nucleus) दिश्टी पडटा. धुमकेतू जेन्ना सुर्यावटेन येवपाक लागता तसो ताच्या गाभ्या भोंवतणीं अंधूक उजवाडसो दिश्टी पडटा. गाभ्यांतल्यान भायर सरपी वायू आनी ताचे भोंवतणीं आशिल्ल्या धुल्लकणांचेर वत पडटा, तेन्ना तें परावर्तीत जाता. हाका लागून वायू आनी भोंवतणीं आशिल्ले धुल्लकण चकचकपाक लागतात. हांकां शिखा (coma) अशें म्हण्टात. धुमकेतू जेन्ना सुर्याकडेन चड लागीं येता तेन्ना शिखाफाटल्यान शेपटी दिश्टी पडटा. शिखा आनी शेपटी हांचेमदली शीम अदमासान थरोवंची पडटा.

सुर्याभोंवतणीं साबार धुमकेतू तांचे खाशेले कक्षेप्रमाण भोंवतात. जण एका धुमकेतूक ताचे कक्षेवयल्यान वा नांवावयल्यान वळखतात. चडशा धुमकेतूंक तांच्या संशोधकाचें नांव दिल्लें आसा. हॅली ह्या संशोधकान हॅली धुमकेतूचो आवर्तनकाळ थरोवंचे पयलीं, हो धुमकेतू साबार खेपो दिश्टी पडिल्लो. पूण हॅली हाणें ह्या धुमकेतूचो रीतसर अभ्यास करून ताचो आवर्तन काळ थरयलो म्हणून ताका हॅली हें नांव मेळ्ळें. एकूच धुमकेतू जेन्ना दोन वा चड संशोधकांक दिसता आनी ते स्वतंत्रपणान ताचो अभ्यास करतात, अशा धुमकेतूंक जोड नांवां दवरतात. (देखीक - हॅरिंगटोन -अॅबल, 1962 II) कांय खेपे एक नवो धुमकेतू दिसलो म्हण्टकूच ताका रोखडेंच तात्पुरतें नांव दितात. उपरांत ताची कक्षा, आवर्तन काळ हांची पुराय म्हायती मेळ्ळी म्हणटकूच ताका खाशेलें नांव दितात. (देखीक - विपल धुमकेतूचें सुर्वेचें नांव 1940 ब, आनी खाशेलें नांव 1941 III विपल).

वेदीक वाङमयांत कांयकडेन धुमकेतूंचीं वर्णनां केल्लीं आसात. इ. स. पांचव्या शेंकड्याचे निमाणेकडेन वराहमिहीर हाणें आपले बृहत्संहितेंतल्यान केतूचार ह्या 64 श्लोकांच्या अध्यायांत धुमकेतूंचीं रुपां, कोर, आंकडो, आकार आनी हेर म्हायती दिल्या. कांय ऋषी धुमकेतूंचो आंकडो एकशें एक जाल्यार कांय ऋषी तो एक हजारांवयर आसा अशें सांगतात, अशें केतूचारांत म्हळां. चीनी वाङमयांत इ. स. प. 3000 वर्सां पयलींसावन धुमकेतूंचे उल्लेख आयिल्ले आसात. तशेंच, प्राचीन ग्रीसी आनी रोमी लोकांनीय धुमकेतूंचे उल्लेख केल्ले मेळटात. सोळाव्या शेंकड्यामेरेन धुमकेतूंविशीं विंगड विंगड मतां आशिल्लीं. 1577 त ट्यूको ब्राए आनी मायकल मिस्टलीन हाणीं कांय धुमकेतूंचे हालचालींचें बारीकसाणीन निरिक्षण करून ते धर्तरेसावन खूब पयस आसात हें सिध्द केलें. उपरांत सतराव्या शेंकड्याचे निमाणेकडेन न्युटन हाणें धुमकेतूंच्या कक्षेच्या आदारान तांची गती थरवपाचो वावर केलो. एडमंड हॅली हाणें गणिताच्या आदारान साबार धुमकेतूंच्यो कक्षा थरयल्यो. 1809 त जर्मन गणितज्ञ सी. एफ. गौस हाणें धुमकेतूंच्या कक्षांचें गणीत करपाची एक व्यापक पद्दत सोदून काडली. हेच पद्दतीच्या आदारान योहान एंके हाणें 1818 त दिश्टी पडिल्ल्या धुमकेतूचो रीतसर अभ्यास करून तो आदीं साबार खेपे येवन गेला हें स्पश्ट केलें. ताणें ताचो आवर्तन काळ स्पश्ट केलें. ताणें ताचो आवर्तन काळ 3.3 वर्सा थरयलो. हाका लागून तो एंके धुमकेतू म्हणून प्रसिध्द जालो.

सोळाव्या शेंकड्यांत धुमकेतूची शेपटी सदांच सुर्याचे विरूध्द दिशेक आसात हें सिध्द जालें. सुर्याभोंवतणीं भोंवाडे मारपी कांय घन पदार्थांचे समुदाय आनी धुमकेतू हांचीय घुंवपाची कक्षा लागींलागीं अकूच आसता हें एकुणिसाव्या शेंकड्याच्या मध्याक सिध्द जालें. एकुणिसाव्या शेंकड्याच्या दुसऱ्या अर्दामेरेन लेगीत धुमकेतूच्या भोतिकी रचणुकोविशीं व्हडलिशी म्हायती मेळूंक नाशिल्ली. 1864 त धुमकेतूंचो अभ्यास करपाखातीर पयलेंच खेपे दृश्य वर्णपटलेखाचो (visual Spectroscopic Observation) उपेग केलो. विसाव्या शेंकड्याच्या सुर्वेक ह्या शास्त्रांत खूब सुदारणा जाली. दुसऱ्या म्हाझुजाउपरांत अवकाशयानांचे सर्तीक लागून धुमकेतूंविशीं चड आनी चड म्हायती अवकाशयानांचे सर्तीक लागून धुमकेतूंविशीं चड आनी चड म्हायती मेळपाक लागली. सद्या फोट्यांच्या आदारान धुमकेतूच्या चडशा भागांचो सोद लागला. कांय वेवसायीक अंतराळ शास्त्रज्ञ मळबांत सर्वेक्षण करता आसतना साबार धुमकेतूंचो अचकित मळबांत सर्वेक्षण करता आसतना साबार धुमकेतूंचो अचकित सोद लागिल्लो आसा. 1951 ते 1970 ह्या काळांत सांपडिल्ल्या धुमकेतूंचीवर्सुकी सरासरी णव इतली आसा. विसाव्या शेंकड्याच्या शेवटामेरेन धुमकेतूकडेन अवकाशयान धाडून ताचो बारिकसाणीन अभ्यास करचो, अशी शास्त्रज्ञांची आशा आसा.

धुमकेतू मळबांत अचकीत दिश्टी पडटा आनी कांय दिसांउपरांत रोखडोच तो नाच्च जाता. हाका लागून धुमकेतूंच्या सभाव गुणांविशीं आयज लेगीत व्हडलीशी म्हायती मेळूंक ना. धुमकेतूची म्हायती मेळपाखातीर तो नितळ दिसपाक जाय. चडशे सगळे धुमकेतू मुखेलपणान सुर्वेक अस्पश्ट दिसतात. नितळ दिश्टी पडपी धुमकेतू मुखेलपणान तीन वांट्यानीं विभागिल्लो आसता. हे तीन वांटे म्हळ्यार गाभो (Nucleus), शिखा (Coma), शेंपटी (Tail). नखेत्राप्रमाण लिकलिकपी धुमकेतूचो गाभो मध्य भागार आसता. ह्या गाभ्या भोंवतणीं वाटकुळेंच धुकेंशें पातळिल्लें आसता. धुमकेतूचो आकार ताच्या गाभ्याचेर आदारून आसता. एंके धूमकेतूंच्या गाभ्याची त्रिज्या गाभ्याची त्रिज्या 20-25 किमी. इतली आसा. शिखा आनी शेंपटी हांचें अस्तित्व गाभ्याचेर आदारून आसता. आनी गाभ्यांतल्यान भायर शेंवटुपी वायुसावन तयार जाल्ली आसता. सादारणपणान शिखाचो व्यास 10,000 किमी. आसपाक शकता. गाभो आनी शिखा मेळून धुमकेतूचें शीर्ष (तकली) तयार जाता. ह्या शीर्षासावन आयिल्ल्या लांबसार पूण अंधूक अशा पिसाऱ्याक धुमकेतूची शेपटा अशें म्हणटात. धुमकेतू सुर्यालागीं येता तेन्ना शेंपटेचे दोन वांटो जातात. जाल्लो आसता. ह्या भागाक वायुपूच्छ अशें म्हण्टात. दुसरो भाग मातसो वांकडो आसून ताका धुल्लपूच्छ अशें म्हण्टात. हो भाग धुल्लकणांसावन तयार जाल्लो आसता. शिखे भोंवतणीं धुमकेतूचें वातावरण आसता. ल्हान धुमकेतू फकत दूरदर्शकांतल्यानूच दिश्टी पडटात.

धुमकेतूविशीं साबार अंधश्रध्दा चालींत आसात. धुमकेतू चड करून अचकित दिश्टी पडटा आनी कांय दिसांउपरांत नाच्च जाता. हाका लागून प्राचीन काळासावन लोकाच्या मनांत धुमकेतूविशीं एके तरेचो अपशकुनात्मक भंय निर्माण जाला. धुमकेतू दिश्टी पडटा त्या वर्सा राजाक मर्ण येता वा ताचो पराभव जाता. तेचप्रमाण दुकळ, रोगाच्यो धामी वा भिरांकूळ संकश्टां येतात अशो लोकांच्यो वेगवेगळ्यो समजुती आसात.




#Article 355: धूळवड (145 words)


फाल्गून पुनवेदिसा होळी जातकच दुसऱ्या दिसा होळयेच्या गोबराची पुजा करतात.पुजा जातकच मंत्र म्हणून तिची प्रार्थना करतात ती अशी - वन्दितासि सुरेन्द्रेण ब्रम्हणा शंकरेणच | झअतस्त्वं पाहि नो देवि भूते भूतिप्रदा भव |

अर्थ - हे धूळि, ब्रम्हा - विष्णु - महेशानी लेगीत तुका वंदन केलां. तेखातीर हे भूते देवी, तूं आमकां ऐश्वर्य दिवपी जा आनी आमची राखण कर. सगळ्या प्राणीमात्रांचेर दया दाखय. जें अनिश्ट - वायट आसा तांचो नाश करून आमचें कल्याण कर.गोंयांत 'धूळवड' मनोवपाची पददत वेगवेगळी आसा. ज्या ज्या गांवाची जी जी प्रथा आसा,ते ते प्रमाण तशे पद्दतीन ती मनयतात.गोंयांत भोवतेककडेन शिगमो धूळवडीनूच सोंपता. शिगम्याच्या उत्सवांत खंय रोमट - सुवारी,खंय गडे जाल्यार खंय नाटकां जातात.निमाण्या दिसा धर्मीक विधी युक्त अशी  धूळवड करतात. हे धूळवडीन गांवगिऱ्या वाठारांत आदीं देवाक गुलाल ओंपून उपरांत लोक एकामेकांक गुलाल लायतात.गुलाल ओंपून उपरांत लोक एकामेकांक गुलाल लायतात.कांयकडेन धुळवडी दिसा हेर धर्मीक कृत्यावांगडाच देवाचे अवसर हाडप, गडे पडप सारकिल्यो कार्यावळी जातात.
 	




#Article 356: धृतराष्ट्र (151 words)


काशिराजाची धूव अंबिका हिचो पूत आनी कौरवांचो बापूय.भिष्माचार्याकडेन ताचें शिक्षण जालें. देशाचो राजा सुबल हाची धूव गांधारी, हिचेकडेन ताचें लग्न जालें.गांधारीपसून ताका दूर्योधन, दुःशासन अशे शंबर पूत आनी दुःशला ही धूव जाली.धृतराष्ट्राचो भाव पंडू, राज्य सोडून रानांत वतकच धृतराष्ट्र हस्तिनापूरचो राजा जालो. 

उपरांत ताणें पंडूचो पूत युधिष्ठिर हाका युवराजपद दिलें.ताका लागून धृतराष्ट्राचे पूत आनी पंडूचे पूत हांचेभितर दुस्मानकाय जावन जें झूज जालें ताका महाभारत म्हण्टात.धृतराष्ट्राक, पांडवांविशीं कसलेंच वायटपण वा दुस्मानकाय नाशिल्ली.पूण तेचवांगडा दुर्योधनाचें कसल्याय विशयावयलें सांगणें तो न्हयकारिनाशिल्लो. भीष्म,विदूर हांच्या सांगण्यावयल्यान ताणें पांडवांक अर्दें राज्य दिलें.पूण पांडवांक द्युतांत हारोवपाखातीर दुर्योधनान कपट-कारस्थान रचलें.

त्या वेळार धृतराष्ट्रान ताका मोन्यांनी परवानगी दिली. वनवासाक सावन परत येतकच,पांडवांक राज्य परत दिवंचो ना ह्या दुर्योधनाच्या निर्णयान धृतराष्ट्राक दूख्ख जाल्लें.पूण, दुर्योधनावांगडा झूज करिनासतना भीक मागून पोट भरात असो युधिष्ठिराकूच उपदेश केलो. महाभारत, उद्योगपर्व 129)घोव कुड्डो आशिल्ल्यान ताची बायल गांधारी हा आपल्या दोळ्यांचेर पट्टी बांदून रावताली.निमाणें धृतराष्ट्र आनी गांधारी तप करूंक वनांत गेल्लेकडेन थंय लागिल्ल्या उज्यांत तीं दोगांय मेलीं.




#Article 357: धेडी (286 words)


व्हंकलेक सांगात दिवपी चलीभुरगें.आदल्या तेंपार गोंयातच न्हय जाल्यार हिंदूस्थानभर चले-चलयांचीं लग्नां भुरगेंपणांतच, अज्ञान वयार वा पाळण्यांत लेगीत करताले. चली वयांत येवंचे आदीं तिचें लग्न करूंक जाय हो धाक आशिल्ल्यान णव वर्सांमेरेन चलयांचीं लग्नां करताले. व्हंकल पिरायेन ल्हान आशिल्ल्यान ती आवय बापायगेरच ल्हानाची व्हड जाताली. चली वयांत येतकच तिचो आवयबापूय तिका घोवाल्या घरा व्हरून पावयताले.

गोंयांत चडशीं लग्नां पाळण्यांत जाय नासलीं. गोंयांत पांच ते णव वर्सां भितरल्या चलयांचीं आनी तांकां फावो सारक्या दोन-तीन वा पांच-स वर्सांनी जाण्टो अशा चल्यावांगडा लग्न करताले. लग्न करून त्याच दिसा घोवागेर धाडटालीं. व्हंकल ल्हान पिरायेची आशिल्ल्यान तिका घोवागेर कशें वागप तें कळनासलें.तिका आपल्या जिवाची जतनाय लेगीत राखूंक कळनासली. देखून तिचेवांगडा धेडी दिवंची पडटाली.मोट्या-मोट्या आद्य गिरेस्त आनी खानदानी  घराण्यांतल्या व्हंकलांक लग्नांत आडसाटी, जाण्टीशी बायल-मनीस धेडी म्हणून दिताले.लग्न सुवाळ्या वेळार धेडी व्हंकले वांगडा रावताली. तेल-हळद लावपा वेळार न्हवऱ्याच्या तेलाच्या अहेराचें ताट घेवन धेडीच वताली. उपरांत तिका न्हवरेकारां कडसून बिदागी मेळटाली.लग्न जावन व्हंकल आपल्या नव्या घरा वताना तिचे वांगडा धेडीय वताली.व्हंकल भुरगें सभावान कसल्योय चुको करीत, तिच्या जिवाक कितेंय दुखापत जायत देखून धेडी तिका सांबाळटाली; तिचेर नदर दवरताली. त्या भुरग्याक बुद्द येवन ती जाण्टी जायसर धेडी तिगेर रावताली. कांय धेडयो जल्मभर तिच्याच घरा रावताल्यो.

आदल्या काळांत कांय गिरेस्तांगेर सेवेकारांची म्हळ्यार भावणींचीं घराणीं आसतालीं. ह्याच घराण्यांतलीं भुरगीं व्हंकलेवांगडा धेडी म्हणून वतालीं.लग्न समारंभांत धेडयेचीं फकाणां मारपाची चाल आसताली. पूण धेडयेपरस धेड्याचींच फकाणां चड मारताले. मध्यम वर्गांतल्या घराण्यांनी जांकां धेडयेचो खर्च करप परवडना त्या लोकांगेर व्हंकलेवांगडा तिची भयण वा फागूर भयण म्हळ्यार बापोलभयण, मावशेभयण बी समवयाचें भरगें धेडी म्हणून वांगडा धाडपाची चाल आसताली. ही धेडी पिरायेन ल्हान आसताली, देखून ती फकत व्हंकलेक सांगात दिताली. तिका आदार करिनासली.ही धेडी फकत पंदराच दीस व्हंकलेगेर उरताली. उपरांत व्हंकल जेन्ना कुळारा येताली तेन्ना तिचे वांगडा धेडी परत येताली आनी परत तिचे वांगडा वचनासली.कांयकडेन अजुनूय धेडी म्हणून व्हंकलेचे भयणीक तिचेवांगडा धाडपाची चाल आसा.




#Article 358: धोणू (1182 words)


धोणू लवचीक पूण कठीण बाग दिवन तिचीं दोन तोंकां दोरयेन जोडटकच सादें धोणू जाता. भारतीय पुराणांत धोणूचो शार्ङ्ग (शिगांचें) आनी वांश (कोंड्याचें) अशे दोन प्रकार सांगल्यात. फुडें शास्त्रीय गिन्यानांत उदरगत जाली आनी धोणवाचे रचणुकेंत बरोच बदल घडून आयलो. ताका लागून दोन मीटर लांबाये इतलें संयुक्त धोणू तयार करप शक्य जालें. पिनाक, शार्ङ्ग हीं संयुक्त धोणू आसून तांची लांबाय दोन मीटरां मेरेन आसताली. हीं दीर्घ धोणवां धनुर्धराचे उंचायेइतलीं वा ताचेपरसूय लांब आसतालीं.

जपानी दीर्घ धोणवाचे कांबीचो मुठीवयलो भाग कांबीच्या सकयल्या भागापरस मातसो लांब आसता. पूण धोणवाची वट्ट लांबाय 210 सें. मी. (7 फूट) इतली आसता. आदिवासी आनी मोटवे लोक ल्हान आनी सादीं धोणवां वापरतात. कांय वेळार बाण विखान बुडोवन विखारी करप जातालें. कौटिल्यान आपल्या अर्थशास्त्रांत धोणवाचे कार्मुंक, कोदंड, द्रुण आनी धोणू अशें चार प्रकाक सांगल्यांत. 'कोदंडमंडन' नांवाच्या ग्रंथांत धोणवाच्या अठरा जातींचो उल्लेख आयला. धोणवाच्या वजनावयल्यानूय तांचे विंगड विंगड प्रकार थारायतालें. जनकाचें शिवधनुष्य रावणासारक्या बळीश्ट असुराक उबारपाक जमलें ना, अशें रामायणांत म्हळां आनी श्रीकृष्णाचें शार्ङ्ग धोणू अश्वत्थाम्याक उबारपाक जमलें ना, असो उल्लेख महाभारतांत आयलां.

आंतकड्यांचे स्नायू, वादी, वेतासारकी वनस्पत वा कृत्रीम तंतू हांचेपसून धोणवाची दोरी तयार करतात. ती दोरी ओडटना दुखापत जावंता न्हय, म्हणून बोटाचेर आवरण (मणिबंध) घालतात. धोणवाचें दोरयेक ज्या, मौर्वी, प्रत्यंचा, गूण आदी शब्द वापरल्यात. 

बाण हो कोंडो, वेंत, तंतुकाच वा तिखें हांचेपसून तयार करताले. बाणाचें तोंक शिंगाचें वा धातवाचें करताले ताच्या फाटल्या तोंकांक बकें, हायस, मोर आनी हेर सुकण्यांची पिसां लायतालें. पिसाक लागून ताचो गमन मार्ग थार जाता. पूर्विल्ल्या काळांत बाण सोडचें पयली खंयचेय देवतेचो मंत्र म्हणुन तो सोडटालें. चें देवतेचो मंत्र म्हणप जातालें ते देवतेचटी कृपां जावन ताचो परिणाम बाणाचेर जातालो. अशो आख्यायिका महाभारत, रामायण धरून सगळ्याच धर्मीक ग्रंथानी आसा. देखीक अग्नीदेवतेचो मंत्र म्हणून सोडिल्लो बाण, उजो निर्माण करतालो, पर्जन्य देवतेच्या नांवान सोडिल्लो बाण पावस घालतालो. बाणाक वीख लावपाची प्रथा आशिल्ली.

बाण एकठांय दवरपाखातीर लांबट मुकुटाच्या आकाराची चामड्याची वा धातवाची पोती वापरताले. तिका भातो म्हण्टाले. धनुर्धर भातो आपले फाटीर उजव्या भुजार फाटल्यान बांदतालो. बाण दोरयेचेर चडयलो, तरी तो धरून ओडपाखातीर मात आखाणो आनी बोटांचो (करंगळी सोडून) उपेग करताले. धनुर्वेदांत कांबीचेर बाण धरप वा बाणाक धरप हाचेंविशीं म्हायती दिल्या. धोणवाची दोरी कानामेरेन ओडपाची पद्दत आसा. कमान एके खाशेले मर्यादेंत ओडल्यार बाणाचो तीर आनी वेग जाय तसो जाता. धनुर्वेदांत बाणाचें उत्तम, मध्यम आनी कनिश्ट अशे तीन प्रकार सांगल्यांत. कौटिल्यान बाणाचे वेणू, शर, देडशर, शलाका आनी नाराच अशे पांच प्रकार सांगल्यांत. धनुर्वेदांत धनुर्विद्येविशींचीं विस्तारान म्हायतीं दिल्या. धोणू-बाण तयार करपाखातीर खंयचे पदार्थ घेवंचे, धोणू-बाणाचे प्रकार, ताचे उपेग हाचेविशींची म्हायती आसा.

धोणू-बाण ह्या शास्त्रांचो सिध्दांत तीन गजालींचे भोंवतणी आसा. धोणवाचे दाणयेक ताणून शक्त निर्माण करप, नेम धरतना तिका तात्पुरती सांठोवन दवरप आनी उपरांत धोणूच्या सदळसाणीतल्यान शक्तीचें वेगांत रूपांतर जावप.

धोणू आनी बाण हांचो वापर सुमार 10,000 वर्सां पयलीं सुरू जालो. शेवटून मारपाचे कलेंत धोणू हें मानवनिर्मित पयलें यांत्रिक आवत अशें मानतात. चाक आनी उज्याचो सोद, हाचे इतलोच धोणवाच्या सोदान आपलो प्रभाव समाज बदलाचेर घाला. गोफीण ही असल्या आवतां मदली धोणू आदीची अवस्था काय ती धोणवाच्या यांत्रिकी तत्वाचेर बसयिल्ली उपरांतची कृती हें समजुपाक कुस्तार जाता. कळीत जालां तो मेरेनच्या इतिहासाप्रमाण गोफींण आनी धोणू हीं दोनय आवतां वांगडाच वापरांत आशिल्लीं दिसतात. भालोफेक, गोळाफेक ह्या मानवी शक्तींचेर आदारीत शस्त्रांची फुडली आवृत्ती म्हणून धोणवाची कल्पना मुखार आयल्या आसूं येता.

शिकारेचें एक प्रभावी शस्त्र म्हणून धोणुचो वापर खूब आदीं सावन जातालो हें वेगवेगळ्या सांस्कृतिक उत्खननांत सांपडिल्ल्या पुराव्यांवेल्यान सिध्द जाता. वैदिक वाङमयांत धोणवाचे खूब कडेन उल्लेख आयल्यात. ऋग्वेदांत धोणवाक आनी ते चलयतल्या धनुर्धरांक म्हत्व दिलां. कौषीतकी ब्राम्हणांत धनुष्य आनी बाणाचे दक्षिणेचो उल्लेख आसा. महाभारतांत तशेंच रामायणांत धोणू हें मुखेल अशें प्रतिश्ठीत शस्त्र मानलां. आवाजावेल्यान आनी प्रतिबिंबावेल्यान धोणवाचो नेम लावपाची कला धनुर्धराक अवगत आसली. महाभारतांत उदकांतल्या प्रतिबिंबाक पळोवन अर्जुनान मत्स्यभेद केलो अशें द्रौपदी स्वयंवरात दाखयलां. आवाजाच्या रोखान दशरथान सोडिल्लो बाण श्रावणाक लागलो अशें रामायण कथेंत सांगलां. आपले आपुणूच धनुर्विद्येचो अभ्यास करून बाणाच्या आदारान कुत्र्याचें भोंकप एकलव्यान बंद केलें अशीय कथा आयकूंक येता. अर्जुनाचें गांडिव धोणू, विष्णुचें शार्ङ्ग धोणू, शिवाचें पिनाक धोणू आनी रामाचें कोदंड धोणू हीं आदल्या मुस्तींतलीं कांय नामनेचीं धोणवां.

कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रांत मौर्यकालीन धनुर्विद्येची म्हायती दिल्या. यजुर्वेदाचो उपवेद आशिल्लो धनुर्वेद हो धनुर्वेदाची विस्तारान म्हायती दिता. तांच्याच वांगडा धनुर्वेदसंहिता, कामन्दकीय नितीसार, अग्निपुराण, मत्स्य पुराण, विष्णुपुराण, वीरमित्रोदय, कथा सरित्सागर, युध्दजयार्णव, युक्तीकल्पतरू ह्या पुराणकालीन ग्रंथांनी धनुर्विद्या संबंदाची म्हायती मेळटा. तेभायर पोरनी नाणीं, शिल्पां, लेणीं, चित्रां हातुंतल्यान धोणवाची आनी धनुर्धराची म्हायती मेळटा.

सुर्वेक पायदळ, रथदळ अशी अवस्था आसली. इराणी, तुर्क, मुगल, हाणीं धनुर्धारी घोडदळ निर्माण केलें. पुर्विल्ल्या काळांत धनुर्विद्येंत अक्कड, हिटायट आनी अॅसिरिया हीं राश्ट्रां बरीच मुखार आशिल्लीं. संयुक्त धोणवाचो आनी संघटीत रितीन धनुर्धरांचो झुजांत उपेग करपाक थंयच सुरवात जाली. इजिप्तांतल्यान पिरॅमिडांच्या वण्टी चित्रांनी धोणू-बाणाचें उत्पादन, शिक्षण आनी झुजांतली धनुर्धरांची करामत आदी गजालींचें दर्शन घडटा. ग्रीसी आनी रोमी लोक धनुर्विद्येंत फाटीं आशिल्लें. तुर्क-मोगलांच्या संपर्काक लागून धनुर्विद्येंत चीनान बरीच उदरगत केल्ली. संकर धोणवाचो जल्म पयलीं चिनांत जालो आनी थंयच्यान तुर्क-मोगलांचे घुरयेक लागून युरोपांत ताचो प्रसार जालो. सिथियन, हूण आनी तुर्क-मोगलांचे धनुर्विद्येचो युरोपी धनुर्विद्येचेर बरोच परिणाम जाला.

इ. स. चवथ्या शेंकड्यासावन धनुर्विद्येकडेन एक क्रिडाप्रकार म्हणून पळोवपाक लागले. संवसारांतल्या चडशा देशांनी एक स्पर्धात्मक क्रिडाप्रकार म्हणून ताका मान्यताय मेळ्ळ्या. हेन्री VII (1537), जेम्स I (1605), चार्लस I (1633), जॉर्ज (IV) (1787), हाच्या वरवीं ह्या संस्थांक राजाश्रय मेळून धनुर्विद्येचो एक क्रिडाप्रकार म्हणून बरोच विकास जालो. ध रॉयल टॉक्स, ध ऑनरेबल आर्टिलरी कंपनी आनी फीन्स बरी आर्चर्स, ग्रांड नॅशनल आर्चरी सोसायटी ह्यो त्या त्या वेळावयल्यो कांय मुखेल संस्था.

उत्तर अमेरिकेंत संस्थात्मक धनुर्विद्येची सुरवीत 1828 सावन जाली. हें समस्थेन इंग्लीश धनुर्विद्येची पध्दत आपणायली. 1889त नॅशनल आर्चरी असोसिएशन ऑफ ध युनायटेड स्टेट स्थापन जावन तिणें पयलीं राश्ट्रीय धनुर्विद्या सर्त त्याच वर्सा शिकागो शारांत आयोजीत केली आनी फुडें सातत्यान चालू दवरली. 1939 त केलिफोर्नियाच्या धनुर्धरांनी नॅशनल फिल्ड आर्चरी असोसिएशन ऑफ युनायटेड स्टेट्स हीं संस्था स्थापन करून शिकार आनी मुक्त वापर ह्या प्रकारच्या उत्तेजनाखातीर वावर केलो.

ह्या खेळांतलें धोणू सुमार 1.83 मी. लांब आसून तें लाकूड, शिंगां वा लोखण हांचेपसून तयार करतात. धोणवाच्या सकयल्या आनी वयल्या तोंकांक जोडपाखातीर ताग, रेशीम वा कापूस हांच्या सुतांपसून तयार केल्ल्या टणक दोरयेचो वापर करतात. धोणवाच्या मध्यबिंदूपसून हे दोरयेमेरेनचे अंतर सुमार 15.24 सें. मी. आसता. बाण लाकडापसून लेगीत तयार करता. तो सुमार 68.58 सें. मी. लांब आनी सुमार 12.70 सें. मी. घेराचो आसता. ताचें तोंक धातवाचें आसता.

मुखार लक्ष्य दवरिल्लें आसता. लक्ष्याचें अंतर हें दादले-बायलो स्पर्धकांप्रमाण आनी तांचें पिरायेच्या गटाप्रमाण वेगवेगळें आसता. बाण कितलें लांबायेचेर वतलो, हें धोणवाचेर आनी बाणाच्या वजनाचेर आदारून आसता. लक्ष्य हें चड करून जमनीपसून सिमार 121.92 सें मी. उंचायेचें आनी तितल्याच व्यासाचें आसता. ताचेर वेगवेगळ्या रंगाचीं वांटकुळां काडील्ली आसता. तांतूतल्या खाशेल्या रंगाच्या वांटकुळाक बाण लागलो जाल्यार थरावीक गूण मेळटात. ते गूण अशे - भांगराकोर - 9, तांबडो - 7, निळो - 5, काळो - 3, धवा - 1. जो धनुर्धर वा ज्या देशांचो पंगड चडांतचड गूण मेळयता तो जैतीवंत जाता. 

धनुर्विद्या ह्या क्रिडाप्रकाराखातीर संवसारीक पांवड्यार एक स्वतंत्र संघटना 1931 वर्सा स्थापन जाली. ऑलिपिंक सर्तींनी ह्या खेळाचो आस्पाव 1900, 1904, 1908 आनी 1920 त आनी ते उपरांत 1972 सावन परतून केलो. 1900 त जाल्ल्या पयल्याच ऑलिपिकांत मेकिनतोश (ऑस्ट्रेलिया), यच हेरॉयन (फ्रांस). इ मोगीन (फ्रांस), एच्. व्हान. इनीस (बेल्जियम); इ फॉलोन (फ्रांस) आनी इ ग्रॅमीटस (फ्रांस) हांणी पदकां जोडील्ली. उपरांत 1904 सालांतल्या ऑलंपिकांत दोन दादल्यांनी आनी दोन बायलांनी मेळून 4 पदकां अमेरिकेन हातासलीं. 1907 त ग्रॅट ब्रिटन, फांस आनी बेल्जियम हे देश आघाडेर आसले. उपरांतच्या काळांत बेल्जियम आनी अमेरिकन खेळगड्यांनी ह्या खेळाचेर आपलें प्रभुत्व दवरलां.

भारतांत 1973 त अखिल भारतीय आर्चरी फॅडरेशनची स्थापणूक जाली. ऑक्टोबर 1973 त पयलीं राश्ट्रीय सर्त जाली. तातूंत स राज्यातल्या खेळगड्यांनी वांचो घेतलो आनी अस्तंत बंगालच्या पंगडान वस्तादपण मेळयलें आनी मेघालयाच्या पंगडान उपवस्तादपण मेळयलें. अस्तंत बंगालचो डी. घोष हो हे सर्तींतलो उत्कृश्ट धनुर्धर थारलो.




#Article 359: ध्वनी (478 words)


ध्वनी साहित्यशास्त्रांत प्रत्येक भावना उतरांनीच उक्ती करुंक जाय अशे तरेची कल्पना ना. उतराचे वाच्यार्थ, लक्ष्यार्थ आनी व्यंग्यार्थ अशें तीन अर्थ सांगल्यात. साहित्याचें वाचन वा गायन करतना तांतूतलो रस ही कल्पना म्हत्वची.ते रसतत्व जाणून घेवपा खातीर रस म्हळ्यार कितें वा व्यभिचारि भाव,विभाव हे सारक्या विशयांचेर भासाभास ह्या पयलींच जाल्या।रस चर्चेतल्यान एक गजाल फुडें आयली अमुक एका काव्यांत रस आसा जाल्यार विभाव,अनुभाव,आलंबन,उद्दीपन कशें आसात तें दाखोवन दिवपाचे।

खरें म्हळ्यार रस हो आस्वादनाचो,चवर्यमाणतेचो विशय।तो तोंणान वर्णन करुंक सांगूंक येना. पूण व्यभिचारी, संचारी, विभाव, अनुभाव हे सारक्या तांत्रिकतायेच्या घुस्पागोंदळांत रस सांपडिल्ल्यान ताचेर चव्रयमाणते परस चिकित्सातायेचो चड परिणाम जावंक लागला।शास्त्राच्या नदरेन हें सगळें गरजेचें पूण ताचे वेल्यान रसाचे खाशेलेंपण कुशीक पडूक ताच्या हेर वांट्याचेर चड चर्चा जावंक लागली।मानकुराद आमो, तो कसो लागता, सुवादीक कसो आसा, ह्या विशयांची फोडणीशी करप गरजेचे,पूण मानकुराद आमो खाल्या उपरांत एक रुच जिबेर घोळटा, मनांत लिकलिकता ती उतरांनी सांगपा भायली।

साखरेची रुच कशी ती साखर जिबेर वडोवन पळोवंची पडटा।धव्नी तत्वाची सुरवात ह्या पांवडयाचेर जाली।खाणा जेवणाची वस्त मनाक भावता,जिबेक रुचता पूण ती उतरांनी विस्कटावन सांगूक येना. तशेंच काव्य,नाटक वा साहित्याचो आस्वाद घेतल्या उपरांत मनाचेर खोल संस्कार जाता, ताकाच गूढ तत्व अशें म्हणू येता।आनंदवर्धनान ह्या धव्नी तत्वची फोडणीशी केल्या ती नकसूद उतरांनीं।

प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्तत्वस्ति वाणी षु महाकवीनम् ।।

यत् यत् प्रसिध्दावयवतिरिक्तं विभाति लावण्यमिवांगनासु ।।

म्हाकवींच्या काव्यांत वयर दिसता त्या अर्थापरस एक गूढ अर्थ आसता।तो धव्नी ह्या नावान परिचित जाता।मुखेल अर्थ आनी लक्ष्यार्थ हाच्याय फुडलो पांवडो म्हळ्यार ध्वन्यर्थ।ताकाच व्यंग्यार्थ अशें म्हणपाची चाल आसा।एकाद्रया लावण्यवतीच्या आंगाखांदापरस वेगेळे अशें तिचें सौंदर्य आसता,तशें काव्यात वयर वयर दिसपी अर्थाच्या फाटल्यान लिपिल्लो एक गूढ अर्थ आसता. आनंदवर्धन ह्या साहित्यकारान ध्वनीचें खाशेलेपण सगळ्यांच्या मुखार हाडलें। ध्वन्यालोक हो तागेलो ग्रंथ आनी ताचेर आशिल्ली लोचन ही अभिनवगुप्ताली व्याख्या (टिका)।हे साहित्यशास्त्रांत खूब म्हत्वाचे ग्रंथ जावन आसात।काव्याचे आत्मतत्व धव्नी हें ताणें जोर दिवन सांगलें।धव्नी म्हळ्यार एक सूचकताय,एक प्रतीयमानता संस्कृत साहित्यात ह्या ध्वनीतत्वचाच्यो देखी पळोवंक जाय।
काव्यांतल्यान,साहित्यांतल्यान वाच्यार्थापरस, लक्ष्यार्थापरस, व्यंग्यार्थ, प्रतीयमानार्थ जितल्या प्रमाणांत उक्तो जाता तितलें तें काव्या साहित्य उंचेल्या पांवडयावेले अशें म्हणू येता।हे सगले घडटा तें शब्द, अर्थ हांच्या माध्यमांतल्यानच पूण तांच्याफुडे वचून एक विलक्षण-वेगळ्या अर्थाची प्रतीती जावंक वाचपी लेगीत तितल्याच योग्यतेचो जाय पडटा।

संस्कृत साहित्यांत आयिल्ल्या देखींचो कोंकणी अणकार-एक घरकान्ना भोंवडेक भायर सारिल्या आपणाल्या घोवाक सांगता।तुमी आयज भोंवडेक वचात जांव वचूं नाकात,म्हाका जीणेची चड आस्त आसा।होच धव्नी।हाकाच लौकीक धव्नी अशें म्हण्टात।हांगासर जो अर्थ सुचयला तो उतरांनी सांगू येना आनी एक देख संस्कृत नाटकांत उदयन आनी वासवदत्तेची काणी खूब प्रसिध्द आसा।वासवदत्ता उज्यांत लासून गेल्याची एक फटीची खबर उदयनाक कळटा आनी तो शोकान व्याकूळ जाता।तो म्हण्टा-तो म्हण्टा-उज्याक पळोवन तुका भिरांत दिसली जावंये।ते वेळार तुजो पदर सकयल पडटा ते तुका कळ्ळे नासतले, उज्या कडेन पळोवन तुजे दोळे(लोचन)कुड्डे जाले जावंये।हांगा लोचन हें उतर खूब अर्थ सांगपी आसा।त्या दोळ्यांनी उदयनाक खूब फावटी तिणें खुणायलें आसतलें, दोळे मोडले आसतले,हो सगळो अर्थ उतरांनी सांगूक ना पूण लोचन ह्या उतरावेल्यान सूचित जाला।हाकाच अलौकीक धव्नी अशें म्हण्टात. आनंदवर्धनान काव्यांत हो रस सूचित जाता हें सांगून काव्यस्यात्मा धव्नि हो सिध्दांत पुरायतरेन विशद करुन दाखयला।धव्नीच लौकीक अलौकीक अशे प्रकार करुन वस्तुध्वनी अलंकारधव्नी आनी रस धव्नी अशें विभाग ताणें देखीसयत मांडून दवरल्यात।




#Article 360: नगर बरप (138 words)


देवनागरी लिपीक कोंकणीतनगर बरप आप्पयतात। हांतूं भारतीय भास मात्र न्हय, बल्कि कॆलवु युरोपीय भास सुद्दंय बरंयताति।

हॆं लिपि दावॆंधक्कुन उज्जॆक बरंयताति। हाज्जॆं विकास ब्राह्मि बरपांथांवुनु ज़ाल्लॆं आनि हॆं एक ध्वनियात्मक लिपि (Phonetic Script) आस्स। अन्य लिपिंपशिनॆं नगर बरप बरंवचॆक सुलभ आस्स आनि प्रतियॆकळॆ उच्चार हांतुं आस्स-तश्शि बरंवचॆक ज़ात्ता।

कॊंकणिलॆं आधिरारिक लिपि देवनागरि लिपि (नगर बरप) आस्स। कॊंकणिंतुं सॊळा(१६) पाळ स्वर(पाळ-root), ३६ व्यंजन, ५ अर्ध-स्वर, ३ अनुस्वर आनि १ विसर्ग आस्सति। अनुनासिकृत स्वर (नांकांथांवुनु उल्लंवचॆं) कॊंकणिलॆं विशेषता। 

कॊंकणि ध्वनिपद्धतिलॆं वैशिष्ट्य, हिंदि आनि मराठि हांतुं schwaलॆं प्रयोजन ज़ात्ता हाज्जॆ बदलाक, ऎ हाज्जॆं प्रयोजनांतुं आस्स। अनुनासिकरण अ सोडुनु व्हरलॆलॆं सकड स्वरांक लागता।

नगर बरपाक वर्णावळ अथवा अक्षरावळ सुद्दंय आप्पयताति। स्वर आनि व्यंजनालॆ एकओट्टाक अक्षर म्हणताति। नगर बरपालॆं अक्षरांगॆलॆं तोग्गु म्हणकॆ वर्गिकरण ज़ात्ता-

कॆदॊळ खंचॆय स्वरालॆं प्रयोजन ज़ायना, ताव्वळि थंय अ आस्स म्हुणु लॆकचॆं। स्वर नसलॆरि हलान्त ् हाज्जेनॆं दाक्कंवका, उदा. महान्।




#Article 361: नागपंचम (153 words)


नागपंचम श्रावणाच्या शुध्द पंचमीक मनयतात. श्रावण म्हयनो सुरू जावन सगळ्यांत पयलीं येवपी हो उत्सव. ह्या पंचमी दिसा घरांनी नागाची पूजा करतात, ताका लागून तिका ‘नागपंचम’ वा ‘नागपंचमी’ अशें नांव पडलां. वेद काळा सावन हो उत्सव मनयत आयल्यात. ह्या संबंदीत साबार काणयो आयकुवपाक मेळटात.

ह्या नागपंचमी विशीं पुराणांत एक कथा आसा. ‘तक्षक’ नागान केल्ल्या
अपराधा खातीर ख्यास्त म्हूण राजा जनमेजयान सर्पयज्ञ सुरू केलो. हातूंत ताणें सगळ्या सर्पांची आहुती दिवपाक सुरवात केली. तक्षक नाग आपलो जीव वाटावपा खातीर इंद्राकडेन गेलो. राजान “इंद्राय स्वाहा, तक्षाय स्वाहा” म्हणून इंद्रदेवाची लेगीत आहुती तक्षक नागा वांगडा दिली. हातल्यान, अपराध करता आनी ताचें रक्षण करता तो लेगीत अपराधी हें दाखोवन दिलें. आस्तिक ऋषीन राजाक तप करून प्रसन्न केलो.जनमेजयान जेन्ना ताका वर मागपाक लायलो तेन्ना आस्तिक ऋषीन सर्पयज्ञ थांबोवपाचो वर मागलो. तो दीस श्रावण शुध्द पंचमीचो आसलो आनी ह्याच दिसा श्री कृष्णान कालिया नागाचो वध केल्लो. 

हरशीं नाग विशारी पूण, भारतीय संस्कृतीत नागाक देव मानला. नागपंचमी दिसा बायलां नागाची पूजा करतात.




#Article 362: नागेशी देवस्थान (310 words)


नागेशी देवस्थान हें गोंयांत फोंड्या तालुकांतल्या बांदोड्या गांवांत हे नागीशी देवस्थान आसा. फर्मागुडी कवळें-फोंडे ह्या रस्त्याचेर सुमार 800 मी.अंतराचे हें देवस्थान आसा.श्री नागेश देवस्थान हें शंकराचे स्वयंभू जागृत स्थान आसून थंयसर शिवलिंगाची स्थापना खूब पुर्विल्ल्यी काळापसून आसा असो उल्लेख मेळटा..

देवळा मुखार एक शिलालेख, आसा तो हें देवूळ पुरातन आशिल्ल्याचो पुरावो दिता. विजयनगर साम्राज्याच्या वीर प्रताप देवाराय महाराय या राजाचे कारकिर्दींता शके १३३५ वा इ.स.१४१३ ह्या काळांत गोमंतकांत
मंजण गोसावी हो प्रतिहस्थ आसतना मी शेणवी वागळे हामें वेद खंडिकेचें किळागर,नागझरी मळो शेत आऩी गोलती वाड्यावयलेंरूवी कुलीगर अश्यो जमनी श्री महालक्ष्मी ह्या देवांक देल्ल्याचो उल्लेख ह्या
शिलालेखांत आसा.तशेंत ह्या देवळांत प्राचीन काळांतली गणपतीची मुर्ती आसा.कांय जाण म्हणटात, हो देव नागवा गांवांतल्यन नागेशी स्थलंतरीत जाला, जाल्यार कांय जाण म्हणटा ताचे मूळ नागेशीच आसा.
ह्या देवस्थाचे संस्थापक कुळावे महाजन कोशिक,वत्स आनी भारव्दाज ह्या गोत्राचे गौड जातीच्या कांय कुटुंबाचे आसून श्री नागेश तांचे कुळ देव.अशेंय म्हणटांत नागेश ज्या कोणाचो कुळ देव आसा तांका पालीचो
पात्सो ना.

ह्या देवळाचो फुडो अस्तंतेक अासा आनी ताच्या सामकार एक तळे आसा.ही तळी देवळाची सोबितकाय आनी वाडयता. ह्या तळयेचे खाशेलपण म्हणळ्यार जी बांदोडची फडते आसा जांचो देव नागेश, तांच्या चलयांचे जेन्ना लग्न थरता तेन्ना त्या व्हकलेक म्हुर्ताच्या साडयेरच ह्या तळयेर हाडून न्हाणोवपाक जाय.ना जाल्यार तिचे लग्न करपाक मेळना.वर्सुकी श्रावण म्हयन्यांत ह्या देवळांत सार्वजनीक सप्ताह करता.सातदीस हरिनावाचो गजर हांगा जाता.दर दीसा चित्ररथाची मिरोवणूक जाता.शेवटच्या दि्सा दहुअंडी कार्यावळ जाता.गांवांतले युवक नाट्यप्रयोग करता. अश्विन म्हयन्यांत नवरात्री उत्सव हांगा जाता. ह्या नवरात्री उत्सवाचे खाशेलपण म्हणळ्यार ज्या दीसा दीसा नवरात्रिची पयली माल घालप जाता त्या दिसा देव मखरांत बसता तेन्ना तो एक ल्हान भुरग्याचे रूप घेता अशेच रूप घेत घेत तो शेवटच्या दिसा तो जाण्ट्याचे रूप घेता.हे पळेवपाक नव दीस हांगा खूब गर्दी आसता.सगळ्यात व्हड उत्सव म्हणल्यार जात्रा. नागेशी जात्रेक गांवच्या लोंकांक तशेंच जांचो कूळ देव नागेशी तांकाय दिवजा आसता.पूण जी बांदोडची फडते आसा ती थंय दिवज पेटयना.ती तांच्या गांवान पेटयता.पूण ह्याच दिसा ,तांच्या गांवच्या देवळांत पेटयता.जो गांवचो लोक आसांत तेच हांगा दिवजा लायता.

 




#Article 363: नावेली गांवचो आंगवणेचो खुरीस (562 words)


खुरीस
 
	हिन्दू लोकांच्या घरा फुडल्यांन तूळस आसता तशेंच क्रिस्तांवाच्या घरामुखार खुरीस आसता. खुरीस ही क्रिस्तांवपणाची खूणा आसा. खुरीसवेग-वेगळ्या आकारानीं आसतात. जेन्ना जेजू ख्रिस्ता खुरसारमारिल्लो तेन्ना खुरीस क्रिस्तांवपणाची खूणा जाली.ह्या खुरीसा वरवीं जेजून आमच्या पातकां पासून आपलें जिवीत खुरसार किळोयलें.

त्या खातीर दर घराच्या आंगणात क्रिस्तांवपणांची खूणा म्हूण खुरीस बांदतात. नविंनूचबांदिल्याघरांतप्रवेशकरचेपयलीवाघरच्याभुंन्यादीवेळारलेगीतखुरीसबांदतात.घराच्याआगंणातआशिल्ल्या खुरसाचीपुजाकरपाचीक्रिस्तांवांभितरचालआसा.

इन्किवजीशनाच्या वेळार क्रिस्तांव जाल्लो हिन्दू लोक क्रिस्तांव जावन सुद्दां घराफुडल्यान आशिल्ले तुळशेची पुजा करतात.तें पळोवन  घरांतल्या आंगणात खुरीस बांदपाची रीत सुरू जाली.जशी हिन्दू लोकांच्या घराफुडल्यांन तूळस आसता तशेंच क्रिस्तांव लोकांच्या घरामुखार खुरीस आसता.खुरीस ही क्रिस्तांवपणाची खूणा आसा. खुरीस वेग-वेगळ्या आकारानीं आसतात. जेन्ना जेजू ख्रिस्ताक खुरसार मारिल्लो तेन्ना खुरीस क्रिस्तांवपणाची खूणा जाली.ह्या खुरीसा वरवीं जेजून आमच्या पातकां पासून आपलें जिवीत खुरसार किळोयलें. त्या खाती दर घराच्या आंगणात क्रिस्तांवपणांची खूणा म्हूण खुरीस   बांदतात. नविंनूच बांदिल्या घरांत प्रवेशकरचे पयली वा घरच्याभुंन्यादी वेळार लेगीत खुरीस बांदतात.घराच्या आगंणात आशिल्ल्या खुरसाची पुजा करपाची क्रिस्तांवां भितरचाल आसा.तसो कुमन्यांवाक प्रसाद अशेंय म्हणटात. मिसाक घेल्ल्या दर मनशान हो प्रसाद घेंवचोच पडटा. कुमन्यांवाचो संसकार भुरग्यांक आठ वर्सा पुराय जाल्या उपरांत केन्नाय घेवूंक जाता. आयताराच्या मिसा वेळार हो संसकार जाता. पाद्री सोरयांत बुडयल्लीं गंवांची पारतिकुलां लोकांचे जिबेर दवरता. लोकांनीतो‘आमेन’म्हण तोदांत लायनासतना गिळूंक जाय.मिसाच्या बोलीदाना वेळार तो पाद्ररीच्या मागण्यांनीं तो उंडो जेजूच्या मासान बदलता अशें म्हणटात. खरें महणल्यार हो उंडो गंवांचो केल्लो आसता.हो उडो म्हळ्यार जेजू क्रिस्ताची अस्थित्व आनी सोरो म्हळ्यार ताचें रगत अशें मानतात. दर क्रिस्ती भावार्थी मिसाक वयता, आनी तो प्रसाद म्हण कुमन्यांव घेताच. कुमन्यांवा वरवीं क्रिस्तांव भक्तांच्या काळजांत जेजू रिगता अशें मानतात. क्रिस्तांव धर्मात लोक धार्मीक थळार, गोंयांत तशेंच गोंयां भायर वयतात. कांय लोक आपणाल्या भावार्ता प्रमाण  केरळा,मड्रास, आनीक आदी सुवातांनीं वतात. कांय लोक तर देवाक आंगवण करतात.तर कांय आपणे मागयिल्लें फावो जालें म्हूण देवाचे उपकार आठोवंक कांयद बाज्यांन लादर्इन करतात.हिन्दु धर्मांत लोक सुदा कुसा कडेन वात पेटोवपाक . चडशा सगळ्या इगर्जेनींदर आयतारा सकाळीं वाथरायल्या वेळार धर्माक उपासना जाता. त्या वेळार उपासनेचेनियो जीत कार्यावळी च्या  सेरमांवांक एक खाशेलें म्हत्व आसता. कांय क्रिस्तांव लोक ताकाच उपदेश अशेंय म्हणटात. सेरमांव हो पाद्री आल्तारार रावन दितात आनी तो बायबलाच्या खंयच्याय भागाचेर वावाचनाचेर आदारीत आसता. पोरणो करार आनी नवो करार, ह्या बायबलाच्या दोन वांट्यांनीं परमेश्वरान निर्मिल्ले मनशाकडेन जो संवादसादलो तीग जाल आसपावता. तेच विचार सगळ्या लोकांमेरेन पावोवन परमेश्वर आनी मनीस हांचो संपर्क कायम दवरचो पडटा. इगर्जेतल्या सेंरमावांची फाटभूंय आशिल्ल्यान सेंरमाव हो एक नियम बध्दशासत्रूच जालां. मनशाचो इतिहास,मनशाचे एकामेका कडले बदलत वचपी संवाद, तांचें शिक्षण आनी उदरगत,सेरमांवां तल्यांन मनशाक बरी शिकवण आनी बरी देख दिवप जाता.
रोजरांकोत घेवन आमी सायबिणी कडेन पार्थना करतात. आमच्या क्रिस्तांव धर्माक एक मुखेलखुणा. रोजरांकोत घेवन मागणें करतना आमी सायबिणी कडेन मागतात,आमची मागणी तिच्या पुता लागीं विनोती करची म्हण.
क्रिस्तीधर्मात
क्रिस्ती धर्मांतूयती म्हत्वाचे देव मानतात. ते म्हळ्यार  बाप, पूत आनी पवित्र आतमो. हांकां तिगांयकूय जोण अशे म्हणटात, आनी हे तिगूय मेळून एक देव, एक थ्रित्व. हांकां देव बाप, देव पूत आनी पवित्र आतमो अशेंम्हणटात.
बाप:बापम्हळ्यारसगळ्यासंवसारांतल्यारचणेचोरचणाकार..
पूत: पूत म्हळ्यार जेजू देवा बापाचो पूत,जाका देवा बापान ह्या संवसारांतल्या लोकांक पातकांतली सुटोवपाक ह्या संवसारंत धाडलो.
पवित्रआत्मो:पवित्रआत्मो म्हळयार अंतरयामी जाका जेजून आपल्या मरणा उपरांत शिसांचेर दाडलो. पार्व्या रुपान तो ख्रिस्तांवांचेर येवन तांकां बरें – वायट हांचे मदीं समजुपाक मार्गदर्शन दिता. 
कुसा कडेऩ वणो भार काडप . तशें पासाच्या आयतारा, निमाण्याशुक्रारा, आनी पासकांच्या फेसंताक पुरसांव काडटात. आंगवण मागणी. 
आयच्या कल युगांत लोकांक देवाचोच आदार. म्हणटकच कितेंय आगळें-उणें जालें म्हणटकच मनीस रोकडोच देवाची आंगवण करतात. ही आंगवण तरेकवार तरेंच्यो आसतात. क्रिस्तांवच्या धर्मांत आंगवण म्हणल्यार स्वताच्या मनातलो हे पुरो जावचो म्हूण देव–देवतेक एकादीवस्त अर्पण करपा खातीर दिल्लें उतर. जेन्ना मनीस  कसल्या यत्रा सांत पडटा, दुयेंत पडटा ताका कितें तरी मेळोवपाक जाय आसता, तेन्ना ताका देवाचोच आदार जाय पडटा.




#Article 364: निवलकाणें (228 words)


निवलकाणें ही वनस्पत ल्हान आसून तिच्या सबंद आंगार कांटे आसतात।हिच्या कांडाक पेरां आसतात आनी कांडाचे मुखार दाट,लांबट पानां येतात।
हें कांटेरी झोंप कांय कडेन वंय करपा खातीर वापरतात।ह्या झोंपाक पाचव्या हळदुव्या रंगाची फुलां फुलतात।तशेंच बारीक,चेपटया बिंयो लागतात।कांडांतल्यान धवो दीक येता
ताका स्नुहिक्षी म्हणटात।

त्रिधार समधार अशे बरेचशे प्रकार ह्या झोंपांचे आसात।चरक ग्रंथीत कमी कांटयांचे आनी बहुकंटक म्हळयार खूब कांटयांचे अशे मुखेल दोन प्रकार सांगल्यात तातूंतले बहुकंटक हें बरें म्हणू सांगालां।निवलकाण्याचें कांड,स्नुहिक्षीर,पानां तशेंच मूळ वखदी उपेगाचें आसून आयुर्वेदांत तांचो ब-याच दुयेंसांवेळार उपेग जाता।पूण ही वन्सपत जतनायेन वापरप तितलेंच गरजेचें।मनशाचें बळ बरें आसत जाल्यारुच हाचो वापर करुं येता।

कुडितले इबाडिल्ले दोश संडासावाटेंतल्यान भायर काडून उडोवपा खातीर हें मुखेल खर वखद म्हूण वापरतात।पोटांत वात भरुन गुळो येवप,कातीचे विकार,आंगार सूज येवप वा पोटांत उदक जावप ह्या सारक्या दुयेंसांनी निवलाच्या मुळांचो चूर्ण दितात।आमवाता सारक्या सांद्यांच्या रोगांत सांदे सुजतात आनी दुखूंक लागतात।अशा वेळार निवलकाण्या पसून तयार केल्लें तेल सांद्यांक चोळटात।तशेंच ताचीं पानां गरम करुन सुजीर आनी दुखीक बांदतात।

हड्डयात कप भरुन खोंकली मारत जाल्यार तशेंच थंडेक लागून नाक व्हांवता आसत जाल्यार निवलकाण्याचें कांड भाजून रोस काडचो आनी तो म्हावें घालून चाटपाक दिवचो।

दांत दुखल्यार निवलांच्या कांडांतल्यान येवपी दीक लावचो।ह्या दिकापसून हेर वनस्पती घालून एक वखदी दोरी वा सूत तयार करतात।ताका क्षारसूत्र अशें म्हण्टात।बीक जाल्ल्या मनशाक ओपरेसांव करीनासतना हें क्षारसूत्र बिकाच्या जाग्यार बांदतात।कांय दिसांनी बीक गळून पडटा।तशेंच नाडीव्रण ह्या दुयेंसांत लेगीत वयल्या क्षारसुत्राचो उपेग करतात।

ही वनस्पत गरम गुणांचो आशिल्ल्यान दोतोराच्या सल्ल्यानूच ताचो उपेग करचो।




#Article 365: निश्कलंक गर्भ सांबावलेली इगर्ज पाड्डे साश्टी गोंय (598 words)


सगळ्यांत पयली ही इगर्ज एक ल्हान कोपेल कशें आशिल्लें. ह्या इगर्जचो जेझुइत पाद्रीनी सोद घेतिल्लो. 1762 वर्सा ती ताणी परत बांदली. उपरांत 1776 वर्सा ही इगर्ज एक मिशनाची इगर्ज कशी थारायली. कांय वर्सा उपरांत 1817 वर्सा ताका एक पॅरीश म्हणून नामना मेळ्ळी आनी 1886 वर्सा एक नवी इगर्ज उबी केली. ती उपरांत 1994 वर्सा परत बांदून हाडली. आयज ह्या इगर्जेक एक वेगळेंच रूप आमकां पळोवपाक मेळटा. ह्या इगर्जेची पात्रोन जावन आसा इमाकुलादा कोंसेसांव सायबीण. ह्या इगर्जेचे फेस्त म्हणून डिसेंबराचे 8 तारकेक सोमोरोभतांव. इमाकुलाद सायबीण हिका कोसलेच मूळ पातोक नाशिल्ल्यान ती गर्भेस्त जाल्ली. हाचेच फेस्त आमी सोमोरोंभतांव.

वाटार

ह्या इगर्जे खाला सुरवातेक फक्त 5960 क्रिस्तांव लोक येतालो. आनी फक्त 39 क्रिस्तांव घराबे आशिल्ले. आयज तांची संख्या वाडून 1300 क्रिस्तांव घराबे ह्या इगर्जे खाला येतात. निश्कलंक गर्भ सांभावलेली इगर्ज पोरण्या काबीजादाच्या, दक्षीण गोंयात, पाड्डे गांवांत स्थीर जाल्ली आसा. ही इगर्ज श्री. चंद्रेश्वर देवळाच्या पांया कडेन उत्तर दिखेन बशिल्ली आसा. चांद्रा,सांत झुजे दे आर्येल,आंबवली,आनी केपे हांचे मदी ही इगर्ज पडटा. इगर्जेच्या फुडल्या वाटेच्यान खुशावती न्हय व्हांवता.

आदीं जेन्ना गाडीयांचो सोद लागूक नाशिल्लो तेन्ना पाड्डे गांवांत बाजार भरतालो. इगर्जेच्या फुडल्या वाटेन ल्हान बार्ज येताल्यो आनी येवन त्यो थंय धोक्यार लागताल्यो. तांचानी मुखार वचपाक जायनासले कारण ताचा मुखार न्हयत फातर लागताले. उपरांत त्या बोटींतलो सगळो म्हाल बैलांच्या गाड्यार खाली करतालीं आनी तो सगळो म्हाल घेवन सांवड्या विक्रेक व्हरताली. देखून इगर्जेच्या फुडल्या सुवातेक आयज लेगीत “बाजारांत” अशें म्हणटात. पाड्डे गांवच्या लोकांचे दोन अशे मुखेल वेव्हसाय आशिल्ले ते म्हळ्यार, शेतकी वेव्हसाय आनी रेंदेरपण. चडसो लोक शेताचेर आपले पोट भरतालो. इगरर्जेक दोन कनाल लागतात. ते म्हळ्यार एक सेरावलीचो आनी दुसरो पुर्तूगेज काळांतलो केपेंचो कनाल. इगर्जेचो वाटार हो दर्याचा ताळारचेर आशिल्ल्यान जेन्ना खुब पावस पडटा तेन्ना इगर्जेच्या बुडटा. न्हयचे सगळेच उदक वयर सरून रस्त्यार येता आनी रस्तो सगळोच बुडटा. ह्याच कारणाक लागून त्या गांवचे लोक पावसाच्या दिसांनी शेत रोय नासले.

निश्कलंक गर्भ सांबवलेली इगर्ज अश्या जाग्यार उबी आसा जंय इगर्जेच्या फाटल्यान कांयच घरां ना, जाल्यार इगर्जेचा फुडल्यान सुमार 6 किलोमीटराचो वांटो इगर्जेचा खाला येता. अशे 
तरेन ह्या इगर्जेचो आवाट व्हड आशिल्ल्यान इगर्जेक 6 कपेला आसात जंय शेनवाराक आनी आयताराक पाद्री मीस सांगतात. तशेच इगर्जेक 3 सिमीतेरीय लागतात. गुडी ते कोप्रीमोडी-शेलवोना ते काराली मेरेनचो वाटार ह्या इगर्जेक लागता. कुशावती न्हय ही पाड्डे गांवांक दोन भागांनी वांट्टा पूण तीचेर बांदील्लो पुल दोगांयकय एकठांय हाडटा. हो पूल आदीं पुर्तूगेजांनी बांदून काडिल्ली. जेन्ना पाड्डेच्या गांवांत पावसाच्या दिसानी बुडटी येता तेन्ना हो पुराय पुल उदकांत बुडट.राजकारणाच्या नदरेंतल्यान पळयल्यार ह्या इगर्जेक 3 पंचायटी लागतात. एक पाड्डेची, दुसरी आनी एक आवेडेची. तशेच तीन मतदारसंघ इगजर्रेक लागतात. कुंकळी, केपें आनी सावड्डेचें मतदारसंघ.सद्या ह्या इगर्जेंत दोन पाद्री वावुरतात पा. विगार-फा.दुमींगोश सावीयो आंतोनीयो नोरोन्हा आनी पा. कूर- फा. नातालीनो फेर्नांडीस.

इगर्ज स्थापीत जाय पासुन कितलेशेच पाद्री येवून गेले. तांतले कांय पाद्री जाणी ह्या इगर्जेंत वावर केला ते म्हळ्यार: फा.इदमानो जो मिंगेल दा साल्वा, फा. इलीयास फीदेलीन बेंझामीन दे सोझा, फा. झुजे फिलीप मिरांडा, फा. लुडीन्हो रोमाल्डो पारेरा, फा. रोकी एलेक्सो मापुएल दे कास्ता, फा. रोझारीयो पीयेदाद फिलीप क्वाद्रोस, फा. केवीन रोड्रीगीस, फा. रोलड लीन फेर्नांडीस, फा. कायतानो आफोनसो, फा. रोक दे कोस्ता, फा. जॉन फीलीप मिनेझीस, फा. जेरोम फेर्नांडीस आदी.

आदी इगर्जेत फक्त दोनच संस्था चलताल्यो – कोनफ्रारीया आनी फाभ्रीका. कोनफ्रारीया हे सगळे धार्मीक उत्सव पळयताले आनी फाभ्रीका ही इगर्जेचो भायलो सांबाळ करताली. पुण जसो काळ गेलो तशेच इगर्जेच्या वेव्हरांत बदल घडपाक लागले आनी हेर वेगवेगळ्यो संस्था वयर सरल्यो आनी कोनफ्रारीयाचो प्रभाव आयज उणो जायत गेला. इगर्जेत पाद्री वांगडाच ऑफीसानी काम करपी, एकलो रांदपी, साकीस्तांव आनी एक पेदो (जो मेल्ले कुडीक फोंड काडटा) हे सगळे काम करतात. हांकां सगळ्यांक पाद्री दर आयताराक जे पेयशे एकठांय करतात तातुंतलो अर्दो वांटो ताका पागार दिवपाक काडटात.
पुण आयज ही इगर्ज पळोवपाक सामकीच बदल्ल्या. फाटल्या वर्साकच ही इगर्ज नवी कशी केल्या आनी आजून काम चालु आसा. तशे नवो प्रेयर रूम केला




#Article 366: नोबॅल पुरस्कार (1081 words)


नोबॅल पुरस्कार डायनामायट आनी हेर स्फोटक पदार्थ सोदून काडपी आल्फ्रॅड बर्नार्ड नोबॅल (21 ऑक्टोबर 1833 ते 10 डिसेंबर 1896) ह्या रसायनशास्त्रज्ञ आनी उद्देगपतीच्या नांवान दर वर्सा दितात तो आंतरराश्ट्रीय पुरस्कार. हो पुरस्कार 10 डिसेंबर 1901 सावन आल्फ्रॅड नोबॅल हाचे पांचवे पुण्यतिथी पसून दिवपाक सुरवात जाली. ताच्या इत्सापत्रांतले तरतुदीप्रमाण दर वर्सा पदार्थविज्ञान, रसायनशास्त्र, वैजकीशास्त्र, साहित्य आनी संवसारीक शांतताय कार्य ह्या मळांचेर बरें काम करपी एकत्रीत वा विभागून) वा संस्थांक हो पुरस्कार फावो जाता.

ह्या पुरस्काराचो निर्णय थरोवपा खातीर आदीं सांगिल्लें दर एके संस्थेच्या आदारा खातीर ३ ते ५ वांगड्यांची समिती नेमतात. ते भायर उमेदवाराच्या वावराची पुरायेन पळोवणी करपाचे नदरेन पुरस्कार दिवपाक संस्थांक आदार दिवपा खातीर संशोधन संस्थां, ग्रंथालयां आदींची स्थापना केल्या. हांकां नोबॅल संस्था अशें म्हणटात. कायदेशीर पणान नोंद केल्लया आनी पुरस्कार दिवपी संथांनी नेमून दिल्ले मनीसूच पुरस्कारा खातीर अपात्र थरता.उमेदवारांचीं नांवां सुचोवपा खातीर हे मनीस पात्र आसतातः आदले नोबॅल पुरस्कार जैतवंत पुरस्कार दिवपी संस्थांचें वांगडी, साहित्याच्या पुरस्कारा खातीर लेखकांच्या कांय प्रतिनिधीक संघटनांचे (देखीकः पॅन P.E.N) वांगडी आनी द स्विडिश अॅकॅडेमी कडेन तुळात्मक अशा संस्थांचे (देखीकः स्विडिश अॅकॅडेमी ऑफ लिटरेचर, स्पॅनिश अॅकॅडेमी, फ्रँच अॅकॅडेमी) वांगडी शांततायेच्या पुरस्कारा खातीर आंतरराश्ट्रीय स्वरुपाच्या कांय संसदीय आनी हेर संस्खांचे वांगडी अमेदवाराची शिफारस करूंक शकतात.उमेदवाराच्या नांवाची शिफारस फकत मनशांकूच करूंक मेळटा, संस्थेक करूंक मेळना. पूण जायते मनीस एकठांय शिफारस करूंक शकतात.पयल्या वर्साच्या सप्टेंबर ते डिसेंबरा मेरेन पुरस्कार दिवपी संस्थांकडल्यान अशा पांच मनशांक नांवां सुचोवपविशींं पत्रां धाडप जाता.ताणीं उमेदवाराचें उजवाडा आय़िल्लें साहित्य आनी संबंदीत कागदपत्रां वांगडा आपल्यो शिफारशी १ फेब्रुवारी मेरेन धाडपाच्यो आसतात.१ फेब्रुवारी पसून नोबॅल समित्यांचें काम सुरू जाता. उपरांत सप्टेंबर ते ऑक्टोबरांत आपल्यो शिफारशी पुरस्कार दिवपी संस्थां कडेन धाडटात. ह्यो संश्था १५ नोव्हेंबरा मेरेन निमणो निर्णय जाहीर करतात. नांवां सुचोवपा मेरेन ते निमण्या निर्णया मेरेन जावपी वाद, भासाभास, मतदान आदी विशीं गुपीत दवरप जाता.

नोबॅल पुरस्कराच्या निर्णया आड दाद मागूंक मेऴना. पुरस्कार दिवपी संस्था ह्यो देशांतल्योच आशिल्ल्यान कोणाय खास उमेदवाराविशीं राजकीय आनी अर्थीक दबावाचो तांच्या निर्णयाचेर परिणाम जावंक शकता. सादारणपणान विज्ञानीक आनी वैजकी पुरस्करांच्या निर्णयांत चडशे मतभेद जाल्लें दिसनात.पूण साहित्य आनी शांतताय ह्या मळाचेर पुरस्कारांच्या निर्णयाविशीं खर मदभेद जावंक शकतात. आतां मेरेन जायते फावटीं शांततायेचो पुरस्कार राखून दवरिल्लो आसा.

दर एका पुरस्काराच्या रुपान एक भांगरा पदक, जैतिवंताचो वावर आनी त्या मळावयलो अधिकार दाखोवपी पत्रिका तशेंच रोख पयशे दिवप जाता. भांगरा पदकाचे एकेवटेन आल्फ्रॅड नोबॅल हाची प्रतिमा आनी दुसरे वटेन त्या त्या मळांचें दर्शकचिन्न आसता. पुरस्काराचे पयशे ३१,००० डाॅलर (सुमार ९ लाख रुपया) मेरेन उणे चड आसतात. अर्थशास्त्राच्या पुरस्काराची रक्कमूय तितलीच आसून स्विडन मध्यवर्ती बँक तितली रक्कम दर वर्सा नोबॅल प्रतिश्ठानाक दिता. निधीचे गुंतवणूकीचेर मेळपी उत्पन्नांत बदल जाता आशिल्ल्यान पुरस्काराची रक्कम बदलत आसता. दिवंक नाशिल्ल्या, नाकारिल्ल्या वा थारावीक मुदतींत ना स्विकारिल्ल्या पुरस्काराची रक्कम निधींत एकठांय जाता. तेचपरी नोबॅल प्रतिश्ठानाक त्या त्या वेळार मेळिल्ल्या पुरस्कराची (देखीकः बालझन फाऊंडेशन आनी द न्यूयाॅक अॅकॅडेमी आॅ सायन्सीस हाचे पुरस्कार, एम्परॅस मॅनॅन पुरस्कार) रक्कमूय निधींत एकठांय जावन निधींत वाड जाता.

नोबॅल पुरस्कार सगळ्यांक उकतो आ्रसून राश्ट्रीयत्व, वंश, धर्म (संप्रदाय) आनी विचारसरणी ह्यो गजाली विचारांत घेनास्तना जैतिवंतांची निवड करतात. एका मळावयलो पुरस्कार एका मनशाक वा जायत्या मनशांक संयुक्तपणान दिवंक मेळटा(चडांत चड तीग जाणांक हो पुरस्कार एकठांय मेळिल्लो आसा.)तेचपरी एका मनशाक एका परस चड मळांवयल्या वावरा खातीर तेचपरी जायते फावटीं पुरस्कार दिवंक मेळटा.देखीकः 

कांय खेपे फाव तो उमेदवार मेळून वा संवसारीक परिस्थितीक लागून फावो ती म्हायती मेळोवंक आयली ना जाल्यार हे पुरस्कार दिनात. पयल्या म्हाझुजाच्या काळांत (१९१४-१९) कांय विशंयाचे जाल्यार दुसऱ्या म्हाझुजाक लागून (१९४०-४२) कोणाकूच नोबॅल पुरस्कार दिवंक मेळूंक ना, खंयच्याय मळावयल्या विचारांत आयिल्ल्या सगळ्या मनशांच्या वावराची गुणवत्ता फावो तितली नासल्यार केन्ना केन्नाय तो पुरस्कार दुसऱ्या वर्सा खातीर राखून दवरतात. ताच्या फुडल्या वर्साय अशीच परिस्थिती आसल्यार राखून दवरिल्ल्या पुरस्काराची रक्कम परत निधींत जमा करप अशी तरतूद आसा. राखून दवरिल्ल्या पुरस्काराक लागून एकाच वर्सा एकाच मळावयलीं दोन इनामां (फाटल्या व्रसांचे आनी चालू वर्साचें) दिवंक शकतात. देखीकः - आंरी बेर्गसाँ हाका १९२७चो साहित्याचो नोबॅल पुरस्कार १९२८त मेळ्ळो. तेच परी १९७६तलो शांततायेचो नोबॅल पुरस्कार राखून दवरिल्लो. फुडें 1977 दोन शांततायेचे पुरस्कार दिले (1976 आनी 1977). खंयचोय पुरस्कार पांच वर्सांतल्यान एके फावटीं तरी दिवंक जाय असो नेम आसा.

सादारणपणान नोबॅल पुरस्कार चड करून मनशाक वा मनशांक दितात.पूण कांय खेपे शांततायेचो पुरस्कार संस्थांकूय दिवप जाला. देखीक- 1904तलो शांततायेचो पुरस्कार इन्स्टिट्यूट आॅफ इंटरनॅशनल लाॅ हे संस्थेक मेळ्ळो.ह्या पुरस्कारा खातीर खंयच्याय मनशांची शिफारस ताच्या मरणा उपरांत करूंक मेळना. पुरस्कारा खातीर ताका वेंचला, पूण तो घेवच्या आदीं ताका मरण आयलें जाल्यार तो पुरस्कार ताका मरणा उपरांत दितात. पुरस्कारा खातीर ताका वेंचला, पूण तो घेवच्या आदीं ताका मरण आयलें जाल्यार तो पुरस्कार ताका मरणा उपरांत दितात.देखीक- एरिक ए.कार्लफेंल्ट (1931 - साहित्य) डाग हामर्स्कजोल्ड (1961 - शांतताय). केन्ना केन्नाय पुरस्कार नाकारप जातात. देखीकः झ्यां पावल द सार्त्र (1964 - साहित्य)अशा वेळार सन्मान्य नोबॅल पुरस्कार जैतिवंतांचे वळेरेंत ताचें नांव येताच पूण फुडें (नाकारलें)असो उल्लेख करतात.

नोबॅल पुरस्कार दिवपाचो समारंभ दर वर्सा स्टाॅकहोमांत स्विडनाच्या राजाचे हस्तुकीं आनी शांततायेचो नोबॅल पुरस्कार आॅस्लो शारांत आल्फ्रॅड नोबॅल हाचे पुण्यतिथीक 10 डिसेंबरा दिसा जाता. चड करून जैतिवंत प्रत्यक्ष हजर रावन हो पुरस्कार घेवंक शकता. दर एका जैतिवंताक आपल्या पुरस्कार पात्र वावराविशीं निवेदन करपी एक व्याख्यान ह्या स्मृतीदिसा पसून स म्हयन्यां भितर दिवचें पडटा. ह्या व्याख्यानांक ′नोबॅल लेक्चर्स′ म्हणटात आनी तीं नोबॅल प्रतिश्ठानाच्या Les Prix Nobel ह्या वर्सुकी प्रकाशनांत उजवाडा हाडप जातात. शांतताय पुरस्काराच्या जैतिवंताच्या वावराची म्हायती ऑस्लोंतली पुरस्कार दिवपी संस्था ग्रंथमाळेच्या रुपांत उजवाडा हाडटा. नोबॅल पुरस्कार हो संवसारांतलो सर्वश्रेश्ठ पुरस्कार आसा हातूंत इल्लोय दुबाव ना. ह्या पुरस्काराचें आकर्शणूय शास्त्रज्ञामदीं खूब व्हड आसा. निवड समितीचो निर्णय हो निमाणो निर्णय आनी ताचेर अपील करपाची तरतूद नासली तरी ह्या पुरस्काराच्या वितरणा संबंदी त्या त्या वेळार जाहिरपणान टिका जाल्ली आसा. भौतीकशास्त्र, रसायनशास्त्र, साहित्य आनी संवसारीक शांतताय कार्य ह्या मळांपुरतीच पुरस्काराची मर्यादा उरिल्ल्यान, भूगर्भशास्त्र, संगणकशास्त्र, मानशास्त्र सारकिल्लीं प्रगत शास्त्रां ह्या पुरस्कारांचे व्याप्ती भायर उरतात. निवड प्रक्रियेंतल्या उणिवांक लागून कांय खेपे हे पुरस्कार फावो त्या मनशांक मेळूंक नात. शांततायेच्या मळार दोळ्यांत भरपा सारकें काम करपी महात्मा गांधीक हो पुरस्कार मेळ्ळोना. पूण ताचें अहिंसा हें तत्व घेवन कार्य केल्ल्या सर्गेंस्त डॉ. मार्टिन ल्यूथर किंग आनी सिंयोर आडोल्फ पिरिस इस्कीव्हेर हांकां हो पुरस्कार फावो जालो. मर्णा उपरांत पुरस्कार दिवप ना असो नेम आसतनाय एक्सेल कार्ल फॅल्ड (साहित्य) आनी डाग हामार्स्कजोल्ड (शांतताय पुरस्कार) ह्या दोन स्विडनी मनशां खातीर नेमांनी सदळसाण हाडून मरणोत्तर पुरस्कार दिवप जालें.टॉलस्टॉय, झोला, इस्बेन पाउस्ट, मार्क ट्वेन, जोसेफ कोर्नाल्ड, मेबझीम, ड्रेझर, स्टिण्ड वर्ग सारकिल्या लेखकांक ह्या पुरस्कारांतल्यान वगळप जालां. ज्यां पावल द सार्त्र हाणें नोबॅल पुरस्काराचें तत्व आपल्याक पटना जाल्ल्यान ताका फावो जाल्लो 1964 वर्साचो नोबॅल पुरस्कार स्विकारलो ना. तशेंच ल दूक थो द्या व्हिएतनामी मनशान संवसारीक शांतताये खातीर फावो जाल्लो विभागून दिल्लो पुरस्कार स्विकारलोना. हो पुरस्कार अमेरिकेच्या हॅन्री किसींजर हाचे वांगडा दिल्लो आशिल्ल्यान आनी हेन्री किसींजर हो व्हिएतनामी झुजांत थंयच्या लोकांक मारपाक कारणीभूत जाल्ल्यान आपूण हो पुरस्कार स्विकारूंक शकना अशें ताणें सांगलें.

सकयल दिल्ल्या कोश्टकांत 1901 ते 1989 मेरेन नोबॅल पुरस्कार जिखतल्यांचीं नांवां, देश, वर्स आनी वावराचें नांव दिलां. चडशा पुरस्कार जैतिवंतांविशींच्यो स्वतंत्र नोंदी कोंकणी विश्वकोशांत आसून थंय तांच्या वावराची स्पशट म्हायती दिल्ली आसा.

रसायनशास्त्र




#Article 367: नोव्हेंबर (132 words)


नोव्हेंबर हो ग्रेगोरीयन पंचागांतलो तीस दिसांचो, इकरावो म्हयनो.आदल्या रोमी पंचगांत मार्च म्हयनो पयलो आशिल्लो.देखून हो णववो म्हयनो आशिल्लो. तेखातीर 'नोव्हेंम' म्हळयार णव ह्या अर्थाच्या लॅटीन उतरावयल्यान 'नोव्हेंबर' हें नाव पडलें.अॅंग्लोसॅक्सन हाका 'विड मन्थ' वा 'ब्लड मन्थ' म्हण्टात. रोम्युलस हाच्या धा म्हयन्यांच्या वर्सात नोव्हेंबर हो म्हयनो आशिल्लो आनी ताका तीस दीस आशिल्ले.रोमाच्या कायदे करपी धा जाणांच्या मंडळान नाव्हेंबराचे एकुणतीस दीस केले. ज्युलियस सिझर हाणें ताचें एकतीस दीस केलें.ऑगस्टस हाणें ऑगस्ट ह्या आपल्या नांवाच्या म्हयन्याचे एकतीस दीस केले, तेन्ना मंडळान नोव्हेंबराचे परत ३० दीस केले.कांय क्रिस्तांव लोक एक नोव्हेंबर हो 'सगळ्या संतांचो दीस'आनी दोन नोव्हेंबर हो 'सगळ्या आत्म्यांचो दीस' म्हणून मनयतात. इकरा नोव्हेंबरहो अमेरिकेंत वॅटरन्सडे, कॅनडांत रिमेंब्रन्स डे, तशेंच म्हाझूज सोंपपाचो दीस आनी हुतात्म्याचो स्मृतिदीस म्हणून मनयतात. हिंदू पंचांगाप्रमाण नोव्हेंबर म्हयनो कार्तिक-मार्गशीर्ष म्हन्यांत येता,चवदा नोव्हेंबर हो पंडीत जवाहरलाल नेहरू हाचो जल्मदीस, बालदीस म्हणून मनयतात.




#Article 368: नौटंकी (529 words)


नौटंकी उतर भारतांतले एक लोकनाटय.हाचें सगळयात पोरणें रूप म्हळ्यार स्वांग.फुडल्या काळांत हाकाच 'भगत'(१३२५-१६५०)आनी उपरांत रीतिकाळांत (१६५०-१८५०)'नौटकी' म्हणूक लागले.सध्याच्या काळांत स्वांग आनी नौटकी हे दोनूय प्रकार प्रचलीत आसा.ह्या खेळाची सुरवात पुर्विल्ल्या काळांत जाली अशें मानतात. डॅा. रामबाबू सक्सेनाच्या मतान नौटंकीचो उगम उर्दू कविता आनी लोकगितांतल्यान जाला अशें म्हण्टात. जाल्यार कालिकाप्रसाद दीक्षीत हाच्या मतान सगळ्यात पयली नौटंकी ही नामनेचें पंजाबी लोकगीत 'हीर रांझा' तल्यान जाली आनी तिचो उगमकाळ इ.स इकरावो-बारावो शेंकडो.ह्या लोकनाटयाचे मूळ प्रवर्तक मल्ल, जाट, रावत,राजपूत, रंगारी कोष्टी हे मानतात.

नौटंकी म्हळ्यार एक तरेचें संगीत रूपकूच. महाराष्ट्रांतल्या दशावतारांकडेन आनी कर्नाटकांतल्या तक्षगानाकडेन ताचें सारकेंपण आसा.सूत्रधार हो खेळाचो मुखेल संचालक आसता. तोच खेळांतल्या पात्रांची, प्रसगांची आनी दृश्याची प्रेक्षकांक वळख करून दिता. ह्या खेळाखातीर तात्पुरतो माटव घालून रंगमाची घालतात.रंगमाचयेर फुडें एकूच पड्डो आसता.नौटंकीत प्रेक्षक आनी नट हांचेमदी लागशिल्लेंपण आसता.जायते फावटीं प्रक्षकांतल्यान पात्रां रंगमाचयेर येतात आनी जायते फावटी तीं प्रेक्षकांकडेन प्रस्नोतरां करतात रंगमाचयेचे एके वटेन नौटंकीचें आख्यान
गावपी गायक आनी वादक बसतात.बाज्याची पेटी,सारंगी, तबलें आनी नगारो हीं वाधां म्हत्वची आसतात. नोटंकीतलें कथानक प्रणयप्रधान,वीरसप्रधान वा साहसी घडणुकानीं भरिल्लें आसता.हातूंत बायलांच्यो भुमिका बायलोच करतात.नौटंकीच्या खेळात मजा हाडपाखातीर विनोद वा हास्यरसाचे प्रसंग मुदृाम निर्माण करतात.अशा वेळार बायलो दादल्याच्या भेसात रगंमाचयेर येतात. नांटकातले संवाद पदृमय आसतात.तांची धाटणी 'बहर-ई-तवील' (म्हळयार लांब छंद) ह्या उर्दू छंदाभशेन आसता. नौटंकीचो खेळ रातचो आठक सुरू जाता तो फांतोड मेरेन चलता.निमाणें सुत्रधार रंगमाचयेर येवन प्रेक्षकाक उपदेश करता.जात्रे वेळार आनी चडकरून कार्तिक-मार्गशीर्ष आनी चैत्र-वैशाक ह्या म्हयन्यांनी नौटंकीचो प्रयोग करतात.उतर प्रदेशांतल्या फरूखाबाद, शाहजहानपूर, कानपूर, एटा,इटावा, मैनपुरी, मीरत,सहारनपूर ह्या जिल्ह्यांनी नौटंकीचे चड प्रसार जाता.ह्यावाठारातम्या त्रिभुवन आनी ग्वाल्हेर नौटंकी संस्था खास लोकप्रिय आसात.

फुडें तेराव्या शेंकड्यांत अमीर खुसरोन नौटंकीची प्रभावी वट लक्षांत घेवन तिका नवे धर्ती पदृरचना आनी आकर्शक संगीत दिवन तिचो पांवडो उंचायलो अठराच्या शतमानांत नौटंकीचो प्रसार भारत भर जालो.

अठराच्या शतमानांत नौटंकीचो प्रसार भारत भर जालो.नौटंकीची कानपूर आनी हाथरस अशीं दोन घराणीं निर्मण जाली. हाथरस घराण्याची परंपरा सुमार पांचशें वर्साची.

इंद्रमन हो हाथरसचप नामनेचो प्रवर्तक आशिल्लो.ताची शिशयपरंपरा चिरंजीवलाल आनी पं.नाथाराम महाराज आशी सागंतात. हांची नौटंकी लोकप्रिय आसा. ते स्वता:उतम नट आनी कवी आशिल्ले.ताणीं नौटंकीक नाटयत्मकताय आनी कलात्मकताय दिवपाचे नदरेन नवे नवे प्रयोग केले.पौरणिक, धर्मीक आनी समाजीक कथाप्रसंगां बरोबर सुफी काव्यांतल्या खाशेलपणाचो उपेग करून ताणीं स्वप्नदर्शन, चित्रदर्शन आनी हेर रूपगुणश्रवणान प्रीतीची अनुभूती घडोवपी कथानकांचो आदार घेवन नौटंकीचें सामर्थ्य वाडयलें.ताणी सुमार पन्नास संगीत नौटंकीची निर्मिती केली.तांचेमदली श्रवणचरित्र ऊर्फ धर्मपातका(१९०९),नकली मालीन ऊर्फ कारमती पीर(१९२३),शीर फरहाद ऊर्फ गुलशन की मुलाकत(१९२४)आनी खून के ऑसू ऊर्फ पाकदामन लडकी(१९३६) हे खेळ विशेश प्रसिध्द आसता.एकुणिसाव्या शतमानाच्या उतरार्धात दीपचंद नांवाच्या एका कलाकारान नौटंकींत उतान शृंगार आनी थिल्लरपणा काडून त्या जाग्यार विररसाक स्थान दिलें.तशेंच ताणें स्वताची नौटंकी मंडळी स्थापून भातरभर भोंवडी केली.

उपरांत कानपुरी नौटंकी फुडे हाडपाच्या कामांत श्रीकृष्ण पहेलवान,लालमणी नंबरदार, त्रिमोहन आनी छिद्दन आदी कलालारांचो म्हत्वाचो वांटो आसा. ताणीं आपलें नौटंकींत संगिताचे वेगवेगळे प्रकार हाडले आनी अभिनयांतूय सुदारणा केली.श्रिकृष्ण पेहलवान हाचे नौटंकींत श्रृंगार,वीर, हास्य आनी करूण भावनांचो आविश्कार दिसता आसलो तरी तातंतूतल्यान सामाजिक सुदारणा आनी राजकीय ध्येयवादाची जाणविकाय दिसून येता ताचे हकीकतराय(१९१३),जालियानवाला हत्याकांडावयले खून वाहक, वेश्यावृतीचे वायट परिणाम दाखोवपी ऑख का जादू ह्या नौटंकी खेळांक खून नामना मेळ्ळ्या ताच्या नौटंकीची भास चड करून उर्दूप्रचूर आनी छंदूय उर्दूच आसता तशेंच तांचेर पारशी नाटयसृश्टीचो प्रभाव आँसतलो अमरसिंह राठौर उर्फ आगरे की लडाई ही वीररसप्रधान नौटंकी पुस्तक रूपान उजवाडा आयला.आर्विल्लया नौटंकीच्या निर्मात्यांमदीं प.टीपचंद ह्या विव्दानाक पयलो मान फावो जाता.तेचवांगडा पं. लखमीचंद, तिरमोहन, राधेश्याम,कथावाचक लम्बरदार, पं. नाथाराम हांचे कार्य उल्लेख करपासारकें आसा. काळानुसार नौटंकी ह्या कलाप्रकारांत बदल जायत गेले.




#Article 369: नौसेना (नौदल) (2647 words)


नौसेना (नौदल) दर्याच्या वयल्या भागार आनी दर्या भितर झूज करूक शकपी लश्करी संघटना. भूंयसेना (लस्कर), वायूसेना हांचे सारकीच नौसेना ही राश्ट्रीय संरक्षण वेवस्थेचो एक घटक आसता. ज्या देशा भोंवतणीं दर्या आसता, ताका नौसेना उबारप भोव गरजेचें आसता.देशाच्यो राजकीय आनी अर्थीक गरजो आनी परस्पर संबंद हाचें परिपुर्तीचे नदरेन नौसेना उबारप म्हत्वाचें आसता. दर्याचें बळगें वापरपाचें नौसेना हें  एक साधन आसा. आर्वील्ल्या काळांत नौदल स्वतंत्रपणान विकसीत जालां.

झूज काळांत नौसेनेक कांय म्हत्वाचीं कामां करचीं पडटात. तीं अशीं

 
शांततायेच्या काळांत नौसेनेक फुडलीं कामां करचीं पडटात – झुजांची शक्यताय मतींत दवरून ते नदरेन आदींच पूर्वतयारी करप, नौसेनेच्या तारावांचो झूज नितीक परावर्तक म्हूण उपेग करप, वेपारी तारावांक संकश्ट काळांत मदत करता, दुसरेया राश्ट्रांक भेटी दिवप आनी अस्वडी आपल्या दर्या बळग्याचो तांचेर प्रभाव घालप, झगडीं, किजिलां चालू आसिल्ल्या वाठारांक भेट दिवन आपले उपस्थितीन हेर संबंदितांचेर चेपण हाडप, चोरयेचो वेपार आळाबंद हाडप आनी दर्या देगेर पाळत दवरप ह्या वावरांत दर्यादेग संरक्षक दळाक पालव दिवप, खावपाचें तेल आनी खनीज संपतीचो सोद लावपाक मदत करप, दर्याचें सर्वेक्षण आनी नकाशांची निर्मिती ह्या वावरांक मदत करप, दर्यातली येरादारी सुरळीत करपाक मदत करप, दर्यादेगेवयली शासकीय कार्यालयां, आस्पत आनी बंदरां हांची राखण करप. नौसेनेचे स्वरूप भुगोलीक आनी राजनितीक परिस्थितीचेर आदारून आसता. विदेश धोरणांक फाटपुरवण करपा खातीर नौदलाचो वापर करतात. देशाच्या विदेश धोरणांक अणसरून नौसेनेचें स्वरूप आनी तिचो विस्तार, वाड थरयता. संवसारीक वेपार, दळणवळण, परकी चलन मेळोवपाची गरज आनी आंतरराश्ट्रिय राजकारण ह्या सगळ्या गजालींचो विचार करून नौसेनेचो आकार, संघटना आनी स्वरूप थारायता. राश्ट्राची प्रतिश्ठा वाडोवपाच्या नदरेनूय उपेग जाता

शांततायेच्या झूज काळांत उपेगांत येवपी नौसेनेचें स्वरूप झूज नौकांनी आनी शस्त्रास्त्रांनी सुसज्ज दवरचें पडटा. विंगड विंगड तरेचीं झुजा तारावां ताची संख्या आनी गुणवता हांचे मदीं संतुलां दवरचीं पडटात. झूज नौक, पाणबुडयो, विमान वाहक, हॅलिकॅर्प्टस हांची संख्या आनी तांचें परस्पर प्रमाण, तांचेर जावपी खर्च ह्या सगळ्यांचो ताळमेळ राश्ट्रीय उत्पादन आनी अर्थीक क्षमताय हांचेकडेन वेवस्थीत बसोवचो पडटा.

नौसेनेचो विभाग आनी तांचो वावर - झूज नौकेचें प्रचालन, अभियांत्रिकी, शस्त्रास्त्र आनी पुरवण अशे चार कार्यविभाग आसतात. दर्यातली येरादारी, संदेश-दळणवळण, रडार आनी हेर वेवस्थापन हो प्रचालनाचो वावर आसता; तारावांतली यंत्रसामुग्री, उदक आनी वीज हांची पुरवण हे विशय अभियांत्रिकी वावरांत आस्पावतात. नांगर उडोवपाक आनी तो उखलप, पाणबुडयांचो थाव घेवप आनी त्यो नश्ट करप, नाळी आनी शस्त्रास्त्रां हांचो मारो करप हीं कामां शस्त्रास्त्र विभागाकडेन आसतात. जेवण, कपडे, पगार वांटप हीं कामां पुरवण विभाग पळयता. नौसेनेंतल्या व्हडयांचे झुजारी, सहाय्यक आनी सेवा अशे तीन वर्ग आसतात.

नौसेना संघटना ही राश्ट्राचे संरक्षण नितीक अणुसरून आनी नौसेनेकडल्यान अपेक्षीत आशिल्लया वावराप्रमाण निश्र्वित करता. ही संघटना सादारणपणान अशी आसता - शस्त्रास्त्रीक ही आक्रमक आनी संरक्षक अशीं दोन तरांची आसतात. झूज नौकेचें जें खाशेलें कार्य आसता, तेप्रमाण तिचेर शस्त्रास्त्रां आसतात. विमान वाहक तारवांचेर विमानां आनी नाळी आसतात. सैनीक वाहक ल्हान तारावांचेर नाळी आसतात. पाणबुडयेचेर पाणतीर आनी पर्यटन क्षेपणास्त्रां आसतात. दर एक ल्हान तारवांचेर विमान विरोधी नाळी आसतात. पाणबुडयेचेर पाणतीर आनी पर्यटन क्षेपणास्त्रां आसतात. विनासिकांचेर पाणतीर ,नाळी, क्षेपणास्त्रां आनी हॅलीकॅप्टरां आसतात. झूज तंत्राचे नदरेन शस्त्रास्त्रांची निवड करतात.लांब अंतरावयल्या नौदलाची राखण करपाखातीर लांब पल्ल्याचीं अस्त्रां, रडार, गरजेची थारतात. एकाच तारावचो राखणेखातिर बिंदू रक्षक आसता. चडश्या अस्त्रांचो प्रयोग इलॅक्ट्रोनीक उपकरणांनी करतात.इतिहास – पुर्विल्ल्या काळांत दर्यातल्यो लढायो करपाखातीर व्हडीं आसतालीं आनी तीं चडशीं सशस्त्र पंगडाचे मालकीचीं आसतालीं. हेर जमातींच्या लोकांच्या जमनी हातासपाखातीर ते दर्याचेर हल्ले करताले. वेपार, नुस्तेंमारी आनी दर्यातली लटूमार हांचेखातीर त्या व्हडयांचो उपेग जातालो. दर्यातल्या बळाग्याचेर आदारिल्ली पयली नौसेन ‘अथॅन्स’ शारांत स्थापन जाली. इ. स. प. पांचव्या शतमानांत ‘थिमिस्टीडीज’ हाणें परकी आक्रमणाचो धोको टाळपाखातीर झूज नौकांक ‘ट्रायरेमीस’ आशें म्हण्टाले. बाराव्या शतमानांत तुर्कानी बायझंटीन साम्राज्यांत गोंदळ घालो आनी ताका लागून बायझंटीन नौदल नानपयत जालें. मध्ययुगीन इटलींतल्या वेगवेगळ्या राज्यकर्त्यांनी आपआपलीं नौकादळां उबारिल्लीं. इ. स. प. चवथ्या शतमानासावन उतर आफ्रिकेंतल्यान येवपी धान्याची आयात करपाखातीर कार्थेज बंदराचो उपेग जातालो. जेन्ना कार्थेजान इटलीच्या दर्यादेगेर घुरयो घालपाक सुरवात केली, तेन्ना रोमी लोकांनी आपले पुराय शक्तीवरवीं कार्थेजीयन तारवांचे धर्तेर व्हडल्यो झूज नौक बांदल्यो. रोमी साम्राज्याचो अस्त जातकूच नौदलाकडेन पुराय दुर्लक्ष जालें. फुडें सातव्या शतमानांत मुसलमानी सत्ता उदेतकच धोको निर्माण जालो आनी देखून नौसेनेकडेन परत लक्ष केंद्रीत केलें. ह्या शतमानासावन येवरोपांत संस्कृतिक नदरेन एक नवें पर्व सुरू जालें. ताका तुर्कांचें आक्रमण कारण थरलें. धर्मीक झुजां आनी हेर राजकीय घडामोडी नेटान जावंक लागल्यो. आफ्रिका, आशिया आनी लॅटीन अमेरिका ह्या खंडांतल्या वसणुकांचेर धाडी घालून थंयचे लुटमारीचो उपेग येवरोपांतल्या झुजाखातीर जावपाक लागलो. 

पुर्तुगाल, स्पेन, इंग्लंड हीं राश्ट्रां एकामेकांकडेन झगडूंक लागली. तुर्काचेर लेपण्टोच्या दर्यातले लडायेत हार पडली. इतले मजगतीं, नाळो आयल्यो आनी पारंपारीक नावीक झूज तंत्रांत क्रांतिकारी बदल जाले. ह्या काळांतली ‘गॅली’ झूजनौका सुमार १५० फूट लांब आसताली. तुर्कांनी गॅलीऒट नांवची ल्हान, वेगवान झूज नौक प्रचारांत हाडली. झामोरीन आनी मराठयांचीं तारवां हेच तरांचीं आशिल्ली. वॅनिसी लोकांनी गॅलीआस नांवाची शिडां-व्हलीं आशिल्लीं व्हड तारावां तयार केलीं. तातूत सुमार ७० नाळी आसताल्यो आनी हिचो सैनिकांक मारपाक उपेग करताले. स्पेन, इंग्लंड आनी पुर्तुगाल हांची स्वतंत्र नाविक कार्यालयां आशिल्लीं. कोरीयांय सोळाव्या शतमानाचे अखेरेक चोल्ल राजाचो नौसेनापती यी सुंग हाणें लोखणाचें कवच आशिल्लयो नौक पयलेच खेपे बांदल्यो. पंदराव्या शतमानाचे सुरवेक चीनाचो जंग हे हाणें नौसेना बळगें, दर्यातलो वेपार आनी नाविक तळ ह्यो गजाली पयलेच खेपे चालीक लायल्यो. शास्त्रीय गिन्यान आनी अभियांत्रीकी तंत्र वापरून तारवांची बांदावळ करपाची बुन्याद फ्रांसाचो झां बातिस्त कॉलबॅर(१६६१-८३) हाणें घाली. सॅम्युअल पेपीस हाणें ब्रिटीश नौसेनेची नवी संघटना उबी केली. ब्रिटीश आनी फ्रेंच हांचे मदल्या नाविक संघर्शांत ब्रिटीश लोक दर्याचेर शेक गाजोवपांत येसस्वी थरले.

अठरावे शतमान हें अस्तंतेकडले नौसेनेचे नदरेन भंगरायुग अशें म्हण्टात. ह्या काळांत साठ ते सत्तर मीटर लांबायेच्यो आनी २,५०० टन भाराच्यो झूज नौका फुडें आयल्यो. हिदुस्थानांत मुंबय शारांत तारवां बांदपाचे कारखाने सुरू जाले. अठराव्या शतमानांत येवरोपांत नौसेना वेवसायिक जाल्यो. सरकारी केंद्रीय कार्यालयां स्थापन जालीं. नौसेनेखातीर भरती, प्रशिक्षण, नौका बांदावळ ह्या कामांची जापसालदारकी तांचेर पडली. वेपारी नौदल आनी नौसेना हांचे मदल्या संबंदांनी सुसुत्रपणां आयली. विज्ञानांतले उदरगतीचोय तातूंत वापर जालो. १८५० ते १९००
ह्या काळांत लागिल्ल्या तंत्रीक सोदाक लागून नाळी तिख्याचीं तारवां तांचो आकार आनी टनभार, तोफगुळे हाचें भितर सुदारणा जाल्यो. कोळसो, उदक आनी हेर पुरवणेखातीर जगभर नाविक तळ उबारपाची सर्त सुरू जाली. ब्रिटनांत, मुंबय, त्रिंकोमाली, सुएझ, एडन ह्या सुवातांचेर तळ स्थापले.

१९०० ते १९२५ ह्या काळांत रूसो-जपानी आनी पयले म्हाझुज जालें. नाविक बळगें वाडोवपाची सर्त हें ताचें कारण आशिल्लें.झूज नौकाचो आकार आनी तांची तांक वाडली. अंतज्वर्लन इंजिनां तारवांनी बसयली. दर्यांतल्या पणबुडयांचो नाश करपाखातीर उदकाच्या दाबावरवीं स्फोट जावपि बॉंब सोदून काडले. झूज नौकांचेर मार्कोनीची बिनतारी संदेशवाहक उपकरणां बसयलीं. ४ ऑगस्ट १९१४ ह्या दिसा ब्रिटीश शाही नौसेनेन झूज करपाचो आदेश बिनतारी यंत्रांवरवी दिलो. पयल्या म्हाझुजाउप्रांत ब्रिटन, जपान आनी अमेरिका हाणीं पॅसिफीक म्हासागराचेर शेक गाजोवपाक सुरवात केली. १९२१ संवसारीक नावीक बळांत संतुलां राखपा खातीर कबलात जाली. १९३७ वर्सा अखेर नावीक बळ वाडोवपाक सुरवात जाली. जपानाचीं कांय तारवां ६४,००० टन भाराचीं आशिल्लीं. जपान आनी अमेरिका हांच्या झूजनौकांचेर सुमार ८० झुजारी विमाना आशिल्लीं. पाणबुडयांचो टनभार ६,५०० टनां मेरेन आनी आंवाठ ४०,००० किमी.मेरेन वाडलो.

दुस-या म्हझुजांत नौसेनेचे नदरेन कांय म्हत्वाचे बदल जाले ते अशें :झूजनौकांक दुय्यम सुवात फावो जाली, आघात विमान वाहक तारवांनी पयली सुवात मेळयली आनी नावीक दळाचो वापर करपीं तें मुखेल साधन जालें. वेपारी नौदलाचें, पाणबूडयो आनी झूजनौकां वरवीं जावपी नुकसान भरून काडपाखातीर तारवांची बांदावळ बेगोबेग करप सक्तीचें थारलें, रडार आनी हेर इलेक्ट्रॉनीक उपकरणां हांची गरज उप्रासली, पाणबुडयांतल्या तंत्रांत उदरगत जाल्ल्यान पाणबुडीविरोधी झूज तंत्रांत सुदारणा करप गरजेचें जालें, अणुशक्तिचो वापर करपाच्यो नव्यो संदी मुखार आयल्यो. १९४५ उप्रांत विज्ञान आनी तंत्रगिन्यान हातूंतल्या नव्या सोदांक लागून नौसेनेंत बरीच प्रगती जाली.

भारतीय नौसेना – पंदराव्या शतमानाचे अखेरेक अस्तंती लोकांनी दर्या मार्गान वेपारी आक्रमणां केली. उपरांत ब्रिटीशांनी हिदुस्तानाचेर राज्य स्थापन केलें. पुर्विल्ल्या उत्खननांत मेळिल्ल्यो मुद्रा आनी आयदनांवयल्या चित्रांवयल्यान त्या काळंतलीं शिडांचीं तारावां कशीं आशिल्लीं हें कळटा. रामायणांतल्या त्या अयोध्याकांडांत न्हंयेंत झुजपी व्हडीं आनी सेना हांचो उल्लेख आयला. महाभारतांत लेगीत नौसेनेचो उल्लेख आसा. ऋगवेदांत व्हडयांचो उल्लेख आसात.पुराणांनी तशेंच जातक साहित्यांत व्हडीं, दर्यांतलो वेपार हांचीं वर्णनां आसात. अर्थशास्त्रांत दुस्मानांच्या व्हडयांचो नाश करपाचे उल्लेख आयल्यात. अकबराच्या आईन-ई-अकबरी ह्या ग्रंथांत मोगली नौसेनेची म्हायती आसा.

स्वतंत्र भारताचे आनी पाकिस्तानाचे नौसेनेचें मूळ, १६१३ त सुरतेक इस्ट इंडिया कंपनीन स्थापन केल्ल्या ‘ इंडियन मरीन ’ ह्या नौदलांत सांपडटा. अरबी दर्यांत चांचेगिरी चलताली. ताका तोंड दिचपाखातीर ५ सप्टेंबर ६२ त दिन शास्त्रास्त्रधारी वेपारी तारवां, ब्रिटीशांच्या सुरत वखारींत रूजू जालीं. हीच इंडियन मरीन ची सुरवात. खंबायताचें आखात, तापी आनी नर्मदा हांच्या मुखाकडल्या दर्या वाठारांची राखण हें काम मरीना कडेन आशिल्लें. सुरत, अहमदाबाद आनी खंबायताक नाविक प्रशिक्षण दितालें. १६२२ त इराणी आखातांतले ऒर्मुझ बंदर मरीनान ताब्यांत घेवन चांचेगिरीक बरोच आळो घालो. १६६४ त इंडीयन मरीनाक शिवाजीच्या आरमारकडेन झूजचें पडलें. ५ जानेवारी १६६४ त शिवाजीचे सुरतेंतले घुरयेंत मरीनान नाळी घालून कारखान्याची राखण केली.

१६८३ त सुरत सोडून इंडीयन मरीन मुंबय शारांत हालयलें आनी ताका ‘ बॉंबे मरीन ’ हें नवें नांव दिलें. १६८६ ते १७३६ मेरेन मराठा आरमार आनी बॉंबे मरीन हांचे मदीं अस्तंत दर्यादेगेर शेक गाजोवपाखातीर दर्यावर्दी लडायो चालूच आशिल्ल्यो. १८ व्या शतमानांत येवरोपांत ब्रिटीश, फ्रेंच हांचे मदीं झुजां चालू आशिल्लीं. ताका लागून बॉंबे मरीनची नेटान उदरगत जाली. १७३५ त मुंबयंत सधा आशिल्ले नावीक गोदीची बांदावळ पुराय जावन थंय तारावां बांदपाक सुरवात जाली. १७५० त सुकी गोदी तयार जाली.

१७६१ त बॉंबे मरीनाक नावीक गणभेस दिलो. तातूंतले अधिकारी ब्रिटीश आसताले.नौसैनिकां मदले ७५ टक्के सैनीक कोंकणांतले आसताले. मराठयांच्या आरमाराचो नाश करतकच बॉंबे मरीनान हैदर अलीचीं बंदरां जिखलीं. १९व्या शतमानाचे सुरवातेक जावा, सुमात्रा हांचेर घुरयो घालपाक मरीनाक येस आयलें. १७९८ त मुंबयंत मरीन मंडल स्थापन केलें. १८२९ त बॉंबे मरीनांत ‘मरीन कोर ‘ अशें नांव दिलें. ल्हव ल्हव मुंबय बंदरांत तारवां बांदावळीक नेट आयलो. १८३० त मरीन कोर हें नांव बदलून ‘ इंडियन नेव्ही ‘ हें नांव दिलें.

२० मार्च १८३० ह्या दिसा मुंबय गोदीत बांदिल्लें आनी वाफेचेर चलपी तारूं दर्यांत सोडलें.वाफेची तारवां वाडूंक लागलीं. झुजारी तारवांचो टन भार वाडलो. १८४५ त मुंबय लागसार ‘ बुचर ‘ जुंव्याचेर नाविक तोफखानो शाळा सुरू जाली. १८५७ च्या उठावांत इंडियन नेव्हीचें विघटन जावन मुंबय आनी कलकत्ता मरीन अशीं दोन बिनझुजारी नौकादळां संघटीत जालीं. १८९० त मुंबयंत एक पाणतीर गोदी बांदली. १८९२ त इंडियन मरीन हें नांव वचून ‘ शाही हिंदी मरीन ‘ हें नांव पडलें. १८९६ ते १९०४ ह्या काळांत उदेंत आफ्रिकेंत आनी बोर झुजांत ह्या मरीनान झुजारी कामां केलीं. पयल्या म्हाझुजांत मरीनाच्या बीन झुजारी हत्यारी झुजांत रूपांतर जालें. १९२८ त केंद्रीय विधानसभेंत हिंदी नौसेना-शिस्त कायदो विचाराखातीर आयलो.८ सप्टेंबर १९३४ ह्या दिसा मुंबय शारांत हिंदी नौसेना कायदेशीरपणान प्रस्थापीत जाली.

१९३४ त येवरोपीय म्हाझुजाची सुलूस लागली. नौसेनेचे वाडीक आनी आर्विल्लेकरणाकगती मेळ्ळी. अडमिरल सर हबर्ट फिट्सहबर्ट हो नौसेनापयी जालो. राखीव आनी आपवावुरपी दळां उबारलीं. उमेदवाराखातीर नाविक प्रशिक्षणाची तजवीज केली. दुस-या म्हाझुजांत हिंदी नौसेनेच्यो पाठाण, पार्वती आनी सिंधू ह्या तीन झूज नौकांनी काम केलें.१९४१ त मुंबय सावन मुखेल नौसेना कचेरी दिल्लीक हालयली. हिंदूस्थानाची फाळणी १५ ऑगस्ट १९४७ त जाली. चार नाविक प्रशिक्षण संस्था पाकिस्तानाकडेन उरिल्ल्यो. देखून भारतीय नौसेनेक कठीण परिस्थतीक तोंड दिवचें पडलें. कोमोडर नॉट भारतीय नौसेनेचें चीफ ऑफ स्टाफ आशिल्लो. ताणें हे कठीण परिस्थतीचेर जैत मेळोवन नौसेनेची प्रगती फुडें व्हेली. स्वतंत्र भारताच्यो घटना आनी नौसेना कायधाप्रमाण भारतीय नौसेनेक संरक्षण सेनेंत सुवात मेळ्ळी. भारतीय नौसेनेक फुडलीं कामां करचीं पडटात. भारताच्यो शिमो राखप, वेपारी येरादारीची राखण करप, दर्यांतलें सर्वेक्षण करप, नाविक तळ बांदप, दर्या वाठारांत पाळात दवरप, भारताच्या सार्वभौमत्वाखातीर दर्या वाठाराची राखण करप, लस्करी कारवायांनी हेर सेनादळांक पालव दिवप, अधिकारी आनी हेर सैनिकांक प्रशिक्षण दिवप आनी वेपारी नौदालाकडेन सर्पक सादप. २७ मे १९५१ ह्या दिसा तेन्नच्या राश्ट्रपतीन नौसेनेक राशट्रपती ध्वज भेटयलो. ल्हव ल्हव नौसेनेचें बळगें वाडूंक लागलें. २२ एप्रिल १९५८ ह्या दिसा व्हायस् अडमिरल स्टीव्हन कार्लील हांचे कडल्यान अडमिरल रामदास कटारी हाणें नौसेना अध्यक्ष पद घेतलें. कटारी हे पयले भारतीय नौसेना अध्यक्ष. भारतीय नौसेनेची मुखेल कचेरी दिल्ली शारांत आसा. १९५८-६२ भारतीय नौसेनेची रचणूक अशी आसा.

राशट्रीय संरक्षण नितीक अनुसरून, संरक्षण मंत्री सेनाअध्यक्षावरवी नौसेनेचीं कामां करता. नौसेनाध्यक्षाचे मदतीक कर्मचारी आसतात. तांची कामां अशीं –

उपनौसेनाध्यक्ष – हो व्हायस अडमिरलच्या हिद्दयाचो नाविक आसता. झुजानिती आनी कारवायांची येवजण आंखप, शास्त्रास्त्रां, गुप्त खबरां संकलन, संदेश दळणवळण ह्यो गजाली तांच्या अधिकारांत येतात.

प्रतिनियुक्त नौसेनाध्यक्ष – नाविक वायुदळ, पाणबुडयो आनी ताचेविशींच्यो येवजण्यो, पाणबुडयां विरोधी झूजतंत्र आनी हेर कामां ताच्या अधिकारांत येतात. हाचो हुद्दो व्हायस अडमिरलाचो आसा.

कार्मिक मुखेली – हो रियर अडमिरल आसता. सैनीक भरती प्रशिक्षण, वैजकी सेवा, न्यायवेव्हार, शिस्त आनी सैनीक कल्याण आनी हेर विशय हाच्या विभागांत येतात.

सांग्रामिकी मुखेली – हो रियर अडमिरल आसता. स्थापत्य आनी वास्तूरचना, पगार, शास्त्रास्त्रां आनी रसद तपासपाचें काम आनी हेर विशय हाचे कक्षेंत येतात.

साधनसामुग्री मुखेली – हो व्हायस अडमिरल आसता. झूनौका, नाविक तळ, गोदी हांची शिल्प स्थापत्य-रचना शस्त्रास्त्रदुरूस्ती ही कामां हाच्या अधिकारांत येतात.

ध्वजाधिपती मुखेली अस्तंत कक्ष हाचें कार्यालय मुंबय आसा. नौसेनाध्ययक्षाच्या आदेशाप्रमाण नाविक झूज आनी ते सारकीं कामां हाका करचीं पडटा. हाच्या हाताखाला अस्तंत आरमार आसता. हो व्हायस अडमिरल आसता.

भारतांत नौसेनिकी प्रशिक्षणाची वेवस्था कोचीन तळ, दाबोळी (गोंय) तळ, विशाखापट्टणम, लोणावळा, जामनगर, मुंबय (मालाड), मांझगाव (मुंबय), ह्या सुवातांचेर आसा.

पाकिस्तानान १९४७ उपरांत भारताचेर चार खेप आक्रमणां केलीं. १९४८ आनी १९६५ त जाल्ल्या झुजांत भारतीय नौसेनेक दर्याचेर पाकिस्तानाच्या आरमाराकडेन झुजपाची संद मेळ्ळी ना. पाळत दवरपाचो आनी येरादारीची राखण करपाचो वावर नौसेनेन केलो. १९७१ तल्या झुजांत भारतीय नौसेनेन बांगलादेश आनी पाकिस्तान हाचें मजगतची दर्यातली येरादारी बंद उडयली. तशेंच कराची आनी चित्तगॉंग बंदरांचेर हल्ले करून पाकिस्तानी आरमाराची नाकेबंदी केली. चित्तगॉंगचे दर्यादेगे लागसार भारतीय सैन्याक हल्लो करपाक पालव दिलो आनी पाकिस्तानी आरमाराचो नाश केलो.

भारतीय नौदलाचे तीन मुखेल फांटे (commands) आसात -

१.अस्तंत कमांड – हाची मुखेल कचेरी मुंबय आसा. ताचे तळ गोंयात आनी लक्षव्दिप जुंव्यार (कर्नाटक)9 शारांत फुडल्या १०-१५ वर्सामदीं पुराय जातलो आनी आशियांतलो सगळ्यांत व्हडलि नाविक तळ आसतलो.

२.उदेंत कमांड – विशाखापट्टणम शारांत हाची मुखेल कचेरी आसा. हो एक सबमरीन (पाणबुडी) तळ. पोर्ट ब्लॅर आनी कलकत्ता शारांनी हाचे हेर तळ आसात.

३.दक्षिण कमांड – हाची मुखेल कचेरी कोचीत आसा. आयएन्एस् विक्रांत (१९,८०० टन) ही भारताची पयली विमानवाहक बे भारतीय नौदलांत ४ मार्च १९६१ ह्या दिसा रूजू जाली. भारताची दुसरी विमानवाहक बोट आएन्एस् वराट (२८,५०० टन) ब्रिटनांतल्यान १९८७ हाडल्ली. ‘ निलगिरी ‘ ही पयली आर्विल्ली झुजारीबोट. हिमगिरी, उदयगिरी, दुनागिरी, तारागिरी आनी विंध्यगिरी ह्यो भारताच्यो हेर झुजारी बोटी. माझगांव गाडर्न रीच शिपयार्ड (कलकत्ता), हिंदुस्थान शिपयार्ड (विशाखापट्टणम), गोवा शिपयार्ड (वास्को, गोंय) ह्या सुवातांनी वेगवेगळ्या तरेच्यो बोटी, संरक्षक बोटी, झुजारी बोटी आनी हेर तारवांची बांदावळ जाता.

एल्. रामदास हे भारतीय नौदलाचे मुखेल ३० सप्टेंबर १९९३ ह्या दिसा सेवानिवृत्त जाले उपरांत व्ही. एस्. शेखावत भारतीय नौदलाचे मुखेल जाले. – मुकेश थळी

गोंयचे नौदलाचे तळ : गोंचे सुटके पयली गोंयांत पुर्तुगेज नौदल विमाग आशिल्लो. तरी, गोंयच्या नौदलाचो आधुनिक विस्तार, गोंयचे सुटके उपरांतच जालो. गोंयचे सुटके उपरांत गोंयाखातीर नेव्हल ऑफिसर इनचार्ज म्हणून कमांडर एच्. ए. आगटे हाची नेमणूक जाली. ताणें गोंयांत नौदलाचो विस्तार करून हांगा जायते फांटे सुरू केले. ह्या विस्ताराक लागून फुडें नव्हेल ऑफिसर इनचार्ज हाच्या कार्याल्याक नौदल विभागायच्या मुखेल कार्यलयाचो दर्जो दिलो.

३० डिसेंबर १९७७ ह्या दिसा फ्लॅग ऑफिसर कमांडिग गोवा नेव्हल एरिया (फॉगा) हाच्या अधिकार कक्षेखाला हें मुखेल कार्यालय हाडलें. आर. एच्. तहिलियानी गोंयाखातीर आयिल्लो पयलो फ्लॅग ऑफिसर.

आयएनएस विराट ही दुसरी विमानवाहक नौक नौदलां येतकूच नौदलाचो व्याय आनिकूय वाडलो. १ जून १९८६ ह्या दिसा गोंयतल्या नावीक तळार विमानदळाची हेर जापसालदारकी सोंपयली. नौदलाच्यो गोंय विभागांतल्यो नौक आनी विमानां फ्लॅग ऑफिसर कमांडिग गोवा नेव्हल एरिया (फ्लॅगा) हांच्या नियंत्रणाखाल आसता. ताचें मुखेल कार्यालय आल्पारकेयरूश दोंगुल्लेचेर वास्को शारंत आसा.

गोंय विभागांतल्या नौदलाच्या कामाविशीं हेर म्हायती आशी –

१.आयएनएस हंस – भारतीय नौदलाचो हो म्हत्वाचो हवाई तळ. सी. हॅरियरा सारकीं झुजारी विमानां थंय आसात. कमोव २५ आनी कामोव २८ हीं हॅलिकॉप्टरां, इल्युशीन ३८ विमानां आयएनएस हंसाचेर आसता. ह्या तळयावयल्या सगळ्या तरांच्या विमानाची योग्य तरेन देखभाल आनी दिरूस्ती करपाची यंत्रणांय ह्या हवाई तळार आसा. रशियी बनावटीच्या विमानांची दुरूस्तीय हांगा जावंक शकता.

२.आयएनएस गोमंतक - ह्या दिसा हया नावीक तळाची उबारणी जाली. २२ संरक्षक फांटे आनी गोंयांत येवपी नौदलाच्या तारवांक आवश्यक त्यो सुविधा ह्या नावीक तळावयल्यान दिवप जातात.

३.आयएनएस मांडवी – ह्या नावीक तळाचें खाशेलपण म्हळ्यार हांगा भारतीय नौदल अकादेमी आसा. दर स म्हयन्यांनी हांगा सुमार ९० कर्मचारी ̸̸ अधिकारी प्रशिक्षीत जातात.

४.आयएनएस जिव्नती – हें ७९ खाटींची तांक आशिल्लें हॉस्पिटल. नौदलाच्या जवानांक हांगासल्यानच वैजकी सेवा दिवप जाता. चड गंभीर स्वरूपाच्या प्रकरणांनी गोंय वैजकी म्हाविदयालय आनी आरोग्य संचालक हांचो आदार घेवप जाता.

५.हायड्रोग्राफिक स्कूल – आग्नेय आशियांत ज्यो मोजक्योच संस्था आसत तातूंतली एक अशी ही प्रशिक्षण संस्था. भारतीय नौदलाच्या आनी परदेशी नौदलाच्या कर्मचा-यांक हांगा खास प्रशिक्षण मेळटा.

६.नेव्हल कोस्ट बॅटरी – हो विभाग गोंय बंदराची राखण करता.

७.वॉरशिप ऒव्हरसिईग टीम – गोवा शिपयार्ड भारतीय नौदलाखातीर जीं तरवां आनी झूजनौका बांदता तांचेर हो विभाग नदर दवरता. सदया एक क्षेपणास्त्र वाहक नौका, एक नाविक प्रशिक्षण नौका आनी दोन जलसर्वेक्षण नौका हांची निर्मिती ह्या विभागाचे देखरेखीखाला सुरू आसा.

७.बेझ वर्कशॉप – गोंयांत येवपी नौदलाच्या सगळ्या नौकांची मुळावी (किरकोळ) दुरूस्ती हांगा करतात.

९.नेव्हल ट्रान्सपोर्ट रिपॅर वर्कशाप – गोंयात येवची नौदलाच्या तारावांनी व्हड प्रमाणांत इबाड जाल्लो आसल्यार हांगा तांची दुरूस्ती करतात.

१०.सीवर्ड डिफॅन्स बोट टी ५५ – गोंयात तळ ठोकून आशिल्ली ही नौका सिद आनी आदार दिवपाच्या वावराक वापरतात. प्रशिक्षण विमानांक आदार दिवपाखातीर आनीक जाय थंय गस्त घालपाखातीर तिचो वापर करतात. सधा हे नौकेची दुरूस्ती मुंबय सुरू आसा.

११.नेव्हल आर्मामॅंट डेपो – हे मुळचें पुर्तुगेजाचें शस्त्रागार १९६३ त भारतीय नौदलान ताब्ययांत घेतलें. शस्त्रांची जतनाय, दुरूस्ती आनी पुरवण हांगासल्लयान करप जाता.

१२. नेव्हल स्टोर डेपो – नौदलाच्या हवाई तळावयल्या सगळ्या विमानांक हांगाच्यान आदार दिवप जाता




#Article 370: न्याय संस्था (1171 words)


न्यायसंस्था म्हळ्यार दोन पक्षकारांमदल्या झगडयांचो तिसरे व्यक्तीकडल्यान निवाडो करपाक घडयल्ली संघटना वा यंत्रणा.पुर्वील्ल्या काळात जेन्ना दोन मनशांमदी वा पगडामदीं झगडें जातालें,तेन्ना त्या तंटयाचो निवाडो ते मनीस वा पंगड आपल्या शारिरीक बळग्याचेर करताले.न्यायसंस्था हो हाचेमुखावयलो पावडो आनी मनशाचे संस्कृतीक उदरगतीचो म्हत्वाचो भाग. न्यायसंस्थेचे तीन मुखेल घटक आसता. दोन पक्षकार, ताचेमदीं उपरासपी तंटो आनी तंटयाचो निवाडो करपी तिसरी व्यकती.

न्यायसंस्थेची मुखेल शकत म्हळ्यार, लोकांमदी न्यायसंस्थेविशीं आशिल्ली आदराची भावना.वयले वयर पळोवक अशें दिसता की न्यायखात्याच्या आदेशांक शासनाचे शक्तीचोच आदार आसता.पूण दुसरे वटेन पळेत जाल्यार न्यायखात्याचे आदेश पाळपाची शासनाचेर सक्तीच उरता.केन्ना केन्ना निवाडो करपाखातीर कायदयाची गरज आसताच अशें ना.दोनूय पक्षकारांचे म्हणणें आयकून त्या तंटयापुरतो निकाल दिवं येता.पूण न्यायबुद्दीचें समाधान जावपाखातीर समान स्वरूपाच्या झगडयांचो निर्णय सारको जावक फावो,ह्या तत्वाप्रमाण खंयच्या वेळार कोणें कशें वागपाचें हें थरोवपाची गरज उपरासली,ताका लागून निवाडो करतना समाजीक रूढी आनी धर्मीक आज्ञांचें पालन करपाक सुरवात जाली. तेचप्रमाण कसल्याय तंटयाचो निर्णय करतना तसल्याच तंटयाचे पोरणे निर्णय तपासून पळोवपाची प्रथा जावन पडली.हातूंतल्यान ‘बंधनकारक पूर्वदाखल्याची’ (Binding Precedent) कल्पना जल्माक आयली.समाजीक रूढी, नितीक आनी धर्मीक संकेत हेच सुर्वेचे कायदे आसले.शासनान तयार केल्लो धर्मातीत कायदो उसरा अस्तित्वात आयलो.न्यायदानाचें काम सुरर्वेक धर्मगुरूंच्या हातात आसले. धर्मवचनां हो कायदयाचो मुखेल आदार आसलो.देवाक प्रसाद लावपाची प्रथा भारतावागडाच ग्रीस, इजिप्त ह्या देशांनी आसली.यायाल्या, देवळांनी भरतालीं आनी पुजारी न्यायदान करताले.कालातरान युरोपांत धर्मीक न्यायालयां स्थापन जाली.पुर्विल्ल्या न्यायसंस्थेचो भर तंटयाचो निवडो करपाचेर नासलो.जाल्यार दोगांय मदल्या एका पक्षकाराचो गुन्यांव साबीत करपाचेर आसलो.सोपूत घेवप, मंत्र म्हणप, प्रसाद लावप, दिव्य करप असल्या पद्दतीक म्हत्व आसलें. हाचें उपरांतच्या काळांत न्यायसंस्था हो राज्यसंस्थेचोच एक वांटो जालो.न्यायदानाचो अधिकार धर्मगुरू इतलोच राजाचेय कक्षेंत येवपाक लागलो.राजा स्वता वा आपणें नेमिल्ल्या अधिका-यांच्या आदारान न्यायदान करपाक लागलो.अशें तरेन न्यायसंस्थेचेर राजकीय सत्तेचें नियंत्रण आयलें.पुर्विल्ल्या ग्रीस देशांत अॅथॅन्सांत न्यायाल्य भरतालें. ताचें स्वरूप नागरिकांची समिता कशी आसलें.राजा निर्णय दितालो आनी तो देवान राजावरवी वदयल्लो कौल वा निवाडो अशें मानून घेताले.इ. स. प. सुमार ४५३ वर्सा ग्रीसांत, भोंवपी न्यायाधिशांची नेमणूक.ते ते सुवातेर आनी अॅथॅन्सांत ४० न्यायाधिशांची समिती स्थापन करपाचो रिवाज सुरू जालो.भौशीक लवाद पद्दतूय सुरू जाली.रोम शारांत न्यायसंस्थेची उदरगत बेस बरी जाल्ली. पुर्विल्ल्या रोमी दिवाणी न्यायालयांत सादारणपणान एकूच न्यायाधीश आसतालो.चवकशेचें स्वरूप मुळावें आनी निमाणें अशा दोन पावडयाचेर थरयल्लें आसलें.खटलो सामकोच किचकटीचो आसल्यार चड न्यायाधीश नेमताले.सरंजामशाय पद्दतीन न्यायनिवाडो करतले.दोन कुळामजगती उपरासपी तंटे वा कूळ आनी हांचेमदी उपरासपी तंटे चड करून जमनीसंबंदी आसताले आनी ताका लागून धनयाचो न्याय ताचें हक्क बळिश्ट करपाचे नदरेन लागतालो.सरंजामदारांचे हें पक्षपाती धोरण जाग्यार हाडपाक राजाचीं भोंवडें न्यायाल्या ब-याक पडलीं.न्यायदानाच्या कामाक राजा स्वता वतालो वा आपल्य अधिका-यांक धाडटालो आनी खुबशा फावटी कुळांवटेन निवाडो दितालो.न्यायसंस्थेचे उदरगतीतलो फुडलो पावडो म्हळ्यार न्यायसंस्थेची शासनाकडल्यान जाल्ली वांटणी.सुर्वेक राजा आपूण न्यायदान करतालो.उपरांत ताचे सल्लागार राजाचे वतीन न्यायदान करपाक लागले.एकाच अधिका-याकडेन शासकीय आनी न्यायीक अशी दोन तराची कामा आसली.कांय तेपान ह्या सल्लागारांची न्यायासंबंदातली आनी शासकौय कामा वेगळी जाली.तेराव्या शतमानांत इंगंलडात Court of exchequer, Court of Common Pleas आनी Court of King’s Bench अशी तीन न्यायाल्या स्थापन जाली.ल्हान स्वरूपाचे तंटे सोडोवपाखातीर Justice of Peace हे अधिकारी नेपाची पद्दत सुरू जाली आनी सादारण लोकांच्या हातांत न्यायदान करपाचो हक्क पावलो. 

फ्रांस देशांत राज्यक्रांती उपरांत न्यायसंस्थेत उदरगत जायत गेली. थंय अव्वल न्यायाल्याचें अधिकारपण व्हडल्या स्वरूपाचें जावन रावलां.अव्वल न्यायालयांवयर अपील न्यायालय आसा आनी ताचेवयर सर्वोच्च न्यायालय(Supreme Court) आसता. तेभायर थंय शासकीय न्यायालयूय आसा.सरकारी हुकुमांआड दाद ह्या न्यायालयांत मेळटा.अमेरिकॅत कायदेमंडळ आनी जातकूच न्यायसंस्थाय आनी राज्यांच्यो न्यायसंस्था,अशो दोनूय संस्था अस्तित्वांत आसता.केद्रीय न्यायसंस्थेचीं न्यायालय राज्य पातळेचेर लेगीत आसता.तीं फक्त राज्यघटनेचेर आदारीत संघराज्यीय प्रस्न वा संघराज्यांच्या कायद्यविशीचे तंटे सोडयतात.संघराज्यांच्यीय सर्वोच्च न्यायालयांत अपील करपी तजवीज केल्ली आसा.

युरोपांत प्रशासकीय न्यायालयाची पद्दतशीर उदरगत जाली.शासनसंस्थेच्या हक्कांची राखण, भौवशीक हिताची राखण, अधिकाराभायलें शासकी कृत्य रद्द थरोवप,नागरीक आनी शासनसंस्था हांचे मजगतीं उपरासपी तंटे सोडोवप ह्या सारकी कामां ह्या प्रशासकीय न्यायालयाचे कक्षेंत आसता.भौशीक हिताचे नदरेन निवाडो दिवप हें प्रशासकीय न्यायालयाचें खाशेलेंपण.भारतात मात युरोपाभाशेन स्वतंत्र प्रशासकीय न्यायालयां नात. हागां मंत्री, सचीव, आयुक्त, न्यायाधिकरण सारकिल्यो संस्था हे प्रस्न सोडयतात.तांच्या निवाडयाआड नागरिकांक उच्च न्यायालयाकडेन गाराणें मांडपाक मेळटा.तशेंच खाशेली परवानगी घेवन सर्वेच्च न्यायालयाकडेन अपील करूक मेळटा.

सैनिक दळांत शिस्त आनी नेम नागरी जिणेपरस वेगळ्या स्वरूपाचे आसतात.हाका लागून स्वतंत्र सेना न्यायालयांचे स्थापणूक करपाची गरज उपरासली चड करून ह्या न्यायालयाचे न्यायाधीश सैन्यांतलेच वडील अधिकारी आसतात.सेना न्यायालयाची चड उदरगत रोमी काळंत जाली. भारत देशांत इंगलंड देशाप्रमाणच सेना कायदो तयार केला हातूंत काळाप्रमाण बदल जायत रावले.१९५० वर्सा लोकसभेन ह्या कायधयाक संमती दिली. नावीक दळाचें न्यायालय १९३४ वर्साच्या नावीक अधिनेमां प्रमाण स्थापन केल्लें.१९५० वर्सा हवाई दळाचेंय वेगळें न्यायालय स्थापन केलें. भारतीय सेनेच्या तिनूय दळांचीं वेगवेगळीं न्यायलयां आसता.

उद्देगीक तंटयांचो आकडो आनी विविधताय ह्यो दोनूय गजाली उद्देगीक क्रांती उपरांत खूब प्रमाणांत वाडल्यो.ह्या तंटयांचो निवाडो करपाखातीर वेगळो कायदो करपाची गरज निर्मण जाली भारतांत उद्देगीक न्यायालयांच्या मळार खूब उदरगत जाल्या.पगारवसुली, नुकसान - भरपाय हांचेविशीं तंट सोडोवपाखातीर वेगळी न्यायालयां आसतात.सर्वसादारण मजूर-मालक तंटयाखातीर मजूर न्यायालयां उद्देगीक न्यायाधिकरणां,करंद्रीय आनी राज्य आासनांच्या अधिनेमाप्रमाण स्थापन केल्यांत.संप, टाळेबदीं, नोकरेच्यो अटी, नोकरेंत उपरासपी प्रस्न आनी तंटे हेविशी उद्देगीक न्यायालयां निवाडो करतात.तांच्या निवाडयाक पाळो दिलोना जाल्यार दंडूय फर्मावपाक शकतात.उद्देगीक न्यायालयाच्या निर्णयाआड उच्च न्यायालयांत अपील करू यरता आनी ताचेवयलें अपील सर्वोच्च न्यायालयाकडेन करचें पडटा.

मध्य युगांत युरोपात'Law Merchant' नावाचो वेपारी कायदो अस्तित्वांत आयलो.जमनीवल्यान तशें दर्यावयल्यान जावपी वेपार सोंपो करपाचे नदरेन हो कायदो फुडें बरोच विकसीत जालो.सध्या फकत फ्रांस, बेल्जियम आनी लॅटीन अमेरिकेंतल्या कांय भागानी वेपारी न्यायालय अस्तित्वांत आसात.पूण ह्या न्यायालययांक आंतराष्ट्रीय पावडो उरूक ना.

ह्या न्यायालयांचो हेत गुन्यांव करपी भुरग्यांक ख्यासत दिवप हो न्हय, जाल्यार गुन्यांव करपाक भुरग्यांक कसली परिस्थिती प्रवत करता हाचें निरीक्षण करप आनी बालगुन्यांवकाराचें हीत पळोवपाचे नदरेन फावो ते उपाय येवजप.

पुर्विल्लया काळांत हेर भारतांतूय न्यायसंस्था संघटीत नाशिल्ली.न्यायाचें प्रतीक राजा आनी न्यायदान हें ताचें काम असो समज आसलो वेव्हारांत दिवप- घेवप विशींच्यो कागळी, समाजीक आनी वैयक्तीक गुन्यांव हांचो निवाडो राजान करपाचो आसलो.पूण तो निर्णय एकल्याचो जांवक जायना म्हणून न्यायसभा राजाक आदार करताली.कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रांत न्यायसबा, दाचे, गुन्यांव,ख्यासत, साक्षीदार आनी तामची गवाय ह्या गजालीविशीं विस्तारान म्हायती दिल्ली आसा. मुसलमानी राजवटीत बादशा हो न्यायालय आसतालें.तेभायर दिवाण-ई-अला, दरोगा-ई-अदालत, काझी मुफ्ती, अमीन दप्तर,फौजदारी अदालत, ल्हान अदालत असलीं तरेकवार न्यायालयां आसताली.मराठयांचे राजवाटीत शिवाजीन अश्टप्रधान नेमिल्ली.तातूंत एक न्यायाधीश आसतालो.आनी तो न्यायवेवस्थेचो मुखेल आसतालो ब्रिटीशांनी १७२६ वर्सा कलकत्ता,मद्रास आनी मुंबय 'Mayor's Court' नावांच्या न्यायालयाची स्थापणूक जाली.१७७३ कलकत्त्याक सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापणूक केली.मद्रास आनी मुंबय 'Records Court' नावांची न्यायालयां आसलीं. मागीर ती बरखास्त जावन 'सर्वोच्च न्यायालय' स्थापन केलें १८६१ वर्सा केल्ल्या High Court Act ह्या कायद्याप्रमाण मुंबय, कलकत्ता आनी मद्रास उच्च न्यायालयां निर्माण केली.१९३५ वर्साच्या अधिनेमाप्रमाण मध्यवर्ती न्यायलय स्थापन केलें, ताका संघ न्यायालय अशें म्हणटाले. ताचेवयलो अपील प्रिवी काउन्सिलाकडेन करचो पडटलो. १९४९ वर्सा १९४९ वर्सा प्रिवी काउन्सिलाचो हिदुस्तानावयलो अधिकार काडून घेतलो आनी संघ न्यायालयाचें रूपांतर सर्वोच्च न्यायालांत जालें. २६ जानेवारी १९५० सावन नव्या संविधानाप्रमाण संघ न्यायालय सोंपून दिल्लीक सर्वोच्च न्यायालय निर्माण केलें.न्यायालयां मुखार येवपी प्रकरणां चड करून दिवाणी आनी फौजदारी ह्या दोन प्रकारांनी वांटून घेतात आनी न्यायाधिशांची कार्यकक्षा थरयतात.दिवाणी,फौजदारी आनी कार्यकारी अशीं तीन तराची न्यायालया आसतात.जिल्ह्याचे मुखेल सुवातेर जिल्हो न्यायधीश आसता. जिल्ह्याच्या दर एका तालुक्याच्या गावांत एक वा तालुको व्हडलो आसल्यार चड न्यायाधीश आसतात.दिवाणी प्रकरणा सबंदांत न्यायकक्षा वा अधिकारिता तीन गजालीचेर आदारिल्ली आसता. १)दाव्याचें स्वरूप २)दाव्याचें रकमेचो आंकडो ३)थरावीक वाठारावयलें नियत्रंण ही प्रदेशीक कक्षा सरकारी आदेशाप्रमाण थरयतात. कनिश्ट न्यायालययाच्या निर्णयाआड उच्च न्यायालयाकडेन अपील करपाक मेळटा.फौजदारी खटल्यानी दर एका जिल्ह्यात जिल्हो न्यायाधीश आसता.जिल्ह्याचो न्यायधीश दिवाणी आनी फौजदारी आशीं दोनूय तरांची कामां पळोवपाक शकता. ह्या न्यायाधीशाच्या हाताखाला पयलो वर्ग आनी दुसरो वर्ग न्याय दंडाधिकारी आसतात.तांचेकडल्यान गंभीर स्वरूपाचे खटले जिल्हो न्यायाधिशाकडेन धाडून दितात. जिल्हो न्यायाधिशांच्या निवाडयाआड उच्च न्यायालय आनी ताचे उपरात सर्वोच्च न्यायालय ह्या अनुक्रमान अपील करूक मेळटा.सर्वोच्च न्यायालयान दिल्लो निर्णय सकयल्ल्या न्यायालयांच्या न्यायाधिशांच्यो नेमणुको राश्ट्रपती करता न्यायसंस्था निर्भय,निपक्ष आनी कसल्याच दबावासावन मुक्त आसलेबगर न्याय मेळपाक कठीण जाता न्यायालयाचें स्वातंत्र्य हें कायधाचें राज्य 'Rule of Law' हे संकल्पनेचेर आदारून आसता.




#Article 371: पंचांग (1470 words)


पंचांग कालगणनेचें दिसागणीक कोश्टक दिवपी पुस्तक. तीथ, वार, नक्षत्र, योग आनी करण ह्या काळमापनाच्या पांच आंगांवयल्यान (घटकांवयल्यान) ह्या पुस्तकाक पंचांग अशें नांव पडलां. सूर्य, चंद्र आनी धर्तरी हांचे गतीच्या संदर्भात कालगणन आनी काळनिर्देशन करप हें पंचांगाचें मुखेल काम आसता. हाचेच जोडयेक मळबांतल्या गि-यांचे घुंवप, ताचे मदलें अतर आनी थळावे अक्षांश-रेखांश आनी ताचे वेळापढक दाखोवपाचें काम पंचांग करता. तेभायर घि-यांचेर आदारीत असो शुभ-अशुभ योग, (वेळ) दाखोवप जाता. अशे रितीन धर्मीक, शास्त्रीय ग्रंथ समजप जाता. पंचांगांत खगोलशास्त्र आनी ज्योतिशशास्त्र हांची सांगड घाल्ली आसता.

आदल्या तेंपार जेन्ना यज्ञ वा हेर धर्मीक कार्या जातलीं तेन्ना तांच्या येसाखातीर म्हूर्त (बरी वेळ) पळोवपाची प्रथा सुरू जाली. अमुकूच अशा ग्रहयोगांत (काळांत) केल्लें कार्य सफल जाता आनी ताचें पुण्य मेळटा ह्या भावार्थावयल्यान कालमापनाची कल्पना मुखार आयली आनी हातूंतल्यान फुडें पंचांगाची संकल्पना तयार जायत गेली. पंचांगाची बसका चंद्र, सूर्य आनी धर्तरीपंचांगाची बसका चंद्र, सूर्य आनी धर्तरी हांचे गतीचेर आदारीत आशिल्ल्यान पंचांगाच्यो तीन पद्दती अस्तित्वांत आयल्यो. पुरायपणान चंद्रगतीचेर आदारील्ली ती चंद्र पद्दत (मुसलमानी पंचांग), पुरायपणान सूर्यगतीचेर आदारिल्ली ती सौर पद्दत (क्रिस्ती कॅलेंडर) आनी चंद्र तशेंच सूर्य हांच्या दोगांयचे गतीचेर आदारिल्ली ती चांद्र-सौर पद्दत (हिंदू पंचांग). पंचांगाचे दोन प्रकार आसात.

जें पंचांग वसंत संपातापसून (सूर्य प्रवेश) सुरवात जाता आनीक ग्रहांची सुवात सांगतना अयनांश हिशोबान घेतात तांकां सायन वा गतिकृत पंचांग म्हण्टात. हें वर्स निरयन वर्सापरस २० मि. आनी २४ सें. ल्हान आसता. जें पंचांग शरद संपातासावन सुरवात जाता आनी ग्रहाचें स्थान सांगतना अयनांश विचारांत घेनात ताका निरयन पंचांग म्हण्टात. भारतांत चड करून निरयन पंचांगां वापरतात.

पंचांगांत दरेक पक्ष वा पंद्रशेखातीर एक स्वतंत्र पान दिल्लें आसात. हातूंतलें एक शुक्ल आनी दुसरें कृष्ण पंद्रशेखातीर आसात. दरेका पानार वयले वटेन इसवी सन, हिजरी सन आनी म्हयनो, संवत, पारशी सन आनी पंद्रशेचो निमाणो दीस, प्रा. ग. आनी एक आंकडो आसता. पंचाग गणिताची सुरवात अहर्गणापसून आसता. एकुणीस सौर वर्सांचे एक चक्र आसता आनी एक चक्रांत ६९४० दीस आसतात. हाका अहर्गण वा प्रातर्गण अशें म्हण्टात. हांचो संक्षेप प्रा. ग. असो करून फुडें दिल्लो आंकडो चक्रांतलो कितल्यावो दीस हें दाखयता. अशें हें वेगवेगळ्या प्रकारचे गतकालदर्शक आंकडे पयले ओळींत आसतात. ते उपरांतचे एके ओळींत शालिवाहन शक, संवत्सराचें नांव, म्हयन्याचें आनी मा.) ते पंद्रशेंतले अयनांश, दक्षिणायन-उत्तरायण हातूंतलें जें आसतलें तें आनी तातूंतलो ऋतू अशी म्हायती आसता. भारतांत बंगाली, कोल्लाम, कली, हिजरी, बहिस्पत्य-वर्स आनी जायत्यो कालगणान चालू आसल्यो तरी शालिवाहन आनी विक्रम संवत् ह्यो दोन कालगणना चड करून मेळटात. संवत्सराचीं वट्ट ६० नांवां आसता. तांचे चक्रच आसता आनी तींच नांवां परत परत त्याच क्रमान दितात. वेदांग ज्योतिशांत पंचवर्षात्मक युग मानिल्लें आसा आनी तांची नांवां संवत्सर, परिवत्सर, इदावत्सर, अनुवत्सर आनी इव्दत्सर अशीं दिल्यांत. गुरू सुमार १२ वर्सांनी एक सूर्यप्रदक्षिणा करता. बारा वर्सांचे गुरूचें एक वर्स जाता आनी गुरूचीं पांच वर्सा म्हळ्यार एक युग मानताले. ह्या युगांत ६० सौर वर्सा जातात. तांकां प्रभवादि नांवां दिल्ली आसात. गुरूचे प्रदक्षणेचो काळ १२ वर्सांपरस ल्हान आशिल्ल्यान ८५ सौर वर्सांनी ८६ बहिस्पत्या संवत्सरां जातात. म्हण्टकच एक बहिस्पत्य संवत्सरां ना जातात. ब्रहिस्पत्याप्रमाण संवत्सराची सुरवात चैत्र शुद्ध पाडव्याक जायना. ताका लागून ८२७ सावन दक्षीण भारतांत हें संवत्सर मानिनात जाले. पूण भारतात ही पद्दत आशिल्ली. देखुनूच उत्तरेकडल्या आनी दक्षिणेकडल्या संवत्सरांचीं नांवां वेगवेगळी दिसतात.

पंचांगात अशें सादारण आनी मुळावे म्हायती उपरांत पांच आंगांचे माहितीचे खण (columns) आसतात. हातूंत पयलो खण तिथीचो आसता. हातूंत शुद्ध पक्षांत १ ते १५ (पुनव) आनी वद्द (कृष्ण) पक्षात १ ते १४ आनी ३० (उमास) अशे तिथीदर्शक आंकडे आसतात. तांचेफुडें वारांचो खण आसता. उपरांतचे दोन खण ती तीथ त्या दिसा उदेंतसावन कितल्यो घटका वा कितली पळां उरल्यांत तें दाखयता. धर्तरेच्या आकर्शणाक लागून चंद्रकक्षा विवृत्ताकार आशिल्ल्यान आनी चंद्राचेर सुर्याचेंय आकर्शण आशिल्ल्यान चंद्र सूर्य हांच्या भोगांत १२° अंतर पडपाक ६० घटकांपरस उणो चड वेळ लागता. हाकाच लागून तिथी सारक्या काळाच्यो नासता. उण्यात उणो तांचो काळ ५० आनी चडांत चड ६८ घटकांचो आसता. जी तीथ सुर्योदयावेळार आसता तीच तीथ पुराय दिसाची अशें मानतात. आनी तोच आंकडो तिथीदर्शक खणांत आसता. देखीक – चवथ ही ६० घटकांपरस व्हड आसता. ती जर सुक्राराक उदेवाआदीं ५ घ. ४० प. सुरू जाल्ली आसा जाल्यार दुस-या दिसा म्हळ्यार शेनवारा ती उदेंतेक ००.१७ प. उरता ताका लागून दुस-याय दिसा (शेनवाराक) तीच तीथ उरता. हाच्या खातीर तीथीच्या खणांत तिथीदर्शक ४ हो आंकडो फाटोफआट दोन दीस म्हळ्यार शुक्रारा आनी शेनवारा येता. हाचे उरफाटें, दुवादशीसारकी तीथ ६० घटकांपरस उणी आसता ती शेनवारा उदेवा उपरांत १ घ. २ प. न सुरू जाता. इतलो वेळ म्हळ्यार उदेवा आदीं एकादस आशिल्ल्यान त्या म्हळ्यार शेनवारा खणांत ११ हो आंकडो बरयल्लो आसता. दुवादस साठ घटकांपरस उणी आशिल्ल्यान ती फुडल्या दिसा म्हळ्यार आयतारच्या उदेवाआदींच ५ घ. ४८ प. सोंपता आनी तिसरोदस लागता. हाका उदेवा आदीं म्हळ्यार आयतारा तिरोदस येता. हाका लागून आयतार १३ हो आंकडो दिल्लो आसता आनी १२ हो आंकडो खणांत नासता. हांगा दुवादशीचो क्षय जालो अशें म्हण्टात.

कांय पंचांगांनी आनीक दोन खण घालून सिर्योदया उपरांत कितलीं कलाक (वरां) मिनटां आसात हें सांगप जाता. ताचे फुडल्या खणांत क्रमान नखेत्रांचीं आद्दाक्षरां आसतात आनी ताचे फुडल्या दोन खणांनी ते नखेत्र त्या दिसा उदेंतेपसून कितल्यो घटका-पळां आसात हें दिल्लें आसता. हाचेवयल्यान चंद्र त्या दिसा उदेवावेळार आनी तेउपरांत कितलो वेळ खंयच्या नखेत्रांत आसा हें समजता. तिथीवरीच हें त्या दिसाचें नखेत्र मानप जाता. एकेक नखेत्र सादारणपणान ६० घटका आसता. पूण तिथीप्रमाण हाचोय काळ उणो-चड आशिल्ल्यान नखेत्राकूच क्षय वृध्दी आसता. कांय पंचांगांनी नखेत्राखातीर आनीक दोन खण आसतात. उपरांतचे तीन खण योग आनी तांच्यो घटका-पळां हांचेखातीर आसतात. तिथी-नखेत्रावरवी योगाकूय क्षय-वृध्दी आसता. उपरांतचे दोन खण करणां आनी तांच्यो घटका-पळां हांचे आसतात. करणांक क्षय-वृध्दी नासात.

पंचांगा॥त मुखेल पांच आंगांभायर हेर म्हायतीखातीर आनीक खन आसतात. एकांत उदेवासावन अस्तामेरेन फक्त दीस कितल्या घटका पळांचो आसता हें दिल्लें आसता. ताचे फुडल्या खणांत मुसलमानी तारीख, भारतीय तारीख, इंग्लीश तारीख, पळांचो आसता हें दिल्लें आसता. ताचे फुडल्या खणांत मुसलमानी तारीख, भारतीय तारीख, इंग्लीश तारीख, उदेवाच्यो आनी अस्ताच्यो कलाक मिनटां-वेळ अशीय म्हायती मेळटा. निमाणच्या आनी मातशआ व्हड खणांत चंद्र त्या दिसा खंयचे राशींत आसतलो ती रास दिल्ली आसता. त्यादिसा दीसभर ते राशींत चंद्र नासलो जाल्यार कितल्या घटका-पळां उपरांत फुडली रास लागता हें राशीच्या नांवासकट दिल्लें आसता.

हे सगळे खण सोंपतकूच फुडें दरेक तिथी मुखआर त्या दिसाचें खाशेलेपण दिल्ले आसता. तांतूत जयती, पुण्यतिथी, परब, प्रदोष, एकादस, संकश्टी, आदी व्रतां, दग्ध ,घबाड, गुरू, पुष्य सारके बरे-वायट योग आनी हेर म्हायती दिल्ली आसता. हाचेभायर वेगवेगळया ग्रह खंयचे राशींत वा खंच्या नखेत्रांत वा खंयच्या चरणांत आनी केन्न प्रवेश करतात ही म्हत्वाची म्हायती तातूंत दिल्ली आसता. हाचेभायर पानांत एक कुंडलीय दिल्ली आसता. हे कुंडली वयल्यान खंयचे राशींत ग्रह आसा हे समजता. कामय व्हड पंचांगांनी ते पंद्रशेत जितल्या वेळार ग्रहाचो राशीबदल घडटा तितलो वेळा वा त्या बदलांच्या खिणांच्यो कुंडल्यो दिल्ल्यो आसतात. हाचेभायर कोनशावयल्या कोश्टकांत पुनव वा उमास ह्या खिणांचे स्पश्ट ग्रह दिल्ले आसतात. ग्रहांच्या नांवांसकयल पुराय जाल्ले राशीचो अंक, तेउपरांत अंश, कला आनि विकला दिल्ल्यो आसतात. हाचे सकयल दरेका ग्रहाचो सदची ते पंद्रशेंतली सरासरी गती कलांत दिल्लो आसता. ताचेसकयल ग्रह वक्री आसा काय किदें हाचीय म्हुती दिल्ली आसता.

हाचेभायर पंचागांत कामय पाना जोडून ज्यतीश शास्त्राचे नदरेन म्हत्वाची अशी म्हायती परायपणान दिल्ली आसता. दरेक इंग्लीश तारखेक ग्रहांच्यो सुवाती, रविक्रांती, लग्नां हामची व्हड कोश्टकां आसतात. चंद्र आनी सूर्य हांची गिराणां (आसल्यार), युत्यो, ग्रहांचे राशिप्रवेशकाळ तशेंच लग्न, मुजींचे आनी वास्तूशांतीचे म्हूर्त हांची म्हायती आसता. हाचेभायर व्हड व्हड गांवांचे अक्षांस- रेखांश, वर्सभविश्य, पावसाचें त्या वर्साचें नखेत्रगणीक प्रमाण, वेगवेगळ्या कामांचे म्हूर्त, गोत्रावळ्यो, अशौच निर्णय, मकर संक्रातीची म्हायती आसता. पंचांगाच्या मुखपृश्ठाचेर पंचांगाचें गणित खंयच्या अक्षांश रेखांशाचे आनी वेळाप्रमाण खंयच्या स्थळाचें आसा हें सागतात.

ग्रहस्थितीवयल्यान मनशाच्यो जल्मपत्रिका तयार करप, शेताचीं कामां, प्रवास, वेपार, देवघेव आदी कामाखतीर म्हूर्त काडप ह्यो गजाली फलज्योतिशाच्यो जाणकार मनशाक पंचांगावयल्यान करूक मेळटात. यज्ञाखातीर तशेच हेर ब-या कामांखआतीर बरी वेळ पंचांगावयल्यनूच थरयतात. अशे तरेन वरव्हहारीक, धर्मीक आनी शास्त्रीय नदरेन वेगवेगळी म्हायती दिवपी पंचांग हो एक म्हत्वाचो संदर्भ ग्रंथ.

भारतांत लागींलागीं सारके मांडावळीची वेवेगळीं पंचांगां वापरांत आसात. पंचांगकर्त्यान सोयीप्रमाण आनी गरजेप्रमाण शक, म्हयनो, राशी, नक्षत्र हांच्या क्रमांत बदल केल्लो मेळटा. ‘लघुचिंतामणी‘, ‘करणकुतहूल‘, ‘तिथीचितामणीं‘, ‘सूर्यसिध्दान्त‘ सारकिल्या ग्रंथांचो आदार पंचांग तयार करतना घेतिल्लो आसा. आर्यभट्ट, वराहमिहिर, ब्रम्हगुप्त, भास्कराचार्य, गणेश दैवज्ञ, केरोंपतछत्रे, रघुनाथ शास्त्री पटवर्धन, बापू देव, श्री, कृ. कोल्हटकर. बी. र. लेले, ज. बा. मोडक, शं. बा. दीक्षित, वे. बा. केतकर, के. ल. दप्तरी, शि. ग. पवार सारकिल्या विद्वानांनी पंचांग निर्मीतीत आनी तातूंत सुदारणा करपांत आपलें योगदान दिलां.

देशभरांत पंचांगगणना सास्त्रोत्क आनी एकमुखी रितीची जावप हे खातीर भारत सरकारान शास्ढीय आनी उद्देगीक संशोधन मंडळ तशेच भारतीय ज्ययोतिविंदांची एक व्हड सभा घेवन पंचांग सुदारणा समिती नेमली आनी ‘भारतीय दिनर्शिका‘ सुरवात केली.भारतीय दिनदर्शिका शके १८७९ म्हळयार इसवी वर्स १९५५ वर्सापसून सुरवात जाली. ह्या पंचांगांत सायन ह्या पंवांगा प्रकाराचो आस्पाव केलो. तेखातीर लौकिक वेळार ह्या पंचांगांतल्यान जावपाखआतीर नियमावयली तयार केली. ॲल्मॅनॅक, इफॅमॅरिस, कॅलेंडर हीं कालकोश्टकां पंचांगाचें काम करतात.

मुसलीम हिजरी वर्सा १२ चंद्रमास आसतात. उमाशे उपरांत जेन्ना पयलें चंद्रदर्शन जाता त्या सांजेवेळार इस्लामी म्हयन्याचो पयलो दीस सुरू जाता. २९-३० दिसांचो म्हयनो आसता. १२ चंद्रमासाचे ३५४ दिसूच आसतात. तांच्या बारा म्हयन्यांचीं नांवां अशीं - 

पारशी लोकांच्या पंचांगाच्या शकाक एजदीजर्ज अशें म्हण्टात. हो शक इ. स. ६२० वर्सा उपरांत सुरू जाल्लो. परशिया (इराण) देशांतल्यान हे लोक आयले देखून तांकां पारशी लोक म्हणूक लागले. भारतांत आयल्यार तांकां सुमार १३०० वर्सा जावन गेली. म्हयन्याक ते ‘सावन’ अशें म्हण्टात. ‘सावन’ तीस दिसांचो सता. वर्साचे दीस ३६० जातात. सौरवर्सा वांगडा मेळ बसपाखातीर वर्साच्या निमाणें पांच दीस चडीत धरतात. त्या पांच दिसाक ‘गाथागंबर’ अशें म्हण्टात. हे पांच दीस तांच्या धर्मीक कार्यावळीखातीर खूब म्हत्वाचे आसात. पारशी शकाच्या म्हयन्यांची (सावन) नांवां 

इसवी वर्स १५८२ त पोप ग्रॅगरी हाणें हें पंचांग तयार केलें. म्हयन्यांची नांवां इंग्लीश म्हयन्यांवरीच आसतात. भारतीय पंचांगाची विशेश नामांसयत म्हायती फुडल्या तक्त्यार दिल्या




#Article 372: पयशिल्ले शिक्षणीक दळणवळण (655 words)


पयशिल्ले शिक्षणीक दळणवळण
दळणवळण ह्या उतराक इंग्लिश भाशेंत ‘ कम्युनीकेशन ’ म्हणटात. कम्युनिकेशन हें उतर लेटीन भाशेंतल्या ‘ कम्युनिकार ’ ह्या उतरावयल्यान आयलां. जाचो अर्थ लेटीन भाशेंत ‘ वांटप ’ आसो आसा. शिकप आनी शिकोवप हें एका प्रकारचें वांटप आसता. जातूंत मचकूर, कौशल्ल्यां आनी वृत्तींचें वांटप वा दळणवळण जाता. हाका लागून आमी शिक्षणाक समाज आनी व्यक्तिमदलें दळणवळण म्हणूंक शकतात. समाजांतल्या बदलत्या चालीं रिती प्रमाण शिक्षणाचें स्वरुप बदलप खूब म्हत्वाचें आसा, ताका लागून समाज आनी शिक्षणांतल्या प्रवाहांचेर आनी बदलांचेर खर नदर दवरची पडटा. ही संतुळा गेली जाल्यार शिक्षणीक दळणवळणाचेर तांचो प्रभाव पडटा आनी हें समाजाखातीर वायट आसा. बदलतो समाज आनी शिक्षण तशेंच शिक्षक आनी विद्यार्थी हांचे मदल्या दळणवळणाचें नातें हाका खूभ महत्व आयलां.

शिक्षणाच्या दळणवळणांत शिक्षक दिवपी आनी विद्यार्थी घेवपी थारता. हो दळणवळणाचो वावर प्रदर्शनां, शिकवप, संदर्भपुस्तकां, प्रकल्प, द्रुकश्राव्य सादनां, ग्रंथालयां आनी हेर साधनांचो प्रसारणाचें साधन म्हूण वापर करुन शिक्षणीक उद्दिश्टां साद्य करतात. दळणवळणाच्या तंत्रज्ञानांत जाल्ले दोळे दिपकावपी उदरगतीक लागून उपगी-यांचो (सेटलायट) वापर करुन पुराय जग भर शिक्षण दळणवळण करुं येता आनी हातूंतल्यान विद्या मेळोवप सगळ्यांक सोंपे जालां. ह्या तंत्रज्ञानाचो वापर करुन विद्यार्थ्यां मेरेन ते आसात ते सुवातेर वा वावूरतात ते सुवातेर प्रत्यक्ष प्रक्षेपण करुन तांकां विशयाचें ज्ञान दिवप शक्य आसा. हाका लागून शिक्षणान आवाठ, थळ, आनी वेळ-काळाचें बंदन हुंपलां. ह्या बदलाक लागून आध्यापन आनी अध्ययनाच्या मळार जायलो बदल जाल्लो पळोवंक मेळटा. संगणक चलचित्र फिती, चलचित्र डिस्क, ध्वनी मचकूर, दळणवळण उपगिरे आनी टेलिसत्रां सारकिल्या तंत्रज्ञानांचो आविश्कार जाला आनी हातूंतल्यान शिक्षणीक दळणवळणाचो बरोच विकास जाला.ह्या आधुनीक तंत्रज्ञानांनी आरविल्ली शिक्षणीक प्रक्रिया बरीच सक्रिय केल्या. माहिती सोदप आनी मेळोवप सामकेंच सोंपे जालां.

आर्विल्ल्या काळांत शिक्षणांत दळणवळणांचे जायते प्रकार वापरतात. प्रस्न उप्रासता तो म्हळ्यार खंयचो प्रकार योग्य आसा आनी खंयचो प्रकार वेंचप. जातूंतल्यान विशय स्पश्ट आनी सामन्य प्रमान विद्यार्थ्यांमेरेन पावतले. शिक्षकान असो प्रकार वेंचचो जो थारायल्या शिक्षणीक मोखींक, धेय-उद्दिश्टांक साध्य करपाक आदार करतलो. ही प्रक्रिया जर सारकी जाली जाल्यार धाडिल्ल्या मचकुराचो चडांत चड वोद्यार्थ्यांक फायदो जातलो.

महत्वाचें म्हळ्यार धाडिल्ली माहिती कसल्याच प्रकारची विकृती वा विबाड जायनासतनां विद्यार्थ्यांमरेन पावोवप. दळणवळणांच्या माध्यमांनी अशे जायते ध्वनी आसतात जांकां लागून धअध्यन आनी आध्यापनाचे प्रक्रियेंत आडमेळीं येतात. दळणवळणाच्या वाटेंतली हीं आडमेळीं काडप वा कमी करप हें खूब महत्वाचें आसा. पयशिल्ल्या शिक्षण प्रकारांत सगळ्यांन प्रखर अशें आडमेळें येता तें म्हळ्यार वाचन मचकूर वा संदर्भ साहित्य विद्यार्थ्यांमेरेन पाळोवंक मेळटा. शुक्षणीक मचकूर स्वनिर्देशक, समाधानकारक आनी स्वमुल्यांकन पात्र तशेंच विशय उद्दिश्टां स्पश्ट पणान साद्य केल्ली आसूंक जाय.
साबार भायलीं तत्वां दळणवळणाचे प्रक्रियेंत आडमेळीं हाडटात, तंत्राज्ञानाच्या वापरांतल्यान उप्रासपी कांय आडमेळीं म्हळ्यार गाडयेंचो आवाज, हेर आवाजांचें प्रदूशण, वाद आशिल्ले संदेश वा माचकूर, वायट मुद्रण जाल्ली वाचन सामुग्री, धाडपी आनी स्विकारप्या वाटेनची दळणवणांची निर्बळटाय आनी हेर आडमेळीं उप्रसतात.

शिक्षणीक दळणवळणांत एक प्रखर आडमेळें म्हळ्यार वेगवेगळ्यो वागणूको, विचारधारा आनी उर्बा वाडोवपाचो उणाव. हीं आडमेळी विद्यर्थ्या वटेन पळोवंक मेळटा. घेवपी जेन्ना माहिती आत्मसात करपाक तयार आसना वा तो जेन्ना ते मानसीक अवस्तेंत आसना तेन्ना ही आडमेळी दिश्टी पडटात. हांकां लागून विद्यार्थी माहिती वा ज्ञानाच्या दळणवळणाचे प्रक्रियेंत वांटेकार जायना. हाचीं साबार करणां आसूं येतात. एक कारण म्हळ्यार घरांतल्यो वा समाजीक गजाली ज्यो विद्यार्थ्याक प्रभावीत करतात. जेन्ना घेतिल्ल्या शिक्षणाचो फायदो जायना, उत्तिर्ण जावन लेगीत फावो तें फळ मेळना तेन्ना विद्यार्थ्याची शिक्षणां बद्दलची नामसिकता बदलता आनी हाचो परिणाम शिक्षणीक दळणवळणाचेर जाता.

शिक्षणीक दळणवळणाचे प्रक्रियेंत कांय तांत्रीक आपमेळी उप्रसतात जीं हे प्रक्रियेचो प्रभआच उणो करतात. साधनांचो सारको सांबाळ जायना, उण्या दर्ज्याचीं आवदां वा यंत्रणा, मोडिल्ली यंत्रां, दुर्बळ प्रक्षेपण ल्हारां आनी हेर आडमेळीं हे प्रल्रियेक बादक थारतात. हातूंतली चडशीं आडमेळी उणी वा नश्ट करुं येतात. हें काम फकत धाडपौ वा स्त्रोत करु शकता. धाडप्याचें वेंचिल्ल्या तंत्रज्ञानाचें ज्ञान आनी तातूंत आशिल्ले प्रभुत्व, ताच्या आदारान गरजे प्रमाण केल्ले बदल दळणवळणाचे प्रक्रितेंत येवपी वयर नोंद केल्ली आडमेळीं नश्ट करुं शकतात.

शिक्षणीक दळणवळणाची प्रक्रिया सफळ करपाक वा चड प्रभावी करपाक कांय गजाली करुं येतात त्यो म्हळ्यार. माहितीचें दळणवळण करपी दोनूय हे प्रक्रियेंत निपूण आसपाक जाय. दोनून व्यक्तिंनी माहिती मेळोवपाची/धाडपाची प्रक्रिया आनी तंत्रज्ञानें ज्ञान मेळोवंक जाय. जातूंत भास, शैली, वापरिल्लें तंत्रज्ञान ह्या सगळ्या घटकांचो अभ्यास आनी पुर्व तयारी करुन दवरुक जाय. एका मेकाचे संदेश, सुचोवण्यो समजो आनी वावर करप खूब महत्वाचें आसता. दोनूय व्यक्तिंकडच्यान सक्रिय प्रयत्न जावंक जाय तेच तरेन एका मेकाचेर विश्वास आसप खूब गरजेचें. दळणवळण करतना वेळाचें बंदन पाळप खूब गरजेचें आसता.




#Article 373: पवीत्र पुस्तकांत बायलांचें स्थान (1503 words)


पवीत्र पुस्तकांत बायलांचें स्थान हो आमचो मुखेल विशय आसा. पवीत्र पुस्तकांत बायलांची खबर जायते कडेन वाचूंक मेळटा. एक एक बायलेची खबर केली जाल्यार, हो अभ्यास फुडें व्हरूंक जायतो वेळ- काळ लागतलो. पवीत्र पुस्तकांत सगळीं मेळून 73 पुस्तकां आसात. आदल्या करारांत 46 आनी नव्या करारांत 27 पुस्तकां आसपावल्यांत. ह्याच कारणाक लागून आमचो विशय फकत पांच पुस्तकां भोवतणी भोवंडी मारतलो.

पवीत्र पुस्तक हें क्रिस्ती धर्माचें मुखेल पुस्तक. हें पुस्तक दोन भागांनी वाटलां. पयल्या भागाक आदलो करार(old testament) आनी दुसऱ्या भागाक नवो करार (new testament) अशें म्हणटात. आदलो करार जेजू क्रिस्त येवचो आसा अशी भविश्यवाणी करता जाल्यार नवो करार जेजू क्रिस्त येवन जेजून कितें केलें हाची खबर सांगता.

 
उतपत्ती (Genesis), सुटका(Exodus), लेवी- शास्त्र (Leviticus), लोकगोंटी(Numbers) आनी दुसरी सुमुर्त(Deutronomy) हीं पवित्र पुस्तकांतलीं पयलीं पांच पुस्तकां. तांका पेंतातेवक अशे नांव दिल्लें आसा. ह्या पुस्तकाक हेंब्रेवांचें पवीत्र पुस्तक अशेंय म्हणटात. ह्या पुस्तकांनी जुदेवांची चाल- रीत, तांचे कायदे-नेम वाचूंक मेळटात. भोव करून बायलांची प्रतिमा जाणवता. बायलेक कशे वागयताले, बायल म्हळ्यार कितें? हें सगळें चित्रण बेस बरें ह्या पुस्तकांनी जाणवता. तर आतां फुडें ह्याच विशयाची जाण करून घेवंया.

पेंतातेवक पुस्तकांत बायलांचे स्थान दाल्या परस उण्या दरज्यांचें. बायलांक चाकरां परस मातशे उंचली स्वात आसली. बायलेचो घोव तिचो धनी.तिचेर जाय तशी पदवी चलोवंक येताली. बायल म्हळ्यार घरकाराची आस्पत (property). उतपत्तीच्या पुस्तकांत आमकां सारा आनी आब्राहाम हांची खबर मेळटा. सारा आब्राहामाक ‘म्हजो धनी’ अशें म्हणटा (gen18:12) बायलेन घरकाराक मानान लेखपाक जाय आसलें. घरकाराक तशें करचें पडनासलें. घोव बायलेक एक वस्त कशी वापरतालो. आपल्याक जाय तशीं तिका वागायतालो. बायल दादल्याच्या हातांत एक बावली कशी. बावलेक सूख-दूख आसना तशेंच आपले बायलेचें सूख-दूख दादल्याक पडून वचूक नासलें.

बायलेन आपल्या घरकाराक विस्वासी रावंक जाय आसलें. जरूय बायलेन दुसऱ्या कोणाय कडेन लिंगीक भोग घेतलो जाल्यार मरण तिची वाट पळयतालें. घरकारा विशीं तशें नासलें. ताणें कोणूय आंकवार चलये कडेन कुडिचो संबंद जोडू येतालो. ताणें निर्मळपणा विशीं खंयचोय कायदो पार करूं येतालो. कायदो ताका कांयच वायट करिनासलो. हेंच संबंदी उतपत्तीच्या पुस्तकांत जुधा पातशायाची खबर मेळटा. तो लग्न जाल्लो तरी आसतना नायकिणी बरोबर कुडिचो भोग घेतालो. ताका कायद्याची सावळी पासून कांयच वायट करूंक शकनासली. कसलोच परिणाम ताचेर जावंक ना. ताची रांड सून जेन्ना गुरवार जाली तेन्ना तिका उज्यांत भाजून मारची म्हण जुधान हुकूम दिलो. दादल्यान आपल्याक जाय तशें जिवीत जगपाक जाता जाल्यार बायलेक अशें कित्याक करप ? ती कुडीन अशक्त म्हण तिचो फायदो घेवप हें सारकें आसा ?

मोयजेसाचे चाली प्रमाणे घोवान आपले बायलेक लग्न मोडण्या पत्र दिवन तिका सोडूं येता. घोवालो हो हक्क आसलो. बायलेन तशें करूंक जायनासलें. आपल्याक कितलेय त्रास जाल्यार पासून मोन्यांनी सहन करपाक जाय आसलें. दादल्याक एका परस चड बायलो आसूं येताल्यो. बायलेक मात एकूच घोव. सोलोमन राजाक 700 बायलो आसल्यो. अशें तरन जायत्या राजा-पातशायांक एका परस चड बायलो आसताल्यो. बायलेन समजुयां “ हांव अशें करतलीं वा तशें करतलीं ” असो सोपूत घेतलो जाल्यार तो सोपूत घरकाराच्यान रद्द (null) करूंक जातालो. घरकाराक जर हो सोपूत मान्य जालो जाल्यारूच हो सोपूत पाळूंक जातालो ना तर तो सोपूत कोणशाक पडटालो. (num.30:6-8) आंकवांर चलयेक पासून तशेंच तिका बापायची मान्यताय जाय पडटाली. बापूय सांगता तें खरें, चलयेच्या सोपूताक कांयच वालोर आसनासलो (num 30:3-5) बापायक आपली चली चाकन्न कशी विकूंक सत्या आसली. एक वस्त कशी तिचो वापर करून आपल्याक पयशे मेळोवप. हें आनीक कसलें मनीसपण ? (Exodus 21:7)
 
एका घरकाराक दिसलें आपली बायल दुसऱ्या कडेन संबंद दवरता अशी, ताणें तिका यादनिका फुड्यांत व्हरून तिची तपासणी करूंक दादल्याक सत्या आसली. लोक गोंटीचें पुस्तक हाचेर उजवाड घालता. “अस्तुरेन जर लग्ना भायर संबंद दवरला म्हण घोवाक दुबाव लागत जाल्यार, हो दुबाव पयस करपा खातीर यादनीक एक जादुवाची रीत चलयतलो” यादनीक बायलेक शिरापाचें उदक पिवूंक दितालो. बायलेन समज प्रदवार करूंक ना जाल्यार तिका कांयच वायट जायनासलें. समज तिणें प्रदवार केला जाल्यार बायलेचे लींग-सांधे सुकून वचूं आनी तिचें पोट फुगूं म्हण शिराप लागतालो. असली सवय फकत बायल प्रदवारांत आसा म्हणपाचो दुबाव आसा जाल्यार लागू जातालो . हो दुबाव समजूयां बायलेक घोवा विशीं आसलो जाल्यार तिच्यान ताका कांयच करूंक जायनासलें. दादल्याक असली रीत नासली. हाचो समज असो जालो दादल्यान कितेंय करूं येता. आपूण पातकांत आसून पासून ताणें आपले बायलेच्या पातकांक शिक्षा दिवं येताली. बायलेक कायद्या-नेमान बादूंन दवरिल्ली. जायते फावट घोव आपले बायलेक गरजे भायर दुबावून तिची परिक्षा घेतालो. बायल जर गुन्यांवकार म्हण सिध्द जाली जाल्यार तिका ख्यास्त भोगची पडटाली. घोवान असल्या वेळार बायलेक मरणाचें फर्मान मागूं येतालें. तेच बरोबर तिचे सांगाता पातक आदारलां ताकाय मरणाची शिक्षा मागूंक जाताली.

दुसरी सुमूर्त ह्या पुस्तकांत (Deut 22:23-27) आमकां अशें वाचूंक मेळटा. “जर तर शारांत एक आंकवांर चलयेचेर बलात्कार जाला जाल्यार तिका मरण फावो जातालें ” हाचें कारण म्हळ्यार तिणें शारांत बोवाळ मारून लोकांक एकठांय करूंक जातालें, पूण तिणें तशें करूंक ना. जर समजूयां कोण एकल्यान आंकवार चलयेचेर बलात्कार केला जाल्यार ताका ख्यास्त लागनासली. ताणें नेमा प्रमाणे चलयेच्या बापायक पयशे दिवंक जाय आसले आनी चलये कडेन लग्न जावंक जातालें. हे लग्न चली न्हयकारूंक शकनासली. फकत चलयेचो बापूय आपणाक नाका जाल्यार न्हयकारतालो. चलयेक हो थाराव घेवंक मेळनासलो.

जेन्ना एके बायलेचो घोव सोंपता तेन्ना ते बायलेन घोवाच्या भावा कडेन लग्न जावपाक जाय. तिका घरकाराच्या भावा कडेन लग्न जावपाक नाका जाल्यार पासून तिणें लग्न स्वीकारचें पडटालें. घोवाच्या भावाक सत्या आसली आपल्याक जाय जाल्यार तिचे कडेन लग्न जाचपाक तो मागीर आपली सत्या वापरून लग्न जावंक थाराव घेतालो.(Levirate Marriage)
बायलेच्या नांवांर आस्पती केन्नाच आसनासली. तिचो घरकार मेलो जाल्यार पासून तिका आस्पत मेळनासली. घोवाची आस्पत चल्यांच्या नांवार जाताली. वांटणी जाता तेन्ना पयल्या चल्याक दोन वांटे मेळटाले. चलयेक वांटो मेळनासलो. आपल्या बापायक चलो भुरगो ना जाल्यार ही आस्पत चल्येच्या नांवांंर जाताली. जर समजुयां दादलो भुरगीं नासतना मेलो जाल्यार आस्पती बायलेक मेळचे सुवातेर घरकाराच्या लागशिल्या सोयऱ्याक फावताली. बायल म्हळ्यार कांय न्हय अशें दिसून येता. बायलेन मागीर आपले जिवीत कशें चलोवप तर ? आपली खाशाची आस्पत पासून तिका मेळना.
दादल्याक समज शंबर रूपयांचो वालोर आसलो जाल्यार बायलेक पन्नास रूपयांचो बालोर आसलो. (Lev27:3-5) अशें आसतना बायलेन जायतो वावर करचो पडटालो. घरकारा परस चड कठीण वावर करचो आसलो. बायलेन संदाच आपल्या घोवाची लिंगीक तान-भूक भागोवंक जाय आसली. घरकाराचे खुशे प्रमाणे तिणें ताका धादोशी करचो पडटालो. उरफाटें बायलेक तशें करूंक मेळनासलें. तिणें लिंगीक तान-भूकेचे तळमळे सोसल्यार जातात. घोवाक जेन्ना तोरा (torah) म्हळ्यार धर्माच्या पुस्तकाविशीं शिकूंक जाय जातालें तेन्ना तीन वर्सा पासून भायर उरतालो. अश्या वेळार बायलेची परवांगी ताका लागनासली. तीन वर्सां बायलेन घोवा बरोबर कुडिच्या एकवटाविणें रावचें पडटालें. बायलेन ताका समजून घेवचो पडटालो. बायलेक कोणूच समजनासलो.

एक लग्न जाल्ले बायलेचेर समज बलात्कार जालो जाल्यार तिचो घरकार तिचें लागीं केन्नाच कुडिचो संबंद जोडीनासलो. एक फावट ती भश्ट जाली म्हणटकच ती सदांच भश्ट. तिका एक रांड बायल कशीं जगची पडटाली. तिच्या घरकाराक कायदो आसलो तिणें तिचें उदार-पोसण म्हळ्यार जेवण, कपडे आनी रावपाची वेवस्था करची पडटाली. तिचे चुकीक भोगसणें नासलें. सगळें जिवीत भर तिका प्राचीत करचें पडटालें.
बायलेक जेन्ना म्हयन्याचें जाता तेन्ना तिका अशुध्द लेखताले. सात दीस पासून तिका घरकारा पासून वेगळी रावची पडटाली. ती खंयचेय वस्तूक हात लायता ती वस्त अशुध्द जाताली (Levi 15:19-23) एक अस्तुरी भुरग्याक जल्म दिता तेन्ना ती अशुध्द जाताली. समज तिणें चल्याक जल्म दिलो जाल्यार ती 40 दीस अशुध्द उरताली आनी समज चलयेक जल्म दिलो जाल्यार 80 दीस अशुध्द जाताली. हांगां आमकां वेगळेपण जाणवता. दादल्याक शंबर रुपयाचो वालोर जाल्यार बायलांक वा चलयांक पन्नास रूपयांचो वालोर. हें अशें कित्याक ? ह्या विचाराक जाप मेळूंक कठीण. दादल्यांनी केल्ल्यो चाली-रिती त्यो, दादल्याक जाय तशें जातालें. तांकां आनी कोणें प्रस्न करूंक जातालो ?

आनीक एक खुब म्हत्वाची वस्त आमकां जाणवता. हेब्रेवांचो धर्म दादल्यांनी घडयल्लो धर्म आसलो. देवान मोगाचो करार फकत आब्राहामालागीं केल्लो ताका लागून बायलांक धर्मांत मानाचो जागो नासलो. दादले आपले सरकंसिजेन (circumcision) करताले आनी ते देवाक भेटलेले जाताले. बायलांक तशें नासलें. देवाक होम भेटोवंक आनी देवाच्या तोंबूत वचूंक फकत दादल्याक परवांगी आसली. बायलो देव मंदिरांत वतात तेन्ना तांकां उण्या मोलाची सुवात आसताली. धर्म फुडारी आसताले ते बायलांक केन्नाच हटकिनासले. तांकां केन्नाच जाप पासून करनासले. तांणीं (बायलांनी) दादल्या बरोबर जेवण जेवंक जायनासले. तांणी भौशीक जाग्यार आसताना आपले तोंड धापूंक जाय आसले. तांणीं आपलें शरीर सारकें बंद करूंक ना जाल्यार तांच्या धरकारान तांकां लग्न मोडण्या पत्र दिवन सोडूं येतालें. तीं जेन्ना देवमंदिरांत आसतालीं तेन्ना कमीच-कमी धा दादले आसूंक जाय आसले. बायलोच समजुयां हजार पासून आसल्यार तांकां प्रार्थना चलोवंक मेळनासलें. अशें तरेन दादले खुब म्हत्वाचे आनी बायलो उण्या मोलाच्यो कशें लेखताले.

राजा-पातशाय लोक-मेजणी (census) करूंक लायता तेन्ना लोक मेजणी जाताली. लोकांक मेजतात तेन्ना दादल्याची मेजणी जाताली. बायलेक मेजपाची चाल नासली. बायल आसली वा नासली एक सारकें कशें लेखताले. न्यायाल्यांत (court) बायलेन गवाय दिवंक जायनासली. तिचे गवायकेक म्हत्व आसनासलें. एका दादल्याक गुन्यांवकार थारायतले जाल्यार दोन दादल्यांची गरज आसली. अशें करून एक एक दादल्याक दोन दोन दादले लागताले. बायलां विशीं तशें न्हय. दोन दादल्यांनी हजार बायलांक गुन्यांकार थारावंक जातालें. दादल्याचे गवायकेक वालोर आसतालो.
जुदेव दादल्यांक आपल्या धर्मां विशीं व्हडपण आसलें. आपुणूच देवाची मोगाची परजा कशी ते मानताले. देवाक तें चुकयनासतना आर्गां ओंपताले. तांचे देवाक अशें प्रार्थन ते करताले. “ देवा म्हाका जुदेव दादलो रचलो देखून तुका आर्गां, तुवेन म्हाका भायरायल्लो (Gentile) ना म्हण चाकोर वा बायल रचूंक ना ” जेंटायल, चाकोर आनी बायल म्हळ्यार जुदेवाक एक कंटाळो. देवा मुखार आपुणूच सातवीक म्हण ते समजताले.

आतां पासून आमी पेंतातेवक पुस्तकांत दादलो बायलेक कसो वागयता, आनी बायल मोन्यानी सोंसून घेता हें आमी जाणून घेतलें. हें आदल्या करारांतलें धरण नव्या करारांत जेजू एक एक करुन सवकास-सवकास बदलता. जेजून कायद्यांक न्हय पूण मनशाच्या मनिसपणाक अदीक म्हत्व दिलें. बायलांचे स्थान जें दादल्यानी कायद्याचें चेपण घालून दवरल्लें तें चेपण जेजू उंचल्या स्थानार पावयता. प्रदवारांत सांपडिल्ली अस्तुरी हिची गवाय जाता. तशेंच जेजू बरोबर बायलो पाटलावदार जातात, बायलांक तो शिकवण दिता, बायलांक तो कुडिची पेकोवणी दिता अशें तरेन जायतीं बरेपणां जेजू करता. हाची खबर आमी विस्तरान केली जाल्यार आमकां आनीक वेळ-काळ जाय. हाचेर आमी फुडले फावट जाणविकाय घेव येता.




#Article 374: पाद्री जुझे वाज (911 words)


सांत जुझे वाज हो एक गोंयकार पाद्री,जाका भक्तीवंत जुझे वाज म्हूण पाचारताले आतां सांत म्हण वळखतात. जाणें गोंयांत तशेंच गोंया भायर कानारा(कर्नाटका),सिलोन(श्रिलंका)वाठारांनी धर्मीक तसोच समाजीक वावर केलो. ताच्या बऱ्या वावराक लागून २१ जानेवरी १९९५ वर्सा पाप सायब जुआंव पावल दुसऱ्यान पाद्री जुझे वाजाक कोलोंबो(श्रिलंका)हांगा भक्तीवंत म्हूण जाहीर केलो, जाल्यार २००० वर्सा ताका गोंयचो आनी दामानाचो आसकारी म्हूण जाहीर केलो. 2015 वर्सा, जानेराचे 14 वेर ताका सांत म्हण परगट केलो.

पाद्री जुझे वाजाचो जल्म २१ एप्रील १६५१(शुक्रार)बाणावले गांवांत जालो. जुझे वाज हो ख्रिस्टिफर वाज आनी मारिया मिराण्डा हांचो चलो. ताचो बापूय सांकवाळेचो जाल्यार आवय बाणावलेची. तांच्या घराब्याक खूब मान आशिल्लो. दुसऱ्यांच्या हुसक्यान जियेवप, तांचे गरजेक पावप हें तांच्या घराब्याचें खाशेलपण आशिल्लें.
स भांवडां मदलो तो तिसरो चलो. ताका बाणावलेच्या जुआंव बातिस्तचे इगर्जेंत बातिज्मा वरवीं जुझे हें नांव दिलें. ल्हानूच आसताना जुझे मागण्याच्या वातावरणांत वाडलो.
जुझे वाजाचें मूळ शिकप सांकवाळे जालें. पाद्रीपणाचें आपोवणें आसा म्हण जाणून बापायन ताका लातीन शिकपाक बाणावले धाडलो. उपरांत तो पाद्रीपणाचें शिकप करूंक पोरण्या गोंयांत गेलो. उपरांत ताणें सांत पावलू ह्या म्हाविद्याल्यांत भरती घेतली. आकादेमिया दे सांव तोमास आकविनो ह्या म्हाविद्याल्यांत तत्वगिन्यान आनी धर्मशास्त्र शिकलो. १६७१ वर्सा डॉम कुस्तोदीयो पिन्हो बिस्पान ताका दियाकन केलो आनी १६७६ वर्सा नवो बिस्म डॉं आन्तोनियो ब्रान्दावान ताका पाद्रीपणाची माखणी दिली.

जुझे वाजान पाद्रीपणाची माखणी २५ वर्साचेर घेतली. ताची नेमणूक खंयच जावंक नाशिल्ल्यान कितें तरी बरें करपाच्या हेतून तो आपल्या गांव घरा सांकवाळे परतलो. गांवच्या भुरग्यांक शिक्षणा वरवीं वयर काडूंक आनी पाद्रीपणाक आपोवणें उत्पन्न करूंक ताणें शाळा उबारली. साव्द सायबीणीच्या इगर्जेंत रावन मारीयेक आपल्या गुलामपणाची चीट बरयली. फा.सेबासत्यांव दो रेगोहांच्या आत्मचरित्रांत पुर्तुगेज पत्राचो हो कोंकणी अणकार.
     
गुलामपणाची चीट 

ही गुलामपणाची चीट पळयतात तितलींय भोडवे तशीं मनशां आनी सगळी रचना जाणां जांव की हांव पाद्री म्हाकाच देवाचे आंकवार मायेक विंकता आनी सासणांक तिचो गुलाम कसो म्हजेच समर्पण करतां.उक्तेपणीं आपखुशयेन,मनान आनी संपूर्ण भक्तिपणान म्हाकाच तिचे स्वादीन करतां.ही खुशये मनान केल्ली भेटोवणी जिव्या मनशां मदीं रद करूंक जायनां तसलो कायदो म्हूण पाचारतां.हांव म्हाकाच आनी म्हजे लागीं आसा तें सगळें तिचे स्वादीन करतां.हें परीं ती म्हजी नीज सायबीण माय जावन म्हजें जिवीत तिका जाय तशें ती वापरूं आनी असलो मान म्हाका फावो न्हय देखून,म्हज्या भोडव्या राखण्या आनी तशेंच वोनोदवंत पुर्वजां भागीवंतां लागीं आनी हेरां सर्गींच्या नागरिका कडें,आपल्या गुलामां मदीं तिणें म्हाका घेतल्यार पुरो म्हूण हांव खालतीकायेन तांची मजत मागतां.

हें सत म्हूण हांव थीर करतां आनी म्हज्याच नांवान शिक्को मारता.घडिल्लें जाल्यार म्हज्या काळजाच्या रगतान सय करतलो आसलो.ही चीट बरयतां सांकवाळचे इगर्जे देव माते आंकवार मारिये भलायकेच्या सायबीणीचे वेदीच्या पांयाशीं.ह्या आयच्या दिसा ऑगस्टाचे ५ तारखेर हिमां सायबीणीचे परबे दिसा १६७७ वर्सा

जुझे वाज

आनी त्या दिसा सावन ताणें आपली पुराय जीण विंगळ्या पांयानीं सारतलों असो निर्णय घेतलो.
श्रीलंकेंत जावपी अत्याचारा विशीं ताका गोंयचो कॅनन एफ दी सार्दीनां कडल्यान खबर मेळ्ळी आनी हें आयकून श्रीलंकेंत वचपाचो हावेस उगतावंक तो काबीदा कडेन गेलो. पूण ताणें श्रीलंकेक वचपाचे बदलाक कानारा वचपाक फर्मायलें.
पाद्रीपण घेतल्या उपरांत पाद्री जुजे वाज ५ वर्सां गोंयांत रावलो उपरांत व्हडीलांच्या आदेशा प्रमाण पाद्रीविगाराची पदवी घेवन कानाराक गेलो.

डचा कडल्यान आक्रमण जाल्यान कानारांतले पाद्री पळून गेल्ले आनी ४० वर्सां पासून थंय पाद्री नासले. त्या जाग्यार १६८१ वर्सा पाद्री वाज आपलो अधिकार स्वीकारून कानाराक पावलो. त्या जाग्यार गरीबांक ताणें आपलो आदार दिलो आनी दुसऱ्यांचो आदार मागलो. आपलें मिसांवांचें काम मुखार वेलें. धार्मीक तसोच समाजीक वावर तो करतालो. कपेलां तशींच शाळा बांदल्यो आनी हें करतना कांय ताचे विरोधक ताका जिवेशीं मारूंक सोदताले. अशें म्हण्टात की मुडीपुच्या दोंगरार ताका जेन्ना मारपाक फुडें सरले, तेन्ना ताणें दिमी मारली आनी त्याच जाग्यार उदक भायर सरलें. आपलो वावर फुडें व्हरतना ताचे आनी थंय नेमून आयिल्ल्या पाद्री मदीं गैरसमज जालो आनी १६८४ वर्सा आपलो राजिनामो दिवन गोंयांत परत आयलो.

गोंयांत आसतना ताणें धर्मीक पुस्तकां जांव कोंकणी भाशेंत प्रवचनां करपाक तशेंच कुमसारां करून वेळ सारलो.२५ सप्टेंबर १६८५ वर्सा मिलाग्रीस संस्थेंत तो भितर सरलो जातूंतल्यान श्रीलंकेंत वचपाचे सपन पुर्ण जावपाची शक्यताय आसली.आनी १६८६ वर्सा लिपचोरयां दोग पाद्रीक आनी आपल्या सेवकाक तशेंच आपले मिसाच्यो गरजेच्यो वस्तू घेवन श्रीलंकेंत वचपाक भायर सरले.

श्रीलंकेंत भितर सरपाक तांकां खूब अडचण्यांक फुडो करचो पडलो. कडक नेमाक लागून हाडिल्ल्या पाद्रींक परत धाडचे पडले,कुलीचो,सन्यासाचो,कांकणकाराचो,पदेराचो,धोबीचो भेस आपणावपाक पडलो. थंयच्या लोकांचीं तामील भास शिकची पडली. आपली वळख लिपोवन गुपतीं मिसांवाचो वावर करचो पडलो.

१६९२ वर्सा पुट्टाला शारां आसतना तांकां बंदखण फावो जाली.थंय तो सिन्हाली भास शिकलो. तशेंच आपले सादे वागणुकेंतल्यान लोकांची काळजां जिकूंक पावलो.आपल्या सेवकाक जुआंवाक ,गोंयच्या प्रिफेताक चीट बरोवन ताका पाद्रीपणाची माखणी दी म्हूण विनयलें.बंदखणींत आशिल्ल्या मेकळ्या जाग्यार ताणें एक खोंप उबारली आनी थंय मीस म्हणपाक लागलो.ह्या ताच्या वागणुकेक लागून थंयच्या राजान ताका सुटका दिली.१६९७ वर्सा कॅण्डी शारांत व्हड दुकळ पडलो आनी सगळे तरेचे उपाय घेवन निमणे राजा पाद्री वाजा कडेन मागूंक आयलो.तेन्ना अशें म्हण्टात की ताणें ज्या जाग्यार वेदीचेर खुरीस उबारलो आनी मागणें केलें तोच जागो भायरावन हेर सगळ्या सुवातेचेर पावस पडलो आनी अशें करून लोकांचो ताचेर भावार्थ वाडलो. नोव्हेंबर १६९७ तें मेयाचे १६९८ वर्सा कॅण्डींट वसुकाची पिडा पडिल्ली आनी ताणें केल्ले सेवे खातीर ह्या वेळार तो खूब गाजलो. ताच्या वावराक लागून कोंचीच्या बिस्पान ताका ‘विगार जेराल’ पदवी दिली. डच लोकां पासून वाटावंक कोलम्बोच्या लोकांनी ताका आदार दिलो. तो वर्साक एक फावट पुराय श्रीलंकेक भोंवडी करतालो. कार्डियल चालेच दे दोर्नन हाणें ताका एक सोबीत खुरीस भेट दिली जी आयज पासून सांकवाळे आसा.

१७१० वर्साच्या सुरवातेच्या काळार पाद्री वाजाची भलायकी इबाडत वताली.तरी सुद्दा आपलो वावर करपाचो नेट ताणें उणें करूंक ना. आपल्या जिवाक पळयनासतना दुसऱ्याच्या आदाराक पावतालो. ह्याच वर्साक ताच्या काना फाटल्यान घाय जावन ताका चड सतावपाक लागलो.आपलो मरणाचो वेळ लागीं पावला म्हूण जाणून ताणें पाद्री जुजे मिनेझीसाक आपल्या फाटल्यान श्रीलंकेचो व्हडील आनी विगार जेराल म्हूण नेमलो.

निमणो स्वास सोडचे आदीं ताणें कार्दियल सायबान दिल्लो खुरीस घेवन उजवाडाची वात घेवन भावार्थाची उचारणी केली.सिनहाली भाशेन आपल्या सांगात्यांक संदेश दिलो.'जें तुवें जिवीत भर करूंक ना तें तूं मरणाच्या वेळार कसोच करूंक शकचो ना'.आनी निमणें ‘जेजू’म्हणून आपलो प्राण सोडलो.




#Article 375: पारो (109 words)


पारो हो एक लोणच्याचो एक प्रकार जावन आसा.पारो सुखे बांगडे वा सोल्ये(सुख्यो मोरयो)हांचो करतात.पावसाच्या तेपार नुस्ते(ताजे)मेळपाक कठीन आसता त्या खातीर पावसाचो पुरमेत म्हण सुखे बांगडे वा सोल्याचो पारो करुन दवरताली.

२५ सुखे बांगडे व सोल्ये,
७५ कशमिरी मिरसांगो,
३ लसूणीचे पाखळे,
१ व्हड चमचो जिरें,
१०/१२ मिरया,
३ बाटल्यो विनागर,
२ इंच आले.

सुखे बांगडे वा सोलये विनागरीन दुवप आनी सुकोवप.मसालो(मिरसांगो,लसूण,जिरे,मिरयां,आले)विनागरीन वांटप.मसालो वांटला तातूंत आनी विनागर घालून मातसो पातळ करप.उपरांत विनागरीन धुले बांगडे वा सोल्ये त्या मसाल्यांत घालप.उपरांत ते भरणीत भरुन दवरप.

पारो तयार केला तो ४ सुमाना उपरांत खावपाक जाता.पारो १०-१२ म्हयने मेरेन खावपाक मेळटात.बुयांवातल्यान जाय तित बांगडे वा सोल्ये काडून ते तेलांत बाजपाचे आनी जेवणा वांगडा खावप.




#Total Article count: 374
#Total Word count: 199997