#Article 1: Alimento (1161 words)


O alimento é a substancia normalmente comida ou bebida por seres vivos. O termo alimento inclúe tamén bebidas líquidas. A comida é a principal fonte de enerxía e nutrición dos animais, e é xeralmente de orixe animal ou vexetal.

Diversas disciplinas encárganse do estudo dos alimentos desde enfoques distintos: a bioloxía estuda os mecanismos de obtención, dixestión e refugallo dos alimentos por parte dos organismos, a ecoloxía estuda as cadeas alimentarias, a química dos alimentos a composición dos alimentos e o xeito no que se metabolizan dentro do organismo, e a tecnoloxía dos alimentos estuda a elaboración, produción e uso dos produtos destinados ao consumo humano.

Defínese como nutriente a toda aquela substancia que bioquímicamente é esencial para o mantemento dos organismos vivos. A vida é sostida polos alimentos, e as substancias contidas nos alimentos das cales depende a vida son os nutrientes. Estes proporcionan a enerxía e os materiais de construción para as innumerables substancias que son esenciais para o crecemento e a supervivencia dos organismos vivos. Un nutriente é unha substancia usada para o metabolismo do organismo, e a cal debe ser tomada do ambiente. Os organismos non autotróficos adquiren os nutrientes a través dos alimentos que enxiren. Os métodos para a inxerir os alimentos son variables, os animais teñen un sistema dixestivo interno, mentres que as plantas dixiren os nutrientes externamente e logo son inxeridos. Os efectos dos nutrientes dependen da dose.

Os nutrientes orgánicos inclúen carbohidratos, graxas e proteínas, así como vitaminas. Algúns compoñentes químicos inorgánicos como minerais, auga e osíxeno poden tamén ser considerados como nutrientes. Un nutriente é esencial para un organismo cando este non pode sintetizalo en cantidades suficientes e debe ser obtido dunha fonte externa.

Hai dous tipos de nutrientes: os simples ou micronutrientes, e os complexos ou macronutrientes. Os nutrientes requiridos en grandes cantidades son chamados macronutrientes e os que son requiridos en cantidades máis pequenas coñéceselles como micronutrientes.

Coñécese como micronutrientes a aquelas substancias que o organismo dos seres vivos necesita en pequenas doses. Son indispensables para os diferentes procesos bioquímicos e metabólicos dos organismos vivos e sen eles morrerían. Desempeñan importantes funcións catalizadoras no metabolismo, ao formar parte da estrutura de numerosas enzimas.

Nos animais engloba as vitaminas e minerais e estes últimos divídense en minerais e oligoelementos. Estes últimos necesítanse nunha dose aínda menor.

As plantas requiren de minerais. Púidose estudar ben nelas cales necesitan grazas a cultivos sen chan que puidesen alterar os resultados. Descubriuse que algúns elementos necesítanse en proporcións tan baixas que un fertilizante que non os conteña no seu formulación pode aportalos debido ás impureza que contén.

Un compoñente fundamental dos alimentos é a auga, que o corpo humano require para sostelos procesos que nos manteñen vivos.

É necesario inxerir auga para repoñela que perdemos basicamente por catro vías: por transpiración, polo aire que expulsamos na respiración, por excreción, e pola que eliminamos directamente nos ouriños.

Os compoñentes dos alimentos pódense clasificar de moitas maneiras. Unha delas é nos seguintes cinco grandes grupos:

As proteínas: Están formadas por cadeas de moléculas moi especiais, chamadas aminoácidos, que son os compoñentes que require o corpo humano para construír tecidos, como os músculos, os osos, a pel, os tecidos nerviosos etc. As proteínas están en alta proporción nos alimentos de orixe animal, como as carnes (de mamíferos, aves e peixes), nos ovos, nos lácteos, e en menor proporción nalgúns vexetais, como a soia.
 
Os hidratos de Carbono: quimicamente son cadeas de moléculas fomadas basicamente por carbono, hidróxeno e osíxeno. Estas cadeas de hidratos de carbono ou carbohidratos proveñen maioritariamente dos vexetais, que conteñen compostos como o amidón e o azucre.

O amidón encóntrase principalmente nos alimentos como o millo, o trigo, a cebada, o arroz, nos tubérculos (como a pataca) e nas leguminosas (como as ervellacas, feixóns etc.).

Os azucres se atopan na natureza nalgúns vexetais como a cana de azucre, a remolacha e nas froitas. Así a todo o seu consumo actualmente provén do uso directo de azucre refinado como edulcorante (adozante) en prostres, tortas, froitas en conserva, e especialmente nas bebidas gasosas.

Os hidratos de Carbono son basicamente unha fonte de enerxía para o corpo, de uso inmediato.

Os lípidos ou graxas: quimicamente son produtos que conteñen ácidos graxos, que poden ser saturados ou insaturados, o que ten importante efecto na saúde. Poden ser sólidos (como a manteiga, o queixo etc.) ou líquidos como o aceite. Son a fonte de enerxía de longo prazo para o corpo, e para os vexetais. Por iso, a maioría das sementes, para sobrevivir, posúen abundantes lípidos, como as améndoas, as pebidas de marabilla e de uva.

As fibras: quimicamente posúen un alto contido de celulosa, un produto que o corpo non pode aproveitar (dixerir) pero teñen efectos positivos na parte mecánica da dixestión dos alimentos.

As vitaminas: son compostos químicos en xeral moi complexos, de distinta natureza, pero que teñen en común que cantidades asombrosamente pequenas son imprescindibles para o funcionamento do organismo. A ausencia dalgunhas vitaminas causa enfermidades que poden ser graves, e a inxesta de pequenísimas cantidades (miligramos) pode emendar este problema. As cascas das froitas son unha fonte importante dalgunhas vitaminas.

Os seres humanos son animais omnívoros capaces de consumir tanto produtos vexetais como animais. Evolucionaron de recolectores a cazadores recolectores. Logo da experiencia da Idade de Xeo é posible que os humanos quixesen crear unha sensación de seguridade administrando o crecemento de plantas e a reprodución de animais. Isto levou á agricultura e alterou o xeito en que os alimentos son obtidos.

Unha selección de diferentes alimentos complementarios inxeridos en conxunto compoñen unha comida. A xente a miúdo elixe comer en compañía de membros da súa familia ou amigos e isto é xeralmente comprendido como un encontro social importante.

A comida obtívose tradicionalmente polo cultivo, a pesca, a caza e outros métodos de subsistencia localmente importantes para algunhas poboacións aínda que desprezables para outras.

Actualmente, nas nacións desenvolvidas, a subministración de alimentos cada vez depende máis da agricultura intensiva, do cultivo industrial, da piscicultura ou doutras técnicas que aumentan as cantidades de alimentos producidos á vez que diminúen o seu custo. Estas técnicas á súa vez dependen do desenvolvemento de ferramentas mecanizadas, dende a máquina de mallar e a sementadora ata o tractor e a segadora malladora etc. Estas ferramentas foron combinadas con pesticidas que aseguran o elevado rendemento de colleitas e combaten insectos ou mamíferos que prexudican a produción.

Tamén á modificación xenética das plantas comestibles (alimentos transxénicos), para facelas máis resistentes ás enfermidades e ós parasitos, á vez que máis produtivas. Estas técnicas son moi contestadas, pois deixan en mans das multinacionais a produción de sementes, á vez que se supón que a polinización cruzada de plantas naturais por plantas modificadas, pode altera-la calidade daquelas.

Actualmente percíbese unha tendencia crecente cara a prácticas agrícolas máis sostibles, que recorren a sistemas naturais de produción. Estes métodos, que se están estendendo grazas á demanda do consumo, estimulan a biodiversidade, a auto-seguridade local e o cultivo orgánico.




#Article 2: Arqueoloxía (294 words)


A arqueoloxía é a ciencia que estuda as artes, monumentos e obxectos da antigüidade, especialmente a través dos seus restos. O nome ven do grego ἀρχαιολογία (transliteración: archaios), vello ou antigo, e logos, ciencia, saber.

A arqueoloxía é unha disciplina dedicada ó estudo de culturas humanas pasadas. A maioría dos primeiros arqueólogos, que aplicaron a orixe da súa disciplina ós estudos dos anticuarios, definiron a arqueoloxía como o estudo sistemático dos restos materiais da vida humana xa desaparecida; outros arqueólogos fixeron énfase en aspectos psicolóxico-condutistas e definiron a arqueoloxía como a reconstrución da vida dos pobos antigos.

Nalgúns países a arqueoloxía ten sido considerada sempre como unha disciplina pertencente á antropoloxía; mentres que esta se centraba no estudo das culturas humanas, a arqueoloxía dedicábase ó estudo das manifestacións materiais destas. Deste xeito, en tanto que as antigas xeracións de arqueólogos estudaban un antigo instrumento de cerámica como un elemento cronolóxico que axudaría a poñerlle unha data á cultura que era obxecto de estudo, ou sinxelamente como un obxecto cun certo valor estético, os antropólogos verían o mesmo obxecto como un instrumento que lles serviría para comprender o pensamento, os valores e a cultura de quen o fabricou.

A investigación arqueolóxica estivo relacionada fundamentalmente á idade de pedra e á antigüidade; non obstante, durante as últimas décadas a metodoloxía arqueolóxica aplicouse a etapas máis recentes, como a Idade Media ou ó período industrial. Na actualidade, os arqueólogos dedican ocasionalmente a súa atención a materiais actuais, investigan residuos urbanos, o que se coñece como arqueoloxía industrial.

Sendo a un tempo tanto humanística como científica, a arqueoloxía é unha disciplina académica realmente interdisciplinar. Entre as técnicas analíticas empregadas destacan aquelas que buscan datar os restos do pasado, como a datación por Carbono-14 ou a datación por termoluminiscencia. 




#Article 3: Arte (11243 words)


 

A arte (do latín ars, artis, a través do seu acusativo singular artem) é entendida xeralmente como calquera actividade ou produto realizado polo ser humano cunha finalidade estética ou comunicativa, a través do que se expresan ideas, emocións ou, en xeral, unha visión do mundo, mediante diversos recursos, como as plásticos, lingüísticos, sonoros ou mixtos. A arte é un compoñente da cultura, reflectindo na súa concepción os substratos económicos e sociais, e a transmisión de ideas e valores, inherentes a calquera cultura humana ó longo do espazo e do tempo. Adoita considerarse que coa aparición do Homo sapiens a arte tivo en principio unha función ritual, máxica ou relixiosa, pero esa función cambiou coa evolución do ser humano, adquirindo un compoñente estético e unha función social, pedagóxica, mercantil ou simplemente ornamental. A arte é unha actividade exclusiva do ser humano.

A noción de arte continúa hoxe en día suxeita a profundas polémicas, posto que a súa definición está aberta a múltiples interpretacións, que varían segundo a cultura, a época, o movemento, ou a sociedade para a cal o termo ten un determinado sentido. O vocábulo arte ten unha extensa acepción, podendo designar calquera actividade humana feita con xeito e dedicación, ou calquera conxunto de regras necesarias para desenvolver de forma óptima unha actividade: fálase así de arte culinaria, arte médica, artes marciais, artes de arrastre na pesca etc. Nese sentido, arte é sinónimo de capacidade, habilidade, talento, experiencia. Porén, máis comunmente adoita ser considerada a arte como unha actividade creadora do ser humano, pola que produce unha serie de obxectos (obras de arte) que son singulares, e cuxa finalidade é principalmente estética. Nese contexto, arte sería a xeneralización dun concepto expresado desde antano como “belas artes”, actualmente algo en desuso e reducido a ámbitos académicos e administrativos. De igual forma, o emprego da palabra arte para designar a realización doutras actividades veu sendo substituído por termos como técnica ou oficio. Neste artigo trátase de arte entendida como un medio de expresión humana de carácter creativo.

A definición de arte é aberta, subxectiva, discutible. Non existe un acordo unánime entre historiadores, filósofos ou artistas. Ó longo do tempo déronse numerosas definicións de arte, entre elas: «a arte é o recto ordenamento da razón» (Tomé de Aquino); «a arte é aquilo que establece a súa propia regra» (Schiller); «a arte é o estilo» (Max Dvořák); «a arte é expresión da sociedade» (John Ruskin); «a arte é a liberdade do xenio» (Adolf Loos); «a arte é a idea» (Marcel Duchamp); «a arte é a novidade» (Jean Dubuffet); «a arte é a acción, a vida» (Joseph Beuys); «arte é todo aquilo que os homes chaman arte» (Dino Formaggio); «arte é vida, vida é arte» (Wolf Vostell).

O concepto foi variando co paso do tempo: ata o Renacemento, arte só se consideraban as artes liberais; a arquitectura, a escultura e a pintura eran “manualidades”. A arte foi desde sempre un dos principais medios de expresión do ser humano, a través do que manifesta as súas ideas e sentimentos, a forma como se relaciona co mundo. A súa función pode variar desde a máis práctica ata a ornamental, pode ter un contido relixioso ou simplemente estético, pode ser duradeiro ou efémero. No século XX pérdese incluso o substrato material: dicía Beuys que a vida é un medio de expresión artística, destacando o aspecto vital, a acción. Así, todo o mundo é capaz de ser artista.

O termo arte procede do latín ars, e é o equivalente ó termo grego τέχνη (téchne, de onde provén ‘técnica’). Orixinalmente aplicábase a toda a produción realizada polo ser humano e ás disciplinas do saber facer. Así, artistas eran tanto o cociñeiro, o xardineiro ou o construtor, como o pintor ou o poeta. Co tempo a derivación latina (ars - arte) utilizouse para designar as disciplinas relacionadas coas artes do estético e emotivo; e a derivación grega (téchne - técnica), para aquelas disciplinas que teñen que ver coas producións intelectuais e de artigos de uso. Na actualidade, é difícil atopar que os dous termos (arte e técnica) se confundan ou utilicen como sinónimos.

Na antigüidade clásica grecorromana, un dos principais berces da civilización occidental e primeira cultura que reflexionou sobre a arte, considerábase a arte como unha habilidade do ser humano en calquera terreo produtivo, sendo practicamente un sinónimo de ‘destreza’: destreza para construír un obxecto, para comandar un exército, para convencer ó público nun debate, ou para efectuar medicións agronómicas. En definitiva, calquera habilidade suxeita a regras, a preceptos específicos que a fan obxecto de aprendizaxe, de evolución e de perfeccionamento técnico. En troques, a poesía, que viña da inspiración, non estaba catalogada como arte. Así, Aristóteles, por exemplo, definiu a arte como aquela «permanente disposición a producir cousas dun xeito racional», e Quintiliano estableceu que era aquilo «que está baseado nun método e nunha orde» (vía et ordine). Platón, no Protágoras, falou da arte, opinando que é a capacidade de facer cousas por medio da intelixencia, a través dunha aprendizaxe. Para Platón, a arte ten un sentido xeral, é a capacidade creadora do ser humano. Casiodoro destacou na arte o seu aspecto produtivo, conforme a regras, sinalando tres obxectivos principais da arte: ensinar (doceat), conmover (moveat) e compracer (delectet).

Durante o Renacemento comezou a formarse un cambio de mentalidade, separando os oficios (artesanía) e as ciencias das artes (Belas Artes), onde se incluíu por vez primeira á poesía, considerada ata entón un tipo de filosofía ou incluso de profecía —para o que foi determinante a publicación en 1549 da tradución italiana da Poética de Aristóteles. Neste cambio interveu considerablemente a progresiva mellora na situación social do artista, debida ó interese que os nobres e ricos homes de prol italianos comezaron a mostrar pola beleza. Os produtos do artista adquiriron un novo status de obxectos destinados ó consumo estético e, por iso, a arte converteuse nun medio de promoción social, incrementándose o mecenado artístico e fomentando o coleccionismo. Xurdiron nese contexto varios tratados teóricos acerca da arte, como os de Leon Battista Alberti (De Pictura, 1436-1439; De re aedificatoria, 1450; e De Statua, 1460), ou Os Comentarios (1447) de Lorenzo Ghiberti. Alberti recibiu a influencia aristotélica, pretendendo achegar unha base científica á arte. Falou de decorum, o tratamento do artista para axeitar os obxectos e temas artísticos a un sentido mesurado, perfeccionista. Ghiberti foi o primeiro en periodificar a historia da arte, distinguindo antigüidade clásica, período medieval e o que chamou “renacer das artes”.. É tamén neste período cando quedan clasificadas as artes liberais en tres oficios: escultores, pintores e arquitectos.

Co manierismo comezou a arte moderna: as cousas xa non se representan tal como son, senón tal como as ve o artista. A beleza relativízase, pásase da beleza única renacentista, baseada na ciencia, ás múltiples belezas do manierismo, derivadas da natureza. Apareceu na arte un novo compoñente de imaxinación, reflectindo tanto o fantástico como o grotesco, como se pode percibir na obra de Brueghel ou Arcimboldo. Giordano Bruno foi un dos primeiros pensadores que prefigurou as ideas modernas: dicía que a creación é infinita, non hai centro nin límites —nin Deus nin home—, todo é movemento, dinamismo. Para Bruno, hai tantas artes como artistas, introducindo a idea de orixinalidade do artista. A arte non ten normas, non se aprende, senón que vén da inspiración.

Os seguintes avances fixéronse no século XVIII coa Ilustración, onde comezou a producirse certa autonomía do feito artístico: a arte afastouse da relixión e da representación do poder para ser fiel reflexo da vontade do artista, centrándose máis nas calidades sensibles da obra que non no seu significado. Jean-Baptiste Dubos, en Reflexións críticas sobre a poesía e a pintura (1719), abriu o camiño cara á relatividade do gusto, razoando que a estética non vén dada pola razón, senón polos sentimentos. Así, para Dubos a arte conmove, chega ó espírito dunha forma máis directa e inmediata que o coñecemento racional. Dubos fixo posible a democratización do gusto, opoñéndose á regulamentación académica, e introduciu a figura do ‘xenio’, como atributo dado pola natureza, que está máis alá das regras.

No romanticismo, xurdido en Alemaña a finais do século XVIII co movemento denominado Sturm und Drang, triunfou a idea dunha arte que xorde espontaneamente do individuo, desenvolvendo a noción de xenio —a arte é a expresión das emocións do artista—, que comeza a ser mitificado. Autores como Novalis e Friedrich von Schlegel reflexionaron sobre a arte: na revista Athenäum, editada por eles, xurdiron as primeiras manifestacións da autonomía da arte, ligado á natureza. Para eles, na obra de arte encóntranse o interior do artista e a súa propia linguaxe natural.

Arthur Schopenhauer dedicou o terceiro libro de O mundo como vontade e representación á teoría da arte: a arte é unha vía para escapar do estado de infelicidade propia do home. Identificou coñecemento con creación artística, que é a forma máis profunda de coñecemento. A arte é a reconciliación entre vontade e conciencia, entre obxecto e suxeito, acadando un estado de contemplación, de felicidade. A conciencia estética é un estado de contemplación desinteresada, onde as cousas móstranse na súa pureza máis profunda. A arte fala no idioma da intuición, non da reflexión; é complementario da filosofía, a ética e a relixión. Influído pola filosofía oriental, manifestou que o home debe liberarse da vontade de vivir, do ‘querer ’, que é orixe de insatisfacción. A arte é unha forma de librarse da vontade, de ir máis alá do ‘eu’.

Richard Wagner recolleu a ambivalencia entre o sensible e o espiritual de Schopenhauer: en Ópera e drama (1851), Wagner propuxo a idea da “obra de arte total” (Gesamtkunstwerk), onde se faría unha síntese da poesía, a palabra —elemento masculino—, coa música —elemento feminino. Opinaba que a linguaxe primitiva sería vocálica, mentres que a consoante foi un elemento racionalizador; así pois, a introdución da música na palabra sería un retorno á inocencia primitiva da linguaxe.

A finais do século XIX xurdiu o esteticismo, que foi unha reacción ó utilitarismo imperante na época e á fealdade e ó materialismo da era industrial. Fronte a iso, xurdiu unha tendencia que outorgaba á arte e á beleza unha autonomía propia, sintetizada na fórmula de Théophile Gautier “a arte pola arte” (l'art pour l'art), chegando incluso a falarse de “relixión estética”. Esta postura pretendía illar ó artista da sociedade, para que buscase de forma autónoma a súa propia inspiración e se deixara levar unicamente por unha busca individual da beleza. Así, a beleza afástase de calquera compoñente moral, converténdose na fin última do artista, que chega a vivir a súa propia vida como unha obra de arte —como se pode apreciar na figura do dandy. Un dos teóricos do movemento foi Walter Pater, que influíu sobre o denominado decadentismo inglés, establecendo nas súas obras que o artista debe vivir a vida intensamente, seguindo como ideal á beleza. Para Pater, a arte é “o círculo máxico da existencia ”, un mundo illado e autónomo posto ó servizo do pracer, elaborando unha auténtica metafísica da beleza.

Por outra banda, Charles Baudelaire foi un dos primeiros autores que analizaron a relación da arte coa recentemente xurdida era industrial, prefigurando a noción de “beleza moderna”: non existe a beleza eterna e absoluta, senón que cada concepto do belo ten algo de eterno e algo de transitorio, algo de absoluto e algo de particular. A beleza vén da paixón e, ó ter cada individuo a súa paixón particular, tamén ten o seu propio concepto de beleza. Na súa relación coa arte, a beleza expresa por un lado unha idea “eternamente subsistente”, que sería a “alma da arte”, e por outro un compoñente relativo e circunstancial, que é o “corpo da arte”. Así, a dualidade da arte é expresión da dualidade do home, da súa aspiración a unha felicidade ideal enfrontado ás paixóns que o moven cara a ela. Fronte á metade eterna, ancorada na arte clásica antiga, Baudelaire viu, na metade relativa, a arte moderna, que ten como signos distintivos o transitorio, o fugaz, o efémero e cambiante —sintetizados na moda. Baudelaire tiña un concepto neoplatónico de beleza, que é a aspiración humana cara a un ideal superior, accesible a través da arte. O artista é o “heroe da modernidade”, e a súa principal cualidade é a melancolía, que é o anhelo da beleza ideal.

En contraposición ó esteticismo, Hippolyte-Adolphe Taine elaborou unha teoría sociolóxica da arte: na súa Filosofía da arte (1865-1869) aplicou á arte un determinismo baseado na raza, o contexto e a época (race, milieu, moment). Para Taine, a estética, a “ciencia da arte”, opera como calquera outra disciplina científica, baseándose en parámetros racionais e empíricos. Igualmente, Jean Marie Guyau, en Os problemas da estética contemporánea (1884) e A arte desde o punto de vista sociolóxico (1888), propuxo unha visión evolucionista da arte, afirmando que a arte está na vida, e que evoluciona como esta; e, do mesmo xeito que a vida do ser humano está organizada socialmente, a arte debe ser reflexo da sociedade.

A estética sociolóxica tivo unha gran vinculación co realismo pictórico e con movementos políticos de esquerdas, especialmente o socialismo utópico: autores como Henri de Saint-Simon, Charles Fourier e Pierre Joseph Proudhon defenderon a función social da arte, que contribúe ó desenvolvemento da sociedade, unindo beleza e utilidade nun conxunto harmónico. Doutra banda, no Reino Unido, a obra de teóricos como John Ruskin e William Morris achegou unha visión funcionalista da arte: en As pedras de Venecia (1851-1856) Ruskin denunciou a destrución da beleza e a vulgarización da arte levada a cabo pola sociedade industrial, así como a degradación da clase obreira, defendendo a función social da arte. En A arte do pobo (1879) pediu cambios radicais na economía e na sociedade, reclamando unha arte “feita polo pobo e para o pobo”. Pola súa banda, Morris —fundador do movemento Arts  Crafts— defendeu unha arte funcional, práctica, que satisfaga as necesidades materiais e non só espirituais. En Escritos estéticos (1882-1884) e As fins da arte (1887) propuxo un concepto de arte utilitario pero afastado de sistemas de produción excesivamente tecnificados, próximo a un concepto do socialismo próximo ó corporativismo medieval.

Por outra banda, a función da arte foi cuestionada polo escritor ruso Lev Tolstoi: en Que é a arte? (1898). Tomou en cosideración a xustificación social da arte, argumentando que sendo a arte unha forma de comunicación só pode ser válida se as emocións que transmite poden ser compartidas por tódolos homes. Para Tolstoi, a única xustificación válida é a contribución da arte á fraternidade humana: unha obra de arte só pode ter valor social cando transmite valores de fraternidade, é dicir, emocións que impulsen á unificación dos pobos.

Nesa época comezouse a abordar o estudo da arte desde o terreo da psicoloxía: Sigmund Freud aplicou a psicanálise á arte en Un recordo infantil de Leonardo da Vinci (1910), defendendo que a arte sería unha das maneiras de representar un desexo, unha pulsión reprimida, de forma sublimada. Opinaba que o artista é unha figura narcisista, próxima ó neno, que reflicte na arte os seus desexos, e afirmou que as obras artísticas poden ser estudadas como os sonos e as enfermidades mentais, coa psicanálise. O seu método era semiótico, estudando os símbolos, e opinaba que unha obra de arte é un símbolo. Pero como o símbolo representa un determinado concepto simbolizado, hai que estudar a obra de arte para chegar á orixe creativa da obra. Igualmente, Carl Gustav Jung relacionou a psicoloxía con diversas disciplinas como a filosofía, a socioloxía, a relixión, a mitoloxía, a literatura e a arte. En Contribucións á psicanálise analítica (1928), suxeriu que os elementos simbólicos presentes na arte son “imaxes primordiais” ou “arquetipos”, que están presentes de forma innata no subconsciente “colectivo” do ser humano.

Wilhelm Dilthey, dende a estética cultural, formulou unha teoría acerca da unidade entre arte e vida. Prefigurando a arte de vangarda, Dilthey xa albiscaba a finais do século XIX como a arte se afastaba das regras académicas, e como cobraba cada vez maior importancia a función do público, que ten o poder de ignorar ou enxalzar a obra dun artista determinado. Encontrou en todo iso unha “anarquía do gusto”, que achacou a un cambio social de interpretación da realidade, pero que percibiu como transitorio, sendo necesario atopar «unha relación sá entre o pensamento estético e a arte». Así, ofreceu como salvación da arte as “ciencias do espírito”, especialmente a psicoloxía: a creación artística debe poder analizarse baixo o prisma da interpretación psicolóxica da fantasía. En Vida e poesía (1905) presentou a poesía como expresión da vida, como ‘vivencia’ (Erlebnis) que reflicte a realidade externa da vida. A creación artística ten pois como función intensificar a nosa visión do mundo exterior, presentándoo como un conxunto coherente e pleno de sentido.

O século XX supuxo unha transformación radical do concepto de arte: a superación das ideas racionalistas da Ilustración e o paso a conceptos máis subxectivos e individuais, partindo do movemento romántico e cristalizando na obra de autores como Kierkegaard e Nietzsche, supoñen unha ruptura coa tradición e un rexeitamento da beleza clásica. O concepto de realidade foi cuestionado polas novas teorías científicas: a subxectividade do tempo de Bergson, a relatividade de Einstein, a mecánica cuántica, a teoría da psicanálise de Freud etc. Doutra banda, as novas tecnoloxías fan que a arte cambie de función, debido a que a fotografía e o cinema xa se encargan de plasmar a realidade. Todos estes factores producen a xénese da arte abstracta, o artista xa non tenta reflectir a realidade, senón o seu mundo interior, expresar os seus sentimentos. A arte actual ten oscilacións continuas do gusto, cambia simultaneamente xunto a este: así como a arte clásica sustentábase sobre unha metafísica de ideas inmutables, o actual, de raíz kantiana, atopa gusto na conciencia social de pracer (cultura de masas). Tamén hai que valorar a progresiva diminución do analfabetismo, posto que antigamente, ó non saber ler gran parte da poboación, a arte gráfica era o mellor medio para a transmisión do coñecemento -sobre todo relixioso-, función que xa non é necesaria no século XX.

Unha das primeiras formulacións foi a do marxismo: da obra de Marx desprendíase que a arte é unha “superestrutura” cultural determinada polas condicións sociais e económicas do ser humano. Para os marxistas, a arte é reflexo da realidade social, aínda que o propio Marx non vía unha correspondencia directa entre unha sociedade determinada e a arte que produce. Georgi Plekhanov, en Arte e vida social (1912), formulou unha estética materialista que rexeitaba a “arte pola arte”, así como a individualidade do artista alleo á sociedade que o envolve. Walter Benjamin incidiu de novo na arte de vangarda, que para el é «a culminación da dialéctica da modernidade», o final do intento totalizador da arte como expresión do mundo circundante. Tentou dilucidar o papel da arte na sociedade moderna, realizando unha análise semiótica na que a arte se explica a través de signos que o home tenta descifrar sen un resultado aparentemente satisfactorio. En A obra de arte na época da reprodutibilidade técnica (1936) analizou a forma en como as novas técnicas de reprodución industrial da arte poden facer variar o concepto deste, ó perder o seu carácter de obxecto único e, por tanto, o seu halo de reverencia mítica; isto abre novas vías de concibir a arte -inexploradas aínda para Benjamin- pero que suporán unha relación máis libre e aberta coa obra de arte.

Theodor W. Adorno, como Benjamin pertencente á Escola de Frankfurt, defendeu a arte de vangarda como reacción á excesiva tecnificación da sociedade moderna. Na súa Teoría estética (1970) afirmou que a arte é reflexo das tendencias culturais da sociedade, pero sen chegar a ser fiel reflexo desta, xa que a arte representa o inexistente, o irreal; ou, en todo caso, representa o que existe pero como posibilidade de ser outra cousa, de transcender. A arte é a “negación da cousa”, que a través desta negación transcéndea, mostra o que non hai nela de forma primixenia. É aparencia, mentira, presentando o inexistente como existente, prometendo que o imposible é posible.

Representante do pragmatismo, John Dewey, en Arte como experiencia (1934), definiu a arte como “culminación da natureza”, defendendo que a base da estética é a experiencia sensorial. A actividade artística é unha consecuencia máis da actividade natural do ser humano, onde a forma organizativa depende dos condicionamentos ambientais en que se desenvolve. Así, a arte é “expresión”, onde fins e medios fusiónanse nunha experiencia agradable. Para Dewey, a arte, como calquera actividade humana, implica iniciativa e creatividade, así como unha interacción entre suxeito e obxecto, entre o home e as condicións materiais nas que desenvolve o seu labor.

José Ortega y Gasset analizou en A deshumanización da arte (1925) a arte de vangarda desde o concepto de “sociedade de masas”, onde o carácter minoritario da arte vangardista produce unha elitización do público consumidor de arte. Ortega aprecia na arte unha “deshumanización” debida á perda de perspectiva histórica, é dicir, de non poder analizar con suficiente distancia crítica o substrato sociocultural que comporta a arte de vangarda. A perda do elemento realista, imitativo, que Ortega aprecia na arte de vangarda, supón unha eliminación do elemento humano que estaba presente na arte naturalista. Así mesmo, esta perda do humano fai desaparecer os referentes en que estaba baseada a arte clásica, supondo unha ruptura entre a arte e o público, e xerando unha nova forma de comprender a arte que só poderán entender os iniciados. A percepción estética da arte deshumanizada é a dunha nova sensibilidade baseada non na afinidade sentimental —como se producía coa arte romántica—, senón nun certo distanciamento, unha apreciación de matices. Esa separación entre arte e humanidade supón un intento de volver ó home á vida, de rebaixar o concepto de arte como unha actividade secundaria da experiencia humana.

Na escola semiótica, Luigi Pareyson elaborou en Estética. Teoría da formatividade (1954) unha estética hermenéutica, onde a arte é interpretación da verdade. Para Pareyson, a arte é “formativa”, é dicir, expresa unha forma de facer que, «a un tempo que fai, inventa o xeito de facer». Noutras palabras, non se basea en regras fixas, senón que as define conforme se elabora a obra e a proxecta no momento de realizala. Así, na formatividade a obra de arte non é un “resultado”, senón un “logro”, onde a obra encontrou a regra que a define especificamente. A arte é toda aquela actividade que busca unha fin sen medios específicos, debendo achar para a súa realización un proceso creativo e innovador que dea resultados orixinais de carácter inventivo.. Pareyson influíu na denominada Escola de Turín, que desenvolverá o seu concepto ontolóxico da arte: Umberto Eco, en Obra aberta (1962), afirmou que a obra de arte só existe na súa interpretación, na apertura de múltiples significados que pode ter para o espectador; Gianni Vattimo, en Poesía e ontoloxía (1968), relacionou a arte co ser, e polo tanto coa verdade, xa que é na arte onde a verdade se mostra de forma máis pura e reveladora.

Unha das últimas derivacións da filosofía e a arte é a posmodernidade, teoría sociocultural que postula a actual vixencia dun período histórico que superaría o proxecto moderno, é dicir, a raíz cultural, política e económica propia da Idade Contemporánea, marcada no cultural pola Ilustración, no político pola Revolución Francesa e no económico pola Revolución industrial. Fronte ás propostas da arte de vangarda, os posmodernos non expoñen novas ideas, nin éticas nin estéticas; tan só reinterpretan a realidade que lles envolve, mediante a repetición de imaxes anteriores, que perden así o seu sentido. A repetición encerra o marco da arte na arte mesmo, asúmese o fracaso do compromiso artístico, a incapacidade da arte para transformar a vida cotiá. A arte posmoderna volve sen pudor ó substrato material tradicional, á obra de arte-obxecto, ó “arte pola arte”, sen pretender facer ningunha revolución, ningunha ruptura. Algúns dos seus máis importantes teóricos foron Jacques Derrida e Michel Foucault.

Como conclusión, cabería dicir que as vellas fórmulas que baseaban a arte na creación de beleza ou na imitación da natureza quedaron obsoletas, e hoxe en día a arte é unha calidade dinámica, en constante transformación, inmersa ademais nos medios de comunicación de masas, nas canles de consumo, cun aspecto moitas veces efémero, de percepción instantánea, presente con igual validez na idea e no obxecto, na súa xénese conceptual e na súa realización material. Morris Weitz, representante da estética analítica, opinaba en O papel da teoría na estética (1957) que «é imposible establecer calquera tipo de criterios da arte que sexan necesarios e suficientes; por tanto, calquera teoría da arte é unha imposibilidade lóxica, e non simplemente algo que sexa difícil de obter na práctica». Segundo Weitz, unha calidade intrínseca da creatividade artística é que sempre produce novas formas e obxectos, polo que as condicións da arte non poden establecerse nunca de antemán». Así, «o suposto básico de que a arte poida ser tema de calquera definición realista ou verdadeira é falso».

No fondo, a indefinición da arte estriba na súa redución a determinadas categorías -como imitación, como recreación, como expresión-; a arte é un concepto global, que inclúe todas estas formulacións e moitas máis, un concepto en evolución e aberto a novas interpretacións, que non se pode fixar de forma convencional, senón que debe aglutinar tódolos intentos de expresalo e formulalo, sendo unha síntese ampla e subxectiva de todos eles.

A clasificación da arte, ou das distintas facetas ou categorías que poden considerarse artísticas, tivo unha evolución paralela ó concepto mesmo de arte: como se viu anteriormente, durante a antigüidade clásica considerábase arte todo tipo de habilidade manual e destreza, de tipo racional e suxeita a regras; así, entraban nesa denominación tanto as actuais belas artes como a artesanía e as ciencias, mentres que quedaban excluídas a música e a poesía. Unha das primeiras clasificacións que se fixeron das artes foi a dos filósofos sofistas presocráticos, que distinguiron entre “artes útiles” e “artes pracenteiras”, é dicir, entre as que producen obxectos de certa utilidade e as que serven para o entretemento. Plutarco introduciu, xunto a estas dúas, as “artes perfectas”, que serían o que hoxe consideramos ciencias. Platón, pola súa banda, estableceu a diferenza entre “artes produtivas” e “artes imitativas”, segundo se producían obxectos novos ou imitaban a outros.

Durante a era romana houbo diversos intentos de clasificar as artes: Quintiliano dividiu a arte en tres esferas: “artes teóricas”, baseadas no estudo (principalmente, as ciencias); “artes prácticas”, baseadas nunha actividade, pero sen producir nada (como a danza); e “artes poéticas” —segundo a etimoloxía grega, onde ποίησις (poíêsis) quere dicir ‘produción’—, que son as que producen obxectos. Cicerón catalogou as artes segundo a súa importancia: “artes maiores” (política e estratexia militar), “artes medianas” (ciencias, poesía e retórica) e “artes menores” (pintura, escultura, música, interpretación e atletismo). Plotino clasificou as artes en cinco grupos: as que producen obxectos físicos (arquitectura), as que axudan á natureza (medicina e agricultura), as que imitan á natureza (pintura), as que melloran a acción humana (política e retórica) e as intelectuais (xeometría).

Con todo, a clasificación que tivo máis fortuna —chegando até a era moderna— foi a de Galeno no século II, que dividiu a arte en “artes liberais” e “artes vulgares”, segundo se tiñan unha orixe intelectual ou manual. Entre as liberais atopábanse: a gramática, a retórica e a dialéctica —que formaban o trivio—, e a aritmética, a xeometría, a astronomía e a música —que formaban o cuadrivio—; as vulgares incluían a arquitectura, a escultura e a pintura, pero tamén outras actividades que hoxe consideramos artesanía.

Durante a Idade Media continuou a división da arte entre artes liberais e vulgares —chamadas estas últimas entón “mecánicas”—, aínda que houbo novos intentos de clasificación: Boecio dividiu as artes en ars e artificium, clasificación similar á de artes liberais e vulgares, pero nunha acepción que case excluía as formas manuais do campo da arte, dependendo este tan só da mente. No século XII, Radulfo de Campo Lungo tentou facer unha clasificación das artes mecánicas, reducíndoas a sete, igual número que as liberais. En función da súa utilidade cara á sociedade, dividiunas en: ars victuaria, para alimentar á xente; lanificaria, para vestirlles; architectura, para procurarlles unha casa; suffragatoria, para darlles medios de transporte; medicinaria, que lles curaba; negotiatoria, para o comercio; militaria, para defenderse.

No século XVI empezou a considerarse que a arquitectura, a pintura e a escultura eran actividades que requirían non só oficio e destreza, senón tamén un tipo de concepción intelectual que as facían superiores a outros tipos de manualidades. Xestábase así o concepto moderno de arte, que durante o Renacemento adquiriu o nome de arti do disegno (artes do deseño), por canto comprendían que esta actividade —o deseñar— era a principal na xénese das obras de arte.

Con todo, faltaba aglutinar estas artes do deseño co resto de actividades consideradas artísticas (música, poesía e teatro), tarefa que se desenvolveu durante os dous séculos seguintes con varios intentos de buscar un nexo común a todas estas actividades: así, o humanista florentino Giannozzo Manetti propuxo o termo “artes enxeñosas”, onde incluía as artes liberais, polo que só cambiaba o vocábulo; o filósofo neoplatónico Marsilio Ficino elaborou o concepto de “artes musicais”, argumentando que a música era a inspiración para todas as artes; en 1555, Giovanni Pietro Capriano introduciu no seu De vera poetica a acepción “artes nobres”, apelando á elevada finalidade destas actividades; Lodovico Castelvetro falou no seu Correttione (1572) de “artes memoriais”, xa que segundo el estas artes buscaban fixar en obxectos a memoria de cousas e acontecementos; Claude-François Menestrier, historiador francés do século XVII, formulou a idea de “artes pictóricas”, remarcando o carácter visual da arte; Emanuele Tesauro ideou en 1658 a noción de “artes poéticas”, inspirado na soada cita de Horacio “ut pictura poesis” (a pintura como a poesía), describindo o compoñente poético e metafórico destas artes; xa no século XVIII, coincidiron nun mesmo ano (1744) dúas definicións, a de “artes agradábeis” de Giambattista Vico, e a de “artes elegantes” de James Harris; por último, en 1746, Charles Batteux estableceu en As belas artes reducidas a un único principio a concepción actual de Belas Artes, remarcando o seu aspecto de imitación (imitatio).

Batteux incluíu nas belas artes á pintura, á escultura, á música, á poesía e á danza, mentres que mantivo o termo artes mecánicas para o resto de actividades artísticas, e sinalou como actividades entre ámbalas dúas categorías a arquitectura e a retórica, aínda que ó pouco tempo eliminouse o grupo intermedio e a arquitectura e a retórica incorporáronse plenamente ás belas artes. Con todo, co tempo, esta lista sufriu diversas variacións, e aínda que se aceptaba comunmente a presenza de arquitectura, pintura, escultura, música e poesía, os dous postos restantes oscilaron entre a danza, a retórica, o teatro e a xardinería, ou, máis adiante, novas disciplinas como a fotografía e o cinema. O termo “belas artes” fixo fortuna, e quedou fixado como definición de tódalas actividades baseadas na elaboración de obxectos con finalidade estética, producidos de forma intelectual e con vontade expresiva e transcendente. Así, desde entón, as artes foron “belas artes”, separadas tanto das ciencias como dos oficios manuais. Por iso mesmo, durante o século XIX foise producindo un novo cambio terminolóxico: xa que as artes eran só as belas artes, e o resto de actividades non o eran, ós poucos foise perdendo o termo “belas” para quedar só o de “artes”, quedando a acepción “arte” tal e como a entendemos hoxe en día. Mesmo sucedeu que entón se restrinxiu o termo “belas artes” para designar as artes visuais, as que no Renacemento denominábanse “artes do deseño” (arquitectura, pintura e escultura), sendo as demais as “artes en xeral”. Tamén houbo unha tendencia cada vez máis crecente a separar as artes visuais das literarias, que recibiron o nome de “belas letras”.

Con todo, a pesar da aceptación xeral da clasificación proposta por Batteux, nos séculos seguintes aínda se produciron intentos de novas clasificacións da arte: Immanuel Kant distinguiu entre “artes mecánicas” e “artes estéticas”; Robert von Zimmermann falou de artes da representación material (arquitectura e escultura), da representación perceptiva (pintura e música) e da representación do pensamento (literatura); e Alois Riegl, en Arte industrial da época romana tardía, dividiu a arte en arquitectura, plástica e ornamento. Hegel, no seu Estética (1835-1838), estableceu tres formas de manifestación artística: arte simbólica, clásica e romántica, que se relacionan con tres formas diferentes de arte, tres estadios de evolución histórica e tres maneiras distintas de tomar forma a idea:

Na idea, primeiro hai unha relación de desaxuste, onde a idea non atopa forma; despois é de axuste, cando a idea se axusta á forma; por último, no desbordamento, a idea excede a forma, tende ó infinito. Na evolución histórica, equipara infancia coa arte prehistórica, antigo e oriental; madurez, coa arte grega e romana; e vellez, coa arte cristiá. En canto á forma, a arquitectura (forma monumental) é unha arte tectónica, depende da materia, de pesos, medidas etc.; a escultura (forma antropomórfica) depende máis da forma volumétrica, polo que se achega máis ó home; a pintura, música e poesía (formas suprasensíbeis) son a etapa máis espiritual, máis desmaterializada. A creación artística non ten que ser unha mimese, senón un proceso de liberdade espiritual. Na súa evolución, cando o artista chega ó seu límite, vanse perdendo as formas sensíbeis, a arte vólvese máis conceptual e reflexiva; ó final deste proceso prodúcese a “morte da arte”.

A pesar de todo, estes intentos de clasificación resultaron un tanto baldíos e, cando parecía que por fin se chegou a unha definición da arte universalmente aceptable, despois de tantos séculos de evolución, os cambios sociais, culturais e tecnolóxicos producidos durante os séculos XIX e XX comportaron un novo intento de definir a arte con base en parámetros máis abertos e omnicomprensivos, tentando abarcar tanto unha definición teórica da arte como unha catalogación práctica que incluíse as novas formas artísticas que xurdiron nos últimos tempos (fotografía, cinema, cómic, novas tecnoloxías etc.). Como o de Juan Acha co seu ensaio Arte e sociedade. Latinoamérica: o produto artístico e estrutura (1979), que contén unha complexa organización das artes segundo a súa aplicación e orixe; en grupos como Corpo-Obxecto, Superficie-Obxectos, Superficies-Icónicas, Superficies-Literarias, Espectáculos e Audicións. E outra máis simple en Lóxica do Límite (1991) de Eugenio Trías, na que o artista é como un habitante e a un determinado oficio artístico como un habitáculo, que constitúen tres grandes áreas da arte: artes estáticas ou do espazo, artes mixtas e artes temporais ou dinámicas.

Estes intentos, un tanto infrutuosos, produciron en certa forma o efecto contrario, acentuando aínda máis a indefinición da arte, que hoxe en día é un concepto aberto e interpretable, onde caben moitas fórmulas e concepcións, aínda que se adoita aceptar un mínimo denominador común baseado en calidades estéticas e expresivas, así como un compoñente de creatividade.

Actualmente adóitase considerar a seguinte lista de belas artes:

Certos críticos e historiadores consideran outras artes na lista, como a televisión, o teatro, a moda, a publicidade, a animación e os videoxogos. Na actualidade existe aínda certa discrepancia sobre cal sería a “décima arte”.

As artes creativas a miúdo son divididas en categorías máis específicas, como as artes decorativas, as artes plásticas, as artes escénicas ou a literatura. Así, a pintura é unha forma de arte visual, e a poesía é unha forma de literatura. Algúns exemplos son:

Cada período histórico tivo unhas características concretas e definibles, comúns a outras rexións e culturas, ou ben únicas e diferenciadas, que evolucionan co devir dos tempos. De aí xorden os estilos artísticos, que poden ter unha orixe xeográfica ou temporal, ou mesmo reducirse á obra dun artista en concreto, a condición de que se produzan unhas formas artísticas claramente definitorias. «Estilo» provén do latín stilus ‘punzón’, escrito en época medieval como stylus por influencia do termo grego στῦλος (stylos, ‘columna’). Antigamente, denominábase así a un tipo de punzón para escribir sobre taboíñas de cera; co tempo, pasou a designar tanto o instrumento, como o traballo do escritor e a súa maneira de escribir. O concepto de estilo xurdiu en literatura, pero pronto se estendeu ó resto de artes, especialmente música e danza. Actualmente emprégase este termo no seu sentido metonímico, é dicir, como aquela calidade que identifica a forma de traballar, de expresarse ou de concibir unha obra de arte por parte do artista, ou ben, en sentido máis xenérico, dun conxunto de artistas ou obras que teñen diversos puntos en común, agrupados xeográfica ou cronoloxicamente. Así, o estilo pode ser tanto un conxunto de caracteres formais, ben individuais —a forma de escribir, de compor ou de elaborar unha obra de arte por parte dun artista—, ou ben colectivos —dun grupo, unha época ou un lugar xeográfico—, como un sistema orgánico de formas, en que sería a conxunción de determinados factores a que xeraría a forma de traballar do grupo, como na arte románica, gótica, barroco etc. Segundo Focillon, un estilo é «un conxunto coherente de formas unidas por unha conveniencia recíproca, submisas a unha lóxica interna que as organiza».

Estes caracteres individuais ou sociais son signos distintivos que permiten diferenciar, definir e catalogar de forma empírica a obra dun artista ou un grupo de artistas adscritos a un mesmo estilo ou “escola” —termo que designa un grupo de autores con características comúns definitorias. Así, a “estilística” é a ciencia que estuda os diversos signos distintivos, obxectivos e unívocos, da obra dun artista ou escola. Este estudo serviu na historia da arte como punto de partida para a análise do devir histórico artístico baseado no estilo, como se pode apreciar nalgunha escola historiográfica como o formalismo.

O estilo estuda ó artista e á obra de arte como materialización dunha idea, plasmada na materia a través da técnica, o que constitúe unha linguaxe formal susceptible de análise e de catalogación e periodificación. Doutra banda, así como a similitude de formas crean unha linguaxe e, por tanto, un estilo, unha mesma forma pode ter distinta significación en diversos estilos. Así, os estilos están suxeitos a unha dinámica evolutiva que adoita ser cíclica, recorrente, perceptible en maior ou menor grao en cada período histórico. Adóitanse distinguir en cada estilo, escola ou período artístico diversas fases —coas naturais variacións concretas en cada caso—: “fase preclásica”, onde se comezan a configurar os signos distintivos de cada estilo concreto —adóitanse denominar cos prefixos ‘proto’ ou ‘pre’, como o prerromanticismo—; “fase clásica”, onde se concretan os principais signos característicos do estilo, que servirán de puntos de referencia e suporán a materialización das súas principais realizacións; “fase manierista”, onde se reinterpretan as formas clásicas, elaboradas desde un punto de vista máis subxectivo por parte do autor; “fase barroca”, que é unha reacción contra as formas clásicas, deformadas a gusto e capricho do artista; “fase arcaizante”, onde se volve ás formas clásicas, pero xa coa evidente falta de naturalidade que lle é intrínseca —adóitase denominar co prefixo post-, como o postimpresionismo—; e “fase recorrente”, onde a falta de referentes provoca unha tendencia ó eclecticismo —adóitanse denominar co prefixo ‘neo’, como o neoclasicismo.

Un xénero artístico é unha especialización temática en que se adoitan dividir as diversas artes. Antigamente denominábase “pintores de xénero” ós que se ocupaban dun só tema: retratos, paisaxes, pinturas de flores, animais etc. O termo tiña un certo sentido pexorativo, xa que parecía que o artista que trataba só eses asuntos non valía para outros, e contrapúñase ó “pintor de historia”, que nunha soa composición trataba diversos elementos (paisaxe, arquitectura, figuras humanas). No século XVIII, o termo aplicouse ó pintor que representaba escenas da vida cotiá, oposto igualmente ó pintor de historia, que trataba temas históricos, mitolóxicos etc. En cambio, no século XIX, ó perder a pintura de historia a súa posición privilexiada, outorgouse igual categoría á historia que á paisaxe, retrato etc. Entón, a pintura de xénero pasou a ser a que non trataba as principais catro clases recoñecidas: historia, retrato, paisaxe e mariña. Así, un pintor de xénero era o que non tiña ningún xénero definido. Por último, ó eliminar calquera xerarquía na representación artística, actualmente considérase pintura de xénero calquera obra que represente escenas da vida cotiá, temas anecdóticos, á vez que aínda se fala de xéneros artísticos para designar os diversos temas que foron recorrentes na historia da arte (paisaxe, retrato, espido, bodegón), facendo así unha síntese entre os diversos conceptos anteriores.

A pintura, como elemento bidimensional, necesita un soporte (muro, madeira, lenzo, cristal, metal, papel etc.); sobre este soporte ponse o pigmento (colorante + aglutinante). É o aglutinante o que clasifica os distintos procedementos pictóricos:

Segundo o material, pódese traballar en tres sistemas: “aditivo”, modelando e engadindo materia, xeralmente en materias brandas (cera, plastilina, barro); “subtractivo”, eliminando materia até descubrir a figura, xeralmente en materiais duros (pedra, mármore, madeira, bronce, ferro); e “mixto”, engadindo e quitando. Tamén se pode facer por fundición, a través dun molde. Feita a escultura, pódese deixar ó natural ou policromala, con colorantes vexetais ou minerais ou en encausto, ás témperas ou ó óleo, en dourado ou estufado (imitación de ouro).

Existen diversos tipos de vidro: “vidro sódico” (o máis básico, a partir de sílice), cristal (sílice e óxido de chumbo ou potasio), “vidro calcedónico” (sílice e óxidos metálicos) e “vidro lácteo” (sílice, bióxido de manganeso e óxido de estaño). A principal técnica para traballalo é o soprado, onde se lle pode dar calquera forma e espesor. En canto á decoración, pode ser pintada, esgrafiada, tallada, con pinzas, a filigrana etc.

Realízase con arxila, en catro clases: barro cocido poroso vermello-amarelado (olaría, terracota, biscoito); barro cocido poroso branco (louza); barro cocido non poroso gris, pardo ou marrón (gres); barro cocido compacto non poroso branco medio transparente (porcelana). Pódese elaborar de forma manual ou mecánica —con torno—, despois cócese no forno —a temperaturas entre 400º e 1300º, segundo o tipo—, e decórase con esmalte ou pintura.

É a arte de confeccionar obxectos decorativos con metais nobres ou pedras preciosas, como o ouro, prata, diamante, perla, ámbar, coral etc. 

Faise con ferro (limonita, pirita ou magnetita), reducíndoo con calor, saíndo unha pasta a lume coa que se fan lingotes. Hai tres clases: “coado”, con moito carbono, sílice, xofre e manganeso, non serve para forxar, só para fundir en molde; “ferro doce ou forxado”, con menos carbono, é máis maleable e dúctil, pódese forxar, pero é brando e perde o fío; “aceiro”, con manganeso, tungsteno, cobalto e volframio, é máis duro, para instrumentos cortantes. O modelado realízase sen engadir nin quitar material, senón que existen diversas técnicas alternativas: estirar, ensanchar, fender, curvar, recalcar etc.

A conservación e restauración de obras de arte é unha actividade que ten por obxecto a reparación ou actuación preventiva de calquera obra que, debido á súa antigüidade ou estado de conservación, sexa susceptible de ser intervida para preservar a súa integridade física, así como os seus valores artísticos, respectando ó máximo a esencia orixinal da obra.

En arquitectura, a restauración adoita ser de tipo funcional, para preservar a estrutura e unidade do edificio, ou reparar gretas ou pequenos defectos que poidan xurdir nos materiais construtivos. Até o século XVIII, as restauracións arquitectónicas só preservaban as obras de culto relixioso, dado o seu carácter litúrxico e simbólico, reconstruíndo outro tipo de edificios sen respectar sequera o estilo orixinal. Con todo, desde o auxe da arqueoloxía a finais do século XVIII, especialmente coas escavacións de Pompeia e Herculano, tendeuse a preservar na medida do posible calquera estrutura do pasado, a condición de que tivese un valor artístico e cultural. Aínda así, no século XIX os ideais románticos levaron a buscar a pureza estilística do edificio, e a moda do historicismo levou a formulacións como os de Viollet-le-Duc, defensor da intervención en monumentos en base a un certo ideal estilístico. Na actualidade, téndese a preservar ó máximo a integridade dos edificios históricos.

No terreo da pintura, evolucionouse desde unha primeira perspectiva de tentar recuperar a lexibilidade da imaxe, engadindo se fose necesario partes perdidas da obra, a respectar a integridade tanto física como estética da obra de arte, facendo as intervencións necesarias para a súa conservación sen que se produza unha transformación radical da obra. A restauración pictórica adquiriu un crecente impulso a partir do século XVII, debido ó mal estado de conservación de pinturas ó fresco, técnica bastante corrente na Idade Media e o Renacemento. Igualmente, o aumento do mercado das antigüidades propiciou a restauración de obras antigas cara á súa posterior comercialización. Por último, en escultura houbo unha evolución paralela: desde a reconstrución de obras antigas, xeralmente en canto a membros mutilados (como na reconstrución do Laocoonte en 1523-1533 por parte de Giovanni Angelo Montorsoli), até a actuación sobre a obra preservando a súa estrutura orixinal, mantendo en caso necesario un certo grao de reversibilidade da actuación practicada.

A estética é unha rama da filosofía que se encarga de estudar a maneira como o razoamento do ser humano interpreta os estímulos sensoriais que recibe do mundo circundante. Poderíase dicir, así como a lóxica estuda o coñecemento racional, que a estética é a ciencia que estuda o coñecemento sensible, o que adquirimos a través dos sentidos. Entre os diversos obxectos de estudo da estética figuran a beleza ou os xuízos de gusto, así como as distintas maneiras de interpretalos por parte do ser humano. Por tanto, a estética está intimamente ligada á arte, analizando os diversos estilos e períodos artísticos conforme ó diversos compoñentes estéticos que neles se atopan. A miúdo adóitase denominar a estética como unha “filosofía da arte”. A estética é unha reflexión filosófica que se fai sobre obxectos artísticos e naturais, e que produce un “xuízo estético”. A percepción sensorial, unha vez analizada pola intelixencia humana, produce ideas, que son abstraccións da mente, e que poden ser obxectivas ou subxectivas. As ideas provocan xuízos, ó relacionar elementos sensoriais; á súa vez, a relación de xuízos é razoamento. O obxectivo da estética é analizar os razoamentos producidos polas devanditas relacións de xuízos.

O termo estética provén do grego αἴσθησις (aísthêsis, ‘sensación’). Foi introducido polo filósofo alemán Alexander Gottlieb Baumgarten na súa obra Reflexións filosóficas acerca da poesía (1735), e máis tarde na súa Aesthetica (1750). Así pois, a historia da estética, rigorosamente falando, comezaría con Baumgarten no século XVIII, sobre todo coa sistematización desta disciplina realizada por Immanuel Kant. Con todo, o concepto é extrapolable ós estudos sobre o tema efectuados polos filósofos anteriores, especialmente desde a Grecia clásica. Cabe sinalar, por exemplo, que os antigos gregos tiñan un vocábulo equiparable ó actual concepto de estética, que era Φιλοκαλία (filocalía, ‘amor á beleza’). Poderíase dicir que en Grecia naceu a estética como concepto, mentres que con Baumgarten convértese nunha ciencia filosófica.

Segundo Arnold Hauser, as «obras de arte son provocacións coas cales polemizamos», pero que non nos explicamos. Interpretámolas de acordo coas nosas propias finalidades e aspiracións, trasladámoslles un sentido que ten a súa orixe nas nosas formas de vida e hábitos mentais. Nós, «de toda arte coa cal temos unha relación auténtica facemos unha arte moderna». Hoxe en día, a arte estableceu uns conxuntos de relacións que permiten englobar dentro dunha soa interacción a obra de arte, o artista ou creador e o público receptor ou destinatario. Hegel, no seu Estética, tentou definir a transcendencia desta relación dicindo que «a beleza artística é máis elevada que a beleza da natureza, xa que cambia as formas ilusorias deste mundo imperfecto, onde a verdade escóndese tralas falsas aparencias para alcanzar unha verdade máis elevada creada polo espírito».

A arte é tamén un xogo coas aparencias sensibles, as cores, as formas, os volumes, os sons etc. É un xogo gratuíto onde se crea do nada ou de pouco máis que o nada unha aparencia que non pretende outra cousa que enganarnos. É un xogo pracenteiro que satisfai as nosas necesidades eternas de simetría, de ritmo ou de sorpresa. A sorpresa que para Baudelaire é a orixe da poesía. Así, segundo Kant, o pracer estético deriva menos da intensidade e a diversidade de sensacións, que da maneira, en aparencia espontánea, pola cal elas manifestan unha profunda unidade, sensible no seu reflexo, pero non conceptualizable.

Para Ernst Gombrich, «en realidade a arte non existe: só hai artistas». Máis adiante, na introdución da súa obra A historia da arte, di que non ten nada de malo que nos deleitemos no cadro dunha paisaxe porque nos lembra a nosa casa, ou nun retrato porque nos lembra un amigo, xa que, como humanos que somos, cando miramos unha obra de arte estamos sometidos a un conxunto de recordos que para ben ou para mal inflúen sobre os nosos gustos. Seguindo a Gombrich, pódese ver como ós artistas tamén lles sucede algo parecido: no Retrato dun neno (Nicholas Rubens), o pintor flamengo Rubens representouno fermoso, xa que seguramente se sentía orgulloso do aspecto do neno, e quíxonos transmitir a súa paixón de pai á vez que de artista; no Retrato da nai, o pintor alemán Durero debuxouna coa mesma devoción e amor que Rubens sentía polo seu fillo, pero aquí vemos un estudo fiel da cara dunha muller vella, non hai beleza natural, pero Durero, coa súa enorme sinceridade, creou unha grande obra de arte.

A socioloxía da arte é unha disciplina das ciencias sociais que estuda a arte desde unha formulación metodolóxica baseada na socioloxía. O seu obxectivo é estudar a arte como produto da sociedade humana, analizando os diversos compoñentes sociais que concorren na xénese e difusión da obra artística. A socioloxía da arte é unha ciencia multidisciplinar, recorrendo para as súas análises a diversas disciplinas como a cultura, a política, a economía, a antropoloxía, a lingüística, a filosofía, e demais ciencias sociais que inflúan no devir da sociedade. Entre os diversos obxectos de estudo da socioloxía da arte atópanse varios factores que interveñen desde un punto de vista social na creación artística, desde aspectos máis xenéricos como a situación social do artista ou a estrutura sociocultural do público, até máis específicos como o mecenado, o mercantilismo e comercialización da arte, as galerías de arte, a crítica de arte, o coleccionismo, a museografía, as institucións e fundacións artísticas etc. Tamén cabe remarcar no século XX a aparición de novos factores como o avance na difusión dos medios de comunicación, a cultura de masas, a categorización da moda, a incorporación de novas tecnoloxías ou a apertura de conceptos na creación material da obra de arte (arte conceptual, arte de acción).

A socioloxía da arte debe as súas primeiras formulacións ó interese de diversos historiadores pola análise da contorna social da arte desde mediados do século XIX, sobre todo trala irrupción do positivismo como método de análise científica da cultura, e a creación da socioloxía como ciencia autónoma por Auguste Comte. Con todo, a socioloxía da arte desenvolveuse como disciplina particular durante o século XX, coa súa propia metodoloxía e os seus obxectos de estudo determinados. Principalmente, o punto de partida desta disciplina adóitase situar inmediatamente despois da Segunda Guerra Mundial, coa aparición de diversas obras decisivas no desenvolvemento desta corrente disciplinar: Arte e revolución industrial, de Francis Klingender (1947); A pintura florentina e o seu ambiente social, de Friedrich Antal (1948); e Historia social da literatura e a arte, de Arnold Hauser (1951). Nos seus inicios, a socioloxía da arte estivo estreitamente vinculada ó marxismo -como os propios Hauser e Antal, ou Nikos Hadjinikolaou, autor de Historia da arte e loita de clases (1973)-, aínda que logo se desmarcou desta tendencia para adquirir autonomía propia como ciencia. Outros autores destacados desta disciplina son Pierre Francastel, Herbert Read, Francis Haskell, Michael Baxandall, Peter Burke, Giulio Carlo Argan etc.

A psicoloxía da arte é a ciencia que estuda os fenómenos da creación e a apreciación artística desde unha perspectiva psicolóxica. A arte é, como manifestación da actividade humana, susceptible de ser analizado de forma psicolóxica, estudando os diversos procesos mentais e culturais que na xénese da arte atópanse, tanto na súa creación como na súa recepción por parte do público. Á súa vez, como fenómeno da conduta humana, pode servir como base de análise da conciencia humana, sendo a percepción estética un factor distintivo do ser humano como especie, que o afasta dos animais. A psicoloxía da arte é unha ciencia interdisciplinar, que debe recorrer forzosamente a outras disciplinas científicas para poder efectuar as súas análises, desde —loxicamente— a historia da arte, até a filosofía e a estética, pasando pola socioloxía, a antropoloxía, a neurobioloxía etc. Tamén está estreitamente conectada co resto de ramas da psicoloxía, desde a psicanálise até a psicoloxía cognitiva, evolutiva ou social, ou ben a psicobioloxía e os estudos de personalidade. Así mesmo, a nivel fisiolóxico, a psicoloxía da arte estuda os procesos básicos da actividade humana —como a percepción, a emoción e a memoria-, así como as funcións superiores do pensamento e a linguaxe. Entre os seus obxectos de estudo atópanse tanto a percepción da cor (recepción retiniana e procesamento cortical) e a análise da forma, como os estudos sobre creatividade, capacidades cognitivas (símbolos, iconas), a arte como terapia etc. Para o desenvolvemento desta disciplina foron esenciais as contribucións de Sigmund Freud, Gustav Fechner, a Escola da Gestalt (dentro da que destacan os traballos de Rudolf Arnheim), Lev Vygotski, Howard Gardner etc.

Unha das principais correntes da psicoloxía da arte foi a Escola da Gestalt, que afirma que estamos condicionados pola nosa cultura —en sentido antropolóxico—, que a cultura condiciona a nosa percepción. Toman un punto de partida da obra de Karl Popper, quen afirmou que na apreciación estética hai un punto de inseguridade (gusto), que non ten base científica e non se pode xeneralizar; levamos unha idea preconcibida (“hipótese previa”), que fai que atopemos no obxecto o que buscamos. Segundo a Gestalt, a mente configura, a través de certas leis, os elementos que chegan a ela a través das canles sensoriais (percepción) ou da memoria (pensamento, intelixencia e resolución de problemas). Na nosa experiencia do medio ambiente, esta configuración ten un carácter primario sobre os elementos que a conforman, e a suma destes últimos por si sós non podería levarnos, por tanto, á comprensión do funcionamento mental. Fundaméntanse na noción de estrutura, entendida como un todo significativo de relacións entre estímulos e respostas, e tentan entender os fenómenos na súa totalidade, sen separar os elementos do conxunto, que forman unha estrutura integrada fóra da cal devanditos elementos non terían significación. Os seus principais expoñentes foron Rudolf Arnheim, Max Wertheimer, Wolfgang Köhler, Kurt Koffka e Kurt Lewin.

A crítica de arte é un xénero, entre literario e académico, que fai unha valoración sobre as obras de arte, artistas ou exposicións, en principio de forma persoal e subxectiva, pero baseándose na historia da arte e as súas múltiples disciplinas, valorando a arte segundo o seu contexto ou evolución. É á vez valorativa, informativa e comparativa, redactada de forma concisa e amena, sen pretender ser un estudo académico pero achegando datos empíricos e contrastábeis. Denis Diderot é considerado o primeiro crítico de arte moderna, polos seus comentarios sobre as obras de arte expostas nos salóns parisienses, realizados no Salón Carré do Louvre desde 1725. Estes salóns, abertos ó público, actuaron como centro difusor de tendencias artísticas, propiciando modas e gustos en relación á arte, polo que foron obxecto de debate e crítica. Diderot escribiu as súas impresións sobre estes salóns primeiro nunha carta escrita en 1759, que foi publicada na Correspondance littéraire de Grimm, e desde entón até 1781, sendo o punto de arranque do xénero.

Na xénese da crítica de arte hai que valorar, por unha banda, o acceso do público ás exposicións artísticas, que unido á proliferación dos medios de comunicación de masas desde o século XVIII produciu unha vía de comunicación directa entre o crítico e o público ó que se dirixe. Doutra banda, o auxe da burguesía como clase social que investiu na arte como obxecto de ostentación, e o crecemento do mercado artístico que levou consigo, propiciaron o ambiente social necesario para a consolidación da crítica artística. A crítica de arte estivo xeralmente vinculada ó xornalismo, exercendo unha laboura de portavoces do gusto artístico que, por unha banda, conferiulles un gran poder, ó ser capaces de afundir ou encumbrar a obra dun artista, pero por outra lles fixo obxecto de feroces ataques e controversias. Outra faceta a remarcar é o carácter de actualidade da crítica de arte, xa que se centra no contexto histórico e xeográfico no que o crítico desenvolve o seu labor, inmersa nun fenómeno cada vez máis dinámico como é o das correntes de moda. Así, a falta de historicidade para emitir un xuízo sobre bases consolidadas, leva á crítica de arte a estar frecuentemente sustentada na intuición do crítico, co factor de risco que iso leva. Con todo, como disciplina suxeita ó seu tempo e á evolución cultural da sociedade, a crítica de arte sempre revela un compoñente de pensamento social no que se ve inmersa, existindo así diversas correntes de crítica de arte: romántica, positivista, fenomenolóxica, semiolóxica etc.

Entre os críticos de arte houberon desde famosos escritores até os propios historiadores da arte, que moitas veces pasaron da análise metodolóxica á crítica persoal e subxectiva, conscientes de que era unha arma de gran poder hoxe en día. Como nomes, poderíase citar a Charles Baudelaire, John Ruskin, Oscar Wilde, Émile Zola, Joris-Karl Huysmans, Guillaume Apollinaire, Wilhelm Worringer, Clement Greenberg, Michel Tapié etc.; no mundo castelanfalante, destacan Eugeni d'Ors, Aureliano de Beruete, Jorge Romeu Brest, Juan Antonio Gaya Nuño, Alexandre Cirici, Juan Eduardo Cirlot, Enrique Lafuente Ferrari, Rafael Santos Torroella, Francisco Calvo Serraller, José Corredor Matheos, Irma Arestizábal, Ticio Escobar, Raúl Zamudio etc.

A historiografía da arte é a ciencia que analiza o estudo da historia da arte, desde un punto de vista metodolóxico, é dicir, da forma como o historiador afronta o estudo da arte, as ferramentas e disciplinas que lle poden ser de utilidade para este estudo. O mundo da arte sempre levou en paralelo un compoñente de autorreflexión, desde antigo os artistas, ou outras persoas ó seu redor, plasmaron por escrito diversas reflexións sobre a súa actividade. Vitruvio escribiu o tratado sobre arquitectura máis antigo que se conserva, De Architectura. A súa descrición das formas arquitectónicas da antigüidade grecorromana influíu poderosamente no Renacemento, sendo á vez unha importante fonte documental polas informacións que achega sobre a pintura e a escultura gregas e romanas. Giorgio Vasari, en Vida dos máis excelentes arquitectos, pintores e escultores italianos desde Cimabue até os nosos tempos (1542-1550), foi un dos predecesores da historiografía da arte, facendo unha crónica dos principais artistas do seu tempo, pondo especial énfase na progresión e o desenvolvemento da arte. Con todo, estes escritos, xeralmente crónicas, inventarios, biografías ou outros escritos máis ou menos literarios, carecían de perspectiva histórica e o rigor científico necesarios para ser considerados historiografía da arte.

Johann Joachim Winckelmann é considerado o pai da historia da arte, creando unha metodoloxía científica para a clasificación das artes e baseando a historia da arte nunha teoría estética de influencia neoplatónica: a beleza é o resultado dunha materialización da idea. Grande admirador da cultura grega, postulou que na Grecia antiga deuse a beleza perfecta, xerando un mito sobre a perfección da beleza clásica que aínda condiciona a percepción da arte hoxe día. En Reflexión sobre a imitación das obras de arte gregas (1755) afirmou que os gregos chegaron a un estado de perfección total na imitación da natureza, polo que nós só podemos imitar ós gregos. Así mesmo, relacionou a arte coas etapas da vida humana (infancia, madurez, vellez), establecendo unha evolución da arte en tres estilos: arcaico, clásico e helenístico.

Durante o século XIX, a nova disciplina buscou unha formulación máis práctica e rigorosa, sobre todo desde a aparición do positivismo. Con todo, esta tarefa abordouse desde diversas metodoloxías que supuxeron unha gran multiplicidade de tendencias historiográficas: o romanticismo impuxo unha visión historicista e revivalista do pasado, rescatando e pondo novamente de moda estilos artísticos que foran minusvalorados polo neoclasicismo winckelmanniano; así o vemos na obra de Ruskin, Viollet-lle-Duc, Goethe, Schlegel, Wackenroder etc. En cambio, a obra de autores como Karl Friedrich von Rumohr, Jacob Burckhardt ou Hippolyte Taine, supuxo un primeiro intento serio de formular unha historia da arte en base a criterios científicos, baseándose na análise crítica das fontes historiográficas. Doutra banda, Giovanni Morelli introduciu o concepto do connoisseur, o experto en arte, que o analiza en base tanto ós seus coñecementos como á súa intuición.

A primeira escola historiográfica de gran relevancia foi o formalismo, que defendía o estudo da arte a partir do estilo, aplicando unha metodoloxía evolucionista que outorgaba á arte unha autonomía afastada de calquera consideración filosófica, rexeitando a estética romántica e o idealismo hegeliano, e achegándose ó neokantismo. O seu principal teórico foi Heinrich Wölfflin, considerado o pai da moderna historia da arte. Aplicou á arte criterios científicos, como o estudo psicolóxico ou o método comparativo: definía os estilos polas diferenzas estruturais inherentes ós mesmos, como argumentou na súa obra Conceptos fundamentais da Historia da arte (1915). Wölfflin non outorgaba importancia ás biografías dos artistas, defendendo en cambio a idea de nacionalidade, de escolas artísticas e estilos nacionais. As teorías de Wölfflin foron continuadas pola chamada Escola de Viena, con autores como Alois Riegl, Max Dvořák, Hans Sedlmayr e Otto Pächt.

Xa no século XX, a historiografía da arte continuou dividida en múltiples tendencias, desde autores aínda enmarcados no formalismo (Roger Fry, Henri Focillon), pasando polas escolas sociolóxica (Friedrich Antal, Arnold Hauser, Pierre Francastel, Giulio Carlo Argan) ou psicolóxica (Rudolf Arnheim, Max Wertheimer, Wolfgang Köhler), até perspectivas individuais e sintetizadoras como as de Adolf Goldschmidt ou Adolfo Venturi. Unha das escolas máis recoñecidas foi a da iconoloxía, que centra os seus estudos na simboloxía da arte, no significado da obra artística. A través do estudo de imaxes, emblemas, alegorías e demais elementos de significación visual, pretenden esclarecer a mensaxe que o artista pretendeu transmitir na súa obra, estudando a imaxe desde postulados mitolóxicos, relixiosos ou históricos, ou de calquera índole semántica presente en calquera estilo artístico. Os principais teóricos deste movemento foron Aby Warburg, Erwin Panofsky, Ernst Gombrich, Rudolf Wittkower e Fritz Saxl.

Moitas grandes tradicións en arte teñen os seus comezos na arte dalgunha das grandes civilizacións antigas: Exipcia Antiga, Mesopotámica, Persa, Hindú, China, Grega Antiga, Romana Antiga, Inca, Maia, e Olmeca. Cada un destes centros de civilización desenvolveron un estilo único e característico na súa arte. Debido á medida e duración estas civilizacións, moitos dos seus traballos sobreviviron e moita da súa influencia foi transmitida a outras culturas e tempos posteriores. Algúns tamén proporcionaron os primeiros rexistros de como traballaron os artistas.

En Exipto e Mesopotamia xurdiron as primeiras civilizacións, e os seus artistas/artesáns elaboraron complexas obras de arte que supoñen xa unha especialización profesional.

África esconde innumerables artes locais que reflicten unha gran variedade de culturas que non cesan de evolucionar ó longo do tempo. Estas creacións foron consideradas como verdadeiros obxectos de arte sobre todo a partir do comezo do século XX, sobre todo baixo a influencia dos pintores cubistas. O descubrimento desta arte influíu notablemente na arte moderna occidental..

Hoxe en día, a maioría das obras africanas pertencen a coleccionistas privados porque, no pasado, os museos descoidaron esta arte. Desde entón, a cotización dos obxectos antigos auténticos elevouse, e a UNESCO veu a prohibir desde o comezo dos anos 1990 a exportación de máscaras e de estatuas fóra do continente africano.

A máscara do bosque, que representa normalmente a un espírito, foi considerada durante moito tempo como o obxecto típico que simbolizaba a mellor arte africana. Pero progresivamente outras formas chegaron e en 1966 tivo lugar o primeiro festival mundial de Arte negra de Dakar, presentando ó mundo a riqueza da arte africana, con artistas como Ousman Sow, Assane Non Noye, Paul Ahyi ou Ashira Olatunde.

Desde 1989, unha bienal de arte africana contemporánea mantense regularmente en Dakar.

No leste, o rexeitamento na arte islámica da iconografía centrou a súa énfase nos patróns xeométricos, a caligrafía, e a arquitectura. Máis ó leste, a relixión dominou os estilos e formas artísticas. A India e o Tíbet viron a súa énfase nas esculturas pintadas e na danza con pintura relixiosa compartindo moitas das convencións da escultura e tendendo a brillantes cores con énfases nos perfís. China creou moitas formas de arte floridas, tallas en xade, traballos en bronce, olaría (incluíndo o impresionante exército de terracota do Emperador Qin), poesía, caligrafía, música, pintura, drama, ficción etc. Os estilos chineses varían moito de era a era e tradicionalmente noméanse despois da dinastía gobernante. Por exemplo, na dinastía Tan as pinturas son monocromáticas e escasas, salientando en paisaxes idealizadas, pero na dinastía Ming as pinturas son moi concorridas, cheas de cor, e enfocadas a contar historias a través do escenario e a composición. Xapón tamén nomea os seus estilos despois das dinastías imperiais, e tamén viviu moita interacción entre os estilos de caligrafía e pintura. A xilografía volveuse moi importante no Xapón despois do século XVII.

A cultura olmeca, entre 1200 a. C. e 500 a. C., foi a primeira das grandes civilizacións de mesoamérica, é coñecida particularmente pola riqueza iconográfica e a calidade técnica da súa arte, que foi unha referencia e unha herdanza para tódalas culturas posteriores. A Arte olmeca maniféstase por un gran dominio da escultura e do cicelado. Os artistas olmecas elaboraban a súa arte na arxila, a pedra e o bosque, así como sobre algunhas pinturas rupestres.

A arte maia desenvólvese durante o período preclásico (1500 a. C. a 250 d. C.), durante a Época I e II. Recibiu as influencias da civilización Olmeca. Outras civilizacións mesoamericanas, incluíndo Teotihuacán e a Tolteca, afectáronlles e alcanzou o seu apoxeo durante o período da civilización clásica ou Época III (aproximadamente 200 a 900 d. C.). Os Maias son soados pola súa utilización do xade, da obsidiana e do estuco.

Os artistas aztecas (1300-1519) destacaban na arte da máscara de pedra, herdado dos Toltecas, do que se facía un uso funerario ou relixioso. Eles revestían de pinturas as paredes dos seus templos e dos seus palacios.

A arte amerindia é a forma de arte orixinaria de América do Norte. Ningunha das linguas autóctonas de América do Norte contén, parece ser, unha palabra correspondente co concepto occidental de arte. Con todo, os obxectos concibidos polos seus artesáns actualmente son considerados completamente como obras de arte.

Entre finais do século XVIII e principios do XIX sentáronse as bases da sociedade contemporánea, marcada no terreo político polo fin do absolutismo e a instauración de gobernos democráticos —impulso iniciado coa Revolución francesa—; e, no económico, pola Revolución industrial e o afianzamento do capitalismo, que terá resposta no marxismo e a loita de clases. No terreo da arte, comeza unha dinámica evolutiva de estilos que se suceden cronoloxicamente cada vez con maior celeridade, que culminará no século XX cunha atomización de estilos e correntes que conviven e se contrapoñen, inflúense e enfróntanse.

A arte do século XX padece unha profunda transformación: nunha sociedade máis materialista, máis consumista, a arte diríxese ós sentidos, non ó intelecto. Igualmente, cobra especial relevancia o concepto de moda, unha combinación entre a rapidez das comunicacións e o aspecto consumista da civilización actual. Xorden así os movementos de vangarda, que pretenden integrar a arte na sociedade, buscando unha maior interrelación artista-espectador, xa que é este último o que interpreta a obra, podendo descubrir significados que o artista nin coñecía. As últimas tendencias artísticas perden mesmo o interese polo obxecto artístico: a arte tradicional era unha arte de obxecto, o actual de concepto. Hai unha revalorización da arte activo, da acción, da manifestación espontánea, efémera, da arte non comercial (arte conceptual, happening, environment).




#Article 4: Autoridade (269 words)


A Autoridade dende o punto de vista do Estado, pode ser considerado como a forza exercida por unha persoa lexitimada por unha institución, conforme a unhas funcións que lle son xeralmente recoñecidas.
Neste sentido cando unha persoa ten autoridade dedúcese que ten aptitude para mandar (ou impoñe-lo seu punto de vista ou se facer respectar). Así, cando o individuo ten «a» autoridade está autorizado a actuar, a exercer un determinado poder. Neste ámbito, a autoridade está ligada á potestade.

Fóra do ámbito institucional do Estado, a autoridade pode supor en ocasións algo distinto á posibilidade de exerce-la forza para impoñe-las cousas ou potestade. A autoridade tamén a ten quen, por mor da súa capacidade nun ámbito, polos seus coñecementos ou dignidade, pode exercer sobre outros unha influencia á hora de que tomen certas decisións. Neste sentido, moitos órganos consultivos teñen moita autoridade sobre a materia obxecto de consulta.

A palabra autoridade vén do latín auctoritas. O profesor Michel Humbert, no seu libro « Institucións políticas e sociais da antigüidade » (Précis Dalloz) dá informacións referentes a esta última palabra.

Define a noción de autoridade nun sentido máis ben xurídico e social. É o seu carácter necesario, incluso indispensable á estrutura de toda a sociedade o que na fai lexítima para a maioría e que permite la opoñe a erga omnes -coa condición, claro está, que sexa xuridicamente regular-. Non debemos esquecer tampouco o que chamámo-la autoridade natural que pode desprender unha persoa (e aquí tamén o aspecto benéfico é subxacente).

A noción de autoridade foi tratada en filosofía e en socioloxía, en particular por Max Weber e Alexandre Kojeve.




#Article 5: Actor (274 words)


Un actor ou unha actriz, é unha persoa que representa un papel nunha obra teatral, cinematográfica, radiofónica ou televisiva. O primeiro actor do que se ten noticias foi o grego Tespo que actuou no Teatro Dionisio no 534 a.C. e que narrou a historia en primeira persoa, ata entón as historias que se narraban contábanse en terceira persoa.

No século XX, os actores eran professionais da súa materia e formados en arte dramática. Coa aparición do cinema, o número de actores de sona multiplicouse.

Semella que o primeiro actor que rexistra a historia, en -534 (probablemente o 23 de novembro, por mor dos cambios no calendario, durante a historia, fai difícil de determinarlo con exactitude), cando o grego Tespo representou no Teatro de Dioniso, e foi o primeiro en dicir palabras como nunha representación. Antes da representación de Tespo, as historias cantábanse e bailábanse nun estilo narrativo en terceira persoa. O mito teatral mantén que Tespo existe com un espírito malicioso, e ten a culpa dos desastres no teatro. Na Grecia clásica, só os homes podían ser actores e tapaban a cara con carautas grotescas. Continuaron deste xeito tamén durante o Imperio Romano.

Na Idade Media, o teatro esmoreceu. Os xograres son considerados por algúns expertos como os actores, xa que interpretaban as cancións dos trobadores.

O teatro moderno comenzou cos autos sacramentais; como mostra deles pódese citar o Misterio de Elx, que aínda hoxe se representa cada ano na devandita cidade.

Durante o Renacemento e o Barroco, o teatro, xunto cos actores, volve medrar. Os actores comezaron a converterse en professionais. Ademais, cando apareceu a ópera, precisábanse cantantes e actores ó mesmo tempo.




#Article 6: Antropoloxía (1034 words)


A antropoloxía (do grego ἄνθρωπος e λόγος, anthropos logos, «coñecemento do ser humano») é a ciencia social que estuda todas as dimensións do ser humano de forma similar á socioloxía, pero holisticamente. Principalmente enfocada desde a cultura e por medio do método etnográfico como expoñente clásico.

A antropoloxía nace coma unha rama da filosofía que nas súas orixes se dedicaba ao estudo científico da historia. Ao impoñerse na cultura occidental o método científico, diversos autores pensaron que os fenómenos históricos tamén podían acharse gobernados por leis que podían pescudarse, enunciarse e ser utilizadas para a predición de resultados. Así mesmo coincide o seu desenvolvemento inicial co proceso de colonización europeo e a necesidade do estudo e descrición das sociedades non occidentais en América, Asia, Oceanía e África. Esta concepción abandónase durante o século XX, entendéndose actualmente por antropoloxía, segundo Marvin Harris, o estudo da humanidade, dos pobos antigos e modernos e dos seus estilos de vida.

O antropólogo Eric Wolf algunha vez definiu á antropoloxía como a máis científica das humanidades e a máis humanista das ciencias, tratando de explicar como o desenvolvemento da antropoloxía contribuíu a entender a forma de encaixar desta ciencia, dentro doutras disciplinas.

Os antropólogos contemporáneos fan remontar a orixe da súa disciplina á obra de varios pensadores do pasado. Con todo, resulta máis exacto considerar que o nacemento da antropoloxía tivo lugar no Século das Luces, cando en Europa se realizaron os primeiros intentos sistemáticos de estudar o comportamento humano. A xurisprudencia, a historia, a filoloxía e a socioloxía coñeceron un importante cultivo durante esta época, contribuíndo ao desenvolvemento das ciencias sociais, das que forma parte a antropoloxía. Ao mesmo tempo, a reacción romántica contra o movemento ilustrado produciu filósofos como Herder, e, posteriormente, Wilhelm Dilthey, cuxa obra é a base dos conceptos culturais que constitúen a base da antropoloxía.

Estes movementos intelectuais en parte lidaron cun dos maiores paradoxos da modernidade: como o mundo se empequenece e se integra, a experiencia da xente do mundo é cada vez máis atomizada e dispersa. Como Karl Marx e Friedrich Engels observaron na década dos 40s:

Ironicamente, esta interdependencia universal, no canto de levar a unha maior solidariedade na humanidade, coincidiu co aumento de divisións raciais, étnicas, relixiosas e de clase, e algunhas expresións culturais confusas e perturbantes. Estas son as condicións de vida que a xente na actualidade debe confrontar, pero teñen a súa orixe en procesos que empezaron no século XVI e aceleráronse no século XIX.

Institucionalmente, a antropoloxía emerxeu da historia natural (exposta por autores como Buffon). Este era o estudo dos seres humanos, xeralmente europeos, vivindo en colonialismo. Este estudo da linguaxe, cultura, fisioloxía, e artefactos das colonias europeas, era o equivalente ao estudo da flora e a fauna deses lugares. Por iso puido, por exemplo, escribir Lewis Henry Morgan á vez monografías tanto sobre A Liga dos Iroqueses como sobre O castor americano e as súas construcións. Tamén é por iso, que a cultura material de nacións 'civilizadas' como a Chinesa, foron exhibidas historicamente nos museos dedicados á arte, xunto a obras europeas, mentres que os artefactos de África ou das culturas nativas de América mostrábanse nos museos de Historia Natural, á beira dos ósos de dinosauro ou os dioramas de paisaxes. Dito isto, a práctica curatorial cambiou dramaticamente en anos recentes, e sería incorrecto ver a antropoloxía como simplemente unha extensión da regra colonial e do chovinismo europeo, posto que a súa relación ao imperialismo era e é complexa.

A antropoloxía foi crecendo distinguíndose da historia natural e para finais do século XIX a disciplina comezaba a cristalizarse na súa forma moderna. Para 1935, por exemplo, para T.K. Penniman lle foi posible escribir a historia da disciplina titulada 100 anos de Antropoloxía. Para este momento, este campo estaba dominado polo método comparativo. Asumíase que todas as sociedades pasaron por un único proceso evolutivo, do máis primitivo, ao máis avanzado. Así, as sociedades non europeas, foron vistas como fósiles viventes da evolución, que puideron ser estudadas para entender o pasado europeo. Eruditos escribiron historias de migracións prehistóricas, as cales foron algunhas valiosas e outras moi fantásticas. Foi durante este período, que os europeos puideron, por primeira vez, rastrexar as migracións polinésicas a través do Océano Pacífico, por exemplo, aínda que algúns crían que se orixinaron en Exipto. Finalmente, o concepto de raza estaba sendo discutido moi activamente como modo de clasificación de outorgar un nivel aos seres humanos baseados nas diferenzas biolóxicas herdadas.

No século XX, as disciplinas académicas comezaron a organizarse ao redor de tres principais dominios: Ciencia, Humanismo e as Ciencias sociais.
O das ciencias, busca derivar leis naturais a través de experimentos falsables e reproducibles. A humanística reflectía un intento de estudar diferentes tradicións nacionais, a partir da historia e as artes, como un intento para prover á xente nas nacións-estados emerxentes un sentido de coherencia. As ciencias sociais emerxeron para este momento coma un intento de desenvolver métodos científicos para achegarse ao fenómeno social, tratando de prover bases universais para o coñecemento social. A antropoloxía non cabo facilmente nunha destas categorías, e cada rama diferente da antropoloxía caben nun ou máis destes dominios.

Baseándose nos métodos das Ciencias naturais, como tamén creando novas técnicas que involucraban, non só entrevistas estruturadas senón observacións participativas desestruturadas; e baseándose na nova Teoría da evolución a través da Selección natural, propuxeron un estudo científico dun novo obxecto: a humanidade, concibida como un todo. É crucial, o concepto de cultura, para este estudo, o cal os antropólogos denominaron como unha capacidade universal e como a propensión social para aprender, pensar, e actuar (que ven como un produto da evolución humana e algo que distingue ao Homo Sapiens; e quizais a todas as especies do xénero Homo; doutras especies), e como unha adaptación particular ás condicións locais que toman as forma de credos e practicas altamente variables. Por isto, a cultura non só transcende a oposición entre a natureza e a consolidación; transcende e absorbe peculiarmente as distincións entre política, relixión, parentesco, e economía europeas como dominios autónomos. A antropoloxía por isto supera as divisións entre as ciencias naturais, sociais e humanas ao explorar as dimensións biolóxicas, lingüistas, materiais e simbólicas da humanidade en todas as súas formas.




#Article 7: Astronomía (1514 words)


A astronomía, do grego ἀστρονομία, que significa etimoloxicamente as regras das estrelas ou astro-nomos, é a ciencia natural que estuda a orixe, evolución e eventos dos obxectos celestes; para o cal fai uso das matemáticas, a física e a química. O obxectos celestes de interese inclúen planetas, satélites, estrelas, nebulosas, galaxias e cometas. Eventos relevantes abarcan explosións de supernovas, gromos de raios gamma, quasars, blazars, púlsares e a radiación de fondo cósmico de microondas. Nun sentido máis amplo, a astronomía estuda calquera obxecto ou evento orixinado fóra da atmosfera terrestre. A cosmoloxía é unha rama da astronomía que estuda o universo como un todo.

A astronomía é unha das ciencias máis antigas. As civilizacións máis temperás das que se teñen rexistros históricos facían observacións metódicas do ceo nocturno. Entre elas están a babilónica, grega, india, exipcia, chinesa, maia e moitas dos pobos indíxenas de América. No pasado, a astronomía incluía disciplinas tan diversas coma a astrometría, a navegación astronómica, a astronomía de observación, e a elaboración de calendarios. Despois de comprender que os elementos que forman os obxectos celestes son os mesmos que conforman a Terra, e que as leis da física se aplican do mesmo xeito, naceu a astrofísica como unha aplicación da física ós fenómenos observados pola astronomía. Hoxe en día é frecuente dicir que a astronomía profesional é o mesmo cá astrofísica. Os astrónomos necesitan unha gran preparación en física, e as observacións fanse sempre nun contexto astrofísico, estando ligados con frecuencia ambos os campos.

A astronomía profesional comprende as ramas de astronomía de observación e astronomía teórica. A astronomía de observación céntrase na recollida de datos por medio de observacións dos obxectos astronómicos. Estes datos son posteriormente analizados usando os principios básicos da física. A astronomía teórica oriéntase cara o desenvolvemento de modelos computacionales ou analíticos para describir os obxectos astronómicos e os eventos. Estes dous campos compleméntanse entre si: a astronomía teórica busca explicar os resultados da observación, e as observacións úsanse para confirmar resultados teóricos.

A astronomía é unha das poucas ciencias na que hoxe en día os afeccionados aínda teñen un papel activo. Isto é especialmente certo para o descubrimento e observación de eventos astronómicos transitorios. Os astrónomos afeccionados axudaron con moitos achados importantes de obxectos transeúntes, especialmente cometas, e na observación e seguemento da variabilidade das estrelas.

Etimoloxicamente, a palabra astronomía provén do latín astronomĭa, que á súa vez provén do grego αστρονομία ('astronomía' composto por άστρον 'astron' «estrela» e seguido de νόμος 'nomos' «regra, norma»). A maior parte das ciencias utilizan o sufixo grego λογία ('logía' «tratado, estudo»), por exemplo cosmoloxía e bioloxía. De feito, astronomía debía propiamente chamarse astroloxía, pero esta denominación foi usurpada pola pseudociencia que afirma que os asuntos humanos están correlacionados coas posicións dos corpos celeestes. Por iso non debe confundirse a astronomía coa astroloxía. Aínda que ambas comparten unha orixe común, son moi diferentes. Mentres que a astronomía é unha ciencia estudada a través do método científico, a astroloxía moderna é unha pseudociencia que segue un sistema de crenzas non probadas ou abertamente erróneas.

A astronomía divídese de forma tradicional en dous grandes períodos ou etapas: a Astronomía antiga (dende a prehistoria ata Galileo Galilei) e a Astronomía científica moderna (dende Galileo Galilei ata a actualidade). Sendo a elección do punto de división o establecemento do sistema de referencia heliocéntrico.

Nos primeiros tempos da historia, a astronomía supuña só a observación e a predición dos movementos dos obxectos identificables a ollo nu (sen instrumentos). Nalgúns lugares, as primeiras culturas construíron grandes artefactos que posiblemente tiñan obxectivos astronómicos. Ademais do uso cerimonial, estes observatorios podían empregarse para determinar as estación, un factor importante para saber cando sementar e entender a lonxitude do ano.

Antes do desenvolvemento de ferramentas como o telescopio, o estudo das estrelas facíase a simple vista. As civilizacións desenvolvidas, especialmente Mesopotamia, Grecia, Persia, India, a China, Exipto e América Central, comezaron a desenvolverse ideas sobre a natureza do Universo. Destas observacións xurdiron as primeiras ideas sobre o movemento dos planetas, ciencia agora chamada astrometría. Críase que a Terra era o centro do Universo, e que o Sol, a Lúa e as estrelas xiraba ao seu arredor (modelo xeocéntrico ou tolemaico. Os astrónomos eran polo común tamén cregos, e críase que os fenómenos celestes tiñan unha influencia oculta nos sucesos na Terra (astroloxía, de astro-logos ou a razón dos astros), sendo o traballo máis importante o establecemento e mantemento do calendario.

Os gregos fixeron importantes contribucións á astronomía, pero o progreso detívose case por completo na Idade Media, excepto polo traballo dalgúns astrónomos (en particular, musulmáns) ou con achegas como as de Afonso X o Sabio coas súas táboas alfonsís ou os tratados de Alcabitius.

Ao final do século X construíuse un grande observatorio preto de Teherán polo astrónomo persa Abu-Mahmud Khojandi, quen observou unha serie de pasos meridianos do Sol, o que lle permitiu calcular a oblicuidade da eclíptica. Tamén en Persia, Omar Khayyam elaborou a reforma do calendario. A finais do século IX, o persa Al-Farghani escribiu amplamente sobre o movemento dos corpos celestes. Abraham Zacuto foi o responsable no século XV de adaptar as teorías astronómicas coñecidas para a navegación da mariña portuguesa.

Durante o Renacemento, Nicolao Copérnico propuxo un modelo heliocéntrico do sistema solar. A súa obra foi defendida por Galileo Galilei e expandida por Johannes Kepler, primeiro que desenvolveu un sistema que describía correctamente os detalles do movemento dos planetas arredor do sol. Porén, Kepler non tivo éxito en formular unha teoría alén das leis que escribiu e foi Isaac Newton, coa invención da dinámica celeste e a lei da gravitación univeral quen finalmente explicou os movementos dos planetas. Tamén desenvolveu o telescopio de reflexión.

As melloras no tamaño e a calidade do telescopio levou a maiores descubrimentos. O astrónomo inglés John Flamsteed catalogou máis de 3000 estrelas, catálogo ampliado por Nicolas Louis de Lacaille. O astrónomo William Herschel fixo un catálogo detallado de galaxias e en 1781 descrubiu o planeta Urano, primeiro novo planeta descuberto.

Durante os séculox XVIII e XIX, o estudo do problema dos tres corpos por parte de Leonhard Euler, Alexis Claude Clairaut e Jean le Rond d'Alembert levou a predicións máis exactas dos movementos da Lúa e os planetas. Este traballo foi refinado por Joseph-Louis Lagrange e Pierre Simon Laplace, facendo posible estimar as masas dos corpos a partir das súas perturbacións.

Coa introdución de novas tecnoloxías como o espectroscopio e a fotografía chegaron grandes avances na astronomía. Joseph von Fraunhofer descubriu unhas 600 bandas no espectro do Sol en 1814–15, que, en 1859, Gustav Kirchhoff xustificou coa presenza de diferentes elementos. Probouse que as estrelas eran similares ao Sol, mais cun amplo rango de temperaturas, masas e tamaños.

O ano 2009 foi declarado polas Nacións Unidas como Ano Internacional da Astronomía, en conmemoración do momento no que Galileo Galilei comezou o estudo dos astros co telescopio, 400 anos antes.

A astronomía observacional encárgase de recompilar e almacenar a información sobre o universo observable, en contraste coa astronomía teórica, que se ocupa principalmente de calcular as implicacións medibles dos modelos físicos. Esta é a práctica e o estudo da observación de corpos celestes por medio do uso de telescopios e outros instrumentos astronómicos.

En astronomía, obtense información de xeito principal da detección e análise da radiación electromagnética. Unha división tradicional da astronomía dáse polas rexións do espectro electromagnético observadas:

A astronomía óptica e a de radio poden realizarse usando observatorios terrestres, porque a atmosfera é transparente nesas lonxitudes de onda. A luz infravermella é absorbida con facilidade polo vapor de auga, así que os observatorios de infravermellos deben establecerse en lugares altos e secos.

En astronomía de raios X, astronomía de raios gamma, astronomía ultravioleta e astronomía do infravermello afastado pódense facer observacións só dende globos aerostáticos ou observatorios espaciais.

Todas estas disciplinas anteriores están baseadas na detección de fotóns, pero tamén podemos recibir información desde fóra da Terra transportada polos raios cósmicos, neutrinos, e, nun futuro próximo, gravitóns (ver LIGO).

Os astrónomos teóricos empregan unha gran variedade de ferramentas como modelos matemáticos analíticos e simulacións numéricas por computadora. Cada un ten as súas vantaxes. Os modelos analíticos dun proceso polo xeral son mellores porque chegan ao núcleo do problema e explican mellor o que está a suceder. Os modelos numéricos poden revelar a existencia de fenómenos e efectos que doutro xeito non se verían.

Os teóricos da astronomía esfórzanse en crear modelos teóricos e imaxinar as consecuencias observacionais destes modelos. Isto axuda os observadores a procurar datos que poidan refutar un modelo ou permitan escoller entre varios modelos alternativos ou mesmo contraditorios. Tamén intentan xerar ou modificar modelos para conseguir novos datos. No caso dunha inconsistencia, a tendencia xeral é tratar de facer modificacións mínimas ao modelo para que se corresponda cos datos. Nalgúns casos, unha gran cantidade de datos inconsistentes a través do tempo pode levar ao abandono total dun modelo.

Os temas estudados polos astrónomos teóricos inclúen a dinámica e a evolución estelar, a formación e evolución das galaxias, a orixe dos raios cósmicos, a relatividade xeral e a cosmoloxía física, incluíndo a teoría de cordas.




#Article 8: Astroloxía (437 words)


A astroloxía é unha disciplina, considerada pseudociencia polo consenso académico, na que a partir da posición aparente dos astros e do seu movemento se intenta comprender e descodificar a realidade toda e particularmente a existencia humana na Terra. Durante a Antigüidade e ata o Renacemento a astroloxía e a astronomía adoitaron designar o mesmo tipo de estudo.

A palabra astroloxía provén do grego αστρολογία, de άστρον (ástron), ‘estrela’ e λόγος (logos) ‘palabra, estudo’, ou sexa, o estudo das estrelas e dos ceos.

Desenvolvéronse en diversas épocas e ámbitos culturais, como testemuñan as primeiras escrituras desde Sumeria, Exipto antigo e a China imperial ata o continente americano, distintos sistemas de observación e interpretación que tiñan en común a certeza dun nexo entre a posición e o movemento dos corpos celestes e acontecementos constatables na Terra. As diferentes astroloxías acabaron construíndo cadanseus calendarios unidos ao universo simbólico e referencial no que se confunden a procura de patróns na natureza, especulacións místico-relixiosas e a observación dos sucesos en relación ao percorrido dos planetas, das estrelas e mesmo de puntos abstractos no ceo calculados a partir do saber astronómico. O que se entende habitualmente por tradición astrolóxica -a que distingue doce signos do Zodíaco repartidos entre catro elementos e atribúe as súas cualidades aos planetas que os rexerían- afunde as raíces na antiga Mesopotamia e, a través das achegas de determinadas filosofías e especulacións helenísticas, romanas, árabes e hindús, configura un tronco común ás distintas propostas (astroloxía andalusí, védica, renacentista, psicolóxica etc.). A máxima autoridade desa tradición foi, durante séculos, Tolomeo.    

Aínda que o tópico vulgar relacionou a astroloxía, xa ben antes da época romana, con teorías e prácticas de tipo preditivo, un groso continxente das especulacións que se tiñan por irrefutables -en campos como a protomedicina, a agricultura ou a meteoroloxía, entre moitos máis- baseábase na tradición astrolóxica.  Case indisolublemente unida ás outras disciplinas con forte contido esotérico coma a alquimia, a astroloxía nunca cesou de se actualizar nin de ser fonte de polémicas e viuse progresivamente cuestionada a partir das hostilidades da Igrexa na Idade Media ata o triunfo do racionalismo no século XVIII, o cal non impediu que ao longo das épocas personalidades da ciencia (Newton, Kepler), da filosofía e da literatura (Roger  Bacon, Goethe, Ted Hughes) ou da psicoloxía (C. J. Jung) defendesen a súa validez.   

O descrédito contemporáneo desta disciplina vese reforzado pola ausencia de métodos e prácticas científicas na maioría da literatura astrolóxica, pero un importante volume de producións culturais (que abranguería desde a arte prehistórica ata varias das obras referenciais das Humanidades en Occidente e Oriente) resulta incomprensible sen algún coñecemento básico de astroloxía.




#Article 9: Agricultura (1298 words)


A agricultura (do latín agri ‘campo’, e cultūra ‘cultivo’, ‘crianza’) é o conxunto de técnicas, coñecementos e saberes para cultivar a terra e a parte do sector primario que se dedica a iso. Nela englóbanse os diferentes traballos de tratamento do chan e os cultivos de vexetais. Comprende todo un conxunto de accións humanas que transforman o medio natural e hábitats.

As actividades relacionadas son as que integran o chamado sector agrícola. Todas as actividades económicas que abarca devandito sector teñen o seu fundamento na explotación dos recursos que a terra orixina, favorecida pola acción do ser humano: alimentos vexetais como cereais, froitas, hortalizas, pastos cultivados e forraxes; fibras utilizadas pola industria téxtil; cultivos enerxéticos etc.

A agricultura tamén comprende unha demanda global do ramo e servizo da alimentación mundial depende en gran medida do clima e das técnicas para poder facer a terra fértil, conserva a súa orixe na propiedade privada e na explotación da terra entregada a familias para poder establecerse.

É unha actividade de gran importancia estratéxica como base fundamental para o desenvolvemento autosuficiente e riqueza das nacións.

A persoa que traballa na agricultura é o agricultor ou a agricultora, a se mesmo a ciencia que estuda a práctica da agricultura é a agronomía.

O prefixo agro ten orixe no nome latino agru que significa terra cultivada ou cultivable; campo (zona rural ou non urbana).

A agricultura, é dicir, sementar e cultivar a terra, foi a primeira revolución económica que emprenderon os humanos, tamén coñecida como a domesticación dos vexetais. Máis ou menos o mesmo tempo, nacía a gandaría ou domesticación dos animais. Conxuntamente, o nacemento destes fenómenos coñécese como revolucións  neolíticas. Ata ese momento, as persoas vivían tan só da recolección de froitos e da captura de animais.  Co tempo, coa domesticación de animais e de plantas como o trigo e as leguminosas permitiu unha certa estabilización económica que permitiu ás comunidades humanas abandonar o nomadismo e instalarse nas primeiras aglomeracións urbanas.

Hai arredor de 10 000 anos, no período do Neolítico ou período da pedra puída, algúns membros dos pobos cazadores-recolectores notaron que algúns dos grans que recollían da natureza para a súa alimentación, podíanse enterrar, isto é, plantar a fin de producir novas plantas iguais ás que os orixinaran. Como esa práctica permitiu o aumento da oferta de alimento desas persoas, as plantas comezaron a se cultivar moi próximas unha das outras, para produciren froitos, que se recollían facilmente ao maduraren, o que permitía unha maior produtividade das plantas cultivadas en relación ao seu hábitat natural). Con iso evitaban, as frecuentes e perigosas buscas á procura de alimentos. Co tempo, as persoas foron seleccionando os mellores grans salvaxes, aqueles que posuían as características que máis interesaban aos primeiros agricultores, tales como: tamaño, cantidade producida, sabor etc. Así xurdiu o cultivo das primeiras plantas domesticadas, entre as cales se inclúe o trigo e maila cebada.

O comezo das actividades agrícolas marca o comezo do período neolítico, posterior ao período da pedra lascada. Como é anterior á historia escrita, os inicios da agricultura son escuros, mais admítese que xurdiu independentemente en diferentes lugares do mundo, probabelmente nos vales e bacías fluviais habitados por antigas civilizacións. Durante o período neolítico as principais áreas agrícolas estaban localizadas nos vales dos ríos Nilo (Exipto), Tigre e Éufrates (Mesopotamia, actualmente coñecida como Irán e Iraq), Amarelo e Azul (China). Hai rexistros de cultivos en polo menos tres rexións diferentes do mundo en épocas distintas: Mesopotamia (posibelmente pola cultura Natufiana), América Central (polas culturas precolombianas) e nas cuncas hidrográficas da China e da India.

Ben as mudanzas no clima ou ben o desenvolvemento da tecnoloxía humana puideron ser as razóns iniciais que levaron á descuberta da agricultura. A agricultura permite a existencia de aglomerados humanos con moita maior densidade de poboación que os que poden ser soportados pola caza e recolleita. Houbo unha transición gradual na cal a economía de caza e recolleita coexistiu coa economía agrícola: algúns cultivos plantábanse deliberadamente e outros alimentos obtíñanse da natureza

A importancia da práctica da agricultura na historia do home foi fundamental en canto aos grupos que iniciaron esta práctica como súa maior fonte de subsistencia, forzáronse a se fixar no territorio para agardar pola colleita (e gardala logo), ao contrario dos que continuaron nómades.

Con isto, o grupo que se fixou na terra enfrontouse a novos problemas, que resultaron en novas solucións e tecnoloxías, e por tanto culturas. Exemplo disto é a arquitectura, que se iniciou para suplir as necesidades de vivenda e mais doutras construcións de carácter permanente.

Esa hipótese aplícase á gandaría, ou sexa, a domesticación de animais como cans e ovellas. Os cans deriváronse por selección xenética de crías de cans salvaxes que vivían arredor dos campamentos humanos, alimentándose de restos de carcasas deixadas como refugallos polos cazadores. Os seres humanos recoñeceron certa utilidade neses animais, pois daban aviso da presenza doutros animais salvaxes máis perigosos (como os lobos e os grandes felinos). Finalmente, algunhas crías foron retiradas dos seus tobos, despois da morte das súas nais. Esas crías leváronse aos campamentos humanos e criáronse xunta das persoas. Co pasar do tempo, houbo unha selección dos animais máis mansos. Isto levou finalmente á creación de novas especies, como os cans domésticos, e mais os correspondentes domésticos de ovellas e bovinos salvaxes.

Alén de alimentos para uso dos seres humanos e dos seus animais, a agricultura produce mercadorías tan diferentes como flores e plantas ornamentais, fertilizantes orgánicos, produtos químicos industriais (látex e etanol), fibras (algodón, liño e cáñamo), combustibles (madeira para leña, etanol, metanol, biodiesel). A electricidade pódese tamén xerar de gas de metano de refugallos animais ou da queima da madeira producida especialmente para biomasa (a través do cultivo de árbores que medran axiña, como certas especies de eucaliptos).

Do punto de vista técnico e científico, a evolución da agricultura divídese en tres etapas principais: agricultura antiga, agricultura moderna e agricultura contemporánea.

A política agrícola enfócase nas metas e métodos de produción da agricultura. A este nivel, estas metas inclúen, entre outros:

A agricultura de subsistencia é aquela que produce alimento suficiente para as necesidades do agricultor e da súa familia. A agricultura comercial refírese a produción de plantas e animais que son demandados no mercado.

A agricultura é unha arte práctica no senso de que o estudo científico destas disciplinas coñécese como Ciencias Agrícolas (ou Agronomía).

No Occidente, é cada vez maior o uso na Agricultura de procesos técnicos avanzados deseñados para economizar traballo a través de sistemas de produción que usan máquinas caras e complexas. O obxectivo é producir máis eficientemente, diminuíndo o custo unitario e así aumentar os rendementos financeiros dos produtores.

Non obstante, hai unha concienciación da opinión pública da necesidade de métodos alternativos de produción (como a agricultura orgánica e a permacultura), evitando os problemas da contaminación das augas superficiais con residuos de fertilizantes e pesticidas (herbicidas, insecticidas e funxicidas), a alteración xenética de plantas e animais, a erosión do solo, a destrución de hábitats (coa conseguinte extinción de especies animais, vexetais e de microorganismos) etc.

A selección xenética das plantas fíxose inicialmente co obxectivo de aumentar a produtividade e mellorar o sabor e valor nutricional. Máis recentemente, úsanse técnicas como a enxeñaría xenética para modificar os aspectos constitutivos das plantas naturais. Os cultivos principais son trigo, millo, arroz, soia, sorgo e o milleto.

Vexa tamén:

Os animais domésticos usados comunmente na agricultura inclúen bovinos e búfalos para a produción de carne e leite, aves para a produción de ovos, cabalos para o traballo, deporte e lecer, coellos, ovellas, caprinos, porcinos, abellas para a produción do mel e verme da seda para a produción de seda.

Certos peixes (robalizas, rodaballos etc), camaróns, mariscos (mexillóns, ostras etc) e algas tamén se poden producir en acuicultura, unha especie de agricultura practicada en lagos e mares.




#Article 10: Arquitectura (2673 words)


O termo arquitectura (en latín architectura, do grego ἀρχιτέκτων ; ἀρχι: xefe e τέκτων: construtor, carpinteiro) pode ter os seguintes significados:

Unha definición máis ampla pode comprender toda a actividade do deseño, dende o macronivel do deseño urbano e paisaxismo, até o micronivel dos detalles construtivos e o deseño do mobles. A arquitectura enténdese tanto como o proceso en si mesmo, coma o produto ao que se chega a través do planeamento, deseño e construción da forma, espazo e ambiente que reflicten consideracións funcionais, técnicas, sociais e estéticas. Require da manipulación creativa e da cordinación do material a usar; así como da súa tecnoloxía, luz e sombra. A arquitectura engloba tamén algúns aspectos pragmáticos da creación dos edificios e estruturas, incluíndo a programación e control da execución, a medición e estimación dos custos, e a administración do proceso edificatorio. A través desa documentación producida polos arquitectos, especialmente planos, debuxos e especificacións técnicas, a arquitectura define a estrutura creada e/a personalidade do edificio ou sistema que foi ou vai ser construído.

As obras de arquitectura son percebidas en moitas ocasións como símbolos culturais e políticos, así como obras de arte. Algunhas civilizacións históricas, como a Antiga Grecia ou o pobo Inca, son idendificadas con frecuencia cos seus logros arquitectónicos.

A palabra arquitectura refírese tamén en moitas ocasións á actividade do deseño de calquera outro sistema, non tendo que estar necesariamente relacionado con mundo da edificación. O termo pode atoparse con grande facilidade no mundo da tecnoloxía da información ou da enxeñaría informática.

O tratado escrito máis antigo sobre a arquitectura que perdurou até os nosos días é De architectura, feito polo arquitecto romano Vitruvio no século I aC. Segundo Vitruvio, un bo edificio debería satisfacer os tres principios de firmitatis utilitatis venustatis, os cales poderíanse traducir como:

Segundo Vitruvio, o arquitecto debería esforzarse para cumprir cada un dos tres atributos do mellor xeito posíbel. Leon Battista Alberti, na súa obra De Re Aedificatoria, baseada nas ideas de Vitruvio, viu á beleza como unha cuestión de proporción, aínda que nela os ornamentos tamén tiñan a súa importancia. Para Alberti, as regras da proporción eran aquelas que gobernaban a idealizada figura humana, o que el chamou o medio dourado. O aspecto máis importante da beleza era polo tanto unha parte inherente do obxecto, máis que un aplique superficial, e estaba baseado en verdades recoñecibeis e universais. A noción do estilo nas artes non foi desenvolta até o século XVI, cando o escritor italiano Giorgio Vasari escribiu os seus tratados sobre historia da arte. Dende o século XVIII, todos estes tratados traducidos a outras linguas como o italiano, o francés, o castelán e o inglés.

A comezos do século vinte, Augustus Pugin escribiu Contrastes (1836) que, como suxire o título, contrasta o mundo moderno e industrial da época, que el despreza, cunha imaxe idealizada dun mundo neo-medieval. Pugin cría que o estilo gótico era a única forma cristiá verdadeira da arquitectura.

O crítico inglés do século XIX, John Ruskin, no seu Seven Lamps of Architecture (1949), foi moito máis preciso no seu punto de vista sobre en que constituía a arquitectura. A arquitectura era a arte que dispón e adorna os edificios erguidos polo home... e a vista deles contribue á súa saúde mental, poder e pracer.

Para Ruskin, a estética tiña un significado primordial. O seu traballo insiste na idea de que un edificio non chega a ser unha obra de arquitectura até que este adórnase dalgún xeito. Segundo Ruskin, un edificio ben construído, ben proporcionado, e funcional, necesitaba canto menos, hiladas de xunta na fachada ou un aspecto rústico.

Sobre a diferenza entre os ideais de arquitectura e a mera construción, o célebre arquitecto do século XX Le Corbusier, escribiu: Ti usas pedra, madeira e formigón, e con estes materiais constrúes casas e pazos: iso é construción. Aparece o enxeño nese traballo. Pero de súpeto ti tocas o meu corazón, fasme bo. Eu estou feliz e digo: Isto é belo. Iso é arquitectura.

O arquitecto de rañaceos do século XIX, Louis Sullivan, promoveu un precepto primordial no eido do deseño arquitectónico: A forma segue á función.

Tradicionalmente, a arquitectura foi considerada unha das seis Belas Artes. Determinados edificios ou outras construcións son obras de arte xa que poden ser considerados primariamente en función da súa forma ou estrutura sensible ou da súa estética. Dende este punto de vista, aínda que os medios da arquitectura poidan consistir en muros, columnas, forxados, teitos e demais elementos construtivos, o seu fin é crear espazos con sentido onde os seres humanos poidan desenvolver todo tipo de actividades. É neste ter sentido en que pode distinguirse a arquitectura (como arte) da mera construción. Así é como esta é capaz de condicionar o comportamento do home no espazo, tanto física como emocionalmente.

Aínda que na actualidade adoita considerarse que a principal actividade da arquitectura vai dirixida ao deseño de espazos para o refuxio e a habitación (as vivendas), só a partir do século XIX comezaron os arquitectos a preocuparse polo problema do aloxamento, a habitabilidade e a hixiene das vivendas, e a ampliar o seu ámbito de actuación máis aló dos monumentos e edificios representativos.

A evolución á especialización e a separación de ámbitos laborais é similar á doutras profesións. Nos séculos pasados os arquitectos ocupábanse non só de deseñar os edificios senón que tamén deseñaban prazas, alamedas e parques, especialización que hoxe se coñece como exteriorismo ou paisaxismo. A especialización dos arquitectos na creación de obxectos de uso nas edificacións, como os mobles, deu como resultado o nacemento da profesión de deseño industrial. Hoxe, os profesionais que proxectan e planifican o desenvolvemento dos sistemas urbanos son os urbanistas. Os urbanistas son profesionais con grao específico e exclusivo en urbanismo, licenciados nesta profesión co título de Urbanista, existindo outros profesionais como Arquitectos, Sociólogos, Enxeñeiros, Avogados especializados a través de posgraos en temas relacionados coa cidade, ben sexa a xestión, planificación ou deseño urbano.

En xeral, todos os grandes Arquitectos do século XX, entre os que podemos mencionar a Mies van der Rohe, Le Corbusier, Frank Lloyd Wright, Louis Kahn ou Alvar Aalto, deron ao seu oficio unha definición distinta, enfocando a súa finalidade de xeito diferente. Moi interesante como compendio e reflexión sobre as diversas definicións de arquitectura ao longo da historia é a obra do crítico italiano Bruno Zevi Architectura in Nuce.

De acordo a un traballo moi antigo sobre a materia, De Architectura, Vitruvio; un bo edificio ten que ter Beleza (venustas), Firmeza (firmitas) e Utilidade (utilitas); a arquitectura pode ser descrita como unha mestura entre eses tres elementos, xunto con outros máis poderosos. Unha definición de actualidade ve á arquitectura como un compoñente estético, estrutural e funcional. Non obstante, mirado doutro xeito, a súa función, pode ser vista englobando todos eses criterios, incluíndo a estética e os filosóficos.

A arquitectura é un campo multidisciplinario, que inclúe as matemáticas, ciencia, arte, tecnoloxía, ciencias sociais, política, historia, filosofía, e outras. En palabras de Vitruvio, A arquitectura é unha ciencia, levando consigo outras ciencias, e adornada con moito e variado aprendizaxe: pola axuda do cal fórmase un xuízo daqueles traballos que son o resultado doutras artes. El engade que un arquitecto debería estar moi ben formado en campos como a música, astronomía etc. e na filosofía en particular. De feito, o Racionalismo, Empiricismo, Estruturalismo, postestruturalismo e fenomenoloxía son algunhas direccións da filosofía que influíron na arquitectura.

Moitos arquitectos pensan que a relevancia da Teoría sobre a Práctica non debe ser moi enfatizada. Vitruvio dixo:  A Práctica e Teoría son os pais da Arquitectura. A Práctica é a frecuente e continua contemplación do xeito de executar calquera traballo dado, ou do mero traballo das mans, para a conversión do material no mellor e mais preparado camiño. A Teoría é o resultado do razoamento o cal demostra e explica que o material traballado foi tan transformado para cumprir o seu fin proposto. Porque o arquitecto soamente práctico non é capaz de asignar os suficientes razoamentos ás formas que el adopta; e o arquitecto soamente teórico tamén erra, abarcando a sombra en vez da substancia. O que é teórico e ó mesmo tempo práctico, está polo tanto, dobremente armado; e é capaz de probar, non só as propiedades do seu deseño, senón tamén de levalo ata a execución.

A diferenza entre arquitectura e edificio é un tema subxectivo que chamou e chama a atención de moitos. De acordo a Nikolaus Pevsner, historiador europeo do século XX, un aparcadoiro de bicicletas é un edificio, a Catedral de Lincoln é unha peza de arquitectura. Mais, a división non está tan clara. O Arquitectura sen arquitectos de Bernard Rudofsky consolidou un enteiro rango de estruturas deseñadas por xente corrente nun reino da arquitectura. Co tempo vaise consensuando o que a arquitectura é ou non é, moi posíbel porque o tempo é un filtro moi eficiente. Se como Vitruvio consideramos a arquitectura como un bo edificio, logo iso quere dicir que a mala arquitectura non existe?. Para resolver esta dúbida, especialmente co aumento do número de edificios no mundo de hoxe, a arquitectura pode ser definida como o que fai o arquitecto. Isto emprazaría a énfase sobre a arquitectura e do arquitecto.

A Arquitectura é tamén a arte de deseñar as construcións que rodean ós humanos. Edificios, paisaxe, e deseños das rúas poden ser usados para impartir tanto a funcionalidade como a estética dun proxecto. A elección dos materiais e das cores poden ser usados para mellorar ou mesturar edificios coa paisaxe. Algunhas características da Arquitectura como cornixas, entrantes, tratamentos e cantos das xanelas poden ser usadas as veces para suavizar ou mellorar porcións dun edificio. A paisaxe pode ser usada para crear privacidade e manter vistas desde ou cara un lugar, ou mellorar os edificios con plantas de colores e árbores. As características das rúas como a luz decorativa, os bancos, os pasos dos peóns e liñas de bicicletas poden mellorar e realzar un proxecto para peóns, transeúntes e ciclistas.

A arquitectura primeiro desenvolveuse entre as necesidades (seguridade, traballo,...) e os medios. A arquitectura prehistórica e primitiva constitúe esta temperá fase. Como os humanos progresaron e o coñecemento comezou a ser transmitido polas tradicións orais e prácticas, a arquitectura pasou a ser unha arte. O arquitecto non é a única figura; el é tan só unha parte da tradición. Isto é o que hoxe chamamos Arquitectura Vernacular, e aínda segue a ser dito en moitas partes do mundo.

Os antigos asentamentos humanos foron esencialmente rurais. Coa chegada da produción comezaron a transformarse en sociedades urbanos, e os cidadáns empezaron a evolucionar. En moitas civilizacións antigas coma os Exipcios e Mesopotámicos, a arquitectura e o urbanismo reflectiron o constante relación co divino e o sobrenatural. Non obstante, a arquitectura e o urbanismo das civilizacións clásicas coma os gregos e os romanos evolucionaron cunhas ideas máis cívicas e emerxeron moitos novos tipos de edificios. Os estilos arquitectónicos desenvolvéronse e comezáronse a escribir textos sobre arquitectura. Isto fixo que as regras se seguiran fortemente, sobre todo na arquitectura relixiosa. Algúns exemplos destas regras ou tratados son os traballos de Vitruvio, Kaogongji na China antiga e Vaastu Shastra na antiga India. Na Europa, no período clásico e medieval, os edificios non foron atribuídos a arquitectos individualmente, os cales permanecían anónimos. Os artistas crearon gremios para a organización do comercio. Ademais, a complexidade e a variedade dos edificios foi en aumento. As construcións civís como as estradas ou as pontes comezaron a realizarse. Emerxeron moitos tipos de edificios novos como escolas e hospitais.

A arquitectura islámica por si mesma merece unha mención especial. O termo de Arquitectura Islámica pode ser entendida de moitos xeitos. Pero quizais un conciso modo de definila podería ser que a Arquitectura Islámica é simplemente a arquitectura das características das predominantes sociedades Islámicas tan ben como arquitecturas similares doutos lugares.

Usando esta definición, a Arquitectura Islámica ten unha longa e complexa historia comezando desde o século VII ata os nosos días. Os exemplos poden ser atopados por todos os países que son, ou foron, Islámicos -desde Marrocos e España ata Irán ou Indonesia. Outros exemplos poden ser atopados en áreas onde os musulmáns son unha minoría. A Arquitectura Islámica inclúe mesquitas, madrasas, palacios e mausoleos desta gran rexión.

Co Renacemento e o seu énfase na home individual e na humanidade máis que na relixión, e sobre todo cos adiantos e descubertas, unha nova era comezou. Os edificios foron referidos a arquitectos en concreto -Michelangelo, Brunelleschi, Leonardo da Vinci- e o culto ó individual empezara. Mais non houbo liña de división entre artista, arquitecto e enxeñeiro. Nesta etapa, era posíbel para un artista o deseñar unha ponte mediante os cálculos das estruturas que foran descubertos.

Coa consolidación do coñecemento nos campos científicos como a enxeñería e a descuberta de novos materiais e tecnoloxía, o arquitecto comezou a perder peso nos aspectos técnicos dos edificios. El, polo tanto, centrou o seu traballo noutro campo, o estético. Alzouse a figura do Señor Arquitecto, o cal adoitaba tratar con importantes clientes derivados usualmente desde prototipos históricos. No século XIX a Escola das Belas Artes en Francia, a preparación enfocábase na produción de esbozos sinxelos, os cales implicaban debuxos rápidos sen moito énfase no contexto.

Mentres tanto, a Revolución Industrial abriu as portas ó consumo masivo e a estética empezou a se converter nun aspecto seguido incluso pola clase media, como por exemplo, os produtos ornamentais, e en xeral todo o relacionado co mundo da arte converteuse máis barato coa chegada da produción masiva con maquinaria. Aínda que estes produtos non tiñan a beleza e honestidade asociada coa produción individual do produto.

A insatisfacción coa situación xeral no século XX fixo que apareceran moitas novas correntes de pensamento, que na arquitectura serviron como precursores da Arquitectura Moderna. Compre destacar o Deutscher Werkbund, formado en 1907 para producir máquinas de mellor calidade que fixeran produtos. O alzamento da profesión de deseño industrial está tamén situada neste tempo. E seguindo esta corrente, a escola Bauhaus, fundada na Alemaña no 1919, que rexeitaba a historia e miraba á arquitectura como unha síntese da arte e a tecnoloxía.

Cando a arquitectura moderna comezou a practicarse, apareceu o avant-garde, movemento con moral, filosofía e estética. A verdade foi procurada rexeitando a historia e cambiando a función coma un xerador da forma. Os arquitectos convertéronse en figuras prominentes. Logo a arquitectura moderna mudouse ó mundo da produción en masa debido á súa simpleza e economía.

Porén, un reduto de calidade empezou a se percibir na arquitectura moderna polo público xeral nos sesenta. Algúns motivos citados por este movemento son a carencia de significado, a esterilidade, fealdade, uniformidade e efectos psicolóxicos.

Os profesionais da arquitectura deron resposta a isto facendo unha arquitectura máis popular no campo da visión, incluso a expensas de sacrificar a profundidade pola superficialidade, un movemento chamado Posmodernismo.

Outra parte da profesión, e algúns que non eran arquitectos, respondeu indo ó que eles consideraban o máis importante do problema. Eles sentían que a arquitectura non era unha filosofía persoal ou estética para individualistas; máis ben tiña que considerar as necesidades de cada día da xente e usar a tecnoloxía para conseguir un ambiente máis habitábel. O Movemento da Metodoloxía do Deseño envolveu xente como Chis Jones, Christofher Alexanter, que comezaron a buscar un modelo de deseño máis exclusivo de xeito que así conseguiran un mellor produto. Fixéronse intensos estudos nas áreas como o comportamento, o ambiente, e ciencias sociais e empezaron a informar sobre o proceso do deseño.

Como outros aspectos comezaron a recoñecerse e a complexidade dos edificios comezou a elevarse en termos como os servizos, a arquitectura comezou a converterse máis multidisciplinaria que nunca. A arquitectura require agora un equipo de profesionais, sendo o arquitecto un entre eles, as veces o líder, outras non. Este é o estado da profesión hoxe. Non obstante, o individualismo segue aínda a ser visto nalgúns edificios, os cales son vistos coma símbolos -o museo ou os centros de artes refinadas son agora zonas para novos experimentos dentro do campo do estilo: hoxe a desconstrución, mañá quizais algúns outro máis.




#Article 11: Adquisición da linguaxe (477 words)


Denomínase adquisición da linguaxe á aprendizaxe e desenvolvemento da capacidade lingüística por parte dun individuo. Distínguese entre aprendizaxe da primeira lingua, que realizan todos os nenos, e aprendizaxe dunha segunda lingua ou dunha lingua estranxeira. Este proceso é estudado pola Lingüística, a Psicoloxía e a Lingüística aplicada co obxecto de comprender os procesos utilizados na aprendizaxe da linguaxe, identificar as etapas e comprender a natureza da linguaxe.

Na adquisición da linguaxe débense tomar en consideración as diferentes teorías explicativas, a existencia de diferenzas individuais e a hipótese da existencia dun período crítico no que ela é posíbel.

A orixe e adquisición das regras de produción é obxecto de múltiples controversias, tanto respecto á súa natureza (lingüística cognitiva ou especificamente lingüística) como da súa aprendizaxe (innata ou aprendida desde o medio social). Para moitos autores, a linguaxe implica unha función simbólica anterior a ela, que se materializa nos diferentes sistemas de signos. Estes sistemas de signos da linguaxe combínanse, pola súa vez, con aspectos emocionais e afectivos que expresan a actitude, relación ou interacción do falante respecto da súa mensaxe, e pretenden influír no oínte.

Pódense distinguir dúas teorías explicativas da adquisición da linguaxe: a teoría condutista e a teoría innatista.

A afirmación de que o neno nace con todos os universais lingüísticos foi entendida por algúns autores dun xeito moi literal. Así McNeill suxire que os nenos nacen cunha xerarquía de categorías lingüísticas. Pola contra, outros fan unha interpretación máis moderada. Para Fodor, os universais lingüísticos son intrínsecos ao neno, máis ca innatos. O punto de vista de Chomsky tampouco carece de críticas. Así, para os teóricos condutistas é un punto de vista en contra da perspectiva innatista a aparente capacidade dos animais, tales coma os chimpancés, para aprender os rudimentos da linguaxe. As investigacións sobre a linguaxe poñen de manifesto a existencia de diferenzas individuais na adquisición dela, non só en relación ao seu inicio e rapidez de desenvolvemento, senón tamén no uso de diferentes mecanismos de aprendizaxe e no uso de rotas evolutivas non exactamente iguais.

Pola contra, a hipótese dun período crítico na súa adquisición, tal como foi inicialmente formulada por Eric Lenneberg, áchase con problemas na actualidade. Este investigador baseouse, por unha banda, no feito de que o período no que se sitúa xeralmente a adquisición da linguaxe é entre un período anterior ao dos dous anos e os doce, sen que poida adquirirse a partir desta idade; e, por outra, na existencia de recuperacións da linguaxe en suxeitos que sufriron afasia en idades temperás, pero non (ou moi defectuosa) en afásicos adultos. Resultados de investigacións posteriores poñen en evidencia a capacidade para adquirir a capacidade lingüística despois deste período considerado como crítico. Non obstante, a pesar da súa adquisición, o desenvolvemento non é normal. Parece existir un período sensíbel (16 meses-8 anos, aproximadamente) no que se produce o esencial do desenvolvemento lingüístico.




#Article 12: Antimateria (164 words)


A Antimateria é a materia composta de antipartículas das partículas que constitúen a materia normal. Un átomo de antihidróxeno, por exemplo, está composto dun antiprotón de carga negativa orbitado por un positrón de carga positiva. Se unha parella partícula/antepartícula entra en contacto entre si aniquílanse producindo un estalido de enerxía, que pode manifestarse en forma doutras partículas, antipartículas ou radiación electromagnética.

En 1995 conseguíuse producir antiátomos de hidróxeno, así como núcleos de antideuterio, creados a partir dun antiprotón e un antineutrón, pero non se logrou crear antimateria de maior complexidade. A antimateria créase no universo alí onde haxa colisións entre partículas de alta enerxía, como no medio da galaxia, mais aínda non se atopou ningún tipo de antimateria como residuo do Big Bang, (cousa que ocorre coa materia normal). A diferente distribución entre a materia e a antimateria no universo foi durante moito tempo un misterio. A solución máis probábel atópase na certa asimetría nas propiedades dos mesóns-B e as súas antipartículas, os anti-mesóns-B.




#Article 13: Ano (astronomía) (381 words)


Un ano é o espazo de tempo que a Terra tarda en dar unha volta completa arredor do Sol. Tómase como referencia a orientación Sol-Terra en relación con outros corpos celestes distantes.

No Calendario gregoriano está dividido en 12 meses, e abrangue 52 semanas (e 1 ou 2 días) nos seus 365 días (ou 366 nos anos bisestos). Realmente, os anos teñen unha duración de 365 días e seis horas aproximadamente. Cada 4 anos realizase un axuste no calendario e adiciónase un día ao ano, sendo que este ano se denomina bisesto. A regra concreta é que un ano é bisesto se é múltiplo de 4, mais non o é se for múltiplo de 100, e tamén é bisesto se é múltiplo de 400.

Tamén se usa o termo para designar o período orbital de calquera planeta.

A sinxeleza da definición oculta a complexidade do seu cómputo. Considéranse diferentes anos segundo a referencia escollida para determinar a súa duración:

Civilmente empréganse o ano trópico e o ano calendario, con excepcións, pois o mundo islámico réxese por un calendario lunar.

En Astronomía e Astrofísica, ademais do ano sidéreo son de interese:

O ano medio nesta sección está calculado para o ano 2000 e as diferenzas na duración do ano, en comparación co 2000, danse para anos pasados e futuros. Nas táboas un día son 86 400 segundos do Sistema Internacional.

O símbolo establecido para o ano na norma ISO 80000 é a (do latín annus). Del pódense derivar, co uso de múltiplos, Ma (megaanos, millóns de anos) e ka (kiloanos, miles de anos).

O Código Unificado para Unidades de Medida diferencia entre os diferentes símbolos das normas ISO 1000, ISO 2955 e ANSI X3.50 by using:

onde: 

A IUPAC e a Unión Internacional de Ciencias Xeolóxicas recomendaron a definición de annus, co símbolo a, como a lonxitude do ano trópico no ano 2000:

Isto difire da definición superior de 365,25 días nunhas 20 partes por millón. O documento conxunto indica que definicións como as de ano xuliano sofren unha obsolescencia inherente preprogramada debido á variabilidade do movemento orbital da Terra, mais propoñen o uso da lonxitude do ano trópico do 2000 d.C. (especificada ata o milisegundo), que tamén sofre o mesmo problema. (O ano trópico oscila cun tempo de máis dun minuto).




#Article 14: A (351 words)


O A é a primeira letra do alfabeto galego, e representa a vogal máis aberta da lingua galega.

Pode ter a función de artigo determinado feminino singular (a bolboreta), ou de preposición con distintos valores (axudar a alguén, ir a Santiago).

Tamén pode ser un prefixo de orixe latina con valor de aproximación ou dirección (achegar, asentar), ou un prefixo de orixe grega con valor de negación (apolítico, anormalidade).

A letra A ten a súa orixe nun pictograma dunha cabeza de boi da escrita xeroglífica exipcia ou do alfabeto ugarítico. Cara ao ano 1600 a.C. os fenicios déronlle unha forma liñal que serviu de base para todas as formas posteriores da letra.

A indica, segundo a clasificación de Harvard, unha clase espectral de estrela de gran luminosidade, cor azul e temperatura entre 8.000 e 12 000 °C. O seu compoñente principal é o hidróxeno. Estrelas deste tipo son Sirio, Altair e Vega.

A indica que un asteroide foi descuberto entre o 1 e o 15 de xaneiro.

Na codificación dos aminoácidos ordinarios, A é a abreviatura de alanina.
Na codificación dos ácidos nucleicos, A é a abreviatura da adenina.
A indica o grupo sanguíneo no que os glóbulos vermellos só portan aglutinas A.

A é o símbolo do amperio, unidade de medida da corrente eléctrica.
A é o tamaño estándar da batería.

A é o símbolo da proposición universal afirmativa.
Coa fórmula A = A indícase o principio de identidade.
Coa fórmula A = non A indícase o principio de contradición.

A representa o número de masa do átomo.
Coeficiente A de Einstein da emisión espontánea de radiación.
a é o símbolo da área, unidade de superficie, e tamén símbolo da aceleración.

En Unicode o A é U+0041 e o a é U+0061.
En ASCII o A é 65 e o a é 97.
En código binario A é 01000001 e a é 01100001.

a é o símbolo da aceleración (vectorial).

O ácido A é un derivado sulfúrico da naftalina.

Tamén é a abreviatura en bioquímica da adenosina, unha base dos ácidos nucleicos (ADN ou ARN).

A é símbolo de Austria.




#Article 15: Axóuxere (257 words)


Un axóuxere  é unha ou varias esferas ocas que poden servir como obxecto sonoro que serve para entreter aos cativos, como peza sonora que adoita poñerse os gatos ou outros animais domésticos para avisar de onde se moven ou como instrumento musical. Pode ser de plástico, metal ou madeira e ao movelo fai ruído debido a unha boliñas no seu interior. Adoitan seren de cores moi vivas para estimular os sentidos do neno.

Debido a que a capacidade cognitiva dos pequenos aínda non está desenvolvida, este xoguete obriga ao neniño a forzar as súas capacidades visuais e auditivas para comprender o que ten diante cando o xoguete está no seu poder. Ademais vai obtendo estímulos táctiles que o relacionan co mundo exterior. A existencia de obxectos que chamen a súa atención resulta moi importante como xeito de:

Noutro aspecto non lúdico e máis funcional, este obxecto utilízase como sinal de movemento: coma os badais nas igrexas ou os chocallos nas vacas, pónselle ás veces aos gatos ou cans para saber onde están ou para saber se se están movendo.

Consiste nun recipiente no que introducen axóuxeres ou campaíñas e un mango por onde agarra o cativo. Os máis pequeños axítano instintivamente e divírtense co son que eles producen. Actualmente, existe unha gran cantidade de modelos no mercado, fabricados de moi diversos materiais. A maioría están decorados con cores rechamantes e figuriñas infantís.
Os axóuxeres foron utilizados polos cativos durante milleiros de anos. Os primeiros que se coñecen datan da época exipcia, antes do comezo do Imperio Novo.




#Article 16: Alfabeto (330 words)


Alfabeto (chegou dende o latín, mais procede do grego alphabetos, -ou, formado a partir das dúas primeiras letras, alpha e beta) denota o conxunto organizado de letras e tamén un sistema de escrita, o máis común no mundo occidental. Na primeira acepción é sinónimo de abecedario e na segunda úsase en contraposición co alifato ou o abxad consonánticos ou os silabarios, busca representacións fonemáticas, non sempre biunívocas. Ten unha orde fixa, que se emprega por exemplo para a ordenación en dicionarios, enciclopedias ou glosarios en papel, ou en listados de cousas.

A palabra alfabeto provén das gregas alfa e beta, que designaban a primeira e segunda letra do seu alfabeto, correspondentes no alfabeto latino a a e b, respectivamente.

O alfabeto galego ten 23 letras (entre parénteses a denominación da letra):
a (a), b (be), c (ce), d (de), e (e), f (efe), g (gue), h (hache), i (i), l (ele), m (eme), n (ene), ñ (eñe), o (o), p (pe), q (que), r (erre), s (ese), t (te), u (u), v (uve), x (xe), z (zeta).

Como exemplos de alfabetos pódense ver os seguintes:

Alfabeto arábigo: ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ

Alfabeto cirílico: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ

Alfabeto grego: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Alfabeto hebreo: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Alfabeto latino: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.




#Article 17: Algoritmo (898 words)


Un algoritmo é un conxunto ordenado e finito de operacións sinxelas que conducen á resolución dun problema, como por exemplo a formulación programática paso a paso para producir unha serie de resultados nun programa en informática. Máis especificamente, en matemáticas, constitúe o conxunto de procesos (e símbolos que os representan) para efectuar un cálculo.

A palabra algoritmo ten orixe no alcume Al-Khwarizmi, do matemático persa do século IX, Abu Yafar Mohámmed Abenmusa, Al-Khwārizmī (الخوارزمی c. 780–850) foi un matemático, astrónomo, xeógrafo e estudoso da Casa da Sabedoría de Bagdad, e o seu nome significa natural de Khwarazm, rexión que facía parte do Grande Irán e acutalmente pertence a Uzbekistán.

Arredor de 825, al-Khwarizmi escribiu un tratado en árabe sobre o sistema de numeración indoarábigo, que foi traducido ao latín durante o século XII. O manuscrito comeza coa frase Dixit Algorizmi (Así falou Al-Khwarizmi), onde Algorizmi foi a latinización do nome de Al-Khwarizmi que fixo o tradutor. Al-Khwarizmi foi o matemático máis lido en Europa a finais da idade media, especialmente por outro dos seus libros, Álxebra. No latín medieval final, algorismus significaba simplemente sistema de numeración decimal. No século XV, pola influencia da palabra grega ἀριθμός (arithmos), número, a palabra latina alterouse a algorithmus. O vocábulo inglés algorithm foi recollido no século XVII e o sentido moderno da expresión déuselle no século XIX.

Xeralmente, os algoritmos descríbense informalmente nunha linguaxe próxima da lingua natural, máis facilmente comprendida por un ser humano que por un computador. Un algoritmo pode, na maior parte dos casos, ser aplicado en calquera linguaxe de programación.

Un programa de computador é esencialmente un algoritmo que di ao computador os pasos específicos e en que orde eles deben ser executados, como por exemplo, os pasos a seren tomados para calcular as notas que serán impresas nos boletíns dos alumnos dunha escola.

Para calquera proceso computacional, o algoritmo precisa estar rigorosamente definido, especificando como se comportará en todas as circunstancias.
A corrección do algoritmo pode ser probada matematicamente, ben como a cantidade asintótica de tempo e espazo (complexidade) necesarios para a súa execución. Estes aspectos dos algoritmos son materia da análise de algoritmos.

Hai hoxe unha grande variedade de linguaxes de programación, cada unha con características específicas que poden facilitar a aplicación de determinados algoritmos ou atender a propósitos máis xerais.

Os algoritmos non se poñen en funcionamento só como programas para computadores, senón que tamén se poden aplicar en circuítos eléctricos ou ata no noso cerebro cando executamos operacións aritméticas. A análise de algoritmos é unha rama da ciencia da computación que estuda as técnicas de proxecto de algoritmos e os algoritmos de forma abstracta, sen estaren aplicados nunha linguaxe de programación en particular ou dalgún outro modo. Un medio de exhibir un algoritmo é mostrar o seu pseudocódigo.

Un algoritmo pode concibirse como unha función que transforma os datos dun problema (entrada) nos datos dunha solución (saída). Aínda máis, os datos poden representarse á súa vez como secuencias de bits, e en xeral, de símbolos calquera. Como cada secuencia de bits representa un número natural, entón os algoritmos son en esencia funcións dos números naturais nos números naturais que si se poden calcular. É dicir que todo algoritmo calcula unha función  onde cada número natural é a codificación dun problema ou dunha solución.

En ocasións os algoritmos son susceptibles de non rematar nunca, por exemplo, cando entran nun bucle infinito. Cando ocorre isto, o algoritmo nunca devolve ningún valor de saída, e podemos dicir que a función queda indefinida para ese valor de entrada. Por esta razón considérase que os algoritmos son funcións parciais, é dicir, non necesariamente definidas en todo o seu dominio de definición.

Cando unha función pode ser calculada por medios algorítmicos, sen importar a cantidade de memoria que ocupe ou o tempo que se tarde, dise que esa función é computable. Non todas as funcións entre secuencias datos son computables. O problema da parada é un exemplo.

O problema consiste en atopar o máximo dun conxunto de números.

Dado un conxunto finito  de números, tense o problema de atopar o número máis grande. Sen perda de xeneralidade pode asumirse que ese conxunto non é baleiro e que os seus elementos están numerados como .

É dicir, dado un conxunto  pídese atopar  tal que  para todo elemento  que pertence ao conxunto .

Para atopar o elemento máximo, asúmese que o primeiro elemento () é o máximo; despois, percórrese o conxunto e compárase cada valor co valor do máximo número atopado ata ese momento. No caso no que un elemento sexa maior que o máximo, asígnase o seu valor ao máximo. Cando se termina de percorrer a lista, o máximo número que se atopou é o máximo de todo o conxunto.

O algoritmo pode ser escrito dunha maneira máis formal no seguinte pseudocódigo:

Sobre a notación:

En linguaxe C++:

int max(int c[], int n)
{
   int i, m = c[0];
   for (i = 1; i  m) m = c[i];
   return m;

Exemplo dun algoritmo que devolve a suma de dous valores (tamén coñecidos como parámetros ou argumentos) que son introducidos na chamada da función:

 función SumaDeDousValores (A numérico, B numérico)
 {
   declara SUMA numérico
   SUMA 

Exemplo dun algoritmo (WinPseudo 1.4) que imprime todos os números menores que :

INICIO Programa1 - Imprime todos os números menores que 

     VAR
	NUMERICO i
	NUMERICO Limite
     FIN-VAR

     LER (Limite)
     IMPRIMIR NL

     i = 0
     MENTRES (i 




#Article 18: Amor (2949 words)


O amor é un concepto universal relativo á afinidade entre seres, definido de diversos xeitos segundo as diferentes ideoloxías e puntos de vista (artístico, científico, filosófico, relixioso). A miúdo, e fundamentalmente en Occidente, interprétase como un sentimento relacionado co afecto e o agarimo, e resultante e produtor dunha serie de actitudes, emocións e experiencias. No contexto filosófico, o amor é unha virtude que representa todo o afecto, a bondade e a compaixón do ser humano. Tamén se pode describir como accións dirixidas cara a outros e baseadas na compaixón, ou ben como accións dirixidas cara a outros (ou cara a un mesmo) e baseadas no afecto.

En galego, a verba amor (do latín, amor, -ōris) abrangue unha gran cantidade de sentimentos diferentes, dende o desexo pasional e de intimidade do amor romántico, proximidade emocional asexual do amor familiar e o amor platónico, até a profunda devoción ou unidade do amor relixioso. Neste último terreo, trascende do sentimento e pasa a considerarse a manifestación dun estado da alma ou da mente, identificada nalgunhas relixións con Deus mesmo ou coa forza que mantén unido o universo.

As emocións asociadas ó amor poden ser extremadamente poderosas, chegando acotío a ser irresistibles. O amor nas súas diversas formas actúa como importante facilitador das relacións interpersonais e, debido á súa importancia psicolóxica central, é un dos temas máis frecuentes nas artes creativas (cine, literatura, música).

Dende o punto de vista da ciencia, o que se coñece como amor semella ser un estado evolucionado do primitivo instinto de supervivencia, que mantiña ós seres humanos unidos e heroicos ante as ameazas e facía máis doado a continuación da especie mediante a reprodución.

A diversidade de usos e significados e a complexidade dos sentimentos que abarca fan que o amor sexa especialmente difícil de definir dun modo consistente, aínda que, basicamente, o amor é interpretado de dúas formas: baixo unha concepción altruísta, baseada na compaixón e a colaboración, e baixo outra egoísta, baseada no interese individual e a rivalidade. O egoísmo adoita estar relacionado co corpo e o mundo material; o altruísmo, coa alma e o mundo espiritual. Ambos son, segundo a ciencia actual, expresións de procesos cerebrais que a evolución proporcionou ao ser humano; a idea da alma, ou de algo parecido á alma, probablemente apareceu fai entre un millón e varios centos de miles de anos.

A miúdo, sucede que individuos, grupos humanos ou empresas disfrazan o seu comportamento egoísta de altruísmo; é o que coñecemos como hipocrisía, e atopamos numerosos exemplos do devandito comportamento na publicidade. Recíprocamente, tamén pode ocorrer que, nun ambiente egoísta, un comportamento altruísta se disfrace de egoísmo: Oskar  Schindler proporcionou un bo exemplo.

Ao longo da historia expresáronse, mesmo en culturas sen ningún contacto coñecido entre elas, conceptos que, con algunhas variacións, inclúen a dualidade esencial do ser humano: o feminino e o masculino, o ben e o mal, o yin e o yang, o ápeiron de Anaximandro.

Os seres humanos podemos desenvolver en esencia dous tipos de actitudes: baixo unha delas somos altruístas e colaboradores, e baixo a outra somos egoístas e competidores. Existen persoas totalmente  polarizadas cara a unha das dúas actitudes por vontade propia; por exemplo, os monxes budistas están totalmente envorcados cara ao altruísmo, e os practicantes do obxectivismo, cara ao egoísmo. E tamén existen persoas que combinan ambas as formas de ser, comportándose, unhas veces, de forma altruísta e colaboradora, outras, de forma egoísta e competitiva, e outras, de forma parcialmente altruísta e competitiva. Nalgunhas partes do mundo predomina o altruísmo (Tíbet), de modo que o egoísmo vese en xeral como algo negativo. E existen grupos humanos onde sucede o contrario. Todas as guerras da historia naceron do egoísmo por parte de, polo menos, un dos dous bandos; todas as situacións conflitivas do ser humano proceden do egoísmo.

. . 1993. Volumen 5. ISBN 84-345-8885-4.
Richard  Dawkins interpreta ambas as actitudes como as expresións do instinto de conservación do individuo (egoísmo) e da especie (altruísmo). Explica que, segundo unha teoría aceptada por algúns biólogos, herdamos os xenes responsables de tales actitudes de especies antecesoras, e que, antes da nosa chegada, a evolución biolóxica estivo probablemente controlada por un mecanismo denominado «selección de grupos»; en virtude deste mecanismo, os grupos de individuos nos que houbese máis membros dispostos a sacrificar a súa vida polo resto terían maior probabilidade de sobrevivir que os que estaban compostos por individuos egoístas; isto daría como resultado que o mundo terminase poboado por individuos altruístas. É unha teoría que, aínda que proporciona unha explicación para o feito de que actualmente o altruísmo predomine no mundo, xera gran controversia no mundo científico por contradicir directamente a teoría darwinista; por iso, a explicación persoal do autor acerca da supervivencia do altruísmo no marco  darwinista do egoísmo individual é que a unidade de supervivencia non é o individuo, senón o xene; é dicir, baixo este punto de vista, os seres humanos e os grupos de seres humanos somos «máquinas de supervivencia» «creadas» polos xenes no seu propio beneficio.

En calquera caso, argumenta Dawkins, polo feito de ser a primeira especie racional, tamén somos a primeira especie na historia da evolución capaz de elixir entre ambos os tipos de comportamento de forma voluntaria, actuando por tanto de forma «independente» a nosa propia programación xenetica.

A evolución parece producirse mediante procesos  solapados entre si e progresivamente refinados. A un nivel inmediato, funciona mediante un simple, xigantesco e irracional proceso de ensaio e erro; os éxitos de determinado estado de organización facilitan a súa continuación. Con todo, a medida que a organización se vai desenvolvendo cada vez máis, aparecen de forma espontánea métodos de predición estratéxica, que elixen camiños indirectos que, a curto prazo, mesmo poden parecer un erro, pero que, considerados en conxunto, constitúen un acerto; este tipo de «condutas» puideron observarse en modelos virtuais de evolución programados nunha computadora; a conduta agresiva e egoísta constitúe un primeiro nivel de  superorganización, en virtude da cal o individuo «comprende» que para a súa supervivencia debe «atacar» aos seus rivais antes de acudir directamente á recompensa, e a conduta altruísta é un segundo nivel que xorde no momento en que os individuos desenvolven a capacidade de comunicarse entre si; en modelos  computacionales observouse o desenvolvemento completamente espontáneo de combinacións de ambos os mecanismos, de tal modo que un individuo comunícase con outros varios e «mente» ao resto en beneficio do grupo. O egoísmo, deste xeito, aparece desde a perspectiva do grupo como un comportamento táctico, e o altruísmo como un comportamento estratéxico.

A intelixencia constitúese como un nivel adicional de  superorganización que permite a análise da situación global e a predición do mellor camiño a seguir mediante a substitución en boa medida do método físico do ensaio e erro por un proceso paralelo e «virtual», tamén suxeito a evolución, que se desenvolve integramente no cerebro dos individuos e que se transmite de forma igualmente «virtual» ás xeracións seguintes mediante a educación. Segundo a teoría da singularidade tecnolóxica en conxunción co concepto de transhumanismo, suxírese que pronto teremos a posibilidade de programar de forma «artificial» nosa propia evolución da forma máis beneficiosa para todos, aínda que, con todo, existen críticas respecto diso.

O altruísmo pode entenderse como altruísmo puro, onde non existen apego nin desexo, como no caso do  budismo, ou ben como «egoísmo altruísta», como no caso do cristianismo, onde existen apego a un ser superior e o desexo de obter a salvación. Na práctica, en ambas as relixións existen apego e desexo, e no  budismo existe unha última etapa previa á iluminación que consiste na renunciación a todos os logros conseguidos a cambio de nada, co obxectivo de destruír o ego completamente. Para o chamado «altruísmo puro», non existe posibilidade de negociación; as relacións non son competitivas, senón colaborativas: un procura o benestar dos demais sen esperar nada a cambio, e os demais procuran o benestar dun.

O budismo sitúa ao apego e ao desexo como emocións negativas que tamén producen ira e, en definitiva, sufrimento. Apego, desexo, ira, medo e ignorancia (por exemplo, falta de comprensión do sufrimento alleo) contribúen a reforzar o ego. Na filosofía budista, o amor real é o amor compasivo, e o amor e o ego son incompatibles. Recentes estudos científicos demostraron que a meditación produce un incremento da actividade nas zonas cerebrais relacionadas coas emocións positivas e unha diminución da actividade nas zonas relacionadas coa ira e a depresión.

O «egoísmo altruísta» é a filosofía das relacións humanas predicada por Xesucristo («ama a Deus sobre todas as cousas e ao próximo como a ti mesmo»).

O altruísmo é a forma de entender o amor para Leibniz, quen cre que, se uno realmente entende e busca o amor, sempre obterá pracer na felicidade doutro.

A psicoloxía humanista considera que o amor é indispensable para conseguir unha autoestima saudable.

Abraham Maslow sitúa ao amor no estrato de afiliación, entre o de seguridade e o de recoñecemento, dentro do seu xerarquía das necesidades humanas.

Matthieu Ricard, doutor en bioquímica e monxe budista, pon como exemplo os comportamentos altruístas que existiron entre xudeus descoñecidos entre si durante a ocupación nazi para ilustrar o feito de que os seres humanos somos altruístas por natureza. «Como cabe pensar que actuasen por egoísmo nesa situación?», argumenta.

Matthieu  Ricard someteuse a un exhaustivo estudo mediante escáneres cerebrais baixo un estado especial de meditación no que se xera un estado de amor e compaixón puros e non enfocados cara a nada nin ninguén en particular. Os resultados mostraron un aumento sen precedentes na actividade do córtex  prefrontal esquerdo do cerebro, relacionado coas emocións positivas, mentres que a actividade na zona do  lóbulo dereito relacionada coa depresión diminuía, coma se a compaixón fose un bo antídoto contra a depresión. E tamén diminuía a actividade da amígdala, relacionada co medo e a ira. Doutra banda, un grupo de empregados dunha empresa realizaron 30 minutos diarios de meditación durante 3 meses. Ao longo do estudo, reportaron un descenso nos seus niveis de ansiedade, e púidose ver que tamén se incrementaba a actividade da súa  córtex  prefrontal esquerdo.

A concepción anterior é diametralmente oposta á do capitalismo, que promove o chamado «egoísmo inherente ao ser humano», e sobre o cal se basea. Ayn Rand defende que o egoísmo é en esencia un sentimento nobre, e que cada persoa é responsable da súa propia felicidade e non da dos demais. Este pensamento está intimamente ligado ao capitalismo puro.

O amor sexual, en calquera das súas variantes, constitúe así mesmo un amor marcadamente egoísta; o que se manifesta como un altruísmo cara á parella constitúe unha manifestación de puro egoísmo respecto ao resto da sociedade; o propio acto sexual desenvólvese baixo un estado de egoísmo persoal no que o individuo busca o seu propio pracer, xa sexa de forma directa ou pola gratificación que lle produce o pracer da súa parella. Na mesma liña, Sigmund Freud consideraba que todas as motivacións humanas tiñan uns antecedentes libidinosos, e, por tanto, egoísta. Ao considerar o amor  compasivo sublimado, describe ao amor como un comportamento exclusivamente narcisista; para el as persoas só aman o que foron, o que son, ou o que ambicionan ser; distingue, mesmo, entre graos saudables e patolóxicos de  narcisismo. Escribiu, entre outras cousas, que o amor incondicional dunha nai leva a unha perpetua insatisfacción: «Cando un foi  incontestablemente o fillo favorito da súa nai, mantén durante toda a súa vida ese sentimento de vencedor, mantén o sentimento de seguridade no éxito, que en realidade raramente satisfaise». É unha forma de entender as relacións humanas que se estendeu durante o século XX desde Estados Unidos a outros países occidentais, e actualmente existe unha dura pugna entre os seus defensores e detractores. Francia e Arxentina son os dous países que máis se resisten a abandonar a cultura do psicanálise. En España, máis do 9% dos psicólogos seguen xa este paradigma.

O capitalismo sitúa á sociedade dentro do marco dun proceso de produción. Con este marco, o amor convértese nun elemento máis do devandito proceso. As empresas analizan ao ser humano e buscan a forma de extraer del a maior cantidade de consumo, non dubidando en utilizar o amor e o sexo como reclamo dun modo  desnaturalizado e grotesco: a empresa evoca nos consumidor sentimentos amorosos e de desexo, pero o seu fin último non é buscar o amor nin o sexo por parte do consumidor, senón o seu diñeiro e o seu traballo. Como consecuencia, prodúcese deshumanización ao identificarse o amor a outro ser humano co amor a un produto, xa que dita asociación trae, inevitablemente, a asociación do propio ser humano cun produto. Gilles Deleuze e Félix Guattari consideran que o capitalismo produce unha perversión do concepto natural do amor, situando ao ser humano como parte dunha máquina produtora e destruíndo o concepto do corpo e a alma. Escriben, en Anti-Edipo: «o capitalismo recolle e posúe a potencia absurda e non posuída da máquina. [...] en verdade, non é para el nin para os seus fillos que o capitalista traballa, senón para a inmortalidade do sistema. Violencia sen finalidade, alegría, pura alegría de sentirse nunha engrenaxe da máquina, atravesado polos fluxos, cortado polas  esquizias.» Michel Foucault, referíndose á sociedade capitalista, insiste no seu prefacio de 1977 para a edición inglesa de Introdución ao  esquizoanálisis que se opón «non só ao fascismo histórico, senón tamén ao fascismo que hai en todos nós, nas nosas cabezas e no noso comportamento diario, o fascismo que nos fai amar o poder, desexar esa mesma cousa que nos domina e explota». Podemos atopar unha aberta declaración de moitos dos actualmente  tácitos valores do capitalismo agresivo no Manifesto futurista, escrito por Filippo Tommaso Marinetti, en 1909.

Dentro da cadea produtiva, ou, como se coñece no mundo anglosaxón, «cadea de comodidade», a mentira tamén é un elemento válido; de feito, é un elemento recorrente e necesario para que o sistema non sucumba. É, literalmente, o que en política coñécese por demagoxia; méntese ao consumidor con propósitos egoístas, e iso leva, segundo os autores anteriormente citados, a unha «esquizofrenia» das relacións humanas a todos os niveis, facendo imposible o amor real.

Werner Sombart consideraba a desnaturalización do amor na sociedade como unha última etapa dun proceso destrutivo de evolución que non é privativo da cultura occidental: En primeiro lugar, o amor perdeu a súa individualidade co cristianismo, que o unificou e teocratizou: ningún amor era xenuíno se non proviña de Deus, se non era aprobado pola Igrexa. Seguiulle un período de «emancipación da carne», que comezou con tímidas tentativas e que se continuou, cos trobadores, cun período de sensualidade máis acentuada, de desenvolvemento pleno do amor libre e inxenuo. Por último, apareceron unha etapa de gran  refinamento e, como colofón, a relaxación moral e a perversión.

Nas relacións do ser humano co seu medio, o amor pode significar unha ou máis dunha das seguintes manifestacións do termo amor:

Amor platónico é unha expresión que, no seu uso común, pretende referirse á visión filosófica que tivo Platón sobre o amor, aínda que a malinterpreta por completo. Esta denominación popular ten como significado o amor non correspondido ou imposible que, por iso, persiste como un ideal, inalcanzable. Isto é radicalmente diferente da concepción platónica de eros ou amor, e constitúe unha vulgarización inaceptable da súa teoría.

Propiamente dito, e segundo a filosofía de Platón, tal como el se expresa na obra O banquete, o amor é a motivación, o impulso que leva ao coñecemento da Idea de Beleza, así como á contemplación da mesma. Esta orientación prodúcese nun proceso gradual que comeza coa apreciación da aparencia da beleza nunha persoa (a beleza puramente física), continúa coa beleza física en xeral, e logo avanza cara a apreciación da beleza espiritual (a do carácter, a da alma), a da beleza das leis e os costumes na sociedade, a que se atopa nas artes e nas ciencias etc. Todos estes pasos deben finalmente superarse ata alcanzar o punto cume do proceso: o coñecemento apaixonado, puro e desinteresado, da esencia da Beleza en si, que se mantén incorruptible e sempre igual a si mesma. O coñecemento da Idea da Beleza é o único que é fermoso en si mesmo e por si mesmo, en cuanto aquilo que é causa de que todo o fermoso sexa fermoso. Nisto consiste a idealidade do amor platónico: non en ter un amor inalcanzable, senón en amar as Formas ou Ideas eternas, intelixibles, e perfectas. No hai en absoluto elementos sexuais, sinxelamente porque o auténtico amor para Platón no é o que se dirixe a unha persoa senón o que se orienta cara á esencia transcendente da Beleza en si.

O concepto moderno do amor platónico foi desenvolvido nas investigacións que Marsilio Ficino levou a cabo ao sintetizar o platonismo na época Renacentista, por orden de Cósimo de Médici, gobernante de Florencia. «O seu 'neoplatonismo' baseouse en dúas ideas fundamentais: a xerarquía neoplatónica das substancias e a teoría do amor espiritual. A primeira postulaba a idea dunha xerarquía das substancias, ou dunha gran cadea de seres, desde a forma máis baixa da materia física (as plantas), ata o máis puro espírito (Demiúrgo, o deus de Platón), na cal os humanos ocupaban unha posición central, ou intermedia. Eran o vínculo entre o mundo material e o mundo espiritual, e o seu supremo deber era ascender cara a unión co Demiúrgo, a cal, constituía o verdadeiro fin da existencia humana. A teoría de Ficino respecto ao amor platónico, ou espiritual, afirmaba que, ao igual que a xente está unida na súa común humanidade grazas ao amor, desa mesma forma todas as partes do universo mantéñense unidas polos lazos do amor compasivo».

As diferentes culturas identificaron o amor con deidades, comunmente tanto na forma masculina como na feminina.




#Article 19: Nutrición autótrofa (253 words)


A nutrición autótrofa (de autos, por si mesmo, e trofo, que se alimenta) é o tipo de nutrición característica dos denominados individuos autótrofos ou produtores, é dicir, aqueles capaces de sintetizaren substancias esenciais para o seu metabolismo partindo de substancias inorgánicas. Os autótrofos obteñen o seu carbono do CO2. Existen dous tipos de procesos autótrofos:

A fotosíntese é un dos procesos metabólicos máis importantes desenvolvidos na natureza, xa que a materia orgánica se sintetiza durante este proceso. Realízase nos cloroplastos das células vexetais, onde se localizan os pigmentos fotosintéticos capaces de absorberen e captaren a enerxía luminosa procedente do sol. Estes pigmentos son a clorofila (verde), as xantófilas (amarelas) e os carotenoides (alaranxados).

Á súa vez este proceso presenta tres fases:

Son seres que non precisan da luz do sol para obteren enerxía para a construción da súa propia materia orgánica. Estes seres conseguen a enerxía mediante a oxidación dalgunhas moléculas inorgánicas (basicamente algúns compostos de ferro, nitróxeno e xofre). Todos os seres que realizan este tipo de procesos pertencen ao reino das moneras, onde se atopa o grupo das bacterias.

Como membros da cadea trófica, os organismos produtores son unha parte esencial, xa que absorben a enerxía solar e aproveitan as fontes inorgánicas transfórmandoas en produtos orgánicos. Finalmente estas substancias serán empregadas nas funcións biolóxicas da propia célula e tamén por outros seres vivos (os heterótrofos) que se alimenten delas. Para os heterótrofos, a obtención de enerxía débese á rotura dos enlaces das moléculas inxeridas e na posterior elaboración das propias substancias.




#Article 20: Apolo (119 words)


Apolo é un deus da mitoloxía grega, deus do Sol e de tódalas artes en xeral. Fillo de Zeus e de Latona, naceu na illa de Delos. Asentouse no santuario de Delfos, tras dar morte a serpe Pitón, e estableceu alí o seu principal oráculo como deus da adiviñación e a mántica. É tamén o deus da música, a medicina e a poesía e como tal preside o coro das nove Musas, que viven no monte Helicón. A súa beleza era extraordinaria, aínda que ningún mortal o vira nunca, xa que a luz que desprendía deixaba cego a quen o mirara. É tamén o nome que recibiu a misión da NASA que levou ó home á Lúa (Apollo program).




#Article 21: Automóbil (4447 words)


O automóbil é un vehículo que se despraza sobre rodas autopropulsado por un motor propio e destinado ao transporte de persoas ou mercancías sen necesidade de carriles. Diferentes tipos de automóbiles inclúen o coche, o autobús, a furgoneta e o camión. Desprázase grazas a un motor de explosión a base dunha mestura de gasolina, ou gasóleo, e aire. Recentemente empezáronse a producir automóbiles que funcionan con motor eléctrico, aínda que a autonomía destes vehículos é aínda limitada debido á autonomía das baterías. As rodas dianteiras dos automóbiles poden moverse cara a ambos os costados para realizar xiros e tomar as curvas.

Os primeiros coches crese que se fabricaron na China a final do século XVII, e a enerxía que os propulsaba era a resultante do vapor.
Aínda así sábese que o primeiro coche de vapor foi presentado no ano 1769 polo escritor e inventor francés Nicholas-Joseph Cugnot. A súa función principal era a de levar canóns. Era un triciclo cun peso de 4.500 kg aproximadamente, coas rodas de madeira e as pinas de ferro. Este coche, estrelouse e a súa réplica foi destruída en 1771.
En 1833, un profesor alemán de química denominado Eilhard Mitscherlich descubriu que a gasolina era a substancia perfecta para facer a función de combustible. O combustible pasou a denominarse nafta.

O proxecto dos coches de vapor aínda se atopaba presente, posto que se puxeron en práctica diversas veces a Inglaterra. Neste país construíronse máis de 40 coches e tractores propulsados por vapor ata 1840. Regularmente circulaban 9 carruaxes de vapor cunha capacidade de entre 10 e 20 persoas cunha velocidade media duns 24 km/h. Buscouse unha maneira máis práctica para mover os coches autopropulsados. A resposta atopouse novamente en Europa en 1860, grazas ao belga Jean Joseph Etienne Lenoir, que inventou o motor de explosión. Seis anos máis tarde, en 1866, o alemán Gottlieb Daimler construíu o primeiro medio de transporte propulsado grazas a unha combustión interna, un xigante de case dúas toneladas de peso. Este coche foi presentado polo patrón de Daimler, Nikolaus Otto, en 1867, na exposición de París. Este proxecto significou a base da nova industria.

Nikolaus Otto xunto con Eugen Langen, crearon máis tarde o motor atmosférico. Este, porén, non significou un grande adianto na industria do automobilismo.

Daimler pasou tres anos máis de traballo neste proxecto para idear un medio de transporte de só 41 kg. Este coche foi o precursor dos motores de explosión que se farían despois.

Carl Friederich Benz (1844-1929) foi un enxeñeiro mecánico que creou o primeiro vehículo utilizable que funcionaba cun motor de combustión interna. Empezou a funcionar no ano 1885 e un ano máis tarde, en 1886 foi patentado o 26 de xaneiro dese ano.
A roda inchable foi inventada polo escocés Robert William Thomson no ano 1875 e, un veterinario compatriota seu chamado John Boyd Dunlop mellorouna. Fixo un pneumático no ano 1888 que se podía utilizar en coches e bicicletas.
En 1889, Francesc Bonet i Dalmau patentou en Barcelona o primeiro vehículo con motor de explosión da península Ibérica, o Triciclo Bonet.
En 1893, Benz construíu un coche de catro rodas. Con este vehículo empezouse a identificar cada coche coa súa marca, posto que Benz puxo a marca que levaba o seu nome nas rodas.

No ano 1897, despois de varios estudos e esforzos, Robert Bosch conseguiu crear un sistema de aceso da mestura do cilindro moi práctico. Mentres que o enxeñeiro Rudolf Diesel ideou un novo ciclo de funcionamento que leva o seu nome. En 1899 creouse o primeiro coche de carreiras.

A marca Benz vai atravesar unha pequena crise a principios do século XX, posto que Benz non quería innovar os seus automóbiles cos últimos adiantos descubertos por outros enxeñeiros pioneiros da industria como Daimler e o seu socio Wilhelm Maybach.
Durando todo o século XIX e, principalmente ao comenzo, hai que dicir que houbo moita competencia entre as fábricas e moitos enxeñeiros preocupáronse de mellorar elementos que formaban parte do vehículo por exemplo: freos, transmisión, amortecedores, a carburación e o sistema de arranque, entre outros. A finais do século XIX, un mozo francés, Louis Renault fixo un coche na garaxe da casa os seus pais. Deste coche saíu outra marca que hoxe en día aínda está presente ao mercado do automóbil, Renault.

En todo este tempo saíron outros moitos pioneiros do automóbil, por exemplo o norteamericano Henry Ford. En 1908, Ford efectuou un grande adianto no mundo do automóbil e no mundo da fabricación doutros obxectos, posto que puxo en marcha un novo sistema de fabricación de automóbiles que aproveitaba a división do traballo. Este sistema denominouse produción en serie e consistía no feito de que os produtos ían percorrendo unha traxectoria fixa, previamente establecida, e pasaban por diante de varios operarios, cada un dos cales se encargaban de facer sobre cada produto un pequeno conxunto de tarefas básicas. Con este método conseguiu fabricar a uns custos moito máis baixos. Ford Motor Company comercializou un modelo de coche que se vendeu moi posteriormente ao descubrimento da produción en serie. Este modelo foi o Ford T.

No ano 1929 a Daimler Motoren Gesellschaft uniuse coa marca Mercedes-Benz formando así a Daimler-Benz, que máis tarde se converterá no actual Mercedes Benz.

O motor é un dos elementos fundamentais necesarios para o funcionamento do automóbil. Transforma enerxía non-mecánica - xeralmente química ou eléctrica - en enerxía mecánica, xerando un traballo capaz de pór en movemento o automóbil. As súas prestacións xeralmente mídense en termos de potencia (cabalos de vapor ou quilowatts) e de par (Newtons-metro).

A maioría dos automóbiles, de comezos do século XXI, están propulsados por un motor de combustión interna, denominado habitualmente e de forma incorrecta, motor de explosión. Este motor transforma enerxía química, en enerxía calorífica pola combustión do carburante -mestura de aire e de hidrocarburos- e logo en enerxía mecánica por medio dun sistema biela-manivela. O carburante líquido transpórtase do depósito ao motor por unha bomba eléctrica a través dun conduto e dun filtro. Cando o carburante é gaseoso, este chega ao motor a través dun descompresor.
O sistema biela-manivela funciona en base ao principio seguinte: un pistón sobre o cal se exerce a presión dos gases procedentes da inflamación do carburante arrastra unha biela que, conectada a un cegoñal, xera un movemento de rotación deste último. Así se xera un torque. O motor térmico xeralmente está constituído por varios conxuntos biela-pistón conectados a un mesmo cegoñal. O seu arranxo ao motor é a orixe das diferentes configuracións dos motores.

Distínguense dous grandes tipos de motores de combustión interna: os motores de arranque por buxía, tamén denominados de arranque provocada (MEP) e os motores de arranque por compresión (MEC). Estas dúas categorías de motores distínguense principalmente polo tipo de hidrocarburos utilizados para o carburante, o método de inflamación dos gases e as súas prestacións. O rendemento teórico do motor térmico de automoción varía entre o 30 e o 45%. Estes valores, relativamente pequenos, explícanse polo feito de que as leis da termodinámica impoñen un límite máximo ao rendemento en función das temperaturas a que opera o motor e porque unha parte da enerxía química pérdese en rozamentos mecánicos, en transmisión de calor e por bombeo dos fluídos. A calor evacúase nos gases de escape -produtos da combustión do carburante- e tamén polos sistemas de refrixeración do motor (intercambiador aire/auga, aire/aceite) chamados radiadores.

Aparecido en 1834 e popularizado grazas ó récord de velocidade de La Jamais Contente, o vehículo con motor eléctrico era, a finais dos anos 1800 e a principios de 1900, moito máis popular que o térmico. Entre as súas vantaxes, pódense citar que podían funcionar todo o día sen necesidade de recargar as baterías (posto que a velocidade estaba fixada entre 12 e 20 quilómetros por hora para adaptarse aos vehículos de tracción animal), non necesitaban cambio de marcha nin se tiña que arrincar con manivela. En comparación cos vehículos a gasolina, eran moito máis agradables de utilizar. Pero cando despois da Primeira Guerra Mundial, aumentáronse os límites de velocidade e fixéronse habituais os desprazamentos entre poboacións, os vehículos eléctricos foron sendo substituíndos polos de gasolina.

O automóbil eléctrico volveu a recibir atención a finais dos anos 1990, posto que o seu impacto ambiental é, en principio, menor que un automóbil «térmico» e o seu funcionamento máis silencioso, menos contaminante e moi flexible. Un ou varios motores eléctricos poden asegurar parcialmente ou totalmente a produción de enerxía mecánica do automóbil.
Estes motores sacan a súa enerxía de baterías de acumuladores. Durante as fases de aceleración, o motor transforma a enerxía eléctrica en traballo (fase «motor») mentres que no momento das fases de freada , transforman a forza inercial do vehículo en enerxía eléctrica (fase «xerador») permitindo así recargar a batería. Un sistema de regulación bidireccional administra os intercambios entre os motores, xeradores e a batería. Variantes do motor eléctrico están en proceso de desenvolvemento e usan un sistema de pila de combustible para fornecer a enerxía eléctrica.
Dous tipos de motores eléctricos permiten propulsar o automóbil: os motores de corrente alterna e os motores de corrente continua. Estes motores están compostos dun rotor (parte xiratoria) e dun estator (parte fixa). De maneira simplificada, a enerxía eléctrica transmítese aos bobinados do rotor que, por magnetismo cos bobinados do estator, xeran a rotación do rotor (fase «motor»). Ao ser as máquinas eléctricas reversibles, a enerxía cinética do automóbil pode pór en movemento o rotor que por magnetismo, xera enerxía eléctrica (fase «xerador»).

Como o seu nome indica, un vehículo híbrido é unha hibridación entre un vehículo con motor térmico e un con motor eléctrico para combinar as súas vantaxes. Cos dous tipos de motores montados sobre o vehículo, un sistema informático embarcado combinado cunha electrónica de potencia administra a súa complementariedade así como os recursos dispoñibles en función das demandas e das restricións.
Este tipo de motorización, a pesar de ser máis complexa de deseñar e fabricar, é en teoría particularmente ecolóxica respecto dos sistemas clásicos térmico ou eléctrico.
Permite en particular unha emisión de monóxido de carbono (CO) claramente inferior ao dun motor térmico único. A vantaxe máis evidente é a non-contaminación polos gases de escape dos lugares onde estas emisións son menos desexables -as cidades por exemplo- posto que o motor eléctrico funciona só ata unha certa velocidade, salvo que, está claro, as baterías non estean descargadas. O motor térmico entra entón en funcionamento.

O motor, eléctrico ou térmico, fornecen un par sobre o seu eixo de saída. Este par ten que ser transmitido ás rodas para permitir o desprazamento do automóbil. Os diferentes órganos de transmisión -o embrague, a caixa de cambio, as pontes e o diferencial entre outros- aseguran esta función.

A caixa de cambios é o elemento mecánico que permite modificar a velocidade dun coche mesmo se a velocidade de rotación do motor é constante. No caso do motor de explosión, permite sobre todo adaptar o par motriz dispoñible ás necesidades do condutor. A caixa de cambio habitualmente conéctase ao motor coa axuda dun embrague, elemento que permite illar a transmisión do motor.

Unha caixa de cambio está composta por un conxunto de engrenaxes móbiles e fixos sobre eles, pechados nun cárter estanco e lubrificado. Este sistema permite modificar a relación de desmultiplicación -relación entre a velocidade de rotación do motor e a das rodas motrices (as que producen a tracción)- indispensable entre as rodas e o motor, dado que os motores de explosión non xeran un par dispoñible bastante grande a todos os réximes de rotación.

As caixas de cambio pódense clasificar en catro grandes tipos: os cambios manuais, os robotizados, os automáticos e os de variación continua.
 
As caixas de cambio manuais son administradas unicamente polo condutor. O condutor desembraga o motor para desconectalo da transmisión e modifica a relación de desmultiplicación accionando a panca de cambio de velocidade. As caixas robotizadas funcionan máis ou menos co mesmo principio, exceptuado o feito de que o cambio de relación é accionado por motores ou actuadores (hidráulicos ou electrotécnicos). O condutor pode efectuar a manobra ou deixar que un autómata electrónico se encargue.
Unha caixa de cambio automática ofrece unha comodidade suplementaria, posto que non require a interrupción da tracción para cambiar de relación de transmisión. A xestión confíase completamente a un autómata electrónico ao servizo da hidráulica. As relacións de desmultiplicación non se materializan coa axuda dunha serie de piñóns senón coa axuda dun tren epicicloidal en fervenza (por exemplo o tren de Ravigneaux) freando unhas coroas ou uns planetarios. Un convertedor de torque hidráulico colocado entre o motor e a caixa, aumenta o par dispoñible a baixo réxime, filtra os golpes e substitúe o embrague clásico.
Finalmente, unha caixa de cambio con variación continúa (CVT) é dunha concepción radicalmente diferente. Estas caixas ofrecen unha infinidade de relacións de transmisión sen saltos, nin ruptura da propulsión e unha adaptación constante entre o réxime de rotación do motor e a súa carga instantánea. Hai varias formas de realizalas, unha é cunha correa que enlaza dúas poleas -dun lado o motor e do outro lado o diferencial-, os diámetros das cales varían automaticamente, adaptando así o par fornecido polo motor á demanda.

Nos vehículos con tracción nas rodas de diante e motor diante a ponte é o conxunto que integra o eixo que recibe o par que sae da caixa de cambio, o diferencial que transmite o movemento ás dúas árbores de saída, e os paliers que se conectan coas árbores a través das xuntas cardán ou universais que permiten variar o ángulo do palier e adaptarse á posición relativa entre a roda e o chasis, que varía debido á elasticidade dos amortecedores.

En automóbiles con diferentes disposicións relativas entre o motor e as rodas motrices, que poden ser dúas ou catro, a árbore de transmisión recolle estas funcións cun ou dous diferenciais (en caso de transmisión ás catro rodas) e diferentes árbores conectadas con xuntas universais.

 
O diferencial é o dispositivo que permite que as rodas motrices do automóbil viren a velocidades diferentes nas curvas mentres se lle continúa aplicando o par. Normalmente os diferenciais créanse empregando engrenaxes cónicos, o par aplícase ó porta-satélites e os satélites engrenan simultaneamente con dous planetas iguais. Desta forma o par transmitido ás dúas rodas é sempre igual independentemente da velocidade de cada unha. O diferencial permite diferenzas de velocidade entre rodas pero de forma que a suma de velocidades sempre se manteña constante e igual á velocidade do porta-satélites. Se unha das rodas desliza e perde a tracción o diferencial permite que a outra adopte a velocidade necesaria para que algunha das dúas transmita o par. Para evitar esta situación de perda de tracción en casos onde só patina unha das dúas rodas, hai diferenciais con sistemas de auto bloqueo, ou de limitación do deslizamiento entre as dúas rodas, que bloquean a roda que patina para poder continuar transmitindo o par á outra de forma que o vehículo poida avanzar e saír da situación.

Mentres que o motor permite pór en movemento o automóbil, o sistema de freos permite reducir a velocidade ata paralo. Por iso, hai tres opcións. A primeira consiste a utilizar o «freo motor», técnica que usa o motor para frear o vehículo. Ao non alimentalo de carburante compórtase como compresor e utiliza a enerxía cinética do automóbil para arrastrar o funcionamento do motor, o que xera unha resistencia ao avance. Cambiando a relación da caixa de cambio, o réxime-motor aumenta e ofrece unha maior resistencia.
De maneira máis convencional, o condutor para o automóbil grazas ao freo principal ou de servizo. Unha presión sobre o pedal de freo pon en marcha o funcionamento dos freos que transforman en calor, a enerxía cinética acumulada polo vehículo. Estes freos son, actualmente, de mando hidráulico aínda que empezan a ter mando eléctrico. 
Finalmente, o automóbil pode ser inmobilizado coa axuda do freo de man. Unha panca acciona un mecanismo de freo -xeralmente coa axuda dun cable- actuando diante, ou máis a miúdo detrás, bloqueando as rodas. Este freo úsase unicamente para o estacionamento do vehículo. Dende hai algúns anos, os freos de mando eléctrico están a xeneralizarse e substitúen amodo os freo de man por cable.

En xeral, o termo suspensión úsase para designar unha relación elástica deformable entre elementos dun vehículo. 
A suspensión entre as rodas e o chasis contribúe á adherencia do vehículo, á comodidade dos ocupantes e á redución da enerxía transmitida á estrutura do vehículo e os seus equipos para mellorar a fiabilidade. No caso máis xeral, un sistema de brazos asociados a un ou varios resortes, axustado a un amortecedor hidráulico, constitúe unha relación elástica entre cada roda e o chasis do vehículo. Esta montaxe mecánica é de deseño moi variable en función dos modelos e dos construtores. Algúns usan sistemas hidro-pneumáticos complexos e asistidos electronicamente. Pero o custo deste tipo de suspensión é tal, que está reservada aos vehículos de gama alta.
A suspensión entre o motor e o chasis contribúe a atenuar os ruídos e as vibracións que o motor transmite á estrutura do vehículo, tanto en ralentí (palabra utilizada en mecánica para dicir que o motor funciona ao mínimo réxime e sen cargas), como nas diferentes fases de condución, así como á fiabilidade das estruturas (caixa e motor). A conexión elástica materialízase con caucho natural ou artificial, as formas e as durezas do cal se escollen en función de resultado que se pretende (suspensión máis ou menos flexible, máis ou menos amortecida).
Hai dous tipos principais de suspensións: independente e ríxida. Nunha suspensión independente, cada roda pode efectuar movementos sen influír á outra roda do mesmo eixo. É o tipo de suspensión máis utilizado para os vehículos particulares. Ofrece unha boa adherencia e unha boa comodidade. Nunha suspensión ríxida, as rodas dun e mesmo dos dous eixos líganse de maneira ríxida, os movementos dunha influencian á outra. Este tipo de suspensións úsanse para os vehículos pesados, posto que permiten soportar cargas maiores. Os eixos ríxidos tamén se usan en vehículos todo terreo pola súa robustez.

As rodas dun automóbil son catro, máis (xeralmente) unha roda de reposto non montada. Esta última ás veces substitúese por un conxunto antipinchazos ou, por motivos de redución de espazo, por unha roda dotada dun pneumático reducido que permite circular a velocidade moderada ata o próximo garaxe. Cada roda está formada por un pneumático montado sobre unha pina. Este conxunto forma un espazo estanco inchado de aire ou ás veces de nitróxeno (para reducir as perdas).
Os pneumáticos xogan un papel moi importante posto que constitúen o contacto entre o chan e o vehículo e contribúen ao establecemento de accións mecánicas (forzas) do chan sobre o vehículo (freo, aceleración e xiro). Por esta razón, é importante manter os pneumáticos en bo estado, cunha presión de inchado adecuada. Ademais das condicións de adherencia (xeo, neve, choiva, etc.), a calidade do contacto entre o chan e os pneumáticos é tamén moi importante. Por iso o papel dos pneumáticos está vinculado ao das suspensións.

Os mandos designan o conxunto dos elementos dun automóbil que permiten ao condutor conducilo. Esta tarefa sería extremadamente difícil de efectuar se o condutor recibise toda a información do estado físico no cal se atopa o automóbil. É a razón pola cal os mandos se asocian ao cadro de control.

O sistema de dirección permite orientar o automóbil na dirección desexada. Este sistema está composto, entre outros, por un dispositivo de control -xeralmente un volante circular- que permite que as mans do condutor apliquen un par sobre o sistema de dirección. O volante, situado ante o condutor, é en xeral regulable para adaptarse o mellor posible á morfoloxía e aos costumes dos condutores. A transmisión do movemento aplicado polo condutor faise sobre a columna de dirección fixada no centro do volante de control; transmite o par ós manguitos de dirección (que actúan directamente sobre as rodas) por medio dunha caixa de dirección. Esta caixa é ou ben un sistema piñón cremalleira, ou ben un sistema de parafuso sen fin.
Cando o automóbil se despraza en liña recta, as rodas de diante viran conforme a un mesmo eixo paralelo ao das rodas de atrás. En cambio, no momento dun xiro, as rodas de diante xa non van paralelas, posto que os seus eixos e o das rodas de atrás teñen que ser concorrentes nun punto, o centro instantáneo de rotación.
Xeralmente asóciase á dirección a un sistema de asistencia que permite ao condutor non ter que aplicar un esforzo importante sobre o volante. É xeralmente autoadaptativo amplificando máis ou menos as forzas aplicadas ao volante de acordo cos esforzos necesarios para dirixir o vehículo. Estes esforzos pola súa natureza son variables e inversamente proporcionais á velocidade do vehículo. Esta asistencia, tradicionalmente hidráulica, regúlase coa velocidade para aumentar a estabilidade a alta velocidade sen penalizar a manexabilidade a baixa velocidade. Tamén pode ser eléctrica empregando un motor eléctrico. Este sistema é máis económico, dado que resta interacción en liña recta, mentres que un sistema hidráulico sempre ten que permanecer con presión.

Os pedais son os mandos que permiten ao condutor actuar sobre o grupo motopropulsor do automóbil así como sobre o sistema principal de freo. De dereita a esquerda está o pedal do acelerador, que permite regular a potencia requirida ao motor, o pedal do freo que transmite ao sistema de freo unha forza proporcional á presión exercida sobre este pedal, e finalmente, o pedal de embrague, presente só nos vehículos con caixa de cambio manual, que permite o cambio de relación de transmisión da caixa de cambio desaxustándoa do motor producindo unha interrupción da tracción.

Baixo unha viseira integrada no taboleiro de control (para protexelo das reflexións luminosas), xeralmente fronte ao condutor, e ás veces no centro do taboleiro de control, pero virado cara ao condutor, atópase un conxunto de avisos que indican o estado físico do automóbil.
Un indicador de velocidade, obrigatorio, un contador ou hodómetro, non reinicializable, que totaliza os quilómetros percorridos polo vehículo, así como un contador con posta a cero para uso diario. Un indicador de nivel de carburante indica o volume de carburante que queda no depósito. Testemuñas luminosas dispóñense baixo a mesma viseira, e lembran ao condutor certos acontecementos: aceso das luces de posición, de cruzamento e de estrada, así como dos intermitentes e da sinalización anexa.
Os indicadores de alerta -falta de presión de aceite, temperatura excesiva da auga, falta de carga da batería e indicador de funcionamento de varios accesorios- agrúpanse no mesmo espazo. Pódense engadir diferentes indicadores -temperatura do aceite, temperatura da auga, temperatura do aire, presión do aceite, presión do turbo, voltímetro, amperímetro-. Finalmente, a miúdo hai un conta-revolucións que indica o número de voltas do motor por minuto. Contén unha zona delimitada en vermello que indica a velocidade de rotación do motor que non se ten que superar.

Os «sistemas de seguridade activa» designan o conxunto dos elementos que se poñen en xogo na utilización do automóbil para evitar un accidente. Esta categoría de elementos reúne o conxunto das asistentes na condución (ESP, ABS, fixación da cabeza, etc.) así como os elementos denominados de percepcións (dispositivos de iluminación, retrovisores , limpa-parabrisas, bucina, etc.).
En canto aos dispositivos de iluminación, o automóbil vai equipado cunha serie de elementos que informan aos outros usuarios das accións do condutor -as luces de freo vermellas advirten dunha freada, as luces de marcha atrás brancas avisan da marcha atrás, os intermitentes avisan dun cambio de dirección, etc.- ou permiten iluminar a estrada pola noite (luces de posición, de cruzamento, de estrada e antinéboa). Estas luces funcionan grazas a lámpadas halóxenas ou de descarga eléctrica xenon, e máis recentemente, grazas aos LEDs. Desde hai pouco, os automóbiles equípanse tamén con luces de día para ser percibidos por outros usuarios a distancias máis longas. Un elemento de último recurso se os elementos visuais non se percibiron consiste a sinalar a súa presenza ou un perigo utilizando o bucina.

Os retrovisores son accesorios indispensables na condución dun automóbil. Están constituídos por un espello orientable que permite ao condutor coñecer os elementos exteriores situados ao redor do seu vehículo. Xeralmente colocado enriba do parabrisas e en posición central de cara ao condutor, o retrovisor interior permite ao condutor visualizar o que pasa detrás do seu vehículo. Este retrovisor implica dúas posicións: unha para o día e outra para a noite. Neste último caso, un segundo espello semireflectante colocado detrás do espello permite limitar o deslumbramento polos vehículos que o seguen. Os retrovisores  exteriores, colocados sobre os aleróns do automóbil, permiten ver o que pasa detrás e aos flancos do vehículo.
Os limpa parabrisas, están constituídos por un rascador de caucho, fixado ao final dun brazo. O outro extremo  deste brazo é solidario co eixo dun motor eléctrico activado por un interruptor desde o habitáculo. O brazo, grazas a un resorte, preme o rascador sobre o vidro cunha certa presión e permite así, grazas ao movemento de vai e vén aplicado polo motor, limpar o parabrisas da auga da choiva. Este accesorio está presente en número variable, segundo a medida do parabrisas e o deseño dos brazos. Atópase  moi frecuentemente no vidro traseiro, xeralmente un só. Presente necesariamente diante. Asociados ao sistema de limpaparabrisas hai unha bomba eléctrica que bombea auga dun depósito cun deterxente ou sen el. O líquido a presión condúcese por un tubo a chafarices que o pulverizan sobre a superficie do parabrisas para limpalo cando non chove.

O papel da «seguridade pasiva» é reducir as consecuencias dun accidente cando este non se puido evitar. Os vehículos modernos deséñanse para que un choque sexa amortecido pola deformación das zonas periféricas (capó, motor, chasis, flancos), para preservar a integridade do habitáculo que se beneficia dunha estrutura reforzada. En tódolos casos, téntase facer pasar as forzas xeradas polo choque por «tres vías de esforzos».
A almofada inchable de seguridade tamén toma parte na seguridade pasiva. Actívase a partir dunha certa taxa de desaceleración e dunha certa velocidade inicial, para limitar o choque sufrido polos ocupantes do vehículo, repartíndoo durando un maior período (a forza aplicada polo choque é función da diferenza de velocidade e do tempo necesario para cambiar de velocidade) e entre unha maior superficie de contacto (a presión é a forza a soportar dividida entre a superficie á que se aplica).
Finalmente, o cinto de seguridade permite manter o ocupante dun vehículo en movemento no asento no momento dun choque. Evita a súa exección fóra do vehículo ou a súa proxección contra unha parte do habitáculo (taboleiro de control, parabrisas, etc.). Equipado cun resorte pretensado e cun limitador de esforzo, permite, como no caso das almofadas inchables de seguridade, minimizar a potencia do choque, transferindo a enerxía do choque a través das suxeicións do cinto.




#Article 22: Ángstrom (179 words)


O ángstrom (ångström) é unha unidade de lonxitude equivalente a 10−10m. Utilízase principalmente para expresar lonxitudes de onda das radiacións e o tamaño dos átomos. A súa abreviatura é Å.

O seu nome é en honra do físico sueco Anders Jonas Ångström, un dos fundadores da espectroscopía.

O ángstrom non é unha unidade do sistema internacional de medidas. Non obstante, está considerada como unha das unidades útiles para responder a necesidades específicas de certos campos científicos técnicos. A publicación El Sistema Internacional de Unidades SI da Oficina Internacional de Pesos e Medidas, editado polo Centro Español de Metroloxía, dispoñible electronicamente, inclúeo na Táboa 8 (Outras unidades non pertencentes ao SI), e di:

e sobre o seu uso advirte que certas unidades non pertencentes ao SI aínda aparecen en publicacións científicas, técnicas e comerciais e que continuarán en uso durante moitos anos. Non obstante, tamén sinala que os científicos deben ter a liberdade de utilizar ás veces ditas unidades se o consideraran conveniente, aínda que a inclusión de tales unidades nos seus textos non implica a recomendación do seu uso.




#Article 23: Auga (620 words)


A auga é unha substancia cuxas moléculas están formadas por dous átomos de hidróxeno e un de osíxeno, xa que logo a súa fórmula é H2O. É abundante no Universo, inclusive na Terra, onde cobre gran parte da súa superficie e é o maior constituínte dos fluídos dos seres vivos. As temperaturas do planeta permiten a ocorrencia da auga nos seus tres estados físicos principais, pasando dun estado a outro nun ciclo continuo. A auga líquida, que en pequenas cantidades é incolora, mais en grandes volumes manifesta unha coloración azulada, pode atoparse como auga doce (en ríos, lagos, e montañas), ou como auga salgada nos mares e océanos que cobren case tres cuartos da superfície do planeta. No estado sólido, as masas de xeo concéntranse principalmente nas rexións polares e, no estado gasoso, o vapor de auga forma parte da atmosfera terrestre. A 0 °C (273 aproximadamente na escala Kelvin) atópase en estado sólido como xeo, e ferve a aproximadamente a 100 °C. O punto de xeación espontánea atópase preto dos 233 K.

A auga posúe unha serie de características peculiares, coma a dilatación anómala, a alta calor específica e a capacidade de disolver un gran número de substancias. De feito estas peculiaridades favoreceron o xurdimento nos océanos primitivos da vida e a súa evolución. Tódolos seres vivos existentes precisan dela para a súa supervivencia, constituíndo a base de todo organismo pluricelular. A maior parte dos animais e vexetais conteñen unha alta porcentaxe de auga, e son poucas as especies que poden sobrevivir nos lugares onde esta é escasa (desertos e outras zonas áridas).

Na natureza nunca se atopa en estado puro, senón mesturada con minerais e outras moitas substancias. Aínda que os océanos cobren a maior parte da superfície terrestre, a súa auga é inadecuada para o consumo humano por culpa da súa salinidade. Só unha pequena fracción dispoñíbel sobre a superfície dos continentes que contén poucos sales disolvidos, a auga doce, é apta para o consumo directo. Con todo, a súa distribución non é uniforme, o que fai que diversas rexións sufran de escaseza hídrica. As actividades humanas, principalmente a agricultura, necesitan grandes cantidades de auga que, ao seren retiradas do seu leito natural superficial ou dos acuíferos subterráneos, ten afectado negativamente na súa distribución sobre os continentes.

A polución hídrica prexudica a calidade da auga e, xa que logo, a biodiversidade, o abastecemento de auga e a produción de alimentos. Ademais, unha parte considerábel da poboación mundial aínda non ten acceso á auga potábel, o que trae diversos problemas de saúde. A auga é indispensábel no modo de vida da humanidade, de forma que está fortemente ligada á cultura de tódolos pobos da Terra. Diante dos problemas derivados do mal uso dos recursos hídricos, xorde unha nova consciencia de que é necesario utilizar a auga racionalmente.

A auga ten un importante papel en múltiples ámbitos: en bioloxía debido á xa mencionada importancia para a vida, en química pola súa composición e por ser unha molécula bipolar e de pH neutro, en xeoloxía polo seu importante papel na erosión das rochas etc.

A auga, compoñente maioritario da materia viva, constitúe por termo medio o 75% do seu peso, aínda que a proporción varía segundo as distintas especies, a idade do individuo e o tipo de tecido: canto máis novo é o organismo, e canto máis complexas son as funcións dun tecido, maior é o seu contido en auga.

As principais funcións biolóxicas da auga son:

Da importancia da auga na vida biolóxica e sentimental do ser humano, sobre todo nas súas orixes nas que non dispuña dela a pracer coma agora, dan conta a abundancia de topónimos. Estes son algúns exemplos espallados:

Algunhas das propiedades máis salientables son:




#Article 24: Océano Atlántico (1114 words)


O océano Atlántico é o océano que separa Europa e África, ao leste, de América, ao oeste. Ten unha área de 82.400.000 km² (106.200.000 km², incluíndo os mares locais como o mar Mediterráneo, o que corresponde a aproximadamente un terzo das augas oceánicas mundiais).

O océano Atlántico, o segundo do mundo en superficie e case enteiramente localizado no hemisferio occidental, alóngase no sentido norte-sur. cunha forma que lembra un S, comunícase co océano Ártico polo estreito da Islandia; co océano Pacífico e co océano Índico pola ampla pasaxe que se abre entre a América, a África e a Antártida, nas altas latitudes austrais. No hemisferio Norte, as costas continentais, moi recortadas, delimitan numerosos mares anexos (canal da Mancha, mar do Norte, mar Báltico, mar Mediterráneo, mar das Antillas). Ao sur, ao contrario, as costas son máis ben rectilíneas.

O fondo oceánico presenta unha disposición regular: a plataforma continental, ampla ao longo das costas da Europa, da América do Norte e da porción meridional da América do Sur, estreitase nas costas da África e do Brasil; unha enorme cadea de montañas submarinas, a dorsal mesoatlántica, esténdese ao longo do océano; entre ela e os continentes ábrense unha serie de cuncas de 6.000 a 7.000 m de profundidade (cuncas americana, brasileira e arxentina, a oeste; cuncas escandinava, da Europa Occidental, da Guinea, de Angola e do Cabo, a leste). A crista dorsal é sucada en toda a súa extensión por unha gran fosa tectónica (rift), que secciona no sentido lonxitudinal. Área de constante inestabilidade xeolóxica, provocada pola continua emisión de material ígneo, é obxecto de estudos xeolóxicos que analizan os procesos de formación e evolución das placas tectonicas, ou sexa, da codia terrestre. A crista da dorsal mesoatlántica situase xeralmente entre -3.000 e -1.500 m, mais emerxe nalgúns puntos, formando illas: Jan Mayen, Islandia, Azores, Ascensión, Tristán da Cuña. Nas latitudes ecuatoriais, a dorsal é cortada por fallas transversais que determinan fosas abisais (fosa da Romanche. -7.758 m). Nas outras porcións do Atlántico as fosas son raras: situanse nas Antillas (Caimáns e Porto Rico - a máis profunda con -9.218 m) e nas illas Sandwich do Sur (-8.264 m)

Na fachada occidental, grandes cuncas hidrográficas botan unha considerable cantidade de sedimentos sobre a plataforma continental, definindo conos aluvionais, como os dos ríos San Lourenzo e Mississippi, no Atlántico Norte, e o do Amazonas, na faixa ecuatorial. As augas do Atlántico son as máis salgadas de todos os océanos (37,5 por mil de salinidade media) e animadas por correntes que aseguran unha intensa circulación entre as augas frías das altas latitudes e as augas quentes ecuatoriais. As correntes frías do Labrador e das Falkland descenden ao longo das costas setentrionais e meridionais, respectivamente, de América. De Benguela percorre a costa suroccidental africana, en dirección ao Ecuador. Son compensadas polas correntes quentes do Brasil e Ecuatorial Atlántica, nos seus ramos N e S, pola corrente do Golfo, que ten grande influencia sobre os climas da Europa noroccidental, tornándoos menos rigorosos. Esa circulación das augas favorece súa oxixenación e a proliferación de plancto, definindo importantes zonas pesqueiras, como as costas do Brasil meridional, a fachada norteamericana en torno da Terra Nova, as costas da Escandinavia e de Islandia, alén da África meridional. As plataformas continentais encerran, ás veces, xacementos petrolíferos (mar do Norte, costas de Venezuela e do Brasil, golfo da Guinea). Ladeado no hemisferio Norte polas dúas áreas máis industrializadas do globo (NE dos EUA e Europa Occidental), o Atlántico Norte presenta o máis intenso tráfego marítimo e aéreo transoceánico do mundo.

Os antigos, que chamaban ao Atlántico mar Tenebroso ou mar Océano, coñecían só as costas situadas entre o norte das illas Británicas e as Canarias. Do século VIII ao XI, os normandos frecuentaron as praias de Noruega, Islandia, Groenlandia, Spitsberg e Nova Escocia, no actual Canadá. Ata o final da Idade Media, só se facían navegacións costeiras, indo ata o Cabo Boxador (ao que chegaron os navegadores portugueses en 1434). No século XV os portugueses intensificaron a exploración da costa da África e, ao mesmo tempo, desenvolveron técnicas de navegación que permitiron viaxes por alto mar. A navegación por latitudes (determinadas pola observación da altura da estrela Polar ou do Sol ao mediodía, técnica desenvolvida por volta de 1485) foi facilitada polo uso de instrumentos como o compás e mailo astrolabio. Outro factor decisivo foi o estudo do réxime dos ventos no Atlántico: en 1439, as informacións existentes xa permitían unha navegación asidua e segura. Esas técnicas, aliadas aos novos navíos desenvolvidos polos portugueses (as carabelas, de maior porte, calado máis alto e común sistema de velas que permitía o aproveitamento dos ventos, mesmo en sentido contrario) permitirían o recoñecemento da costa da África e as primeiras incursións en alto mar; hai aínda informacións de que no século XV os portugueses terían explorado tamén o Atlántico Norte, xuntando coñecementos que máis tarde facilitaron a viaxe de Cristovo Colón na primeira travesía documentada do Océano.

Co desenvolvemento técnico obtido, as viaxes portuguesas tornáronse máis ousadas e frecuentes a través do Atlántico, de tal forma que ata 1488 toda a costa oeste da África estaba explorada, recoñecida e, nos primeiros 20 anos do século XVI, toda a costa atlántica do continente americano (atopado no 1492 por Colón) fora visitada por navegadores portugueses, españois ou italianos ao servizo de España. Os reis de Portugal procuraron, desde o inicio, garantir as descobertas dos seus navegadores e desde 1443, varias leis reivindicaron o dereito de navegación exclusiva nos mares recoñecidos polas súas naus. En 1454, o papa Nicolao V ratificou a pretensión dos portugueses, reservándolles o dereito exclusivo de navegación e comercio. En 1474, Afonso V mandou que aqueles que violasen esas determinacións fosen mortos e os seus bens confiscados pola coroa. O Tratado de paz de Toledo, entre España e Portugal, ratificou eses dereitos, que foron reafirmados nas ordenacións Manuelinas (1514). Ata 1580, houbo pouca contestación internacional a esas pretensións, excepto pequenos conflitos diplomáticos causados pola acción de corsarios protexidos polos reis de Francia e Gran Bretaña. Despois de 1580, con todo, a contestación creceu, envolvendo tamén os holandeses en guerra con España pola súa independencia. Eles estenderon as accións bélicas contra Portugal, despois da unión das dúas Coroas e pasaron á liberdade dos mares; na tregua asinada con Filipe III (de España e Portugal), obtiveron o dereito de navegar por eses mares, aínda que baixo licenza do rei de España. Ese tratado marcou o principio da liberdade dos mares. A partir do século XVII, comezou a exploración hidrográfica do Atlántico, efectuada de inicio polos holandeses, despois polos ingleses e franceses (século XVIII). No século XIX organizáronse numerosos cruceiros oceanográficos que permitiron a elaboración dunha detallada carta batimétrica do Atlántico.




#Article 25: Administrador de base de datos (784 words)


O Administrador de base de datos (DBA) é a persoa responsable dos aspectos ambientais dunha base de datos. En xeral isto inclúe:

O deseño lóxico e físico das bases de datos, a pesar de non ser obrigas dun administrador de bases de datos, é as veces parte do traballo. Esas funcións polo xeral están asignadas aos analistas de bases de datos ou aos deseñadores de bases de datos.

Os deberes dun administrador de bases de datos dependen da descrición do posto de traballo, corporación e políticas de Tecnoloxías de Información (TI). Polo xeral inclúese a recuperación de desastres (respaldos e probas de respaldos), análise de desempeño e optimización, e algo de asistencia no deseño da base de datos.

A recuperabilidade significa que, se se da algún erro nos datos, hai un bug de programa ou de hardware, o DBA (Administrador de base de datos) pode traer de volta a base de datos ao tempo e estado no que se atopaba antes de que o dano se causara. As actividades de recuperación inclúen facer respaldos da base de datos e almacenar eses respaldos de maneira que se minimice o risco de dano ou perda dos mesmos. A recuperación é unha das tarefas máis importantes dos DBA's.

A recuperabilidade, frecuentemente denominada recuperación de desastres, ten dúas formas primarias. A primeira son os respaldos e despois as probas de recuperación. A recuperación das bases de datos consisten en información e estampas de tempo xunto con bitácoras que se cambian de forma que sexan consistentes nun momento e data particulares. É posible facer respaldos da base de datos que non inclúan as estampas de tempo e as bitácoras, a diferenza reside en que o DBA debe sacar de liña a base de datos no caso de levar a cabo unha recuperación. As probas de recuperación consisten na restauración dos datos, despois aplícanse as bitácoras a eses datos para restaurar a base de datos e levala a un estado consistente nun tempo e momento determinados. Alternativamente pódese restaurar unha base de datos que se atopa fóra de liña substituíndo cunha copia da base de datos.

Se o DBA (ou o administrador) intentan por en funcionamento un plan de recuperación de bases de datos sen probas de recuperación, non existe a certeza de que os respaldos sexan de todo válidos. Na práctica, os respaldos da maioría dos Sistemas de Bases de Datos Relacionais son raramente válidos se non se fan probas exhaustivas que aseguren que non houbo erros humanos ou bugs que puideran corromper os respaldos.

A integridade dunha base de datos significa que, a base de datos ou os programas que xeraron o seu contido, incorporen métodos que aseguren que o contido dos datos do sistema non se rompa, así coma as regras do negocio. Por exemplo, un distribuidor pode ter unha regra que permita que só os clientes individuais poidan solicitar ordes; á súa vez cada orden identifique a un e só un provedor. O servidor Oracle e outros DBMSs relacionais fan cumprir este tipo de regras do negocio con limitantes, as cales poden ser configuradas implicitamente a través de consultas.

Seguridade significa a capacidade dos usuarios para acceder e cambiar os datos de acordo ás políticas do negocio, así coma ás decisións dos encargados. Ó igual que outros metadatos, unha DBMS relacional manexa a seguridade en forma de táboas. Estas táboas son as chaves do reino polo cal se deben protexer de posibles intrusos.

A dispoñibilidade significa que os usuarios autorizados teñan acceso aos datos cando o necesiten para atender ás necesidades do negocio. Cada vez máis, os negocios foron requirindo que a súa información estivera dispoñible todo o tempo. A industria de TI respondeu a estas necesidades con redundancia de rede e hardware para incrementar as capacidades administrativas en liña.

O rendemento significa que a base de datos non cause tempos de resposta pouco razoables. En sistemas moi complexos cliente/servidor e de tres capas, a base de datos é só un dos elementos que determinan a experiencia dos usuarios en liña e os programas desatendidos. O rendemento é unha das maiores motivacións dos DBA para coordinarse cós especialistas doutras áreas do sistema fóra das liñas burocráticas tradicionais.

Un dos deberes menos respectados polo administrador de base de datos é o desenvolvemento e soporte á probas, mentres que algúns outros encargados considérano a responsabilidade máis importante dun DBA. As actividades de soporte inclúen a colecta de datos de produción para levar a cabo probas con eles; consultar aos programadores respecto ao desempeño; e facer cambios aos deseños de táboas de maneira que se poidan proporcionar novos tipos de almacenamentos para as funcións dos programas.

Algúns roles do persoal de IT relacionados coa administración de base de datos:




#Article 26: Botánica (778 words)


A botánica, (do grego βοτάνη = herba) ou fitoloxía (do grego φυτόν = planta e λόγος = tratado), é unha rama da bioloxía e é a ciencia que se ocupa do estudo das plantas. O concepto de vexetal, que estaba claro en tempos de Aristóteles, quedou esvaecido polo avance do coñecemento, chegándose a definir como todo aquilo que estuda a botánica. Na práctica, os botánicos estudan as plantas, as algas e os fungos. No campo da botánica, hai que distinguir entre a botánica pura, cuxo obxecto é ampliar o coñecemento da natureza; e a botánica aplicada, cuxas investigacións están ao servizo da tecnoloxía agraria, forestal, farmacéutica etc.

A botánica cobre un amplo abano de contidos, que inclúen aspectos específicos propios dos vexetais; das disciplinas biolóxicas que se ocupan da composición química (fitoquímica); a organización celular (citoloxía vexetal) e tisular (histoloxía vexetal); do metabolismo e o funcionamento orgánico (fisioloxía vexetal), do crecemento e o desenvolvemento; da morfoloxía (fitografía); da reprodución; da herdanza (xenética vexetal); das enfermidades (fitopatoloxía); das adaptacións ao ambiente (ecoloxía), da distribución xeográfica (fitoxeografía ou xeobotánica); dos fósiles (paleobotánica) e da evolución.

Como para outros organismos vivos, a vida dos vexetais pódese estudar desde diferentes perspectivas, como pode ser a molecular, á xenética pasando polo estudo específico da ultraestrutura organular e celular e a anatomía tisular, a organografía (anatomía macroscópica), a xeobotánica e a ecoloxía vexetal. En cada un destes niveis o botánico pode deterse na clasificación, a estrutura anatómica, ou as funcións (fisioloxía) das plantas.

Historicamente, a botánica abarca todos os organismos que non eran considerados animais. Entre estes están os fungos (estudados pola micoloxía), as bacterias (estudadas en paralelo pola microbioloxía), e as algas (estudados pola ficoloxía). As algas, os fungos e as bacterias non se denominan actualmente plantas pero, salvo no caso destas últimas, ninguén discute que son materia para a botánica.

Os distintos grupos de vexetais participan de xeito fundamental nos ciclos da biosfera. Plantas e algas son os produtores primarios, responsables da captación de enerxía solar da que depende toda a vida terrestre, da creación de materia orgánica e tamén, como subproduto, da xeración do osíxeno que alaga a atmosfera e xustifica que case todos os organismos saquen vantaxe do metabolismo aerobio.

Case todo o que comemos vén das plantas, xa sexa directamente de alimentos básicos como froita e vexetais, ou indirectamente a través do gando, que é alimentado polas plantas que compón o forraxe. Noutras palabras, as plantas son a base de toda a cadea trófica, ou o que ecólogos chaman o primeiro nivel trófico. Entendendo como as plantas producen o que comemos é importante coñecer o seu papel para ser capaces de alimentar ao mundo e prover seguridade alimentaria para futuras xeracións. Non todas as plantas son beneficiosas aos humanos, a maleza é considerada daniña para a agricultura e a botánica prové ciencia básica para mitigar o seu impacto. A etnobotánica é o estudo destas e outras relacións entre plantas e persoas.

As plantas son susceptibles de ser estudadas nos seus procesos fundamentais (como a división celular e síntese proteica por exemplo), pero sen os problemas éticos que supón estudar animais ou seres humanos. As leis da herdanza foron descubertas deste xeito por Gregor Mendel, que estudou como se herda a morfoloxía do chícharo. As leis descubertas por Mendel a partir do estudo de plantas coñeceron desenvolvementos posteriores, e aplicáronse sobre as propias plantas para conseguir novas variedades beneficiosas. Outro estudo clásico efectuado en plantas foi o realizado por Barbara McClintock, que descubriu os 'xenes saltaríns' (ou transposóns) estudando o millo. Son exemplos que mostran como a botánica tivo unha importancia capital para o entendemento dos procesos biolóxicos fundamentais.

Moitas dos nosos medicamentos e algunhas drogas, como o cánnabis, veñen directamente do reino vexetal. Outros produtos medicinais derívanse de substancias de orixe vexetal; así, a aspirina é un derivado do ácido salicílico, que orixinalmente se obtiña da cortiza de salgueiro. A investigación sobre produtos farmacéuticamente útiles nas plantas é un campo activo de traballo que rende bos resultados. Estimulantes populares como o café (polo seu contido en cafeína), o chocolate, o tabaco (pola nicotina), e o té teñen orixe vexetal. Moitas bebidas alcólicas derivan da fermentación de plantas coma o orxo e a uva da videira.

As plantas tamén fornecen moitos materiais, coma o cotón, a madeira, o papel, o liño, o aceite vexetal, algúns tipos de cordas e plásticos. A produción de seda non sería posible sen o cultivo de árbores coma as moreira. A cana de azucre e outras plantas foron recentemente empregadas como biomasa para produciren unha enerxía renovable alternativa ao combustible fósil.

As plantas tamén poden axudar ao entendemento dos cambios do ambientais de moitas formas.




#Article 27: Bioloxía (2583 words)


A bioloxía é a ciencia que estuda a vida e, en particular, as características e comportamento dos organismos, a orixe de especies e individuos, e o xeito en que estes interactúan entre si e co seu ambiente. A bioloxía abrangue un espectro amplo de áreas académicas consideradas frecuentemente disciplinas independentes, mais que, no seu conxunto, estudan a vida ás máis variadas escalas.

A vida é estudada á escala atómica e molecular pola bioloxía molecular, pola bioquímica e pola xenética molecular, no nivel da célula pola bioloxía celular e á escala multicelular pola fisioloxía, pola anatomía e pola histoloxía. A bioloxía do desenvolvemento estuda a vida ao nivel do desenvolvemento ou ontoxenia do organismo individual.

Subindo na escala para grupos de máis dun organismo, a xenética estuda como funciona a herdanza entre os proxenitores e mais a súa descendencia. A etoloxía estuda o comportamento dos individuos. A xenética poboacional traballa ao nivel da poboación, en tanto que a sistemática traballa con liñaxes de moitas especies. As relacións de individuos, poboacións e especies entre si e cos seus hábitats son estudadas pola ecoloxía e pola bioloxía evolutiva. Unha nova área, altamente especulativa, a astrobioloxía (ou xenobioloxía) estuda a posibilidade de vida para alén do noso planeta.

A bioloxía estuda a variedade de formas de vida. En sentido horario: gacela, Salgueiro, E. coli, e escaravello Goliath.

A palabra bioloxía deriva da palabra grega βίος (bíos) vida, e do sufixo λόγος (logos) estudo de. A forma latina do termo apareceu por primeira vez en 1736 cando Carl von Linné usou biologi na súa Bibliotheca botanica. Usouse de novo en 1766 na obra Philosophiae naturalis sive physicae: tomus III, continens geologian, biologian, phytologian generalis de Michael Christoph Hanov, un discípulo de Christian Wolff. O primeiro uso en lingua alemá, Biologie, foi nunha tradución de 1771 da obra de Linné. En 1797, Theodor Georg August Roose usou a palabra no prefacio do libro Grundzüge der Lehre van der Lebenskraft. En 1800 Karl Friedrich Burdach utilizou a palabra nun sentido máis restrinxido no estudo do ser humano desde unha perspectiva morfolóxica, fisiolóxica e psicolóxica na obra Propädeutik zum Studien der gesammten Heilkunst. En 1802 foi suxerida polo naturalista alemán Gottfried Reinhold Treviranus en Biologie oder Philosophie der lebenden Natur, e introducida ese mesmo ano en Francia coma un termo científico por Jean-Baptiste Lamarck en Hydrogéolog. O uso moderno do termo iniciouse no tratado de seis volumes Biologie, oder Philosophie der lebenden Natur (1802-22) de Gottfried Reinhold Treviranus, onde chega a dar unha definición desta ciencia:

Ao contrario da física, a bioloxía non describe os sistemas biolóxicos en termos de obxectos que obedecen leis inmutábeis descritas de forma matemática; o seu obxectivo é a formulación conceptos. Desde conceptos nucleares como evolución, diversidade, continuidade, homeostase, interacción, especie ou célula até conceptos moi específicos como proteína, transporte activo ou deriva xenética. Son poucas as teorías en bioloxía: teoría da evolución, teoría celular, teoría endosimbiótica etc. Tradiconalmente a descrición da ciencia baseouse na física e as ciencias que, como a bioloxía, teñen pouco desenvolvemento matemático foron cualificadas de débiles, máis esta concepción parece hoxe máis ben prexuizosa, e tende a recoñecerse que existen distintos tipos de ciencias con metodoloxías diversas.

Existen moitas unidades universais e procesos comúns que son fundamentais para todas as formas de vida. Por exemplo, case todas as formas de vida son constituídas por células que, pola súa vez, funcionan segundo unha bioquímica común baseada no carbono. A excepción á esa regra son os virus e mailos prións, que non están compostos de células, e por tanto é moi discutible que poidan ser cualificados de seres vivos. Os primeiros asumen unha forma cristalizada inactiva e só se reproducen co auxilio da maquinaria molecular das células albo. Os prións pola súa vez, son proteínas auto replicantes-infectantes, que causan a encefalopatía esponxiforme bovina (ou mal da vaca louca ).

Todos os organismos transmiten a súa herdanza a través de material xenético baseado en ácidos nucleicos, podendo ser ácido desoxirribonucleico (ADN) ácido ribonucleico (ARN), usando un código xenético estándar. Durante o desenvolvemento o tema dos procesos universais está tamén presente: por exemplo, na maioría dos organismos metazoarios, os pasos básicos do desenvolvemento inicial do embrión partillan estadas morfolóxicas semellantes e envolven xenes similares.

Un dos conceptos nucleares e estruturantes en bioloxía é que toda a vida descende dunha orixe común mediante un proceso de evolución. De feito, é unha das razóns polas cales os organismos biolóxicos exhiben a notábel similitude de unidades e procesos discutida na sección anterior. Charles Darwin estabeleceu a evolución como unha teoría viábel ao enunciar a súa forza motriz: a selección natural. (Alfred Russell Wallace é comunmente recoñecido como coautor deste concepto). A deriva xenética foi admitida como un mecanismo adicional na chamada síntese moderna. A historia evolutiva dunha especie, que describe as varias especies de que aquela descende e as características destas, xuntamente coa súa relación con outras especies vivas, constitúen a súa filoxenia. A elaboración dunha filoxenia recorre ás máis variadas abordaxes, desde a comparación de secuencias de DNA no ámbito da bioloxía molecular ou da xenómica ata comparación de fósiles e outros vestixios de organismos antigos pola paleontoloxía. As relacións evolutivas son analizadas e organizadas mediante varios métodos, especialmente a filoxenia, a fenética e a cladística. Os principais eventos na evolución da vida, tal como os biólogos os ven, poden ser resumidos nesta cronoloxía evolutiva.

Malia a unidade subxacente, a vida exhibe unha diversidade sorprendente en termos de morfoloxía, comportamento e ciclos de vida. A clasificación de todos os seres vivos é unha tentativa de lidar con toda esta diversidade, e o obxecto de estudo da sistemática e da taxonomía. A taxonomía separa os organismos en grupos chamados taxa, en canto que a sistemática procura estabelecer relacións entre estes. Unha clasificación científica debe reflectir as árbores filoxenéticas, tamén chamadas árbores evolutivas, dos varios organismos.

Tradicionalmente, os seres vivos son divididos en cinco reinos (véxase Clasificación científica):

Con todo, varios autores consideran este sistema desactualizado. As abordaxes máis modernas comezan xeralmente co sistema dos tres dominios:

Estes dominios son definidos con base en diferenzas a nivel celular, como a presenza ou ausencia de núcleo e a estrutura da membrana exterior. Existe aínda toda unha serie de parasitos intracelulares considerados progresivamente menos “vivos” en termos da súa actividade metabólica:

Dise que un grupo dado de organismos ten orixe común se teñen un ancestral común. Todos os organismos que existen na Terra descenden dun ancestral común ou dun pool de xenes ancestral. Crese que este último devanceiro común universal, isto é, o ancestral común máis recente de todos os organismos, xurdiu hai preto de 3,5 mil millóns de anos (ver: orixe da vida).

A noción de que toda a vida [advén] d[un] ovo (do latín Omne vivum ex ovo), un concepto fundamental da bioloxía moderna, significa que hai unha continuidade ininterrompida de vida desde a súa orixe ata ao presente. Ata ao século XIX era crenza común que os seres vivos podían xurdir espontaneamente baixo certas condicións (ver abioxénese). A universalidade do código xenético é xeralmente considerada unha proba definitiva a favor da teoría da descendencia universal común (UCD: universal common descent) para bacterias, archaea e eukaryota s (ver: sistema dos tres dominios).

A homeostase é a propiedade dun sistema aberto de regular o seu ambiente interno de modo que manteña unha condición estábel mediante múltiplos axustes dun equilibrio dinámico controlados por unha interacción de mecanismos de regulación. Todos os organismos, unicelulares e multicelulares, exhiben homeostase. A homeostase pódese manifestar ao nivel da célula, na manutención dunha acidez (pH) interna estábel, do organismo, na temperatura interna constante dos animais de sangue quente, e mesmo do ecosistema, no maior consumo de dióxido de carbono atmosférico debido a un maior crecemento da vexetación provocado polo aumento do teor de dióxido de carbono na atmosfera. Tecidos e orgos tamén manteñen homeostase.

Todo o ser vivo interactúa con outros organismos e co seu ambiente. Unha das razóns polas cales os sistemas biolóxicos son tan difíciles de estudar é precisamente a posibilidade de tantas interaccións diferentes con outros organismos e co ambiente. Unha bacteria microscópica reaccionando a un gradiente local de azucre está a reaccionar co seu ambiente exactamente da mesma forma que un león está a reaccionar co seu cando procura alimento na sabana africana. Estas relacións entre organismos poden ser de dous tipos:

A cuestión tornase máis complexa á medida que un número crecente de especies interactúa cun ecosistema. Este é o principal obxecto de estudo da Ecoloxía.

A bioloxía fíxose un campo de investigación tan vasto que xeralmente non se estuda como unha única disciplina, senón dividida en varias disciplinas subordinadas. Consideramos aquí catro grandes agrupamentos. O primeiro consiste nas disciplinas que estudan as estruturas básicas dos sistemas vivos: células, xenes etc.; un segundo agrupamento aborda o funcionamento destas estruturas a nivel dos tecidos, órganos e corpos; un terceiro incide sobre os organismos e o seu ciclo de vida; un último agrupamento de disciplinas céntrase nas interaccións. Nótese, con todo, que estas descricións, estes agrupamentos e as fronteiras entre estes son apenas unha descrición simplificada do todo o que é a investigación biolóxica. En realidade, as fronteiras entre as disciplinas son moi fluídas e a maioría das disciplinas recorre frecuentemente a técnicas doutras disciplinas. Por exemplo, a bioloxía evolutiva apóiase fortemente en técnicas da bioloxía molecular para determinar secuencias de ADN que axudan a percibir a variación xenética dentro dunha poboación; e a fisioloxía recorre con frecuencia á bioloxía celular na descrición do funcionamento dos sistemas de órganos.

A bioloxía, por tanto, fai uso de moitas disciplinas ou campos de estudo para levar cabalmente o seu estudo dos seres vivos. As discipinas básicas da bioloxía son:

A bioloxía molecular é o estudo da bioloxía a nivel molecular, sobrepóndose en gran parte con outras áreas da bioloxía, especialmente a xenética e a bioquímica. Ocúpase esencialmente das interaccións entre os varios sistemas celulares, incluíndo a correlación entre ADN, ARN e a síntese proteica, e de como estas interaccións se regulan.

A bioloxía celular estuda as propiedades fisiolóxicas das células, o seu comportamento, interaccións e ambiente, tanto a nivel microscópico como molecular. Ocúpase tanto de organismos unicelulares, como as bacterias, como de células especializadas en organismos multicelulares como os humanos.

Comprender a composición e o funcionamento das células é esencial para todas as ciencias biolóxicas. Avaliar as semellanzas e as diferenzas entre os diferentes tipos de células é particularmente importante para estas dúas disciplinas, e é a partir destas semellanzas e diferenzas fundamentais de onde emerxe un patrón unificador que permite que os principios deducidos a partir dun tipo de célula sexan extrapolados e xeneralizados para outros tipos de célula.

A xenética é a ciencia dos xenes, da herdanza e da variación entre organismos. Na investigación moderna fornece ferramentas importantes para o estudo da función dun xene particular e para a análise de interaccións xenéticas. Nos organismos, a información xenética normalmente está nos cromosomas, máis concretamente, na estrutura química de cada unha das moléculas de ADN.

Os xenes codifican a información necesaria para a síntese de proteínas que, á súa vez, desempeñan un papel esencial, aínda que lonxe de absoluto, na determinación do fenotipo do organismo.

A bioloxía do desenvolvemento estuda o proceso polo cal os organismos crecen e se desenvolven. Confinada orixinalmente á embrioloxía, nos nosos días estuda o control xenético do crecemento e diferenciación celular e da morfoxénese, o proceso que dá orixe aos tecidos, órganos e á anatomía en xeral. Entre as especies privilexiadas nestes estudos atópanse o nematodo Caenorhabditis elegans, a mosca do vinagre (Drosophila melanogaster), o peixe cebra (Danio rerio), o rato (Mus musculus), e a planta Arabidopsis thaliana.

A fisioloxía estuda os procesos mecánicos, físicos e bioquímicos dos organismos vivos, tentando comprender como as varias estruturas funcionan como un todo. Tradicionalmente divídese en fisioloxía vexetal e fisioloxía animal, pero os principios da fisioloxía son universais, independentemente do organismo estudado. Por exemplo, a información sobre a fisioloxía dunha célula de lévedo tamén se aplica a células humanas, e o mesmo conxunto de técnicas e métodos aplícase á fisioloxía humana ou á doutras especies, animais e vexetais.

A anatomía é unha parte importante da fisioloxía e estuda a forma como funcionan e interactúan os varios sistemas dun organismo, como, por exemplo, os sistemas nervioso, inmunitario, endócrino, respiratorio e circulatorio. O estudo destes sistemas é compartido con disciplinas da medicina como a neuroloxía, a inmunoloxía e afíns.

A bioloxía evolutiva ocúpase da orixe e descendencia das especies, así como da súa modificación ao longo do tempo, ou sexa, da súa evolución. É unha área heteroxénea onde traballan investigadores procedentes das máis variadas disciplinas taxonómicas, tales como a mamaloxía, a ornitoloxía e a herpetoloxía, que usan o seu coñecemento sobre estes organismos para responder a cuestións xerais de evolución. Inclúe tamén aos paleontólogos que estudan fósiles para responder a cuestións acerca do modo e do tempo da evolución, e teóricos de áreas como a xenética de poboacións e a teoría evolutiva. Na década de 1990, a bioloxía do desenvolvemento recuperou o seu papel na bioloxía evolutiva despois da súa exclusión inicial da síntese moderna. Áreas como a filoxenia, a sistemática e a taxonomía están relacionadas coa bioloxía evolutiva e son ás veces consideradas parte desta.

As dúas grandes disciplinas da taxonomía son a botánica e a zooloxía. A botánica ocupase do estudo das plantas e abrangue un vasto abano de disciplinas que estudan o seu crecemento, reprodución, metabolismo, desenvolvemento, doenzas e evolución. A zooloxía ocúpase do estudo dos animais, incluíndo aspectos como a súa fisioloxía, anatomía e embrioloxía. Tanto a botánica como a zooloxía se dividen en disciplinas menores especializadas en grupos particulares de animais e plantas. A taxonomía inclúe outras disciplinas que se ocupan doutros organismos alén das plantas e dos animais, como, por exemplo, a micoloxía, que estuda os fungos. Os mecanismos xenéticos e de desenvolvemento compartidos por todos os organismos estúdanse na bioloxía molecular, a xenética molecular e a bioloxía do desenvolvemento.

O sistema de clasificación dominante é coñecido como taxonomía linneana, que inclúe conceptos como a estruturación en niveis e a nomenclatura binomial. A atribución de nomes científicos a organismos está regulada por acordos internacionais como o Código Internacional de Nomenclatura Botánica (ICBN), o Código Internacional de Nomenclatura Zoolóxica (da Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica, ICZN), e o Código Internacional de Nomenclatura Bacteriana (ICNB). Un esbozo dun código único publicouse en 1997 nun intento de uniformar a nomenclatura nas tres áreas, pero parece que non foi aínda adoptado formalmente. O Código Internacional de Clasificación e Nomenclatura de Virus (ICVCN) non se incluíu neste esforzo de uniformación.

A ecoloxía estuda a distribución e a abundancia dos organismos vivos, e as interaccións dos organismos entre si e co seu ambiente. O ambiente dun organismo inclúe non só o seu hábitat, que pode ser descrito como a suma dos factores abióticos, tales como o clima e a xeoloxía, pero tamén polos outros organismos con quen comparte o seu hábitat. Os sistemas ecolóxicos son estudados a diferentes niveis, do individual e poboacional ao do ecosistema e da biosfera. A ecoloxía é unha ciencia multidisciplinar, recorrendo a varios outros dominios científicos.

A etoloxía estuda o comportamento animal (con particular énfase nos animais sociais como os primates e os cánidos) e ás veces considérase unha rama da zooloxía. Unha preocupación particular dos etólogos é a evolución do comportamento e a comprensión do comportamento en termos da teoría da selección natural. En certo modo, o primeiro etólogo moderno foi Charles Darwin, cuxo libro The expression of the emotions in animals and men influíu a moitos etólogos.




#Article 28: Bolígrafo (400 words)


Un bolígrafo é un instrumento para a escritura similar a un lapis en canto a tamaño e forma.

Consta dunha cámara interna, chea de tinta viscosa, que se distribúe pola punta a través dunha pequena esfera de metal (0,7 mm a 1 mm de diámetro); a tinta sécase de modo inmediato tralo contacto co papel. Pola súa característica de ser barato e confiable ocupou o lugar da pluma estilográfica, tamén denominada pluma fonte.

Foi inventado en 1938 polo inventor e xornalista húngaro (nacionalizado arxentino) László Bíró (1899 - 1985), con axuda do seu irmán Georg. En Arxentina, o 29 de setembro, día do seu nacemento, conmemórase o Día do Inventor.

En 1940 ambos emigraron á Arxentina e o 10 de xuño formaron a compañía Biro Meyne Biro. En 1943 Biro licenciou o seu invento a Eversharp Faber, dos Estados Unidos, na entón extraordinaria suma de 2 000 000 de dólares, e en 1951 a Marcel Bich, de Francia. Este último desenvolveu, baixo a marca BIC, un bolígrafo de baixo custo que contribuíu enormemente á popularización do invento.

En 1945 a Forza Aérea dos EUA fixo un pedido de 20.000 unidades. Biro non patentara o seu invento nos Estados Unidos, o que provocou forte competencia. No mesmo ano Milton Reynolds desenvolveu o seu propio modelo, e Franz Seech inventou a tinta que seca en contacto co aire, coñecida comercialmente como paper mate.

A sociedade formada por Biro e os seus socios crebou, aqueixada por falta de financiamento e por novos inventos que non tiveron éxito comercial. Un antigo provedor, Francisco Barcelloni, independentemente dos desenvolvementos de Bich, intentou entusiasmar a Biro para fabricar un bolígrafo de baixo custo. Non logrou convencelo e instalouse pola súa conta; mellorou o fluxo de tinta e ensaiou unha bóla de tripla dureza. Posteriormente, Barcelloni contratou a Biro para a dirección da nova fábrica.

En moitos países europeos, Australia e Nova Zelandia, os bolígrafos son coñecidos como biros; na Arxentina, como lapicera ou birome. Este último é o nome orixinal do invento, composto dos apelidos de Biro e o seu socio e amigo Meyne, quen o axudou a escapar da persecución nazi.

Hai dous tipos básicos de bolígrafo: o desbotable e o recargable. Os bolígrafos desbotables están feitos de plástico e non se volven a utilizar unha vez que a tinta se esgota; os recargables son de metal ou plástico e son de maior calidade e prezo.




#Article 29: Barreira lingüística (535 words)


Unha barreira lingüística é un termo figurativo que se emprega para sinalar as dificultades que agroman cando unhas persoas queren comunicarse con outras e non comparten a mesma lingua. Tamén se pode empregar noutros contextos.

Normalmente, nunha situación de barreira lingüística, non hai case comunicación sen que unha ou as dúas aprendan unha nova lingua, feito que precisa unha grande inversión de tempo. Aprender unha lingua é un proceso contrario á comodidade, e as persones que a aprenden poden ter unha certa dificultade por superar a barreira lingüística. Dificultades como estas pasan tamén no mundo comercial, como por exemplo en reunións de multinacionais, onde os servizos de interpretación de linguas poden ser caros, difíciles de obter e propensos ó erro, mais tamén se pode atopar no eido educativo, social ou sanitario. 

En 1995, 24.000 dos estudantes de primeiro ano da Universidade de California (CSU, California State University) declararon que o inglés era a súa segunda lingua.  

En 2012, a Fundación Rosetta declarou o 19 de abril o día sen barreiras lingüísticas. A idea destrás deste día era facer medrar a conciencia internacional sobre o feito que non son as linguas as que crean barreiras: as linguas non se deberían eliminar, non son unha barreira; ó contrario, deberían celebrarse. A celebración anual deste día ten como obxectivo crear conciencia sobre as barreiras lingüísticas e facer medrar os esforzos globais de tradución na comunidade mundial.

As barreiras lingüísticas tamén inflúen na migración. Os emigrantes dun país son máis propicios a trasladarse cara a un país onde se fale a mesma lingua. Por iso, a maior parte da emigración inglesa recente dirixiuse cara a Australia, o Canadá ou Nova Zelandia, a maior parte da emigración española cara a América Latina, e os portugueses ó Brasil. Aínda que o país de destino non fale a lingua do emigrante, é máis probable que reciba inmigración se se fala unha lingua relacionada coa emigrante. O exemplo máis claro é a gran migración de europeos cara ás Américas. Os Estados Unidos, co seu inglés xermánico dominante, atraeron en principio inmigrantes do norte de Europa, onde se falaban linguas xermánicas. Os devanceiros máis comúns da poboación dos Estados Unidos son alemáns, irlandeses e a maioría dos emigrantes escandinavos tamén se trasladaron ós Estados Unidos (ou á parte de fala inglesa do Canadá). Os europeos do sur, como por exemplo os italianos, eran máis propensos a trasladarse a países da América Latina; hoxe, a xente con ascendencia italiana é o segundo grupo máis grande da Arxentina, o Uruguai e o Brasil despois dos españois e os portugueses (no Brasil). Na última década, os romaneses escolleron España e Italia como destinos de emigración, con Alemaña en terceiro lugar.

Moitas veces dáse por suposto, cando existen diferentes linguas nunha mesma situación, que hai barreiras lingüísticas. As sociedades multilingües teñen linguas vehiculares e moitos dos seus membros xa aprenden máis dunha lingua, unha adaptación que, aínda que non elimina as barreiras lingüísticas á hora de entender, fai que as barreiras lingüísticas sexan franqueables. Por exemplo, fálanse arredor de 300 linguas diferentes na cidade de Londres, pero os membros de cada grupo étnico conseguen adaptarse á sociedade inglesa e ser membros produtivos superando todo tipo de barreira lingüística.




#Article 30: Baloncesto (1113 words)


O baloncesto (basketball en inglés) é un deporte colectivo inventado en 1891 polo profesor de Educación Física James Naismith, na Asociación Cristiá de Mozos de Springfield, EUA. Cada un dos dous equipos está formado por cinco xogadores. Ten como obxectivo pasar a pelota por dentro dunha cesta colocada nas extremidades da pista. Actualmente pode xogarse tamén en pistas ao aire libre. Neste deporte pódense facer os cambios de xogadores que o adestrador estime necesarios. As posicións máis comúns dos xogadores son: base, escolta, aleiro, ala-pivote e pivote. O base ten a función de dirixir o xogo.

Os xogadores poden camiñar na pista sempre que boten contra o chan a pelota a cada paso dado. Tamén é posíbel dar un pase, ou sexa, lanzar a pelota en dirección a un compañeiro de equipo.

Cesta ou canastra é o nome dado comunmente ao tiro de facer a pelota pasar por ese aro; entón márcanse puntos:

Unha grande habilidade no baloncesto é a puntería certeira. Polo tanto, os equipos deben facer puntos sempre do mesmo lado - é a media pista de ataque - e defender a cesta oposta - na media pista de defensa. Obviamente o equipo que defende tenta impedir que o equipo que ataca faga canastra, a través da marcación, da interceptación de pases ou ata mesmo do bloqueo ao lanzamento. No entanto, os contactos máis fortes púnense como falta. Se o xogador fixer cinco faltas, debe ser substituído e non pode volver á pista. A partir da cuarta falta colectiva dun equipo, o equipo adversario ten dereito a tiros libres toda vez que sufra unha falta. En caso de que estea no acto do lanzamento e a pelota entre na cesta, terá dereito a un tiro libre. No caso da pelota non entrar na cesta, terá tantos tiros libres como o valor do lanzamento tentado ao sufrir a falta.

Actualmente o baloncesto internacional atópase organizado pola FIBA (Federación Internacional de Baloncesto). A súas determinacións valen para todos os países onde se xoga o baloncesto, excepto para a liga profesional dos EUA, a NBA, que mantén regras propias un pouco diferentes das internacionais. A expectativa é que as dúas entidades aproximen cada vez máis os seus regulamentos.

Para xogos regulamentados pola FIBA, o tempo de xogo oficial é de 40 minutos, divididos en catro períodos iguais de 10 minutos cada un. Entre o 2º e 3º períodos, hai intervalo de 15 minutos, e invértense as pistas de ataque e defensa dos equipos; logo, cada equipo defende en dous períodos cada cesta. Ao contrario doutros deportes colectivos, non hai sorteo para definir quen ten a posesión de pelota no comezo do xogo: a pelota lanzase para cima por un árbitro, e un xogador de cada equipo (naturalmente o máis alto) colócase para saltar e tentar obter a posesión.

Non se permite saír dos límites da pista, e nos xogos oficiais tampouco se permite que o xogador leve a pelota para a pista de ataque e retorne para a pista de defensa. Alén diso, hai tamén unha limitación de tempo (24 segundos) para facer a cesta, e a prohibición de que o atleta salte e retorne ao chan coa posesión de pelota, sen executar lanzamento ou pase. As faltas cóbranse da lateral de pista, así como as demais violacións; no entanto, en caso de que un equipo cometa máis de 4 faltas nun período, as faltas do adversario pasan a cobrarse na forma de tiro libre: o xogador colócase nunha liña a 4,60 metros da cesta e lanza sen a marcación dos rivais. O tiro libre tamén se cobra cando un xogador sofre falta no momento en que está tentando un lanzamento - independentemente do número total de faltas do equipo adversario.

Alén da NBA, que se considera unha liga moi emocionante e espectacular, o principal torneo de clubs de baloncesto é a Euroliga. Se dun lado a NBA conta cos xogadores de maior poder defensivo e de forza, a Euroliga conta con xogadores máis cerebrais e técnicos. Xa entre as seleccións, o torneo máis importante aínda é o Olímpico.

O baloncesto en cadeira de rodas é unha modalidade bastante coñecida entre os deportes para persoas discapacitadas.

O Mini Baloncesto é a forma de disputa do deporte para nenos con menos de 12 anos. Foi desenvolvido como unha forma divertida de descubrir o baloncesto. Algunhas regras son diferentes do baloncesto tradicional. A altura da cesta (do aro ata o solo) é de 2,60 m. O tempo de xogo recomendado pola FIBA é de dous períodos de 20 minutos; no entanto, algúns estados introduciron adaptacións a esta regra buscando un maior desenvolvemento do xogo.

O obxectivo do xogo é introducir a pelota no cesto do equipo adversario (marcando puntos) e, simultaneamente, evitar que esta sexa introducida no propio cesto, respectando as regras do xogo. O equipo que obtiver máis puntos no fin do xogo vence.

A competición é dirixida por:

Son usadas, xeralmente, tres posicións: alas, pivotes e armador (ou base). Na maioría dos equipos temos dous alas, dous pivotes e un armador.

O recinto oficial de xogo é unha superficie rectangular con 28 metros de lonxitude (liñas laterais) e 15 metros de largura (liñas finais), limitado por dúas liñas laterais e dúas liñas de fondo.

Xunto a cada liña final está colocada unha táboa, onde se fixa o cesto, que se atopa colocado a 3,05 metros do chan. A medición faise a partir do bordo interior das liñas límite. A superficie do campo é dura, rectangular, plana e sen obstáculos.

O primeiro xogo de baloncesto disputouse o 20 de xaneiro de 1892 e visto apenas por funcionarios da ACM. O 11 de marzo aconteceu un xogo coa presenza de público externo.

Duascentas persoas viron os alumnos venceren os profesores por 5 a 1. A novidade ficou confinada na ACM por dous anos, ata que a Unión Atlética Amadora formalizou as regras. O primeiro partido de baloncesto feminino aconteceu o 4 de abril de 1896. A Universidade Stanford venceu á Universidade de California.

En 1894, a empresa Chicope Falls, de Springfield, Massachusetts, fabricou a primeira pelota específica de basket. Antes, usábase unha de fútbol.

Asistencia é un pase certeiro que atopa outro compañeiro de equipo, libre de marcación, e acaba convertido nunha cesta. Para os americanos, o xogador que fai asistencias é tan ou máis importante que o xogador que marca os puntos.

O pase ten como obxectivo a colocación da pelota nun compañeiro que se atope en mellor posición, para a creación de situacións de finalización ou para a progresión no terreo de xogo. Existen varios tipos de pase: peito, picado, por cima con 2 mans, lateral con 1 man, por tras das costas etc.




#Article 31: Belas Artes (223 words)


Na acepción común, Belas Artes serían aquelas artes que terían por obxecto expresar a beleza, especialmente a arquitectura, escultura, música, e pintura.

De todos modos, o certo é que ademais da beleza, as chamadas belas artes poden buscar tamén a expresividade, a orixinalidade, impactar ao receptor ou incluso a fealdade (véxanse, por exemplo, os cadros de Francis Bacon). Neste sentido, podemos dicir que o termo quedou algo desfasado (sobre todo tralo auxe das vanguardas no século pasado).

Os gregos antigos dividían as artes en superiores e menores, sendo as artes superiores aquelas que permitían gozar as obras por medio dos sentidos superiores, vista e oído, cos que non fai falta entrar en contacto físico co obxecto observado. As Belas Artes eran seis: arquitectura, escultura, pintura, música, declamación e danza. A declamación inclúe a poesía e coa música inclúese o teatro. Esa é a razón pola que o cine é chamado a miúdo, hoxe, a sétima Arte.

 

Existen distintas definicións de Música:

Movementos corporais rítmicos que acompañados xeralmente de música serven como vehículo de comunicación e expresión.

Arte consistente no exercicio da retórica e a recitación.

 

Belas Artes é tamén unha licenciatura universitaria nalgúns países, como Arxentina, España, ou México. En España, esta licenciatura comprende especialidade en conservación e restauración de obras de arte, deseño, fotografía, pintura, debuxo ou gravado (distribuídos en diferentes especialidades).




#Article 32: Bibiano Fernández Osorio-Tafall (331 words)


Bibiano Fernández Osorio-Tafall, nado en Salcedo (Pontevedra) o 3 de decembro de 1902 e finado na Cidade de México o 13 de agosto de 1990, foi un científico e político galego.

Foi doutor en Ciencias Naturais e secretario da Misión Biolóxica de Galicia con Cruz Gallástegui. Membro da ORGA, foi alcalde de Pontevedra, presidente da Deputación e deputado nacional en dúas lexislaturas. Presidiu en 1932 a Asemblea de Municipios celebrada en Santiago para discutir e redactar o proxecto de Estatuto de Autonomía que se plebiscitou en 1936, tras o seu paro durante dous anos por cuestións políticas. Presidiu o Comité Central de Autonomía. En 1934 foi destituído da alcaldía de Pontevedra e da dirección do Instituto de Pontevedra polo gobernador civil Diego Fernández Gómez no marco dos sucesos da folga xeral revolucionaria de 1934.

Ossorio-Tafall era secretario da Xunta Nacional de Izquierda Republicana, logo das eleccións de 1936, despois de ser novamente alcalde tras a reposición da corporación saída das eleccións municipais do 12 de abril de 1931 ocupou as subsecretarías de Traballo e Gobernación, pouco antes da guerra sendo substituído na alcaldía de Pontevedra polo comunista Manuel García Filgueira a súa marcha a Madrid. Posteriormente foi director de Política, o órgano de Izquierda Republicana.

En 1938, durante a guerra civil española, Osorio-Tafall foi nomeado Comisario Xeral do Exército da República Española.

Coa derrota militar e política, Osorio-Tafall exíliase primeiro a Francia e logo a México, onde foi profesor na Universidade Autónoma de México e do Instituto Politécnico. No 1948 incorporouse á ONU; no 55, foi director da Oficina de Agricultura en Chile, e logo en Indonesia e en Exipto. No 64 estivo á fronte das operacións de pacificación na República Democrática do Congo e en Chipre, neste caso como representante especial plenipotenciario do secretario xeral da ONU. Xubílase como subsecretario xeral da ONU.

Durante a Transición española, o presidente do goberno Adolfo Suárez convidouno a encabezar a primeira Xunta preautonómica, pero el declinou o ofrecemento por falta de apoios.

. 




#Article 33: Bus (informática) (137 words)


Un bus, en Informática, é unha canle de comunicación formada por un conxunto de condutores paralelos que conectan dous ou máis dispositivos. A característica chave dun bus é que se trata dun medio de transmisión compartido.
As liñas que compoñen un bus pódense clasificar en tres grupos funcionais:

A denominación provén da industria eléctrotécnica, anterior á informática, na que se denominaban barras (en inglés bus bars) aos condutores paralelos en forma de barras dispostos nas subestacións, centros de transformación e cuartos de distribución en edificios. Por esta razón ao bus informático ás veces en tratados técnicos de electrónica dixital tamén se lle chama barras ou barramento.

A temporización é unha parte fundamental no funcionamento do bus, xa que controla a forma na que se coordinan os sucesos sobre o bus. Podemos falar de dous tipos de temporización:




#Article 34: Ciencias naturais (10183 words)


As ciencias naturais, ciencias da natureza, ciencias físico-naturais, ciencias experimentais ou mesmo historia natural, son aquelas ciencias que teñen por obxecto o estudo da natureza seguindo o método científico, tamén coñecido como método experimental.

As ciencias naturais estudan só os aspectos físicos do universo, e non os aspectos humanos do mundo, obxecto das chamadas ciencias sociais ou humanas, diferenciándose por tanto das humanidades, as artes e doutros tipos de saberes, que implican enfoques epistemolóxicos diferentes.

As ciencias naturais apóianse no razoamento lóxico e no aparato metodolóxico das denominadas ciencias formais, especialmente das matemáticas, cuxa relación coa realidade da natureza é menos directa (ou mesmo inexistente).

Por outra parte, diferéncianse das ciencias aplicadas, xa que forman parte da ciencia básica, aínda que teñen naquelas os seus desenvolvementos prácticos, polo que están intimamente ligadas, interactuando entre elas e co sistema produtivo nos sistemas denominados investigación e desenvolvemento (I+D) ou investigación, desenvolvemento e innovación (I+D+i, ou I+D+I).

A pesar de ser relativamente recente o método científico (concibido na revolución científica do século XVII), a historia das ciencias naturais pode rastrexarse até os tempos prehistóricos, xa que está intimamente ligada á historia das sociedades e das civilizacións . A historia das ciencias naturais dá conta do desenvolvemento humano, marcado polos sucesivos cambios de paradigmas sobre a natureza, cambios que, á súa vez, están marcados polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e polo desenvolvemento tecnolóxico, acelerado desde a aparición do método científico na chamada revolución científica.

A actividade científica comezou nun pasado moi remoto, na prehistoria. Moi probabelmente, a ciencia desenvolveuse a partir das primitivas prácticas de maxia tribal. Tamén, probabelmente, tiveron a mesma orixe tanto a relixión coma a arte. Durante moito tempo, a maxia foi o punto de unión da sociedade, a institución na que se depositaba a sabedoría e a experiencia acumulada até o momento.

A técnica precede á ciencia nos primeiros tempos da humanidade. Apoiándose en observacións empíricas, o home desenvolve as súas ferramentas (traballa os ósos, a pedra), e descobre o uso do lume no Paleolítico inferior. A maior parte dos prehistoriadores concordan en pensar que o lume empezou a utilizarse desde hai  anos ou  anos.

Durante moitos anos as ideas científicas conviviron con mitos, lendas e pseudociencias (falsas ciencias). Así, por exemplo, a astroloxía conviviu coa astronomía, e a alquimia coa química. A astroloxía sostiña que os astros exercen influencia real e física sobre a nosa personalidade (a astroloxía actual xa non sostén iso, agora consiste no estudo da influencia simbólica sobre a nosa forma de ser). A alquimia, pola súa parte, tiña por obxectivo encontrar a fórmula para converter calquera metal en ouro e descubrir a pedra filosofal e o elixir da eterna xuventude. Ningunha destas dúas disciplinas, (astroloxía e alquimia) aplica o método científico e, por tanto, aínda que modificaron algunhas das súas afirmacións antigas, non poden chamarse ciencias.

Os primeiros trazos de actividades científicas datan das civilizacións humanas do neolítico, onde se desenvolven o comercio e a urbanización . 
 Así, para André Pichot, en La Naissance de la science, a ciencia nace en Mesopotamia ou Babilonia, contra o ano 3500 a.C. As primeiras experiencias da alquimia están ligadas aos descubrimentos das técnicas metalúrxicas que caracterizan este período. A innovación máis importante provén da invención da escritura cuneiforme que, por medio de pictogramas, permite a reprodución de textos, e a elaboración abstracta de conceptos. A numeración foi tamén o primeiro método científico que viu a luz, que permitía realizar cálculos cada vez máis complexos. Os sumerios descobren as fraccións e o sistema decimal.

Os babilonios constituíron as primeiras ciencias, tales como a metroloxía, moi adaptada á práctica, a álxebra (acháronse táboas que permitían as operacións de multiplicación e de división, ou de inversos para esta última, e tamén as potencias, as raíces cadradas e cúbicas, así como ecuacións de primeiro grao, cunha e dúas incógnitas), a xeometría (cálculos de superficies, teoremas) , e a astronomía (cálculos de mecánica celeste, previsións dos equinoccios, constelacións , denominación dos astros). En Mesopotamia créanse tamén os primeiros instrumentos de medida do tempo e do espazo.

O antigo Exipto desenvolveu a herdanza precientífica mesopotámica. A escritura dos xeróglifos permite a representación máis precisa de conceptos; fálase entón dunha escritura ideográfica. A numeración é decimal, pero non coñecían o cero. Principalmente a xeometría deu un gran salto adiante. Os exipcios construían monumentos grandiosos non recorrendo máis que ao sistema das fraccións. Desde o 2600 a.C. calculaban correctamente as áreas do rectángulo e do triángulo, e aproximaron igualmente o valor do número pi (π), elevando ao cadrado os 8/9 do diámetro da circunferencia, descubrindo un número equivalente a ≈ 3,1605 (en lugar de ≈ 3,1416).

A astronomía progresa igualmente: o calendario exipcio é de 365 días, o tempo mídese a partir dun reloxo estelar e danlle nome ás estrelas visíbeis. En medicina, a cirurxía fai a súa aparición. Establécese unha teoría médica coa análise dos síntomas e con tratamentos, e isto desde 2300 a.C. (o papiro de Ebers é tamén un verdadeiro tratado de medicina).

Os antigos chineses descubriron o teorema de Pitágoras. En astronomía, identificaron o cometa Halley e comprenderon a periodicidade das eclipses. Inventaron a metalurxia do ferro. En 104 a.C. promúlgase o calendario Taichu, primeiro verdadeiro calendario chinés. En 132, Zhang Heng inventa o primeiro sismógrafo para a medida dos terremotos e foi o primeiro en construír, na China, un globo celeste rotatorio. A medicina progresou con Zhang Zhongjing e Hua Tuo, a quen se debe o primeiro sistema de anestesia xeral. De maneira xeral, a influencia das ciencias chinesas foi considerábel na India e nos árabes.

A civilización chamada do val do Indo (do 3300 a.C. ao 1500 a.C.) coñécese, sobre todo na historia da ciencia, debido á emerxencia das matemáticas complexas. A numeración decimal de posición e os símbolos numerais hindús, dos que derivaron as cifras árabes, influíron considerabelmente en Occidente a través dos árabes e os chineses. Os hindús inventaron o cero, os números negativos, as funcións trigonométricas así como o cálculo diferencial e integral, as series e os límites.

Dentro do marco cultural no que nós nos desenvolvemos (a chamada cultura occidental), algúns filósofos e científicos buscan as raíces da ciencia moderna na época dos antigos gregos, na Grecia clásica, hai uns 300 anos a.C. Foron os creadores da lóxica dedutiva. Porén a súa filosofía natural tiña un defecto moi importante: consideraba innecesaria a comprobación experimental das conclusións. Era, incluso, degradante para o filósofo da época suxerir que as conclusións obtidas nun proceso mental lóxico precisaban ser confirmadas pola comprobación experimental. Esta maneira de ver as cousas non variaría, substancialmente, até mediados do século XVII, data na que, grazas ás figuras de Francis Bacon e René Descartes, os fundamentos experimentais, que son a base da ciencia, chegan a ser filosoficamente respectábeis.

Os filósofos denominados presocráticos son os primeiros en interrogarse sobre os fenómenos naturais. Chamados φυσιολογοι (physiologoi, fisiólogos)  por Aristóteles porque tiñan un discurso racional sobre a natureza, investigan sobre as causas naturais dos fenómenos que chegaron a ser os primeiros obxectos do método.

Tales de Mileto (ca. 625 - 547 a.C.) e Pitágoras (ca. 570 - 480 a.C.) contribuíron principalmente ao nacemento dalgunhas das primeiras ciencias, como as matemáticas, a xeometría (teorema de Pitágoras), a astronomía e mesmo a música. As súas primeiras investigacións están marcadas pola vontade de imputar a constitución do mundo (ou κόσμος, cosmos) a un principio natural único (o lume para Heráclito por exemplo) ou divino (para Anaximandro). 

Os presocráticos inician tamén unha reflexión sobre a teoría do coñecemento. Constatan que a razón por unha parte e os sentidos por outra conducen a conclusións contraditorias; Parménides opta pola razón e estima que só ela pode levar ao coñecemento, debido a que os nosos sentidos nos equivocan. Estas concepcións favoreceron a reflexión matemática. Pola contra, foron un obstáculo para o desenvolvemento das outras ciencias, e singularmente das ciencias experimentais. A estes filósofos oponse a corrente epicúrea, iniciada por Demócrito, contemporáneo de Sócrates. Os aspectos máis destacados da súa doutrina eran o hedonismo e o atomismo. 

Pitágoras afirmaba que a Terra era unha esfera, opinión que sustentaban tamén moitos outros pensadores gregos. E, ao redor de 235 a.C., Eratóstenes deu un paso adiante ao determinar o diámetro terrestre por primeira vez, para o que deseñou un enxeñoso experimento. Obtivo un resultado asombrosamente próximo ao real, só un 15 % máis elevado do que se considera correcto actualmente, a pesar dos escasos medios dos que dispoñía.

Con Sócrates e Platón, en relación ás palabras e aos diálogos, a razón (grego antigo λόγοσ, lógos), e o coñecemento chegan a estar intimamente ligados. Aparece o razoamento abstracto e construído. Para Platón, as teorías das formas son o modelo de todo o que é sensíbel, sendo o sensíbel un conxunto de combinacións xeométricas de elementos. Platón abre así a vía á matematización dos fenómenos. As ciencias sitúanse na vía da filosofía, no sentido do discurso sobre a sabedoría; pola súa parte, e á inversa, a filosofía busca nas ciencias un fundamento seguro.

Para Platón, a busca da verdade e da sabedoría (a filosofía) é indisociábel da dialéctica científica, é en efecto o sentido da inscrición que figura sobre o frontón da Academia de Atenas: Que ninguén entre aquí se non é xeómetra.

É sobre todo con Aristóteles, que funda a física e a zooloxía, cando as ciencias naturais adquiren un método, baseado na dedución. A el débese a primeira formulación do siloxismo e da indución. As nocións de materia, forma, potencia e acto foron os primeiros conceptos de elaboración abstracta . Para Aristóteles, a ciencia está subordinada á filosofía (é unha filosofía secundaria, dixo) e ten por obxecto a busca dos primeiros principios e das primeiras causas, o que o discurso científico chamará o causalismo e que a filosofía denomina aristotelismo. Porén, Aristóteles é a orixe dun retroceso do pensamento en relación a certos presocráticos en canto ao lugar da Terra no espazo. Seguindo a Eudoxo de Cnidos, imaxina un sistema xeocéntrico e considera que o cosmos é finito. E será seguido nisto polos seus sucesores en materia de astronomía, até Copérnico, coa única excepción de Aristarco, que propuxera un sistema heliocéntrico. Determina, por outra parte, que o vivo está ordenado segundo unha cadea xerarquizada.

A influencia de Aristóteles na ciencia foi extraordinaria en toda a Idade Antiga e na Media, até o Renacemento e a aparición do método científico.

O período chamado alexandrino (de 323 a.C. - 30 a.C.) é o prolongamento da cultura grega na época romana e está marcado por progresos significativos en astronomía e en matemáticas, así como por algúns avances na física. A cidade exipcia de Alexandría foi o centro intelectual dos sabios da época, que eran gregos. Os traballos de Arquimedes (292 a.C. - 212 a.C.) sobre o empuxe (principio de Arquimedes) conduciron á primeira lei física coñecida despois de Eratóstenes (276 a.C. - 194 a.C.) sobre o diámetro terrestre ou de Aristarco de Samos (310 a.C. - 240 a.C.) sobre as distancias Terra-Lúa e Terra-Sol que testemuñaran un grande enxeño. Apolonio de Pérgamo constrúe o modelo dos movementos dos planetas coa axuda de órbitas excéntricas. Hiparco de Nicea (194 a.C. - 120 a.C.) perfecciona os instrumentos de observación como o dioptro, o gnomon e o astrolabio.

En álxebra e xeometría, divídese o círculo en 360°, e créase incluso o primeiro globo celeste (ou orbe). Hiparco redacta tamén un tratado en 12 libros sobre o cálculo das ordes (denominadas hoxe en día trigonometría). Euclides (325 a.C. - 265 a.C.) é o autor dos Elementos, que están considerados como un dos textos fundadores das matemáticas modernas. Os seus postulados, como o denominado postulado de Euclides, que expresa que por un punto dado dunha recta pasa unha, e unha soa, paralela a esta recta está na base da xeometría sistematizada (a chamada xeometría euclidiana). En astronomía, proponse unha teoría dos epiciclos que permitirá á súa vez o establecemento de táboas astronómicas máis precisas. O conxunto revelaríase amplamente funcional, permitindo por exemplo calcular por primeira vez as eclipses lunares e solares.

Claudio Tolomeo (ca. 85 d.C. - ca. 165) prolonga e amplía os traballos de Hiparco e de Aristóteles sobre as órbitas planetarias e promove un sistema xeocéntrico do sistema solar, que foi aceptado no mundo occidental e árabe durante máis de mil trescentos anos. A súa obra astronómica principal son os 13 libros que integran a Composición matemática ou Gran Sintaxe, máis coñecida por Almaxesto —nome que deriva do título árabe que recibiu durante a Idade Media— que até a época de Nicolao Copérnico e Johannes Kepler foi a obra fundamental da astronomía. Consta esta obra, ademais, dun catálogo de estrelas, así como da descrición dos instrumentos necesarios para a observación astronómica. A obra xeográfica de Tolomeo (Planisphaerium, Geographia), é tamén de grande importancia, e permaneceu vixente até o Renacemento.

Cómpre sinalar tamén, nos derradeiros anos deste período, a Hipatia de Alexandría (ca. 355 - ca. 415), filósofa, e mestra neoplatónica grega, que destacou tamén nos campos das matemáticas e a astronomía, membro e líder da escola neoplatónica de Alexandría. Seguidora de Plotino, cultivou os estudos lóxicos e as ciencias exactas. Educou unha selecta escola de aristócratas cristiáns e pagáns que ocuparon posteriormente altos cargos. O feito de ser unha filósofa pagá (nun medio predominantemente cristián) considérase como un dos factores que contribuíron para que fose asasinada. Hoxe está considerada como a primeira gran científica, especialmente matemática, da historia da humanidade.

A civilización romana non proporcionou grandes avances na ciencia. A filosofía, a medicina e as matemáticas son de orixe grega, así como algunhas técnicas agrícolas. Aínda así, na época romana cabe citar os nomes de Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos; de Lucrecio e a súa obra De rerum natura (Sobre a natureza das cousas), e de Plinio o Vello (23 - 79 d.C.), autor dunha importante Historia natural na que se citan especies tanto reais coma inventadas. Non obstante, os sabios romanos foron pouco numerosos e o discurso científico abstracto progresou pouco durante a Roma antiga: Os romanos, facendo prevalecer as humanidades, a reflexión sobre o home e a expresión escrita e oral, sen dúbida ocultaron para o futuro as realidades científicas e técnicas , deixando á parte algúns grandes pensadores, como Vitruvio ou Apolodoro de Damasco, frecuentemente de orixe estranxeira. Posteriormente destaca Galeno (129 - 201), famoso polas súas achegas no campo da medicina. Os romanos achegaron, sobre todo, o sistema de numeración romana para as unidades de medida.

En cambio, a tecnoloxía romana é un dos aspectos máis importantes da civilización romana. Esta tecnoloxía foi certamente a máis avanzada da Antigüidade. Permitiu a domesticación do contorno, especialmente mediante as vías e os acuedutos. Para L. Cracco Ruggini, a tecnoloxía traduce a vontade de prestixio das capas dominantes. O período durante o cal a tecnoloxía romana alcanza o seu apoxeo é entre os séculos II a.C. e I a.C., sobre todo na época de Augusto, co cemento, as conducións de chumbo, os guindastres, as máquinas, as cúpulas, os arcos etc. Para a agricultura, desenvolven os muíños de auga.

Considérase xeralmente, desde un punto de vista evidentemente eurocentrista, que, tras da caída do Imperio Romano de Occidente (476 d.C.), gran parte de Europa (a Europa occidental) perdeu o contacto co coñecemento escrito, iniciándose a escura Idade Media, que se estende até 1492. Pero cómpre ter en conta os avances tecnolóxicos e a evolución do pensamento científico do mundo oriental (civilización árabe-musulmá) e, en primeiro lugar, os do Imperio Bizantino que, herdeiro do saber latino, e cos saberes que tomou do mundo arabe-musulmán, e mesmo dos da China, foi decisivo na construción da ciencia moderna. Por tanto, o período da Idade Media coñece un desenvolvemento sen precedentes das técnicas e das disciplinas científicas, a despeito dunha imaxe escurantista, propagada polos manuais escolares. Ademais, na actualidade, é común considerar o desenvolvemento da ciencia como un proceso continuo e gradual, cos seus antecedentes tamén medievais, e tamén na Europa occidental.

Os bizantinos dominan a arquitectura urbana e a captación de auga; perfeccionaron igualmente as clepsidras (reloxos de auga) e as grandes noras para a irrigación; tecnoloxías hidráulicas que a civilización árabe herdou e que transmitiu á súa vez. A hixiene e a medicina experimentaron igualmente progresos. As universidades bizantinas así como as bibliotecas recompilaron numerosos tratados e obras de estudo sobre a filosfía e o saber científico da época. A Europa occidental, despois dun período de repregamento durante a Alta Idade Media, recupera un espírito cultural e técnico que culmina no Renacemento do século XII. A filosofía natural proponse como obxectivo a descrición da natureza, percibida como un sistema coherente de fenómenos (ou pragmata), movidos por leis. Na Baixa Idade Media fai a súa aparición a lóxica, que permite que se desenvolvan diversos métodos científicos, así como os esforzos para elaborar modelos matemáticos ou médicos, o que xogará un papel maior na evolución das diferentes concepcións do status das ciencias . Por outra parte, o mundo medieval occidental ve aparecer unha laicización do saber, concomitante coa autonomización das ciencias.

O mundo árabe-musulmán tivo o seu apoxeo intelectual desde o século VIII até o século XIV, o que permitiu o desenvolvemento dunha cultura científica específica, iniciada en Damasco baixo os últimos Omeias, e despois en Bagdad baixo os primeiros Abásidas. A ciencia árabe-musulmá esta fundada na tradución e a lectura crítica das obras da Antigüidade. A expansión do saber árabe-musulmán está estreitamente ligada ás guerras de conquista do Islam que permtiu aos árabes entrar en contacto coas civilizacións hindú e chinesa. O papel, empréstimo dos chineses, substitúe rapidamente ao pergameo no mundo musulmán. 
 
O Califa Harún ar-Rashid, apaixonado da astronomía, crea en 829 en Bagdad o primeiro observatorio permanente, o que permitiu aos seus astrónomos realizar os seus propios estudos do movemento dos astros. Al-Biruní, retomando os escritos de Eratóstenes, calcula o diámetro da Terra e afirma que ela xira sobre si mesma, moito antes que Galileo. En 832 fúndanse as Casas da sabedoría (Bait al-hikma), lugares onde se comparte e desde onde se difunde o saber.

En medicina, Avicena (980 - 1037) redacta unha monumental enciclopedia, a Qanûn. Ibn Nafis describe a circulación sanguínea pulmonar, e al-Razi recomenda o uso do alcohol en medicina. No século XI, Abu-l-Qasim az-Zahrawi (coñecido como Abulcasís en Occidente) escribe unha obra de referencia para a época, sobre a cirurxía.

En matemáticas a herdanza antiga salvagárdase e profundízase, permitindo o nacemento da álxebra. A utilización das cifras árabes e do cero fan posíbel os avances en análise combinatoria e en trigonometría.

A China da Antigüidade e da Idade Media contribuíu sobre todo á innovación técnica, con tres inventos principais : o papel (que data do século II a.C.), a pólvora (o primeiro rexistro escrito testemuñado parece ser o Wujing Zongyao que dataría en rededor de 1044) e o compás, utilizado desde o século XI, na xeomancia. O científico chinés Shen Kuo (1031 - 1095) describe o compás magnético como instrumento de navegación. Para o historiador Joseph Needham, en Science et civilisation en Chine  a sociedade chinesa produciu unha ciencia innovadora, desde os seus inicios. O mesmo Needham relativiza a concepción segundo a cal a ciencia debe todo a Occidente. Para el, a China estaba incluso animada dunha ambición de recoller de maneira desinteresada o saber, antes incluso que as universidades occidentais . Karine Chelma igualmente demostrou que a opinión estendida segundo a cal a demostración matemática sería de orixe grega é parcialmente falsa, os chineses arranxaban os mesmos problemas na súa época; di tamén: non pode quedar centrada en occidente, a historia das ciencias exixe unha posta en perspectiva internacional dos saberes .

Os matemáticos hindús da Idade Media eran particularmente abstractos e non estaban orientados cara á práctica, en contraste cos exipcios, por exemplo. É con Brahmagupta (598 - 668) e a súa obra, particularmente complexa e innovadora, cando as diferentes facetas do cero, a cifra e o número son perfectamente comprendidas, e cando se perfecciona a construción do sistema de numeración decimal de posición. O período remata co matemático Bhaskara II (1114 - 1185) que escribiu varios tratados importantes. Á maneira de Nasir ad-Din at-Tusi (1201 - 1274) desenvolve a derivación. Encontra as ecuacións polinomiais, e fórmulas de trigonometría, entre as cales as fórmulas de adición. Bhaskara é tamén un dos pais da análise, porque introduciu varios elementos relevantes do cálculo diferencial: a derivada, a diferenciación e a aplicación aos extremos, e incluso unha primeira forma do teorema de Rolle. Pero é sobre todo con Âryabhata (476 - 550), cuxo tratado de astronomía leva o seu nome, o Aryabatîya, escrito en verso contra 499 a.C., cando as matemáticas hindús se manifestan. Trátase dun curto tratado de astronomía que presenta 66 teoremas de aritmética, álxebra, ou trigonometría plana e esférica. Estes gromos retomáronse e amplificáronse polos matemáticos e astrónomos da escola de Kerala, entre eles: Madhava de Sangamagrama, Nilakantha Somayaji, Parameswara, Jyeshtadeva, ou Achyuta Panikkar, durante o período medieval do século V ao século XV. Así, o Yuktibhasa ou Ganita Yuktibhasa é un tratado de matemáticas e de astronomía, escrito polo astrónomo hindú Jyesthadeva, membro da escola matemática de Kerala en 1530 . Jyesthadeva adiantouse tres séculos ao descubrimento do cálculo infinitesimal polos occidentais.

Contra o século XII e, especialmente, coa creación das primeiras universidades (Boloña, 1088; París, 1170; Salamanca, 1218; Oxford, 1220) é cando a ciencia en Europa se institucionaliza, separándose dunha identificación intelectual coa esfera relixiosa, a pesar desta.. A este respecto cabe destacar o labor da Escola de tradutores de Toledo. Con este nome coñécese na historiografía, desde o século XIII, aos distintos procesos de tradución e interpretación de textos clásicos greco-latinos alexandrinos, que foran vertidos do árabe ou do hebreo á lingua latina servíndose do romance castelán como lingua intermedia. 

A conquista en 1085 de Toledo e a tolerancia que os reis casteláns cristiáns ditaron para cos musulmáns e xudeus (e que, naquela época, se respectaba) facilitaron este comercio cultural que permitiu o renacemento filosófico, teolóxico e científico primeiro de España e logo de todo o occidente cristián. O arcebispo don Raimundo de Sauvetat quixo aproveitar a conxuntura que facía convivir en harmonía a cristiáns, musulmáns e xudeus auspiciando diferentes proxectos de tradución cultural demandados en realidade por todas as cortes da Europa cristiá.

Afonso X o Sabio alentou o centro tradutor que existía en Toledo desde a época de Raimundo de Sauvetat, que se especializara en obras de astronomía e de leis. Por outra parte fundará en Sevilla uns Studii ou Escolas xerais de latín e de arábigo, que nacen xa cunha vinculación claramente cortesá. Igualmente, fundaría en 1269 a Escola de Murcia, dirixida polo matemático Al-Ricotí.

O redescubrimento e a tradución de textos antigos gregos, e en primeiro lugar dos Elementos de Euclides, así como os textos de Aristóteles, grazas á civilización árabe-musulmá, fixeron deste período un renacemento das disciplinas científicas, clasificadas no quadrivium (entre as Artes Liberais). Ao institucionalizarse, a ciencia faise máis aberta e máis fundamental, incluso estando suxeita aos dogmas relixiosos, e de que non era aínda máis que unha rama da filosofía e da astroloxía. O período está marcado por cinco personalidades que proxectarán, na Europa cristiá, os fundamentos da ciencia moderna:

Roger Bacon (1214 - 1294), filósofo, senta as bases do método experimental. Bacon admite tres vías de coñecemento: a autoridade, o razoamento e a experiencia. Rexeita, pois, a autoridade da evidencia, que se apoia nas razóns exteriores e promove o argumento que conclúe e fainos conceder a conclusión, pero que non certifica e non afasta a dúbida até o punto de que a alma descansa na intuición da verdade, porque non é posíbel que a encontre pola vía da experiencia .

Robert Grosseteste (ca. 1168 - 1253) estudou a Aristóteles e estableceu as premisas das ciencias experimentais, explicitando o esquema: observacións, deducións da causa e dos principios, formulación de hipóteses, e finalmente, novas observacións refutando ou verificando as hipóteses.

San Alberte o Magno (1193 - 1280), está considerado por moitos historiadores como alquimista e mago. No entanto os seus estudos biolóxicos permitíronlle sentar as bases das disciplinas das ciencias da vida. Fai tamén o estudo do desenvolvemento dos pitos observando o contido de ovos incubados e foi o primeiro en comentar o fenómeno da nutrición do feto. Estableceu tamén unha clasificación sistemática dos vexetais, antecedente da taxonomía. Describe igualmente as primeiras experiencias da química . 

Europa saía así dun letargo intelectual, iniciado pola Igrexa, que prohibira até 1234 as obras de Aristóteles, acusado de paganismo. Os primeiros sabios cristiáns, estudando Aristóteles, fixeron, daquela, ao principio, un acto de herexía; e non foi até Santo Tomé de Aquino (discípulo de San Alberte) cando a doutrina aristotélica foi aceptada polos Papas.

Santo Tomé de Aquino, teólogo, permitiu redescubrir, a través do mundo árabe, os textos de Aristóteles e doutros filósofos gregos. Porén, coñécese sobre todo polo seu principio chamado da autonomía respectiva da razón e a fe. Foi, en efecto, o primeiro teólogo que distinguiu, na súa Suma Teolóxica (1266 - 1273), a razón (facultade natural de pensar, propia do home) e a fe (adhesión ao dogma da Revelación) .

Guillerme de Occam (ca. 1285 - ca. 1349) permitiu un avance no plan do método. Enunciando o seu principio da parsimonia, tamén chamado navalla de barbear de Occam, proporciona á ciencia un cadro epistemolóxico fundado na economía dos argumentos. Empirista avant l'heure, Occam postula que: Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem, literalmente As entidades non deben ser multiplicadas máis alá do que é necesario. Explica que é inútil avanzar sen probas e formar conceptos ilusorios que permitan xustificar non importa que .

O Renacemento é un período que se sitúa en Europa no fin da Idade Media e no comezo da Idade Moderna. Chámase así polo redescubrimento dos traballos dos antigos pensadores gregos e romanos, que marcou a fin da Idade Media e creou alicerces sólidos para o desenvolvemento de novos coñecementos. Dos científicos desta época destácanse Francis Bacon (filósofo), Nicolao Copérnico e Galileo Galilei. Eles estableceron o denominado método científico. No curso dos séculos XV e XVI prodúcense en Europa, iniciadas polos reinos de Castela e Portugal, grandes expedicións marítimas de envergadura mundial, coñecidas co nome de grandes descubrimentos. Numerosas innovacións fixéronse populares, como o compás (navegación) ou o sextante; a cartografía desenvólvese, así como a medicina, grazas sobre todo á corrente do humanismo.

A ciencia como disciplina do coñecemento adquire así a súa autonomía e os seus primeiros grandes sistemas teóricos, até tal punto que Michel Blay fala da canteira da ciencia clásica  O Renacemento tivo o seu berce en Italia (polo menos, en canto á invención do termo), e foi alí onde xurdiron os primeiros traballos científicos serios, como os de Leonardo da Vinci (1452 - 1519), que estendeu a súa curiosidade investigadora á anatomía humana e intuíu a longa duración das épocas pasadas, e os traballos de Andrea Vesalio (1514 - 1564), que baseou os seus estudos anatómicos na disección de cadáveres. Nesta época, o aragonés Miguel Servet (1511 - 1553) descubriu a circulación do sangue, completando este descubrimento o inglés William Harvey (1578 - 1657), que demostrou o mecanismo da circulación maior e menor.

Entre os moitísimos pensadores prominentes que deron forma ao método científico e á orixe da ciencia como sistema de adquisición de coñecemento, cómpre destacar ao filósofo Roger Bacon (1214 - 1294) en Inglaterra, ao filósofo e matemático René Descartes (1596 - 1650) en Francia e a Galileo Galilei (1564 - 1642) en Italia. Este último foi o primeiro científico que baseou as súas ideas na experimentación e que estableceu o método científico como a base do seu traballo. Por iso está considerado como o pai da ciencia moderna. Desde aquela até hoxe, a ciencia avanzou a pasos de xigante. Converteuse en parte da nosa cultura e está ligada ao constante avance tecnolóxico.

O político e filósofo inglés Francis Bacon (Londres, 1561 - 1626), contribuíu grandemente no pensamento moderno, e impulsou e propagou os métodos da ciencia experimental. Realizou os seus estudos baseándose na experimentación, introducindo as bases do método cualitativo-indutivo, que tanto serviu para a elaboración de teorías e hipóteses durante o século XIX (método científico). 

O punto de partida da súa reflexión foi a revisión do estado das ciencias. Mentres estas, con Copérnico e Galileo, estaban configurando un mundo novo, Bacon comprobou o anquilosamento da filosofía natural, que non dera ningún paso decisivo desde a antigüidade clásica. De aí deduciu a necesidade de instaurar un novo método adecuado aos novos coñecementos científicos que substituíse o vello sistema aristotélico. Bacon propuxo un método que permitía obter coñecementos: o método indutivo.

Bacon consideraba a observación e a experimentación como as fontes únicas do coñecemento. O seu método consistía en partir do coñecido para chegar ao descoñecido, do particular ao xeral, do individual ao universal. Realizou investigacións e recolleu datos co fin de chegar, a través de hipóteses e comprobacións, a algunha conclusión sobre o fenómeno que estudaba. Bacon, por tanto, é o pai do empirismo, e sentou os primeiros fundamentos da ciencia e dos seus métodos.

Para Bacon, a verdadeira ciencia é a ciencia das causas. Oponse á lóxica aristotélica  que establece unha ligazón entre os principios xerais e os feitos particulares, abandona o pensamento dedutivo, que procede a partir dos principios admitidos pola autoridade dos antigos, en proveito da interpretación da natureza, onde a experiencia arrequece realmente o saber. 
 En suma, Bacon preconiza un razoamento e un método fundados no razoamento experimental. Para Bacon, como máis tarde para os científicos, a ciencia mellora a condición humana.

René Descartes (1596 - 1650), autor do Discurso do método (1631), desenvolveu na súa obra as catro regras da investigación científica: 

Facilitada polos avances das matemáticas do Renacemento, a astronomía emancípase da mecánica aristotélica, posta ao día por Hiparco e Tolomeo. A teoloxía medieval fundaméntase por unha parte no modelo de Aristóteles e, por outra, sobre o dogma da creación bíblica do mundo. 

É sobre todo Nicolao Copérnico (1473 - 1543) coa súa obra De revolutionibus Orbium Caelestium (Das revolucións dos corpos celestes) (1543) quen pon fin ao modelo aristotélico da inmobilidade da Terra. A súa doutrina permite a instauración do heliocentrismo: con Copérnico, e só con el, ponse en marcha unha revolución da que xurdiron a astronomía e a física modernas explica Jean-Pierre Verdet. e por iso o consideramos o fundador da astronomía moderna. Segundo o seu sistema todos os planetas, incluída a Terra, xiran ao redor do Sol en órbitas circulares, tanto máis rápido canto máis preto están del. A Terra, ademais de xirar ao redor do Sol, xira sobre si mesma (o que explica o movemento aparente do Sol). 

Copérnico demostrou que os movementos aparentes do Sol e das estrelas podían explicarse admitindo o duplo movemento da Terra, a súa rotación diaria e a súa translación anual ao redor do Sol. Esta tese heliocéntrica, que fora xa establecida na antigüidade por Aristarco de Samos, contradicía a tradicional teoría xeocéntrica de Tolomeo, que daquela formaba parte da ideoloxía oficial e, o que é aínda peor, desprazaba ao home do centro do universo, poñendo en cuestión a teoloxía cristiá da época. Por este motivo, e aínda que Copérnico non ocultaba as súas hipóteses, resistiuse a publicar a súa obra principal, De Revolutionibus.

A obra de Copérnico foi unha das primeiras teorías científicas, que tivo unha sinalada influencia nos filósofos e pensadores posteriores. Retomado e desenvolvido por Georg Joachim Rheticus, o heliocentrismo sería confirmado polas observacións, achando a súa máis brillante confirmación en 1610, ano en que Galileo observou as fases de Venus (que Copérnico vaticinara) e de Xúpiter, que pon a punto por entón unha das primeiras lentes astrónomicas, que denomina telescopio, iniciándose así a revolución astronómica que culmina en Newton.

Antes de que Galileo interveña, a teoría de Copérnico permanece confinada nalgúns especialistas, de maneira que non encontra máis que oposicións puntuais por parte dos teólogos, mentres que a maioría dos astrónomos permanecen máis favorábeis á tese xeocéntrica. Publicado o libro polo seu amigo Rheticus en 1543, ao ano escaso da morte do seu autor, case setenta e cinco anos despois, en 1616, o Santo Oficio (Inquisición) publica un decreto condenando o sistema de Copérnico e metendo a súa obra no Índice de libros prohibidos, prohibíndose tamén a súa divulgación.

No entanto, a pesar desta prohibición, Galileo adoptará a cosmoloxía de Copérnico, construíndo unha nova física co éxito e as consecuencias sabidas, é dicir, que permitirá a difusión das teses heliocéntricas. Galileo Galilei (1564 - 1642) desempeñou un papel fundamental na introdución das matemáticas para a explicación das leis físicas e pode considerarse, ante todo, como un dos fundadores da mecánica moderna. Descubriu o movemento isócrono do péndulo (que pensou que podería utilizarse para medir o tempo), estableceu un método para determinar o peso específico dos corpos, describiu a traxectoria parabólica dos proxectís de artillaría e formulou a lei da caída libre dos corpos, afirmando que a velocidade de caída era independente da masa do grave (o corpo que cae). 

En 1609 construíu o anteollo ocular diverxente e iniciou o estudo dos astros. Apreciou a natureza accidentada da superficie da Lúa e chegou a medir a altura dalgunha das súas montañas. Descubriu 4 satélites de Xúpiter, o anel de Saturno, as manchas e a rotación do Sol, as fases de Venus e numerosas estrelas descoñecidas até entón. Todas estas novidades viñan a corroborar as ideas de Copérnico, das que Galileo se declarou decidido partidario. Até aquel momento a teoría copernicana non suscitara demasiadas preocupacións na igrexa romana. Pero Galileo sostiña a tese de que os designados naquela época matemáticos (Copérnico e el mesmo) pretendían falar en tanto que filósofos, isto é, en termos de realidade, non de simples hipóteses de traballo. E en 1632, data de publicación do seu fundamental libro Dialogo sopra due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano (Diálogo sobre os dous máximos sistemas do mundo, o tolemaico e o copernicano), no que nega a inmobilidade da Terra, que non só contradicía as opinións aristotélicas e tolemaicas sobre o mundo, profundamente enraizadas na ensinanza oficial —que dependía naquel tempo case por enteiro da Igrexa—, senón que se opoñía tamén aos relatos bíblicos sobre a orixe do mundo interpretados de maneira literal. Foi denunciado á Inquisición, perante a cal compareceu en 1633. O proceso durou vinte días, e nel Galileo apenas se defendeu. Foi obrigado a pronunciar de xeonllos a abxuración da súa doutrina  e condenado á excomuñón e a reclusión perpetua, incluíndose o seu libro no Índice. Foi autorizado a retirarse a Arcetri, preto de Florencia, onde permaneceu ata a súa morte.

Máis tarde Johannes Kepler desenvolvería as leis empíricas dos movementos dos corpos celestes, mentres que Huygens describía a forza centrífuga. Isaac Newton unificaría estas achegas descubrindo a gravitación universal.

Arte esotérica desde a Antigüidade, a alquimia é a entecesora da física no sentido de observación da materia. Segundo Serge Hutin, especialista na historia da alquimia, as fantasías dos ocultistas bloquearon porén o progreso científico, sobre todo nos séculos XVI e XVII. Porén opina que estes espellismos que nutriron a alegoría alquímica influíron considerablemente no pensamento científico. A experimentación debe tamén moito aos laboratorios dos alquimistas, onde se descubriron numerosos corpos que formaron máis tarde parte da química: o antimonio, o ácido sulfúrico ou o fósforo, por exemplo. Os instrumentos dos alquimistas foron tamén os dos químicos modernos, o alambique, por exemplo. Segundo Hutin, foi sobre todo sobre a medicina na que a alquimia tivo unha influencia máis notábel, pola achega de medicamentos minerais e polo ensanchamento da farmacopea. Para o químico Jean-Baptiste Dumas: A química práctica naceu nos talleres dos ferreiros, dos oleiros, dos cristaleiros e nas tendas dos perfumistas. A alquimia non xogou, pois, o papel único na formación da química; aínda que non é menos certo que este papel foi capital.

Para a conciencia popular, foron os primeiros químicos modernos —como Lavoisier sobre todo, no século XVIII, que pesa e mide os elementos químicos— os que consuman o divorcio entre química e alquimia. Numerosos filósofos e sabios foron na súa orixe alquimistas, como Roger Bacon ou Paracelso; outros interesáronse por eles, como Francis Bacon, e incluso, máis tarde, Isaac Newton.

Aínda que as dúas disciplinas estiveron ligadas, pola historia e polos seus actores, a diferenza reside na representación da materia: combinacións químicas para a química, manifestacións do mundo inanimado como fenómenos biolóxicos para a alquimia. Para Bernard Vidal, a alquimia ten sobre todo permiso para acumular un coñecemento manipulatorio, práctico, do obxecto químico (...) O alquimista comezou así a rozar o campo de experiencias que sería necesario aos químicos dos séculos futuros. A química nace como disciplina científica con Andreas Libavius (1550 - 1616) que publica o primeiro compendio de química, ligándoa coa medicina e a farmacia (clasifica os compostos químicos e dá métodos para preparalos), e máis tarde Nicolas Lémery (1645 - 1715) publica o primeiro Tratado de química elevándoa xa definitivamente ao rango de ciencia e facendo autoridade co seu Cours de chimie, contenant la manière de faire les opérations qui sont en usage dans la médecine, par une méthode facile, avec des raisonnements sur chaque opération, pour l’instruction de ceux qui veulent s’appliquer à cette science en 1675. Johann Rudolph Glauber (1604 - 1668) ou Robert Boyle, pola súa parte, achegan considerábeis experimentacións sobre os elementos químicos.

Os descubrimentos médicos e os progresos efectuados no coñecemento da anatomía, en particular despois da tradución de numerosas obras antigas de Hipócrates e Galeno nos séculos XV e XVI permitiron avances en materia de hixiene e da loita contra a mortaldade. Andrea Vesalio senta así as bases da anatomía moderna, mentres Miguel Servet descobre o funcionamento da circulación sanguínea e Ambroise Paré fai as primeiras ligaduras de arterias. Ao mesmo tempo que numerosos artistas se interesan por aspectos dos corpos dos animais e do home, os científicos da época dedícanse a estudar a fisioloxía con detalle.

Fanse un certo número de comparacións entre os membros inferiores dos humanos e dos équidos (cabalos, principalmente). Otto Brunfels, Jérôme Bock e Leonhart Fuchs foron tres grandes autores sobre plantas silvestres. Hoxe en día son recoñecidos como os pais da botánica alemá. Da mesma maneira, escribíronse obras sobre animais como as de Conrad Gesner ilustradas, entre outros, por Alberto Durero.

O campo das técnicas progresa considerabelmente grazas á invención da imprenta por Johannes Gutenberg no século XV, invento que revoluciona a transmisión do saber. O número de libros publicados aumenta exponencialmente, a escolarización en masa faise posíbel, e os científicos poden debater por medio das publicacións das súas experimentacións. A ciencia convértese así nunha comunidade de sabios. Aparecen as Academias de ciencias, en Londres, París, San Petersburgo e Berlín.

As revistas científicas proliferan. Pero os dominios do saber están mesturados e non constitúen aínda totalmente disciplinas separadas. A ciencia, ao tempo que se institucionaliza, forma aínda parte do campo da investigación filosófica. Michel Blay di: é moi sorprendente e, en definitiva, moi anacrónico separar, no período clásico, a historia das ciencias da historia da filosofía, e tamén do que se chama a historia literaria.

Finalmente, o Renacemento permite, para as disciplinas científicas da materia, a creación de disciplinas e de epistemoloxías distintas pero reunidas pola cientificidade, e o mesmo permite para as matemáticas, porque, segundo a expresión de Pascal Brioist: a matematización dunha práctica conduce a darlle o título específico de ciencia..

No século XVII, a revolución científica  foi posíbel pola matematización da ciencia. Isto non ocorre até o transcurso do século XVIII no que aparecen as grandes institucións científicas, especialmente as Academias das Ciencias, as Sociedades científicas, e no que a ciencia entra nas universidades. Sobre todo, as ciencias naturais e a medicina desenvólvense durante este período . E no século XVIII a maioría dos científicos eran partidarios dun cambio: fronte ás ideas anteriores, consideraban a ciencia como a única vía obxectiva de coñecemento (de aí, o nome de Século das luces). Este espírito quedou reflectido na Enciclopedia das Artes e das Ciencias, recompilada por Diderot (1713 - 1784) e D'Alembert (1717 - 1783), obra na que se resumía todo o coñecemento científico da época en todas as ramas do saber, e da que se trata máis abaixo.

En España, durante o século XVIII, no reinado de Carlos III, produciuse unha recuperación en todas as ordes tras a superación da crise económica do século XVII. Exemplos do rexurdimento das ciencias foron as fundacións do Real Xardín Botánico de Madrid (1781) e o Colexio de Cirurxía de Barcelona, así como as diversas expedicións científicas ao Novo Mundo, entre as que destaca a de José Celestino Mutis (1732 - 1808). Os séculos XVI e XVII estiveron moi influídos polo descubrimento de América. As novas especies de plantas e animais polarizaron o interese dos naturalistas, entre os que destacaron os sistemáticos John Ray e Tournefort.

Entre os científicos máis importantes do século XVII destacan Francesco Redi (1626 - 1698), que se declarou contrario á xeración espontánea; os irmáns Janssen, que inventaron o microscopio a finais do século XVI; Malpighi (1628 - 1694), que descubriu os capilares sanguíneos (a existencia dos cales xa fora prevista por Harvey), os alvéolos pulmonares, a circulación renal (as pirámides de Malpighi levan o seu nome) etc., e Robert Hooke (1635 - 1703), que introduciu o termo célula ao ver o parecido entre un tecido suberoso (de cortiza), visto ao microscopio, e as celas dun favo).

E entre os do século XVIII cabe destacar a Anton van Leeuwenhoek (1632 - 1723), descubridor dos protozoos e primeiro observador de células como os glóbulos vermellos, os espermatozoides e as bacterias, John Needham (1731 - 1789), defensor da xeración espontánea, e Lazzaro Spallanzani (1729 - 1799), detractor da mesma. 

O século XVIII é a época dos grandes viaxeiros e sistemáticos. Entre eles destaca o sueco Carl von Linné, (1707 - 1778), fixista e aristotélico, que ideou a nomenclatura binomial actualmente en uso, e clasificou os animais e as plantas nas sucesivas edicións das súas obras Systema naturae (O sistema da natureza) (1735) e Species plantarum (As especies de plantas) (1753), obras que serven de base á sistemática actual de animais e plantas, o sistema binomial e da nomenclatura para animais e vexetais, respectivamente. O seu contemporáneo Conde de Buffon (1707 - 1788), naturalista francés autor dunha Histoire naturelle (Historia natural) á que dedicou gran parte da súa vida, criticouno e adoptou unha concepción transformista do universo.

Un segundo cambio importante no Século das luces en relación co século precedente tivo a súa orixe en Francia, cos enciclopedistas. Este movemento intelectual defendía a idea de que existe unha arquitectura científica e moral do saber. O filósofo Diderot e o matemático d'Alembert publicaron en 1751 a Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (coñecido como A Enciclopedia) que permitiu coñecer todo o coñecemento científico da época. Esta Enciclopedia vén ser coma un himno ao progreso científico .

Coa Enciclopedia nace igualmente a concepción clásica de que a ciencia debe a súa aparición ao descubrimento do método experimental. Jean Le Rond d'Alembert explica así, no Discours préliminaire de l'Encyclopédie (1759) que: 

O período chamado das luces iniciou o ascenso da corrente racionalista, que proviña de René Descartes e, despois, de filósofos ingleses como Thomas Hobbes e David Hume, que adoptaron unha vía empírica , poñendo o acento nos sentidos e a experiencia na adquisición dos coñecementos, en detrimento da razón pura. Pensadores, igualmente científicos (como Leibniz, que desenvolveu as matemáticas e o cálculo infinitesimal, ou Kant, ou o barón de Holbach, no seu Sistema da natureza, no que sostén o ateísmo contra calquera concepción relixiosa ou deísta, o materialismo e o fatalismo, é dicir, o determinismo científico), fixeron da Razón (con maiúscula) un culto ao progreso e ao desenvolvemento social. Os descubrimentos de Isaac Newton, a súa capacidade para confrontar e para ensamblar as probas axiomáticas e as observacións físicas nun sistema coherente, déronlle o ton a todo o que seguiría a súa exemplar Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Principios matemáticos da filosofía natural). Enunciando a teoría da gravitacion universal, Newton inaugurou a idea dunha ciencia como discurso tendente a explicar o mundo considerado como racional por estar ordenado por leis reproducíbeis.

A maioría das disciplinas maiores da ciencia consolídanse, coas súas epistemoloxías e os seus métodos, no século XVIII. A botánica aparece con Linneo. A química nace por aquel tempo con Lavoisier que enuncia en 1778 a lei da conservación da materia, e identifica e batiza o oxíxeno. As ciencias da Terra fan tamén a súa aparición. Como disciplina, a medicina progresou igualmente coa constitución dos exames clínicos e as primeiras clasificacións das enfermidades por William Cullen e François Boissier de Sauvages de Lacroix.

Tras dun século coma o XVIII, no que a maior actividade dos biólogos se desenvolveu no campo da sistemática, nun intento de clasificar as especies procedentes do Novo Mundo, suscitouse no século XIX unha interpretación, baseada na razón, tanto da aparición das diferentes especies coma da súa distribución e parentesco. Así xurdiu a teoría evolucionista. Un dos primeiros en defendela foi Jean-Baptiste de Monet, coñecido como Lamarck (1744 - 1829), que explicaba a súa hipótese baseándose en dous principios: a necesidade crea o órgano e a súa función desenvólveo, e os caracteres adquiridos transmítense hereditariamente. Esta teoría (lamarckismo) chocaba, por un lado, coa crítica daqueles que pedían datos, experiencias etc., que a confirmasen e, por outro, coa opinión do francés Georges Cuvier (1769 - 1832), considerado como o pai da paleontoloxía e da anatomía comparada, e os seus seguidores. Cuvier era fixista, é dicir, cría na inmutabilidade das especies. Para explicar a desaparición de especies que só existiron no pasado, e das que só nos chegaron restos fosilizados, supoñía que houbera unha serie de catástrofes sucesivas que producirían a súa extinción (catastrofismo). Posteriormente, despois de cada catástrofe, desenvolvíase unha nova e distinta creación.

A oposición entre ciencia e relixión refórzase coa aparición, en 1859, de A orixe das especies segundo a selección natural do naturalista inglés Charles Darwin (1809 - 1882). Neste libro Darwin recolleu as conclusións ás que chegara durante a viaxe científica que moitos anos antes (1831 - 1836) realizara por todo o Novo Mundo e o Pacífico a bordo do Beagle. A teoría de Darwin (darwinismo) apóiase en dous puntos: a variabilidade da descendencia e a selección natural ou, dito doutro xeito, a supervivencia do máis apto. Pronto se desencadeou unha controversia entre os seguidores do francés Lamarck e os do inglés Darwin (e, algo máis tarde, e máis intensamente, entre estes últimos e os sectores relixiosos).

O filósofo Spencer utilizou o impacto do darwinismo na sociedade do século XIX para, dándolle unha carga relixiosa da cal esta teoría en principio carece (Darwin era agnóstico), realizar un ataque contra a opinión doutros científicos. Así, produciuse unha primeira reacción de rexeitamento do darwinismo en moitos ambientes relixiosos e científicos. Posteriormente admitiuse a denominación de evolucionismo científico para referirse a un darwinismo desprovisto desta carga ideolóxica. Darwin morreu en 1882 sen poder achegar datos que explicasen a orixe da variabilidade entre os descendentes dunha mesma parella, fenómeno que constitúe a base fundamental da súa teoría evolucionista.

No primeiro terzo deste século XIX hai que recordar tamén o labor de Edward Jenner (1749 - 1823), descubridor da primeira vacina, a da varíola, que abriu o camiño da inmunoloxía. Posteriormente Scheleiden (1804 - 1881) e Schwann (1810 - 1895) destacaron en citoloxía e histoloxía por enunciar a teoría celular. Máis tarde, en microbioloxía, Louis Pasteur (1822 - 1895) levou a cabo experimentos definitivos sobre a falsidade da xeración espontánea, descubriu que algúns microorganismos tiñan carácter patóxeno (ao estudar unha enfermidade que atacaba o verme da seda), illou o bacilo do cólera das galiñas, deduciu o concepto de inmunidade e descubriu a vacina antirrábica; está considerado como o pai da bacterioloxía. Posteriormente, Robert Koch (1843 - 1910) illou o microbio que producía o carbúnculo, o bacilo da tuberculose e o vibrio do cólera. En 1865, o médico escocés Joseph Lister (1827 - 1912) descubriu que as infeccións das feridas débense ás bacterias, e en 1867 utilizou fenol para crear un ambiente bactericida nas salas de operacións (antisepsia). En 1884, o médico e bacteriólogo español Jaime Ferrán (1852 - 1929) descubriu a vacina contra o cólera.

A bioloxía coñece no século XIX profundos cambios co nacemento da xenética, cos traballos de Gregor Mendel. En 1865, o freire agostiño Gregor Mendel (1822 - 1884) publicou os seus traballos sobre as leis que rexen a herdanza biolóxica. O abandono definitivo do vitalismo, despois da (accidental) síntese da urea, en 1828, a partir de amoníaco e dióxido de carbono, polo alemán Friedrich Wölher (1800 - 1882), que demostra que os compostos orgánicos obedecen ás mesmas leis fisicoquímicas que os compostos inorgánicos, favorece o desenvolvemento da fisioloxía. Nesta disciplina destacou o francés Claude Bernard (1813 - 1878), que pode ser considerado o pai desta ciencia. A mediados do século XIX apareceu por primeira vez o termo ecoloxía para designar unha nova rama das ciencias biolóxicas. O alemán Ernst Haeckel (1834 - 1919) foi o introdutor desta palabra e talvez o primeiro que definiu a nova ciencia. Nun traballo publicado en 1870 dicía: Entendemos por ecoloxía o conxunto dos coñecementos referentes á economía da natureza, a investigación de todas as relacións do animal tanto co seu medio orgánico coma inorgánico. Tamén a mediados deste século o zoólogo francés Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772 - 1844) propuxo a denominación de etoloxía para o estudo das relacións dos organismos dentro da familia, da sociedade no seu conxunto e da comunidade.

A Primeira e a Segunda Revolucións Industriais estiveron marcadas por profundos cambios económicos e sociais, derivados das innovacións e descubrimentos científicos e técnicos. O vapor e, despois, a electricidade contan entre os progresos notábeis que permitiron a mellora dos transportes e da produción. Os instrumentos científicos son máis numerosos e máis seguros, tales como o microscopio ou o telescopio, que se perfeccionan.

A física adquire as súas principais leis, especialmente con Maxwell (1831 - 1979), que enuncia os principios da teoría cinética dos gases, así como a ecuación de onda fundando o electromagnetismo. Estes dous descubrimentos permiten importantes traballos ulteriores especialmente en relatividade restrinxida e en mecánica cuántica. Establécense así os fundamentos das ciencias do século XX, sobre todo os principios da física de partículas, a propósito da natureza da luz.

A historia recente da ciencia está marcada polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e o desenvolvemento tecnolóxico, acelerado xa desde a aparición do método científico. Se ben as revolucións científicas de principios do século XX se deron sobre todo no campo da física a través do desenvolvemento da mecánica cuántica e a relatividade xeral, no século XXI a ciencia enfróntase á revolución biotecnolóxica.

No século XX produciuse unha aceleración sen precedentes do progreso científico. Esta revolución científica débese tanto á aparición de novos instrumentos, como o microscopio electrónico, que permitiu, xunto co progreso que experimentaron outras ciencias, como a química orgánica, grandes avances en citoloxía e histoloxía, como á gran cantidade de persoas e grupos de investigación que se dedican á ciencia en todo o mundo.

Prodúcese unha importate mellora da precisión dos instrumentos que, eles mesmos, resultan dos avances máis recentes da ciencia. A informática, que se desenvolve a partir dos anos 1950, e que permite un mellor tratamento dun volume de informacións cada vez máis importante, e que chegou a revolucionar a práctica da investigación, é un destes instrumentos.

Os intercambios internacionais dos coñecementos científicos son cada vez máis rápidos e fáciles. Cada vez máis os descubrimentos máis coñecidos do século XX preceden á verdadeira mundialización e á uniformación lingüística das publicacións científicas.

De revolucións científicas  en revolucións científicas, a ciencia viu como as súas disciplinas se especializaban. A complexificación das ciencias estoura no século XX, conxuntamente coa multiplicación dos campos de estudo. O caso da bioloxía é un exemplo. Divídese, en efecto, en numerosas ramas: bioloxía molecular, bioquímica, bioloxía xenética, agrobioloxía etc.

Paralelamente, as ciencias aproxímanse para traballaren xuntas. Así, por exemplo, a bioloxía busca axuda na química e na física, mentres que esta última utiliza a astronomía para confirmar ou rexeitar as súas teorías (é a astrofísica). Por outra parte, as matemáticas convértense na linguaxe común das ciencias; as súas aplicacións son múltiplas.

A suma dos coñecementos chega a ser tan grande que resulta imposíbel para un científico coñecer perfectamente varias ramas da ciencia. Especialízanse cada vez máis e, para contrabalancear iso, o traballo en equipo converteuse en norma.

O século XXI caracterízase por unha aceleración dos descubrimentos punta, como a nanotecnoloxía. Ademais, no seo das ciencias naturais, a xenética promete cambios sociais ou biolóxicos sen precedentes. A informática é á vez unha ciencia e un instrumento de investigación xa que a simulación informática permite experimentar modelos cada vez máis complexos e gorentosos en termos de potencia de cálculo.

A ciencia democratízase. Por unha parte, importantes proxectos internacionais ven a luz (loita contra a SIDA e o cancro, programa SETI, astronomía, detectores de partículas etc.). E por outra, a vulgarización científica permite acceder a cada vez máis persoas ao razoamento e á curiosidade científica.

A ética, nestes tempos, representa unha noción concomitante á da ciencia. As nanotecnoloxías e a xenética sobre todo presentan os problemas da sociedade futura, a saber, respectivamente, os perigos das innovacións para a saúde e a manipulación do patrimonio hereditario do home. Os países avanzados tecnoloxicamente crean así órganos institucionais encargados de examinar o bo uso das aplicacións científicas. Por exemplo, leis bioéticas establécense a través do mundo, aínda que non en todos os lugares da mesma maneira, porque están moi ligadas aos dereitos locais.

Esta disciplina é a ciencia dos obxectos e fenómenos astronómicos orixinados fóra da atmosfera terrestre. O seu campo está relacionado coa física, coa química, co movemento e coa evolución dos obxectos celestes, así como tamén coa formación e o desenvolvemento do universo. A astronomía inclúe o exame, estudo e modelaxe das estrelas, os planetas, os cometas, as galaxias e o cosmos. A maioría da información usada polos astrónomos recóllese pola observación remota, aínda que se conseguiu reproducir, nalgúns casos, no laboratorio, a execución de fenómenos celestes como, por exemplo, a química molecular do medio interestelar.

Mentres as orixes do estudo dos elementos e fenómenos celestes poden rastrexarse até a antigüidade, a metodoloxía científica deste campo comezou a desenvolverse a mediados do século XVII. Un factor clave foi a introdución do telescopio por Galileo Galilei, que permitiu examinar o ceo da noite máis detalladamente.

O tratamento matemático da astronomía comezou co desenvolvemento da mecánica celeste e coas leis de gravitación por Isaac Newton, aínda que xa fora posto en marcha polo traballo anterior de astrónomos como Johannes Kepler.

Contra o século XIX, a astronomía desenvólvese xa como unha ciencia formal, coa introdución de instrumentos como o espectroscopio e a fotografía, que permitiron a continua mellora de telescopios e a creación de observatorios profesionais.

Este campo comprende un conxunto de disciplinas que examinan fenómenos relativos a organismos vivos. A escala de estudo vai desde os subcompoñentes biofísicos até os sistemas máis complexos. A bioloxía ocúpase das características, a clasificación e a conduta dos organismos, así como da formación e as interaccións das especies entre si e co medio natural.

Os campos biolóxicos da botánica, a zooloxía e a medicina (estreitamente relacionada esta coa farmacia) xurdiron desde os primeiros momentos da civilización, mentres que a microbioloxía introduciuse no século XVII co descubrimento do microscopio.

Con todo, non foi até o século XIX cando a bioloxía se unificou, unha vez que os científicos descubriron coincidencias en todos os seres vivos e decidiron estudalos como un conxunto.

Algúns desenvolvementos clave na ciencia biolóxica foron a xenética, a teoría da evolución de Charles Darwin coa chamada selección natural, a teoría microbiana das enfermidades infecciosas e a aplicación de técnicas de física e química a nivel celular e molecular (biofísica e bioquímica, respectivamente).

A bioloxía moderna divídese en subdisciplinas, segundo os tipos de organismo e a escala en que se estudan. A bioloxía molecular é o estudo da química fundamental da vida, mentres que a bioloxía celular ten como obxecto o exame da célula, é dicir, a unidade construtiva básica de toda a vida. A un nivel máis elevado, está a fisioloxía, que estuda a estrutura interna do organismo.

A física inclúe o estudo dos compoñentes fundamentais do universo, as forzas e interaccións que exercen entre si e os resultados producidos por ditas interaccións. 
En xeral, a física considérase como unha ciencia fundamental, estreitamente vinculada coa matemática e a lóxica na formulación e cuantificación dos principios.

O estudo dos principios do universo ten unha longa historia e un gran traballo dedutivo, a partir da observación e a experimentación. A formulación das teorías sobre as leis que gobernan o universo foi un obxectivo central da física desde tempos remotos, coa filosofía do emprego sistemático de experimentos cuantitativos de observación e proba como fonte de verificación.

A clave do desenvolvemento histórico da física inclúe fitos como a teoría da gravitación universal e a mecánica clásica de Newton, a comprensión da natureza da electricidade e a súa relación co magnetismo, a teoría xeral da relatividade e a teoría especial da relatividade de Einstein, o desenvolvemento da termodinámica e o modelo da mecánica cuántica, aos niveis da física atómica e subatómica.

O campo da física é extraordinariamente amplo, e pode incluír estudos tan diversos como a mecánica cuántica, a física teórica ou a óptica. A física moderna oriéntase a unha especialización crecente, onde os investigadores tenden a enfocar áreas particulares máis que a ser universalistas, como o foron Albert Einstein ou Lev Landau, que traballaron nunha multiplicidade de áreas.

Constituíndo o estudo científico da materia a escala atómica e molecular, a química ocúpase principalmente das agrupacións supraatómicas, como son os gases, as moléculas, os cristais e os metais, estudando a súa composición, propiedades, transformacións e reaccións. 

A química tamén inclúe a comprensión das propiedades e interaccións da materia a escala atómica. A maioría dos procesos químicos poden estudarse directamente no laboratorio, usando unha serie de técnicas a miúdo ben establecidas, tanto de manipulación de materiais como de comprensión dos procesos subxacentes.

Unha aproximación alternativa é a que proporcionan as técnicas de modelaxe molecular, que extraen conclusións de modelos computacionais. A química chámase a miúdo ciencia central, polo seu papel de conexión coas outras ciencias naturais.

A experimentación química tivo a súa orixe na alquimia, un sistema de crenzas que combinaba esoterismo e experimentación física. A ciencia química comezou a desenvolverse a finais do século XVIII, co traballo de científicos notábeis como Robert Boyle, o descubridor dos gases, ou Antoine Lavoisier, que descubriu a lei de conservación da masa.

A sistematización fíxose patente coa creación da táboa periódica dos elementos (ou sistema periódico) e a introdución da teoría atómica, cando os investigadores desenvolveron unha comprensión fundamental dos estados da materia, os ións, os enlaces químicos e as reaccións químicas.

Desde a primeira metade do século XIX o desenvolvemento da química levou aparellada a aparición e expansión dunha industria química de gran relevancia na economía e na calidade de vida actuais.

Xeoloxía é un termo que engloba as ciencias relacionadas co planeta Terra, que inclúen a xeofísica, a xeoquímica, a tectónica ou xeoloxía estrutural, a xeodinámica, a hidroloxía, a meteoroloxía, a oceanografía, a edafoloxía, a estratigrafía, a mineraloxía, a petroloxía e a paleontoloxía.

Aínda que a minería e a xemoloxía (estudo das pedras preciosas) foron obxecto do interese humano ao longo da historia da civilización, o seu desenvolvemento científico dentro da ciencia da xeoloxía non ocorreu até o século XVIII.

O estudo da Terra, en especial a paleontoloxía, floreceu no século XIX.

E o crecemento doutras disciplinas, como a xeofísica, no século XX, coa teoría da tectónica de placas, nos anos 60, que tivo un impacto sobre as ciencias da Terra similar á da teoría da evolución sobre a bioloxía.

A xeoloxía está, na actualidade, estreitamente ligada á investigación climática e ás industrias mineira e petroleira.

As diferenzas entre as disciplinas das ciencias naturais non están sempre ben marcadas, polo que as denominadas ciencias cruzadas comparten un gran número de campos. A física xoga un papel significativo nas outras ciencias naturais, dando orixe, por exemplo, á astrofísica, a xeofísica, a química física e a biofísica. Así mesmo, a química está representada en varios campos, como a bioquímica, a xeoquímica e a astroquímica.

Un exemplo particular de disciplina científica que abarca múltiplas ciencias naturais é a ciencia do medio ambiente. Esta materia estuda as interaccións dos compoñentes físicos, químicos e biolóxicos do medio, con particular atención aos efectos da actividade humana (acción antrópica) e o seu impacto sobre a biodiversidade e a sustentabilidade. Esta ciencia tamén implica a expertos doutros campos (edafólogos, climatólogos, oceanógrafos etc.).

Unha disciplina compárabel á anterior é a oceanografía, que se relaciona cunha ampla gama de disciplinas científicas. A oceanografía subdivídese, á súa vez, noutras disciplinas cruzadas, como a bioloxía mariña. Como o ecosistema mariño é moi grande e moi diverso, a bioloxía mariña tamén se bifurca en moitas subdivisións, incluíndo especializacións en especies particulares.

Hai tamén un grupo de campos con disciplinas cruzadas nos que, pola natureza dos problemas que abarcan, hai fortes correntes contrarias á especialización. Por outro lado, nalgúns campos de aplicacións integrais, os especialistas en máis dun campo teñen un papel clave no diálogo entre eles. Tales campos integrais, por exemplo, poden incluír a nanociencia, a astrobioloxía e complexos sistemas informáticos.




#Article 35: Ciencia (12158 words)


A ciencia é, en sentido amplo, calquera coñecemento organizado. Pero, en sentido máis restritivo, é o conxunto dos sistemas de coñecemento organizado con obxectos e métodos de estudo determinados e baseados en leis obxectivas que se poden verificar (o que se chama o método científico), e tamén ao sistema empregado para adquirir ditos coñecementos.

Este artigo está de acordo co sentido máis restritivo da palabra. A ciencia, tal como se considera neste artigo, denomínase moitas veces como ciencia experimental, a fin de diferenciala da ciencia aplicada, que é a aplicación da investigación científica a necesidades humanas específicas, aínda que as dúas estean certamente interconectadas. E moito menos se consideran as denominadas ciencias sociais.

A vontade da comunidade científica é a de producir coñecementos científicos a partir de métodos de investigación rigorosos, verificábeis e reproducíbeis. En canto aos métodos científicos e aos valores científicos, son á vez o produto e a ferramenta de produción destes coñecementos, e caracterízanse polo seu obxectivo, que consiste en permitir, comprender e explicar o mundo e os seus fenómenos da maneira o máis elemental posíbel, é dicir, producir coñecementos aproximándose o máis posíbel aos feitos observábeis. A diferenza dos dogmas, que pretenden igualmente dicir a verdade, a ciencia está aberta á crítica, e os coñecementos científicos, así como os seus métodos, están sempre abertos á revisión. Ademais, as ciencias teñen como finalidade comprender os fenómenos, e obter diso previsións xustas e aplicacións funcionais. Estes coñecementos son a base de numerosos desenvolvementos técnicos que teñen forte impacto na sociedade.

A ciencia constitúe un método sistemático de obtención de coñecemento sobre a natureza en todos os seus aspectos. O método usado denomínase método científico.

Parte dos descubrimentos científicos poden resultar que están moi en contra da intuición, como a natureza atómica ou cuántica da materia. Pero moitas concepcións intuitivas da natureza transformáronse a partir de descubrimentos científicos, como a rotación da Terra ao redor do Sol ou a teoría da evolución.

A ciencia tamén pode entenderse como unha institución da que forman parte os científicos, e que funciona de acordo con regulamentos explícitos ou implícitos. As academias, as universidades, os institutos de investigación, as revistas científicas e os premios e recoñecementos académicos conformarían este aspecto sociolóxico da ciencia (o que se adoita chamar a comunidade científica).

O avance no coñecemento de todo o que nos rodea e do propio ser humano realízase grazas ao labor da investigación científica. Mediante ela búscanse respostas a problemas determinados e, no caso dunha investigación, déixanse abertos novos problemas que dean pé a novas investigacións. A ciencia, por tanto, convértese nunha constante evolución do coñecemento de todo o que esperta o noso interese.

A ciencia tense definido de varias formas, e o termo emprégase a miúdo incorrectamente. Se cadra, a definición máis curta sexa esta: A ciencia é o coñecemento organizado. Pero nela atopámonos coa eiva que teñen todas as definicións curtas: é ambigua e di máis do que debería, xa que hai moitas formas de coñecemento organizado que non deben considerarse ciencias. Unha definición máis extensa, e que parece razoabelmente satisfactoria, podería ser: A ciencia é o coñecemento obtido e verificado mediante observación e experimentación exactas e organizado mediante o razoamento lóxico. Esta definición pon o acento nos dous puntos clave que diferencian a ciencia doutras formas do coñecemento organizado:

A ciencia é, por tanto, o esforzo para descubrir e aumentar o coñecemento humano de como funciona a realidade. Refírese tanto:

Nestes termos, ciencia pode ser definida como o conxunto sistematizado de todas as teorías científicas (especialmente os paradigmas válidos), do método científico e dos recursos necesarios para a produción das mesmas.

A ciencia constrúena os científicos. O científico, como un ser humano dotado dun cerebro imaxinativo, que posúe sentimentos e emocións, e que certamente ten as súas crenzas (que van máis alá das verdades xerais), e pode incluso ser un teísta ou relixioso. Pero a ciencia exixe expresamente que o científico saiba manter as súas crenzas lonxe dos seus artigos científicos e das teorías científicas. Noutras palabras, a pesar de que a ciencia non exclúe os crentes, teístas e/ou relixiosos do seu elenco de científicos, a ciencia e, por tanto, as teorías científicas, debido aos requisitos do método científico, exclúen delas as súas crenzas, sendo aquelas expresamente escépticas.

A palabra ciencia vén do latín scientia (coñecemento), ou mesmo do verbo scire (saber), que designa a orixe da facultade mental do coñecemento. Esta acepción do termo encóntrase, por exemplo, na expresión de François Rabelais: Ciencia sen consciencia arruína a alma. Referíase así a unha noción filosófica (o coñecemento puro, a acepción de saber), que de contado converteuse nunha noción relixiosa, baixo a influencia do cristianismo. A ciencia instruída referíase entón ao coñecemento dos relixiosos, da exexese e das escrituras, parafraseando a teoloxía. A raíz ciencia encóntrase noutros termos tales como a consciencia (etimoloxicamente, co coñecemento), presciencia (o coñecemento do futuro), omnisciencia (o coñecemento de todo), por exemplo.

Como vimos, a ciencia pode definirse de varias formas. Abundando no tema, velaquí dúas definición habituais.

A palabra ciencia posúe varios sentidos, abranguendo principalmente tres acepcións:

Unha definición no sentido más restritivo pode ser, como tal, a ciencia é o coñecemento claro e evidente de algo, fundado ben sobre principios evidentes e demostracións, ben sobre razoamentos experimentais, ou aínda sobre a análise das sociedades e dos feitos humanos. Esta definición permite distinguir os tres tipos de ciencia:

Porén, os seus límites son difusos; noutras palabras, non existe unha categorización sistemática dos tipos de ciencia, o que constitúe alén diso un cuestionamento epistemolóxico.

A palabra ciencia, no seu sentido estrito, oponse a opinión (δόξα dóxa, en grego), e ao dogma, afirmación que é, por natureza, arbitraria. Porén, a relación entre a opinión por un lado e a ciencia por outro, tampouco é sistemática; o historiador das ciencias Pierre Duhem pensa que a ciencia é a áncora do sentido común, que debe salvar as aparencias.

O discurso científico oponse á superstición e ao escurantismo. Con todo, a opinión pode transformarse nun obxecto de ciencia, ou mesmo nunha disciplina científica á parte. A socioloxía da ciencia analiza esta articulación entre ciencia e opinión; os seus relatorios son máis complexos e máis tenues; Gaston Bachelard explica que a opinión pensa mal, non pensa. Na linguaxe común, a ciencia oponse a crenza, e por iso frecuentemente se consideran as ciencias como contrarias ás relixións. Esta consideración é con todo usada máis frecuentemente por algúns científicos que por relixiosos (agás os fundamentalistas).

A idea dunha produción de coñecemento é problemática; varios dos dominios recoñecidos como científicos non teñen por obxecto a produción de coñecementos, senón a de instrumentos, máquinas, dispositivos técnicos. Terry Shinn propón a noción de investigación técnico-instrumental. Os seus traballos con Bernard Joerges a propósito da instrumentación permitiron aclarar que o criterio científico non se atribúe unicamente ás ciencias do coñecemento.

A palabra ciencia definida no século XX e XXI é a da institución da ciencia, ou sexa, o conxunto das comunidades científicas que traballan para mellorar o saber humano e a tecnoloxía, na súa dimensión internacional, metodolóxica, ética e política. Fálase entón da ciencia.

A noción, porén, non ten unha definición consensuada. Segundo o epistemólogo André Pichot, é utópico querer dar unha definición a priori da ciencia. O historiador das ciencias Robert Nadeau explica, polo seu lado, que é imposíbel citar aquí o conxunto dos criterios de demarcación propostos desde hai cen anos polos epistemólogos, [e que] pode formularse, aparentemente, criterios que exclúan calquera cousa que se queira excluír, e conservar calquera cousa que se queira conservar. A física e filósofa das ciencias Léna Soler, no seu manual de epistemoloxía, comeza igualmente por subliñar polos límites da operación de definición. Os dicionarios propoñen certamente algunhas definicións. Pero, como recorda Léna Soler, estas definicións non son satisfactorias. As nocións de universalidade, de obxectividade ou de método científico (sobre todo cando este último é concibido como a única noción válida) é obxecto de numerosas controversias para que poidan constituír o pedestal dunha definición aceptábel. É necesario, por conseguinte, ter en conta estas dificultades para describir a ciencia. E esta descrición continúa a ser posíbel se toleramos certa vaporosidade epistemolóxica.

De acordo co empirismo, as teorías científicas son obxectivas, empiricamente probábeis e preditivas: predín resultados empíricos que poden ser verificados e posibelmente contraditos.

Mesmo na tradición empírica, hai que ter o debido coidado para comprender que predición se refire ao xurdimento dun experimento ou estudo, e non do que literalmente puidera parecer de predicir o futuro. Por exemplo, dicir un paleontólogo pode facer predicións con respecto do achado dun determinado tipo de dinosauro é consistente co uso empírico da predición. Por outro lado, as ciencias como a xeoloxía ou meteoroloxía non necesitan seren capaces de facer predicións precisas sobre terremotos ou sobre o clima para seren cualificadas como ciencia. O filósofo empírico, Karl Popper tamén argumentou que determinadas verificacións son imposíbeis, e que a hipótese científica pode ser falsificábel (falseamento).

O positivismo, unha forma de empirismo, defende a utilización da ciencia, tal como se define polo empirismo, co fin de gobernar as relacións humanas. Como consecuencia da súa filiación próxima, os termos positivismo e empirismo son xeralmente usados de forma intercambiábel. Ambos foron obxecto de críticas, como veremos máis adiante.

En contraste, o realismo científico define a ciencia en termos da ontoloxía: a ciencia esfórzase en identificar fenómenos no medio, os seus poderes causais e os mecanismos a través dos cales exercen eses poderes, e as fontes de tales poderes en termos da estrutura das cousas ou natureza interna.

A pesar de ser relativamente recente o método científico (concibido na revolución científica do século XVII), a historia da ciencia non se interesa unicamente polos feitos posteriores a dita ruptura. Polo contrario, intenta rastrexar os precursores da ciencia moderna até os tempos prehistóricos, xa que está intimamente ligada á historia das sociedades e das civilizacións.

A historia da ciencia dá conta do desenvolvemento humano, marcado polos sucesivos cambios de paradigmas sobre a natureza, cambios que, á súa vez, están marcados polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e polo desenvolvemento tecnolóxico, acelerado desde a aparición do método científico na chamada revolución científica.

A actividade científica comezou nun pasado moi remoto, moito antes da aparición dos primeiros documentos escritos, é dicir, na prehistoria. Moi probabelmente, a ciencia desenvolveuse a partir das primitivas prácticas de maxia tribal. Tamén, probabelmente, tiveron a mesma orixe tanto a relixión coma a arte, de tal xeito que ciencia, relixión e arte se nos presentan como irmás cun obxectivo común: entender e interpretar o universo no seu conxunto, aínda que por métodos totalmente diferentes. Durante moito tempo, a maxia foi o punto de unión da sociedade, a institución na que se depositaba a sabedoría e a experiencia acumulada até o momento. A práctica da actividade máxica estaba en mans de homes especialmente adestrados: magos, meigos, bruxos, curandeiros e equivalentes. Eles foron os precursores dos científicos e dos sacerdotes actuais. A técnica precede á ciencia nos primeiros tempos da humanidade. Apoiándose en observacións empíricas, o home desenvolve as súas ferramentas (traballa os ósos, a pedra), e descobre o uso do lume no paleolítico inferior. A maior parte dos prehistoriadores concordan en pensar que o lume empezou a utilizarse desde hai 250 000 ou 300 000 anos.

Durante moitos anos as ideas científicas conviviron con mitos, lendas e pseudociencias (falsas ciencias). Así, por exemplo, a astroloxía conviviu coa astronomía, e a alquimia coa química. Os primeiros trazos de actividades científicas datan das civilizacións humanas do neolítico, onde se desenvolven o comercio e a urbanización. Así, para André Pichot, en La Naissance de la science, a ciencia nace en Mesopotamia, contra o ano 3500 a.C. As primeiras interrogacións sobre a materia, coas experiencias da alquimia, están ligadas aos descubrimentos das técnicas metalúrxicas que caracterizan este período.

Os sumerios descobren as fraccións e o sistema decimal. Os babilonios constituíron as primeiras ciencias, tales como a metroloxía, a álxebra, a xeometría (cálculos de superficies, teoremas), e a astronomía (cálculos de mecánica celeste, previsións dos equinoccios, constelacións, denominación dos astros).

O antigo Exipto desenvolveu a herdanza precientífica mesopotámica. A escritura dos xeróglifos permite a representación máis precisa de conceptos. A numeración é decimal, pero non coñecían o cero. Principalmente a xeometría deu un gran salto adiante. Desde o 2600 a.C. calculaban correctamente as áreas do rectángulo e do triángulo, e aproximaron igualmente o valor do número pi (π). A astronomía progresa igualmente: o calendario exipcio é de 365 días. En medicina, a cirurxía fai a súa aparición. Establécese unha teoría médica, e isto desde 2300 a.C. (o papiro de Ebers é tamén un verdadeiro tratado de medicina).

Os antigos chineses descubriron o teorema de Pitágoras. En astronomía, identificaron o cometa Halley e comprenderon a periodicidade das eclipses. Inventaron a metalurxia do ferro. Inventan o primeiro sismógrafo. A medicina progresou con Zhang Zhongjing e Hua Tuo, a quen se debe o primeiro sistema de anestesia xeral. De maneira xeral, a influencia das ciencias chinesas foi considerábel na India e nos árabes.

A civilización chamada do val do Indo (do 3300 a.C. ao 1500 a.C.) coñécese, sobre todo na historia da ciencia, debido á emerxencia das matemáticas complexas. A numeración decimal de posición e os símbolos numerais hindús, dos que derivaron as cifras árabes, influíron considerabelmente en Occidente a través dos árabes e os chineses. Os hindús inventaron o cero, os números negativos, as funcións trigonométricas así como o cálculo diferencial e integral, as series e os límites.

Dentro do marco cultural no que nós nos desenvolvemos (a chamada cultura occidental), algúns filósofos e científicos buscan as raíces da ciencia moderna na época dos antigos gregos, na Grecia clásica. Eles foron os creadores da lóxica dedutiva. Porén a súa filosofía natural tiña un defecto moi importante: consideraba innecesaria a comprobación experimental das conclusións. Esta maneira de ver as cousas non variaría, substancialmente, até mediados do século XVII, data na que os fundamentos experimentais, que son a base da ciencia, chegan a ser filosoficamente respectábeis.

Os filósofos denominados presocráticos son os primeiros en interrogarse sobre os fenómenos naturais. Chamados φυσιολογοι (physiologoi, fisiólogos) por Aristóteles porque tiñan un discurso racional sobre a natureza, investigan sobre as causas naturais dos fenómenos que chegaron a ser os primeiros obxectos do método.

Tales de Mileto e Pitágoras contribuíron principalmente ao nacemento dalgunhas das primeiras ciencias, como as matemáticas, a xeometría e a astronomía. As súas primeiras investigacións están marcadas pola vontade de imputar a constitución do mundo (ou κόσμος, cosmos) a un principio natural único. Os presocráticos inician tamén unha reflexión sobre a teoría do coñecemento. Constatan que a razón por unha parte, e os sentidos por outra, conducen a conclusións contraditorias. Estas concepcións favoreceron a reflexión matemática. Pola contra, foron un obstáculo para o desenvolvemento das outras ciencias, e singularmente das ciencias experimentais.

A estes filósofos oponse a corrente epicúrea. Iniciada por Demócrito, contemporáneo de Sócrates, desenvolveuna Epicuro e foi magnificamente exposta polo romano Lucrecio en De rerum natura. Para eles, os sentidos dannos o coñecemento da realidade.

Pitágoras afirmaba que a Terra era unha esfera, opinión que sustentaban tamén moitos outros pensadores gregos. E, ao redor de 235 a.C., Eratóstenes deu un paso adiante ao determinar o diámetro terrestre por primeira vez, para o que deseñou un enxeñoso experimento.

Con Sócrates e Platón, en relación ás palabras e aos diálogos, a razón (do grego antigo λόγοσ, lógos), e o coñecemento chegan a estar intimamente ligados. Aparece o razoamento abstracto e construído. Para Platón, as teorías das formas son o modelo de todo o que é sensíbel, sendo o sensíbel un conxunto de combinacións xeométricas de elementos. Platón abre así a vía á matematización dos fenómenos. As ciencias sitúanse na vía da filosofía, no sentido do discurso sobre a sabedoría; pola súa parte, e á inversa, a filosofía busca nas ciencias un fundamento seguro. A utilización da dialéctica, que é a esencia mesma da ciencia, completa entón á filosofía, que ten a primacía do coñecemento discursivo (polo discurso), ou διάνοια, diánoia, en grego. Para Platón, a busca da verdade e da sabedoría (a filosofía) é indisociábel da dialéctica científica, é en efecto o sentido da inscrición que figura sobre o frontón da Academia, en Atenas: Que ninguén entre aquí se non é xeómetra.

É sobre todo con Aristóteles, que funda a física e a zooloxía, cando a ciencia adquire un método, baseado na dedución. A el débese a primeira formulación do siloxismo e da indución. As nocións de materia, forma, potencia e acto foron os primeiros conceptos de elaboración abstracta . Para Aristóteles, a ciencia está subordinada á filosofía (é unha filosofía secundaria, dixo) e ten por obxecto a busca dos primeiros principios e das primeiras causas, o que o discurso científico chamará o causalismo e que a filosofía denomina aristotelismo. Porén, Aristóteles é a orixe dun retroceso do pensamento en relación a certos presocráticos en canto ao lugar da Terra no espazo. Seguindo a Eudoxo de Cnido, imaxina un sistema xeocéntrico e considera que o cosmos é finito. E será seguido nisto polos seus sucesores en materia de astronomía, até Copérnico, coa única excepción de Aristarco, que propuxera un sistema heliocéntrico. A influencia de Aristóteles na ciencia foi extraordinaria en toda a Idade Antiga e na Media, até o Renacemento e a aparición do método científico.

O período chamado alexandrino (de 323 a.C. a 30 a.C.) é o prolongamento da cultura grega na época romana e está marcado por progresos significativos en astronomía e en matemáticas, así como por algúns avances na física. A cidade exipcia de Alexandría foi o centro intelectual dos sabios da época, que eran gregos. Os traballos de Arquímedes sobre o impulso hidrostático (principio de Arquímedes) conduciron á primeira lei física coñecida despois de Eratóstenes ou de Aristarco de Samos sobre as distancias Terra-Lúa e Terra-Sol que testemuñaran un grande enxeño. Apolonio de Pérgamo constrúe o modelo dos movementos dos planetas coa axuda de órbitas excéntricas. Hiparco de Nicea perfecciona os instrumentos de observación (como o astrolabio, entre outros).

En álxebra e xeometría, divídese o círculo en 360°, e créase incluso o primeiro globo celeste (ou esfera celeste). Hiparco redacta tamén un tratado en 12 libros sobre o cálculo das ordes (denominadas hoxe en día trigonometría). Euclides é o autor dos Elementos, que están considerados como un dos textos fundadores das matemáticas modernas. Os seus postulados están na base da xeometría sistematizada.

Claudio Tolomeo de Alexandría  prolonga e amplía os traballos de Hiparco e de Aristóteles sobre as órbitas planetarias e promove un sistema xeocéntrico do sistema solar, que foi aceptado no mundo occidental e árabe durante máis de mil trescentos anos, até o modelo de Nicolao Copérnico. A súa obra astronómica principal son os 13 libros que integran a Composición matemática ou Gran Sintaxe, máis coñecida por Almaxesto —nome que deriva do título árabe que recibiu durante a Idade Media— que até a época de Copérnico e Johannes Kepler foi a obra fundamental da astronomía.

Cómpre sinalar tamén, nos derradeiros anos deste período (xa cando Exipto era unha provincia romana, contra o 300 d.C.), a Hipatia de Alexandría, filósofa, e mestra neoplatónica grega, que destacou tamén nos campos das matemáticas e a astronomía, membro e líder da Escola neoplatónica de Alexandría. Seguidora de Plotino, cultivou os estudos lóxicos e as ciencias exactas. Educou unha selecta escola de aristócratas cristiáns e pagáns que ocuparon posteriormente altos cargos, entre os que destacan o bispo Sinesio de Cirene —que mantivo unha importante correspondencia con ela—, Hesiquio de Alexandría e Orestes, prefecto de Exipto no momento da súa morte. O feito de ser unha filósofa pagá (nun medio predominantemente cristián) considérase como un dos factores que contribuíron para que fora asasinada. Hoxe está considerada como a primeira gran científica, especialmente matemática, da historia da humanidade.

A civilización romana non proporcionou grandes avances na ciencia. A filosofía, a medicina e as matemáticas son de orixe grega, así como algunhas técnicas agrícolas. Aínda así, na época romana cabe citar os nomes de Dioscórides, grego, un dos primeiros botánicos; de Lucrecio e a súa obra De rerum naturae (Das cousas da natureza), e de Plinio o Vello (23 - 79 d.C.), autor dunha importante Historia natural na que se citan especies tanto reais coma inventadas. Porén, os sabios romanos foron pouco numerosos e o discurso científico abstracto progresou pouco durante a Roma antiga: Os romanos, facendo prevalecer as humanidades, a reflexión sobre o home e a expresión escrita e oral, sen dúbida ocultaron para o futuro as realidades científicas e técnicas , deixando á parte algúns grandes pensadores, como Vitruvio ou Apolodoro de Damasco, frecuentemente de orixe estranxeira. Posteriormente destaca Galeno (129 - 201), famoso polas súas achegas no campo da medicina. Os romanos achegaron, sobre todo, o sistema de numeración romana, o que permitiu homoxeneizar o cómputo dos pesos e as distancias.

En cambio, a tecnoloxía romana é un dos aspectos máis importantes da civilización romana. Esta tecnoloxía, en parte ligada á técnica da bóveda, probabelmente préstamo dos etruscos, foi certamente a máis avanzada da Antigüidade. Permitiu a domesticación do contorno, especialmente mediante as vías e os acuedutos. Para J. Kolendo, o progreso técnico romano estaría ligado a unha crise da man de obra, debida á ruptura no abastecemento de escravos non cualificados, baixo o emperador Augusto. Para L. Cracco Ruggini, a tecnoloxía traduce a vontade de prestixio das capas dominantes. O período durante o cal a tecnoloxía romana alcanza o seu apoxeo é entre os século II a.C. e I a.C., sobre todo na época de Augusto, co cemento, as conducións de chumbo, os guindastres, as máquinas, as cúpulas, os arcos etc. Para a agricultura desenvolven os muíños de auga.

Considérase xeralmente, desde un punto de vista evidentemente eurocentrista, que, tras da caída do Imperio Romano de Occidente (476 d.C.), gran parte de Europa (a Europa occidental) perdeu o contacto co coñecemento escrito, iniciándose a escura Idade Media, que se estende até 1492 (data do descubrimento de América).

Pero cómpre ter en conta os avances tecnolóxicos e a evolución do pensamento científico do mundo oriental (civilización árabe-musulmá) e, en primeiro lugar, os do Imperio Bizantino que, herdeiro do saber latino, e cos saberes que tomou do mundo árabe-musulmán, e mesmo dos da China, foi decisivo na construción da ciencia moderna. Por tanto, o período da Idade Media coñece un desenvolvemento sen precedentes das técnicas e das disciplinas científicas, a despeito da imaxe escurantista, propagada polos manuais escolares. Ademais, na actualidade, é común considerar o desenvolvemento da ciencia como un proceso continuo e gradual, cos seus antecedentes tamén medievais, e tamén na Europa occidental.

Os bizantinos dominan a arquitectura urbana e a captación de auga; perfeccionaron igualmente as clepsidras (reloxos de auga) e as grandes norias para a irrigación; tecnoloxías hidráulicas que a civilización árabe herdou e que transmitiu á súa vez. A hixiene e a medicina experimentaron igualmente progresos. As universidades bizantinas así como as bibliotecas recompilaron numerosos tratados e obras de estudo sobre a filosfía e o saber científico da época. A Europa occidental, despois dun período de repregamento durante a Alta Idade Media, recupera un espírito cultural e técnico que culmina no Renacemento do século XII. A filosofía natural proponse como obxectivo a descrición da natureza, percibida como un sistema coherente de fenómenos (ou pragmata), movidos por leis. Na Baixa Idade Media fai a súa aparición a lóxica, que permite que se desenvolvan diversos métodos científicos, así como os esforzos para elaborar modelos matemáticos ou médicos, o que xogará un papel maior na evolución das diferentes concepcións do status das ciencias. Por outra parte, o mundo medieval occidental ve aparecer unha laicización do saber, concomitante coa autonomización das ciencias.

O mundo árabe-musulmán tivo o seu apoxeo intelectual desde o século VIII até o século XIV, o que permitiu o desenvolvemento dunha cultura científica específica, iniciada en Damasco baixo os últimos Omeias, e despois en Bagdad baixo os primeiros Abásidas. A ciencia árabe-musulmá esta fundada na tradución e a lectura crítica das obras da Antigüidade. A expansión do saber árabe-musulmán está estreitamente ligada ás guerras de conquista do Islam que permitiu aos árabes entrar en contacto coas civilizacións hindú e chinesa. O papel, empréstamo dos chineses, substitúe rapidamente ao pergameo no mundo musulmán. O Califa Harun al-Rashid, apaixonado da astronomía, crea en 829 en Bagdad o primeiro observatorio permanente, o que permitiu aos seus astrónomos realizar os seus propios estudos do movemento dos astros.

Al-Biruní, retomando os escritos de Eratóstenes de Alexandría, calcula o diámetro da Terra e afirma que xira sobre si mesma, moito antes que Galileo. En 832 fúndanse as Casas da sabedoría (Bayt al-Hikma), lugares onde se comparte e desde onde se difunde o saber. En medicina, Avicena redacta unha monumental enciclopedia, o Qanum. Ibn Nafís describe a circulación sanguínea pulmonar, e Al-Razí recomenda o uso do alcohol en medicina. No século XI, Abu-l-Qasim az-Zahrawi (coñecido como Abulcasís en Occidente) escribe unha obra de referencia para a época, sobre a cirurxía. En matemáticas a herdanza antiga salvagárdase e profúndase, permitindo o nacemento da álxebra. A utilización das cifras árabes e do cero fai posíbel os avances en análise combinatoria e en trigonometría.

A China da antigüidade contribuíra, sobre todo á innovación técnica, con tres inventos principais  que son: o papel (que data do século II a.C.), a pólvora (o primeiro rexistro escrito testemuñado parece ser o Wujing Zongyao que dataría en derredor de 1044) e o compás, utilizado desde o século XI, na xeomancia. O científico chinés Shen Kuo, da Dinastía Song, describe o compás magnético como instrumento de navegación. Para o historiador Joseph Needham, en Science et civilisation en Chine, vasto estudo de dezasete volumes, a sociedade chinesa produciu unha ciencia innovadora, desde os seus inicios. O mesmo Needham relativiza a concepción segundo a cal a ciencia debe todo a Occidente. Para el, China estaba incluso animada dunha ambición de recoller de maneira desinteresada o saber, antes incluso que as universidades occidentais. Karine Chelma igualmente demostrou que a opinión estendida segundo a cal a demostración matemática sería de orixe grega é parcialmente falsa: os chineses arranxaban os mesmos problemas na súa época; di tamén: non pode quedar centrada en occidente, a historia das ciencias exixe unha posta en perspectiva internacional dos saberes .

Os matemáticos hindús da Idade Media eran particularmente abstractos e non estaban orientados cara á práctica, en contraste cos exipcios, por exemplo. É con Brahmagupta e a súa obra, particularmente complexa e innovadora, cando as diferentes facetas do cero, a cifra e o número son perfectamente comprendidas, e cando se perfecciona a construción do sistema de numeración decimal de posición. O período remata co matemático Bhaskara II, que escribiu varios tratados importantes. Á maneira de Nasir ad-Din at-Tusi (1201 - 1274) desenvolve a derivación. Encontra as ecuacións polinomiais, e fórmulas de trigonometría e, entre elas, as fórmulas de adición. Bhaskara é tamén un dos pais da análise, porque introduciu varios elementos relevantes do cálculo diferencial: a derivada, a diferenciación e a aplicación aos extremos, e incluso unha primeira forma do teorema de Rolle. Pero é sobre todo con Âryabhata, cuxo tratado de astronomía leva o seu nome, o Aryabatîya, escrito en verso contra 499 a.C., cando as matemáticas hindús se manifestan. Estes gromos retomáronse e amplificáronse polos matemáticos e astrónomos da escola de Kerala. Así, o Yuktibhasa ou Ganita Yuktibhasa é un tratado de matemáticas e de astronomía, escrito polo astrónomo hindú Jyesthadeva, membro da escola matemática de Kerala en 1530. Jyesthadeva adiantouse tres séculos ao descubrimento do cálculo infinitesimal polos occidentais.

Contra o século XII e, especialmente, coa creación das primeiras universidades (Boloña, 1088; París, 1170; Salamanca, 1218; Oxford, 1220) é cando a ciencia en Europa se institucionaliza, separándose dunha identificación intelectual coa esfera relixiosa, a pesar desta. A este respecto cabe destacar o labor da Escola de tradutores de Toledo. Con este nome coñécese na historiografía, desde o século XIII, aos distintos procesos de tradución e interpretación de textos clásicos grego-latinos alexandrinos, que foran vertidos do árabe ou do hebreo á lingua latina servíndose do romance castelán como lingua intermedia.

Pero a orixe desta Escola é anterior. A conquista en 1085 de Toledo e a tolerancia que os reis casteláns cristiáns ditaron para cos musulmáns e xudeus (e que, naquela época, se respectaba) facilitaron este comercio cultural que permitiu o renacemento filosófico, teolóxico e científico primeiro de España e logo de todo o occidente cristián. Afonso X o Sabio alentou o centro tradutor que existía en Toledo desde aquela época. Por outra parte fundará en Sevilla uns Studii ou Escolas xerais de latín e de arábigo, que nacen xa cunha vinculación claramente cortesá. Igualmente, fundaría en 1269 a Escola de Murcia, dirixida polo matemático Al-Ricotí.

O redescubrimento e a tradución de textos antigos gregos, e en primeiro lugar dos Elementos de Euclides, así como os textos de Aristóteles, grazas á civilización árabe-musulmá, fixeron deste período un renacemento das disciplinas científicas, clasificadas no quadrivium (entre as Artes Liberais). Ao institucionalizarse, a ciencia faise máis aberta e máis fundamental, incluso estando suxeita aos dogmas relixiosos, e de que non era aínda máis que unha rama da filosofía e da astroloxía. O período está marcado por cinco personalidades que proxectarán, na Europa cristiá, os fundamentos da ciencia moderna:

O Renacemento é un período que se sitúa en Europa no fin da Idade Media e no comenzo da Idade Moderna. Chámase así polo redescubrimento dos traballos dos antigos pensadores gregos e romanos, que marcou a fin da Idade Media e creou alicerces sólidos para o desenvolvemento de novos coñecementos. Dos científicos desta época destacan Francis Bacon, Nicolao Copérnico e Galileo Galilei. Eles estableceron o denominado método científico. No curso dos séculos XV e XVI prodúcense en Europa, iniciadas polos reinos de Castela e Portugal, grandes expedicións marítimas de envergadura mundial, coñecidas co nome de grandes descubrimentos. Numerosas innovacións fixéronse populares, como o compás ou o sextante; a cartografía desenvólvese, así como a medicina, grazas sobre todo á corrente do humanismo. Segundo o historiador inglés John Hale, foi nesta época na que a palabra Europa entrou na linguaxe corrente, e se dotou dun cadro de referencia solidamente apoiado nas cartas xeográficas e nun conxunto de imaxes que afirmaron a súa identidade visual e cultural.

A ciencia como disciplina do coñecemento adquire así a súa autonomía e os seus primeiros grandes sistemas teóricos, até tal punto que Michel Blay fala da canteira da ciencia clásica  O renacemento tivo o seu berce en Italia (polo menos, en canto á invención do termo), e foi alí onde xurdiron os primeiros traballos científicos serios, como os de Leonardo da Vinci, que estendeu a súa curiosidade investigadora á anatomía humana e intuíu a longa duración das épocas pasadas, e os traballos de André Vesalio, que baseou os seus estudos anatómicos na disección de cadáveres. Nesta época, o aragonés Miguel Servet descubriu a circulación do sangue, completando este descubrimento o inglés William Harvey, que demostrou o mecanismo da circulación maior e menor.

No século XVII, Francis Bacon realizou os seus estudos baseándose na experimentación, introducindo as bases do método cualitativo-indutivo, que tanto serviu para a elaboración de teorías e hipóteses durante o século XIX (método científico). René Descartes, autor do Discurso do método (1631), desenvolveu na súa obra as catro regras da investigación científica: 

Para formaren parte da ciencia, as conclusións ás que se chega coa investigación non poden seren interpretadas como verdades absolutas, senón que sempre han ser susceptíbeis de revisión. Caso de non facerse desta maneira, a ciencia quedaría estancada, como ocorría desde a antigüidade clásica até que, á fin, Galileo Galilei estableceu a necesidade da comprobación científica. Grazas a el, e ao seu contemporáneo o filósofo inglés Francis Bacon, que sentou as bases do método científico, produciuse unha auténtica revolución cultural con respecto ás épocas precedentes, fortemente influídas polo pensamento de Aristóteles. Desde o século XVII, coa instauración do método científico, a interpretación dos fenómenos naturais desvincúlase de calquera visión finalista (ou relixiosa) do mundo. O científico xa non se pregunta o por que dos fenómenos, senón o como se producen.

Polo tanto, desde aquela, todo o que é ciencia ten a súa base fundamental no método científico. Os poderes e as limitacións da ciencia son consecuencia directa dos poderes e limitacións do método científico, e alí onde este non pode ser aplicado, a ciencia non pode existir. O método científico baséase na acumulación de feitos ou datos, mediante observacións realizadas por moita xente. Os científicos cren que existe un mundo exterior real, e que os nosos sentidos nos proporcionan unha idea verdadeira de como é. E todo o que non pode observarse, non pode ser investigado cientificamente. O método científico dá, por iso, unha grande importancia á observación da realidade, e os científicos afirman que todo fenómeno debe ter unha ou varias causas susceptíbeis de seren descubertas e comprendidas. Realizan investigacións para formular leis xerais, efectúan experimentos repetíbeis e controlábeis por diversos investigadores, que poden intercambiar os resultados, confrontalos e discutilos. O método científico constitúe o estudo sistemático, controlado, empírico e crítico de proposicións hipotéticas sobre presuntas relacións entre varios fenómenos naturais. Son dous os piares básicos do método científico.

Hai historiadores da ciencia que afirman que en realidade non houbo unha senón moitas revolucións científicas. Hai outros que sosteñen, pola contra, que non houbo ningunha revolución científica na historia da ciencia, é dicir, que a ciencia se foi desenvolvendo sen sobresaltos, de maneira uniforme. De calquera maneira, houbera ou non unha ou máis revolucións científicas, entre os moitísimos pensadores máis prominentes que deron forma ao método científico e á orixe da ciencia como sistema de adquisición de coñecemento, paga a pena destacar ao filósofo Francis Bacon, ao filósofo e matemático René Descartes en Francia e a Galileo Galilei en Italia.

Este último foi o primeiro científico que baseou as súas ideas na experimentación e que estableceu o método científico como a base do seu traballo. Por iso está considerado como o pai da ciencia moderna. Desde aquela até hoxe, a ciencia avanzou a pasos de xigante. Converteuse en parte da nosa cultura e está ligada ao constante avance tecnolóxico.

O político e filósofo inglés Francis Bacon (Londres, 1561 - 1626), contribuíu grandemente ao pensamento moderno, e impulsou e propagou os métodos da ciencia experimental en Inglaterra fronte á orientación contrarreformista (antiprotestante) do pensamento continental.

O punto de partida da súa reflexión foi a revisión do estado das ciencias. Mentres estas, con Copérnico e Galileo, estaban configurando un mundo novo, Bacon comprobou o anquilosamento da filosofía natural, que non dera ningún paso decisivo desde a antigüidade clásica. De aí deduciu a necesidade de instaurar un novo método adecuado aos novos coñecementos científicos que substituíse ao vello sistema aristotélico. Bacon propuxo un método que permitía obter coñecementos: o método indutivo.

Bacon consideraba a observación e a experimentación como as únicas fontes de coñecemento. O seu método consistía en partir do coñecido para chegar ao descoñecido, do particular ao xeral, do individual ao universal. Realizou investigacións e recolleu datos co fin de chegar, a través de hipóteses e comprobacións, a algunha conclusión sobre o fenómeno que estudaba. Bacon, por tanto, é o pai do empirismo. Sentou os primeiros fundamentos da ciencia e dos seus métodos.

Para Bacon, a verdadeira ciencia é a ciencia das causas. Oponse á lóxica aristotélica  que establece unha ligazón entre os principios xerais e os feitos particulares, abandona o pensamento dedutivo, que procede a partir dos principios admitidos pola autoridade dos antigos, en proveito da interpretación da natureza, onde a experiencia arrequece realmente o saber.

En suma, Bacon preconiza un razoamento e un método fundados no razoamento experimental. Para Bacon, como máis tarde para os científicos, a ciencia mellora a condición humana.

Facilitada polos avances das matemáticas do Renacemento, a astronomía emancípase da mecánica aristotélica, posta ao día por Hiparco e Tolomeo. A teoloxía medieval fundaméntase por unha parte no modelo de Aristóteles e, por outra, sobre o dogma da creación bíblica do mundo.

É sobre todo Nicolao Copérnico, (Toruń, Polonia 1473 - Frombork, Polonia 1543) coa súa obra De revolutionibus Orbium Caelestium (Das revolucións dos corpos celestes) (1543), quen pon fin ao modelo aristotélico da inmobilidade da Terra. A súa doutrina permite a instauración do heliocentrismo: con Copérnico, e só con el, ponse en marcha unha revolución da que xurdiron a astronomía e a física modernas explica Jean-Pierre Verdet, e por iso considerámolo o fundador da astronomía moderna. A súa principal dedicación foi a astronomía. Segundo o seu sistema heliocéntrico todos os planetas, incluída a Terra, xiran ao redor do Sol en órbitas circulares, tanto máis rápido canto máis preto están del. A Terra, ademais de xirar ao redor do Sol, xira sobre si mesma (o que explica o movemento aparente do Sol).

Copérnico demostrou que os movementos aparentes do Sol e das estrelas podían explicarse admitindo o duplo movemento da Terra, a súa rotación diaria e a súa translación anual ao redor do Sol.

Esta tese heliocéntrica, que fora xa establecida na antigüidade por Aristarco de Samos, contradicía a tradicional teoría xeocéntrica de Tolomeo, que daquela formaba parte da ideoloxía oficial e, o que é aínda peor, desprazaba ao home do centro do Universo, poñendo en cuestión a teoloxía cristiá da época. Por este motivo, e aínda que Copérnico non ocultaba as súas hipóteses, resistiuse a publicar a súa obra principal, De Revolutionibus. Mesmo moitos reformadores (protestantes) opuxéronse a esta obra, como Lutero, que afirmaba que Xosué mandou deterse ao Sol, e non á Terra, ou Calvino, que se manifestou en termos parecidos.

A obra de Copérnico foi unha das primeiras teorías científicas, que tivo unha sinalada influencia nos filósofos e pensadores posteriores. Retomado e desenvolvido por Georg Joachim Rheticus, o heliocentrismo sería confirmado polas observacións, achando a súa máis brillante confirmación en 1610, ano en que Galileo observou as fases de Venus (que Copérnico vaticinara) e de Xúpiter, que pon a punto por entón unha das primeiras lentes astronómicas, que denomina telescopio, iniciándose así a revolución astronómica que culmina en Newton.

Antes de que Galileo interviñera, a teoría de Copérnico permanecera confinada nalgúns especialistas, de maneira que non encontra máis que oposicións puntuais por parte dos teólogos, mentres que a maioría dos astrónomos permanecen máis favorábeis á tese xeocéntrica. Publicado o libro polo seu amigo Rheticus, en 1543, ao ano escaso da morte do seu autor, case setenta e cinco anos despois, en 1616, o Santo Oficio (inquisición) publica un decreto condenando o sistema de Copérnico (foi considerado herético) e metendo a súa obra no Índice de libros prohibidos, prohibíndose tamén a súa divulgación.

Porén, a pesar desta prohibición, Galileo adoptará a cosmoloxía de Copérnico, construíndo unha nova física co éxito e as consecuencias sabidas, é dicir, que permitirá a difusión das teses heliocéntricas. Galileo Galilei (Pisa, 1564 - Arcetri, preto de Florencia, 1642), desempeñou un papel fundamental na introdución das matemáticas para a explicación das leis físicas e pode considerarse, ante todo, como un dos fundadores da mecánica moderna. Descubriu o movemento isócrono do péndulo (que pensou que podería utilizarse para medir o tempo), estableceu un método para determinar o peso específico dos corpos, describiu a traxectoria parabólica dos proxectís de artillaría e formulou a lei da caída libre dos corpos, afirmando que a velocidade de caída era independente da masa do grave (o corpo que cae). 

En 1609 construíu o anteollo ocular diverxente e iniciou o estudo dos astros. Descubriu 4 satélites de Xúpiter, o anel de Saturno, as manchas e a rotación do Sol, as fases de Venus e numerosas estrelas descoñecidas até entón. Todas estas novidades viñan corroborar as ideas de Copérnico, das que Galileo se declarou decidido partidario. Até aquel momento a teoría copernicana non suscitara demasiadas preocupacións na igrexa romana, como xa vimos. Pero a negación da inmobilidade da Terra non só contradicía as opinións aristotélicas e tolemaicas sobre o mundo, profundamente enraizadas na ensinanza oficial —que dependía naquel tempo case por enteiro da Igrexa—, senón que se opoñía tamén aos relatos bíblicos sobre a orixe do mundo interpretados de maneira literal. Aínda que Galileo demostrou mediante moitos escritos que dita interpretación literal debía descartarse, e que a Biblia non tiña por que substituír a ciencia, dado que o seu obxectivo era ante todo relixioso, foi denunciado á Inquisición.

Co libro de Copérnico posto no Índice, a Galileo prohibíuselle ensinar a doutrina copernicana, aínda que non se lle inquietou persoalmente até 1632, data de publicación do seu libro Dialogo sopra due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano (Diálogo sobre os dous máximos sistemas do mundo, o tolemaico e o copernicano). A obra foi sometida á Inquisición, perante o tribunal da cal compareceu Galileo en 1633. Foi obrigado a pronunciar de xeonllos a abxuración da súa doutrina e condenado á excomuñón e a reclusión perpetua, incluíndose o seu libro no Índice. Foi autorizado a retirarse a Arcetri, preto de Florencia, onde permaneceu ata a súa morte.

Máis tarde Johannes Kepler desenvolvería as leis empíricas dos movementos dos corpos celestes, mentres que Huygens describía a forza centrífuga. Isaac Newton unificaría estas achegas descubrindo a gravitación universal.

Arte esotérica desde a Antigüidade, a alquimia é a antecesora da física no sentido de observación da materia. Segundo Serge Hutin, especialista na historia da alquimia, as fantasías dos ocultistas bloquearon, porén o progreso científico, sobre todo nos séculos XVI e XVII. Porén, opina que estes espellismos que nutriron a alegoría alquímica influíron considerablemente o pensamento científico.

A experimentación debe tamén moito aos laboratorios dos alquimistas, onde se descubriron numerosos corpos que formaron máis tarde parte da química. Os instrumentos dos alquimistas foron tamén os dos químicos modernos, o alambique, por exemplo. Segundo Hutin, foi sobre todo sobre a medicina na que a alquimia tivo unha influencia máis notábel, pola achega de medicamentos minerais e polo desenvolvemento da farmacopea. Para o químico Jean-Baptiste Dumas: A química práctica neceu nos talleres dos ferreiros, dos oleiros, dos cristaleiros e nas tendas dos perfumistas.

Para a conciencia popular, foron os primeiros químicos modernos —como Lavoisier sobre todo, no século XVIII, que pesa e mide os elementos químicos— os que consuman o divorcio entre química e alquimia. Numerosos filósofos e sabios foron na súa orixe alquimistas, como (Roger Bacon ou Paracelso); outros, interesáronse por eles, como Francis Bacon, e incluso, máis tarde, Isaac Newton.

Aínda que as dúas disciplinas estiveron ligadas, pola historia e polos seus actores, a diferenza reside na representación da materia: combinacións químicas para a química, manifestacións do mundo inanimado como fenómenos biolóxicos para a alquimia. A química nace como disciplina científica con Andreas Libavius, que publica o primeiro compendio de química, ligándoa coa medicina e a farmacia, e máis tarde Nicolas Lémery publica o primeiro Tratado de química elevándoa xa definitivamente ao rango de ciencia e facendo autoridade co seu Cours de chimie, contenant la manière de faire les opérations qui sont en usage dans la médecine, par une méthode facile, avec des raisonnements sur chaque opération, pour l’instruction de ceux qui veulent s’appliquer à cette science en 1675. Johann Rudolf Glauber ou Robert Boyle, pola súa parte, achegan considerábeis experimentacións sobre os elementos químicos.

Os descubrimentos médicos e os progresos efectuados no coñecemento da anatomía, en particular despois da tradución de numerosas obras antigas de Hipócrates e Galeno nos séculos XV e XVI permitiron avances en materia de hixiene e da loita contra a mortalidade. André Vesalio senta así as bases da anatomía moderna, mentres Miguel Servet descobre o funcionamento da circulación sanguínea e Ambroise Paré fai as primeiras ligaduras de arterias. Fanse un certo número de comparacións entre os membros inferiores dos humanos e dos équidos (cabalos, principalmente). Otto Brunfels, Hieronymus Bock e Leonhart Fuchs foron tres grandes autores sobre plantas silvestres. Hoxe en día son recoñecidos como os pais da botánica alemá. Da mesma maneira, escribíronse obras sobre animais como as de Conrad Gesner ilustradas, entre outros, por Alberto Durero.

O campo das técnicas progresa considerabelmente grazas á invención da imprenta por Johannes Gutenberg no século XV, invento que revoluciona a transmisión do saber.
O número de libros publicados aumenta exponencialmente, a escolarización en masa faise posíbel, e os científicos poden debater por medio das publicacións das súas experimentacións. A ciencia convértese así nunha comunidade de sabios. Aparecen as Academias de ciencias, en Londres, París, San Petersburgo e Berlín.

Pero os dominios do saber están aínda mesturados e non constitúen totalmente disciplinas separadas. A ciencia, ao tempo que se institucionaliza, forma nesta altura parte do campo da investigación filosófica. Michel Blay di: é moi sorprendente e, en definitiva, moi anacrónico separar, no período clásico, a historia das ciencias da historia da filosofía, e tamén do que se chama a historia literaria.

Finalmente, o Renacemento permite, para as disciplinas científicas da materia, a creación de disciplinas e de epistemoloxías distintas pero reunidas pola cientificidade, e o mesmo permite para as matemáticas, porque, segundo a expresión de Pascal Brioist: a matematización dunha práctica conduce a darlle o título específico de ciencia. Michel Blay ve tamén nos debates ao redor de conceptos claves, como o do absoluto ou o de movemento, de tempo e de espazo, os elementos dunha ciencia clásica.

No século XVII, a revolución científica  foi posíbel pola matematización da ciencia. Pero isto non ocorre até no transcurso do século XVIII no que aparecen as grandes institucións científicas, especialmente as Academias das Ciencias, as Sociedades científicas e as universidades. Sobre todo, as ciencias naturais e a medicina desenvólvense durante este período. No século XVIII a maioría dos científicos eran partidarios dun cambio: fronte ás ideas anteriores, consideraban a ciencia como a única vía obxectiva de coñecemento (de aí, o nome de Século das luces). Este espírito quedou reflectido na Enciclopedia das Artes e das Ciencias, recompilada por Diderot e D'Alembert, obra na que se resumía todo o coñecemento científico da época en todas as ramas do saber, e da que se trata máis abaixo.

En España, durante o século XVIII, no reinado de Carlos III, produciuse unha recuperación en todas as ordes tras a superación da crise económica do século XVII. Exemplos do rexurdimento das ciencias foron as fundacións do Real Xardín Botánico de Madrid e o Colexio de Cirurxía de Barcelona, así como as diversas expedicións científicas ao Novo Mundo, entre as que destaca a de José Celestino Mutis. Os séculos XVI e XVII estiveron moi influídos polo descubrimento de América. As novas especies de plantas e animais polarizaron o interese dos naturalistas, entre os que destacaron os sistemáticos John Ray e Tournefort.

Entre os científicos máis importantes do século XVII destacan o italiano Francesco Redi, que se declarou contrario á xeración espontánea; Zacharias Janssen que, segundo din algúns, inventou o microscopio a finais do século XVI; Malpighi, que descubriu os capilares sanguíneos (a existencia dos cales xa fora prevista por Harvey), os alvéolos pulmonares, a circulación renal (as pirámides de Malpighi levan o seu nome) etc., e Robert Hooke, que introduciu o termo célula ao ver o parecido entre un tecido suberoso (de cortiza), visto ao microscopio, e as celas dun favo.

E entre os do século XVIII cabe destacar a Anton van Leeuwenhoek, descubridor dos protozoos e primeiro observador de células como os glóbulos vermellos, os espermatozoides e as bacterias; John Needham, defensor da xeración espontánea, e Lazzaro Spallanzani, detractor da mesma.

O século XVIII é a época dos grandes exploradores e sistemáticos. Entre eles destaca o sueco Carl von Linné, fixista e aristotélico, que ideou a nomenclatura binomial actualmente en uso, e clasificou os animais e as plantas nas sucesivas edicións das súas famosas obras Systema Naturae (O sistema da natureza) (1735) e Species Plantarum (As especies de plantas) (1753), obras que serven de base á sistemática actual de animais e plantas, respectivamente. O seu contemporáneo Buffon, naturalista francés autor dunha Histoire naturelle (Historia natural) á que dedicou gran parte da súa vida, criticouno e adoptou unha concepción transformista do universo.

Un segundo cambio importante no Século das luces en relación co século precedente tivo a súa orixe en Francia, cos enciclopedistas. Este movemento intelectual defendía a idea de que existe unha arquitectura científica e moral do saber. O filósofo Diderot e o matemático d'Alembert publicaron en 1751 a Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (coñecido como A Enciclopedia) que permitiu acceder a todo o coñecemento científico da época. Esta Enciclopedia vén ser coma un himno ao progreso científico.

Coa Enciclopedia nace igualmente a concepción clásica que a ciencia debe a súa aparición ao descubrimento do método experimental. Jean le Rond d'Alembert explica así, no Discours préliminaire de l'Encyclopédie (1759), que: 

O período chamado das luces iniciou o ascenso da corrente racionalista, que proviña de René Descartes e, despois, de filósofos ingleses como Thomas Hobbes e David Hume, que adoptaron unha vía empírica, poñendo o acento nos sentidos e a experiencia na adquisición dos coñecementos, en detrimento da razón pura. Pensadores, igualmente científicos (como Leibniz, que desenvolveu as matemáticas e o cálculo infinitesimal, ou Kant, ou o barón de Holbach, no seu Sistema da natureza, no que sostén o ateísmo contra calquera concepción relixiosa ou deísta, o materialismo e o fatalismo, é dicir, o determinismo científico, ou mesmo Pierre Bayle cos seus Pensées diverses sur la comète fixeron da Razón (con maiúscula) un culto ao progreso e ao desenvolvemento social. Os descubrimentos de Isaac Newton, a súa capacidade para confrontar e para ensamblar as probas axiomáticas e as observacións físicas nun sistema coherente, déronlle o ton a todo o que seguiría a súa exemplar Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Principios matemáticos da filosofía natural). Enunciando a teoría da gravitacion universal, Newton inaugurou a idea dunha ciencia como discurso tendente a explicar o mundo considerado como racional por estar ordenado por leis reproducíbeis.

A maioría das disciplinas maiores da ciencia consolídanse, coas súas epistemoloxías e os seus métodos, no século XVIII. A botánica aparece con Carl von Linné, que publica en 1735 Systema Naturae e en 1753 Species plantarum, punto de partida do sistema binomial e da nomenclatura botánica para animais e vexetais, respectivamente. A química nace por aquel tempo con Lavoisier que enuncia en 1778 a lei da conservación da materia, e identifica e bautiza o oxíxeno. As ciencias da Terra fan tamén a súa aparición. Como disciplina, a medicina progresou igualmente coa constitución dos exames clínicos e as primeiras clasificacións das enfermidades.

Tras dun século coma o XVIII, no que a maior actividade dos biólogos se desenvolveu no campo da sistemática, nun intento de clasificar as especies procedentes do Novo Mundo, suscitouse no século XIX unha interpretación, baseada na razón, tanto da aparición das diferentes especies coma da súa distribución e parentesco. Así xurdiu a teoría evolucionista. Un dos primeiros en defendela foi Jean-Baptiste de Monet, coñecido como Lamarck, que explicaba a súa hipótese baseándose en dous principios: a necesidade crea o órgano e a súa función desenvólveo, e os caracteres adquiridos transmítense hereditariamente.

Esta teoría (lamarckismo) batía, por un lado, coa crítica daqueles que pedían datos, experiencias etc., que a confirmaran e, por outro, coa opinión do francés Georges Cuvier, considerado como o pai da paleontoloxía e da anatomía comparada, e os seus seguidores. Cuvier era fixista, é dicir, cría na inmutabilidade das especies. Para explicar a desaparición de especies que só existiron no pasado, e das que só nos chegaron restos fosilizados, supoñía que houbera unha serie de catástrofes sucesivas que producirían a súa extinción (catastrofismo). Posteriormente, despois de cada catástrofe, desenvolvíase unha nova e distinta creación.

A oposición entre ciencia e relixión refórzase coa aparición, en 1859 de A orixe das especies segundo a selección natural do naturalista inglés Charles Darwin. Neste libro Darwin recolleu as conclusións ás que chegara durante a viaxe científica que moitos anos antes (1831 - 1836) realizara por todo o Novo Mundo e o Pacífico a bordo do Beagle.

A teoría de Darwin (darwinismo) apóiase en dous puntos: a variabilidade da descendencia e a selección natural ou, dito doutro xeito, a supervivencia do máis apto. Pronto se desencadeou unha controversia entre os seguidores do francés Lamarck e os do inglés Darwin (e, algo máis tarde, e máis intensamente, entre estes últimos e os sectores relixiosos).

O filósofo Herbert Spencer utilizou o impacto do darwinismo na sociedade do século XIX para, dándolle unha carga relixiosa da cal esta teoría en principio carece (Darwin era agnóstico), realizar un ataque contra a opinión doutros científicos. Así, produciuse unha primeira reacción de rexeitamento do darwinismo en moitos ambientes relixiosos e científicos.

Darwin morreu en 1882 sen poder achegar datos que explicaran a orixe da variabilidade entre os descendentes dunha mesma parella, fenómeno que constitúe a base fundamental da súa teoría evolucionista.

No primeiro terzo deste século XIX cómpre recordar tamén o labor de Edward Jenner, descubridor da primeira vacina, a da varíola, que abriu o camiño da inmunoloxía. Posteriormente Schleiden e Schwann destacaron en citoloxía e histoloxía por enunciar a teoría celular. Máis tarde, en microbioloxía, Louis Pasteur levou a cabo experimentos definitivos sobre a falsidade da xeración espontánea, descubriu que algúns microorganismos tiñan carácter patóxeno, deduciu o concepto de inmunidade e descubriu a vacina antirrábica; está considerado como o pai da microbioloxía.

Posteriormente, Robert Koch illou o microbio que producía o carbúnculo, o bacilo da tuberculose e o vibrio do cólera. En 1865, o médico escocés Joseph Lister (1827 - 1912) descubriu que as infeccións das feridas se deben ás bacterias, e en 1867 utilizou fenol para crear un ambiente bactericida nas salas de operacións (antisepsia). En 1884, o médico e bacteriólogo español Jaime Ferrán descubriu a vacina contra o cólera.

A bioloxía coñece no século XIX profundos cambios co nacemento da xenética, cos traballos de Gregor Mendel. En 1865, o freire agostiño Gregor Mendel publicou os seus traballos sobre as leis que rexen a herdanza biolóxica.

O abandono definitivo do vitalismo, despois da (accidental) síntese da urea, en 1828, a partir de amoníaco e dióxido de carbono, polo alemán Friedrich Wöhler, que demostrou que os compostos orgánicos obedecen ás mesmas leis fisicoquímicas que os compostos inorgánicos, favoreceu o desenvolvemento da fisioloxía. Nesta disciplina destacou o francés Claude Bernard, que pode ser considerado o pai desta ciencia.

A mediados do século XIX apareceu por primeira vez o termo ecoloxía para designar unha nova rama das ciencias biolóxicas. O alemán Ernst Haeckel foi o introdutor desta palabra e talvez o primeiro que definiu a nova ciencia. Nun traballo publicado en 1870 dicía: Entendemos por ecoloxía o conxunto dos coñecementos referentes á economía da natureza, a investigación de todas as relacións do animal tanto co seu medio orgánico coma inorgánico. Tamén a mediados deste século o zoólogo francés Étienne Geoffroy Saint-Hilaire propuxo a denominación de etoloxía para o estudo das relacións dos organismos dentro da familia, da sociedade no seu conxunto e da comunidade.

A Primeira e a Segunda Revolucións Industriais estiveron marcadas por profundos cambios económicos e sociais, derivados das innovacións e descubrimentos científicos e técnicos. O vapor e, despois, a electricidade contan entre os progresos notábeis que permitiron a mellora dos transportes e da produción. Os instrumentos científicos son máis numerosos e máis seguros, tales como o microscopio ou o telescopio, que se perfeccionan.

A física adquire as súas principais leis, especialmente con Maxwell, que enuncia os principios da teoría cinética dos gases, así como a ecuación de onda electromagnética, fundando o electromagnetismo. Estes dous descubrimentos permiten importantes traballos ulteriores especialmente en relatividade restrinxida e en mecánica cuántica.

Estabelécense así os fundamentos das ciencias do século XX, sobre todo os principios da física de partículas, a propósito da natureza da luz.

A historia recente da ciencia está marcada polo continuo refinamento do coñecemento adquirido e o desenvolvemento tecnolóxico, acelerado xa desde a aparición do método científico. Se ben as revolucións científicas de principios do século XX déronse sobre todo no campo da física a través do desenvolvemento da mecánica cuántica e a relatividade xeral, no século XXI a ciencia enfróntase á revolución biotecnolóxica.

No século XX produciuse unha aceleración sen precedentes do progreso científico. Esta revolución científica débese tanto á aparición de novos instrumentos, como o microscopio electrónico, que permitiu, xunto co progreso que experimentaron outras ciencias, como a química orgánica, grandes avances en citoloxía e histoloxía, como á gran cantidade de persoas e grupos de investigación que se dedican á ciencia en todo o mundo. Prodúcese unha importate mellora da precisión dos instrumentos que, eles mesmos, resultan dos avances máis recentes da ciencia.

A informática, que se desenvolve a partir dos anos 1950, e que permite un mellor tratamento dun volume de informacións cada vez máis importante, e que chegou a revolucionar a práctica da investigación, é un destes instrumentos.

Os intercambios internacionais dos coñecementos científicos son cada vez máis rápidos e fáciles. Cada vez máis os descubrimentos máis coñecidos do século XX preceden a verdadeira mundialización e á uniformación lingüística das publicacións científicas.

O século XXI caracterízase por unha aceleración dos descubrimentos punta, como a nanotecnoloxía. Ademais, no seo das ciencias naturais, a xenética promete cambios sociais ou biolóxicos sen precedentes. A informática é á vez unha ciencia e un instrumento de investigación xa que a simulación informática permite experimentar modelos cada vez máis complexos e gorentosos en termos de potencia de cálculo.

A ciencia democratízase. Por unha parte, importantes proxectos internacionais ven a luz (loita contra a SIDA e o cancro, programa SETI, astronomía, detectores de partículas etc.). E por outra, a vulgarización científica permite acceder a cada vez máis persoas ao razoamento e á curiosidade científica.

A ética, nestes tempos, representa unha noción concomitante á da ciencia. As nanotecnoloxías e a xenética sobre todo presentan os problemas da sociedade futura, a saber, respectivamente, os perigos das innovacións para a saúde e a manipulación do patrimonio hereditario do home. Os países avanzados tecnoloxicamente crean así órganos institucionais encargados de examinar o bo uso das aplicacións científicas. Por exemplo, leis bioéticas estabelécense a través do mundo, aínda que non en todos os lugares da mesma maneira, porque están moi ligadas aos dereitos locais.

A efectividade da ciencia como método para obter coñecemento constituíu un notable campo de estudo para a filosofía. A filosofía da ciencia intenta comprender a natureza do coñecemento científico e as súas implicacións éticas.

Foi difícil establecer unha explicación do método científico definitiva que poida servir para distinguir a ciencia da non-ciencia. Aínda que hai argumentos lexítimos sobre onde están exactamente os límites da ciencia, o que se coñece como o problema da demarcación.

Non obstante, hai un conxunto de preceptos principais que posúen un consenso entre os filósofos da ciencia e dentro da comunidade científica. Por exemplo, é universalmente aceptado que debe ser posíbel verificar independentemente as hipóteses e as teses científicas doutros científicos para que sexan aceptadas pola comunidade científica.

Hai diferentes escolas de pensamento na filosofía do método científico. O naturalismo metodolóxico mantén que a investigación científica debe incluír os estudos empíricos e a verificación independente como proceso para desenvolver e avaliar apropiadamente as explicacións naturais de fenómenos observábeis. Deste modo o naturalismo metodolóxico rexeita explicacións sobrenaturais, argumentos de autoridades e estudos observacionais tendenciosos. O racionalismo crítico, por outro lado, afirma que a observación non tendenciosa non é posíbel, e que a demarcación entre explicacións naturais e sobrenaturais é arbitraria; no lugar deste criterio propón a falseabilidade como o límite das teorías empíricas e a falsificación como o método empírico universal. O racionalismo crítico argumenta que a habilidade da ciencia en aumentar o espectro dos valores que poden ser asumidos no coñecemento verificábel, mais ao mesmo tempo propón que a ciencia debería contentarse coa eliminación racional dos erros nas súas teorías, non en buscar a súa verificación (como afirmar certeza ou proba e contra-proba probábel; tanto a proposta como a falsificación dunha teoría son apenas un carácter metodolóxico, conxectural e tentador no racionalismo crítico). O instrumentalismo rexeita o concepto de verdade e enfatiza só a utilización das teorías como instrumentos para explicar e predicir fenómenos.

A ciencia non se considera dona da verdade absoluta e incuestionábel. A partir do racionalismo crítico, todas as súas verdades poden ser quebradas, bastando apenas unha pinga de evidencia. A ciencia tira conclusións da realidade a través de observacións dos feitos e da natureza.

A ciencia non é unha fonte de xuízos de valores subxectivos, a pesar de poder certamente tratar de casos de ética e política pública ao denunciar as probábeis consecuencias das accións. O que alguén proxecta a partir de hipóteses científicas actuais máis racionais, adentrándose noutros reinos de interese, non é un tópico científico e o método científico non ofrece ningunha axuda para quen desexa facelo desa maneira. A xustificación científica (ou a refutación) para moitas cousas é, polo contrario, exixida frecuentemente. Claro que o valor dos xuízos son intrínsecos á ciencia. Por exemplo, os valores verdadeiros e o coñecemento da ciencia.

O obxectivo subxacente ou propósito da ciencia para a sociedade e os individuos é o de producir modelos útiles da realidade. Tense dito que é virtualmente imposíbel facer inferencias dos sentidos humanos que realmente describan o que é. Por outro lado, como quedou dito, a ciencia pode facer predicións baseadas en observacións. Estas predicións xeralmente benefician á sociedade ou aos individuos que fan uso delas, por exemplo, a física newtoniana, e en casos máis extremos a relatividade, permítenos predicir calquera causa do efecto dun movemento que unha bóla de billar terá noutras, até cousas como traxectorias de sondas espaciais e satélites. A química e a bioloxía xuntas transformaron a nosa habilidade para usar e predicir reaccións e escenarios químicos e biolóxicos. Nos tempos modernos, estas disciplinas científicas segregadas están sendo máis utilizadas conxuntamente co fin de producir modelos e ferramentas máis complexos.

En resumo, a ciencia produce modelos útiles que nos permiten facer predicións máis útiles. A ciencia intenta describir o que é, mais evita tentar determinar o que é (o que é imposíbel por razóns prácticas). A ciencia é unha ferramenta útil, é un corpo crecente de entendemento que nos permite identificármonos máis eficazmente co medio ao noso redor e a mellor forma de adaptármonos e evolucionarmos como un todo social así como independentemente.

O individualismo é unha suposición tácita subxacente en moitas bases empíricas da ciencia que trata a ciencia coma se fose puramente unha forma na que un único individuo confronte a natureza, verificando e predicindo hipóteses. Pero, de feito, a ciencia é sempre unha actividade colectiva conducida por unha comunidade científica. Iso pode demostrarse de varias maneiras, talvez o resultado máis fundamental e trivial proveniente da ciencia sexa comunicada coa linguaxe. Entón, os valores das comunidades científicas permean a ciencia que elas producen.

O home hai xa máis de medio século que chegou á Lúa, acadou desenvolvementos espectaculares en todos os campos e logrou a comprensión de fenómenos que, até hai moi pouco, estábannos vedados. Porén, pese ao enorme impacto que exerce sobre a sociedade moderna, a ciencia non é algo ilimitado na súa capacidade para resolver problemas ou comprender o descoñecido. De feito, existen unha serie de limitacións que son consecuencia das propias limitacións do método científico. Poderiamos resumilas nestes catro puntos:

Por outra parte, as verdades científicas non son absolutas e teñen vixencia só durante un certo período de tempo. O coñecemento da verdade científica acádase por sucesivas aproximacións. E cómpre sinalar tamén que os científicos non poden predicir os efectos que se poidan derivar dos resultados experimentais (e dos que os científicos puros, é dicir, os que se dedican á investigación das ciencias puras, non son responsábeis). Á vista están os efectos sobre o medio ambiente causados pola maioría dos inventos que constiuíron o orgullo da época industrial: contaminación, chuvia ácida... coas súas consecuencias de extinción de especies etc.

E, dado o gran custo económico que supón a investigación científica, existe o perigo de que, por parte do contribuínte, se pida que só se invista en ciencia aplicada: que se cure o cancro, que se acabe coa fame no mundo. A historia, porén, amosa que non hai ciencia aplicada sen investigación básica; aínda que tamén é certo que hoxe a investigación básica adoita requirir uns medios que só a ciencia aplicada lle pode subministrar.

Tamén hai que ter en conta que, debido á ciencia, moitos gobernos son hoxe máis opresores, as novas tecnoloxías aplicadas á guerra exhiben unha impensada capacidade destrutiva, e os medios de comunicación, cos avances tecnolóxicos, poden manipular á opinión pública cunha terríbel eficacia.

Pero cada día estase a ver que, grazas á ciencia, podemos curar cada vez máis enfermidades, axudar a vencer as barreiras da soidade, mellorar o nivel de vida, e promover a cultura. Se non fose pola revolución científica, a maioría de nós nin sequera estariamos vivos ou nin sequera teriamos nacido.

Hoxe, con todo, segue a ser certo que é máis o que ignoramos que o que coñecemos. E isto é un reto para atrevernos a saber, para sermos ousados nos nosos intentos de coñecemento científico.

As ciencias poden organizarse en grandes disciplinas científicas, especialmente en matemáticas, química, bioloxía, física, mecánica, óptica, farmacia, medicina, astronomía, arqueoloxía, economía, socioloxía, e outras. Estas disciplinas non se distinguen só polos obxectos de estudo e polos métodos empregados, senón tamén polas súas institucións: revistas, sociedades de membros, cátedras ou mesmo polos seus diplomas.

En primeiro lugar podemos distinguir entre as ciencias da natureza e as ciencias sociais ou humanas. As primeiras, como a física, centran o seu estudo nos fenómenos naturais, mentres que as segundas, como a socioloxía, estudan os fenómenos ligados á acción humana.

Un esquema algo máis detallado de clasificación propúxoo o epistemólogo alemán Rudolf Carnap, o primeiro en dividir a ciencia en ciencias puras, ciencias aplicadas e ciencias sociais ou humanas.

Máis recentemente algúns autores, como Herbert Simon, mencionan a aparición doutra categoría, a das ciencias do artificial, que centran o seu estudo nos sistemas creados polo ser humano —artificiais— pero que presentan un comportamento independente ou relativamente independente da acción humana. Trátase, por exemplo das ciencias do enxeñeiro.

O sentido común asocia unha disciplina a un obxecto de estudo. Por exemplo a socioloxía ocúpase da sociedade; a psicoloxía, do pensamento; a física, dos fenómenos mecánicos, térmicos, ópticos etc.; a química, das características dos elementos, das reaccións da materia etc. Para Robert Nadeau, recoñécese xeralmente que se poden clasificar [as ciencias] segundo o seu obxecto (...), segundo o seu método (...), e segundo a súa finalidade.

Pero as investigacións modernas mostran unha ausencia de fronteiras e a necesidade de desenvolver transversalidades. Por exemplo, en certas disciplinas fálase de físico-química ou de quimio-bioloxía, expresións que permiten amosar as fortes ligazóns das especialidades entre elas. Unha disciplina defínese, ó final, polo conxunto de referenciais que utiliza para estudar un conxunto de obxectos, o que forma a súa cientificidade. Porén, este criterio non é absoluto.

Para o sociólogo Raymond Boudon, non existe unha cientificidade única e transdisciplinar. Apóiase na noción de aires de familia, noción que xa teorizara o filósofo Ludwig Wittgenstein, segundo a cal non existen máis que parecidos formais entre as ciencias, sen polo tanto poder deducir unha regra xeral que permita dicir o que é a ciencia. Raymond Boudon, en L'art de se persuader des idées douteuses, fragiles ou fausses  explica así que só o relativismo permite unha aproximación realista e obxectiva ao fenómeno científico.

Outra maneira de categorizar as ciencias consiste en distinguir as ciencias fundamentais, nas que a finalidade primeira é a de producir coñecementos, das ciencias aplicadas, que tratan sobre todo de aplicar estes coñecementos á resolución de problemas concretos.

De maneira xeral, ningunha categorización é completamente exacta nin enteiramente xustificábel, e as áreas epistemolóxicas entre elas son difusas.

Esta clasificación primeira responde á noción de utilidade: certas ciencias producen coñecementos que poden actuar sobre o mundo (as ciencias aplicadas, que non hai que confundir coa técnica en tanto que aplicación de coñecementos empíricos), é dicir, na perspectiva dun obxectivo práctico, económico ou industrial, mentres que outras (as ciencias fundamentais) tratan prioritariamente da adquisición de coñecementos novos abstractos.

Porén, este límite é difuso. As matemáticas, a física ou a bioloxía poden ser fundamentais e aplicadas, segundo o contexto. Certas disciplinas permanecen, porén, máis ancoradas nun dominio do que noutro. A cosmoloxía é, por exemplo, unha ciencia exclusivamente fundamental. A astronomía é, igualmente unha disciplina que permanece en gran medida como ciencia fundamental. A medicina ou a enxeñaría son, pola contra, ciencias esencialemente aplicadas (pero non exclusivamente). As ciencias aplicadas e as ciencias fundamentais non están tabicadas.

Os descubrimentos tirados da ciencia fundamental encontran finalidades útiles (por exemplo, o láser e a súa aplicación ao son numérico en CD-ROM). Do mesmo xeito, certos problemas técnicos necesitan ás veces novos descubrimentos da ciencia fundamental. Así, os laboratorios de investigación e os investigadores poden facer paralelamente investigación aplicada e investigación fundamental. Por outra parte, a investigación en ciencias fundamentais utiliza as tecnoloxías tiradas das ciencias aplicadas, como a microscopía, as posibilidades do cálculo dos ordenadores para a simulación numérica, por exemplo.

Por outra parte, as matemáticas considéranse frecuentemente como unha cousa distinta que unha ciencia. En parte, porque a verdade matemática non ten nada que ver coa verdade das outras ciencias. O obxecto das matemáticas é, en efecto, interno a esta disciplina. Tamén, nesta base, as matemáticas aplicadas percíbense nun principio como unha rama matemática ao servizo doutras ciencias (como o demostran os traballos do matemático Jacques-Louis Lions, que explica: o que me gusta das matemáticas aplicadas é que ambicionan dar ao mundo dos sistemas unha representación que permite comprender e actuar) non terían, en principio, finalidade práctica. A contrario, as matemáticas posúen un importante número de ramas, en principio abstractas, que se desenvolveron en contacto con outras disciplinas como a estatística, a teoría dos xogos, a lóxica combinatoria, a teoría da información, a teoría dos grafos entre outros exemplos, mentres que ten ramas que non están catalogadas como matemáticas aplicadas pero que, porén, nutren a outras ramas científicas.

Unha clasificación das ciencias pode apoiarse nos métodos empregados. Unha primeira distinción desta orde pode facerse entre as ciencias nomotéticas e as ciencias idiográficas:

É con Wilhelm Windelband, filósofo alemán do século XIX, cando se fai o primeiro esbozo desta distinción. A reflexión de Windelband prodúcese sobre a natureza das ciencias sociais. Na súa Historia e ciencia da natureza (1894), afirma que a oposición entre ciencias da natureza e do espírito baséase nunha distinción de método e de formas de obxectivación.

Propúxose unha categorización pola epistemoloxía distinguindo as ciencias empíricas e as ciencias lóxico-formais. O seu punto común reside nas matemáticas e no seu uso nas disciplinas ligadas. Porén, segundo Gilles-Gaston Granger, a realidade non é tan simple. Porque, por unha parte, é frecuente, en relación a cuestións baseadas na observación empírica, que se liberen de conceptos matemáticos; e por outra parte, se a matemática non é unha ciencia da natureza, non ten por iso menos verdadeiros obxectos. Segundo Léna Soler, na súa Introduction à l’épistémologie, distingue por unha parte as ciencias formais das ciencias empíricas, e por outra parte entre as ciencias da natureza das ciencias humanas e sociais.

Segundo Gilles-Gaston Granger, existe outra maneira de oposición epistemolóxica, distinguindo por unha parte as ciencias da natureza, que teñen como obxectivo o estudo dos obxectos que emanan do mundo sensíbel, mensurábeis e clasificábeis, e, por outra parte as ciencias do home tamén chamadas ciencias humanas, para as cales o seu obxecto é abstracto. Gilles-Gaston Granger rexeita por outra parte facer do estudo do fenómeno humano unha ciencia propiamente dita. El di: Aplicar o cualificativo de ciencias ao coñecemento dos feitos humanos está considerado por algúns como un abuso da linguaxe. Está bastante claro, en efecto, que nin os saberes sociolóxicos ou psicolóxicos, económicos ou lingüísticos poden pretender, no seu estado presente e pasado, ter a solidez e a fecundidade dos saberes físico-químicos, ou incluso biolóxicos.

A oposición tradicional entre ciencias humanas e ciencias naturais repousa sobre a diferenza entre natureza e cultura.

Segundo Immanuel Kant a lóxica formal é a ciencia que expón con detalle e proba de maneira estrita unicamente as regras formais de todo pensamento. As matemáticas e a lóxica formalizadas compoñen este tipo de razoamento. 

Esta clase fúndase sobre os dous principios constitutivos dos sistemas formais: o axioma e as regras de dedución e tamén na noción de siloxismo, expresada por primeira vez por Aristóteles e ligada ao razoamento dedutivo (fálase tamén de razoamento hipotético-dedutivo), que expón nos seus Tópicos e no seu tratado sobre a lóxica: Órganon.

Trátase igualmente do tipo que é o máis adecuado á realidade, para a técnica especialmente. A palabra clave do tipo formal puro é a demostración lóxica e non contraditoria (entendida como a demostración que non poderá desviarse no sistema estudado sexa cal for a proposición) . Noutras palabras, non se trata propiamente de falar dun razoamento sobre o obxecto, senón máis ben dun método para tratar os feitos no seo de demostracións científicas e, por tanto, sobre as proposicións e os postulados.

Distínguense así neste tipo dúas disciplinas fundamentais:

O tipo formal desenvolveuse particularmente no século XX, co loxicismo e a filosofía analítica. Bertrand Russell desenvolve en efecto un método atómico (ou atomismo lóxico) que se esforza en dividir a linguaxe nas súas partes elementais, nas súas estruturas mínimas, a frase simple en suma.

Wittgenstein proxectou elaborar unha linguaxe formal común para todas as ciencias que permitise evitar o recurso á linguaxe natural, e na que o cálculo proposicional representa o seu termo.




#Article 36: Ciencias exactas (279 words)


Baixo a denominación de ciencias exactas inclúense a matemática e todas aquelas ciencias que, malia sosterse na experimentación e observación, se poden sistematizar expresando os seus desenvolvementos con obxectividade e servíndose, ás veces, da linguaxe e o rigor matemático. As ciencias exactas admiten predicións especialmente precisas e métodos rigorosos para comprobar as hipóteses formuladas, ben sexa mediante deducións ou razoamentos irrefutables, ou ben a través de experimentos repetibles nos que as medidas e as predicións sexan cuantificables obxectivamente.

Este termo implica unha dicotomía entre as ciencias exactas e as chamadas ciencias humanas como por exemplo a socioloxía e a economía. Nestoutras ciencias a experimentación e a predición non xogan papeis tan relevantes, e non producen, nin procuran normalmente producir, resultados que sexan calculables dun xeito obxectivo, senón que encerran certo grao de subxectividade.

Outros nomes cun uso parecido ao de ciencias exactas son o de ciencias duras, ciencias puras, ou ciencias fundamentais.

Como exemplos clásicos de ciencias exactas teriamos a matemática, a física, a xeoloxía, a química, e certas ramas da bioloxía. Hoxe en día a denominación destas ciencias co nome de ciencias exactas está en desuso por varios motivos. Por unha banda a presenza de métodos aproximados coma por exemplo os estatísticos ou afirmacións baseadas na probabilidade é frecuente na actualidade en case que tódalas ciencias exactas, así como en numerosas ciencias humanas.

Por outra banda os traballos de modernos historiadores da ciencia coma Thomas Kuhn, ou sociólogos do coñecemento científico coma os relacionados co Programa Forte, acurtan as diferenzas entre ciencias exactas e non exactas ao afirmar que no establecemento da veracidade dunha teoría teñen un influxo especial factores subxectivos coma o contexto social ou intereses persoais.




#Article 37: Ciencia ficción (284 words)


A ciencia ficción (do inglés science fiction) ou ficción científica é un xénero literario e cinematográfico baseado nos efectos de hipotéticos avances científicos e tecnolóxicos, presentes ou futuros, sobre a sociedade ou os individuos. 

A expresión science fiction utilizouna por primeira vez en 1851 un escritor inglés chamado William Wilson no seu libro A Little Earnest Book upon a Great Old Subject, pero o termo non se xeneralizou coa súa acepción actual ata que Hugo Gernsback o incorporou en 1926 á portada da revista estadounidense de narrativa especulativa Amazing Stories (logo de facer un intento previo co termo scientifiction, que non chegou a callar). Ata esa data as narracións que hoxe día non dubidamos en cualificar de ficción científica recibían diversos nomes: viaxes fantásticas, relatos de mundos perdidos, utopías, novelas científicas.
 	
As fronteiras do xénero son difíciles de definir, e as liñas que delimitan os subxéneros son a miúdo fluídas. (en Strong Opinions, Vladimir Nabokov argüiu medio en broma que se fósemos rigorosos coas nosas definicións, A tempestade de Shakespeare debería considerarse ficción científica.)

Seguindo a Isaac Asimov, podemos clasificar do seguinte xeito as obras de ficción:

Con todo, os diversos lectores teñen diferentes opinións sobre o que consideran posible; unha persoa sen educación terá expectativas distintas ás dun físico profesional sobre o que pode facer a ciencia. Así, ata obras que utilicen innovacións rexeitadas pola teoría científica actual, como as viaxes máis rápidas que a luz, poderían aínda clasificarse como ficción científica.

Doutra banda, como indica a famosa terceira lei de Clarke, calquera tecnoloxía avanzada dabondo é indistinguible da maxia. Por esta razón a raia entre fantasía e ficción científica vese difuminada; e ambos xéneros comparten autores, lectores, galardóns e andeis nas librarías.




#Article 38: Ciencias humanas (151 words)


As ciencias humanas son as ciencias que teñen por obxecto de estudio o home e a sociedade nos seus distintos aspectos e manifestacións. É un concepto epistemolóxico que designa a un grupo de ciencias cuxo obxecto é o home ou os grupos humanos e a súa cultura. Non é de utilización moi xeneralizada, aínda que está presente nalgunhas denominacións institucionais. Pode considerarse dalgunha forma semellante a conceptos pouco utilizados na actualidade, como os de ciencias morais e ciencias políticas; ou o moito máis empregado de humanidades. Adóitase agrupar ás ciencias humanas xunto co concepto de ciencias sociais, das que non teñen unha distinción clara (historia, xeografía, economía, ciencia política, socioloxía, antropoloxía etc.); mesmo nalgúns casos enuméranse con elas disciplinas do contorno das ciencias da saúde, como a psicoloxía, ou saberes máis xerais, como a filosofía.

Na teoría de Wilhelm Dilthey, as ciencias humanas reciben a denominación de ciencias do espírito (Geisteswissenschaften).




#Article 39: Comportamento (1118 words)


O comportamento ou conduta é o conxunto de respostas, ben por presenza ou por ausencia, que presenta un ser vivo en relación co seu contorno ou mundo de estímulos. O comportamiento pode ser consciente ou inconsciente, público ou oculto, voluntario ou involuntario, segundo as circunstancias que o afecten. A ciencia que estuda o comportamento animal é a etoloxía e a ciencia que estuda a conduta desde o punto de vista da evolución é a ecoloxía do comportamento. A ciencia que estuda a conduta humana é a psicoloxía, se ben é tamén obxecto de estudo noutras ciencias como a socioloxía e a antropoloxía.

O comportamento humano pode verse condicionado pola xenética (os instintos, sobre todo), a educación recibida, a moral ou a situación onde actúa. O ser humano xulga sempre todo comportamento desde unha vertente ética, a diferenza doutros animais, polo que considera as condutas como aceptables ou non segundo as normas da súa cultura.

O comportamento das especies estúdao a etoloxía, que forma parte tanto da bioloxía coma da psicoloxía experimental. En psicoloxía faise unha distinción importante entre conduta e cognición, pois se ben todos os seres vivos presentan comportamento, non necesariamente todos presentan cognición.

En ciencias sociais considérase que o comportamento vese influído, non só por aspectos psicolóxicos, senón tamén por aspectos xenéticos, sociolóxicos, económicos e culturais.

Na fala común, non así no discurso científico, o termo comportamento ten unha connotación definitoria. Unha persoa ou mesmo un grupo social, como suma de persoas, son definidos e clasificados polos seus comportamentos, pode que máis ca polas súas ideas, e isto serve para fixar expectativas ao respecto: o que se pode esperar. O conxunto de patróns de comportamento máis prototípico e estable dunha persoa ou grupo social, sería o núcleo do que usualmente se denomina personalidade.

Tecnicamente, en psicoloxía, o comportamento defínese de dous xeitos:

O comportamento nun ser humano individual (e outros organismos e aínda mecanismos) cae dentro dun rango, sendo algúns comportamentos comúns, algúns infrecuentes, algúns aceptados, e outros fóra dos límites aceptados. A aceptación ou non dun comportamento prodúcese mediante a súa avaliación polas normas sociais, e regúlase por varios medios de control social.

Dos seis reinos recoñecidos (animais, fungos, plantas, protistas, Archae, Eubacteris), obsérvase o fenómeno do comportamento principalmente nos animais e, de forma moito máis limitada, nos protistas. Porén, son poucos os casos noutros reinos en que se poidan observar movementos organizados especificamente para actuar fóra do organismo. 

O comportamento vexetal é un fenómeno extremadamente limitado. O movemento da planta depende principalmente do mecanismo hidrodinámico da turxencia. Variacións de turxencia de células localizadas de numerosas plantas producen movementos dos órganos, como por exemplo o peche dos pétalos das flores ou folíolos (diversas Papilionaceae ou casos moi espectaculares como a Mimosa pudica), ou movementos dos estames (Berberis vulgaris), ou o repregamento dos tentáculos trampas das plantas carnívoras, as follas, etc.. 

Nas plantas, o caso típico de movementos especificamente organizados que teñan como función unha relación co medio ambiente son os movementos de peche das trampas nunha planta carnívora (Dionaea muscipula, Drosera, etc.).

O comportamento nos protistas é moi sinxelo e limítase principalmente á conduta da locomoción. As estruturas e os procesos biolóxicos que permiten estes movementos organizados son os movementos amiboides da membrana plasmática, especialmente os cilios e os flaxelos. Na bacteria intestinal Escherichia coli, por exemplo, cada flaxelo é un filamento ríxido de 14 milésimas de micrón de diámetro e 10 micrómetros de lonxitude, que vai á incrible velocidade de 200 revolucións por segundo grazas a un pequeno motor rotatorio inserido na membrana e a parede da célula. 

A dirección de desprazamento está controlada pola detección dun gradiente de concentración dunha molécula, que é detectado polos receptores (o fenómeno da quimiotaxia). O desprazamento non é ó chou, e mesmo nas células máis sinxelas semella preciso dispoñer de mecanismos de estimulación e de inhibición do movemento. 

O comportamento dos mamíferos pode ser moi complexo. Prodúcese grazas a estruturas e órganos especializados, altamente organizados: esqueleto articulado, músculos e un sistema nervioso especializado. O estudo do comportamento dos mamíferos ten aspectos etolóxicos, ecolóxicos, bioquímicos, fisiolóxicos, proteómicos, patolóxicos, xeneticomoleculares e evolutivos.

Os mamíferos foron os últimos animais en aparecer no mundo, feito que implica unha maior acumulación de evolucións non só físicas senón tamén no seu comportamento. A súa biodiversidade fai que o seu comportamento sexa moi variado entre as diferentes especies que a forman. Entre os mamíferos hai animais acuáticos, terrestres e voadores, bípedes ou cuadrúpedes, solitarios ou gregarios, migratorios ou sedentarios, todos moi diferentes entre si. Dende as enormes baleas, que se desprazan polos océanos en pequenos grupos migratorios que as levan a percorrer medio mundo, até os morcegos, mamíferos voadores que cazan de noite e poden vivir en colonias de milleiros de individus, pasando polos roedores, pequenos animais que xeralmente se alimentan de froitos e viven en grupos en agochos baixo terra, os primates, algúns dos cales son quen de aprender novas técnicas para obter alimentos, ou os felinos, entre os cales se atopan algúns dos meirandes depredadores.
    
Dentro desta clase atópanse as especies máis evolucionadas da terra, sobre todo o ser humano, unha das poucas que é quen de modelar a súa contorna para adaptala ás súas necesidades, no máis alto da cadea evolutiva. Posiblemente é esta especie a que amosa un comportamento máis complexo, a miúdo influenciado polos sentimentos e o razoamento, un caso excepcional dentro do mundo dos seres vivos. Neste senso, é especialmente complexo o comportamento desta especie pola súa relación con outros individuos ou mesmo con outras especies. A relación entre o ser humano e outras especies é un caso único, xa que non se limita só a unha relación de depredación.

A estrutura social é o patrón de relacións, posicións e número de persoas que conforman a organización social dunha poboación, sexa xa un grupo pequeno ou toda unha sociedade. As relacións danse sempre que as persoas se implican en patróns de interacción continuada relativamente estables. As posicións (status social) consisten en lugares recoñecidos na rede de relacións sociais que levan aparelladas expectativas de comportamento, chamadas roles. Normas e regras son impostas para garantir que se viva á altura das expectativas do rol social, e se impoñen sancións positivas e negativas para asegurar que se cumpran. As normas e regras son a expresión observable dos valores dun sistema social particular. Os roles, normas e valores deben integrarse nun sistema para que este sexa completamente funcional.

Unha conduta humana considérase formal cando no comportamento se cumpren unha serie de regras recoñecidas como valiosas nunha comunidade ou sociedade. Nas sociedades occidentais, por exemplo, considérase formal ser explícito, determinado, preciso, serio, puntual. Esta palabra ten a súa base na aplicación, principalmente na conduta, que teñen as persoas con respecto aos seus valores.




#Article 40: Ciencias da Terra (499 words)


As ciencias da Terra ou xeociencias son as disciplinas das ciencias naturais que estudan a estrutura, morfoloxa, evolución e dinámica do planeta Terra. Forman tamén parte das ciencias planetarias, as cales ocúpanse do estudo dos planetas do Sistema Solar.

As ciencias da Terra abarcan o estudo temporal e espacial do planeta desde un punto de vista físico, incluíndo a súa interacción cos seres vivos. 
As variadas escalas espazo-temporais da estrutura e a historia da Terra fan que os procesos que nela teñen lugar sexan resultado dunha complexa interacción entre procesos de distintas escalas espaciais (desde o milímetro ata os miles de quilómetros) e escalas temporais que abarcan desde as centésimas de segundo ata os miles de millóns de anos. Un exemplo desta complexidade é o distinto comportamento mecánico que algunhas rochas teñen en función dos procesos que se estuden: mentres as rochas que compoñen o manto superior responden elásticamente ao paso das ondas sísmicas (con períodos típicos de fraccións de segundo), responden como un fluído nas escalas de tempo da tectónica de placas. Outro exemplo do amplo abanico de escalas temporais é o cambio climático, que se produce en períodos de entre millóns de anos a uns poucos anos, onde se confunde coas escalas propias do cambio meteorolóxico.

Como o obxecto de estudo (a Terra) non é manipulable e a obtención de datos directos é limitada, as técnicas de simulación análoga ou computacional son de moita utilidade.

As ciencias da Terra constitúen unha ferramenta para planificar unha explotación racional dos recursos naturais, comprender as causas que orixinan os fenómenos naturais que afectan ao ser humano e como o ser humano inflúe na natureza coas súas accións.

Doutra banda, as ciencias da Terra permítennos entender os procesos naturais que favoreceron e/ou ameazan a vida do home, e o seu estudo está ligado tanto ao estudo dos fluxos de enerxía na natureza e ao aproveitamento dos mesmos, como á prevención de riscos medioambientais, sísmicos, meteorolóxicos e volcánicos, entre outros.

As ciencias da Terra atópanse en constante evolución. A xeografía de Plinio o Vello só describía os elementos da superficie da Terra sen ligalos a través de procesos, e dábase pouca importancia á dinámica de cambios e a interacción cos elementos que compoñen o medio ambiente. Durante os primeiros séculos de exploración europea iniciouse unha etapa de coñecemento moito máis detallado dos continentes e océanos. Cartografáronse en detalle, por exemplo, as aliñacións magnéticas no océano Atlántico, que serían de gran utilidade para a navegación intercontinental. En 1596, por exemplo, Abraham Ortelius albisca xa a hipótese da deriva continental, precursora da teoría da tectónica de placas. Antes, os exploradores españois e portugueses, acumularan un detallado coñecemento do campo magnético terrestre. O nacemento dos conceptos básicos da xeoloxía (gradualismo, superposición, etc), no século XVII e XVIII (p.e., James Hutton) ou a meteoroloxía, deu paso a unha eclosión no estudo da Terra. Hoxe, as ciencias da Terra son unha extensión máis das ciencias físicas cuantitativas baseadas no empirismo, a experimentación e a reproducibilidade das observacións.




#Article 41: Cartografía (265 words)


A cartografía é a rama da xeografía que se ocupa da representación da Terra sobre unha superficie, o que se denomina mapa. Ao ser a Terra esférica ha de valerse dun sistema de proxección para pasar da esfera ao plano. No fondo este é o problema da cadratura do círculo.

Pero ademais de representar os contornos das cousas, as superficies e os ángulos ocúpase, tamén de representar outra información que aparece sobre o mapa, segundo se considere que é relevante ou non. Isto, normalmente, depende do que se queira representar no mapa e da escala deste.

O método da cartografía baséase na fotogrametría: as fotos aéreas (en Galicia antes realizadas polos servizos militares e agora transferidos aos centros correspondentes da Xunta de Galicia) son combinadas, axuntadas, interpretadas e convencionalizadas antes de obter un resultado final.

Para unha correcta interpretación da cartografía (feita a escala rexional ou nacional-estatal), debe recorrerse aos fundamentos da xeografía matemática. O tipo de proxección xeodésica utilizada debe considerarse no reprantexamento cartográfico.

A cartografía ven xa do imperio exipcio e do coñecemento dos gregos, cando Tolomeo realizou unhas primeiras medidas aproximadas da curvatura terrestre dependendo da lonxitude da sombra de dous esteos situados en ambos os dous lados do Mar Mediterráneo.

Moito máis tarde buscouse unha referencia xeográfica universal: froito disto foron os meridianos de Barcelona, de París e o definitivamente aceptado de Greenwich. A importancia da cartografía foi tal que influíu nos fundamentos do sistema internacional de pesos e medidas, de xeito que a primeira definición do metro foi a dezmillonésima parte do cuadrante superior do meridiano que pasa por París.




#Article 42: Cine (1589 words)


O cinema ou cine, abreviaturas de cinematógrafo ou de cinematografía (do grego κινή kinē ou κίνημα kinēma, movemento, e γράφω graphō escribir, gravar) é unha arte, un espectáculo e unha industria que apareceu a finais do século XIX froito dos avances tecnolóxicos que se desenvolveron no mundo da óptica ao longo do mesmo. Foi presentado ao público o 28 de decembro de 1895 en París polo cinematógrafo dos irmáns Lumière, un dispositivo que nos seus comezos servía de cámara para o rexistro de imaxes e de proxector para unha audiencia colectiva. Ao longo de 1896 difundiuse polas cidades europeas e norteamericanas. Anos antes no laboratorio de Edison nos Estados Unidos, Edison e W. K. L. Dickson (un empregado seu) desenvolveran o quinetoscopio e o kinetógrafo, un proxector individual e unha cámara respectivamente.

A característica principal do cinema no seu nacemento foi a súa capacidade para captar e reproducir a imaxe en movemento. Isto producirá grande impacto nos primeiros espectadores, que se sorprenden e se asustan coa proxección da chegada do tren que se achega cara a eles nunha das primeiras películas dos irmáns Lumière (aínda que esta anécdota parece ser máis unha lenda que unha realidade).

En esencia o cinema consiste na filmación dunha serie de imaxes fixas -fotogramas- que ao proxectarse reproducen a sensación de movemento. No cinema mudo o número de fotogramas oscilaba entre 15 e 18 por segundo, e no cinema sonoro pasaron a ser 24. Durante moito tempo afirmouse que iso se debía á persistencia retiniana, unha característica do ollo que fai que a imaxe permaneza na retina durante unha fracción de segundo, pero agora sospéitase que o proceso é moito máis complexo. Un dos fenómenos fisiolóxicos que o explicarían sería o chamado efecto phi, segundo o cal é o cerebro, e non a retina, quen reconstrúe o movemento a partir de imaxes en movemento. Sexa como for, calquera secuencia de imaxes fixas proxectadas a máis de 10-12 fotogramas por segundo (o efecto parece variar segundo a persoa e segundo a similitude das imaxes) produce no ollo a sensación de continuidade no movemento.

Como resultado dos inventos dos Lumière e de Edison-Dickson axiña se percibiu unha importante diferenza nas películas que facían. Uns, os Lumière, filmaban películas no exterior como La sortie des usines Lumière de 1895 e outras moitas semellantes inspiradas na súa concepción na fotografía. Outros, Edison-Dickson, na técnica teatral coas películas filmadas no primeiro estudo cinematográfico, o Black Maria, cos actores situados sobre un pano de fondo.

Outros historiadores opinan, pola contra, que esta diferenza se debe ó xeito que tiñan os Lumière e Edison de explotar as súas filmacións e os seus trebellos. Edison inventara unha máquina, o kinetoscopio, de visionado individual. Cada espectador debía introducir unha moeda no aparello e vían unha breve película completamente debruzados no visor do kinestoscopio. En cambio, o cinematógrafo dos Lumière proxectaba a película para varias persoas a un tempo (e que pagaran previamente unha entrada para accederen á estanza onde se fai a proxección). Isto é o que hoxe coñecemos coma cine, e por iso os Lumière son considerados os inventores do cinema, malia que Edison obtivese a súa patente. Esta diferenza tivo repercusión en como se filmaban as películas de Edison e as dos Lumière. Mentres Edison custodiaba celosamente o seu kinetógrafo e fornecía as salas de kinetoscopios só coas súas filmacións, os Lumière venderon cinematógrafos, enviaron cineastas por todo o mundo e distribuíron películas súas e dos seus axentes por todo o mundo.

Non obstante, nin sequera Edison puido impedir que outros inventores construísen as súas propias cámaras, unhas veces de xeito independente, outras plaxiando os inventos de Edison ou de Lumière. Decidido a impedir esta competencia, Edison fíxose coa patente do cinema e tratou de impedir que se construísen cámaras e se fílmase películas sen a súa autorización. Durante a chamada guerra da patente, Edison perseguiu nos tribunais e fóra deles a quen pretendese filmar películas. O nacemento de Hollywood atribúese en parte ó intento dos cineastas independentes de librarse no afastado Oeste norteamericano das insaciables gadoupas de Edison e os seus avogados. Con todo, é ben máis probable que a produción cinematográfica se trasladase dende a chuviñosa Nova York e do ventoso e xélido Chicago a Hollywood por mor do clima benigno e soleado e pola gran variedade de escenarios naturais, urbanos, rurais e salvaxes.

A guerra da patente finalizou coa derrota parcial de Edison, quen aceptou compartir os dereitos da súa patente cos membros da Motion Picture Patents Company (MPPC), os que mediante o pago dunha licenza, permitía rodar. Alén da MPPC, os independentes, pese a non pagaren a licenza, seguiron rodando e distribuíndo as súas obras grazas a que Eastman Kodak, principal fabricante mundial de película cinematográfica, se negou reiteradamente ás pretensións de Edison de que só abastecese ós socios da MPPC.

Finalmente, os independentes derrotan a MPPC. A principios dos anos 1920 ningún dos membros da MPPC, incluída a empresa de Edison, continuaba no negocio. Os independentes valéronse da integración vertical para dominaren o mercado e, a partir de mediados dos anos 1920, lanzarse á conquista dos mercados mundiais por parte de Hollywood. A integración vertical consistía en que os estudios, coñecidos na época coma as majors, producían, distribuían a través das súas propias redes e exhibición nas súas propias salas de cine.

Fóra deste sistema vertical só quedaron un fato de produtores independentes, as minors, que non posuían unha rede propia de cines e dependían das majors. As salas de exhibición que non pertencían ás majors estaban sometidas mediante un sistema de distribución controlado por Hollywood mediante técnicas escasamente competitivas como o blind-booking (contratación a cegas, se unha sala quere contratar unha película interesante acepta contratar un certo número doutras películas que lle ofrece o estudo pero que non pode escoller) e o block-booking (contratación pechada ou por bloques, se unha sala quere unha película dun estudo debe contratala dentro dun grupo ou bloque con outras películas e non separadamente).

Este sistema de control da exhibición derivou nun sistema de produción. As salas eran estratificadas en salas de estrea (xeralmente, nas grandes cidades), salas de reestrea (na periferia das grandes cidades e un vilas medianas) e salas de circuíto e de dobre sesión (no rural e no arrabalde). As salas de estreas eran subministradas con películas de clase A (maior orzamento e estrelas máis rutilantes). Unha vez finalizaba a explotación destas películas nas salas de estrea, pasaban ás salas de reestrea e logo as de circuíto. As películas de clase B ou C eran estreadas directamente nas salas de reestrea ou, mesmo, nas de circuíto e as de dobre sesión.

Este sistema de explotación cinematográfica converteu ó cinema no principal motor económico dos Estados Unidos, xunto coa industria automobilística, e perdurou ata 1956, cando unha sentenza do Tribunal Supremo dos Estados Unidos, en aplicación das leis antimonopolio, obrigou ás majors a desfacerse dos seus circuítos de salas. Foi, en máis dun sentido, o final do Hollywood clásico, xa moi danado polo influxo da recentemente inventada televisión.

Tras un período no que o cinema imitaba a outras técnicas e/ou artes, atopou o seu camiño propio, e non pasou moito ata que aparecesen os primeiros elementos narrativos nas películas. En L'arroseur arrosé (1895) dos Lumière xa vemos o xerme, aínda que moi esquemático, dunha historia. Nunha primeira época, entre 1895 e 1903, asistimos a un momento pleno de experimentos: Le voyage dans la Lune (1902), de Georges Méliès, introduce un suxerinte mundo de fantasía nas películas e o comezo dos efectos especiais nos filmes; The Life of a American Fireman (1902) e, sobre todo The Great Train Robbery (1903) de Edwin S. Porter, son exemplos dunha emerxente utilización da montaxe e amosan esbozos de narración.	

É en Francia, Reino Unido, Estados Unidos, Dinamarca e Italia onde comezan a sentarse as bases dunha arte nova, primeiro asociado ao espectáculo de feira e as variedades, unha especie de teatro dos pobres que enseguida acada un status propio. Contra 1915 David Wark Griffith, o pioneiro cineasta norteamericano, sintetiza e estrutura en The Birth of a Nation todos os descubrimentos dos anos anteriores. Griffith comeza a superar a forma primitiva, entendida esta coma un estadio anterior do cine, e senta as bases da narrativa clásica. Na película aparecen sistematizados recursos propios do modelo de narración que reinará décadas despois: un espazo narrativo que se constrúe co plano de situación, a estruturación en torno ao eixe, o plano-contraplano, a inserción de primeiros planos, a elaboración da continuidade na montaxe xunto coa montaxe en paralelo e a montaxe converxente.

Hoxe en día, como pasa con outros filmes da época, circulan varias versións da montaxe de The Birth of aNation, unha obra que trata da guerra de secesión norteamericana. A análise da secuencia do asasinato de Abraham Lincoln constitúe un exemplo significativo deste modelo de forma cinematográfica. Neste fragmento conviven rastros da forma primitiva co corpus da montaxe que dará pé ao cinema clásico. Xunto co plano de situación (un plano que define e acouta o espazo da escena), unha continuidade que prefigura o concepto de raccord, aparecen tratamentos coma o do asasino de Lincoln (John Wilkes Booth) que parece tomado no antigo Black Maria de Edison. O modelo está formulándose pero aínda quedan titubeos.

En paralelo á historia das décadas dos 20 e 30 do século XX o cinema vive un período de particular fecundidade. A forma cinematográfica do cinema mudo multiplícase en diversos modelos: o cinema orgánico americano, o cinema dialéctico soviético, o expresionismo alemán, o realismo poético francés ademais doutros movementos vangardistas.




#Article 43: Cociña (1437 words)


A cociña é un espazo ou lugar dun edificio especialmente equipado para a preparación, cocción e degustación dos alimentos e pratos (comida). Normalmente dispón de auga corrente e diversos aparellos electrodomésticos. En casas pequenas adóitase atopar a cociña-comedor para aforrar espazo.

Tamén é a arte e técnica de preparar os alimentos para o seu consumo por parte de seres humanos.

A cociña pode xuntar tódalas nocións prácticas en torno á selección e compra dos ingredientes para a fabricación da comida. Está igualmente asociada á arte da mesa, á enoloxía e a gastronomía.

Dende que o lume estivo dispoñible, deuse a reunión ao redor do fogar común, interpretado como o nacemento de lugar colectivo de consumo de nutrición cociñada. Coa complexidade da preparación alimentaria, nas mansións de xente máis podente, aparece a necesidade de dispoñer dun espazo distinto para esta actividade. En certas sociedades tribais, este espazo queda á dispoñibilidade de todos, pola noción de repartimento que prevalece nelas.

Coa división dos grupos humanos en partes máis pequenas (célula familiar), a función da cociña subsiste, pero individualízase (a cociña é parte da casa). Hai casos onde, aínda que o aloxamento é individualista, a función de preparación dos alimentos é comunal. Atopamos por exemplo cociñas comunais na Antiga Roma.

Nunha casa, a cociña é o lugar onde se preparan e moi a miúdo onde se comen as comidas.

Para a actividade propiamente dita de preparación, debe dispoñerse dun espazo de traballo, canto máis preto dun punto de auga mellor, e dun dispositivo de cocción. Un complemento xa indispensable nos países desenvolvidos é o frigorífico para a conservación dos elementos perecedoiros e dos sobrantes.

Enténdese como cociña industrial todo establecemento no cal se prepara os alimentos en cantidade suficiente para moitas persoas: restaurantes, cantinas escolares ou empresariais, para distribución en grande etc.

As obrigas de hixiene e seguridade alimentaria que pesan sobre os industriais contribuíron a que se controle e estude, para que non haxan cruces, as entradas e saídas. Así evitan posibles contaminacións entre as materias primas que entran, os lixos que saen, os alimentos en curso de preparación e os xa acabados.

O material e o local son especialmente concibidos para simplificar a limpeza e mantemento. O aceiro inoxidable é o material de referencia para os aparellos como o son os azulexos ou revestimentos inalterables do chan e paredes que permiten tirar directamente un chorro de auga.

A concepción das maquinarias e métodos de produción tenden a reducir o contacto directo dos operarios coas preparacións alimentarias, sexa impoñendo o porte de luvas, máscaras, roupa e gorro ou simplemente evitando tocar os mandos dos aparellos coas mans: un exemplo é o das billas de auga que se activan co pé. Os locais son cada vez máis illados do exterior con fiestras e portas illantes e a utilización do aire acondicionado permite reducir o risco de introdución de xermes.

Estas regras sanitarias fanse obrigatorias polas cadeas de manipulación cada vez máis grandes. Cada vez hai máis e máis intermediarios e a distancia xeográfica é moito máis longa entre os produtores e os consumidores.

A cociña, como espazo diferenciado, apareceu no século V AdC, conservando un marcado carácter relixioso: o propio fogar onde eran cocidas tódalas viandas era tamén utilizado como lugar de culto aos deuses lares. As cociñas romanas estaban moi ben equipadas, dispoñendo de lavadoiro, forno de pan, cisterna, trípodes de bronce, cavidades para picar as especias...

Xa na Idade Media, as cociñas dos castelos pasaron a ser un lugar importante, a actividade diaria era constante. Eran enormes habitáculos con xigantescas chemineas, en cada cociña podíase atopar unha ou varias delas. Estaban divididas en numerosos anexos (panadería, froitería...). Por contra nas casas burguesas e granxas a cociña adoitaba ser un habitáculo común tanto para a recepción de persoas, como para a realización da comida e o seu posterior consumo.

No Renacemento perfecciónanse, tanto os equipos, como a decoración. As cociñas nobres europeas comezan a ser moi luxosas, propiciado sobre todo pola revolución culinaria que se produciu.

No século XIX os progresos técnicos, como o foron a batería de cociña e sobre todo o forno, transformaron as cociñas no que os grandes chefs bautizaron como laboratorio. Nas casas burguesas era un espazo totalmente separado do resto da casa e que ata tiña unha porta de servizo. Chegouse a situar no soto ou ao final de longos corredores. Os utensilios usados comezaron a ser moi abundantes: balanzas, servizos de cubertos, baterías, tixolas, tarros de especias etc. Foi considerado o terreo da ama de casa e como proba diso en Alemaña creouse o estereotipo das tres K (Kinder: nenos, Kirche: igrexa, e Küche:cociña).

Xa foi no século XX cando, debido aos progresos en iluminación, os conceptos de decoración e a aparición dos aparellos de refrixeración, foise integrando a cociña no resto da casa. Foi a mediados de século cando debido ás limitacións de espazo comezaron a aparecer equipamentos máis funcionais e comezou a comercialización de cociñas xa equipadas.

 

O tipo de cociña depende, do cociñeiro, dos ingredientes e dos costumes ou obrigacións culturais, médicas e relixiosas para uns alimentos en concreto.

Para que un alimento sexa parte íntegra do modo de alimentación terá que estar doadamente dispoñible, en cantidade adaptada ás necesidades humanas e, se é posible, a bo prezo.

Como o home se nutre, non soamente para asegurar o seu crecemento e desenvolvemento senón tamén por pracer, os alimentos terán que ter a miúdo unhas calidades gustativas, as cales cambian segundo as sociedades. Comer é tamén un acto social, algunhas persoas intentan non comer certos alimentos pola súa imaxe desvalorizante (o aceite de colza logo da Primeira Guerra Mundial), buscan uns máis raros e caros (o foie-gras ou o caviar) e/ou rivalizan de imaxinación para preparar algún prato de xeito complexo, apetitosa e visualmente satisfactoria.

A cociña é ademais o soporte e manifestación dalgunha posición relixiosa e ata política. Así, algúns costumes culturais ou algunhas relixións puxeron tabús sobre certos alimentos ou preparacións.

Os alimentos e modos de preparación elixidos dependen dos principios de cada consumidor. Buscar alimentos con Label de calidade ou Denominación de Orixe, de agricultura biolóxica ou o refugo para comer alimentos de orixe animal (vexetarianos, por exemplo) vén a miúdo dunha elección ética, igual que o desexo de non-violencia aos animais, ou para non impoñer un impacto tan grande para a biosfera (dende o punto de vista enerxética, a produción de 1 quilo de proteínas animais resulta máis cara que a mesma cantidade de proteínas vexetais). Estas posicións son moi defendidas polos ecoloxistas, ver tamén macrobióticos.

A elección inicial dos alimentos depende de varias variables: antes, o primeiro factor foi o da dispoñibilidade, por exemplo a carne de mamut nunha eco-rexión ao norte de Europa ou os períodos de recolección dos agroalimentos. Os
costumes e técnicas alimentarios formáronse á roda deses períodos favorables e da dispoñibilidade dos combustibles (madeira, carbón).

Agora, para a maior parte da humanidade, os alimentos utilizados, máis ou menos variados, veñen dos hortos e invernadoiros, segundo a biodiversidade de cada rexión. Nos países industrializados cómpranse nos comercios próximos ou en supermercados. Atopamos alimentos sen transformar, parcial e/ou completamente preparados para o seu consumición. Neste caso o único que fai falta é quentalo.

Grazas á multiplicación dos intercambios entre países pódese atopar froitas e verduras en todo momento do ano, cousa que antes era imposible. Esta dispoñibilidade permanente dalgúns comestibles xa cambiou a conduta alimentaria e numerosos ritos. Tamén se observou un abandono progresivo da consumición de varios alimentos, vítimas do fenómeno da moda ou simplemente esquecidos pola industria agroalimentaria.

Alimentarse consiste en satisfacer as necesidades do organismo en auga, proteínas, lípidos, glícidos, vitaminas e oligoelementos, para asegurar o crecemento e mantemento do corpo segundo a idade, sexo e grao de actividade física e/ou psíquica.

Os alimentos fornecen, pero de xeito desequilibrado en relación ás necesidades, as proteínas, lípidos e glícidos que constitúen unha fonte de enerxía e moléculas necesarias ao corpo humano, así como vitaminas e outros elementos. Resultando que só a asociación, equilibrada de alimentos de tipos nutricionais diferentes, asegura achegas de elementos indispensables.

Os meniños e infantes necesitan a vitamina D, a cal tería que ser achegada pola comida, pero, ao atopase esta en baixa dispoñibilidade na porción cotiá, adóitaselles dar complementos vitamínicos.
De igual xeito, as mulleres necesitan un 77% de ferro máis que os homes polas perdas mensuais ou despois do parto, así como máis calcio na menopausa, para evitar no posible a aparición de osteoporose.

De forma similar, a ración hídrica varía da mesma forma que as achegas enerxéticas. Un cuarto do almacenamento de auga extracelular é renovado diariamente nos meniños e só unha sétima parte no adulto.




#Article 44: Colexio maior (777 words)


Colexio maior ou colexio universitario é unha institución propia da universidade, que historicamente era unha parte esencial dela. Son similares ás residencias universitarias, pero diferéncianse delas en que nos colexios maiores, ademais de aloxamento, ofrécense actividades culturais, académicas, relixiosas ou deportivas. Na actualidade están desprovistos de funcións docentes e investigadoras, na maioría dos casos, que quedaron circunscritas ás facultades e escolas universitarias.

Historicamente, especialmente nas universidades españolas desde a Baixa Idade Media ata fins do XVIII, un colexio maior era unha institución que daba formación universitaria de grados maiores (licenciatura e doutoramento), ademais de dar aloxamento aos estudantes. Ás veces eran unha especie de prolongación dunha Universidade e outras foron o xerme dunha Universidade. A miúdo eran fundacións de mecenas cun fin moi determinado (p.e. o Colexio Maior de Santiago o Zebedeo, de Salamanca foi creado polo arcebispo de Santiago, Alonso de Fonseca, para os estudantes galegos).

Funcionaban cunha grande autonomía; os profesores ían dar clases neles, aínda que logo os colexiais debían render exame na Universidade. Os propios colexiais rexían o seu Colexio nos aspectos administrativos e económicos e nomeaban reitor de entre eles. Os estudantes dos colexios de máis renome presumían durante toda a súa vida de pertencer a eles.

Na España do século XVII había seis Colexios Maiores; catro en Salamanca: os de San Bartolomé ou Colexio Vello (1401), de Cuenca (1500), de Santiago o Zebedeo (1519) e de Oviedo (1521); un en Valladolid: o de Santa Cruz (1482) e outro en Alcalá de Henares: o de San Ildefonso (1499).

Tamén existían os Colexios Menores (ou simplemente Colexios), onde se daba o grado menor: Bacharelato; que por entón xa servía para exercer unha profesión.

En San Ildefonso, os estudantes podían ser bolseiros porcionistas cuxos estudos eran pagados por algunha institución ou por membros da alta nobreza, en ocasións en condición de asistentes dos novos membros desas casas nobres que acudían a estudar. Ambos tiñan que facer fronte a oito cursos dun ano de duración cada un (estudos de artes, dereito canónico, teoloxía).

Fundados e dotados por clérigos de alto rango, os colexios estaban orixinalmente destinados aos estudantes de mérito pero de orixe modesta. Os colexios maiores apartáronse do seu destino inicial a medida que as prazas que ofertaban foron monopolizadas polos fillos da elite política española (aristocracia, nobreza e letrados), fenómeno que alcanzou unha rixidez total a partir de mediados do século XVII. Nun contexto de multiplicación dos títulos e escaseza de cargos a desempeñar, estes últimos aseguráronse, por cooptación, o acceso aos colexios de maior prestixio, a mellor opción como trampolín para acceder a brillantes carreiras nas funcións máis elevadas dos medios eclesiásticos ou nos consellos e audiencias. Para un sistema puxante de clientelismo e padroado, os colexios maiores convertéronse nunha máquina formidable de reprodución dos servidores reais entre os fillos dos letrados, contribuíndo a unha extensa captación de cargos e á pechadura do aparello do Estado. Desta forma, estes letrados representaban o 57,9 % dos membros do Consello de Castela con Felipe II (1578-1598-1621), o 68,5 % con Filipe IV (1605-1621-1665) e o 72,5 % con Carlos II (1661-1665-1700). De tal feito naceu sen dúbida o alcume de Colexio Maior que se aplicaba ironicamente a esa institución.

Non se librou deste acaparamento de cargos a propia Universidade e tal cousa tamén ocorría coas cátedras, na que os colexiais, acabaron coa anterior e saudable meritocracia cambiándoa por un elitismo de berce. Como mostra, pode verse a lista de reitores de Salamanca que dá Alejandro Vidal y Díaz na que, a partir de 1610, cóntanse moi poucos reitores que non sexan nobres ou fillos de nobres, cando en datas anteriores ocorría exactamente o contrario.

Os Colexios Maiores en España foron suprimidos temporalmente como consecuencia das reformas ilustradas, en 1798.

Actualmente, os Colexios Maiores son centros que proporcionan aloxamento e promoven a formación dos estudantes universitarios. Frecuentemente o centro atópase integrado nunha organización universitaria, pero outras veces son autónomos.

Hoxe en día diferénciase un Colexio Maior dunha Residencia de Estudantes en que no primeiro a organización de actividades formativas, culturais, deportivas e ata gran peso da organización do mesmo recae sobre os mesmos residentes, considerándose necesario este tipo de xestión interna para a formación e capacitación dos colexiais.

Os colexios maiores están situados normalmente nas inmediacións do campus. En xeral, adoitan ofrecer unha serie de servizos demandados polos estudantes universitarios, desde o aloxamento e a manutención ata lavandería e biblioteca, pasando por cine, concertos, excursións ou deportes.
En Latinoamérica estas institucións teñen a denominación de Residencia Universitaria, moito máis adecuada pola súa función actual, posto que non se dan clases no seu recinto (non son Colexios). Tamén reciben os nomes de pensión ou pensión universitaria.




#Article 45: Carlos Álvarez Fernández-Cid (197 words)


Carlos Álvarez Fernández-Cid, nado en Santiago de Compostela en maio de 1918 e finado en Ribadeo no ano 1984, foi un farmacéutico e afeccionado á música galego.

Nado en Santiago, chegou a Ribadeo antes de cumprir o ano. Farmacéutico, deu clases no instituto á súa creación. A súa faceta como músico é a que fixo del un persoeiro en Ribadeo. Ós 16 anos era organista da igrexa e director do Coro Parroquial. Dirixiu a tuna universitaria de Santiago nos anos 1943 e 1944 e tamén a Banda Municipal de Ribadeo no 1946 e logo en 1949. No 1948 dirixiu unha formación musical en Abres. 
Creou en 1955 e mantivo en Ribadeo a Coral Polifónica até o 1983, así como animou diversas outras formacións musicais. Refundou unha rondalla en funcionamento nos anos 1960 e 70,

Durante o 2018, ano do centenario do seu nacemento, organizados pola Coral Polifónica de Ribadeo e a Sociedade Filantrópico Dramática, preparáronse en Ribadeo diversos actos para a súa celebración, como a descoberta dunha placa na súa casa ou a charla de inicio de curso no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo sobre a súa figura. Ou a edición do libro 'Carlos Álvarez-Fernández Cid, músico'.




#Article 46: C (126 words)


O C (ce) é a terceira letra do alfabeto galego. Representa o fonema /θ/, fricativo interdental xordo, antes de e e i (fonema /s/ en zonas con seseo), ou o fonema /k/, oclusivo velar xordo, antes de a, o e u. 
O ce cedillado (Ç) non forma parte do galego normativo actual, empregándose só en estranxeirismos. O galego reintegracionista, porén, si o usa.

En química, C é a abreviatura do elemento químico carbono.

A vitamina C adoita designar o ácido ascórbico.

A linguaxe de programación C para computadoras.

En física, c é unha constante que representa a velocidade da luz no baleiro.

En bioquímica é a abreviatura da citosina, unha base dos ácidos nucleicos (ADN ou ARN).

En lingüística, c é abreviatura da expresión latina circa.




#Article 47: Casa (3316 words)


Unha casa (do latín casa) é unha construción destinada a vivenda, construída a fin de ser habitada polos seres humanos, polo xeral por unha unidade familiar e/ou por un grupo de persoas vencelladas por vínculos de convivencia. A casa, formada polo teito e as paredes que pechan un recinto, serve para refuxiarse da choiva, o vento, o frío e a calor ou outras inclemencias meteorolóxicas así como de posibles intrusos humanos ou animais. Unha vivenda unifamiliar, que pode ser illada ou apegada a outras casas similares compartindo as paredes medianeiras ou formando fileiras máis ou menos longas nas rúas da maior parte das cidades e pobos. Pode organizarse nunha ou varias plantas: normalmente non superando as tres alturas. Pode tamén dispoñer dun rocho ou un semirocho, e dunha cuberta superior transitable, denominada azotea. Se dispón de terreo suficiente, pode contar tamén con patio e xardín. Algunhas poden ter terraza.

É o lugar no que historicamente se desenvolveron as actividades e relacións específicas da vida social ou familiar, desde o nacemento á morte de moitos dos seus compoñentes. Ademais é o lugar onde almacenar os aparellos e propiedades dos seus habitantes.

O paradigma máis estendido da casa urbana actual, corresponde á tipoloxía de casas apegadas que proliferan nas novas promocións inmobiliarias. Componse de dous ambientes: o de día, coa sala de estar como espazo ou habitación principal a cal, habitualmente fai as funcións de comedor constituíndo unha peza polifuncional chamada comedor-estar, onde se reúnen e fan varias actividades os diferentes membros da familia. O ámbito nocturno, ou de descanso fórmano as diferentes habitacións, a principal é a dos xefes de familia e as outras son as dos fillos, que poden compartir con outros inquilinos da casa como algún avó ou outros parentes ou amigos. Este paradigma ideal que forma a casa urbana de entre 70 a 100 metros cadrados de superficie co comedor-estar, cociña e dúas, tres ou ata catro dormitorios, un baño e outro baño pequeno (chamado lavabo ou aseo) etc., nunha casa apegada ou, con maior frecuencia, nun piso dentro dun edificio plurifamiliar atopámolo na base do urbanismo actual, como un índice estatístico fundamental para a planificación do crecemento urbano.

A casa ou a vivenda familiar é o principal produto e, xa que logo, a base da industria da construción e de todo o sector económico derivado que vai desde as fábricas de materiais de construción ata as axencias inmobiliarias ou as tendas de utensilios.

Pero por encima de todo, a casa é o lugar da vida familiar, consecuentemente, na súa organización espacial e no seu deseño reflicte as formas de vida e de organización social. A casa aglutina o conxunto de significado e significantes máis amplo da vida privada. É neste sentido que moitos autores (ver bibliografía) ven a casa como o resultado histórico dun proceso cultural, o reflexo dunha sociedade determinada, por exemplo, a Uma que ilustra este artigo, é a casa comunal tradicional do pobo mentawai de Indonesia e reflicte un esquema organizativo local propio dunha cultura moi diferente da nosa, a casa xaponesa, o Yurt dos pobos siberianos, o Tippi dos indios das pradeiras dos Estados Unidos etc., reflicten as correspondentes culturas, con matices e diferenzas ata a nivel rexional.

Tamén se denomina casa a algúns edificios destinados a servizos comunitarios, como a casa consistorial, a casa de beneficencia, a casa de empeños, a casa de maternidade, a casa de socorro; a sedes institucionais principais, como a Casa Branca ou a Casa Rosada, ou ata ás de mala reputación, como as casas de camas, casas de citas etc.

En contraposición á casa, adóitase denominar piso (apartamento ou departamento) á vivenda unifamiliar que forma parte dunha edificación maior, normalmente de varias alturas.

A casa asóciase ao fogar, a un lugar seguro, polo que pode aparecer como logotipo ou emblema de marcas comerciais que busquen transmitir valores como proximidade ou confianza.
Dado que é un elemento coñecido polos nenos, úsase a miúdo como un test en psicoloxía: segundo como debuxen unha casa típica (presenza de figuras, tamaño dos elementos, fiestra, cheminea ...) pódense deducir determinadas características da súa personalidade e detectar problemas. neste sentido funciona igual que outro test de debuxo convencional, como o da árbore. Cabe dicir que as casas que se debuxan teñen sempre teito a dúas augas, independentemente de onde viva o neno, por convención.

Pouco se sabe sobre a orixe máis antiga da casa e  da súa estrutura  interior, con todo, remóntase á forma máis simple de refuxios. As teorías do arquitecto romano Vitruvio reivindicaron a primeira forma de arquitectura como un armazón de ramas de  árbores rematadas con barro, tamén coñecido como choza primitiva. A historia e evolución da casa marcha da man da historia das cidades. Non é homoxénea, nin a calidade dos edificios é ascendente para todos os habitantes, pois en todas as épocas coexisten magníficos exemplos de excelentes casas que contrastan coa inxente proliferación de miserables habitáculos.

As chozas dos cazadores, precedente das primeiras casas, simples refuxios temporais de ramas e arbustos, foron construídas polos nosos antepasados, polo menos, fai 300.000 anos. Atopáronse restos de tendas de cazadores construídas con peles e ósos de mamut, de c. 35 a 10.000 a. C. Os campamentos de inverno en madeira para grandes grupos familiares de cazadores nómades europeos dátanse c. 12.000 a. C.

 	 		
Xorden as primeiras poboacións coñecidas c. 6000 a. C., nas fértiles marxes dos grandes ríos de Oriente Medio, vinculadas a actividades agrícolas. Nas rexións mediterráneas c. 5500 a. C. constrúense casas de adobe xunto aos campos de cultivo.

No Antigo Exipto os seus habitantes edifican vivendas, c. 3000 a. C., que gardan xa moita semellanza coas casas rurales de séculos posteriores, con muros de adobe e teitos de madeira de palma. Hai palafitas (casas sobre piares) no medio de lagos, en diversas partes de Centroamérica.

No val do Indo, cidades como Mohenjo-Daro, Kalibangan e Harappa, posúen grandes casas con patio (c. 1800 a. C.). O palacio do rei Minos data do 1700 a. C.

No Antigo Exipto os cidadáns ricos edificaron palacetes. Na nova cidade de Amarna construíronse casas cun patio central.

Cara ao ano 1300 a. C. xurdiu a cultura olmeca. Os olmecas de Centroamérica construían casas de barro, das cales apenas quedan vestixios.

Os celtas do norte de Europa constrúen, c. 500 a.C., casas circulares de pedra, co teito de palla. Nas cidades estado gregas edifícanse casas con patio, c. 400 a.C. Estímase que Alexandría no ano 200 a.C. tería uns 300.000 habitantes.

En Grecia, as casas eran nun principio, de madeira e logo de ladrillos ou pedra, pero sempre moi pequenas e modestas; as casas estaban divididas en dúas partes:

No primeiro século da era cristiá, nas grandes cidades romanas construíanse bloques enteiras de edificios de vivendas, denominados ínsulas, e nos arredores casas de campo, ou quintas.

En Roma, a fachada dos edificios multifamiliares estaba ocupada por unha tenda ou pola loxia do escravo porteiro. O vestíbulo conducía ao atrio, vasta peza cadrada, cunha abertura no centro pola cal as augas pluviais caían nun pio. Estaba rodeada polas dependencias e servía para recibir aos forasteiros. Un remanente deste atrio é o patio andaluz. Desde alí, por unha galería (tablinum) e por dous corredores (fauces) ingresábase ao perístilo disposto como o atrio e desde o cal tíñase acceso aos cuartos (cubicula) destinados á familia. No piso alto, atopábanse os cuartos para a servidume (cenáculo).

Estímase que Roma no ano 100 a.C., tería uns 450.000 habitantes.

Na Idade Media, dependendo dos materiais de construción da rexión, as casas dos campesiños eran de adobe, pedra ou madeira e consistían dunha estancia ou habitación ampla, con cuberta de palla e cun fogar ou fogón como centro da vivenda. Era a vivenda de toda a familia e utilizábase como celeiro, e habitualmente tamén era corte. Ata o século XIII non se creou un espazo separado para os humanos e os animais no interior das casas. A mesa era o obxecto esencial do mobiliario onde toda a familia acomodábase, sentada en bancos, ao seu ao redor. Había estantes para depositar os escasos obxectos que posuían e ganchos de madeira para colgar os vestidos. Non había camas, durmíase no chan, habitualmente sobre palla, ou en xergóns recheos de palla.
Con todo, ao redor do ano 700 d C, por diversos motivos, defensivos ou climáticos, moitos habitantes vivían en covas escavadas como nas comunidades do leste de Asia Central (aínda perduran), en China etc.

Mentres que no ano 800 d C, os palacios de pedra, como os maias, con casas de adobe para o pobo, ou de madeira (entre os viquingos) indicaban o status, o clima ou os medios. En Europa, no século XIII, os novos ricos (comerciantes, banqueiros e nobres adiñeirados) construíron magníficas casas de pedra, mentres que o pobo continuou usando as chozas con paredes de madeira revestidas de barro e cubertas de palla.

A partir do século XVI xeneralízase o uso de ladrillos de barro cocido para edificar casas no norte de Europa. Xorden as primeiras mansións señoriais europeas. No século XVIII, en moitas cidades europeas e americanas, erixense edificios de estilos elegantes para a nova burguesía.

A principios do século XIX as cidades están colmadas de traballadores que emigran do campo para buscar traballo nas fábricas. Habitan nos barrios baixos, hacinados, en condicións insalubres, a maioría na total miseria. A finais do século XIX xorden os primeiros barrios residenciais, os bloques de vivendas de estilo ecléctico, os chalés e as cidades xardín para a burguesía. Algúns historiadores consideran a Red House de Philip Webb (1859) o primeiro deseño de casa moderna.

Durante o século XX a vivenda nas cidades densificase, e o número de casas decrece mentres aumenta o número de pisos ou vivendas en altura (rañaceos). As casas unifamiliares sitúanse nos barrios máis podentes na periferia das cidades. Tamén son frecuentes como segunda vivenda, para vacacións ou fins de semana e os conceptos de decoración externa e interna toman relevancia.

Desde un punto de vista construtivo as casas están constituídas polos seguintes elementos:

A estrutura é a armazón resistente que soporta o edificio e o fixa ao terreo. Pode estar feita de adobe, ladrillo, pedra, madeira, aceiro ou formigón armado, aínda que moi excepcionalmente poden empregarse outros materiais. A estrutura consta de cimentación e estrutura portante:

Superficies que encerran e protexen o volume interior do edificio. Habitualmente constan dun tellado superior, muros de cerramento, e no plano horizontal inferior unha soleira ou un forxado sanitario.

Os cerramentos cumpren varias funcións, sendo as principais a función impermeabilizante (protexer da auga), así como illante, tanto do ruído como dos cambios de temperatura. Para cumprir estas funcións, os cerramentos utilizan sistemas construtivos que permitan conseguir estas características simultáneamente, sendo habitual que estean constituídos por varias capas especializadas (capa impermeabilizante, capa illante etc.). Debido á enorme variedade de necesidades e materiais presentes nos distintos climas e culturas do mundo, os cerramentos poden adoptar multitude de formas, desde os sistemas máis primitivos e simples (peles animais, vexetación ou téxtiles), ata os complexos sistemas multicapa actuais.

Os cerramentos vense interrompidos polas carpinterías, compostas por fiestras e portas, que permiten o acceso ao interior, así como a ventilación e a iluminación natural da casa, aínda que en infravivendas poida suceder que unha casa non teña ningunha fiestra.

Son os elementos que dividen o espazo interior da casa, compartimentándoo en distintas estancias. A súa función principal é illar visual e acusticamente as distintas zonas da vivenda (aseos, cociña, dormitorios e estar). Xeralmente adoitan ser tabiques de ladrillo, placas de cartón xeso ou madeira.

Son os materiais que recobren chans, paredes e teitos, e forman o acabado e a parte visible da vivenda. Nos chans é habitual o uso de madeiras, cerámica ou materiais pétreos, mentres que nas paredes e teitos adóitase utilizar o xeso e a escaiola, que posteriormente reciben unha man de pintura. Nas zonas húmidas das casas (cociña, aseos) é frecuente o azulexado, para facilitar a limpeza e previr humidades.

A elección dos materiais e a iluminación interior é a disciplina específica do interiorismo, e en casas de luxo non é infrecuente recorrer á figura do decorador.

Son o conxunto de redes e aparellos que abastecen de servizos á vivenda. As instalacións e redes máis comúns son: de auga potable, electricidade, iluminación, calefacción, saneamento, e telecomunicacións, complementadas ás veces con gas natural, enerxía solar, aire acondicionado, domótica, sistemas contra incendios e sistemas de seguridade.

Urbanización denomínase ao conxunto de elementos que se instalan ao redor da casa, como a pavimentación exterior, alumado externo, valado, axardinamento, rede de rega, sumidoiro etc.

A casa actual, a que se constrúe actualmente nos barrios e polígonos das vilas e cidades occidentais, en forma de pisos ou apartamentos en edificios de vivendas plurifamiliares, constitúe unha tipoloxía relativamente recente, derivada das innovacións aportadas polo movemento da arquitectura moderna, a partir da crítica formulada xa no século XIX, das condicións das vivendas do proletariado urbano nas cidades de Europa, onde se acumulaban na máis absoluta promiscuidade, varias familias que convivían en habitacións insanas, sen cuarto de baño nin ventilación. Estas condicións foron denunciadas, no último terzo do século XIX, por diversos movementos de carácter político e social (socialismo utópico, primeira e segunda Internacional etc.), así como por escritores como Charles Dickens ou institucións como a RIBA e outros.

A casa moderna representa a ruptura con aquel estado de cousas, cando a casa do proletariado industrial non era outra cousa que unha casa burguesa adaptada á función de vivenda para familias obreiras unha vez dividida en cuartos cada vez máis pequenos. Os arquitectos do movemento moderno opuxeron un tipo de vivenda mínima con deseño hixiénico e funcional. A casa moderna debía ser unha por familia a fin de evitar a promiscuidade, debía estar dotada de ventilación en todas as estancias, con cociña, auga corrente e cámara hixiénica, debía orientarse ao sol e abrirse as dúas fachadas opostas para garantir a ventilación cruzada e combater a tuberculose. A casa moderna debe ser construída con materiais illantes, para facilitar as mellores condicións ambientais co mínimo custo enerxético posible. O debate actual sobre a sustentabilidade é recorrente respecto ao debate sobre a vivenda hixiénica que tivo lugar no primeiro terzo do século XX. O barrio de Karl Marx Hof de Viena é o fito exemplar máis destacada deste urbanismo que propón un novo tipo de casa para as clases populares.

Nos países máis desenvolvidos hanse ir desenvolvendo criterios e normas propias para a construción de vivendas novas, para dar criterios construtivos que garantan a estabilidade, solidez, seguridade e confort aos usuarios, e normas específicas que regulan a fabricación, compoñentes e montaxe dos materiais de construción .

Na actualidade, cada territorio establece os criterios propios para que unha casa sexa considerada vivenda, consisten nuns mínimos de dimensións e pezas, evitando criterios puramente hixienistas.

O urbanismo de carácter hixienista primeiro, cos traballos de destacados urbanistas como Frederick Law Olmsted ou Ildefons Cerdà e as achegas do movemento «Arts and Crafts», son os antecedentes das formulacións teóricas sobre a casa moderna que se sintetizaron na segunda exposición do «Werkbund» alemán de 1927 en Stuttgart e nos edificios que se construíron en Holanda durante o período da arquitectura neoplásica, como as casetas en ringleira do barrio mariñeiro de Hoeck van Holland proxectadas en 1924 polo arquitecto JJP Oud. Durante os anos 20, os estudos teóricos da «Bauhaus» ou dos arquitectos do movemento moderno como Walter Gropius, Le Corbusier, o xa citado Oud e outros, culminaron no segundo Congreso Internacional de Arquitectura Moderna (CIAM) celebrado en Frankfurt en 1929, dedicado ao tema da vivenda mínima.

O urbanismo e a arquitectura moderna foron adoptados universalmente logo da segunda guerra mundial, cando as tarefas de reconstrución de Europa esixían novos instrumentos teóricos e novas propostas que o academicismo burgués, dado o fracaso do modelo social dominante entre guerras, xa non estaba en condicións de dar. En Cataluña nos anos 50, o Grupo R reintroducio a arquitectura do movemento moderno en España, e con el, as propostas innovadoras respecto da casa e da cidade. Na orixe do Grupo R houbo un concurso convocado pola «Dirección Xeral de Arquitectura» para buscar solucións ao problema da vivenda, concurso que foi gañado polos arquitectos que logo impulsarían o movemento. Os postulados teóricos do movemento moderno aplicáronse na construción do polígono de Montbau en Barcelona, así como as vivendas da SEAT na Zona Franca entre outros..

As técnicas construtivas empregadas na súa realización poden ser tan diversas como permita a súa localización xeográfica, e sempre adaptadas ás condicións que lle impón o medio no que se ergue. En Galicia as técnicas máis empregadas son as derivadas do uso dos aglomerados a base de cemento, dos materiais cerámicos ladrillo ou da pedra.

A casa como unidade habitacional diferénciase da vivenda colectiva en que esta adoita desenvolverse en varios andares, en número variable, mentres que raramente se considera casa aquela construción con máis de catro alturas. En Galicia, a tipoloxía da casa é a predominante no medio rural, mentres que no medio urbano predominan os edificios de vivenda colectiva distribuídos en áreas urbanizadas de media ou alta densidade (a lexislación vixente prevé un máximo de 75 vivendas/Ha, con excepcións até as 100 vivendas/Ha). Noutros países hai unha enorme presenza de casas en ámbitos urbanos de baixa densidade (20-25 vivendas/Ha). Este modelo de asentamento poboacional xera un hábitat urbano particular, no que se dan unhas relacións sociais diferentes e un sistema de redes e servizos distinto. O modelo de colonización do territorio que é propio e tradicional de Galicia está baseado nunha estrutura densa de pequenos asentamentos rurais formados basicamente por agregación de unidades habitacionais do tipo da casa, unha serie de cabeceiras de bisbarra con algunhas funcións administrativas e de terciario, e uns poucos centros urbanos de mediado tamaño. Este modelo tradicional ven sufrindo dende finais do século XIX ou principios do XX, segúndo zonas, unha metamorfose cara un novo modelo que os estudosos locais do urbanismo deron en chamar Cidade Difusa, e que é común a Galicia (sobre todo no sector atlántico) e o norte de Portugal, abranguendo unha poboación duns seis millóns de persoas.

As casas normalmente considéranse como primeira vivenda se están habitadas continuamente ou segunda vivenda seo están temporalmente (fenómeno crecente no rural galego), e poden estar en propiedade ou en réxime de alugueiro. Existen outros elementos construídos que poden acompañar á casa (vivenda), as construcións adxectivas ou anexas. Poden citarse coma exemplos o pozo, o alpendre ou pendello, o hórreo, ou o garaxe. Algúns destes elementos poden estar integrados ou embutidos na propia casa. 
A vivenda tradicional galega é habitual que conte con faiado (rocho), despensa, patín, lareira etc. A casa complétase con construcións adxectivas: cortes e cortellos, o palleiro, o alpendre ou cuberto, a adega, o celeiro (hórreo) etc. segundo a tipoloxía predominante na zona ou a extracción social do seu propietario.

Hai moitos tipos de casas, clasificábeis seguindo diferentes criterios, como poden ser segundo a distribución xeográfica. O hábitat e a sociedade inflúe fortemente na configuración da casa tradicional, e coma exemplo pódense comparar as seguintes: o pazo, a palloza, o iglú, a masía, o cortijo, a palafita, o palacio, o castelo, o castro, a barraca ou o casarío.

As casas prefabricadas son un produto industrializado, que permite construír edificios ensamblando elementos modulares previamente fabricados, sen ter en conta o chan no que vai asentarse, polo que hai que construír antes unha lousa de formigón armado ou un sistema de soportes que sirva de cimentación, apoio e ancoraxe do conxunto.

Estes sistemas aplicados ás casas son propios da construción masiva e repetitiva. Na época soviética de Rusia utilizáronse profusamente os elementos prefabricados na edificación.

Unha alternativa á casa ancorada ao terreo son as vivendas sobre rodas, ou caravanas, con forte arraigo en países anglosaxoes, que polo seu baixo custo e mobilidade empregan como vivenda habitual, chegando a constituír auténticos poboados nas proximidades dalgunhas cidades.

Ao longo da historia, o termo casa empregouse para designar diferentes tipos de edificacións:




#Article 48: Chocolate (4525 words)


O chocolate (náhuatl xocolatl) é o alimento que se obtén mesturando azucre con dous produtos derivados da manipulación das sementes do cacao: unha materia sólida (a pasta de cacao) e unha materia graxa (a manteiga de cacao). A partir desta combinación básica, elabóranse os distintos tipos de chocolate, que dependen da proporción entre estes elementos e da súa mestura ou non con outros produtos tales como leite e froitos secos. O chocolate atópase en moitas sobremesas así como na repostaría, galletas, bolos, sorbetes, tortas, bebidas.

Discutiuse a orixe da palabra chocolate, que parece ter dúas posibles raíces.

Postúlanse etimoloxías para xocolātl:

En 2008 o Instituto Nacional de Antropoloxía e Historia de México publicou estudos das Universidades de Columbia, Arizona, Yale, Wisconsin e Kennesaw, nos que as análises aplicadas a unha vaixela atopada nas escavacións de Cerro Manatí, situado dentro do exido do Macayal, no municipio de Hidalgotitlán, Veracruz, conclúen que o consumo de cacao pode terse dado 800 anos antes do que se cría, no período formativo (1900-900 a. C.). A vaixela está datada mediante carbono 14 no 1750 a. C. e contén restos de teobromina, compoñente marcador da presenza de cacao na vaixela, e de ao redor do 1100 a. C. no sitio arqueolóxico de Puerto Escondido (noroeste da actual Honduras), mais recentes estudos (outubro de 2007) emprendidos polo equipo de arqueólogos dirixido por John Henderson (Universidade Cornell) e Rosemary Joyce (Universidade de California en Berkeley) non só ratifican que xa no 1000 a. C. se consumía o chocolate na rexión senón que moi probablemente o consumo iniciouse cara a ca. o 1500 a. C. Atopouse en mostras de cerámica de Belize de entre o 600 a o 400  a. C. Segundo Michael Coe, a bebida foi popularizada en Mesoamérica polos olmecas, pero a evidencia indica unha popularidade máis temperá.

Non se coñecen con certeza as orixes da árbore do cacao (Theobroma cacao). Algunhas teorías propoñen que a súa diseminación empezou nas terras tropicais de América do Sur, na conca do río Orinoco ou do río Amazonas, estendéndose aos poucos ata chegar ao sueste de México. Outras suscitan que ocorreu o oposto: estendeuse desde o sueste de México ata a conca do río Amazonas. O que se dá por feito é que as primeiras evidencias do seu uso humano atópanse en territorio mexicano, que hai moito tempo foi ocupado por culturas prehispánicas.

Nos primeiros tempos o consumo parece ser en forma dunha especie de «cervexa»; é dicir, unha bebida baseada na fermentación, máis que dos grans do cacao, da polpa do mesmo. Tal «cervexa de chocolate», cuxos restos se achan nas vaixelas cerámicas de Puerto Escondido, tería unha importante función ritual e moi probablemente utilizábase nas celebracións de matrimonios. Bastante posteriormente, os olmecas, maias e mexicas (entre outras civilizacións mesoamericanas) comezaron a consumir o chocolate derivado da pasta dos grans aliñada ou aderezada con chile. En forma semilíquida e líquida, o chocolate adoitaba ser a bebida preferida das realezas, que o consumían en vasos especiais (xícaras). Igualmente era considerado (con razón) un alimento tonificante ou enerxizante, que se podía consumir mesturado nunha masa de fariña de millo mesturada con chiles e mel.

De acordo á mitoloxía maia, Kukulkán deulle o cacao aos maias logo da creación da humanidade, feita de millo (Ixim) pola deusa Xmucané. Os maias celebraban un festival anual en abril, para honrar ao deus do cacao, Ek Chuah, un evento que incluía sacrificios de cans e outros animais con marcas pintadas de chocolate, ofrendas de cacao, plumas, incenso e intercambio de agasallos. 

O cacao tamén se utilizaba como moeda nas culturas prehispánicas xa que era un dos produtos cos que se pagaba o tributo ao tlatohani.

Durante o século XVII, o chocolate era considerado tanto un medicamento como un alimento, e non unha bebida de compañía e de pracer.

Sábese da existencia de chocolate en Galicia polo menos dende o século XVII. O xeito de tomalo era o chocolate de facer quente. Quecíase coa chocolateira, un pote de barro cunha asa, moi común dende as casas máis humildes até os pazos.

A forma galega máis documentada a única até finais do século XIX é chicolate, cando comeza a se mesturar -aínda que en menor medida- con chocolate e chiculate.

A primeira referencia en lingua galega deste produto aparece nun escrito de 1697 na forma chicolate:

En 1697 aparece noutro texto coa mesma forma: 

En 1746 aparece nun texto de Frei Martín Sarmiento da súa obra: Coloquio de 24 gallegos rústicos:

A entrada chocolate aparece nun dicionario galego por vez primeira en 1865, obra de Xoán Manuel Pintos Villar, no seu Vocabulario gallego-castellano, coa forma chiculate.

A produción pasa por diversas etapas, iniciándose co procesamento das sementes de cacao feito no lugar de cultivo, seguida do transporte e do proceso industrial.

O proceso do cacao necesita dunha intensiva man de obra, pois deben realizarse traballos manuais ao longo de todo o proceso. Case toda a produción provén de pequenas propiedades cultivadas por 3,5 millóns de pequenas familias en todo o mundo, 2,6 millóns das cales están en África. De modo xeral, o procesamento das sementes de cacao pasa por tres etapas: colleita, fermentación e secado.

A colleita é manual, pois os froitos non madurecen á vez, ademais, debe ser feita con coidado para evitar danos á capa externa do talo, pois permitirían a infiltración de pragas. Os froitos son recollidos maduros, sendo a maduración determinada en función da cor e polo ruído que o froito fai ao ser lixeiramente sacudido. A continuación, os froitos son abertos e as sementes, seleccionadas. Tras a colleita iníciase a fermentación dos grans e logo a formación de numerosos compostos que determinan o sabor e o aroma (bouquet) posterior. Logo disto faise o secado. A mellor forma de secar grans é poñelos baixo o sol; con todo, en rexións de clima húmido, as améndoas son secadas dentro de estruturas con circulación forzada de aire quente accionadas por ventiladores. Este método pode, en ocasións, causar problemas, pois se o secado ocorre moi rapidamente algunhas das reaccións químicas iniciadas no proceso de fermentación non cesan facendo as améndoas acedas ou amargas. Ademais, hai o perigo de contaminación por fume da madeira ou por vapores doutros combustibles, pois os grans collen facilmente cheiros estraños. Con todo, se é lenta pode haber crecemento de fungos. No secado, que leva uns días, as sementes perden case toda a súa humidade, o que dá como resultado unha redución de máis da metade do seu peso. Unha vez que secos os grans, están preparados para seren enviados para a súa industrialización.

Estas fases iniciais realizanse in situ nos países produtores de cacao, e teñen como misión preparar os grans para o transporte ás rexións produtoras de chocolate. O transporte debe ser realizado de xeito que se evite a humidade e a absorción de aromas doutras fontes.

Tras o tratamento ao que se someten ás fabas de cacao nas zonas de recolección, estas envíanse ás distintas fábricas chocolateiras. Ao chegar, os grans examínanse e clasifícanse.

O primeiro que se realiza é o lavado e torrado das fabas do cacao; o obxectivo é aumentar o aroma e favorecer o desprendemento da pel das sementes. Un sistema de cepillado posterior permite eliminar esas peles e calquera outra impureza ou corpo estraño.

A continuación, realízase a torrefacción das fabas do cacao xa torradas, un proceso importantísimo para a calidade final do produto. Nunhas grandes esferas xiratorias, as fabas tórranse durante uns poucos minutos a temperatura entre 110 e 120 °C., eliminándose a humidade e a acidez, á vez que se favorece o desenvolvemento dos aromas. Cada tipo de gran que formará parte dunha determinada mestura de chocolate tórrase por separado. Nunca se utiliza un único tipo de gran para elaborar o chocolate.

Logo do seu arrefriado, as fabas, cuxas cascas comezaron a explotar polo efecto da torrefacción, lévanse a unha máquina de descascarillar e cribar, que abre os grans torrados e separa as pelicas, lixeiras, da parte comestible, máis pesada. As cascas e pelicas recíclanse como compostaxe para xardíns, ou para elaborar manteigas de baixa calidade chamadas comercialmente Cocoa.

A cocoa ten un perfume e un sabor relativamente similares ao do chocolate en po, pero carece das características orixinais do chocolate feito a base de cacao. Conséguese maiormente de xeito industrializado e é de cor marrón escuro. A cascarilla serve para facer bebidas aínda típicas dalgúns lugares, só se pon a macerar un puñado de cascarilla uns minutos, logo esta férvese con leite e bébese quente. Pero esta bebida resultante carece de nutrientes e nalgunhas ocasións a cascarilla adoita conter cobre en cantidades altas. Por ser moi amarga, a cocoa é un recurso con gran rendemento económico sobre todo para as industrias que modifican o sabor da Cocoa con grandes marxes de azucre, que necesita por ser tan amarga.

O seguinte paso é a mestura. Determinadas cantidades de diferentes variedades de grans son pesadas e introducidas nun depósito cilíndrico, previamente ao seu paso ás máquinas de moenda. A mestura de diferentes grans para facer cacao en po é menos esixente que a do chocolate.

A continuación, móense as fabas do cacao. As fabas trituradas pasan a través dunha batería de muíños e sométense a un batido a unha temperatura constante de 60-80º; a duración deste tratamento pode ir das 18 ás 72 horas. A duración inflúe na textura do chocolate resultante: a menos batido, maior aspereza. Por efecto da trituración, o tecido celular das fabas, que contén dun 50 a un 60% de manteiga de cacao, permite a liberación en parte desta graxa, que logo se licúa por efecto do calor xerado polo frotamento. O resultado é unha pasta fluída pero densa, a pasta de cacao: unha suspensión de substancias con cacao en manteiga de cacao.

Para a súa utilización nos diferentes produtos, esta pasta homoxenízase  e quéntase a 100º, para ser logo propulsada en prensas hidráulicas. Extráese así a maior cantidade posible de manteiga de cacao, que se filtra e se compacta en grandes bloques. A pasta de cacao, cunha porcentaxe de graxa reducida entre o 8 e o 22%, preséntase en forma de pan. Esta parte sólida é durísima, pois solidifícase a 600 atmosferas.

O característico renxido e o delicado brillo do bo chocolate é debido á estrutura cristalina da manteiga de cacao.

A manteiga de cacao, á parte da súa utilización na elaboración de chocolates, úsase en xabóns e cosmética, por ter un punto de fusión lixeiramente inferior á temperatura corporal, o que a converte nunha base perfecta para os lapis de beizos e outras cremas.

O sabor final do chocolate depende da selección e mestura de diversos tipos de grans de cacao. Estes tipos de grans de cacao poden subdividirse entre as variedades fortes e as suaves, que se adoitan mesturar proporcionalmente:

A elaboración do chocolate pasa pola súa última fase coa coidadosa mestura da pasta e a manteiga de cacao con azucre, refinando a composición resultante por medio de trituradoras-refinadoras que producen unha pasta moi delgada. A continuación, efectúase a operación máis importante, o conchado (ou concheado), que lle dará ao chocolate toda o seu finura e a súa untuosidade.

O conchado é un amasado suplementario en artesas que, orixinalmente, tiñan forma de concha. A pasta é batida e estirada na artesa por uns rolos, cun lento movemento de vaivén, durante un período de tempo e a unhas temperaturas que varían segundo o produto que se queira obter (en todo caso, unhas horas e, a miúdo, varios días). Todas estas operacións realízanse a unha temperatura superior ao punto de fusión da manteiga de cacao que, polo tanto, mantense líquida.

O último paso é o temperado, que consiste en fundir completamente o chocolate a 50 °C para que se rompan as estruturas cristalinas da manteiga de cacao, arrefrialo a 30º para devolverlle a estrutura, e, finalmente, aumentar lixeiramente a temperatura para que os cristais se agrupen de novo en pequenas cadeas.

Normalmente, o chocolate leva engadida vainilla (ou algún derivado como a vainilina) como aromatizante, e lecitina de soia como emulsionante e estabilizante para mellorar a textura e manter as calidades do chocolate; en total, ambos os produtos non superan o 1% do chocolate.

Os distintos tipos de chocolate elabóranse modificando as proporcións entre os seus compoñentes e engadindo outros produtos á composición básica de pasta, manteiga e azucre. A súa presentación pode ser en forma de tableta ou en po:

O chocolate negro (chamado tamén chocolate fondant; chocolate amargo; chocolate bitter; chocolate amer; chocolate duro) é o chocolate propiamente dito, pois é o resultado da mestura da pasta e a manteiga do cacao con azucre, sen o engadido de ningún outro produto (exceptuando o aromatizante e o emulsionante máis arriba citados). As proporcións con que se elabora dependen do fabricante. No entanto, enténdese que un chocolate negro debe presentar unha proporción de pasta de cacao superior, aproximadamente do 50% do produto, pois é a partir desa cantidade cando o amargor do cacao empeza a ser perceptible. En calquera caso, existen no mercado tabletas de chocolate negro con distintas proporcións de cacao, chegando ata o 99%.

Considérase un alimento afrodisíaco porque grazas ao seu contido de magnesio axuda a combater as contraccións musculares e dores premenstruais. A fenilalanina que contén axuda a mellorar o estado de ánimo e a controlar os cambios de humor.

Nalgúns casos, adóitase substituír o azucre por algún edulcorante (principalmente sucralosa). Neste caso utilízase para réximes dietéticos.

O chocolate de cobertura é o chocolate que utilizan os chocolateiros e os pasteleiros como materia prima. Pode ser negro ou con leite, pero en todo caso trátase dun chocolate cunha proporción de manteiga de cacao de ao redor do 30%, o que supón o dobre que nos outros tipos de chocolate. A cobertura úsase para conseguir un alto brillo ao temperar o chocolate e porque se funde facilmente e é moi moldeable.

O chocolate de facer é o chocolate negro (normalmente, cunha proporción de cacao inferior ao 50%), ao que se lle engadiu unha pequena cantidade de fécula (normalmente, fariña de millo) para que á hora de cocelo aumente o seu espesor (chocolate quente). Adoita disolverse en leite. Hoxe en día, é posible atopar tamén este chocolate nos comercios en forma líquida.

O chocolate con leite é o derivado do cacao máis popular. Trátase, basicamente, dun doce, polo que a proporción de pasta de cacao adoita estar por baixo do 40%. No entanto, boa parte das máis importantes marcas de chocolate producen tabletas de chocolate con leite con proporcións de cacao infrecuentes, por encima ata do 50%, dirixidas tanto ao mercado dos gourmets como ao negocio da pastelería. O chocolate con leite, como o seu nome indica, leva leite engadido, en po ou condensado.

No caso do chocolate branco, estritamente, non se trata de chocolate como tal, pois carece na súa composición da pasta de cacao, que é a materia que proporciona as propiedades do cacao. Elabórase con manteiga de cacao (polo menos, o 20%), leite (en po ou condensado) e azucre. É un produto extremadamente enerxético e doce (non posúe regusto amargo). Visualmente moi atractivo, é un elemento decorativo moi usado na repostería.

O chocolate reenchido, como indica o seu nome, é unha cuberta de chocolate (en calquera das súas variantes e cun peso superior ao 25% do total) que recobre froitos secos (abelás, améndoas...), licores, froitas etc., así como galletas tipo wafer.

Degustar o chocolate consiste en experimentar, analizar e apreciar as súas características organolépticas cos cinco sentidos. É importante recordar que a temperatura e humidade do ambiente poden repercutir na degustación.

Un bo chocolate terá unha cor marrón moi escura e brillante, uniforme, sen ningún tipo de mácula, burbullas ou fendeduras.

O tacto debe ser firme, nunca pegañento, e, ao partilo, debe ofrecer unha resistencia mínima; se ao partilo forma achas, está demasiado seco; e se é difícil de partir está moi ceroso. Na boca, a disolución será fácil, continuada e completa, isto é, sen rastro algún de granulosidades.

Ao partilo, o son debe ser seco mais crebadizo.

Teranse en conta a olfacción directa e a indirecta (por vía retronasal).

O sabor debe ser basicamente amargo cun punto de acidez e de dozura, e despois pode haber toques de ananás, banana, vainilla, canela, azafrán etc.

Aínda que para gozar dun verdadeiro chocolate cómpre manipular en esencia semente de cacao con marxes equilibradas de azucre, isto non sucede co chocolate que se coñece comunmente, xa que todo o chocolate se industrializa a modo de separar manteiga e pasta de cacao. Con iso modifícase o sabor e tamén a calidade. Un bo chocolate é aquel que en esencia de ingredientes está feito a base de cacao sen modificar as súas substancias naturais. O chocolate artesanal é un bo exemplo.

O chocolate en po ten por obxecto a súa disolución en leite. Elabórase cunha proporción de cacao que oscila entre un 25 e un 32 %, e preséntase máis ou menos desgraxado.

Os bombóns son porcións pequenas (apropiadas para seren inxeridas nun só bocado) dunha mestura sólida de chocolate (negro, branco ou con leite) ou dunha cuberta de chocolate (negra, branca ou con leite) rechea de distintos elementos.

Constitúen, ao lado do chocolate en barra e en po, a forma máis importante e estendida de presentar comercialmente o chocolate. A diferenza das outras presentacións, os bombóns están asociados a comportamentos de gratitude, agasallo ou recoñecemento nas relacións sociais. A súa produción está especialmente coidada pola práctica totalidade das empresas chocolateiras.

Os dous principais ingredientes do chocolate son calóricos: a graxa e o azucre.

É rico en polifenois-flavonoides, como a epicatequina, potentes antioxidantes que protexen o sistema circulatorio, en especial o corazón, o chocolate negro é particularmente rico en polifenois que entre outros efectos benéficos prevén ou reduce os efectos do SFC e a encefalomielite miálxica.

Posúe unha elevada dosificación como promotor de serotonina grazas ao triptófano, un aminoácido moi importante no noso organismo regulador de neurotransmisores e cunha boa dosificación de anandamida, ambos psicotrópicos naturalmente existentes no ser humano e obtidos en doses suficientes (mínimas) ao consumir chocolate, facilitan unha sensación de pracer (sen caer na irrealidade ou a estupefacción), pola súa banda, tal sensación de pracer reforza o sistema inmune. Tamén se observou que a inxesta de chocolate compensa os investimentos de péptidos que adoitan ocorrer no sistema nervioso central dos seres humanos durante a súa adolescencia cando se namoran.

As principais contraindicacións coñecidas (marzo de 2007) ao consumo de chocolate son as seguintes: exceso de calorías (isto se se realiza unha dieta excesiva de chocolate, máis aínda se este vai mesturado con graxas hidroxenadas, azucres ou glúcidos engadidos). No caso do consumo de produtos industrializados en base ao chocolate é frecuente que se substitúan os glúcidos por sacarinas ou por ciclamatos os cales poden así mesmo implicar riscos para a saúde.

O chocolate negro é o que se considera hoxe en día máis benéfico xa que o branco é pobre en cacao pero con moitas graxas e glúcidos. Aconséllanse ata 100 gramos de chocolate negro por día; isto diminúe o risco de accidentes vasculares e de hipertensión, aínda que estudos (Druk taubel, Diane Becker, Norma Hollemberg) publicados a inicios de xullo de 2007 sinalan que só o consumo dunha pequena barra de chocolate negro por día xa reduce a presión sistólica nun 8% ou 9%. No entanto, un artigo publicado en decembro de 2007 en The Lancet sinala que moitos fabricantes de chocolate quitan os flavonoides polo seu gusto amargo, engadindo por contrapartida adozantes e graxas.

Aínda que o chocolate é comunmente inxerido por pracer, existen efectos beneficiosos sobre a saúde asociados ao seu consumo. O cacao ou o chocolate negro benefician o sistema circulatorio. Outros efectos beneficiosos suxeridos inclúen efectos anticanceríxenos, estimulador cerebral, antitusíxeno e antidiarreico.

Por outra banda o consumo incontrolado dunha gran cantidade de calquera alimento rico en calorías, como o chocolate, incrementa o risco de obesidade de non haber un correspondente aumento na actividade física. O chocolate cru é rico en manteiga de cacao, un compoñente graxo que é removido durante o refinamento do chocolate para logo ser engadido novamente en proporcións variables durante o proceso de fabricación. Os fabricantes poden engadir outras graxas, azucres e leite, todo o cal incrementa o contido calorífico do chocolate.

Hai risco de leve intoxicación por chumbo por algúns tipos de chocolate. O chocolate é tóxico para moitos animais pola súa insuficiente capacidade para metabolizar a teobromina.

Un estudo difundido pola BBC indicou que ao derreter chocolate na boca producíase un aumento na actividade cerebral e ritmo cardíaco catro veces máis intenso que o asociado a un bico apaixonado. As propiedades afrodisíacas dos chocolates aínda non foron comprobadas.

É importante sinalar que o chocolate pode producir reaccións alérxicas nalgunhas persoas, as cales deben evitar o seu consumo.

Estudos recentes suxeriron que o cacao ou o chocolate negro pode posuír certos efectos beneficiosos sobre a saúde humana. Isto é principalmente causado por unha particular substancia presente no cacao chamada epicatechin. O cacao posúe unha acción significativa como antioxidante, protexendo contra a oxidación LDL, quizais máis que outros alimentos e bebidas ricos en antioxidantes polifenois. Algúns estudos tamén observaron unha moderada redución da presión sanguínea logo de inxerir chocolate negro diariamente. Houbo unha dieta chamada Dieta do chocolate que enfatiza o comer chocolate en po de cacao en cápsulas. Con todo, o consumo de chocolate de leite ou chocolate branco, así como o leite enteiro con chocolate negro parece negar amplamente o beneficio na saúde. O po de cacao procesado (tamén chamado chocolate holandés), procesado con álcali, reduce en gran medida a capacidade antioxidante comparado co po de chocolate en cru. O proceso do cacao con álcali destrúe a maioría dos flavonoides.

Un terzo da graxa no chocolate vén en forma dunha graxa saturada chamada ácido esteárico e unha graxa monoinsaturada chamada ácido oleico. De todos os xeitos, a diferenza doutras graxas saturadas, o ácido esteárico non eleva os niveis de colesterol LDL no torrente sanguíneo. Consumir niveis relativamente altos de chocolate negro e cacao non parece elevar os niveis séricos de colesterol LDL e algúns estudos indican que podería reducilos. De feito, cantidades pequenas pero regulares de chocolate negro baixan a posibilidade dun ataque cardíaco, resultado do desequilibrio de colesterol segundo a hipótese lipídica.

A crenza popular romántica comunmente identifica o chocolate como un afrodisíaco. As propiedades afrodisíacas do chocolate están máis frecuentemente asociadas co simple e sensual pracer do seu consumo. Aínda que non hai proba de que o chocolate sexa un afrodisíaco, o agasallo de chocolates é un ritual de cortesía familiar.

Hai estudos que suxiren que un tipo especial de cacao podería ser nootrópico e atrasar o declinamiento da función cerebral que ocorre durante o envellecemento.

Outra investigación indica que o chocolate pode ser efectivo para previr a tose persistente. Achouse que a teobromina foi case un terzo máis efectiva que a codeína, a medicación líder para a tose. O chocolate tamén parece acougar e humedecer a garganta.

Os flavonoides poden inhibir o desenvolvemento de diarrea suxerindo efectos antidiarréicos do cacao.

A maior preocupación que teñen os nutricionistas é que aínda que o comer chocolate negro pode non afectar ao colesterol sérico, a presión arterial ou a oxidación LDL, non se sabe aínda se afecta favorablemente a certos marcadores biolóxicos da patoloxía cardiovascular. Ademais, a cantidade necesaria para ter este efecto provería relativamente grandes cantidades de calorías que de non ser usadas propiciarían un aumento de peso. A obesidade é un factor de risco significativo para moitas enfermidades incluíndo as cardiovasculares.

Hai unha crenza popular de que o chocolate pode causar acne. Esta crenza non está baseada en estudos científicos. Varios estudos apuntan non ao chocolate senón á elevada natureza glicémica de certos alimentos como azucre, xarope de millo e outros carbohidratos simples como causa de acne. O chocolate en si ten un baixo índice glicémico. Outras causas dietarias de acne non poden ser aínda excluídas pero requírese dunha investigación máis rigorosa.

O chocolate ten unha das concentracións máis altas de chumbo entre os produtos que compoñen a típica dieta occidental, co potencial de causar intoxicación leve. Estudos recentes mostraron que aínda que os grans absorben pouco o chumbo, este tende a unirse á cortiza do cacao e a contaminación pode ocorrer durante o proceso de fabricación. Unha publicación recente atopou cantidades significantes de chumbo no chocolate. Nun estudo do USDA de 2004, os niveis medios de chumbo en mostras probadas variaron desde 0.0010 a 0.0965 µg de chumbo por gramo de chocolate, pero outro estudo dun equipo de investigación suízo de 2002 atopou que algúns chocolates contiñan ata 0.769 µg por gramo, próximo aos límites internacionais (voluntarios) estándares para plomo en po de cacao ou grans, que é 1 µg de chumbo por gramo. No 2006, a FDA (administración de drogas e alimentos, a autoridade estadounidense que regula estes produtos) baixou nun quinto a cantidade de chumbo permitido en caramelos, pero o cumprimento é só voluntario. Mentres que estudos mostran que o chumbo consumido co chocolate pode non ser absorbido polo corpo humano, non hai ningún limiar para o efecto do chumbo no funcionamento cerebral dos nenos e ata pequenas cantidades de chumbo poden causar déficits no desenvolvemento neurolóxico, incluíndo un IQ desigual.

En cantidades suficientes, a teobromina atopada no chocolate é tóxica para animais como cabalos, cans, papagaios, roedores pequenos e gatos debido a que estes son incapaces de metabolizar esta substancia química con efectividade. Se son alimentados con chocolate, a teobromina permanecerá no seu torrente sanguíneo ata 20 horas e estes animais poden experimentar episodios epilépticos, ataques cardíacos, hemorraxias internas e eventualmente a morte. O tratamento médico efectuado por un veterinario inclúe a indución do vómito dentro das dúas horas posteriores á inxestión e a administración de benzodiacepinas ou barbitúricos para as convulsións, antiarrítmicos para as arritmias cardíacas e a diurese de fluídos.

Un can típico de 20 kg (40 lb) normalmente experimentará unha gran dor intestinal despois de comer menos que 240 gramos de chocolate negro pero non necesariamente presentará bradicardia ou taquicardia a menos que coma polo menos medio quilo (1,1 lb) de chocolate de leite. O chocolate negro ten dúas ou cinco veces máis teobromina e polo tanto é máis perigoso para os cans. De acordo ao Manual Veterinario Merck, aproximadamente 1.3 gramos de chocolate de panadeiro por quilogramo de peso corporal canino é suficiente para causar síntomas de toxicidade. Por exemplo, unha barra de chocolate de panadeiro típico de 25 gramos serían suficientes para causar síntomas nun can de aproximadamente 20 kg. Por suposto que o chocolate de panadeiro raramente se consome directamente debido ao seu gusto desagradable pero outros chocolates negros poden ter unha toxicidade extrapolada baseada neste caso. Como os cans gustan do sabor de produtos do chocolate tanto como os humanos e son capaces de atopar e comer cantidades máis grandes que as típicas que se serven a humanos, deberían ser afastados do seu alcance. Existen informes sobre que a moenda feita da cortiza do gran de cacao é perigosa para os cans e o gando.

O chocolate contén unha variedade de substancias, algunhas das cales teñen un efecto na química orgánica. Estas inclúen:

O chocolate é un leve estimulante para humanos principalmente debido á presenza de teobromina.




#Article 49: Cerdeira (1027 words)


A cerdeira ou cereixeira (Prunus avium L.) é unha árbore caducifolia que pertence á familia das Rosaceae e ao xénero Prunus (como as amendoeiras, os pexegueiros, as ameixeiras, e os albaricoqueiros). A froita da cerdeira, a cereixa, é redonda de cor encarnada máis ou menos escura (nas especies cultivadas pode chegar ao amarelo crema ou a case negra), de sabor doce ou lixeiramente amargo. As variedades silvestres como a cerdeira brava, típica das fragas e ribeiras galegas, tamén se incluirían nesta mesma especie.

Un lugar poboado de cerdeiras é un cereixal. Porén, no oriente de Lugo, no Bierzo occidental e no occidente de Asturias, esta palabra úsase para nomear á cerdeira.

A guindeira (Prunus cerasus L.) é parecida á cerdeira. Distínguese dela polo seu menor porte, por ter as follas máis pequenas e polas froitas de sabor amargo e cor encarnada brillante.

As dúas especies son orixinarias de Europa e de Asia occidental. Existen grandes hortas comerciais desde a Península Ibérica até Anatolia e as cerdeiras cultívanse até Gran Bretaña e o sur de Escandinavia. En América do Norte as doces cultívanse sobre todo no oeste e as ácidas na rexión dos Grandes Lagos.

Tamén unha especie silvestre de América do Norte, o capulín ou cerdeira de Virxinia (Prunus virginianus), produce unhas froitas agres pero de olor agradábel que se usan en México e Estados Unidos nos confeitos e outras comidas doces.

As cerdeiras plántanse moitas veces polas súas flores que aparecen na primavera. Unhas variedades ornamentais teñen os estames transformados en pétalos adicionais, así que non dan froitas senón que se cultivan só polo seu valor decorativo. En especial, a flor da cerdeira xaponesa, 桜 (sakura), é un símbolo nacional celebrado na festa anual Hanami.

Esténdese por gran parte de Europa e pode acadar latitudes moi ao norte do continente. Aínda que se cre que a súa orixe se sitúa no Cáucaso e zonas circundantes, evidencias arqueolóxicas e subfósiles indican que é nativa doutras partes de Europa como as zonas centro e noroeste.

En Galiza adoita atoparse como ártbore acompañante en bosques deciduos como touzas, fragas e bosques de ribeira. Abrangue, sobre todo, zonas de montaña da Galiza oriental onde existe un maior número de poboacións. No resto da comunidade autónoma áchase en forma de árbores illadas ou pequenas mouteiras. Amosa preferencia por zonas frescas e sombrías, nas proximidades de canles de ríos e nos fondos de val, amais de zonas de montaña.

É unha árbore de crecemento medio e de gran volume, acadando entre 25–30 m de altura. Ten un fuste recto, coa casca lisa e anelada, de tonalidade avermellada. A copa é ampla, piramidal, máis ou menos alongada, formada por pólas diverxentes, erecto-patentes, inermes. É caducifolia; as follas son simples, aovadas a oblongas, coa marxe crenada ou dentada, lixeiramente acuminadas, e miden entre 7 e 12 cm de lonxitude e 3 a 5 de ancho. A face é glabra, e o envés liso ou pubescente. Preséntanse fasciculadas, ao extremo de franzas curtas; o pecíolo ten uns 5 cm de lonxitude, con dúas glándulas avermelladas na base do limbo.

As flores aparecen cando a árbore aínda non regromou, ou simultaneamente coas follas, de abril a maio no hemisferio norte. Son brancas, de entre 2 e 3 cm de diámetro; mostran cinco sépalos e outros tantos pétalos brancos obovados. Os estames son múltiples. As flores forman feixes (umbelas), formados por 2 a 6 unidades, en cuxa base hai unha coroa de brácteas. P. avium non se autopoliniza (aínda que se desenvolveron variedades especificamente a ese fin); a tarefa lévana a cabo as abellas. O estigma é receptivo dende a apertura da flor, e libera pole polo menos durante dous días.

O froito é unha drupa de cor vermella negrexada, máis ou menos clara, ou excepcionalmente amarela. Ë globosa ou lixeiramente oblonga; o endocarpo (carabuña) é esférico e liso. Madura cedo no ano, de sabor lixeiramente acedo nas variedades bravas, é moi apreciado fresco e en conserva.

A madeira da cerdeira é densa, dura, pesada e de gran fino; apréciase en ebanistaría.

A carabuña ou óso contén cianuro de hidróxeno no seu interior, polo que a súa semente é altamente tóxica.

P. avium é bastante resistente, e naturalízase sen dificultade en bosques claros. É vulnerábel á seca e ás xeadas primaverais; medra mellor en áreas temperadas con invernos definidos. Presenta requirimentos de frío para unha axeitada durmancia e inicio da nova estación de crecemento. Estes requirimientos de frío son moi variábeis, segundo os cultivares: desde 500 a 1 300 horas de frío. Os maiores produtores de cereixas a efectos comerciais son Rusia, Estados Unidos, Alemaña, Italia, Francia e España.

Existen cultivares de cerdeira destinados a efectos ornamentais, con pólas pénsiles e flores dobres; son comúns en Europa e no Xapón.

Os froitos, polo seu sabor doce e as súas propiedades dixestivas, consómense directamente ou en marmelada. Tamén se usan, por fermentación, para facer o viño de cereixas. O kirsch é un licor de cereixa silvestre que se obtén por destilación.

A tisana feita cos rabos das cereixas ou das guindas emprégase na medicina tradicional polas súas propiedades diuréticas.

A madeira das cerdeiras é dura e de cor castaña clara, e úsase para a fabricación de mobles, aínda que ten o inconveniente da tendencia que ten a se curvar.

Amais da cerdeira común reseñada, pódense distinguir tres variedades de cerdeiras na Península Ibérica:

Existen outras árbores do xénero Prunus que, aínda que propiamente non se poden considerar cerdeiras, son moi semellantes como o pau de san Gregorio (Prunus mahaleb L. e Prunus padus L. subespecie padus). (ver artigo Prunus).

Esta especie é habitualmente diploide; a autoesterilidade prodúcese por un xene, coñecido como s. Se o alelo do xene é contido no xogo de cromosomas do pole é igual a algún dos alelos presentes na flor femia, a fertilización non se produce. A produción de xenes s modificados que non presentan esta reacción leváronse a cabo recentemente, e existen cultivares autopolinizantes.

Prunus avium foi descrita por Carl von Linné e publicado en Flora Suecica, Editio Secunda Aucta et Emendata 165, no ano 1755.

 

Zreixeira, zreixal, xinxeira, xereixeira, guindeira, cireixón, cireixel, cireixeira, cireixal, cirdeira, cerreixón, cereixeiro, cereixeira, cereixal e cerdeira.




#Article 50: Castiñeiro (1731 words)


O castiñeiro común (Castanea sativa), tamén coñecido popularmente como castiñeiro bravo, castiro, uriceiro ou castieiro, é unha árbore caducifolia da familia Fagaceae apreciada pola súa madeira e os seus froitos comestíbeis, as castañas. Moitos exemplares acadan unha gran lonxevidade e teñen unha longa historia que se pode remontar a varios séculos.

Orixinario do sur de Europa e de Asia Menor, a súa presenza nestas áreas xeográficas débese a que durante a última glaciación, o castiñeiro atopou zonas de refuxio nas costas cantábrica e atlántica da Península Ibérica, así como na Península Itálica e na Península de Anatolia, sendo moi común nos montes de Galicia. Contrariamente á crenza popular que di que o seu espallamento data da época romana, é en realidade unha árbore autóctona galega, que xa estaba presente no noroeste da península hai máis de 20.000 anos.

A verba galega castiñeiro ou a súa variante castañeiro/a (castanheiro en portugués) vén do latín castanea, á súa vez derivado do grego kastanon. Este nome faría referencia a Kastanon, unha vila de Tesalia sonada na antigüidade pola calidade das castañas alí apañadas. Castanea era o nome antigo que se lle daba ao carballo antes de chegar o castiñeiro a Roma. Sativus significa 'cultivado' en latín. A castaña foi apelidada árbore do pan pola bondade nutritiva dos seus froitos. Estes substituíron aos cereais en moitas zonas de Europa, coma nas Cevenas, ao sur de Francia.

Árbore que pode superar facilmente os 20 metros e acadar gran lonxevidade. Casca é lisa de cor cincenta ou parduzca na xuventude, pasando despois a castaño-escura e agrietada lonxitudinalmente. O tronco é curto e groso nos exemplares culitivados, e máis esvelto nos silvestres.

As follas son estreitas, alternas, coa beira moi dentada, peludas no envés cando son novas. Miden entre 10 e 25 cm de longo por 3–7 cm de ancho e teñen uns 20 pares de nervios paralelos e prominentes polo envés. As flores son unisexuais: as masculinas reciben o nome de candeas e distribúense ao longo dun eixo; as femininas (con sete a nove estilos prominentes e un cáliz con 5-8 lóbulos) na base do amento, xeralmente en tríos dentro dunha roseta de espiñas. As plantas son monóicas, con flores masculinas e femininas sobre a mesma planta

Os froitos preséntanse en grupos de dous ou tres e están recubertos por unha casca verde con espiñas (o ourizo) de até 4 cm de diámetro que se abre en catro valvas. Cando o ourizo contén tres castañas, a central é máis pequena e con dúas caras planas, sendo as dos extremos coa cara interna plana e a externa convexa. Cada castaña (aquenio) está protexida por unha cuberta correosa de cor pardo-arrubiado, lustrosa no exterior e aterciopelada por dentro, coa base de cor máis clara. Contén normalmente unha sóa semente cunha cuberta membranosa pardo-amarela (epispermo).

A época da recollida das castañas é novembro, e en Galicia celébrase co magosto.

Esta árbore ten unha ampla presenza nas tres penínsulas meridionais de Europa, limitada pola seca propia do verán (menor a tres meses) e cun mínimo de 600–700 mm de choivas anuais. Na zona sur da Península Ibérica o castiñeiro íllase en zonas frescas de montaña e, polo xeral, emprégase como recurso secundario a rega para manter a produción dos outeiros. En Galicia, as maiores securas atópanse no Sil —chegando aos 2,5 meses— e relaciónanse cos danos causados polo cancro nos soutos desta área. O límite da área setentrional está marcado por unha temperatura mínima duns 9 °C para a frutificación e polas destrucións dos brotes novos, propias das xeadas primaverais con valores inferiores ao -1 °C (fenómeno pouco usual xa que adoitan brotar entre finais de marzo e finais de abril).

A boa produción de castaña depende das condicións climáticas durante o verán, no tempo de polinización e fecundación, así como algunha que outra choiva no mes de setembro. A polinización, que ten lugar durante os últimos días de xuño até comezos de agosto, precisa de tempo seco e temperaturas altas. Os soutos máis activos teñen un período de secura dun mes e medio e temperaturas máximas do mes máis caloroso superiores aos 26 °C. A humidade elevada ambiental durante o período estival pode ocasionar o desenvolvemento de fungos portadores da antracnose das follas do castiñeiro, doenza á que son moi sensíbeis certas variedades de castiñeiros e que causa a perda de crecemento e das producións de castaña.

As datas de brotación do castiñeiro divídense en: moi temperá, temperá, media, seriodia e moi serodia; e transcorrendo normalmente dende mediados de marzo a mediados de maio. As datas exactas de inicio da brotación varían segundo as condicións climáticas do ano, fundamentalmente do amoreamento de frío no inverno anterior e do amoreamento de calor dende o final do inverno e durante a primavera, de xeito que pode haber diferenzas de máis de dúas semanas entre anos. Os híbridos tipo Castanea crenata x Castanea sativa adoitan seren de brotación moi temperá ou temperá, mentres que as variedades de Castanea sativa son principalmente de brotación media a serodia, aínda que as hai tamén de brotación temperá e moi serodia.

O castiñeiro é a árbore máis lonxeva de Europa e chega a ser milenario, so sendo superada no resto do munto por Pinus aristata e Sequoiadendron giganteum. Son exemplares destacados pola súa lonxevidade o Castiñeiro dos cen cabalos, localizado en Catania, cunha idade estimada de máis de 3000 anos e o castiñeiro de Rozabales, no concello de Manzaneda (Ourense), con 13,85 metros de circunferencia e unha idade aproximada de máis de 1000 anos.

O principal uso do castiñeiro é a obtención da súa madeira, moi valorada para fabricar mobles, entarimados de chans, instrumentos etc. Para isto era común demoucar as árbores dos soutos. Xa en tempos romanos, introduciuse nas rexións máis ao norte e máis tarde tamén se cultivou nos xardíns dos mosteiros polos monxes. Hoxe en día, os espécimes centenarios pódense atopar en Europa occidental, central e meridional.

Outro dos aproveitamentos desta especie é a utilización do seu froito: empregouse tradicionalmente como fonte enerxética para a poboación en xeral, e mesmo como alimento para os animais (fundamentalmente porcos), mais perdeu o seu lugar de importancia na dieta cando chegou a pataca das Américas. Esta substitución e o papel alimenticio que tiña foron tan importantes que aínda hai hoxe lugares de Galicia onde lles chaman castañas ás patacas (igual que en francés se lles chama pommes-de-terre 'mazás da terra'). A castaña cómese cocida ou asada, e en menor medida crúa. En Galicia é común comer as castañas nos magostos do outono. O marron glacé é un doce con receita francesa que aumenta enormemente o valor engadido. En Galicia só hai unha fábrica deste produto, localizada en Ourense.

A árbore foi unha elección popular para axardinar en Inglaterra, particularmente nos séculos XVIII e XIX. O castiñeiro introduciuse probabelmente na rexión durante a ocupación romana, rexistrándose moitos exemplos antigos. Máis recentemente, a árbore sementouse nas rúas de Inglaterra, puidéndose ver exemplos no borough londinense de Islington.

Outros produtos tradicionais, como a augardente de castaña ou a crema de castañas, ou outros usos, como o reaproveitamento de biomasa, non conseguen frear a caída de produción e consumo desta especie que acompaña aos galegos desde hai dous milenios.

Hoxe en día moitos dos soutos están a ser arrasados polos madeireiros. Outra ameaza que sofre o castiñeiro é a tinta, unha enfermidade de orixe chinesa causada por un protista oomiceto (Phytophtora cinnamomi) semellante a un fungo. Ataca ás árbores pouco a pouco manchándolles a madeira e diminuíndo o seu valor comercial. En Galicia, a enfermidade entrou pola localidade leonesa de Bembibre, a través de camións que traían madeira contaminada. O Centro de Investigación Forestais de Lourizán investiga dende hai anos na creación dun híbrido resistente á enfermidade, para a súa implantación nas zonas de maior importancia industrial (sur de Lugo e oriente de Ourense).

O clima galego caracterízase polas abondosas e frecuentes precipitacións, amais dos escasos períodos de seca prolongada e as temperaturas mornas. O solo é superficial e pedrento, con pH acedos e gran cantidade de materia orgánica. Todas estas calidades cumpren coas condicións de desenvolvemento axeitado do fungo chamado Phytophthora cinnamomi, que orixina a «enfermidade da tinta» nos sistemas radicais do castiñeiro. O fungo fica inactivo cando a temperatura se mantén por debaixo de 0 °C durante un espazo determinado de tempo, sendo este para a inactivación máis curta canto menor sexa a temperatura acadada. O risco de danos por este fungo incrementa coa temperatura, e polo tanto a probabilidade de prexuízos por este patóxeno mingua dende a costa ata a montaña oriental.

É unha doenza provocada polo fungo Cryphonectria parasitica. Inicialmente identificada en 1906 como Diaporthe parasitica, posteriormente pasou a chamarse Endothia parasitica entre 1912 e 1978, ano en que adoptóu o nome actual. E orixinaria de Asia, desde onde se espallou por América do Norte e Europa. Foi a responsable da práctica destrución do castiñeiro americano (Castanea dentata) na primeira metade do século XX. Foi identificada por primeira vez nos Estados Unidos en 1904 e en Europa en 1938 na zona de Xénova, pasando a España (1947), Francia (1956), Grecia e Turquía (1967), Portugal (1989) e moitos outros países.

O himenóptero Dryocosmus kuriphilus ataca as xemas formando un bugallo que altera o crecemento do tallo suprimindo a elongación e reducindo a frutificación. En certos casos pode provocar a morte da árbore. Orixinaria de Asia, atópase na actualidade amplamente espallada por América do Norte e Europa. A presenza de bugallos desta especie tamén incrementa a probabilidade de que a árbore sexa infectada polo cancro.

En Galicia, a formación de orixe humana de castiñeiros para o aproveitamento de madeira e leña coñécese coma souto, é moi común nas provincias do interior. Tamén é frecuente atopar os castiñeiros asilvestrados en carballeiras e fragas.

O castiñeiro e a castaña forman parte da cultura, gastronomía, etnografía e historia galegas. A súa madeira de calidade empregouse na fabricación de mobles e trabes. Foi un alimento moi apreciado, especialmente antes da chegada da pataca das Américas. Árbore e froito arrodéanse de lendas. O magosto é unha das principais festividades da cultura e gastronomía galegas.

Tamén é moi común nos parques e cidades galegas o castiñeiro das bruxas ou de Indias (Aesculus hippocastanum), árbore ornamental caducifolia de xénero completamente diferente ao castiñeiro bravo e froito non comestíbel. Dise na cultura popular que o froito desta última árbore ten propiedades máxicas contra o mal de ollo.




#Article 51: Carro galego (143 words)


Un carro galego é un tipo de vehículo de tracción animal propio do pobo galego, xeralmente bois, vacas, cabalos ou machos, provisto de varas para enganchar o tiro máis un bastidor de táboas e listóns de madeira sobre un rodado, para levar a carga. Carro é unha palabra de orixe celta.

Os primeiros carros están ligados ó invento da roda e apareceron hai máis de 5.000 anos.

A representación máis antiga coñecida dun carro en Galiza atopouse en 2010 nunha estela da Idade de Bronce en Castrelo do Val, Ourense. Na pedra erixida entre 1200 ou 1000 anos antes da era actual vese a un guerreiro co seu armamento e un carro de guerra con rodas de dous eixos tirado posiblemente por dous cabalos.

O chedeiro é unha plataforma na que se deposita a carga. Está composto por:

O rodado está composto por:




#Article 52: Charla (334 words)


Unha charla ou leria (do inglés chat), é unha conversa mantida a través da rede a tempo real.
Normalmente os usuarios do chat utilizan pseudónimos denominados nicks. Tamén cabe destacar que os usuarios deste tipo de medios escriben utilizando unha linguaxe simplificada, con palabras curtas, simplificando palabras e en xeral sen respectar as regras ortográficas.
A acción de andar nun chat denomínase chatear.

Dentro da lingüística que estuda os xéneros discursivos, tradicionalmente facíase a clasificación entre xéneros orais e escritos. Coa aparición do chat, a claridade desta distinción rompeuse: o chat transmítese obviamente coma medio escrito pero ten certas características comúns coa oralidade:

A palabra chat, polo xeral, agrupa a todos os protocolos que cumpren a función de comunicar a dúas ou máis persoas, estando dentro destes os clientes de chat, como, por exemplo, X-Chat, ChatZilla (cliente de Mozilla/SeaMonkey ou o mIRC; estes usan o protocolo IRC, cuxas siglas significan Internet Relay Chat. Outros son protocolos distintos, pero agrupados tamén na mensaxería instantánea, como poden ser Windows Live Messenger, Yahoo! Messenger, Jabber/XMPP ou ICQ, entre os máis coñecidos, ou tamén o servizo SMS de telefonía móbil. Actualmente Orkut de Google conta cun servizo de chat en liña. Tamén se pode incluír aquí o peer-to-peer.
É moi usado, ademais, o método webchat, que non é outra cousa que enviar e recibir mensaxes a través dunha páxina dinámica de Internet, ou usando o protocolo IRC se se trata dun applet de Java.

O videochat é unha evolución ou mestura entre a videoconferencia e o chat tradicional, dotando ao usuario de tres modos de comunicación sobre o mesmo canal. Existen igualmente servizos de videochat de multidifusión ou de mensacería instantánea un a un. Distintos sitios web ofrecen servizos de videochat en liña, se ben tamén existen programas especializados como Paltalk. Así mesmo, os programas de mensaxería instantánea máis famosos, como Windows Live Messenger ou Yahoo Messenger, tamén permiten o uso de son e vídeo nas súas comunicacións.

Algúns dos programas e protocolos máis utilizados son os seguintes:




#Article 53: Correo electrónico (2896 words)


O correo electrónico, (en inglés email ou e-mail) trátase dun medio usado para o envío de mensaxes usando fases similares ó correo tradicional, pero por medios totalmente electrónicos. Tamén se poden achegar documentos electrónicos ou outros arquivos. Hoxe en día, a maioría dos sistemas de correo electrónico utilizan Internet, e é un dos seus servizos máis populares. En comparación co correo ordinario, ten a vantaxe de ser máis barato e á vez máis rápido. A maioría do correo electrónico transmítese a servidores que traballan co protocolo SMTP (Simple Mail Transfer Protocol). Pode ser de carácter privado, empresarial ou institucional.

Os enderezos de correo son sempre da seguinte forma:

Os enderezos de correo xa poden conter tiles, maiúsculas, asteriscos, determinados signos, e letras que non existan no idioma inglés coma o eñe (Ñ), en dominios como .com, .net, .org, .es, .cat, .eu e .ws

O correo electrónico antecede á Internet e, de feito, os sistemas de correo electrónico constituíron unha ferramenta crucial na creación desta. En 1961 apareceu no MIT o Compatible Time-Sharing System (CTSS), que permitía que varios usuarios entraran nun IBM 7094 desde terminais a través da liña telefónica e almacenasen ficheiros no disco. Esta posibilidade nova animou a que os usuarios compartisen información de xeitos novos. O correo electrónico apareceu en 1965 para permitir que varios usuarios dun computador mainframe de tempo compartido se comunicasen entre si.

Aínda que a historia exacta non se sabe, entre os primeiros sistemas que tiveron esta facilidade atopamos o Q32 de SDC e o CTSS do MIT. Pronto se puxo en funcionamento a posibilidade de enviar mensaxes entre computadores conectados por rede. O correo electrónico estendeuse pronto pola rede ARPANET, predecesora de Internet. En 1972, utilizouse por primeira vez o símbolo @ (arroba) para separar o nome do usuario da súa máquina.
O servizo de correo electrónico pronto se popularizou, e desenvolvéronse protocolos para permitir a comunicación con usuarios fóra de ARPANET. Para permitir a conexión entre computadores que non estaban directamente conectados, había que especificar a ruta que a mensaxe tiña que seguir para ir dun computador ao outro, especificando todas as máquinas intermedias separadas por un signo !. En moitos casos, había que utilizar rutas con ata 10 ou máis conexións. A posibilidade de que algún nodo fallase e a mensaxe non chegase a destino era alta. Unha maneira de evitar isto era dando varios camiños alternativos, coa esperanza de que algún deles funcionase.

Os sistemas de correo electrónico orixinais permitían a comunicación só entre usuarios que estaban rexistrados neste host, mainframe ou computador central, pero podían ser centenares ou miles de usuarios dentro dunha empresa ou universidade. Cara ao 1966 (ou quizais antes, é posible que o sistema SAGE actuase de forma similar), aqueles sistemas permitiron enviar correo electrónico entre empresas diferentes mentres executasen sistemas operativos compatibles, pero non con outros sistemas diferentes.

Os exemplos inclúen BITNET, IBM PROFS, Digital All-in-1 e o correo orixinal de Unix.

Desde os primeiros anos 1980, as redes de computadores persoais baseados en LANs volvéronse cada vez máis importantes, e os sistemas baseados en servidores similares aos primeiros sistemas de computadores centrais desenvolvéronse, e, de novo, a comunicación inicialmente só se podía realizar entre usuarios rexistrados nese servidor, pero tamén podían ser conectados entre empresas diferentes mentres executasen o mesmo sistema de correo electrónico e de protocolo.

Os exemplos inclúen , WordPerfect Office, Microsoft Mail, Banyan Vines de Banyan e Lotus Notes, con varios subministradores que provían o software para conectar estes sistemas incompatibles.

A rede ARPANET fixo unha gran contribución ao desenvolvemento do correo electrónico. Hai un informe que indica que as transferencias experimentais de correo electrónico intersistema empezaron ao pouco da súa creación en 1969. Raymond Tomlison foi o primeiro en usar o carácter @ para separar os nomes do usuario e a súa máquina en 1971. ARPANET incrementou significativamente a popularidade do correo electrónico, e converteuse na aplicación asasina desta rede.

A maioría das outras redes tiñan os seus propios protocolos de correo e de formatos de direccións; pola influencia de ARPANET e máis tarde pola expansión de Internet, os seus servidores centrais a miúdo ofrecían portais ou portas de correo (gateways) que pasaban correos electrónicos entre Internet e estoutras redes. O encamiñamento do correo a Internet aínda é complicado pola necesidade de xestionar correo destinado nestas redes máis vellas. Algúns exemplos coñecidos son o UUCP (principalmente ordenadores de Unix), BITNET (principalmente computadores centrais de IBM e VAX ás universidades), FidoNet (computadores persoais), e DECNET (varias redes).

Exemplo dunha dirección de Internet que dirixa correo a un usuario nun host de UUCP:

hubhost!middlehost!edgehost!user@uucpgateway.somedomain.example.com

Isto foi necesario porque os primeiros anos os computadores de UUCP non mantiñan información sobre a localización de tódolos hosts cos que intercambiaban correo, pero si sabían como comunicarse cuns cantos veciños da rede; mensaxes de correo electrónico (e outros datos como Usenet) pasaban de largo nunha cadea entre hosts que explicitamente aceptaban compartir datos os uns cos outros.

En 1977, o correo electrónico converteuse nun servizo de rede estandarizado, grazas a diversos estándares parciais, que remataron coa especificación RFC 733.

O formato do correo electrónico defínese no Documento RFC 5322, e nos documentos RFC do 2045 a 2049, colectivamente chamadas Multipurpose Internet Mail Extensions. A pesar de que o documento RFC 2822 é o estándar proposto tecnicamente polo IETF e os outros son só borradores do IETF, estes documentos son os estándares de facto do correo electrónico. Antes o formato describíase no documento RFC 822.

O correo electrónico consta de dous compoñentes principais:

As dúas seccións sepáranse por unha liña en branco.

O correo electrónico está pensado para transmitir mensaxes ASCII de 7 bits. A pesar de que a miúdo se poden usar 8 bits, isto non está garantido. Por esta razón, utilízase o estándar MIME, que permite enviar ficheiros binarios, incluídos son e imaxes, e código HTML.
Doutra banda, o correo electrónico permite unha escritura con erros ortográficos, impensables noutros medios de comunicación, con abreviaturas, emoticonos, etc, permite facer algo máis oral o discurso escrito.

A cabeceira contén como mínimo os seguintes campos:

Nótese que estes campos se transmiten en inglés, posto que forman parte do protocolo.
Nótese tamén que o campo To non está necesariamente ligado ás direccións ás cales se envía a mensaxe. A lista de destinatarios non se extrae da cabeceira do correo, senón que se especifica no protocolo SMTP.

Outros campos frecuentes son (para ver tódolos campos pódese consultar o documento RFC 4021 ou RFC 2076):

O correo electrónico estaba deseñado orixinalmente para mensaxes de 7 bits ASCII. Moitos software de correo electrónico traballan con 8 bits pero hai que supor que se comunicarán con servidores de correo de 8 bits. O estándar #CONSENTIR introduce dúas codificacións para permitir a transmisión de datos non-ASCII. A extensión 8BITMIME introduciuse para permitir a transmisión de correo sen a necesidade destas codificacións, pero moitos MTAs aínda non o soportan. Nalgúns países, coexisten uns cantos esquemas de codificación; como resultado, por defecto, a mensaxe nunha lingua de alfabeto non latino aparece de forma non lexible (a única excepción é cando o remitente e o receptor usan o mesmo esquema de codificación). Por iso, o código Unicode está a crecer en popularidade.

Moitos clientes de correo electrónico permiten o uso tanto de texto sen formato como de HTML para o corpo de mensaxe nas opcións do usuario. As mensaxes de correo electrónico en HTML a miúdo inclúen un ficheiro de texto xerado automaticamente, por razóns de compatibilidade.

As vantaxes de HTML inclúen a posibilidade de incluír ligazóns e imaxes, separa mensaxes previas en bloques, permite varias visualizacións, e o uso de formatos como o subliñado, a cursiva, e o cambio de tipo de letra.

As desvantaxes inclúen o incremento do tamaño do correo, a intimidade dos web bugs, o abuso do correo HTML como vector por ataques phishing e a extensión de malware.

As listas de correo normalmente insisten que todos os correos deben ser creados en texto sen formato por tódalas razóns citadas, pero tamén porque teñen un número significativo de lectores utilizando correo baseado en interfaces de usuario de texto, por exemplo Mutt.
Algúns clientes de correo de Microsoft permitiron un mellor formato usando RTF antes que HTML, pero salvo que estea garantido que o receptor ten cliente de correo electrónico compatible, non debería estar permitido.

O diagrama da dereita mostra unha secuencia típica de acontecementos que teñen lugar cando Alice escribe unha mensaxe usando o cliente de correo electrónico (mail user client - MUA). Escribe a dirección de correo electrónico do destinatario, e pulsa o botón enviar.

Esta secuencia de acontecementos aplícase á maioría de usuarios de correo electrónico. Aínda así, hai moitas posibilidades alternativas e complicacións no sistema de correo electrónico:

Moitas MTAs adoitaban aceptar mensaxes para calquera receptor en Internet e facer o que podían para repartilos. Estas MTA denomínanse open mail relays. Eran moi importantes nos primeiros días de Internet cando as conexións de rede eran de pouca confianza. Se un MTA non pode facer chegar a mensaxe ao seu destino, pode como mínimo entregalo ao open relay máis próximo ao destino. Este servidor tiña máis posibilidades de repartir a mensaxe un pouco máis tarde. Aínda así, este mecanismo foi explotado para enviar spam e como consecuencia moi poucos MTAs modernos son open relay, e moitos MTAs non aceptan mensaxes destes servidores de correo porque é moi probable que sexan spam.

As mensaxes intercámbianse entre hosts que utilizan SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) con programas chamados servidores de correo. Os usuarios poden recuperar as súas mensaxes de servidores que utilizan protocolos estándares como POP ou IMAP, ou, como é máis probable nunha gran corporación, cun protocolo propietario específico, como Lotus Notes ou Microsoft Exchange Server. As interfaces Webmail permiten aos usuarios acceder ao seu correo con calquera navegador web estándar, e desde calquera computador.

O correo pódese almacenar no lado do cliente, no servidor, ou nos dous lugares. Os formatos estándares para caixas de correo inclúen Maildir e mbox. Algúns clientes de correo electrónico utilizan o seu propio formato patentado e esixen que o software de conversión transfira correo electrónico entre eles.

A aceptación dunha mensaxe obriga a un MTA a entregalo, e cando non se pode entregar unha mensaxe, o MTA debe enviar unha mensaxe de aviso de volta ao remitente, indicando o problema.

Na recepción de mensaxes de correo electrónico, as aplicacións de cliente de correo electrónico gardan a mensaxe en ficheiros do sistema operativo. Algúns clientes gardan mensaxes individuais como ficheiros separados, mentres que outros utilizan varios formatos de base de datos, a miúdo patentados, para almacenamento colectivo. Un estándar histórico de almacenamento é o formato mbox. O formato específico utilizado é marcado a miúdo por extensións especiais: 

Algunhas aplicacións (como Apple Mail) tamén codifican os ficheiros adxuntos ás mensaxes para buscar mentres tamén fai unha copia física dos ficheiros nun disco. Outros separan os ficheiros adxuntos das mensaxes depositándoos en cartafoles designados nun disco.

O esquema URI, rexistrado no IANA, define o esquema de mailto: para direccións de correo de SMTP. Aínda que o seu uso non está estritamente definido, as URLs desta forma están pensadas para ser utilizadas para abrir unha nova xanela de mensaxe do cliente de correo do usuario cando a URL se activa, coa dirección definida polo URL no campo A: 

A xente cambiou de numerosas maneiras a forma de comunicarse durante os 50 últimos anos; o correo electrónico é naturalmente un deles. Tradicionalmente, a interacción social na comunidade local estaba baseada na comunicación cara a cara. Con todo, hoxe as reunións cara a cara non son xa o modo principal de comunicarse, xa que se pode utilizar un teléfono ou cun computador pódese enviar un correo electrónico.

Os traballos de investigación mostraron que a xente utiliza activamente o correo electrónico para manter as redes sociais, especialmente cando se vive a certa distancia. Con todo, contraditoriamente, os resultados suxiren que os aumentos en uso da internet están asociados con diminucións noutros modos de comunicación, destacando Internet e o uso do correo electrónico como factores que interveñen nesta relación.

En España, segundo a AIMC, actualmente utiliza o correo electrónico un 70% da poboación. A tendencia parece que vai en leve descenso desde a aparición da mensaxería instantánea, que actualmente  supera o seu uso, cun 83%. O uso do correo electrónico actualmente é o máis baixo despois do 67% de 1997.
 

Ten lugar unha resposta irada, ou flame (  flaming  en inglés) cando unha persoa envía unha mensaxe con contido irado ou antagónico. A resposta irada é hoxe moi habitual debido á facilidade e impersonalidade das comunicacións no correo electrónico: as confrontacións en persoa ou vía teléfono esixen interacción directa, onde as normas sociais fomentan e supoñen educación, mentres que escribir unha mensaxe a outra persoa é unha interacción indirecta, así pódese esquecer a educación. A resposta irada é xeralmente considerada polas comunidades da internet como de mala educación e non produtiva.

O correo electrónico foi amplamente aceptado polo empresariado  como o primeiro medio de comunicación electrónico e foi a primeira 'e-revolution' na comunicación de negocios. O correo electrónico é moi simple de entender e como o correo postal, o correo electrónico resolve dous problemas básicos de comunicación: loxística e sincronización.
As LAN baseadas en correo electrónico son tamén unha forma emerxente de uso nos negocios. Non só permite ao usuario de negocio descargar correo cando está sen liña, tamén proporciona ao usuario da pequena pequena a posibilidade de ter múltiples usuarios de correo con só unha conexión de correo electrónico.

En decembro de 2007, o blog do New York Times describiu o correo electrónico como un lastre para a economía de 650 mil millóns de dólares, e o New York Times informaba en abril de 2008 que o correo electrónico volveuse unha praga nas vidas profesionais dalgunhas persoas debido á sobrecarga de información, aínda así ningún dos actuais procesos de alto perfil de Internet centrados no correo electrónico realmente eliminan o problema da sobrecarga porque non nos axudan a preparar as respostas
. Os investidores de tecnoloxía reflicten similares preocupacións.

A utilidade de correo electrónico está a ser ameazada por catro fenómenos: bombardeo de correo electrónico, spam, phishing, e vermes.

O spam é o correo electrónico comercial non solicitado. Debido ao custo moi baixo do envío de correo electrónico, os spamers poden enviar cada día centenares de millóns de mensaxes de correo electrónico por unha conexión de Internet barata. Centenares de spamers activos enviando este volume de correo supón unha sobrecarga de información para moitos usuarios que reciben un gran volume de correo electrónico non solicitado cada día.
Os vermes usan o correo electrónico como maneira de duplicarse en computadores vulnerables. Aínda que o primeiro verme informático afectou os computadores UNIX, o problema é máis normal hoxe no máis popular sistema operativo, o Microsoft Windows.

A combinación de spam e programas de vermes ocasiona molestias aos usuarios que reciben un orballo constante de correo electrónico lixo, que reduce a utilidade do correo electrónico como ferramenta práctica. As técnicas de anti-spam mitigan, o seu impacto. No Congreso dos Estados Unidos, aprobaron unha lei, o Can Spam Act of 2003, tentando regular o correo electrónico. Australia tamén ten leis de spam moi estritas que restrinxen o envío de spam desde un ISP australiano pero o seu impacto foi mínimo, posto que moitos spam veñen de países que parecen reticentes a regular o seu envío.

O falseamento de identidade (E-mail spoofing) dáse cando a información de cabeceira dun correo electrónico cámbiase para facer ver que a mensaxe procede dunha fonte coñecida ou na cal se confía. Utilízase a miúdo como artimaña para recoller información persoal.

O bombardeo de correo electrónico (E-mail bombing) é o envío intencionado de volumes grandes de mensaxes a unha dirección obxectivo. A sobrecarga da dirección de correo obxectivo pode deixala inutilizada e pode mesmo provocar a caída do servidor de correo.

A intimidade do correo electrónico, sen algunhas precaucións de seguridade, pódese comprometer por:

Hai aplicacións de criptografía que poden servir como solución. Por exemplo Virtual Private Network ou Tor poden ser utilizados para encriptar tráfico desde a máquina de usuario a unha rede máis segura., ou S/MIME pode ser utilizado para a encriptación de mensaxes extremo a extremo, e SMTP STARTTLS ou SMTP sobre o nivel de transporte pódese utilizar para encriptar comunicacións para un envío de correo sinxelo entre o cliente de SMTP e o servidor de SMTP.

Adicionalmente, moitos servidores de correo non protexen as conexións e contrasinais, sendo fácil de interceptar por un atacante. Esquemas de autenticación encriptados como SASL poden evitalo.

Finalmente, os ficheiros adxuntos comparten moitos dos mesmos perigos como os atopados no Peer-to-peer. Os ficheiros adxuntos poden conter troianos ou virus.

O servizo de correo orixinal de SMTP proporciona mecanismos limitados para seguir unha mensaxe transmitida, e ningún para verificar que se entregou ou se leu. Para resolvelo, o IETF introduciu o Delivery Status Notification (mensaxe de entrega) e o Message Disposition Notifications (Mensaxe devolta); aínda así, non están despregados universalmente nas redes habituais.

Para poder enviar ou recibir mensaxes de correo electrónico é necesario dispor dunha conta de correo. Dita conta é unha caixa de correos virtual identificada por unha dirección de correo electrónico da forma «Xoán.ninguén@exemplo.gal». Cada dirección componse dunha parte local (neste caso Xoán.ninguén), o símbolo separador @ e unha parte que identifica un dominio (neste caso exemplo.gal).

Existen diversos modos de obter unha conta de correo electrónico:




#Article 54: Deporte (984 words)


O deporte é unha actividade física, lúdica e mental que está suxeita a unha serie de determinadas regras. Algúns deportes practícanse con vehículos. Neste caso é máis importante a destreza e a concentración que a actividade física. Xeralmente practícase un deporte para divertirse, mais existen competicións nas que os deportistas xogan para ver quen é o mellor. Os deportes poden ser colectivos ou individuais: nos colectivos, xógase en equipo, e nos individuais, xoga unha persoa contra outra (ou outras).

É posíbel que os deportes nacesen na prehistoria, aínda que isto non está demostrado. O que si está demostrado é que moitas civilizacións antigas practicaban deportes, como a azteca, a exipcia, a grega, a chinesa, a aborixe australiana, ou a romana. De feito, os Xogos Olímpicos teñen a súa orixe na cidade Olimpia da antiga Grecia.

Existen utensilios e estruturas que suxiren que os chineses xa realizaban actividades deportivas no ano 4000 a. C. A ximnasia parece que foi un deporte popular na antiga China.

Os monumentos aos emperadores indican que unha certa cantidade de deportes, incluíndo a natación e a pesca, foron xa deseñados e regulados hai miles de anos no Antigo Exipto. Outros deportes exipcios inclúen o lanzamento de xavelina, o salto de altura e a loita. Algúns deportes da antiga Persia como a arte marcial iraniana de Zourkhaneh están ligados ás habilidades na batalla. Entre outros deportes orixinarios de Persia están o polo e a xusta. Por outra banda, en América as culturas mesoamericanas como os maias practicaban o xogo de pelota, que á súa vez era un ritual.

Unha ampla variedade de deportes estaban xa establecidos na época da Antiga Grecia, e a cultura militar e o desenvolvemento dos deportes en Grecia influíronse mutuamente. Para os gregos o deporte era unha parte moi importante da súa cultura, polo que crearon os Xogos Olímpicos, competición que se disputou dende o ano 777 a.C. ao 394 d.C., cada catro anos en Olimpia, pequena poboación no Peloponeso.

Os deportes viron aumentada a súa capacidade de organización e regulación dende os tempos da Antiga Grecia ata a actualidade. A industrialización incrementou o tempo de lecer entre a cidadanía nos países desenvolvidos, conducindo a unha maior dedicación do tempo para ver competicións deportivas e máis participación en actividades deportivas, facilitada por unha maior accesibilidade a instalacións deportivas. Estas pautas continuaron coa chegada dos medios de comunicación de masas. Na actualidade, moitas persoas fan exercicio para mellorar a súa saúde e modo de vida. O deporte considérase unha actividade saudable que axuda a manterse en forma psicolóxica e fisicamente, especialmente na terceira idade.

O aspecto de entretemento do deporte, xunto ao crecemento dos medios de comunicación e o incremento do tempo de lecer, provocaron que se profesionalice o mundo do deporte. Isto levou a certa polémica, xa que para o deportista profesional pode chegar a ser máis importante o diñeiro ou a fama que o propio acto deportivo. Ao mesmo tempo, algúns deportes evolucionaron para conseguir maiores beneficios ou seren máis populares, en ocasións perdéndose algunhas valiosas tradicións.

Esta evolución conduce a un aumento da competitividade, dado que a loita pola vitoria adquire outro significado ao incluírse tamén o apartado económico. Este aumento leva á aparición dun importante lado negativo da profesionalidade, como o uso de artimañas e trampas como a dopaxe.

O mundo do deporte como espectáculo move anualmente unha cantidade próxima aos 70 000 millóns de euros, entre venda de entradas, dereitos televisivos e patrocinios. Se se inclúen aqueles consumos relacionados coa práctica do deporte, como material e roupa deportivos, equipamentos, e gastos en saúde e forma física, a industria do deporte xera cada ano a nivel global preto de 600 000 millóns de euros.

Os deportes de pelota son aqueles no que o seu elemento esencial é unha pelota. Existen moitos xogos populares e deportes que implican pelotas ou obxectos semellantes e poden agruparse polo obxectivo xeral do xogo:

Atletismo é o nome que recibe un amplo conxunto de probas deportivas divididas en carreiras, saltos e lanzamentos. Pódense practicar en pavillóns ou ao ar libre. Os deportes de forza inclúen culturismo e halterofilia.

Nos deportes de contacto dous combatentes loitan o un contra o outro usando as certas regras de contacto, co obxectivo de simular partes do combate corpo a corpo verdadeiro. O boxeo, as artes marciais de competición (aikido, Jiu-Jitsu, judo, karate, kendo, taekwondo...), as artes marciais mixtas, a esgrima, a loita canaria, o sumo e a loita libre son os exemplos de deportes de combate.

Existen ducias de deportes que inclúen auga. Poden ser na auga (natación), sobre a auga (esquí náutico, piragüismo, remo, surf, vela, windsurf, pesca deportiva) ou baixo a auga (mergullo).

Practícanse en diferentes modalidades, como o tiro con arco e o tiro olímpico.

Os aeronáuticos considéranse deportes porque esixen ademais da capacidade física do deportista tamén a súa habilidade, destreza, competitividade, afán de superación e respecto polas normas e os outros deportistas. Inclúense nestes acrobacia aérea, paracaidismo, paramotor, parapente, voo sen motor, voo libre.

Os deportes de aventuras son todos aqueles que implican, ademais de actividade física, unha intensa actividade recreativa no medio natural. Entre os deportes de aventura na montaña están a escalada, a espeleoloxía e o montañismo. Os deportes extremos, son todos aqueles deportes que comportan unha real ou aparente perigosidade polas condicións difíciles ou arriscadas en que se practican.

Son aquelas modalidades deportivas en que a práctica está relacionada coa neve ou o xeo, ben en condicións naturais ou reproducidas de maneira artificial, como son o esquí (alpino, de fondo, ou de travesía), os saltos de esquí, o snowboard e o curling.

Empregan outros medios, como o ciclismo, a patinaxe, o skateboard e o snakeboard.

Os deportes de motor son o conxunto de disciplinas deportivas practicadas con vehículos motorizados. O automobilismo practícase con automóbiles, e por extensión tamén con karts, camións e buggies, o motociclismo con motocicletas e por extensión tamén con motoneves e cuadrimotos.




#Article 55: Dereito (410 words)


O Dereito é a orde normativa e institucional da conduta humana en sociedade inspirada en postulados de xustiza e certeza xurídica, baseado nas relacións sociais existentes que determinan o seu contido e carácter. Noutras palabras, é o conxunto de normas que regulamentan a convivencia social e permiten resolver os conflitos interpersoais.

A anterior definición define o dereito positivo ou efectivo, pero non explica o seu fundamento; é por iso que xuristas, filósofos e teóricos do dereito levan proposto diversas definicións alternativas, sen que exista consenso, ata a data. O estudo do concepto do Dereito realízao unha das súas ramas, a Filosofía do dereito.

A expresión «dereito» utilízase indistintamente para nomear á disciplina e ao seu obxecto de estudo. Así, «dereito» refírese á ciencia do dereito ou a un determinado corpo de normas (por exemplo, dereito civil, dereito penal, dereito procesal, dereito internacional, etc.).

Desde o punto de vista obxectivo, dise do conxunto de leis, regulamentos e demais resolucións, de carácter permanente e obrigatorio, criadas polo Estado para a conservación da orde social. Isto é, tendo en conta a validez, é dicir, se se levou a cabo o procedemento adecuado para a súa creación, independientemente da súa eficacia (se é acatada ou non) e do seu ideal axiolóxico (se busca concretar un valor como a xustiza, a paz, a orde, o ben común, etcétera).

O dereito subxectivo é a facultade que outorgou o ordenamento xurídico a un suxeito (por exemplo, dereito á nacionalidade, dereito á saúde, dereito a demandar, dereito a manifestarse libre e pacificamente, etc.).

É de natureza controversia, sobre o tema os autores orientáronse a varias posturas, entre elas as de maior aceptación acostuman ser as seguintes:

Son a alma do Dereito, son fundamentos e ideas que axudan ao Dereito a realizar o seu fin.

O Dereito Occidental (no Sistema Romano Xermánico ou Sistema de Dereito continental) tende a entender como fontes as seguintes:

Asimismo no marco do Dereito internacional, o Estatuto da Corte Internacional de Xustiza, enumera como fontes:

Tradicionalmente, o Dereito dividiuse nas categorías de Dereito público e de Dereito privado. Porén, esta división foi amplamente criticada e na actualidade non ten tanta forza, ante a aparición de parcelas do Ordenamento xurídico nas que as diferenzas entre o público e o privado non son tan evidentes. Un dos expoñentes desta situación é o Dereito laboral, no que a relación privada entre traballador e empregador áchase fortemente intervida por unha normativa pública.

Algunhas ramas xurídicas son as seguintes:




#Article 56: Deus (1132 words)


O concepto teolóxico, filosófico e antropolóxico de Deus (do latín: Deus) fai referencia a unha deidade suprema. Deus é o nome que se lle dá en galego a un ser supremo omnipotente, omnipresente, omnisciente e persoal en relixións teístas e deístas (e outros sistemas de crenzas) quen é: ou ben a única deidade, no monoteísmo, ou a deidade principal, nalgunhas formas de politeísmo, coma no henoteísmo.

Deus tamén pode referirse a un ser supremo non persoal coma no panteísmo, e nalgunhas concepcións é unha mera idea ou razoamento sen ningunha realidade subsistente fóra da mente, coma nos sistemas materialistas.

A miúdo, Deus é concibido como o creador sobrenatural e supervisor do universo. Os teólogos adscribiron unha variedade de atributos ás numerosas concepcións diferentes de Deus. Entre estas, as máis comúns son omnisciencia, omnipotencia, omnipresencia, omnibenevolencia (perfecta bondade), simplicidade divina, e existencia eterna e necesaria. Deus tamén foi concibido como de natureza incorpórea, un ser persoal, a fonte de toda obrigación moral, e o «maior ser concibible con existencia».
Estes atributos foron descritos en diferentes graos polos primeiros filósofos-teólogos xudeus, cristiáns e musulmáns, incluídos Maimónides, Agostiño de Hipona e Al-Ghazali, respectivamente. Moitos destacados filósofos medievais e filósofos modernos desenvolveron argumentos a prol da existencia de Deus. De xeito análogo, numerosos filósofos e intelectuais de renome desenvolveron argumentos en contra.

Nas relixións politeístas é unha divindade de personificación masculina, superior aos homes, que se atribúe unha influencia especial, benéfica ou maléfica, nos destinos do Universo.

Nun contexto monoteísta, a Deus atribúeselle a omnisciencia, a omnipotencia, a omnipresencia, a bondade perfecta, a divina simplicidade e a existencia necesaria e eterna. Concíbese ademais como acorpóreo, a fonte de toda obriga moral. Estes atributos dánse en diversos graos no Deus xudeu, no cristián e no musulmán.

Moitos filósofos medievais desenvolveron argumentos a prol da existencia de Deus, intentando explicar as contradicións que están implícitas ao se cumpriren todas os atributos listados anteriormente. Por exemplo, afírmase que se Deus é o creador omnipotente, omnisciente e o único xuíz, entón ao crear a humanidade, incluídos ateos e pagáns, sabe cal será o seu comportamento futuro e que terá que envialos ao inferno. Este Deus non pode, xa que logo, ser bo desde o punto de vista de todos os humanos, do mesmo xeito que algúns afirmarán que non todos os humanos son bos desde o punto de vista de Deus. Este, o problema da existencia do mal, é un dos obstáculos expostos polos escépticos para aceptaren ese concepto de Deus. Os crentes adoitan alegar o libre albedrío dos seres humanos para explicaren o mal no mundo, aínda que ese argumento non serve para explicaren o mal na Natureza; e por outra banda, os críticos non consideran compatibles a omnipotencia e a omnisciencia de Deus co libre albedrío, alegando que se Deus é todopoderoso, intervir implicaría obstaculizar a liberdade do ser humano; ou que ao sabelo todo implicaría tamén que non hai nada dentro da liberdade do ser humano que non estea previamente fixado e dito. Respecto diso da omnipotencia, contraponse a característica omnibenevolencia de Deus, que ao podelo todo non necesariamente o fai, senón que deixa ao ser humano actuar de acordo coa característica libre con que o creou nun comezo e non interfire, xa sexa por apatía ou pracer (o que de novo contradiría a benevolencia de Deus), ou por respecto, nado da súa benevolencia, á natureza con que foi creado o home.

Moitos filósofos e teólogos propuxeron e rexeitaron moitos argumentos a favor e en contra da existencia de Deus. Na terminoloxía filosófica, tales argumentos están asociados a escolas de pensamento sobre a epistemoloxía da ontoloxía de Deus.

Hai moitos temas filosóficos asociados coa existencia de Deus. Algunhas definicións de Deus son tan pouco específicas que é certo que algo existe que concorda con tal definición laxa. Outras definicións son aparentemente auto-contraditorias. Os argumentos en favor da súa existencia inclúen normalmente elementos metafísicos, empíricos, indutivos e subxectivos. Os argumentos en contra inclúen normalmente elementos empíricos, dedutivos e indutivos. As conclusións poden posicionarse de formas variadas:

Existen numerosas variantes de tales posicións.

O agnosticismo (do grego a: 'non' e gnose: coñecemento) é unha postura relixiosa ou filosófica sobre a relixión consonte á cal a existencia ou non dun deus ou unha mitoloxía de deidades, é descoñecida. Nalgunhas versións (agnosticismo débil) esta falta de certeza ou coñecementos é unha postura persoal relacionada co escepticismo. Noutras versións (agnosticismo forte) afírmase que o coñecemento sobre a existencia ou non de seres superiores non só non é coñecida senón que non é cognoscible. Finalmente hai versións (apateísmo) nas cales se afirma que a existencia ou non de seres superiores non só non é coñecida senón que é irrelevante ou superflua.

En xeral os agnósticos consideran que as relixións, aínda que non son unha parte esencial da condición humana, si o son da cultura e da historia humana. As persoas que profesan agnosticismo non son necesariamente antirrelixiosas, sendo respectuosas con todas as crenzas que proceden dunha reflexión individual e honesta.

O deísmo é a postura que se basea na crenza filosófica nun deus, ser supremo, ou principio establecida pola razón e a evidencia, sen aceptar a información adicional supostamente revelada, tanto a contida en determinados libros, como a Biblia ou o Corán, como a recibida a través de determinadas persoas. O deísta adoita crer nun ser creador ou que estableceu o universo e os seus procesos, pero que non se comunica co ser humano e ao que non se poden elevar pregarias.

O termo ateísmo pódese referir a dúas actitudes distintas: a indiferenza pola existencia das divindades ou os seus preceptos, e a non crenza na posibilidade ou na realidade da súa existencia.

O ateísmo non se usa para designar a quen non cre nun deus particular pero si nalgunha forza sobrenatural ou principio xerador.

O ateísmo escéptico (en contraposición ao ateísmo crente) é unha variedade de ateísmo na que se afirma que a existencia dun ou máis deuses é dubidosa, improbable ou insuficientemente demostrada. Esa vertente corresponde á ausencia de crenza na existencia de divindades e pode ser mellor comprendida cando se compara co ateísmo forte. Tamén se coñece como ateísmo débil (en contraposición ao forte) ou ateísmo negativo (en contraposición ao ateísmo positivo) ou ateísmo implícito (en contraposición ao explícito). Chámase ateísmo escéptico no sentido de que sen probas non se pode dar creto nin sequera ao ateísmo forte. Algúns sosteñen que o non crer nun Deus implica a aceptación deste, situando o ateísmo como unha postura de rexeitamento á crenza dun Deus máis que a unha convicción en si mesma.

Hai varios sistemas relixiosos nos cales non se menciona nin se estuda a existencia de Deus (budismo, Advaita, discordianismo).

O panteísmo sostén que o universo enteiro é Deus mesmo. Identificáronse elementos de panteísmo nalgúns cultos primitivos de adoración á natureza.




#Article 57: Desenvolvemento da linguaxe (1565 words)


Chámase desenvolvemento da linguaxe ao proceso polo cal os seres humanos adquiren a capacidade de comunicarse verbalmente. Este desenvolvemento prodúcese nun período que se sitúa dende os primeiros meses de vida ata a adolescencia, en sentido estrito, xa que durante os primeiros cinco anos é cando ten lugar a maior velocidade de aprendizaxe e se adquiren os instrumentos básicos para o seu dominio. É este un período fundamental pero o desenvolvemento da linguaxe non ten fin, xa que constantemente se produce un aumento de vocabulario e un enriquecemento con novas achegas expresivas.

Para que teña lugar este desenvolvemento son necesarias unha serie de condicións:

A intervención do adulto é fundamental, xa que é o responsable de darlles unha armación ós progresos do neno, axudándoo a alcanzar de xeito lúdico os diferentes niveis. O seu apoio é inversamente proporcional ás necesidades do neno, e prodúcese en situacións espontáneas, carentes de intencionalidade, caracterizadas polo gozo entre ámbolos dous. Moi pronto prodúcese no neno a motivación e intento comunicativo, feito que se denomina ‘protoconversa’. Son diálogos moi primitivos, caracterizados polo contacto ocular, sorrisos, gorgolexos e alternancia das expresións. Podemos atopar este tipo de conduta xa en nenos de dous meses.

Actualmente non existe ningunha teoría universalmente aceptada como explicativa da adquisición da linguaxe. Pódense destacar tres tendencias:

A descrición das súas características pódese facer tendo en conta, por separado, as tres dimensións básicas da linguaxe (forma, contido e uso), sempre considerando o seu carácter arbitrario xa que as adquisicións fanse nos tres niveis a un tempo:

Adquisición do vocabulario e sintaxe (aspecto formal): durante os seus primeiros meses, o neno presta atención a algúns sons, reacciona á voz e á cara e produce actividades bucofonatorias que aparecen nos estados de vixilia. É o que se coñece como ‘balbucidos’. Para algúns investigadores, estes sons prodúcense como consecuencia de exercicios motóricos incontrolados. Pola contra, para outros son a base do desenvolvemento das posteriores habilidades que conducen á fala. Os nenos, nos seus balbucidos, profiren sons parecidos á linguaxe, pero carentes de sentido. Poden pertencer a calquera idioma, xa que non é ata aproximadamente o ano cando se fan selectivos, e emiten só aqueles que corresponden á súa lingua materna. Para algúns autores, as primeiras vocalizacións son articulacións profundas da cavidade bucal difíciles de analizar, xa que a oposición consoante/vogal non pode ser discriminada. Funcionalmente, non son vocais nin consoantes; articulatoriamente, son combinacións simultáneas.

A partir dos seis meses prodúcese un balbucido constante, con control auditivo, curvas de entoación, ritmo e ton de voz variados e imitación recíproca de sons. A simple repetición deixa paso a unha nova modalidade de intercambios. As emisións propias e alleas estimulan o neno. Iníciase a etapa da ecolalia. Neste período pódese distinguir entre expresións vocais e verbais. As primeiras fan referencia a sons sen significación, e as segundas anticipan os repertorios de sons correspondentes á lingua materna.

Entre os 12-18 meses, ten lugar un profundo desenvolvemento fonolóxico (os primeiros fonemas: /m/, /p/, /b/, /t/, /d/, /l/, /n/ e as vogais); aparecen as primeiras palabras, que adoitan ser monosílabos reduplicados (mama, papa, tata) e palabras onomatopeicas, é dicir, designan os obxectos polo ruído que fan (guauguau = can). Estas primeiras palabras, que normalmente son substantivos, responden a estados afectivos e teñen un significado máis amplo que a simple referencia. Con elas exprésase todo o significado dunha frase. Esta é unha característica do vocabulario infantil; son as chamadas palabras-frase, que dan nome a esta etapa: período holofrásico. Así, por exemplo, pode dicir papa, cando ve o seu pai, cando o seu pai sae ou cando ve un obxecto que lle pertence. A súa articulación dos fonemas da linguaxe aínda non é a correcta, e poden aparecer confusións (dopo por roto, ti por si etc.), e omisións, por non pronunciar tódalas sílabas (apato por zapato, ota por pelota). A súa comprensión é mellor cá súa expresión; comprenden máis linguaxe da que poden usar. Utilizan a linguaxe, fundamentalmente, para pedir algo que satisfaga as súas necesidades ou para reclama-la atención do adulto.

A partir dos dezaoito meses prodúcese un considerable aumento de vocabulario, constrúe frases de dous elementos, empeza a emerxe-la gramática e a lingua adquire novos usos. O tipo de linguaxe defínese como estilo telegráfico. Estas primeiras combinacións de dúas palabras están formadas, fundamentalmente, por substantivos e verbos, por exemplo: quero auga. Non utilizan as chamadas palabras funciónais: artigo, preposición, verbo auxiliar etc. Inclúen só as palabras esenciais: un sintagma nominal e un sintagma verbal. A gramática empregada segue o seu propio sistema, non é unha simple copia do adulto. Adoitan combina-las palabras para expresa-lo significado en función dunha serie de relacións: axente/acción, acción/obxecto, axente/obxecto, entidade/atributo, entidade/locativo, posuidor/posuído e o caso nominativo. Ata agora a adquisición de vocabulario era relativamente lenta, pero neste período vaise facer moito más rápida, podendo pasar, aproximadamente, das 50 palabras a máis de 200 ós dous anos. Aparecen novas funcións da linguaxe: utilízaa para explora-lo contorno e aprender e para crear un ambiente de fantasía e imaxinación.

No terceiro ano (período da linguaxe constituída) continúa o desenvolvemento léxico (ata aproximadamente 1000 palabras) e fonolóxico: sons, sílabas complexas, aspecto e tempo verbal, pronomes (aínda que convén distinguir entre os persoais e os de terceira persoa: estes últimos adquírense máis tarde e, inda que antes dos tres anos xa poden estar utilizando pronomes persoais, posesivos, reflexivos e demostrativos, en realidade a maioría non se adquiren ata pasar esta idade), adverbios (coma os de lugar e cantidade; os de tempo son máis tardíos), algunhas preposicións e artigos (que implican a integración da información de xénero, número e carácter específico ou referente do nome). Utilizan a interrogativa e a negativa coma os adultos, á simple xustaposición utilizada ata o momento, séguelle, ós tres anos, a coordinación mediante conxuncións, e as subordinadas, que van introducidas por ‘é’, como, por exemplo, ‘é que...’, ou precedidas de falsas oracións de relativo, que non aparecerán ata os tres anos e medio. A capacidade para formar plurais, inflexións verbais etc., leva, pola súa vez, o neno a cometer erros: trátase do fenómeno da regularización ou sobrerregularización. Este fenómeno non implica que os nenos cometan erros na adquisición da linguaxe, senón que estes erros xorden porque están aprendendo as regras da súa lingua nativa e aplícanas con inflexibilidade (flexionan os verbos irregulares como regulares: así, se é correcto dicir ‘moído’ tamén o é ‘escribido’), o que parece un atranco na evolución da adquisición da linguaxe é unha evolución na adquisición da gramática (xa que nun primeiro momento o neno empeza usando correctamente as formas irregulares, mais despois, cando aprende as regras, substitúe as formas correctas do verbo irregular polas súas xeneralizacións incorrectas das formas regulares).

A partir dos catro anos aparecen as subordinadas causais e consecutivas, domínanse as inflexións, continúa o desenvolvemento léxico, aumentan as preguntas e xogos de palabras, conclúese o desenvolvemento fonolóxico principal e a frase increméntase en lonxitude e complexidade.

Ós cinco anos obsérvase un considerable aumento de léxico e unha complexidade sintáctica (subordinación, marcas formais, comprensión da pasiva etc.), pero non cambios cualitativos relevantes. O rapaz xa adquiriu as principais estruturas gramaticais da súa lingua, o que non quere dicir que a adquisición da linguaxe finalizara, senón que se prolonga ó longo de toda a escolaridade primaria e mesmo na secundaria, dado que ten que aprender a usa-la súa lingua en diferentes contextos e situacións comunicativas. A pesar de ter adquiridas as regras básicas, non é ata os 8 ou 9 anos cando este proceso se pode dar por acadado.

Adquisición do léxico: Os primeiros nomes da fala do neno fan referencia ós obxectos do seu contorno: nomes xerais (comida, roupa etc.) e específicos (persoas familiares). No seu primeiro léxico atópanse abundantes sobreextensións, é dicir, estende o significado ou uso dunha palabra para outros referentes (por exemplo, utiliza o substantivo ‘can’ para calquera animal de catro patas), así como subextensións (obsérvase cando o neno aplica o concepto boneca só á súa boneca ou a algunha en particular).

A explicación das sobreextensión débese, para algúns autores, como Clark (1973), a que o neno categoriza a partir do parecido perceptivo (lugar, forma, tamaño, son etc.). Pola contra, dende unha perspectiva piagetiana, considérase que o neno categoriza a realidade partindo do seu parecido funcional (uso e funcións).

Dende o punto de vista semántico, as oracións de dúas palabras responden ás seguintes relacións: axente/acción (mamá ven), acción/obxecto (corre can), axente/obxecto (mamá comida), entidade/atributo (coche bonito), entidade/locativo (boneca aquí), posuidor/posuído (neno coche) e o caso nominativo (esa boneca). Para Slobin (1895), o neno posúe unhas estratexias cognitivas que lle permiten construír progresivamente a linguaxe de acordo cunhas relacións de forma e significado. A estas estratexias innatas denomínaas ‘principios operacionais’. Identifica dous tipos básicos: os de análise e almaceamento e os de organización morfolóxico-sintáctica.

Adquisición da pragmática (uso da linguaxe): segundo Halliday, o progreso cara ó sistema adulto atravesa por tres fases:

Segundo a clasificación proposta por Piaget, entre os dous e os cinco anos a linguaxe do neno caracterízase polo monólogo, ó que segue o monólogo colectivo (nivel I). Dos cinco ós sete anos ten lugar a asociación do interlocutor á acción do pensamento (nivel 2A, primeiro tipo), a pelexa (nivel 2B, primeiro tipo), a colaboración na acción ou no pensamento non abstracto (nivel 2B de segundo tipo), a discusión primitiva (nivel 2B de segundo tipo), a colaboración no pensamento abstracto (nivel 3A), e a partir dos sete anos a discusión verdadeira (nivel 3B).




#Article 58: Didáctica da linguaxe (222 words)


A didáctica da linguaxe é o estudo dos obxectivos instrutivo-formativos, contidos docentes e métodos didácticos inherentes ó proceso do ensino lingüístico, que ten como obxectivo incrementar e perfecciona-la aprendizaxe natural e espontánea do neno sobre a súa lingua materna no nivel de expresión (oral e escrita) e comprensión. A proposta principal da didáctica da linguaxe é atopar o xeito de converter os saberes sabios, propios das disciplinas centradas no obxecto do coñecemento, en saberes ensinables a uns alumnos particulares situados nun contexto particular. A esta transformación, o didacta francés Yves Chevallard chamouna transposición didáctica.

A principal acción que debe emprender calquera didacta, e por extensión calquera profesional do ensino que actúe didacticamente, é preguntarse que situación de aprendizaxe creará para conseguir que os seus alumnos se apropien do concepto, procedemento ou actitude que se teña por obxectivo. Nesta situación, un dos factores que intervirán de maneira decisiva é a reformulación do contido orixinal nun que sexa asumible polos alumnos.

No caso da didáctica da lingua, todo aquilo que estea relacionado coa análise, a reflexión e o uso do sistema lingüístico pode ser tratado e investigado. Como disciplina de investigación, a didáctica non pode deixar de banda en ningún momento a realidade das aulas. A descrición e as propostas de mellora dos procesos de ensino e aprendizaxe deben estar ancorados en contextos específicos.




#Article 59: Dinamarca (5862 words)


Dinamarca () (en dinamarqués: Danmark), cuxo significado literal é a terra ou marca dos dinamarqueses, oficialmente Reino de Dinamarca () (en dinamarqués: Kongeriget Danmark), é o menor en extensión entre os países nórdicos, ademais de o máis meridional, formando parte de Escandinavia. Ten os seus límites terrestres ao sur con Alemaña e dende 1999 atópase unida por estrada e ferrocarril con Suecia pola Ponte de Oresund, ao sueste do país. Rodeada polos mares Báltico e do Norte, limita ao norte con Noruega a través do estreito de Skagerrak. Conta ademais con dous territorios dependentes, Groenlandia e as Illas Feroe, os cales gozan dun elevado nivel de autonomía. O territorio dinamarqués comprende 443 illas, entre as que destacan Selandia, Fionia, Vendsyssel-Thy, Lolland e Bornholm, a máis afastada do arquipélago. Esta posición deu a Dinamarca, historicamente, o control sobre o acceso ao mar Báltico.

Dinamarca é unha monarquía constitucional dende 1849, data na que quedou abolida a monarquía absoluta que rexera o país dende 1660, e converteuse en monarquía parlamentaria en 1901. En termos de permanencia, a monarquía dinamarquesa pode considerarse a segunda máis antiga do mundo, despois da casa imperial de Xapón, ao existir durante polo menos un milenio. Dinamarca forma parte da Unión Europea (aínda que non emprega o euro). Cando o país se adheriu á CEE en 1973, fíxoo sen as Illas Feroe, mentres que Groenlandia optou por separarse da CEE en 1985. Tamén se converteu nun membro fundador da OTAN en 1949, rematando coa tradicional política de neutralidade que o país sostivera ata ese momento.

Pola súa natureza pobre en recursos xeolóxicos, Dinamarca sostivo a súa economía na actividade agrícola grazas ás súas granxas, a explotación pesqueira e a industria naval. No último século, os dinamarqueses déronlle un pulo á industrialización do seu país e favoreceron o establecemento dun estado de benestar garantindo o acceso a servizos públicos dende que en 1933 se asinase o acordo de Kanslergade. Dinamarca foi ocupada polos nazis durante a segunda guerra mundial.

A etimoloxía da palabra Dinamarca, e especialmente a relación entre os dinamarqueses e Dinamarca e a unificación do país como un só reino é un tema que suscita algúns debates. O debate céntrase principalmente ao redor de se o prefixo Dan se refire ao pobo Dani ou a Dan, os lendarios reis dinamarqueses e do significado exacto do -mark final. A cuestión complícase aínda máis por unha serie de referencias a varios pobos Dani en Escandinavia ou outros lugares de Europa nos antigos relatos gregos e romanos (como Tolomeo, Xordanes e Gregorio de Tours), así na literatura medieval (como Adán de Bremen, Beowulf, Widsith e Edda poética).

A maioría dos manuais derivan a primeira parte da palabra, e o nome do pobo, dunha palabra que significa terra cha, en relación co alemán Tenne, o inglés den cave ou ao sánscrito dhánuṣ- (धनुस्, deserto). O -mark crese que significa fraga ou zona de fronteira (marca), con referencias probables aos bosques ao sur da fronteira de Schleswig, probablemente de xeito semellante a Finnmark, Telemark ou Dithmarschen.

Algunhas das primeiras descricións da orixe da palabra Dinamarca, describindo un territorio, atópanse no Chronicon Lethrense do século XII, no Sven Aagesen (finais do século XII), no Saxo Grammaticus (comezos do XIII) e na Balada de Eric (mediados do século XV). Hai, con todo, moitos anais e anuarios dinamarqueses máis que conteñen outros detalles, como por exemplo distintas variacións de ortografía.

O Chronicon Lethrense explica que cando o emperador romano Augusto ía en contra de Dinamarca na época de David estaba formada por sete territorios: Xutlandia, Fionia, Selandia, Møn, Falster, Lolland e Escania. Estes estaban rexidos polo Rei Ypper de Uppsala, o cal tivo tres fillos, Nori, Osten, e Dan, que foi enviado a gobernar Selandia, Møn, Falster e Lolland, territorios que se coñeceron de forma conxunta como Videslev. Cando o xutos loitaban contra o emperador Augusto exhortouse a Dan para axudalos e trala vitoria, fíxose Rei de Xutlandia, Fionia, Videslev e Escania. Un consello decidiu chamar a esta nova terra unida Danmark (Dania) (en galego: Dinamarca), na honra do seu novo rei, Dan. Así pois Saxo relata que foi o lendario rei danés Dan, fillo de Humbli, quen deu o nome ao pobo dinamarqués, a pesar de que non declara expresamente que é tamén a orixe da palabra Dinamarca, soamente di que Inglaterra, en última instancia, deriva o seu nome do irmán de Dan, Angles.

A primeira mención dun territorio chamado Dinamarca atópase na tradución modificada ao inglés antigo dos Historiarum adversum Paganos Libri Septem do galaico Paulo Orosio polo Rei Alfredo o Grande. Nunha pasaxe introducida no texto de Alfredo, lese acerca do aventureiro Ohthere de Hålogaland, que viaxa pola rexión nórdica, no que Dinamarca (Denamearc) estaba ao lado do seu porto.

O primeiro uso rexistrado da palabra Dinamarca, no propio país atópase nas dúas pedras de Jelling, pedras rúnicas que se cren construídas por Gorm o Vello (c. 955) e Harald Blåtand (c. 965). A pedra máis grande das dúas é a miúdo citada como o certificado de nacemento de Dinamarca, onde aparece o nome na forma de acusativo tanmaurk na gran pedra e de xenitivo tanmarkar na pequena. No Cantar de Roldán, que se estima que foi escrito entre 1040 e 1115, aínda que o manuscrito máis antigo data de 1140-1170, onde aparece a primeira mención do lendario heroe dinamarqués Ogier, é mencionado varias veces como Ogier de Dinamarca (Ogier de Denemarche).

Os primeiros indicios de agricultura son do 3.000 a. C. O período nórdico da Idade de Bronce estivo marcado por un pobo que enterraba aos seus mortos, xunto aos seus bens terreais, en túmulos. Atopáronse numerosos dolmens e tumbas datadas nese período. Entre estes achados arqueolóxicos destacan numerosos artefactos relixiosos, instrumentos musicais, así como as primeiras evidencias dunha sociedade estratificada en clases sociais.

Durante ese período de tempo ás veces arroxábanse os cadáveres aos pantanos. Estes cadáveres son coñecidos como os corpos do pantano. Os que foron recuperados atópanse moi ben preservados e convertéronse nun valioso recurso para conseguir información sobre a poboación danesa dese período. Durante o período previo á Idade de Ferro, o clima en Dinamarca e en toda Escandinavia volveuse máis frío e húmido, limitando a agricultura e os asentamentos, que se trasladaron cara a Alemaña. Existen evidencias de inmigracións celtas en Dinamarca así como noutros puntos da Europa do norte. Mostras da cultura céltica son os nomes dalgúns topónimos. O Imperio romano mantivo as rutas comerciais e as relacións cos daneses, como mostran diversos achados de moedas romanas. Ao redor do ano 200 aparece a primeira inscrición rúnica.

A cultura da Europa do norte durante as migracións masivas dos séculos V e VII recibe o nome de idade de ferro xermánica. Entre os restos correspondentes a este período atópanse os cadáveres do pantano de turba, os corpos ben preservados de dous homes que foron estrangulados, talvez durante un sacrificio. As incursións na zona norte de Dinamarca aumentaron no século V. Unha das tribos que máis frecuentemente realizaba estas incursións eran os dinamarqueses (tamén coñecidos como Daner ou Dani), procedentes da área meridional de Suecia coñecida como Escania ou Skåneland. O nome desta tribo terminou aplicándose ao conxunto de Dinamarca polos alemáns que vivían no sur de Xutlandia.

A orixe de Dinamarca está perdida na prehistoria. Pero a Dannevirke (muralla) máis antiga data do século VII, o mesmo que o novo alfabeto rúnico e os antigos poemas épicos saxóns Widsith e Beowulf, así como o historiador medieval danés Saxo Grammaticus (1150-1220) constituíron as primeiras fontes da cultura antiga danesa. Estas descricións teñen moito de mitoloxía e lenda, con todo poden conter algúns datos históricos.

Na área de Dinamarca existiron varios reinos pequenos durante moitos anos. Crese que ao redor do ano 980, o rei Harald I, coñecido co sobrenome de Dente azul, estableceu un reino unificado en Dinamarca. Un misioneiro alemán visitou ao rei e, segundo conta a lenda, sobreviviu a unha dura proba que convenceu ao rei Harald de se converter ao cristianismo. A nova relixión, que substituíu á vella mitoloxía nórdica, traía vantaxes para o rei, como a axuda por parte do Sacro Imperio Romano, e permitiu que Harald se desfixese dalgúns dos seus opositores, fieis á vella mitoloxía. A igrexa trouxo unha administración estable ás terras; estabilidade que o rei utilizou para exercer un certo control sobre elas.

O pobo que terminou sendo coñecido como viquingo habitou Dinamarca entre o século VIII e o século XI. Presentaban unha estrutura social moito máis completa que os pobos que poboaran a zona con anterioridade. Os viquingos fixéronse famosos ao navegar e comerciar polo resto de Europa. Durante o período viquingo, Dinamarca tivo un gran poder baseado na península de Xutlandia, a illa de Selandia e a parte sur do que é hoxe en día Suecia. A principios do século XI, o rei Knud o Grande conquistou Inglaterra por un período de polo menos trinta anos. Trala morte de Knud o Grande en 1035, Inglaterra quedou fóra do control danés e Dinamarca sufriu unha etapa de desordes. Os viquingos de Noruega realizaron ataques esporádicos, mais o sobriño do rei Knud, Sweyn Estridson (1020-1074) restableceu a autoridade real e estableceu unha boa relación co Arcebispo de Bremen.

A principios do século XII, Dinamarca converteuse nunha sede independente da igrexa de Escandinavia. Pouco despois, Suecia e Noruega formaron os seus propios arcebispados fóra do control dinamarqués. A mediados do século XII, reinar en Dinamarca era realmente complicado: as guerras civís sucedéronse, creando tensións. Valdemar o Grande (1131-1182) tomou o poder, estabilizouno e realizou unha reorganización da administración. Durante o seu reinado construíuse un castelo na aldea de Havn que deu orixe á que hoxe en día é a cidade de Copenhaguen. Valdemar converteu ao país nunha potencia destacada na zona do mar Báltico. El e os seus sucesores dirixiron diversas cruzadas para reclamar territorios situados na actual Estonia. A lenda di que a bandeira dinamarquesa, a Dannebrog, caeu do ceo durante unha batalla ocorrida en Estonia en 1219.

Durante a Idade Media a coroa e a igrexa mantiveron unha estreita colaboración. Durante este período construíronse miles de igrexas por todo o país. A economía mellorou durante o século XII, sobre todo grazas ao comercio de arenques; no século XIII iniciouse un período de dificultades económicas e o derrubamento temporal da autoridade do rei, o cal tivo dificultades para manter o control do reino. Houbo longos períodos de relacións conflitivas entre os monarcas daneses e os papas de Roma, coñecidos como conflitos arquiepiscopais. A finais do século XIII, a forza do rei atopábase debilitada e a nobreza forzou ao rei a conceder un foro, considerado como a primeira Constitución danesa.

O reino seguiu debilitándose: o territorio de Escania estivo durante un tempo baixo control sueco. En 1340 o trono recaeu en Valdemar Atterdag, político experto que foi capaz de reunificar Dinamarca. A peste negra, que afectou o país durante estes anos, axudou na súa campaña de reunificación. Os seus esforzos por ampliar o reino leváronlle a diversos enfrontamentos coa liga Hanseática, que se aliou con Suecia para atacar Dinamarca. O ataque fracasou, xa que as forzas danesas afundiron gran parte da frota Hanseática. Afortunadamente para a liga, os nobres de Xutlandia rebeláronse contra o incremento dos impostos proposto para financiar a expansión no Báltico: as presións da liga e da nobreza obrigaron ao rei a exiliarse en 1370.

Margarida I foi a filla de Valdemar Atterdag, que casou con Haakon VI de Noruega nun intento de unir estes dous reinos e Suecia, xa que Haakon estaba relacionado coa familia real sueca. O seu fillo Olav estaba destinado a dirixir o tres reinos pero a súa morte provocou que fose Margarita a encargada de facelo. Durante a súa vida, os reinos de Dinamarca, Noruega e Suecia (incluídas as Illas Feroe así como Islandia, Groenlandia e a actual Finlandia) estiveron unificados e baixo o seu mandato, no que se coñeceu como Unión de Kalmar, feita oficial en 1397. O seu sucesor, Erik de Pomerania, non tiña a habilidade da raíña e foi o responsable directo da desintegración da Unión. Con todo, cando Cristovo de Baviera chegou ao trono Escandinavia volveu unirse, aínda que dun modo breve. A nobreza sueca estaba cada vez máis descontenta e a unión converteuse nun concepto legal máis que nun concepto real.

A principios do século XVI chegou ao poder o rei Cristián II. Conquistou Suecia nun intento de reforzar a unión. Asasinou a numerosos membros das forzas suecas antiunionistas, así como a civís, entre os que se atopaban mulleres e nenos. Isto destruíu toda esperanza de manter a unión escandinava. A reforma protestante, orixinada en Alemaña polas ideas de Martiño Lutero, foi introducida en Dinamarca en 1536, e tivo un grande impacto; a actual Igrexa de Dinamarca é luterana. Como no resto de Europa, a expansión do protestantismo foi posible pola poderosa combinación do entusiasmo popular co intento dos gobernos de afastarse do control de Roma.

Durante o século XVI Dinamarca creceu de forma notable. A economía dinamarquesa beneficiouse da Guerra dos Oito Anos nos Países Baixos, xa que un número notable de refuxiados desa zona, a máis desenvolvida economicamente de toda Europa, chegou a Dinamarca. Isto axudou a modernizar a sociedade e a establecer vínculos comerciais cos Países Baixos. Naquela época Dinamarca era un reino relativamente poderoso. A política europea do século XVI estivo fortemente influída pola contenda entre as forzas católicas e as protestantes, o que fixo inevitable que Dinamarca se vise involucrada na guerra se chegaba a producirse. A Guerra dos Trinta Anos chegou aos estados protestantes en 1620 e Dinamarca foi reclamada para defender a causa protestante. A intervención en Alemaña das forzas dinamarquesas, dirixidas polo rei Christián IV, foi un fracaso; pola contra, a posterior intervención sueca foi un auténtico éxito. Christián IV reinou entre 1588 e 1648. Despois da súa morte, Dinamarca enfrontouse a Suecia nunha nova guerra. Un inverno anormalmente frío permitiu que as tropas suecas chegasen até Copenhaguen. A paz de 1658 cedeu a Suecia tres das provincias máis ricas de Dinamarca: Escania, Halland e Blechinge, baixo os termos do tratado de Roskilde.

Como resultado do desastre da guerra contra Suecia, o rei Federico III foi capaz de convencer aos nobres de que lle desen algúns dos seus poderes a cambio dunha redución dos impostos; comezaba así a era do absolutismo en Dinamarca e a asemblea dinamarquesa queda suspendida durante dous séculos. Durante este período, o poder centralizouse en Copenhaguen e o goberno reorganizouse dunha maneira moito máis xerárquica, construído ao redor do rei como punto central da administración. Os oficiais da corte dominaban a administración, así como un novo grupo de burócratas. A aristocracia viu como a súa influencia se reducía notablemente e tanto a administración como as leis modernizáronse neste período. Os intentos de diversificar a economía para non depender en exclusiva da agricultura fallaron e durante este período houbo moi poucas industrias, excepto na zona de Copenhaguen.

A finais do século XVIII realizouse unha extensa reforma agraria e así, durante todo o século XVIII, a economía dinamarquesa tivo un bo comportamento, xa que a demanda dos produtos agrícolas dinamarqueses se estendeu por toda Europa. Os barcos dinamarqueses comerciaron con todo o continente, así como a zona do Atlántico norte. As ideas do Século das Luces volvéronse moi populares entre a clase media dinamarquesa, aumentando o interese polas liberdades persoais. Ao mesmo tempo, empezouse a desenvolver un sentimento nacionalista danés e aumentou a hostilidade cara aos alemáns e noruegueses presentes na corte real. O antagonismo entre alemáns e dinamarqueses fíxose máis forte a partir de mediados do século XVIII.

A solidez da economía dinamarquesa viuse fortemente afectada as perdas provocadas durante as guerras napoleónicas. Dinamarca aliouse con Francia e librou diversas batallas contra as tropas británicas. A frota británica atacou Copenhaguen en 1801 (Primeira Batalla de Copenhaguen). En 1807 a frota británica bombardeou de novo a cidade, o que provocou numerosas baixas civís. En 1808 un exército español de 15.000 homes ao mando do Marqués da Romana interveu en Dinamarca en apoio de Napoleón. Tras a derrota da frota dinamarquesa, Noruega pasou da coroa de Dinamarca á de Suecia polo tratado de Kiel, como recompensa a Suecia por parte do bando vencedor. Pero as revoltas norueguesas terminaron na independencia, e os noruegueses coroaron a Christian Frederick (o futuro Christián VIII) como rei. Durante este período, Dinamarca estivo literalmente en bancarrota e a poboación sufriu grandes privacións. Curiosamente, é coñecido como a idade de ouro da historia intelectual dinamarquesa. A literatura, pintura, escultura e a filosofía tiveron unha época inusualmente brillante. Hans Christian Andersen, Søren Kierkegaard e Bertel Thorvaldsen realizaron as súas obras durante este período.

Os movementos liberais e nacionalistas gañaron forza a partir de 1830. O 5 de xuño de 1849, Dinamarca converteuse nunha monarquía constitucional. A crecente burguesía empezou a esixir un posto no goberno; para evitar unha revolta sanguenta, o rei Federico VII concedeu as demandas da cidadanía e redactouse unha nova Constitución que repartía os poderes. O rei converteuse na cabeza do poder executivo, que se complementaba co poder lexislativo, que residía en dúas cámaras parlamentarias: o Folketing, que representaba a granxeiros, mercadores, comerciantes e a clase media, e o Landsting, que representaba á vella aristocracia. A situación política emerxente coa nova constitución alarmou a algunhas das antigas elites sociais, que temían que cidadáns con educación básica substituísen a profesores e profesionais nas posicións de poder. Os campesiños, en coalición con elementos radicais das cidades, gañaron a maioría dos asentos do Folketing e iniciouse unha crise constitucional, que finalizou en 1901 coa introdución dun goberno parlamentario. Decidiuse que ningún goberno podía actuar contra os desexos da maioría parlamentaría.

Durante as primeiras décadas do século XX as mulleres conseguiron o dereito ao voto (1915), e algunhas das colonias danesas nas Indias orientais vendéronse aos Estados Unidos. Durante este período, Dinamarca empezou unha serie de reformas sociais e laborais que sentaron a base do actual Estado do Benestar. Aínda que Dinamarca se mantivo neutral durante a Primeira Guerra Mundial, o conflito afectou o país de forma considerable. O comercio co resto de Europa interrompeuse e o continente entrou nunha etapa de inestabilidade económica. Nas eleccións de 1924 o partido social demócrata converteuse no máis votado, posición que mantivo até o ano 2001.

A pesar da súa declaración de neutralidade ao comezo da Segunda Guerra Mundial, Dinamarca foi invadida polas tropas nazis o 9 de abril de 1940 e estivo ocupada até o 5 de maio de 1945. Durante o inicio do período de ocupación, o Folketing seguiu realizando sesións e a policía mantívose baixo control danés. A partir de 1943, os nazis tomaron o control total sobre o país, o que provocou que se desenvolvese un importante movemento de resistencia. Aínda que o control se facía cada vez máis difícil, os alemáns non se retiraron de Dinamarca até a chegada das tropas aliadas, case ao final da guerra. Durante a ocupación, un gran número de xudeus daneses emigrou até Suecia para evitar a deportación.

En 1953 realizáronse algunhas reformas políticas importantes en Dinamarca, como a abolición do estado de colonia de Groenlandia ou a reforma constitucional, que permitía a subida ao trono dunha muller. Ao finalizar a Segunda Guerra Mundial o país abandonou a súa tradicional posición de neutralidade. Dinamarca converteuse en membro das Nacións Unidas e foi un dos membros fundadores da OTAN. En 1973 aprobou a entrada na Comunidade Económica Europea, predecesora da Unión Europea. En 2000, Dinamarca decidiu por referendo non unirse á moeda única europea, o euro.

O territorio de Dinamarca consta da península de Xutlandia (en dinamarqués: Jylland) e de 443 illas, das cales 76 están habitadas. Cunha lonxitude máxima de 375 km, que se estende dende a fronteira alemá con Schleswig-Holstein cara ao norte, o país é, en xeral, plano e con poucas elevacións, sendo o Møllehøj con 170,86 m o punto máis alto e o Lammefjord o máis baixo con 7 metros baixo o mar, e cunha altura media de tan só 31 m por riba do nivel do mar. A súa costa oeste está protexida das tempestades no mar do norte por dunas e bancos de area. As illas atópanse no mar Báltico, que forma tamén a fronteira leste de Xutlandia.

A paisaxe danesa foi formada en gran parte polos glaciares que cubrían por completo esta zona, no que as idas e vindas das masas de xeo acumularon outeiros de material areoso. Hoxe en día un cinto destes outeiros separan o leste do oeste de Xutlandia. Entre as illas máis importantes pódense destacar a situada ao leste de Xutlandia, separada polo estreito do Pequeno Belt, Fionia e a illa que se atopa no seu lado sueste, Langeland (en galego: terra longa), algo máis pequena; ademais da illa de Selandia, máis aló do Gran Belt (en dinamarqués: Storebælt), onde se atopa a capital, Copenhaguen. Mais lonxe ao leste atópase a illa granítica de Bornholm, situada entre Polonia ao sur e Suecia ao norte. Moitas das illas están ligadas por pontes, destacando sobre todo a ponte de Øresund, que liga Selandia a Suecia, e a ponte do Gran Belt, que liga Fionia á propia Selandia. É preciso destacar finalmente ás illas de Groenlandia e Feroe, territorios dependentes de Dinamarca.

A vexetación autóctona está formada por bosques de árbores con folla caduca. Nas reforestacións estes están sendo desprazados cada vez máis por coníferas. A maior parte dos bosques utilízanse como protección contra os ventos e para evitar a perda de terra e area polo lado do mar do norte. A parte de cervos e veados non se conservaron animais maiores nos bosques de Dinamarca, con todo hai unha fauna importante e variada de aves. A contaminación ambiental é a principal ameaza para a fauna danesa nas zonas acuáticas preto das costas e nos lagos e ríos do interior. Como recursos naturais atópanse en Dinamarca petróleo, gas natural, peixe, sal e rocha calcaria.

O clima de Dinamarca é suave e agradable durante todo o ano e, por tanto, é pouco frecuente experimentar situacións climáticas extremas, estando marcado o clima pola súa situación setentrional e a corrente do Golfo. Os veráns son frescos cunha temperatura media en agosto de 15,7 °C e os invernos suaves con temperaturas medias en xaneiro e febreiro de 0 °C. Hai suficientes precipitacións durante todo o ano, cunha media de 121 días con precipitacións ao ano, cunha media de 712 mm. anuais co outono como a estaación máis húmida e a primavera a máis seca e a miúdo sopran ventos moderados a fortes do oeste nas costas. Por mor da súa localización no norte de Europa, hai grandes variacións na duración da luz diúrna, no inverno os días son curtos, coa luzada saíndo en Copenhaguen arredor das 8:45 am e o solpor poñéndose ás 3:45 pm (hora local), mentres os días son longos no verán coa luzada ás 4:30 am e o solpor ás 10 pm.

O territorio de Dinamarca está dominado polo bioma de bosque morno de frondosas. WWF distingue en Dinamarca dous ecorrexións diferentes:

Ademais, as illas Feroe constitúen a ecorrexión denominada pradería boreal das illas Feroe.

En Dinamarca hai conciencia coa xestión responsable e preservación do ambiente, especialmente en reducir o impacto antrópico no ao actual período de quecemento global. Dinamarca é, en termos relativos, a máis destacada en canto a fabricación e utilización de turbinas eólicas, co compromiso realizado nos anos 1970 de chegar a obter a metade da produción de enerxía do país mediante o vento. Actualmente xera máis do 20% da súa electricidade mediante aeroxeradores, maior porcentaxe que calquera outro país, e é o quinto en produción total de enerxía eólica, a pesar de ser o país número 56 en canto a consumo eléctrico. Cómpre destacar que do 7 ao 18 de decembro de 2009 foi celebrada a Conferencia sobre o Cambio Climático da ONU 2009 en Copenhaguen, aínda que a maioría dos medios sinalaron que o acordo logrado finalmente distaba bastante do que se agardaba por parte da ONU e os científicos.

Dinamarca é unha monarquía constitucional, cunha lista de monarcas que se mantivo de forma continua por un período de máis de 1.000 anos (excepto nun período de interregnos entre 1332 e 1340). No ano 2010 a actual Raíña é Margarida II, que ten numerosas funcións de tipo cerimonial, como por exemplo designar ao Primeiro Ministro e ao gabinete, responsables da administración do goberno. Con todo, ten que realizar consultas cos diferentes líderes parlamentarios antes da designación, xa que o gabinete pode ser destituído mediante unha moción de censura presentada no Folketing, o Parlamento danés. Os membros do gabinete non teñen por que ser parlamentarios.

Entre 1849 e 1953, o Folketing foi bicameral, mais en 1953 a nova Constitución estableceu un sistema unicameral, formado por non máis de 179 membros, dos cales dous proceden de Groenlandia e dous das Illas Feroe. As eleccións celébranse como mínimo cada catro anos, aínda que o Primeiro Ministro ten a potestade de convocar eleccións anticipadas. Os membros do Folketing elíxense por un complicado sistema de representación proporcional: calquera partido que reciba polo menos o 2% dos votos totais ten representación. O resultado deste sistema é unha gran cantidade de partidos políticos (no Parlamento actual despois das eleccións de 2007 están presentes oito partidos, máis outros catro distintos das Illas Feroe e Groenlandia). O partido máis votado recibiu nas eleccións de 2007 o 26,2% dos votos. A participación nas eleccións ten unha media do 85%, sendo nas últimas eleccións do 86,6%.

As Illas Feroe e Groenlandia teñen o seu propio goberno autónomo, cun alto comisionado que actúa como representante do goberno danés no territorio. O goberno autónomo é o responsable das políticas locais; as relacións internacionais, a política monetaria e a de defensa dependen directamente do goberno danés.

A vida política en Dinamarca é ordenada e democrática. Os cambios políticos prodúcense de forma gradual a través dun proceso froito do consenso; os métodos políticos e as actitudes son, en xeral, moderados. Os socialdemócratas, definidos historicamente como un movemento obreiro ben organizado, que hoxe en día representan máis á clase media, mantivéronse no poder durante a maior parte das lexislaturas posteriores á Segunda Guerra Mundial. Desde 1982 até 1993 e desde as eleccións de 2001, Dinamarca estivo gobernada por unha coalición liberal-conservadora, dirixida por Anders Fogh Rasmussen. No ano 2007 o Primeiro Ministro era Lars Løkke Rasmussen, dos liberais.

Desde o 1 de xaneiro de 2007, Dinamarca está dividida en 5 rexións (regioner) e 98 concellos (kommuner) que substituíron os tradicionais condados e os antigos 270 concellos respectivamente. As cinco rexións existentes son:

O arquipélago de Ertholmene non forma parte de ningunha rexión nin concello, adminístrao o goberno dinamarqués.

Dende 1970 até o 31 de decembro de 2006, Dinamarca estivo dividida en 13 distritos (en dinamarqués: amter) e 271 comunas (kommuner). No caso da área metropolitana de Copenhaguen, este estaba administrado polo distrito homónimo, fóra de dous municipios autónomos, un do mesmo nome e o de Frederiksberg. En tanto, a illa de Bornholm atopábase dividida en cinco municipios que conformaban un condado ata que foron unidas nun só municipio rexional o 1 de xaneiro de 2003. Este municipio rexional tiña as mesmas características que os municipios autónomos da capital.

En 2004, o goberno propuxo reformar o sistema administrativo ao actual: cinco grandes rexións co fin de administrar o sistema de saúde. A proposta ademais incluía a redución de municipios a preto de 100 cun mínimo de 20.000 habitantes por cada un (aínda que se estableceron algunhas excepcións). O Parlamento de Dinamarca finalmente aprobou a proposta o 24 de febreiro de 2005.

A moderna economía de mercado de Dinamarca permite que exista unha agricultura de alta tecnoloxía, uns altos niveis de benestar, unha moeda estábel e unha alta dependencia dos mercados exteriores. Dinamarca é un exportador neto de produtos alimenticios e enerxía e ten unha balanza de pagamentos positiva. É dependente dos intercambios comerciais cos outros países e da capacidade de influencia nas conxunturas internacionais e nos factores económicos. O valor das exportacións e importacións compón cerca dun terzo do valor do PIB, facéndose gran parte dos intercambios comerciais con outros estados da Unión Europea, sendo o socio de comercio bilateral máis importante Alemaña e tendo unha boa interacción económica con Suecia e o Reino Unido. Fóra da UE, Dinamarca mantén relacións comerciais con Noruega, Estados Unidos e Xapón.

Dende a Segunda Guerra Mundial, as exportacións danesas están en expansión. A venda de produtos industriais superou a exportación agraria, ocupando un lugar cada vez máis importante dentro da pauta de exportacións. Ao final dos anos 90, a exportación industrial constituíu aproximadamente 80% do valor total das vendas ao exterior, mentres as vendas de produtos agrarios representaron 11%. As áreas de ferramentas e maquinaria forman 26% do total das exportacións industriais, os produtos químicos representan 12% e os produtos da industria agroalimentaria atenden ao 4%.

No caso das importacións, os principais produtos comprados son materias primas e produtos semifabricados, incluíndo a enerxía. A compra de maquinaria e equipamentos de produción para industria e comercio representa 67% do valor total de importacións. Nos anos 80, a importación de enerxía caeu significativamente, debido ao aumento da produción interna de petróleo. Os outros 33% de importacións son de produtos de consumo, como os automóbiles.

Un 75% dos traballadores daneses pertence a algún sindicato dentro da Confederación Dinamarquesa de Sindicatos. As relacións entre os sindicatos e a patronal son de cooperación. Os convenios laborais que fixan os horarios de traballo e os salarios negócianse entre a patronal e os sindicatos, cunha mínima implicación do goberno. O goberno foi capaz de igualar e superar os criterios económicos de converxencia necesarios para entrar na unión económica e monetaria da Unión Europea. Mais, Dinamarca, nun referendo realizado en setembro de 2000, decidiu non adoptar o euro como moeda, mantendo o uso da coroa.

Moitos dos daneses actuais trazan a súa árbore xenealóxica a partir da poboación xermano-gótica que habitou Dinamarca dende tempos prehistóricos. Con todo, coa inmigración que chegou ao país nos últimos anos, a poboación danesa fíxose máis heteroxénea. O dinamarqués é o principal idioma de Dinamarca. Durante as migracións dos Hunos e os eslavos, os daneses instaláronse na península de Xutlandia. Foron expulsados polos nativos e outras tribos de orixe xermánica. Os atacantes deixaron atrás unha chea de barcos, cuxos restos, na actualidade, aínda se están recuperando.

Unha pequena minoría de xermano-parlantes habita hoxe en día no sur de Xutlandia, exactamente no norte de Schleswig. Os duques de Schleswig e Holstein estiveron durante moito tempo baixo as ordes do Santo Imperio Romano, cuestión que se utilizou para manterse independentes. A zona norte de Schleswig entrou a formar parte de Dinamarca co Tratado de Versalles. Hoxe en día gran parte da poboación das zonas fronteirizas fala os dous idiomas. A maior parte da poboación de orixe inuit habita en Groenlandia; as Illas Feroe teñen unha poboación nórdica que fala a súa propia linguaxe. A educación é obrigatoria desde o sete aos 16 anos e é gratuíta até o nivel universitario.

A Igrexa do Pobo Danés, unha forma de luteranismo, está apoiada polo estado e, de acordo cos datos de 2002, un 84,3% dos daneses practican esta relixión, con todo, Dinamarca permite a liberdade de cultos e na actualidade practícanse doce relixións. Entre as que as que contan con máis seguidores son os bautistas, metodistas, pentecostais, anglicanos, luteranos libres e católicos, sendo un 3% da poboación musulmá.

A composición étnica actual é a seguinte:

Algúns dos valores máis importantes na cultura danesa son, entre outros, a empatía, a solidariedade, a confianza entre as persoas, a tolerancia, a liberdade, a igualdade e a xustiza. Seguen ao pé da letra as súas leis e a súa constitución. Os dinamarqueses están moi dispostos a demostrar a cultura que teñen e orgullosos da súa historia, sempre pondo de fronte a súa bandeira, a súa raíña, e a súa moeda (a coroa dinamarquesa). A maior parte da poboación de Dinamarca opina que as tradicións danesas forman parte do patrimonio cultural nacional, e moitos creen que hai que protexelas fronte a influencias externas. Con todo, isto non significa que non adopten tradicións doutras culturas próximas.

Os dinamarqueses teñen unha actitude moi relaxada e alegre fronte á vida, o cal se reflicte no seu trato social que adoita ser moi informal. Son tolerantes, pacíficos, de mentalidade aberta e sen ningún tabú. A sinceridade é importante para os daneses, que son francos e que non ocultan as súas opinións críticas. O humor danés é irónico, sarcástico e informal e utilízase con frecuencia en calquera tipo de conversación como unha forma de mostrar confianza. Non é unha porta aberta para ofender ou faltar o respecto. É case imposible ofender a un danés. Con todo, para algunhas culturas pode ser difícil interpretar o humor e sarcasmo danés. A actitude relaxada dos daneses ademais reflíctese nos moitos ambientes alternativos que ten Dinamarca e que son unha parte fascinante e exuberante do país.

A xente da península Xutlandia caracterízase por seren granxeiros e por costumes máis arraigados e tradicionais. A poboación da illa Fionia, son xente dedicada á agricultura, a súa maneira de falar é coñecida por moitos como 'cantada', viven nunha illa pequena o que os fai chegar á capital Odense en trinta minutos aproximadamente. Fionia é chamada A illa do sorriso pola amabilidade da súa xente. Na illa Selandia, a xente traballa maiormente na industria, sendo a parte máis activa de Dinamarca. Algúns coñecidos dinamarqueses son o escultor Bertel Thorvaldsen, o compositor Carl Nielsen, o arquitecto Jørn Utzon, o físico Niels Bohr ou o astrónomo Tycho Brahe.

O dinamarqués é unha lingua xermánica falada por preto de seis millóns de persoas. Por motivos históricos de dominación danesa e de intercomunicación nos países acollidos ao Consello Nórdico, en Islandia ensínase esta lingua nas escolas, o que permite comunicarse aos islandeses en danés con certa competencia. É considerado ademais, un dos idiomas máis difíciles de aprender en Europa pola súa complicada pronuncia.

A maior parte do léxico danés procede do antigo nórdico, do cal se formaron novas palabras mediante palabras compostas. Con todo, unha porcentaxe considerable de vocabulario procede do baixo alemán, (por exemplo, betale = pagar, måske = se cadra). Posteriormente, o alto alemán, o francés e agora o inglés superaron ao baixo alemán na súa influencia sobre o danés. A relación xenética e histórica entre o inglés e o danés fai que numerosas palabras de ambas as linguas se parezan; por exemplo, hånd (hand), igen (again), næse (nose). Con todo, a pronuncia destas palabras en ambas as linguas varía considerablemente. Esta relación está marcada especialmente pola invasión viquinga de parte do norte de Inglaterra. A primeira tradución da Biblia ao danés publicouse en 1550.

Algúns exemplos de escritores famosos de obras en danés son o filósofo existencial Søren Kierkegaard, o prolífico escritor de fábulas Hans Christian Andersen e o novelista Ludvig Holberg. Tres autores daneses do século XX recibiron o Premio Nobel de Literatura: Karl Adolph Gjellerup e Henrik Pontoppidan, que o recibiron en 1917; e Johannes Vilhelm Jensen, galardoado en 1944. Outros escritores dinamarqueses coñecidos son Jeppe Aakjær, Martin Andersen Nexø, Jens Immanuel Baggesen, Herman Bang, Karen Blixen, Sven Hassel, Ludvig Holberg, Ole Henrik Laub, N. F. S. Grundtvig, Ole Lund Kirkegaard ou Klaus Rifbjerg.




#Article 60: Estatística (1659 words)


A estatística é a rama das matemáticas que describe os fenómenos onde non hai un compoñente absoluto, é dicir, trata coa aleatoriedade dos resultados da experiencia cotiá. A estatística axuda a todas as demais ciencias a xerar modelos matemáticos xerais onde se teña considerado un compoñente aleatorio.

A estatística como ciencia utiliza conxuntos de datos numéricos para obter inferencias baseadas no cálculo de probabilidades.

Ten como base a análise de datos ou estatística descritiva e o cálculo de probabilidades. Ambas as dúas xorden por separado a fin de uniren por unha banda os métodos e pola outra os modelos, conformando de tal xeito a estatística tal e como a coñecemos na actualidade.

Unha das ramas máis interesantes da estatística é a inferencia estatística, que permite inferir ou prever tendencias ou describir resultados dun fenómeno ou experimento estudado a partir dun modelo xeral do devandito fenómeno. Porén, tamén se emprega para o traballo e a simplificación de grandes cantidades de datos: o uso de grandes poboacións ou corpus de datos poden obrigar a un uso de resultados que dean unha visión xeral do conxunto e axuden a tomar decisións con rapidez. Por exemplo, mentres os diferentes puntos medidos nunha topografía teñen unha certa individualidade que non se pode reducir, a xenética de poboacións, a dialectoloxía ou a lingüística de corpus aplicada a Galicia fai necesario o uso de simplificadores estatísticos coma a media, a mediana, o desvío estándar, a regresión etc.

As súas subdivisións dependen da disciplina á cal se enfoque, posto que, como especialidade matemática que é, resulta ser unha ciencia auxiliar en canto ás súas aplicacións.

O coñecemento da historia dunha disciplina é importante, polo menos en tres aspectos: 

A estatística actual é o resultado da confluencia de dúas disciplinas: Cálculo de Probabilidades e Estatística, entendida esta última como a Aritmética. Etimoloxicamente estatística, deriva de Estado, do latín status.

 
En civilizacións antigas, o azar explicábase mediante a vontade divina. Os oráculos, sacerdotes e pitonisas en Grecia e Roma usaban a configuración resultante de botar catro dados para agoirar o futuro e revelar a vontade favorable ou desfavorable dos deuses. Prácticas semellantes aparecen en culturas distantes como a xudía, tibetana ou india. Esta actitude máxica a respecto do azar maniféstase igualmente en (Piaget)

O Renacemento supón un novo enfoque global de considerarmos o mundo. Neste sentido, hai unha reconsideración dos experimentos aleatorios, e os matemáticos italianos de comezos de século XVI, empezan a interpretar os resultados de experimentos aleatorios simples. Cabe destacar, entre outros, Cardano, Galileo e Tartaglia.

O desenvolvemento da análise matemática dos xogos de azar prodúcese de vagar durante os séculos XVI e XVII con Pascal e Fermat e o Chevalier de Meré estudando dar resposta á aparición dos resultados en distintos xogos de azar, daquela moi populares. O cálculo de probabilidades consolídase como disciplina independente no período que vai desde a segunda metade do século XVII até comezos do XVIII.

Durante o século XVIII o cálculo de probabilidades espállase por problemas físicos e actuariais (en seguros marítimos). Neste período cabe destacar a aplicación a problemas físicos e astronómicos que aparecen ligados ao contraste empírico da Teoría de Newton. Newton estableceu unha teoría común para explicar fenómenos que tiñan sido obxecto de estudos fragmentarios e incompletos. Tamén durante este século e parte do XIX as investigacións físicas e astronómicas dan pulo ao desenvolvemento dos primeiros métodos estatísticos. O primeiro problema foi o Tratamento de Erros de medida, desenvólvese un método para estimar unha cantidade descoñecida a partir dun conxunto de medidas do seu valor que presentan un erro experimental (Bernouilli), tamén se desenvolve un test para determinar se pode aceptarse a hipótese de aleatoriedade no ordenamento das órbitas dos planetas. Por outra banda Pierre Simon máis coñecido como Marqués de Laplace, introduce a primeira definición explícita de probabilidade. E elabóranse modelos para predicir valores dunha variable a partir doutras posibelmente relacionadas con elas, a regresión.

A segunda contribución fundamental a este período é debida a Gauss quen resolve de modo xeral o problema de estimación de modelos estatísticos con aplicación en Astronomía.

Durante a primeria metade do século XIX os matemáticos-astrónomos continúan a ampliar a Teoría de erros. Caben destacar entre outros investigadores: Auguste Bravais, Pierce e Simon Newcomb. Máis os avances en Teoría de Erros teñen pouca influencia noutros campos fóra da Física ou Astronomía, en particular teñen pouca influencia nunha disciplina cuxo campo de estudo é a Análise Cuantitativa de datos demográficos, sociais e económicos e que se coñecía desde o século XVII co nome de Estatística.

Desde a antigüidade, os Estados teñen recollido información sobre a poboación e riqueza que existía nos seus dominios. Os censos romanos, os Inventarios de Carlomagno etc., poden considerarse precedentes da institucionalización da recollida de datos demográficos e económicos polos Estados Modernos, principalmente por razóns fiscais. Esta aritmética política ou Estatística Descritiva evolúe durante os séculos XVII e XVIII tomando progresivamente un carácter máis cuantitativo.

O primeiro intento de aplicar un razoamento propiamente estatístico, no sentido actual do termo, a datos demográficos é debido a Graunt (1662). Graunt intenta estimar a poboación inglesa da súa época, e foi quen de, a partir dunha mostra, estimar por primeira vez taxas de mortalidade por idades e deducir a frecuencia de nacementos de homes e mulleres, entre outras análises demográficas relevantes.

As primeiras táboas completas de mortalidade foron publicadas por Edmund Halley en 1693, que estudou o problema dos seguros de vida. Durante o século XVIII hai un rápido crecemento dos seguros (sobre todo marítimos) na Inglaterra, e aplícanse as técnicas demográficas de Graunt e Petty para facer os primeiros censos oficiais. O primeiro censo que se coñece foi debido ao Vicerrei D. Pedro de la Fasca, en Perú. Na Europa o primeiro censo faise en Irlanda en 1703 e en España, o primeiro faise en 1787 ao abeiro do Conde de Floridablanca.

A comezos do século XIX pode afirmarse que a case totalidade dos estados europeos recollen información oficial mediante censos de datos demográficos, económicos, climáticos etc. Paralelamente xorden as Axencias Oficiais de Estatística. En 1834 creouse a Royal Statistical Society en Londres e máis tarde a American Statistical Association. En España a Lei da Función Estatística Pública regula o ordenamento Estatístico Oficial na Administración do Estado. Na Galiza é o Instituto Galego de Estatística (IGE) quen se encarga de elaborar os produtos estatísticos para fins da Comunidade Autónoma Galega. Xa nas Comunicades Europeas, de máis recente creación, o Eurostat encárgase da estatística para fins comunitarios

  
Durante o século XVIII e a maior parte do XIX , a Estatística evolúe como ciencia separada do Cálculo de Probabilidades e a Teoría de Erros aínda que aparecen os primeiros autores De Moivre e Deparcieux que aplican o cálculo de probabilidades a datos demográficos e Condorcet e Laplace a problemas de aritmética política. Unha contribución importante cara a dita síntese é debida a Adolphe Quetelet (1846),que sostén a importancia do cálculo de probabilidades para o estudo de datos humanos. Quetelet demostrou que a estatura dos recrutas dunha quinta seguía unha distribución normal, e introduce o concepto de “home medio”. Non obstante había aínda obstáculos de índole lingüística e de conceptos por eliminar. A unión entre ambas as correntes ven a producirse a comezos do século XIX, favorecida en gran parte, polos novos problemas teóricos e metodolóxicos que formulaba a contrastación empírica da Teoría de Darwin.

Do mesmo xeito que Newton é importante na Estatística en canto aos seus estudos na Física e Astronomía, Darwin en Bioloxía introduce novidades como: a variabilidade, a selección mediante a loita pola existencia, o concepto de poboación composta por unidades elementais. Para resolver estes problemas Francis Galton (1822-1911), curmán de Darwin, utiliza os métodos estatísticos aplicados polos demógrafos os modelos probabilísticos existentes para explicar aspectos de evolución das especies. Galton tamén introduce o concepto de regresión comparando estaturas de pais e fillos.

A contribución de Galton inflúe grandemente en Weldon, Pearson, Fisher ou Edgeworth, investigadores todos na área de influencia da Bioloxía. Precisamente o primeiro departamento de Estatística no sentido actual é fundado por Galton quen tamén apoia a aparición da revista Biométrica.

Para Weldon a resolución dos problemas de evolución animal é esencialmente estatístico. Xa que logo debemos coñecer, entre outros:
a) A porcentaxe de animais que mostran un certo grao de anormalidade a respecto dun carácter.
b) O grao de anormalidade doutros órganos que acompaña as anormalidades dun órgano dado.
c) A diferenza entre a taxa de mortalidade en animais con diferentes graos de anormalidade a respecto dun órgano.
d) A anormalidade dos descendentes en termos de anormalidade dos pais e viceversa

Isto nos indica o enfoque metodolóxico que desde entón se adopta na investigación biolóxica utilizando o método estatístico. Por isto moitos dos métodos estatísticos actuais foron desenvolvidos a partir de problemas biolóxicos por biólogos. As técnicas foron posteriormente normalizadas e depuradas polos matemáticos para dar lugar ao que corresponde o corpo actual da ciencia Estatística

Os métodos estatísticos comezan a popularizarse a partir deste século, con etapas de maior ou menor avance. Aparecen o Control da Calidade na Enxeñaría, o Deseño de Experimentos en Agronomía, os Métodos Factoriais en Psicoloxía, os Métodos Multivariantes nas Ciencias Sociais etc. De xeito que hoxe en día a estatística regula a nosa vida: IPC, Fondos Europeos etc. Pero, en xeral, os métodos que aparecen para dar solución a problemas dunha disciplina concreta permiten ser utilizados noutros campos diferentes. Aparecen, así, disciplinas de Estatística Aplicada con nomes mixtos entre a disciplina de aplicación e a estatística, como Econometría, Dasometría, Sociometría, Bioestatística etc.

Durante a II Guerra Mundial, e aplicados a problemas militares, aparecen os problemas de Optimización e Xestión de recursos que dan lugar ás técnicas de Investigación Operacional. E máis recentemente, coa irrupción dos ordenadores persoais, a Estatística está a vivir un grao de desenvolvemento e aplicación extraordinaria, coa aparición de grandes Bases de Datos e potentes programas informáticos de Software Estatístico que permiten o seu tratamento e explotación.

En función da área na cal se enfoque, pódese considerar:




#Article 61: Estado (2283 words)


Un Estado é unha organización política constituída por un conxunto de institucións burocráticas estables, a través das cales exerce o monopolio do uso da forza (soberanía) aplicada a unha poboación dentro duns límites territoriais establecidos.

Moitas sociedades humanas foron gobernadas por estados durante milenios; con todo, a maioría das persoas na prehistoria vivían en sociedades sen estado. Os primeiros estados xurdiron fai uns 5500 anos xunto co rápido crecemento das cidades, a invención da escritura, e a codificación de novas clases de relixión. Co tempo, desenvolveuse unha variedade de formas diferentes de estados, empregando unha variedade de xustificacións para a súa existencia (como o dereito divino, a teoría do contrato social, etc.). Hoxeen día, con todo, o estado-nación moderno é a forma predominante de estado a que están sometidas as persoas.

A definición non é fácil pois depende da orientación ideolóxica ou científica de cada autor. Porén, a maior parte coinciden nos trazos esenciais. Hai tres grandes orientacións de fondo das que depende en cada caso a definición de estado.

O estado caracterízase pola finalidade que cumpre e polos valores que realiza. Non importa tanto o que é como o que deber ser ou facer o estado. Na tradición clásica o estado está orientado e xustificado pola idea do Ben Común. 

A referencia fundamental non é a finalidade senón o mesmo fenómeno do poder. O substancial é que o estado é unha estrutura de dominación e que consegue, polas razóns que sexan, a obediencia dos cidadáns. Constatase e descríbese o ser, non o deber ser.

Enmarcanse dentro do tipo das construcións xurídico-formais que fan unha análise da realidade política en termos estritamente xurídicos ou normativos. A figura máis destacada desta corriente formalista é Hans Kelsen. Para este autor, o estado non é senón a totalidade do ordeamento xurídico, que constitúe un sistema e que se basea nunha norma hipotética fundamental. Os cidadáns son suxeitos xurídicos sobre os que recae a norma e o territorio o ámbito espacial de vixencia da orde xurídica.

A doutrina tradicional sostén que para que exista estado teñen que coincidir ao mesmo tempo e interrelacionados tres elementos básicos: territorio, poboación e poder.

O territorio é o elemento físico do estado, o seu soporte material. En canto tal é unha porción de superficie de terra ( o chan) e a zona do espazo aéreo que a esta correspóndelle segundo as leis de Dereito Internacional. Inclúe tamén o subsó, as augas interiores, ríos e mares, ademais dos buques de guerra, avións e sedes diplomáticas no estranxeiro.
O territorio defínese por tres notas:

É a base humana do estado. Un primeiro concepto pode ser o seguinte: conxunto de individuos que se encontran sometidos á xurisdición do estado. Compre distinguir tres conceptos: poboación, pobo e nación.

Para que ese pobo constitúase como estado fai falta que exista un poder independente, unha instancia de autoriade última e suprema que conte coa lexitimidade suficiente e polo tanto coa capacidade exixida para suscitar e atopar obediencia entre os cidadáns.

O poder do estado é:

A distinción entre nación e estado ten que ver coa distinción entre gobernantes e gobernados. Os gobernantes ocupan os postos de mando das institucións. Os gobernados son o conxunto de cidadáns ou nación a quen van dirixidos os mandatos, normalmente por medio de normas, pero que ao mesmo tempo poden contribuír participando de xeito directo ou indirecto na creación mesma das normas.

O recoñecemento é un acto discrecional da predisposición dos suxeitos preexistentes. Este acto ten efectos xurídicos, sendo considerados ambos suxeitos internacionais, o que recoñece e o que é recoñecido, de igual a igual posto que se crea un vínculo entre os dous.

Hoxe en día a doutrina aceptada para o recoñecemento dos estados é a doutrina Estrada, pragmática en tanto en canto un suxeito non sexa molesto para a sociedade internacional non vai ter dificultade para ser recoñecido. Enténdese que se un suxeito recoñece a outro vanse producir contactos entre ambos, polo que no momento no que se inician os trámites para o establecemento de relacións diplomáticas suponse que existe un recoñecemento internacional mutuo. Porén, a ruptura destas relacións diplomáticas non supón a perda do recoñecemento. Igualmente, unha simple declaración formal tamén é válida para recoñecer a outro estado sen iniciar relacións diplomáticas.

A palabra estado e os seus cognados (equivalentes lingüísticos)noutras linguas europeas (stato en italiano, estado en castelán, état en francés, staat en alemán) derivan en última instancia da palabra latina status, que significa status ou condición.

Co renacemento do dereito romano en Europa no século XIV, utilizouse este termo latino para referirse ao status social das persoas (como os distintos estamentos - nobreza, clero e terceiro estado), e, en particular, ao papel do rei. A palabra tamén estivo asociada ás ideas romanas (que datan dende Cicero) sobre o status rei publicae, o estado dos asuntos públicos. Co tempo, a palabra perdeu o significado de pertenza a determinados grupos sociais e pasou a asociarse co ordenamento xurídico da sociedade no seu conxunto e co sistema para o seu cumprimento.

As obras escritas a comezos do século XVI polo italiano Machiavelli (especialmente O príncipe) tiveron un importante papel á hora de popularizar a utilización da palabra estado, nun significado similar ao actual.

As primeiras formas de estado xurdiron cando se fixo posíbel centralizar o poder de forma duradeira. A agricultura e a escritura xogaron un importante papel neste proceso: a agricultura permitiu que parte da xente non tivera que dedicar a maior parte do seu tempo a garantir a súa subsistencia, e a escritura (ou o seu equivalente, como por exemplo os quipus incas) fixo posíbel a centralización de información vital.

Os primeiros estados coñecidos creáronse, entre outros lugares, no Antigo Exipto, Mesopotamia, India, China, e a civilización inca), porén, non foi ata fai relativamente pouco cando os estados desprazaron, case por completo e a nivel global, ás formas alternativas alternativas de organización de sociedades sen estado. Os grupos nómades de cazadores-recolectores e incluso grupos tribais de considerable tamaño e complexos baseados na agricultura existiron sen unha organización estatal permanente, estas formas de organización política sen estado prevaleceron durante toda a prehistoria e gran parte da historia da especie humana.

Ao principio os estados apareceron en lugares nos que unha cultura e un conxunto de leis se impuxeran pola forza ou mediante unha burocracia civil ou militar. Porén, na actualidade, isto non sucede na maioría dos casos, xa que hai estados multinacionais, estados federados e rexións autónomas.

Dende finais do século XIX, practicamente a totalidade do mundo atópase dividida en zonas con fronteiras máis ou menos definidas reclamadas por varios estados. Anteriormente, moitas grandes areas de terra non foran reclamadas ou estiveran inhabitadas, ou habitadas por pobos nómades que non estaban organizados en estados. No obstante, incluso nos estados actuais hai grandes zonas virxes, como a selva amazónica, que está habitada na súa maioría por pobos indíxenas, algúns dos cales aínda non contactaron con representantes gobernamentais. Ademais, hai estados que non teñen un control real sobre toda a súa extensión reclamada. Hoxe en día, existen na comunidade internacional uns 200 estados soberanos, que están representados na súa maioría nas Nacións Unidas.

Durante a maior parte da historia da humanidade, a xente viviu en sociedades sen estado, caracterizadas pola falta dunha autoridade centralizada, e a ausencia de grandes desigualdades, tanto na parte económica coma no poder.

O antropólogo estadounidense Robert L. Carneiro comentou:

Durante o período Neolítico, as sociedades humanas viviron grandes cambios, tanto culturais como económicos, entre os que destacaron o desenvolvemento da agricultura, a formación de sociedades sedentarias e asentamentos permanentes, o incremento da densidade de poboación e a utilización da cerámica e ferramentas máis complexas.

Que a agricultura pasara a ser sedentaria levou a que se desenvolvera o concepto de propiedade, a sociedade patriarcal e a domesticación de animais e plantas. Tamén sentou as bases para forma centralizada de estado, pola produción de grandes cantidades de excedentes de alimentos, que crearon unha división do traballo máis complexa, que permitiu que a poboación se especializara en tarefas distintas da produción de alimentos. Os primeiros estados estiveron caracterizados por unha alta estratificación da sociedade, cunha clase dominante, privilexiada e rica, que estaba subordinada en última estancia a un monarca. Estas clases diferenciáronse coa práctica de formas culturais distintas ás das clases traballadoras.

No pasado, suxeriuse que os estados centralizados apareceron pola necesidade de administrar as grandes obras públicas (como os sistemas de rego) e regular as economías complexas. Porén, as evidencias arqueolóxicas e antropolóxicas modernas non apoian estas teses, apuntando a existencia de sociedades complexas sen estratificar e politicamente descentralizadas.

Mesopotamia é considerada, polo xeral, como o primeiro lugar no que apareceu unha civilización ou sociedade complexa, xa que contaba con cidades, división permanente do traballo, concentración social da riqueza en social en capital, distribución desigual desta, clases dominantes, comercio a longa distancia, arquitectura monumental, formas estandarizadas de arte e cultura, escritura, matemáticas e ciencia. Foi a primeira civilización cunha literatura na historia, e a primeira cun conxunto de leis escritas. A mediados do 4000 a.C, a maioría dos asentamentos mesopotámicos estaban fortificados, o que significa o tratamento da guerra como un asunto público.

Aínda que as formas de estado primitivas xa existían antes de que aparecerado imperio da Grecia Antiga, os gregos foron os primeiros en formular explicitamente unha filosofía política sobre o estado, ademais, analizaron de forma racional as institucións políticas. Anteriormente, os estados describíanse e xustificábanse polos mitos relixiosos.

Varias das innovacións políticas máis importantes que se produciron na Antigüidade clásica orixináronse nas cidades-estado gregas e na República Romana. Estas cidades-estado xa garantiron, antes do século IV os dereitos de liberdade dos cidadáns, e en Atenas a estes dereitos sumóuselle unha forma de goberno de democracia directa.

Durante a Idade Media, en Europa o estado estaba organizado segundo os principios feudalismo, polo a relación entre vasalos e señores se converteron na principal forma de organización social. Este feudalismo provocou o aumento das xerarquías sociais.

A formalización das disputas sobre o sistema tributario entre o monarca e o resto da poboación (especialmente a clase nobiliaria e as cidades) deu lugar ao coñecido como Standestaat, ou estado de estados, caracterizado polos parlamentos nos que os grupos sociais máis importantes negocian co monarca os asuntos económicos e xurídicos. Estes estamentos ás veces convertéronse en parlamentos, pero outras perderon o seu poder en favor do monarca, o que aumentou a concentración do poder na súa persoa. A comezos do século XV, este proceso centralizador deu lugar ao estado absolutista.

A homoxeneización cultural e nacional tivo un importante papel na aparición do sistema estatal moderno. Dende o período absolutista, os estados organizáranse só nun ámbito nacional. Porén, o concepto de estado nacional non é o mesmo que o de estado nación. Incluso nas sociedades máis homoxéneas culturalmente, non se dá sempre unha correspondencia entre estado e nación, polo tanto, o estado adopta a miúdo un papel activo na promoción do nacionalismo, a través da exaltación dos símbolos e a identidade nacional.

O estado é un dos poucos seres institucionais que sobrevive sen unha evolución importante na súa estrutura e funcionamiento, con excepción do seu crecemento. O estado moderno apareceu coa revolución industrial, pero o mundo e a dinámica da sociedade cambio moito dende o século XIX. Por exemplo, mentres a industria moderna, que foi creada durante a revolución industrial, cambiou segundo a demanda do mercado, pero os estados non cambiaron as súas leis da mesma forma.

Ademais, o enfoque crítico difire entre o institucionalismo e o clasismo como factor determinante da natureza do estado. Algunhas concepcións como o anarquismo consideran necesario a total desaparición dos estados, en favor do exercicio soberano da liberdade individual a través de asociacións e organizacións libres. Outras concepcións aceptan a existencia do estado, con maior ou menor autoridade ou potestade, pero difiren en canto cal debera ser a súa forma de organización e o alcance das súas facultades:

O anarquismo sostén que o estado é unha estrutura de poder que pretende ter o monopolio da utilización da forza sobre un territorio e a súa poboación, e que é recoñecido como tal polos estados veciños. Os elementos máis aparentes que sinalan o poder do estado son:

Critícaselle a falsa ostentación da seguridade, defensa, protección social e xustiza da poboación; exercendo en realidade un goberno obrigatorio e violentando a soberanía individual e a non coacción. Os anarquistas sinalan que o estado é unha institución represora que mantén unha orde económica e de poder vinculado ao poder público. Atribúenlle ao estado boa parte dos males que afectan á sociedade, como a pobreza, as crises económicas, as guerras, a inxustiza social etc.

O marxismo afirma que calquera estado ten un carácter de clase, e que só é o executor no plano armado e administrativo dos intereses da clase social dominante. Polo tanto, aspiran á conquista do poder político por parte da clase traballadora, a destrución do estado burgués e a construción dunha necesaria Ditadura do proletariado como paso de transición cara o socialismo e o comunismo, unha sociedade onde a longo prazo non debería haber estado, por terse superado as contradicións e a loita entre as clases sociais. Discútese a viabilidade da eliminación das condicións da existencia burguesa, como suposto para o paso á sociedade comunista.

Desde o liberalismo deféndese a redución ao mínimos necesario (estado mínimo), dende un sentido civil para o respecto das liberdades básicas, é dicir o estado debería encargarse da seguridade (exército e policía para garantir as liberdades cidadás) e da xustiza (poder xudicial independente do poder político). Segundo esta ideoloxía, en ningún caso o estado debe intervir para distribuír a renda, e deben ser os axentes económicos os que regulen o mercado a través do sistema de prezos, asignando a cada cousa o seu valor.




#Article 62: Ecoloxía (9012 words)


A ecoloxía (do , casa; -λογία, estudo de) é a disciplina científica da bioloxía que estuda as interrelacións entre os seres vivos e o seu ambiente: é «a bioloxía dos ecosistemas». Estuda como esas interaccións entre os organismos e o seu ambiente afectan á distribución ou a abundancia das especies, entre outras. O concepto de ambiente abrangue a características físicas e químicas (factores abióticos locais, climáticos ou xeolóxicos) e a especies que coexisten neses hábitats (factores bióticos).

Os ecosistemas están compostos por partes que interactúan dun xeito dinámico (a nivel espacial e temporal), e que inclúen aos organismos e aos factores abióticos. Os procesos dos ecosistemas, como a produción primaria, a pedoxénese, o ciclo de nutrientes ou a formación de hábitats, regulan o fluxo de enerxía e materia no ambiente. Estes procesos susténtanse en organismos que evolucionaron características morfolóxicas ou funcionais específicas, que son a biodiversidade. A biodiversidade pódese cuantificar ou definir en base á diversidade de xenes, especies, grupos taxonómicos ou grupos funcionais e que é a base de múltiples servizos do ecosistema.

Algúns dos primeiros conceptos da ecoloxía xurdiron con filósofos gregos como Hipócrates ou Heródoto e os seus estudos da natureza, describindo a bioxeografía ou as interaccións entre especies. O definición da teoría evolutiva, cos conceptos de adaptación e a selección natural, asentaron as bases para o inicio dunha disciplina, que acadou só a súa forma a finais do século XIX e comezos do XX cos avances na bioloxía evolutiva e a xenética. Comprender como a biodiversidade afecta a función ecolóxica foi o principal enfoque dos estudos ecolóxicos no seu nacemento, e arestora un dos fundamentais. Os ecólogos tratan de explicar as interaccións entre individuos e especies, a adaptación aos hábitats, a distribución dos organismos no ambiente, o fluxo de materia e enerxía nos ecosistemas e a sucesión ecolóxica.

Os conceptos da ecoloxía aplícanse na bioloxía da conservación e manexo de recursos naturais (como na agricultura, a silvicultura ou a pesca), a planificación urbana (ecoloxía urbana) e ocupación humana dos ecosistemas ou á economía. Os ecosistemas determinan os procesos que sustentan o capital natural (como a biomasa, os recursos de combustibles ou as fontes para elaboración de medicamentos), determinan os ciclos bioxeoquímicos globais e os hídricos e teñen un impacto humano a nivel histórico e económico.

E. Haeckel, que introduciu o concepto de ecoloxía - ökologie (do grego oikos ou l, que é casa, e logos ou , que é  o estudo de) -, en 1866 fixo a primeira definición desta disciplina como «toda a ciencia sobre das relacións dos organismos co seu mundo exterior que os rodea, e coas cales e nun amplo sentido esas relacións condicionan a súa existencia. Esas son en parte de natureza orgánica como en parte inorgánica.». King e Russel en 1909 expresaron esa definición doutro xeito dicindo: «o estudo das relación entre os animais e o ambiente, tanto animado como inanimado.» e outros como Eggleton definírona como «a ciencia das interrelacións dos organismos co ambiente.»

Arestora as principais sociedades de ecólogos definen a ecoloxía como: 

A ecoloxía intenta comprender un amplo espectro de niveis de organización que interactúan entre si e que van desde procesos a micro-escala (como a nivel celular) ata procesos a escala global (como procesos que afectan á biosfera). Así é que os ecosistemas, como exemplo, conteñen recursos abióticos e formas de vida que interactúan entre elas (isto é, organismos que se agregan en poboacións e poboacións que se agregan en comunidades ecolóxicas). Os ecosistemas son dinámicos e non seguen sempre procesos de sucesión lineais. Mais ben é que cambian continuamente: algunhas veces dun xeito rápido e outras veces a un ritmo tan baixo que pode levar centos de anos que a sucesión chegue ata a un estado concreto. As áreas dos ecosistemas poden variar amplamente: de ser de tamaño microscópico a case continentais. Como exemplo, unha árbore en concreto non di nada en particular da clasificación do seu ecosistema forestal, mais si que é determinante en que organismos poden e non poden vivir sobre dela, como serían áfidos vivindo nas súas follas.  Ademais, o tempo e o espazo deben ser tidos en conta para comprender procesos como o de sucesión ou os macroecolóxicos.

A natureza das relacións que están presentes dentro das comunidade ecolóxicas non se explican necesariamente cos detalles das especies consideradas por separado senón que se precisa analizar o ecosistema en conxunto. Hai patróns emerxentes que só se poden apreciar considerando as características que definen a ese ecosistema. Algúns principios ecolóxicos, porén, mostran propiedades que dependen do conxunto dos elementos considerados, como que a taxa de crecemento por natalidade dunha poboación sexa igual á suma de nacementos dos individuos da poboación nunha fracción de tempo concreta.

As escalas dos procesos dinámicos pódense entender como as de sistemas pechados (i.e. un fenómeno de migración de áfidos a unha árbore) ou como a de sistemas abertos á influencia de variables máis amplas, como o impacto da atmosfera e do clima. Por iso os ecólogos clasifican aos ecosistemas dun xeito xerárquico analizando os datos recollidos a escalas de moito detalle (i.e. as asociacións que existen entre especies de briófitas, o clima no que están presentes, o tipo de solos que ocupan, etc.) e integran esta información para identificar procesos uniformes emerxentes, e, ao mesmo tempo, de procesos locais, rexionais ou de escala espazo-temporais (i.e., as abundancia de especies de briófitas en relación cos solos ocupados).

Para estruturar os estudos da ecoloxía dentro dun cadro conceptual xerárquico, as compoñentes biolóxicas enténdese que van desde a escala a nivel dos xenomas, das células, dos tecidos, dos órganos, das especies, das poboacións, das comunidades, dos ecosistemas, dos biomas e ata ao nivel da biosfera.c Este modelo conceptual forma unha panarquía e non ten unha relación lineal: o «efecto e a causa non son proporcionais, co que pequenos cambios en variables críticas, como son o número de fixadores de nitróxeno, poden dar lugar a cambios desproporcionados, se cadra ata irreversibles, nas características do sistema»

A biodiversidade ou diversidade biolóxica describe a diversidade da vida desde os xenes, especies, grupos taxonómicos, filoxénicos ou funcionais e esténdese por todos os niveis da organización biolóxica. O termo ten varias interpretacións, e hai moitos xeitos de indexar, medir, caracterizar e representar a súa organización complexa. A biodiversidade inclúe a diversidade das especies, a diversidade das comunidades e a diversidade xenética, porén os científicos están interesados na forma en que esta diversidade afecta aos procesos ecolóxicos complexos que operan en e entre estes niveis respectivos. A biodiversidade desempeña un papel importante no funcionamento dos ecosistemas e en procesos que afectan ao aproveitamento humano de recursos dos ecosistemas.

Previndo ou priorizando a extinción das especies é un xeito de preservar a biodiversidade nas poboacións, a diversidade xenética entre elas os procesos ecolóxicos, como a migración, que están a ser ameazados a escala global e desaparecendo rapidamente. As prioridades de conservación e técnicas de xestión requiren diferentes enfoques e consideracións para abordar toda a gama ecolóxica da biodiversidade. A poboación e migración de especies, por exemplo, son os indicadores máis sensibles os servizos ecolóxicos que sosteñen e contribúen ao capital natural e o benestar do ecosistema.

A comprensión da biodiversidade ten unha aplicación práctica para a planificación da conservación dos ecosistemas, para tomar decisións ecoloxicamente responsables na xestión de empresas consultoras, gobernos e empresas.

Os hábitats das especies son os ambientes nos que as especies están presentes, dun xeito continuo ou temporal, e o tipo de comunidade que grazas a esa presenza se forma. Unha definición máis específica é a de que os hábitat son as rexións no espazo que se compoñen de varias dimensións, cada unha representando unha variable biótica ou abiótica do ambiente, e que está dun xeito directo ou indirecto vinculados ao uso que ese organismo lle pode dar. Con iso, pódense definir os hábitats como acuáticos, mariños ou terrestres e, especificando máis, como ecosistemas de tundra alpina, montaña ou rexións oligotróficas oceánicas.

Os cambios de hábitats nas especies revelan interaccións entre especies polo aproveitamento dos recursos da natureza: poboacións que mudan a súa posición nun hábitat porque está saturada de individuos doutras poboacións que aproveitan ese mesmo hábitat. Como exemplo, as poboacións das especies de lagartos tropicais, de Tropidurus hispidus, teñen un corpo achanzado e comparación coas poboacións das sabanas abertas. Esas poboacións viven en rochas illadas e o seu peito achanzado permítelles introducirse en ocos máis facilmente e agocharse, o que é unha vantaxe selectiva. Os cambios de hábitats tamén se dan en anfibios durante o seu ciclo vital e nos insectos, que pasan de estadios acuáticos a ocupar hábitats terrestres.

Biótopo e hábitat son, polo xeral, sinónimos intercambiables. Biotopo refírese especificamente ao ambiente da comunidade, namentres que hábitat se refire ao ambiente que ocupa unha especie concreta.

As especies con enxeñeiras do seu ecosistema: o seu uso do ambiente supón cambios deste na rexión que ocupan. Como exemplo, os castores controlan os niveis das augas dos ríos grazas a que constrúen presas, que ao mesmo tempo son o seu hábitat e o doutras especies que o aproveitan.

A primeira definición de nicho, que é un concepto fundamental en ecoloxía, fíxose en 1917 pero G.E. Hutchinson mellorouna conceptualmente en 1957 definíndoo como que o nicho «é o grupo de condicións bióticas e abióticas nas que unha especie é capaz de existir e manter estable o seu tamaño da poboación.»  O concepto de nicho divídese en nicho fundamental e nicho efectivo. O nicho fundamental é o grupo das condicións ambientais nos que unha especie ten a posibilidade de persistir. O nicho efectivo é o grupo de condicións ambientais e ecolóxicas nas que as especies persisten. O concepto de nicho de Hutchinson é, dito dun xeito máis técnico, a distancia euclidiana dun hiperespazo n-dimensional definido polas variables ambientais, e ponderadas polo seu peso relativo, para as que as especies de interese teñen un fitness positivo.

Os patróns de distribución bioxeográfica e agrupación espacial das especies explícanos os seus trazos funcionais ou morfolóxicos e os seus nichos ecolóxicos. As especies posúen trazos que son froito dunha adaptación a nichos ecolóxicos. Eses trazos son propiedades medibles (i.e. como o tamaño das diatomeas) ou características fenotípicas (i.e., como a presenza de flaxelos en dinoflaxelados) que determinan as taxas de supervivencia das especies.  Ademais, hai xenes e mecanismos xenómicos que xogan un papel decisivo no desenvolvemento dos organismos e expresión de fenotipos condicionados por variables ambientais. Nas especies residentes dun ambiente particular evolucionaron caracteres morfolóxicos ou funcionais pola adaptación a un proceso de selección a factores locais do ecosistema. Este proceso soe supoñer unha relaxación na competición entre especies que se solapan no nicho que ocupan, e a restrinxirse a nichos específicos. O principio de exclusión competitiva versa que dúas especies non poden coexistir dun xeito indefinido se dependen ambas de aproveitar o mesmo nicho: unha sempre lle superará á outra e a excluirá dese nicho. Cando existen especies similares ocupando as mesmas áreas xeográficas pódese comprobar que hai diferenzas sutís, dun xeito ou doutro, das súas necesidades de hábitats ou de fontes de alimentación, entre outras. Varías liñas de estudo revelaron que os procesos de desestabilización nos ecosistemas poden derivar nunha coevolución e nunha ocupación compartida dos nichos estable por especies similares en comunidades ricas en especies.

O hábitat xunto co nicho recibe o nome de ecotopo; e defínese como o rango completo de variables ambientais e biolóxicas que afectan a unha especie ao completo.

Aínda que os organismos están limitados por factores ambientais estes tamén poden modificar os seus hábitats. A retroacción reguladora entre organismos e o seu ambiente pode modificar as condicións nunha escala local (por exemplo o estanque feito por un castor) ou co tempo a nivel global (véxase Hipótese Gaia), e moitas veces incluso tras a morte do organismo, como por exemplo a descomposición de troncos así como a deposición de sílice ou calcaria e de esqueletos de organismos mariños. O proceso e o concepto de enxeñaría do ecosistema está relacionado coa construción de nicho. Porén, o primeiro refírese unicamente ás modificacións físicas do hábitat mentres que o segundo considera tamén as implicacións evolutivas dos cambios físicos no ambiente e a retroalimentación que causa na selección natural. Os enxeñeiros de ecosistemas defíneno como «organismos que directamente ou indirectamente modulan a dispoñibilidade de recursos para outras especies, ao provocar cambios no estado físico dos materiais bióticos ou abióticos. E ao facelo modifican, manteñen e crean hábitats.»

O concepto de enxeñaría ecolóxica viuse estimulado por unha nova avaliación do grao de influencia que teñen os organismos nos ecosistemas e no proceso evolutivo. O termo nicho da construción utilízase máis a miúdo en referencia aos mecanismos de retroalimentación de selección natural que inflúen e condicionan ao nicho abiótico. Un exemplo de selección natural a través da enxeñaría de ecosistemas ocorre en nichos de insectos sociais, incluíndo formigas, abellas, avespas e térmites. Alí dáse unha emerxencia de homeostase na estrutura do nicho que regula, mantén e defende a fisioloxía do interior da colonia. Os montículos de térmites, por exemplo, manteñen unha temperatura interna constante a través de chemineas de climatización. A estrutura propia dos nichos está suxeita ás forzas da selección natural. Por outro lado, un nicho pode sobrevivir a sucesivas xeracións. Iso significa que os organismos herdan o material xenético e máis un nicho, que foi construído antes do seu nacemento.

Os biomas é a unidade de organización máis ampla que clasifica os ecosistemas da Terra segundo a súa estrutura e a composición da vexetación. Hai diferentes métodos para definir os lindes continentais dos biomas continentais, e que se definen segundo a tipoloxía funcional da vexetación que domina, as precipitacións e outras condicións climáticas e outros factores físicos ou orográficos. Os biomas terrestres inclúen ás rexións tropicais, ás rexións forestais húmidas e mixtas, aos bosques caducifolios, as taigas, as tundras, os desertos e aos desertos polares.

Nas últimas décadas fóronse describindo os biomas propios dos ecosistemas acuáticos e oceánicos e incluso do microbiomas humanos, todos con importantes biodiversidades. As especies macroscópicas, como humanos, actúan como hábitats para os microorganismos. O microplancto mariño, que é unha peza fundamental na bioxeoquímica terrestre, ten grandes zonas de distribución definidas, como as costas eutróficas dos litorais onde hai afloramento ou nas rexións oceánicas oligotróficas.

A maior escala dentro da organización ecolóxica é a biosfera, que se pode considerar como o conxunto de ecosistemas do planeta. Na biosfera as relación ecolóxicas son as que regulan os fluxos de enerxía, os nutrientes e determinan o clima a escala global. Como exemplo, a historia da dinámica de C02 atmosférico estivo e está afectado polo fluxo de gases bioxénicos que resultan dos procesos de respiración e de fotosíntese, e co cal están directamente ligados á historia evolutiva da vida na terra.

As teoría da ecoloxía intenta comprender os múltiples procesos, tanto locais como globais como de interacción, que inflúen a escala global. A hipótese de Gaia é unha aproximación holística da teoría ecolóxica aplicada. Esta hipótese suxire que hai un proceso regulatorio que emerxe da interacción metabólica das comunidades de organismos e que mantén a temperatura terrestre en rangos de condicións de temperatura e composición atmosférica que autorregulados.

A ecoloxía de poboacións intenta comprender a dinámica poboacional das especies e como as poboacións interactúan co ambiente. Chámaselle poboación ao conxunto de individuos dunha mesma especie, ou grupo de organismos, que viven, interactúan e migran a un mesmo nicho ou hábitat.

Un caso inicial no estudo da ecoloxía de poboacións é o modelo de crecemento Malthusiano que afirma que as poboacións medrarán (ou decrecerán) dun xeito exponencial namentres existan as condicións ambientais se manteñan constantes e lles permita aos individuos da poboación manterse.. Estes modelos simplistas permiten comprender a dinámica de poboación de especies empregando variables como as taxas de crecemento, mortalidade e inmigración e emigracións. Soen asumir que as poboacións son pechadas, tal como sería unha illa ou outro hábitat illado, e que a inmigración e a emigración modelan a dinámica das poboacións locais. Estes modelos illa definen que as taxas de crecemento das poboacións están definidas por:

onde N é o número total de individuos dunha poboación, b e d as taxas de nacementos e mortaldades per cápita, e r as taxas de crecemento per cápita da poboación.

A ecuación loxística definiuse posteriormente á ecuación de Malthus considerando que as poboación non medran dun xeito indefinido e define que:

onde N é o número de individuos, a a taxa máxima per cápita de cambio en individuos da poboación, K a capacidade de carga da poboación, ou número máximo de individuos que o ecosistema pode acoller. A fórmula indica que a taxa de cambio da poboación en tamaño (dN/dT) é igual ao crecemento (aN) e que está limitada pola capacidade de carga (1 – N/K).

Con modelizacións como esta, a ecoloxía de poboacións modela os procesos demográfico das poboacións dunha ou máis especies e permite comparación con casos reais. Estas modelizacións son incluír outros factores como a estrutura por idades da poboación, a fecundidade, as taxas de supervivencia ou similares. Estas modelización teñen aplicacións como as estimacións dos stocks de poboacións ou das cotas de pesca ou captura.

O concepto de metapoboacións xurdiu en 1969 coa definición [dunha] poboación de poboacións nas hai extincións e recolonizacións locais. Os modelos de metapoboación estudan as comunidades como unidades uniformes ou con diferentes características entre as cales hai procesos de migracións. Nestes modelos, os individuos das comunidades emigran (dunha rexión) ou emigran e os lugares considerados nos modelos considéranse fontes de ou lugares aos que chega a emigración. Eses lugares poden ser calquera lugar (ou espazo de nichos) onde as poboacións estudadas poden vivir. Os modelos de metapoboacións analizan a dinámica de poboacións ao logo do tempo e buscan resolver cuestións como a distribución espacial ou demográfica en ecoloxía.

A ecoloxía de comunidades é o estudo das interaccións entre o conxunto de especies que habitan a mesma rexión xeográfica. Estuda os factores que determinan os patróns de distribución e os procesos de interacción entre as especies. Estuda ademais fenómenos como a dinámica de depredadores e presas, a competición entre especies similares ou as interaccións mutualistas. Como exemplos, na ecoloxía de comunidades pode estudarse a diversidade de especies dunha agra en relación coa fertilidade do solo ou estudar ou as interaccións entre as especies dos corais e os crustáceos que os habitan.

Unha cadea trófica é un arquetipo de rede ecolóxica. As plantas capturan a enerxía solar e emprégana para sintetizar glúcidos na fotosíntese. Segundo as plantas medran van acumulando nutrientes e estas son comidas por especies de herbívoros. Esa enerxía asimilada polas plantas transfírese na cadea aos seguintes organismos que as consumiron. Isto é un paso simplificado da rede lineal de alimentación na vida, que vai unhas especies tróficas basais a uns consumidores superiores na cadea en algo que se denomina rede trófica. As ligazóns que se crean entre múltiples consumidores e produtores nesta rede nunha comunidade ecolóxica crea unha rede máis complexa denominada cadea trófica. As cadeas tróficas pódense representar como mapas conceptuais de consumo, no que se mostran os fluxos de enerxía e material.

A realidade das cadeas tróficas é máis complexa do que se pode estudar delas na práctica. As medidas empíricas sóense restrinxir a un hábitat específico ou observarse grazas a experimentos realizados en microcosmos, polo que despois hai que extrapolalas. As relacións entre presas e depredadores esixe que se analicen os contidos das gorxas dos depredadores ou co uso de isótopos estables para observar se un composto foi asimilado por algún organismo. Con todo, malia ser complexos estes estudos dan información valiosa de aplicación na ecoloxía de comunidades.

As relacións alimenticias dentro das cadeas tróficas reflicten principios emerxentes da ecoloxía: algunhas especies poden ser consumidores espontáneos dunha presa (i.e. os omnívoros) ou consumidores especializados na caza desas presas (i.e. depredadores primarios). A ecoloxía teórica e empírica pode revelar como de esporádicos son eses patróns que se visualizan nas cadeas, discriminando que importancia teñen na cadea trófica ao longo do tempo. As cadeas tróficas compóñenas grupos de especies onde os seus membros (depredadores ou presas) están relacionadas por encontros (consumos) continuos e que entre si, os grupos de especies, se relacionan esporádicamente. Esas iteracións dánlle estabilidade á cadea trófica.

Os niveis tróficos son cada un dos grupos de organismos que adquiren a maioría da súa enerxía dun nivel próximo ou de fontes abióticas. As ligazóns nas redes tróficas indican as relación de consumo entre especies. As especies, ou grupos funcionais dun ecosistema, pódense representar nunha pirámide alimenticia que de abaixo a arriba, e co grosor definindo a súa biomasa ou abundancia, indica o fluxo de materia por consumo na rede trófica. Cando a abundancia relativa ou a biomasa de cada especie se ordena poñéndoa no seu nivel trófico, créase unha pirámide.

As especies pódense categorizar, nun sentido amplo, como autótrofas (ou produtores primarios), heterótrofas (ou consumidores) e detritívoros (ou descompoñedores). Os autótrofos son organismos que producen a súa propia fonte de alimentación (teñen unha produción superior á súa respiración) por fotosíntese ou quimiosíntese. Os heterótrofos son organismos que se teñen que alimentar, necesariamente, a base doutros (a súa respiración é superior á súa produción). Porén, que as especies sexan autótrofas ou heterótrofas estritas acontece en poucos ecosistemas. Multitude de especies especies que poden empregar modos de alimentación tanto autótrofa, fotosintetizando, e nalgúns períodos alimentarse heterotroficamente, por consumir por inxesta a outros organismos. Iso denomínanse mixótrofos. Un caso son os dinoflaxelados, que fotosintetizan pero poden depredar a outras especies do microplancto. Os heterótrofos pódense dividir nas clases de produtores primarios (herbívoros estritos), consumidores secundarios (predadores carnívoros que só se alimentan a base de herbívoros) e en consumidores terciarios (predadores tanto de herbívoros como de carnívoros).

Algunhas especies teñen unha masa dentro da cadea trófica moi reducida en comparación coa súa influencia na estrutura da rede trófica. Estas son especies clave, pois están ligadas dalgún xeito ou outro a un número amplo de especies da cadea trófica.

Grazas a súa ampla conexión coas demais especies da rede, estas determinan a estrutura da cadea trófica. A perda de especies resulta nunha importante degradación desa cadea: altera a dinámica da cadea alimentaria, modifica as relacións que se estableceran entre as especies e causan a extinción local de varias especies. A nivel experimental é complexo determina cales son as especies clave máis importantes dos ecosistemas e algúns autores cuestionan a súa existencia.

Os ecosistemas poden definirse como hábitats dentro de biomas que forman unha peza integral e un sistema de resposta dinámica e que ten compoñentes de natureza tanto física como biolóxica. A ecoloxía de ecosistemas é a disciplina que estuda a relación entre os factores bióticos e abióticos dos ecosistemas; e cuantifica os fluxos dos materiais (como por exemplo o carbono ou o fósforo) entre as múltiples fontes (como por exemplo as masas forestais ou a materia orgánica da capa fótica das rías)- A ecoloxía de ecosistemas busca cales son os procesos que determinan estes fluxos. Un caso sería, como exemplo, unha medición da produción primaria (g C/m2) dun esteiro ou marismas e observar as taxas de descomposición e taxas de consumo (g C/m2/y), polo fungos, o fitoplancto ou o bacterioplancto.

O concepto de ecosistema definiuno en 1864 Perkins Marsh (en O home e a natureza). Nos ecosistemas os organismos están asociados ás compoñente físico-químicas e biolóxicas do ambiente ao que se adaptaron. Os ecosistemas son sistemas flexibles, que mudan e onde a interaccións dos procesos biolóxicos xeran patróns con diferentes escalas a nivel do espazo e do tempo. Os ecosistemas clasifícanse, a groso modo, en terrestres, acuáticos, atmosféricos e mariños. As variables físicas e biolóxicas de cada ecosistema determinan a biodiversidade das comunidades que os ocupan.

A macroecoloxía estuda a relación entre os organismos e o seu ambiente a longas escalas espaciais e temporais, na procura de patróns estatísticos e análises que revelen os procesos subxacentes, coa finalidade de comprender as súas abundancias e distribucións. Esta disciplina da ecoloxía busca comprender os ecosistemas véndoos desde arriba cara a abaixo e coa finalidade de analizalos no seu conxunto.

Os principais obxectivos nos que se centra é comprender a riqueza de especies, os gradientes de distribución das especies por latitudes ou o longo das sucesións, comprender as relacións entre as especies e as áreas que ocupan, a distribución por tamaños e tamaño corporal e as abundancias. Como exemplo, busca comprender a relación entre as abundancias das especies e o tamaño corporal dos seus individuos. Sábese que as especies que teñen amplas poboacións locais en tamaño tenden a ter unha distribución espacial ampla, namentres que as especies menos abundantes soen estar focalizadas en áreas concretas.

Os ambientes dos ecosistemas inclúen tanto aos factores físicos como bióticos e están ligados dun xeito dinámico. Neles están os recursos que os organismos empregan ao longo do seu ciclo vital. O ambiente físico é externo ao nivel de organización biolóxica e compóñeno os factores abióticos, como a temperatura, a irradiación solar, a luz, a composición química, o réxime climático ou a xeoloxía. Os ambientes bióticos inclúen aos xenes, ás células, aos organismos, aos individuos das mesmas especies e os das outras especies que viven nos mesmos hábitats.

Pódese establecer unha diferenciación entre os ambientes externos e internos, mais é só unha abstracción para comprender os ambientes por unidades. Na realidade existe unha ligazón inseparable entre as diferentes escalas e niveis dos ambientes. A lei da termodinámica, como exemplo, explica os estados físicos da vida. Entendendo o metabolismo e os principios de termodinámica pódese comprender o fluxo de materia e enerxía nos ecosistemas. Comprendendo os procesos que afectan ás partes, pódense estudar os ecosistemas no seu conxunto. E é que os cambios en cada un dos factores dun ecosistema poden afectar á dinámica dos ecosistemas.

Os ecosistemas pasan constantemente por estados de perturbación e variación dos factores ambientais ao longo do seu espazo que ocupan e o tempo. Unha perturbación é un proceso que retira biomasa da comunidade, como un lume, un fluxo de augas ou a seca, ou por depredación. As perturbacións acontecen en rangos de tempo de diferentes períodos, e poden ser causados por flutuacións habituais nas taxas de mortalidade, nos cambios das ensamblaxes de especies ou de densidades de biomasa das comunidades ecolóxicas. As perturbacións crean espazos (nichos) no ecosistema que poden ser lugares para aparición de novas oportunidades de ocupación ou de mudanzas nas ensamblaxes de especies. Cal é a capacidade de adaptación ás perturbacións é unha liña fundamental na teoría de xestión de ecosistemas. A biodiversidade podería ser un aspecto fundamental na capacidade de adaptación dos ecosistemas ante perturbacións, ao actuar como unha fonte de renovación do ecosistema (isto é, se unha especie non responde ocupando un nicho desocupado por un elemento que perturbe o ecosistema, farao outra funcionalmente similar presente xa no ecosistema).

A terra formouse hai 4.5 mil millóns de anos. A súa codia terrestre arrefriou e fóronse formando os océanos, e namentres a atmosfera foise formando en esencia por acumulación de metano e amonio. Nos seguintes mil millóns de anos a actividade metabólica dos organismos foron transformando a atmosfera: xeraron unha mestura de dióxido de carbono, nitróxeno e vapor de auga. Estes gases cambiaron a forma en que a luz penetra a atmosfera e chega á superficie terrestre, diminuíndo a posibilidade de quecemento da superficie. Había fontes non aproveitadas de enerxía libre nesa mestura de gases oxidación e redución que propiciaron un estado para que se iniciaran os primeiros ecosistemas, e ao mesmo tempo, unha atmosfera en formación.

Ao longo da súa historia, a atmosfera da terra e os ciclos bioxeoquímicos estiveron nun equilibro dinámico cos ecosistemas do planeta. A historia estivo marcada por períodos de grandes transformacións, seguidos de millóns de anos de estabilidade. A evolución dos primeiros organismos, como os microorganismos metanoxénicos anaeróbicos, foron quen de mudar a composición atmosférica esencialmente de hidróxeno en metano (4H2 + CO2 → CH4 + 2H2O). A fotosíntese anosixénica reduciu as concentracións de hidróxeno e aumento o metano atmosférico, convertendo o sulfuro de hidróxeno en auga e outros compostos sulfúricos (como exemplo, 2H2S + CO2 + hv → CH2O + H2O + 2S). As primeiras formas de fermentación tamén aumentaron os niveis atmosféricos de metano. A transición a unha atmosfera dominada polo osíxeno (o gran evento de oxixenación) non comezou ata hai 2,4–2,3 mil millóns de anos, pero si que o fixeron os procesos de fotosíntese cando menos 0,3-1 mil millóns de anos antes.

A vida pode operar nun rango de temperaturas concreto. A calor é unha forma de enerxía que regula a temperatura dos organismos. A calor afecta ás taxas de crecemento, á actividade, ao comportamento ou á produción primaria. A temperatura depende en boa medida da irradiación solar. A súa variación depende da latitude e lonxitude na terra e afecta directamente o clima, e consecuentemente á distribución xeográfica das especies e a distribucións espacial dos biomas e ecosistemas. Pode ademais ter  un efecto directo na biodiversidade e os niveis de produción primaria. A temperatura e a calor inflúen directamente no metabolismo. Os poiquilotermos teñen unha temperatura corporal que está regulada en gran medida, e depende de, pola temperatura do ambiente externo. Pola contra, os homeotermos regulan a súa temperatura corporal interna consumindo a enerxía obtida por alimentación.

Hai unha relación entre a luz, a produción primaria e a acumulación de enerxía. A luz é a principal fonte de enerxía dos ecosistemas. A luz componse de enerxía electromagnética de diferentes amplitudes. A enerxía de radiación do sol aumenta a calor, dá fotóns de luz entendéndoo como a medición de enerxía activa nas reacción químicas en organismos, e tamén actúa como catalizador de mutacións xénicas. As plantas, o plancto e as algas e algunhas bacterias absorben a luz solar e asimilan esa enerxía grazas a fotosíntese. Estes organismos, os autótrofos, son quen de asimilar enerxía por fotosíntese coa fixación inorgánica de sulfuro de hidróxeno (H2S). Os autótrofos son os responsables principais da produción primaria, xa que asimilan a enerxía solar que se acumula en forma de entalpía en enlaces bioquímicos.

A difusión de dióxido de carbono e osíxeno é 10 mil veces máis lenta na auga ca no aire. Cando os solos están anegados perden osíxeno máis rapidamente, e pasan a un estado de hipoxia (concentracións de O2 por debaixo de 2 mg/litro) e fanse totalmente anóxicos cando as bacterias anaerobias medran arredor das raíces das árbores. A auga tamén inflúe na intensidade do espectro electromagnético da luz, que dependendo da profundidade e da das partículas que contén resulta en diferentes espectros da luz. As plantas acuáticas teñen un amplo abano de estratexias morfolóxicas e fisiolóxicas que son adaptacións para sobrevivir, competir e diversificarse nestes ambientes. Nas raíces pode haber amplos espazos que collen aire e permiten unha regulación no transporte de gases, como CO2 e O2, que participan na fotosíntese. As plantas alófitas, de augas salobres ou salgadas, teñen adaptacións para osmorregular a súa concentración de sal (NaCl) e habitar estuarios, marismas ou rexións oceánicas abertas. Os microorganismos anaeróbicos nos solos dos medios acuáticos usan o nitrato, ións de manganeso, ións de ferro, sulfato, dióxido de carbono e algúns compostos orgánicos. Outros microorganismos son anaerobios facultativos e usan o osíxeno durante a respiración cando o solo se fai máis eco. Os compostos químicos da auga e a actividade dos microorganismos de solos poden reducir o potencial de oxidación-redución da auga. Así, o dióxido de carbono redúcese a metano grazas a bacterias metanoxénicas.  A fisioloxía dos peixes, ademais, está especializada para afrontar casos de múltiples niveis de sal no ambiente grazas á osmoregulación..

A forma e enerxía da terra está determinada en gran medida polas forzas gravitacionais. A larga escala, a distribución das forzas gravitacionais na terra son dispares e inflúen na forma e no movemento das placas tectónicas; e nos procesos de xeomorfoloxía como a oroxénese e a erosión. Estas forzas determinan as propiedades e a distribución dos biomas na terra. A escala de organismos, as forzas gravitacionais determinan a orientación do crecemento das plantas e dos fungos, a dirección das liñas de migración en aves e inflúen na biomecánica e no tamaño dos animais. Os caracteres ecolóxicos como a repartición de biomasa durante o crecemento das árbores, varían en función de cuestión de repartición de pesos por posición e formas da estrutura, como son as polas e follas nas árbores. O sistema cardiovascular dos animais está funcionalmente adaptado a casos de variación na presión e nas forzas gravitacionais por mor de cambios no peso, masa ou forma; así como casos de desprazamento, voo, natación; ou hábitats que ocupan, como augas ou tundras frías.

Moitos grupos de organismos unicelulares oriéntanse con respecto do campo gravitacional da terra namentres flotan ou nadan nos medios acuosos. Algúns como Paramecium teñen unha forma tal que cando descenden na auga, a súa masa pesa sobre dun lateral, que pola forma celular, forza que haxa unha rotación celular e supoña un pulso de flotación, que o sobe na masa de auga. Outros protistas migran dun xeito activo guiados polo ritmo circadiano e a xeotaxe. Moitos dos dinoflaxelados fan un ciclo diario de migración vertical, grazas a gravitaxe, na auga coa finalidade de se por na zona de mellor posición para a fotosíntese: descenden da superficie da auga durante o día e colócanse nunha zona inferior óptima para a fotosíntese e regresan á superficie durante a noite.

A presión osmótica e climática restrinxe a nivel fisiolóxico aos organismos, especialmente aos que voan e respiran a altas latitudes, ou que mergullan aos baixos fondos. Estas condicións de presión restrinxen aos ecosistemas na biosfera a niveis de altitude: os organismos precisan de ter adaptacións fisiolóxicas a diferenzas nas presións osmóticas e atmosféricas. Así, os niveis de oxíxeno diminúen coa diminución da presión e son un factor limitante para a vida a altas altitudes. O transporte de auga nas plantas está determinado pola presión osmótica. A presión da auga nos fondos oceánicos supón tamén adaptacións. Os mamíferos como as baleas e golfiños teñen adaptacións na súa percepción do son preparadas para as diferenzas no son por presión da auga.

As forzas da turbulencia no aire e na auga afectan a onde están os límites dos ambientes e dos ecosistemas, cal é a súa forma e a súa dinámica. Os ecosistemas están determinados polos patróns de circulación global dos ventos alisios e das correntes de circulación oceánicas. A forza dos ventos, e a turbulencia que xera por colisión coas augas ou solos, alteran as temperaturas, achegas de nutrientes ou patróns bioxequímicos dos ecosistemas. Así, o vento inflúe en lagos e nas rías nas condicións de estratificación das augas. Pode favorecer os aumentos de turbulencia, e unha consecuente mestura da columna de auga, derivar na perda da estratificación das augas pola temperatura superficial. As correntes oceánicas poden aflorar na costa (como no interior de rías) e achegar nutrientes. Estes patróns de ventos e fluxos oceánicos determinan a entrada de nutrientes e o afloramento de algas, que é a base dos principais ecosistemas acuáticos e de lagos. A velocidade do vento e a turbulencia tamén afectan ás taxas de evotransporación e á acumulación de enerxía en plantas e animais. Así, os ventos oceánicos cando entran en contacto coa costa e baten coas montañas do interior, en rexións como os Andes. Producen unha acumulación de néboa e unha posterior choiva, mais só nesa parte da elevación. O aire aí expándese e a humidade condénsase segundo o vento sobe en altitude, derivando nas choiva. Este patrón de humidade dá lugar a división espacial das zonas bioxeográficas, e diferente biodiversidade. Nunha zona da montaña as especies son propias de ecosistemas húmidos e na outra de ecosistemas secos.

Os organismos fotosintetizadores converten o dióxido de carbono en biomasa e liberan osíxeno á atmosfera. No devónico, hai 350 millóns de anos, a fotosíntese fixo que a concentración atmosférica de osíxeno superase o 17%, o que permitiu que a combustión puidese existir. O lume libera CO2 e produce cinza. O lume ten un impacto ecolóxico e os ecosistemas (como se coñece desde os 1960) teñen diferentes capacidades de ser queimados..

Os indíxenas americanos foron dos primeiros dos que hai constancia que controlasen lumes nos seus arredores coa finalidade de que o solo tivese unha maior capacidade de produción de cultivos herbáceos e árbores para cestería. Eses lumes creábanlles ademais ecosistemas heteroxénos na idade das plantas e alteraban a nutrición dos solos, que, en conxunto, favorecía a entrada de sementes de novas especies.

Case todos os ecosistemas están adaptados a ciclos de lumes naturais, algo que se aprecia nas características adaptativas das especies dos ecosistemas. Especies como Pinus halepensis non son quen de xermolar ata que as súas sementes pasan por un caso de lume ou se expuxeron a fume (serotinia).  Con isto, o lume é un axente determinante na capacidade de adaptación dos ecosistemas.

Os solos (ecosistemas da pedosfera) son a capa de minerais e da materia orgánica que cobre a superficie terrestre. É determinante na función de moitos ecosistemas, ou de importancia para sectores como o agrícola. A descomposición da materia orgánica morta, como as follas que caen no moamo dun monte, forman solos con minerais e nutrientes que sustentan a produción vexetal. O solos son unha das maiores fraccións de biomasa da terra e que sustenta a unha importante fracción da biosfera e cadeas tróficas. Os invertebrados que se alimenta das follas caídas, como exemplo, fan destas anaquiños pequenos para outros organismos e sustentan a unha cadea alimentaria. En conxunto estas especies son detritívoras e regulan a formación de solos.

As raíces das árbores, os fungos, a bacterias e vermes, as formigas e outros insectos, os mamíferos, réptiles e anfibios e outros, todos teñen un rol na cadea trófica nos ecosistemas dos solos. Os organismos aliméntanse de e migran polos solos, desprazando materiais, nun proceso de bioturbación. Este proceso airea os solos e favorece o crecemento de especies heterotróficas e a produción nos solos. Os microorganismos xogan un papel particular na formación de solos e na cadea trófica. Os patróns de formación xeomorfolóxica dos solos son case inseparables do procesos biolóxicos que os forman. Os estudos paleontolóxicos dos solos mostran que o proceso de bioturbación é anterior ao cámbrico. Eventos como a evolución de árbores e o proceso de colonización da terra no devónico deron paso á aparición das cadeas tróficas nos solos.

Para comprender os fluxos e a súa regulación, a reciclaxe, dos nutrientes no ecosistema estúdanse os depósitos de nutrientes nos ecosistemas e como varían. Iso permite comprender as relación entre factores físicos (como os pH, alcalinidade de augas ou concentración atmosférica de gases) e os ecosistemas. Hai seis elementos principais que constitúen as macromoléculas dos organismos vivos e determinan os principais procesos bioxeoquímicos: o hidróxeno (H), o carbono (C), o nitróxeno (N), o osíxeno (O), o xofre (S) e o fósforo (P). Entender os procesos bioxeoquímicos do planeta exixe que se comprendan a relación entre estes e o seu paso polos organismos e os ecosistemas.

O depósito de carbono é un exemplo da ligazón entre os biomas e a bioxeoquímica. Estímase que os océanos terrestres teñen 40 mil xigatóns (Gt) de carbono, que a masa vexetal terrestre e o solo teñen 2.070 Gt e que o aproveitamento dos depósitos de fuel fósil supón unha emisión de 6.3 Gt de carbono por ano. Estes depósitos foron cambiando ao longo da historia terrestre e foron regulados por procesos ecolóxicos e evolutivos. Así, ao comezo do Eoceno medio a liberación de gases en volcáns, a oxidación do metano das augas húmidas, e a liberación de gases nas plataformas oceánicas fixo aumentar a concentración de C02 atmosférica a 3500 ppm (partes por millón).

No oligoceno (hai 25-32 mill. de anos) houbo outra reestruturación importante do ciclo de carbono: nas plantas evolucionou un novo sistema de fotosíntese que foi a fixación de C4 por fotosíntese e expandíronse no territorio. Esa evolución foi en resposta da baixada de C0CO2 atmosférico por debaixo de 550 ppm. A abundancia relativa e distribución das especies altera a dinámica entre os organismos e o ambiente: os ecosistemas teñen unha relación de causa-efecto co clima local e global.

A ecoloxía e a bioloxía evolutiva son disciplinas científicas que están amplamente ligadas. A selección natural, os ciclos vitais, o desenvolvemento morfolóxico, a adaptación, a dinámica de poboacións ou a herdanza son só uns poucos dos conceptos que recaen no estudo de teorías ecolóxicas e evolutivas. A morfoloxía, o comportamento ou as características morfolóxicas, entre outras, pódense ligar coas árbores filoxenéticas para estudar as relacións das especies entre as súas funcións e os papeis que xogaron en cada unha das circunstancias ecolóxicas polas que pasaron.

Moitos dos métodos analíticos que serven para clasificar, organizar e investigar a vida nos principais sistemas solápanse nas dúas disciplinas. Dous casos son o uso de árbores filoxenéticas e o sistema taxonómico de Linné. Soen ir de par e múltiples aplicacións da ecoloxía e a evolutiva que se publican nos mesmos xornais. A súa principal diferenza soe estar nas áreas nas que se focaliza cada unha. Ambas intentan descifrar os patróns e procesos emerxentes ou únicos que operan a diferentes escalas espaciais e/ou temporais de organización da vida. A ecoloxía enfócase, en todo caso, no papel dos factores bióticos e abióticos que inflúen nos procesos evolutivos, e a evolución sóelle prestar atención a outros procesos máis rápidos no tempo, ou a curtas escalas temporais tales como unha soa xeración.

Todos e cada un dos organismos teñen comportamentos. Incluso as plantas mostran procesos complexos de interacción, como memoria e comunicación. A ecoloxía do comportamento estuda o comportamento dos organismos no seu ambiente e as implicacións ecolóxicas e evolutivas que iso ten. A etoloxía céntrase nos movementos e comportamentos dos animais que se poden observar. A ecoloxía do comportamento realiza estudos como o do esperma móbil en plantas, a mobilidade do fitoplancto, do zooplancto nadando cara os ovos das femias, o cultivo de fungos que fan algúns insectos próximos ás abellas, os ritos de danza no apareamento das píntegas ou a agrupación e socialización das amebas.

A adaptación é un concepto central na ecoloxía do comportamento. Os comportamentos pódense gravar como características e chegar a ser hereditarios, incluso tal e como é a cor de ollos. Os comportamentos evolucionan por medio de procesos de selección natural como características adaptativas que lle outorgan aos organismos unha vantaxe e unha maior probabilidade de reprodución.

As interaccións depredador-presa son unha aproximación tanto para o estudo das cadeas tróficas como para a ecoloxía do comportamento. As presas poden mostrar diferentes adaptacións nos seus comportamentos ante os depredadores, como as de se agochar, voar ou defenderse. As presas pódense atopar, ademais, con depredadores de diferentes tipos e perigos que lle supoñen. Nestes casos a súa resposta ten ser unha actuación ante aspectos da súa historial vital, como o seu momento do crecemento, de alimentación, de reprodución, de socialización ou en casos nos que están a modificar o hábitat. Na ecoloxía do comportamento estas soen basearse en principios adaptativos de conservación, optimización ou eficiencia. Como exemplo, a hipótese de evitar ao depredador por percepción do risco predí que as presas avalían o grao de risco que ten atoparse con distintos depredadores e que adaptan o seu comportamento segundo o nivel de risco que aprecian neles ou que a distancia de inicio da escapada voando [nas aves] fana no punto que maximiza a posibilidade de post-encontro, e que depende da capacidade da presa, e como as beneficia o non voar, polo custo enerxético da escapada; e a esperanza de perda de capacidade porque sexan depredadas.

En animais atópanse casos complexos de exhibición e mostras ligadas á reprodución sexual. As aves do paraíso, como exemplo, teñen ornamentacións elaboradas que locen durante o aparellamento. Estas exhibicións mostran dalgún xeito o seu estado de saúde e por outra adaptacións dos individuos desexables nun contexto ecolóxico ou indican a presenza dalgúns xenes. Esas mostras son froito do proceso da selección sexual e unha mostra da calidade de caracteres entre os individuos en cortexo.

A ecoloxía cognitiva integra dentro dun marco teórico as observacións da ecoloxía evolutiva e a neurobioloxía e busca comprender os efectos que a interacción entre animais e os seus hábitats ten sobre do sistema neurolóxico. Estuda como os sistemas limitan o comportamento dentro dun marco ecolóxico e evolutivo concreto. Tense afirmado que ata non hai moito os neurobiólogos non lle prestaran a atención suficiente ao feito de que as características cognitivas evolucionaran baixo condicións ambientais concretas. Considerando a presión da selección na conciencia, a ecoloxía cognitiva busca contribuír dándolle unha coherencia intelectual ao estudo multidisciplinar da conciencia.

Como é un estudo que liga o aparellamento entre ou as interaccións entre organismos e o ambiente, a ecoloxía cognitiva está relacionada de cerca co enactivismo, que é un campo que se basea na visión de que os organismos e o ambiente están ligados, xunguidos, reciprocamente na especialización e selección.

Os comportamentos sociais ecolóxicos destacan nos insectos sociais, as arañas sociais, ou mofos mucilaxinosos sociais, nos ratos-toupeiros-nus e nas sociedades humanas. Os comportamentos sociais son aqueles que benefician a ambas partes entre descendentes e ascendentes ou coas parellas coas que se reproducen e que xorden de selección familiar ou grupal. A selección familiar explica o altruísmo cando hai relacións xénicas, xa que un comportamento altruísta que resulte en mortes pode axudar a que sobrevivan copias xénicas distribuídas entre os superviventes e cos que haxa unha relación familiar. Os insectos sociais, como as formigas, as abellas ou as nespras, son dos grupos máis estudados e que mostran relacións deste tipo. Os seus machos son clons que comparten os mesmos xenes que os demais na colonia. Pola contra nos casos de selección de grupo atópanse exemplos nos que hai un altruísmo entre individuos sen relación xénica: aí a selección actúa sobre do grupo. Neste caso hai unha vantaxe positiva porque a relación altruísta se dá entre todos os membros do grupo. Os grupos con membros predominantemente altruístas superan aos grupos con membros máis egoístas.

A coevolución dáse cando dúas ou máis especies se afectan entre si en canto a súa evolución. As interaccións ecolóxicas que se establecen entre especies pódense clasificar a modo groso en con hóspedes e relacións por asociación. Un hóspede é aquel que lle dá espazo ou aloxa a outra especie, que é a especie asociada. As relacións entre especies que son mutuas ou favorecen a ambas especies son mutualismos. Algúns exemplos de mutualismo inclúen a formigas que crían fungos, bacterías simbíoticas das gorxas de insectos e mamíferos, os liques cos fungos e algas, e os corais e microalgas como os dinoflaxelados e as zooxantelas. Cando hai unha conexión física entre o hóspede e o asociado, a súa relación é de simbiose. Máis da metade das plantas teñen unha relación simbiótica con fungos de microrrizas que viven nas súas raíces e que intercambian con eles hidratos de carbono e nutrientes minerais.

Os mutualismos indirectos danse cando os organismos viven por separado. Un caso destes son os comensalismos, nos que unhas especies favorecen a presenza doutras sen un beneficio propio. Un caso son as rémoras que viven a expensas de especies como aos tiburóns, despois de mordelos e succionalos ou se adheriren a eles. Neste caso o hóspede pode sufrir co cal esta relación se pode entender como un parasitismo: o hóspede vese prexudicado (fitness negativa) e supóñenlle un custo.

A coevolución pódese xurdir de competición entre especies e entre membros da mesma especie por antagonismos. Xorde entre especies, como as herbas, que compiten polo mesmo espazo, como unha braña. A Hipótese da Raíña Vermella indica, como exemplo, que os parasitos se focalizan e especializan sobre dunha característica xenética do sistema de defensa dos hóspedes que teña un impacto na evolución da súa reprodución sexual e que, polo tanto, force unha diversificación da poboación dos hóspedes en resposta á presión antagonista.

A análise molecular, como as técnicas de PCR e de secuenciación masiva, supuxeron un avance no estudo da ecoloxía. Estas técnicas permiten o estudo de individuos e poboacións a nivel xénico e estudar a súa diversidade e evolución ligado ao contexto ecolóxico. Grazas ás técnicas moleculares puidéronse analizar organismos, que ata recentemente a ecoloxía case omitía, como son as comunidades de bacterias e arqueas, fungos ou nemátodos. Permiten o estudo de patróns de comportamento, a biodiversidade das comunidades ou a ecoloxía bioxeográfica. Dentro do estudo de bioxeografía, a xenética, a ecoloxía e a bioloxía evolutiva deron lugar á sub-disciplina da filoxeografía.

 
 Ernst Haeckel (esquerda) e Eugenius Warming (dereita), dous dos fundadores da Ecoloxía.

A Ecoloxía ten unha orixe complexa, en gran parte debido a súa natureza multidisciplinar. Algúns dos filósofos de Grecia, como Hipócrates ou Aristóteles, foron algúns dos primeiros en rexistrar observacións sobre historia natural, como patróns bioxeográficos ou interaccións entre especies. Así e todo, na Grecia antiga considerábase a vida dun xeito esencialista e como un elemento estático, no que non existía o concepto de adaptación. As especies eran entes invariables e as variedades raras eran consideradas como aberracións do tipo idealizado. Algúns dos primeiros conceptos ecolóxicos como os balances e as regulacións na natureza atópanse na literatura de Heródoto (falecido en 425 d.c.), xa que describiu observacións de mutualismos na hixiene bucal dos crocodilos, ou do estudante de Aristóteles chamado Theofrasto, que describiu procesos de migración de plantas e animais, procesos bioxeográficos, fisiolóxicos e etolóxicos e chegou a unha descrición similar ao concepto de nicho.

Conceptos máis familiares no contexto moderno, incluíndo cadeas alimentarias, regulación de poboación e produtividade, non foron desenvolvidos ata despois de 1700. Os primeiros traballos foron do microscopista Antoni van Leeuwenhoek (1632-1723) e do botánico Richard Bradley (1688-1732).

Carl Linnaeus no século XVIII liderou o estudo da «economía da natureza». En teses doutorais, como «Specimen academicum de oeconomia naturae» (1749) do seu alumno Isaac J. Biberg, publicou 186 ensaios seus sobre da ecoloxía. En «Politia Naturae» (1781) (Sobre da política da Natureza) describiu a dureza da loita pola supervivencia dos organismos. Mais Linnaeus concibiu naquel momento a ecoloxía como «as relacións entre organismos deseñadas por Deus, e que benefician ao ser humano».

Alexander von Humboldt (1769–1859) comezou os estudos da bioxeografía de vexetación, ao estudar e describir os factores que determinan a distribución das masas forestais describindo en rexións como América do Sur. Recoñeceu os gradientes ecolóxicos e fixo alusión ás relacións entre as especies e as áreas.

Trala viaxe do Beagle Charles Darwin describiu conceptos ecolóxicos como o das relacións entre a produtividade das comunidades e a diversidade de especies, ou as redes tróficas e o espazo de nichos ocupados así como a competición por estes. Nas súas publicacións, especialmente no «Xornal de investigacións» (1839), asentou a ecoloxía evolutiva. Estes naturalistas, como Humboldt, J. Hutton ou Jean-Baptiste Lamarck ou Charles Darwin, foron os que fundaron as bases da ecoloxía moderna.

O zoólogo Ernst Haeckel definiu a “Oecologie” en 1866 dicindo que esta, a ecoloxía, «é toda a ciencia que as relacións entre organismos e o ambiente teñen, inclusive as condicións para a existencia». Recollía a interacción que existe entre os organismos entre eles e co ambiente ao indicar que hai factores ambientais «que son parcialmente orgánicos ou inorgánicos de natureza» e que «ambos son de alta importancia para a forma dos organismos, xa que lles obriga a se adaptar a eles». As opinións son diversas en canto a se esta definición de Haeckel foi realmente a fundación da ecoloxía: algúns considérana a primeira definición e comezo da ecoloxía e outros argumentan que xa se iniciara antes, con publicacións como a de Linnaeus dos principios da economía da natureza (publicada a comezos do século XVIII) e a súa continuación na «A orixe das especies» de Darwin (que cita a frase de Linnaeus de economía ou política da natureza), ou a outros como Eugenius Warming, coa súa obra «Oecoloxía das plantas: Unha introdución ao estudo das comunidades das plantas» (1895).

A finais do século XIX e principios do século XX a ecoloxía era unha forma analítica da historia natural e só a partir de aí comezaron a mudar unha ciencia da historia natural, e en boa parte grazas aos estudos evolutivos.

Frederic Clements publicou o primeiro libro americano de ecoloxía en 1905 e nela presentaba a idea das comunidades vexetais como superorganismos. Aí comezou un dos debates entre o holismo e o individualismo, que durou ata a década de 1970. Clements argumentaba que o concepto de superorganismos era ese avance nos ecosistemas ata un estadio estable e avanzado na sucesión, co que se pode facer un símil co desenvolvemento coa idade dos organismos. Outros ecólogos argumentaban que as comunidades son conxuntos de organismos independentes asociados, que interactúan entre si, e que non existe unha vía definida no desenvolvemento das comunidades.

O holismo definiuse en 1926 en Suráfrica por Jan Christiaan Smuts, un xeneral que se inspirou en Clements e o seu concepto de superorganismos. Ao mesmo tempo Chales Elton iniciou o estudo moderno das cadeas tróficas. Nesa obra definiu as relacións ecolóxicas dentro dun ciclo alimentario: os ciclos da cadea alimentaria, os tamaños dos alimentos e a descrición a nivel matemático dos grupos funcionais e a súa abundancia relativa na comunidade. Ese concepto renovouse coa definición de Alfred J. Lotka de cadea trófica, que as definiu a nivel teórico e introduciu os principios termodinámicos na ecoloxía.. En 1942 Raymond Lindeman describiu a dinámica das cadeas tróficas, fundando os estudos do fluxo de enerxía e materia nos ecosistemas.

Robert MacArthur avanzou na ecoloxía dos anos 1950 nos modelos matemáticos e predictivos (como o estudo da riqueza de especies) . O ruso Vladimir Vernadsky fundou en 1920 o concepto de biosfera e oxaponés Kinji Imanishio concepto de harmonía na natureza e a segregación por hábitats na década de 1950. Na década dos 1960s Ramon Margalef introduciu os conceptos de fluxo de enerxía e acumulación de información nos ecosistemas, dentro dos procesos de sucesión dos ecosistemas.

A ecoloxía traspasou á literatura popular nos anos 1960-1970 grazas aos movementos ecoloxístas. Enfocáronse na conservación e protección de espazos naturais e na súa xestión (coa ecoloxía da conservación). Ecólogas como Rachel Carson introduciron a problemática de bioacumulación polo uso de pesticidas, e o impacto na saúde da poboación humana. Os ecólogos das últimas décadas están abordando fenómenos de escala global e introducíndoos no debate político e, grazas a iso, con cambios nas políticas lexislativas.




#Article 63: Etoloxía (137 words)


A etoloxía (do grego ήθος, ēthos, temperamento, carácter, costume e λόγος, logos, tratado) é a rama da bioloxía que estuda o comportamento dos animais no medio natural.

Aínda que moitos naturalistas estudaron diversos aspectos do comportamento animal a través dos séculos, considérase que a disciplina moderna da etoloxía se presentou co traballo nos anos 60 do biólogo holandés Nikolaas Tinbergen e do biólogo austríaco Konrad Lorenz, ambos gañadores do Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina en 1973. A etoloxía combina a investigación de laboratorio e a de campo, con estreitos lazos a outras disciplinas - por exemplo, neuroanatomía, ecoloxía, evolución. Os etólogos amosan un maior interese por un determinado proceso de comportamento que nun grupo animal en particular e a miúdo adoitan estudar un tipo de comportamento (por exemplo, a agresividade) en diversidade de animais sen relación.




#Article 64: Enerxía (931 words)


En física, a enerxía é todo aquilo que pode transformarse en calor, traballo mecánico (movemento) ou radiación electromagnética como a luz mediante procesos físicos. Isto pode ocorrer de xeito natural e espontáneo ou grazas a unha máquina (por exemplo motor, caldeira, refrixerador, altofalante, lámpada) ou tamén a un organismo vivo (por exemplo os músculos) etc. En rigor é un concepto fundamental, aceptado pola física sen definición.

Calquera cousa que estea a traballar -por exemplo, a mover outro obxecto, a quece-lo ou a facelo atravesarse por unha corrente eléctrica - está a gastar enerxía (na verdade ocorre unha transferencia, pois ningunha enerxía é perdida, e si transformada ou transferida a outro corpo). Polo tanto, calquera cousa que estea pronta a traballar posúe enerxía. En canto o traballo se realiza, ocorre unha transferencia de enerxía, parecendo que o suxeito está a perder enerxía. Na verdade, a enerxía está a ser transferida para outro obxecto, sobre o cal o traballo se realiza.

Así pois, o concepto de enerxía é un dos conceptos esenciais da física. Nacido no século XIX, pódese atopar en todas as disciplinas da Física (mecánica, termodinámica, electromagnetismo, mecánica cuántica etc.), así como noutras disciplinas, particularmente na química.

As civilizacións humanas dependen cada vez máis dun elevado consumo enerxético para a súa subsistencia. Para iso foron sendo desenvolvidos ao longo da historia diversos procesos de produción, transporte e almacenamentos de enerxía. As principais formas de produción de enerxía son:

É a enerxía que un obxecto posúe debido á súa posición. Un martelo levantado, unha moa enroscada e un arco esticado dun tirador, todos posúen enerxía potencial. Esta enerxía está pronta a modificarse noutras formas de enerxía e, consecuentemente, a producir traballo: cando o martelo caer, pregará un prego; a moa, cando solta, fará andar os punteiros dun reloxo; o arco disparará unha seta. Así que ocorrer algún movemento, a enerxía potencial da fonte diminúe, en canto se modifica en enerxía do movemento (enerxía cinética). Levantar o martelo, enrolar a mola e estricar o arco fai, pola súa vez, uso da enerxía cinética e produce un gaño de enerxía potencial. Xeneralizando, canto máis alto e máis pesado un obxecto está, máis enerxía potencial terá.

É posuída por calquera cousa en movemento; canto máis axiña un obxecto se move, maior a súa enerxía cinética. Alén diso, canto máis pesado é un obxecto, maior é a súa enerxía cinética (apenas cando está en movemento). As máquinas mecánicas - automóbiles, tornos, báteestacas ou calquera outras máquinas motorizadas - producen enerxía cinética, e esta especie de enerxía é moitas veces chamada de enerxía mecánica - Fórmula: Ec=1/2mV² .

É a enerxía que está almacenada nun átomo ou nunha molécula; reorganizando os átomos, ocorren reaccións químicas e a enerxía pode ser producida ou aproveitada. As reaccións químicas xeralmente producen tamén calor; un lume a arder é un exemplo. A enerxía química tamén pode transformarse en electricidade nunha batería e en enerxía cinética nos músculos, por exemplo.

É a enerxía asociada as cargas eléctricas en movemento. É a enerxía que se da a un obxecto facendo pasar unha corrente eléctrica a través del ou dándolle unha carga eléctrica. É convertida en enerxía mecánica nun motor eléctrico, en enerxía calorífica nun aquecedor eléctrico ou en enerxía luminosa nunha lámpada.

É a enerxía que pode atravesar o espazo. Inclúe a luz, as ondas de radio e os raios de calor. A calor radiante non é o mesmo que a variante de enerxía cinética chamada de «enerxía térmica», mais cando os raios de calor atinxe un obxecto fan que as súas moléculas se movan máis axiña, gañando entón enerxía térmica. Os raios de luz e de calor prodúcense tornando os obxectos tan quentes que brillan, como no caso do filamento dunha lámpada eléctrica.

É a enerxía producida pola mutación de átomos dentro dunha substancia; aparece sobre todo como calor, quer baixo control nun reactor nuclear quer nunha explosión dunha arma nuclear. O Sol produce o seu calor e a súa luz por reacción nuclear. Curiosamente, toda a vida na Terra depende desta enerxía e, non en tanto, perante a existencia das armas nucleares, está tamén ameazada por esta forma de enerxía.

A enerxía e o traballo son basicamente semellantes, visto que o traballo é o gasto de enerxía. Son polo tanto, ambos medidos polas mesmas unidades, a unidade SI, sendo o Joule, así chamado en homenaxe a James Prescott Joule, que demostrou que é posíbel a conversión entre diferentes tipos de enerxía. A potencia é a taxa a que se produce traballo ou a que se dispensa enerxía.

Un fonte de enerxía que pode producir máis traballo nun tempo dado - facer calquera cousa moverse máis axiña ou quecela máis axiña, por exemplo - será máis poderosa que outra. A unidade SO de forza motriz é o Watt, así chamada en homenaxe a James Watt, o inventor da primeira máquina a vapor.

Así, a relación pode expresarse como: un Watt de enerxía (E) prodúcese en canto un Joule de traballo (W) efectuase nun segundo (δt).

O consumo de enerxía no mundo está resumido, na súa gran maioría, polas fontes de enerxías tradicionais como petróleo, carbón mineral e gas natural, esas fontes son poluentes e non-renovábeis, o que no futuro, serán substituídas inevitabelmente. Hai controversias sobre o tempo da duración dos combustíbeis fósiles mais debido a enerxías limpas e renovábeis como biomasa, enerxía eólica e enerxía maremotriz e sancións como o Protocolo de Quioto que cobra de países industriais un nivel menor de poluentes (CO2) expelidos para a atmosfera, as enerxías alternativas son un novo modelo de produción de enerxías económicas e sostibles.




#Article 65: Escopeta (320 words)


Unha escopeta é unha arma de ánima lisa, de man e que se soporta co ombreiro, deseñada para descargar varios proxectís (pequenas balas, coñecidas como perdigóns) en cada disparo.

Trátase dun tipo de arma lixeira utilizada sobre todo en caza menor, en particular para aves ou en competicións de tiro ao branco. As escopetas utilizadas na caza maior ou destinadas a usos de policía ou propósitos militares cárganse cunha única posta cónica ou con perdigóns de maior tamaño.

Ata a primeira metade do século XIX utilizábase o termo escopeta para referirse a pezas de caza de paxaros ou aves. O disparo dunha carga de perdigóns na caza menor menciónase nas leis inglesas en 1549, pero este tipo de armas non acadaron a súa expansión ata os albores do século XVII. Ata o final do século XVIII, a maioría das pezas tiñan un único canón. Algunhas melloras na ignición permitiron reducir a lonxitude e o peso destas armas, o que fixo posible a fabricación de armas de dous canóns (un á beira do outro) e se popularizou a caza de aves en voo.

Como consecuencia dos avances na fabricación de todo tipo de armas ata a metade do século XIX, as escopetas sufriron algunhas melloras. Neste período se perfeccionou o canón facéndolle a boca máis estreita, de forma que os perdigóns se manteñen máis xuntos en distancias longas. Máis adiante reduciuse a lonxitude do canón ata as magnitudes habituais dos nosos días, de 0,5 a 0,8 metros.

En 1880 apareceron as escopetas de repetición dun só canón, pero se estenderon con lentitude. Así a todo, hoxe constitúen a maioría das escopetas comercializadas. Ademais das escopetas tradicionais dun canón ou de dous canóns laterais, que non cambiaron, no século XX, existen tamén as escopetas semiautomáticas e de acción de bombeo.

Tamén no século XlX se usaba o trabuco español que era unha arma de fogo coa boca acampanada e de gran calibre.




#Article 66: E (303 words)


O E é a quinta letra do alfabeto galego, e representa os fonemas /e/ (vogal anterior media pechada) e /ɛ/ (vogal anterior media aberta).

Pénsase que a letra hê das linguas semíticas representaba inicialmente unha oración ou figura humana chamada (hillul festejar), probablemente baseada nun xeroglífico exipcio similar que era pronunciado e utilizado en forma distinta. En semítico, a letra representaba , e  en palabras estranxeiras.

A letra fenicia hē, representaba máis ou menos o son /h/. Cando os gregos adoptaron o alfabeto fenicio, encontraron dificultades para pronunciar a primeira parte do carácter, e abandonárano conservando soamente o e, dándolle o nome de epsilon (ε). Co tempo simplificaron o seu deseño, virando os trazos horizontais para o lado dereito. Usouse co mesmo valor no alfabeto etrusco e no alfabeto latino.

O seu uso na lingua inglesa inclúe varios sons; así, como consecuencia do Great Vowel Shift representa  (a partir de  como en me ou bee), mentres que noutras palabras como bed, a pronunciación é similar ao latín e outras linguas similares.

En galego úsase a letra e (/e/) como conxunción copulativa, proveniente do latín et. Amais, úsase a letra é (/ɛ/, con acento diacrítico) para a terceira persoa de singular do presente de indicativo do verbo ser.

É a letra máis frecuente na lingua galega, así como en castelán, checo, danés, neerlandés, inglés, francés, alemán,, húngaro latín,, noruegués e sueco..

No alfabeto fonético aeronáutico asígnaselle a palabra Eco. No código Morse é  · . Na notación musical anglosaxoa representa a nota o acorde de mi.

En Unicode a letra e ten o código U+0065, e E é U+0045. O código ASCII para e é 101, e para E é 69. En sistema binario úsase 01000101 para e e 01100101 para E. O código EBCDIC para e é 133, e para E é 197.




#Article 67: Entropía (294 words)


A entropía (do grego en [en] + trope [transformación]) é unha magnitude termodinámica que dá conta da enerxía que non pode realizar traballo útil nun proceso termodinámico. É unha función de estado de carácter extensivo e o seu valor medra nun sistema illado, de acordo coa Segunda Lei da Termodinámica. Pode ser interpretada como o estado de desorde dun sistema. A variación positiva da entropía indica o sentido natural en que calquera evento ocorre nun sistema illado.

A termodinámica clásica define a entropía como:

A entropía é definible tamén como a enerxía incapaz de realizar traballo, e está presente en todos os procesos, no sentido do aumento global da entropía. A perda de enerxía en cada proceso, na transformación, está relacionada co aumento da entropía. A enerxía pérdese, disípase, e non temos como reaproveitala.

De modo xeral a entropía aumenta coa elevación da temperatura, pois de acordo coa Enerxía Libre de Gibbs, a enerxía libre é dada pola diferenza da enerxía total e os factores entrópicos:

G=H-TS

Onde,
G=Enerxía Libre, H=Entalpía, T=Temperatura, S=Entropía

Segundo Erwin Schrödinger, a enerxía é necesaria para repor non só a enerxía mecánica dos nosos esforzos corporais, mais tamén a calor que liberamos continuamente no ambiente. E que liberamos calor non é accidental, senón esencial, pois é precisamente esta a maneira a través da cal nos libramos do excedente de Entropía que producimos continuamente no noso proceso de vida física.

A termodinámica cuántica utiliza os métodos da mecánica estatística para calcular os parámetros termodinámicos dos compoñentes dun sistema. De entre eses parámetros, están aqueles que nos permiten relacionar a entropía dun sistema coa súa Organización e contido da Información.

Unha variación negativa, da entropía, espontánea, implicaría no retroceso dun evento, o evento estaría volvendo no tempo, o que é improbable.




#Article 68: Física (1719 words)


A física (do latín physica, -ae, denominación das ciencias naturais, procedente do grego phusis 'natureza'), é unha ciencia que estuda as propiedades da materia, a enerxía, o espazo-tempo e as súas interaccións, considerando unicamente os atributos susceptíbeis de seren medidos.

A física estuda a natureza. Entre tanto, outras ciencias tamén o fan: a química, a bioloxía, a xeoloxía, a economía (aínda que sexa a natureza humana) etc. Como definir a área de actuación de cada unha delas? Esta é unha pregunta difícil, sen resposta consensual. Aínda máis cando áreas interdisciplinares aparecen a moreas: físico-química, biofísica, xeofísica, econofísica etc.

Así partindo da definición de enriba, os físicos estarían interesados en determinar a natureza do espazo, do tempo, da materia, da enerxía e das súas interaccións. Mais esta definición excluiría certas áreas máis novas da física que traballan coa bioloxía, por exemplo.

Outros din que a física é a única ciencia fundamental e que as divisións da ciencia son artificiais, aínda que teñan utilidade práctica. O seu argumento é simple: a Física describe a dinámica e configuración das partículas fundamentais do universo. O universo é todo o que existe e está composto destas partículas. Entón todos os fenómenos, eventualmente abordados noutras ciencias, poderíanse explicar en termos da física destas partículas, o que configura o que se chama reducionismo ontolóxico. Sería como dicir que todos os resultados das outras ciencias poden derivarse en bases físicas. Iso xa acontece con explicacións de fenómenos antes demostrados pola química e hoxe explicados pola física (Vexa química cuántica). Entre tanto, aínda non semella que vaia ser posíbel explicar a gran maioría dos fenómenos doutras polas da ciencia, ou mellor dito doutras ciencias, pois isto envolvería campos aínda non explorados e unha matemática hoxe inexistente. Aínda así e con base nesa suposición, algúns chegan a suxerir que ata mesmo o cerebro un día poderá ser descrito por unha ecuación ou un conxunto de ecuacións matemáticas (moito probabelmente envolvendo moitos argumentos de probabilidade).

Doutra banda é maioritaria a postura que defende que as divisións da ciencia, e a propia ciencia, teñen orixe social e histórica, e que as definicións de física fórxanse para tentar reunir a todas as persoas que son aceptadas como físicos pola sociedade. Así desde este punto de vista a física é tamén unha construción social ao cabo, e daquela a súa definición está inzada de connotacións e elementos que van mudando, reflectindo mudanzas sociais.

Como outras ciencias, a Física vese dividida de acordo con diversos criterios. En primeiro lugar hai unha división fundamental entre física teórica, física experimental e física aplicada. (Os dous primeiros ramos reúnense baixo a denominación investigación básica.)

Unha outra división pode ser feita pola magnitude do obxecto en análise. A física cuántica trata do universo do moi pequeno (o microcosmos), dos átomos e das partículas que compoñen os átomos; a física clásica trata dos obxectos que atopamos no noso día a día; e a física relativista trata de situacións que envolven grandes cantidades de materia e enerxía.

Mais a división máis tradicional é aquela feita de acordo coas propiedades máis estudadas nos fenómenos. De aí temos a Mecánica, cando se estudan obxectos a partir do seu movemento ou ausencia de movemento, e tamén as condicións que provocan ese movemento; a Termodinámica, cando se estudan a (calor), o traballo, as propiedades das substancias, os procesos que as envolven e as transformacións dunha forma de enerxía noutra; o Electromagnetismo cando se analizan as propiedades eléctricas, aquelas que existen en función do fluxo de eléctrons nos corpos; a Ondulatoria, que estuda a propagación de enerxía polo espazo; a Óptica, que estuda a propagación da luz e os obxectos a partir das súas impresións visuais; a Acústica, que estuda os obxectos a partir das impresións sonoras; e máis algunhas outras divisións menores.

Sistema Internacional de unidades (SI), Sistema métrico, Sistema MKS, Sistema CGS.

Ángstrom -- metro -- segundo -- quilogramo

Desde a antigüidade as diferentes culturas trataron de comprender a natureza e os fenómenos que nela se observan: o paso das estacións, o movemento dos corpos e dos astros etc. As primeiras explicacións baseáronse en consideracións filosóficas e sen realizar apenas verificacións experimentais. Por isto, algunhas interpretacións erradas, como a feita por Tolomeo - A Terra está no centro do Universo e ao redor dela viran os astros - perduraron centos de anos.

No século XVI Galileo foi pioneiro no uso de experimentos para validar as teorí­as da fí­sica. Interesouse no movemento dos astros e dos corpos. Usando o plano inclinado descubriu a lei da inercia da dinámica e co telescopio observou que Xúpiter tiña satélites virando ao seu ao redor.

No século XVII Newton (1687) formulou as leis clásicas da dinámica (Leis de Newton) e a Lei da gravitación universal de Newton.

A partir do século XVIII prodúcese o desenvolvemento doutras disciplinas tales como a termodinámica, a Mecánica estatística e a fí­sica de fluídos.

No século XIX prodúcense avances fundamentais en electricidade e magnetismo. En 1855 Maxwell unificou ambos os fenómenos e as respectivas teorí­as vixentes ata entón na Teorí­a electromagnética, descrita a través das Ecuacións de Maxwell. Unha das predicións desta teorí­a é que a luz é unha onda electromagnética. A finais deste século prodúcense os primeiros descubrimentos sobre radioactividade dando comezo o campo da fí­sica nuclear. En 1897 Thomson descubriu o electrón.

Durante o o século XX a Fí­sica desenvólvese plenamente. En 1904 propúxose o primeiro modelo do átomo. En 1905 Einstein formulou a Teorí­a da Relatividade especial, a que coincide coas Leis de Newton cando os fenómenos se desenvolven a velocidades pequenas comparadas coa velocidade da luz. En 1915 Einstein estendeu a Teorí­a da Relatividade especial formulando a Teorí­a da Relatividade xeral, a cal substitúe á Lei da gravitación de Newton e compréndea nos casos de masas pequenas. Planck, Einstein, Bohr e outros desenvolveron a Teorí­a cuántica a fin de explicar resultados experimentais anómalos sobre a radiación dos corpos. En 1911 Rutherford deduciu a existencia dun núcleo atómico cargado positivamente a partir de experiencias de dispersión de partí­culas. En 1925 Heisenberg e en 1926 Schrödinger e Dirac formularon a mecánica cuántica, que comprende as teorí­as cuánticas precedentes e fornece as ferramentas teóricas para a Física da materia condensada. Posteriormente formulouse a Teoría cuántica de campos para estender a Mecánica cuántica de xeito consistente coa Teorí­a da Relatividade especial, acadando a súa forma moderna a finais dos 1940s grazas ao traballo de Feynman, Schwinger, Tomonaga e Dyson, quen formularon a teorí­a da electrodinámica cuántica. Así mesmo, esta teorí­a forneceu as bases para o desenvolvemento da Física de partículas. En 1954 Yang e Mills desenvolveron as bases do modelo estándar. Este modelo completouse nos anos 1970 e con el foi posible predicir as propiedades de partí­culas non observadas previamente pero que foron descubertas sucesivamente sendo a última delas o quark top. Na actualidade o modelo estándar describe todas as partí­culas elementais observadas así­ como a natureza da súa interacción.

Moito sobre a filosofía que envolve a física pode atoparse en Filosofía da ciencia, Metafísica,Ciencia e método científico. Entre tanto, existen filosofías peculiares á Física que serán mencionadas aquí.

Unha delas é o Determinismo Científico que se formulou como un sistema de pensamento consistente coa mecánica clásica Newtoniana. Asumido que todo está formado por partículas e que o seu movemento se determina para todo o tempo cando se determina a posición e a velocidade da partícula no momento actual, pódese dicir que todo o futuro xa está determinado, unha vez fixadas unha configuración e unhas condicións iniciais. O Demo de Laplace nace así, a pesar de ter sido arrañado pola Mecánica Cuántica canto a súa definición e pola Caos canto a súa implementación.

Extensións dese pensamento centrado no Determinismo Científico adecuadamente adaptadas ás dificultades teóricas tiñan consecuencias filosóficas profundas, por exemplo: se se aceptar que o cerebro comanda todas as accións humanas e se o cerebro faise apenas de átomos (gobernados apenas por leis da Física), é preciso preguntar se realmente a persoa ten liberdade para controlar o seu comportamento. Neste senso, ten habido un debate se cabía á Física ou á Metafísica responder a estas cuestións filosóficas.

Outra idea na que se ven envoltos moitos físicos, que a ollan como a vertente filosófica da Física, é a busca dunha teoría xeral, única, consistente, que describa todos os procesos do universo; a procura dunha cosmoloxía na que se insira a explicación de calquera fenómeno. Tal teoría debería contemplar a Mecánica Cuántica e a Teoría da Relatividade como casos especiais, ben como todas as outras teorías existentes. Tamén debería basearse apenas en argumentos matemáticos, ou sexa, sen ningunha constante fundamental. Varias teorías consideráronse xa sobre esta teoría fundamental, por exemplo, a Supersimetría. Entre tanto, esta é unha cuestión aberta, e talvez sempre sexa.

Na ESO e en 1º curso de Bacharelato a física ensínase conxuntamente coa química, na materia denominada Física e Química.

No segundo curso de Bacharelato, porén, hai unha materia dedicada ao estudo exclusivo de problemas e teorías da física con este nome; e que cursan os alumnos da modalidade de ciencias da natureza e da saúde (optativa) e do bacharelato tecnolóxico (obrigatoria). Está enfocada, en gran medida, a fornecer un conxunto de coñecementos que permitan abordar o estudo máis avanzado da Física que despois atopan a maior parte dos alumnos desta modalidade na universidade.

Na universidade a Física pódese estudar como unha carreira, na licenciatura de Física, actualmente impartida polas universidades de Santiago de Compostela e de Vigo (no campus de Ourense); pero tamén se estuda en maior ou menor profundidade, e nunha ou varias materias, nas titulacións experimentais (Bioloxía, Química) e técnicas (Enxeñerías, Arquitecturas, Óptica e Optometría etc.).

A licenciatura en Física é actualmente, e previsiblemente ata o curso 2007-08 ou 2008-09, unha licenciatura de dous ciclos; presenta ademais unha serie de opcións no segundo ciclo, que supoñen un certo grao de especialización nunha área determinada. En Compostela a carreira componse actualmente de cinco cursos académicos; pódense cursar as opcións de Optoelectrónica, Electrónica e Computación, Física de Partículas, Física de Materiais e Física Fundamental. En Ourense a titulación consta tamén de cinco cursos académicos, podendo cursar no segundo ciclo as opción de Física Da Atmosfera e Medio Ambiente, de Física Aplicada e unha opción denominada Xenérica.

Finalmente a física estúdase tamén nunha gran cantidade de estudos de posgrao, especialmente en programas de doutoramento de departamentos de Física, pero tamén de departamentos de enxeñería.




#Article 69: Facultade (186 words)


Unha facultade é unha institución docente de estudo e investigación que normalmente constitúe unha subdivisión dunha universidade. Abrangue unha área de estudo concreta ou un conxunto de áreas relacionadas. A antiga Universidade de París, que serviu de modelo para a maioría das universiades medievais de Europa, tiña catro facultades: Teoloxía, Leis, Medicina e Artes. Todos os alumnos tiñan que graduarse nunha delas para poder proseguir os estudos noutra das tres restantes.

As facultades deben o seu nome ó feito de que teñen a atribución ou potestade legalmente recoñecida de outorgar graos académicos, o cal supón que son consideradas autoridades cualificadas para certificar a calidade da formación e os coñecementos dos seus propios titulados. Os graos académicos que outorga unha facultade poden ser de licenciatura ou enxeñaría, de mestría e especialmente, o de doutoramento. Tamén poden ofrecer diplomaturas. Antigamente outorgaban tamén o grao de bacharelato, que era un grao académico até certo punto semellante á actual diplomatura. Nalgunhas universidades, como a UNAM de México, os centros docentes que non teñen programas de doutoramento son chamadas escolas, reservando o nome de facultade para aqueles que si o teñen.




#Article 70: Filosofía (670 words)


A filosofía (do grego - φιλοσοφία philos / sophia, amor á sabedoría en suma pódese dicir que é a procura do coñecemento puro sen deixarse corromper por sistemas preestabelecidos.

A filosofía' busca cuestionar a verdade e os seus problemas. Neste senso é máis crítica que dogmática. Ata o século XVIII-XIX, facía referencia ó conxunto de saberes desinteresados e racionais, que tiñan por obxecto a comprensión xeral do home e do mundo, buscando conclusións sobre as súas causas últimas e bases máis profundas, polo que se diferenza da ciencia, que estuda de xeito único as materias que entran no seu propio campo, dende o punto de vista da súa descrición e explicación. Este foi o carácter polo que a filosofía se diferenza e deixa de ser ciencia a partir do século XIX. As súas disciplinas son a lóxica e a teoría do coñecemento, a metafísica, a estética e a ética. A psicoloxía, o mesmo que as demais ciencias, desenvolveuse a partir da filosofía.

A principal característica que Aristóteles ve nunha persoa filósofa é que non é especialista. O sophós (o sabio), é un coñecedor de todas as cousas sen posuír unha ciencia específica. O seu ollar derrámase polo mundo, a súa curiosidade insaciable faino investigar tanto os misterios do kosmos como os da physis (a natureza), como as que din respecto ao home e á sociedade. No fondo, o filósofo é un revelador, alguén que afasta o veo daquilo que está a cubrirnos os ollos e procura mostrar os obxectos na súa forma e posición orixinal, actuando como alguén que atopa unha estatua no fondo do mar cuberta de brións e algas, e progresivamente, afastándoas unha a unha, revélanos a súa forma real.

Para Platón, a primeira actitude do filósofo é admirarse. A partir da admiración faise a reflexión crítica, o que marca a filosofía como busca da verdade. Filosofar é dar sentido á experiencia.

Na actualidade, entre outras múltiples, diferentes e, porén, válidas definicións, pódese afirmar que filosofía é o estudo racional, crítico e obxectivo de todos ou calquera dos achados do pensamento humano. É dicir, a actividade filosófica consiste en pensar razoando sobre aquilo que se atopa ó noso redor: dende a natureza ata os propios mecanismos internos de razoamento. Filosofar é, pois, tanto pensar acerca do mundo como pensar acerca do propio pensamento.

A palabra filosofía gaña, en dimensións específicas de tempo e espazo, concepcións novas e diferentes tornando difícil a súa exacta localización.

Historicamente, a filosofía comeza con Tales de Mileto, aínda que este principio histórico sexa máis un punto de referencia que unha discusión xa acabada. Aristóteles escribiu que a filosofía foi posible a través do ocio, pois, unha vez resolvidos os seus problemas de vivenda, alimentación, vestiario, e sendo dispensados da necesidade do traballo pesado, os gregos puideron dedicarse á investigación filosófica.

Tales foi o primeiro dos filósofos Presocráticos, ou filósofos da Physis, que buscaban a arché, que era un principio que, alén de ser o principio de todas as cousas, debería tamén compor (ou formar parte de) todas as cousas, e mesmo ser a última de todas as cousas.

Platón é quen inicia esta nova linguaxe, a filosofía como a coñecemos, a busca da esencia, a ontoloxía, dos conceptos universais en detrimento do coñecemento vulgar e sensorial. Anteriormente a el, a filosofía era discutida por sabios, era o amor pola sabedoría daqueles que experimentaran a propia ignorancia, concepto, ao que parece, atribuído por Pitágoras.

Por moito tempo a filosofía incluía todo o que era coñecemento, abonda con ver a vasta obra de Aristóteles, que abrangue desde a física ata a ética. Aínda hoxe é difícil definir o obxecto exacto da filosofía.

Os seus obxectos propios son:

Os filósofos divídense en dúas grandes correntes: materialistas e idealistas. O termo materialista aplícase a aqueles que cren que o universo (todo o que existe) está formado de materia, e existe obxectiva e independentemente da existencia de seres cognoscentes capaces de percibilo. Os idealistas son aqueles que sosteñen que o mundo non ten existencia independente dos seres cognoscentes.




#Article 71: Filosofía da natureza (627 words)


A filosofía da natureza, ás veces chamada filosofía natural ou cosmoloxía é o nome que recibiu a rama da ciencia que hoxe coñecemos como física ata mediados do século XIX. Así, o coñecido tratado de Isaac Newton, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica debería entenderse como Principios Matemáticos da Física.

Os primeiros filósofos gregos estudaron a natureza (physis) trataron de establecer a orixe e a constitución dos seres naturais. As súas conclusións serviron de base ás teorías científicas desenvolvidas no noso tempo.

Os filósofos gregos entendían a natureza como unha substancia permanente e primordial que se mantén a través dos cambios que sofren os seres naturais.

O título de filósofos da natureza pódeselle adxudicar aos filósofos presocráticos quen se interesaron polo problema cosmolóxico, é dicir pola orixe do mundo, e trataron de dar resposta aos seus interrogantes partindo de obxectos concretos da natureza aos que chamaron Arché (principio). Por exemplo, Tales de Mileto identificou a orixe do cosmos na auga. Os filósofos presocráticos caracterizáronse por identificar a orixe da natureza noutras cousas naturais, como a auga, o aire, o lume etc. Unha excepción foi Anaximándro, discípulo de Tales, quen atopou a orixe da natureza en to ápeiron (τὸ ἄπειρον), é dicir, o indeterminado.

O desenvolvemento das novas concepcións racionais, leva un novo concepto da maxia, non hai unha liña divisoria clara entre unha imaxe científica e unha imaxe máxica, aínda que aos poucos entre ambas dan un novo concepto de mundo. Consideramos maxia aquilo que aínda non coñecemos, cando se alcanza coñecemento científico descóbrese que aquela maxia non é máis que coñecemento vulgar, intenta atopar claramente a distinción entre coñecemento e maxia. A maxia é unha actividade práctica que transforma a natureza ao inserirse no xogo das súas leis mediante recursos técnicos. É un interese que busca a clave escondida da natureza e que esta latexando, e representa a capacidade do home de destacar o seu sinal na natureza, dominio da natureza, convértese en algo expósito.

A tendencia foi de reducir a maxia á ciencia, pero non seria adecuado interpretar a este proceso como lineal, sinxelo e directo. Foi máis ben un proceso de ida e volta, con vaivéns. É importante destacar os textos herméticos. Na Idade Media o mago é tido como demo, alguén que vai en contra do mundo perfecto, é aquel que se sae da orde do racional, baséase máis na experiencia e a experiencia é un sinsentido irracional. A experiencia está por baixo da razón, e polo tanto é condenable. A teoloxía representa a orde da razón, o que esta máis aló rompeu a barreira da orde establecida. A maxia representaba que todas as cousas non estaban baixo a orde de Deus, hai unha certa relación de influencia mutua.

A natureza é concibida como organismo universal, autosuficiente, un sistema unificado de forzas omnipresentes animado por unha alma cósmica na que a distinción entre o vivo (o espírito), e o non vivo (a materia), perde o seu significado. Todo está vivo, o universo está vivo, as cousas nese organismo non ocorren porque algún ser non natural interveña nel.

O século XVI é un século de grandes avances en botánica e demais ciencias naturais. Ademais, os europeos chegan a América.

A filosofía da natureza atópase entre o Renacemento e o desenvolvemento científico posterior. Os pensadores desta época nin son científicos, nin humanistas, senón que están no medio, mesturando un pouco de todo, algunhas veces privilexiando a especulación, outras veces a experimentación. Ao comezo do século XVI, o cambio de mentalidade debido á reforma protestante inflúe neles. Cun novo sentimento de superioridade, os filósofos da natureza rompen coa tradición aristotélica.

Aos poucos vai xurdindo unha nova concepción do mundo, do home, unha nova idea universal. Os artistas adquiren un peso específico, porque son construtores de instrumentos, son experimentadores.




#Article 72: Filosofía transcendental (446 words)


A expresión filosofía transcendental (Transzendentalphilosophie) usouna por primeira vez o filósofo alemán Manuel Kant (1724-1804) para definir a parte da metafísica especulativa que considera só o entendemento, e a razón mesma, nun sistema de todos os conceptos e principios referidos en xeral a obxectos, sen supoñer obxectos que se dean (cf. Arquitectónica da razón pura en Crítica da razón pura). Así mesmo, tamén empregou o predicado transcendental para referirse ó modo de coñecemento propio deste proxecto filosófico: Chamo transcendental a todo coñecemento que se ocupa en xeral non tanto de obxectos, como do noso modo de coñecer obxectos, en tanto que sexa posible a priori (cf. Introducción, VII en Crítica da razón pura). En consecuencia, o sistema de todos os conceptos obtidos con este método sería a filosofía transcendental. Tales conceptos son conceptos a priori, é dicir, anteriores á experiencia e condición de posibilidade dela. Deste xeito Kant apartábase do significado escolástico do predicado transcendental. Os filósofos medievais usaban o termo transcendental para designar a universalidade do ente e das propiedades que lle conveñen en tanto que ente (unum, verum, bonum). Trátaríase dunha universalidade da máxima amplitude que, polo tanto, excedería a universalidade limitada das especies e os xéneros (por exemplo. ser humano, animal etc.). Trans significa, precisamente, alén de, neste caso alén da universalidade dos xéneros e especies ou de calquera outra determinación particular dos entes. Así, unidade, verdade e bondade serían predicables de todos os entes e non só dunha parte deles. Fronte a esta concepción realista dos transcendentais Kant, en cambio, pensa que non designan propiedades dos entes senón do modo en que pensamos ou coñecemos os entes dunha experiencia posible. Os transcendentais kantianos, en consecuencia, non son propiedades das cousas senón conceptos que regulan a maneira en que coñecemos as cousas.

Desde entón a palabra transcendental aparece case sempre ligada a á Teoría do coñecemento, aínda que non unicamente, significando en xeral condición de posibilidade de algo. Con este sentido xeral aparecerá en Fichte quen, emulando a Kant, denominou “idealismo transcendental ó seu sistema filosófico e, tamén, na expresión fenomenoloxía transcendental empregada por Husserl. Para este último é transcendental o método filosófico polo cal a conciencia, nun acto reflexivo, é capaz de volverse sobre si mesma. Deste xeito, a filosofía convertese nunha ciencia da conciencia. A conciencia actuaría como condición de posibilidade de todos os coñecementos (Conciencia transcendental). Tamén o filósofo K. O. Apel fixo uso da expresión pragmática transcendental para denominar o proxecto filosófico de fundamentación reflexiva do feito da comunicación e da argumentación, que consistiría en explicitar as condicións de posibilidade destas, é dicir, as condicións que ten que aceptar a priori todo individuo que pretenda comunicar ou argumentar algo.




#Article 73: Función da linguaxe (378 words)


Ao longo da historia da lingüística foron propostas varias teorías sobre a función da linguaxe.

André Martinet mantén que a función esencial da linguaxe é a da comunicación, pero engade que deberá terse en conta, non obstante, que a linguaxe exerce outras funcións: serve de soporte ó pensamento, ten unha función expresiva e desenvolve unha función estética.

Para Bühler a linguaxe é un órgano para comunicar 'un' a 'outro' 'cousas', de tal xeito que se constitúen tres fundamentos de relacións, e neste marco é onde distingue tres funcións:

Para Michael Halliday, as funcións da linguaxe son tamén varias; o progreso cara ó sistema adulto prodúcese en varias etapas:

A linguaxe concrétase en determinadas linguas. Dentro dun mesmo idioma existen variacións lingüísticas ligadas á orixe xeográfica e social de diferentes grupos, polo que a linguaxe serve como medio de identificación e afirmación de pertenza a un grupo, con dimensións sociopolíticas importantes.

Roman Jakobson (1960) estudou as funcións da linguaxe partindo dos factores constitutivos de calquera acto de fala. Segundo Jakobson o falante ou emisor envía unha mensaxe ó oínte ou receptor, e ademais é preciso un contexto (tema) que poida ser verbalizado, un código coñecido por emisor e receptor, e un contacto ou conexión entre ámbolos dous. Cada un destes seis factores determina unha función específica da linguaxe:

Guillermo Rojo (1986) achegou a teoría hoxe comunmente aceptada. Para el, as acepcións do termo función, tanto en Bühler coma en Jakobson, son inadecuadas. A verdadeira función da linguaxe é a comunicación, a representativa, a expresiva, a apelativa, a metalingüística e a poética son dimensións da linguaxe e do acto comunicativo ou da comunicación. A fática sería máis ben un dos diversos usos da linguaxe.

Hans Hörmann, desde unha perspectiva psicolingüística, considera unha función da linguaxe que sería previa á comunmente aceptada función comunicativa. Segundo este lingüista, a unión entre o lingüístico e o extralingüístico non procede dunha necesidade efectiva, senón que se realiza por disposición do home. O home pode comprender o mundo, o 'ser así' das cousas, con independencia da linguaxe. O que xa coñece desta maneira, desígnao con palabras elixidas ó seu arbitrio. Esta é a función descritiva da linguaxe. Un neno cando xoga só e fala non pretende comunicarse senón que está describindo o seu mundo, aprendendo.




#Article 74: Fisioloxía (164 words)


A fisioloxía (do grego φύσις (physis) que quere dicir natureza ou orixe, e -λογία (-logia) que significa estudo de) é unha póla científica das funcións e mecanismos implicados nun sitema vivente. Como póla da bioloxía, céntrase no estudo dos organismos, sistemas biolóxicos, órganos, células e biomoléculas e en como realizan as funcións químicas e físicas que existen nun sistema vivo.

Para entender as funcións fisiolóxicas é fundamatal a investigación dos fenómenos biofísicos e bioquímicos fundamentais, os mecanismos coordinados de control homeostáticos e a comunicación continua entre as células.

O estado fisiolóxico é a condición normal das funcións do corpo, mentres que o estado patolóxico céntrase nas anormalidades que ocorren por mor das doenzas animais, incluíndo os humanos. Segundo o tipo de organismos investigados, o campo pode dividirse en fisioloxía animal (incluíndo ós humanos), fisioloxía vexetal, fisioloxía celular e fisioloxía microbiana.

O Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina é concedido pola Real Academia das Ciencias de Suecia a aqueles que acadasen logros significativos nesta disciplina.




#Article 75: F (176 words)


O F (efe) é a sexta letra do alfabeto galego, e representa o fonema fricativo labiodental xordo /f/.

O grafema desta letra deriva da letra fenicia waw, que tiña o valor fonético de . Desta letra derivou a digamma do alfabeto grego, que despois desapareceu. O alfabeto etrusco adoptou a letra digamma, udando o valor fonemático  polo de , e con este valor fonético chegou ao alfabeto latino.

No alfabeto fonético aeronáutico asígnaselle a palabra Foxtrot (ocasionalmente Florida). En código Morse é  ·· — · .

En formato Unicode, represéntase a minúscula con U+0066 e a maiúscula como U+0046. En código ASCII (ISO 8859-1) é 102 para a minúscula e 70 para a maiúscula. En sistema binario minúscula é 01100110 e maiúscula é 01000110.

Na tipografía xermánica e anglosaxoa, en particular das fontes tipo serif, o f minúsculo é unha das letras xeralmente máis ligadas. Unicode crea ligaduras coas letras f, l, i e t: ﬀ, ﬁ, ﬂ, ﬃ, ﬄ e ﬅ (de U+fb00 a U+fb05).

En química, F é a abreviatura do elemento químico flúor.




#Article 76: Fonema (972 words)


O fonema é a unidade mínima, desprovista de significado, da fala, consistente nunha emisión sonora identificábel e distinguíbel conceptualmente do resto. Constitúe a unidade lingüística da primeira articulación da linguaxe. É como a imaxe mental do son e serve para diferenciar palabras. Para a súa identificación utilízase a proba da conmutación.

Cada lingua presenta un número limitado de fonemas, usualmente entre vinte e cincuenta, que se combinan sucesivamente, ao longo da cadea da fala para constituír os significantes das mensaxes. Os fonemas defínense con referencia á súa substancia sonora por certas características que se atopan nos diferentes niveis de transmisión da mensaxe (nivel motor, nivel acústico, nivel perceptivo etc).

Estes trazos fónicos chámanse trazos distintivos ou pertinentes, que non se presentan xamais illados. Os falantes de cada lingua aprenden a producir os movementos dos órganos da fala dunha maneira determinada, co que as ondas sonoras producidas portan eses trazos e se distinguen dos demais da mesma lingua e con frecuencia dos semellantes noutras linguas.

Porén, a definición de fonema faise por contraste, é dicir, por conmutación: un fonema é diferente doutro cando existe unha parella de palabras consideradas distintas nas que a oposición se dá porque apareza un fonema e non outro. Por exemplo, os dous fonemas iniciais de coma e goma son diferentes porque os significados das secuencias sonoras son diferentes (signo ortográfico e material elástico). Debido a que son entidades fonolóxicas, os fonemas represéntanse entre barras, e estipúlase que os símbolos que representan os fonemas do exemplo son /k/ e /g/. En galego, utilízanse os símbolos do AFI para representar os fonemas.

Un mesmo fonema pode realizarse, polo tanto, a través de sons diferentes (e o máis habitual e esperable é que así sexa), mais que posúen todos eles en común os trazos que opoñen ese fonema a todos os outros fonemas da mesma lingua. Estes sons diferentes chámanse alófonos.

Dous fonemas que pertenzan a dúas linguas diferentes non poden xamais ser semellantes estritamente, xa que cada un se define en relación aos outros fonemas da lingua á que pertence.

Tanto os fonemas, concepto pertencente á fonoloxía, coma as realizacións, relativas á fonética, poden definirse articulatoria ou acusticamente, aínda que o máis habitual é que se determinen por estas disciplinas respectivamente: é dicir, os fonemas pola fonoloxía dende unha perspectiva articulatoria e as realizacións directamente pola fonética acústica.

Podemos dicir que fonema é unha unidade fonolóxica diferenciadora, indivisible linealmente e abstracta.

Dada a distinción entre fonema e fono, existe outra forma de concibir un fonema como unha especificación incompleta de trazos fonéticos. Esta relación é equivalente á do fonema como conxunto de fonos: o fonema sería o conxunto de trazos fonéticos comúns a todos os fonos que forman a clase de equivalencia do fonema.

Máis formalmente se  é un fonema que pode ser articulado como todo un conxunto de fonos  entón podemos definir unha relación de pertenza de cada un deses alófonos ao fonema se definimos a función  que asigna a cada fono ou fonema o conxunto de trazos relevantes. Un alófono é unha realización posible dun fonema se pertence á clase de equivalencia de sons asociada ao fonema, que en termos de trazos equivale a que:

Polo contrario a partir do conxunto de fonos do mesmo fonema  pódese definir o conxunto de trazos relevantes para definir o fonema:

Podemos aplicar as ideas anteriores á análise dos fonemas obstruíntes /b, d, g/. Entre estes podemos distinguir unha realización oclusiva e outra aproximante, polo que podemos escribir:

E se introducimos un conxunto de trazos fonéticos relevantes como [+obstruínte], [+oclusivo], [+ aproximante], [+ labial], [+alveolar], [+velar], [-fricativo], [+sonoro], ... tense que:

Fixado un conxunto de trazos fonéticos pódense definir os sons da lingua. En principio non hai límite para o fina que poida ser a distinción que establecen estes trazos; potencialmente a listaxe de sons pode facerse tan grande como se queira se se inclúen máis trazos. Non obstanto, o número de fonemas é unha cuestión diferente, xa que moitos dos anteriores sons serán equivalentes dende o punto de vista lingüístico. Un sistema fonolóxico é un par  onde  é un inventario de fonemas abstractos definidos por uns poucos trazos do conxunto total (as linguas naturais polo xeral oscilan entre 10 e 30 fonemas, aínda que se describiron linguas con preto de cen fonemas), e  é o conxunto de regras que en función do contexto relativo de aparición dos fonemas definen totalmente os trazos fonéticos. Así, este conxunto de regras pode pensarse como unha aplicación do conxunto de secuencias admisibles de fonemas no conxunto de secuencias admisibles de sons:

Onde  e  representan o conxunto de secuencias finitas de fonemas e o conxunto de secuencias finitas de sons ou alófonos.

A lingua galega ten 28 fonemas:

Na escrita non existe unha correspondencia biunívoca entre fonemas e a súa representación, os grafemas. Por exemplo, os grafemas B e o V correspóndense co mesmo fonema en galego, mais non en portugués. Para evitar esta ambigüidade no valor dos grafemas inventouse o Alfabeto Fonético Internacional ou AFI (IPA en inglés), se ben aínda existen transcricións que usan o Alfabeto da Revista de Filoloxía Española (RFE). No AFI, usado nos parágrafos anteriores, os fonemas deben ir transcritos entre barras e márcase o volume acentual cun apóstrofo: así verquer transcribirase /beɾ'keɾ/. Dado que hai moitas menos letras que fonemas (que se transcriben como a súa realización central ou máis prototípica), bótase man de certos signos de todas as linguas do mundo: por exemplo, /x/ representa o fonema fricativo velar xordo que en castelán se escribe J e en alemán CH.

Nalgunhas zonas occidentais de Galicia, o fonema oclusivo velar sonoro (/g/) realízase aspirado e fricativo: é a chamada gheada. Nalgunhas localidades maiormente costeiras desta zona de gheada, o fonema fricativo interdental xordo (/θ/) non existe e no seu lugar aparece o fricativo alveolar xordo (/s/): é o chamado seseo.




#Article 77: Fútbol (1238 words)


O fútbol é un deporte por equipos, o máis popular do mundo, tanto respecto ó número de espectadores como ó número de participantes activos. O organismo reitor do fútbol é a Fédération Internationale de Football Association (FIFA). Millóns de persoas xogan en clubs de afeccionados ou van a acotío ó estadio para apoiaren o seu equipo favorito. Os países de Europa e Suramérica son os que dominan o xogo a nivel internacional.

A FIFA é o organismo encargado de organiza-lo fútbol a nivel mundial, e para facilitar ese traballo, creou diversas organizacións continentais. Así, temos en Europa á UEFA; en África á CAF; en América do Norte, Central e Caribe, á CONCACAF; en Suramérica á CONMEBOL; en Asia á AFC; e en Oceanía á OFC.

Dentro das competicións a nivel mundial, o torneo máis relevante é o Copa do Mundo, polo que a seleccións nacionais se refire, que se disputa cada catro anos. En canto a clubs, o torneo máis importante é a Copa Mundial de Clubs da FIFA, que disputan os campións de tódalas confederacións. Este torneo substitúe á antiga Copa Intercontinental.

As regras do fútbol codificounas en Inglaterra a Football Association en 1863 e o deporte pasou a se coñecer como association football para distinguilo das moitas versións de fútbol que existían entón, especialmente do rugby football que tiña as súas propias regras dende 1848. Non obstante, a primeira referencia ó balón inchado co que se xogaba data de mediados do século XIV e coa forma foteballe.. A palabra soccer (outra denominación que recibe o fútbol en inglés) é unha abreviación coloquial do termo Association e apareceu primeiro en 1889 como socca. A súa orixe débese a un estudante de Oxford chamado Charles Wreford Brown, quen xogou para a selección inglesa e chegou ó posto de vicepresidente da Asociación de Fútbol. A finais do século XIX, soccer era a palabra coas que as clases altas se referían ó xogo, practicado nas escolas privadas, namentres que a clase traballadora empregaba o termo football. En inglés a forma association football caeu en desuso, mais algúns equipos e institucións aínda a empregan nos seus nomes oficiais. No Reino Unido emprégase football e soccer no Canadá e os Estados Unidos. Nalgúns países onde son populares outras versións de fútbol (Australia, Irlanda, Gales, Suráfrica e Nova Zelandia) usan as dúas formas. Así e todo, as asociacións nacionais de Australia e Nova Zelandia empregan principalmente football en situacións formais.

O deporte chegou ó resto do mundo grazas ós inmigrantes británicos e os países que recibiron o deporte adoptaron o termo inglés. Así, pasou a ser fußball en alemán, voetbal en holandés, fotbal nas linguas escandinavas, futebol en portugués e fútbol en castelán. En francés, a escrita non se modificou e a actividade coñécese como le football (con frecuencia abreviado a le foot), aínda que en Quebec se coñece como le soccer, dado á coexistencia co football canadien. En Italia, un ritual da corte florentina coñecido como il calcio storico era semellante abondo ó deporte, e decidiron emprega-la palabra calcio para nomear a actividade.

En Gran Bretaña, ó fútbol chámaselle coloquialmente footie.

Aínda que se coñecen indicios de deportes semellantes nas civilizacións prehispánicas de América, ou en China e Xapón, o fútbol moderno tivo a súa orixe en Inglaterra no século XIX, e foise estendendo paulatinamente ó resto dos países europeos. A FIFA créase nos primeiros anos do século XX, e a partir de aí a súa popularidade medra imparablemente. En 1928, a FIFA decide crear unha competición mundial de seleccións nacionais e acorda que se celebre en Uruguai, que era a campioa olímpica, en 1930.

As regras oficiais do fútbol divídense en dezasete epígrafes:

Coma resumo, pódese dicir:

Nun partido de fútbol enfróntanse dous equipos formados por 10 xogadores e un porteiro cada un. Dise que un equipo mete un gol cando o balón traspasa totalmente a liña de gol da portería contraria. O obxectivo do xogo é marcar máis goles có contrario.

O único xogador que pode toca-lo balón coas mans durante o xogo é o porteiro ou gardameta, sempre e cando se manteña dentro da súa área (zona próxima á portería).

O tempo de xogo divídese en dous períodos de 45 minutos separados por un descanso de 15. Dependendo das interrupcións acontecidas ó longo do período de xogo o árbitro pode engadir uns minutos en cada un dos tempos.

A nivel de seleccións nacionais, o torneo máis importante é a Copa Mundial de Fútbol, que se disputa desde 1930. Previo á creación da Copa Mundial, en particular durante os anos 1920, a competición de fútbol dos Xogos Olímpicos era considerada a máxima competición do deporte, aínda que na actualidade mantense como un torneo secundario onde se permiten xogadores menores de 23 anos, con ata 3 xogadores que excedan ese límite de idade por equipo. A nivel feminino, o equivalente da Copa Mundial é a Copa Mundial Feminina de Fútbol.

A nivel das confederacións da FIFA, os torneos máis importantes son a Copa América (América do Sur) e a Eurocopa (Europa); e, situándose a un nivel inferior, atópanse a Copa Africana de Nacións (África), a Copa de Ouro da Concacaf (América do Norte, central e o Caribe), a Copa Asiática (Asia) e a Copa das Nacións da OFC (Oceanía).

O torneo máis importante para xogadores novos é a Copa Mundial de Fútbol Sub-20, a cal recibe a equipos clasificados desde o Campionato Suramericano Sub-20 (América do Sur), o Campionato europeo da UEFA Sub-19 (Europa), o Campionato Xuvenil da CAF (África), o Campionato Sub-20 da Concacaf (América do Norte, central e o Caribe), o Campionato Xuvenil da AFC (Asia) e o Campionato Sub-20 da OFC (Oceanía).

En cada país os clubs de fútbol adoitan federarse en asociacións ou ligas que organizan torneos oficiais entre eles, de onde xorden os campións de cada país e os equipos que participarán en torneos internacionais. Non existe un sistema único de torneos e cada liga nacional organízaos de acordo ás súas tradicións. En xeral, a maioría dos países teñen dous torneos principais ao ano: Arxentina (Clausura e Apertura), México (Apertura e Clausura), Colombia (Apertura, Finalización e Copa Colombia), España (A Liga e Copa do Rei), Italia (Serie A e Copa Italia) etc. Nalgúns casos os campións de ambos os torneos disputan supercopas anuais e recopas entre si, como a Supercopa de España. Inglaterra ten un sistema de campionato principal (a Premier League) e logo varias copas nas que participan equipos de distintas divisións. Brasil ten un sistema de campionatos por estados (paulista, carioca, mineiro, gaúcho etc.), ademais de ter un Campionato Nacional (Brasileirãou).

Internacionalmente a competición máis importante historicamente foi a Copa Intercontinental, que foi substituída en 2005 pola Copa Mundial de Clubs da FIFA. 
A nivel continental as competicións máis importantes son a Copa Libertadores de América (América do Sur) e a Liga de Campións da UEFA (Europa), torneos cuxos gañadores disputaban a Copa Intercontinental. A partir de 2005 a recentemente creada Copa Mundial de Clubs da FIFA tamén recibe aos gañadores da Liga de Campións da CAF (África), a Copa de Campións da Concacaf (América do Norte, central e o Caribe), a Liga de Campións da AFC (Asia) e a Liga de Campións da OFC (Oceanía). 
Tamén a nivel continental destácanse as competicións secundarias de América do Sur e Europa: a Copa Suramericana e a UEFA Europa League (antiga Copa da UEFA), respectivamente.

Existen moitas variantes do fútbol, entre as que destacan as seguintes:




#Article 78: Forza (1003 words)


En física, a forza é unha magnitude física que mide a razón de cambio do momento lineal entre dúas partículas ou sistemas de partículas. Segundo unha definición clásica, forza é calquera acción ou influencia capaz de modificar a forma dos materiais ou a cantidade de movemento, producindo unha variación no estado de equilibrio ou de movemento dun corpo, é dicir, capaz de imprimirlle unha aceleración.  

Matematicamente , onde p é o momento lineal. A aceleración que experimenta un corpo é, por definición, proporcional á suma das forzas (ou forza neta) que actúa sobre el. A constante de proporcionalidade entre a forza neta e a aceleración denomínase masa (inercial) do corpo. Estas dúas afirmacións resúmense na Lei Fundamental da Dinámica ou Segunda Lei de Newton:
 
onde  representa as forzas que actúan sobre o corpo,  a súa masa e  a súa aceleración.

As forzas, ao igual que as aceleracións, son magnitudes vectoriais. As magnitudes vectoriais represéntanse matematicamente mediante vectores. A suma na Segunda Lei de Newton é, por tanto, unha suma vectorial.

Posto que as forzas soamente modifican o estado de movemento dun corpo, para que un corpo se mova non é necesario que actúe sobre el unha forza. As forzas só son necesarias para pór en movemento un corpo que está inmóbil ou para alterar a velocidade dun que está en movemento. Un corpo en movemento sobre o que non actúa ningunha forza seguirá movéndose en liña recta e a velocidade constante indefinidamente. Este feito foi recollido en forma de lei por primeira vez por Newton, na chamada Lei da Inercia ou Primeira Lei de Newton. A observación de que para manter en movemento un corpo non é necesario exercer ningunha acción sobre el era radicalmente contraria á visión clásica, defendida por Aristóteles, que postulaba que un corpo sobre o que non se exercía ningunha influencia sempre terminaba por se deter. O cambio conceptual recollido na Lei da Inercia e o concepto de forza constituíu o punto de partida do desenvolvemento da dinámica moderna e, con ela, da física que hoxe coñecemos.

No Sistema Internacional de Unidades, a unidade de medida de forza é o newton que se representa co símbolo N, nomeada así en recoñecemento a Isaac Newton pola súa achega á física, especialmente á mecánica clásica. O newton é unha unidade derivada do Sistema Internacional de Unidades que se define como a forza necesaria para proporcionar unha aceleración de 1 m/s² a un obxecto de 1 kg de masa.

O concepto de forza non debe confundirse cos de esforzo ou de enerxía. O aparato que permite medir forzas denomínase dinamómetro.

A forza é un modelo matemático de intensidade das interaccións, xunto coa enerxía. Así, por exemplo, a forza gravitacional é a atracción entre os corpos que teñen masa, o peso é a atracción que a Terra exerce sobre os obxectos nas proximidades da súa superficie, a forza elástica é o pulo ou tensión que exerce un resorte comprimido ou estirado, respectivamente, etc. En física, hai dous tipos de ecuacións de forza: as de causas, nas cales se especifica a orixe da atracción ou repulsión como, por exemplo, a lei da gravitación universal de Newton ou a lei de Coulomb; e as de efectos, as cales son, fundamentalmente, formas da segunda lei de Newton. 

A forza é unha magnitude física de carácter vectorial capaz de deformar os corpos (efecto estático), modificar a súa velocidade ou vencer a súa inercia, e poñelos en movemento se estaban inmóviles (efecto dinámico). Neste sentido, a forza pode definirse como toda acción ou influencia capaz de modificar o estado de movemento ou de reposo dun corpo (imprimíndolle unha aceleración que modifica o módulo ou a dirección da súa velocidade).

Comunmente referímonos á forza aplicada sobre un obxecto sen ter en conta ao outro obxecto u obxectos cos que está interactuando, e que experimentarán, á súa vez, outras forzas. Actualmente, cabe definir a forza como un ente fisicomatemático, de carácter vectorial, asociado coa interacción do corpo con outros corpos que constitúen a súa contorna.

O concepto de forza describiuno orixinariamente Arquímedes, se ben unicamente en termos estáticos. Arquímedes e outros creron que o estado natural dos obxectos materiais na esfera terrestre era o repouso e que os corpos tendían, por si mesmos, cara ese estado se non se actuaba sobre eles en modo algún. De acordo con Aristóteles, a perseveranza do movemento requiría sempre unha causa eficiente (algo que parece concordar coa experiencia cotiá, onde as forzas de fricción poden pasar desapercibidas). 

Galileo Galilei (1564-1642) sería o primeiro en dar unha definición dinámica de forza, oposta á de Arquímedes, establecendo claramente a lei da inercia, afirmando que un corpo sobre o que non actúa ningunha forza permanece en movemento inalterado. Esta lei, que refuta a tese de Arquímedes, aínda hoxe en día non resulta obvia para a maioría das persoas sen formación científica.

Considérase que foi Isaac Newton o primeiro que formulou matematicamente a moderna definición de forza, aínda que tamén usou o termo latino vis impressa ('forza impresa') e vis motrix para outros conceptos diferentes. Ademais postulou que as forzas gravitatorias variaban segundo a lei da inversa do cadrado da distancia.

En 1784, Charles Coulomb foi o primeiro que comprobou que a interacción entre cargas eléctricas ou electrónicas puntuais tamén varía segundo a lei da inversa do cadrado da distancia.

En 1798, Henry Cavendish logrou medir experimentalmente a forza de atracción gravitatoria entre dúas masas pequenas utilizando unha balanza de torsión, grazas ao cal puido determinar o valor da constante da gravitación universal, que lle permitiu calcular a masa da Terra.

Co desenvolvemento da electrodinámica cuántica, a mediados do século XX, constatouse que a forza era unha magnitude puramente macroscópica xurdida da conservación do momento lineal ou cantidade de movimiento para partículas elementais. Por esta razón, as chamadas forzas fundamentais adoitan denominarse interaccións fundamentais.

A forza, ao igual que a velocidade ou a aceleración, é unha magnitude vectorial, que se caracteriza por ter:

A forza pódese definir a partir da derivada temporal do momento linear:
{dt} = \frac{d(m\mathbf{v})}{dt}




#Article 79: Grupo sanguíneo (339 words)


Un grupo ou tipo sanguíneo é unha forma de agrupar certas características do sangue que dependen dos antíxenos presentes na superficie dos glóbulos vermellos e no soro do sangue.

As dúas clasificacións máis importantes para describir grupos sanguíneos en humanos son os antíxenos e o factor Rh. As transfusións de sangue entre grupos incompatibles poden provocar unha reacción inmunolóxica que pode desembocar en hemólise, anemia, insuficiencia renal, shock, ou morte.

Existen varios tipos sanguíneos, segundo a clasificación e mesmo o criterio de fenotipación que se estableza para a marcaxe. Algúns deles son:

Cada sistema sanguíneo ten unhas características determinadas, en particular para a cuestión de compatibilidade nas doazóns. Mentres o factor Rh ou o grupo AB0 poden provocar incompatibilidade materno-fetal por responder a clasificación a parámetros inmunitarios (antíxenos eritrocitarios), outros clasificadores sanguineos indirectos (o sistema secretor) non presentan incompatibilidade en certos casos.

O uso de certos grupos de sangue vense usando dende hai tempo coma marcadores xenéticos para determinar características poboacionais. As anécdotas máis coñecidas son as do traballo de Luigi Luca Cavalli-Sforza, xenetista italiano que asociou a tipoloxía lingüística cos grupos xenéticos nas poboacións, ademais do famoso comentario de Xabier Arzalluz sobre a alta frecuencia do Rh negativo nos vascos (o cal por outro lado está demostrado que é certo, tanto para os poboadores de Euskadi coma tamén para os galegos).

O doante de sangue e o receptor deben ter grupos compatibles. O grupo O- é compatible con todos, polo que quen teña dito grupo díse que é un doante universal. Pola outra banda, unha persoa que teña o grupo AB+ poderá recibir sangue de calquera grupo, e díse del que é un receptor universal.

A táboa que segue indica as compatibilidades entre grupos sanguíneos. Por exemplo, unha persoa de grupo A- poderá recibir sangue O- ou A- e doar a AB+, AB-, A+ ou A-.

                        
                      
                    
                  
                
              

A distribución dos grupos sanguíneos na poboación humana non é uniforme. O máis común é O+, mentres que o máis infrecuente é AB-. Ademais, hai variacións na distribución nas distintas poboacións humanas.




#Article 80: Lingua galega (5768 words)


O galego ([ɡaˈleɣo̝]) é unha lingua indoeuropea que pertence á póla de linguas románicas. É a lingua propia de Galicia, onde é falada por uns 2,4 millóns de galegos. Á parte de en Galicia, a lingua fálase tamén en territorios limítrofes con esta comunidade, aínda que sen estatuto de oficialidade (agás en casos puntuais, como na Veiga), así como pola diáspora galega que emigrou a outras partes de España, a América Latina, os Estados Unidos, Suíza e outros países de Europa.

O galego moderno forma parte do grupo de linguas ibero-occidentais, unha familia de linguas románicas que inclúen o portugués, e que se desenvolveu dende o latín vulgar falado na provincia de Gallaecia, e evolucionou ao que os lingüistas chaman galaico-portugués, falado no Reino de Galicia. As diverxencias dialectais son observables entre as formas do norte e do sur do galaico-portugués en textos do século XIII, mais as dúas variedades eran semellantes abondo para manter un alto grao de unidade até mediados do século XIV, coa literatura galego-portuguesa medieval. A diverxencia continuou até o presente, producindo as modernas linguas galega e portuguesa.

O léxico do galego é predominantemente de orixe latina, malia que tamén contén un certo número de palabras de orixe celta e xermánica, entre outros substratos e adstratos. Tamén incorporou certo número de palabras do árabe de Al-Andalus, principalmente a través do castelán.

A Real Academia Galega é consonte a Lei de Normalización Lingüística vixente, a entidade competente para a fixación das normas da lingua galega, non obstante as actuais normas elaboráronse na súa orixe conxuntamente co Instituto da Lingua Galega,  teñen tamén un papel destacado o Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades e o Consello da Cultura Galega.

O galego fálase en Galicia, onde é a lingua oficial xunto co castelán. Tamén se fala e se permite o seu ensino regrado no occidente da comarca do Bierzo (provincia de León) e nunha zona da provincia de Zamora, chamada As Portelas, que comprende os concellos de Porto, Pías, Lubián e Hermisende, sendo parcialmente galegofalante Pedralba de la Pradería, onde é falado na pedanía de Calabor.

Tamén é falado en 19 concellos limítrofes do Principado de Asturias, pertencentes á Terra Eo-Navia onde se chama eonaviego ou galego-asturiano (no sentido de galego falado no territorio de Asturias), aínda que este é un punto sobre o que hai gran controversia en Asturias. Por unha banda atópase a romanística internacional e a filoloxía galega, cuxos estudos afirman que a lingua natural desta comarca asturiana pertence formalmente ao conxunto lingüístico galaico-portugués como parte da lingua galega; no punto contrario sitúanse o goberno do Principado e a Academia de la Llingua Asturiana, que consideran as falas situadas entre o Navia e o Eo como unha transición entre o tronco galaico-portugués e o asturleonés.

En tres concellos estremeños, na fronteira con Portugal, do Val de Xálima (San Martín de Trebello, As Ellas e Valverde do Fresno), na provincia de Cáceres, fálase a fala de Estremadura, modalidade galaico-portuguesa sobre a que aínda non hai unanimidade acerca de se pode considerarse unha variedade de galego, procedente dos galegos participantes na Reconquista que se asentaron nesa zona, ou unha lingua diferenciada dentro do subgrupo Galego-portugués.

Unha enquisa lingüística realizada en 2003 en Cataluña polo seu goberno autónomo revelaba falantes de galego no territorio catalán. A extrapolación poboacional situaba en 61.400 os habitantes da comunidade autónoma que consideraban o galego como primeira lingua, 21.000 os que a consideraban lingua propia e 11.300 os que a consideraban lingua habitual.

Distintas comunidades galegas da diáspora en Hispanoamérica (especialmente en Buenos Aires —Arxentina—, Caracas —Venezuela—, Montevideo —Uruguai—, A Habana —Cuba—, Cidade de México —México—) e en Europa conservan o uso oral do idioma con bastante precariedade, sendo aproximadamente 500.000 os falantes do galego desas comunidades.
No seo das comunidades emigrantes ao Brasil tamén se mantén o galego con xiros e adaptacións do portugués brasileiro.

A lingua galega é unha lingua romance ou neolatina. Presenta unha pequena porcentaxe de pervivencias léxicas dos substratos precelta, celta e paleohispánico, así coma dos superestratos xermánico, britónico e árabe.

O galego moderno descende do galego-portugués, lingua medieval que evolucionou e deu lugar aos actuais galego e portugués. Entre os séculos XIV e XVI, debido a circunstancias de carácter histórico e político, acentúanse as diverxencias entre as dúas variedades que, seguindo cadanseu destino, acaban fixándose como linguas independentes, aínda que ligadas por estreitos lazos de parentesco.

A lingua galega oral considérase formada arredor do século IX, como resultado da asimilación e evolución do latín vulgar levado ao noroeste da Península ibérica polos conquistadores romanos. Existe unha coincidencia significativa entre a área ocupada (durante o Bronce final/Ferro e no período galaico-romano) pola cultura castrexa e o futuro dominio lingüístico galego. A romanización lingüística puido culminar entre os séculos III e IV d.C., período no que as linguas indíxenas quedarían reducidas a lugares pouco accesibles ata desapareceren. Cando xermanos e britóns se asentan en Galicia, esta probablemente fala xa latín vulgar na súa totalidade.

Tras a primacía escrita do latín, o galego hase converter en lingua escrita culta tanto nos reinos de Galicia e Portugal coma nos de León e Castela. Recentemente foi achado o documento máis antigo escrito en galego que se conservou no territorio da Galicia actual, trátase do Foro do burgo de Castro Caldelas outorgado por Afonso IX en abril de 1228 ao concello de Allariz (Ourense). No século XIII escribirá en galego o rei Afonso X o Sabio as Cantigas de Santa María. A lingua galega medieval foi especialmente relevante no ámbito da lírica, considerada entre as referenciais de caracterizacións racistas. O portugués, pola súa banda, gozará no sucesivo dun desenvolvemento libre grazas a que Portugal, non sen conflitos, foi o único territorio peninsular que se manterá alleo á hexemonía do eixo Castela-Aragón/España e polo tanto do dominio lingüístico castelán.

O inicio dos Séculos Escuros cadra, pois, co proceso de formación da nación-imperio española e implica para a lingua de Galicia un empobrecemento derivado da represión dos usos escritos e cultos, que a partir dese momento se reservan para o castelán. A nova situación terá efectos en todos os niveis da lingua. O paradigma léxico vivo será o relacionado co mundo do traballo nos sectores agrícola, artesanal e mariñeiro; os sistemas morfosintáctico e fonético evolucionan á marxe do antigo tronco común ao portugués. Diversas homoxeneizacións do paradigma verbal ou a distinción dos pronomes che e te —para as formas de obxecto indirecto e directo, respectivamente— rematarán cubrindo o territorio e facendo recoñecible unha variante iberorromance occidental delimitada por varios grupos de isoglosas. Cómpre aclarar que algunhas delas pertencían tamén ao portugués falado no norte do Douro, mais a presión uniformizadora do patrón lisboeta fará que se vaian retirando cada vez máis cara ao Miño, ata o punto de viraren arcaísmos no estándar oral do norte urbano e vilego de Portugal xa a finais do século XX. Discútese a mediatización castelá ou a evolución autóctona dalgúns trazos da lingua galega; a gheada, por exemplo, que aparece indirectamente reflectida en documentos da Idade Moderna, é para algúns estudos unha reconfiguración interna da estrutura consonántica do galego, impulsada quizais polo substrato, e para outros simple interferencia co fonema fricativo velar xordo do español. En calquera caso irán avanzando como características galegas o enxordecemento das consoantes palatais ou a asimilación das vogais nasais ata dominaren a práctica totalidade do territorio agás —no que toca á sonoridade das sibilantes— pequenos núcleos da Limia e das Portelas ou —canto á nasalidade— nos Ancares. O thetacismo caracterizará a maior parte das falas centro-orientais.

Con respecto aos usos escritos cultos o Rexurdimento supoñerá no século XIX unha importante viraxe. Recupéranse xéneros literarios (sobre todo a poesía) e nace o xornalismo en lingua galega. Estes feitos contribúen ao agromar dunha nova conciencia lingüística que tende á dignificación e á normalización en calquera área de uso. O diálogo entre as elites intelectuais galegas e o resto do pobo reiníciase tras centos de anos de abandono, e (re)comezan usos que se tiñan por inéditos. Así e todo as interferencias entre galego e castelán son cada vez máis visibles, en maior grao canto máis urbano sexa o ambiente no que se fala o idioma propio. A castelanización estaba afectando xa profundamente ao modelo oral, que se vía minguado no cuantitativo ao longo das cidades e vilas —aínda que seguía sendo nelas moi maioritario— mais tamén no cualitativo, en canto que a capacidade expresiva e os equilibrios léxicos se alteraban coa presenza crecente do castelán. Escolas, púlpitos e institucións seguían o ditado do espallamento da única lingua oficial do Estado, o español, reforzando o lugar común da escasa idoneidade do galego para usos que fosen máis alá do coloquial ou do folclórico.

O pulo normalizador implícito na etapa do Rexurdimento pleno conseguirá no século XX ir mudando preconceptos e introducindo usos que se crían descoñecidos ata daquela. Será esta nova centuria a que asista aos primeiros discursos públicos en lingua galega nos ámbitos político e intelectual; de feito foran intelectuais procedentes da pequena burguesía as encargadas de dignificar o idioma con eses novos usos, que non tardarán en callar socialmente. O ensaio, o teatro, a prosa, timidamente tamén o discurso científico van gañando o terreo perdido mediante o impulso que grupos de intervención político-cultural coma as Irmandades da Fala (1916) brindan ao idioma. Aínda que ten dificultades para adaptarse aos neoloxismos, moitas veces reproducidos en castelán no coloquio oral (ou adaptados desde el á escrita), a lingua galega continuaba sendo de uso cotián nas fábricas, nos barrios populares das cidades e, obviamente, tamén alí onde o seu uso nunca se abandonara, nos universos rural e mariñeiro. Se ben non chegará a ser en verdade oficial ata que así o dispoña o Estatuto de autonomía de Galicia de 1981 a partir do texto constitucional de 1978, o Estatuto de 1936, que nunca chegou a entrar en vigor por causa do golpe de Estado fascista, xa contemplaba a oficialidade e semellaba culminar o traballo pola normalización que o galeguismo realizaría desde Manuel Murguía ata Castelao. O réxime franquista arruinará o soño da recuperación social do idioma endurecendo as leis e perseguindo aqueles usos que se recuperaran no primeiro terzo do século. A doutrina nacionalcatólica aludirá ao galego —xunto co catalán, éuscaro, asturiano etc.— como dialecto e eliminarao con saña das escolas e da vida pública. A dobre presión social e legal contra o uso da lingua, sumada ao masivo éxodo rural, provoca a maior caída de falantes en toda a historia. A ruptura de transmisión xeracional do idioma faise regra na vida urbana aínda que ao mesmo tempo o galego gaña terreo como idioma das reivindicacións políticas, socioeconómicas e culturais. É asemade nas cidades e nas vilas onde aparece a figura da neofalante, persoa cuxa lingua inicial era o castelán e vira falante monolingüe de galego.

A castelanización cuantitativa e cualitativa xa se converteu en modelo de referencia para as novas camadas e vai incrementarse no final do XX e principios do XXI a pesar dos avances que comporta a fin do réxime franquista. No lado positivo da balanza o galeguismo sitúa a entrada do idioma en todos os niveis de ensino e nas institucións, a creación de medios de comunicación públicos (CRTVG) e privados ou a relativización dalgúns prexuízos ao acceder a lingua galega a eses novos ámbitos. Lonxe aínda de cifras masivas, a literatura galega crecerá en canto á presenza social das editoras, libros, autores e autoras; xornadas coma o 17 de maio, Día das Letras Galegas, que comezaron a celebrarse en 1963 de xeito semiclandestino, funcionan hoxe coma unha verdadeira festa nacional do idioma e da súa literatura. Con todo as últimas cifras de uso (2013-2015) divulgadas polo Instituto Galego de Estatística estenderon a alarma polo futuro da lingua galega: por primeira vez na historia a porcentaxe de falantes de español supera a de galegofalantes.

Na actualidade o galego fálano case tres millóns de persoas; é a lingua minorizada con maior comprensión e uso porcentual dentro de España. É idioma oficial na Nacionalidade Histórica de Galicia (onde o castelán é tamén oficial) e tamén se fala na Terra Eo-Navia (Asturias), no Baixo Bierzo (León), nas Portelas (Zamora) e na Serra de Xálima (Cáceres). Así mesmo é unha das linguas da importante comunidade galega no exterior, espallada por todo o mundo.

A posición sostida pola administración galega e pola conciencia metalingüística da meirande parte da poboación do país é que hoxe galego e portugués constitúen linguas separadas cada unha delas con cadanseu respectivo estándar elaborado por cadansúa institución pero conservando algunhas ligazóns. A lingua galega é, pois, un romance autónomo e independente; con todo, existe unha corrente minoritaria segundo a cal o galego de hoxe non é senón unha variante codialectal do diasistema lingüístico galegoportugués ou mesmo unha variante da lingua portuguesa falada no territorio galego. Sexa como for, o criterio da Real Academia Galega para a elaboración das NOMIG outorga prevalencia á lingua portuguesa en tanto que lingua irmá da galega:

Para o chamado reintegracionismo o galego non é unha lingua nin separada nin afastada do portugués, senón un dialecto do sistema galego-portugués. Existe tamén outra postura, o lusismo, que afirma que o galego e o portugués son a mesma lingua. Desde o punto de vista reintegracionista, Galicia fala unha lingua que ten 210 millóns de falantes no mundo coñecida como portugués; segundo esa perspectiva, o modelo de normalización proposto historicamente polo galeguismo e polo nacionalismo resultou un fracaso que deriva da negación do potencial que ofrecería a subsunción do galego no portugués.

As normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego son elaboradas pola Real Academia Galega en base aos seguintes criterios de estandarización.

O idioma portugués está estandarizado seguindo uns criterios distintos:

A situación sociolingüística en Galicia está marcada pola diglosia resultante dun proceso histórico de substitución do galego polo castelán. Aínda que as posturas oficiais dos responsables da política lingüística en Galicia (case sempre vinculados orgánica ou ideoloxicamente ao Partido Popular) insistiron desde os anos oitenta na tese do chamado bilingüismo harmónico, concepto inexistente nas ciencias que estudan a relación entre lingua(s) e sociedade, o caso galego responde ás características dun cadro de linguas en contacto entre as que se dan relacións conflitivas. A fase actual, aparentemente bilingüe, constituiría un fotograma fixo do tempo que media entre o monolingüismo social na lingua propia do territorio (así define o galego o Estatuto de autonomía) e o desprazamento definitivo desta por parte do idioma imposto. Este último (o que as teses sobre diglosia denominan Lingua A) acumularía sobre si a maior parte das funcións do poder político e económico, e polo tanto o prestixio social, mentres que a lingua propia do territorio ou Lingua B quedaría reservada aos usos menos relevantes. Daquela, salvando casos puntuais, o bilingüismo en Galicia é unha ficción de raíz ideolóxica en canto que só adoitan ser bilingües as persoas falantes de galego (non teñen outra opción: a Constitución española de 1978 consagra o deber de coñecer a lingua española), mentres que as castelanfalantes, cuxo número non deixou de medrar —especialmente nos últimos cen anos—, rara vez se ven presionadas para usaren o idioma propio do país. A partir do novo contexto de relación xurdido da oficialidade das dúas linguas (1981) existen algunhas áreas nas que o galego recuperou a posición de normalidade (institucións locais, administración autonómica, Parlamento galego, determinados ámbitos literarios e artísticos...) e por iso se caracteriza como diglosia imperfecta o momento actual.

O proceso de substitución lingüística, cuxas bases políticas e efectos documentais serán visibles a finais do século XV durante a época dos Reis Católicos, comezara un século antes. A aristocracia que ía chegando de Castela —ou que se achegaba aos costumes casteláns como signo de submisión e promoción política— foi introducindo o idioma alleo. A partir de 1480 ordénase que os escribas se formen en lingua castelá, de xeito que queda interrompida a tradición secular e a crecente normalidade (en paralelo á evolución social dos idiomas romances europeos) da lingua galega, xunto doa documentación en latín e o uso esporádico do castelán, que adoitaba reservarse para a comunicación escrita coas institucións do Reino de Castela, coma a Chancelaría Real. Os mosteiros serán os últimos en abandonar os usos administrativos do idioma, xa no século XVI. O gramático da raíña, Antonio de Nebrija, deixara escrito na prólogo da súa gramática da lingua castelá que la lengua es compañera del Imperio, referíndose ao poder, e que estendela aos pobos conquistados formaba parte do botín de guerra. Nese período consúmase ademais a desaparición da lírica medieval, que permanecerá esquecida centos de anos, e con ela o alto prestixio que levara a poetas de diversas nacionalidades a cultivar versos no idioma.

Xa iniciados os Séculos Escuros a marxinación do idioma propio de Galicia avanza ao ritmo que o fan as institucións políticas e educativas de Castela/España e da Igrexa católica; quedando a rede monacal galega baixo o control de Valladolid, a Universidade compostelá nace sometida ás dúas poderosas institucións. A pesar dalgunha tímida protesta circunscrita ao ámbito literario ou á correspondencia privada, o castelán/español imponse como idioma de prestixio, quedando o galego relegado a funcións de dialecto oral. Haberá que esperar ao século XVIII para que, co espertar da Ilustración, figuras intelectuais de primeira orde coma os frades bieitos Feijoo e Martín Sarmiento reivindiquen en primeira instancia a latinidade do galego e, consecuentemente, a súa necesaria dignificación como lingua irmá dos outros romances cultos de Europa. Mais fóra do alborexar da conciencia sociolingüística contemporánea o panorama continúa sendo o mesmo: o galego é a lingua habitual de ben máis do 90% da poboación, o castelán domina a escola, a administración, os actos oficiais e os documentos. Son moitas as leis coas que España garante tal dominio e coa chegada dos Borbóns ao trono, a represión dos outros idiomas non casteláns falados no territorio español e o avance do modelo centralista serán o marco férreo a partir do cal todo avance na alfabetización e todo progreso cultural deberán ir indisolublemente ligados á promoción da lingua que se reserva en réxime de exclusividade o adxectivo de español. En calquera caso será durante os Séculos Escuros cando os prexuízos contra o galego (dialecto, rudo, vulgar, xiria etc.) boten raíces na conciencia colectiva do país.

No século XIX as profundas crises económicas provocan a acentuación do fenómeno migratorio e a chegada ás grandes vilas e cidades dun apreciable continxente de poboación rural; era precisamente nos núcleos máis poboados onde a presenza das institucións reforzaba o castelán como lingua de poder e de ascenso social. Ao tempo, e da mesma maneira que durante o período medieval e renacentista a aristocracia castelá se erixira en modelo para a nobreza autóctona, a burguesía decimonónica ía medrando de xeito tímido e sen referentes nacionais de autoestima. Os postos máis destacados da Administración, incluída a eclesiástica, foran reservados para persoas alleas a Galicia desde había centurias; igualmente a fina capa burguesa das vilas e das urbes estaba composta por empresariado de procedencia foránea, pouco disposto a recoñecer na fala popular un elemento cultural no que integrarse. Asemade para o estamento fidalgo en descomposición fora sempre o castelán o código da promoción social. A práctica totalidade do que rematarán sendo os sectores dirixentes —económico, político e xudicial— da Galicia decimonónica, con orixe nesa fidalguía sometida e na burguesía cuxo centro simbólico gravitaba en torno a Madrid, concibe a lingua galega, no mellor caso, como unha reliquia identitaria. O progreso, a ciencia, a riqueza, asócianse ao español; unicamente personalidades intelectuais e políticas vinculadas ao liberalismo alzan a súa voz contra tales prexuízos e contra a discriminación nacional e cultural asociada e eles: nacía o Rexurdimento.

Será a prensa liberal e protogaleguista a que avive o debate en torno aos prexuízos contra o idioma e reclame a extensión dos seus usos. Se ben nos seus inicios o provincialismo non facía do idioma o eixo da identidade nacional galega, a irrupción de Murguía como ideólogo da fase rexionalista do galeguismo asenta a idea de que sen a lingua propia do país ningunha autoafirmación irá máis alá do simple folclorismo. A propaganda que vai sementando a prensa durante todo o período oitocentista fai posible que se afonde na recuperación de usos escritos perdidos ou inéditos; debemos lembrar que cando Rosalía de Castro publica Cantares gallegos ela e o resto de ideólogos do movemento galeguista descoñecían a dimensión culta do galego medieval ou tiñan noticias moi difusas sobre el. Polo tanto posúe unha dimensión refundadora o cultivo e a publicación de poesía en galego, cuxos grandes nomes antes da eclosión rosaliana (o que se coñece como Rexurdimento pleno) son Francisco Añón Paz, Xoán Manuel Pintos e o propio padre Sarmiento, cuxo Coloquio de 24 galegos rústicos, sería publicado aínda naquela altura. A Galicia decimonónica asistirá tamén á recuperación doutros xéneros para a lingua galega, desde o xornalismo ata a prosa, esta última nunha fase inicial e sen dar chegado á universalidade das grandes figuras poéticas; a propia Rosalía, Eduardo Pondal e Curros Enríquez intervirán mediante algúns dos seus versos contra a situación de marxinalidade forzosa do idioma no que escriben.

As altísimas cifras de analfabetismo —tres cuartas partes da poboación non sabían ler nin escribir no comezo do século XX— relativizaron as posibilidades de que o ideario do Rexurdimento se filtrase con rapidez á sociedade galega, cuxa esmagadora maioría continuaba a falar o idioma propio. A pesar de que non dispoñemos de estatísticas oficiais de uso, abonda comprobar as primeiras enquisas científicas sobre lingua que se realizaron en Galicia nos anos noventa para certificar que o galego era a lingua inicial do 80,6% do total das persoas maiores de 65 anos, polo que non parece aventurado inducir que a porcentaxe de persoas educadas en galego á volta de 1901 sería próxima ao 90%. Con todo, o número de falantes non salvaba o idioma dos mesmos seculares prexuízos que arraizaron tanto no interior coma no exterior da comunidade falante. Unha nova xeración do galeguismo representada polas Irmandades da Fala toma maior conciencia do proceso de substitución e esixe a oficialidade da lingua galega como paso imprescindible para que abandone a súa estranxeiría nos ámbitos de prestixio do propio territorio. Mentres, a recuperación do uso culto continúa: pronúncianse os primeiros discursos públicos na lingua galega e o idioma pasa a escoitarse cada vez máis nas comparecencias relacionadas con temas humanísticos. A ditadura de Primo de Rivera retarda o pulo normalizador, que se reinicia coa Segunda República Española. Para esa época a prensa en galego, ben que minoritaria, xa estaba solidamente asentada e o normal era que a poesía se escribise no idioma nacional. A prosa, ensaística ou de ficción, irá experimentando un crecemento apreciable en canto á súa recepción e enorme na calidade e na profundidade dos textos: é a Xeración Nós —varios dos seus membros pertenceran ás Irmandades da Fala— a protagonista deses avances. O idioma propio de Galicia conseguira recuperar algúns dos usos vedados, pero continuaba a ser semiclandestino no ámbito escolar e, fóra da órbita do Partido Galeguista, raro no debate político. O Estatuto do 36 introduciría a oficialidade, mais non chegou a entrar en vigor ao declararse o golpe de Estado fascista.

Alén da burguesía urbana e vilega, predominantemente castelanizada, os ámbitos de uso coloquial, familiar e laboral do idioma galego —os que continuaran de xeito ininterrompido ao longo da historia— transvasábanse con naturalidade desde os sectores primarios e artesanais ata os industriais. As fábricas naceran con obreiros e obreiras galegofalantes. Os núcleos operarios que se organizaran xa durante o século anterior tardarán aínda en naturalizar o idioma; as súas publicacións usan con preferencia case exclusiva, desde o XIX ata mediados do XX, a mesma lingua que utilizaba a patronal. Debates ao respecto puxéranse en marcha, pero foron abruptamente varridos polo triunfo do franquismo. O novo Estado totalitario retoma as máis radicais formulacións do españolismo e volve fortalecer os preconceptos lingüísticos contra o galego mediante o férreo control do ensino, dos medios de comunicación e da administración do Estado. O nacionalcatolicismo non dubida a partir de xullo de 1936 en valerse de políticas de terror: o asasinato, o exilio, a prisión ou a marxinalización social de figuras sobranceiras da intelectualidade galeguista responden a un programa no que a imposición histórica da lingua castelá debe percibirse como irreversible.

Ao mesmo tempo, e sendo as áreas urbanas as máis castelanizadas, o éxodo rural masivo que se suma á emigración nos anos 40 e 50 comporta que as familias chegadas ás cidades (A Coruña, Vigo, Ferrol etc.) rompan a transmisión da lingua. O cóctel entre vellos prexuízos, un contexto sociopolítico hostil e a presenza do castelán —asociada aos ámbitos todos do poder, comezando polo económico—, empuxa a maioría das familias emigradas desde o rural, cun nivel cultural precario e polo tanto forte descoñecemento da cultura galega académica (coa consecuente baixa estima pola propia identidade) a renunciaren a educar os seus fillos e fillas na lingua na que se viñera facendo desde sempre. Será pois a partir de mediados do século cando a substitución do galego polo castelán supere por primeira vez a barreira que representaba a cultura material e simbólica das clases populares, unidas aos sectores produtivos tradicionais. O español comeza a sentirse daquela con forza, por primeira vez, nos ámbitos urbanos de poboamento obreiro. A radio, a televisión e a universalización do ensino xogan a favor do proceso substitutorio, de maneira que as novas xeracións urbanas da época do desarrollismo franquista son tamén as primeiras da historia de Galicia para as que o galego pasa de ser o natural a constituírse en excepción. Reforzaranse con virulencia, ata a máis alá da fin da ditadura, os peores preconceptos que asociaban a lingua nacional de Galicia ao atraso rural, ao pasado decadente ou a unha versión paternalista do folclore.

Nos anos 70, a música cantada en galego por Andrés do Barro gañou gran popularidade. En 1969 comezou a traballar con Juan Pardo, tamén fillo de militar, quen se ofreceu a ser o seu produtor. O tren acadou axiña un grande éxito. En 1970 publicouse o sinxelo Corpiño xeitoso, primeira canción en galego en estar no número 1 de Los 40 Principales.

Mentres, o galego conquistaba o debate clandestino nos espazos de resistencia ao franquismo que se foran configurando; será a ruptura coa oposición culturalista ao Réxime e a fundación dos novos partidos (UPG e PSG) de base marxista e vocación obreira as que actualicen a interacción do nacionalismo galego coas clases populares. O idioma faise presente nas pancartas, nos graffitis políticos, nas asembleas estudantís e obreiras, nos panfletos e nas manifestacións. A lingua intenta adaptarse ao medio urbano moi poucos anos despois de que se operasen mudanzas similares na expresión literaria grazas á infraestrutura que subministraban as editoras (especialmente Galaxia e Monterrey). A oficialidade convértese en reivindicación de varias forzas políticas, sobre todo as situadas no campo da esquerda, de maneira que cando remata a ditadura despois de 40 anos o uso do galego entrou en crise nas cidades, pero ao seu abeiro naceu o galeguismo co inicio do século e medrou a conciencia positiva sobre o idioma. O número de falantes decae, mais aparecen as persoas neofalantes, aquelas cuxa primeira lingua fora o castelán e que se converten en monolingües en galego.

A restauración da monarquía borbónica e a recuperación dalgunhas liberdades desde 1975 culminará a partir do marco constitucional de 1978, que abre a porta para que outras linguas, ademais do castelán, sexan oficiais no Estado. Nun acto con carga simbólica o rei Xoán Carlos I pronuncia (1979) un discurso en galego na sede da Real Academia Galega, poucos meses antes de que se aprobe o Estatuto de autonomía de Galicia de 1981 que proclamaría a oficialidade da lingua propia do país. A dimensión legal e os efectos na vida cotiá virán desenvolvidos por outra serie de leis vixentes na comunidade autónoma, coma a Lei de normalización lingüística aprobada por unanimidade en 1983; quedan fóra deste recoñecemento institucional os territorios de lingua galega doutras comunidades autónomas (o chamado galego exterior) e polo tanto as persoas galegofalantes de Asturias e de Castela-León non verán recoñecidos os seus dereitos. En todos eses territorios as cifras de substitución do galego polo castelán presentan un perfil moito máis acusado a prol deste último, incluso nos ámbitos rurais.

Na comunidade autónoma de Galicia non é doado establecer ata que punto os cambios lexislativos —que propiciaron a presenza do idioma onde estivera longamente proscrito— deron freado un proceso de substitución que viña alicerzado tamén en razóns de índole socioeconómica, ademais das histórico-políticas e as puramente lingüísticas. O galego recupera o uso institucional, perdido desde a fin do Medievo, o que inclúe por vez primeira a moderna administración, o ensino, os medios de comunicación... Será determinante para a superación, canto menos parcial, de moitos prexuízos, a fundación da CRTVG. Asemade a presenza da lingua na escola, que aproxima o alumnado á realidade cultural do país e contribúe a dignificar producións asociadas á lingua (literatura, música, banda deseñada, audiovisual, teatro...), representa unha innegable mudanza xeracional.

O galego está oficialmente recoñecido no ámbito da comunidade autónoma de Galicia conforme co disposto no artigo 5 do Estatuto de autonomía de Galicia de 1981, que á súa vez parte do artigo 3.2 da Constitución española de 1978, que sen as citar garante a oficialidade das outras linguas españolas se así o estableceren, en cada territorio, os seus Estatutos de autonomía.

Na actualidade existen diversos instrumentos xurídicos que fan posible o dereito dos galegos a expresárense en lingua galega nos diferentes ámbitos de actuación públicos. Ademais do principal, a Lei de normalización lingüística (1983) están a Lexislación de Réxime Local, a Lei reguladora das administracións públicas e do procedemento administrativo común, Lei do uso do galego nas corporacións locais, ordenanzas municipais de normalización lingüística etc.

Desde o punto de vista da sociolingüística, tanto a comunidade autónoma de Galicia coma os outros territorios que falan a lingua galega presentan trazos típicos dunha situación de conflito lingüístico. Galicia mostra un cadro de diglosia imperfecta no que conviven episodios nos que a lingua galega semella usarse con relativa normalidade (no Parlamento de Galicia, nos concellos, nas deputacións, en actos e eventos culturais etc.) con outros fenómenos de desprezo tanto do idioma en si coma das persoas falantes, sometidas a unha batería de prexuízos non tan diferente daqueles que se orixinaran nos Séculos Escuros. O uso da lingua nacional implicaría, segundo eses preconceptos, que a persoa que a fala ou ben procede da área rural ou ben pertence a algún grupo nacionalista. En ocasións existe un aprecio que se ten por sincero cara á lingua propia cando se limita a funcionar como elemento identitario, mais se do que se trata é de usalo no día a día ao mesmo nivel que o idioma dominante —o español— o aprecio pode virar incluso en rexeitamento. Desa ambivalencia tiran partido os grupos de oposición á oficialidade do galego, testemuñais en número pero con fortes apoios na prensa conservadora de Galicia.

En calquera caso as últimas cifras de uso que rexistra o Instituto Galego de Estatística ofrecen un panorama inédito: por vez primeira o número de galegos e galegas que usan só ou de forma habitual o castelán supera o de galegofalantes, algo sen precedentes na Historia. As mostras de inquietude non se fixeron esperar: asociacións, Universidades e prestixiosos nomes da intelectualidade galega advirten que o camiño iniciado pola Xunta desde a chegada ao poder de Alberto Núñez Feijoo (a quen se culpa da ruptura do consenso acerca da normalización gañado nos primeiros anos oitenta) parece colaborar, máis ca tentar evitala, coa ameaza de desaparición que pende xa sobre o idioma de Galicia.

As enquisas de fogares do Instituto Galego de Estatística (IGE) ofrecen amplos datos de uso da lingua desde 2003. Estes veñen a confirmar as grandes diferenzas no uso diario do idioma segundo a idade e o territorio.

O uso habitual da lingua varía moito segundo a rexión ou cidade de Galiza. Mentres que en dúas grandes áreas da Provincia da Coruña (A Costa da Morte e o suroeste) máis do 90% da poboación fala sempre ou maioritariamente en galego, só un 15,2% da poboación da cidade de Vigo fai o mesmo.

O galego mantense como lingua comunitaria no interior de pequenas comunidades emigrantes, mesmo dispoñendo dalgún medio de difusión, como foi nalgún momento A Nosa Galiza, programa de radio en Barcelona.

Segundo a separación dialectolóxica de Galicia empregada por organismos como a Real Academia Galega (RAG) e o Instituto da Lingua Galega (ILG) existen tres bloques lingüísticos recoñecidos, cada un coas súas particularidades:

Estes bloques están caracterizados pola forma de construír o plural das palabras acabadas en -n, sendo as isoglosas que os delimitan cans/cas (bloques occidental e central, respectivamente) e cas/cais (bloques central e oriental, tamén respectivamente).

O filólogo portugués Cintra, que estudou os dialectos galegos como pertencentes ao diasistema galego-portugués e cuxos traballos son considerados de referencia en Portugal, preferiu separar o territorio galego en dúas áreas: a occidental, que presenta gheada (aspiración do fonema /g/ converténdose nun /h/ aspirado similar ao do inglés) e a oriental, que non presenta este fenómeno.

O galego, polo seu carácter periférico, distínguese do resto dos romances polo seu carácter á vez conservador e orixinal. Entre os últimos fenómenos están a queda de -n- e -l- intervocálicos (acontecida nos séculos IX e X) e a evolución de cl- pl- e fl- iniciais latinos e entre os conservadores a sintaxe e a conservación de expresións e fenómenos latinos (como o futuro de conxuntivo, aínda que con outro uso) que desapareceron na maioría dos romances.

Este é o sistema común a todos os falares galegos excepto a fala de Estremadura, que só presenta as cinco vogais pechadas.

Os ditongos decrecentes do galego son os seguintes:

Os ditongos crecentes son:

As consoantes existentes no galego represéntanse mediante as grafías e os dígrafos: b, c, ch, d, f, g (gu), h, l, ll, m, n, ñ, p, q (qu), r, r- (rr) s, t, v, x, z.

A pesar de se poderen atopar tamén nos dicionarios as letras j, k, w, y; estas non son propias do galego contemporáneo e só se utilizan en estranxeirismos aceptados pola normativa.

Nos dígrafos: rr, ch, ll, nh, qu, gu, os sons son diferentes a cada un dos grafemas consonánticas por separado.

Existe, tamén, o dígrafo gh que se corresponde co fonema farínxeo fricativo xordo, pero o seu uso é exclusivo da lingua oral das variantes occidentais e só aparece na lingua escrita para transcribir unha mensaxe en forma oral. Así, en varias zonas de Galicia aparecen fenómenos chamados gheada e seseo, que non son erros, senón que a Real Academia Galega permíteos a prol dunha maior riqueza na fala galega.




#Article 81: Galipedia (1089 words)


A Galipedia é o nome co que se coñece popularmente a Wikipedia en lingua galega, unha enciclopedia en liña, de acceso libre, con todos os seus contidos en aberto e editados de forma colectiva en lingua galega. Botou a andar o 8 de marzo de 2003 e ten agora mesmo  artigos, superando os 100 000 o 4 de marzo de 2013, catro días antes do décimo aniversario. A comezos do ano 2013 usábanse xa 101 305 imaxes distintas.

Para unha relación cronolóxica dos acontecementos da Galipedia pode consultarse o apartado . Existen tamén diversas páxinas de estatística, entre as que figuran  e .

A Wikipedia en galego apareceu o 8 de marzo de 2003. Nese mesmo día, rexistrouse o usuario máis antigo, . Axiña comezou a traballar na que sería a [//gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Portada/Arquivo/Portada_2005oldid=241 primeira versión da Portada]. E non sería até catro días despois cando creou o primeiro artigo da base de datos: . Logo seguiría con outras entradas como , cal, ciencias experimentais, ciencias humanas, ciencias ocultas, ciencias aplicadas e botánico.

Meses despois rexistrouse  e converteuse no primeiro  galego da Wikipedia en galego. El mesmo emprega por vez primeira o termo Galipedia para referirse amigablemente ao proxecto, que aínda contaba con menos dun ano de existencia. Aos poucos, mentres tanto, a Galipedia vai sendo citada por algunhas páxinas web de xornais e outras entidades, que se interesan polo labor realizado nela.

Trátase dunha enciclopedia colaborativa en lingua galega aberta ás achegas de todo o mundo, con aceptación das diversas correntes de pensamento, sempre que estas non sexan agresivas coas demais. Canto ao contido, está aberta a todos os temas, dende o deporte ou a gastronomía de cada país até as biografías dos persoeiros da física, a astronomía, a lingüística ou a Historia do Reino de Galicia, por exemplo.

Dous puntos que a separan das enciclopedias ao uso son por unha banda un crecemento desorbitado e pola outra a súa capacidade para chuchar información e adaptala de maneira practicamente inmediata. Así, por exemplo, os obituarios ou as novas consideradas transcendentes e de carácter enciclopédico, en moitas ocasións, pasan a formar parte da Galipedia en cuestión de horas ou mesmo de minutos. Así mesmo, isto é posíbel grazas ao contacto co resto de wikipedias (máis de 270), de onde se tiran traducións e modelos, entre outros.

A licenza que emprega é a chamada licenza pública xeral de GNU.

En setembro de 2011, o 31% dos artigos da Galipedia estaban categorizados ou subcategorizados dentro da .

Canto das imaxes, a Galipedia conta cun fondo propio ademais daquel común que achega Wikimedia Commons. Isto non sucede con todas as linguas da Wikipedia. Na actualidade hai cargados  ficheiros, a maioría deles imaxes, de forma interna. A comezos de febreiro de 2013 tiña 101 305 imaxes distintas entre todos os artigos do proxecto (244 226 contando as imaxes duplicadas), e as imaxes máis usadas, sen contar iconas, bandeiras etc, eran  usada 1284 veces (incluída no modelo ), e  usada 1.082 veces (incluída no modelo ).

O número de editores activos varía dende 2009 entre 260 e 330 aproximadamente. Destes, ao redor dunha vintena son moi activos e entre ningún e 3 son aqueles que polo xeral rebordan as 1.000 edicións mensuais. A media de creación de artigos des que se abrira o proxecto en abril de 2002 é de 8250 por ano; porén, se soamente temos en conta o último período (de 2007 a 2010, ambos os dous anos incluídos), daquela esta media aumenta até 11.400 novos artigos. Arredor dun 35% destes artigos foron creados polos 10 editores máis activos.

A categorización, tanto de artigos coma de imaxes, rolda o 100%.

A Galipedia conta con  . O primeiro en adquirir esta distinción foi o artigo Club Baloncesto Breogán, o 20 de xuño de 2010. Máis tarde pasarían a engrosar a listaxe os artigos de Castelao, Ramón Piñeiro, Lugo, Hórreo galego, Reino de Galicia, Estatuto de Autonomía de Galicia de 1936, Valentín Paz-Andrade, Alzamento de Pascua, Caso do metílico, Praga, The Beatles, Lenin, Alemaña, Real Club Celta de Vigo, Prestige, Catedral de Santiago de Compostela e Tristan und Isolde, e ós que se irían sumando moitos outros co paso do tempo. No ano 2018, coincidindo co 15 aniversario do proxecto, superáronse os 150 artigos de calidade.

No ano 2016 comezaron a escollerse tamén os , dos que actualmente se conta con , sendo o primeiro escollido o artigo Slipknot.

A Galipedia deu pé a unha comunidade de persoas colaboradoras con vencellos comúns, a pesar das múltiples diferenzas de procedencia, como a idade, a xeografía ou a ideoloxía. Así, lévanse a cabo encontros de usuarios nos que se fala da historia da Galipedia, da súa realidade presente e dos seus obxectivos futuros. Con todo, tamén existe un grupo de amizade formado ao redor da enciclopedia, que deu pé a grupos en redes sociais como Facebook ou Twitter. A presenza feminina é reducida entre as persoas que editan na Galipedia, problema este común ás demais wikipedias.

Amais da actividade a través da rede, lévanse a cabo proxectos de difusión da Galipedia, como charlas en centros educativos ou encontros para aprender o seu manexo. Así, o 15 de xaneiro de 2011 (10º aniversario da Wikipedia), houbo unha xuntanza en Culleredo e outra en Ribadeo. En setembro dese mesmo ano desenvolveuse un obradoiro na Cidade da Cultura.

No 2011, o 15 de xaneiro (aniversario da Wikipedia) e o 8 de marzo (aniversario da Galipedia) leváronse a cabo retos de edición para acadar novos récords. En xaneiro propúxose facer 5000 edicións nun día (das que se fixeron pouco máis de 4500) e en marzo propúxose facer 500 artigos novos nun día (creándose uns 450).

O 9 de marzo de 2013 celebrouse o 10º aniversario da Galipedia cun encontro en Santiago de Compostela que incluíu  relacionados co coñecemento libre e o activismo cultural.

Ao longo da súa historia, a actividade da Galipedia apareceu reflectida en diversos medios de comunicación, con entrevistas a persoas usuarias na TVG ou Radio Galega, e artigos en Xornal de Galicia, Vieiros ou Praza pública.

En marzo de 2018 celebrouse o  co primeiro  e un galencontro en Ourense.

O 4 de xullo de 2018 escureceu as súas páxinas seguindo a actuación que comezara a Wikipedia en italiano, ante a votación no Parlamento Europeo dunha Directiva sobre dereitos de autor na Unión Europea.

E-dixgal é unha contorna virtual de aprendizaxe da Xunta de Galicia para usuarios rexistrados, nenos de 5º e 6º de Primaria e 1º e 2º de ESO, que inclúe unha ligazón directa á portada da Galipedia.




#Article 82: G (123 words)


O G (gue ou ga) é a sétima letra do alfabeto galego, e representa os fonemas oclusivo velar sonoro /g/ e aproximante velar sonoro /ɰ/, amais do fonema aspirado fricativo velar xordo /x/ existente en zonas con gheada.

A Forza G é a forza centrífuga que experimenta un corpo que se despraza a grandes velocidades, así como ás forzas de aceleración e deceleración. É moi frecuente falar de forza G en aeronáutica e tamén en deportes como a Fórmula 1, onde os pilotos sofren continuas aceleracións e deceleracións ó largo da competencia.

O punto G é unha localización na vaxina que provoca intenso pracer ó ser estimulado.

En bioquímica G é a abreviatura da guanina, unha base dos ácidos nucleicos (ADN ou ARN).




#Article 83: Lentes (177 words)


As lentes ou anteollos son dispositivos ópticos utilizados para a compensación de ametropías e/ou protección dos ollos, utilizados na parte superior da faciana, próximos aos ollos, mais sen entrar en contacto físico con estes, constituídos xeralmente por dúas lentes oftálmicas e unha armazón.

Actualmente, case todos os modelos de lentes son usados diante do rostro repousando sobre o nariz e orellas.

Foron as experiencias en óptica de Robert Grosseteste e o seu discípulo Roger Bacon que levaron á invención dos anteollos. En 1284, os gremios de Venecia xa os mencionaban e durante o século XIV a fabricación de lentes popularizouse por toda Europa. Non sempre os lentes foron fabricados coa forma con que son coñecidos hoxe en día, polo que, na antigüidade, era común encontrar monóculos (só unha lente oftálmica), ou, noutros casos, só se usaban lentes sen montura.

Mentres que os primeiros lentes eran usados principalmente para auxilio da lectura, hoxe en día son máis que simples próteses de corrección de defectos visuais, sendo que, son agora un dos principais accesorios de moda das sociedades modernas.




#Article 84: Proxecto GNU (236 words)


O proxecto GNU é un proxecto informático que ten por finalidade a de desenvolver un sistema operativo completo baseado en UNIX utilizando unicamente software libre. Dito sistema operativo é GNU, e é o que lle dá nome ao proxecto.

O 27 de setembro de 1983 Richard Stallman anunciou publicamente o nacemento do proxecto no grupo de noticias net.unix-wizards. Ao anuncio orixinal seguírono outros ensaios escritos por Stallman, coma o Manifesto GNU, que estableceron as súas motivacións para iniciar o proxecto, entre as que destaca «retornar o espírito de cooperación que prevaleceu nos tempos iniciais da comunidade de usuarios de computadoras».

Para defender legalmente o software do seu sistema operativo, Stallman escribiu para o proxecto GNU unha licenza que asegurase que se recoñecerían non só os dereitos que debe fornecer ao usuario o software libre, senón tamén certas obrigas para asegurar que quen desenvolvese (cambiando ou mellorando) software libre baixo esta licenza tamén utilizase a mesma licenza para o resultado do seu traballo. Dita licenza chamouse GPL.

A continuación, Stallman comezou o desenvolvemento dun compilador de C,  GNU C Compiler. Este compilador foi fundamental no desenvolvemento do software libre, posto que unha porcentaxe moi alta deste software está escrito en C.

O proxecto tamén comezou a desenvolver un kernel para o sistema GNU, GNU Hurd, pero na actualidade este kernel aínda non é funcional.

O proxecto seguiu e segue desenvolvendo aplicacións libres para o sistema operativo GNU.




#Article 85: Xea (824 words)


Xea era na mitoloxía grega unha deusa que encarnaba a Terra Nai. Tamén coñecida como Gaia (Terra), o seu equivalente romano sería Tellus, aínda que existen certas asociacións un tanto confusas coa deusa Cibeles.

Segundo a mitoloxía grega, Xea nace no principio dos tempos da profunda fenda que é o Caos, sendo a primeira realidade material do Cosmos. Tras ela naceron Erebo e Nix (a Noite), e despois Hemera (o Día) e Éter . Outras fontes engaden como fillo do Caos primixenio a Eros, aínda que resulta máis habitual consideralo fillo de Ares e Afrodita.

O nacemento de Xea foi descrito, entre outros feitos, por Hesíodo na súa Teogonía.

O seu esposo Urano, horrorizado ante a monstruosidade dos seus primeiros fillos (os Hecatonquiros e os Ciclopes) e temendo que lle arrebatasen o seu trono, condenounos a vivir nas profundidades da Terra (no ventre da nai Xea). Xea deu ó seu fillo Cronos unha fouce de aceiro (outras fontes din que de sílex), pedíndolle que derrotase ó seu pai, e así foi como este lle cortou os xenitais, que lanzou ó mar. Das gotas de sangue que caeron sobre Xea, a Terra, fecundándoa, naceron as Erinias, os xigantes e as Ninfas; e do seme caído no mar, naceu Afrodita.

Despois da castración de Urano, Xea uniuse ó seu fillo Ponto (a Onda) e desa unión naceron as divindades mariñas: tres machos, Nereo, Forcis e Taumante e dúas femias, Ceto e Euribia. Tamén se unirá ó seu irmán Tártaro, dando a luz a Tifón e Equidna.

Máis tarde, Xea participaría nun complot para derrocar o seu propio fillo Cronos, que unha vez no trono se volvera tan cruel e tirano como o seu pai, devorando os seus fillos para evitar ser derrocado. Dela foi a idea levada a cabo por Rea de agochar o fillo máis pequeno, Zeus, e darlle en troques a Cronos unha pedra envolta nas roupas do bebé. Deste xeito puido salvar a vida de Zeus, a quen entregou ás Ninfas para que o criaran na illa de Creta.

Gaia ou Xea é filla do Caos, primordial, e irmá de Eros (o amor sensual), que nace en segundo lugar, de Tártaro (os infernos), o Erebo (as tebras infernais) e Nicte, a noite. 

Da súa unirón con Urano naceron en primeiro lugar os Hecatonquiros, xigantes de 50 cabezas e 100 mans, chamados Briareo, Xigues e Cotto); logo os Ciclopes (xigantes dun só ollo na fronte, chamados Brontes, Estéropes e Arxes) e, por último, os deuses propiamente ditos: os Titáns (Océano, Ceo, Hiperión, Crío, Xapeto e Cronos) e as Titánides (Tetis, Rea, Temis, Mnemósine, Febe, Dione e Tía).

É ademais a nai das razas divinas: dará a luz, sen intervención de elemento masculino algún, a Urano, o Ceo, deus do firmamento; ás Montañas, as Ninfas e a Ponto, personificación do mar ou das correntes mariñas .

Da unión con Tártaro tivo dous fillos monstruosos: Tifón e Equidna. O primeiro, de forza prodixiosa, declarou a guerra a Zeus e protagonizou a Tifonomaquia. Terminou sendo derrotado e botado ós infernos.

Outros autores fano nai de Triptólemo, concibido co titán Océano (á vez, fillo da propia Xea). Tamén do xigante Anteo, concibido con Poseidón (tamén fillo de Xea). Moitos outros monstros figuran nas teogonías como fillos de Xea, entre eles Pitón, que resultará morto por Heracles.

Xea coñecía, como seu home Urano, o segredo dos Destinos, e a súa capacidade profética era máis antiga, máis poderosa e máis segura que a de Apolo. En Grecia foi considerada como símbolo da Terra e da súa fecundidade e representábase como unha muller vestida luxosamente e con diadema, ás veces xurdindo da terra ata a cintura ou, en todo caso, co seu corpo por debaixo da liña do chan. Adoita ser retratada xemendo e chorando pola morte dos seus fillos, e así, no altar de Pérgamo, aparece implorando o perdón para os seus fillos, os Xigantes.

En Roma, xa como Tellus, represéntase como unha muller vestida con manto, co pelo solto e adornado cunha coroa de espigas. Usualmente está reclinada no chan e porta unha cornucopia (corno da abundancia), ás veces cinguida por unha serpe. Ó redor de Xea poden estar as Horas.

Xa na Roma Imperial foi asimilándose a Rea ou a Deméter, e especialmente a Cibeles, que se impón a partir da Idade Media

Hai un concepto formulado por James Lovelock, a chamada Hipótese Gaia, que concibe a biosfera (o conxunto formado pola terra e a súa atmosfera) como un xigantesco ser vivo. Esta hipótese, que foi desenvolvida máis tarde por Lynn Margulis baixo o nome de Teoría Gaia, fai referencia á bioxeografía, no sentido de que os seres vivos (animais e plantas) evolucionaron interactuando estreitamente co reino mineral, polo que todos forman parte dun conxunto dinámico que regula e dá forma á biosfera terrestre.

Esta concepción de Gaia como personificación con vida propia da Terra atópase na orixe de movementos como o New Age, ou certas tendencias ecoloxistas.




#Article 86: Historia (3989 words)


A historia (provén da lingua latina, dende o grego historia, -as 'investigación', derivado de histor 'sabio', 'coñecedor') é a ciencia que ten como obxecto de estudo o pasado da humanidade e como método o propio das ciencias sociais  . Tamén se denomina historia ao período histórico que transcorre desde a aparición da escritura ata a actualidade.

Máis aló das acepcións propias da ciencia histórica, historia na linguaxe usual é a narración de calquera suceso, ata de sucesos imaxinarios e de mentiras sexa o seu propósito o engano, o pracer estético ou calquera outro (ficción histórica). Pola contra, o propósito da ciencia histórica é a fixación fiel dos feitos e interpretalos aténdose a criterios de obxectividade; aínda que a posibilidade de cumprimento de tales propósitos e o grao en que sexa posible son en si mesmos obxectos de debate.

En medicina utilízase o concepto de historia clínica para o rexistro de datos sanitarios significativos dun paciente, que se remontan ata o seu nacemento ou ata a súa herdanza xenética.

Á súa vez, chamamos historia ao pasado mesmo, e, ata, pode falarse dunha historia natural na que a humanidade non estaba presente (termo clásico xa en desuso, que se utilizaba para referirse non só á xeoloxía e a paleontoloxía senón tamén a moitas outras ciencias naturais -as fronteiras entre o campo ao que se refire este termo e o da prehistoria e a arqueoloxía son imprecisas, a través da paleoantropoloxía-, e que se pretende actualizar como gran historia ou historia profunda).

Ese uso do termo historia faino equivalente a cambio no tempo. Nese sentido contraponse ao concepto de filosofía, equivalente a esencia ou permanencia (o que permite falar dunha filosofía natural en textos clásicos e na actualidade, sobre todo en medios académicos anglosaxóns, como equivalente á física). Para calquera campo do coñecemento, pódese ter unha perspectiva histórica -o cambio- ou ben filosófica -a súa esencia-. De feito, pode facerse iso para a historia mesma (véxase tempo histórico) e para o tempo mesmo (véxase Unha breve historia do tempo (A Brief History of Time) de Stephen Hawking, libro de divulgación sobre cosmoloxía).

Dentro da popular división entre ciencias e letras ou humanidades, téndese a clasificar á historia entre as disciplinas humanísticas xunto con outras ciencias sociais (tamén denominadas ciencias humanas); ou ata se a chega a considerar como unha ponte entre ambos os dous campos, ao incorporar a metodoloxía destas a aquelas. A ambigüidade desa división do coñecemento humano, e o cuestionamento da súa conveniencia, levou ao chamado debate das dúas culturas.

Non todos os historiadores aceptan a identificación da historia cunha ciencia social, ao consideralo unha redución nos seus métodos e obxectivos, comparables cos da arte se se basean na imaxinación (postura adoptada en maior ou menor medida por Hugh Trevor-Roper, John Lukacs, Donald Creighton, Gertrude Himmelfarb ou Gerhard Ritter). Os partidarios da súa condición científica son a maior parte dos historiadores da segunda metade do século XX e do século XXI (incluíndo, de entre os moitos que expresaron as súas preocupacións metodolóxicas, a Fernand Braudel, E. H. Carr, Fritz Fischer, Emmanuel Le Roy Ladurie, Hans-Ulrich Wehler, Bruce Trigger, Marc Bloch, Karl Dietrich Bracher, Peter Gay, Robert Fogel, Lucien Febvre, Lawrence Stone, E. P. Thompson, Eric Hobsbawm, Carlo Maria Cipolla, Jaume Vicens Vives, Manuel Tuñón de Lara ou Julio Caro Baroja). Boa parte deles, desde unha perspectiva multidisciplinar (Braudel combinaba historia con xeografía, Bracher con ciencia política, Fogel con economía, Gay con psicoloxía, Trigger con arqueoloxía), mentres os demais citados facíano á súa vez coas anteriores e con outras, como a socioloxía e a antropoloxía. Isto non quere dicir que entre eles alcancen unha posición común sobre as consecuencias metodolóxicas da aspiración da historia ao rigor científico, nin moito menos que propoñan un determinismo que non propóñen (polo menos desde a revolución einsteniana de comezos do século XX) nin as chamadas ciencias duras. Pola súa banda, os historiadores menos proclives a considerar científica a súa actividade tampouco defenden un límite estrito que imposibilitaría de forma total o coñecemento da historia e a súa transmisión; e de feito dun modo xeral aceptan e se someten aos mecanismos institucionais, académicos e de práctica científica existentes en historia e comparables aos doutras ciencias (ética da investigación, publicación científica, revisión por pares, debate e consenso científico etc.).

A utilización que fai a historia doutras disciplinas como instrumentos para obter, procesar e interpretar datos do pasado permite falar de disciplinas auxiliares da historia de metodoloxía moi diferente, cuxa subordinación ou autonomía depende dos fins aos que estas mesmas se apliquen.

O rexistro de anais e crónicas foi en moitas civilizacións un oficio ligado a un cargo institucional público, controlado polo estado. Sima Qian (denominado pai da Historia na cultura chinesa) inaugurou nesa civilización os rexistros históricos oficiais burocratizados (século II a. C.). A crítica do musulmán Ibn Khaldun (Muqaddima -Prolegómenos á Historia Universal-, 1377) ao xeito tradicional de facer historia non tivo consecuencias inmediatas, sendo considerado un precedente da renovación da metodoloxía da historia e da filosofía da historia que non se iniciou ata o século XIX, froito da evolución da historiografía en Europa Occidental. Entre tanto, os cronistas oficiais casteláns e das Indias deron paso na España ilustrada do século XVIII á fundación da Real Academia da Historia; institucións similares existen noutros países.     .

A docencia da historia no ensino obrigatorio foi unha das bases da construción nacional desde o século XIX,. proceso simultáneo á proliferación das cátedras de historia nas universidades (inicialmente nas facultades de letras ou Filosofía e Letras, e co tempo, en facultades propias ou de Xeografía e Historia -disciplinas cuxa proximidade científica e metodolóxica é unha característica da tradición académica francesa e española-) e a creación de todo tipo de institucións públicas e privadas (clubs históricos ou sociedades históricas, moi habitualmente medievalistas, respondendo ao historicismo propio do gusto romántico, empeñado na procura de elementos de identificación nacional); así como publicacións dedicadas á historia.

No ensino medio da maior parte dos países, os programas de historia deseñáronse como parte esencial do currículo. En especial a agregación de historia presente nos lycées franceses desde 1830 adquiriu co tempo un prestixio social incomparable cos cargos similares noutros sistemas educativos e que caracterizou o elitismo da escola laica republicana ata finais do século XX.

A ese proceso de institucionalización, seguiu a especialización e subdivisión da disciplina con diferentes sesgos temporais (de cuestionable aplicación fóra da civilización occidental: historia antiga, medieval, moderna, contemporánea -estas dúas últimas, habituais na historiografía francesa ou española, non adoitan subdividirse na historiografía anglosaxoa: espaciais (historia nacional -España-, rexional -Galicia, Cataluña-, local, continental -de África, de Asia, de América, de Europa, de Oceanía-), temáticos (historia política, militar, das institucións, económica e social, dos movementos sociais e dos movementos políticos, das civilizacións, das mulleres, da vida cotiá, das mentalidades, das ideas, cultural), historias sectoriais ligadas a outras disciplinas (historia da arte, da música, das relixións, do dereito, da ciencia, da medicina, da economía, da ciencia política, das doutrinas políticas, da tecnoloxía), ou centrada en calquera tipo de cuestión particular (historia da electricidade, da democracia, da Igrexa, dos sindicatos, dos sistemas operativos, das formas etc). Ante a atomización do campo de estudo, tamén se realizaron distintas propostas que consideran a necesidade de superar esas subdivisións coa procura dunha perspectiva holística (historia das civilizacións e historia total) ou o seu enfoque inverso (microhistoria).

O Premio Nacional de Historia (de Chile -bianual, a unha personalidade- e de España -a unha obra publicada cada ano-) e o Premio Príncipe de Asturias de Ciencias Sociais (a unha personalidade do ámbito da historia, a xeografía ou outras ciencias sociais) son os máis altos recoñecementos da investigación histórica no ámbito castelanfalante, mentres que no ámbito anglosaxón existe unha das versións do Premio Pulitzer. O Premio Nobel de Literatura, que pode recaer en historiadores, só o fixo en dúas ocasións (Theodor Mommsen, en 1902, e Winston Churchill, en 1953). Desde unha perspectiva máis propia da consideración actual da historia como unha ciencia social, o Premio Nobel de Economía foi concedido a Robert Fogel e Douglass North en 1993.

A identificación do concepto de historia coa narración escrita do pasado produce, por unha banda, a súa confusión co termo historiografía (historia chámase á vez ao obxecto estudado, á ciencia que o estuda e ao documento resultado dese estudo); e por outro xustifica o emprego do termo prehistoria para o período de tempo anterior á aparición da escritura, reservándose o nome historia para o período posterior.

Segundo ese uso restritivo, a maior parte da humanidade queda fóra da historia, non tanto porque non accede persoalmente á lectura e a escritura (o analfabetismo foi a condición común da inmensa maioría da poboación, ata para as clases dominantes, ata imprenta), senón porque os reflectidos no discurso histórico foron sempre moi poucos, e grupos enteiros quedan invisibilizados (as clases baixas, as mulleres, os discrepantes que non poden acceder ao rexistro escrito), co que foi obxecto de preocupación dalgúns historiadores a reconstrución da visión de los vencidos (Miguel León-Portilla) e History from below (Historia desde abaixo ).

O mesmo ocorre con gran número de pobos e culturas (as consideradas como culturas primitivas, nunha terminoloxía xa desfasada da antropoloxía clásica) que non teñen historia. O tópico idealízaos ao considerar que son pobos felices. Entran nela cando se produce o seu contacto, habitualmente destrutivo (aculturación), con civilizacións (sociedades complexas, con escritura). Ata nese momento non son propiamente obxecto da historia senón da protohistoria (historia realizada a partir das fontes escritas producidas polos que xeralmente son os seus pobos colonizadores por oposición aos pobos indíxenas). No entanto, independentemente de que os historiadores e os antropólogos ideoloxicamente teñan unha tendencia etnocentrista (eurocentrista, sinocentrista ou indixenista) ou, de forma oposta, multiculturalista ou relativista cultural, existe a posibilidade de obter ou reconstruír un relato fiable dos acontecementos que afectan a un grupo humano utilizando outras metodoloxías: fontes arqueolóxicas (cultura material) ou historia oral. En boa parte, esta diferenza é artificial, e non necesariamente nova: o mesmo Heródoto non pode senón usar ese tipo de fontes documentais cando redacta a que se considera a primeira Historia, ou polo menos acuña o termo, na Grecia do século V a.C para que o tempo non abata o recordo das accións dos homes e que as grandes empresas acometidas, xa sexa polos gregos, xa polos bárbaros, non caian en esquecemento; dá, tamén, razón do conflito que puxo a estes dous pobos na lide. Así comeza a súa obra titulada Ἱστορίαι (léase historíai, literalmente investigacións, exploracións, latinizado Historiae -Historias, en plural-), seminal para a ciencia histórica, e que adoita denominarse en galego Os nove libros de historia. A lide citada son as guerras médicas e a loita entre os gregos e os bárbaros asiáticos, especialmente persas.

A palabra historia deriva do grego antigo ἱστορία (léase historía, traducible por investigación ou información, coñecemento adquirido por investigación), do verbo ἱστορεῖν (investigar). De alí pasou ao latín historia, que evolucionou no galego medial a estoria ou estorea, reintroducíndose posteriormente a palabra historia como un cultismo na súa forma latina orixinal.

A etimoloxía remota procede do protoindoeuropeo *wid-tor-, da raíz *weid-, saber, ver (construción hipotética). presente tamén na palabras latinas idea ou visión, nas xermánicas wit, wise ou wisdom, a sánscrita vedas, e as eslavas videti ou vedati, e noutras linguas da familia indoeuropea.

A palabra antiga grega ἱστορία foi usada por Aristóteles no seu Περί Τά Ζωα Ιστορία (léase Peri Ta Zoa Istória, latinizado Historia Animalium, traducible por Historia dos Animais). O termo derivábase de ἵστωρ (léase hístōr, traducible por home sabio, testemuña ou xuíz). Pódense atopar usos de ἵστωρ nos himnos homéricos, Heráclito, o xuramento dos efebos atenienses e nas inscricións beocias (nun sentido legal, cun significado similar a xuíz ou testemuña). O trazo aspirado é problemático, e non se presenta na palabra cognata grega eídomai (aparecer). A forma historeîn (inquirir), é unha derivación xónica, que se expandiu primeiro na Grecia clásica e máis tarde na civilización helenística.

No estudo da historia convén diferenciar tres conceptos ás veces usados laxamente e que poden chegar a ser confundidos entre si:

É imposible ignorar a polisemia e a superposición destes tres termos, pero simplificando ao máximo: a historia son os feitos do pasado; a historiografía é a ciencia da historia; e a historioloxía é a epistemoloxía ou teoría da historia.

A filosofía da historia é a rama da filosofía que concirne ao significado da historia humana, se é que o ten, e non debe confundirse nin coa historioloxía, nin coa historiografía, dos que se separa claramente. Na súa orixe especula un posible fin teleolóxico do seu desenvolvemento, ou sexa, pregúntase se hai un deseño, propósito, principio director ou finalidade no proceso da historia humana. Non debe confundirse cos tres conceptos anteriores, dos que se separa claramente. Se o seu obxecto é a verdade ou o deber ser, se a historia é cíclica ou lineal, ou existe a idea de progreso nela, son materias que debate a filosofía da historia.

Tampouco deben confundirse os supostos fins teleolóxicos do home na historia cos fins da historia é dicir, a xustificación da propia historia como memoria da humanidade. Se a historia é unha ciencia social e humana, non pode abstraerse de porqué se encarga de estudar os procesos sociais: explicar os feitos e eventos do pasado, sexa polo coñecemento mesmo, sexa por que nos axudan a comprender o presente: Cicerón bautizou á historia como mestra da vida, e como el Cervantes, que tamén a chamou nai da verdade. Benedetto Croce remarcou a forte implicación do pasado no presente coa súa toda historia é historia contemporánea. A historia, ao estudar os feitos e procesos do pasado humano, é un útil para a comprensión do presente e expón posibilidades para o futuro. Salustio chegou a dicir que entre as distintas ocupacións que se exercitan co enxeño, o recordo dos feitos do pasado ocupa un lugar destacado pola súa grande utilidade. Un tópico moi difundido (atribuído a George Santayana) advirte que os pobos que non coñecen a súa historia están condenados a repetila, aínda que outro tópico (atribuído a Carlos Marx) indique á súa vez que cando se repite faino unha vez como traxedia e a segunda como farsa.

A radical importancia diso baséase en que a historia, como a medicina, é unha das ciencias en que o suxeito investigador coincide co obxecto a estudar. De aí a gran responsabilidade do historiador: a historia ten unha proxección ao futuro pola súa potencia transformadora como ferramenta de cambio social; e aos profesionais que a manexan, os historiadores, élles aplicable o que Marx dixo dos filósofos (ata agora encargáronse de interpretar o mundo e do que se trata é de transformalo). No entanto, desde outra perspectiva preténdese unha investigación desinteresada para a obxectividade na ciencia histórica. Aínda que chegar a coñecer os feitos tal como foron, como pretendía Leopold von Ranke, é imposible, si é un imperativo da investigación histórica achegarse ao máximo a ese obxectivo, e ademais facelo cunha perspectiva tal que sitúe os feitos no seu contexto, de modo que ao coñecemento factual engádase o entendemento de o que realmente pasou; e aínda que sexa inevitable que sesgos de todo tipo alteren a forma en que tal entendemento prodúcese, polo menos ser conscientes de cales poden ser e en que grao actúan.

Non hai un acordo universal sobre a periodización da historia, aínda que si un consenso académico sobre os períodos da historia da civilización occidental, baseado nos termos acuñados inicialmente por Christoph Cellarius (Idades Antiga, Media e Moderna), que puña ao mundo clásico grecorromano e o seu Renacemento como os feitos determinantes para a división; e que actualmente é de aplicación xeral. A acusación de eurocentrismo que se fai a tal periodización non impide que sexa a máis utilizada, por ser a que responde precisamente ao desenvolvemento dos procesos históricos que produciron o mundo contemporáneo.

O problema de calquera periodización é facela coherente en termos sincrónicos e diacrónicos, é dicir: que sexa válida tanto para o transcurso do tempo nun único lugar, como para o que ocorre ao mesmo tempo en distintos ámbitos espaciais. Cumprir ambos os requisitos resulta difícil cando os fenómenos que orixinan o comezo dun período nun lugar (especialmente o Próximo Oriente, Asia Central ou China) tardan en difundirse ou xurdir endoxenamente noutros lugares, que á súa vez poden estar máis ou menos próximos e conectados (como Europa Occidental ou a África subsahariana), ou máis ou menos afastados e desconectados (como América ou Oceanía). Para responder a todo iso, os modelos de periodización inclúen termos intermedios e períodos de solapamento (xustaposición de características distintas) ou transición (aparición paulatina das novidades ou características mixtas entre o período que empeza e o que termina). A didáctica da historia axúdase frecuentemente de diferentes tipos de representación gráfica da sucesión de feitos e procesos no tempo e no espazo.

séculoXXI

Desenvolvemento da escritura como consecuencia da aparición dos primeiros estados. (IV milenio a. C. en Sumeria)

Período de solapamento: as civilizacións que desenvolven escritura deixan constancia escrita non só de si mesmas, senón doutros pobos que non o fixeron. Habitualmente os pobos colonizadores son os que deixan testemuño histórico da súa relación cos pobos indíxenas (por exemplo, dos pobos prerromanos).

É a época histórica que coincide co xurdimento e desenvolvemento das primeiras civilizacións ou civilizacións antigas.

(1) Na figura representada aparecen tropas uniformadas e en formación, carros de guerra e a figura destacada dun líder. Os inimigos vencidos son pisoteados polos cabalos ou sometidos.

(2) Fragmento dun cráter ático de figuras negras, Selinunte, século VI a. C. (contemporánea ás reformas de Clístenes). O equipamento militar para o combate corpo a corpo (casco, lanza) é similar ao que usarán os hoplitas, pero eles loitan agrupados en falanxes, e o escudo estará deseñado para protexer tanto ao compañeiro de filas como ao que o leva.

(3) As lexións romanas loitan contra os godos, que nos séculos seguintes (período das invasións bárbaras) contribuirán decisivamente tanto á continuidade como á caída do Imperio Romano, tras a que instaurarán algúns dos máis importantes reinos xermánicos da Alta Idade Media.

(4) As civilizacións mesoamericanas desenvolveron unha cultura peculiar ligada á guerra ritualizada entre cidades-estado rivais, que incluía o sacrificio dos prisioneiros para garantir a orde cosmolóxica, ademais dunha antropofaxia de debatida consideración.

(1) O Código de Hammurabi, criado por volta de 1700 a. C., é un dos mais antigos conxuntos de leis xamais encontrados, e un dos exemplos mellor preservados deste tipo de documento da antiga Mesopotamia.

(2) Os miles de guerreiros do exército de terracota (Xian, século III a. C.) servían para garantir o eterno mandato de Qin Shihuang, autoproclamado primeiro emperador da China, medorento dos innumerables inimigos cuxa vinganza esperaba na vida logo da morte. As civilizacións extremo-orientais caracterizáronse pola súa continuidade, que non se viu interrompida pola discontinuidad entre Idade Antiga e Idade Media propia da civilización occidental. Especialmente a civilización chinesa, o exemplo máis estable de imperio hidráulico, viu a repetición aparentemente perpetua de ciclos dinásticos de auxe (interpretado tradicionalmente como premio por respectar o equilibrio do mandato do ceo), descomposición interna (interpretada como consecuencia do desequilibrio ao non respectalo) e invasións exteriores (interpretadas como castigo e oportunidade de reiniciar o ciclo), que continuou ata o século XX.

(3) O acueduto de Segovia, unha construción utilitaria romana de finais do século I, segue determinando a personalidade dunha cidade contemporánea, xunto con outros fitos da súa historia como as murallas ou a catedral. Outras mostras da pervivencia da romanización na actualidade son a lingua, o dereito, a relixión etc.

De validez restrinxida a Occidente, desde a caída do Imperio Romano de Occidente (século V) ata a caída do Imperio Romano de Oriente (século XV). Nun período tan prolongado producíronse dinámicas moi complexas, que pouco teñen que ver cos tópicos de illamento, inmovilismo e escurantismo con que se definía desde a perspectiva da modernidade, que a infravaloraba como un paréntese de atraso e descontinuidade entre unha mitificada idade antiga e o seu renacemento na moderna.

De mediados ou finais do século XV a mediados ou finais do século XVIII. (Para os ingleses, Early Modern Times, é dicir, Primeira Idade Moderna ou Idade Moderna Temperá). Tómase como fitos que marcan o seu comezo a Imprenta, a toma de Constantinopla polos turcos ou o descubrimento de América; como final, a Revolución Francesa, a Independencia dos Estados Unidos de América ou a Revolución Industrial. É por primeira vez, un período de validez case mundial, posto que para a maior parte do mundo (coa excepción só parcial da China ou Xapón -que tras uns primeiros contactos optan por pecharse á influencia exterior en maior ou menor medida- ou de espazos recónditos de América, África e Oceanía -colonizados no século XIX-), significou a imposición da civilización occidental e a denominada economía-mundo. Iniciouse coa era dos descubrimentos e a expansión do imperio español e o portugués, mentres o mundo das ideas experimentaba as innovacións do Renacemento, a Reforma protestante e a Revolución científica; contrapesadas pola Contrarreforma e o Barroco. Mentres na Francia de Luís XIV triunfaba o absolutismo, noutras partes de Europa noroccidental facíano as primeiras revolucións burguesas que desafiaban ao Antigo Réxime (revolución holandesa, revolución inglesa) e no sur e leste do continente observábase un proceso de refeudalización. O eixo da civilización desprazouse da conca do Mediterráneo ao océano Atlántico. A crise do século XVII e os tratados de Westfalia reedificaron un novo equilibrio europeo que imposibilitaba as hexemonías española ou francesa, e que se mantivo durante o século XVIII, caracterizado intelectualmente pola Ilustración. Ao longo de todo o período vanse xestando os modernos conceptos de nación e estado.

Desde mediados ou finais do século XVIII ata o presente. (Para os ingleses Later Modern Times, é dicir, Segunda Idade Moderna ou Idade Moderna Tardía). Unha primeira era das revolucións (revolución industrial, revolución burguesa e revolución liberal) acabou co Antigo Réxime e deu paso na segunda metade do século XIX ao triunfo do capitalismo que se estendeu co imperialismo a todo o mundo, á vez que se vía contestado polo movemento obreiro. As guerras napoleónicas deron paso a un período de hexemonía británica durante a era vitoriana. O comezo da transición demográfica (primeiro en Inglaterra, pouco despois no continente europeo e posteriormente no resto do mundo) produce unha verdadeira explosión demográfica que altera de forma radical o equilibrio social e o do home coa natureza, sobre todo a partir da segunda revolución industrial (paso de a éra do carbón e da máquina de vapor a éra do petróleo e o motor de explosión e a era da electricidade). A primeira metade do século XX marcouse por dúas guerras mundiais e un período de entreguerras no que as democracias liberais enfrontadas á crise de 1929 vense desafiadas polos totalitarismos soviético e fascista. A segunda metade do século XX caracterizouse polo equilibrio do terror entre as dúas superpotencias (Estados Unidos e a Unión Soviética), e a descolonización do Terceiro Mundo, no medio de conflitos rexionais de gran violencia (como o árabe-israelí) e unha aceleración da innovación tecnolóxica (terceira revolución industrial ou revolución científico-técnica). Desde 1989, a caída do muro de Berlín e a desaparición do bloque comunista conduciron ao mundo actual do século XXI presidido pola globalización tanto da economía como da presenza política, militar e ideolóxica (soft power -poder brando -) da única superpotencia, así como dos seus aliados (potencias clásicas -Unión Europea, Xapón-), socios ou posibles rivais (potencias emerxentes -China-) e opositores (potencias menores, como algúns países islámicos, e movementos ás veces expresados en terrorismo -11-S-).

(1) A era nuclear inaugurouse en 1945, cando os Estados Unidos lanzaron en Hiroshima e Nagasaki as primeiras bombas atómicas. A Unión Soviética seguiuna no que se denominou carreira nuclear ou carreira de armamentos (simultánea á carreira espacial), así como as outras tres potencias con dereito a veto no Consello de Seguridade de Nacións Unidas: Reino Unido, Francia e China. Outros países non asinantes do tratado de non proliferación nuclear desenvolveron este armamento: abertamente na India e Paquistán; sen recoñecelo Israel, Suráfrica -desmantelouno ao caer o réxime de apartheid- e talvez outros.




#Article 87: Hernán Naval (317 words)


Hernán Fernando Naval Parapar, nado en Viveiro en 1962 e finado en Ribadeo o 16 de maio de 2001, foi un director de banda e trompetista galego, amais de compositor, pedagogo, poeta, dramaturgo e ensaísta.

Creador da banda de Ribadeo, da Academia de Música Carlos Álvarez Fernández-Cid e da Escola Municipal de Música de Ribadeo (na actualidade, Escola Municipal de Música e Danza, para a que se fixeron xestións para que leve o seu nome, sen froito), das que foi director. Con anterioridade, tamén foi director da Coral Polifónica do C.I.T de S. Cibrao (1987-1989). É autor de obras musicais para diversas agrupacións e de numerosos arranxos. Dirixiu musicalmente a Banda Sinfónica Muncipal de Ribadeo dende a súa creación (1992) ata convertela nunha das máis importantes de Galicia, gravando con ela dous discos, o primeiro dos cales recolle dúas obras súas.

Foi subdirector da Asociación Galega de Escolas Municipais de Música (AGEMM) e dirixiu a Big Band promovida por esta asociación.

'Paradigma do galego europeu', foi un prolífico articulista, facendo incursións no ensaio e o teatro. A súa obra pedagóxica está recollida en múltiples conferencias e artigos recollidos en diversos medios e publicacións. A súa faceta literaria está exemplificada nalgunhas das súas obras teatrais como Comunicando e en multitude de poemas, a máis de escritos en A Nosa Terra, Badal, O Trasno de Burela ou Beiramar de Ribadeo, entre outros.

É de lembrar asemade a súa actuación como animador social, estando detrás de diversas iniciativas culturais nos sitios onde viviu e traballou. Foi presidente da A. C. Sementeira de Viveiro e da A. C. Francisco Lanza de Ribadeo. En 1988 mobilizouse para que o edificio do Teatro Pastor Díaz de Viveiro non fose derrubado.

Tamén tivo intervención na política, incluído nas listas do BNG, co que se presentou en diversas eleccións.

En 2006 foille adicado o auditorio Municipal de Ribadeo, dende entón, 'Auditorio Municipal Hernán Naval Parapar'.




#Article 88: H (114 words)


O H (hache) é a oitava letra do alfabeto galego, e non representa ningún fonema.

A letra semítica ח (ḥêṯ) probabelmente representaba a fricativa farínxea xorda ([ħ]). A forma da letra probabelmente representaba unha reixa. O H grego primitivo pronunciábase /h/ mais, con posterioridade, esta letra, eta (Η, η), tornouse nunha vogal longa, /ɛː/.

Tanto o etrusco como o latín contaban co /h/ entre os seus fonemas, mais a maioría das linguas romances perdérono (o romanés tomouno de novo das linguas eslavas veciñas, o castelán desenvolveu un /h/ secundario a partir de F e perdeuno despois e, por outra banda, o /x/ produciu un alófono [h] nalgúns dialectos). En galego emprégase por motivos etimolóxicos.




#Article 89: Hacker (311 words)


Hacker (do inglés hack, recurtar), tamén coñecido como sombreiro branco (white hat), é o neoloxismo utilizado para referirse a un experto en varios campos relacionados coa computación e as telecomunicacións: programación, redes de comunicacións, sistemas operativos, hardware de rede/voz etc. O seu entendemento adoita estar centrado nos sistemas informáticos, xa sexa de tipo hardware ou software.

Chámase normalmente hackeo e hackear ás obras propias dun hacker.

Pode atoparse tamén escrito en xerga co termo haxor ou H4X0R (unha posíbel escritura no alfabeto Leet).

Parece ser que o termo hacker xurdiu dos programadores do Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts (MIT). Estes programadores comezaron a partir dos anos 60 a chamárense a si mesmos hackers, xa que utilizaban hacks. Así indicaban que eles podía facer programas mellores e máis eficaces, ou que facían cousas que ninguén máis era quen de facer.

No mesmo sentido, adoita dicirse que o sistema GNU/Linux foi creado e actualmente é mantido por hackers. O nome composto deste sistema operativo débese á adopción por parte do Proxecto GNU do núcleo do sistema operativo deseñado por Linus Torvalds, Linux.

O termo hacker trascende aos expertos relacionados coa informática, para se referir tamén a calquera profesional que está no cumio da súa profesión, xa que na descrición máis pura, un hacker é aquela persoa a quen apasiona o coñecemento, descubrir ou aprender novas cousas e/ou compartilas sen limitacións cos demais.

O termo actualmente é algo ambiguo, xa que tamén se utiliza para referirse a afeccionados á informática que buscan defectos, portas traseiras (backdoors) e mellorar a seguridade do software, así como prever posibles erros no futuro.

Incorrectamente, úsase en ocasións o termo hacker para facer referencia a delincuentes informáticos. Estes delincuentes son en realidade os chamados crackers.

Tamén se usa incorrectamente para referirse aos chamados sombreiros negros (black hat), que utilizan o seu coñecemento con fins maliciosos, antimorais ou ata bélicos.




#Article 90: Hipótese Gaia (164 words)


A hipótese de Gaia foi emitida polo químico James Lovelock en 1969 (aínda que publicada en 1979) sendo apoiada e estendida pola bióloga Lynn Margulis. Esta hipótese postula que a Terra se comportaría, no seu conxunto, talmente coma un ser vivo.

Esta hipótese ten relación coa bioxeografía, ciencia que se ocupa da vida en sentido global, e segundo a que todo ser vivo evoluciona interactuando estreitamente co reino mineral, o que conformaría e modelaría a biosfera terrestre (terra e atmosfera) no seu conxunto, polo que pode ser tomada como unha entidade con vida propia. Este ente é o que chaman Gaia ou a Terra.

Esta concepción, segundo o mitólogo Joseph Campbell podería converterse nun futuro nun novo mito que concerniría xa non a un pobo ou unha localidade, senón a todo o planeta, incluíndo tódolos seres que nel viven. Este novo mito indicaría como entrar en relación coa natureza e o cosmos, e a sociedade que forma parte del sería unha sociedade global, planetaria.




#Article 91: Informática (584 words)


A informática é a disciplina que estuda o tratamento automático da información empregando dispositivos electrónicos e sistemas computacionais. Informática é un termo proveniente do francés informatique, acuñado polo enxeñeiro Philippe Dreyfus en 1962.

Na informática converxen os fundamentos das ciencias da computación, a programación e as metodoloxías para o desenvolvemento de software, así coma determinados temas de electrónica.

A historia da informática é maior cá historia do hardware de computación e das computadoras actuais, e inclúe a historia de métodos desenvolvidos para usar con lapis e papel ou con xiz e encerado, con ou sen a axuda de táboas.

A computación está intimamente ligada á representación de números. Pero moito antes de que chegaran abstraccións como número, había conceptos numéricos que servían ós propósitos da civilización. Estes conceptos inclúen a correspondencia un a un (a base de contar), a comparación cun estándar (usado para facer medidas), e o triángulo rectángulo (usado para comprobar os ángulos rectos).

A primeira ferramenta coñecida para realizar cálculos foi o ábaco e pénsase que foi inventado en Babilonia circa 2400 A.d.C. Orixinalmente usábase debuxando liñas na area con pedras. Ábacos, cun deseño máis moderno, seguen usándose como ferramentas de cálculo hoxe en día. Este foi o primeiro computador coñecido e o sistema de cálculo máis avanzado dispoñible naquela época, precedendo ós métodos gregos en 2000 anos.

Os ordenadores non son un invento de alguén concreto, senón o resultado de ideas e traballos de moitas persoas relacionadas coa electrónica, a mecánica, os materiais semicondutores, a lóxica, a álxebra e a programación.

O ordenador é unha máquina que realiza cálculos e controla operacións expresadas en termos lóxicos e numéricos. Os ordenadores son o máximo expoñente da informática actual, sendo as principais ferramentas da mesma.

Unha aplicación informática ou programa software é un conxunto de instrucións que se lle dan a un sistema informático para realizar un conxunto de tarefas determinado. Existen moitos tipos de aplicacións informáticas que serven para un gran número de tarefas, coma o deseño gráfico, a navegación por Internet, tarefas ofimáticas etc.

Un sistema operativo é o programa informático que realiza tarefas básicas dos ordenadores para o seu uso e para facilitar o uso doutras aplicacións. Un sistema operativo proporciona a interface de usuario co ordenador, administra os dispositivos hardware, administra e mantén os sistemas de ficheiros e xestiona as chamadas ao sistema. Algúns dos sistemas operativos máis usados son:

As bases de datos son ficheiros informáticos que se empregan para preservar datos de xeito organizado e que permiten atopar esta información rapidamente cando sexa preciso. Algunhas das bases de datos máis usuais son:

A ofimática refírese ó software utilizado para o tratamento automatizado da información ligada ás tarefas propias dunha oficina. As aplicacións máis usuais son os procesadores de texto, follas de cálculo, presentacións etc. Algunhas das suites ofimáticas máis usuais son:

A Internet é uha rede informática de ámbito planetario, formada con ordenadores dispostos en subredes e que posibilita o intercambio de información. É a evolución da ARPANET, que pretendía poñer en comunicación ordenadores do exército norteamericano desenvolvido dende xaneiro de 1983 sobre o protocolo TCP/IP. Como medio de comunicación comezouse a xeneralizar nos países desenvolvidos a comezos dos anos 90.

Un navegador web é unha aplicación que permite ó usuario recuperar e visualizar documentos de hipertexto desde servidores web de todo o mundo a través de Internet. Esta rede de documentos chámase a World Wide Web. Algúns dos navegadores máis coñecidos son:

En canto aos tipos de traballo e profesións relacionadas coa informática pódese destacar:




#Article 92: Isaac Asimov (3246 words)


Isaac Asimov (Isaak Yudovich Ozimov; en ruso: Исаак Юдович Озимов), nado en Petrovichi o 2 de xaneiro de 1920 e finado en Nova York o 6 de abril de 1992, foi un autor e bioquímico estadounidense nado en Rusia.

Trátase dun escritor exitoso e excepcionalmente prolífico coñecido polas súas obras de ciencia ficción e ciencia popular ou divulgación científica. A obra máis famosa de Asimov é a Saga da Fundación, que despois combinou con dúas das súas outras series, a serie Imperio Galáctico e a serie de Robots. Tamén escribiu sobre misterio e fantasía, así como unha gran cantidade de novelas. De feito, escribiu ou corrixiu máis de 500 volumes e aproximadamente 90.000 cartas ou postais, e ten obras en cada categoría importante no sistema decimal Dewey, excepto en filosofía.

Asimov foi membro de Mensa e o asteroide (5020) Asimov foi nomeado así na súa honra.

Aínda que non se coñece a data exacta, a efectos legais considérase que Asimov naceu o 2 de xaneiro de 1920 en Petrovichi, Rusia (a 400 km ao suroeste de Moscova e 16 km da fronteira con Belarús). Os seus pais, Judah Asimov e Anna Rachel, de orixe xudía, trasládanse a Nova York a principios do ano 1923, cando o autor tiña tres anos. A súa infancia transcorre no barrio neoiorkino de Brooklyn, onde o novo Isaac aprende pola súa conta a ler á idade de cinco anos. A mocidade de Isaac transcorre entre os estudos e o traballo nas distintas tendas de lambetadas que o seu pai rexenta no barrio de Brooklyn. Foi entre eses andeis cheos de cómics onde o mozo Isaac se atopa por primeira vez coa ciencia ficción, e na súa adolescencia comeza a escribir as súas propias historias de ciencia ficción que vende ás revistas (agora clásicas) de ficción chamadas «pulps».

Graduouse na Universidade de Columbia en 1939, e consegue o doutoramento en química en 1948. Daquela únese á Universidade de Boston, onde permanece como asociado mais sen opción a ensinar. A universidade deixa de pagarlle o salario en 1958, mais por entón, os ingresos procedentes do seu traballo como escritor son maiores que os que consegue co seu labor universitario. Asimov permanece na facultade como profesor asociado, e en 1979 ascéndeno a profesor titular. Os seus documentos persoais dos anos 1965 en adiante arquívanse na Biblioteca Mugar Memorial da Universidade de Boston. En 1985 é elixido Presidente da Asociación Humanista Americana, cargo que ocupa ata a súa morte en 1992. O sucesor, amigo e colega de Asimov no seu traballo como escritor foi Kurt Vonnegut Jr. Foi tamén, ata a súa morte, vicepresidente honorario do club Mensa.

Asimov casa o 26 de xullo de 1942 con Gertrude Blugerman, coa que ten dous fillos: David, nado en 1951 e Robyn, en 1955. Tras un longo período de separación, divórcianse en 1973 e a fins deste ano casa con Janet O. Jeppson.

Asimov morre o 6 de abril de 1992, tras contraer o virus do VIH nunha transfusión de sangue durante unha operación de bypass en 1983. Sobreviven a súa viuva Janet e os fillos do seu primeiro matrimonio. Dez anos despois da súa morte, a biografía de Janet Asimov revelou que a súa morte debeuse a un fallo coronario e renal debido á SIDA. Janet dixo entón que os médicos de Asimov lles recomendaron non revelar a causa da súa doenza, mentres que os doutores aseguran que foi ela mesma quen quixo manter o segredo.

Isaac Asimov foi un humanista e un racionalista. Non se opuxo ás conviccións relixiosas xenuínas dos demais, mais enfrontouse ás supersticións e ás crenzas infundadas. Tiña un medo a voar que fixo que só viaxara en avión dúas veces en toda a súa vida e que el relacionaba coa acrofobia que tamén padecía. Así mesmo, padecía claustrofilia, é dicir, gustábanlle os lugares pequenos e pechados.

Asimov era un progresista en temas políticos, e un seguidor incondicional do Partido Demócrata dos Estados Unidos. Nunha entrevista televisiva a comezos da década de 1970, apoiou publicamente a George McGovern. Sentiuse moi desilusionado cando veu as tácticas, que el consideraba irracionais, dos activistas progresistas desde fins dos anos sesenta en diante. A súa defensa das aplicacións civís da enerxía nuclear, sobre todo tras o accidente nuclear de Three Mile Island, danou as súas relacións coa esquerda. Publicou moito sobre o control da natalidade, reflectindo a perspectiva artellada por Paul R. Ehrlich. Nos últimos anos da súa vida, Asimov condenou a deterioración da calidade de vida que percibía na cidade de Nova York ao se reduciren os investimentos pola fuxida da clase media aos suburbios. O seu último libro que non foi de ficción, Our Angry Earth: A Ticking Ecological Bomb, escrito en 1991 xunto co autor de ciencia ficción Frederik Pohl, trata de aspectos medioambientais como o quecemento global e a destrución da capa de ozono.

A carreira de Asimov pode dividirse en varios períodos. Nos seus primeiros anos o tema dominante foi a ciencia ficción, iniciándose con relatos curtos en 1939. Isto durou ata 1958, rematando coa publicación de The Naked Sun. Logo, diminuíu de xeito importante a súa produción de libros de ficción mentres se dedicaba a outros temas. Nos seguintes 25 anos publicou soamente catro libros de ciencia ficción. A partir de 1982, iniciou a segunda etapa da súa carreira en ciencia ficción coa publicación de Foundation's Edge . Desde entón e ata a súa morte, Asimov publicaría moitas secuelas das súas novelas xa escritas, dándolles un tratamento de conxunto dun xeito que seguramente non previra nin el mesmo.

Segundo o seu punto de vista, Asimov coidaba que as súas contribucións máis duradeiras serían as Tres leis da robótica e a serie Fundation (véxase Yours, Isaac Asimov, p. 329). Máis aínda, o Dicionario de inglés de Oxford dálle creto ao introducir as palabras positrónico, psicohistoria e robótica no idioma inglés. A primeira destas palabras aplícase a unha tecnoloxía enteiramente ficticia, aínda que baseada no nome da partícula subatómica de antimateria oposta ao Electrón, o Positrón, mentres que a segunda se utiliza con frecuencia nun senso diferente ao empregado por Asimov; porén, o uso de robótica continúa a se ampliar co senso dado por Asimov.

Durante os últimos anos da década de 1950 e ata entrada a década de 1960, Isaac Asimov baixou substancialmente a súa produción de ficción e cambiou os seus intereses para os ensaios. Entre The Naked Sun de 1957 e Foundation's Edge de 1982, só publicou catro novelas, dúas das cales foron de misterio. Neste mesmo período, incrementou en gran medida a súa produción literaria noutras áreas, escribindo case sempre sobre temas científicos. O lanzamento do Sputnik en 1957 espertou o interese do público sobre a ciencia, e debido a esta razón os editores de Asimov pedíronlle que cubrise con canto material fora capaz de escribir. Ao mesmo tempo, a revista mensual Magazine of Fantasy and Science Fiction invitouno a continuar a súa habitual columna, que comezara na xa pechada revista bimestral do mesmo grupo, Venture Science Fiction, especializada na divulgación científica, e deulle a Asimov unha completa liberdade para publicar. A primeira das contribucións a FSF apareceu en novembro de 1958 e continuou desde entón con outras 399 colaboracións, ata que o seu estado de saúde impediu que continuase. Estas columnas, coleccionadas periodicamente en libros polo seu principal editor, Doubledai, axudaron a Asimov a crear unha reputación como gran divulgador da ciencia e, segundo el, foron as súas únicas obras de divulgación que escribiu nas que non tiña que supór dos seus lectores unha completa ignorancia nos temas discutidos. A popularidade do seu primeiro traballo de grande envergadura, A  súa obra The Intelligent Man's Guide to Science tamén lle permitiu desprenderse de gran parte das súas responsabilidades académicas e converterse esencialmente en escritor a tempo completo.

Asimov publicou Asimov's Guide to the Bible en dous volumes que comprendían o Antigo Testamento (1967) e o Novo Testamento (1969), e logo combinounos nun só volume de 1.300 páxinas en 1981. Cheo de mapas e táboas, a guía conduce a través dos libros da Biblia en orde, explicando a historia de cada un e mailas influencias políticas que lles afectaran, como tamén información biográfica sobre as personaxes importantes.

Tamén escribiu bastantes ensaios sobre as convencións sociais do seu día, incluíndo Thinking About Thinking e Science: Knock Plastic (1967).

A gran variedade de información que cobren os escritos de Asimov levaron a Kurt Vonnegut a preguntarlle nunha ocasión: «Como se sente sabéndoo todo?». Asimov respondeulle que el só sabía como se sentía ao ter esta reputación de omnisciente: Inquedo (Ver «In Joy Still Felt», capítulo 10). No limiar da súa colección de historias Slow Learner, o novelista norteamericano Thomas Pynchon admitiu que obtivera nas obras de divulgación científica de Asimov e no Dicionario de Inglés de Oxford todos os seus coñecementos sobre a entropía.

De entre as súas obras de ciencia ficción, as máis coñecidas pertencen ao Ciclo Trantor ou a serie  Foundation. A triloxía orixinal (Foundation, Foundation and Empire e Second Foundation) recibiu o premio Hugo á mellor serie de ciencia ficción de todos os tempos. Posteriormente, escribiu Foundation's Edge e Foundation and Earth, que seguen cos acontecementos de Second Foundation. En Foundation and Earth, Asimov liga a serie  Foundation coas novelas de robots ao introducir unha das súas máis coñecidas personaxes: R. Daneel Olivaw. As súas novelas de robots salientan por seren do tipo policíaco, do cal Asimov se considera un pioneiro na ciencia ficción policíaca. Nas novelas de robots (As covas de aceiro, The Naked Sun, The Robots of Dawn,  Robots and Empire ) Asimov cría outra das súas grandes personaxes: Elijah Balei. En Prelude to Foundation e Forward the Foundation, Asimov nárranos as orixes da psicohistoria, máxima creación de Hari Seldon. Estas novelas serven tamén de nexo entre as novelas de robot e as da Fundación, ao presentar o encontro de Hari Seldon con Daneel.

A obra de Asimov non é allea ao humor; na revista Astounding Science Fiction publicouse, en 1948, un artigo pseudocentífico e humorístico titulado  The Endochronic Properties of Resublimated Thiotimoline , cuxo tema era unha substancia que se disolve exactamente 1.2 segundos antes de que se lle engada auga.

Tamén destacaron as súas antoloxías de ciencia ficción, especialmente a serie The Golden Years of Science Fiction, na que percorría grande parte da historia da ciencia ficción a través de relatos doutros autores.

Cronoloxía de novelas e coleccións de relatos curtos de ciencia ficción

A partir de 1965 e ata mediados dos setenta, Asimov compaxina a creación literaria de ficción coa divulgación histórica a través de varios libros que comprenden as máis importantes civilizacións e períodos históricos. Como por exemplo a exipcia, grega e romana, pasando pola Idade Media, o descubrimento do Novo Mundo cada un deles nun libro e a formación dos Estados Unidos en varios volumes. O autor trata de atraer o gran público ao coñecemento da historia a través dunha narración amena e sinxela. Trátase principalmente de historia político/militar con visións persoais da autor.

Esta serie de obras foi común e informalmente chamada: Historia Universal Asimov e está composta por 14 volumes con mapas e cronoloxía incluídas en cada un deles. Volumes da serie:

Asimov non adicou ningún destes volumes á historia de España pero nalgún deles si fai algunha referencia a ela.

Asimov tamén escribiu historias de misterio (The Death Dealers, Murder at the ABA, Tales of the Black Widowers ) e fantásticas (Azazel).

Para o fin da súa vida Asimov publicou unha serie de recompilacións de limericks (clase popular de poemas humorísticos de cinco liñas), sendo a maioría a súa propia obra, comezando con Lecherous Limericks    (1975) e Limericks: Too Gross; or Two Dozen Dirty Stanzas, cuxo título mostra o seu amor aos xogos de palabras (o tradutor case logrou traducilo), contén 144 limericks de Asimov e un número igual do poeta John Ciardi. Isaac Asimov's Treasury of Humor é á vez un libro de chistes e un tratado sobre a súa teoría de humor. Segundo Asimov, o elemento máis esencial do humor é un cambio súbito de punto de vista que de repente move o foco desde o importante ao trivial, ou desde o sublime ao ridículo.

Asimov publicou a súa autobiografía en dous tomos: In Memory Yet Green  (1979) e In Joy Still Felt  (1980). Unha terceira autobiografía, I. Asimov: A memoir , publicouse en 1994. O epílogo escribiuno a súa viúva, Janet Asimov, pouco despois da morte de Isaac. It's Been a Good Life (2002), redactada por Janet, é unha versión resumida das tres autobiografías.

Gran parte da ficción de Asimov baséase no tema do paternalismo. A súa primeira historia de robots, Robbie, conta a historia dunha coida-nenos robótica. Á medida que os robots se fan máis sofisticados, as súas intervencións son máis sutís. En Evidence , un robot camuflado como humano consegue un cargo electo. En The Evitable Conflict , os robots tiran o protagonismo á humanidade, actuando como neneiras de toda a especie.

Posteriormente, en Robots and Empire  un robot desenvolve o que se chama a «Lei Cero da robótica», que establece que «un robot non pode danar a humanidade nin, por inacción, permitir que esta se poña en perigo». Tamén decide que a presenza robótica está a sufocar a liberdade da humanidade, polo que a mellor liña de acción é a desaparición por si mesmos dos robots. Unha historia que non é de robots, The End of Eternity, amosa un conflito semellante e unha mesma resolución.

Na serie da Foundation, que orixinalmente non tiña robots, un científico deseña un plan semi-secreto para criar unha sociedade perfecta no percurso de 1.000 anos. Esta serie ten a súa propia versión dos gardiáns de a República de Platón no libro Second Foundation, que perfeccionan e protexen o plan. Cando Asimov remata de escribir a serie nos anos cincuenta, a Segunda Fundación eran presentados como os protectores da humanidade. Cando nos anos oitenta revisita a serie, dálle un ton aínda máis explícito ao tema paternalista.

En Foundation´s Edge  introduce o planeta Gaia, obviamente baseándose na hipótese Gaia. Todo animal, planta e mineral de Gaia participan dunha conciencia común, formando unha super-mente que traballa conxuntamente para o ben común. En Foundation and Earth, o protagonista debe decidir se permite ou non o desenvolvemento de «Galaxia», unha maior versión de Gaia que abrangue toda a galaxia.

Foundation and Earth introduce os robots no universo da Fundación. Dúas das últimas novelas de Asimov, Prelude to Foundation e  Towards the Foundation, exploran o seu comportamento con maior detalle. Os robots rebélanse como ocultos benefactores da humanidade.

Outro tema frecuente, se cadra ao revés do paternalismo, é a opresión social. The Currents of Space toman lugar nun planeta onde medra un fibro-vexetal único, e os aristócratas dun planeta próximo explotan aos labregos. O heroe de The Stars, Like Dust, axuda a un planeta que é oprimido por un arrogante imperio interplanetario, os tyranni.

As vítimas da opresión son moitas veces a xente da Terra (a diferenza de colonos no espazo) ou os robots.  En The Bicentennial Man un robot loita contra o prexuízo para se facer aceptar como humano. En As covas de aceiro, a xente da Terra sente antipatía para os ricos «espaciais» doutros planetas e trata aos robots (asociados cos espaciais) dunha forma semellante á dos norteamericanos brancos que trataban aos negros a comezos do século XX, por exemplo, dirixíndose a eles como rapaz. Pebble in the Sky mostra unha situación parecida: o Imperio Galáctico goberna a Terra e a súa xente usa termos tales como Miserábel terrícola (Earthe-squaw), mais a Terra é unha ditadura teocrática que impón a eutanasia a todos á idade de sesenta anos. Os heroes son Bel Arvardan, fidalgo galáctico que tén que superar os seus prexuízos e Joseph Schwartz, un sesentón norteamericano do século XX que emigrara desde Europa, onde o seu pobo foi perseguido (é ben posíbel que fora xudeu), e atópase transportado no tempo ata a época de Arvardan. Ten que decidir se axuda a unha sociedade oprimida que non o considera apto para seguir vivindo.

Aínda outro tema frecuente de Asimov é o pensamento racional. Inventou a novela policíaca de ciencia ficción con As covas de aceiro (1954) e nos contos recollidos en Asimov's Mysteries (1968); na gran maioría xoga limpo co lector introducindo axiña toda a ciencia e tecnoloxía involucrada na resolución da trama. Máis tarde produciu obras de ficción policíaca, incluíndo a novela Murder at the ABA, e os Tales of the Black Widowers », nos que seguiu a mesma regra. Frecuentemente en toda a súa ficción, as escenas importantes son esencialmente debates, sendo o gañador o lado máis racional, o máis humanitario, ou simplemente o máis persuasivo.

As principais críticas á obra inicial de Asimov xiraban en torno a que non abordaba temas da sexualidade das súas personaxes e que tampouco incluía criaturas extraterrestres, o que aos ollos dalgúns lectores dotaba os seus libros de certa frialdade e cientifismo difícil de asimilar. Porén, nas súas obras máis serodias tentou compensar estas críticas introducindo estes temas. A novela The Gods Themselves, escrita en 1972 e gañadora dos premios Hugo e Nébula, parece que foi escrita como unha resposta a estas críticas. Nela trata amplamente ambas as temáticas. Asimov mostrouse especialmente satisfeito desta obra e considerou a parte central dela como o mellor dos seus escritos.

A razón para non incluír extraterrestres nas súas obras explícaa o propio Asimov nun dos seus libros. Nunha das súas primeiras historias, Homo Sol, a civilización humana entra en contacto coa Federación, composta por seres humanoides, que non son humanos. Obviamente os humanos, aínda que máis atrasados no tecnolóxico contan cun gran potencial de expansión e aprendizaxe. Isto pareceu agradar bastante a John W. Campbell (editor de Asimov e escritor anterior á idade de ouro). Porén, para Campbell humano significaba, por defecto, occidental do norte de Europa. Este enfoque non foi do agrado de Asimov (de orixe xudía) e para evitar este tipo de conflitos, decidiu crear galaxias unicamente humanas, nas que non se fai referencia ningunha a razas.

Outros criticaban a falta de personaxes fortes femininos nas súas obras iniciais. Asimov escusouse aducindo a súa falta de experiencia inicial como escritor practicamente xuvenil. Porén, a medida que avanza na súa obra, as personaxes femininas gañan importancia, como Bliss en Fundación e Terra ou Gladia Solaria enThe Robots of Dawn.

Durante a década de 1980, embarcado por presións editoriais en sucesivas continuacións da serie Fundación e en pleno auxe do movemento Ciberpunk, a visión positiva de Asimov da ciencia e a tecnoloxía foi denostada por esta corrente literaria, máis crítica para as súas desviacións e abusos. A súa escritura, ademais, era tida por pobre en contraste co barroquismo e o cultivo do estilo de autores como William Gibson ou Bruce Sterling.

Outra das críticas habituais á súa obra era a falta de referencias a outros autores ou mesmo ás fontes dos seus datos científicos se ben era coñecida a súa biblioteca na que traballaba formada por milleiros de libros e da que só facía uso para documentarse, considerando non honesto recorrer a libros ou obras das que non tiña copia propia.

A saga Fundación foi recoñecida en diversas ocasións como a mellor serie de novelas de ciencia ficción. Asimov consideraba que Fundación estaba baseada na caída do imperio romano e se autorecoñecía como o primeiro en ter ese enfoque na ciencia ficción e que fora logo empregado na Guerra das Galaxias: a loita contra o imperio. En honra de Asimov nomeouse ao asteroide (5020) Asimov.




#Article 93: John Lennon (5251 words)


John Winston Ono Lennon, nado John Winston Lennon en Liverpool o 9 de outubro de 1940 e finado en Nova York o 8 de decembro de 1980, máis coñecido por John Lennon, foi un músico e compositor británico que saltou á fama como un dos membros fundadores de The Beatles, unha banda de rock británico activa durante a década de 1960, e recoñecida como a de máis éxito comercial e aclamada pola crítica na historia da música popular. Xunto con Paul McCartney formou unha das parellas de compositores máis exitosas do século XX.

Naceu e creceu en Liverpool, onde sendo adolescente se familiarizou co xénero musical skiffle, formando a banda The Quarrymen, que posteriormente, en 1960, se convertería en The Beatles. Cando o grupo comezou a desintegrarse ata a súa disolución a finais desa década, Lennon iniciou unha carreira coma solista, marcada por varios álbums aclamados pola crítica, incluíndo John Lennon/Plastic Ono Band e Imagine, e cancións icónicas coma «Give Peace a Chance» e «Imagine».

Demostrou un carácter rebelde e un enxeño mordaz na música, o cine, a literatura e o debuxo, así como nas súas declaracións en conferencias de prensa e entrevistas. Ademais, el e a súa muller, Yoko Ono, estiveron sempre rodeados da polémica debido ó seu constante activismo pola paz. En 1971 mudouse a Nova York, onde a súa oposición á guerra de Vietnam deu lugar a numerosos intentos por parte do goberno de Richard Nixon de expulsalo do país; mentres, as súas cancións foron adoptadas coma himnos polo movemento contra a guerra. Despois do seu autoimposto retiro en 1975 da industria musical, para dedicarlle máis tempo á súa familia, volveu en 1980 con Double Fantasy. Lennon foi asasinado tres semanas despois dese lanzamento.

No ano 2012, as vendas de Lennon coma solista nos Estados Unidos superaban os catorce millóns de unidades e, ben coma intérprete, autor ou coautor, é responsábel de vinte e sete números un no Billboard Hot 100. Unha enquisa da BBC en 2002, situouno no oitavo posto dos «100 británicos máis importantes», mentres que en 2008 foi cualificado pola revista Rolling Stone como o quinto mellor cantante de tódolos tempos. Despois da súa morte foi incluído en 1987 no Salón da Fama dos Compositores, e no Salón da Fama do Rock en 1994.

Lennon naceu en plena batalla de Inglaterra, o 9 de outubro de 1940, no Hospital de maternidade de Liverpool. Fillo de Julia (apelidada de solteira Stanley) e Alfred Lennon, un mariño mercante de ascendencia irlandesa que estaba ausente no momento do parto. Seus pais puxéronlle de nome John Winston na honra do seu avó paterno, John Jack Lennon, e o primeiro ministro británico do momento, Winston Churchill. Seu pai estaba frecuentemente fóra da casa pero enviaba con regularidade cheques ó número 9 de Newcastle Road en Liverpool, onde vivía John coa súa nai; mais os cheques deixaron de chegar cando Alfred se ausentou en febreiro de 1944. Seis meses máis tarde fixo unha aparición esporádica, ofrecéndose a coidar da familia, pero Julia, preñada daquela doutro home, rexeitou a idea. Despois de que a súa irmá, Mimi Smith, se queixase por dúas veces ós Servizos Sociais de Liverpool, Julia deixoulle á súa irmá o coidado do pequeno John. En xullo de 1946, o pai visitou a Mimi e levou ó seu fillo a Blackpool, coa segreda intención de emigrar a Nova Zelandia con el. Julia e maila súa parella naquel tempo, 'Bobby' Dykins, seguíronos e, despois dunha acalorada discusión, o pai forzou ó seu fillo de cinco anos a elixir entre os dous. John elixiu a seu pai mais, cando a súa nai marchaba, rompeu a chorar e seguiuna. Tiveron que pasar vinte anos ata que John volveu ver de novo o seu pai. Julia levou o seu fillo para a súa casa e mesmo chegou a matriculalo nunha escola local, pero poucas semanas despois devolveullo á súa irmá Mimi.

O resto da súa infancia e adolescencia viviu cos seus tíos Mimi e George Smith, quen non tiñan fillos de seu, no 251 de Menlove Avenue en Woolton, un suburbio de Liverpool. A súa tía mercáballe libros de relatos curtos, e o seu tío, un muxidor na granxa familiar, comproulle unha harmónica e iniciouno na resolución de encrucillados. A súa nai Julia, visitábao con regularidade, e cando John cumpriu 11 anos comezou tamén a acudir con regularidade á súa casa en Blomfield Road, onde ela lle poñía discos de Elvis Presley, apendeulle a tocar o banjo e mostroulle como tocar Ain't That a Shame de Fats Domino.

John visitaba con frecuencia o seu curmán, Stanley Parkes, quen vivía en Fleetwood, Lancashire. Parkes era sete anos máis vello ca el e adoitaba levalo ós cines locais. Durante as vacacións escolares visitaba a John acompañado de Leila Harvey, outra curmá, e ían a Blackpool dúas ou tres veces semanais para ver espectáculos. Adoitaban ir ó Circo da Torre de Blackpool, e vían artistas coma Dickie Valentine, Arthur Askey, Max Bygraves e Joe Loss; Parkes recordaba que a John lle gustaba especialmente George Formby. Logo de que a familia de Parker se mudase a Escocia, os tres curmáns reuníanse alí con frecuencia durante as vacacións escolares. Parkes lembra: John, a curmá Leila e mais eu estabamos moi unidos. Desde Edimburgo viaxabamos ata a pequena granxa familiar en Durness, isto foi no tempo en que John tiña entre nove e dez e seis anos. Cando tiña catorce anos morreu o seu tío George dunha hemorraxia hepática o 5 de xuño de 1855, ós 52 anos

Lennon criouse nun ambiente anglicano e acudía á Escola Primaria Dovedale. Os estudos de secundaria fíxoos na Quarry Bank High School en Liverpool, desde setembro de 1952 ata 1957. A súa curmá Laila descríbeo nesta época coma un rapaz despreocupado, con bo humor, de trato fácil e con ganas de vivir. Con frecuencia deseñaba bandas cómicas que aparecían na revista escolar, que el mesmo facía, chamada The Daily Howl, mais a pesar do seu talento artístico, os seus informes escolares eran bastante críticos: Está certamente no camiño do fracaso ... sen esperanza ... un pallaso na clase ... facendo perder o tempo a outros alumnos.

A súa nai comproulle a primeira guitarra en 1956, unha barata Gallotone Champion acústica para a cal lle prestou a John cinco libras e dez xilins coa condición de que a guitarra fose enviada á casa da nai, e non á de Mimi, pois sabía que a súa irmá non apoiaría as aspiracións musicais de John. Os escepticismo de Mimi cando John dicía que un día sería famoso, facíalle desexar que co tempo chegaría a aburrirse da música, e frecuentemente dicialle: Todo iso da guitarra está moi ben, John, pero nunca chegarás a vivir dela. O 15 de xullo de 1958, cando Lennon tiña 17 anos, a súa nai morreu atropelada por un policía bébedo cando viña de visitar o seu fillo na casa da súa irmá. A morte de súa nai achegouno á amizade con Paul McCartney, a quen tamén na adolescencia lle morrera a nai de cancro de peito. En 1968, escribiría unha canción titulada Julia no seu honor.

John non aprobou o exame para obter o certificado de Secundaria, e foi aceptado no Liverpool College of Arts logo da intervención da súa tía, quen amosou algúns debuxos do seu sobriño, e do director. Pronto gañou reputación no novo centro como boicoteador das clases e ridiculizador de profesores. En consecuencia, foi excluído das clases de pintura e, máis adiante, do curso de artes gráficas, e ameazóuselle coa expulsión polo seu comportamento estrafalario. Suspendeu o exame anual a pesar da axuda que lle prestou a súa moza Cynthia Powell, e tivo que deixar a escola antes do último ano de estudos. En 1962 casaría con Cynthia por estar embarazada do seu fillo Julian

Cando mozo, desenvolveu unha forte miopía e viuse obrigado a levar lentes: no comezo da súa etapa con The Beatles levaba lentes de contacto ou de sol, pero en 1966 readoptou os lentes circulares que o farían famoso.

Ós quince anos, Lennon formou un grupo de skiffle chamado The Quarrymen. No verán de 1957 tocaron un repertorio de enérxicas cancións feitas metade de skiffle e metade de rock and roll. Lennon coincidiu con McCartney na segunda actuación de The Quarrymen o 6 de xullo en Woolton, nunha festa no xardín da igrexa de San Pedro, despois da cal Lennon lle propuxo a McCartney que se unise á banda.

McCartney di que a tía Mimi estaba moi pendente de se os amigos de John eran de clase baixa, e frecuentemente trataríaos con condescendencia cando ían visitar a Lennon. Segundo Mike, o irmán de Paul, o pai deles tampouco aprobaba as relacións de Paul, dicindo que Lennon o ía meter en problemas, aínda que despois permitiría ensaiar á novel banda na sala da casa familiar dos McCartney no 20 de Forthlin Road. Nesta época, Lennon escribiu a súa primeira canción con 18 anos, Hello Little Girl, que chegaría a estar no top 10 do Reino Unido cinco anos máis tarde interpretada por The Fourmost.

McCartney propuxo o seu amigo George Harrison como guitarrista principal. Lennon pensaba que Harrison, daquela un rapaz de 14 anos, era moi novo. McCartney arranxou unha audición no piso superior dun bus de Liverpool, onde Harrison tocou para Lennon o tema instrumental Raunchy cun resultado satisfactorio, polo se uniu ó grupo. Stuart Sutcliffe, un amigo de Lennon do College of Arts, uniuse máis tarde coma baixista. Lennon, McCartney, Harrison e Sutcliffe transformáronse en The Beatles a principios de 1960. En agosto dese ano, The Beatles foron contratados para 48 actuacións en Hamburgo e necesitaban desesperadamente un batería, polo que lle preguntaron a Pete Best se quería unirse ó grupo e este aceptou. Lennon tiña 19 anos e a súa tía arrepiouse cando John lle contou o da viaxe a Hamburgo, implorándolle que, no canto diso, continuase cos seus estudos de arte. Despois da primeira estadía en Hamburgo, a banda aceptou unha segunda en abril de 1961, e unha terceira en abril de 1962. Lennon e os demais membros da banda introducíronse no consumo do Preludin en Hamburgo, e tomábano con regularidade, xunto con anfetaminas, como estimulante durante as longas actuacións nocturnas.

Brian Epstein, o representante de The Beatles desde 1962, non tiña experiencia previa na xestión artística, mais tivo unha forte influencia na maneira de vestir do grupo e na súa actitude no escenario. Inicialmente Lennon resistíase a aceptar os consellos de Brian para adoptar unha aparencia profesional, pero acabouno aceptando. McCartney comezou a tocar o baixo despois de que Sutcliffe decidise quedar en Hamburgo, e Ringo Starr substituíu a Best na batería, completándose así a formación que perduraría ata a disolución do grupo en 1970. O primeiro sinxelo da banda Love Me Do, saíu en outubro de 1962 e acadou o número 17 nas listas británicas de éxitos. Gravaron o seu álbum de estrea, Please Please Me, en menos de dez horas o 11 de febreiro de 1963, un día no que Lennon estaba doente dun arrefriado, o cal queda patente nas voces da derradeira canción que gravaron ese día, Twist and Shout. O dúo compositor Lennon-McCartney é responsábel de oito das catorce cancións do álbum. Con poucas excepcións, entre as que se atopa a do propio título do álbum, Lennon traeu o seu gusto polos xogos de palabras apoiándose nas letras das súas cancións, dicindo: Escribimos xustamente cancións ... cancións pop con non máis pensamento que crear un son. E as palabras son case irrelevantes. Nunha entrevista de 1987, McCartney dixo que os outros Beatles idolatraban a John: Era coma o noso pequeno Elvis ... Todos nos admirabamos a John. Era o máis vello e, con moito, o líder; o de máis rápido enxeño e o máis elegante.

The Beatles rexistraron éxitos sen precedentes no Reino Unido durante os comezos de 1963. Lennon estaba de xira cando naceu en abril o seu primeiro fillo, Julian. Durante a actuación na gala Royal Variety Performance, na que se achaban presentes a Raíña Nai e outros membros da realeza británica, Lennon fixo rir á súa audiencia cando dixo: para a próxima canción, gustaríame pedirlles a súa axuda. Á xente que está nos asentos baratos, dean palmas coas súas mans ... e ó resto, fagan ruído coas súas xoias. Despois dun ano de Beatlemanía no Reino Unido, a súa histórica aparición en The Ed Sullivan Show da TV estadounidense, marcou un grande adianto na súa fama internacional. Logo viñeron dous anos frenéticos de xiras constantes, rodaxe de películas e composición de cancións, durante os que Lennon escribiu dous libros, In His Own Write e A Spaniard in the Works. The Beatles recibiron o recoñecemento da clase dirixente británica cando foron nomeados membros da Orde do Imperio Británico (MBE) en 1965.

Lennon Comezouse a preocupar polos seguidores interesados na música do grupo que eran incapaces de oíla por riba dos gritos dos fans e, en consecuencia, a carreira musical do grupo estaba comezando a resentirse. A canción de Lennon Help! expresaba os seus propios sentimentos en 1965. Gañara peso (máis tarde referiríase a ela como o seu período Fat Elvis), e sentía que inconscientemente estaba buscando un cambio. En marzo dese ano foi introducido sen sabelo no LSD, cando un dentista, anfitrión dunha cea á que asistían Lennon, Harrison e as súas mulleres, engadiu a droga nos cafés dos invitados. Cando quixeron marchar, o anfitrión reveloulles o que tomaran e rogoulles encarecidamente que non abandonasen a casa debido ós probábeis efectos. Máis tarde, nun ascensor dun club nocturno, creron que se estaba queimando: estabamos todos gritando ... quentes e histéricos. En marzo de 1966, durante unha entrevista co reporteiro do Evening Standard Maureen Cleave, Lennon afirmou: o cristianismo esváese, reducirase e desaparecerá ... Agora somos máis populares que Xesús. Non sei que se irá primeiro, o rock and roll ou o cristianismo. O comentario pasou desapercibido en Inglaterra, pero causou un grande escándalo nos Estados Unidos onde foi considerado coma unha grande ofensa cando foi publicado alí o artigo cinco meses máis tarde. O furor posterior, que levou a queimas de discos de The Beatles, actividades do Ku Klux Klan e ameazas contra Lennon, contribuíu a que a banda tomase a decisión de parar de facer xiras. Nunha entrevista posterior, Lennon pediu desculpas dicindo que fora mal interpretado dicindo: non son antideus, nin anticristo, nin antirelixión.

Privado da rutina das actuacións en directo despois do último concerto comercial o 29 de agosto de 1966, Lennon sentíase perdido e considerou deixar a banda. Desde que se introducira involuntariamente no LSD, aumentara o uso da droga, e en 1967 estaba case constantemente baixo a súa influencia. Segundo o seu biógrafo Ian MacDonald, as continuas experiencias durante ese ano co LSD estaban borrando a súa identidade. En 1967 saíron dous importantes álbums da banda: Strawberry Fields Forever, aclamado pola revista Time pola súa asombrosa inventiva, e Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, que revela as letras de Lennon en forte contraste coas simples cancións de amor dos primeiros anos de Lennon e McCartney.

En agosto, logo de coñecer o Maharishi Mahesh Yogi, o grupo asistiu a un seminario de instrución persoal da súa meditación transcendental, nunha fin de semana en Bangor, Gales, durante o cal foron informados da morte de Epstein. Souben entón que estabamos en problemas, dixo Lennon máis tarde. Non tiven conceptos erróneos acerca da nosa habilidade de non facer ningunha outra cousa que non fose música, e estaba aterrado. Levados principalmente polo interese de Lennon e Harrison pola relixión oriental, The Beatles viaxaron posteriormente ó ashram de Maharishi na India para recibir máis guía espiritual. Estando alí compuxeron as cancións dos álbums The Beatles e Abbey Road.

A comedia negra antibelicista How I Won the War, coa única aparición de Lennon nunha longametraxe que non fose de The Beatles, apareceu nos cines en outubro de 1967. McCartney organizou o primeiro proxecto do grupo despois da morte de Epstein, o film para a televisión Magical Mystery Tour, emitido en decembro dese ano. Mentres que o film foi o primeiro traballo do grupo en recibir críticas negativas, a súa música foi un éxito comercial, en especial a aclamada canción de Lennon I Am the Walrus, inspirada nun poema da obra Alicia do outro lado do espello de Lewis Carroll.

Morto Epstein, a banda viuse progresivamente envolta en actividades comerciais, así en febreiro de 1968 funda Apple Corps, unha corporación multimedia que incluía Apple Records e algunhas outras compañías subsidiarias. Lennon describiu a empresa coma un intento de conseguir liberdade artística dentro dunha estrutura comercial, mais a súa crecente experimentación coas drogas e a tamén crecente obsesión con Yoko Ono, ademais dos plans de matrimonio de McCartney, deixaban a Apple coa necesidade dunha dirección profesional. Lennon ofreceullela a Lord Beeching, pero este declinou recomendándolle que continuase facendo discos. Finalmente o cargo de xefe executivo recaeu en Allen Klein, quen fora representante de The Rolling Stones e outros grupos durante a British Invasion, nomeado por Lennon, Harrison e Starr, mais McCartney nunca asinou o contrato.

A finais de 1968, Lennon participou no film The Rolling Stones Rock and Roll Circus, que non foi estreado ata 1996, no papel de Dirty Mac, un dos membros da banda. O supergrupo, reunido para a ocasión e formado por Lennon, Eric Clapton, Keith Richards e Mitch Mitchell, tamén contou cunha colaboración vocal de Ono. Lennon e Ono casaron o 20 de marzo de 1969, e pronto editaron unha serie de 14 litografías chamada Bag One, describindo escenas da súa lúa de mel. Oito delas foron consideradas indecentes e a maioría delas foron prohibidas e confiscadas. O foco creador de Lennon continuaba alonxándose de The Beatles, así, entre 1968 e 1969 gravou con Ono tres discos de música experimental:  (máis famoso pola portada que pola música),  e Wedding Album. En 1969 formaron a Plastic Ono Band, coa que publicaron Live Peace in Toronto 1969. Entre 1969 e 1970, Lennon publicou os sinxelos Give Peace a Chance (amplamente adoptado coma un himno contra a guerra de Vietnam), Cold Turkey (documentando a súa síndrome de abstinencia despois de que se fixese adicto á heroína)) e Instant Karma!. Como protesta pola involucración británica na Guerra Civil de Nixeria, o apoio do seu país a Estados Unidos na guerra de Vietnam e (quizais xocosamente) contra a baixada de Cold Turkey nas listas de éxitos, Lennon devolveu a súa medalla da Orde do Imperio Británico, aínda que este feito non tivo efecto no seu status coma MBE, ó que non se pode renunciar.

Lennon deixou The Beatles en setembro de 1969 e aceptou non informar á prensa mentres o grupo renegociaba o seu contrato discográfico, pero alporizouse cando McCartney fixo pública a súa saída da banda na saída do seu álbum de debut en solitario en abril de 1970. Lennon reaccionou dicindo: Xesús Cristo, leva el todo o creto. Máis tarde escribiu: Eu formei o grupo. Eu disolvino. É tan simple coma iso. En posteriores entrevistas na revista Rolling Stone, revelou o seu resentimento cara McCartney dicindo: Fun un tolo por non facer o que fixo Paul, que foi usar a situación para vender un disco. Falou tamén da hostilidade que percibía dos outros membros do grupo cara Ono, e como el, Harrison e Starr fartáronse de ser os acompañantes de Paul ... Despois de que morrera Brian Epstein todo se derrubou. Paul tomou o mando e supostamente dirixíanos. Pero que estaba dirixindo cando nos moviamos en círculos?.

En 1970, Lennon e Ono recibiron terapia primal co doutor Arthur Janov nos Ánxeles. Deseñada para liberar os medos emocionais da primeira infancia, a terapia vinculounos a Jarkov durante dous días e medio á semana durante catro meses; o doutor quería seguir tratándoos por máis tempo, pero a parella non sentiu a necesidade de continuar por máis tempo e regresaron a Londres. O debut do emocional álbum en solitario de Lennon, John Lennon/Plastic Ono Band (1970), foi recibido con grandes eloxios. O crítico Greil Marcus sinalou que o canto de John no último verso de 'Deus' probabelmente sexa do máis fino de todo o rock. O álbum contén as cancións Mother, nos que Lennon confronta os seus sentimentos de rexeitamento da súa nenez, e a dylaniana Working Class Hero, un amargo ataque contra o sistema social burqués que, debido á frase aínda estades fodendo labregos, tivo problemas coas radios e televisións para a súa emisión. Nese mesmo ano, os puntos de vista do político revolucionario Tariq Ali, expresados cando entrevistaba a Lennon, inspiraron o cantante para escribir Power to the people. Lennon tamén se involucrou con Ali durante a protesta contra a persecución da revista Oz, acusada de obscenidade. Lennon denunciou os procedementos coma noxento fascismo, e el e mais Ono (co nome de Elastic Oz Band) gravaron o sinxelo God Save Us/Do the Oz e uníronse á marchas de apoio á revista.

Co seguinte álbum de Lennon, Imagine (1971), a resposta da crítica foi máis cauta. Rolling Stone manifestou que contén unha parte substancial de boa música mais alertaba da posibilidade de que as súas poses pronto parecerían non só simplemente aburridas, senón tamén irrelevantes. A canción que lle dá o título ó álbum chegaría a ser un auténtico himno dos movementos antibelicistas, mentres que outra canción, How Do You Sleep?, foi un ataque musical a McCartney en resposta ás letras do álbum Ram que Lennon sentiu, e McCartney confirmou posteriormente, coma directamente dirixidas a el e a Ono. Porén, Lennon suavizou a súa posición a mediados dos setenta cando dixo que escribira How Do You Sleep? sobre si mesmo. En 1980 dixo: Usaba o meu rancor contra Paul … para crear unha canción … non unha horríbel, viciosa e terríbel vendeta […] Usaba o meu resentimento e separación de Paul e The Beatles, e a relación con Paul, para escribir 'How Do You Sleep?'. Certamente aqueles pensamentos non rondaban na miña mente todo o tempo.

Lennon e Ono mudáronse a Nova York en agosto de 1971, e en decembro publicaron Happy Xmas (War Is Over). O novo ano viu como a administración Nixon tomaba o que se chamou contramedidas estratéxicas contra a propaganda antibelicista e anti Nixon de Lennon, embarcándose no que sería un intento de deportación durante catro anos. En 1972, Lennon e Ono asistiron na casa en Nova York do activista Jerry Rubin a unha especie de veloria postelectoral logo da derrota de McGovern contra Nixon nas eleccións presidenciais. Envolto nunha continua batalla legal coas autoridades de inmigración, foille denegada a residencia permanente nos Estados Unidos (que non sería resolta ata 1976). Deprimido, Lenon drogouse e tivo sexo cunha muller invitada, deixando a Ono avergonzada. A súa canción Death of Samantha está inspirada neste incidente.

En 1972 saíu o álbum Some Time in New York City, gravado coma unha colaboración con Ono e coa participación da banda neoiorquina Elephant's Memory. Contén cancións que falan dos dereitos da muller, relacións raciais, o papel de Gran Bretaña en Irlanda do Norte e os problemas de Lennon para obter a Green Card (permiso de residencia). O álbum tivo un frío recibimento segundo algunhas críticas. A canción Woman Is the Nigger of the World foi lanzada ese mesmo ano nos Estados Unidos coma un sinxelo, e foi emitida por televisión o 11 de maio no Show de Dick Cavett. Moitas emisoras de radio rexeitaron emitir a canción polo uso da palabra nigger (negro) considerada despectiva en Norteamérica. Lennon e Ono deron dous concertos benéficos, xunto con outros invitados, na institución neoiorquina para enfermos mentais, Willowbrook State School. Estes concertos tiveron lugar no Madison Square Garden o 30 de agosto de 1972, e foron as derradeiras actuacións longas nun concerto de Lennon.

Mentres Lennon estaba gravando Mind Games en 1973, el e mais Ono decidiron separarse. Os seguintes 18 meses nos que estiveron separados, que el nomeou coma a súa fin de semana perdida (en inglés, Lost Weekend), pasounos nos Ánxeles e Nova York na compaña de May Pang, quen encoraxou a John para que se involucrase máis na vida do seu fillo Julian, froito do primeiro casamento de John con Cyntia. Mind Games, atribuído á Plastic U.F. Ono Band, foi publicado en novembro de 1973. Nese mesmo mes saíu o álbum Ringo do tamén ex-beatle Ringo Starr; Lennon contribuíu ó álbum coa canción da súa autoría I'm the Greatest, tocando o piano e facendo acompañamento vocal. Unha versión alternativa na que Lennon fai a voz principal, gravada tamén durante as sesións de Ringo, aparece no álbum John Lennon Anthology).

A comezos de 1974, Lennon bebía en exceso e as súas escandalosas esmorgas con Harry Nilsson foron noticia de primeira plana. Dous incidentes amplamente difundidos ocorreron no club The Troubadour dos Ánxeles en marzo; no primeiro Lennon enfrontouse cunha camareira cun pano de papel na fronte, e na segunda, dúas semanas máis tarde, foron expulsados do citado club por interromper unha actuación dos Smothers Brothers. Lennon decidiu producir o álbum de Nilsson, Pussy Cats e Pang alugou unha casa na praia para tódolos músicos mais despois dun mes de libertinaxe e coas sesións de gravación nun completo caos, Lennon e Pang mudáronse a Nova York para rematar o traballo do álbum. En abril Lennon produciu a canción de Mick Jagger, Too Many Cooks (Spoil the Soup), que permaneceu sen saír á luz durante máis de 30 anos por razóns contractuais. Pang proporcionou a gravación para a súa inclusión no álbum The Very Best of Mick Jagger do ano 2007.

Establecido de novo en Nova York, Lennon gravou o álbum Walls and Bridges. Aparecido en outubro de 1974, contén a canción Whatever Gets You thru the Night que acadou o número 1 nas listas americanas e na que Elton John fai o acompañamento vocal. Antes de que rematase o ano saíu un segundo sinxelo do álbum coa canción #9 Dream na que May Pang fai acompañamento vocal (varios anos despois da morte de John, Yoko Ono faría desaparecer a voz de May da canción). O álbum de Ringo Starr, Goodnight Vienna, dese mesmo ano de 1974, ten unha nova colaboración de Lennon, quen escribiu a canción que lle dá nome ó álbum e tocou o piano. O 28 de novembro fixo unha aparición sorpresa no concerto de Acción de Grazas de Elton John no Madison Square Garden, en cumprimento da promesa que lle fixera a Elton de unirse a el nunha actuación en vivo se Whatever Gets You thru the Night, unha canción de cuxo potencial comercial dubidaba Lennon, acadaba o número un das listas de éxitos. Lennon executou esa canción e tamén Lucy in the Sky with Diamonds e I Saw Her Standing There, que presentou coma unha canción dunha vella noiva separada chamada Paul
.
 
Lennon é coautor da canción Fame de David Bowie, primeiro número un deste nos Estados Unidos, ademais de proporcionar o acompañamento vocal na gravación de xaneiro de 1975. Ese mesmo mes, Elton John logrou o número un coa súa versión de Lucy in the Sky with Diamonds, na que Lennon tocaba a guitarra e facía acompañamento vocal (aparece nos créditos do sinxelo baixo o alias de Dr. Winston O'Boogie). El e mais Ono reuníronse despois brevemente. Lennon sacou o álbum Rock 'n' Roll en 1975 con versións de cancións que lle gustaban. En febreiro saíu en sinxelo a canción dese álbum Stand by Me, con grande éxito nos Estados Unidos e en Gran Bretaña, e que foi o seu último sinxelo durante cinco anos. A súa derradeira aparición nun escenario fíxoa no programa especial da televisión, A Salute to Lew Grade, gravado o 18 de abril e televisado en xuño. Tocando a guitarra acústica e acompañado por unha banda de oito compoñentes, Lennon executou dúas cancións do álbum Rock 'n' Roll (Stand by Me, que non foi emitida, e Slippin' and Slidin') seguidas de Imagine. A banda, coñecida coma Etc., levaba máscaras na parte traseira da cabeza, unha indirecta de Lennon que cría que Lew Grade tiña dúas caras.

En 1975, John conseguiu por fin a Green Card, que lle deu dereito a residir permanentemente nos Estados Unidos. Co nacemento do seu segundo fillo Sean o 9 de outubro de 1975, Lennon fixo unha paréntese de cinco anos na súa carreira musical para lle dedicar toda a súa atención á familia e ó coidado do neno. O mesmo mes do nacemento rematou a súa obriga contractual con EMI/Capitol coa gravación dun álbum máis, Shaved Fish, unha recompilación de cancións gravadas previamente. Dedicouse de cheo ó seu fillo Sean, erguéndose ás 6 da mañá, planeando e preparando as súas comidas e pasando todo o tempo con el. Escribiu a canción Cookin' (In the Kitchen of Love) para o álbum de Ringo Starr, Ringo's Rotogravure, de 1976, participando en xuño na gravación, na que sería a súa última sesión de gravación ata 1980. Anunciou formalmente o seu retiro da música en 1977 en Toquio dicindo: basicamente decidimos, sen ningún gran debate, estar co noso neno tanto como poidamos ata que sintamos que podemos ter tempo para permitirnos crear cousas fóra da familia. Durante este tempo fixo algunhas series de debuxos e bosquexou un libro contendo unha mestura de material autobiográfico ó que se refería coma cousas tolas. Todo este material sería publicado postumamente.

En outubro de 1980 puxo fin á paréntese creadora publicando o sinxelo (Just Like) Starting Over, seguido un mes máis tarde do álbum Double Fantasy, con cancións escritas en xuño pasado durante unha viaxe nun veleiro ás Bermudas e que reflectía a súa satisfación coa recentemente achada vida familiar estable. Gravouse suficiente material adicional para un segundo álbum planeado, Milk and Honey, que se publicaría postumamente en 1984. Realizado conxuntamente por Lennon e Ono, Double Fantasy non foi ben recibido pola crítica, con comentarios coma o de Melody Maker: unha esterilidade indulxente ... un aburrimento espantoso.

Sobre as once menos dez da noite do 8 de decembro de 1980, cando regresaba con Ono ó apartamento onde moraban en Nova York, o edificio Dakota, fronte a Central Park, Lennon foi abordado en fronte ó Dakota por un admirador de 25 anos que seis horas antes lle pedira un autógrafo no disco Double Fantasy. O home era Mark David Chapman, un fan dos Beatles e de John, quen lle disparou a John catro tiros nas costas cun revólver calibre 38. A policía chegou minutos despois e levou a John no propio coche policial ás emerxencias do próximo Hospital Roosevelt, onde só puideron certificar a súa morte cando ingresou ás 11:07 pm. Tiña 40 anos de idade. Despois da noticia da morte de John Lennon, que se espallou rapidamente por todo o mundo, unha multitude xuntouse en fronte ó Dakota, con candeas e cantando cancións de John.

Ó día seguinte, Ono manifestou que non hai funeral por John, finalizando con estas palabras: John amou e orou pola raza humana. Fagamos o favor de facer o mesmo por el. O seu corpo foi incinerado no Cemiterio Ferncliff de Hartsdale, Nova York. Ono espallou as súas cinzas en Central Park, onde foi erixido posteriormente o Memorial Strawberry Fields na súa lembranza.

O asasino foi prendido no lugar do crime, pois alí permaneceu cun libro nas mans, O vixía no centeo de J.D. Salinger. No xuízo alegou ter lido en O vixía no centeo unha mensaxe que dicía que había que matar a John Lennon. Foi condenado a unha pena de entre 20 anos e cadea perpetua. En 2015 continuaba en prisión logo de serlle denegada a liberdade ata oito veces desde a primeira revisión da condena en 2000.




#Article 94: J (375 words)


O J (iota) é unha letra, non propia do alfabeto galego moderno pero usada no galego medieval e no galego moderno para préstamos léxicos doutras linguas.
No alfabeto fonético internacional, [j] representa o aproximante palatal.

Na maioría dos teclados alfanuméricos, as teclas j e f xeralmente aparecen cun pequeno relevo perceptible ao tacto, que permite aos usuarios a súa orientación táctil no teclado.

Curiosamente, o J é a única letra do alfabeto latino que non aparece na táboa periódica. En física designa o joule.

En orixe no alfabeto latino era só unha letra maiúscula, o escolar humanista Pierre de la Ramée foi o primeiro en distinguir I e J. En latín a pronuncia do I e J era [i], [i:] ou [j], pero as linguas romances desenvolveron novos sons que foron representados como I e J.

En portugués, o son utilizado para a letra J é o /ʒ/ (jarro, janela, jota), así como no francés e no romanés. En castelán o J pronuncia-se /x ~ h/ (como ajo, allo); este son desenvolveuse a partir do son /dʒ/. En todas as linguas xermánicas, exceptuando o inglés que utiliza /dʒ/ (just), o son utilizado para a letra J é o /j/ (como ja en alemán ou como no ditongo i no verbo aboiar). Este feito tamén se verifica en albanés, e nas linguas urálicas e eslavas que utilizan o alfabeto latino, como por exemplo en húngaro, finlandés, estoniano, polaco e checo. Tamén o serbio, lingua eslava, adoptou o J no seu alfabeto cirílico, co mesmo propósito. Foi debido a este padrón lingüístico, que a letra minúscula /j/ foi adoptada pola Asociación Fonética Internacional, como representante deste son.

Na lingua italiana moderna, apenas palabras en latín ou palabras estranxeiras teñen a letra J. Até ao século XIX, o J era utilizado en vez do I en ditongos como substituto para o último –ii e en grupos vocais como en Savoja.

Lingüistas da Alemaña e da Europa Central tamén utilizaron o J nalgunhas transliteracións, de linguas eslavas que utilizan o alfabeto cirílico. En particular, o Е en ruso é ás veces transliterado para je, o Я é transliterado para ja e o carácter Ю para ju.

En alfabeto fonético aeronáutico asígnaselle a palabra Juliet.
En código Morse é:  ·--- 




#Article 95: Kurt Cobain (763 words)


Kurt Donald Cobain, nado o 20 de febreiro de 1967 e suicidado dun disparo na cabeza após dunha sobredose de heroína o 5 de abril de 1994, na súa casa de Seattle, (Washington), foi o líder do grupo de música Nirvana.

Cobain, fillo de Donald e Wendy Cobain, naceu no hospital comunitario de Grays Harbor en Aberdeen, Washington, e pasou seis meses vivindo en Hoquiam, no mesmo estado, antes de que a familia se mudara a Aberdeen. O seu pai traballou como mecánico na estación Chevron de Derrell Thompson, mentres que a súa nai era camareira. Cobain empezou a estudar na escola primaria Robert Gray en 1972. Segundo varias fontes, a súa primeira infancia foi feliz, e viviu como parte dunha típica familia estadounidense, xunto cos seus pais e a súa irmá Kimberly, nacida en abril de 1970. Dende ese tempo, Cobain empezou a amosar interese pola música.

A vida de Cobain cambiou radicalmente en 1975, cando os seus pais se divorciaron tendo el sete anos. Este feito fixo a Kurt un neno moito máis reservado. Durante un ano viviu coa súa nai e despois dese tempo mudouse a Montesano, Washington para vivir co seu pai, pero, despois duns poucos anos, o seu comportamento rebelde comezou a darlle problemas entre a familia e os amigos.

Na escola Cobain amosou pouco interese polos deportes, pero por insistencia dos seus pais formou parte do equipo de loita. Kurt estaba máis interesado nas súas clases de arte e debuxaba continuamente, especialmente detalles de anatomía humana.

Durante o seu segundo ano de instituto, Cobain comezou a vivir coa súa nai en Aberdeen. Dúas semanas antes da graduación abandonou o Aberdeen High School ao decatarse de que non tiña os créditos necesarios para graduarse. A súa nai deulle a opción de buscar un emprego ou deixar a casa, e despois dunha semana Kurt atopou as súas cousas metidas en caixas.

A finais de 1986 Cobain trasladouse a un apartamento, pagando o alugueiro traballando nun centro turístico a 20 millas ao norte de Aberdeen. Durante este período viaxou con frecuencia a Olympia, Washington para ir a concertos, e nesas visitas estableceu unha relación con Tracy Marander. Pouco despois de que Marander o deixase, Cobain comezou a saír con Tobi Vail, da banda Bikini Kill.

Polo seu 14 aniversario o seu tío deulle a elixir entre unha guitarra e unha bicicleta como regalo, e Cobain elixiu a guitarra. Comezou aprendendo unhas poucas versións e cedo comezou a traballar nos seus propios temas. Mentres pasaba o rato no local de ensaio dos Melvins coñeceu a Krist Novoselic e de cando en vez ían tocar á parte de arriba do salón de peiteados da nai de Novoselic. Poucos anos despois Cobain tratou de convencer a Novoselic para formar unha banda con el prestándolle unha demo caseira do seu primeiro grupo, Fecal Matter. Despois de meses preguntándolle, Novoselic finalmente accedeu a unirse a Kurt, sendo este o principio de Nirvana.

Cobain estaba desencantado despois das primeiras actuacións, debido á incapacidade da banda de atraer un público considerable e a aparente dificultade de continuar. Durante os seus primeiros anos xuntos pasaron varios baterías polo grupo. Por un tempo a banda contou con Chad Channing, co cal Nirvana gravou o seu álbum Bleach, editado polo selo Sub Pop Records en 1989. Cobain, porén, non estaba satisfeito co estilo de Channing, facendo que a banda buscase un novo batería, que finalmente sería Dave Grohl. Con Grohl o grupo acadaría o seu mellor momento grazas ao seu álbum de 1991 Nevermind.

Co seu sinxelo Smells Like Teen Spirit Nirvana chegou ao grande público, popularizando o grunge.

O éxito de Nevermind levou a outras bandas de Seattle, como Alice in Chains, Pearl Jam e Soundgarden, a maiores audiencia, e como resultado o rock alternativo convertese nun xénero predominante na radio e na televisión musical dos Estados Unidos durante os primeiros anos dos 90. Nirvana foi considerada a banda estandarte da Xeración X, e Cobain foi coroado, moi ao seu pesar, polos medios de comunicación como o seu portavoz. A desconformidade de Cobain coa atención que lle prestaban os medios levouno a centrarse na música, crendo que a súa mensaxe e a súa visión artística fora mal interpretada polo público, desafiándoo co seu terceiro álbum de estudio, In Utero, aparecido en 1993.

Cobain loitou por reconciliar o éxito masivo de Nirvana coas súas raíces underground. Tamén se sentía perseguido polos medios e comezou a sentir resentimento pola xente que se declaraba seguidora de Nirvana pero negábase a recoñecer ou malinterpretaba os puntos de vista sociais e políticos da banda.




#Article 96: Lume (1222 words)


O lume (do latín lumen, -inis, relacionado con lux ‘luz’) é o resultado dun proceso de oxidación violenta de materia combustible que produce luz, calor, vapor de auga e dióxido de carbono. O lume caracterízase pola masa gasosa coñecida como lapas que se desprende da materia que arde. É un proceso moi exotérmico.

Lume e fogo son conceptos próximos pero só ás veces funcionan como sinónimos.

Para comezar a producir lume son necesarias tres cousas: un combustible (en xeral, un composto orgánico, como o carbón, a madeira, os plásticos, gases de hidrocarburos, a gasolina...), un comburente, o osíxeno do aire, e calor (unha enerxía de activación), que pode darse cunha chispa ou outra lapa.

Cada combustible ten unha temperatura de ignición distinta, que é necesario acadar para que comece a reacción química, que acostuma ser automantida mentres existan reactivos.

Os gases producidos pola oxidación (principalmente vapor de auga e dióxido de carbono), a alta temperatura pola calor desprendida pola reacción, emiten luz visible: as lapas (gases incandescentes).

A composición dos gases desprendidos, así como a súa temperatura, determinan a cor da lapa. Así, son vermellas, laranxas ou amarelas no caso de papel e madeira; ou azuis no caso de moitos gases de hidrocarburos, como os usados no fogar, pero poden ser doutras cores cando arden outros elementos.

De igual xeito, o lume está determinado por algúns factores que dependerían, por exemplo, dos distintos combustibles que o orixinan, de xeito que os procesos industriais xeran cada certo tempo, polas súas tarefas, distintos tipos de lume, ou os mesmos con distintas intensidades que só logran un bo avance en áreas de investigación anti-incendios.

O lume encandeou á humanidade durante séculos. Quizais o humano cobrou conciencia da súa superioridade cando dominou o lume, ó cal os demais animais temen. Os seus primeiros usos foron a calor e a defensa ante as animalias, pero axiña deu probas de que era algo máis: a sinxela observación de que a punta do pau co que o removían se carbonizaba e gañaba dureza, converténdoo en arma de caza máis eficaz, foi o principio do seu uso como xerador de técnicas.

Ó seu arredor viviron moitas xeracións. O home usou a súa forza destrutiva, por exemplo con fins bélicos, e tamén para construción: moldeado de metais, extracción enerxética para converter en enerxía mecánica,... o lume foi crucial na construción da nosa cultura actual

O lume, como foi indicado enriba, necesita de osíxeno, elemento que non sempre estivo na atmosfera, polo que o lume tal como o coñecemos (puideran darse outras formas) é posterior á conformación da atmosfera na Terra. A pesar do que cumpriría agardar, o Sol non ten lume, senón plasma incandescente. Tendo en conta que o osíxeno é un subproduto vital dos vexetais fotosintéticos, tamén sería posterior a estes.

As ideas anteriores foron expostas por Carl Sagan no seu libro Shadows of Forgotten Ancestors, no capítulo homónimo ó artigo.

Dende que o ser humano comezou a dominar o lume, presentouse un problema importante: acendelo. De aí que as relixións se convertesen nas gardiás do lume: manter o lume permanente era importante por se os lumes domésticos se apagaban e por iso todas as relixións manteñen o lume aceso no santuario.

O culto do lume seguiu ao que se tributaba ao Sol e case todos os pobos adorárono como o máis nobre dos elementos e como unha imaxe viva do astro do día. Os caldeos tíñano por unha deidade suprema, mais foi en Persia onde se estendeu o seu culto case en exclusiva. Atopábanse por todas as partes espazos pechados con muros e sen teito nos que se acendía continuamente o lume e onde o pobo devoto acudía a determinads horas para pregarlle. Os grandes señores arruinábanse guindando nel esencias preciosas e flores odoríferas, privilexio que miraban como un dos mellores dereitos da nobreza. Estes templos descubertos foron coñecidos polos gregos co nome de Pyreia (Πυραία) o Pyrateia (Πυραταία). Os viaxeiros modernos falan tamén deles como dos monumentos máis antigos para o culto do lume. Cando un rei de Persia agonizaba, apagábase o lume nas principais cidades do reino e non se volvía acender ata despois da coroación do seu sucesor. Estes pobos imaxinaban que o lume fora traído do ceo e posto sobre o altar do primeiro templo que Zoroastro ordenara edificar na cidade de Xis, na Media. Estaba prohibido guindar nel nada que non fose puro, chegando a superstitición ata o punto de que ninguén se atrevía a miralo atentamente. Os sacerdotes conservábano secretamente e facían crer ao pobo que era inalterable e se alimentaba de si mesmo.

Este costume pasou á antiga Grecia. Ardía un lume sagrado nos templos de Apolo en Atenas e en Delfos, no de Ceres, no de Minerva, no de Xúpiter Ammon e nas pritaneas de todas as cidades gregas. Os romanos adoptaron este culto e Numa Pompilio fundou un colexio de vestais, coa función de conservar o lume sagrado. Esta relixión subsistiu entre os parsos e ademais tamén existía en moitos pobos de América. Cando estes pobos volvían dalgunha expedición militar ou saíran felizmente dun perigo inminente, encendían un gran lume e amosaban a súa ledicia danzando arredor súa cunha cabaza ou campaíña na man, dando grazas a este elemento por salvarlles a vida.

O lume é igualmente unha das principais divindades dos tártaros. Non permiten achegar ao seu territorio a ningún estranxeiro sen que antes se purificase pasando entre dúas cachelas. Evitan con gran coidado meter no lume un coitelo nin tocalo con este instrumento. Antes de beber teñen o costume de volverse cara ao medio día, que é o lado que segundo eles corresponde ao lume, en honra do que edifican tamén as súas cabanas coa porta cara a ese lado.

Os antigos africanos tributaban as súas honras divinas ao lume e mantiñan nos seus templos un lume eterno.

Os yakuts de Siberia cren que no lume existe habita un ser ao que atribúen o poder de dispensar os bens e os males e ofrécenlle sacrificios perpetuos. Os indios das beiras do río Columbia miraban o lume como un ser poderoso e terrible e ofrecíanlle sacrificios por ser o árbitro do ben e do mal. Buscaban o seu apoio porque el era o único que podía interceder co seu protector alado e proporcionarlles o que desexaban, especialmente caza e pesca abondosas.

Este elemento tivo altares, sacerdotes e sacrificios en moitas comunidades do planeta. Os romanos representábano baixo a figura de Vulcano en medio dos ciclopes. Unha vestal preto dun altar sobre o que arde o lume sagrado ou unha muller cun vaso cheo del cunha salamandra nos seus pés tamén son símbolos por medio dos que os antigos representaban o lume. Cesare Ripa e Gravelot uniron a este emblema a presenza do Sol, principio da calor e da luz, e o fénix, que morre e renace neste elemento; expresión xeroglífica da opinión dos filósofos que crían que o mundo sería consumido algún día polas lapas para renacer máis brillante e perfecto.

A masonería tamén inclúe o lume entre os seus símbolos: é un dos catro elementos que, igual que nas culturas da antigüidade, aparecen continuamente na linguaxe e nos traballos das loxias. A masonería toma o significado simbólico antigo do lume e recoñece a súa dobre natureza: creación e iluminación, por un lado, e destrución e purificación, polo outro.




#Article 97: Luz (1113 words)


A luz é unha radiación electromagnética visible polo ollo humano responsable do sentido da vista.Segundo o International Lighting Vocabulary, a definición de luz é: “Calquera radiación capaz de causar unha sensación visual directamente” (“Any radiation capable of causing a visual sensation directly”). A luz visible ten unha lonxitude de onda que vai dos 380 nanómetros aos 740 nm (entre a luz infravermella e a luz ultravioleta invisibles).

Como onda electromagnética, a luz propágase en forma de dúas ondas: unha móvese polo campo eléctrico e outra polo magnético. A súa velocidade no baleiro é de 299 792 458 metros por segundo (case 300.000 km/s), que é unha das constantes fundamentais da natureza.

Ao tratarse dunha radiación electromagnética, a luz visible emítese e absórbese en pequenos paquetes de enerxía denominados fotóns e mostra propiedades tanto de onda coma de partícula. Esta propiedade é a dualidade onda-partícula. O estudio da luz coñécese como óptica.

Calquera obxecto sen luz propia pode ser observado grazas á reflexión. Segundo a dirección do feixe de luz, distínguense diferentes tipos de reflexión:

A refracción é o conxunto de cambios de dirección que experimenta un raio de luz na súa propagación ó pasar dun medio a outro, debido á desigual densidade ou velocidade.

Segundo as leis de refracción de Snell, o feixe de incidencia, o feixe refractado e a normal teñen que estar nun mesmo plano. Deste xeito, o seno do ángulo incidente multiplicado polo índice de refracción do primeiro medio é igual ó seno do ángulo refractado polo índice de refracción do segundo medio. En linguaxe matemática segundo a notación da imaxe:

A continuación hai algúns índices de refracción coñecidos:

A absorción é a cantidade de luz que ó incidir sobre unha superficie non é transmitida nin reflectida. Dise que resulta absorbida e convértese en enerxía calorífica. Isto proporciona as características de transparentes, translúcidos e opacos aos corpos.

As interferencias prodúcense cando dous ou máis raios de luz da mesma lonxitude de onda se superpoñen no tempo e no espazo. En caso de estaren en fase, forman unha única onda de maior amplitude. Pola contra, de non estaren en fase, anúlase unha coa outra.

A difracción aparece cando os raios luminosos que se propagan na súa traxectoria rectilínea próximos a un bordo son lixeiramente desviados debido á súa natureza ondulatoria. O grao de desviación depende da súa composición espectral e é maior para as lonxitudes de onda longas que para as curtas.

A polarización é a propiedade pola cal algúns materiais actúan de forma selectiva absorbendo enerxía lumínica en certos ángulos durante o proceso de reflexión ou transmisión.

A dispersión é un fenómeno lumínico que se produce cando un raio de luz composta se refracta nun medio transparente, quedando separados as cores constituíntes. A causa de que se produza a dispersión atópase no feito de que o índice de refracción diminúe a medida que aumenta a lonxitude de onda.

A cor vermella é a que ten a lonxitude de onda máis longa e a que menos se refracta.

A luz visible é aquela porción do espectro electromagnético entre unha lonxitude de onda achegada a 400 nanometros (abreviado nm) e 800 nm (no aire). A luz tamén pode ser caracterizada pola súa frequencia. A frecuencia e a lonxitude de onda da luz obedecen á relación:

onde λ é o cumprimento de onda, f é a frequencia, v é a velocidade da luz. Se a luz estivese a viaxar en baleiro, entón v = c, logo

onde c é a velocidade da luz. Podemos expresar v como

onde n é unha constante (o índice de refracción) o que é unha propiedade do material polo cal a luz pasa.

A luz propágase a unha velocidade finita. Aínda os observadores móbiles sempre miden a mesma velocidade da luz (c) se se está a propagar polo baleiro, velocidade que resulta ser = 299 792 458 m/s (ms−1); Porén, cando a luz pasa a través dunha substancia transparente, como ar, auga ou vidro, a súa velocidade vese reducida, sufrindo refracción (variación na súa dirección de propagación). Así, n=1 no baleiro e n1 na materia, sendo n o chamado índice de refracción, igual a c/v, onde v é a velocidade no medio diferente do baleiro.

A velocidade da luz foi medida moitas veces por moitos físicos. A mellor medida realizada nos comezos é debida a Olaus Roemer (físico danés), no 1676. Foi el quen desenvolveu un método para medir a velocidade da luz por medio do movemento aparente dun satélite do planeta Xúpiter usando o telescopio. Foi posible a medición observando que a lúa debía pasar por diante de Xúpiter a intervalos iguais. Roemer descubriu que a lúa xiraba en torno a Xúpiter cun período de 42-1/2 horas cando a Terra estaba máis próxima de Xúpiter. O problema era que cando a Terra e Xúpiter se afastaban, o período de revolución da lúa parecía ser maior, volvendo ó acortarse ó achegarse novamente. Estaba claro que a luz tardaba máis en chegar á Terra ó distanciarse Xúpiter. A velocidade da luz foi calculada analizando a distancia entre os dous planetas en diferentes tempos. Roemer chegou a unha velocidade de 227.000 km/s (km/s−1).

Albert A. Michelson mellorou o traballo de Roemer en 1926. Usou un espello rotatorio para medir o tempo que tardaba a luz en ida e volta entre o monte Wilson e o San Antonio en California. As precisas medidas proporcionaron unha velocidade de 299.796 km/s−1). No uso diario, redondéase a 300/000 km/s.

O estudo da luz e a interacción entre luz e materia é chamada óptica. A observación e estudo de fenómenos ópticos como o arco da vella ofrece claves da natureza da luz e tamén diversión.

Diferentes lonxitudes de onda son interpretadas polo cerebro humano como cores, do vermello a lonxitudes de onda longas (baixas frecuencias) ó violeta ás lonxitudes de onda máis curtas (máis altas frecuencias). As frecuencias intermedias son vistas como laranxa, amarelo, verde, azul, e, de xeito convencional, índigo. As frecuencias do espectro inmediatamente fóra do rango visible polo ollo humano son chamadas ultravioleta (UV) para o límite de altas frecuencias e infravermello (IR) para o de baixas. Os humanos non podemos ver IR, pero percibímolo como calor a través da pel. Hai cámaras que poden coller IR e convertelo en luz visible, chamadas de visión nocturna. A radiación UV non é percibida por nós en absoluto, exceptuando como sobreexposición, queimado por luz solar ou semellante. Algúns animais, como as abellas, poden ver UV mentres outros, como algún tipo de víbora pode ver IR.

As cantidades e unidades seguintes son usadas para medir a luz.

Basicamente, a luz procede de dous tipos de fontes:

A continuación detállanse algúns tipos de fontes de luz:




#Article 98: Lectura (836 words)


A lectura é o proceso que permite que, tras visualizar detidamente un texto, poidamos entender, interpretar ou maxinar o seu contido. A lectura é un acto comunicativo que precisa dun emisor, dunha mensaxe, dun código e dun receptor que o dea interpretado. A lectura non é unha actividade neutra: pon en xogo o lector e unha serie de relacións complexas co texto, o que le, o que desenvolve a lectura, é o receptor.

Weaver realizou tres definicións de lectura:

Semella a lectura un proceso pasivo, pero non é tal. Non o é porque a lectura é un fenómeno tan complexo como a mente humana e posúe múltiplas dimensións: o lector pode mesmo chegar a considerar no acto de ler máis do que pretende transmitir o emisor.

Para un lector común, a lectura non é un proceso en que interveñan estratexias, operacións, capacidades. Para un lector común, a lectura é un acto automático que non é digno de consideración pois a finalidade é o texto, simplemente o texto. Pero é preciso, para comprendermos ben o que é a lectura, decatármonos de que desenvolvemos á hora de ler dúas operacións diferentes:

Fowler D. Brooks considera seis pasos:

Agora ben, ¿hai só un xeito, unha alternativa para desenvolver esas operacións, ou resultará que un lector avezado terá un proceder diferente a aquel que se está a iniciar?

Evidentemente, un lector avezado terá un proceder diferente. Un lector avezado desenvolverá o procedemento léxico de lectura mentres que o lector que se inicia nese quefacer unicamente será quen de atender procedementos fonolóxicos.

Son dous camiños -o que emprega os procedementos fonolóxicos e o que emprega os procedementos léxicos- complementarios, que non excluíntes, para realizarmos unha lectura, pois por moita experiencia que teñamos, sempre podemos ter que recorrer a proceder fonoloxicamente.

O procedemento fonolóxico consiste en facer exactamente o mesmo que fai un neno cando se inicia á lectoescritura. O neno interpreta os grafemas e recoñece os fonemas correspondentes deducindo o seu son habitual por mor, probablemente, da memoria, da segmentación e da interrelación contextual. Tras recoñecer os grafemas, sabedor do son que representan, pronúnciaos uníndoos e dando lugar a un acto de fala. Non é necesariamente un acto de fala comunicativo, pois quizais, aínda no momento de pronunciar o que le, non é quen de decodificar a mensaxe, pero, cando o neno le por exemplo a palabra ká-sa, pode estar capacitado para interpretar, unhas milésimas de segundo despois, aquilo que leu.

O procedemento fonolóxico pode ser pouco rápido, pero non ten por que ser exitoso, pois non é o mesmo encontrármonos cun texto que poña avía (avía tres fadas) ca cun texto que poña clinched (...just clinched promotion) se non dominamos o inglés. Sexa como sexa, o procedemento desenvólvese inda que, ó remate, poidamos dicir que non hai acto comunicativo por non ser posible a decodificación.

Co tempo, o neno que le grafema a grafema, que interpreta fonema a fonema, será quen de memorizar sílabas e interpretalas. Cando se encontre coa secuencia ca, saberá o que é; cando se ache con sa, saberá tamén o que é sen precisar atender cada un dos dous grafemas que compoñen esa sílaba, pois leraa conxuntamente.

É este un xeito de lectura intermedio pero máis próximo ó procedemento fonolóxico do que ó léxico pois o que se le non ten aínda unha correspondencia no campo do significado. Cando haxa esa correspondencia, a lectura deixará de ser fonolóxica e pasará a ser léxica. En definitiva, o procedemento fonolóxico non é léxico porque non se recoñecen cun simple golpe de vista lexemas.

O procedemento léxico supón recoñecer inmediatamente a palabra escrita. Se nos encontramos co vocábulo casa, non procedemos a segmentar o vocábulo para a súa interpretación, entendémolo porque o visualizamos conxuntamente e esa visualización ten correspondencia na base de datos que conforma a nosa memoria vocabularia:

Operar correctamente coa vía fonolóxica supón xebrar a palabra nas súas unidades menores (sílabas, fonemas) a través do que se denomina conciencia fonolóxica, ou capacidade de segmentar a palabra nas súas partes. Esta capacidade énos especialmente necesaria cando queremos acceder ó significado de palabras novas, dífíciles ou descoñecidas, que non podemos recoñecer mediante unha simple ollada [...].

Operar coa vía léxica [...] supón recoñecer a palabra escrita que vemos dunha forma practicamente inmediata, sen tela que reconstruír fonoloxicamente son a son. É, pois, unha vía máis rápida de acceso ó significado, e require ter memorizados os patróns de palabras.

Os humanos pertencentes ás sociedades en que as necesidades primarias están cubertas enfrontámonos case dende meniños a todo tipo de textos escritos. Primeiramente, son verdadeiros xeroglíficos imposibles de descifrar: unha serie de riscos e borranchos nunha folla de papel; mais, pouco e pouco, non sen axuda, damos en descubrir unhas regularidades que nos permiten identificar a relación que se establece entre os grafemas e os fonemas, aínda sen sermos coñecedores desta terminoloxía. A práctica reiterada, acaba por nos converter en descifradores de signos, pero, para o mesmo é necesario seguir un proceso de aprendizase no cal os especialistas distinguen catro etapas:




#Article 99: Literatura (777 words)


A literatura é a arte de escribir. Segundo aparece no Dicionario de Autoridades de 1734, a literatura é o coñecemento e ciencias das letras. En xeral, pódese entender como literatura calquera tipo de texto. Mesmo hai quen defende que se pode incluír calquera tipo de traballo baseado en símbolos, como a banda deseñada, as imaxes ou a escultura. Porén, considérase polo xeral que a literatura só son os textos escritos dunha certa calidade e de certos xéneros, excluíndo a banda deseñada, a novela romántica ou a policías, por exemplo. Os temas son moi variados.

Considérase un xénero literario cada unha das manifestacións formais das obras literarias segundo unha clasificación que ten en conta a estrutura e o contido. Dende Platón e Aristóteles até case o século XIX, foron estabelecidos como básisoc tres xéneros, que partían da imitación e da descrición da natureza. Da primeira xorde o xénero dramático (traxedia, drama, comedia), da segunda o lírico (poesía) e da súa fusión, a épica.

Etimoloxicamente, a verba deriva da palabra latina litteratura, sendo o sentido orixinal da mesma Arte de escribir e de ler, coñecemento de todo o que foi escrito, e é esta a tradución da expresión grega γραμματικ`η τeχνη. Porén, o concepto de literatura é máis amplo, xa que se pode considerar a literatura com o conxunto de obras literarias dun pobo (literatura galega), dunha época (literatura romántica) ou dun xénero (literatura épica).

Etimoloxicamente, tamén deriva da palabra latina littera, que quere dicir 'letras'.

Os xéneros literarios foron mudando segundo a época e a zona cultural. Tradicionalmente foron estabelecidos como básicos tres xéneros, que partían da imitación e da descrición da natureza. Da primeira xorde o xénero dramático (traxedia, drama, comedia), da segunda o lírico (poesía) e da fusión de ámbalas dúas, a épica. Benedetto Croce (1886-1952) representou o cambio de perspectiva: cada obra é unha visión do mundo, singular e individual; pertence a un xénero por aspectos externos. Hoxe admítese, en xeral, a división clásica, mais como expresión de tres actitudes fundamentais humanas e como unha axuda, co engadido de subdivisións, para a clasificación das obras.

Segundo os medios expresivos e procedementos, Castagnino propón que a literatura ten como formas de expresión o verso e a prosa e as súas realizacións maniféstanse en xéneros literarios, universais, que se atopan máis ou menos desenvolvidos en calquera cultura: o lírico, o épico e o dramático. As manifestacións líricas son aquelas que expresan sentimentos personais; as épicas constitúense en expresión dun sentimento colectivo manifestado mediante diferentes maneiras narrativas; e as dramáticas, as que amosan os sentimentos e os problemas individuais comunicando cun diálogo directo. A estes xéneros literarios clásicos habería que engadir, ademais, o xénero didáctico. O fenómeno literario estivo sempre en constante evolución e transformación, de tal maneira que o criterio de pertenza ou non dunha obra na literatura pode variar ó longo da historia, ó variar o concepto de arte literaria.

Polo tanto, a maioría de clasificacións tradicionais tamén atenden á forma da escrita (a literatura oral asimílase no xénero correspondente). O primeiro gran xénero é a poesía, que engloba todas as obras escritas en verso. Foi o primeiro tipo de literatura, xa que xustamente os recursos retóricos do verso a afastaban da linguaxe ordinaria. Por oposición, está a prosa, que recolle a linguaxe sen métrica, e o teatro, baixo a forma de diálogo que se representa para un público. O teatro ten dous subxéneros principais segundo o tema e o estilo da obra: a traxedia e a comedia (se é triste e elevado, ou se trata de facer rir). 

En paralelo, mantense a chamada literatura oral, de tradición popular, composta de lendas, relatos, mitos, cancións e contos de fadas. A literatura infantil e a literatura xuvenil son divisións en función da idade dos destinatarios, mais manteñen todos os xéneros da literatura para adultos.

Atendendo ó tipo de texto, o xénero principal é a narrativa, que inclúe todas as obras que teñen como propósito principal explicar unha historia. Dentro deste xénero salientan a novela, o conto, a fábula e a epopea, entre outros. Os textos da lírica, pola contra, intentan transmitir emocións.

Se o texto non trata un tema de ficción senón unha reflexión sobre o mundo real, chámase ensaio. O sermón é unha variedade dirixida oralmente a un público. Dentro deste grupo, tamén se atopan os escritos dirixidos a consignar a vida dunha persoa ou feitos históricos, como a crónica, a biografía ou o diario persoal.

A banda deseñada é un xénero que mestura texto e ilustracións i pode tratar calquera tema. A trama acostuma a estar desglosada en viñetas, que fan a función de parágrafos. É un dos xéneros máis modernos na historia da literatura.




#Article 100: Libro (1143 words)


Un libro é unha obra manuscrita, impresa ou virtual, que consta dunha serie de follas que conteñen texto ou imaxes composto por, polo menos, 48 páxinas (sen contar as capas - segundo a Unesco). Un libro pode ser, por exemplo, unha novela, un ensaio ou un libro fotográfico.

A palabra libro procede do latín liber, que significa cortiza.

As orixes do libro hai que buscalas nas civilizacións mesopotámicas (táboas de arxila) e na civilización exipcia (rolo de papiro). En Roma empregáronse con frecuencia as taboíñas enceradas que, unidas unhas a outras, formaban un libro, aínda que desde o século III a.C. e ata o século V d.C. foi moi frecuente a forma de rolo tamén en Roma. 
Tamén desde o século I a.C. comezou a empregarse en Roma unha nova forma: o codex, no que as follas de papiro se superpoñen e cosen polo bordo, de xeito parecido ás ligazóns nas taboíñas enceradas, pero con maior cantidade de follas, podendo pasalas con facilidade. A fraxilidade do papiro, que facía que os bordos se rompesen, solucionouse coa introdución do pergameo, máis axeitado que o papiro para recibir a escritura polas dúas caras.

Pódese dicir que as variacións na forma do libro foron considerables, como o foron os materiais de escrita, ata chegar á forma códice, na que hoxe o coñecemos. 
O primeiro libro impreso foi creado polos chineses no ano 868 d.C.

Na Alta Idade Media os códices son un produto da economía autosuficiente dos mosteiros. Estes exemplares eran copiados a man polos escribáns dos mosteiros no chamado scriptorium. Nesta época, só nas universidades, nos mosteiros, igrexas e casas dalgúns nobres podían atoparse libros.

A medida que avanza a Idade Media, xunto ó libro cuxo valor se centra no texto, medra os que son apreciados pola súa presentación (calidade da materia escritoria, caligrafía coidada e ilustracións). O luxo característico dos códices de finais da Idade Media céntrase principalmente nos Libros de Horas feitos para os reis e os membros da alta nobreza, e dos que pode servir de exemplo o Libro de Horas de Fernando I (1055) conservado na Biblioteca Xeral da Universidade de Santiago.

Coa aparición das universidades créase un novo mercado para os libros e convértese así nun instrumento de difusión das novas ideas.

A partir do século X comeza a usarse o papel na elaboración dos libros, aínda que xa fora inventado polos chineses antes da era cristiá. En España foi introducido polos árabes, e aínda que as primeiras novas da existencia de fábricas son do século XIII (Xátiva), é probable que no século X se fabricase en Córdoba e Toledo. Atópanse manuscritos en papel a partir do século XIII, e o uso xeneralizouse no século XV.

O papel facíase con trapos de algodón machucado reducido a pasta e secado nun bastidor. En España substituíuse o algodón por liño e trapos de lenzo, porque non abondaba o algodón, resultando este último de maior resistencia..

Os antecedentes da imprenta hai que buscalos nos gravados xilográficos, que comezaron a usarse en Europa para gravar naipes, estampas etc. cara 1400, aínda que xa eran coñecidos na China 300 anos a.C. A impresión en madeira máis antiga que se coñece na China e que se asemella a un libro é do ano 868 d.C., pero sábese que o método foi empregado antes. En Europa, cara 1430, prodúcense os primeiros libros xilográficos empregando a mesma técnica antes usada nos naipes, estampas etc

Johannes Gutenberg deu resposta á demanda de libros grazas á imprenta de tipos móbiles. Aínda que ningún texto leva o seu nome, atribúeselle a impresión da famosa Biblia de 42 liñas (1456).

O invento, unha vez máis, fora probado polos chinos xa no século XI, usando tipos soltos de barro cocido e máis tarde de metal.

Os primeiros libros impresos ata o 1 de xaneiro de 1501 denomínanse incunables.
 
Desde 1483 constátase a existencia de impresores en Santiago, onde farían encargos de textos litúrxicos para o Cabido. Tamén neste século houbo imprenta en Monterrei.

De especial importancia para o desenvolvemento da imprenta foi a Reforma luterana, que supuxo unha expansión do libro como nunca ata ese momento se coñecera.

No século XIX o maquinismo derivado da revolución industrial aumentou a produción de libros e abaratou os seus custos. O primeiro invento foi a máquina de papel (1798), que permitía fabricar papel de forma continua. Desde mediados do XIX, ante a suba dos prezos dos trapos, iniciouse a busca dunha nova materia de fabricación, probándose a palla, o esparto etc. A pasta de madeira para a fabricación de papel fíxose pulverizando os troncos (pasta mecánica) ou disolvendo quimicamente astelas (pasta química). Nas décadas de 1860 e 1870 xeneralizouse en Europa a pasta mecánica, e na de 1880 a pasta química.

O maquinismo afectou tamén á imprenta e polo tanto ó libro. A primeira prensa mecánica que deu resultado foi a ideada polos alemáns Koening e Brauer que funcionaba a vapor e substituíu a primitiva prensa de Gutenberg.

No século XX continua a mecanización do libro e prodúcese un paulatino desprazamento da mecánica pola electrónica. Aumenta o número de títulos e de exemplares en cada tirada, como consecuencia do aumento de lectores. Xorden tamén novas formas de comercialización (libros de peto, clubs do libro etc.). Ó desenvolvemento das redes de telecomunicacións desde os anos 90, fai aparecer un novo sistema de venda: a venda virtual.

Internet supuxo unha revolución e constituíu un importante medio de difusión para os libros, os chamados libros electrónicos.

Dependendo do tipo de libro, da editorial e do autor, a súa estrutura varía, pero normalmente segue un esquema parecido:

Normalmente, un libro é impreso en grandes follas de papel, onde se aloxan 8 páxinas a cada lado. Cada unha destas grandes follas é dobrada ata ser convertida en 16 páxinas. Estas páxinas son ordenadas e cosidas polo lombo. A este lombo pégaselle unha malla de tea para asegurar as partes. Finalmente as páxinas son cortadas por tres lados cunha guillotina e o lombo pegado a unha tapa de cartón. Toda esta tarefa realízase en serie.

As imprentas máis modernas poden imprimir 16, 32 e ata 64 páxinas por cara de grandes follas. Moitas veces o texto da obra non alcanza a cubrir as últimas páxinas, o que provoca que algúns libros teñan páxinas baleiras ao final do mesmo, aínda que moitas veces son cubertas con propaganda da editorial sobre textos do mesmo autor ou outros do seu persoal. Segundo un estudo realizado en 2010, nese ano publicáronse 130 000 000 libros.

O libro máis vendido do mundo é a Biblia, e o segundo é o Libro Guinness dos Récords.

O 23 de abril, en conmemoración do pasamento de Miguel de Cervantes Saavedra, celébrase o Día do Libro (tamén coñecido como Día Internacional do Libro ou Día Mundial do libro).

O 2 de abril celébrase o Día Internacional do Libro Infantil e Xuvenil.




#Article 101: Linguaxe (1640 words)


A linguaxe é a capacidade do ser humano para se comunicar mediante un sistema de signos ou lingua. Non se debe confundir con lingua ou idioma, que é a representación concreta desta capacidade, manifestada na existencia das linguas naturais. Ás veces o termo esténdese ás linguaxes que os humanos usan para comunicarse, ademais da linguaxe falada, como a lingua de sinais. Utilízase tamén linguaxe na matemática e na informática para designar as linguaxes formais ou artificiais, incluíndo as linguaxes de programación).

Da linguaxe humana ocúpase a ciencia denominada lingüística. A linguaxe é tamén o obxecto de estudo de numerosas disciplinas, como a psicolingüística, a sociolingüística ou a filoloxía.

Unha linguaxe é un sistema de signos utilizado polos organismos dunha mesma especie para a comunicación. En particular, sistema de signos vocais, linguaxe verbal que é empregada para a comunicación interhumana.

Unha linguaxe é un código que serve para representar, expresar e comunicar ideas, pensamentos, sentimentos, desexos ou para indicar unha conduta. Non obstante, as palabras acompáñase en moitos casos de xestos, mímica e actitudes que imprimen un determinado contido á mensaxe, como por exemplo: intención amigable, agresiva, dúbida etc., e en moitos casos bastan para expresar intencións, humor, dúbidas etc. (ver o artigo sobre paralingüística).

A linguaxe é unha clase especial dos sistemas de signos, a adquisición e utilización dos cales é unha característica definitoria do xénero humano. O individuo aprende a usar a linguaxe a través da súa experiencia. O xeito de combinar os sons para formar palabras, e estas para formar frases coas que expresa o coñecemento, está determinado por un sistema de regras. O número de elementos e regras é limitado e finito; así a todo, o número de posibles combinacións de elementos (número de frases da lingua) é limitado e infinito; é o que Noam Chomsky denomina creatividade lingüística.

O lingüista Ferdinand de Saussure distinguiu entre ‘'langue'’ (lingua, sistema lingüístico abstracto, como lingua específica e concreta), '‘parole'’, (fala, como proceso actual que se move no marco dunha ‘'langue'’, é dicir, fai referencia á fala, ó acto de falar; é a conduta verbal manifesta); e ‘'langage'’, (linguaxe, capacidade lingüística xeral, como posibilidade de producir ou empregar a ‘'langue'’ e a '‘parole'’; é a facultade xeral do home para falar). Esta distinción correspóndese coa que fan Mc Neill e Chomsky entre competencia e actuación lingüística. A competencia representa o coñecemento que un falante posúe da súa lingua nativa para poder comprender algunha das infinitas sentenzas gramaticais da lingua; a execución é a expresión da competencia ó falar ou escoitar a fala. A diferenza radica, entón, na distinción entre coñecemento lingüístico e conduta lingüística, é dicir, entre o que o falante sabe e o que fai.

Dende o punto de vista lingüístico, o interese céntrase no plano da competencia, na construción de modelos e descricións estruturais da linguaxe.

Dende o punto de vista psicolóxico, o interese céntrase na conduta ou execución, no xeito en que a competencia se pon en marcha en situacións concretas, nos mecanismos psicolóxicos e fisiolóxicos subxacentes á execución lingüística. A linguaxe é obxecto de diferentes ciencias: lingüística, filosofía, socioloxía, bioloxía, psicoloxía etc. A psicoloxía da linguaxe aborda o uso lingüístico que realiza o individuo (performance) e interprétao en tódalas súas variantes como conduta.

A performance lingüística configúrase, ademais, por diversos procesos paralingüísticos organizados xerarquicamente: pausas, acentuación, prosodia etc.

A teoría da gramática xenerativo transformacional de Chomsky fortaleceu a relación entre a lingüística e a psicoloxía. A psicoloxía da linguaxe ten como obxecto, a partir dos presupostos da lingüística, a análise teórica e empírica de como o usuario da linguaxe elabora e manexa (psicolingüística) esa organización xerárquica estratificada (fonema, articulema, grafema, morfema, palabra, frase, oración etc.) en conduta lingüística receptiva e produtiva do sistema lingüístico, así como as expresións lingüísticas que del nacen.

A realización da linguaxe depende do coñecemento dos seus elementos e do conxunto de regras que especifican a súa utilización e aplicación a condutas concretas da fala. A produción depende da aplicación dun conxunto de regras que especifican como utilizar ese material verbal para comunicar algo. Estas regras actúan sobre os elementos fundamentais da cadea comunicativa: emisor, código e receptor.

A linguaxe, pola súa vez, está baixo o control de determinadas zonas do córtex cerebral. Considérase, en xeral, que a función lingüística se estrutura no hemisferio dominante (esquerdo para as persoas destras). No plano periférico, é necesario o funcionamento do aparato auditivo, que posibilita a percepción das mensaxes externas e o control da propia emisión e dos órganos fono-articulatorios que permiten producir emisións sonoras. Por outra banda, debido á íntima relación entre linguaxe e pensamento, desenvolvemento social e afectivo, aprendizaxe e cultura, os trastornos nun ámbito teñen repercusións nos outros.

A función biolóxica e cerebral da linguaxe é aquilo que máis profundamente distingue o home dos outros animais. Podemos considerar que o desenvolvemento desta función cerebral ocorre en estreita ligazón coa bipedia e a libertación da man, que permitiron o aumento do volume do cerebro, a par do desenvolvemento de órganos fonadores e da mímica facial.

Debido a estas capacidades, para alén da linguaxe falada e escrita, o home - aprendendo pola observación de animais - desenvolveu as linguaxes de sinais, non só para mellorar a comunicación entre xordos e mudos, mais tamén para utilizar en situacións especiais, como no teatro e entre navíos ou persoas que se atopan fóra do alcance do oído, mais que se poden observar entre si.

Os seres humanos son os seres sociais que posúen a maior competencia comunicativa coñecida, competencia que está baseada nunha peculiar linguaxe, pois a linguaxe é a capacidade que teñen para se comunicaren. Resulta evidente a interrelación que une os conceptos linguaxe e sociedade: A linguaxe precisa da concreción dunha comunidade para a súa materialización, e a sociedade da lingua para a súa realización comunitaria.

A linguaxe é a capacidade humana que permite comunicar pensamentos e vivencias. Inda que innata, é unha capacidade que debe ser desenvolvida en comunidade. A comunidade é un grupo social con intereses comúns que emprega a linguaxe, a capacidade comunicativa, para establecer ligazóns que permitan arraigarse.

A confluencia da capacidade que temos para nos expresar (linguaxe) e as comunidades ás que pertencemos ten como produto a lingua, o idioma concreto.

A confluencia de linguaxe e comunidade maniféstase na lingua e en concreto:

As linguas do mundo foron agrupadas en familias de linguas que teñen semellanzas. Os maiores grupos hoxe en día son as linguas indoeuropeas as afroasiáticas e as sino-tibetanas.

Unha das moitas linguas planeadas que existen, o Esperanto, foi creada por J. L. Zamenhof. O Esperanto é unha compilación de varios elementos de diferentes linguas humanas cuxa intención é de ser unha lingua universal de doada aprendizaxe, de xeito que proporcione a toda a poboación humana unha forma máis fácil e democrática de se comunicar.

Outras linguas artificiais, cada vez máis exploradas e coñecidas hoxe en día, son as criadas por J. R. R. Tolkien, autor dos libros da serie O Señor dos Aneis. Segundo o propio autor, el creou todo un mundo de aventuras para ter un contexto e un lugar propio onde inserir as linguas que creara.

O número de linguas artificiais, xeralmente chamadas conlangs (palabra que vén do inglés constructed language, lingua construída) ten vindo a aumentar cada día. Hai varios sites na Internet que profundan o tema, contendo listas e breves introducións a centenas ou mesmo millares de linguas artificiais. A maioría das persoas que se dedica ao fenómeno, os chamados conlangers, fan parte dunha lista de distribución de correos electrónicos: a CONLIST.

Denomínase linguaxe animal aos sinais que algunhas especies de animais intercambian, os lingüistas non os consideran linguas, senón comunicación animal, pois tal comunicación difire substancialmente en canto aos seus principios básicos do que é propiamente un idioma, a cal se atopa soamente nos humanos.

Nalgunhas publicacións indicouse de casos de animais aos que lles aprenden certas características das linguas humana. Así, ensínanlle signos baseados na linguaxe de signos a chimpancés, gorilas e orangutáns; porén, en ningún casos deron aprendido gramática.

Dependen do sentido do olfacto e nalgunhas ocasións do gusto. Estes sinais poden percorrer grandes distancias cando son transportados polas correntes do ar, aínda que son maiormente percibidas a favor do vento. As substancias químicas específicas que producen efectos concretos chámanse feromonas. Nas colonias de abellas, por exemplo, a raíña produce unha feromona real que impide o desenvolvemento dos ovarios das obreiras. As feromonas teñen unha grande importancia no relativo á atracción sexual.

As ondas sonoras poden variar axiña de altura e intensidade. Serven para transmitir unha ampla gama de información. Estes sinais viaxan en todas as direccións e o receptor localízaas doadamente.

Por exemplo, os monos que ulan e algunhas aves, ras e sapos posúen grandes sacos vocais que aumentan considerablemente os sons que emiten. Nos caso dos sapos, emiten un son para atraer á femia e outro para avisar a outros que el tamén é macho. As cigarras que cantan son machos, e fano para atraer ás femias. Os pitos emiten sons de distinta intensidade onde avisan á galiña distintas situacións (se están a seren asustados ou se teñen fame ou frío). Os crocodilos, cando están por nacer, emiten sons co que avisan á súa nai e ela destapa o niño subterráneo para que os pequenos poidan subir á superficie.

Moitos animais diferentes usan estes sinais, que se poden acender e apagar nun instante, aínda que polo xeral son útiles en determinadas horas do día. Adoitan ser rechamantes ou consistir en movementos bruscos. Unha das poutas do cangrexo violinista macho é maior que a outra, ten cores fortes e sacódea para atraer ás femias. As cores e deseños das ás das bolboretas e dos machos de moitas aves atraen ás súas compañeiras en distancias curtas. Cando voan pola noite, os lampíridos machos producen escintileos luminosos con sinais característicos, mentres que as femias responden cos seus escintileos desde o chan.




#Article 102: Linguaxe animal (168 words)


Linguaxe animal é un concepto xenérico que se aplica ós diferentes sistemas de comunicación empregados polos animais.

Na opinión dalgúns autores, non é correcta a aplicación do concepto linguaxe para referirse ao xeito de comunicación animal. Pola contra, outros formulan a hipótese dun desenvolvemento filoxenético continuado da linguaxe humana a partir das formas animais.

Aínda que non se atopan nos animais moitas características da linguaxe humana, é certo que foron comprobadas, en investigacións con chimpancés, certas capacidades lingüísticas que satisfán criterios cualificados como propios da linguaxe humana.

Un equipo de investigadores da Universidade de Penislvania investigou o compartamento dos Chlorocebus aethiops, uns monos que habitan no parque nacional de Ambolesi, localizado no sur de Kenya, e atoparon que producían tres tipos de chamada de alerta, segundo que se tratase de serpes, aguias ou leopardos, e que implicaban un tipo de resposta diferente, e en caso necesario poden matizar as chamadas de alerta segundo as circunstancias concretas. Ademais, estes momos empregan unha serie de gruñidos nas súas interaccións sociais




#Article 103: Linguaxe autista (153 words)


Trátase da linguaxe propia dos suxeitos autistas. A característica máis destacable é que a linguaxe non funciona como medio de comunicación, caracterizándose por frecuentes ecolalias que poden ser inmediatas (prohibicións dos adultos: ‘non berres’, que eles repiten) ou diferidas (referidas a anuncios publicitarios, frases feitas fóra de contexto, ás veces tamén prohibicións etc.); ausencia total de fala espontánea, de xeito que imita, pero non comunica, os seus sentimentos, emocións, gustos, necesidades etc.; non utiliza-lo eu ata os 7-8 anos, fálando de si mesmos en terceira persoa; con frecuencia presentan dislalias; vocabulario escaso e inadecuado; presenza de estereotipias verbais; os aspectos formais están menos deteriorados cós semánticos, posiblemente polo déficit cognitivo que sofren; outros autores recordan que algúns destes rapaces posúen unha intelixencia normal, por iso a resposta estaría no feito de que os símbolos representan un nivel de relación comunicativa co interlocutor e eles, sen sentiren a necesidade de comunicación, rompen con iso.




#Article 104: Linguaxe bioprogramada (108 words)


Linguaxe bioprogramada é un concepto introducido por Bickerton, en oposición ó mecanismo de adquisición da linguaxe de Chomsky.

O bioprograma de Bickerton fai referencia a un conxunto definido de estruturas e desenvolvementos estruturais. A adquisición da lingua nai consiste na reestruturación do bioprograma innato, co obxectivo de aproximarse á gramática adulta. Unha das críticas que se lle fan é que, na maioría dos sistemas de linguaxe adultos, non se atopan gran cantidade das categorías do bioprograma, feito que Bickerton explica sinalando que gran parte da gramática das chamadas linguas naturais é cultural e, polo tanto, a busca de proposicións universais con base biolóxica e psicolóxica é un erro.




#Article 105: Linguaxe corporal (111 words)


A linguaxe corporal é unha forma de comunicación non verbal de natureza tanto voluntaria como involuntaria, constituída por movementos, acenos, posturas etc.

É utilizada polo neno nos seus primeiros momentos de vida de xeito natural. Posteriormente, vaise enriquecendo coa experiencia e a imitación doutras persoas. Este tipo de linguaxe pode ser substitutiva ou apoia-la fala cando existen problemas que impiden o uso ou correcta utilización da linguaxe falada. No campo da deficiencia mental, física ou sensorial, actúa como compensador de deficiencias ó deficiente e axuda ó profesional, quen debe saber facer unha correcta lectura da xestualidade do deficiente, para comprender e interpretar correctamente as súas demandas, estado de ánimo ou necesidades.




#Article 106: Linguaxe da danza (161 words)


A linguaxe da danza, tamén denominada linguaxe das abellas, foi descuberta por Von Frisch, e caracterízase por unha serie de movementos moi elaborados, a xeito de baile, que utilizan as abellas para transmitirlles ás outras información topográfica de considerable precisión sobre a dirección, distancia, cantidade etc., da fonte de fornecemento. Tamén se observou que a utilizaban como medio de ‘debate’ para elixi-la situación dun novo niño.

O xeito de se desenvolver o acto comunicativo é o seguinte: Cando unha abella obreira atopa unha boa fonte de alimento preto da colmea, regresa e executa encima do panal ou favo, unha danza en forma de oito esmagado. A obreira sacode o seu abdome a un lado e a outro acompañada dun son breve. Se o alimento se atopa preto da colmena o contoneo e o ruído sera máis intenso; e se está máis afastado sera máis lento. O ángulo de execución indicará a posición do alimento en relación ao sol e a colmea.




#Article 107: Lingua de sinais (259 words)


A lingua de sinais ou lingua de signos é un sistema de comunicación utilizado sobre todo entre as persoas con xordeira e problemas auditivos.

É un tipo de linguaxe que utiliza xestos e signos naturais para a expresión de ideas e sentimentos. O máis estudado e utilizado é o ASL ou AMESLAN (American Sign Language). Esta linguaxe está constituída por un código de sinais que se efectúan de acordo con tres parámetros: configuración da man, movemento desta e lugar onde se realiza o signo. As frases prodúcense nun espazo determinado: verticalmente, dende a cintura ata a parte alta da cabeza e, en sentido horizontal, esténdese algúns centímetros a cada lado do corpo. Ao final da frase indícase cunha pausa e as mans en posición de repouso (cerca da parte baixa onde se producen os sinais). A interrogación indícase ó final da frase, mantendo as mans en posición final e dirixíndoas cara ó destinatario, antes de volver á súa posición de repouso; pola súa vez, o rostro adopta unha actitude interrogante. A expresión facial non é exclusiva das informacións interrogativas, senón que esta, xunto co movemento e a expresión do corpo, son de suma importancia para comprender a frase, de tal xeito que a combinación da cabeza e a expresión facial poden indicar unha relación gramatical de subordinación e unha oración de relativo. A adquisición temperá desta linguaxe é positiva para o desenvolvemento cognitivo e lingüístico dos nenos xordos profundos, pero sobre todo se é acompañada da falada, é dicir, se se leva a cabo unha educación e comunicación bimodal.




#Article 108: Linguaxe xestual (169 words)


A linguaxe xestual e unha forma de comunicación non verbal, por medio de xestos, usada por unha persoa para comunicarse.

En lugar de utilizar símbolos fonéticos ou gráficos, empréganse actitudes e movementos do corpo ou dunha parte deste, boca e mans especialmente. É un tipo de linguaxe orixinaria dos pobos primitivos, nacida dos movementos expresivos. Pode ser anterior á linguaxe, coma no caso do neno nos seus primeiros momentos de vida (Wundt considérao como un estado filoxenético previo ó sistema de comunicación articulado do home); paralelo á expresión oral, que forma parte da expresión corporal; e como forma alternativa á comunicación oral, debido á necesidade de prescindir da fala normal (tal é o caso dos indios de América do Norte, para poder comunicarse entre tribos, dos monxes trapistas, pola regra do silencio, dos xordos) ou por desexo explícito, como no caso de cuadrillas, seitas ou grupos, como linguaxe secreta. Está constituída pola linguaxe tacésica (contacto corpo-corpo), poxémica (distancia persoal e comunicacional) e a cinética (xestos, movementos, expresións faciais etc.).




#Article 109: Linguaxe egocéntrica (104 words)


Linguaxe egocéntrica  é a linguaxe emitida sen adaptación ó punto de vista do receptor.

É o tipo de linguaxe propia dos primeiros anos de desenvolvemento do neno, frecuente nos soliloquios infantís. Segundo Jean Piaget (1948), dos 3 ós 5 anos, nun 60 % dos casos aproximadamente, o neno produce este tipo de linguaxe, na que predominan as repeticións e os monólogos colectivos. É só un subproduto da acción sen función comunicativa, e acaba por desaparecer arredor dos 9 anos. En opinión de Lev Vygotski, este tipo de linguaxe non se extingue, senón que representa unha fase intermedia entre a linguaxe socializada e a interior.




#Article 110: Linguaxe interior (570 words)


A linguaxe interior consiste nos movementos articulatorios latentes que acompañan a lectura, audición ou pensamento silencioso.

Trataríase dunha linguaxe sen son, subvocal, unha actividade previa á fala, unha linguaxe sen voz, unha función en si mesma, unha forma básica de pensamento sen palabras. Os filósofos da antigüidade consideraban que ‘pensar era falarse a un mesmo en silencio’. Para Platón, o pensamento e a linguaxe falada son unha mesma cousa, e pode definirse o pensamento como ‘procesos subvocais na larinxe. Os primeiros estudos sobre a linguaxe interna estaban baseados na introspección e en observacións clínicas sobre os trastornos da linguaxe, observándose que a linguaxe interna eran imaxes verbais de modalidade diversa (acústica, motora e visual) a interrupción da cal era explicable por disfuncións intelectuais relacionadas coa afasia.

Posteriores investigacións centráronse no estudo dos compoñentes motores, dos micromovementos dos órganos vocais, a través de aparatos mecánicos de sensibilidade crecente, concluíu de xeito que se producía un incremento na musculatura vocal en tódalas tarefas verbais. Investigacións realizadas co método EMG (electromiográfico) indican que se producen potenciais de linguaxe local, e non simples irradiacións difusas do ton muscular, e que as variacións nas reaccións lingüísticas do EMG dependen do grao de dificultade e novidade da tarefa, grao de automatización das operacións de pensamento, introdución de imaxes, actividade mental e inclinación a un tipo de memoria. Os impulsos vocálico-motores detéctanse non só en tarefas que impliquen pensamento verbal abstracto, senón tamén no visual.

Probas experimentais de tipo de medicións electromiográficas indican que o pensamento é unha activación dos mecanismos cerebrais da linguaxe, e que as diferentes formas de pensamento se acompañan dunha actividade fisiolóxica diferente da dos órganos articulatorios. Os resultados, en función das propiedades gramaticais e semánticas (obtidos a partir das investigacións sobre os trastornos da linguaxe), son menos concluíntes.

En xeral, sostense que se trata dunha forma reducida e condensada da linguaxe en relación ó seu papel na adquisición da linguaxe infantil existen posturas diferentes. Para Lev Vygotski a linguaxe interiorizada posúe unha función específica, leis e límites precisos respecto a outras actividades lingüísticas.

A fala utilizaríase para o pensamento interno, desenvólvese no campo da semántica, non da fonética, e caracterízase por conserva-lo predicado, non o suxeito nin as palabras que con el se relacionan; son, polo tanto, trazos característicos a tendencia predicativa e a carencia de palabras. Vygotski establece a seguinte secuencia: unha primeira etapa de linguaxe social, á que seguiría unha segunda de linguaxe egocéntrica, que orienta a actividade mental e conduce a unha terceira etapa de linguaxe interior.

Trataríase dunha evolución do social ó individual, na cal a linguaxe egocéntrica non queda reducida a un simple acompañante da actividade mental, senón que se constitúe nunha axuda valiosa. A linguaxe egocéntrica desaparece coa idade escolar, feito que induce a pensar na súa transformación en linguaxe socializada. Esta non é un antecedente da linguaxe externa ou a súa reprodución na memoria, senón que posúe estruturas diferentes. A linguaxe egocéntrica é, nun principio, equiparable ó social, pero no proceso de interiorización vaise facendo cada vez menos completa e coherente, reducíndose a unha estrutura predicativa.

Para Lean Piaget, pola contra, a xénese da linguaxe segue unha secuencia evolutiva que vai do individual ó social: pensamento autista ou non verbal, linguaxe egocéntrica e linguaxe social. Neste proceso, a linguaxe egocéntrica é unicamente unha acompañante da actividade do neno. Luria pon de relevo o papel regulador que posúe a linguaxe na conduta humana.

Sinala varios estudios:




#Article 111: Linguaxe pedagóxica (129 words)


Na linguaxe pedagóxica é necesario ter en conta o xeito de expresarse do educador (que en todo momento, e en calquera forma técnica, comporta sempre unha intencionalidade, que se deriva da súa función de guía), así como a linguaxe do educando (non só en relación ó seu desenvolvemento xeral, senón tamén polo lazo existente co educador). En pedagoxía, a linguaxe está constituída polos razoamentos que os expertos realizan sobre a actividade educativa. Pero o estudio da linguaxe en educación non só pode considera-lo xeito de expresión do educador e do educando, como a seres individuais, senón que tamén debe ter en conta a relación entre ámbolos dous, xa que, conxuntamente, teñen un fin común. A linguaxe en pedagoxía é un instrumento de reflexión para estruturar conxuntos estruturais, denominados teorías.




#Article 112: Linguaxe socializada (148 words)


A linguaxe socializada é a linguaxe que ten como función a comunicación.

Jean Piaget defende que arredor dos 7/8 anos. Este cambio, que indica unha nova fase no desenvolvemento da linguaxe, precede ó desenvolvemento cognitivo, e maila que o seu pensamento é aínda egocéntrico, coa linguaxe socializada vaise producindo unha socialización paralela dos procesos cognitivos.

Piaget clasifica a linguaxe socializada en cinco categorías:

Se ben para Piaget o proceso de desenvolvemento da linguaxe vai do individual ó social, indicando a superación do egocentrismo, pola contra para Lev Vygotski a secuencia é a oposta. Para Piaget a linguaxe socializada só é posible despois da linguaxe egocéntrica. Pola contra, para Vygotski a linguaxe é social na súa orixe, e é condición previa para o discurso egocéntrico. Primeiro produciríase unha función comunicativa, e a partir dela, distinguiríase unha forma de linguaxe privada, primeiro egocéntrica e posteriormente interior, que permitiría a regulación




#Article 113: Linguaxe telegráfica (129 words)


Linguaxe telegráfica é unha expresión creada por Brown (1970) para designa-las emisións breves e incompletas propias dos nenos de dous anos de idade (18-24 meses).

Este tipo de linguaxe caracterízase por unha lonxitude de emisión reducida, as frases están constituídas por dúas palabras, coas que se expresa todo o significado, e estas son preferentemente nomes e adxectivos, por esta orde. En toda frase atópase un sintagma nominal e un sintagma verbal. Os elementos ausentes son as denominadas palabras función (artigos, preposicións, conxuncións, verbos copulativos, auxiliares etc.) que o neno irá introducindo gradualmente a medida que avanza na adquisición da súa lingua. Unha obxección feita a esta expresión vén dada porque pode levar a entender que este tipo de linguaxe infantil é unha redución do modelo adulto e non creativa.




#Article 114: Linguas románicas (2146 words)


As linguas románicas son o conxunto de linguas indoeuropeas procedentes do latín. O seu nome tamén é neolatinas ou romances e esta denominación procede de que eran as linguas nas que se escribían os textos literarios medievais ou romances (novelas, “romans” como aínda se di en francés) en contraposición cos textos relixiosos (daquela con maior consideración).

Todas as linguas romances descenden do latín vulgar, a lingua dos soldados, colonos e mercadores do Imperio, o cal difería significativamente do latín clásico dos literatos romanos. Entre o -200 e o 150, a expansión do Imperio xunto coas súas políticas administrativas e educativas, fixeron do latín a lingua dominante na área que se estendía entre a Península Ibérica á costa do Mar Negro, e do Magreb ata a Britannia. No declive do Imperio e despois da súa fragmentación e colapso no século V, acelérase a evolución do latín dentro de cada área; finalmente os dialectos diverxen en miríadas de variantes distintas, algunhas delas sobrevivindo ata hoxe en día.  Os imperios de ultramar establecidos por España, Portugal e Francia fan que na actualidade o 70% de todos os falantes de linguas de orixe latina fálano fóra de Europa.

Estas linguas falábanse ou continúanse falando nun territorio que cobre maioritariamente o sur europeo do antigo imperio romano. O primeiro escrito en que se atopa o termo romance, dunha forma ou outra, remóntase ao sínodo de Tours, no ano 813. A partir dese sínodo é cando se considera que a primeira lingua vulgar está separada do latín, e se designa en efecto como unha lingua á parte. Trátase dunha forma de proto-francés, que recibe o nome de romana lingua ou roman. Con todo, nos Cartularis de Valpuesta, hai un texto anterior que data do ano 804, e está escrito en castelán moi antigo.

A evolución do latín vulgar cara ás linguas románicas dátase grosso modo do xeito seguinte:

As linguas románicas divídense fundamentalmente en dúas ramas e oito grupos segundo unha tipoloxía lingüística areal:

Grosso modo e conxuntamente con outros trazos lingüísticos, os grupos 1 e 2 son as dúas primeiras estruturalmente mentres que o segundo grupo estrutural comprende ás do grupo 4. No caso das italorromances, aparece unha división en dúas: as meridionais son de plural sibilante e setentrionalmente son de plural vocálico. A isoglosa é coñecida en dialectoloxía como a liña La Spezia - Rimini, por ser as dúas localidades polas que pasa ó chegar ás costas do Adriático e do Mediterráneo.

Sonorizan ou perden as oclusivas xordas intervocálicas (formica  formiga, vita  vida, sapere  saber);  

Conservan as oclusivas xordas intervocálicas (formica  formica, vita  vita, sapere  sapere):

Os romanos vivían en situación de diglosia: a lingua de cada día non era o latín clásico, o latín dos textos literarios ou sermo urbanus (o 'discurso urbano', é dicir, refinado), que se atopaba estancado pola gramática (como xa o estaba o sánscrito na mesma época na India), senón unha forma distinta aínda que próxima, nun proceso de desenvolvemento máis libre, o sermo plebeius ('discurso plebeo'). Parece que o latín clásico era falado polas clases sociais elevadas, mentres que o sermo plebeius era a lingua do pobo, os comerciantes e os soldados. Sen posibilidade de acceder ao status de lingua literaria, o latín vulgar é por nós coñecido sobre todo grazas ós estudos de fonética histórica, ás citas e críticas pronunciadas polos falantes dun latín literario, así como por mor das numerosas inscricións, rexistros, contas e outros textos correntes. Doutra banda, o Satiricón de Petronio, unha especie de «novela» escrita probablemente no primeiro século da nosa era, é unha testemuña importante desta diglosia: segundo a súa categoría social, os personaxes exprésanse nunha lingua máis ou menos próxima ao arquetipo clásico.

Entre os textos que censuraron as formas xulgadas decadentes e erróneas, é salientable o Appendix Probi, unha especie de compilación de «erros» frecuentes recompilados por un certo Probus que data do século III da nosa era.

A caída do /m/ final, consoante que se atopa a miúdo na flexión, crea unha ambigüidade: Romam pronúnciase como Roma, non se pode saber se o vocábulo está en nominativo , en acusativo ou en ablativo. Así, as linguas románicas teñen que utilizar preposicións para evitar tal ambigüidade. Convén lembrar que se xa, en latín clásico, desde a época imperial, o /m/ ao final de palabra se omitía, Roma sum e Roma(m) eo non podían ser confundidas: no ablativo (Roma sum), o /a/ final é longo e é breve en acusativo. Porén, o latín vulgar non deixa de empregar o sistema vocálico baseado na cantidade polo que ámbalas formas pasan a ser confundidas.

Do mesmo xeito, os adverbios e as preposicións simples son ás veces reforzadas: diante de, «antes», xa non basta; fai falta poñer ab ante de en vulgar para explicar o francés avant, o catalán abans e o occitano avans, ou ben in ante de para o romanés înainte etc.; igualmente avec provén de apud hoc, dans de de intus etc. O caso límite parece o francés aujourd'hui, noción que se dicía simplemente hodie en latín clásico. O composto aglutinado resultante é redundante, posto que significa «no día de hoxe». Certas linguas conservadoras, mentres tanto, mantiveron adverbios e preposicións simples: o galego con e o romanés cu veñen de cum, igualmente ca en ou în (romanés) son herdados de in. Vese tamén este fenómeno cos termos simples herdados de hodie

Pasou dunha lingua flexional de sintaxe áxil (a orde dos termos non conta moito para o sentido senón principalmente para o estilo e a énfase) a un latín vulgar que empregaba moitas preposicións, nas cales a orde dos termos é fixa: se é posible dicir en latín Petrus Paulum amat ou amat Petrus Paulum ou Paulum Petrus amat ou aínda amat Paulum Petrus para querer dicir que 'Pedro ama a Paulo', isto non é posible nas linguas románicas, que abandonaron máis ou menos rapidamente as declinacións; así, en galego 'Pedro ama a Paula' e 'Paula ama a Pedro' teñen un sentido oposto, só a orde dos vocábulos indica quen é suxeito e quen é obxecto.

O romanés, no entanto, conserva un sistema flexional que exerce con tres casos sincréticos: caso directo (nominativo-acusativo), caso oblicuo (xenitivo-dativo) e vocativo. Estes casos distínguense principalmente cando o nome está marcado polo artigo definido. En caso contrario, teñen tendencia a ser confundidos.

Cómpre salientar que, excluíndo o romanés, os tres xéneros, masculino, feminino e neutro, fican reducidos a dous pola eliminación do neutro; así, o vocábulo latín folia, nominativo e acusativo neutro plural de folium, «folla», é reinterpretado como un feminino: en francés, baixo a forma feuille, en castelán hoja, en italiano foglia, romanche föglia, valón fouye, portugués folha, occitano fuèlha etc., todos femininos. Ademais, as linguas románicas desenvolveron un sistema de artigos determinados, descoñecidos en latín clásico. Así, en galego, o e a proveñen respectivamente dos pronomes e adxectivos demostrativos ille e illa; igualmente en italiano para il e a (así como o  illum), en francés para lle e a dos demostrativos illum e illa respectivamente etc. O romanés distínguese por ser a única lingua románica na cal o artigo vai tras do nome: om, «home», omul, «o home». Os artigos indeterminados, pola súa banda, proveñen simplemente do numeral unus, una (e unum no neutro), que, en latín, poderían servir con este uso.

Finalmente, o sistema do adxectivo é revisado: mentres que os graos de intensidade eran marcados por sufixos, as linguas románicas non se servían máis que dun adverbio diante do adxectivo simple, xa sexa magis (que deu máis en galego, mais en portugués més en catalán, mai en occitano e en romanés, más en castelán etc.) xa sexa plus (più en italiano, plus en francés e en occitano, pus en valón, plu en romanche, chus no galaico-portugués medieval etc.): Así, para dicir máis grande (comparativo de superioridade) en latín clásico era suficiente grandior; en catalán fai falta més gran, en italiano più grande etc. Igualmente, o superlativo absoluto o máis grande dicíase grandissimus en latín clásico, pero o mais grande en portugués e il più grande en italiano.

As conxugacións latinas modificáronse profundamente, principalmente pola creación de tempos compostos: así o francés j'ai chanté ou castelán he cantado veñen dun habeo cantatu(m) vulgar, que non existe en latín clásico. O uso de verbos auxiliares ser e haber, é notable: o latín xa usaba ser na súa conxugación, pero non de forma tan sistemática como nas linguas románicas que xeneralizaron o seu uso para crear un xogo completo de formas compostas respondendo ás formas simples. Xeralmente as formas compostas marcan o aspecto finalizado da acción.

Aparece un novo modo, o condicional (testemuñado por primeira vez nunha lingua romance na Secuencia de santa Eulalia / Séquence de sainte Eulalie), construído a partir do infinitivo (ás veces modificado) seguido das desinencias de imperfecto: vivir -ia dá viviría en galego, así vivrais en francés, viuriá en occitano etc. Do mesmo xeito, o futuro clásico é abandonado por unha formación comparable á do condicional, é dicir, o infinitivo seguido do verbo haber (ou precedido, como no caso sardo): así cantar habeo (eu teño que cantar) dá cantarei en galego, cantarai en occitano, je chanterai en francés etc.

A forma pasiva elimínase a favor dun sistema composto que xa existía en latín (cantatur, é cantado, en latín clásico convértese en este cantatus, que en latín clásico significa foi cantado). Finalmente, algunhas conxugacións irregulares (como a volle en francés vouloir) son rectificadas, aínda que moitas manteñen o seu carácter irregular nas linguas románicas, e os verbos depoñentes deixan de ser utilizados.

O latín vulgar e o latín clásico non difiren só en aspectos fonolóxicos e fonéticos, senón que tamén polo léxico; as linguas románicas, de feito, non usan máis que en proporción variable o vocabulario clásico. A miúdo retéñense termos populares, eliminando os propios da lingua máis culta.

Algunhas palabras latinas desapareceron completamente e foron substituídas polo seu equivalente popular: cabalo, equus en latín clásico, pero caballus (talvez de orixe celta) en latín vulgar. A palabra atópase en todas as linguas románicas: cheval en francés, caval en occitano, cavall en catalán, cavallo en italiano, tchvå en való, chavagl en romanche etc.

Doutra banda, se certos termos clásicos desapareceron, non sempre foron substituídos necesariamente pola mesma palabra en latín vulgar. O termo culto para falar é loqui en latín clásico, substituído por:

Finalmente, algunhas linguas románicas continuaron usando as formas clásicas, mentres outras denominadas menos conservadoras, servíronse das formas vulgares. O exemplo empregado tradicionalmente é o do verbo comer:

A evolución fonética natural das linguas, á cal o latín naturalmente non escapou, explica en gran parte as importantes diferenzas entre algunhas linguas románicas. A este proceso tamén se xunta a diversidade léxica do que se denomina latín vulgar: o tamaño do Imperio Romano e a ausencia dunha norma literaria e gramatical resultaron nunha lingua vernácula non fixada.

De forma que cada zona do Imperio utilizou un xeito particular do latín vulgar (deberíase de dicir mesmo dos latíns vulgares), como se viu máis arriba, preferindo unha lingua un termo para dicir casa (latín casa en galego, castelán, catalán, italiano, portugués, romanés) e outra lingua preferindo un termo diferente (mansio para o mesmo sentido en francés maison), por exemplo.

A estas dúas razóns xúntase a presenza de substratos: linguas faladas inicialmente nunha zona e recubertas doutra, non deixando máis que trazos dispersos, tanto no vocabulario como na gramática ou na pronunciación na lingua de chegada. Así, o substrato galo en francés deixa unhas 180 palabras como braies, char ou pico e estaría na orixe do paso do son /u/ (do latín luna) a /y/ (de lune).

Naturalmente, a influencia do galo non se limitou só a Francia: o portugués ou os dialectos da Italia do norte, por exemplo, tomaron algúns termos. Igualmente algúns estudosos consideran que un idioma que serviu de substrato para as linguas iberorrománicas foi o vasco, que posiblemente proporcionou o cambio /f/ ao /h/ ao comezo das palabras en castelán e gascón (o latín farina converteuse en harina en castelán e haria en gascón), e palabras como esquerda en galego ou esquerra en catalán (vasco ezker).

Ou mesmo o etrusco para o dialecto italiano da Toscana, que lle debería a súa gorgia toscana, é dicir, a pronunciación dos sons /k/ como /h/ (inglés home).

Para recoller os trazos comúns e distintivos ás distintas linguas románicas europeas creouse o Atlas Lingüístico Románico (ALiR), que reúne os datos lingüísticos recollidos nos mapas dos diferentes dominios de Romanía.

A seguinte táboa ten como obxectivo mostrar as medidas de intelixiblidade mutua entre as linguas románicas actuais. A décimo quinta edición de Ethnologue (2005) o punto de referencia o define nun 85% os valores superiores a este porcentaxe desde o punto de vista da intelixibilidade mutua, podemos falar de variedades lingüísticas ou dialectos, en función das linguas comparadas, mentres que os valores inferiores a este porcentaxe poden causar dificultades na compresión dunha lingua con respecto ao falante doutra estreitamente emparentada.




#Article 115: Letra (521 words)


Unha letra é cada un dos símbolos ou signos gráficos dun sistema de escritura. Os signos de certas escrituras, como algunhas moi antigas, son chamados silabogramas se describen unha sílaba, ideogramas se reflicten unha idea (ás veces parte dunha palabra) ou logogramas se reflicten unha palabra ou oración, como algúns xeroglíficos. Unha palabra é o conxunto formado por unha ou máis letras con significación semántica. Os nomes das letras son masculinos en galego. As letras divídense en vogais e consoantes segundo o tipo de son que representan.
 	

Como símbolos que denotan un segmento do discurso, as letras vencéllanse coa fonética. Nun alfabeto fonético puro, un fonema simple é denotado por unha letra simple, aínda que tanto na historia como na práctica non haxa unha correspondencia biunívoca entre fonemas e letras. Unha parella de letras que designan a un fonema simple reciben o nome de dígrafos. Algúns exemplos de dígrafos en portugués son ch, nh e lh; mentres que en galego atopamos ch, nh, rr e ll. Un fonema tamén pode ser representado por tres letras, que reciben o nome de trígrafo. Un exemplo disto último é a combinación sch en alemán.

As letras tamén teñen nomes específicos asociados a elas. Estes nomes poden diferir coa lingua, o dialecto e a historia.

As letras, como elementos dos alfabetos, teñen unha orde prescrita. Isto, xeralmente, coñécese como orde alfabética, aínda que a clasificación alfabética é a ciencia dedicada á tarefa complexa de ordenar e clasificar as letras nos diferentes idiomas. En galego, por exemplo, o ñ é unha letra separada no canto dun n que necesita doutro n para predecer ao ñ na clasificación alfabética. En inglés, tanto n como ñ son clasificados da mesma forma.

As letras, ademais, poden ter un valor numérico. É o caso dos números romanos e as letras doutros sistemas de escritura. En galego e na maioría dos idiomas, empréganse hoxe en día os numerales arábigos no canto dos romanos.

A creación das letras viuse precedida pola escritura semítica occidental, que apareceu en Canaán arredor do -1000. Estímase que hai antecedentes na escritura proto-canita, que se remonta cara ao 1800 adC. Na última instancia, todos os alfabetos teñen as súas orixes neste sistema.

Como exemplos de alfabetos pódense mencionar:

Alfabeto arábigo: ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ

Alfabeto cirílico: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ

Alfabeto grego: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

Alfabeto hebreo: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

Alfabeto latino: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.




#Article 116: Linux (3283 words)


Linux é un kernel, ou núcleo, monolítico libre, inspirado en Unix, e que empregan os sistemas operativos GNU/Linux. Linux é un exemplo paradigmático de software libre no que contribúen centos de desenvolvedores e que ten soporte a longo prazo, de ata seis anos. Desenvólvese con git en github e debatendo en listas de correos, fundamentalmente na lista Linux kernel mailing list (LKML: lista de desenvolvemento do kernel de Linux). O kernel de Linux libérase coa licenza GPL v2.

A familia de sistemas GNU/Linux que empregan este kernel, e que se distribúen como distribucións GNU/Linux, engádenlle recursos ao kernel, como ferramentas de empaquetado de software, e distribúeno. As distribucións de GNU/Linux empréganse tanto en computadores persoais como en servidores; e está implementado para dispositivos como routers, puntos de acceso de rede sen fíos, sistemas de telefonía como a PBX, decodificador de televisión, FTA, smart TVs, gravadores de vídeo dixitais PVR ou sistema de almacenamento en rede NAS. Ademais, o sistema operativo Android, que está en tabletas e teléfonos e reloxos; usa os servizos que lle ofrece o kernel de Linux. Aínda que o uso no escritorio de Linux está arredor do 3%, Linux domina todos os demais usos de sistemas operativos: desde os dispositivos móbiles e televisión ás supercomputadoras. A comezos do 2018 Linux estaba presente en todos e cada un dos 500 supercomputadoras máis potentes do planeta.

O kernel de Linux foi concibido e creado en 1991 polo daquela estudante de ciencias da computación finlandés, Linus Torvalds. Pensouno para uso persoal e sen pensar en interaccións entre plataformas, mais axiña se popularizou o seu proxecto e adaptouse para múltiples arquitecturas de computadores, por riba de calquera outro sistema operativo ou kernel. Logo gañou popularidade entre os desenvolvedores e usuarios, que empregaron ese kernel para outros proxectos de software libre, en particular o proxecto do sistema operativo GNU.

A API do kernel de Linux, é a interface para programar aplicacións (API) coa que os programas interactúan co kernel. Está deseñada para ser estable e non dar erros no contorno de aplicacións do usuario, como as aplicacións con interfaces gráficas (GUIs) ou as que dependen doutras aplicacións. É función do kernel controlar o hardware, polo que os principais dispositivos inténtanse que sexa implementados e estables. Porén, a interface entre o kernel e os módulos de de carga do kernel (LKMs) son a parte que non está directamente pensada para ser a máis estable.

O kernel de Linux segue recibindo a contribución de miles de programadores e empresas de todo o mundo. En 2017 contribuíron no seu desenvolvemento máis de 15.600 desenvolvedores de máis de 1.400 empresas, o que supuxo o aumento nun ano de 4.300 de 500 empresas. As compañías aportan máis do 80% dos desenvolvedores do kernel e as que destacaron no seu desenvolvemento no ano 2017 foron Intel, Red Hat, Linaro, IBM, Samsung, SUSE, Google, AMD, Renesas, Mellanox, Texas Instruments e ARM.. Máis do 37% das webs fornécenas equipos con sistemas Linux.

Na década de 1980 UNIX deixou de distribuírse de balde cando era o sistema operativo preferido nas universidades. Estas reaccionaron e optaron por usar Minix, unha versión barata e limitada creada para o ensino. En abril de 1991, Linus Torvalds, de 21 anos, empezou a traballar nunhas simples ideas para un núcleo dun sistema operativo. Naquel entón Linus estudaba na Universidade de Helsinqui e usaba Minix na casa. Comezou cun intento por obter un núcleo de sistema operativo gratuíto similar a Unix que funcionase con microprocesadores Intel 80386. Logo, o 25 de agosto de 1991, Torvalds escribiu no grupo de noticias comp.vos.minix:

Despois disto, moitas persoas axudaron co código. En setembro de 1991 lanzouse a versión 0.01 de Linux. Tiña 10.239 liñas de código. En outubro dese ano de 1991 lanzaron a versión 0.02 e en decembro a versión 0.11. Esta versión foi a primeira en ser self-hosted (autoalbergada): podía ser compilada por unha computadora que executase Linux 0.11. As versións anteriores precisaban de ser compiladas noutros sistemas operativos. Cando lanzou a seguinte versión, Linus adoptou a GPL como o seu propio bosquexo de licenza, a cal non permitía a súa redistribución con outra licenza que non fora GPL.

Iniciouse un grupo de noticias chamado alt.vos.linux e o 19 de xaneiro de 1992 publicouse nese grupo o primeiro post. O 31 de marzo, alt.vos.linux  converteuse en comp.vos.linux. XFree86, unha implementación do X Window System, foi portada a Linux, a versión do núcleo 0.95 foi a primeira en ser capaz de executala. Este gran salto de versións (de 0.1x a 0.9x) foi pola sensación de que unha versión 1.0 acabada non parecía estar lonxe. Con todo, estas previsións resultaron ser un pouco optimistas: desde 1993 a principios de 1994, desenvolvéronse 15 versións diferentes de 0.99 (chegando á versión 0.99r15).

O 14 de marzo de 1994, lanzouse Linux 1.0.0, que constaba de 176.250 liñas de código. A versión 2 liberouse n 1996, a versión 3 fíxoo en 2011 e a versión 4 en 2015. En maio de 1996 Torvalds decidiu adoptar ao pingüín Tux como mascota para Linux.

O kernel de Linux é un kernel monolítico, cun verdadeiro soporte para o soporte de prioridades multitarefas (tanto no modo de usuario como, desde a serie 2.6, no modo de kernel)), con memoria virtual, con librarías compartidas, carga baixo demanda, e executables de copy-on-write por KMS, xestión de memoria, protocolo de internet e fíos de tarefas.

Os controladores de dispositivos e os engadidos de kernel execútanse no espazo do kernel (que é ring 0 en moitas das arquitecturas de CPU), e con total acceso ao hardware. Nalgúns casos funcionan no espazo de usuario, como por exemplo o sistema de ficheiros FUSE/CUSE e partes da UIO. O sistema gráfico que a meirande parte dos usuarios usa non se executa co kernel. Ao contrario doutros kernels mololíticos estándares, os controladores de dispositivo configúranse dun xeito sinxelo con módulos e cárganse ou retíranse cando o sistema está en funcionamento. Do mesmo xeito, ós controladores de dispositivos pódeselle dar prioridades baixo certas condicións. Esta función engadiuse no kernel para manexar as interrupcións do uso de hardware correctamente e para dar un mellor soporte aos multiprocesos simétricos. Por defecto, Linux non ten unha interface de kernel binaria.

O hardware tamén se incorpora no sistema xerárquico de ficheiros. A interface de dispositivos de controladores para as aplicacións de usuarios está na entrada dos cartafoles /dev ou /sys. A información dos procesos está rexistrada no sistema de ficheiros grazas a o cartafol de /proc.

O feito de que Linux non fose desenvolvido seguindo o deseño dun micronúcleo (deseño que, naquela época, era considerado o máis apropiado para un núcleo por moitos teóricos informáticos) foi asunto dunha famosa e acalorada discusión entre Linus Torvalds e Andrew S. Tanenbaum.

Linux está escrito na linguaxe de programación C para o compilador GCC (esta ten unha serie de cambios e engadidos para a linguaxe C estándar) e con algunhas seccións curtas escritas na Assembly (coa sintaxe do estilo ATT de GCC) e C++ e para a arquitectura que se precise. Polo uso das súas extensións á linguaxe, GCC foi durante moito tempo o único compilador capaz de compilar correctamente Linux. Assembly e C++ en 2018 supoñían un 1,7 e 1,8% do código total do kernel de Linux.

Outras linguaxes (como Perl, Python e varias linguaxes shell scripting) pódense empregar dalgunha forma para as conexións co procesos de construción do núcleo (o método a través do cal as imaxes de inicio son creadas desde un código fonte). Algúns controladores escríbense en C++, Fortran ou outras linguaxes. O sistema de construción de Linux oficialmente só soporta GCC como núcleo e compilador de controlador.

Aínda cando Linus Torvalds non ideou orixinalmente Linux como un kernel portable,  evolucionou nesa dirección. Linux agora é un dos núcleos máis amplamente portados e que funciona nun amplo abano de sistemas que van desde as arquitecturas ARM ás computadoras centrais z/Architecture de IBM.

A primeira adaptación de Linux fóra da arquitectura orixinal, a 386, foi a que fixeron usuarios de Commodore Amiga para a plataforma Motorola 68000, para a cal fixeron substitucións importantes do kernel. As modificacións foron sempre tan fundamentais que Torvalds viu esa versión de Motorola como un fork, un «un sistema operativo semellante a linux», e non unha simple migración. De feito, iso deulle un puxe a facilitar a migración entre arquitecturas para computadores que foran de interese. A primeira migración que apoiou Linux foi a plaforma de 64-bits  Alpha AXP de DEC e que se expuxo en maio de 1995 no DECUS. Esa adaptación aceptaba tanto as plataformas 386 como as Alpha nunha mesma árbore de desenvolvemento. DEC foi a responsable de fornecer o hardware necesario para que Torvalds migrase Linux aos 64-bits nese ano.

Linux é o sistema operativo principal do Blue Gene de IBM e outras supercomputadoras rápidas, incluídas as chinesas. A xaneiro de 2018 todos os 500 supercomputadores máis rápidos do mundo empregaban algunha variante de Linux. Linux tamén se adaptou para dispositivos iPod e iPhone de Apple. Algúns sistemas operativos que se desenvolveron para os móbiles usan algunha versión do kernel de Linux, como o fixeron Android, Firefox OS, HP webOS, Maemo de Nokia e Sailfish de Jolla.

Algunhas das principais arquitecturas que ten Linux implementadas son DEC Alpha, ARM, AVR32, Blackfin, ETRAX CRIS, FR-V, H8, IA64, M32R, m68k, MicroBlaze, MIPS, MN10300, PA-RISC, PowerPC, System/390, SuperH, SPARC, x86, x86 64 e Xtensa.

O núcleo Linux pode correr sobre moitas arquitecturas de máquina virtual, tanto como host do sistema operativo ou como cliente. A máquina virtual usualmente emula a familia de procesadores Intel x86, aínda que nalgúns casos tamén son emulados procesadores de PowerPC ou ARM.

Linux 1.0 admitía só o formato binario a.out. A seguinte serie estable (Linux 1.2) agregou a utilización do formato ELF, o cal simplifica a creación de bibliotecas compartidas (usadas de forma extensa polos actuais ambientes de escritorio como GNOME e KDE). ELF é o formato usado de forma predeterminada polo GCC desde ao redor da versión 2.6.0. O formato a.out actualmente non é usado, convertendo a ELF no formato binario utilizado por Linux na actualidade.

Linux ten a capacidade de permitir ao usuario engadir o manexo doutros formatos binarios. Tamén binfmt_misc permite correr o programa asociado a un arquivo de datos.

En Linux existe un sistema de arquivos que carga e contén todos os directorios, redes, programas, particiones, dispositivos etc. que o sistema sabe recoñecer, ou polo menos, identificar. Este sistema de ficheiros e directorios, ten como base ao carácter (/); ese mesmo carácter serve tamén para demarcar os directorios, por exemplo: /home/usuario/imaxe.jpg. O directorio especificado por unha ruta consistente só por este carácter contén toda a xerarquía dos directorios que constitúen todo o sistema. A este directorio adoita chamarllo directorio raíz. En Linux, aos discos non se lles asigna unha letra como en Windows (p.e. C:), senón que se lles asigna un directorio da xerarquía do directorio raíz (/), por exemplo: /media/floppy. É práctica común no sistema de ficheiros de Linux, utilizar varias sub-xerarquías de directorios, segundo as diferentes funcións e estilos de utilización dos arquivos. Estes directorios poden clasificarse en:

En Linux un panic é un erro case sempre insalvable do sistema detectado polo núcleo en oposición aos erros similares detectados no código do espazo de usuario. É posible para o código do núcleo indicar estas condicións mediante unha chamada á función de pánico situada no arquivo header sys/system.h. Con todo, a maioría das alertas son o resultado de excepcións no código do núcleo que o procesador non pode manexar, como referencias a direccións de memorias inválidas. Xeralmente isto é indicador da existencia dun bug nalgún lugar da cadea de alerta. Tamén poden indicar un fallo no hardware como un fallo da RAM ou erros nas funcións aritméticas no procesador, ou por un erro no software.

En moitas ocasións é posible reiniciar ou apagar adecuadamente o núcleo mediante unha combinación de teclas como ALT+SysRq+REISUB.

Só uns poucos programadores traballan directamente nas funcionalidades básicas do núcleo e moitas destas achegas están feitas por empresas. A maior parte do código constitúena os controladores, dos que hai miles, cada un coas súas particularidades. Como non interactúan entre eles, senón co núcleo, o desenvolvemento de código para que funcionen déixase a colaboradores voluntarios que vexan a necesidade de utilizar dispositivos que necesiten deses controladores. Isto permite que Linux se probe efectivamente en moitos sistemas moi variados pero trae o inconveniente de que, en xeral, hai que esperar semanas ou ata meses a que un dispositivo acabado de saír ao mercado podía ser usado –en parte tamén porque moitas empresas non queren desvendar o funcionamento interno dos seus produtos, aínda que isto sucede cada vez menos–.

O factor principal no proceso de desenvolvemento de Linux é que o código fonte está dispoñible publicamente baixo unha licenza que permite a súa modificación e distribución libre. Por esta razón, ao poder ser visto por moita xente, se se atopa un problema resulta máis doado solucionalo e se falta unha funcionalidade pódese engadir.

Máis aló de desenvolver o seu propio código e de integrar os cambios realizados por outros programas, Linus Torvalds continua lanzando novas versións do núcleo Linux. Estes son chamados núcleos ?vanilla?, o que significa que non foron modificados por ninguén.

A versión do núcleo Linux orixinal constaba de catro números. Por exemplo, asumamos que o número da versión está composta desta forma: A.B.C[.D] (ex.: 2.2.1, 2.4.13 ó 2.6.12.3).

Tamén, algunhas veces logo das versións pode haber algunhas letras como ?rc1? ou ?mm2?. O ?rc? refírese a release candidate e indica un lanzamento non oficial. Outras letras usualmente (pero non sempre) fan referencia ás iniciais da persoa. Isto indica unha bifurcación no desenvolvemento do núcleo realizado por esa persoa, por exemplo ck refírese a Con Kolivas, ac a Alan Cox, mentres que mm refírese a Andrew Morton.

O modelo de desenvolvemento para Linux 2.6 foi un cambio significativo desde o modelo de desenvolvemento de Linux 2.5. Previamente existía unha rama estable (2.4) onde se produciron cambios menores e seguros, e unha rama inestable (2.5) onde estaban permitidos cambios maiores. Isto significou que os usuarios sempre tiñan unha versión 2.4 a proba de fallos e co último en seguridade e case libre de erros, aínda que tivesen que esperar polas características da rama 2.5. A rama 2.5 foi eventualmente declarada estable e renombrada como 2.6. Pero no canto de abrir unha rama 2.7 inestable, os desenvolvedores de núcleos elixiron continuar agregando os cambios na rama ?estable? 2.6. Desta forma non había que seguir mantendo unha rama vella pero estable e podíase facer que as novas características estivesen rapidamente dispoñibles e puidésense realizar máis probas co último código.

Con todo, o modelo de desenvolvemento do novo 2.6 tamén significou que non había unha rama estable para aqueles que esperaban seguridade e bug fixes sen necesitar as últimas características. Os arranxos só estaban na última versión, así que se un usuario quería unha versión con todos os bug fixed coñecidos tamén tería as últimas características, as cales non foran ben probadas. Unha solución parcial para isto foi a versión xa mencionada de catro números (e en 2.6.x.e), a cal significaba lanzamentos puntuais creados polo equipo estable (Greg Kroah-Hartman, Chris Wright, e quizais outros). O equipo estable só lanzaba actualizacións para o núcleo máis recente, con todo isto non solucionou o problema do faltante dunha serie estable de núcleo. Distribuidores de Linux, como Red Hat e Debian, manteñen os núcleos que saen cos seus lanzamentos, de forma que unha solución para algunhas persoas é seguir o núcleo dunha distribución.

Como resposta á falta dun núcleo estable e de xente que coordinase a colección de corrección de erros, en decembro de 2005 Adrian Bunk anunciou que continuaría lanzando núcleos 2.6.16 aínda cando o equipo estable lanzase 2.6.17. Ademais pensou en incluír actualizacións de controladores, facendo que o mantemento da serie 2.6.16 sexa moi parecido ás vellas regras de mantemento para a serie estables como 2.4. O núcleo 2.6.16 será substituído proximamente polo 2.6.27 como núcleo estable en mantemento durante varios anos.

Dado o novo modelo de desenvolvemento, que mantén fixa a subversión de 2.6, tras durante o Linux Kernel Summit dese ano, Linus Torvalds decidiu modificar o sistema de numeración, substituíndo os dous primeiros números por unha única cifra, de forma que Linux 2.6.39 foi seguida por Linux 3.0thinsp;

Unha distribución Linux é un conxunto de software acompañado do núcleo Linux que se enfoca a satisfacer as necesidades dun grupo específico de usuarios. Deste xeito hai distribucións para fogares, empresas e servidores.

As distribucións son ensambladas por individuos, empresas ou outros organismos. Cada distribución pode incluír calquera número de software adicional, incluíndo software que facilite a instalación do sistema. A base do software incluído con cada distribución inclúe o núcleo Linux, na maioría dos casos as ferramentas GNU, ao que adoitan engadirse tamén multitude de paquetes de software.

As ferramentas que adoitan incluírse na distribución deste sistema operativo obtéñense de diversas fontes, e en especial de proxectos de software libre, como: GNU, GNOME (creado por GNU) e KDE. Tamén se inclúen utilidades doutros proxectos como Mozilla, Perl, Ruby, Python, PostgreSQL, MySQL, Xorg, case todas con licenza GPL ou compatibles con esta (LGPL, MPL).

Usualmente utilízase a plataforma X.Org Server, baseada na antiga XFree86, para soster a interface gráfica.

Inicialmente, Torvalds distribuíu Linux baixo os termos dunha licenza que prohibía a explotación comercial. Pero esta licenza foi substituída, pouco tempo despois, pola GNU GPL (versión 2 exclusivamente). Os termos desta última licenza permiten a distribución e venda de copias ou mesmo modificacións, pero require que todas as copias do traballo orixinal e traballos de autoría derivados do orixinal sexan publicados baixo os mesmos termos, e que o código fonte sempre poida obterse polo mesmo medio que o programa licenciado.

Torvalds referiuse a licenciar Linux baixo a GPL como a mellor cousa que fixen (en inglés, the best thing I ever did).

Con todo, a versión oficial do núcleo Linux contén firmware de código pechado, por iso, o Proxecto Linux-libre, auspiciado pola FSFLA, publica e mantén versións modificadas do núcleo Linux ás que se lles quitou todo o software non libre.

A día de hoxe, Linux é unha marca rexistrada de Linus Torvalds nos Estados Unidos.

Até 1994 ninguén rexistrou a marca Linux nos Estados Unidos. O 15 de agosto de 1994 cando William R. Della Croce, Jr. rexistrou a marca Linux, pediu o pago de regalías aos distribuidores de Linux. En 1996, Torvalds e algunhas organizacións afectadas denunciaron a Della Croce e en 1997 o caso pechouse e a marca foi asignada a Torvalds.

Desde entón, o Linux Mark Institute xestiona a marca. En 2005 o LMI enviou algunhas cartas a empresas distribuidoras de Linux esixindo o pago dunha cota polo uso comercial do nome. Isto é así porque a lexislación estadounidense esixe que o dono dunha marca deféndaa, polo que se tivo que pedir diñeiro por usar a marca Linux, algunhas compañías de forma totalmente voluntaria cumpriron coa devandita esixencia, a propósito de que devandito diñeiro se ía a usar para caridade ou defender a marca Linux.

O núcleo Linux foi criticado con frecuencia por falta de controladores para certo hardware de computadoras de escritorio. Con todo, o progresivo incremento na adopción de Linux no escritorio mellorou o soporte de hardware por parte de terceiros ou dos propios fabricantes, provocando que, nos últimos anos, os problemas de compatibilidade redúzanse.

Empresas como IBM, Intel Corporation, Hewlett-Packard, Dell ou MIPS Technologies teñen programadores no equipo de desenvolvedores do núcleo Linux que se encargan de manter os controladores para o hardware que fabrican. Este grupo de programadores tamén se lle suman os que prové grandes distribuidores de solucións Linux como Novell ou Red Hat.

Andy Tanenbaum escribiu o 29 de xaneiro de 1992:




#Article 117: Mar (15500 words)


O mar é un gran corpo de auga salgada rodeado por terra en parte ou na súa totalidade. Máis amplamente, mar - como un artigo definido - é o sistema interconectado de augas dos océanos, considerando estes un océano global e o conxunto das varias divisións oceánicas principais. O mar modera o clima da Terra e desempeña importante papel nos ciclos da auga, do carbono e do nitróxeno. Aínda que foi canle para viaxes e exploracións desde a prehistoria, o seu estudo científico contemporáneo, a oceanografía, data da expedición Challenger británica, durante a década de 1870. O mar está, por convención, dividido en cinco grandes seccións oceánicas, entre elas as catro instituídas pola OHI, que son o Atlántico, Pacífico, Índico e Ártico, máis o Antártico, seccións menores de segunda orde, como o Mediterráneo, son coñecidos como mares, así mesmo o termo tamén se usa para grandes lagos salinos que non teñen saída natural, como o mar Caspio, o mar de Aral e máis o mar Morto.

Debido o actual estado da deriva continental, o hemisferio norte configúrase cunha división equitativa entre a terra e o mar (cunha proporción de 2:3), mentres que no hemisferio sur é predominantemente oceánico (1:4,7). A salinidade en mar a fóra é, en xeral, de aproximadamente o 3.5% da masa, non obstante iso varia en augas pechadas, na proximidade da desembocadura de grandes ríos ou a grandes profundidades. Preto do 85% dos sólidos en mar aberto son cloruro de sodio. As correntes de augas profundas xorden a partir de diferenzas salinas e de temperatura; as correntes de superficie, á súa vez, están formadas polo rozamento das ondas producidas polos ventos e mareas. Os cambios na altura do nivel do mar orixínanse a partir da gravidade da Lúa e do Sol. As correntes mariñas son atribuída ás masas de terra de superficie e submarinas así como a rotación da Terra (Forza de Coriolis).

Antigos cambios nos niveis mariños provocaron a formación de plataformas continentais, áreas planas próximas á terra. Estas augas son ricas en nutrientes, e abundantes en vida, provendo aos humanos de materias esenciais para a súa alimentación -sobre todo peixes, pero tamén mariscos, mamíferos e macroalgas, por exemplo- que se recollen tanto en estado salvaxe como cultivados en viveiros. En áreas tropicais moi diversas os mares rodean grandes arrecifes de coral. A caza de baleas foi unha actividade moi común, pero a redución das cifras destes animais induciu a aparición de esforzos internacionais de conservación e unha consecuente moratoria á maior parte da caza comercial. A oceanografía estableceu que non toda a forma de vida marítima está restrinxida a augas de superficie iluminada polo Sol; mesmo a grandes profundidades e presión, os nutrientes que flúen de fontes hidrotermais manteñen o seu propio e único ecosistema. A vida pode que comezara alí neses lugares, xa que os microorganismos acuáticos están xeralmente acreditados como o grande evento de osixenación da atmosfera terrestre. Crese que tanto vexetais como animais terían evolucionado a partir dos mares.

O mar é un dos elementos esenciais do comercio, do transporte, da extracción mineral, de xeración de enerxía. Isto tamén fai que sexa esencial para as guerras, ademais, e é un factor determinante na exposición de grandes cidades e poboacións a terremotos e volcáns debido a fallas xeolóxicas próximas que poden producir grandes ondas e tsunamis; así como dos ciclóns e furacáns producidos nas zonas tropicais.

A definición comparativa de mar como extensión de auga salgada menor que o océano establece unha clasificación das extensións de auga salgada na que os océanos serían as maiores extensións e virían logo, de diferentes tamaños, os mares. Os mares diferéncianse principalmente polo contacto co océano, podendo ser abertos ou pechados: se está rodeado case totalmente por terra, como o Mar Negro, fálase de mar continental, mentres que se está moi aberto, como o mar da China, fálase de mar litoral.

A distinción entre mar e océano obedece a diversas causas, sobre todo cando se fala de mares abertos en que adoita distinguirse atendendo á situación xeográfica, xeralmente situado entre dúas masas terrestres ou, ás veces, as menos, á posición da plataforma continental. Algúns exemplos disto son os seguintes: o mar do canal da Mancha comunica co océano Atlántico polo mar Céltico, pero distínguese pola súa posición entre a costa sur de Inglaterra e a costa norte de Francia. Outro caso moi claro é o mar Mediterráneo, que comunica co océano Atlántico polo estreito de Xibraltar e distínguese claramente por estar situado entre Europa, Asia e África, xa que ten unhas condicións marítimas moi diferentes:temperaturas, fauna flora, e mareas de diferente amplitude. Outro mar aberto, neste caso o mar dos Argazos, (creado polas correntes que forman o xiro oceánico do Atlántico Norte) coa súa acumulación de algas ao longo da Florida, distínguese do océano Atlántico de forma totalmente arbitraria.

A Organización Hidrográfica Internacional (IHO-OHI) é a máxima autoridade mundial que define os mares e os seus límites. O documento actual de definición é a publicación especial S-23, Limits of oceans and seas (Límites de océanos e mares), 3a edición, 1953. Unha nova edición do 1986 non foi aínda aprobada debido a discusións nominais (tales como a referida ao mar do Xapón).

Dita publicación non establece diferenzas entre océanos e mares, senón que se limita a enumerar todos os océanos e mares do mundo, asignándolles un número, chegando ata o 66, aínda que como utiliza ás veces números con letra, en realidade son 73. Son un total de 6 océanos (o Atlántico e o Pacífico están divididos cada un en dous, Norte e Sur) e 67 mares, deles dous divididos en dúas concas, a do mar Mediterráneo e a do mar da China.

Algúns mares teñen mares interiores (que se numeran cunha letra minúscula) como o Báltico (3), o Mediterráneo (8) e o Arquipélago da India Oriental (13). A publicación considera ademais de océanos e mares, golfos, baías, canles e estreitos, e moitas veces, non resulta moi claro cal é o criterio utilizado, xa que ás veces é o simple uso desde tempos pasados.

Existen tres categorías de mares: mares litorais (ou costeiros), mares continentais e mares pechados.

Os mares litorais ou costeiros poden ser considerados como golfos, moi grandes e amplamente abertos, dos océanos. Non están separados destes por ningún limiar submarino; no entanto distínguense deles por ser, de medía, menos profundos, pola maior amplitude das mareas e pola temperatura máis elevada das súas augas. Son mares litorais o mar de Beaufort no océano Ártico, o mar de Noruega no Atlántico ou o mar de Omán no Índico, entre outros.

Chámase mar epicontinental ao que se asenta sobre unha plataforma continental co seu leito submarino a unha profundidade media de 200 m ou menos; exemplos deste tipo son o mar do Norte, ou o mar Arxentino. Durante o punto máximo das glaciacións, os mares epicontinentais desaparecen, pasando a ser só chairas dos continentes arredores.

Os mares continentais, entre os cales destaca o mar Mediterráneo, deben o seu nome ao feito de acharse enteiramente situados dentro dos continentes, aínda que comunicados cos océanos por un estreito cuxa escasa profundidade crea un limiar que dificulta os intercambios; estes prodúcense, no entanto, en forma de correntes de compensación e de descarga. Entre os mares continentais e o océano existen diferenzas de temperaturas e de salinidade que chegan a ser considerables. As súas mareas son de tan escasa amplitude que pasan desapercibidas. Ademais do Mediterráneo, son mares continentais o mar Báltico, o mar Negro e o mar do Xapón.

Os mares pechados ou interiores adoitan ocupar extensas depresións endorreicas. Corresponden a lagos moi grandes, de auga máis ou menos salgada, entre os cales destacan o mar Morto, o mar Caspio e o mar de Aral.

A Terra é o único planeta coñecido que ten auga líquida na súa superficie e, polo tanto, o único que ten mares, aínda que Marte esta dotado de auga en estado sólido nos seus casquetes de xeo permanentes así como vapor na súa atmosfera, pero ademais cabe a posibilidade da existencia de planetas similares á Terra noutros sistemas, onde tamén poden existir mares e océanos. A orixe da auga na Terra aínda é incerta; aínda que, visto desde o espazo exterior, o planeta parece unha bóla azul con varios compoñentes, entre océanos, casquetes de xeo e nubes. Estímase que hai  de mar, volume representativo de aproximadamente o 97.2 por cento da auga coñecida, e cobre máis do 70 por cento da súa superficie. Con todo, ao redor do 2,15% da auga da terra esta conxelada e atópase nos mares de xeo que cobren o océano Ártico, nas capas de xeo da Antártida e nos seus alrededores, ademais de varios glaciares e en depósitos superficiais de todo o mundo . O resto, ao redor do 0,65%, esta en depósitos subterráneos ou nas diversas etapas do ciclo da auga, que contén a auga doce atopada e utilizada pola maioría da vida terrestre: no vapor do ar nas nubes na súa choivas, así como nos lagos e ríos formados espontáneamente e nos fluxos de auga que volven o mar. Tomando nota de tal dominio e da influencia do mar no planeta, o escritor británico Arthur C. Clarke dixo unha vez que a Terra sería mellor chamala Océano.

O estudo científico da auga no planeta e o seu ciclo chámase hidroloxía sendo a hidrodinámica a que se dedica o estudo da física da auga en movemento. As investigacións recentes sobre o mar en particular son froito da oceanografía. Estas foron iniciadas dende as inquedanzas sobre as formas das corrente oceánicas, pero desde entón, expandiose nun campo máis grande e multidisciplinado: Esa vertente científica estuda, por exemplo, as propiedades da auga do mar; das ondas, mareas e correntes; mapea litorais e analiza solos oceánicos; ademais de investigar a vida mariña. O subcampo que trata sobre o movemento do mar, as súas forzas e forzas nel actuantes é coñecido como oceanografía física. A bioloxía mariña (ou oceanografía biolóxica) estuda as plantas, animais e outros organismos habitantes dos ecosistemas mariños. Nese grupo de subcampos, tamén está a oceanografía química, relacionada co comportamento de elementos e moléculas nos océanos, en particular o ciclo do carbono e o papel do dióxido de carbono en crecente acidificación das augas do mar. As xeografías mariña e marítima disertan sobre as formas e formacións dos grandes corpos de auga, mentres que a xeoloxía mariña (ou oceanografía xeolóxica) prové as evidencias da deriva continental e da composición e estrutura da Terra, clarificando o proceso de sedimentación e asiste o estudo do vulcanismo e da sismoloxía.

A auga do mar é, por regra xeral, salgada; durante millóns de anos, a choiva formou cursos de auga que foron disolvendo lentamente rochas de todos os períodos xeolóxicos, nas cales o sal común atópase en abundancia. Eses cursos de auga desembocaban no mar. Como todos os ríos corren para o mar, el ficou con case todo o sal. 
O termo úsase nun senso menos xeográfico para designar unha parte do océano, como mar tropical ou auga do mar referíndose ás augas oceánicas. Aínda que o nivel de salinidade pode variar, aproximadamente o 90% da auga oceánica ten de 34 a 35 g de sólidos disoltos por litros, que produce unha medida de solución salina do 3,4 o 3,5%. Con todo, para a fácil descrición de pequenas diferenzas, os oceanógrafos indican usualmente ese índice en por mil (‰) ou partes por mil no canto de porcentaxe. Tales estimacións sobre as augas da superficie do hemisferio norte son xeralmente próximas á marca do 34 ‰, mentres que o 35 ‰ é a media no hemisferio sur. Os solutos oceánicos proceden tanto do fluxo dos ríos como do fondo do mar, sendo estable a súa composición relativa: sodio (Na) e cloruro (Cl) constitúen preto de 85% e o restante divídese entre magnesio (Mg), calcio (Ca), sulfato (SO₄), carbonato (CO₃) e bromuro. A falta de contaminación, a auga do mar non sería prexudicial para beber, salvo que é demasiado salina; similarmente, non é posible usala para irrigación da maior parte das plantas sen a anterior desalinización.

Variacións de salinidade poden ser causadas por moitos factores: o movemento de correntes entre os mares; o fluxo de auga doce de ríos e glaciares; as precipitacións; a formación e derretimento dos bancos de xeo; e a evaporación, que á súa vez é afectada polas temperaturas, ventos e ondas. Por exemplo, o nivel superior do Mar Báltico ten unha salinidade moi baixa (do 10 o 15 ‰) por mor das baixas temperaturas climaticas quelle producen unha evaporación mínima; tamén, pola gran cantidade de auga dos ríos que recibe; así mesmo porque a súa conexión co mar do Norte tende a crear unha densa capa subacuática que dificilmente se mestura coas augas da superficie. Como caso oposto, o mar Vermello, que se atopaa entre os desertos do Sahara e o de Arabia, ten un alto índice de produción de vapor e poucas precipitacións, ademais dos poucos e estacionais afluxos así como as estreitas conexións cos grandes corpos de auga próximos, principalmente o canal de Suez ao norte e o Bab el-Mandeb ao sur; tales características son determinantes para a súa salinidade de preto do 40 ‰. No Mediterráneo é un pouco menor, do 37 ‰, mentres en algúns lagos interiores son moito máis elevados: O mar Morto ten 300 gramos de sólidos disoltos por litro (300 ‰).

A temperatura da auga do mar depende, sobre todo, da cantidade de radiación solar absorbida. Nos trópicos, onde a luz do Sol incide de xeito máis directo, esta medida nas capas acuáticas de superficie pode chegar a máis de 30 °C. Na proximidade dos polos, ese índice equilibrase co do xeo marítimo no seu punto de fusión. A súa taxa de salinidade fai que a escala de temperatura sexa menor que nas áreas de auga doce, xa que é usualmente de aproximadamente -1.8 °C. Estas diferenzas de temperatura contribúen á continua circulación da auga no mar. Por exemplo, as correntes quentes da superficie arrefríanse a medida que se moven afastándose dos trópicos; volvéndose cada vez máis densas, polo que se afunden, mesturándose coas frías. Por outra banda, a auga fría do fondo do mar móvese en dirección o ecuador antes de fluír cara á superficie. A auga do fondo do mar ten temperatura entre -2 e 5 °C en todas as partes do globo terrestre. Nos mares en conxelación, comezan a formarse na superficie cristais de xeo. Estes rompen en anacos pequenos e aglutinanse en discos planos que forman unha suspensión espesa coñecida como frazil (xeada). En condicións tranquilas, o frazil pode conxelar nunha capa fina e plana chamada nilas (xeo mariño), que engrosa como novas formas de xeo debaixo do mar. Xa en augas turbulentas, os frazils únense para constituír formas planas máis grandes, co nome popular de chulas de xeo. Estas deslizan unhas sobre outras, xerando bloques de xeo á deriva. Durante estes procesos, a auga salgada e o aire atópanse presos en medio dás formacións sólidas. As nilas fórmanse en ambientes de salinidade en torno a 12-15 ‰ e de inicio son de cor cinza, co tempo arrefrianse máis; tras un ano tenden a tornarse azuladas e teñen un índice de salinidade de preto do 4-6 ‰.

A cantidade de luz do día que penetra no mar depende do ángulo do Sol, do clima, e da turbidez. Gran parte da luz que alcanza a superficie marítima é refletida por esta e as lonxitudes de onda de espectro vermello son absorbidas nos primeiros metros de profundidade da superficie. Os amarelos e verdes atinxen maior profundidade e os azuis e violetas poden penetrar mil metros ou máis. A cantidade de osíxeno presente na auga mariña depende principalmente da temperatura e dos organismos fotosintéticos nela presentes, en particular nas algas, no fitoplancton e nas plantas como a herba mariña. Durante o día, as súas actividades de fotosíntese producen osíxeno, que se disolve no medio acuoso salino e é consumido polos animais mariños. A saturación dese osíxeno é máis baixa durante a noite e moito máis baixas no mar profundo. Por baixo dunha profundidade de aproximadamente 200 m, non hai suficiente luz para o desenvolvemento fotosintético e consecuentemente pouco osíxeno disolto. Aínda máis abaixo, desta profundidade, as bacterias anaerobias descompoñen a materia orgánica caída das capas superiores, producindo sulfuro de hidróxeno (H₂S). Pensase que o quecemento global reducira o osíxeno, tanto das capas da superficie como das profundas, no transcurso da diminución da solubilidade producida polo aumento da temperatura e da estratificación oceánica.

A auga do mar é transparente aínda que, cando ollamos o mar, parece azul, verde ou ata cincento. A cor muda de acordo coa cor do ceo, que se reflicte nel. Tamén depende da cor da terra ou das algas transportadas polas súas augas. A partir dunha certa profundidade, as cores comezan a desaparecer: a primeira en facelo é a vermella, aos seis metros. Despois, aos quince, tamén a amarela. Ata chegar a un punto en que só se ve o azul.

As ondas oceánicas son oscilacións causadas polo rozamento do aire en movemento sobre a superficie marítima. Este rozamento traslada enerxía e forma ondas de superficie na auga perpendiculares á dirección do vento. A parte superior da onda é coñecida como crista e a base é chamada val. A distancia entre dúas cristas é a lonxitude da onda. Estas ondas formanse mecanicamente xa que a medida que se aproximan unhas a outras, as moléculas de auga dunha determinada posición elévanse e segundo van pasando baixan, trazando un camiño máis ou menos circular. A enerxía transita pola superficie e non supón un movemento horizontal da propia auga. O estado do océano é determinado polo tamaño de tales ondas, que, na superficie libre, depende da velocidade do vento e do fetch (fetch é a lonxitude rectilínea máxima dunha gran masa de auga superficial que é uniformemente afectada na dirección e forza do vento). As ondas pequenas son chamadas ondas capilares. Co bater de ventos, máis fortes e prolongados, nas cristas elevadas das ondas capilares, formanse ondas grandes e irregulares. En tal escenario, estas ondas alcanzan a súa altura máxima cando o ritmo no que elas viaxan case concide coa velocidade do vento e, co tempo, chegan a separarse en poderosas ondas longas, cunha dirección e lonxitude de onda común. Estas ondas son particularmente comúns nos Roaring Forties do hemisferio sur, onde o vento sopra continuamente. 
Cando os refachos do vento amainan, as ondulacións desaparecen facilmente debido á diminución da tensión superficial da auga, pero o mar e as ondas só diminuen lentamente pola gravidade e a interferencia destrutiva doutras ondas. A interferencia construtiva, con todo, pode provocar ondas xigantes individuais moito máis grande que as formadas normalmente. A maioría das ondas teñen menos de 3 metros de altura aínda que é normal durante tormentas fortes duplicar ou triplicar esa altura construcións feitas nas augas distantes da costa, tales como as plataformas de enerxía eólicas mariñas e as de petróleo, empregan estas medidas para a computación das ondas centenarias, un tipo especial de ondas contra as que estes equipos non están deseñados para resistir. Documentaronse ondas que alcanzaron alturas de máis de 25 metros.

Segundo as ondas se aproximan a costa móvense en augas menos profundas que fan que muden o seu comportamento. O aproximarse dende un determinado ángulo, poden desviarse ou chocar contra rochas e promontorios. Cando as ondas alcanzan o punto onde as súas moléculas oscilantes máis profundas entran en contacto co chan oceánico, a fricción inicia o seu proceso de desaceleración. Este fenómeno poxa as cristas preto unha das outras polo que aumenta a altura das ondas. No momento en que a porción da altura coa lonxitude de onda supera 1:7, rompen, formando nunha masa de auga espumante. Unha capa desa auga corre sobre a área de praia e retraese de volta ao mar por influencia da gravidade.

 avanzando de súbito na costa de Malé. No transcurso deste desastre natural, estímase que unhas 220 000 persoas morreron nas costa do Índico.
Un tsunami é unha forma infrecuente de onda causada por un evento tan repentino e forte, como un terremoto ou desprendemento de terra baixo a auga, un impacto dun meteorito, unha erupción volcánica ou o colapso da terra no mar. Tales fenómenos poden elevar o nivel, de xeito temporal, da superficie mariña en determinada zona afectada. A enerxía potencial da porción de auga desprazada transfórmase en enerxía cinética, creando unha onda plana que se move nunha velocidade proporcional á raíz cadrada da profundidade da auga. Desta forma, os tsunamis desprázanse moito máis rápido nos océanos abertos que nunha plataforma continental. A pesar de que posúen velocidades de máis 970 km/h, os tsunamis no mar profundo poden ter unha lonxitude que varía desde os 130 os 480 km, cunha amplitude de menos de tres pés (menos de 1 metro). As ondas comúns de superficie nunha mesma rexión poden ter lonxitudes duns centos de pés e velocidades de preto de 105 km/h. Os tsunamis, con todo, cando se comparan coas posibles amplitudes de aproximadamente 14 m destas ondas comúns, a miúdo poden pasar desapercibidos. O funcionamento dos sistemas de alerta de tsunami dependen do feito de que as ondas sísmicas causadas por terremotos viaxan a unha velocidade duns 14 400 km por hora, o que permite que rexións ameazadas poidan ser alertadas da posibilidade dunha grande onda. As medicións desta ondas sísmicas mediante redes de estacións marítimas fan posible a confirmación ou cancelación dunha alerta de tsunami. Un evento engatillador na plataforma continental pode causar un tsunami local nas terras próxima e outra grande oscilación que viaxe polo océano. A enerxía da onda disípase gradualmente, pero esténdese ao longo da fronte da onda. A medida que a oscilación se despraza lonxe do seu punto de orixe, a súa fronte faise máis longa e a súa enerxía diminúe, de forma que costas distantes son xeralmente afectadas por porcións de onda máis febles. A velocidade dun tsunami, con todo, é determinada pola profundidade da auga, o que fai que non viaxe coa mesma rapidez en todas as direccións, ademais de afectar tamén á fronte da onda. Este efecto, coñecido como refracción, pode concentrar a forza dun tsunami nalgunhas áreas e debilitalo noutras, segundo a topografía submarina que se presenta ao longo do percorrido deste. O igual que acontece con outros tipos de onda, o desprazamento cara augas pouco profundas provoca a desaceleración e o crecemento en amplitude do tsunami. Polo que tanto o val como a crista desta grande oscilación poden chegar primeiro á costa. Na primeira posibilidade, o mar recúa e deixa áreas submarinas expostas. Cando chega a crista, xeralmente non procede á habitual quebra, pero espallase en terra, inundando todo no seu camiño. A maior parte da destrución derivada dun tipo de desastre como ese pode ser producido cando as augas da inundación, que, tras se espallaren, son drenadas de volta ao mar pola gravidade, arrastrando persoas e cascallos consigo. Varios tsunamis poden ser causados por un único evento xeolóxico. En casos así, é común que as últimas ondas cheguen a terra entre oito minutos e dúas horas despois da primeira, que non necesariamente é a maior ou máis destrutiva. Ás veces, en baías planas ou estuarios, un tsunami pode converterse nun macareu.

As mareas son o aumento e a diminución do nivel da auga experimentada polos mares e océanos en resposta ás influencias gravitatorias da Lúa e o Sol así como dos efectos da rotación da Terra. En calquera lugar dado, a auga sobe no transcurso do ciclo das mareas ata unha altura máxima coñecida como marea alta ou chea antes de que retorne de novo a un nivel mínimo marea baixa. Co recuar da marea, móstranse áreas da zona intremareal ou franxa do litoral somerxible. A diferenza de altura entre as mareas alta e baixa é a amplitude da marea. Os macaréus poden ocorrer nas bocas de ríos, onde o vigor da marea entrante o subir empuxa ondas da auga do mar río arriba contra a corrente. En Hangzhou, na China, por exemplo, un macaréu pode alcanzar ata 9 m de altura e viaxar a uns 40 km por hora.

A maioría dos lugares experimentan dúas mareas altas cada día, que se producen a intervalos de aproximadamente 12 horas e 25 minutos, este é a metade do período que lle leva á Terra facer unha rotación completa e volver a ter a Lúa na súa posición anterior respecto dun observador. A masa da Lúa é duns 27 millóns de veces máis pequena que o Sol, pero esta está 400 veces máis preto da Terra. A forza de marea decrece rapidamente coa distancia do axente, de forma que a Lúa esta dotada de dúas veces máis influencia sobre ese efecto que o Sol. Unha protuberancia fórmase no océano no lugar onde o planeta está máis próximo o seu satélite natural, sendo este tamén o punto onde o efecto da gravidade, e polo tanto a atracción, da Lúa é máis forte. No lado oposto do globo, a forza lunar ten a súa influencia máis feble, o que causa, do mesmo xeito, a formación doutra protuberancia. Tales protuberancias xiran arredor da Terra ao mesmo tempo que a Lúa. Cando o Sol, a Lúa e a Terra se aliñan durante as lúas chea ou nova, o efecto combinado da como resultado mareas máis altas mareas vivas. En contraste, cando o Sol está a 90 ° da Lúa visto desde a Terra, o efecto gravitacional combinado nas mareas é correspondentemente reducido, causa das mareas baixas ou mareas mortas.

Durante as mareas os fluxos de auga do mar son detidos pola inercia que ademais poden verse afectados polas masas de terra. En lugares como o golfo de México, onde a terra restrinxe o movemento das protuberancias, só pode ocorrer unha serie de mareas cada día, constituída esta pola secuencia de marea alta e baixa.Preto da costa dunha illa, pode haber un ciclo diario complexo con catro mareas altas. Os estreitos insulares en Calcis, Eubea, por exemplo, experimentan fortes correntes que abruptamente cambian de dirección, en xeral catro veces ao día, pero posiblemente ata doce veces cando a Lúa e o Sol están separados en noventa graos.

Onde se forman baías ou estuarios en forma de funil, a amplitude da marea pode ter maior alcance. Na baía de Fundy, no Canadá, por exemplo, pode pasar por mareas vivas de 15 m. Aínda que esta sexa regular e previsíbel, a altura da mareas altas pode ser rebaixada por ventos que flúen do océano e elevada por ventos costeiros. As altas presións no centro de anticiclóns empurra as augas cara abaixo e está asociada con mareas anormalmente baixas, mentres que a presión atmosférica baixa pode causar mareas moi altas. Unha marea ciclónica pode ocorrer cando os ventos fortes empurran a auga do mar contra a costa nunha zona pouco profunda e isto, xunto cun sistema de baixas presións, pode elevar a superficie do mar na marea alta dramaticamente. En 1900, Galveston, nos Estados Unidos, por exemplo, experienciou unha recua de ondas de 5 m (15 pés) durante o paso dun furacán que devastou a localidade, matando máis de 3 500 persoas e destruíndo 3 636 vivendas.

O vento que sopra sobre a superficie do mar provoca fricción no punto de contacto entre o aire e o mar. Isto non só causa a formación de ondas, senón que tamén fai que a auga da superficie do mar se mova na mesma dirección do vento. Aínda que os ventos son variables, en calquera lugar onde sopren predominantemente desde unha soa dirección poden formar unha corrente superficial. Os ventos do oeste son máis frecuentes nas latitudes medias mentres que os ventos orientais dominan os trópicos.
Cando unha corrente de auga se move desa maneira outras augas flúen para cubrir o baleiro formandose un movemento circular na superficie coñecido como xiro oceánico. Existen cinco xiros principais nos océanos: dous no Pacífico, dous no Atlántico e un no Índico. O xiro do Atlántico Norte produce o mar dos Argazos que adoita acumular niveis de salinidade que alcanzan os 38 ‰. Outros xiros menores atópanse en mares máis pequenos e un único xiro flúe arredor da Antártida. Estes xiros seguiron as mesmas rutas durante milenios, guiados pola topografía da terra, a dirección do vento e o efecto Coriolis. As correntes de superficie flúen en sentido horario no hemisferio norte e en sentido anti-horario no hemisferio sur. A auga que se afasta da liña do ecuador é quente, mentres que flúe cara á liña perdeu a maior parte da súa calor. Estas correntes tenden a moderar o clima da Terra, arrefriando a rexión ecuatorial e quentando rexións en latitudes máis altas. O clima e as previsións meteorolóxicas globais vense afectados polo mar ou o océano global, de tal maneira que o estudo e a modelización do clima mundial fan uso de modelos de circulación oceánica, así como outras variables importantes: factores como a atmosfera, a superficie terrestres, aerosois e o xeo mariño. Os modelos oceánicos utilizan unha rama da física, a dinámica de fluídos xeofísicos, que describe o fluxo a grande escala de fluídos como a auga do mar.

As correntes de superficie afectan apenas os cen primeiros metros da auga do mar, pero tamén hai correntes a grande escala nas profundidades oceânicas, causadas polo movemento das masas de augas profundas. A principal corrente do océano profundo flúe a través de todos os océanos do mundo e é coñecida como circulación termohalina ou corrente portadora global. Ese movemento é lento e dirixido por diferenzas na densidade das augas causadas polas variacións de salinidade e temperatura. A altas latitudes, a auga arrefríase pola baixa temperatura atmosférica e faise máis salgada a medida que o xeo mariño cristalízase. Ambos os factores fana máis densa e a auga afúndese. Desde o fondo do mar preto de Groenlandia, tal auga flúe cara ao sur entre as masas terrestres continentais a ambos os dous lados do Atlántico. Cando chega á Antártida, únenselle outras masas profundas de auga fría coasque flúe cara ao leste. Logo esta divídese en dúas correntes que se moven cara ao norte polos océanos Índico e Pacífico. Aquí quéntase aos poucos polo que se volve cada vez menos densa e elevase cara á superficie onde recircula de volta sobre si mesma. Algunhas fluen de volta cara o Atlántico. Este fluxo tarda uns mil anos en completar este patrón de circulación.

Ademais de xiros, tamén se forman correntes temporais de superficie que se producen en condicións específicas. Cando as ondas atopan a costa nun determinado ángulo, créase unha corrente ao longo do mar a medida que a auga é empuxada paralelamente á costa. Esta porción arremuiñase na praia en ángulo recto coas ondas que se achegan, pero drenase directamente debaixo da pendente polo efecto da gravidade. Canto máis grandes son as rompentes das ondas, máis oblicuas seran as súas chegadas e máis fortes as súas correntes costeiras. Estas correntes poden desprazar grandes volumes de area ou pedrullos, crear restingas e facer que as praias desaparezan e as canles se desborden. Pode ocorrer un fluxo de retorno (resaca) cando a auga que se acumulada preto da beira polas ondas que rompen na costa se canalíza cara ao mar a través de canles no fondo mariño. Isto pode ocorrer nunha abertura dunha barra ou preto de estruturas construídas, como quebraondas. Estas fortes correntes, normalmente teñen unha velocidade de 1 m/s, fórmanse en diferentes lugares, en diferentes fases da marea, ademais de ter a forza suficiente para arrastrar aos nadadores incautos. As correntes de resurxencia temporal ocorren cando o vento empuxa a auga lonxe da terra e porcións da auga profunda soben para substituíla. Estas augas de profundidade son frías e frecuentemente ricas en nutrientes, podendo crear unha eclosión de fitoplancto, así como un grande aumento na produtividade desa area do mar.

A batimetría é o mapeo e estudo da topografía do fondo dos océanos. Os métodos utilizados para medir a profundidade do mar inclúen a sonda náutica, o uso de sonda aerotransportada de profundidade a láser e cálculo de datos por satélite de teledetección. Esta información utilízase para determinar as rutas submarinas e de canalizacións para a elección de lugares axeitados para a instalación de plataformas petrolíferas e aeroxeradores costa afora e para identificar posibles novas áreas de pesca, por exemplo.

A terra está composta por un núcleo magnético central, un manto principalmente líquido e unha capa ríxida externa, ou litosfera, que está composta por unha cortiza rochosa e a capa externa sólida do manto. A cortiza debaixo da terra é coñecida como a codia continental, mentres que baixo o mar abisal chámase codia oceánica. Esta última está feita de basalto relativamente denso e ten un espesor de entre 5–10 km (3-6 millas). A litosfera é unha capa relativamente moi delgada que esta fragmentada nunha serie de placas ou baldosas que se desprazan sobre un manto fluído (astenosfera), máis débil e máis quente. No medio do océano, o magma é constantemente empuxado desde o fondo a través das placas adxacentes, formando as cristas oceánicas, onde as correntes convectivas entre o manto tenden a separar as dúas placas adxacente. Paralelamente a estas cristas e máis preto das costas, unha placa oceánica pode deslizarse debaixo doutra nun proceso coñecido como a subdución. Durante este proceso fórmanse fosas submarinas profundas xa que o proceso vén acompañado de fricción mentres as placas se amolan unhas as outras. O movemento da lugar a sacudidas, que á súa vez poden causar terremotos. Así mesmo a calor que produce e o magma é forzado cara arriba, creando montañas subacuáticas, algunhas das cales se transforman en illas volcánicas. Preto dalgúns límites terrestres, as placas oceánicas pouco densas deslizanse por baixo das placas continentais e fórmanse novas trincheiras de subdución. Durante este fenómeno, as placas continentais desfiguranse, provocando a formación de montañas superficiais e actividade sísmica.

A fosa máis profunda da Terra é a foxa das Marianas, que se estende uns 2.500 quilómetros ao longo do fondo do mar. Está fosa esta preto das Illas Marianas, arquipélago de carácter volcánico situado no Pacífico occidental. Aínda que as súas medidas son só 68 km de ancho, o seu punto máis profundo é de 10.994 metros (case 7 millas) por debaixo da superficie do mar. Unha  fosa aínda máis longa corre ao longo da costa do Perú e Chile, alcanzando unha profundidade de 8 065 m (26 460 pés) e esténdese por aproximadamente 5 900 km (3 700 millas). Esta fosa atopase onde a placa oceánica de Nazca se desliza baixo a placa continental de Suramérica, estando asociada coa actividade volcánica ascendente da cordilleira dos Andes.

A zona onde a terra atópase co mar coñécese como costa. A parte entre as mareas vivas máis baixas e o límite alcanzado polas ondas chámase ribeira. A praia é a acumulación de area ou grava na costa. Unha cabeceira, ou promontorio, é unha elevación de terra proxectado cara o mar que, cando ten grande extensión, recibe o nome de cabo. O retroceso dunha costa, especialmente entre dous promontorios, é unha baía; unha pequena baía cunha entrada estreita chámase enseada; Por outra banda, unha gran baía ou un mar en forma de baía ten a denominación de golfo. O litoral está afectado por varios factores, incluíndo a forza das ondas que chegan á costa, a pendente da costa, a composición e dureza das formacións rochosas costeiras, a pendente da ladeira do mar e os cambios no nivel da terra como consecuencia de de elevación ou submersión local. Normalmente, as ondas desprázanse cara á costa a unha velocidade de seis a oito por minuto. Tales ondas son coñecidas como construtivas e tenden a mover os sedimentos e outros materiais do mar á praia, ademais de ter pouco efecto erosivo. As ondas de tormentas que chegan á terra en rápida sucesión son coñecidas por ser destrutivas, xa que trasladan os sedimentos desde a praia ao mar. Baixo a súa influencia, a area e as pedras da praia móense xuntas e desgástanse. Coa marea alta, o poder dunha onda de tormenta que impacta o pé dun cantil ten un efecto devastador, xa que o aire nas gretas e fendas comprímese e logo expándese rapidamente coa liberación de presión.  Ao mesmo tempo, a area e os seixos teñen un efecto erosivo ao ser guindados contra as rochas. Isto tende a socavar o cantil, e os procesos normais de meteorización, como a acción das xeadas, provocando unha maior destrución. Gradualmente, desenvólvese unha plataforma de corte de ondas ao pé do cantil e isto ten un efecto protector, reducindo a erosión das ondas.

Os materiais arrancados das marxes serán eventualmente trasladados ao mar, onde están suxeitos a desgaste debido ao fluxo de correntes paralelas á costa, que limpan as canles e transportan depósitos e sedimentos lonxe do seu lugar de orixe. Os sedimentos transportados ao mar polos ríos deposítanse no fondo do mar facendo que se formen deltas nos estuarios. Todos estes materiais móvense dun lado a outro baixo a influencia das ondas, as mareas e as correntes. Interferindo nestes fenómenos para a conveniencia humana, como por exemplo coa dragaxe que é un método de enxeñería que elimina a materia depositada no fondo mariño e afonda as canles, pódense producir efectos inesperados noutros lugares da costa. É unha actividade común aos gobernos planificar accións preventivas contra as inundacións mediante a construción de diques, quebraondas, embarcadoiros, entre outras defensas contra o mar. En Gran Bretaña, por exemplo, a barreira do Támese protexe efectivamente a Londres do efecto das tormentas, mentres que o fracaso dos diques e encoros arredor de Nova Orleáns durante o furacán Katrina creou unha crise humanitaria nos Estados Unidos. A recuperación de terras en Hong Kong tamén permitiu a construción do aeroporto internacional de Hong Kong a través do nivel e expansión de dúas illas máis pequenas.

Durante a maior parte do tempo xeolóxico, o nivel do mar foi maior do que é hoxe. O principal factor que afecta o nivel do mar ao longo do tempo é o resultado dos cambios na cortiza oceánica, e espérase que a tendencia á baixa continúe a moi longo prazo. No último máximo glacial, hai uns 20.000 anos, o nivel do mar estaba 120 m por baixo do nivel actual. No entanto polo menos durante os últimos 100 anos, o nivel do mar foi aumentando a unha taxa media de aproximadamente 1,8 mm ao ano. A maior parte deste aumento pode imputarse a un aumento da temperatura do mar e á lixeira expansión térmica, resultado destes fenómenos, nos 500 m superiores da auga mariña. As contribucións adicionais, nunha cuarta parte do total, proveñen de fontes de auga na terra, como a fusión da neve e dos glaciares e a extracción de auga subterránea para o rego e outras necesidades agrarias e humanas. Espérase que a tendencia á alza do quecemento global continúe ata polo menos a finais do século XXI.

O mar xunto co Sol desempeña un papel clave no ciclo hidrolóxico, xa que a maior parte da auga que se evapora (86%) é do océano; esta viaxa a través da atmosfera en forma de vapor, condénsase e cae como chuvia ou neve, mantendo así a vida na terra, na súa maior parte (78%) volta ao mar. Mesmo no deserto de Atacama, onde a chuvia é escasa, densas nubes de néboa coñecidas como camanchaca son arrastradas polo vento desde o mar e axudan a soster a vida vexetal.

Na Asia Central e outras grandes masas de terra, hai concas endorreicas que non teñen saída ao mar, separadas do océano por montañas ou outros accidentes xeolóxicos naturais que impiden que a auga drene. O mar Caspio é o maior deles. A súa afluencia principal provén do río Volga, non hai fluxo de saída e a evaporación da auga faino salino a medida que se acumulan os minerais disoltos no fondo do mar. O mar de Aral, en Casaquistán e Uzbekistán, e o lago Pyramid, no oeste dos Estados Unidos, son outros exemplos de grandes corpos de auga salina interiores sen drenaxe. Algúns lagos endorreicos son menos salgados, pero todos son sensibles ás variacións na calidade da auga entrante.

Os océanos conteñen a maior cantidade de carbono de ciclo activo no mundo e só son superados pola  litosfera na cantidade de carbono que almacenan. A capa superficial dos océanos contén grandes cantidades de carbono orgánico disolto que se intercambia rapidamente coa atmosfera. A concentración de carbono inorgánico disolto nas capas profundas é aproximadamente un 15% máis alta que a da capa superficial e permanece alí durante períodos de tempo moito máis longos. A circulación termohalina intercambia carbono entre estas dúas capas.

O carbono ingresa no océano a medida que o dióxido de carbono atmosférico disólvese nas capas superficiais e convértese en ácido carbónico, carbonato e bicarbonato:

Tamén pode ingresar a través dos ríos como carbono orgánico disolto e é convertido polos organismos  fotosintéticos en carbono orgánico. Este pode intercambiarse ao longo da cadea alimentaria ou precipitarse nas capas máis profundas e ricas en carbono como tecido brando morto ou en cunchas e ósos como carbonato de calcio. Circula nesta capa durante longos períodos de tempo antes de depositarse como sedimento ou regresar ás augas superficiais a través da circulación  termohalina.

A auga de mar é lixeiramente alcalina e tivo un pH medio de aproximadamente 8.2 nos últimos 300 millóns de anos. Máis recentemente, as actividades  antropoxénicas aumentaron constantemente o contido de dióxido de carbono da atmosfera; Os océanos absorben ao redor do 30-40% do CO2 agregado, formando ácido carbónico e baixando o  pH (agora por baixo de 8.1) a través dun proceso chamado acidificación oceánica. Espérase que o pH alcance 7,7 (o que representa un aumento de 3 veces a concentración de ións de hidróxeno) para o ano 2100, que é un cambio significativo en tan so un século.

Un elemento importante para a formación de material esquelético nos animais mariños é o calcio, pero o carbonato de calcio vólvese máis soluble coa presión, polo que os depósitos e esqueletos de carbonato disólvense por baixo da súa profundidade de compensación. O carbonato de calcio tamén se volve máis soluble cun  pH máis baixo, polo que é probable que a acidificación do océano teña efectos profundos nos organismos mariños con cunchas calcáreas, como as ostras, ameixas, ourizos de mar e corais, debido a que a súa capacidade para formar cunchas reducirase, e a profundidade de compensación do carbonato elevarase máis preto da superficie do mar. Os organismos planctonicos afectados incluirán aos moluscos en forma de caracol coñecidos como pterópodos e ás algas unicelulares chamadas cocolitóforos e foraminíferos. Todos estes son partes importantes da cadea alimentaria e unha diminución no seu número terá consecuencias significativas. Nas rexións tropicais, é probable que os corais se vexan gravemente afectados, xa que se lle fai máis difícil construír os seus esqueletos de carbonato de calcio, que á súa vez afectan negativamente a outros habitantes dos arrecifes.
A taxa actual de cambio na química do océano parece non ter precedentes na historia xeolóxica da Terra, polo que non está claro como de ben poderán adaptarse os ecosistemas mariños ás condicións cambiantes do futuro próximo. De particular preocupación é a forma en que a combinación de acidificación cos  estresores adicionais esperados de temperaturas máis altas e niveis de osíxeno máis baixos impactarán nos mares.

 
Os océanos albergan unha gran diversade de formas de vida que o utilizan como hábitat. Dado que a luz solar ilumina só as capas superiores, a maior parte do océano está na escuridade permanente. Como as diferentes zonas de profundidade e de temperatura proporcionan hábitat para un conxunto único de especies, a contorna mariña no seu conxunto abarca unha inmensa diversidade de vida.

Os hábitats mariños varían desde as augas superficiais ata as fosas oceánicas máis profundas, incluídos os arrecifes de coral, os bosques de algas, as pradarías mariñas, os pozas de marea, fondos mariños lodosos, areosos e rochosos, e a zona peláxica aberta. Os organismos que viven no mar varían desde baleas de 30 metros de longo ata fitoplancto microscópico así como zooplancto, fungos bacterias e virus, incluídos os bacteriófagos mariños recentemente descubertos que viven parasitariamente dentro de bacterias. A vida mariña xoga un papel importante no ciclo do carbono, xa que os organismos  fotosintéticos converten o dióxido de carbono disolto en carbono orgánico e isto é economicamente importante para os humanos ao proporcionar peixe para o seu uso como alimento.

A vida pode orixinarse no mar e todos os principais grupos de animais están representados alí. Os científicos difiren en canto a onde xurdiu a vida no mar: o temperán experimento de Miller e  Urey suxería unha sopa química diluída en augas abertas, pero as evidencias máis recentes apuntan ás augas termais  volcánicas, aos sedimentos de arxila de gran fino ou ás  fumarolas negras de augas profundas, todos eles ambientes que proporcionarían protección contra a radiación  ultravioleta daniña que non era bloqueada pola atmosfera da Terra primitiva.

Os hábitats mariños pódense dividir:

Os arrecifes de coral, os chamados «bosques tropicais do mar», ocupan menos do 0.1% da superficie oceánica do mundo, pero os seus ecosistemas inclúen o 25% de todas as especies mariñas. Os máis coñecidos son os arrecifes de coral tropicais como a Gran Barreira de Coral de Australia, pero os arrecifes de auga fría albergan unha ampla gama de especies, incluídos os corais (só seis dos cales contribúen á formación de arrecifes).

Os produtores primarios mariños —plantas e organismos  microscópicos no plancto— están amplamente estendidos e son esenciais para o ecosistema. Estimouse que a metade do osíxeno do mundo é producido polo fitoplancto e ao redor do 45% da produción primaria de material vivo do mar é achegada polas diatomeas. As algas moito maiores, comunmente coñecidas como macroalgas, son importantes a nivel local; o sargassum forma derivas flotantes, mentres que o kelp forma bosques de fondos mariños. As plantas con flores en forma de herbas mariñas crecen en especies de praderías areosas de augas pouco profundas, os mangleirais alíñanse na costa nas rexións tropicais e  subtropicais e as plantas tolerantes o sal prosperan nas marismas salinas regularmente inundadas. Todos estes hábitats son capaces de illar grandes cantidades de carbono e manter un rango biodiverso de vida animal cada vez máis grande.

A luz só pode penetrar os 200 m superiores, polo que esa é a única parte do mar onde poden crecer as plantas. As capas superficiais a miúdo son deficientes en compostos de nitróxeno bioloxicamente activos. O ciclo do nitróxeno mariño consiste en transformacións microbianas complexas que inclúen a fixación do nitróxeno, a súa asimilación, a nitrificación, anammox e  desnitrificación. Algúns destes procesos teñen lugar en augas profundas, de modo que onde hai unha corrente de augas frías, e tamén preto dos estuarios onde hai nutrientes de orixe terrestre, o crecemento das plantas é maior. Isto significa que as áreas máis produtivas, ricas en plancto e, por tanto, tamén en peixes, son principalmente costeiras.

 
Hai un espectro máis amplo de taxons de animais superiores no mar que na terra, moitas especies mariñas aínda non se descubriron e o número coñecido pola ciencia aumenta anualmente. Algúns vertebrados como as aves mariñas, as focas e as tartarugas mariñas regresan á terra para reproducirse, pero os peixes, os cetáceos e as serpes mariñas teñen un estilo de vida completamente acuático e moitos phyla de  invertebrados son completamente mariños. De feito, os océanos están cheos de vida e proporcionan moitos microhábitats diferentes. Unha destes é a película de superficie que, aínda que se move polo movemento das ondas, proporciona un ambiente rico e alberga bacterias, fungos, microalgas, protozoos, ovos de peixes e varias larvas.

A zona  peláxica contén macro e microfauna e unha miríade de zooplancton que derivan coas correntes. A maioría dos organismos máis pequenos son as larvas de peixes e invertebrados mariños que liberan os seus ovos en grandes cantidades porque a posibilidade de que un embrión sobreviva ata a madurez é mínima. O zooplancton aliméntase do fitoplancto e entre si, e forma unha parte básica da complexa cadea alimentaria que se estende a través de peixes de diversos tamaños e outros organismos nectónicos ata os grandes luras, os tiburóns, as marsopas, os golfiños e as baleas. Algunhas criaturas mariñas realizan grandes migracións, xa sexa a outras rexións do océano de forma estacional ou migracións verticais diariamente, a miúdo ascendendo para alimentarse pola noite e descendendo a un lugar seguro durante o día. Os barcos poden introducir ou propagar especies invasoras a través da descarga de auga de lastre ou polo transporte de organismos que se acumularon como parte da comunidade de incrustacións nos cascos dos buques.

A zona demersal soporta moitos animais que se alimentan de organismos bentónicos ou que buscan protección contra os depredadores, xa que o fondo mariño proporciona unha variedade de hábitats en, ou debaixo, da superficie do substrato que utilizan as criaturas adaptadas a estas condicións. A zona mareal, coa súa exposición periódica ao aire  deshidratante, é o fogar de percebes, moluscos e crustáceos. A zona nerítica ten moitos organismos que necesitan luz para prosperar. Aquí, entre as rochas incrustadas de algas viven esponxas, equinodermos, vermes poliquetos, anemones de mar e outros invertebrados. Os corais a miúdo conteñen simbiontes fotosintéticos e viven en augas pouco profundas onde penetra a luz. Os extensos esqueletos calcáreos que estes espelen acumúlanse nos arrecifes de coral que son unha característica importante do fondo mariño. Estes proporcionan un hábitat biodiverso para os organismos que viven nos arrecifes. Hai menos vida mariña no fondo dos mares máis profundos, pero a vida mariña tamén florece ao redor das montañas submarinas que se elevan desde as profundidades, onde os peixes e outros animais congréganse para desovar e alimentarse. Preto do fondo mariño viven peixes demersais que se alimentan principalmente de organismos peláxicos ou invertebrados bentónicos. A exploración das profundidades do mar mediante sumerxibles revelou un novo mundo de criaturas que viven no fondo do mar que os científicos non sabían que existían anteriormente. Algúns como os detritívoros dependen do material orgánico que cae ao fondo do océano. Outros se agrupan ao redor de respiraderos hidrotermais de augas profundas onde os fluxos de auga ricos en minerais emerxen do fondo mariño, soportando comunidades cuxos produtores primarios son bacterias quimioautotróficas  oxidantes de sulfuro, e cuxos consumidores inclúen bivalvos especializados, anemóns de mar, percebes, cangrexos, vermes e peixes,que a miúdo non se atopa en ningún outro lugar. Unha balea morta que se afunde no fondo do océano proporciona alimento para un conxunto de organismos que tamén dependen en gran medida das accións das bacterias redutoras de xofre. Devanditos lugares soportan biomas únicos onde se descubriron moitos novos microbios e outras formas de vida.

Os humanos viaxarón polos mares desde a primeira vez que construíron embarcacións marítimas. Os mesopotámicos usaban betume para calafatear e así garantir a estanquidade dos seus botes construídos en cana, máis a diante comezarón a usar velas con mastros. Cara o , os austronesios en Taiwan comezaron a estenderse polo sueste marítimo de Asia. Posteriormente, os pobos lapita austronesios mostraron grandes fazañas de navegación, chegando desde o arquipélago Bismarck ata lugares tan afastados como as illa Fidxi, Tonga e Samoa. Os seus descendentes continuaron viaxando miles de millas entre pequenas illas en canoas con  balancín, e no proceso atoparon moitas illas novas, incluíndo Hawai, Illa de Pascua (Rapa Nui) e Nova Zelandia.

Os antigos exipcios e fenicios exploraron o mar Mediterráneo e o mar Vermello co exipcio Hannu chegando á península  arábiga e á costa africana ao redor do . No I milenio a. C., os fenicios e os gregos estableceron colonias en todo o Mediterráneo e no mar Negro. Ao redor do , o navegante  cartaginés Hanno deixou un detallado periplo dunha viaxe polo Atlántico que chegou polo menos o Senegal e posiblemente ata o monte Camerún. No período medieval temperán, os viquingos cruzaron o Atlántico Norte e mesmo poderían chegar ás franxas do nordés de América do Norte. Os  novgorodianos tamén estiveran navegando polo mar Branco desde o século XIII ou antes. Mentres tanto, os mares ao longo da costa oriental e do sur de Asia foron utilizados polos comerciantes árabes e chineses. A dinastía chinesa Ming tiña, a principios do século XV, unha frota de 317 barcos con 37000 homes baixo o mando de Zheng He navegando polos océanos Índico e Pacífico. A finais do século XV, os mariñeiros da Europa occidental comezaron a realizar viaxes máis longas de exploración en busca de comercio. Bartolomeu Dias rodeou o cabo de Boa Esperanza en 1487 e Vasco da Gama chegou a India a través do Cabo en 1498. Cristovo Colón partiu de Cádiz en 1492, tentando chegar ás terras orientais da India e Xapón polos novos medios de viaxar cara ao oeste. No seu lugar, tocou terra nunha illa no mar Caribe e uns anos máis tarde, o navegante  veneciano Giovanni Caboto chegou a Terra Nova. O italiano Amerigo Vespucci, por quen foi nomeada América, explorou a costa suramericana en viaxes realizadas entre 1497 e 1502, descubrindo a desembocadura do río Amazonas. En 1519, o navegante portugués Fernando de Magallanes dirixiu a primeira expedición para navegar ao redor do mundo.

En canto á historia dos instrumentos de navegación, os antigos gregos e chineses usaron un compás por primeira vez para mostrar onde se atopaba o norte e a dirección á que se dirixía o barco. A latitude (un ángulo que varía desde 0° no ecuador a 90° nos polos) determinábase medindo o ángulo entre o Sol, a Lúa ou unha estrela específica con respecto ao horizonte mediante o uso dun astrolabio, do bastón de Xacovo ou do sextante. A lonxitude (unha liña no globo que une os dous polos) só púidose calcular cun cronómetro preciso para mostrar a diferenza horaria exacta entre o barco e un punto fixo como o meridiano de  Greenwich. En 1759, John  Harrison, un reloxeiro, deseñou devandito instrumento e James Cook usouno nas súas viaxes de exploración. Hoxe en día, o Sistema de posicionamento global (GPS) que utiliza máis de trinta satélites permite unha navegación precisa en todo o mundo.

Con respecto aos mapas, vitais para a navegación, Tolomeo trazou no século II un mapa de todo o mundo coñecido desde as Insulas  Fortunatae, Cabo Verde ou Canarias, cara ao leste ata o golfo de Tailandia. Este mapa usouse en 1492 cando Cristovo  Colón emprendeu as súas viaxes de descubrimento. Posteriormente, Gerardus Mercator fixo un mapa práctico do mundo en 1538, cunha proxección de mapa que convenientemente volvía rectas as liñas de rumbo. No século XVIII fixéronse mellores mapas e parte do obxectivo de James Cook nas súas viaxes era seguir cartografiando o océano. O estudo científico continuou cos rexistros en profundidade do Tuscarora, a investigación oceánica dos viaxes do Challenger (1872-1876), o traballo dos mariñeiros escandinavos Roald Amundsen e Fridtjof Nansen, a expedición de Michael Sars en 1910, a expedición alemá de meteoritos de 1925, o traballo de recoñecemento antártico do Discovery II en 1932, e outros desde entón. Ademais, en 1921, creouse a Organización Hidrográfica Internacional, que constitúe a autoridade en topografía hidrográfica e cartografía náutica.

A oceanografía científica comezou coas viaxes do capitán James Cook de 1768 a 1779, describindo o Pacífico cunha precisión sen precedentes desde os 71ºS a os 71ºN. Os cronómetros de John Harrison apoiaron a navegación precisa de Cook e a cartografía en dúas destas viaxes, mellorando permanentemente o estándar alcanzable para os traballos posteriores. Outras expedicións seguiron no século  XIX, desde Rusia, Francia, os Países Baixos e os Estados Unidos, así como Gran Bretaña. No HMS Beagle, que proporcionou a Charles Darwin ideas e materiais para o seu libro de 1859 On the Origin of Species [Sobre a orixe das especies], o capitán do barco, Robert FitzRoy, cartografiou os mares e as costas e publicou o seu informe en catro volumes sobre as tres viaxes do barco en 1839. O libro de Edward Forbes de 1854, Distribution of Marine Life [Distribución da vida mariña], argumentou que non podería existir vida por baixo dos 600 m. Isto foi demostrado erróneo polos biólogos británicos W. B. Carpenter e C. Wyville Thomson, quen en 1868 descubriron a vida en augas profundas mediante a dragaxe. Wyville Thompson converteuse no científico xefe da expedición Challenger de 1872-1876, que efectivamente creou a ciencia da oceanografía. Na súa viaxe de 127580 km ao redor do mundo, o HMS Challenger descubriu ao redor de 4700 especies mariñas novas, e fixo 492 sondaxes de augas profundas, 133 dragas de fondo, 151 redes de arrastre en augas abertas e 263 observacións en serie da temperatura da auga. No Atlántico sur, en 1898-1899, Carl Chun no Valdivia trouxo á superficie moitas formas de vida novas desde profundidades de máis de 4000 m. As primeiras observacións de animais de augas profundas na súa contorna natural foron feitas en 1930 por William Beebe e Otis Barton, que descenderón a 434 m nunha batisfera esférica de aceiro. Esta descendeu enganchado mediante un cable, pero en 1960 o batiscafo autopropulsado, Trieste, desenvolto por Jacques Piccard, levou a Piccard e a Don Walsh á parte máis profunda dos océanos da Terra, a foxa das Marianas no Pacífico, alcanzando unha profundidade récord de aproximadamente 10915  m, unha fazaña que non se repetiu ata 2012 cando o director de cinema canadense James Cameron pilotou o Deepsea Challenger a profundidades similares. Pódese usar un traxe de mergullo atmosférico para operacións en augas profundas, cun novo récord mundial establecido en 2006 cando un mergullador da mariña dos EE. UU. descendeu a 610 m nun destes traxes articulados e presurizados.

A grandes profundidades, a luz desde arriba non penetra a través das capas de auga e a presión é extrema. Para a exploración en augas profundas é necesario utilizar vehículos especializados, xa sexa vehículos submarinos operados de forma remota con luces e cámaras ou sumerxibles tripulados. Os sumerxibles Mir que funcionan con baterías teñen unha tripulación de tres homes e poden descender a 6000 m. Teñen portos de visualización, luces de 5000 watts, equipos de vídeo e brazos manipuladores para recoller mostras, colocar sondas ou empuxar o vehículo a través do leito mariño cando os propulsores axitán o sedimento en exceso.

A batimetría é o mapeo e estudo do fondo mariño. Os métodos utilizados para medir a profundidade do mar inclúen ecosondas monohaz ou multihaz, sondas de profundidade aerotransportadas por láser e o cálculo de profundidades a partir de datos de  teledetección satelital. Esta información utilízase para determinar o tendido de cables e tubaxes submarinas, para elixir as localizacións adecuadas para emprazar as plataformas petroleiras e as turbinas eólicas en mar a fóra e para identificar posibles novas pesqueiras.

A investigación oceanográfica en curso inclúe o estudo das formas de vida mariña, a conservación, o medio mariño, a química do océano, o estudo e modelaxe da dinámica do clima, o límite aire-mar, os patróns climáticos, os recursos oceánicos, a enerxía renovable, as ondas e correntes, e o deseño e desenvolvemento de novas ferramentas e tecnoloxías para investigar en profundidade. Mentres que nos anos 1960 e 1970 a investigación estaba centrada na taxonomía e na bioloxía básica, nos anos 2010 a atención céntrase en temas máis amplos como o cambio climático. Os investigadores utilizan a teledetección satelital para as augas superficiais, con barcos de investigación, observatorios amarrados e vehículos autónomos submarinos para estudar e monitorear todas as partes do mar.

A «liberdade dos mares» é un principio do dereito internacional que data do século  XVII. Fai fincapé na liberdade de navegar polos océanos e desaproba a guerra librada en augas internacionais. Hoxe, este concepto está consagrado na Convención das Nacións Unidas sobre o Dereito do Mar (United Nations Convention on the Law of the Sea,  UNCLOS), subscrita en 1982 e cuxa terceira versión entrou en vigor en 1994. É cualificada como a Constitución dos océanos. O artigo 87(1) establece: «A alta mar está aberta a todos os estados, xa sexan costeiros ou sen litoral». O artigo 87(1) (a) a (f) ofrece unha lista non exhaustiva das liberdades, que comportan a navegación, o sobrevoo, o tendido de cables submarinos, a construción de illas artificiais, a pesca e a investigación científica. A seguridade do transporte marítimo está regulada pola Organización Marítima Internacional (International Maritime Organization). Os seus obxectivos inclúen o desenvolvemento e mantemento dun marco regulatorio para o transporte marítimo, a seguridade marítima, as preocupacións ambientais, os asuntos legais, a cooperación técnica e a seguridade marítima.

UNCLOS define varias áreas da auga. As «augas interiores» están no lado de terra dunha liña de base e as embarcacións estranxeiras non teñen dereito de paso nelas. As «augas territoriais» esténdense a 12 millas náuticas (22 km) da costa e nestas augas, o estado costeiro é libre de establecer leis, regular o uso e explotar calquera recurso. Unha «zona contigua» que se estende outras 12 millas náuticas permite o seguimento de buques sospeitosos de infrinxir as leis en catro áreas específicas: aduanas, impostos, inmigración e contaminación. Unha «zona económica exclusiva» esténdese 200 millas náuticas (370 km) desde a liña de base. Dentro desta área, a nación costeira ten dereitos exclusivos de explotación sobre todos os recursos naturais. A «plataforma continental» é a prolongación natural do territorio terrestre ata o bordo exterior do marxe continental, ou 200 millas náuticas desde a liña de base do estado costeiro, a que sexa maior. Aquí a nación costeira ten o dereito exclusivo de extraer minerais e tamén recursos vivos «ligados» ao fondo mariño.

Da Prehistoria e as primeiras épocas da Historia antiga consérvanse numerosas referencias sobre a guerra no mar. Destacan especialmente nas lendas homéricas: a Ilíada, sobre a Guerra de Troia, e a súa continuación, a Odisea. O control do mar é importante para a seguridade dunha nación marítima, e ​​o bloqueo naval dun porto pódese utilizar para cortar o abastecemento de alimentos e subministracións en tempo de guerra. No mar libráronse batallas durante máis de 3000 anos, estando datada a primeira batalla naval rexistrada en documentos escritos cara ao ano : Suppiluliumas II, rei dos hititas, enfrontouse coas súas naves a unha frota procedente de Alashiya (moderno Chipre), derrotándoa e incendiando os barcos chipriotas no mar. O Imperio persa —forte e unido, pero sen un poder marítimo propio— non puido vencer aos débiles e  desunidos gregos, debido ao poder da frota ateniense. Reforzada polas frotas doutras polis (cidades) máis pequenas, sempre conseguiu frustrar os intentos persas de subxugar ás polei (cidades-estado gregas). Na decisiva batalla de Salamina do , o xeneral grego Temistocles atrapou á frota moito maior do rei persa Xerxes II nunha canle estreita e atacouna vigorosamente, destruíndo 200 barcos persas pola perda de 40 buques gregos.

O poder e a influencia das civilizacións fenicia e exipcia, os da púnica (baseada en Cartago), e mesmo os de Roma, dependeron en gran medida da súa respectiva capacidade de controlar os mares (talasocracia). Tamén a República de Venecia conseguiu destacar sobre os seus rivais entre as cidades-estado de Italia, polo seu desenvolvemento naval. Pero a súa puxanza comercial eclipsouse polo declive do Mediterráneo na Idade Moderna (as grandes rutas do comercio internacional desenvolvéronse lonxe de Venecia, no océano Atlántico).

Algo similar sucedeulle ao  poderío do Imperio otomán, ligado á decadencia da Ruta da seda e do mar Mediterráneo en xeral, durante os séculos XVII e XVIII. Noutras épocas, o dominio do mar deu unha gran relevancia a pobos pequenos e comparativamente atrasados: durante tres séculos (do VI ao IX), os homes do norte, chamados comunmente viquingos, asaltaron, saquearon e infestaron as costas europeas, chegando mesmo á Rusia central, a Ucraína e a Constantinopla. Remontaron os grandes ríos tributarios do mar Negro, o Danubio, o Don e o Volga, e cruzaron innumerables veces o estreito de Xibraltar, considerado entre os grandes reinos europeos do momento, centrados no Mediterráneo e menos  avezados nas viaxes oceánicas polo Atlántico, máis aló das Columnas de Hércules, a porta cara a un mar indómito, descoñecido e cheo de perigos.

Ao final da era da navegación a vela, a armada inglesa, liderada por Horatio Nelson, rompeu o poder das frotas combinadas francesa e española na batalla de Trafalgar no 1805.

Co vapor e a produción industrial dos barcos en chapa de aceiro, produciuse un gran aumento da potencia do fogo en forma de barcos acoirazados (dreadnought) armados con canóns de longo alcance. En 1905, a frota xaponesa derrotou decisivamente, na batalla de Tsushima, á frota rusa, que navegara máis de 33000 km. Os acoirazados loitaron de forma  inconcluyente na primeira guerra mundial na batalla de Xutlandia de 1916 entre a Gran Frota da Mariña Real británica e a Frota de Alta Mar da Mariña Imperial alemá. Na segunda guerra mundial, a vitoria británica na batalla de Taranto de 1940 mostrou que o poder aéreo naval era suficiente para vencer aos maiores buques de guerra, presaxiando as decisivas batallas navais da guerra do Pacífico, incluídas as batallas do mar de Coral (942), de  Midway (1942), do mar de Filipinas (1944) e a culminante batalla do golfo de Leyte (1944), na que os barcos dominantes xa foron os portaavións.

Os submarinos fixéronse importantes na guerra naval na primeira guerra mundial, cando os submarinos alemáns, coñecidos como U-boats, afundiron a preto de 5000 barcos mercantes aliados, incluíndo con todo ao  RMS  Lusitania, axudando así a entrar en guerra aos Estados Unidos. Na segunda guerra mundial, case 35000 barcos aliados foron afundidos por submarinos que tentaban bloquear o fluxo de subministracións a Gran Bretaña, pero os aliados romperon o bloqueo na batalla do Atlántico, que durou todo o tempo da guerra, afundindo 783 U-boats. Desde 1960, varias nacións mantiveron frotas de submarinos de mísiles balísticos de propulsión nuclear, embarcacións equipadas para lanzar mísiles  balísticos con oxivas nucleares desde o mar. Algúns destes mantéñense permanentemente en patrulla.

Os veleiros e paquebotes transportaban correo ao estranxeiro, sendo un dos primeiros o servizo neerlandés a Batavia na década de 1670. Pronto engadiron aloxamento para pasaxeiros, pero en condicións de amontoamento. Máis tarde, ofrecéronse servizos programados, aínda que o tempo de viaxe dependía moito do clima. Cando os barcos de vapor substituíron aos veleiros, os navíos transatlánticos asumiron a tarefa de transportar ás persoas. A principios do século  XX, cruzar o Atlántico duraba ao redor de cinco días e as compañías navieiras competían por ter os barcos máis grandes e rápidos. O Blue Riband era un galardón non oficial outorgado ao transatlántico máis rápido que cruzase o Atlántico en servizo regular. Entregado por vez primeira en 1830 ao Columbia por unha travesía de case 16 días, o Mauretania  retuvó o título con 4 días e 19 horas (48.26 km/ h) durante case vinte anos desde 1909. O Trofeo Hales, outro premio pola travesía comercial máis rápida do Atlántico, foi gañado polo SS United States en 1952 por unha viaxe que levou tres días, dez horas e corenta minutos.

Os grandes barcos de liña eran cómodos pero caros en combustible e en persoal. A idade dos  transatlánticos diminuíu a medida que se dispoñía de voos intercontinentais baratos. En 1958, un servizo aéreo regular programado entre Nova York e París que demoraba sete horas condenou ao servizo de transbordadores do Atlántico ao esquecemento. Un a un, os barcos foron apartados, algúns foron despezados, outros se converteron en cruceiros para a industria do lecer e outros, mesmo, en hoteis flotantes. O mar segue sendo unha ruta pola que os refuxiados viaxan en pequenas embarcacións, ás veces pouco aptas para navegar, a miúdo pagando diñeiro aos traficantes de persoas pola súa pasaxe. Algúns poden estar a fuxir da persecución, pero a maioría son inmigrantes económicos que tentan chegar a países onde cren que as súas perspectivas son mellores.

O comercio marítimo existio durante milenios. A dinastía tolemaica desenvolvera o comercio coa India utilizando os portos do mar Vermello e no I milenio a. C. os árabes, fenicios, israelitas e indios xa comerciaban con artigos de luxo como especias, ouro e pedras preciosas. Os fenicios foron coñecidos comerciantes de mar e baixo os gregos e romanos, o comercio continuou prosperando. Co colapso do Imperio romano, o comercio europeo diminuíu pero continuou florecendo entre os reinos de África, Oriente Medio, India, China e o sueste de Asia. Desde os séculos XVI ao XIX, ao redor de 13 millóns de persoas foron enviadas a través do Atlántico para ser vendidas como escravas nas Américas.

Hoxe en día, grandes cantidades de mercadorías transpórtanse por mar, especialmente a través do Atlántico e ao redor da conca do Pacífico. Unha ruta importante comercial pasa polo estreito de Xibraltar, cruza o Mediterráneo e a canle de Suez ata o océano Índico e o estreito de Malaca; gran parte do comercio tamén pasa pola canle da Mancha. As rutas marítimas son os rutas en mar aberto utilizadas polos buques de carga, que tradicionalmente utilizan ventos alisios e as correntes mariñas. Máis do 60% do tráfico mundial de contedores circula por unha das vinte rutas comerciais máis importantes. O aumento da fusión do xeo do Ártico desde 2007 permite aos barcos viaxar polo Paso do Noroeste durante algunhas semanas no verán, evitando as rutas máis longas a través da canle de Suez ou a canle de Panamá. O frete compleméntase co frete aéreo, un envío máis custoso reservado principalmente para cargas particularmente valiosas ou perecedoiras. O comercio marítimo transportaba en 2013 máis de 4 billóns de dólares en bens por ano.

Hai dous tipos principais de carga, carga a granel (bulk cargo) e carga fraccionada ou carga xeral (break bulk), a maioría das cal agora se transporta en portacontedores. As mercadorías en forma de líquidos, po ou partículas transpórtanse soltas nas adegas de graneleiros e inclúen petróleo, grans, carbón, mineral, chatarra, area e grava. Os cargueiros de carga a granel adoita ser produtos manufacturados e transpórtase en paquetes, a miúdo amontoados en palés. Antes da chegada da contenedorización na década de 1950, estes produtos cargábanse, transportabanse e descargabanse peza a peza. O uso de contedores aumentou considerablemente a eficiencia e diminuíu o custo de movelos viaxando agora a maioría da carga en contedores de tamaño estándar con fechadura, cargados en portacontedores especialmente deseñados para atracar en terminais dedicadas exclusivamente a eles. As empresas de transporte de carga reservan a carga, organizan a recollida e entrega e xestionan a documentación.

O peixe e outros produtos pesqueiros atópanse entre as fontes máis importantes de proteínas e outros nutrientes que son esenciais para unha dieta humana equilibrada e unha boa saúde. En 2009, o 16,6% da inxesta mundial de proteínas animais e o 6,5% de todas as proteínas consumidas proviñan do peixe. Para satisfacer esta necesidade, os países costeiros explotarón os recursos mariños na súa zona económica exclusiva, aínda que os buques pesqueiros aventúranse cada vez máis lonxe para explotar as poboacións en augas internacionais. En 2011, a produción mundial total de peixe, incluída a acuicultura, estimouse en 154 millóns de toneladas, das cales a maioría foi para consumo humano. A captura de peces silvestres representou 90,4  millóns de toneladas, mentres que o aumento anual da acuicultura contribúe co resto. O Pacífico  noroccidental é, con moito, a área máis produtiva con 20,9 millóns de toneladas (o 27% das capturas mariñas mundiais) en 2010. Ademais, o número de buques pesqueiros en 2010 alcanzou os 4,36 millóns, mentres que o número de persoas empregadas no sector primario de produción pesqueira, no mesmo ano, foi de 54.8 millóns.

Os buques pesqueiros modernos inclúen arrastreiros cunha pequena tripulación, arrastreiros de popa, cerqueiros, palangreiros e grandes buques factoría deseñados para permanecer no mar durante semanas, procesando e conxelando grandes cantidades de peixe. O equipo utilizado para capturar os peixes poden ser redes de cerco, redes de arrastre, redes de enmalle e palangres e as especies de peixes máis capturadas con frecuencia son o arenque, o bacallau, a anchoa, o atún, o linguado, o salmonete, as luras e o salmón. A sobreexplotación mesma converteuse nunha seria preocupación e non só porque causa o esgotamento das poboacións de peixes, senón que tamén reduce substancialmente a poboación de peixes depredadores. Myers  Wworm estimou que «as pesqueiras industrializadas xeralmente reducen a biomasa comunitaria nun 80% aos 15 anos da explotación». Para evitar a sobreexplotación, moitos países introduciron cotas nas súas propias augas. Con todo, os esforzos de recuperación a miúdo implican custos substanciais para as economías locais ou a subministración de alimentos. Con todo, unha investigación publicada en Nature en abril de 2018 atopou que o esforzo agresivo para reducir a pesca ilegal do Ministro de Asuntos Marítimos e Pesca de Indonesia, Susi Pudjiastuti, reduciu «o esforzo total de pesca en polo menos un 25%, (...) [potencialmente] xerando un aumento do 14% na captura e un aumento do 12% nas ganancias». Por tanto, o documento concluía que «moitas nacións poden recuperar as súas pesqueiras á vez que evitan eses custos a curto prazo abordando con dureza a pesca ilegal, non declarada e non regulamentada (IUU)».

Os métodos de pesca artesanal inclúen a cana e a liña, os arpóns, o mergullo, as trampas e as redes de tiro e redes de arrastre. Os barcos de pesca tradicionais funcionan con motores de paleta, vento ou  foraborda e operan en augas próximas á costa. A Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura (FAO) está a fomentar o desenvolvemento da pesca local para proporcionar seguridade alimentaria ás comunidades costeiras e axudar a aliviar a pobreza.

Ademais do stock silvestre, a acuicultura produciu ao redor de 79 millóns de toneladas de produtos alimenticios e non alimenticios en 2010, un máximo histórico. Cultiváronse ao redor de seiscentas especies de plantas e animais, algunhas para o seu uso na semente de poboacións silvestres. Os animais criados inclúen peixes, réptiles acuáticos, crustáceos, moluscos, cogombros e ourizos de mar, ascidias e medusas. A maricultura integrada ten a vantaxe de que hai unha subministración facilmente dispoñible de alimentos planctónicos e os refugallos elimínanse naturalmente. Empréganse varios métodos: os recintos de malla, para peces, se  suspendenen mar aberto, as gaiolas úsanse en augas máis protexidas ou os estanques pódense refrescar con auga en cada marea alta; os camaróns se  crían en estanques pouco profundos conectados ao mar aberto; cólganse cordas na auga para cultivar algas, recoiro e mexillóns; as ostras tamén se crían en bandexas ou en tubos de malla; os cogombros de mar crianse no fondo mariño. Os programas de cría en catividade criaron larvas de lagosta para a liberación de alevíns na natureza, o que aumentou a colleita de lagosta en Maine. Polo menos 145 especies de algas mariñas —algas vermellas, verdes e marróns— cómense en todo o mundo, e algunhas foron cultivadas durante moito tempo no Xapón e outros países asiáticos; hai un gran potencial para a algacultura adicional. Poucas plantas de floración marítima úsanse amplamente como alimento, pero un exemplo é o samphire de pantano que se come cru e cocido. Unha gran dificultade para a acuicultura é a tendencia cara o monocultivo e o risco asociado de enfermidades xeneralizadas. Na década de 1990, unha enfermidade acabou coas vieiras e os camaróns brancos chineses cultivados na China e requiriu a súa substitución por outras especies. A acuicultura tamén está asociada con riscos ambientais; por exemplo, a camaronicultura causou a destrución de importantes mangleirais en todo o sueste asiático.

O uso do mar para o lecer desenvolveuse no século XIX e converteuse nunha industria importante no século XX. As actividades de lecer marítimo son variadas e inclúen viaxes  autoorganizadas de cruceiros, navegación de recreo ou deportiva, regatas a motor e pesca recreativa; viaxes organizadas en cruceiros comerciais; e viaxes en embarcacións máis pequenas para o ecoturismo como a observación de cetáceos e a observación de aves costeiras.

Os humanos gozan ao aventurarse no mar; moitas persoas gozan bañándose e relaxándose na praia e os nenos reman e chapucean nas augas pouco profundas. Este non foi sempre o caso, xa que o baño de mar converteuse en moda en Europa no século  XVIII despois de que o doutor William  Buchan defendese a práctica da natación por razóns de saúde. O surf é un deporte no que un surfeiro cabalga sobre unha onda, con ou sen táboa de surf. Outros deportes acuáticos mariños son o kitesurf, onde un papaventos impulsa unha táboa tripulada a través da auga, o windsurf, no que a tracción esta provista por unha vela fixa e maniobrable e o esquí acuático, onde se usa unha lancha motora para tirar dun esquiador.

Baixo a superficie, o mergullo libre está necesariamente restrinxido a descensos pouco profundos. Os mergulladores de perlas tradicionalmente engraxanse a pel, poñen algodón nas orellas e pinzas no nariz e mergullanse ata os 12 m con cestas para colleitar ostras. Os ollos humanos non están adaptados para o seu uso baixo a auga, pero a visión pódese mellorar usando unha máscara de mergullo. Outro equipo útil inclúe aletas e tubos de esnórquel, e o equipo de mergullo permite a respiración baixo a auga e, por tanto, pódese pasar máis tempo debaixo da superficie. As profundidades que poden alcanzar os mergulladores e o tempo que poden permanecer baixo a auga está limitado polo aumento da presión que experimentan a medida que descenden e a necesidade de previr a enfermidade de descompresión a medida que regresan á superficie. Aconséllase aos mergulladores recreativos que se limiten a profundidades de 30 m máis aló das cales aumenta o perigo de narcose de nitróxeno. As inmersións máis profundas pódense realizar con equipos especializados e adestramento.

O mar ofrece unha subministración moi grande de enerxía transportada polas ondas oceánicas, as mareas, as diferenzas de salinidade e as diferenzas de temperatura do océano que se poden aproveitar para xerar electricidade. Formas de enerxía verde mariña son a enerxía mareomotriz, enerxía das correntes mariñas, enerxía osmótica, a enerxía maremotérmica e enerxía das ondas.
A enerxía das mareas usa xeradores para producir electricidade a partir dos fluxos das mareas, ás veces usando unha presa para almacenar e logo liberar a auga de mar. A presa de  Rance, de 1 km de longo, preto de  Saint-Malo, en Bretaña, inaugurouse en 1967, que xera ao redor de 0.5 GW, foi seguida por algúns esquemas similares.

A enerxía grande e altamente variable das ondas dálles unha enorme capacidade destrutiva, o que fai que o desenvolvemento de máquinas de ondas alcanzables e  confiables sexa problemático. Unha pequena planta de enerxía de ondas comercial de 2  MW,  Osprey, construíuse no norte de Escocia en 1995 a uns 300 metros da costa. Pronto foi danado polas ondas, logo destruída por unha tormenta. A enerxía da corrente mariña podería proporcionar ás zonas poboadas próximas ao mar unha parte importante das súas necesidades enerxéticas. En principio, podería ser aproveitada por turbinas de fluxo aberto; Os sistemas de fondos mariños están dispoñibles, pero limitados a unha profundidade de aproximadamente 40 m.

A enerxía eólica mariña é capturada por aeroxeradores situados no mar; ten a vantaxe de que as velocidades do vento son máis altas que en terra, aínda que os parques eólicos son máis custosos de construír en mar a fóra. O primeiro parque eólico mariño instalouse en Dinamarca no ano 1991, e a capacidade instalada dos parques eólicos mariños europeos alcanzou os 3 GW en 2010.

As centrais eléctricas a miúdo atópanse na costa ou á beira dun estuario para que o mar póidase usar como un  disipador de calor. Un  disipador de calor máis fría permite unha xeración de enerxía máis eficiente, o cal é importante para as custosas centrais nucleares en particular.

O fondo mariño contén enormes reservas de minerais que poden explotarse mediante dragaxe. Isto ten vantaxes sobre a minería terrestre, xa que os equipos pódense construír en estaleiros especializados e os custos de infraestrutura son máis baixos. As desvantaxes inclúen problemas causados ​​polas ondas e as mareas, a tendencia das escavacións para sedimentarse e o lavado das cheas de entullos. Existe o risco de erosión costeira e danos ambientais.

Os depósitos de sulfuro masivos do fondo mariño son fontes potenciais de prata, ouro, cobre, chumbo e cinc e metais traza desde o seu descubrimento na década de 1960. Fórmanse cando se emite auga quentada xeotermicamente por respiradoiros hidrotermais de augas profundas coñecidos como fumarolas negras. Os minerais son de alta calidade pero de extracción prohibitiva. A minería a pequena escala do fondo mariño está a desenvolverse fronte á costa de Papúa Nova Guinea utilizando técnicas robóticas, pero os obstáculos son formidables.

Existen grandes depósitos de petróleo e gas natural nas cámaras rochosas baixo o leito mariño. As plataformas petrolífera mariñas  e os  equipos de perforacións rotatorias extraen o petróleo ou o gas e almacénano para o seu transporte a terra. A produción de petróleo e de gas en mar a fóra pode ser difícil debido á contorna remota e hostil. A perforación de petróleo no mar ten impactos ambientais. Os animais poden estar desorientados polas ondas sísmicas que se utilizan para localizar os depósitos, o que probablemente provoque o varamento das baleas. Pódense liberar substancias tóxicas como mercurio, chumbo e/ou arsénico. Ademais a infraestrutura pode causar danos xeóloxicos e pódese derramar petróleo.

Existen grandes depósitos de petróleo e gas natural nas cámaras rochosas baixo o leito mariño. As plataformas petrolífera mariñas  e os  equipos de perforacións rotatorias extraen o petróleo ou o gas e almacénano para o seu transporte a terra. A produción de petróleo e de gas en mar a fóra pode ser difícil debido á contorna remota e hostil. A perforación de petróleo no mar ten impactos ambientais. Os animais poden estar desorientados polas ondas sísmicas que se utilizan para localizar os depósitos, o que probablemente provoque o varamento das baleas. Pódense liberar substancias tóxicas como mercurio, chumbo e/ou arsénico. Ademais a infraestrutura pode causar danos xeóloxicos e pódese derramar petróleo.

Hai grandes cantidades de clatrato de metano no leito mariño e nos sedimentos oceánicos a unha temperatura de ao redor de 2 °C e estes son de interese como fonte potencial de enerxía. Algunhas estimacións establecen a cantidade dispoñible entre 1 e 5 millóns de km³. Tamén no fondo mariño hai nódulos de manganeso formados por capas de ferro, manganeso e outros hidróxidos ao redor dun núcleo. No Pacífico, estes poden cubrir ata o 30% do fondo do océano profundo. Os minerais precipitan da auga de mar e crecen moi lentamente. A extracción comercial de níquel investigouse na década de 1970, pero abandonouse en favor de fontes máis convenientes. En lugares adecuados, os diamantes recóllense do fondo mariño utilizando mangueiras de succión para levar a grava a terra. En augas máis profundas, utilízanse rastreadores móbiles do fondo mariño e os depósitos bombéanse a unha embarcación arriba. En Namibia, agora colléitanse máis diamantes de fontes mariñas que por métodos convencionais en terra.

O mar contén enormes cantidades de valiosos minerais disoltos. O máis importante, o sal para uso industrial e de mesa, extraiuse por evaporación solar de estanques pouco profundos desde tempos prehistóricos. O bromo, acumulado despois de ser lixiviado da terra, recupérase economicamente no mar Morto, onde se produce a 55,000 partes por millón (ppm).

A desalinización é a técnica de eliminar sales da auga do mar para deixar auga fresca apta para beber ou irrigar. Os dous métodos principais de procesamento, destilación ao baleiro e osmose inversa, utilizan grandes cantidades de enerxía. A desalinización normalmente só realízase cando a auga doce doutras fontes é escasa ou a enerxía é abundante, como no exceso de calor xerada polas centrais eléctricas. A salmoira producida como subproducto contén algúns materiais tóxicos e devólvese ao mar.

Moitas substancias acaban no mar como resultado das actividades humanas. Os produtos da combustión transpórtanse polo aire e deposítanse no mar por precipitación; os efluentes industriais e as augas residuais contribúen con metais pesados, pesticidas, PCBs, desinfectantes, produtos de limpeza do fogar e outros produtos químicos sintéticos. Estes concéntranse na película superficial e nos sedimentos mariños, especialmente no lodo dos estuarios. O resultado de toda esa contaminación é en gran parte descoñecido debido á gran cantidade de substancias involucradas e á falta de información sobre os seus efectos biolóxicos. Os metais pesados ​​de maior preocupación son o cobre, o chumbo, o  mercurio, o  cadmio e o  cinc que poden ser  bioacumulados polos  invertebrados mariños. Son toxinas  acumulativas e pasan á cadea alimentaria.

Moito do lixo plástico flotante non se biodegrada, senón que se desintegra co tempo e finalmente descomponse a nivel molecular. Os plásticos ríxidos poden flotar durante anos. No centro do xiro do Pacífico hai unha acumulación flotante permanente de residuos plásticos na súa maioría e hai un mancha de lixo similar no Atlántico. As aves mariñas que se alimentan, como o albatros e a pardela, poden confundir os refugallos coa comida e acumular plástico non dixerible nos seus sistemas dixestivos. Atopáronse tartarugas e baleas con bolsas de plástico e sedela nos seus estómagos. Os microplásticos poden afundirse, ameazando os alimentadores de filtro no fondo mariño.

A maior parte da contaminación por petróleo no mar provén das cidades e a industria. O petróleo é perigoso para os animais mariños. Pode  obstruir as plumas das aves mariñas, reducindo o seu efecto illante e a flotabilidade das aves, e que poden inxerir cando se acicalan para tentar eliminar o contaminante. Os mamíferos mariños vense menos afectados pero poden arrefriarse mediante a eliminación do seu illamento, cegarse, deshidratarse ou  envelenarse. Os invertebrados bentónicos asoláganse cando o aceite se afunde, os peixes envelenanse e a cadea alimentaria interrómpese. A curto prazo, os derrames de petróleo provocan que as poboacións de vida silvestre diminúan e se desequilibren, as actividades de lecer vense afectadas e os medios de vida das persoas que dependen do mar son devastados. O ambiente mariño ten propiedades de autolimpeza e as bacterias naturais actuarán co tempo para eliminar o petróleo do mar. No golfo de México, onde as bacterias que consomen petróleo xa están presentes, só necesitan uns días para consumir o petróleo derramado.

A fuga de fertilizantes desde terras agrícolas é unha fonte importante de contaminación nalgunhas áreas e a descarga de augas residuais sen tratar ten un efecto similar. Os nutrientes adicionais proporcionados por estas fontes poden causar un crecemento excesivo das plantas. O nitróxeno é a miúdo o factor limitante nos sistemas mariños, e co nitróxeno engadido, as floracións de algas e as mareas vermellas poden reducir o nivel de osíxeno da auga e matar os animais mariños. Tales eventos xa crearon zonas mortas no mar Báltico e no golfo de México. Algunhas proliferacións de algas son causadas por cianobacterias que fan que os mariscos que filtran os alimentos se volvan tóxicos e danen aos animais como as londras de mar. As instalacións nucleares tamén poden contaminar. O mar de Irlanda foi contaminado por  cesio-137  radioactivo da antiga planta de procesamento de combustible nuclear de Sellafield e os accidentes nucleares tamén poden facer que o material radioactivo fíltrese no mar, do mesmo xeito que o desastre na central nuclear de Fukushima Daiichi en 2011.

A vertedura de refugallos (incluídos petróleo, líquidos nocivos, augas residuais e lixo) no mar réxese polo dereito internacional. A Convención de Londres (Convention on the Prevention of Marine Pollution by Dumping of Wastes and Other Matter, 1972) é un acordo das Nacións Unidas para controlar a vertedura no océano, que fora ratificado por 89 países o 8 de xuño de 2012. MARPOL 73/78 é unha convención para minimizar a contaminación dos mares por parte dos barcos. En maio de 2013, 152 nacións marítimas ratificaran MARPOL.

Varios grupos indíxenas nómades no sueste marítimo asiático viven en botes e obteñen case todo o que necesitan do mar. O pobo  moken vive nas costas de Tailandia e Birmania e nas illas do mar de Andaman. O pobo  bajau é orixinario do arquipélago de Sulu, Mindanao e o norte de Borneo. Algúns xitanos do mar son mergulladores libres, capaces de descender a profundidades de 30 m, aínda que moitos están a adoptar unha forma de vida máis asentada e terrestre.

Os pobos indíxenas do Ártico, como os chukchi, inuit, inuvialuit e iupik, cazan mamíferos mariños como focas e baleas, e os insulares do estreito de Torres de Australia inclúen a propiedade da Gran Barreira de Coral entre as súas posesións. Viven unha vida tradicional nas illas que implica a caza, a pesca, a xardinería e o comercio cos pobos veciños de Papúa e os  aborixes australianos continentais.

O mar aparece na cultura humana de maneiras contraditorias, como poderoso pero sereno e como belo pero perigoso. Ten o seu lugar na literatura, a arte, a poesía, o cinema, o teatro, a música clásica, a mitoloxía e a interpretación de soños. Os antigos o personificaron, crendo que estaba baixo o control dun ser que necesitaba ser tranquilizado, e simbólicamente, foi percibido como un ambiente hostil poboado por criaturas fantásticas; o Leviatán da Biblia, Escila na mitoloxía grega, Isonade na mitoloxía xaponesa,e o kraken na mitoloxía nórdica tardía. As civilizacións avanzaron a través do comercio marítimo e o intercambio de ideas.

O mar e os barcos, como tema, foron abundantemente abordados na pintura, creándose un vasto xénero de orixe moi antiga, o da mariña, que comprende toda obra pictórica cuxo tema principal é o mar. Abarca desde simples debuxos nas paredes das cabanas no arquipélago de Lamu ata as paisaxes mariñas de Joseph Turner. Na pintura do Século de Ouro neerlandés, artistas como Jan Porcellis, Hendrick Dubbels, Willem van de Velde o Vello e o seu fillo, e Ludolf Bakhuizen celebraron o mar e a Mariña neerlandesa na cima da súa destreza militar. O artista xaponés Hokusai Katsushika creou impresións en cor dos estados de ánimo do mar, incluíndo A grande onda de Kanagawa.

A música tamén foi inspirada polo mar, ás veces de compositores que viviron ou traballaron preto da costa e viron os seus moitos aspectos diferentes. As salomas ou cancións de mar, que eran cantadas polos mariñeiros para axudalos a realizar tarefas arduas, coma o remar. Estas cancións eran xeralmente curtas, fortemente influenciadas pola cultura musical tradicional, e tiñan como temas comúns o movemento das augas oceánicas e as tormentas. Destacadas composicións de música clásica relacionada co mar son a ópera O holandés  errante (1843) de Richard Wagner; La mer, trois esquisses symphoniques pour orchestre (1903-1905), de Claude Debussy; as Songs of the Sea (1904), de Charles Villiers Stanford; a Sea Pictures (1899), de Edward Elgar; e a A Sea Symphony (1903-1909) de Ralph Vaughan Williams.  En 1946 o compositor francés Charles  Trenet grava o tema titulado La mer, que supuxo o seu maior éxito, e que tivo numerosas versións (máis de catrocentas).

Como símbolo, o mar desempeñou durante séculos un papel na literatura, na poesía e nos soños. Ás veces aparece alí como un fondo suave, pero a miúdo introduce temas como as tormentas, os naufraxios, as batallas, as dificultades e desastres, a carreira das esperanzas ou a morte. No seu poema épico a Odisea, escrito no século VIII a. C., Homero describe a viaxe de dez anos do heroe grego Odiseo que loita por regresar a casa a través dos numerosos perigos do mar despois da guerra descrita na Ilíada. O mar é un tema recorrente nos poemas haiku do poeta xaponés do período Edo Matsuo Basho (松尾 芭蕉) (1644-1694). Na literatura moderna, Joseph Conrad escribiu novelas inspiradas no mar, extraídas da súa experiencia no mar, Herman Wouk e Herman Melville. Nas obras do psiquiatra Carl Jung, o mar simboliza o inconsciente colectivo e persoal na interpretación dos soños, e as profundidades do mar simbolizan as profundidades da mente inconsciente. Aínda que a orixe da vida na Terra aínda é un tema de debate, a científica e escritora Rachel Carson, no seu galardoado libro de 1951 The Sea Around Us, escribiu: «É unha situación curiosa que o mar, de onde a vida xurdiu primeiro, agora vexase ameazado polas actividades dunha forma desa vida. Pero o mar, aínda que cambiado dunha maneira sinistra, seguirá existindo: a ameaza é máis ben a vida mesma».

O mar aparece como obxecto nalgúns dos ensaios da  historiografía, por exemplo: La Mer de Jules Michelet ou en La Méditerranée et le Monde Méditerranéen a l'époque de Philippe II (O Mediterráneo e o mundo mediterráneo na época de Filipe II) (1946) de Fernand Braudel. Di Michelet: «Moito antes de albiscarse o mar, óese e adivíñase o temible elemento. Primeiro un rumor afastado, xordo e uniforme. Aos poucos cesan todos os ruídos dominados por aquel. Non tarda en notarse a solemne alternativa, a volta invariable da mesma nota, forte e profunda, que corre máis e máis, e brama».

As Lunar maria son vastas chairas basálticas na Lúa que se chamaron mares porque os primeiros astrónomos así se referían a eles, pensando que estes eran corpos de auga.

Asúmese que hai auga líquida baixo a superficie de moitas lúas, máis marcadamente en Europa, unha lúa de Xúpiter.

Considérase que nun pasado remoto existiu auga líquida na superficie de Marte, e suponse que varias bacías de Marte son antigos mares agora secos.

Tamén se pensa que hai hidrocarburos en estado líquido na superficie de Titán, a pesar de que se poden considerar máis lagos que mares. A distribución desas rexións líquidas será mellor comprendida despois da chegada da sonda Cassini-Huygens.

O termo mar tamén se usa na física cuántica, en concreto o mar de Dirac, que é unha interpretación dos estados de enerxía negativa que inclúe o baleiro.




#Article 118: Materia (278 words)


En física, a materia (do latín materia 'substancia física') é calquera cousa que posúe masa, ocupa espazo e está suxeita a inercia. A materia é aquilo que existe, aquilo que forma as cousas e que pode observarse como tal; está sempre constituída de partículas elementais con masa non nula (como os átomos, e en escala menor, os protóns, neutróns e electróns).

En filosofía, a materia é obxecto de estudos da ontoloxía, a disciplina que se preocupa en responder basicamente á pregunta Que existe?, sendo definida nalgúns sistemas filosóficos como manifestación da realidade, en oposición á idea.

De acordo cos descubrimentos da física do século XX, tamén se pode definir materia como enerxía vibrando en baixa frecuencia. A concepción de materia en oposición a enerxía, que perduraba na Física desde a Idade Media, perdeu un pouco do sentido co descubrimento (anunciado en teoría por Albert Einstein) de que a materia era unha forma de enerxía.

Poden existir tres estados de agregación da materia, que varían conforme á temperatura e a presión á que se somete un corpo: o estado sólido, que é cando as partículas elementais se atopan fortemente ligadas, e o corpo posúe tanto forma como volume definidos; o estado líquido, no cal as partículas elementais están unidas máis debilmente que no estado sólido, e no cal o corpo só posúe volume definido; e o estado gasoso, no cal as partículas elementais se atopan moi debilmente ligadas, non tendo o corpo nin forma nin volume definidos (como o gas, que ocupa todo o recipiente).

Existen dous tipos de propiedades, as propiedades xerais que están presentes en tódolos tipos de materia e as propiedades específicas que distinguen as substancias.




#Article 119: Máquina (554 words)


Unha máquina é un dispositivo que transforma unha forma de enerxía noutra e forma un conxunto independente de mecanismos deseñados co obxectivo de realizar unha ou máis tarefas determinadas. Unha máquina pode ser ou non automática ou intelixente, por exemplo, conter ou non elementos eléctricos, electrónicos, hidráulicos, etc. Algunhas poden recibir nomes concretos segundo o seu uso ou obxecto, tales como máquina de afeitar, máquina de coser, máquina de lavar, máquina de escribir, máquina de retratar, máquina de calcular, máquina de picar carne, máquina de cortar embutidos, máquina de facer churros, máquina de segar, máquina de imprimir, etc.

As máquinas clasifícanse en función dos tipos de enerxía que manexan:

A palabra máquina deriva da palabra latina machina, que provén do grego (dórico μαχανά makhana, xónico   artefacto, , motor, unha derivación de (  medio, expediente, remedio).

Un sentido máis amplo da tea, a estrutura atópase no latín clásico, pero non na lingua grega.

Este significado atópase a finais do francés medieval e adoptouse a partir dos franceses en inglés a mediados do século XVI.

No século XVII, o vocábulo tamén podía significar esquema ou diagrama, un significado agora expresado polo derivado maquinación. O significado moderno desenvolveuse a partir da aplicación especializada do termo aos motores empregados no teatro isabelino e para máquinas de asedio militar, tanto a finais do século XVI como a principios do XVII. O Oxford English Dictionary traza o significado moderno formal para Léxico Technicum (John Harris, 1704), que conta con:

Talvez o primeiro exemplo dun dispositivo feito polo home deseñado para administrar o poder é a machada de man, feita facendo achas o pedernal para formar unha cuña. Unha cuña é unha máquina simple que transforma a forza lateral e o movemento da ferramenta nunha forza de separación transversal e o movemento da peza de traballo.

A idea dunha máquina simple orixinouse co filósofo grego Arquímedes arredor do século terceiro antes de Cristo, que estudou as máquinas simples: panca, polea e parafuso. El descubriu o principio da vantaxe mecánica da panca. Filósofos gregos posteriores definen as clásicas cinco máquinas simples (excluíndo o plano inclinado) e foron capaces de calcular máis ou menos a súa vantaxe mecánica. Herón de Alexandría na súa Mecánica de traballo enumera cinco mecanismos que poden establecer unha carga en movemento: panca, eixe, polea, cuña e parafuso, e describe a súa fabricación e usos. Porén, a comprensión dos gregos limitábase á estática (o equilibrio de forzas) e non incluíu a dinámica (o equilibrio entre a forza e a distancia) ou o concepto de traballo.

Durante o Renacemento a dinámica das potencias mecánicas, como se chamaba as máquinas simples, comezou a ser estudada dende o punto de vista da cantidade de traballo útil que podían realizaren, o que levou finalmente ao concepto de traballo mecánico. En 1586 o enxeñeiro flamengo Simon Stevin derivou a vantaxe mecánica do plano inclinado, e incluíuno coas outras máquinas simples. A teoría dinámica completa de máquinas simples foi elaborado por Galileo Galilei en 1600 en Le Meccaniche (Sobre la Mecánica). Foi o primeiro en comprender que as máquinas simples non crean enerxía, só se limitan a transformala.

As regras clásicas da fricción de esvaramento nas máquinas foron descubertas por Leonardo da Vinci (1452-1519), pero permaneceron inéditas nos seus cadernos e foron redescubertas por Guillaume Amontons (1699) e foron desenvolvida por Charles-Augustin de Coulomb (1785).




#Article 120: Medicina (762 words)


A medicina é a área do coñecemento humano ligada ao mantemento e restauración da saúde. É, nun sentido amplo, a ciencia e a práctica da prevención e da cura das doenzas humanas. É a área de actuación do profesional formado nunha facultade de medicina.

Porén, non soamente a medicina contribúe para a cura do doente, senón que existen outra serie de disciplinas relacionadas coa saúde, tales como a Farmacia e Bioquímica (que produce e estuda os medicamentos e realiza exames de laboratorio), a Nutrición (que estuda a acción dos alimentos ou a falta deles sobre o corpo humano), a Psicoloxía (que estuda as alteracións emocionais e de comportamentos), a Enfermaría (que estuda e axe nos coidados do enfermo), a Fisioterapia (que axe no sentido de retornar os pacientes ao máis próximo posíbel do seu estado motor anterior e realizando a reeducación postural global) entre outros.

Segundo a Organización Mundial da Saúde, saúde non só a ausencia de doenza. É moito máis que iso, é o completo benestar social e económico do individuo. Ese é un dos motivos de estar a medicina tan intrínseca e historicamente ligada á política.

A medicina tivo os seus comezos na prehistoria, a cal tamén ten o seu propio campo de estudo coñecido como Antropoloxía médica; utilizábanse plantas, minerais e partes de animais, na maioría das veces estas substancias eran utilizadas en rituais máxicos por chamáns, sacerdotes, magos, bruxos, animistas, espiritualistas ou adiviños.

Os datos antigos encontrados mostran a medicina en diferentes culturas como a medicina Āyurveda da India, o antigo Exipto, a antiga China e Grecia.

Considérase que Hipócrates foi o pai da medicina. Viviu cerca de 300 anos antes de Cristo e deixou un legado ético e moral válido ata hoxe. Precursor do pensamento científico, procuraba detalles nas doenzas dos seus pacientes para chegar a un diagnóstico, prescindindo de explicacións sobrenaturais a pesar da limitación do coñecemento da época. Aínda antes da era cristiá, Asclepíades de Bitinia tentou conciliar o atomisto de Leucipo e Demócrito coa práctica médica.

No primeiro século de era cristiá, Claudio Galeno, outro médico grego, fixo contribucións substanciais (baseándose en experiencias con animais) para o desenvolvemento da medicina.

Despois de 750 d.C. os musulmáns traduciron os traballos de Galeno e Aristóteles ó árabe polo cal os doutores Islámicos introducíronse na investigación médica. Cabe mencionar algunhas figuras islámicas importantes como Avicenna que xunto con Hipócrates tamén é mencionado como pai da medicina, Abulcasis o pai da cirurxía, Avenzoar o pai da cirurxía experimental, Ibn al-Nafis pai da fisioloxía circulatoria, Averroes e Rhazes chamado pai da pediatría.

Na Idade Media os relixiosos asumiron o control da arte de curar a través de medicamentos e deixaron para os barbeiros, que xa lidaban coa navalla, a arte de drenar abscesos e retirar pequenas imperfeccións da pel. A formación de secrecións purulentas era considerada normal e saudábel. Xa para finais da Idade Media posterior á peste negra, importantes figuras médicas emerxeron de Europa como William Harvey e Grabiele Fallopio.

En 1865, Louis Pasteur presentou a teoría que as infeccións eran causadas por seres vivos. Foi el o inventor do proceso de pasteurización, moi utilizado no leite. Lister, en 1865, aplicou pola primeira vez unha solución antiséptica nun paciente con fracturas complexas, con efecto profiláctico na infección. Iniciouse unha nova era. En 1928 Alexander Fleming descubriu a penicilina ao observar que as colonias de bacterias non crecían ao redor do mofo dalgunhas placas de cultivo. Xorde unha nova era: a dos antibióticos, que permitiu aos médicos curaren infeccións antes consideradas mortais. A evolución desde entón non parou. A eterna loita do home contra a morte entrou nunha nova etapa, cada vez máis moderna.

A Medicina ten dous aspectos: é unha área de coñecemento (isto é, unha ciencia) e é unha área de aplicación dese coñecemento (as profesións médicas). Podemos considerar dúas grandes areas na práctica profesional, a medicina, que trata das doenzas dos seres humanos, e a veterinaria, que trata das doenzas das outras especies de animais. A Medicina baseada en evidencias é unha tentativa de ligar eses dous aspectos (ciencia e práctica) a través do uso do método científico, buscando a través de técnicas e investigacións científicas o mellor tratamento para un determinado paciente.

Ás veces, pode ser difícil distinguir entre ciencia e profesión en Medicina. Diferentes ramas especializadas da Medicina estúdanse como ciencias básicas especializadas e polas correspondentes profesións médicas, igualmente especializadas, que lidan con órganos, sistemas orgánicos e as súas doenzas. As ciencias básicas da medicina frecuentemente son as mesmas doutras áreas da ciencia como a bioloxía, a física, a ciencia veterinaria e a química.




#Article 121: Mitoloxía (650 words)


A mitoloxía é o conxunto de lendas e mitos que pertencen á tradición dun pobo, dunha civilización ou dunha relixión, e que explican a súa natureza, a súa historia e os seus costumes.

Como unha colección de historias, a mitoloxía é unha parte vital de calquera cultura. Existen varias orixes dos mitos, como a personificación da natureza, a personificación e explicación de fenómenos ou a esaxeración de feitos históricos. Malia que o termo é complexo polo seu significado implícito, o proceso de creación dunha mitoloxía non se adscribe só a prácticas primitivas, senón que abrangue tamén historias contemporáneas, lendas urbanas e os mitos ficticios creados por novelas e banda deseñada de fantasía. A mitoloxía dunha cultura colectiva axuda a xerar identidade e pertenza de grupo, compartir experiencias relixiosas, modelos de comportamento e aprender leccións de moral.

O estudo dos mitos data da antigüidade. As clasificacións dos mitos gregos de Evémero, o Fedro de Platón, e Sallustius foron desenvolvidas polos neoplatonistas e revividos polos mitógrafos do Renacemento. A mitoloxía comparada do século XIX reinterpretou o mito como unha contraparte primitiva e errada da ciencia (E. B. Tylor), a disease of language (Max Müller), ou unha malinterpretación do rito máxico (James Frazer).

Algunhas teorías actuais rexeitaron o conflito entre o valor do mito e do pensamento racional, vendo os mitos, mais que inexactos feitos históricos, como expresións para un entendemento xeral das verdades psicolóxicas, culturais e sociais.

o termo grego mythologia está composto de dúas palabras:

O termo mitoloxía pode facer referencia á ciencia do estudo dos mitos, ou a un conxunto de mitos. O termo mito acotío se emprega coloquialmente para facer referencia a unha historia falsa, mais o uso académico do termo xeral non emite ningún xuízo sobre a súa veracidade ou falsidade. No estudo do folclore, un mito é unha narración sagrada que explica como funciona o mundo e como a humanidade chegou a ser como é no presente. Moitos especialistas doutras disciplinas do saber humano empregan o termo «mito» de diferentes xeitos. Nun senso moi amplo, a verba pode referirse a calquera historia tradicional.

As personaxes principais nos mitos adoitan ser deuses ou heroes sobrenaturais. Coma as historias sagradas, os mitos adoitan ser aprobados polos gobernantes e os sacerdotes, e estreitamente vinculados coa relixión. Na sociedade na que pervive o mito, é xeralmente considerado como un relato verdadeiro do mundo pasado remoto. De feito, moitas sociedades teñen dúas categorías da narrativa tradicional: as historias verdadeiras ou mitos, e as historias falsas ou fábulas. Os mitos acostuman ter lugar nunha época máis primitiva, cando o mundo non conseguira aínda a súa forma actual, e serven para explicar como o mundo adoptou a súa forma actual, e como se estabeleceron as institucións e os tabús.

Mircea Eliade argumentou que unha das funcións máis importantes do mito é a de estabelecer modelos de comportamento, xa que os mitos tamén poden proporcionar unha experiencia relixiosa. Cando se contan ou recrean mitos, os membros das sociedades tradicionais despréndense do presente e volven á idade mítica; deste xeito achéganse ás divindades.

Larui Honk afirma que, nalgúns casos, nunha sociedade recréase un mito nun intento de reproducir as condicións da época primitiva. Por exemplo, recréase a curación realizada por un deus no comezo dos tempos co obxectivo de curar a alguén no presente. Desta forma, Roland Barthes afirma que a cultura moderna explora a experiencia relixiosa. Xa que non é unha tarefa da ciencia ter que definir a moralidade humana, unha experiencia relixiosa é un intento de conectar coa percepción dun pasado moral, que está en contraste co presente tecnolóxico.

Joseph Campbell define nos mitos catro funcións básicas: a función mística, que experimentou a sorpresa do universo; a función cosmolóxica, que explica a forma do universo; a función sociolóxica, que representa o apoio e a validación dunha determinada orde social; e, para rematar, a función pedagóxica, de como vivir unha vida humana en calquera circunstancia.




#Article 122: Música (854 words)


A música (do grego: μουσική [τέχνη] - mousikē [téchnē], a arte das musas) é, segundo a definición tradicional do termo, a forma de arte consistente en combinar lóxica e sensibelmente os sons e silencios coa finalidade de crear unha determinada sensación ou emoción no oínte. De todos xeitos, desde hai varias décadas a definición do concepto de música volveuse máis complexa, debido a que destacados compositores realizaron experiencias que, se ben son musicais, traspasan os límites da definición desta arte.

A creación, a execución, a importancia e incluso a definición da música varían de acordo coa cultura e o contexto social. A música abarca desde composicións estritamente organizadas, ata a música baseada na improvisación. A música pode dividirse en xéneros e subxéneros, a pesar de que as liñas divisorias e as relacións entre os xéneros son a miúdo moi sutís, ás veces abertas á interpretación individual, e en ocasións polémicas.

A música, como toda manifestación artística, é un produto cultural. Porén, pode utilizarse con intención artística ou mesmo estética, para fins comunicativas, para entretemento, ou con propósitos cerimoniais ou relixiosos, ademais de ser utilizada por moitos compositores exclusivamente como instrumento para o estudo académico.

Atendendo ás profundas raíces da súa historia, a música enténdese coma unha práctica cultural que pode posuír ou non unha dimensión artística, pero que consiste nunha combinación deliberada de sons e silencios.

De todos xeitos, as definicións parten do seo dunha cultura, polo que o sentido das expresións musicais vese afectado por cuestións múltiples (psicolóxicas, sociais, culturais e históricas). Deste xeito, xorden moitas e moi diversas definicións que poden ser válidas no momento e contexto de expresar o que se entende por música.

A definición máis amplamente aceptada refírese a concibir a música como sonoridade organizada (segundo unha formulación perceptíbel, coherente e significativa). Esta definición parte de que, naquilo ao que en consenso se pode denominar música, pódense percibir certos patróns do fluxo sonoro en función de como as propiedades do son son aprendidas e procesadas polos seres humanos e demais animais (aves e insectos tamén producen e comprenden a súa música).

Tradicionalmente existiu unha división entre son e ruído, considerándose sons aqueles estímulos percibidos de altura definida (unha frecuencia, calquera que esta fose) e ruído ou de altura indefinida, pertencendo só o son ao dominio da música. Isto cambiou coa música concreta e hoxe considérase que todo o que se ouve pode ser música.

Poderíase dicir que a música é a arte de ordenar os sons no tempo.

A música está composta de dous elementos básicos: sons e silencios.

O son é a sensación percibida polo oído, que recibe as variacións de presión xeradas polo movemento vibratorio dos corpos sonoros, e que se transmite xeralmente polo medio que os separa a ambos (oído e corpo sonoro), que normalmente é o ar. A ausencia perceptíbel de son é o silencio. Este é relativo, xa que o silencio absoluto non se dá na natureza ao haber atmosfera.

O son conta con catro parámetros fundamentais: a altura, a duración, a intensidade e mailo timbre.

A organización coherente dos sons e silencios (segundo unha forma de percepción) danos os principios fundamentais da música, que son a melodía, a harmonía e mailo ritmo. A maneira en que se definen e aplican estes principios varía segundo a cultura, e o momento histórico.

Os primeiros intentos de formalizar unha teoría musical remóntanse a máis de 2.000 anos antes da nosa era. Ling-Lun Knei sistematizou en China unha escala pentáfona que tiña como alicerce as relacións 2/1 e 3/2, ou sexa, os intervalos de oitava e quinta. A maioría dos sistemas musicais coñecidos son semellantes a este.

Os gregos desenvolveron o sistema progresivo de quintas e, ao lle engadiren cordas á lira, estableceron un sistema de sete notas. Este sistema mantívose no mundo occidental e perdurou até os nosos días, converténdose no alicerce fundamental das estruturas musicais propias da nosa cultura. De entre as achegas máis relevantes que a melloraron destacan as dos teóricos Holder, Zarlino ou Dlezeunue e, fundamentalmente, a consolidación da escala temperada (gama que unifica o bemol e a díese e crea unha escala de doce notas a intervalos iguais).

Todas as culturas teñen manifestacións musicais. Incluso demostrouse que as baleas comunícanse grazas a unha linguaxe sonora que poderiamos chamar musical ao igual que a maioría das aves, o que suxire unha posible orixe filoxenética común.

A música está ligada a un grupo social e aos seus acontecementos, e é expresión destes últimos. Estes acontecementos non son universais, e polo tanto non podemos afirmar que a música sexa universal, polo menos no que ao seu contido, significado e interpretación se refire. Por exemplo, é probábel que as obras de Mozart carezan de sentido musical para un indíxena, quen entende a música a partir de estruturas psíquicas diferentes ás do mundo occidental.

O compositor (creador de música) delega no intérprete (emisor) a execución das súas obras que en ocasións, transmiten na música determinados feitos e sentimentos a través dunha secuencia de sons. Tamén existes culturas musicais que non teñen en conta a separación occidental entre creador e intérprete, xa que a música é principalmente improvisada.




#Article 123: Medio de comunicación (128 words)


Un medio de comunicación é un centro emisor a través do cal se transmiten sinais mediante un código. Teñen unha difusión pública, que fai que transmitan simultaneamente a mesma información a un gran número de persoas.

Pódense diferenciar varios tipos de medios de comunicación, entres os cales se atopan:

Cada unha das variantes de medios de comunicación que na actualidade están en funcionamento foi unha nova achega á maneira de como o ser humano se comunica cos seus semellantes. Para a historia destes a aparición da imprenta foi un punto de inicio, a partir do cal xurdiron no mundo os primeiros xornais.

Igualmente, a aparición de cada un dos medios de comunicación masiva que hoxe en día se coñecen, significaron no seu momento unha revolución para a humanidade.




#Article 124: Masa (479 words)


A masa  é unha propiedade dos obxectos físicos que, basicamente, mide a cantidade de materia. É un concepto central na mecánica clásica e disciplinas afíns, expresando a magnitude que, para un corpo determinado, indica a proporción entre forza e aceleración. No Sistema Internacional de Unidades mídese en quilogramos.

Estritamente, a masa refírese a dous conceptos:

Demostrouse experimentalmente que a masa inercial e a masa gravitacional son equivalentes (con toda a precisión que podemos chegar a conseguir), se ben son conceptualmente moi distintas.

A masa inercial vén determinada pola Segunda e Terza Lei de Newton (véxase Mecánica Clásica). Dado un obxecto cunha masa inercial coñecida, pódese obter a masa inercial de calquera outro facendo que exerzan unha forza entre si. Conforme á Terceira Lei de Newton, a forza experimentada por cada un será de igual magnitude e senso oposto. Isto permite estudar canta resistencia presenta cada obxecto a forzas aplicadas de xeito similar.

Dados dous corpos, A e B, con masas inerciais mA (coñecida) e mB (que se desexa determinar), na hipótese de que as masas son constantes e que ambos os corpos están illados doutras influencias físicas, de xeito que a única forza presente sobre A é a que exerce B, denominada FAB, e a única forza presente sobre B é a que exerce A, denominada FBA, de acordo coa Segunda Lei de Newton:

onde aA e aB son as aceleracións de A e B, respectivamente. É necesario que estas aceleracións non sexan nulas, é dicir, que as forzas entre os dous obxectos non sexan iguais a cero. Unha forma de logralo é, por exemplo, facer colidir os dous corpos e efectuar as medicións durante o choque.

A Terceira Lei de Newton afirma que as dúas forzas son iguais e opostas:

Substituíndo nas ecuacións anteriores, obtense a masa de B como

Así, o medir aA e aB permite determinar mA en termos mB, que era o buscado. Obsérvese que o requisito que aB sexa distinto de cero fai que esta ecuación quede ben definida.

No razoamento anterior supúxose que as masas de A e B son constantes. Trátase dunha suposición fundamental, coñecida como a conservación da masa, e baséase na hipótese de que a materia non pode ser creada nin destruída, só transformada (dividida ou recombinada). É ás veces útil, porén, considerar a variación da masa do corpo no tempo: por exemplo a masa dun foguete decrece durante o seu lanzamento. Esta aproximación faise ignorando a materia que entra e sae do sistema. No caso do foguete, esta materia corresponde ao combustíbel que se expulsa; se tivéramos que medir a masa conxunta do foguete e do combustíbel, comprobaríamos que é constante.

Considérense dous corpos A e B con masas gravitacionais MA e MB, separados por unha distancia |rAB|. A Lei da Gravitación de Newton di que a magnitude da forza gravitatoria que cada corpo exerce sobre o outro é




#Article 125: Magnitude física (337 words)


Unha magnitude física e unha propiedade dos sistemas físicos susceptible de ser medida e expresada mediante un número e unha unidade, e coa cal se pode establecer relacións cuantitativas.

A técnica por medio da cal se asigna un número a unha propiedade física, como resultado dunha comparación de dita propiedade con outra similar tomada como patrón, a cal se adoptou como unidade, denomínase medición.

Resulta fundamental establecer unha única unidade de medida para unha magnitude dada, de forma que poida ser comprendida pola xeneralidade das persoas. A agrupación de unidades para as magnitudes físicas forma un sistema de unidades.

As magnitudes físicas poden ser clasificadas seguindo diferentes criterios:

Unha magnitude extensiva é a que depende da cantidade de substancia que ten o corpo ou sistema. As magnitudes extensivas son aditivas. Se consideramos un sistema físico formado por dúas partes ou subsistemas, o valor total dunha magnitude extensiva resulta ser a suma dos seus valores en cada unha das dúas partes. Exemplos: a masa e o volume dun corpo ou sistema, a enerxía dun sistema termodinámico etc.

Unha magnitude intensiva é aquela cun valor que non depende da cantidade de materia do sistema. As magnitudes intensivas teñen o mesmo valor para un sistema que para cada unha das súas partes consideradas como subsistemas. Exemplos: a densidade, a temperatura e a presión dun sistema termodinámico en equilibrio. 

En xeral, o cociente entre dúas magnitudes extensivas dá como resultado unha magnitude intensiva. Exemplo: masa dividido entre volume representa a densidade.

O Sistema Internacional de Unidades baséase en dous tipos de magnitudes físicas, as sete que toma como fundamentais (lonxitude, tempo, masa, intensidade de corrente eléctrica, temperatura, cantidade de substancia e intensidade luminosa) e as derivadas, que son as restantes e que poden ser expresadas cunha combinación matemática das anteriores.

Unha vez definidas as magnitudes que se consideran básicas, as demais resultan derivadas e pódense expresar como combinación das primeiras.

Unidades derivadas frecuentes son superficie, volume, velocidade, aceleración, densidade, frecuencia, forza, presión, traballo, calor, potencia, carga eléctrica, diferenza de potencial etcétera.




#Article 126: Maceira (718 words)


A maceira (Malus domestica) cultívase desde hai máis de 15.000 anos. A súa orixe parece estar no Cáucaso e as ribeiras do mar Caspio. Foi traída a Europa polos romanos e na actualidade existen unhas 1.000 especies, como resultado de diferentes hibridacións entre especies silvestres. Tamén recibe en Galiza os nomes dialectais de macira, maciñeira e mazaira.

Un dos seus antepasados silvestres é Malus sieversii (non ten nome común), árbore aínda existente nas montañas da Asia central, no sur de Casaquistán, Kirguizistán, Taxiquistán e Xinjiang (provincia da China).

Os investigadores están traballando con esta especie, xa que é resistente a moitas enfermidades e pestes, para crear maceiras domésticas máis vigorosas.

Crese que houbo outras que contribuíron ao xenoma das maceiras domésticas, como Malus baccata e Malus sylvestris, pero non existen evidencias disto en antigas maceiras cultivadas. Estas e outras especies de Malus estanse utilizando en programas de cultivo para desenvolver árbores susceptíbeis de crecer en climas desfavorábeis para Malus domestica, principalmente para incrementar a tolerancia ao frío.

É unha árbore de mediano tamaño (12 m de altura), caducifolio, de copa redondeada, aberta e numerosas ramas que se dispoñen case en horizontal. Posúe follas ovaladas, suavemente dentadas nos bordos e de forte cor verde con pubescencia no envés. Ao esmagalas despiden un agradábel recendo.

As bonitas flores (tamén aromáticas) teñen unha corola con 5 pétalos brancos, arredondados, frecuentemente veteados de vermello ou rosa e son penduculadas. Xorden agrupadas en acios de entre tres e seis unidades das pólas novas laterais formando corimbos. Son hermafroditas, con cáliz de cinco sépalos e numerosos estames amarelos. A maciñeira florece na primavera antes da aparición anual das súas follas. O froito que se desenvolve a partir deste pedúnculo floral que se volve carnoso é a mazá. De pel verde amarela ou vermella, é suave e brillante. A súa polpa é auguenta e doce e contén sementes. A mazá acostuma madurar contra o outono. A mazá da maceira brava diferénciase por unha cor verde amarelada na súa pel e de sabor agre.

As plantacións de maceiras conséguense plantando árbores de 2 ou 3 anos. Normalmente adquírense en viveiros, onde son cultivados por enxerto (de escudete, coroa ou incrustación). Os rizomas, que son producidos por semente ou clonados utilizando tecido de cultivo ou porbaixas, déixanse medrar durante 1 ano. Cando a nova árbore está preparada, córtase un vástago obtido da especie cultivada desexada e enxértase, acurtando o toro e eliminando as ramas superiores do portaenxertos. Co tempo, as dúas seccións crecen xuntas, dando os froitos da especie que prestou o seu vástago.

As maceiras son relativamente indiferentes ás condicións do solo e poden crecer en distintas condicións de acidez (PH) e niveis de fertilidade. Porén, necesitan un solo ben drenado, polo que os demasiado compactos ou as zonas chas deberían alixeirarse con area para evitar o encharcamento do sistema radicular. Precisan de certa protección contra o vento e non se deben plantar en zonas proclives a xeadas primaverais tardías.

A maceira, igual que moitas outras árbores froiteiras, necesita a axuda de insectos para a polinización. O pole da flor dunha árbore fecunda a flor doutra árbore. Pero como o pole da maceira é pesado, o vento non pode transportalo como ocorre coas herbas, por exemplo. Son as abellas as que se van encargar deste transporte.

A flor da maceira segrega néctar, unha substancia doce que encontramos no fondo da flor: a abella aliméntase deste néctar. Pero de paso que vai buscar o néctar, tamén recolle pole que recobre o seu corpo. Ao libar a flor seguinte, a abella deposita algúns grans de pole sobre o pistilo: a polinización xa tivo lugar e a flor poderá formarse.

Nalgunhas ocasións, un arboricultor pide a un apicultor que coloque colmeas na súa plantación: a polinización ten lugar correctamente e a colleita é máis abundante.

As maceiras son propensas a un comportamento bianual. Se non se aclarea cando a árbore mostra unha excesiva colleita é posíbel que floreza moi pouco no ano seguinte. Esta práctica axuda a que produza unha módica colleita anualmente.

É unha árbore moi estendida polo seu uso ornamental e polos seus froitos. A súa madeira dura e con lixeiro brillo úsase na artesanía.

Pumar, pomar, mazaqueiro, mazaneiro, mazanceira, mazairo, mazaira, mazagüeiro, mazaeiro, mazaeira, manzaneiro, manzaneira, manzanairo, manzaeiro, manciñeira, macira, maciñeira, macieira, macera, maceiro e maceira.




#Article 127: Musas (2306 words)


Para o xénero de plantas bananeiras véxase Musa (planta).
Para o militar musulmán véxase Musa ibn Nusayr.

Na mitoloxía grega as musas (en grego Μοῦσαι Mousai) eran, segundo os escritores máis antigos, as deusas inspiradoras da música e, segundo as nocións posteriores, divindades que presidían os diferentes tipos de poesía, así como as artes e as ciencias. Orixinalmente foron consideradas ninfas inspiradoras das fontes, preto das cales eran adoradas, e levaron nomes diferentes en distintos lugares, ata que a adoración tracio-beocia das nove Musas estendeuse dende Beocia ao resto das rexións de Grecia e ao final quedaría xeralmente establecida.

Aínda que na mitoloxía romana terminaron sendo identificadas coas Camenas, ninfas inspiradoras das fontes, en realidade pouco tiñan que ver con elas.

A xenealoxía das Musas non é a mesma en tódalas fontes. A noción máis común é que eran fillas de Zeus, rei dos olímpicos, e Mnemósine, deusa da memoria, e que naceron en Pieria (Tracia), ao pé do monte Olimpo, polo que ás veces se lles chamaba Piérides, pero algúns autores como Alcmán, Mimnermo e Praxila considerábanas máis primordiais, fillas de Urano e Gaia. Pausanias explica que había dúas xeracións de Musas, sendo as primeiras e máis antigas fillas de Urano e Gaia e as segundas de Zeus e Mnemósine.

Outras versións afirmaban que eran fillas:

Considerábase a Eufeme ama de cría das Musas e ao pé do monte Helicón a súa estatua aparecía xunto á de Lino.

Por Pausanias sabemos que orixinalmente se adoraba a tres Musas no monte Helicón en Beocia: Meletea (“meditación”), Mnemea (“memoria”) e Aedea ou Aoide (“canto”, “voz”). Dicíase que o seu culto e nomes foran introducidos por ver primeira por Efialtes e Oto. Xuntas formaban o retrato completo das precondicións para a arte poética nas prácticas relixiosas.

Tamén se recoñecía a tres en Sición, onde unha delas levaba o nome de Polimatía, e en Delfos, onde os seus nomes eran idénticos aos das tres cordas da lira, é dicir, Nete, Mese e Hípate, ou Cefiso, Apolonis e Boristenis, que eran os nomes que as caracterizaban con fillas de Apolo.

Como fillas de Zeus e Plusia áchanse menciones a catro Musas: Telxínoe (“deleite do corazón”), Aedea, Arque (“comezo”) e Meletea. Algunhas fontes, nas que outra vez son consideradas fillas de Píero, mencionan sete musas: Neilo, Tritone, Asopo, Heptapora, Achelois, Tipoplo e Rhodia, e para rematar outras mencionan oito, que tamén se di que era o número recoñecido en Atenas.

Ao final terminaría consolidándose en toda Grecia o número de nove Musas. Homero menciona unhas veces a unha Musa (singular) e outras a unhas Musas (plural), pero só unha vez (A Odisea XXIV.60) di que eran nove, pero non menciona ningún dos seus nomes. Hesíodo (Teogonía 77 e sig.) é o primeiro que dá os nomes das nove, que a partir de entón pasaron a ser recoñecidos. Plutarco afirma que nalgúns lugares as nove eran chamadas polo nome común de Mneiae, “recordos”.

As nove musas canónicas son:

Malia a estendida crenza, non había correlación entre as artes tradicionais (que por outra banda eran seis) e as Musas, sendo tal asociación unha innovación posterior.

Nas obras de arte máis antigas atópanse só tres Musas e os seus atributos son instrumentos musicais, tales como a frauta ou a lira.

Na arte romana, renacentista e neoclásica, cada unha das noves Musas recibían ao ser representadas en esculturas ou pinturas atributos e actitudes diferentes, en función da disciplina artística ou científica coa que eran asociadas, o que permitía distinguilas:

Nalgunhas representacións as Musas aparecen con plumas sobre as súas cabezas, aludindo á competición coas Sirenas. Tamén aparecían en ocasións acompañadas de Apolo.

Nos poemas homéricos considérase ás Musas deusas da música e a poesía que viven no Olimpo (A Ilíada ii.484). Alí cantan alegres cancións nas comidas dos deuses (A Ilíada I.604, Himno a Apolo Pitio 11), e no funeral de Patroclo cantaron queixumes (A Odisea XXXIV.60; comp. Píndaro, Ístmicas VIII.126).

O poder que se lles atribúe con máis frecuencia é o de traer á mente do poeta mortal os acontecementos que ha de relatar, así como outorgarlle o don do canto e darlle elegancia ao que recita (A Ilíada II.484, 491, 761, A Odisea I.14, VIII.63 e sig., 481, 488; Eustaquio, Sobre Homero p. 259). Non hai razón para dubidar de que os poetas máis antigos eran sinceros na súa invocación ás Musas e que realmente se crían inspirados por elas, pero en épocas posteriores, do mesmo xeito que na actualidade, tal invocación é unha mera imitación. (Véxase Funcións na literatura.)

Como os poetas e os bardos obtiñan o seu poder das Musas, e aínda que a idea máis xeral é que, como as demais ninfas, eran divindades virxinais, algúns eran con frecuencia chamados os seus discípulos ou fillos (Hom. Od. VIII.481, Hymn. in Lun. 20; Hes. Theog. 22; Pind. Nem. iii.1; Serv. ad Virg. Georg. ii.476):

Da estreita relación existente en Grecia entre a música, a poesía e a danza pode tamén inferirse que unha das ocupacións das Musas era o baile. Como eran adoradas no monte Helicón, asociábanse con Dioniso e a poesía dramática, e por isto eran descritas como as súas acompañantes, compañeiras de xogo ou aias.

Tamiris, que presumiu de superar ás Musas, foi privada por estas do don que lle outorgou, e castigárona coa cegueira (Hom. IL. II.594 e sig.; Apolodoro I.3 §3). As Sirenas, que igualmente se atreveron a competir con elas, foron privadas das plumas das súas ás, que as propias musas se puxeron como adorno (Eutath. ad Hom. p.85), e as nove fillas de Píero, que presumiron de rivalizar coas Musas, foron transformadas en paxaros (Anton. Lib. 9; Ov. Met. V.300 e sig.).

Ao ser deusas do canto, están naturalmente relacionadas con Apolo, o deus da lira, que como elas instruía aos bardos, e é mencionado con elas mesmo por Homero . En épocas posteriores Apolo é situado en moi estreita relación coas Musas, pois é descrito como o xefe do coro das Musas polo epíteto Μουσαγέτης .

Outra característica máis das Musas é o seu poder profético, que lles pertence en parte porque eran consideradas como ninfas inspiradoras e en parte pola súa relación co deus profético de Delfos. Por iso é polo que instrúen, por exemplo, a Aristeo na arte da profecía .

Apolo era considerado o xefe do coro das Musas. Grazas á intervención destas, levaba a cultura e inspiraba creativamente aos humanos. Viaxaron xuntos en Pegaso esparexendo a cultura e as artes por toda Arcadia.

Marsias era un pastor frixio (noutras versións, un sátiro) que desafiou a Apolo a un concurso de música. Atopara un aulos inventado por Atenea que esta tirara porque lle provocaba inchazón nas súas fazulas. Apolo tocou a súa lira e Marsias a frauta, e ambos tocaron tan ben que nin Midas, ao que invitara como xuíz, nin as Musas puideron decretar un vencedor. Entón Apolo retou a Marsias a tocar o instrumento do revés: el virou a súa lira e tocou, pero o aulos non podía tocarse do revés. Entón as Musas declararon vencedor a Apolo, pero Midas obxectou contra este veredicto. As Musas estaban en maioría e negáronse a ceder. Apolo, para castigar a Marsias pola súa soberbia e audacia ao retar a un deus, atouno a unha árbore e esfolouno vivo, dando o seu sangue orixe ao río Marsias (noutras versións, os faunos, os sátiros e as dríades choraron tanto por el que foron as súas bágoas as que procrearon o río). Seguidamente tocou a cabeza de Midas, e as orellas deste creceron ata seren como as dun burro.

Segundo a lenda, as Piérides eran nove doncelas fillas do rei Píero de Pieria, en Tracia, moi hábiles na arte do canto que, orgullosas do seu talento, desafiaron ás Musas. As ninfas do Parnaso foron nomeadas xuíces, e como era de esperar fallaron a favor das Musas. Estas castigaron ás Piérides transformándoas en pegas, tornando así as súas voces en grallos.

Tras ser asasinado por Dioniso, as Musas recolleron os anacos do cadáver de Orfeo, fillo de Calíope, e soterrárono ao pé do sagrado monte Olimpo, onde se di dende entón que os reiseñores cantan con máis dozura ca en ningún outro lugar.

Tamiris, lendario cantor fillo de Filamón e a ninfa Arxiope, desafiou ás Musas, esixindo, de saír vencedor, unirse sucesivamente coas nove. As Musas venceron, e cegaron a Tamiris.

A palabra grega mousa é un substantivo común ademais dun tipo de deusa: significa literalmente “canción” ou “poema”. A palabra deriva probablemente da raíz indoeuropea *men-, que é tamén a orixe do grego Mnemósine, do latín Minerva, e das palabras mente e museo.

As Musas eran xa que logo as personificacións e as patrocinadoras das representacións de discursos en verso ou musiké (de onde provén «música»), “arte das Musas”. No período arcaico, antes de que os libros estivesen amplamente dispoñibles, isto incluía case tódalas formas de ensino: o primeiro libro grego de astronomía, por Tales, estaba escrito en hexámetros dactílicos, ao igual camoitas outras obras da filosofía presocrática. Tanto Platón como os pitagóricos incluían explicitamente a filosofía como un subxénero de mousike (Estrabón X.3.10). Herodoto, cuxo principal medio de expresión era a recitación pública, chamou a cada un dos nove libros dos seus Historias co nome dunha Musa diferente.

Para o poeta e lexislador Solón (frag. 13), as Musas era «a clave da boa vida», pois traían tanto a prosperidade como a amizade. Solón buscou a perpetuación das súas reformas políticas a través do establecemento da declamación da súa poesía (completada con invocacións ás súas Musas prácticas) por parte de mozos atenienses nos festivais de cada ano.

As Musas son invocadas tipicamente ao principio dun poema ou historia clásica grega. Servían de axuda a un autor, ou como auténtico orador do que o autor non era máis que a voz. Orixinalmente a invocación ás musas era unha indicación de que o orador se movía na tradición poética, de acordo ás fórmulas establecidas.

Dous exemplos clásicos son o libro I de A Odisea de Homero:

e o canto II do Inferno de A Divina Comedia de Dante:

A adoración das Musas sinala orixinalmente a Tracia e Pieria sobre o monte Olimpo, dende onde foi introducida a Beocia, de tal forma que os nomes das montañas, grutas e fontes relacionados co seu culto foron igualmente transferidos do norte ao sur.

Preto do monte Helicón, dicíase que Efialtes e Oto lles ofreceron os primeiros sacrificios, e no mesmo lugar había un santuario coas súas estatuas, as fontes Aganipe e Hipocrene, e sobre o monte Leibethrion, que está relacionado co Helicón, había unha gruta consagrada a elas (Paus. IX.29 §1 e sig., 30 §1, 3; Strab. pp. 410, 471; Serv. ad Virx. Eclog. X.11).

Dicíase que Píero, un macedonio, foi un dos primeiros en introducir a adoración ás nove Musas dende Tracia a Tespias, ao pé do monte Helicón (Paus. IX.29 §2). Alí había un templo e estatuas, e os tespios celebraban un solemne festival das Musas no monte Helicón, chamado “”“”“”“ (Paus. IX.27 §4, 31 §3; Pind. Fragm. p.656, ed. Boeckh; Diod. XVII.16).

O monte Parnaso estaba de igual forma consagrado a elas, coa fonte de Castalia, preto da cal tiñan un templo (Plut. De Pyth. Orac. 17). Dende Beocia, que se converteu xa que logo no centro de adoración das nove Musas, estendeuse máis tarde nas rexións adxacentes e máis distantes de Grecia. Por isto atópase un templo das Musas na Academia de Atenas (Paus. i.30 §2); ofrecíanselles sacrificios en Esparta antes de ir á batalla (iii.17 §5); en Troezene, onde o seu culto foi introducido por Ardalo, ofrecíanselles sacrificios xunto con Hipnos, o deus do soño (Paus. III.31 §4 e sig.); en  Peirene, a fonte de Pegaso, estaba consagrada a elas (Pres. Sae. Prol. 4; Stat. Silv. II.7.1); en Roma tiñan un altar en común con Hércules e posuían un templo en Ambracia adornado coas súas estatuas (Plut. Quaest. Rom. 59; Plin. H.N. XXXV. 36). Os sacrificios que se lles ofrecían consistían en libacións de auga ou leite e de mel (Schol. ad Soph. Oed. Col. 100; Serv. ad Virg. Eclog. VII.21). Os diversos epítetos cos que eran designadas polos poetas proceden na súa maior parte dos lugares que lles estaban consagrados ou nos que eran adoradas, aínda que algúns aluden á dozura das súas cancións.

Cando Pitágoras chegou a Crotón, o seu primeiro consello aos crotonienses foi construír un altar ás Musas no centro da cidade, para impulsar a harmonía cívica e a aprendizaxe.

Os cultos locais ás Musas adoitaban estar asociados con mananciais ou fontes. Ás veces eran chamadas Aganípedas debido á súa relación cunha fonte chamada Aganipe. Outras fontes, chamadas Hipocrene e Pirene eran tamén importantes para as Musas. Tamén eran chamadas ás veces ninfas Corícides ou Coricianas por unha cova no monte Parnaso chamada Coricia.

As Musas eran especialmente veneradas en Beocia (polo que recibían o sobrenome latino de aeonides, fonte”) preto de Helicón, e en Delfos e o Parnaso, onde Apolo chegou a ser coñecido como xefe das Musas.

A adoración ás Musas adoitaba estar tamén relacionada co culto heroico de poetas: tanto a tumba de Arquiloco en Tasos como as de Hesíodo e Tamiris (a quen cegaron) en Beocia albergaban festivais nos cales as declamacións poéticas eran acompañadas de sacrificios ás Musas.

A biblioteca de Alexandría e o seu círculo de investigadores formáronse ao redor dun mousaion (“museo” ou altar das Musas) próximo á tumba de Alexandre Magno.

Moitas figuras da Ilustración buscaron restablecer un «Culto ás Musas» no século XVIII. Unha famosa loxa masónica no París prerevolucionario era chamada Neuf Seurs (“nove irmás”, é dicir, nove Musas), e a ela asistiron Voltaire, Benxamín Franklin, Danton e outros personaxes influentes da época. Un efecto secundario deste movemento foi o uso da palabra museo (orixinalmente, “lugar de culto ás Musas”) para referirse a un lugar destinado á exhibición pública de coñecemento.




#Article 128: Molécula (2918 words)


En química, unha molécula (do novo latín molecula, que é un diminutivo da palabra moles, 'masa') é un grupo eléctricamente neutro e suficientemente estable de polo menos dous átomos nunha configuración definida, unidos por enlaces químicos fortes (covalentes ou iónicos). Neste estrito sentido, as moléculas diferéncianse dos ións poliatómicos. Na química orgánica e na bioquímica, o termo molécula utilízase de maneira menos estrita e aplícase tamén aos compostos orgánicos (moléculas orgánicas) e nas biomoléculas.

Antes, definíase a molécula de forma menos xeral e precisa, como a máis pequena parte dunha substancia que podía ter existencia independente e estable conservando aínda as súas propiedades fisicoquímicas. De acordo con esta definición, podían existir moléculas monoatómicas. Na teoría cinética dos gases, o termo molécula aplícase a calquera partícula gasosa con independencia da súa composición. De acordo con esta definición, os átomos dun gas nobre consideraríanse moléculas aínda que se compoñen de átomos non enlazados.

Unha molécula pode consistir en varios átomos dun único elemento químico, como no caso do osíxeno diatómico (O2), ou de diferentes elementos, como no caso da auga (H2O). Os átomos e complexos unidos por enlaces non covalentes como os enlaces de hidróxeno e os enlaces iónicos non se adoitan considerar como moléculas individuais.

As moléculas como compoñentes da materia son comúns nas substancias orgánicas (e por tanto na bioquímica). Tamén conforman a maior parte dos océanos e da atmosfera. Con todo, un gran número de substancias sólidas familiares, que inclúen a maior parte dos minerais que compoñen a codia, o manto e o núcleo da Terra, conteñen moitos enlaces químicos, pero non están formados por moléculas. Ademais, ningunha molécula típica pode ser definida nos cristais iónicos (sales) ou en cristais covalentes, aínda que estean compostos por celas unitarias que se repiten, xa sexa nun plano (como no grafito) ou en tres dimensións (como no diamante ou o cloruro de sodio ). Este sistema de repetir unha estrutura unitaria varias veces tamén é válida para a maioría das fases condensadas da materia con enlaces metálicos, o que significa que os metais sólidos tampouco están compostos por moléculas identificables. No vidro (sólidos que presentan un estado vítreo desordenado), os átomos tamén poden estar unidos por enlaces químicos sen que se poida identificar ningún tipo de molécula, pero tampouco existe a regularidade da repetición de unidades que caracteriza aos cristais.

A molécula máis sinxela que existe é a de hidróxeno gas, xa que está formada por dous átomos de hidróxeno, que é á súa vez o átomo máis sinxelo que existe por estar formado unicamente por un neutrón, un protón e un electrón xirando ó redor do núcleo formado polos dous primeiros.

As moléculas sofren entre si mesmas interaccións, e poden ser débiles ou fortes, sendo as primeiras debidas á polarización das moléculas debido a unha distribución desigual das cargas dentro dela (véxase forzas de van der Waals ou forzas de London), e son débiles debido a que moitas destas son soamente momentáneas. As segundas son debidas á electronegatividade dalgún dos átomos, que provoca á súa vez unha distribución desigual da carga e as atraccións conseguintes entre as moléculas.
Todas estas interaccións son culpables de moitas das propiedades dos compostos químicos, coma por exemplo do punto de fusión ou de ebulición, que pode resultar máis alto do esperado analiticamente debido a que estas forzas están unindo continuamente ás moléculas que forman o composto.

De maneira menos xeral e precisa, definiuse molécula como a parte máis pequena dunha substancia química que conserva as súas propiedades químicas, e a partir da cal se pode reconstituir a substancia sen reaccións químicas. De acordo con esta definición, que resulta razoablemente útil para aquelas substancias puras constituídas por moléculas, poderían existir as moléculas monoatómicas de gases nobres, mentres que as redes cristalinas, sales, metais e a maioría de vidros quedarían nunha situación confusa.

As moléculas lábiles poden perder a súa consistencia en tempos relativamente curtos, pero se o tempo de vida medio é da orde dunhas poucas vibracións moleculares, estamos ante un estado de transición que non se pode considerar molécula. Actualmente, é posible o uso de láser pulsado para o estudo da química destes sistemas.

As entidades que comparten a definición das moléculas pero teñen carga eléctrica denomínanse ións poliatómicos, ións moleculares ou moléculas ion. Os sales compostos por ións poliatómicos clasifícanse habitualmente dentro dos materiais de base molecular ou materiais moleculares.

As partículas están formadas por moléculas. Unha molécula vén ser a porción de materia máis pequena que aínda conserva as propiedades da materia orixinal.As moléculas atópanse fortemente enlazadas coa finalidade de formar materia. As moléculas están formadas por átomos unidos por medio de enlaces químicos.

A estrutura molecular pode ser descrita de diferentes formas. A fórmula molecular é útil para moléculas sinxelas, como H2O para a auga ou NH3 para o amoníaco. Contén os símbolos dos elementos presentes na molécula, así como a súa proporción indicada polos subíndices.

Para moléculas máis complexas, como as que se atopan comunmente en química orgánica, a fórmula química non é suficiente, e vale a pena usar unha fórmula estrutural ou unha fórmula esqueletal, as que indican gráficamente a disposición espacial dos distintos grupos funcionais.

Cando se queren mostrar variadas propiedades moleculares, ou se trata de sistemas moi complexos como proteínas, ADN ou polímeros, utilízanse representacións especiais, como os modelos tridimensionales (físicos ou representados por computador). Nas proteínas, por exemplo, cabe distinguir entre estrutura primaria (orde dos aminoácidos), secundaria (primeiro pregamento en hélices, follas, xiros...), terciaria (pregamento das estruturas tipo hélice/folla/xiro para dar glóbulos) e cuaternaria (organización espacial entre os diferentes glóbulos).

Segundo o número de átomos as moléculas clasifícanse en:

As moléculas compóñense de electróns e núcleos atómicos. A localización destes últimos na molécula determina a fórmula desenvolvida (a partir da cal se fai a fórmula química). As moléculas de proteínas e determinados compostos sintéticos poden conter centos de miles de átomos. As macromoléculas son un caso a parte.

As moléculas son o obxecto de estudo da teoría da estrutura molecular e a química cuántica. Esta última baséase nos descubrimentos da física cuántica, incluíndo os seus aspectos relativísticos. Outra disciplina emerxente é o deseño de moléculas. Para determinar a estrutura dunha molécula, a ciencia actual dispón dunha gran variedade de ferramentas: a espectroscopia electrónica, a espectroscopia vibratoria, a resonancia magnética nuclear , a resonancia paramagnética electrónica e moitas outras, aínda que os únicos métodos de observación directa son os que se basean na difracción, como a difracción de raios X e a difracción de neutróns.

A maioría das moléculas son demasiado pequenas para ser vistas a primeira ollada, pero hai excepcións. A macromolécula do ADN, así como outros polímeros, poden chegar a ter tamaños macroscópicas. As moléculas que normalmente se utilizan como bloques constituíntes en síntese orgánica teñen unha dimensión que vai duns poucos Å a unhas ducias. As moléculas máis grandes son chamadas macromoléculas.

A molécula máis pequena é o dihidróxeno (H  2 ) que ten un enlace de 0,74 Å. 
A molécula co diámetro maior é a sílica mesoporosa, con 1.000 Å (100 nm).

As interaccións intramoleculares son as forzas que actúan entre átomos dunha mesma molécula e os mantén unidos.

A natureza das enlaces químicos das moléculas foi un misterio ata a chegada da mecánica cuántica, xa que a física clásica era incapaz de explicar a saturación e dirección dos enlaces da valencia. Os fundamentos da teoría dos enlaces químicos foron espostas en 1927 por Walter Heitler e Fritz London, baseándose na molécula máis sinxela, a H2. Desde entón, tanto a teoría como os métodos para estudar mellorárona moito.

Estes son algúns exemplos de enlaces intramoleculares:

Os enlaces químicos que forman as moléculas da inmensa maioría de compostos orgánicos son covalentes. Nos compostos inorgánicos, hai enlaces iónicos e de doador-aceptor, que resultan da interacción entre un par de electróns dos átomos. A enerxía de formación das moléculas a partir de átomos é aproximadamente aditiva. Isto significa que se pode asumir que a enerxía das moléculas é igual á suma das enerxías dos seus enlaces.

Con todo, non sempre é así. Un exemplo de moléculas que non cumpren a regra da aditividade son as moléculas orgánicas planas con enlaces conxugados, é dicir, cunha alternancia de enlaces simples e enlaces múltiples. A forte deslocalización dos estados dos electróns estabiliza a molécula.

Na maioría de casos, o spin total dos electróns de valencia dunha molécula é cero. As moléculas con electróns non apareados (radicais libres como o hidróxeno monoatómico ou o grupo metil, CH3) adoitan ser inestables, xa que cando interaccionan prodúcese unha redución importante de enerxía debido á formación de enlaces covalentes.

A interacción intermolecular é a interacción entre moléculas de carga neutra no espazo. A natureza das interaccións intermoleculares varía segundo a polaridade. Non se soubo gran cousa ata a emerxencia da mecánica cuántica.

As forzas intermoleculares son débiles en comparación coas intramoleculares. Por exemplo, o enlace covalente presente nas moléculas de ácido clorhídrico (HCl) é moito máis forte que as forzas presentes entre as moléculas veciñas, cando as moléculas están o suficientemente preto unhas das outras.

As interaccións de orientación intermoleculares prodúcense entre as moléculas polares, é dicir, as que teñen o seu propio momento de dipolo. A interacción dos momentos de dipolo determina como será a forza resultante: atracción ou repulsión. Se os momentos de dipolo das moléculas están configurados en liña das moléculas, intensifícase.

As interaccións intermoleculares de tipo indutivo prodúcense entre unha molécula polar e unha non polar. Neste tipo de interacción, a molécula polar polariza a molécula non polar. A carga eléctrica da molécula polar distorsiona a nube de electróns da molécula non polar. En xeral, a carga positiva móvese na dirección do campo eléctrico e a negativa na dirección contraria.

Hai catro tipos diferentes de forzas intermoleculares atractivas:

O comportamento da materia nun campo eléctrico é determinado polas propiedades eléctricas básicas das moléculas que o conforman: un momento de dipolo permanente e a polarizabilidade.

O momento de dipolo é un desequilibrio do «centro de gravidade» das cargas positivas e negativas dunha molécula (é dicir, a asimetría eléctrica da molécula). As moléculas con centro de simetría, como a H2, carecen de momento de dipolo permanente, e viceversa.

A polarizabilidade é a capacidade da capa de electróns dunha molécula de moverse baixo a influencia dun campo eléctrico, resultando nun momento de dipolo inducido. O valor do momento de dipolo e a polarizabilidade pódense medir experimentalmente grazas á constante dieléctrica. A polarizabilidade é unha propiedade da materia, determina a resposta dinámica dun sistema enlazado a campos externos e proporciona información sobre a estrutura interna das moléculas.

As propiedades ópticas dun material son determinadas polo seu comportamento no campo eléctrico alternante dunha onda de luz e a polarizabilidade das súas moléculas. Como a polarizabilidade está directamente relacionada coa refracción e difusión da luz, a actividade óptica e outros fenómenos similares son estudados pola óptica molecular.

As moléculas e macromoléculas da maioría de compostos químicos son diamagnéticas. A susceptibilidade das moléculas (χ) a formar orgánicos compostos pódese expresar como a suma dos enlaces individuais de χ.

As moléculas con momento magnético permanente son paramagnéticas. É o caso da maioría de elementos e de algúns compostos químicos. Son exemplos as moléculas cun número impar de electróns na capa externa (como o N2O e os radicais libres) e as moléculas con átomos que teñen unha capa interna incompleta (metais de transición, etc.).

O concepto de molécula é esencial para a química, e gran parte da información sobre a estrutura e funcionamento das moléculas é grazas á investigación química. A estrutura molecular depende das reaccións químicas, e viceversa, xa que a estrutura molecular pode determinar o curso e o resultado das reaccións.

A estrutura e as propiedades dunha molécula son determinadas polos fenómenos físicos que estuda a física molecular. En física, o concepto de molécula utilízase para explicar as propiedades dos gases, líquidos e sólidos. A mobilidade dunha molécula depende da súa difusión, viscosidade, condutividade térmica, etc. A primeira proba experimental directa da existencia das moléculas foi obtida polo físico francés Jean Baptiste Perrin en 1906 durante o seu estudo do movemento browniano.

Como todos os seres vivos existen grazas a un delicado equilibrio de reaccións químicas e non químicas entre as moléculas que os compoñen, o estudo da estrutura e as propiedades das moléculas é dunha importancia capital para a bioloxía e a ciencia en xeral.

Os avances en bioloxía, química e física molecular conduciron á emerxencia da bioloxía molecular, que estuda os fundamentos da vida baseándose na estrutura e propiedades das moléculas biolóxicamente funcionais.

Unha propiedade importante de calquera molécula é a súa fórmula química; esta pódese expresar como unha fórmula empírica que relaciona a cantidade de átomos de cada elemento que hai, no caso dun composto ou simplemente o total de átomos no caso dun elemento. Por exemplo, a auga (H2O), está formada por dous átomos de hidróxeno (H) e un de osíxeno (O), por tanto ten unha relación de 2:1 de hidróxeno e osíxeno. As moléculas de osíxeno atmosférico están formadas por dous átomos de osíxeno (O). O etanol está composto de carbono, hidróxeno e osíxeno nunha relación 2:6:1. Esta relación non determina por si soa a clase de molécula; por exemplo, o éter dimetílico ten a mesma relación que o etanol e son moléculas diferentes, teñen os mesmos átomos, pero unha estrutura diferente: son isómeros.

Tamén se pode expresar a súa fórmula química como a fórmula molecular, que reflicte a cantidade exacta de átomos que a compoñen, así pódense diferenciar máis moléculas, aínda que os isómeros teñen a mesma fórmula molecular, pero representan diferentes moléculas.

A fórmula empírica pode ser equivalente á fórmula molecular, pero non sempre. Por exemplo, a molécula do acetileno ten a fórmula molecular C2H2, pero a fórmula empírica sería CH.

Nas moléculas, pódese imaxinar que os pares electrónicos compartidos manteñen unidos os átomos entre se se trata da enlace covalente. Dependendo da diferenza de electronegatividade entre os átomos, o enlace será puramente covalente, ou presentará certa polaridade ou contribución iónica. As moléculas raramente se atopan sen interacción entre si, excepto os gases nobres. Así, poden atoparse en redes cristalinas, como o caso das moléculas de H2O no xeo ou con interaccións intensas, pero que cambian rapidamente de dirección, como na auga líquida. O estudo das interaccións específicas entre moléculas, incluíndo o recoñecemento molecular, é o campo de estudo da química supramolecular. Estas forzas son fundamentais para propiedades como a solubilidade ou o punto de ebulición. Algunhas destas, en orde decrecente de intensidade, son:

A mecánica clásica e o electromagnetismo clásico non podían explicar a existencia e estabilidade das moléculas xa que de acordo coas súas ecuacións unha carga eléctrica acelerada emitiría radiación polo que os electróns necesariamente perderían enerxía cinética por radiación ata caer sobre o núcleo atómico. A mecánica cuántica proveu o primeiro modelo culitativamente correcto que ademais predicía a existencia de átomos estables e proporcionaba explicación cuantitativa moi aproximada para fenómenos empíricos como os espectros de emisión característicos de cada elemento químico.

En mecánica cuántica unha molécula ou un ión poliatómico descríbese cmo un sistema formado por N electróns de masa m e M núcleos de masas mj. En mecánica cuántica as interaccións físicas destes elementos preséntanse por un hamiltoniano cuántico, cuxos autovalores serán as enerxías permitidas do sistema e cuxas autofuncións describirán os orbitais moleculares da molécula, e deses obxectos poderanse deducir as propiedades químicas da molécula. No que segue designarase mediante e, a carga de cada electrón, mentres que a de cada núcleo, con Zj os protóns, será Zje. Para estudar este sistema é necesario analizar o seguinte hamiltoniano cuántico:

definido sobre o espazo de funcións antismetrizadas de cadrado integrable , as coordenadas asociadas ás posicións dos electróns veñen dadas por  e a dos núcleos atómicos veñen dadas por . E as interaccións electrostáticas entre electróns e núcleos veñen dadas polo potencial V(x,e) que se pode escribir como:

onde o primeiro termo representa a interacción dos electróns entre si, o segundo a interacción dos electróns cos núcleos atómicos, e o terceiro as interaccións dos núcleos entre si. Nunha molécula neutra terase obviamente que:

Se M = 1 terase un átomo polielectrónico se Z1  1, e un átomo hidroxenoide se Z1 = 1.

Resolver o problema de autovalores e autofuncións para o hamiltoniano cuántico dado por  é un problema matemático difícil, polo que é común simplificalo dalgunha maneira. Así dado que os núcleos atómicos son moito máis pesados que os electróns (entre 103 e 105 veces máis) pode supoñerse que os núcleos atómicos apenas se moven comparados cos electróns, polo que se considera que están conxelados en posicións fixas, co cal se pode aproximar o hamiltoniano  pola aproximación de Born-Oppenheimer dada por:

definido sobre o espazo de funcións  e onde 
 é a posición dos núcleos que para a análise se considera fixa. O resultado básico desta análise vén dado polo seguinte resultado matemático:

A propiedade de ser autoadxunto implicará que as enerxías son cantidades reais, e o que sexan acoutados inferiormente implicará que existe un estado fundamental de mínima enerxía por baixo do cal os electróns non poden decaer, e por tanto, as moléculas serán estables xa que os electróns non poden perder e perder enerxía como parecían predicir as ecuacións do electromagnetismo clásico. Dous resultados matemáticos adicionais dinnos como son as enerxías permitidas dos electróns dentro dunha molécula:

Ademais dentro da mecánica cuántica pode demostrarse que poden existir ións positivos (catións, con carga positiva comparable ao núcleo atómico), mentres que non é igual de fácil ter ións negativos (anións), o seguinte resultado matemático implica ten que ver coa posibilidade de catións e anións:



#Article 129: Mar Báltico (1762 words)


O mar Báltico (do latín Mare Balticum) é un mar interior de auga salobre do norte de Europa aberto ao mar do Norte e, finalmente, ao océano Atlántico a través dos estreitos de Kattegat e Skagerrak. Os países que o rodean son (empezando pola península Escandinava e seguindo en sentido horario): Suecia, Finlandia, Rusia (óblast de Leningrado e Kaliningrado), Estonia, Letonia, Lituania, Polonia, Alemaña e Dinamarca.

A súa superficie é de 432 800 km² e inclúe dous grandes golfos: o golfo de Finlandia, entre o sur deste país e Estonia, e o golfo de Botnia, entre a costa oriental de Suecia e a occidental de Finlandia. Xeoloxicamente é moi novo: só existe desde o VI milenio a.C. É moi pouco profundo (a media é de 57 m; a profundidade máxima é de 459 m ao norte da illa sueca de Gotland), o que, unida á pouca apertura ao océano, fai a renovación das augas moi lenta e favorece os problemas de contaminación. As mareas son de moi pequena amplitude.

A cunca que drena ao mar Báltico abarca a totalidade dalgúns países ribeiregos como as repúblicas bálticas, Polonia e a rexión rusa de Kaliningrado. Ademais, estes ríos nacen en, ou atravesan territorios pertencentes a outros países que, malia non posuír costas, comunícanse ao mar por vía fluvial. Tal é o caso da República Checa, Eslovaquia, Ucraína e Belarús, quen acaban achegando auga (indirectamente) ao mar Báltico.

O mar Báltico é tamén, o maior depósito de ámbar do mundo e, ademais, a súa calidade é das mellores: dos vinte depósitos do mundo que hai de ámbar, dise que o do mar báltico só é superado polos de México e a República Dominicana, sendo o que máis ámbar de conífera produce e o de mellor calidade. Del extráense de 500 a 800 millóns de toneladas de ámbar.

O Mar Báltico recibe diferentes denominacións dependendo da lingua. As linguas románicas empregamos o nome de Báltico, semellante ás eslavas (Baltijas jūra en letón, Baltijos jūra en lituano), polonés (Morze Bałtyckie ou Bałtyk), ruso (Балтийское море, Baltískoie More) ou caxubio (Bôłt) así como as linguas bálticas e o inglés.

Por cuestións históricas, é coñecido polo mar do Leste no finés (Itämeri) e por todas as linguas xermánicas agás no inglés, (Ostsee en alemán,Østersøen en danés, Östersjön en sueco), agás o inglés. Finlandia limita co mar polo oeste, mais coñéceno como mar do Leste a causa da ocupación sueca durante gran parte da súa historia.

En estoniano escríbese Läänemeri (mar do Oeste).

En tempos do Imperio Romano, o mar Báltico era coñecido como o Mare Suebicum ou Mare Sarmaticum. Tácito describiu a Mare Suebicum, chamado así pola tribo Suebi, durante os meses de primavera, como un mar salobre onde o xeo rompe en anacos e flotan sobre el. Os Suebi acabaron emigrando ao suroeste para residir por un tempo na zona de Renania da Alemaña moderna, onde o seu nome sobrevive na rexión histórica coñecido como Swabia. Xordanes chamouno Mar xermánico na súa obra, a Getica.

Desde a época dos viquingos, os escandinavos chamárona Austmarr (Lago do Leste). O mar do Leste aparece na Heimskringla, e Eystra salt no Sörla þáttr. Saxo Grammaticus rexistra en Gesta Danorum un nome máis antigo, Gandvik; o sufixo nórdico antigo -vik (para baía) revélanos que os viquingos correctamente considerárono como unha entrada do mar.

A comezos do século XI, as costas do sur e do leste do Báltico foron asentados por emigrantes principalmente de Alemaña, un movemento chamado o Ostsiedlung (asentamento do leste). Outros colonos eran dos Países Baixos, Dinamarca e Escocia. Os eslavos polabios foron asimilados gradualmente polos alemáns. Dinamarca gradualmente gañou o control sobre a maior parte da costa do Báltico, ata que perdeu gran parte das súas pertenzas logo de ser derrotado na batalla de Bornhöved de 1227.

Nos séculos XIII ao XVII, a forza económica máis forte no norte de Europa foi a Liga Hanseática, unha federación de cidades mercantís de todo o mar Báltico e do mar do Norte. Nos séculos XVI e principios do XVII, Polonia, Dinamarca, e Suecia loitaron en guerras polo Dominium Maris Baltici (Señorío sobre o mar Báltico). Co tempo, foi de Suecia, que practicamente abarcaba todo o mar Báltico. En Suecia referíanse ao mar como Mare Nostrum Balticum (O noso mar Báltico).

Con todo, foron os holandeses quen dominaron o comercio do Báltico no século XVII.

A parte norte do mar Báltico é coñecido como o golfo de Botnia, dos cales a parte máis setentrional é a baía de Botnia. A cunca sur máis redondeada do golfo chámase mar de Botnia e inmediatamente ao sur desta atópase o mar de Åland. O golfo de Finlandia conecta o mar Báltico con San Petersburgo. O golfo de Riga atópase entre a cidade de Riga, capital de Letonia, e a illa Saaremaa de Estonia.

O mar Báltico do norte atópase entre a zona de Estocolmo, ao suroeste de Finlandia e Estonia. As cuncas occidental e oriental de Gotland forman as principais partes do mar Báltico Central ou do Báltico propiamente dito. A cunca de Bornholm é a área ao leste de Bornholm, e a máis superficial da cunca Arkona que se estende desde Bornholm ás illas danesas de Falster e Selandia.

No sur, a baía de Gdańsk atópase ao leste da península de Hel na costa polaca e ao oeste da península de Sambia no óblast de Kaliningrado. A baía de Pomerania atópase ao norte das illas de Usedom e Wolin, ao leste de Rügen. Entre Falster e a costa alemá atopan a baía de Mecklemburgo e a baía de Lübeck. A parte máis occidental do mar Báltico é a baía de Kiel. Os tres estreitos daneses, o Gran Belt, o Pequeno Belt e o Öresund, conectan o mar Báltico coa baía de Kattegat e o estreito de Skagerrak no mar do Norte .

As cidades máis importantes son:

Os principais afluentes do Mar Báltico son:

Como media anual, o mar Báltico atópase cuberto de xeo como máximo nun 45 % da súa superficie. A área cuberta de xeo durante un inverno típico inclúe o golfo de Botnia, o golfo de Finlandia, o golfo de Riga, Väinameri no arquipélago de Estonia, o arquipélago de Estocolmo e o mar do arquipélago das augas territoriais finlandesas. O resto do Báltico non se conxela durante un inverno normal, coa excepción de baías protexidas e lagoas pouco profundas, como a lagoa de Curlandia. O xeo alcanza o seu grao máximo en febreiro ou marzo; o espesor do xeo típico nas zonas máis setentrionais da baía de Botnia, a cunca norte do golfo de Botnia, é duns 70 cm (28 in) para Landfast xeo mariño. O espesor diminúe cara ao sur.

A conxelación comeza no extremos norte de Golfo de Botnia tipicamente a mediados de novembro, chegando ás augas abertas da baía de Botnia a principios de xaneiro. O mar de Botnia, a conca do sur de Kvarken, conxélase, en media, a finais de febreiro. O golfo de Finlandia e o golfo de Riga conxélanse normalmente a finais de xaneiro. En 2011, o golfo de Finlandia estaba completamente conxelado o 15 de febreiro.

A extensión do xeo depende de se o inverno é leve, moderado ou grave. Invernos severos poden levar á formación de xeo no sur de Suecia, e mesmo nos estreitos daneses. De acordo co historiador natural do século XVIII William Derham, durante os crus invernos de 1703 e 1708, a capa de xeo estendíase ata os estreitos daneses. A miúdo, partes do golfo de Botnia e do golfo de Finlandia están conxelados, e ademais franxas costeiras en lugares máis ao sur como o golfo de Riga. Esta descrición pretende mostrar que a totalidade do mar Báltico se cubriu con xeo.

Nos últimos anos anteriores a 2011, a baía de Botnia e o mar de Botnia conxeláronse con xeo sólido preto da costa do Báltico e xeo flotante a partir de aí. En 2008, case non houbo formación de xeo fóra dun breve período en marzo.

O mar Báltico flúe a través dos estreitos daneses; con todo, o fluxo é complexo. Unha capa superficial de auga salobre descarga 940 km³ por ano no mar do Norte. Debido á diferenza na salinidade, por principio de  permeación da salinidade, unha capa  sub-superficial de máis auga  salina móvese na dirección oposta trae 475 km³ por ano. Mestúrase moi lentamente coas augas superiores, resultando nun  gradiente de salinidade de arriba abaixo, coa maior parte da auga salgada restante por baixo de 40 a 70  m de profundidade. A circulación xeral é cara á esquerda: cara ao norte ao longo da súa fronteira oriental, e no sur ao longo da occidental.

A diferenza entre a saída e a entrada vén enteiramente do auga doce. Máis de 250 ríos  drenan unha conca de aproximadamente 1,6 millóns de quilómetros cadrados, achegando un volume de 660 km³ por ano ata o Báltico. Inclúen os principais ríos do norte de Europa, como o Oder, o Vístula, o Niemen, o Daugava e o Neva. A auga doce adicional provén da diferenza da precipitación menos evaporación, o cal é positivo.
Durante a primavera, ou golfo de Finlandia e ou golfo de  Botnia, normalmente  desconxelanse a  finais de abril, con  algunhas  cristas de  xeo que persiste ata  maio nos extremos  orientais  do golfo de Finlandia.  Na parte  máis  ao norte dá  baía de  Botnia, ou  xeo polo  xeral  mantense ata  finais de  maio; a principios de  xuño  é  practicamente nulo.

A salinidade do Báltico é moi baixa comparada coa doutros mares ou océanos; pódese considerar intermedia entre a auga doce e a salgada. Este feito explícase pola súa alta latitude (experimenta pouca evaporación), combinada cunha grande achega de auga doce por parte de moitos ríos que, debido á xa mencionada estreiteza da súa comunicación co océano, é moi difícil de evacuar e renovar con auga salgada. Esta baixa salinidade ten unhas fortes implicacións biolóxicas, con moitas especies diferentes das súas homólogas noutros mares.

A auga máis  salina está  estratificada  verticalmente na columna de auga ao norte, creando unha barreira para o intercambio de osíxeno e nutrientes, e o fomento das contornas marítimas completamente separadas.

A terra é aínda emerxente isostaticamente dos seus estado subsidios, que foi causado polo peso da última  glaciación. O fenómeno é coñecido como rebote postglacial. En consecuencia, a superficie e a profundidade do mar están a diminuír. A elevación é duns oito milímetros por ano na costa finlandesa do golfo de  Botnia. Na zona, o antigo fondo mariño só está inclinado suavemente, dando lugar a grandes extensións de terra recuperada en períodos  xeoloxicamente curtos (decenios e séculos).




#Article 130: Nutrición (218 words)


Nutrición é o proceso biolóxico a través do cal os organismos asimilan alimentos ou nutrientes para a realización das súas funcións e actividades vitais, tales como o crecemento, movemento, reprodución etc. Existen dous tipos de nutrición, a nutrición autótrofa cando os seres son capaces de sintetizar substancias esenciais para o seu metabolismo a partir de substancias inorgánicas e a nutrición heterótrofa cando os seres se alimentan coas substancias orgánicas sintetizadas por outros organismos, ben autótrofos ou heterótrofos. Entre os organismos hetrótrofos están as bacterias e os animais.

A nutrición pode ser feita por vía oral, ou sexa, pola maneira natural do proceso de alimentación, ou dun modo especial. No modo especial temos a nutrición enteral e a nutrición parenteral. A primeira ocorre cando o alimento colócase directamente nunha área do tubo dixestivo (xeralmente o estómago ou o xexuno) a través de sondas que poden entrar polo nariz ou boca ou por un orificio feito por cirurxía directamente no abdome do paciente. A nutrición parenteral é a que se fai cando o paciente se alimenta con preparados para administración directamente na vea, sen pasar polo tubo dixestivo.

No dominio da saúde e medicina (e tamén veterinaria), a nutrición humana é o estudo das relacións entre os alimentos inxeridos e a doenza ou o benestar do home ou dos animais.




#Article 131: Nación (658 words)


O concepto de nación, dependendo do contexto ou da perspectiva política, pode variar na súa significación. Coloquialmente o significado de nación é sinónimo de país e mesmo estado; mais esta concepción é redutora ante aquela que considera unha nación como unha comunidade de persoas que posúen unha cultura, unha lingua, unha historia, unha orixe étnica, un territorio ou unha mentalidade propia, e que posúen ademais consciencia de constituíren un pobo diferenciado. Así a todo, dado que a realidade sempre é sumamente complexa, é posible achar nacións, mesmo en Europa, que non posúen algunha destas características (pénsese en Suíza e na súa realidade lingüística).

O termo nación vén do latín natio. Empregouse orixinalmente na Universidade de París para referirse a un grupo de estudantes dun determinado país, que falaban a mesma lingua e se rexían polas súas propias leis.

O modelo de estado-nación xurdiu durante o Renacemento cando os reis absolutistas de Castela, Inglaterra e Francia homoxeneizaron os territorios dos seus reinos, marxinando as minorías nacionais que había neles. Algunhas nacións coinciden actualmente no modelo estado-nación como pode ser Portugal, algúns estados están formados por varias nacións coma o Reino Unido ou Bélxica, e outras nacións non teñen un estado propio coma o Kurdistán ou o Sáhara Occidental.

Hai catro correntes na súa conceptualización, a teoría histórico-materialista, as teorías metafísicas, as teorías psicolóxicas e as teorías empíricas.

A evolución social e política de Europa cara a finais do século XIX nacen en España multitude de movementos nacionalistas, a maioría deles baseados en razóns históricas, culturais e lingüísticas (por exemplo, en contraposición con Suíza). Tal é o caso especialmente do País Vasco, Cataluña, Galicia e en boa medida, a Comunidade Valenciana (denominado País Valenciano polos nacionalistas valencianos) e Andalucía, cuxos movementos nacionalistas xurdiron a fins do século XIX e acrecentáronse especialmente trala ditadura de Francisco Franco co xurdimento da democracia.

Esta Constitución se fundamenta, e así se reflicte no seu artigo 2, na indisoluble unidade da Nación española, patria común e indivisible de todos os españois, e do mesmo xeito recoñece e garante o dereito á autonomía das nacionalidades e rexións que a integran e a solidariedade entre todas elas, como se amplía a continuación:

Co éuscaro (lingua prerromana), o catalán, e o galego (linguas romances) como linguas propias oficiais, respectivamente, xunto co castelán, oficial en toda España, como aparece na Constitución española de 1978, que recoñece no Artigo 2 do Título Preliminar a existencia de diversas nacionalidades españolas, parte dunha Nación española indisoluble:

O concepto de nación e nacionalidade, con todo, non se definen (e desde un principio utilízanse en contraposición co significado dado noutros países, nos cales tanto pertenza a unha nación como nacionalidade utilízanse como equivalentes), aínda que se suscita a Nación española como nación, integrada por diversas nacionalidades e rexións (neste sentido, Nación tamén como pertencente a un territorio). O concepto de nacionalidade atópase de xeito xeral nos estatutos, por exemplo, de Aragón (1982) ou Andalucía (1981):
 

O significado de nacionalidade atópase especialmente entrelazado coa división política histórica do Reino de España (con excepción especialmente do País Vasco) e o de nación co da raíz latina (sen Portugal), máis enclaves fóra da península Ibérica. O concepto nacionalista baséase ou ben neste e á posible existencia dunha única nación española (con matices), na existencia dunha nación española que se integra por diversas nacións ata chegar á interpretación da existencia posible de só un estado español, plurinacional (afirmando a posible existencia dunha nación española de conxunto ou negándoa por completo), dependendo da postura ideolóxica e política dos diversos partidarios e a onde poñan énfase nas características definitorias do concepto de nación.

En termos xurídicos, na Constitución de 1978, a Nación española (como nación política, na que residen, con carácter exclusivo e excluínte, a soberanía e o poder constituínte) é o suxeito político que se constitúe en Estado social e democrático de Dereito, e a Nacionalidade (equivalente a nación cultural) o suxeito político que se constitúe en Comunidade Autónoma.




#Article 132: Natación (672 words)


A natación é a actividade física do home e doutros animais que consiste en se desprazar na auga, por medio de movementos dos brazos e pernas, polo xeral sen ningún instrumento artificial. É un deporte aeróbico, xa que nel se moven de forma coordinada tódolos grupos musculares e está comprobado que serve para mellora-la resistencia física.

A natación era orixinalmente un medio de supervivencia do home, que en tempos primitivos precisaba fuxir de animais maiores ou cazar por entre ríos e lagos. Actualmente a natación é sobre todo unha práctica recreativa e un deporte, utilizándose eventualmente para salvar persoas do afogamento. Tamén existe a natación asociada ao traballo, como no caso dos  recolectores de perlas, algúns tipos de pescadores e os científicos que investigan a fauna e flora marítimas.

Diversos animais posúen a capacidade de nadar por instinto; o home precisa desenvolvela. Porén, unha vez aprendida, xamais se esquece. A práctica da natación considérase un dos mellores exercicios físicos existentes.

Os seus usos principais son o baño, o mergullo, a pesca submarina, salvamento acuático, actividade lúdica, exercicio e deporte.

A natación insírese nos deportes acuáticos. O obxectivo dunha competición de natación é determinar cal é o nadador máis rápido. Existe unha serie de regulamentos acerca das competicións da natación. A regra básica separa o modo polo cal o atleta gaña impulso na auga en catro estilos diferentes:

Cada un deses estilos ten especificacións en canto á posición do tórax do atleta e ao movemento de pernas e brazos. No estilo crol, por exemplo, o atleta posiciónase co peito voltado para o fondo da piscina, en posición horizontal no nivel de auga; os brazos saen da auga en posición paralela ao corpo, xogándose para fronte por riba da auga, alternadamente (en canto un vai para diante, o outro brazo volta para tras por baixo da auga); as pernas móvense para diante e para tras tamén alternadamente. Xa no nado bolboreta, o atleta tamén fica co peito voltado para o fondo da piscina, mais xoga os dous brazos ao mesmo tempo para fronte e produce un movemento tamén sincronizado coas pernas, para riba e para baixo. No nado de costas o atleta fica co peito voltado para riba, e as costas voltadas para o fondo da piscina.

A piscina oficial de competicións mide 50 metros de longo. Debe conter 8 estaxes para separar os corredores, de 2,5 metros de ancho cada unha, cun espazo suplementario mínimo de 20 centímetros ao lado das divisións externas. A profundidade debe ser igual ou superior a 1,35 metros. A auga debe estar a unha temperatura entre 25 °C e 28 °C nas competicións.

No ámbito internacional, a natación competitiva organízase pola FINA (Fédération Internationale de Natation).

Dende épocas primitivas, o ser humano tivo que adaptarse ó medio que o rodea, e un deles é o acuático. Se temos en conta que a superficie do planeta Terra está formada nas súas tres cuartas partes de auga, poderemos comprender a importancia e a necesidade do home de adaptarse a este medio.

A natación coñécese dende a época prehistórica, como o demostran debuxos da Idade de Pedra na Caverna do Nadador, preto de Wadi Sora (ou Sura), na parte suroeste de Exipto. As referencias escritas datan dende o ano 2000 a.C., incluído Gilgamesh, A Ilíada, a Biblia (Ezequiel 47:5, Actos 27:42, Isaías 25:11), Beowulf e outras sagas.

En 1538, Nicolas Wynman, profesor alemán de idiomas, escribiu o primeiro libro sobre a natación, titulado: Colymbetes.

A natación competitiva en Europa empezou ó redor do ano 1800, principalmente usando o estilo de braza. O estilo crawl, entón chamado trudgen, foi introducido en 1873 por John Arturh Trudgen, que o copiou dos indios nativos de América.

A natación pasou a formar parte dos primeiros Xogos Olímpicos modernos de 1896 en Atenas. En 1902, o estilo trudgen foi mellorado por Richard Cavill, usando a patada continua. En 1908 creouse a Asociación Mundial de Natación.

O estilo bolboreta foi nun principio unha variación do estilo braza, ata que foi aceptado como un estilo autónomo en 1952.




#Article 133: Niels Bohr (136 words)


Niels (Henrik David) Bohr, nado en Copenhague o 7 de outubro de 1885 e finado na mesma cidade o 18 de novembro de 1962, foi un físico dinamarqués que ideou o modelo atómico precursor do actual e fixo outras contribucións fundamentais para o coñecemento da estrutura atómica e a mecánica cuántica.

Seu pai, Christian Bohr, devoto luterán, era profesor de fisioloxía na Universidade de Copenhague, mentres a súa nai, Ellen Adler Bohr, proviña dunha rica familia de orixe xudía destacada na banca e nos círculos parlamentarios. O seu irmán Harald Bohr, era un matemático e xogador olímpico de fútbol no equipo nacional dinamarqués. Niels Bohr tamén era un apaixonado xogador de fútbol, chegando a xogar os dous irmáns numerosos partidos no Akademisk Boldklub.

Niels Bohr recibiu o Premio Nobel de Física polo seu traballo en 1922.




#Article 134: Oceanografía (646 words)


A oceanografía (tamén chamada oceanoloxía ou ciencias do mar) é a ciencia que estuda os océanos, procurando comprender, describir e prever os procesos que ocorren neste ambiente. A oceanografía ten carácter multidisciplinar e estuda os océanos baixo catro aspectos principais: físico, químico, biolóxico, xeolóxico.

A primeira vez en que se utilizou a palabra oceanografía foi no ano de 1584, do francés océanographie, mais tivo vida curta. Moito despois, no ano 1880 retorna ao alemán na forma Oceanographie. Nesa mesma época xorde ao mesmo tempo noutras linguas, oceanography, en inglés; oceanografía, en español. Na lingua portuguesa, a palabra oceanografía aparece tamén no final do século XIX.

A formación desta palabra basouse no vocábulo xeografía. Sobre o modelo da palabra xeoloxía atopase oceanoloxía, rexistrada pola primeira vez na lingua inglesa - oceanology - en 1864. Hai algúns que defenden a definición máis completa de oceanoloxía, por significar o estudo dos océanos ou ciencia dos océanos, pero a forma que gañou máis popularidade foi oceanografía que, na verdade é a representación dos océanos.

O comezo da oceanografía como unha ciencia propiamente dita comeza de feito en 1872, cando C. W. Thomson e John Murray (oceanógrafo) fixeron a expedición Challenger (1872-76). Foi por volta desta época que varias nacións concluíran (vendo o océano como rota comercial) que elas deberían investir no estudo dos océanos. Varias nacións enviaron expedicións (así como algúns individuos e institucións privadas), e institutos dedicados ao estudo da oceanografía criaronse. Os dous institutos máis coñecidos nos Estados Unidos son o  e o . Na Gran Bretaña, unha grande e nova institución de investigación é a . No Brasil, a institución de oceanografía máis antiga e tradicional é o , da Universidade de São Paulo (). O primeiro curso de graduación en Oceanografía no Brasil implantouse en 1971 na Fundación Universidade Federal de Río Grande (

A oceanografía física é o ramo da oceanografía que estuda os procesos físicos nos océanos e as súas relacións coa atmosfera. A oceanografía física ocúpase das características das masas de auga oceánicas e investigación fenómenos como: correntes mariñas, mareas, ondas, vórtices etc. A oceanografía física usa coñecementos da mecánica dos fluídos para comprender e prever o comportamento da circulación oceánica, a través de modelos hidrodinámicos. (Teoría do Tchutz, Oceanógrafro Alemán)

Un dos fenómenos máis importantes é a resurxencia pola súa importancia para a vida dos organismos mariños. A resurxencia consiste na subida de augas profundas para rexións menos profundas do océano.

A oceanografía física xuntamente coa meteoroloxía fornece moitas informacións sobre o funcionamento da dinámica climática mundial, buscando comprender fenómenos como a Oscilación Sur de El Niño (OSEN, ou ENSO, en inglés - El Niño Southern Oscillation).

A oceanografía química é un ramo menor na oceanografía que estuda a química dos océanos como un todo, visando asuntos como a composición química, concentracción de compostos na auga e a xeoquímica dos océanos.

A oceanografía biolóxica estuda a biota e a ecoloxía dos océanos, buscando comprender os mecanismos biolóxicos que funcionan nos océanos. A oceanografía biolóxica difire da bioloxía mariña por estudar os organismos mariños cun enfoque máis ecolóxico, relacionado coa física, a química e a xeoloxía do océano.

Na oceanografía biolóxica se dividen os organismos mariños en tres categorías: plancto, nécton e bentos. O plancto fórmase polos organismos que viven na columna de auga sen conseguiren nadar contra as correntes mariñas. O necton é constituído polos organismos que ten boa capacidade natatoria, non dependendo de correntes para moverense. O bentos fórmase polos organismos que viven no substrato, fixados ou non.

A oceanografía xeolóxica é o ramo da oceanografía que se vale da xeoloxía para estudar os procesos xeolóxicos que se dan no océano. A oceanografía xeolóxica estuda tópicos como: xenese dos océanos, sedimentación mariña, xeomorfoloxía, formación de feicións xeolóxicas, entre outros. A oceanografía xeolóxica ten grande aplicabilidade na exploración do petróleo e de recursos minerais mariños.

Consulte informacións sobre os océanos:

Ciencias relacionadas:




#Article 135: Océano (800 words)


Un océano (do , Okeanós, 'océano') é unha grande extensión de auga salgada, que cobre case tres cuartas partes da superficie do planeta Terra, sendo o principal compoñente da hidrosfera. Aproximadamente o 70% da superficie da Terra (uns 361 millóns de quilómetros cadrados) está composta por océano, unha extensión continua de auga que se acostuma a dividir en varios océanos e en mares máis pequenos. Máis da metade desta área supera os 3000 metros de profundidade. A salinidade media é arredor de 35 partes por mil, oscilando basicamente entre 31 e 38 partes por mil.

Ese continuum de océano mundial acostúmase dividir en océanos e mares en función dos continentes e arquipélagos circundantes. Deste xeito distínguense cinco océanos:

Contén substancias sólidas en disolución, sendo as máis abundantes o sodio e o cloro que, na súa forma sólida, combínanse en cloruro de sodio ou sal común e, xunto co magnesio, o calcio e o potasio, constitúen preto do 90% dos elementos disoltos na auga do mar. Ademais hai outros elementos, maiso en cantidades ínfimas.

Aproximadamente unha media do 3,5 % do volume da auga, corresponde a substancias en disolución. Se hai moita evaporación, desaparece unha maior cantidade de auga, ficando as substancias disoltas, co que aumenta a salinidade.

Esta é escasa nas rexións polares, en especial no verán cando o xeo se dilúe na auga. En mares como o Báltico, tamén hai pouca salinidade.

A meirande parte da auga na Terra, o 94 %, atópase nos océanos, da que se evapora unha maior cantidade de auga pura que da que retorna en forma de precipitacións. O volume de auga dos océanos permanece inalterable xa que estes reciben auga a través dos ríos.

Hai que salientar que nunha grande extensión, o océano presenta todos e cada un dos elementos químicos naturais existentes, ben sexa por escorrentía desde os continentes ou polas reservas existentes nel.

Disoltos na auga, aínda que nunha cantidade ínfima, ao ter ese volume tan colosal os océanos, os elementos disoltos constitúen unhas reservas de materias primas case inesgotables, aínda que a súa extracción, coa excepción do cloruro sódico, o sal común, ofrezan actualmente pouca rendibilidade.

En gramos por litro, as cantidades disoltas son as seguintes:

Un malentendido moi cotián é que os océanos son de cor azul debido sobre todo ao azul do ceo. Sendo verdade que a superficie do océano reflicte a cor azul do ceo, contribuíndo a ter esa cor na tona da auga, non é porén a causa principal. A causa principal é a absorción que fan as moléculas de auga dos fotóns vermellos da luz incidente. Este é de feito o único exemplo coñecido de cor na natureza que resulta da dinámica vibracional máis que da electrónica.

As correntes oceánicas, movementos máis ou menos continuos da auga dun océano, están causadas polas forzas da rotación terrestre, o vento, o gradiente de temperatura e de salinidade e mais as mareas. O contorno das costas, así como outras correntes, tamén inflúen na dirección das correntes e na súa forza.

As correntes oceánicas poden ter percorridos de miles de quilómetros. Inflúen determinantemente no clima dos continentes, sobre todo nas rexións que bordean os océanos. En particular a corrente do Golfo ou Gulf Stream, que nace no mar Caribe, proporciónalle á zona noroccidental de Europa uns invernos moito máis benignos do que lle correspondería pola súa latitude. Un exemplo oposto é o arrefriamento das illas Hawaii pola corrente de California.

As correntes próximas á superficie dos océanos débense en xeral aos ventos, e viran no hemisferio norte no senso do reloxio e no hemisferio sur en senso contrario. Nas correntes debidas ao vento, o efecto da espiral de Ekman provoca que as correntes avancen angularmente con respecto aos ventos que as producen.

As correntes de profundidade están causadas polo gradiente de temperatura e salinidade, co consecuente gradiente de densidade. A circulación termohalina, unha circulación convectiva (conveccion debida á diferenza de densidades) afecta dun xeito global o conxunto das masas de auga oceánicas. É moi importante pola súa significativa participación no fluxo neto de calor desde as rexións tropicais cara ás polares, sen a que non se comprendería o clima terrestre. Ao fluír nas profundidades, tamén se chaman ríos submarinos.

As correntes oceánicas mídense en sverdrups, unidade que ten por símbolo Sv. Un Sv correspóndese cunha velocidade de fluxo de 106 metros cúbicos por segundo.

Os océanos teñen unha grande importancia en diversos factores a escala terrestre. A súa magnitude fai que pequenas influencias que poda facer a auga polas súas propiedades sexan decisivas a nivel global. Así, a absorción de dióxido de carbono polos mares e océanos é un regulador do efecto invernadoiro.  

A deriva continental provocou a evolución dos océanos (e dos continentes) terrestres, en tanto que xuntou e separou os antigos océanos, conformando a súa estrutura actual.




#Article 136: Ovella (9104 words)


Unha ovella (Ovis aries) é un mamífero cuadrúpede ungulado doméstico, usado como gando. Como todos os ruminantes, as ovellas son artiodáctilos, ou animais con pezuños. O macho desta especie chámase carneiro e xeralmente presenta cornos longos e en espiral (nalgunhas razas a femia tamén os posúe). A pesar de que o termo «ovella» aplícase a moitas especies do xénero Ovis, polo xeral fai referencia á subespecie doméstica de Ovis orientalis.

Posiblemente descendan do muflón salvaxe de Europa e Asia, e foron un dos primeiros animais en ser domesticados para fins agrícolas, criadas principalmente pola súa la, carne e leite. A la de ovella é a fibra animal máis utilizada e polo xeral recóllese mediante esquila. A súa carne recibe o nome de carne de cordeiro cando é dun animal novo e de ovino maior ou carneiro cando provén de animais de máis dun ano.

A cría de ovellas practícase en case todo o mundo e foi fundamental para moitas civilizacións. En 2014 a FAO reflectía a existencia de máis de 1200 millóns de cabezas en todo o mundo, coa China como maior produtor, con máis de 200 millóns (un 16,7 % do total), seguida por Australia con 72 e a India con 63 millóns de cabezas. Tamén se crían como organismo modelo para a investigación científica.

Como animal clave na historia da gandería, as ovellas están profundamente arraigadas na cultura humana e aparecen representadas tanto na linguaxe moderna como na simboloxía. Como gando, asócianse xeralmente con imaxes pastoriles e arcadianas. Aparecen en moitos mitos —como o do vélaro de ouro— e nas grandes relixións, especialmente nas abrahámicas. Tanto nos ritos relixiosos antigos como nos modernos, utilizáronse como animais de sacrificio.

Existen máis de 200 tipos de ovellas no mundo, en hábitats tan diversos como desertos e altas montañas.

O grupo de ovellas chámase rabaño e o cercado onde se meten chámase curro, zarrado ou mallada. A cría chámase año ou aña, aínda que tamén se coñece cos nomes de añagoto, cordeiro (sempre que non pase dun ano) e roxelo.

Linneo clasificou ás ovellas domésticas en 1758 na especie Ovis aries.
Aínda que posteriormente demostrouse que as ovellas domésticas actuais e o seu antepasado silvestre: o muflón oriental (Ovis orientalis) pertencían a unha mesma especie e debía asignárselles un único nome científico, a Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica determinou en 2003 na opinión 2027 que as ovellas, do mesmo xeito que outras 17 especies domésticas, debían nomearse como a súa variedade salvaxe, Ovis orientalis, para evitar o paradoxo de que as liñaxes anteriores, os silvestres, fosen nomeados como subespecies dos seus descendentes. Por tanto o nome específico que prevalece para as ovellas e muflóns é Ovis orientalis, quedando o termo aries como nome trinomial que designa á subespecie doméstica (aínda cando xeralmente en casos como este aplicaríase o principio de prioridade que establece que debe permanecer como nome específico o primeiro en ser rexistrado, sendo aries o máis antigo).

As tres palabras que compoñen o seu nome científico proveñen do latín: ovis, ovella; orientalis, procedente de Oriente; e aries -ĕ tis, literalmente 'carneiro'.

O seu nome común, ovella, provén do latín ovicŭa, diminutivo de ovis, do mesmo xeito que o adxectivo referido a este gando: ovino. O substantivo feminino ovella utilízase para referirse tanto á femia como en xenérico para ambos os xéneros da especie, e carneiro (do latín

A orixe da domesticación da ovella atópase no Oriente Próximo, no denominado Crecente Fértil. As probas arqueozoolóxicas sinalan que a domesticación tivo lugar en torno ao VII milenio a. C. A bioloxía molecular permitiu distinguir tres eventos de domesticación diferentes, baseándose en tres haplogrupos diferentes de ADN mitocondrial, aínda que algúns estudos distinguen ata 5. A maioría dos estudos atribúen a orixe silvestre da especie ao muflón asiático (Ovis orientalis orientalis), descartando así outros conxéneres como o argali (Ovis ammon) ou o urial (Ovis orientalis vignei) que se barallan como posibles antepasados. O muflón europeo (Ovis orientalis musimon) sería o resultado de ovellas asilvestradas na antigüidade, ben por escaparse dos rabaños ou ben por ser abandonadas ante a aparición de razas con las de mellor calidade, tamén desde Oriente Próximo e estendidas polo comercio.

As ovellas son uns ruminantes de tamaño relativamente pequeno, xeralmente cun pelo rizado que recibe o nome de la e a miúdo con cornos laterais en forma de espiral. As ovellas domésticas diferéncianse dos seus antepasados e os seus parentes salvaxes en varios aspectos, converténdose nunha especie neoténica como resultado da crianza selectiva realizada polos seres humanos. Algunhas razas primitivas aínda conservan algunhas das características dos seus parentes salvaxes, como as colas curtas. Segundo a raza, as ovellas poden non ter cornos, telos ambos os sexos, ou só os machos. A maioría das razas con cornos teñen só un par, pero algunhas poden ter varios.

Outra característica distintiva das ovellas domésticas respecto aos ovinos salvaxes é a súa gran variedade de coloración. As ovellas salvaxes polo xeral só se atopan en tons marróns e con variacións extremadamente limitadas. En cambio a gama de coloración nas domésticas vai desde un branco puro ata un marrón chocolate escuro e mesmo a manchas. A selección por parte dos humanos en favor da la branca, que pode tinguirse facilmente, realizouse nos inicios da súa domesticación e como a la branca é un trazo dominante estendeuse rapidamente. A pesar diso, moitas razas modernas son de cores distintas ao branco, e mesmo poden aparecer como un trazo recesivo en rabaños brancos. Aínda que a la branca é conveniente para os grandes mercados comerciais, hai un nicho de mercado para a de cor, sobre todo para fiado artesanal. A natureza da la varía dependendo das razas, desde densa e moi ondulada, a longa e fina, con variacións de tipo e calidade mesmo entre membros da mesma manda.

A súa altura e peso varían dependendo da raza. O ritmo de crecemento e o seu peso adulto é un trazo hereditario e a miúdo selecciónanse na cría. As femias adoitan pesar entre 45 e 100 kg e os machos entre 45 e 160 kg. A súa dentición temporaria ou de leite está formada por 20 dentes e a de adulto por 32. A adulta está formada por 12 molares, 12 premolares e 8 dentes frontais, pero hai certo desacordo en canto a se son 8 incisivos ou 6 incisivos e 2 cairos con forma de incisivos, co que a súa fórmula dentaria sería  ou . Do mesmo xeito que outros ruminantes, os seus dentes frontais atópanse no maxilar inferior e morden contra unha formación cartilaginosa sen dentes no maxilar superior denominada rodete dentario, que utilizan para arrincar vexetais mentres os dentes traseiros móenos antes de tragar. Hai unha gran separación entre os dentes frontais e os premolares. Durante o proceso de cambio de dentición de leite a permanente é posible determinar a idade dunha ovella a partir dos seus dentes frontais, pois aproximadamente cada ano nácenlle un par de incisivos, ata os catro ou catro anos e medio, cando xa completan o seu dentición. A medida que envellecen os seus dentes frontais comezan a desgastarse, o que dificulta a súa alimentación e repercute na súa saúde e produtividade. Por esta razón, o declive das ovellas domésticas que pastan en prados adoita comezar a partir dos catro anos, cunha esperanza de vida media de entre dez e doce anos, aínda que algunhas poden chegar a vivir ata vinte.

Teñen pupilas horizontais en forma de rañura e unha visión periférica excelente; cun campo visual de entre 270° e 320°, poden ver detrás delas sen xirar a cabeza, salvo nalgunhas razas con vélaro longo na cara, nas que, salvo que llo rapen, redúcese en gran medida a súa visión periférica. Con todo teñen unha pobre percepción de profundidade; as sombras e os cambios de nivel do terreo poden facelas retroceder e en xeral tenden a evitar as zonas escuras e quedar en zonas ben iluminadas. Os seus ollos teñen moi baixa hipermetropía e un lixeiro astigmatismo. Estas características visuais permítenlles xerar unha imaxe retiniana ben enfocada de obxectos, tanto a media como a longa distancia. Debido a que os seus ollos non teñen capacidade de acomodación, podería interpretarse como que a imaxe que perciben de obxectos moi próximos sería borrosa, pero unha visión clara de obxectos próximos podería ser proporcionada polo tapetum lucidum e a grande imaxe retinal dos seus ollos, permitindo unha visión próxima adecuada. As ovellas teñen visión da cor e poden distinguir o negro, vermello, marrón, verde, amarelo e branco.

As ovellas teñen bo oído e son sensibles ao ruído durante a súa manipulación. Teñen un excelente sentido do olfacto e, como todas as especies do seu xénero, dispoñen de glándulas odoríferas xusto ante os ollos e entre as patas. A función destas glándulas é incerta, aínda que as da cara poderían xogar un papel no seu comportamento durante o cortexo. É posible que as glándulas interdixitais teñan a función de impregnar de cheiro a herba para reforzar o instinto de pastoreo, pero propuxéronse outras funcións, como a secreción de residuos ou un marcador de cheiro para axudar ás ovellas perdidas a reencontrar o seu rabaño.

Como membros da subfamilia Caprinae, as ovellas e as cabras están estreitamente relacionadas e teñen unha aparencia similar. Con todo, son especies separadas, polo que de cando en cando prodúcense híbridos e en calquera caso sempre serían estériles; apenas existen casos cientificamente documentados dun híbrido dunha ovella femia e un macho cabrío. Entre as diferenzas de aparencia en ambas as especies están as barbas e o beizo superior dividido exclusivos das cabras, que a cola das ovellas (mesmo cando é de pequeno tamaño ou lla cortaron) cae cara abaixo mentres que a das cabras mantense ergueita, que as ovellas xeralmente carecen de cornos (en ambos os sexos ou só as femias) mentres que as cabras que nacen sen cornos son escasas, ou que os machos cabríos adquiren un forte cheiro distintivo durante o estro, mentres que os carneiros non.

A ovella doméstica é un animal polivalente e as razas existentes na actualidade foron creadas para servir para diversos propósitos.. Algunhas fontes indican a existencia dunhas 200 razas distintas, aínda que outras falan dunhas mil, e outras que o número é dificilmente verificable. A Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura (FAO) reflectía a existencia de 863 razas en 1993, 1314 en 1995, e 1155 razas en 2015. A efectos deste tipo de recontos, a definición da FAO dunha raza é «ou ben un grupo de subespecies de animais domésticos con características externas definibles e identificables que lle permiten a súa distinción por apreciación visual doutros grupos definidos de maneira similar dentro da mesma especie ou dun grupo para o que a separación xeográfica ou cultural de grupos fenotípicamente similares os leve á aceptación da súa identidade diferenciada».

Case todas as ovellas pódense clasificar como especialmente aptas para producir certo produto: la, carne, leite, coiro ou unha combinación no caso das razas de dobre utilidade. Outras características que se empregan para clasificar as ovellas inclúen a cor da cara (xeralmente branca ou negra), a lonxitude da cola, a presenza ou ausencia de cornos e a topografía na que se desenvolveu a raza. Este último aspecto é especialmente importante no Reino Unido, onde as razas son descritas como razas das terras altas ou das terras baixas

Unha das razas máis comúns é a ovella de cola graxa, unha ovella de dobre utilidade en África e Asia que se caracteriza polos grandes depósitos de graxa que ten na súa cola. Representa aproximadamente o 25% da poboación de ovellas do mundo.

Unha das clasificacións máis habituais é polo seu tipo de la. As razas de la fina son as que teñen un vélaro moi rizado e denso e son as preferidas pola industria téxtil. A maioría das variedades deste tipo derivan da merina, unha raza que segue dominando esta industria a nivel mundial. As razas de la media teñen un vélaro intermedio e xeralmente son razas de crecemento rápido para produción de carne. Algunhas das principais razas de la media, como a corriedale, son razas de dobre propósito produto de cruces das de la longa e fina creadas para formar rabaños comerciais de alta produción. As razas de la longa son as de maior tamaño, cunha la longa e un ritmo de crecemento lento. Son as máis valoradas para cruzalas con outras razas para mellorar as súas calidades.

As ovellas de la basta ou de la de alfombra, teñen un vélaro de tamaño medio-longo e basto. As razas utilizadas tradicionalmente para producir la para alfombras son moi variadas pero o principal requisito é que non se dane cun uso intenso (do mesmo xeito que a das razas máis finas). Ante a diminución da demanda desta variedade de la, algúns gandeiros destas razas de ovellas están a tratar de utilizar algunhas destas razas tradicionais para outros fins. Outras razas deste tipo foron criadas sempre con destino á produción de carne.

As razas menos estendidas son as dedicadas á produción láctea. As de dobre propósito, cuxa función principal é a produción de carne e la adoitan ter unha utilidade secundaria como produtoras de leite, pero hai algunhas que se utilizan principalmente para o ordeño. Estas ovellas producen unha cantidade maior de leite e teñen unha curva de lactación lixeiramente máis longa. A calidade do seu leite e a porcentaxe de graxa e proteínas varía dependendo da raza, pero non o contido de lactosa.

Un último grupo son as pelonas, que carecen por completo de la. As ovellas sen la son similares ás primeiras ovellas domesticadas anteriores ao desenvolvemento das razas lanudas e se crían pola súa carne e pel. Algunhas razas ovinas sen la, como a dorper, son o resultado de cruces entre razas de la e pelonas. O mantemento destas razas resulta máis económico para os produtores de carne e de pel, xa que non necesitan ser esquiladas, e tamén son máis resistentes aos parasitos e ao clima cálido.

Co auxe da moderna agroindustria corporativa e o declive das granxas familiares, moitas razas de ovellas están en perigo de extinción. A organización benéfica británica Rare Breeds Survival Trust contabiliza 5 razas autóctonas con unicamente entre 300 e 900 animais rexistrados cada unha e 19 con menos de 3000, e a estadounidense Livestock Conservancy contabiliza 15 en estado crítico ou ameazadas. As preferencias por razas con características uniformes e de crecemento rápido empuxaron o desenvolvemento xenético cara ás marxes da industria ovina. As que quedan mantéñense grazas aos esforzos das organizacións conservacionistas, rexistros de razas e granxeiros individuais dedicados á súa preservación.

A ovella galega é unha raza de ovellas de orixe galega, de pequeno tamaño, de perfil recto e proporcións medias. A súa capa é de cor branca uniforme ou negra. A forma dos cornos dos machos adoptan formas de espiral dobre, ben desenvolvidos. Nas femias, cando se presentan, son xeralmente rudimentarios. Clasifícase dentro da póla de produtoras de la entrefina, cuxo antergo é o Ovis aries celtibericus. O número de exemplares desta raza en Galicia medrou notablemente nos últimos anos. No ano 2012 o número total de exemplares era de 4.548 (3.862 femias e 686 machos) distribuídos en 110 explotacións gandeiras.

As ovellas son mamíferos exclusivamente herbívoros. A maioría das razas prefiren comer herbas e outras plantas de fibra curta, evitando as partes leñosas máis altas das plantas. Utilizan os seus beizos e linguas para seleccionar as partes da planta que son máis fáciles de dixerir ou máis nutritivas e, a diferenza das cabras, adáptanse ben en zonas de pasto monocultivo. Como todos os ruminantes, as ovellas teñen un complexo aparello dixestivo composto por catro compartimentos, o que lles permite descompoñer a celulosa dos talos, follas e a casca das sementes en carbohidratos simples. Cando pastan, a vexetación é masticada ata converterse nunha masa denominada bolo, que logo pasa ao rumen ou bandullo a través do retículo. O rumen é un órgano cunha capacidade de 19 a 38 litros no que se fermentan os alimentos grazas aos microorganismos especializados presentes neste órgano, como bacterias anaeróbicas, protozoarios e fungos anaeróbicos, así como algunhas arqueas, que producen metano a partir de dióxido de carbono. O bolo regurxita periodicamente á boca para unha mastigación e salivación adicional. A mastigación do alimente regurxitado é unha adaptación que permite aos ruminantes pastar máis rapidamente pola mañá para logo masticar completamente e dixerir o alimento ao longo do día. Este sistema é máis seguro que o pastoreo, que require baixar a cabeza deixando así ao animal vulnerable aos depredadores.

Durante a fermentación, o rumen produce gas que debe ser expulsado. Os trastornos dos órganos, como os cambios repentinos na dieta dunha ovella, poden causar enfermidades potencialmente mortíferas como a torsión gástrica. Tras a fermentación o alimento pasa ao retículo e o omaso ou libro; algúns alimentos especiais, como os cereais, non son procesados do todo polo rumen. Tras pasar os tres primeiros compartimentos estomacais, o alimento pasa ao abomaso ou calleiro para a dixestión final antes de que sexan procesados polos intestinos. O abomaso é a única das catro cámaras dos ruminantes que é similar ao estómago humano, e ás veces coñéceselle como estómago verdadeiro.

As ovellas seguen un patrón de actividade diúrno, alimentándose desde o amencer ata que se pon o sol, parando esporadicamente para descansar e masticar o bolo regurxitado. O gusto é o sentido máis importante para o establecemento das súas preferencias á hora de seleccionar alimento; adoitan preferir plantas agridoces e xeralmente rexeitan as amargas. Tamén son importantes para a súa elección o tacto e a vista a hora de elixir as características específicas da planta, como a suculencia e a súa forma de crecemento. O seu pasto ideal non é unha herba similar ao céspede senón unha gran variedade de gramíneas, legumes e malezas. Os tipos de terreo onde se crían ovellas son moi variables e van desde pastos sementados e mellorados expresamente ata terreos silvestres ásperos. Algunhas plantas comúns que son tóxicas para as ovellas están presentes na maior parte do mundo, por exemplo as cereixas, algúns carballos e landras, o tomate, o teixo, o ruibarbo, a pataca ou o rododendro.

Son herbívoros orientados fundamentalmente ao pastoreo, a diferenza dos animais ramalleadores, como cabras e cervos, que prefiren unha follaxe máis alta. Dotadas dunha cara moito máis estreita, as ovellas arrincan as plantas moi preto do chan e poden chegar ao sobrepastoreo con moita máis rapidez que o gando vacún. Por iso, moitos pastores fan un uso ordenado de pastoreo rotacional, no que un rabaño trasládase a través de múltiples zonas de pastos, dándolle as plantas tempo para recuperarse. Paradoxalmente, as ovellas poden tanto causar como solucionar a propagación de especies de plantas invasoras. Ao alterar o estado natural dos pastos, as ovellas e outro tipo de gando poden achandar o camiño para as plantas invasoras, con todo, ás ovellas tamén lles gusta comer especies invasoras como Bromus tectorum, leiterena frondosa, algunhas especies de Pueraria ou Centaurea podospermifolia en lugar de especies nativas como a artemisia, facendo das ovellas un método eficaz de pastoreo de conservación. Investigacións levadas a cabo en California demostraron que as ovellas pastando en plantacións de alfalfa no inverno eran tan eficaces como os herbicidas para o control de malezas e servían como control de insectos tan eficazmente como os insecticidas.

Ademais da forraxe, o outro alimento básico das ovellas é o feo, especialmente durante os meses de inverno. A capacidade de prosperar unicamente con pasto (mesmo sen feo) varía dependendo da raza, pero todas poden sobrevivir con esta dieta. Un requirimento fundamental na súa alimentación é unha fonte constante de auga potable. A cantidade de auga que necesitan varía coa estación do ano e o tipo e calidade dos alimentos que consomen. Cando se alimentan de grandes cantidades de plantas novas e hai precipitacións (incluído o resío) as ovellas necesitan menos auga. Cando están confinadas ou comen grandes cantidades de feo preparado, adoitan necesitar máis auga. Requiren auga limpa e poden rexeitar beber auga que teña sucidade ou estea cuberta de algas.

As ovellas son uns dos poucos animais de granxa de produción cárnica da actualidade que de cando en cando se crían con métodos de alimentación intensiva en confinamento de alta concentración. A pesar de que hai un movemento crecente que promove estilos agrícolas alternativos, unha gran porcentaxe de vacas, porcos e aves de curral aínda se crían nestas condicións de agricultura intensiva. En cambio poucas ovellas son alimentadas regularmente a base de concentrados e menos aínda mantidas en confinamento. Especialmente nos países industrializados, cando non hai suficiente pasto dispoñible ou non é o suficientemente rico, os produtores de ovinos poden engordar cordeiros para o mercado antes do sacrificio en feedlots. Moitos gandeiros incrementan a subministración de alimentos nutritivos poucas semanas antes do apareamento para mellorar a fertilidade, ou no período anterior ao parto para aumentar o peso dos cordeiros ao nacer, xa que o 70 % do seu crecemento ocorre nas últimas cinco ou seis semanas de xestación. Con todo, a sobrealimentación de borregos no inicio do embarazo pode comportar un menor desenvolvemento placentario, restrinxindo o crecemento dos fetos ao final do embarazo. Á parte destes casos, só as femias en período de lactación ou animais vellos ou enfermos reciben gran con regularidade. Se se lles fornecen concentrados deben ser formulados especialmente, pois a maioría dos utilizados con vacas, porcos, aves e mesmo algúns para cabras conteñen uns niveis de cobre que son letais para as ovellas. O mesmo risco aplícase aos suplementos minerais e bloques de sal.

Son animais cun instinto marcadamente gregario e gran parte do seu comportamento pódese entender sobre a base desta tendencia. A xerarquía de dominancia entre os membros do rabaño e a súa inclinación natural de seguir a un líder para novos pastos foron factores clave para que a ovella fose unha das primeiras especies de gando en ser domesticada. A diferenza do cervo e a gacela, outros dous ungulados de grande importancia para a produción de carne en tempos prehistóricos, as ovellas non defenden territorios, aínda que forman grupos de pasto. Todas as ovellas teñen tendencia a congregarse preto unhas doutras, aínda que este comportamento varía en función da raza, e poden estresarse cando se separan do seu rabaño. Estando en grupo mostran unha forte tendencia a seguir e un líder, aínda que a miúdo non é máis que o primeiro individuo que decide moverse. As relacións dentro dos rabaños tenden a ser máis estreitas entre ovellas que teñen lazos de parentesco; en rabaños de razas mixtas adóitanse formar grupos da mesma raza e unha femia e os seus descendentes directos xeralmente móvense como un todo en grandes rabaños.

Os gandeiros aproveitan o seu instinto gregario para mantelas agrupadas en zonas de pasto non delimitadas e para trasladalas facilmente; para isto último tamén poden usar cans pastores especialmente adestrados, moi útiles para o desprazamento de rabaños. Polo xeral o comportamento de rabaño só móstrase en grupos de catro individuos ou máis, e poida que non reaccionen como se espera cando son poucas ou están soas. Ao ser unha especie presa, o seu principal mecanismo de defensa é fuxir do perigo cando se achega un depredador. Unha ovella acurralada pode tentar arremeter ou ameazar cos pezuños adoptando unha postura agresiva, especialmente no caso de ovellas con cordeiros acabados de nacer. Nas rexións onde as ovellas non teñen depredadores naturais, as razas autóctonas non exhiben un marcado comportamento de rabaño.

As ovellas establecen unha xerarquía de dominancia no rabaño mediante a loita, ameazas e competencia. Os animais dominantes tenden a ser máis agresivos coas demais ovellas, e polo xeral aliméntanse primeiro nos comedeiros. Sobre todo entre os carneiros, o tamaño dos cornos é un factor influente na xerarquía do rabaño; os carneiros con cornos de diferente tamaño mostran unha menor tendencia a loitar para establecer a orde dominante, mentres que os de cornos de tamaño similar adoitan ser máis propensos ao enfrontamento.

Os ovinos son considerados tradicionalmente como animais simples e pouco intelixentes. O seu comportamento gregario a súa tendencia para fuxir e o pánico ante un elemento que perciben como ameaza fan que o pastoreo sexa unha tarefa difícil para os inexpertos. A pesar destes prexuízos, un estudo realizado pola Universidade de Illinois revelou que o seu cociente intelectual atópase só un pouco por baixo do dos porcos e igualado co das vacas.

Poden distinguir, o igual que as persoas, entre as diferentes expresións doutras ovellas detectando cambios nos rostros e lembrar acontecementos e imaxes durante un período de ata dous anos, e poden diferenciar estados emocionais a través das súas características faciais. Tamén poden lembrar e revivir unha situación traumática durante moito tempo. Se se traballa con paciencia, as ovellas poden aprender a recoñecer os seus nomes, e moitas están capacitadas para ser dirixidas cun cabestro en concursos e outros fins.
As ovellas tamén responderon ben ao clicker training (sistema de adestramento por condicionamento instrumental mediante reforzamento positivo).

Entre os sons emitidos polas ovellas domésticas atópanse o balido, gruñidos, ronquidos e bufido. O balido utilízao basicamente para a comunicación de contacto, especialmente entre a nai e os seus cordeiros, pero ás veces tamén entre outros membros do rabaño.

Os balidos de cada individuo son distintivos, o que permite á ovella e os seus cordeiros recoñecer as vocalizacións das demais. A comunicación vocal entre os cordeiros e as súas nais diminúe en gran medida varias semanas despois do parto. Á parte da comunicación de contacto, o balido pode ser un sinal de angustia, frustración ou impaciencia; con todo, xeralmente permanecen en silencio cando senten dor. Tamén balan cando se atopan illadas. As ovellas preñadas poden gruñir durante o parto. Os carneiros emiten ronquidos durante o cortexo, e en ocasións as femias emiten uns sons algo similares, sobre todo cando están cos seus cordeiros recentemente nados. Un bufido (exhalación explosiva a través das fosas nasais) pode ser sinal de agresión ou unha advertencia, e é emitido a miúdo como mostra de sorpresa.

A vista é unha parte vital da comunicación entre ovellas e durante o pastoreo manteñen o contacto visual entre si levantando a cabeza para comprobar a posición das demais no rabaño.

O carneiro usa o seu órgano vomeronasal para detectar as feromonas das femias e percibir cando están en período de estro, e as femias para o recoñecemento dos seus cordeiros recentemente nados.

As ovellas teñen unha estratexia reprodutiva semellante á doutros animais gregarios. As femias xeralmente teñen unha soa cría (año), aínda que poden chegar a parir até tres, despois dun período de xestación que dura 150 días. Un rabaño de femias adoita ser fecundado por un único carneiro, que puido ser escollido polo gandeiro ou porque estabeleceu unha posición dominante por mor de combates con outros carneiros (en poboacións salvaxes ou asilvestradas). A maioría das ovellas tan só se reproduce en certas épocas do ano, aínda que algunhas poden reproducirse todo o ano. Xeralmente, as femias acadan a madurez sexual entre os seis ou os oito meses de idade, mentres que os machos acádana entre os catro e os seis meses aínda que algunhas razas, como a finnsheep, poden chegar á puberdade aos 3 ou 4 meses e as meiriñas aos 18 ou 20 meses.

As femias teñen ciclos estrais unha vez cada dezasete días aproximadamente, momento no que emiten un olor característico e indican aos machos que están receptivas por medio de demostracións físicas. Unha minoría de ovellas presentan unha preferencia pola homosexualidade (un 8% de termo medio) e un pequeno número de femias poden sufrir a síndrome Freemartin e ser conductualmente masculinas.

Sen a intervención humana, os machos poden loitar durante o estro para determinar que individuos poden aparearse coas femias. Os carneiros, especialmente os que non se coñecen, tamén loitarán fóra do período de celo para establecer o seu dominio; os machos poden chegar a matarse uns a outros se se lles permite mesturarse libremente. Durante o estro mesmo os carneiros normalmente amigables poden chegar a volverse agresivos cara aos seres humanos a causa do aumento dos seus niveis hormonais.

Despois do apareamento, as femias teñen un período de xestación duns cinco meses, e un parto normal dura dunha a tres horas. Aínda que algunhas razas poden parir regularmente camadas numerosas, a maioría teñen un ou dous cordeiros. Durante ou pouco despois do parto as nais e os seus cordeiros poden ser confinados nunha parideira, un compartimento pechado deseñado para permitir a observación atenta das nais e para reforzar o vínculo entre elas e os seus cordeiros.

A obstetricia ovina pode ser problemática. Ao criar selectivamente femias que producen descendencia múltiple e con maior peso ao nacer durante xeracións, os gandeiros provocaron que algunhas ovellas teñan dificultades para parir; atopar o equilibrio entre unha alta produtividade e a facilidade para o parto é un dos dilemas da cría de ovellas. No caso deste tipo de dificultades durante o parto, os gandeiros poden axudar á ovella mediante a extracción ou o reposicionamento dos cordeiros. Despois do nacemento, as femias rompen o saco amniótico (se non rompeu xa durante o parto) e comezan a lamber ao cordeiro para limpalo. A maioría dos cordeiros empezarán a poñerse de pé unha hora despois do nacemento, momento no que, en situacións normais, comezarán a mamar, recibindo o vital costro. Os cordeiros que ou ben non conseguen mamar ou que son rexeitados pola nai necesitarán axuda para vivir, ben a través da alimentación con biberón ou de acollemento por outra ovella.

Cando os cordeiros teñen varias semanas de idade levase a cabo o proceso de etiquetaxe nas orellas, descole e de castración; a esta idade tamén se adoita proceder á vacinación. A marcaxe ou a colocación de etiquetas numeradas nas orellas, ou a colocación dun identificador electrónico realízase para facilitar a posterior identificación do animal. O descole realízase para evitar a acumulación de sucidade na zona anal, que se causen golpes nos testículos ou nas ubres e para facilitar a monta . A castración realízase en cordeiros non destinados á reprodución e debe considerarse coidadosamente se é necesaria en cada rabaño en particular, aínda que algúns gandeiros optan por evitar o procedemento por razóns éticas, prácticas ou económicas. Os carneiros que deben ser sacrificados ou separados das femias antes de chegar á madurez sexual non adoitan ser castrados. O descole e a castración realízanse comunmente despois de 24 horas do nacemento, para evitar a interferencia coa vinculación materna e o consumo de costro, e xeralmente antes dunha semana, para minimizar a dor, a tensión, o tempo de recuperación e as complicacións. Manifestáronse obxeccións a estes procedementos por parte de grupos de defensa dos animais, pero os gandeiros deféndenos argüindo que solucionan moitos problemas prácticos e veterinarios e que só inflixen unha dor temporal. O primeiro ciclo de vacinación (xeralmente anticlostridial) adminístrase xeralmente ás 10 ou 12 semanas, cando se espera que a concentración de anticorpos maternos adquiridos de forma pasiva a través do costro caeu o suficiente como para permitir o desenvolvemento da súa inmunidade activa. Adóitanse revacinar anualmente ao redor de tres semanas antes do parto, para proporcionarlles altas concentracións de anticorpos no costro durante as primeiras horas despois do parto.

As ovellas poden ser vítimas de velenos, enfermidades infecciosas e lesións físicas. Como especie de presa, a súa natureza está adaptada para ocultar signos obvios de enfermidade, para evitar ser branco dos depredadores. Aínda así, algúns signos de mala saúde son evidentes; as ovellas enfermas comen pouco, balan en exceso e polo xeral móstranse apáticas. Ao longo da historia, gran parte do diñeiro e o traballo investidos na cría de ovellas dirixiuse a previr as doenzas ovinas. Historicamente, os pastores a miúdo creaban remedios mediante a experimentación nas súas granxas. En países como Estados Unidos, as ovellas non teñen a suficiente importancia económica para as compañías farmacéuticas como para levar a cabo os custosos ensaios clínicos necesarios para obter só un número relativamente limitado de medicamentos para uso ovino. Nestes casos os gandeiros recorren ao uso de medicamentos aprobados para outros animais, aínda que o seu uso está restrinxido nalgunhas xurisdicións e suxeito a certas restricións. Nos últimos tempos unha minoría de propietarios de ovellas empezaron a recorrer a tratamentos alternativos como a homeopatía, a fitoterapia e mesmo a medicina chinesa tradicional para tratar os problemas veterinarios ovinos; a pesar dalgunhas probas anecdóticas favorables, a eficacia da medicina veterinaria alternativa foi recibida con escepticismo polas revistas científicas. A necesidade de antibióticos e medicamentos antiparasitarios tradicionais está moi estendida e é o principal obstáculo para unha gandería ecolóxica ovina certificada.

Moitos criadores toman unha serie de medidas preventivas para evitar problemas de saúde. A primeira é asegurarse de que todas as ovellas están sas cando se compran. Outras dúas medidas preventivas fundamentais son o mantemento dunha boa alimentación e a redución da tensión nas ovellas. A reclusión, o illamento, os ruídos fortes, as situacións novas, a dor, a calor, o frío extremo, a fatiga e outros factores de tensións pode causar un enfraquecemento do sistema inmunitario, ou a produción de cortisol en cantidades que poden indicar problemas de saúde. A febre de embarque (mannheimiose neumónica, antes denominada pasteurelose) é unha enfermidade especialmente preocupante, que pode ocorrer como resultado da tensión que sofre en particular durante o seu transporte ou manexo. A dor, o medo e outros factores de tensións poden causar a secreción de adrenalina, que se se produce en cantidades significativas nos últimos días antes do sacrificio e pode afectar negativamente á calidade da carne ao provocar glicoxenólise o que elimina o substrato para a acidificación normal da carne tras o sacrificio, co que a carne se volve máis susceptibles á colonización por bacterias da putrefacción. Por todos estes problemas, un coidadoso control da tensión é esencial no manexo das ovellas.

Outro coidado importante é a prevención da intoxicación. Os velenos máis comúns aos que poden estar expostas son os pesticidas en aerosol, os fertilizantes inorgánicos, os aceites dos motores da maquinaria agrícola ou o refrixerante dos radiadores, que lles resulta doce e atractivo ás ovellas, pero que contén etilenglicol.

Unha forma habitual de medicación preventiva para as ovellas son as vacinas e os tratamentos antiparasitarios. Os axentes biolóxicos son probablemente o problema de saúde máis frecuente do gando ovino e, dentro destes, os máis habituais son os parasitos, tanto externos como internos, que, ou ben son mortais, ou reducen a produtividade dos rabaños. Os vermes son os parasitos internos máis frecuentes; as ovellas inxérenos durante o pastoreo, estes incuban dentro da res e posteriormente son expulsados a través do sistema dixestivo, comezando un novo ciclo. Para o seu tratamento fornécenselle aos animais infectados medicamentos antiparasitarios orais, en ocasións tras contar o número de ovos de vermes nas feces da ovella para avaliar o nivel de infestación. Posteriormente adoitan trasladalas a un novo pasto para evitar a inxestión dos mesmos parasitos. Entre os externos (ectoparásitos) inclúense os piollos (en diferentes partes do corpo), dípteros melófagos coñecidos como carrachas da ovella, Gasterophilus haemorrhoidalis, Psorergates ovis e larvas de braquíceros. Os hipobóscidos son parasitos chupadores de sangue que causan desnutrición xeral e diminución da produtividade, aínda que non son mortais. Entre os braquíceros están as moscas da familia Oestridae e Calliphoridae, cuxas larvas causan unha enfermidade extremadamente destrutiva denominada míase. As moscas poñen os seus ovos en feridas ou la mollada e sucia de esterco; cando as larvas eclosionan penetran na carne da ovella, causándolle a morte se non se trata a enfermidade. as larvas de G. haemorrhoidalis introdúcenselles nos seos paranasais, causándolles molestias e dificultades respiratorias; os seus síntomas comúns son secrecións do conduto nasal, esbirros e movementos frenéticos da cabeza. Os parasitos externos poden ser controlados aplicando medicamentos ás costas das ovellas recentemente esquiladas, mediante pulverizadores ou por inmersión nunha fórmula antiparasitaria.

Tamén se ven afectadas por unha ampla gama de enfermidades bacterianas e virais. As enfermidades dos pezuños, como a pododermatite ou a escaldadura podal son tratados con bálsamos, pediluvios e outros remedios. Estas dolorosas enfermidades causan coxeira e dificultades na alimentación. A paratuberculose ovina é unha infección bacteriana do tracto intestinal, crónica e contaxiosa, que afecta as ovellas novas. A lingua azul é unha enfermidade transmitida por dípteros hematófagos, particularmente do xénero Culicoides, que causa febre e inflamación das membranas mucosas. O virus da peste de pequenos ruminantes é unha enfermidade viral altamente contaxiosa e a miúdo mortal que provoca febre, diarrea, pneumonía e úlceras na boca.

Algunhas enfermidades ovinas poden transmitirse aos seres humanos. O ectima contaxioso ou boquera é unha enfermidade da pel que provoca chagas e costras na boca, transmítese a través do contacto directo coa pel ou por materiais infectados. O carbúnculo ou ántrax cutáneo pode transmitirse a través do contacto con la sen lavar de animais infectados. Un caso preocupante é o dos organismos que poden causar o aborto enzoótico ou clamidosis ovina e que pode transmitirse facilmente a mulleres embarazadas.. Outro motivo de preocupación son a tembladeira ou scrapie (enfermidade priónica neurodexenerativa) e o virus que causa a glosopeda ou febre aftosa do gando, xa que ambas poden decimar rabaños enteiros, aínda que esta última representa un risco leve aos seres humanos. Durante o gromo de febre aftosa de 2001 no Reino Unido, millóns de reses de gando ovino, bovino e porcino foron sacrificadas, cun custo duns 30 000 millóns de libras.

Ademais dos parasitos e as enfermidades, os depredadores son unha ameaza para as ovellas e para a rendibilidade da gandería ovina. As ovellas teñen pouca capacidade para defenderse a si mesmas en comparación con outras especies criadas como gando. Mesmo no caso de sobrevivir a un ataque, poden morrer por mor das súas lesións, ou simplemente de pánico. O impacto da depredación varía de forma significativa dependendo da rexión. En África, Australia, América e partes de Europa e Asia os depredadores son un problema grave. Nos Estados Unidos, por exemplo, máis dun terzo das mortes de ovellas foron causadas por depredadores. Pola contra, outras nacións están practicamente libres de depredadores das ovellas, en particular as illas coñecidas pola súa estendida gandería ovina. En todo o mundo os cánidos (incluído o can doméstico) son responsables da maioría das mortes de ovellas. Entre outros animais que se alimentan puntualmente de ovinos están os felinos, osos e aves rapaces e porcos salvaxes.

Os gandeiros utilizaron unha gran variedade de medidas para combater a depredación ao longo do tempo. Os pastores antigos e medievais facíano mediante a súa propia presenza, cans pastores e estruturas de protección, como cercas e cortes. As cercas (tanto normais como eléctricas), o peche en recintos pola noite e o parto e primeiros coidados en interiores continúan sendo amplamente utilizados. Os pastores de mediados do século  utilizaban armas de fogo, trampas e velenos para matar os depredadores, causando diminucións significativas nas poboacións de depredadores. Coa aparición dos movementos ecoloxistas e de conservación, actualmente nos países máis desenvoltos o uso destes métodos adoita ser responsabilidade de organismos gobernamentais designados especialmente para este labor.

A década dos anos 1970 viu un rexurdimento do uso de cans pastores e o desenvolvemento de novos métodos de control de predadores por parte dos produtores de gando ovino, moitos deles non letais. Burros e lamas de vixilancia utilizáronse desde a década de 1980 para defender as ovellas, seguindo o mesmo principio básico dos cans pastores. O pastoreo xunto con outras especies, polo xeral con gando maior como vacas ou cabalos, pode contribuír a disuadir aos depredadores, mesmo se esas especies non protexen activamente ás ovellas. Ademais dos animais gardiáns, a gandería ovina actual pode utilizar elementos de disuasión non letais para os depredadores, como luces activadas por movemento ou alarmas ruidosas.

As ovellas son unha parte importante da economía agrícola mundial, aínda que o seu status, antigamente fundamental, foi substituído en gran medida por outras especies de gando, especialmente os porcos, os polos e as vacas. En 2014 a China, Australia, India e Irán tiñan os maiores rabaños a nivel mundial, atendendo tanto as necesidades locais como de exportación de la e cordeiros. Outros países como Nova Zelandia teñen rabaños máis pequenos, pero conservan un grande impacto económico internacional debido á súa exportación de produtos ovinos. As ovellas tamén xogan un papel importante en moitas economías locais, como nichos de mercado centrados na agricultura ecolóxica ou sustentable e a produción orientada a clientes que demandan alimentos locais. Sobre todo nos países en vías de desenvolvemento, estes rabaños poden ser parte dunha agricultura de subsistencia en lugar dunha sistema de comercio. Tamén poden ser un medio de comercio en economías de troco.

As ovellas domésticas proporcionan unha gran variedade de materias primas. A la foi un dos primeiros produtos téxtiles, aínda que a finais do século  os prezos comezaron a caer drasticamente como resultado da popularidade e os baixos prezos das fibras sintéticas. Para moitos gandeiros o custo da esquila é superior que o do posible beneficio do vélaro, polo que a subsistencia no negocio da produción de la resulta practicamente imposible sen os subsidios agrícolas. Ademais da industria téxtil, a la tamén se utiliza como material na fabricación de produtos alternativos para o illamento. No século  a venda de produtos cárnicos é o sector empresarial máis rendible da industria ovina, aínda que se consome moita menos que a de pito, porco ou tenreira.

O velaro utilízase para a fabricación de roupa, calzado, alfombras e outros produtos. Os derivados do sacrificio tamén teñen valor: o sebo pode utilizarse para a fabricación de candeas ou xabón e os seus ósos e cartilaxes utilizáronse para fabricar artigos tallados como dados e botóns, así como pegamento ou xelatina; os intestinos das ovellas adultas pódense utilizar nas envolturas de embutidos, e os dos cordeiros como suturas cirúrxicas ou como cordas para instrumentos musicais e raquetas de tenis. Os seus excrementos pódense vender como fertilizantes naturais, e polo seu alto contido en celulosa, esterilizados e mesturados coa pasta tradicional, pódense utilizar na fabricación de papel. De todos os subprodutos da produción de ovellas, talvez o máis valioso é a lanolina, unha substancia graxa resistente á auga que se atopa de forma natural na la e que se utiliza como base para gran número de cosméticos e outros produtos.

Algúns gandeiros tamén sacan beneficio do gando ovino vivo. A subministración de cordeiros para organizacións xuvenís como o 4-H ou as competicións nas exposicións e feiras gandeiras adoitan ser un medio fiable para a venda de ovellas. Os gandeiros tamén pode optar por centrarse na cría dunha determinada raza de ovellas co fin de vender animais puros rexistrados, ou proporcionar un servizo de alugamento de carneiros para a cría. A cría de animais selectos pode chegar a ser moi rendible: en 2009 vendeuse un carneiro texel de pura raza por 231 000 libras, e en 2014 outro exemplar da mesma raza por 152 000 libras. Outra opción para obter rendibilidade dos ovinos vivos é o alugamento de rabaños para pastar como «servizo de cortacéspede»; estes servizos serven para manter baixo control malas herbas e vexetación non desexada e para diminuír o perigo de incendios.

A pesar da caída da demanda e do prezo dos produtos ovinos en moitos mercados, as ovellas teñen vantaxes económicas en comparación con outros tipos de gando. Non requiren as custosas infraestruturas utilizadas para encerrar ao gando que se utilizan na agricultura intensiva de polos ou porcos. É unha gandería que fai un uso eficiente da terra; unhas seis ovellas poden manterse utilizando a mesma superficie de terreo que necesitaría unha soa vaca ou cabalo. Comen moitos tipos de plantas indeseadas, como algunhas malas herbas nocivas, que a maioría de gando non toca e producen máis crías e a un ritmo máis rápido. Ademais, a diferenza da maioría das especies de gando, o custo da cría de ovellas non está necesariamente ligado ao prezo dos cultivos forraxeiros como os cereais, a soia ou o millo. Xunto co menor custo das ovellas de calidade, todos estes factores combínanse para supoñer uns menores gastos xerais para os produtores de gando ovino, o que implica un maior potencial de rendibilidade para o pequeno gandeiro. As ovellas son especialmente beneficiosas para os produtores independentes, como as granxas familiares con recursos limitados, pois a industria ovina é un dos poucos tipos de gandería que non foi integrada verticalmente pola agroindustria.

A carne e o leite das ovellas foron un dos primeiros alimentos ricos en proteínas consumidos pola civilización humana despois da transición dunha sociedade baseada na caza e a recolección a unha agrícola.

A principios o século  os maiores consumidores de carne de ovella eran os Estados Árabes do Golfo Pérsico, Nova Zelandia, Australia, Grecia, Uruguai, Reino Unido e Irlanda, cun consumo de entre tres e dezaoito kg por habitante e ano. A carne de ovino tamén é popular en Francia, África (especialmente no Magreb), o Caribe, o resto do Oriente Medio, India e partes da China. Este consumo reflicte a miúdo un pasado como produtores ovinos. En cambio, países como Estados Unidos consomen menos de medio kg de carne ovina por ano, mentres que consomen uns vinte e dous de porco e vinte e nove de vacún, e preferiblemente dos cortes máis caros, como as costeletas ou a coxa. Pola contra, nalgúns países a gastronomía que utiliza cortes cárnicos alternativos e despoxo constitúen pratos populares ou tradicionais. As gónadas de ovella son consideradas un manxar en moitas partes do mundo, e o tradicional haggis escocés elabórase a base de vísceras de ovella xunto con fariña de avea e cebola picada, todo iso embutido nunha bolsa feita co propio estómago do animal.

Aínda que o leite de ovella aínda se consome fresca nalgúns países
, hoxe en día utilízase sobre todo na produción de queixo e, en menor medida, iogur. Aínda que as ubres das ovellas teñen xeralmente só dúas mamilas, e producen un volume de leite moito menor que o das vacas, como a de ovella contén moita máis graxa, sólidos e minerais, é ideal para a elaboración de queixo. Outra vantaxe é que é resistente á contaminación durante o arrefriado debido ao seu maior contido de calcio. Entre os queixos elaborados a base de leite de ovella están o feta de Bulgaria e Grecia, o roquefort de Francia, o manchego de España ou o pecorino romano e o ricotta de Italia. Os iogures, especialmente algunhas variedades de labneh, tamén se poden producir a partir de leite de ovella. Moitos destes produtos a miúdo elabóranse con leite de vaca, especialmente cando se producen fóra do seu país de orixe. O leite de ovella contén un 4,8 % de lactosa, polo que pode afectar as persoas que sofren intolerancia a este disacárido.

A produción de carne de ovino en Galicia ascendeu a 624 toneladas en 2004 (Consellería de Medio Rural, 2004).

Canto ó consumo de carne, mentres que a nivel nacional era de 2,36 kg por habitante e ano, en 2008, en Galicia era de 2,06 kg, fronte a un consumo total de carne de 50,58 e 52,56 kg por habitante e ano, respectivamente . Cómpre advertir que as estatísticas oficiais non discriminan o consumo de carne de ovino do de caprino pero, a efectos comparativos, lémbrese que en 2004 a produción de carne desta segunda especie foi de 117 toneladas fronte ás 624 toneladas da primeira.

Segundo datos do Ministerio de Medio Ambiente e Medio Rural e Mariño , o censo do gando ovino en España vai descendendo lenta pero progresivamente desde cifras ó redor dos 24 millóns de cabezas en 1990 ata os 19.952.282 en 2008. Castela e León, con 4.145.751 cabezas, e Estremadura, con 4.107.161, son as comunidades con maior censo de gando ovino, mentres que Galicia contaba cun censo de 265.152 cabezas, distribuídas como segue:

Polo xeral as ovellas son demasiado grandes e reprodúcense moi lentamente como para ser suxeitos ideais no ámbito da investigación, polo que non adoitan ser utilizados como organismo modelo. Con todo xogaron un papel clave nalgúns campos da ciencia, como o desenvolto polo Instituto Roslin de Edimburgo (Escocia) cando utilizou ovellas para unha investigación xenética que tivo uns resultados revolucionarios. Así, en 1995, dúas ovellas chamadas Megan e Morag foron os primeiros mamíferos clonados a partir de células diferenciadas. Un ano máis tarde, unha dorset finlandesa chamada Dolly, que a revista Scientific American cualificou como «a ovella máis famosa do mundo», foi o primeiro mamífero clonado a partir dunha célula somática adulta. Posteriormente Polly e Molly foron os primeiros mamíferos en ser á vez clónicos e transgénicos.

En 1998 publicouse un mapa de ligamentos xenéticos ovino, e en 2014 publicouse a secuenciación do xenoma das ovellas. En 2012 unha ovella transxénica chamada Peng Peng foi clonada por científicos chineses partindo do xene de C. elegans (un nematodo moi utilizado na investigación biomédica) co fin de aumentar nas ovellas a produción de graxas saudables para o consumo humano.

No estudo da selección natural, utilizouse a poboación de ovellas de Soay que quedaban no arquipélago de Saint Kilda para investigar a relación entre o tamaño corporal e a cor para o éxito reprodutivo. As ovellas de Soay poden ser de varias cores e a investigación trataba de explicar por que as máis grandes e escuras estaban en declive xa que este feito contradicía a regra xeral de que os membros máis grandes dunha poboación tenden a ter máis éxito na reprodución. As soays de Saint Kilda son suxeitos de estudo especialmente útiles porque están illadas.

En ciencias da conduta as ovellas utilizáronse en casos illados en estudos sobre recoñecemento facial, xa que o seu proceso mental de recoñecemento é cualitativamente similar ao dos seres humanos. As ovellas son un dos poucos animais nos que se examinou a posible base molecular da diversidade nas preferencias sexuais dos machos. Este traballo, levado a cabo pola Oregon Health  Science University, que estudaba os mecanismos que producen a homosexualidade nos carneiros, foi criticado por organizacións como People for the Ethical Treatment of Animals (PETA) que acusou os científicos de tentar curar a homosexualidade nas ovellas, feito que a universidade e os propios científicos negaron rotundamente.

En ocasións tamén se utilizan ovellas na investigación médica, especialmente para a investigación da fisioloxía cardiovascular, en áreas como a hipertensión arterial ou a insuficiencia cardíaca. As ovellas preñadas tamén son un modelo útil para o estudo da xestación humana, e utilizáronse para investigar os efectos da malnutrición e a hipoxia no desenvolvemento fetal.

As ovellas tiveron unha forte presenza na cultura de moitos países, especialmente nas zonas onde constitúen o tipo máis común de gando. Na literatura, especialmente nas fábulas, son as representantes típicas da bondade, mansedumbre e as poucas luces, en contraposición co lobo ou o raposo, que xeralmente representan a maldade ou a astucia, ou se utiliza o seu carácter gregario como representación da falta de autonomía e dependencia dun grupo, como en A revolta dos animais, de George Orwell. Tamén na música aparecen co mesmo rol, como en «Sheep», tema da banda británica de rock progresivo Pink Floyd, onde representan á xente común e corrente, que debe seguir ao pé da letra as indicacións dos seus superiores.

A expresión «lobo con pel de cordeiro» ou «lobo con pel de ovella», presente en varios idiomas, alude á hipocrisía ou a falsidade dunha persoa que se disfraza de débil ou inocente para conseguir os seus fins, polo xeral moralmente reprobables. Para indicar que cada un debe relacionarse ou casar cos da súa categoría ou con quen teña gustos parecidos utilízase o refrán «cada tal co seu igual». As ovellas adoitan aparecer en cancións infantís e nanas e, aínda que hai estudos científicos que o descartan, coloquialmente adóitase dicir que «contar ovellas» axuda a durmir e utilízase a miúdo en tiras cómicas, debuxos animados e outros medios de comunicación. A expresión «ovella negra» utilízase para referirse a un individuo que difire dos demais e que ten mala reputación dentro dun grupo, especialmente no ámbito familiar; este uso deriva da presenza indesexable para os pastores dunha ovella negra nun rabaño branco, xa que a súa la non é tan viable comercialmente. Outra expresión incorporada da gandería ovina é «mesturar churras con meriñas», para indicar que non deben mesturarse cousas que, aínda que parezan iguais, son distintas; a súa orixe provén das churras e as meriñas, dúas razas de ovella que, aínda que similares en aspecto, as primeiras son boas pola súa carne e as segundas pola súa la, polo que non deben cruzarse.

O simbolismo e os rituais relixiosos con ovellas xurdiron xa con algunhas das primeiras tradicións, mitoloxías e relixións no Antigo Oriente Próximo, Oriente Medio e a área mediterránea. Os cranios de carneiros (e de touros) ocupaban un lugar central nos santuarios do asentamento de Çatalhöyük no 8000 a. C. Na relixión do Antigo Exipto o carneiro era o símbolo de varios deuses: Jnum, Herishef e Amón (na súa encarnación como deus da fertilidade). Outras deidades, como a deusa babilónica Ishtar, o deus fenicio Baal Hammon ou o babilónico Ea-Oannes en ocasións represéntanse con trazos de carneiro. Na mitoloxía grega temos o mito do vélaro de ouro do carneiro alado Crisómalo

En astroloxía, Aries, o carneiro, é o primeiro signo do zodíaco grego clásico, e a ovella é o oitavo dos doce animais asociados co ciclo de doce anos do zodíaco chinés, relacionado co calendario chinés. En Mongolia, os shagai son unha antiga forma de dados feitos cos ósos astrágalos das ovellas que a miúdo se utilizan con fins de adiviñación. En Madagascar non comían ovellas, xa que se cría que eran encarnacións das almas dos antepasados.

As ovellas representan un papel importante en todas as relixións abrahámicas. Son os primeiros animais mencionados no Antigo Testamento, e Abraham, Isaac, Xacob, Moisés, o rei David e o profeta Mahoma eran todos pastores. Segundo o relato bíblico do sacrificio de Isaac, un carneiro é sacrificado como substituto de Isaac despois de que un anxo detivese a man de Abraham, feito que se conmemora durante o Eid al-Adha, unha das festas máis importantes do calendario musulmán. Tamén se sacrifican ovellas nalgunhas conmemoracións laicas da cultura islámica. Os antigos gregos e romanos tamén sacrificaban ovellas regularmente en prácticas relixiosas e os israelitas tamén as sacrificaban como parte do Korbán. Os símbolos ovinos, como o prato do Séder ou o soprado cerimonial dun shofar aínda están presentes nas tradicións xudaicas modernas. No cristianismo, os cristiáns congregados adoitan recibir o nome de “rabaño”, con Xesucristo como o «Bo Pastor». Os cordeiros son un elemento da iconografía cristiá do nacemento de Xesús. Algúns santos cristiáns son considerados patróns das «ovellas» ou os «pastores». Xesús tamén é representado como o cordeiro do sacrificio de Deus (Agnus Dei), e as celebracións da Pascua en Grecia e Romanía tradicionalmente contan cunha comida de cordeiro pascual. Na tradición cristiá, unha autoridade da Igrexa é coñecida tamén como pastor.




#Article 137: Oscar Wilde (188 words)


Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde máis coñecido por Oscar Wilde, nado o 16 de outubro de 1854 en Dublín, entón pertencente ao Reino Unido, e finado o 30 de novembro de 1900 en París, foi un escritor de orixe irlandesa .

Escribiu unha serie de comedias levemente irónicas, entre estas Unha muller sen importancia, O Leque de Lady Windernere, A importancia de ser serio. Os seus contos como O príncipe feliz, O reiseñor e a rosa son dunha beleza incalculábel. Entre os romances, destacan O retrato de Dorian Gray e O crime de Lord Artur Saville. A súa lírica alcanza grande profundidade na Balada do cárcere de Reading e no fragmento De profundis.

En maio de 1895, após tres polémicos xuízos, foi condenado a dous anos de prisión, con traballos forzados, por cometer actos inmorais con diversos rapaces. As condicións da prisión na Inglaterra eran extremadamente crueis. Wilde escribiu unha denuncia longa e mordaz contra un rapaz chamado Bosie, publicada no libro De profundis, acusándoo de telo arruinado. Bosie era o apelido dun dos seus amantes. Foi o pai de Bosie quen levou a Oscar Wilde ao tribunal.




#Article 138: Orbital (108 words)


 
Un orbital é a zona do espazo onde se move un electrón arredor dun átomo. A idea de orbital naceu coa Mecánica cuántica a partir da de órbita preconizada por Bohr e posteriormente por Sommerfeld.

O termo orbital atómico úsase polo menos en dous sentidos en química cuántica:

Os orbitais usados no método OM-CLOA usualmente decrecen exponencialmente a partir do centro atómico (compoñente radial na forma r=e-kx), e reciben o nome de orbitais de tipo Slater, ou ben decrecen como unha campá de Gauss (compoñente radial na forma r=e-kx²), e entón chámanse orbitais gaussianos, aínda que se usaron outras formas dos orbitais de tipo s, p, d, f).




#Article 139: País (122 words)


Un país (do francés pays, procedente do latín , ‘aldea, distrito’), ou estado nacional, é unha área xeográfica e unha entidade politicamente independente, co seu propio goberno, administración, leis, a maior parte das veces unha constitución, policía, forzas armadas, leis tributarias, e un grupo humano. Tamén é un país un territorio que constitúe unha nación, ou incluso unha rexión ou bisbarra (País do Loira). Un exemplo de país é Galicia.

Moitas veces, partes dun estado nacional cunha historia ou cultura diferentes son chamados países: Gales e Escocia son ás veces chamados países, inda cando non son estados nacionais, senón máis ben nacións.

Os termos país, nación, estado e terra acostuman ser utilizados coma sinónimos, mais nun uso máis estrito deben ser distinguidos:




#Article 140: Psicoloxía (770 words)


A psicoloxía (literalmente «estudo ou tratado da alma»; do grego clásico ψυχή, transliterado psykhé, «psique», «alma», «actividade mental», e λογία, loxía, «tratado» ou «estudo») é unha profesión, unha disciplina académica e unha ciencia que trata o estudo e a análise da conduta e dos procesos mentais dos individuos e de grupos humanos en distintas situacións, cuxo eido de estudo abrangue tódolos aspectos da experiencia humana e faino con fins tanto de investigación como docentes e laborais, entre outros. Existen diversas perspectivas psicolóxicas, cada unha coas súas propias teorías e metodoloxías, e en comparanza poden coincidir, influirse, superpoñerse ou mesmo ser contradictorias e incompatibles; esta variedade dá pé a múltiples acepcións e abordaxes. Algúns enfoques —como no humanismo— consideran que o método científico non é axeitado para investigar a conduta; outros tales como o condutismo emprégano só para comportamentos observables que poden ser obxectivamente medidos.

Por medio dos seus diversos enfoques, a psicoloxía explora conceptos como a percepción, a atención, a motivación, a emoción, o funcionamento do cerebro, a intelixencia, o pensamento, a personalidade, as relacións personais, a conciencia e a inconsciencia. A psicoloxía emprega métodos empíricos cuantitativos e cualitativos de investigación para analizar o comportamento. Tamén se poden atopar, especialmente no eido clínico ou de consultaría, outro tipo de métodos cualitativos e mixtos. Mentres que o coñecemento psicolóxico é empregado na avaliación ou tratamento das psicopatoloxías, nas últimas décadas os psicólogos tamén están sendo empregados nos departamentos de recursos humanos das organizacións, en áreas relacionadas co desenvolvemento infantil e do envellecemento, os deportes, os medios de comunicación, o mundo do dereito, as emerxencias e as ciencias forenses. Aínda que a meirande parte dos psicólogos están involucrados profesionalmente en actividades terapéuticas (clínica, consultaría, educación), unha parte tamén se adica á investigación, dende as universidades, sobre un amplo rango de temas relacionados co comportamento, o desenvolvemento e o pensamento humano.

A verba grega ψυχή (psykhé) quere dicir «alma», «mente», «alento», «vida», «vento frío», «sopro xeado» e era representado simbolicamente cunha bolboreta, mentres que -λογία (-loxía) describe a «fala» ou o «discurso», «tratado», «doutrina», etc.; polo tanto, psicoloxía significa literalmente «estudo da alma» e denota o «estudo da mente».

A palabra psicoloxía foi empregada por primeira vez en lingua latina polo poeta e humanista cristián Marko Marulić, no seu libro Psichiologia de ratione animae humanae a finais do século XV ou a comezos do XVI, e tamén se cita a obra dun autor alemán, Rudolf Göckel, que publicou o texto Psychologia hoc est de hominis perfectione, anima, ortu (Marburg, 1590). O termo difundiuse a través da Reforma protestante en Alemaña e os escritos de Philippe Melanchthon, e tamén se encontra o termo en francés, por exemplo no texto Psichologie ou traicté de l'apparition des esprits, de Noël Taillepied (1588). En canto á lingua inglesa, a primeira referencia coñecida de psychology apareceu na obra de Steven Blankaart, en 1694.

O termo non gañou popularidade no eido ilustrado senón até o uso do mesmo a cargo do filósofo alemán Christian Wolff, quen o empregou nas súas obras Psychologia empirica (1732) e Psychologia rationalis (1734).

Desde a súa xénese como disciplina, a Psicoloxía viuse na necesidade de axustarse á metodoloxía indutiva empírico-analítica, imperante dende o século XVI. Recordemos que antes dese século a ciencia tíñase desenvolto dentro dunha tradición eminentemente dedutiva, onde os fenómenos explicábanse a partir do seu axuste interpretativo coas concepcións filosóficas ou relixiosas do momento.

Se ben é certo que a adscrición da Psicoloxía ó método científico representou un avance significativo, especialmente no concernente ó estudo dos procesos psicofisiolóxicos asociados á percepción, tamén é certo que a descomposición analítica dos fenómenos psíquicos superiores en feitos positivos fai case imposible a súa reestruturación ulterior para a súa cabal comprensión.

O desenvolvemento da ciencia no século XX desmontou a mistificación que tiña creado ó redor do obxecto, pois a teoría da relatividade amosa a interdependencia entre a materia e o movemento, o obxecto e a acción. Con todo, observando a esencia dos diferentes métodos de investigación, atopamos que todas as escolas de Psicoloxía usan o esquema estímulo-resposta, independentemente do enfoque que teñan e da aplicación práctica que fagan del; en realidade, as discrepancias xorden a partir da interpretación teórica que os investigadores asignan ós distintos contornos e ás consecuencias.

Vygotski, Wallon e Piaget coinciden no propósito de superar o feito estático que pretende falar por si mesmo e recoñecen que os mesmos fenómenos poden adquirir significacións diferenciadas, segundo sexa a estrutura que os engloba. Ó respecto, Vygotski convoca unha visión xenética da mente, mentres Piaget propón o método Clínico Experimental e Wallon rexeita calquera método que intente introducir modificacións substanciais na natureza das persoas estudadas.




#Article 141: Persoa (869 words)


O termo persoa provén do latín persōna, e este probablemente do etrusco phersona ('máscara do actor', 'personaxe'). O concepto de persoa é un concepto principalmente filosófico, que expresa a singularidade de cada individuo da especie humana en contraposición ao concepto filosófico de 'natureza humana' que expresa o común que hai neles.

O significado actual de persoa ten a súa orixe nas controversias cristolóxicas dos séculos IV e V. No transcurso do debate entre as diferentes escolas teolóxicas, desenvolvéronse conceptos até entón non coñecidos. Tratábase de dispor de ferramentas de pensamento filosófico, sobre as que manter un debate intelectual honesto e rigoroso acerca dos dogmas referidos ao Λóγος (Logos: “Palabra”), e que permitisen esclarecer as súas diferenzas ou similitudes con Deus Pai. Para iso a filosofía tomou prestado do teatro grego o termo πρόσωπον [prósôpon], e converteuno nun termo filosófico, definindo ao Λóγος (Logos) como Persoa divina. Por afinidade, o concepto foi posteriormente aplicado ao Espírito Santo, aos anxos e aos homes.

Aínda que o concepto máis común de «persoa» é o de ser dotado de razón, consciente de si mesmo e posuidor dunha identidade propia, o seu significado pode tratarse desde diferentes perspectivas.

Rationalis naturae individua substantia (en galego, substancia individual de natureza racional) é a definición clásica de Boecio que se caracteriza por tres notas: a substancialidade, a individualidade e a racionalidade. Nesta sentido persoa non é un nome xenérico xa que indica un quen e non un que; tampouco designa unha natureza común senón incomunicabilidade. Pola súa banda Tomás de Aquino refírese á persoa coa sentenza persoa significat id quod est perfectissimum in tota natura, scilicet subsistens in rationali natura (en galego, persoa significa o máis perfecto de toda a natureza, é dicir, o subsistente de natureza racional) insistindo así na incomunicabilidade no modo de existir. Para Tomás de Aquino a distinción entre persoa e natureza é a do todo e a parte, pois a natureza éo da persoa, que é a que realmente subsiste. Ser persoa é ser aberto á transcendencia, a un máis aló do mundo, é dicir a Deus. Do estudo da noción de persoa xorde a Antropoloxía filosófica.

Na modernidade ten lugar un envorco psicolóxico na concepción de persoa. O primeiro paso dáse como consecuencia do nominalismo pero obsérvase xa con claridade en Descartes que non fala de persoa senón de eu. Na mesma liña, para Locke persoa xa non é un concepto metafísico pois non indica un ser ou modo de ser, senón un estado no que se atopa ás veces un ser. Pola súa banda, Kant denomina á persoa como aquel ser que é un fin en si mesmo. Aínda que en Kant vólvese a un concepto ontolóxico, non se trata dun ser aberto á transcendencia, senón autónomo.

Pola súa banda, o existencialismo volve pór atención na relevancia deste concepto. Para Kierkegaard, a persoa non é solipsista se non máis ben a saída dun mesmo saltando ao baleiro como entrega a Deus. Para Heidegger a persoa como Dasein (o aí do ser) non é nin unha cousa, nin un obxecto nin unha substancia senón que se define existencialmente polo sentimento da angustia pechado á transcendencia.

No século XX diversos pensadores, algúns de inspiración cristiá e en concreto tomista, centraron a súa atención na noción de persoa dando lugar ao chamado personalismo entre os que destacan: G. Marcel, M. Buber, M. Scheler, J. Maritain, E. Mounier, Von Hildebrand, R. Guardini, K. Wojtyla, E. Lévinas, etc. Leonardo Polo suxeriu unha interesante noción de persoa como carácter de ademais a partir dunha ampliación dos transcendentais do ser cara ao que el chama Antropoloxía Transcendental propondo a liberdade e a co-existencia como transcendentais persoais distintos dos metafísicos.

Desde a óptica sociolóxica pode definirse persoa como un ser sociable que vive e se desenvolve en sociedade, pero ao mesmo tempo nunca deixa de actuar cun carácter individual. É dicir somos eu e nós ao mesmo tempo. Por iso algúns pensadores como Aristóteles definen ao home como animal sociable e por tanto a súa natureza é ser social.

Se nos atemos á fisioloxía, pódese identificar á persoa como un ser ou individuo da especie humana; como un home ou muller dotado/a dun conxunto de características físicas únicas que lle permite diferenciarse dos demais.

Desde o punto de vista psicolóxico, persoa designa a un ser concreto, abarcando tanto os seus aspectos físicos como psíquicos para definir o seu carácter singular e único. Percibe e interpreta o estado de ánimo, o carácter e a forma de actuar das persoas, ademais estuda as calidades e facultades que ten a persoa, como a razón, os sentimentos e os valores que o distingue dos demais seres.

Son varias as dificultades do estudo da persoa humana estimadas insalvables para a psicoloxía. Lembremos só as maiores: a persoa non é nin un obxecto nin unha manifestación susceptible de ser obxectivada, senón manancial ou estrutura de actos; non é unha realidade fenoménica nin unha suma de calidades, senón unidade singular inabarcable; non é formación feita, definitiva, senón proceso concreto que termina só coa morte; por último, os actos que orixina e que constitúen a súa realidade non se prestan á reflexión psicolóxica, pois se dan de maneira inmediata e concreta, sobre todo na participación amorosa.




#Article 142: Política (927 words)


Política (do latín politĭcus, e este do grego antigo πολιτικός politikós, masculino de πολιτική politikḗ, que significa «de, para o relacionado cos cidadáns») é a teoría, arte ou doutrina referente ao goberno dunha comunidade, o cal implica un proceso ou actividade de toma de decisións que se aplican a todos os membros dun grupo para a consecución duns obxectivos orientados ao ben común. A ciencia política constitúe unha rama das ciencias sociais que se ocupa da actividade dunha sociedade, composta por cidadáns libres, para resolver os problemas que lle plantea a súa convivencia colectiva

Unha definición máis ampla fai definir a política como toda actividade, arte, doutrina ou opinión, cortesía ou diplomacia tendentes á busca, ao exercicio, á modificación, ao mantemento, á preservación ou á desaparición do poder público.

Nesta ampla definición pódese observar claramente o obxecto da ciencia política, entendido como o poder público subtraído da convivencia humana, xa sexa dun Estado, xa dunha empresa, un sindicato, unha agrupación, unha escola, unha igrexa etc.

Por iso cando se emprega a definición máis ampla de política adoita aclararse que esta é unha actividade da que é moi difícil subtraerse, por atoparse en case todos os ámbitos da vida humana.

Unha definición máis estrita proporía que a política é unicamente o resultado expreso oficialmente nas leis de convivencia nun determinado Estado. Definición que restrinxe á vida das agrupacións e organizacións non estatais, limitándoas unicamente ás disposicións legais dos seus estados.

Definicións clásicas apuntan a definir política como o exercicio do poder en relación a un conflito de intereses. Son famosas as definicións fatalistas de Carl Schmitt da política como un xogo ou dialéctica amigo-inimigo, que ten na guerra a súa máxima expresión; ou de Maurice Duverger, como loita ou combate de individuos e grupos para conquistar o poder que os vencedores usarían no seu proveito. Tamén Max Weber define a política estritamente en función do poder.

Unha perspectiva oposta contempla a política nun sentido ético, como unha disposición a obrar nunha sociedade utilizando o poder público organizado para lograr obxectivos proveitosos para o grupo. Así, as definicións posteriores do termo diferenciaron o poder como forma de acordo e decisión colectiva, no canto de forza como uso de medidas coercitivas ou a ameaza do seu uso.

Unha definición intermedia, que abarque ás outras dúas, debe incorporar ambos momentos: medio e fin, violencia e interese xeral ou ben común. Podería ser entendida como a actividade de quen procuran obter o poder, retelo ou exercitalo con vistas a un fin que se vincula ao ben ou co interese da xeneralidade ou pobo.

Antonio Gramsci concibía a ciencia da política, tanto no seu contido concreto como na súa formación lóxica, como un organismo en desenvolvemento. Ao comparar a Maquiavelo con Bodin afirma que este crea a ciencia política en Francia nun terreo moito máis avanzado e complexo que Maquiavelo e que a Bodin non lle interesa o momento da forza, senón o do consenso. De seguido, Gramsci opina que o primeiro elemento, o piar da política, é o de que existen realmente gobernados e gobernantes, dirixentes e dirixidos. Toda a ciencia e a arte política baséase neste feito primordial, irreductible (en certas condicións xerais)

O exercicio da política permite xestionar os activos do estado nacional, tamén resolve conflitos dentro das sociedades adscritas a un estado específico, o cal permite a coherencia social. As normas e as leis que determinan a actividade política, vólvense obrigatorias para todos os integrantes do estado nacional de onde proceden tales disposicións.

Frank Goodnow fai unha especial énfase sobre a función da política que corresponde á vontade do Estado. Esta compleméntase na súa execución a través do goberno. A política só é funcional cando permite poñer regras entre os gobernantes e os gobernados, os cales son dobregados á vontade das accións que se desexan orientar co propósito de alcanzar un determinado fin.

Segundo Max Weber, Raymond Aron, George Vedel e Maurice Duverger, o obxecto de estudo da política é o poder.

Política dogmática é concibir o proceso político como mantemento dunha estratexia considerada ortodoxa, identificada coa verdade, é dicir, que non ten criterio de discusión.

Conxunto de aliñamentos discrecionais que aplican a un proceso, subproceso ou unidade para facilitar a toma de decisións congruentes co que os líderes dos procesos e unidades requiren para xestionar as actividades. Unha política funcional admite discreción.

Todas as ideoloxías políticas agrúpanse arredor de dúas dimensións que son a económica e a social. A dimensión económica está integrada por dúas ideoloxías opostas, esquerda-dereita, que forman unha liña horizontal e a dimensión social está integrada por outras dúas ideoloxías opostas, autoritarismo-libertarismo, que forman unha liña vertical. Xuntas estas dúas dimensións integran un mapa ideolóxico en que podemos atopar catro grandes sistemas como o totalitarismo, conservadorismo, socialismo e o liberalismo, e o punto en que se cruzan as dúas liñas considérase como o centro político.

Os partidos son entidades de base asociativa que aglutinan e manifestan propostas de carácter político dentro de cada sistema político. Os sistemas democráticos adoitan adoptar o pluripartidismo como forma organizativa, mentres as ditaduras adoptan a organización de partido único.

A Constitución española de 1978 recoñece o sistema pluripartidista no seu artigo 6. Na súa maioría, en España, os partidos teñen ámbito estatal ou ámbito autonómico, aínda que tamén pode habelos de ámbitos menores. Os partidos poden formar federacións, confederacións e unións de partidos así como coalicións e agrupacións. Na actualidade, a Lei 6/2002, de 27 de xuño, de Partidos Políticos regula a súa creación e funcionamento.

En Galiza, existen diversos partidos políticos. Con maior número de votos son (ordenados alfabeticamente):




#Article 143: Pesca (2591 words)


A pesca é a extracción de organismos acuáticos do medio onde se desenvolveron para diversos fins, tales como a alimentación, a recreación (pesca recreativa ou pesca deportiva), a ornamentación (captura de especies ornamentais) ou a industria, incluíndo a fabricación de comida para o alimento de animais en crianza e a produción de substancias con interese para a saúde -como o famoso aceite de fígado de bacallau.

Esta definición engloba o concepto de acuicultura en que os individuos capturados son primeiro criados en catividade en instalacións artificiais apropiadas como tanques, gaiolas ou viveiros. As bateas están a medio camiño entre a acuicultura e a pesca propiamente dita.

As principais especies explotadas na actividade pesqueira no mundo pertencen aos grupos dos peixes, dos crustáceos e dos moluscos. Non obstante, o home tamén cultiva e captura varias especies de crocodilos, batracios (principalmente ras), mamíferos mariños (principalmente baleas) e algas.

Segundo O Estado das pesqueiras e da acuicultura no mundo, unha publicación da FAO (Organización das Nacións Unidas para a Agricultura e a Alimentación), a produción de peixe no mundo foi en 2002 superior a 94 millóns de toneladas coa actividade extractiva e máis 50 millóns coa acuicultura. Estímase que o peixe fornece actualmente preto do 16% da  proteína consumida polo ser humano. A pesca é igualmente unha importante fonte de emprego, contribuíndo enormemente á economía mundial.

A pesca é o propio acto de capturar animais acuáticos ou de crialos: unha pesqueira é o conxunto do ecosistema e de todos os medios que nel actúan –barcos e artes de pesca– para capturar unha especie ou un grupo de especies afíns (por exemplo, a pesqueira de arenque do Mar do Norte, a pesqueira de bocarte do Perú e Chile). Así e todo, pódese falar tamén das pesqueiras de camarón de Madagascar porque inclúen unha compoñente industrial e outra artesanal ou as pesqueiras de atún porque teñen diferentes especies e son capturadas en diferentes océanos.

Desde tempos inmemoriais, a pesca sempre formou parte da cultura humana, non só como fonte de alimento, senón tamén como modo de vida, dando identidade a innumerables comunidades e como obxecto artístico. A Biblia ten referencias á pesca e mesmo a icona dun peixe converteuse no símbolo dos cristiáns nos primeiros tempos.

Unha das actividades cunha historia máis longa é o comercio de bacallau seco entre o norte e o sur de Europa, que comezou no tempo dos viquingos hai máis de 1000 anos.

A forma máis simple de pesca é un individuo illado cunha cana ou rede. Non só como actividade recreativa -proporcionando un enorme comercio en moitos países desenvolvidos-, senón tamén como pesca de subsistencia nos países menos desenvolvidos, esta forma de pesca continua a ser moi importante en todo o mundo, mais a forma máis usual de pescar é con embarcacións, comezando coa xangada de papiros do Exipto ou a piroga ou canoa de tronco escavado (aínda hoxe a principal plataforma de pesca en moitos dos países menos desenvolvidos) pasando polos barcos á vela, ata aos enormes barcos-fábrica responsables da produción de atún e equipados coa máis moderna tecnoloxía, helicópteros para a detección de cardumes, receptores de información vía satélite que indican a posición exacta, a temperatura da auga do mar. etc.

A pesca á liña, cun fío e un anzol, parecendo simple, é unha das principais formas de capturar peixe. Polo feito do material ser de fácil adquisición é o principal método de pesca de subsistencia en ríos, lagos ou xunto á costa. Porén, varias pescarías industrializadas usan este método, tanto coa chamada liña de man, en que cada pescador terma na man dunha liña en cuxa extremidade se colocan varias liñas secundarias cada unha co seu anzol, como cos palangres de varios quilómetros de lonxitude cos que se pescan os atúns de profundidade.

Outra forma de pescar relativamente simple é a rede de enmallar -na súa forma máis simple, un rectángulo de rede con flotadores na extremidade superior e chumbos na inferior, que se lanza á auga nun lugar onde se saiba que hai cardumes de peixe, os cales fican enmallados (presos nas mallas da rede), normalmente polas gallas ou opérculos. Este método ten moitas variantes, a máis perigosa -para a fauna mariña e para a propia navegación - é a de arrastre ou rede de deriva, que tamén pode ter varios quilómetros de extensión e pode perderse, continuando a matar peixes que despois non son aproveitados e ata mamíferos mariños; ademais, estas redes son practicamente invisibles e un navío que pase por unha destas redes perdidas pode ficar coa hélice inmobilizada. Por estas razóns, a rede de deriva foi prohibida en varios países.

Algunhas variantes da rede de enmallar deron orixe ás redes de cerco: a rede é colocada ó redor dun cardume e un cabo profundo poder ser puxado para formar un saco onde todo o peixe fica aprisionado. Esta forma de pescar é utilizada tanto a nivel artesanal -no norte de Mozambique estas redes son pechadas por 4-5 mergulladores, en augas baixas- como a nivel industrial, por exemplo, para algunhas especies de atún que forman cardumes á superficie do mar.

As nasas de diversos tipos son tamén métodos de pesca moi populares desde tempos inmemoriais. Na rexión Indo-Pacífica (nas zonas tropicais e subtropicais dos Océanos Índico e Pacífico), os pescadores constrúen gaiolas con forma de V con ripas de bambú ou de follas de palmeira, colócanas preto de rochas ou arrecifes de coral e conseguen capturar peixes de gran valor comercial. En Galicia existe unha pesca tradicional para cefalópodos (principalmente polbo) con recipientes de barro ou lata, normalmente fixados en número variable a liñas suspensas na auga. Estas artes de pesca pertencen ás chamadas artes pasivas, xa que é o propio animal o que as procura, normalmente como refuxio, ficando aprisionado nelas.

Ao nivel industrial, hai pescarías que utilizan gaiolas, construídas con plástico ou rede segura nunha armazón metálica, que poden ser colocadas en grandes números e a calquera profundidade, presas por un cabo. Estas gaiolas provocan un problema semellante ao das redes de enmallar derivantes, pois poden perderse e continuar a enredar peixes ou outros organismos, sen ningún beneficio, nin para o home nin para os propios recursos pesqueiros.

Finalmente, en termos de tipo de arte, unha vez que hai numerosas variantes dos tipos xa descritos, o método de pesca actualmente máis popular -e máis controvertido- é o arrastre, constituído basicamente por unha rede construída en forma de saco, con flotadores na parte superior da abertura e pesos na parte do fundo, e cabos amarrados ás extremidades desa boca polos cales a rede é arrastrada normalmente polo fondo do mar. Existen formas artesanais desta arte (a rapeta por exemplo) en practicamente todo o mundo nas que a rede é arrastrada por pescadores a pé ou co auxilio dunha pequena embarcación, mais a industria pesqueira usa redes de arrastre de grandes dimensións -ás veces máis dunha ao mesmo tempo- que son de construción máis sofisticada e tiradas por instrumentos mecánicos desde unha embarcación, que pode ser un barco-fábrica.

Os aspectos controvertidos deste método de pesca son varios, por exemplo;

Existen algúns métodos de pesca nocivos e que están prohibidos en practicamente todo o mundo, mais que aínda se practican. Un deles é o uso de dinamita ou outros explosivos: cando se detona unha carga explosiva na auga, a enorme onda de presión atorda os peixes maiores e pode destruír completamente os máis pequenos; mesmo por causa do aumento de presión, estes peixes fican a flotar e son facilmente capturados. Os peixes que fican destruídos non serven nin sequera para alimentación e poden ser os xuvenís, causando así un desperdicio. Peor é o efecto que os explosivos teñen nos corais, que levan moitas ducias de anos a desenvolvérense e que, con este método, son destruídos.

Outro método de pesca prohibido é o do uso de substancias tóxicas para os peixes ou outros organismos acuáticos. Como no método anterior, o problema principal é a falla de selectividade do método, matando non só os organismos dos tamaños que se pretenden utilizar, senón tamén moitos outros. Porén, este método é aceptado, mais con restricións en relación á cantidade e á forma da súa utilización, para estudar os organismos existentes en áreas onde non é fácil capturalos por outros métodos, tales como covas ou rápidos de ríos.

A actividade da pesca atópase en todos os océanos, ríos e lagos - e ata nas augas que fican permanentemente cubertas de xeo -. O home captura un gran número de especies de peixes, crustáceos, moluscos e ata moitas outras especies acuáticas, como algunhas algas, mamíferos mariños (aínda que a súa captura sexa prohibida en case todo o mundo) e outros seres. Porén, o número de especies que compoñen a gran maioría das capturas pesqueiras do mundo é relativamente pequeno. As principais son o bocarte do Perú de que, en 2002, se capturaron preto de 10 millóns de toneladas, o bacallau e especies da mesma familia, que superaron os 8 millóns, os atúns que alcanzaron 6 millóns, e os cefalópodos (chocos, lulas e polbos) e os camaróns que atinxiron cada un preto de 3 millóns. Polo tanto, estes 5 grupos de especies (se xuntarmos o bocarte coas sardiñas, temos un total de 22 millóns de toneladas) corresponden a case 50% das capturas mundiais da pesca.

Os principais países pesqueiros en 2002 foron China cun total de case 17 millóns de toneladas de capturas, 19 millóns provenientes da acuicultura mariña e 17 millóns da acuicultura de auga doce - preto de 30% da produción mundial de produtos pesqueiros -, o Perú con preto de 9 millóns, os Estados Unidos da América do Norte con preto de 5 millóns e o Xapón con 4,5 millóns. O segundo produtor mundial de produtos acuícolas foi a India, con 2 millóns de toneladas.

Unha vez que as pescas dependen de recursos naturais renovábeis, é de esperar que haxa unha serie de aspectos, ambientais e outros, que as afectan. O principal é respecto á propia dispoñibilidade do recurso que se pretende pescar – a pesca pretende ser unha actividade económica sustentábel e polo tanto ela debe ser regulada de modo que se asegure a renovabilidade dos recursos, ou sexa, se evite a sobrepesca. Este é o obxectivo da xestión das pescarías.

Así e todo, unha vez que os recursos pesqueiros – as especies acuáticas – viven nun determinado ecosistema, a súa renovabilidade tamén depende da integridade do ecosistema, ou sexa, dun conxunto de relacións equilibradas entre as varias especies presentes e entre estas e o seu hábitat. Por iso, todos os factores que prexudican a “saúde” do ecosistema, como a contaminación e as alteracións da biodiversidade, poñen en causa a sustentabilidade das pescarías que aí se desenvolven.

Algúns destes factores teñen causas externas ás propias pescarías, como a contaminación causada polos residuos urbanos, industriais ou dos navíos. As alteracións na faixa costeira, tales como a deforestación que pode causar erosión, promovendo o asoreamento dos fondos mariños (ou dos ríos ou lagos) ou a exploración de areas ou rochas para fins de construción, tamén prexudican os ecosistemas acuáticos. Por esa razón, hoxe falase moito da necesidade dunha xestión integrada da zona costeira, en que se eviten todas as accións que prexudiquen, non só a costa, as praias, a navegación, senón tamén os ecosistemas acuáticos e as pescas que del dependen.

Outra importante acción que debe ser promovida é a recuperación da saúde dun ecosistema afectado, non só anulando as fontes de contaminación ou controlando a exploración das forestas ribeiriñas – ou mesmo promovendo a reforestación – mais inclusivamente introducindo no sistema especies que teñan desaparecido ou outras que non entren en competición con aquelas aló existentes, mais contribúan para o seu nivel óptimo, por exemplo, servindo para o seu alimento.

Mais a pesca tamén pode provocar alteracións no propio ecosistema do cal depende. Referimos acima* a destrución dos fundos polo arrastre, que realmente pode acontecer en pescarías que se desenvolven en “chairas de herbas mariñas, cando o arrastre se fai a niveis que non permiten a renovación daquelas plantas. Mais a mesma pesca excesiva ou descontrolada, ademais de pór en perigo a renovación das especies, pode tamén causar a modificación da biocenose, a través da substitución de especies ou mesmo causando a diminución da biodiversidade.

Por estas razóns, ademais do esforzo que se debe facer na xestión das pescarías e na xestión integrada da zona costeira, existe neste momento a tendencia de multiplicar as reservas mariñas, zonas onde é prohibido pescar – ou onde a propia comunidade humana controla a pesca que lle permite a subsistencia. Estas reservas ou parques permiten o refuxio de poboacións de organismos mariños que poden axudar a repoboar zonas próximas onde algunhas especies teñan sido sobre-explotadas.

A adopción xeneralizada nos anos 70 das zonas económicas exclusivas (CEE’s) e da Convención das Nacións Unidas sobre o Dereito do Mar, en 1982, criaron condicións para unha mellor xestión dos recursos pesqueiros, dando a un gran número de países o dereito dos utilizar para o seu proveito (en vez de continuaren a ser peixes por frotas estranxeiras) e a responsabilidade de fiscalizar as pescarías que aí se exercen. Porén, este movemento asociado aos avances tecnolóxicos nesta industria e á crecente procura de produtos pesqueiros levaron ao seu crecemento esaxerado. Nos anos 80 tornouse claro que os recursos existentes non poderían soster este crecemento. Alén diso, continuaron a existir pescarías non reguladas no alto mar, moitas veces envolvendo especies de peixes que fan grandes migracións e que pasan polas augas de varios países.

En 1992, realizouse en Cancún unha Conferencia Internacional sobre Pesca Responsable en que se pediu á FAO que preparase un Código de Conduta para tentar resolver aquelas cuestións. A Declaración de Cancún foi unha importante contribución para a Conferencia das Nacións Unidas sobre o Meo Ambiente e o Desenvolvemento – Río de Xaneiro. En 1993, a Conferencia da FAO adoptou un Acordo na Promoción do Respecto polas Medidas Internacionais de Conservación e Xestión por Barcos de Pesca na Alta Mar. Finalmente, en 1995, a Conferencia da FAO adoptou unanimemente este Código que, a pesar de non ser mandatorio, establece principios e padróns para a conservación, xestión e desenvolvemento de todas as pescarías do mundo.

Os obxectivos do Código son os seguintes:

Dentro do sector sector pesqueiro adóitanse incluír toda as actividades relacionadas coa pesca extractiva, o marisqueo e a acuicultura, así como a conserva e o conxelado, constituíndo un dos principais axentes da economía galega.
No ano 2007 a facturación global do sector chegou aos 4.750 millóns de euros, dos que 673 M€ corresponden a pesca extractiva. A contribución da pesca extractiva e o marisqueo, así como da acuicultura e da industria da conserva no PIB galego é do 1,98 %, aproximadamente.

Esta actividade estimula o funcionamento doutros moitos axentes económicos: así aos máis de 25.700 mariñeiros, acuicultores e mariscadores que faenan habitualmente hai que engadir os traballadores de actividades como a industria conserveira, os estaleiros ou o comercio. Estímase que por cada emprego no mar créanse catro en terra .

Durante o 2007, puxáronse nas lonxas galegas máis de 170 millóns de quilos por un valor superior aos 463 millóns de euros, dos que 325 proceden da venda de peixe. Entre as especies vendidas destacan o xurelo, a pescada, a xarda, a sardiña e o lirio, polo seu volume, e economicamente a pescada (90 M€).

A frota pesqueira con porto base en Galicia está formada por 4.799 buques de pesca e 1.213 de acuicultura, que representan o 40% da frota do estado, e converten o país na maior rexión pesqueira da Unión Europea.

.




#Article 144: Palabra (721 words)


Unha palabra é cada unha das unidades da cadea escrita, que se escriben separadamente (salvo nos casos en que se usa apóstrofo ou guión), é dicir é a unidade formada por un ou varios fonemas, illable e dotada de significado.

A ciencia que estuda a composición e estrutura interna das palabras é a morfoloxía.

As palabras poden clasificarse segundo a clase sintáctica (categoría gramatical), segundo a súa acentuación ou segundo o seu número de sílabas.

Cando nos referimos á palabra como conxunto de letras é parte da linguaxe escrita ou gráfica. Cando nos referimos á palabra como conxunto de sons é parte da linguaxe falada ou glótica. En ambos os casos, denomínase aspecto externo ou representación material da palabra, e a este aspecto externo, material, dáselle o nome de vocábulo.

Cando nos referimos á palabra como índice da idea que representa, é dicir, cando se fala do sentido tras da palabra escrita ou falada, estamos a referirnos ao aspecto interno ou representación inmaterial da palabra, e a este aspecto interno, inmaterial, dáselle o nome de termo.

É por isto que o correcto é explicar ben un termo, non explicar ben un vocábulo. Do mesmo modo, o correcto é pronunciar ben un vocábulo, non pronunciar ben un termo.

As palabras poden ser combinadas para crear frases.

Unha palabra tamén pode ser definida como un conxunto de morfemas. Con todo, aínda que na lingua escrita a demostración deste concepto sexa relativamente simple (e en moitos sistemas de escrita as palabras sexan delimitadas por espazos entre si), hai idiomas que non empregan divisores de plabras, como no sánscrito. Alén disto, en manuscritos antigos latinos (e no xaponés, no que o uso do kanji era frecuente) o uso de delimitadores de palabra era optativo.

En certas linguas con acento de intensidade fonolóxico, a posición do acento de intensidade non está fixada sempre na mesma sílaba; estas linguas denomínanse linguas de acento libre. En linguas de acento libre como o galego pode facerse a seguinte clasificación:

Fonoloxicamente o acento axuda a segmentar a cadea falada en grupos fónicos ou en palabras. En linguas de acento en posición fixa como o francés onde o acento cae ao final de cada palabra tónica, a identificación da posición do acento permite segmentar en palabras (exceptuando as palabras clíticas).

En galego o concepto de sílaba non é problemático e pode facerse recorrendo a criterios estritamente fonolóxicos: a posición das vogais determina que outros fonemas son inicio de sílaba (ataque silábico) ou final de sílaba (coda silábica). De acordo co número de sílabas as palabras poden clasificarse en:

As palabras con varias sílabas denomínanse polisílabas.

Noutras linguas o concepto de sílaba é máis problemático e non existe acordo entre os especialistas sobre como construír segmentacións en sílabas. Un exemplo moi claro son as linguas salish, que admiten grupos consonánticos de enorme complexidade, entre as que non hai ningunha vogal ou sonorante que permita establecer núcleos silábicos claros. A análise convencional das sílabas presenta algunhas dificultades en varias destas linguas. Algúns exemplos de palabras longas nestas linguas son:

As palabras poden ser invariables, se sempre se empregan da mesma forma (cada, alguén) ou variables, se poden presentarse de maneiras diferentes de acordo coa súa especificación morfosintáctica (o, a, os, as, lea, len). As invariables preséntanse sempre da mesma forma como constan nun dicionario. As preposicións, as conxuncións e os adverbios son sempre invariables.

Os artigos, os pronomes e os verbos son sempre variables. Entre os adxectivos e os substantivos, case sempre son variables, a pesar de existir algúns invariables (tórax).

A palabra está composta dun núcleo semántico que é a súa base mórfica ou raíz. Alén dela, os demais elementos son periféricos. A palabra pode estar composta só pola raíz, como mar ou feliz, ou posuír tamén morfemas periféricos, como marinho ou infeliz.

Hai catro tipos de morfemas gramaticais:

Unha palabra primitiva é unha palabra na que a súa formación non tivo orixe a partir doutro radical (por exemplo: pedra, flor, casa, libro, papel). Estas palabras, mediante un proceso derivativo poden dar orixe a novas palabras: pedraría, florecer, caseiro, libraría, papelaría).

Unha familia de palabras é un conxunto de palabras que comparten a mesma raíz e constitúen, como o seu propio nome indica, unha familia de palabras, xa que presentan esa idéntica raíz, o que explica os trazos comúns no seu significado.




#Article 145: Pseudociencia (465 words)


Chámase pseudociencia ou falsa ciencia aquela actividade que os seus practicantes denominan científica, chegando a utilizar a linguaxe científica mais sen usar a súa metodoloxía e que compendia un conxunto de coñecementos, metodoloxías, prácticas ou crenzas non científicas, pero que reclaman devandito carácter. Este concepto é utilizado polos enfoques epistemolóxicos preocupados polo contexto de xustificación da ciencia e máis especificamente polo criterio de demarcación da mesma e que especialmente atenden o caso das ciencias exactas e naturais.

Algunhas das características que permiten recoñecer ás pseudociencias como tales son:

Algúns críticos da pseudociencia consideran algunhas ou todas as formas de pseudociencia como pasatempos inofensivos. Outros, como Richard Dawkins, Carl Sagan e Mario Bunge, consideran que todas as formas de pseudociencia son daniñas, causen ou non danos inmediatos aos seus seguidores. Estes críticos xeralmente consideran que a defensa da pseudociencia pode suceder por varias razóns, que van desde a simple candidez sobre a natureza da ciencia e o método científico, ata un engano deliberado por beneficios económicos ou políticos.

Fixéronse varios intentos para aplicar rigor filosófico á demarcación da ciencia con resultados diversos. Estes inclúen o criterio de falsabilidade de Karl Popper e a aproximación histórica de Imre Lakatos, que o menciona na súa Methodology of scientific research programmes (Metodoloxía dos programas de investigación científica).

Historiadores e filósofos da ciencia, principalmente Thomas Kuhn e Paul Feyerabend sosteñen desde outras perspectivas epistemóloxicas do coñecemento, que inclúe a dimensión social, que non sempre é posible unha distinción nítida entre ciencia e pseudociencia.

Mario Bunge, filósofo da ciencia e epistemólogo, é coñecido pola súa posición de incluír a psicanálise entre as pseudociencias. Críticas cara á inconsistencia entre teoría e experiencia, ou cara ao carácter especulativo do discurso diríxense tamén ás veces desde as ciencias naturais cara a certas ciencias sociais, como a economía ou a psicopedagoxía. O asunto Sokal, polo nome do físico que o puxo en marcha, mostrou que desde unha certa orientación da Socioloxía da Ciencia tamén se recorreu ás veces a usar inconsistentemente a linguaxe das chamadas ciencias duras, no que parece un intento irregular de lexitimación científica, sendo esta unha das liñas de conduta frecuentemente reprochadas cara ás chamadas pseudociencias.

Quen defenden a posibilidade dun criterio de demarcación estrito entre ciencia e pseudociencia consideran que nos campos seguintes unha parte máis ou menos significativa dos seus practicantes presentan a súa disciplina como máis ou menos equivalente a campos do coñecemento rigorosos, imitándoos ás veces formalmente na linguaxe ou as formas de comunicación, e adoptando títulos ante o público como «doutor» ou «profesor», lexitimados ou non academicamente. Tal como se deduce da caracterización do concepto, os practicantes destas actividades afirman o seu carácter científico.

Disciplinas de cando en cando presentes en institucións académicas

Disciplinas con presenza nalgunhas universidades

Disciplinas sobre as que se realizaron estudos nalgunhas universidades:




#Total Article count: 144
#Total Word count: 199684