#Article 1: Alvestêdetocht (537 words)


De Alvestêdetocht is in reedriderstocht fan sawat 200 kilometer by de alve stêden fan Fryslân lâns. Ljouwert, de haadstêd fan Westerlauwersk Fryslân, is fan âlds it start- en finishplak. De tocht bringt de dielnimmers fan Ljouwert nei Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer en Dokkum en dan wer werom nei Ljouwert, dêr't op de Bonke de einstreek leit. Hûnderttûzenen taskôgers wiene by de lêste tochten de kjeld treast en moedigen oan 'e rûte de reedriders oan.

Eltse dielnimmer, dy't lid wêze moat fan de yn 1909 oprjochte Feriening Alvestêdetocht, kriget by it ynskriuwen in stimpelkaart. Dy moat persoanlik oerjûn wurde by de kontrôleposten dy't yn alle stêden en op in stikmennich geheime plakken steane. Dêr wurde de stimpelkaarten mei de hân stimpele. In dielnimmer kriget it Alvestêdekrúske allinne as alle stimpels op 'e kaart steane en de dielnimmer op 'e tiid, foar tolve oere jûns, yn Ljouwert oankomt.

De earste tocht waard op oanstean fan sportpionier Pim Mulier organisearre ûnder de flagge fan it Fryske Iisbûn. Mulier hat ek de ûntwerper fan it Alvestêdekrúske west.

Sûnt 1909 waarden der mar 15 offisjele Alvestêdetochten op redens hâlden.

(*) Wenplek neffens opjefte fan de Feriening Alvestêdetocht. Oare boarnen jouwe Hoekstra syn berteplak Wergea as wenplak.

(**) Om't de winter sa lang oan hold yn 1929, waard der doe troch âlve kastleins noch in twadde tocht hâlden, dy't bekend is as de Tolhúster Alvestêdetocht, nei it kafee dêr't it fertrek en de oankomst wienen.

(***) Nei dielde oerwinnings in 1933 en 1940, waard dit ferbean troch de organisaasje. Jan J. van der Hoorn, Aad de Koning, Jeen Nauta, Maus Wijnhout en Anton Verhoeven brutsen dizze regel doe't sy fiifresom as earsten oankamen. Sy waarden diskwalifisearre, mar der is net in oare winner oanwiisd.

Yn 1985 koene foar it earst froulju meidwaan oan 'e wedstryd. Yn dat jier wie de earstoankommende frou Lenie van der Hoorn; in jier letter wie dat Tineke Dijkshoorn; yn 1997 Klasina Seinstra. Fan de kommende tocht ôf komt der in aparte wedstryd foar froulju. Der komt dan ek foar it earst in offisjele winnares

Njonken de tochten dy't riden binne, is de tocht ek in tal kearen net riden:

Oant no ta is de tocht 26 kear offisjeel útskreaun, de earste troch it Nederlânske Bûn foar lichaamlike opfieding en de oare 25 kear troch de Feriening Alvestêdetocht. Dêrfan binne der 15 riden en 11 net.

Alle jierren wurde der Alternative Alvestêdetochten organisearre. Dy wurde net yn Fryslân holden, mar earne yn in lân dêr't winters altyd natueriis leit. Almeast wykt men dan út nei de Weissensee, yn Eastenryk, mar yn it ferline is de Alternative Alvestêdetocht ek ris yn Finlân organisearre.

Njonken de Alvestêdetocht op redens wurdt de tocht yn organisearre ferbân noch op ferskate oare wizen ôflein:

Fierders besocht Olympysk swimkampioen Maarten van der Weijden de rûte fan 'e Alvestêdetocht yn augustus 2018, by de saneamde 11stêdeswimtocht (2018), swimmend ôf te lizzen. It doel dêrfan wie om jild yn te sammeljen foar KWF Kankerbestriding. De earste kear slagge it Van der Weijden net om 'e finish te berikken. Dêrom besocht er it yn juny 2019 nochris, by de 11stêdeswimtocht (2019). Diskear slagge it him om 'e hiele alvestêderûte swimmend ôf te lizzen.




#Article 2: Boarnsterhim (408 words)


Boarnsterhim (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Boornsterhem) is in eardere gemeente yn 'e midden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 in befolking fan 19.482 minsken, en besloech in oerflak fan 168,58 km² (dêr't  17,04 km² wetter fan is). De gemeente is mei yngong fan 1 jannewaris 2014 opholden te bestean en ferdield oer de oanbuorjende gemeenten Ljouwert, It Hearrenfean, Súdwest-Fryslân en (de op dyselde dei nij oprjochte gemeente) De Fryske Marren.

De gemeente is foarme yn 1984 út de eardere gemeenten Idaerderadiel, Raerderhim, en it grutste part fan Utingeradiel. Fierders waard ek it súdlike diel fan De Alde Feanen, dat foartiid ta Smellingerlân heard hie, doe by de nije gemeente foege. Yn 1985 waard de offisjele namme feroare ta de Fryske namme. Boarnsterhim foarme by de oprjochting in 'oerbliuwsel', besteande út in gebiet dat oerbleau by de gemeentlike weryndieling fan 1984, wêrby it tal gemeenten fan 44 tebekbrocht ta 31. Fanôf it begjin foarme de gemeente dan ek net in ienheid, dat laat hat ta swak bestjoer. Dêrmei hie de gemeente in minne finânsjele posysje, dy't yn 2009 laat hat ta opstappen fan boargemaster en wethâlders en it oanfreegjen fan it ûnder finânsjeel tafersjoch bringen by it Ryk.

Op 7 septimber 2009 públisearre de gemeente in ûndersyk dat troch in ekstern búro útfierd waard. Dizze stelde dat de gemeente nea in ienheid wie en foarme, dat troch it gemeentebestjoer en de ynwenners ûnderstreke wie. De gemeente hat doe besletten dat it better wie en doek de gemeente op en partsje it op mei buorgemeenten. Hjirop begûnen petearen oer hokker doarp en gemeentediel by hokker gemeente komme soe. Ta einbeslút waard besletten dat de 
gemeente omparte waard oer 4 buorgemeenten te witten: Ljouwert, It Hearrenfean, De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. Dizze weryndieling is dienmakke op 1 jannewaris 2014.

It gebiet mei de doarpen Grou, Eagum, Idaerd, Jirnsum, Reduzum, Warstiens, Warten en Wergea kaam by Ljouwert.

It gebiet mei de doarpen Raerd, Dearsum, Poppenwier, Tersoal en Sibrandabuorren kaam by de gemeente Súdwest-Fryslân.

It part mei de doarpen Akkrum, Aldeboarn en Nes gie nei It Hearrenfean, wylst Terherne nei de nije gemeente De Fryske Marren ta giet.

It haadplak is Grou, en de oare plakken yn de gemeente binne:
Akkrum, Aldeboarn, Dearsum, Eagum, Friens, Idaerd, Jirnsum, Nes, Poppenwier, Raerd, Reduzum, Sibrandabuorren, Terherne, Tersoal, Warstiens, Warten en Wergea.

Fierders kinne de buorskippen Abbenwier, Aldskou, Bernsterbuorren, Flânsum, Poppenhuzen, Warniahuzen, Suorein en Tsienserbuorren neamd wurde.
 
De gemeente brûkt sûnt jannewaris 1989 Fryske plaknammen.




#Article 3: Coen de Koning (140 words)


Coen de Koning (Edam, 30 maart 1879 – Breda, 29 july 1954) wie de twadde Nederlanner dy't Wrâldkampioen reedriden waard. 

Hy ferôvere de titel, de ienichste kear dat er meidie, yn 1905 yn Grins, syn thúsbasis. De tsjinstân wie net grut, der diene mar trije oare reedriders mei, wêrûnder ien út it bûtenlân, de Noar Martinus Lørdahl dy't de 500 meter wûn. Dêrnei wûn De Koning de oare trije ôfstannen en waard sa kampioen. 

De Koning die trije kear mei oan it Nederlânsk Kampioenskip, dêr't alle kearen earste waard, en twa kear oan it Europeesk Kampioenskip (1904 en 1906). Syn nasjonale rekôrtiden op de 500 meter en de 10 kilometer, út 1905, bleaunen stean oant 1926 en 1929.

Coen de Koning wie ek ferneamd fan it winnen fan de Alvestêdetocht yn 1912 en 1917. Hy ferstoar op 19 july 1954.




#Article 4: Frysk (12348 words)


It Frysk is de lânseigen taal dy't fan âlds sprutsen wurdt troch de Westerlauwerske Friezen, yn it gebiet dat no rûchwei omfieme wurdt troch de Nederlânske provinsje Fryslân. It hat dêr in offisjele status gelyk oan dy fan it Nederlânsk. It Frysk heart ta de Noardwestgermaanske kloft fan 'e Westgermaanske talen, en foarmet dêrbinnen de Fryske taalgroep mei it yn Dútslân sprutsen Noardfrysk en Sealterfrysk. Yn akademyske fermiddens wurdt it Frysk faak fan Westerlauwersk Frysk neamd, om it fan 'e oare Fryske talen te ûnderskieden. Yn it bûtenlân sprekt men ornaris fan Westfrysk, mar yn Nederlân is dat de oantsjutting foar in Hollânsk dialekt mei in Frysk substraat, út 'e Kop fan Noard-Hollân.

Mei sa'n 600.000 sprekkers is it Frysk fierwei de grutste fan 'e trije Fryske talen, en foarmet it in middenmoater as men nei alle Jeropeeske talen sjocht. Histoarysk is it Frysk fuortkommen út it Aldfrysk, dat him fia it Midfrysk ta it Nijfrysk ûntwikkele hat. It moderne Frysk falt útinoar yn in fjouwertal grutte dialekten dy't lykwols mar sa'n bytsje ferskille dat men suver better fan taalfarianten sprekke kin. Dêrnjonken besteane ek noch fjouwer lytse, sterk ôfwikende en tsjintwurdich slim yn har fuortbestean bedrige dialekten, dy't sprutsen wurde op 'e Waadeilannen en yn it lang tige isolearre havenstedsje Hylpen dy't wat yn archaiser dialect is as de oare dialecten fan Fryslan. De Fryske standerttaal is lykwols fierhinne basearre op 'e beide grutte dialekten fan it Klaaifrysk en it Wâldfrysk. Op 't heden wurdt it Frysk op almar mear maatskiplike terreinen brûkt, en nettsjinsteande ûnheilsprofeten dy't al withoelang om it hoartsje it tsjindiel foarsizze, liket it der net op dat it foarearst útstjerre sil.

It Frysk heart ta de grutte Yndo-Jeropeeske taalfamylje, dy't bygelyks ek talen as it Frânsk, Gryksk, Russysk, Perzysk en Hindy omfiemet. Mei û.m. it Deensk, Noarsk en Sweedsk wurdt it ta de Germaanske talen rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it Dútsk, Nederlânsk en Jiddysk de Westgermaanske taalgroep. It Frysk is lykwols nauwer besibbe oan it Ingelsk en it Skotsk, wêrmei't it de Noardwestgermaanske talen foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e Angelsaksyske talen en de Fryske talen.

Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan 'e oare Fryske talen en oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, is dat al lang net mear wier. Yn 'e Midsiuwen wiene it Aldfrysk en it Aldingelsk (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it Frânsk sûnt de Normandyske Ynfaazje fan 1066 op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Frysk, benammen fan 'e sechstjinde iuw ôf, krekt in sterke Nederlânske ynfloed ûndergien hat. De oerienkomsten dy't der hjoed-de-dei noch binne tusken it Frysk en Ingelsk sjocht men inkeld noch yn 'e basis wurdskat, alsa yn wurden dy't frekwint brûkt wurde en dy't der bygelyks om it jier 1300 ek al wienen lykas tsiis (cheese) en kaai (key). 

It (Westerlauwersk) Frysk is it naust besibbe oan 'e oare beide Fryske talen, it Noardfrysk en it Sealterfrysk. It Noardfrysk wurdt sprutsen yn Noard-Fryslân, oan 'e Noardseekust fan 'e Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, krekt besuden de Deenske grins. It Sealterfrysk wurdt yn 'e krite Sealterlân, tusken Aldenboarch, Kloppenboarch en de Nederlânske grins sprutsen, yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. Dy taalfoarm is it iennichste noch libbene dialekt fan it Eastfrysk (of Easterlauwersk Frysk), wêrfan't it taalgebiet yn earder tiid fan 'e Lauwers oant de Wezer rûn. De trije Fryske talen binne lykwols al yn 'e Midsiuwen elk har eigen paad gien, en binne no al lang net mear ûnderling fersteanber.

Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it Mooring-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it Fering-dialekt):

It Frysk wurdt sprutsen op it fêstelân fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, útsein de Stellingwerven yn it súdeasten, eastlik Kollumerlân yn it noardeasten en it Bilt, de âlde mûning fan 'e Middelsee, yn it noarden. Op 'e Waadeilannen wurdt Frysk sprutsen op Skiermûntseach en de westlike en eastlike úteinen fan Skylge, mar net op it Amelân of Flylân, en likemin yn 'e omkriten fan it doarp Midslân, op 'e midden fan Skylge. Fierders sprekt men ek Frysk yn in lyts part fan 'e provinsje Grinslân dat tsjin Fryslân oanleit, yn 'e trijehoeke dy't bestiet út 'e plakken Mearum, De Wylp en De Grinzer Pein.

Behalven Frysk wurde yn 'e provinsje Fryslân ek ferskate net-Fryske streektalen sprutsen, dy't yndield wurde kinne yn twa kategoryen. Yn it foarste plak binne der de Nedersaksyske dialekten, dy't lânseigen binne yn 'e súdeastlike râne fan 'e provinsje. It Stellingwerfsk is dêrfan it grutst en bekendst, mar fierders wurdt yn eastlik Kollumerlân in foarm fan Westerkertiersk sprutsen dy't wol betitele wurdt as Kollumerlânsk, wylst it doarp Kollumerpomp syn eigen dialekt hat, it Pompstersk. Dêrnjonken binne der dan noch de Hollânske dialekten, wêrfan't it no útstoarne Flylânsk as Westfrysk klassifisearre wurde kin, wylst it Midslânsk, Amelânsk, Biltsk en Stedsk mei-inoar de Hollânsk-Fryske mingdialekten foarmje.

De Stedske dialekten hiene foarhinne in tige hege maatskiplike status as taal fan 'e adel en de boargerlike hegerein, mar binne sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw yn dit opsjoch op har retoer. Sadwaande, en troch it ferfarren fan in protte Frysktaligen fan it plattelân nei de stêd, hat it Frysk yn 'e tweintichste iuw ek wer foet oan 'e grûn krigen yn 'e Fryske stêden, dêr't it earder frijwol net mear brûkt waard. Dêrby moat wol oantekene wurde dat de Frysktaligens fan stedsjers faak fan tydlike aard is, mei't de twadde generaasje him yn syn taalkar faak al oanpast oan it Nederlânsk. Fierders moat op dit mêd ek ûnderskie make wurde tusken de ferskillende stêden. Yn Ljouwert hat it Frysk bgl. folle minder draachflak as yn Dokkum. Ek yn Harns hat men fan âlds in minder positive ynstelling foar it Frysk oer.  

Foar it ûntstean fan it Frysk moat der yn it gebiet dat no Fryslân foarmet, in oare taal sprutsen wêze, mooglik troch de oarspronklike bewenners fan dizze kontreien, foar't de Germanen dêr't de Friezen fan ôfstamje harren hjirre nei wenjen setten. Dy taal wurdt wol oantsjut as Pre-Frysk, mar de taalkundigen binne it der net oer iens oft der fan dy substraattaal yn it hjoeddeiske Frysk noch spoaren werom te finen binne.

Tsjin 'e trêde iuw begûn him út it Noardwestgermaansk fan 'e Friezen in eigen taal te ûntwikkeljen. It ierste stadium dêrfan, doe't it noch in dialekt wie, wurdt wol it Proto-Frysk of primityf Frysk neamd. Dizze taalfoarm is inkeld bewarre bleaun yn koarte, isolearre en fragmintaryske rune-ynskriften, dy't faak dreech oersetber en foar mearderlei útlis fetber binne. In bettere boarne lykje sadwaande âlde plaknammen te wêzen, dy't earst sûnt 700 lûdsferskynsels sjen litte dy't ûnderskiedend binne foar it Frysk. Dêrom ornearret men yn 'e regel dat der pas om dy tiid hinne in as sadanich werkenbere Fryske taal ûntstien is.

Fan 'e sânde oant de santjinde iuw hat it Frysk oanhâldend terrein priisjaan moatten oan it Hollânsk en it Nedersaksysk. Sûnt de santjinde iuw is it Fryske taalgebiet yn Nederlân lykwols min ofte mear gelyk bleaun. De lettere skiednis fan 'e Fryske taal wurdt ornaris opdield yn trije tiidrekken, nammentlik dy fan it Aldfrysk (1150-1550), it Midfrysk (1550-1820) en it Nijfrysk (1820-hjoed). Guon taalkundigen beskôgje it Midfrysk lykwols net as in aparte perioade mar diele it by it Nijfrysk yn.

De Aldfryske perioade begûn eins daliks nei it ûntstean fan it Frysk yn 'e sânde iuw, mar om't it mar oerlevere is fan likernôch 1150 ôf, wurdt dat jier gauris as begjin oanholden. Yn dizze snuorje kamen yn it Frysk noch namfallen foar en wie der ûnderskie tusken de manlike en froulike grammatikale geslachten.

De âldste oerlevere Fryske tekst wie lang in fragmintaryske psalmoersetting út 'e ein fan 'e tolfde iuw, mar yn 2015 waard yn in fierders Latynsktalich manuskript in koarte notysje yn it Aldfrysk ûntdutsen, besteande út 'e wurden Lesa mi, helpe mi (Ferlos my, help my), dy't datearret út 'e perioade 1100-1125. Alle oare oerlevere teksten, benammentlik rjochtshânskriften, binne fan 'e trettjinde iuw of letter. De measten datearje út 'e fjirtjinde en fyftjinde iuw, want tusken 1300 en 1500 belibbe it Frysk in grutte bloeitiid as skriuwtaal. It waard brûkt yn alle fasetten fan it bestjoer yn Fryslân, en wie sa wichtich, dat al om 1485 hinne it earste drukte boek yn it Frysk ferskynde, de Alde Druk fan it Fryske Lânrjocht. Dat is foar sa'n lytse taal tige seldsum, mei't de boekdrukkeunst amper 35 jier earder útfûn wie.

Om 1500 hinne kaam oan 'e bloeitiid fan it Frysk lykwols abrupt in ein. Foar in grut part wie dat in gefolch fan 'e machtsoername troch Albrecht fan Saksen, yn 1498, dy't it Frysk as bestjoerstaal ferfong troch it Hollânsk en yn 'e jierren dêrnei in grut tal útlânske amtners oanloek. It Frysk waard weromkrongen nei it plattelân, dêr't it, relatyf isolearre fan it Hollânsk troch de minne ferbinings fan dy tiid, as sprektaal fan frijwol de hiele befolking fuortlibbe. De ein fan 'e Aldfryske perioade, dy't ornaris om 1550 hinne lein wurdt, kin lykslein wurde mei dizze weromfal fan skriuw- ta sprektaal.

It begjin fan 'e Midfryske perioade (1550-1820) foel rûchwei gear mei it begjin fan 'e Tachtichjierrige Oarloch (1568) en it ûntstean fan 'e Republyk fan de Feriene Provinsjes (1585). Hoewol't der dus in nije snuorje fan frijheid oanbriek, krige it Frysk syn posysje fan foar 1498 net werom. Dat hie alles te krijen mei de opkomst fan Hollân as it oerhearskjende part fan 'e Republyk en fan it Hollânsk as de dominante taal yn bestjoerlike, juridyske en religieuze oangelegenheden. Benammen it ferskinen fan 'e Steatefertaling (de troch de Steaten-Generaal autorisearre oersetting fan 'e Bibel), yn 1637, wie in mylpeal foar de ynfloed en fersprieding fan it Hollânsk, en hie jammerdearlike gefolgen foar de status en wurdskat fan it Frysk en oare minderheidstalen en dialekten yn 'e Republyk. Ek de Universiteit fan Frjentsjer, de tsjerke as ynstitút, it ûnderwiis en letter de parse hawwe neat bydroegen oan it behâld fan it Frysk.

Yn it Midfryske tiidrek waard der sadwaande ek hast neat yn it Frysk skreaun, behalven sprekwurdesamlings en it wurk fan guon gelegenheidsdichters. De grutte útsûndering op dy regel wie Gysbert Japiks (1603-1666), in skoalmaster en foarsjonger út Boalsert, en ien fan 'e grutste skriuwers en dichters dy't it Frysk ea fuortbrocht hat. Mei syn dichtwurk, oersettings, brieven en benammen mei syn postúm yn 1668 ferskynde Friesche Rymlerye lei hy de grûnslach foar de moderne Fryske literatuer en stavering.

Nei Gysbert Japiks syn dea duorre it oant it begjin fan 'e njoggentjinde iuw foar't syn oanset in ferfolch krige. Dat foel gear mei it begjin fan 'e Nijfryske perioade, dat ornaris om 1820 hinne pleatst wurdt, om't him doe de saneamde nijere brekking, in tige wichtige taalkundige fernijing, yn it Frysk oppenearre. Fierwei it wichtichst ûnder de Fryske skriuwers en dichters fan 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw wiene de bruorren Halbertsma: Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), minnistysk dûmny te Boalsert en nei 1822 te Dimter, en Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858), dokter te Grou. De trêde broer, Tsjalling Hiddes Halbertsma (1792-1852), dy't bûterkeapman te Grou wie, stie wat de literêre ynhâld fan syn wurk oanbelange yn it skaad fan syn bruorren, mar syn folkslektuer foel der wakker yn by de gewoane man. It samle wurk fan 'e bruorren Halbertsma waard yn 1822 útjûn as in boekje fan 36 siden, yn in oplaach fan twahûndert eksimplaren, ûnder de titel De Lapekoer fen Gabe Skroor. De twadde printinge, út 1829, hie 237 siden en de trêde, út 1834, hast 500. Dêrnei waarden oanfollings apart publisearre yn 1836, 1840, 1845 en 1858. Letter waard al it wurk fan 'e Halbertsma's sammele om postúm te ferskinen as it masterwurk Rimen en Teltsjes, it Fryske nasjonale literêre boek, dêr't yn 1993 de tsiende printinge fan útkaam en dat noch altiten populêr is.

Oare wichtige Fryske skriuwers en dichters út 'e njoggentjinde iuw wiene û.m.: Harmen Sytstra (1817-1862), Hjerre Gjerrits van der Veen (1816-1887), Waling Dykstra (1829-1914), Tsjibbe Gearts van der Meulen (1824-1906), Lútzen Harmens Wagenaar (1855-1910) en Piter Jelles Troelstra (1860-1930). Dyselde wie njonken oprjochter en earste lieder fan 'e SDAP ek skriuwer fan in grut tal Fryske gedichten en lieten, dêr't It Aldershûs en Eala Fria Fresena tsjintwurdich de bekendsten fan binne. By dizze opsomming mei fierders ek Troelstra syn earste frou, Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (1860-1939) net ûntbrekke, dy't sawol yn it Frysk as yn it Nederlânsk skreau en nasjonale ferneamdens krige ûnder har pseudonym Nynke van Hichtum, mei har boek Afke's Tiental (letter oerset yn it Frysk as De Tsien fan Martens Afke).

Yn 'e tweintichste iuw waard de renêssânse fan 'e Fryske literatuer fuortset troch skriuwers en dichters as Obe Postma (1868-1963), Geart Aeilco Wumkes (1869-1954), Simke Kloosterman (1876-1938), Reinder Brolsma (1882-1953), Eeltsje Boates Folkertsma (1893-1968), Fedde Schurer (1898-1968), Ulbe van Houten (1904-1974), Nyckle J. Haisma (1907-1943), Douwe Annes Tamminga (1909-2002), Hylkje Goïnga (1930-2001), Rink van der Velde (1932-2001), Trinus Riemersma (1938-2011) en withoefolle oaren. In apart plak wurdt ynnommen troch oersetters, lykas Douwe Kalma (1896-1953), dy't it hiele oeuvre fan Shakespeare nei it Frysk ta oerbrocht, en Klaas Bruinsma (1931), dy't al sûnt de jierren santich yn 't spier is om 'e Aldgrykske toanielstikken fan Sofokles, Aiskylos, Euripides en Aristofanes yn it Fryske oer te setten, en fierders de Ilias en de Odyssee fan Homearus en oare epyske wurken út 'e Klassike Aldheid, mar dêrnjonken ek Midsiuwske ridderromans, Latynske hilligelibbens en de Spaansktalige poëzij fan 'e Sileenske Nobelpriiswinner Pablo Neruda en oaren.

De earste organisaasjes dy't rjochte wiene op it behâld fan 'e Fryske taal en kultuer, waarden oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw oprjochte. De alderearste dêrfan wie it yn 1827 stifte Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkunde, dat trouwens ornaris net ta de Fryske Beweging rekkene wurdt om't it it Nederlânsk as fiertaal brûkte en pommeranten út dit fermidden gauris negatyf sputsen en skreaune oer de emansipaasje fan it Frysk. Wichtiger foar it Frysk wie dan ek it Selskip foar Fryske Tael- en Skriftekennisse, dat oprjochte waard yn 1844.

Oant en mei de njoggentjinde iuw hie it ûnderwiis it Frysk iuwenlang tsjinwurke of op syn bêst negearre. Noch yn 1816 waard yn it ûnderwiisalmenak de skoalmasters oanmoanne om it vriesch boersch yn en om 'e skoallen dochs fral net ta te litten. Tsjin it begjin fan 'e tweintichste iuw begûn men yn Fryslân lykwols te easkjen dat it Frysk as fak op 'e skoallen ûnderwiisd wurde soe. Under mear ta dat doel rjochte yn 1915 in groep jonge Fryske skriuwers de Jongfryske Mienskip op, dy't doelbewust en systematysk in kampanje fierde foar de fierdere ûntwikkeling en ferheffing fan it Frysk. In geweldich súkses wie dêrby, yn 1938, de oprjochting fan 'e Fryske Akademy, dy't him mei it yn 1941 stifte Frysk Ynstitút oan de Ryksuniversiteit Grins ta it sintrum fan 'e Fryske taalkunde ûntjoech.

Op godstsjinstich mêd waarden it Kristlik Frysk Selskip, dat de protestantske denominaasjes fertsjintwurdige, en it Roomsk Frysk Bûn oprjochte, resp. yn 1908 en 1917. Dizze beide organisaasjes wiene ferantwurdlik foar it ta stân kommen fan 'e Fryske psalmberiming, it plakfinen fan 'e earste Frysktalige tsjerketsjinsten en de Fryske oersetting fan 'e Bibel, dy't yn 1943 einlik útkaam. It Roomsk Frysk Bûn waard trouwens yn 1997 opheft, hoewol't it syn wurk foar in part fuortset as de stifting Mei Alle Wille. It Kristlik Frysk Selskip waard neitiid omneamd ta Krúspunt.

Wer in oare organisaasje dy't it om it behâld fan it Frysk te dwaan is, is it Frysk Bûn om Utens, dat dernei stribbet om 'e bân tusken de Fryske migranten bûten de provinsje en it heitelân libben te hâlden. Ek hjoed de dei is it Frysk Bûn om Utens noch tige aktyf, mei 17 oansletten kriten, yn Apeldoarn, Arnhim, Assen, Boadegraven, De Haach, Haarlim, Hilversum, Hoarn, Hurderwyk, Lelystêd, Meppel, Seist, Súdeast-Drinte, Swol, Twinte, Utert en Wageningen. Teffens binne der twa kriten dy't net by it Bûn oansletten binne, yn Den Helder en yn Roan. Noch wer in oare Fryske organisaasje is de Federaasje fan Fryske Studinteferienings, dy't oprjochte waard yn 1930. Hjirby binne de studinteferienings F.F.J. Bernlef yn Grins en WSSFS yn Wageningen oansletten.

Yn 1945 besleaten al dy organisaasjes harren krêften te bondeljen en waard de Ried fan de Fryske Beweging oprjochte. Oant hjoed de dei ta fungearret dy as bewekker fan 'e Fryske kultuer en motor efter de emansipaasje fan 'e Fryske taal. Behalven de boppeneamde organisaasjes binne ek de Feriening foar in Federaal Europa, de Feriening foar Frysk Underwiis, it Frysk Amateur Toaniel, de Stichting Ons Bildt en de Stellingwarver Schrieversronte lid fan 'e Ried.

Dochs duorre it noch oant 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw foar't al dat taalaktivisme fruchten ôfsmiet en de offisjele status fan it Frysk ferbettere waard. Yndirekt wie dat it gefolch fan 'e opskuor dy't op 'e middei fan 16 novimber 1951 plakfûn op it Saailân yn Ljouwert as gefolch fan 'e rjochtsaak tsjin twa Fryske sjoernalisten, Fedde Schurer en Tsjebbe de Jong. Dy beide mannen wiene oanklage foar kwealaster, om't se har yn opinystikken yn harren kranten útsprutsen negatyf útlitten hiene oer de rjochter mr. S.R. Wolthers, dy't yn ferskate rjochtsaken wegere hie om ta te stean dat der yn 'e rjochtseal Frysk sprutsen waard. 

Foar it gerjochtsgebou wie dy deis in grutte kliber folk gearkommen dy't der net yn mocht, en foar in part troch de argewaasje en de lulkens fan 'e minsken en foar in part troch it folslein ûnbehearske hâlden en dragen fan 'e plysje rûn it spul dêr alhiel út 'e klauwen. De plysje sloech sûnder ûnderskie te meitsjen mei de wapenstôk op 'e minsken yn en brûkte brânspuiten as wetterkanonnen. Dizze rebûlje is de skiednis yngien as Kneppelfreed. De lulkens oer dit barren wie yn 'e provinsje sa grut, dat it Nederlânske regear suver yn panyk rekke by de gedachte oan in Fryske ôfskiedingsbeweging, en daliks in trijekoppige ministeriële kommisje nei Fryslân ta stjoerde om út te finen wat de minsken no eins woene.

Nei jierren fan tarieding en debatten late dat yn 'e jierren 1955 en 1956 ta de ynfiering fan nije wetjouwing oangeande it Frysk. Dêrby krige it Frysk offisjeel de status fan twadde rykstaal, wat fan Nederlân trouwens net in twatalich lân lykas Kanada makke hat, want de offisjele status fan it Frysk waard beheind ta de provinsje Fryslân. Fierders krigen Friezen it rjocht om yn Fryslân harren eigen taal yn 'e rjochtseal te sprekken en om by tsjûgenissen lykfolwêr yn Nederlân de eed yn it Frysk ôf te lizzen.
 

Hoewol't der troch Kneppelfreed in pear grutte súksessen behelle wiene foar it Frysk, gie ek dêrnei de taalstriid troch. Sa binne neitiid út 'e Ried fan de Fryske Beweging in stikmannich organisaasjes fuortkommen dy't spesjalisearre binne op in beskaat mêd. Foarbylden dêrfan binne de Fryske Kultuerrie, dy't him útslutend mei kulturele saken dwaande hâldt, en de ûnderwilens ophefte Stifting It Fryske Boek, dy't him konsintrearre op it promoatsjen en ferkeapjen fan 'e Fryske literatuer.

Boppedat kaam yn 1962 ek de Fryske Nasjonale Partij (FNP), dy't de Fryske belangen yn 'e polityk behertigje moast, út 'e Ried fuort. Sûnt 1966 is de op 'e measte mêden loftse FNP fertsjintwurdige yn 'e Provinsjale Steaten fan Fryslân. Hoewol't it nea ien fan 'e gruttere partijen wurden is, kaam de FNP allegeduerigen op foar de Fryske taal en kultuer en – wat wichtiger wie – hie syn oanwêzigens yn 'e Steaten in net te ûnderskatten bystjoerende ynfloed op it belied fan 'e oare partijen. Mei yn 't earstoan de wolbespraakte Jan Bearn Singelsma as lieder, wûn de FNP yn 1966 ien fan 'e 55 sitten yn 'e Fryske Steaten en troch de jierren hinne is de oanhing stabyl bleaun, mei ornaris twa of trije sitten, al is der sûnt 1999 in opgeande line te bespeuren. Yn 2011 kaam de partij foar it earst yn it provinsjaal bestjoer te sitten.

Fierders binne der ek guon frysksinnige organisaasjes dy't net drekt ferbûn binne mei de Ried fan de Fryske Beweging. Tige wichtich foar it behâld fan 'e Fryske taal is bygelyks de Algemiene Fryske Underrjochtskommisje, better bekend as de Afûk. Dy fersoarget al sûnt 1924 net allinne it lesmateriaal foar it Frysk as fak op 'e basis- en middelbere skoallen, mar organisearret ek folwoeksenenûnderwiis yn it Frysk, foar sawol Frysktaligen as net-Frysktaligen. Ek foaroan by it Frysktalich ûnderwiis stiet de Stifting Pjutteboartersplak, dy't ferskate Frysktalige pjutteboartersplakken yn 'e provinsje organisearre hat.  En fierders is der noch it Frysk Ynternasjonaal Kontakt, in jongereinferiening dy't as doel hat kontakten te lizzen mei oare minderheiden yn Jeropa.

It Frysk wurdt yn 'e provinsje Fryslân as memmetaal sprutsen troch 347.000 minsken, oftewol troch 55% fan 'e ynwenners. Yn 'e trijehoek Mearum-De Wylp-De Grinzer Pein, yn 'e provinsje Grinslân, sprekke noch likernôch 3.000 minsken Frysk. En bûten it eigen taalgebiet wurdt it sprutsen troch likernôch 150.000 Friezen om utens yn 'e rest fan Nederlân, benammentlik yn 'e Rânestêd, yn 'e stêd Grins en yn 'e Noardeastpolder. Dat binne lju dy't út Fryslân wei nei oare parten fan Nederlân ferhuze binne, in migraasjestream dy't al hast oardel iuw op grutte skaal bestiet, foar it meastepart fan lju dy't ôfkomstich binne fan it Fryske plattelân. Yn 'e perioade tusken 1880 en 1900 gie it dêrby om 100.000 minsken, tusken 1945 en 1970 op 'en nij om 100.000, en yn 'e perioade dêrtuskenyn ek noch om frijwat. Yn harren nije wengebieten foarmen sokke 'lânferhuzers' Fryske kriten dy't fia it ramtwurk fan it Frysk Boun om Utens mei it heitelân ferbûn bleaune. Yn 'e Fryske kriten waarden eigen taal en kultuer, en dêrmei etnyske identiteit, yn gesellich ferkear bewarre. De kriten rekken fan 'e jierren fyftich ôf stadichoan marginalisearre doe't men net mear op inoar oanwiisd wie en de kontakten mei Fryslân troch bgl. tillefoan makliker yn stân holden wurde koene. In oansjenlik part fan 'e Friezen om utens binnen Nederlân is meitiid fierhinne yn 'e nije omkriten opgien, hoewol't oaren, faak nei har pinsjonearring nei it heitelân weromkearden.

En dan is der noch de grutte Fryske diaspora yn it bûtenlân, dy't fuortkaam út 'e grutte emigraasjeweach tusken de Twadde Wrâldoarloch en santiger jierren. Dêryn hie Fryslân nammentlik fan alle Nederlânske provinsjes relatyf it heechste oandiel. It wurdt rûsd dat der wol 80.000 oant 100.000 Friezen ferspraat oer de wrâld libje, mei de grutste konsintraasjes yn Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje en Nij-Seelân. Sadwaande leit it totale oantal Frysktaligen yn 'e hiele wrâld hjoed de dei om 'e 600.000 hinne. Hjirby moat oantekene wurde dat it bân mei Fryslân foar de earste generaasje, de eigentlike lânferhuzers, oer it algemien tige sterk wie, en foar de twadde generaasje (dy't faak it Frysk noch wol ferstiet mar net mear sprekt) al in stik minder sterk. De trêde generaasje, dy't yn 'e regel ek gjin Frysk mear ferstiet, mar faak noch wol in pear wurden of sintsjes út 'e holle leard hat sûnder de betsjutting wier te begripen, giet frijwol hielendal yn it gruttere gehiel fan it nije lân op.

Njonken de boppeneamde oantallen Fryske memmetaalsprekkers, kin as winst set wurde dat it Frysk as twadde taal sprutsen wurdt troch sa'n 110.000 fan hûs út net-Frysktalige ynwenners fan 'e provinsje Fryslân.

Oer de taalbehearsking fan it Frysk is in soad statistysk fêstlein. Begjin jierren fyftich telde ûnderwiisynspekteur Krine Boelens alle legere skoallebern yn 'e provinsje foar syn De Taal van het Schoolkind in Friesland. Twa op 'e trije spriek Frysk as memmetaal. Op it Fryske plattelân (de Stellingwerven en it Bilt bûten beskôging litten) wie dat hast 95%. De bern dy't dêr net fan hûs út Frysktalich wiene, hiene it oer it algemien dochs as twadde taal oanleard, want de mienskipstaal en dêrmei ek de bernetaal wie hast sûnder útsûndering Frysk. Hast fyftjin jier letter publisearre Lieuwe Pietersen yn 1969 De Friezen en Hun Taal as it ferslach fan in represintative enkête ûnder 800 minsken. It tal lju dy't yn 'e hûs Frysk sprieken, wie net merkber feroare, mar dat wie gjin stabiliteit want op it plattelân wie it mei 10% werom rûn en yn 'e stêden mei 10% foarút gien. De feroaring op it plattelân kaam troch ynstream út 'e stêd en fan bûten Fryslân, wylst de feroaring yn 'e stêd it gefolch wie fan urbanisaasje fan plattelân ôf.

Tsien jier letter waard troch ûndersikers fan 'e Ryksuniversiteit Grins op 'en nij in represintative enkête holden, diskear ûnder mear as 1.100 respondinten, sadat finere details sichtber makke wurde koene. De útkomsten dêrfan waarden troch de Fryske Akademy ûnder de titel Taal yn Fryslân publisearre yn 1984. Dêrút die bliken dat it tal Frysksprekkers op it plattelân op 'en nij 10% tebekrûn wie, en dat de winst yn 'e stêd net fêstholden wurde koe. Oer it ginneraal spriek 56% fan 'e respondinten yn 'e hûs Frysk, mar mei dejingen dy't de taal as twadde taal brûkten, kaam it totaal op 73%. Ferstean koene 93% it Frysk. Dit ûndersyk waard op deselde wize werhelle yn 1994 en wiisde út dat doe fan 'e likernôch 615.000 ynwenners fan 'e provinsje Fryslân 55% it Frysk as memmetaal hie. Fierders waard fêststeld dat 94% Frysk ferstean, 74% Frysk prate, 65% Frysk lêze en 17% Frysk skriuwe koe. Hjir waarden noch gjin grutte feroarings sichtber mei it ûndersyk út 1984. 

In enkête út 2010, dy't troch it ûndersyksburo Flycatcher holden waard ûnder 1.775 Nederlanners (en inkelde fragen nei it Frysk 'meinaam' hie), joech as útslach dat it Frysk doe noch altyd troch justjes mear as de helte fan 'e ynwenners fan Fryslân as memmetaal sprutsen waard (wat likernôch oerienkomt mei de 55% út it ûndersyk fan 1994). Neffens dizze beheinde en dus net alhiel ferlykbere enkête soe fierders fan 'e ynwenners dy't yn 'e provinsje hikke en tein wiene, 80% Frysk prate kinne en 100% Frysk ferstean kinne. Fan 'e 'ymport' joech 75% oan Frysk ferstean te kinnen en 12% dat se it dêrnjonken ek sprekke kinne. In tal enkêtes op lytsere skaal dat sûnt 2010 holden waard, lit lykwols in oar en ûnderling ôfwikend byld sjen. Der blykt in groeiende ôfstân te bestean tusken it brûke kinnen en it feitlik ek brûken fan it Frysk. Benammen it tal minsken dat Frysk skriuwe kin, is ûnwis, om't yn 'e enkêtes gjin foaropstelde definysje jûn wurdt fan wat ûnder 'skreaun Frysk' ferstien wurdt. Ien wichtich gegeven fan it feroaringsproses yn in ôfrûne heale iuw is dat it Frysk foar de Frysksprekkers net mear harren sprutsen haadtaal bleaun is, mar dat hja it Nederlânsk as in folslein behearske twadde, of sels lykweardige, sprektaal leard hawwe te brûken.

Yn 2018 makken taalkundigen fan 'e Fryske Akademy de útkomsten fan it taalûndersyk Taal yn Fryslân: De Folgjende Generaasje bekend, dat op gelikense wize gearstald wie as eardere ûndersiken fan 'e FA yn 1994 en 1980. Op basis fan 3.800 ynfolle online-fragelisten út 2015 waard dêrby konkludearre dat yn dat jier 48% fan 'e befolking fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie; 29% it Nederlânsk; 12% it Frysk èn it Nederlânsk; 4% in streektaal; en 2% in útlânske taal. As men de Frysktaligen en de twataligen byinoar optelt, betsjut dat dus dat 61% fan 'e Fryske befolking it Frysk as memmetaal hie. Hoe't dat him krekt ferhâldt ta de útkomsten fan eardere ûndersiken wie ûndúdlik, mei't dit de earste kear wie dat men mear as ien memmetaal tagelyk opjaan koe. Dêrtroch wie it apels mei parren ferlykjen en koene de ûndersikers net mei wissichheid sizze oft it Frysk no terrein wûn of ferlern hie. Wol kaam út it nije ûndersyk nei foarren dat it persintaazje minsken dat Frysk skriuwe koe, licht omheech gien wie, fan 17% yn 1994 nei 18% yn 2015. De ûndersikers seagen dêryn it tanommen skriftlik gebrûk troch Frysksprekkers fan 'e eigen taal op sosjale media.

It Westerlauwersk Frysk kin ferdield wurde yn acht ûnderskate dialekten, dy't ûnderling yn ferskillende mjitte (fan maklik oant dreech), fersteanber binne. De fjouwer haaddialekten lykje eins sa opinoar dat der better fan taalfarianten sprutsen wurde kin. Ta dizze groep hearre de beide grutte dialekten, it Klaaifrysk en it Wâldfrysk, dy't inkeld ferskille troch de útspraak fan 'e wurden my, dy, hy, sy, wy en by en de twaklanken ei, ai en aai, mei dêropta noch in hantsjefol leksikale ferskillen. Dêrnjonken is der it Súdwesthoeksk, it meast ôfwikende fan 'e fjouwer grutte Fryske dialekten, dat him ûnderskiedt trochdat de nijere brekking dêryn nea trochfierd is. Wat dat oanbelanget, soe men stelle kinne dat dit dialekt it meast by sechstjinde-iuwske foarmen bleaun is. It fjirde haaddialekt, it Noardhoeksk, dat trouwens faak as in foarm fan Klaaifrysk beskôge wurdt, hat krekt in ekstra brekkingsfoarm, de saneamde Dongeradielster brekking. Rûchwei kin men sizze dat it Klaaifrysk yn it noardwesten en westen fan Fryslân sprutsen wurdt, it Wâldfrysk yn it easten, it Súdwesthoeksk yn it súdwesten en it Noardhoeksk yn it noardeasten. Alle fjouwer hawwe dizze dialekten in grutte fersprieding en in sprekkerstal dat yn 'e tsientûzenen rint.

Njonken de fjouwer grutte dialekten besteane der ek noch fjouwer lytskes, dy't op frijwol alle mêd tsjinsteld binne oan 'e grutten. De lytse dialekten binne lokaal sprutsen taalfoarmen dy't beheind binne ta lytse mienskippen fan heechút inkele hûnderten of sels mar inkele tsientallen minsken. Trochdat se har yn isolaasje ûntjûn hawwe, wike se sterk fan it Standertfrysk ôf. Faak hawwe se âlde(re) foarmen fan it Frysk bewarre. By dizze lytse dialekten giet om it stedsdialekt fan it havenstedsje Hylpen, dat yn it ferline sterk beynfloede wurden is troch it Hollânsk fan oare kant de Sudersee, en fierders om 'e eilândialekten fan 'e Waadeilannen Skiermûntseach en Skylge.

Op dat lêste eilân wurde twa Fryske taalfoarmen sprutsen, it Aastersk yn it easten, en it Skylgersk yn it westen. Dy susterdialekten wurde faninoar skaat troch it Midslânsk, yn it sintrale part fan Skylge, dat in Hollânsk dialekt is. Dizze dialekten wurde noch mar troch inkele tsientallen meast âldere minsken sprutsen. It Skiermûntseagersk is it iennichste Fryske dialekt dat noch in namfallestelsel hat, en kin dêrtroch en fanwegen syn ideosynkratyske klanklear nei alle gedachten oanmurken wurde foar it meast ôfwikende dialekt. It hat noch mar in hûnderttal sprekkers. Sawol it Skiermûntseagersk as it Hylpersk sil in sprekker fan ien fan 'e Fryske haaddialekten muoite hawwe om nei te kommen. It Aastersk en Skylgersk steane wat tichter by it Standertfrysk. Foarhinne waard ek yn it doarp Molkwar in sterk ôfwikend Frysk dialekt sprutsen, it Molkwardersk, mar dat is yn 'e njoggentjinde iuw útstoarn. Doetiidske taalkundigen ornearren dat it de meast oarsponklike foarm fan it Frysk wie.

Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden ien oant en mei tsien yn it Standertfrysk en de fjouwer meast ôfwikende dialekten:

Yn 'e lêste helte fan 'e njoggentjinde en de earste helte fan 'e tweintichste iuw is de Fryske standerttaal gearstald. De earste offisjele stavering datearret út 1879; foartiid skreau in elk mar sa't it him goedtocht. Dy earste stavering wie de saneamde Selskipsstavering, dy't yn 1948 ferfongen waard troch de Akademystavering (ek wol de âlde stavering neamd). Tsjintwurdich brûkt it Frysk de saneamde Steatestavering (oftewol de nije stavering), dy't yn 1980 ynfierd is.

By de standerdisaasje fan it Frysk hawwe it Wâldfrysk, as grutste dialekt, en it Klaaifrysk, dat fanâlds de heechste status hie, fierwei de measte ynfloed hân. It Súdwesthoeksk waard frijwol bûten beskôging litten, wylst de fjouwer lytse dialekten der alhielendal part noch diel oan hân hawwe. Dochs bestiet der yn it Frysk in, foar in standerttaal, tige ûngewoane karfrijheid wat it wurdgebrûk oangiet. Hoewol't soks swierrichheden opsmyt foar oarstaligen dy't it Frysk as frjemde taal leare, binne de brûkers fan it Frysk dêr oer it algemien tige mei ynnommen. Der stiek dan ek in stoarm fan protest op doe't de Fryske Akademy yn 2013 op oanstean fan 'e Steaten in standertwurdlist opstelle woe, mei as doel om dy karfrijheid te beheinen.

It Frysk hat sûnt 1956 yn 'e provinsje Fryslân in offisjele status dy't gelyk is oan dy fan it Nederlânsk. Yn dat jier waard yn it Steatsblêd 1956, 242 in begjin makke mei it formeel tastien gebrûk fan it Frysk yn it rjochtsferkear. In útwreiding dêrop waard 39 jier letter fêstlein yn it Steatsblêd 1995, 440. Hoewol't it fansels yn 'e praktyk al lang barde, krigen de Friezen doe wetlik it rjocht om harren taal yn gearkomsten fan gemeenterieden en de Fryske Steaten te brûken. Yn 1997 waarden fierders by wet de mooglikheden om it Frysk yn 'e rjochtseal te brûken, ferromme, sadat no ûnder mear ek it Iepenbier Ministearje en de rjochterlike macht dêr Frysk brûke meie. 

De ynwenners fan Fryslân kinne sûnt jier en dei yn it Frysk mei de gemeentlike en provinsjale oerheden kommunisearje en korrespondearje. De provinsje en guon gemeenten hawwe der in beliedspunt fan makke om mear Frysk te brûken by it opstellen fan offisjele dokuminten. Troch in stikmannich wetswizigings binne sokke Fryske stikken no yn hast alle gefallen rjochtsjildich. Ien fan 'e lêste útsûnderings dêrop wiene de ferieningsstatuten, mar sûnt 2002 kinne dy ek yn it Frysk opsteld wurde. Trou- en berte-akten binne hjoed de dei yn alle Fryske gemeenten twatalich beskikber.

Yn 2014 waard de Wet Gebrûk Fryske Taal fan krêft, dêr't ferskate eardere bepalings yn byinoar brocht binne. Sa is dêryn is fêstlein dat it Frysk en Nederlânsk de offisjele talen fan 'e provinsje Fryslân binne, en fierders ferplichtet dizze wet de ryksoerheid en Deputearre Steaten fan de provinsje Frysân om periodyk bestjoersôfspraken te meitsjen. In ûnderdiel fan 'e taalwet is teffens it Orgaan foar de Fryske Taal. Doel fan dy kommisje is om 'e gelikense posysje fan it Frysk en it Nederlânsk binnen de provinzje Fryslân te befoarderjen.

De Nederlânske steat hat twa ferdraggen fan de Ried fan Jeropa ratifisearre. Dêrby giet it om it Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden en it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen. Yn 1996 hat de Nederlânske oerheid it Frysk opjûn ûnder Diel III (de heechste foarm) fan dat lêste ferdrach, dat 48 mooglikheden foar taalbeskerming jout. As útfiering dêrfan waard yn 2001 it Konvenant Fryske Taal en Kultuer sletten tusken de Nederlânske oerheid en de provinsje Fryslân.

Ek op it mêd fan 'e plaknammen hat it Frysk foarderings makke. Yn Nederlân hawwe plakken nammentlik ien offisjele namme, en dat is de namme dy't bygelyks yn notariële aktes brûkt wurde. Yn Fryslân wie foarhinne altyd de Nederlânske plaknamme de offisjele, al wiene dûbeltalige plaknammebuorden al sûnt 'e jierren fyftich fan 'e tweintichste iuw yn frijwol alle Fryske gemeenten yn gebrûk. Fan 1989 ôf binne lykwols ferskate gemeenten derta oergien om 'e Fryske plaknammen offisjeel yn 'e Gemeentelike Basisadministraasje (GBA) fêst te lizzen. Dêrby giet it om Tytsjerksteradiel (1989), Boarnsterhim (1989), Littenseradiel (1993), Ferwerderadiel (1999), Ljouwerteradiel (2009), Dantumadiel (2009) en Menameradiel (2010). De Nederlânske plaknammen hawwe yn dy gemeenten no gjin offisjele status mear, al meie se fansels bûten offisjele stikken om noch wol brûkt wurde, krekt sa't dat foarhinne mei de Fryske foarmen it gefal wie.

De gemeente Ljouwerteradiel hat as iennichste fan dizze groep in offisjeel Nederlânsktalige gemeentenamme oanholden (om't Leeuwarderadeel de gemeente in bekende klank jaan soe). De gemeente Dantumadiel hat mei-iens ek alle strjitnammen yn 'e Fryske foarm yn 'e GBA fêstlein; yn 'e oare neamde gemeenten wie dat yn 'e regel net nedich om't dy al folle earder oergien wiene ta it gebrûk fan Frysktalige strjitnammen. Boppedat hawwe Provinsjale Steaten yn 1997 de offisjele provinsjenamme feroare fan Friesland yn Fryslân. Yn 2004 besleat it Ministearje fan Ynlânske Saken derop ta sjen dat de foarm Fryslân tenei ek yn dokuminten en publikaasjes fan 'e lanlike oerheid brûkt wurde sil. Fierders hat it Wetterskip Fryslân by syn oprjochting yn 2004 in Fryske namme oannommen, en yn maart 2007 binne alle wetternammen yn Fryslân, útsein in pear stedsgrêften, yn it Frysk fêstlein. De wetters yn 'e Stellingwerven hawwe doe harren Stellingwerfske nammen krigen.

It ferfryskjen fan geografyske nammen giet gauris mank mei in protte rebûlje. Oer it generaal kin steld wurde dat it de ûndernimmers binne dy't har der út alle macht tsjin fersette, om't it de ekonomy skea tabringe soe. Hoewol't fan soks noch nea wat bliken dien hat by de gemeenten dy't fanôf 1989 harren plaknammen ferfryske hawwe, wurdt dat ferlechje alle kearen weroan fan stâl helle. Yn 'e gemeenten Wûnseradiel en Wymbritseradiel, dy't yn 2011 opgien binne yn Súdwest-Fryslân, is op dy wize de plaknammeferfrysking ek wier-wier opkeard.

Per 1 jannewaris 2014 is Boarnsterhim opheft, en it grûngebiet fan 'e eardere gemeente is ferdield oer de gemeenten Ljouwert en it Hearrenfean en de nije fúzjegemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. Ljouwert en it Hearrenfean hawwe in Nederlânske gemeentenamme, en binne út noch yn net fan doel om dy te ferfryskjen. Lykwols binne se troch de anneksaasje fan in diel fan Boarnsterhim foar de wet de opfolger fan dy gemeente, en om't it ûnder it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen simpelwei ferbean is om boargers har taalrjochten te ûntnimmen (it hawwen fan in gemeentenamme yn har eigen taal ynbegrepen), sille dy beide gemeenten úteinlik dochs omlyk moatte. In wurdfierder fan 'e Topografyske Wurkgroep Fryslân, sei dêroer yn 'e Ljouwerter Krante: Minsken út de gemeente Boarnsterhim ha dizze namme yn har paspoart te stean. It kin net sa wêze dat de Fryske gemeentenamme yn in offisjeel dokumint plakmeitsje moat foar in Hollânsktalige namme. Dat soe in efterútgong fan de status fan in minderheidstaal betsjutte. En dat mei net. Neffens boargemaster Ferd Crone fan Ljouwert is ferfrysking fan 'e gemeentenamme lykwols net nedich, om't de Gemeentewet boppe it Jeropeesk Hânfêst giet. Dat liket tige ûnwierskynlik, mei't Jeropeeske ferdraggen oant no ta frijwol altyd foarrang krigen hawwe. Neffens de Topografyske Wurkgroep hoecht der mar ien boarger te wêzen dy't nei de rjochter stapt, en dan komt de Frysktalige gemeentenamme der gewoan. De Ried fan de Fryske Beweging hat foar dat doel al it Fryslân Fûns oprjochte, om gewoane minsken by de gong nei de rjochter finansjeel te stypjen. De Wurkgroep ferwachtet fierder ek dat ynwenners fan 'e fjouwer opfolgergemeenten fan Boarnsterhim tenei mei súkses de ferfrysking fan 'e namme fan har eigen doarp by de rjochter ôftwinge kinne sille, mei't it net sa wêze kin dat binnen ien en deselde gemeente de ynwenners fan bygelyks Wergea wol en dy fan Wurdum net rjocht hawwe op in plaknamme yn 'e eigen taal.

Wat it ûnderwiis oanbelanget, waard it Frysk al yn 1937 (op opsjonele basis) as ekstra fak op 'e legere skoallen tastien, hoewol't it pas yn 1956 de status fan folweardich skoalfak krige. Yn 1980 waard it in ferplichte fak op 'e basisskoallen, en yn 1993 waard it ek ferplichte foar it earste jier fan it fuortset ûnderwiis. Ek mei it Frysk op 'e basisskoallen offisjeel brûkt wurde as lestaal (d.w.s. de taal dy't brûkt wurdt om yn les te jaan), eat dat op sa'n 80% fan 'e Fryske skoallen yn hegere of mindere mjitte dien wurdt. It brûken fan it Frysk yn it ûnderwiis is wetlik regele yn kêst 9-4 fan 'e Wet Primêr Underwiis en yn kêst 11a-2 fan 'e Wet op it Fuortset Underwiis. 

Yn it ramt fan it Frysk as skoalfak binne yn it basisûnderwiis gjin einnoarmen fêststeld oangeande de behearsking fan it Frysk. It fak Frysk stiet sadwaande ek net ûnder it tafersjoch fan 'e skoalynspeksje. Yn it fuortset ûnderwiis moatte skoallen it Frysk nei it (ferplichte) earste jier as fakultatyf learfak oanbiede, en dan wurde de einnoarmen troch de eksameneasken bepaald, alteast foar de learlingen dy't it yn har eksamenpakket opnommen hawwe. Skoallen kinne ûntheffing oanfreegje fan 'e ferplichting om Frysk as lesfak yn harren ûnderwiisprogram oan te bieden en in fyfdepart fan 'e skoallen yn it fuortset ûnderwiis yn Fryslân makket fan dy mooglikheid gebrûk.

As universitêre oplieiding hie it Frysk al yn 1896 as in privaat dosintskip tagong krigen ta de Ryksuniversiteit Utert en yn 1917 ta de Ryksuniversiteit Grins. Yn 1930 kaam der in lektoraat Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins, dat yn 1941 omset waard yn in folweardige learstoel. Al earder wiene oan 'e Universiteit fan Amsterdam (1934) en oan 'e Ryksuniversiteit Utert (1935) bysûndere learstuollen ta stân kommen. Yn 1951 krige fierders de Frije Universiteit yn Amsterdam in gewoane learstoel, dy't yn 1994 lykwols wer opheft waard. Op 't heden is der ien gewoane learstoel Frysk, oan 'e Ryksuniversiteit Grins, en binne der trije bysûndere learstuollen Frysk, oan 'e Universiteit Utert, de Universiteit fan Amsterdam en de Ryksuniversiteit Leien.

Yn 'e media hat it Frysk wikseljende resultaten boekt. Yn 'e skriuwende parse wurdt it Frysk mar yn likernôch 5% fan 'e artikels brûkt yn 'e beide provinsjale kranten, de Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd. Op in ynternasjonale konferinsje oer twatalichheid en sjoernalistyk, dy't begjin juny 1999 yn Ljouwert holden waard, besauden Welsen, Finlânsweden, Katalanen en oare leden fan taalminderheden yn 'e Jeropeeske Uny har oer dy miste kâns. Yn oare minderheidstaalgebieten spylje nammentlik de krante(n) in wichtige rol yn 'e taalstriid, en ferskine se (hast) hielendal yn 'e minderheidstaal.

De doetiidske haadredakteur Pieter Sijpersma fan 'e Ljouwerter Krante makke him derôf troch te sizzen dat it mei 5% Frysk yn 'e krante mear as takin. Teveel Fries irriteert de lezers, sa wie syn ûnderfining, De overschakeling van Nederlands naar het Fries in een artikel leidt de lezers af. Ze begrijpen het niet en ze vinden het niet mooi. Zou de krant overwegend in het Fries zijn geschreven, dan is het einde van de Leeuwarder Courant gauw in zicht. En oer de maatskiplike ferantwurdlikheid fan 'e Fryske deiblêden: Wij voelen ons verantwoordelijk voor de krant en meer niet. Wol wurde yn 'e Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd Fryske sitaten yn fierders Nederlânsktalige artikels yn it Frysk werjûn, wat unyk is foar Jeropa, mar inkeld om't yn oare kranten út minderheidsgebieten it hiele artikel yn 'e minderheidstaal steld is.

Ut in breed ûndersyk út 1994 die trouwens bliken dat it fral Nederlânsktaligen binne dy't har oan it Frysk yn 'e kranten steure. De measte Frysktaligen is it ien toetmem oft in artikel yn it Frysk of it Nederlânsk steld is. Neffens taalûndersiker Durk Gorter soe it dan grif ek net sa'n feart rinne mei de ein fan 'e Ljouwerter Krante as der wat mear Frysk brûkt waard. Sûnt 2009 bestiet de Frysktalige ynternetkrante It Nijs, dy't oprjochte is op inisjatyf fan 'e Ried fan de Fryske Beweging, en him ta doel stelt om 'e Friezen op in folweardige manear wrâldnijs yn 'e eigen taal oan te bieden. Dit digitale deiblêd kaam neitiid lykwols yn opspraak troch amateurisme, dubieuze praktiken lykas it oanhâldend bringen fan ûnkorrektheden en it wegerjen om dy te rektifisearjen, en beskuldigings fan sinsuer op reäksjes fan lêzers.

Yn 'e famyljeberjochten yn 'e beide provinsjale deiblêden wurdt wol hieltyd mear Frysk brûkt. Neffens in telling út it begjin fan 'e santiger jierren wie doe 12% fan 'e famyljeberjochten yn it Frysk, neffens in telling út 1991-1992 23% en neffens in stekproef út 2000 sa'n 30%.

Yn 1997 waard Frysk en Frij opheft, dat it lêste breed oriïntearre Frysktalige tydskrift wie. It blêd hie op it lêst 300 oant 400 abonnees en dûbeld safolle lêzers. De provinsje loek it subsydzje yn, om't Deputearre Steaten it jild effektiver oan in hûs-oan-hûsblêd bestege seagen. Dat kaam bestege seagen. Dat kaam der lykwols net, mar ta ferfanging kaam der al in stikmannich jierren de saneamde F-side dy't ien kear yn 'e wike yn 'e beide provinsjale deiblêden ferskynde. Dat wie in Frysktalige side dy't lykwols dúdlik fan in oar kaliber wie en op it mêd fan ynhâld net yn it skaad fan Frysk en Frij stean koe. Ek oare Frysktalige publikaasjes, lykas de literêre tydskriften Trotwaer, Hjir, Kistwurk en M3 binne ûnderwilens opdoekt.

De iennichste echte Fryske tydskriften foar in folwoeksen publyk binne tsjintwurdich De Moanne, dêr't trouwens ek almar mear Nederlânsk yn stiet, en Ensafh. In net oan organisaasjes bûne Frysktalige parse is sadwaande yn it neigean rekke. Wol besteane der noch Frysktalige útjeften dy't organen fan ynstellings binne, lykas Swingel fan 'e Ried fan de Fryske Beweging; It Beaken fan 'e Fryske Akademy; Us Wurk fan it Frysk Ynstitút oan 'e Ryksuniversiteit Grins; De Frijbûtser, fan 'e FNP; en Each en Ear, fan Omrop Fryslân. Dizze tydskriften binne Frysktalich, behalven It Beaken dat oant de ein fan 'e tweintichste iuw ta meast Frystalich wie, mar hjoed de dei fierhinne yn it Nederlânsk en Ingelsk, en soms yn it Dútsk publisearret.

Foar de jongerein binne der twa tydskriften: Switsj en LinKk, dy't beide útjûn wurde troch it Taalsintrum Frysk/CEDIN. Switsj, foar bern fan 10 oant 12 jier, bestiet sûnt 1997, en hat in oplaach fan 2.300 eksimplaren, dy't benammen nei de basisskoallen giet. LinKk is bestimd foar bern fan 12 oant 15 jier, en bestiet sûnt 2001. Dit lêste tydskrift hat in oplaach fan 3.100 eksimplaren, wat foar Fryske begripen in massamedium is.

Neffens hoe't it der mei de skreaune parse foarstiet, is it it Frysk op 'e radio better ôfgien. It earste Frysktalige radioprogramma waard útstjoerd yn 1946, troch de regionale stjoerder RONO (Regionale Omroep Noord en Oost) dy't doedestiden sawat de helte fan Nederlân besloech. Pas yn 1977 waard de provinsjale Radio Fryslân, letter omdoopt ta Omrop Fryslân, oprjochte. Tsjintwurdich stjoert dy op 'e radio tachtich oeren yn 'e wike út en is it de populêrste radiostjoerder fan 'e provinsje.

Op 'e lanlike tillefyzje stjoert Omrop Fryslân de measte wiken in programma fan likernôch in heal oere út en fierders nochris tweintich minuten skoaltillefyzje. Mei-inoar komt dat út op 37 oeren yn it jier. Sûnt 1994 fersoarget de Omrop ek regionale tillefyzje. Yn 't earstoan omfieme dat mar ien oere jûns, mei de rest fan 'e jûn werhellings, mar letter waard de stjoertiid wat útwreide. Tsjintwurdich wurdt der ek gauris live ferslach dien fan wichtige barrens, lykas in keninklik besyk, de PC of it skûtsjesilen.

Op it ynternet is in grut tal Frysktalige websteeën te finen, dy't in grut skala oan ûnderwerpen behannelje. Sa wurdt sûnt 2 septimber 2002 wurke oan 'e Fryske Wikipedy, dy't op it stuit  siden hat. Om yn it Frysk makliker tekstferwurkje te kinnen, hat it Amerikaanske IT-bedriuw Microsoft yn gearwurking mei de Fryske Akademy yn 2000 in Fryske staveringshifker ûntwikkele. Foar OpenOffice is der sûnt febrewaris 2007 ek in staveringshifker. Utlis oer it ynstallearjen fan de Fryske staveringshifkers yn ferskillende programma's is te finen yn Frysk op kompjûters.

Sûnt begjin 2005 is der fan de e-blêder Opera in Fryske ferzje beskikber. Ek is der in Fryske ferzje fan 'e websneuper Firefox te krijen. Dy kin men fergees ynlade op . Yn Firefox is it ek mooglik om in Fryske staveringshifker yn te stekken. Dy kin men  fine. Dêrnjonken kaam yn 2009 ek in Fryske ferzje út fan it fergeze e-mailprogramma Thunderbird 3.0, fan deselde produsint. Dy Fryske ferzje waard mei stipe fan 'e provinsje Fryslân makke troch Wim Benes en Hindrik Sijens. Fierders is it Frysk ien fan 'e 45 talen wêryn't de ynternetsykmasine Google ynsteld wurde kin. Ek kaam yn novimber 2014, op 'e nij troch de ynset fan Benes en Sijens, diskear holpen troch in kloft frijwilligers, de folslein Fryske ferzje fan Facebook ôf. En op it webstee www.hallofryslan.nl kinne wurden fan Frysk yn it Nederlânsk en oarsom oersetten wurde.

Wat de literêre produksje oangiet, ferskynden oant foar in pear jier likernôch hûndert nije Frysktalige fiksje- en non-fiksjewurken jiers, wat hiel kreas wie foar sa'n lytse taal. De oplagen wiene ornaris altyd al frij beheind; it meast ferkochte Frysktalige boek is noch altyd de roman De Gouden Swipe (1941), fan Abe Brouwer, dêr't 30.000 eksimplaren fan oer de toanbank gien binne, al stekt Feroaring fan Lucht (1971), fan Rink van der Velde, mei 29.900 ferkochte eksimplaren, dat nei de kroan. Fan It Wrede Paradys, fan Hylke Speerstra, dat as in grut súkses beskôge wurdt, waarden 25.000 eksimplaren ferkocht.

Sûnt it útbrekken fan 'e ekonomyske krisis, yn 2008, wurde der wat minder Fryske boeken publisearre en is it dêrmei foar skriuwers en oersetters dus dreger wurden om har wurk útjûn te krijen. De beide grutte útjouwerijen op it mêd fan Frysktalige literatuer binne de Friese Pers Boekerij te Ljouwert en Utjouwerij Bornmeer op 'e Gordyk. Ferskate oare, lytsere útjouwerijen binne krektlyk op dit mêd aktyf, wêrûnder Utjouwerij Frysk en Frij en Utjouwerij Wijdemeer, al bringt de lêste mear Nederlânske as Fryske boeken út. De Afûk konsintrearret him op Frysktalich lesmateriaal en op berneboeken, wylst de Kristlik Fryske Folksbibleteek him taleit op kristlike en tradisjonele lektuer.

Begjin 2014 waard de nije útjouwerij Regaad oprjochte, en ein 2013 joech de yn Hoarn fêstige Hollânske útjouwerij Hoogland  Van Klaveren oan dat se tenei ek Frysktalige boeken útbringe woene. Dêrby wiene beide lêst neamde útjouwerijen fan doel om har ta te lizzen op oersettings yn it Frysk. Op datselde terrein is ek al langere tiid Utjouwerij Elikser út Ljouwert aktyf, dy't foar de útjefte fan sok wurk, mar ek fan oarspronklike literatuer, in beskieden bydrage fan 'e skriuwer/oersetter freget. Ek ferskate algemiene Nederlânske útjouwerijen hawwe har de lêste jierren op 'e Fryske merk bejûn, bygelyks Athenaeum-Polak  Van Gennep, út Amsterdam, mei de oersetting Tsiis, fan Willem Elsschot, en Luitingh-Sijthoff, ek fêstige yn Amsterdam, mei de oersetting Ynferno, fan 'e Amerikaanske skriuwer Dan Brown.

Njonken Fryske boeken komme der jiers ek noch sa'n tweintich Frysktalige cd's út, almeast mei popmuzyk. Ferskate Frysktalige nûmers hawwe de lêste jierren de nasjonale hitparades helle, lykas Bonkefeart fan Anneke Douma, In Nije Dei, fan de Kast; en Wêr bisto, fan Twarres. Dy lêste hit wie de earste Frysktalige nûmer 1 ea yn de Nederlânske muzyklisten.

Op it mêd fan toaniel bestiet der in profesjoneel Frysktalich teäterselskip, Tryater, dat in frij grutte populariteit genietet. Fierders hat hast elts doarp syn eigen amateurtoanielferiening, dêr't de grutte mearderheid fan feriene is yn it Bûn fan Fryske Toanielselskippen. Dy organisaasje is wer oansletten by it Fryske Amateur Toaniel, dat lid is fan 'e Ried fan de Fryske Beweging.

De lêste desennia binne der fierders ek ferskate Frysktalige spylfilms makke troch regisseurs as Pieter Verhoeff en Steven de Jong. Sa ferskynde yn 1985 De Dream; yn 1996 De Gouden Swipe; yn 2001 Nynke; en 2002 De Fûke. Sûnt 2001 waard der ek in Frysktalige dramarige op 'e regionale tillefyzje útstjoerd troch Omrop Fryslân, mei as titel Baas Boppe Baas. Nei fjouwer seizoenen waard dy ferfongen troch Dankert  Dankert, in searje oer in pear abbekaten.

Ien plak dêr't it Frysk noch net echt trochkrongen is, is yn 'e tsjerken. De grutte mearderheid fan 'e tsjerketsjinsten is oant hjoed de dei ta yn it Nederlânsk. Dochs wurde der alle sneinen wol in stikmannich Fryske tsjinsten holden, ornaris tusken de tsien en de tweintich, ferspraat oer de hiele provinsje. Der hat yn it ferline wol altyd oandacht foar it oersetten fan 'e psalmen en lieten west. Dêrnjonken hat de Yntertsjerklike Kommisje foar de Fryske Earetsjinst (YKFE) der yn 2004 foar soarge dat it Lieteboek foar de Tsjerken no ek op cd te krijen is. Yn 1953 is it Ferbân fan Fryske Foargongers oprjochte, dat ta doel hat om it gebrûk fan it Frysk yn it tsjerklik libben fuort te sterkjen.

Yn it Aldfryske tiidrek beskikte it Frysk noch oer in folslein namfallesysteem, mei nominatyf, genityf, datyf en akkusatyf, sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe Dútsk. Tsjin it begjin fan 'e Midfryske perioade wie dat lykwols fierhinne ferdwûn. Tsjintwurdich binne sokke namfallen beheind ta in stikmannich ferstienne útdrukkings, lykas by dizzen, wêryn't de -n in restant is fan 'e datyf of trêde namfal. Inkeld de genityf, of twadde namfal, is noch funksjoneel, benammen yn tiidsoantsjuttings as moarns, middeis en jûns, twa kear jiers of ien kear wyks, mar ek wol yn konstruksjes as ús heite pet, ús memme fyts en ús pake’ hûs. In oar foarbyld is it freegjend en betreklik foarnamwurd waans (dat trouwens inkeld ferwize kin nei manlike en ûnsidige saken, en net nei froulike saken of meartallen). Foarmen as dêr't it lân de soargen leannet fan der minsken warb're hân (fan 'e warbere hân fan 'e minsken, dus) binne argaysk en sille net folle mear brûkt wurde, en perfoarst net yn 'e sprektaal. Yn 'e skriuwtaal komt soks lykwols yn guon konstruksjes noch wol foar, lykas yn: hy hat it eigener hân makke. 

Op it mêd fan 'e sinsbou komt it Frysk sterk oerien mei it Nederlânsk, en in stik minder mei it eins nauwer besibbe Ingelsk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin:

Oan dit foarbyld is te sjen dat it Frysk deselde sinsbou brûkt as it Nederlânsk. Wat de tiidwurdsfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Frysk lei yn it griene gebiet (en brûkt dus de griene folchoarder), wylst it Nederlânsk yn it reade gebiet lei (wêrby't men fan 'e reade folchoarder sprekt). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders.

Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt).

As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk:

Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje te tusken de tiidwurden yn: 

In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas Westfriezen en Nedersaksers) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje te ek brûke (Ik heb even zitten te dromen), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske sitten is hjir in mulwurd, en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: Ik heb even gezeten te dromen. Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd sitte ferfongen wurdt troch lizze:

In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht as yn it Nederlânsk, benammen by de te-konstruksje, is nomenynkorporaasje yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: Se sit te jirpelskilen, wêrby't it haadwurd jirpel(s) yn it tiidwurd skile ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: Ze zit aardappels te schillen, wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Yn it Nederlânsk komt dit ferskynsel by beskate wurden ek foar (tink oan stofzuigen), mar yn it Frysk kin it yn prinsipe oeral mei dien wurde. No is it wenstiger om te sizzen fan: Jan is de hûn even oan it útlitten, mar in sin as Jan is even te hûnútlitten is grammatikaal sjoen yn it Frysk neat op oan te merken.

It ferskynsel brekking nimt in wichtich plak yn 'e Fryske grammatika yn. Der besteane trije farianten fan:

Foar de beskriuwing fan it Frysk is benammen de nijere brekking fan belang. Dat is in taalkundich ferskynsel dat yn it Standerfrysk de brekking fan in seistal twaklanken omfiemet, wêrby't dy yn it grûnwurd in oare útspraak hawwe as yn ferbûgings:  

In oare oanpassing yn 'e útspraak by ferbûgings is ferkoarting fan 'e fokaal. Dat docht him bygelyks foar by de meartalsfoarming (hân  hannen), by ferlytsing (blêd  bledsje), en by suffigearring (it tafoegjen fan in efterheaksel) (leech  lichte). Ek kin it foarkomme by it foarmjen fan gearstallings (piip  pypskoft).

In ferskynsel dat it Frysk mei it Dútsk en it Nederlânsk gemien hat, is einûntstimming. Dêrby wurde stimhawwende bylûden oan 'e ein fan wurden stimleas. Men seit dus fan reade, mei in [d], mar fan read, mei in [t]. It Ingelsk hat soks net; dêr seit men fan red, mei in hearbere [d] oan 'e ein; mei oare wurden, yn it Ingelsk bestiet der dus in útspraakferskil tusken let ([lɛt]; litte) en lead ([lɛd]; lead). Yn it Frysk moat sa'n útspraak oarspronklik ek bestien hawwe, en yn it tige behâldende Skiermûntseagersk komt it by hiel âlde sprekkers noch foar.

Hoewol't it Frysk troch de iuwen hinne in sterke ynfloed fan oare talen ûndergien hat, is de Fryske wurdskat noch foar it oergrutte diel fan Germaanske oarsprong. By in nau besibbe taal as it Ingelsk leit dat hiel oars, mei't dy taal in ûnbidige soad Romaanske lienwurden opnommen hat út it Normandysk en it Frânsk. Fral it Nederlânsk hat sûnt de santjinde iuw lykwols in tige sterke ynfloed op it Frysk hân. Hoewol't it Frysk as taal frij kûlant (!) omgiet mei lienwurden út oare talen, makket de niging dy't Frysktaligen gauris hawwe om har ôf te setten tsjin it Nederlânsk, dat krekt foar lienwurden út dy taal in útsûndering makke wurdt. Sokke wurden wurde sadwaande wol omskreaun as ynslûpsels, Hollânske moadepopkes, koekútsjongen of op syn bêsten ynterferinsjes. Eltsenien dy't Frysk lêzen en skriuwen leart, wurdt op it hert drukt dat it gebrûk fan sokke hollanismen dwersferkeard is en dêrom bûge of barste foarkomd wurde moat.

Njonken it Nederlânsk hat histoarysk sjoen fral it Frânsk lange tiid in sterke ynfloed útoefene op 'e ûntwikkeling fan it moderne Frysk. De âldste lichting Frânske lienwurden is eins allinne foar taalkundigen noch wer te kennen. It giet dêrby om wurden as bist/beest, fan it Aldfrânske beste (Nijfrânsk: bête); duorje, fan durer; kâns, fan chance, sjeas, fan chaice; en keatse, fan chasser, fia it Pikardyske cachier. It opnimmen fan Frânske lienwurden yn it Frysk sil ornaris fia it Nederlânsk gien wêze (ferlykje foar boppeneamde foarbylden de Nederlânske foarmen beest, duren, kans, sjees en kaatsen).

Mar it Frysk hat ek guon lienwurden út it Frânsk opnommen dy't yn it Nederlânsk net foarkomme, lykas perfoarst, fan par force; argewaasje, fan arguer; ave(n)searje, fan avancer; krupsje, fan corruption; rompoai, fan rompu; koese, fan coucher; en aljemint, fan alignement; . Foar it neist is de ynfier fan dizze foarmen lykwols ek fia it Nederlânsk gien, allinnich binne de Nederlânske ekwifalinten neitiid wer yn ûnbrûk rekke. 

De lêste iuw hat it Frysk njonken de oanboazjende ynfloed fan it Nederlânsk fral ek ûnder ynfloed stien fan it Ingelsk, en dan yn 't bysûnder fan it Amerikaansk-Ingelsk. Benammen op it mêd fan kompjûtertechnology en sosjale media is de Ingelske terminology faak yn syn gehiel oernommen. Dat taalpuristen en lju dy't om oare redens aardichheid oan sokke dingen hawwe eigen Fryske nammen foar dit soarte fan termen betocht hawwe, feroaret dêr neat oan.

In selde byld lit de grutte en groeiende kloft ynternasjonalismen sjen dy't it Frysk oernommen hat. Dêrby moat men tinke oan wurden as kompjûter, sport, wykein, terapeut, biology, tillefyzje, akwadukt, traine en religy. Dy wurden komme tsjintwurdich yn hast alle Jeropeeske talen foar; der binne mar inkelen, lykas it Iislânsk, dy't foar al sokke begripen in eigen wurd betinke. Yn Fryslân bestiet oer it algemien frijwat wjerstân tsjin ynternasjonalismen, benammen ûnder lju dy't fan har berop út mei it Frysk omslane, lykas skriuwers en ûnderwizers. In grut diel fan dy kategory sil bgl. leaver it wurd godstsjinst brûke as religy en leaver oefenje as traine. Ek besteane der foarmen dy't fanút dizze groep propagearre wurden binne, mar dy't it net helle hawwe en sadwaande fierhinne yn it ferjit rekke binne, lykas sneinoer, foar wykein. Lykwols hat it ferset tsjin ynternasjonalismen nea algemien west; sa wie de skriuwer, oersetter en letterkundige Douwe Kalma (1896-1953) krekt in grut foarstanner fan 'e opname fan soksoarte wurden yn it Frysk. Hy ferwiisde nei it Ingelsk, dat ek in ûnbidige soad lienwurden út oare talen ta him nommen hat, sûnder dat it dêr in sprút minder fan wurden wêze soe.

In punt dat hjirmei besibbe is, is de ferfrysking fan sokke ynternasjonalismen. Yn 'e hjirboppe neamde foarbylden waard al sprutsen fan tillefyzje ynstee fan telefyzje; dat is in oanpassing fan in frjemd wurd oan 'e útspraak fan it Frysk. Tillefyzje klinkt Frysker en glidet in Fries no ien kear makliker fan 'e tonge as telefyzje. Oare foarbylden fan sa'n ferfrysking fan ynternasjonalismen binne siktaris (sekretaris), rimmetyk (reumatyk), perfester (professor) en sitewaasje (situaasje). Lange tiid bestie ek dêr grutte wjerstân tsjin; soks paste in himsels respektearjende taal ommers net, it wie de útspraak fan in dommenien en wa't soks die, makke sawol himsels as it Frysk bespotlik. Sadwaande die de generaasje fan mids tweintichste iuw al sokke foarmen yn 'e ban. Stadichoan komme se lykwols allegear wer werom. En wêrom ek net, sa betoogde skriuwer Trinus Riemersma yn 1996. In grutte taal as it Ingelsk docht soks krekt-en-gelyk: psychology en architect hawwe wol har Frânske skriuwwize beholden, mar wurde útsprutsen as saikòlledzjy en aketekt.

Der binne troch de tiid hinne ferskate Fryske wurdboeken ferskynd. Ien fan 'e earsten dy't besocht om 'e Fryske wurdskat op dy wize fêst te lizzen, wie de grutte literator Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), dy't syn Lexicon Frisicum yn it Latyn opstelde, mar net fierder kaam as de letter F. Yn 1900 ferskynde it earste diel fan it troch Waling Dykstra en oaren bewurke Friesch Woordenboek, folge troch de oare beide dielen yn 1903 en 1911. Dêryn waarden de Fryske yngongen beskreaun yn it Nederlânsk. By syn oprjochting yn 1938 stelde de Fryske Akademy him daliks ta doel om dit wurdboek te ferbetterjen. Dêrta waard mei help fan withoefolle frijwilligers in tige grut kaarte-apparaat opset. Yn 't earstoan wie men fan doel en skreau in wurdboek dat ferlykber wêze soe mei de Nederlânske Dikke Van Dale, mar der kaam safolle materiaal binnen dat men úteinlik besleat om it noch folle grutskaliger oan te pakken.

Sa begûn it wurk oan it reuseftige Grut Wurdboek fan de Fryske Taal, wêrfan't it earste, 400 siden tellende diel yn 1984 útkaam. Uteinlik soe pas yn 2011 it 25ste en lêste diel reekomme. It is in ûnbidich wittenskiplik wurdboek wurden, dat de Fryske lemma's tige yngeand yn it Nederlânsk ferklearret en de betsjuttings yllústrearret mei withoefolle sitaten út 'e Fryske literatuer. Wylst it wurk oan dit meunsterprojekt geande wie, waarden troch de Fryske Akademy ek lytsere wurdboeken útbrocht. Sa ferskynden yn 1952, resp. 1956 it  en it , dy't yn 1985, resp. 1984 yn in folslein op 'e nij besjoene ferzje werútjûn waarden. It earste wurdboek wêryn't de Fryske wurden ek yn it Frysk beskreaun waarden, wie it twadielige Frysk Hânwurdboek, út 2008.

Oars as yn it Ingelsk, mar krekt as yn it Nederlânsk en hast alle oare Germaanske talen, brûkt it Frysk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden beam en hûs in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as beamhûs, en net mei de iepene foarm, as beam hûs, sa't men dat yn it Ingelsk foar de moade hat (tree house). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: hûnehok, ynstee fan hûnhok. As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in keppelstreekje ynfoege: FNP-kieslist en Swarte-Seekust. 

Hoewol't dêr neffens de staveringsregels neat fan doocht, hat in grut part fan 'e Fryskskriuwers tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as FNP kieslist en Swarte Seekust, mar sels syktekosten fersekerder, oersettings debút en hynste stamboek. Dizze praktyk wurdt wol de Ingelske sykte neamd.

It Frysk wurdt skreaun mei in oanpaste foarm fan it Latynske alfabet. Dat Fryske alfabet bestiet net lykas it Nederlânske út 26, mar út 23 letters. Yn it Frysk komme nammentlik de letters q en x net foar. Boppedat wurdt de letter y beskôge as in fariant fan 'e i en dêr ek ûnder alfabetisearre, sadat in wurd as ympulsyf yn in Frysk wurdboek bygelyks foàr inisjaasje stiet. Fierders komt de letter c yn it Frysk allinne foar yn 'e kombinaasje ch. De letters v, z en ch komme nea foar oan it begjin fan in wurd en de letter g nea oan 'e ein fan in wurd. De karakteristikens fan it skreaune Frysk komt benammen ta utering yn 'e lûden mei diakrityske tekens (â, ê, ô, û en ú), dy't yn it Nederlânsk net foarkomme. Krekt as it Nederlânsk hat it Frysk in ekstra letter, de digraaf ij, dy't stiet foar it twalûd [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ei. Mar oars as yn it Nederlânsk wurdt dy letter yn it Frysk altyd alfabetisearre as i-j, en bestiet der gjin beweging dy't der in aparte letter fan it alfabet fan meitsje wol.

Njonken de boppeneamde diakrityske tekens dy't in útspraakûnderskiedend diel fan 'e stavering foarmje, ken it Frysk ek noch ferskate oare diakrityske tekens, dy't soms tafoege wurde om 'e bedoelde útspraak dúdliker te meitsjen. It faakst komt it trema foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa fokalen efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: beëinigje, beämte, koöperaasje, reüny en ateïsme. Fierders wurde sawol it skerpteken as it klamteken brûkt om 'e útspraak fan in wurd te fertsjutskjen troch oan te jaan wêr't de klam leit. De e mei in skerpteken (é) komt sûnt de staveringsherfoarming fan 1980 yn prinsipe noch mar yn fiif wurden fêst foar (grouwélich, mandélich, oerdédich, oerémis en tréwes); yn alle oare gefallen is it tafoegjen fan in skerp- of klamteken opsjoneel (bygelyks yn foàrkomme en foarkómme).

It Frysk beskikt oer in tige yngewikkelde fokaalynventaris. Yn it foarste plak binne der in tsiental koarte lûden: [a] (a fan dak), [ɛ] (e fan lek), [ɪ], (i fan pit), [i] (i fan bite), [ɔ] (o fan hok), [o] (o fan bok), [u] (û fan rûch), [œ] (u fan put), [y] (ú fan tút) en de sjwa of reduksjefokaal [ǝ] (e fan gewoan). Dêrby moat opmurken wurde dat der eins twa foarmen fan 'e koarte a besteane, mar dat ferskil yn útspraak is net betsjuttingsûnderskiedend. Fierders binne der 9 lange lûden: [a:] (aa fan baas), [ɛ:] (ê fan bêd), [e:] (ee fan feest), [ø:] (eu fan deun), [i:] (ii fan wiid), [ɔ:] (ô fan nôt), [o:] (oo fan rook), [u:] (û fan sûch) en [y:] (ú fan drúf). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Frysk almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. Fan 'e koarte lûden kinne der 8 en fan 'e lange lûden ek 8 nasalisearre wurde, wat foarkomt as se mei in -n derefteroan útsprutsen wurde foàr in f, j, l, r, s, w of z, lykas yn ûnsin of branje. Fierders hat it Frysk 20 ôfgeande twalûden en 8 opgeande twalûden, wêrfan't teminsten 6 ek wer yn nasalisearre foarm foarkomme kinne. Ta einsluten binne der dan noch 8 trijelûden. Dêrmei is it Frysk folle klankriker as de measte besibbe talen, lykas it Ingelsk en it Nederlânsk.

It Frysk hat teminsten 28 bylûden, dy't yn fonetysk skrift sa skreaun wurde: [b], [x], [d], [ʣ], [ʤ], [f], [ɡ], [ɣ], [h], [j], [k], [l], [m], [n], [ŋ], [ɲ], [p], [r], [s], [ʃ], [t], [c], [ʦ], [ʧ], [v], [ʋ], [w], [z] en [ʒ]. Dêrfan binne [b], [d], [f], [h], [j], [k], [m], [n], [p], [s], [t], [v] en [z] gjin fierdere útlis brek. De [x] is de ch fan berch, dy't trouwens yn it Frysk, as it derop oankomt, ornaris fierder nei efteren yn 'e mûle útsprutsen wurdt, as [χ]. Itselde is it gefal mei de [l], wêrfan't de útspraak yn it Frysk dúdlik dûnkerder of tsjûker is as yn it Nederlânsk of it Ingelsk, en mear oerienkomt mei de útspraakwize yn it Skotsk of de Slavyske talen. Om dat útspraakferskil wer te jaan kin it teken [ɫ] brûkt wurde. De [r] wurdt yn it Frysk krekt altyd rôljend, op 'e punt fan 'e tonge útsprutsen; in breikjende r ([ʀ]), dy't ek wol foarkomt, is altyd persoansbûn en wurdt yn it Frysk as in spraakgebrek beskôge.

Fierders hat it Frysk twa g's: de plofklank [ɡ] (fan goed) en de wriuwklank [ɣ] (fan drage), en twa w's: de [ʋ] (fan wat) en de [w] (fan skowe). De [ɣ] en de [w] kinne nea oan it begjin fan wurden foarkomme, likemin as de [x], de [v] en de [z]. De [ʣ] is de dz fan widze; [ʤ] is de dzj fan siedzje; [ŋ] is de ng fan bang; [ɲ] is de nj fan njonken; [ʃ] is de sj fan sjippe; [c] is de tj fan tjems; [ʦ] is de ts fan tsiis; [ʧ] is de tsj fan tsjerke; en [ʒ] is de zj fan garaazje. Ek komt yn it Frysk de glottisslach ([ʔ]) wol foar, mar inkeld tusken twa deselde lûden, lykas yn koöperaasje of Kanaän. Dizze útspraak is dus grutdiels ûnbewust, en de glottisslach wurdt dan yn it skreaune Frysk ek net werjûn, of it moat wêze troch it trema op it twadde lûd.

Dêrnjonken binne der noch in dozyn palatalisearre konsonanten: [bʲ] (as yn bjinne), [xʲ] (as yn ferlechje), [ɟ] (as yn djoer), [fʲ] (as yn fjochtsje), [ɡʲ] (as yn gjin), [ɣʲ] (as yn weagje), [kʲ] (as yn kjel), [lʲ] (as yn ljip), [mʲ] (as yn mjitte), [pʲ] (as yn pjut), [rʲ] (as yn rjocht) en [vʲ] (as yn weevje). De palatalisaasje fan dizze konsonanten wurdt lykwols ek wol taskreaun oan it feit dat se folge wurde troch in opgeand twalûd. Men kin de jo-klank yn rjocht dus op twa manearen útlizze: as r-jo-cht (mei in opgeand twalûd), of as rj-o-cht (mei in palatalisearre konsonant). Ta einbeslút binne der ek noch fjouwer labialisearre konsonanten: [dʷ] (as yn dwaan), [kʷ] (as yn kwea), [sʷ] (as yn swart) en [tʷ] (as yn twa).

Al iuwenlang binne der om it hoartsje lju dy't de ûndergong fan 'e Fryske taal binnen fyftich of hûndert jier foarsizze. Sokke ûnheilsprofeten wiene bygelyks Foeke Sjoerds yn 1765, Johan Winkler yn 1868, Waling Dykstra yn 1884, Jan Jelles Hof yn 1927, en Tony Feitsma yn 1962. Yn dit ferbân moat men der rekken mei hâlde dat it begryp 'ûndergong' by de âldere skriuwers net needsaaklikerwize betsjut dat de Frysktaligen op it Nederlânsk oergiene en harren memmetaal falle lieten. Yn Waling Dykstra syn tiid, bygelyks, spriek fierwei it meastepart fan 'e befolking nei wenst Frysk, mar rûn de kwaliteit fan 'e sprektaal bot werom. Der kamen gjin nije Fryk begripen by foar nije ferskynsels; dêrfoar waarden lienwurden út it Nederlânsk oernommen. It Nederlânsk waard dêrmei ymplisyt as noarm erkend. (Dykstra sei dêrom: it Frysk hat de tarring.) As hjoed de dei oer 'ûndergong' sprutsen wurdt, giet it lykwols net allinnich om in kwalitative, mar ek om in kwantitative efterútgong, as Fryske memmetaalsprekkers de taal mar amper of alhiel net mear brûke of de taal net trochjouwe oan harren bern. 

Yn 1951 waard in telling ûnder alle skoalbern holden troch ûnderwiisynspekteur Krine Boelens. Twatrêde part hie as memmetaal it Frysk. Op it Fryskstalige plattelân fan 'e provinsje wie dat hast 95%. De bernetaal wie dêr foar hast elk Frysk; net fan hûs út Frysktalige bern learden en sprieken Frysk troch de omgong mei harren wol Frysktalige leeftydsgenoaten. Yn 1967 waard der troch Lieuwe Pietersen foar it earst in represintative enkête oer de posysje fan it Frysk holden. It die bliken dat doe 71% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Yn 1980 fûn der op 'e nij in represintative enkête plak en dêrút bliek dat doe noch mar 55% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Dat wie dus in efterútgong fan 16% yn trettjin jier – of alteast sa liek it op it earste gesicht. As men dat persintaazje ferrekkenet mei de útstream fan Frysktaligen út Fryslân, de ynstream fan Nederlânsktaligen yn 'e provinsje en de groei fan 'e Fryske befolking, dan ûntstiet der in nuansearder byld. Doe't der yn 1994 wer in enkête holden waard, neffens it stramyn fan dy fan 1980, wie it persintaazje Frysktaligen stabyl bleaun op 55%. As men dat ferrekkenet mei de befolkingsgroei yn Fryslân yn de tuskenlizzende perioade (fan sa'n 580.000 nei 615.000), kin men dus stelle dat der yn dy perioade in absolute taname fan Frysktaligen west hawwe moat fan rom 19.000. En dan is emigraasje út 'e provinsje wei troch foar in grut part Frysktaligen en ymmigraasje nei de provinsje ta troch foar in grut part Nederlânsktaligen net meirekkene. Hoewol't harren relative oandiel yn 'e befolking fan Fryslân foàr 1980 ôfnommen en dêrnei gelyk bleaun is, kin dus steld wurde dat der, yn absolute sifers ynstee fan persintaazjes, noch nea yn 'e skiednis safolle Frysktaligen west hawwe as hjoed de dei. Under harren nimt fierders it tal twadde-taalsprekkers ta. 

Wat de takomst fan it Frysk oanbelanget: resinte ûndersiken litte sjen dat hieltyd minder âlden it Frysk oan harren bern trochjouwe en dat allyksa minder bern ûnderling it Frysk brûke, ek dyjingen dy't it Frysk fan har âlden al leard hawwe. It ûnderwiis is der oant no ta net yn slagge it skreaune Frysk as taalkultuer en taalnoarm oer te dragen, en de Frysktaligen brûke it dan ek net op nivo. De lytse minderheid dy't Frysk skriuwt, docht dat foar in grut part neffens in eigen sprektaalnoarm: eins dus sûnder noarm en sûnder erkende noarmearring, wat betsjut dat it Nederlânsk (of eins 'oerset' Nederlânsk) de noarmfunksje oernimt. Dit proses soe yn 'e takomst de standerttaal-status yn gefaar bringe kinne en it Frysk weromferwize kinne nei in dialektstatus. Mar hoe dan ek, om't der hjoed de dei noch altyd bern binne dy't it Frysk as memmetaal hawwe, al wurde it geandewei minder, sil it Frysk perfoarst de twaentweintichste iuw helje. Oft dan in minderheid Frysktalich wêze sil, en wat de kwaliteit fan 'e taal dan is, bliuwt no fansels noch ûnwis.

De ISO 639-taalkoades foar it Frysk binne fy en fry. Om't it , sa't op it ynternet wisânsje is, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Fryske Wikipedy oantsjut mei de koade fy:.




#Article 5: Frysk yn it rjochtsferkear (1407 words)


In pear jier nei it barren op freed 16 novimber 1951 op it Saailân yn Ljouwert, dat de skiednis yngien is as Kneppelfreed (Knuppelvrijdag), waarden de mooglikheden om it Frysk yn it rjochtsferkear te brûken wetlik fêstlein. Dat barde by de wet fan 11 maaie 1956. Mei yngong fan 1 jannewaris 1997 is dy wet wizige. Hjir ûnder wurdt yn haadlinen werjûn hokker mooglikheden der op dit stuit binne om yn it rjochtsferkear de Fryske taal te brûken. Earne oars op dizze side fine jo ynformaasje oer it brûken fan it Frysk yn it bestjoerlik ferkear. 

Immen dy't foar it útfieren fan in wetlik foarskrift mûnling in eed, belofte of befêstiging ôflizze moat, hat it foech om yn stee fan de wetlik foarskreaune wurden de oerienkommende wurden yn it Frysk út te sprekken. Dat jildt allinnich net as de wurden fan de eed, belofte of befêstiging by de Grûnwet (of mei by de Grûnwet) fêststeld binne.

Dat betsjut dat by de eed yn stee fan de wurden Zo waarlijk helpe mij God Almachtig, sein wurde mei: Sa wier helpe my God Almachtich.

Fierder mei by de belofte yn stee fan de wurden Dat beloof ik, sein wurde: Dat ûnthjit ik. As lêste mei wat de befêstiging oanbelanget yn stee fan de wurden Dat verklaar ik, sein wurde: Dat ferklearje ik. 

Yn alle gefallen dêr't immen op in sitting dy't hâlden wurdt yn de provinsje Fryslân:

hat hy it foech om de Fryske taal te brûken.

As ûnder it ûndersyk op in strafsitting in fertochte of tsjûge de Fryske taal brûke wol, bepaalt de rjochter dy't de lieding fan de sitting hat (as him dat goed taliket) dat der help komt fan in tolk. De rjochter soe dy help yn in beskaat gefal leaver net hawwe kinne as hy fynt dat de rjochtsgong dêrtroch sûnder doel ophâlden wurdt. It lêste nimt net wei dat de fertochte of tsjûge altyd de Fryske taal brûke mei.

As ûnder in sitting yn in sivile saak in partij, belanghawwende of tsjûge de Fryske taal brûke wol, bepaalt de rjochter dy't de lieding fan de sitting hat (as him dat goed ta liket) dat der help komt fan in tolk. Dat docht hy lykwols allinnich as de rjochtsgong dêrtroch neffens him net sûnder doel ophâlden wurdt. It lêste nimt net wei dat de partij, belanghawwende of tsjûge altyd de Fryske taal brûke mei.
De rjochter kin bepale dat de fergoeding fan de tolk foar rekken fan it Ryk komt. It by of neffens de Wet tariven yn strafsaken bepaalde is fan soartgelikense tapassing. 

As ûnder in sitting yn in bestjoersrjochtlike saak in partij, belanghawwende of tsjûge de Fryske taal brûke wol, bepaalt de rjochter dy't de lieding fan de sitting hat (as him dat goed taliket) dat der help komt fan in tolk. Dat docht hy lykwols allinnich as de rjochtsgong dêrtroch neffens him net sûnder doel ophâlden wurdt. It lêste nimt net wei dat de partij, belanghawwende of tsjûge altyd de Fryske taal brûke mei.

As in fertochte of tsjûge ûnder it ûndersyk op in sitting yn in strafsaak bûten de provinsje Fryslân de Fryske taal brûke wol én as hy oannimlik meitsje kin dat hy him yn it Nederlânsk ûnfoldwaande uterje kin, bepaalt de rjochter dy't de lieding fan de sitting hat (as him dat goed taliket) dat der help komt fan in tolk. De rjochter soe dy help yn in beskaat gefal leaver net hawwe kinne as hy fynt dat de rjochtsgong dêrtroch sûnder doel ophâlden wurdt.

Dat betsjut dus, dat in fertochte of tsjûge ek by in strafsitting fan bygelyks de rjochtbank yn Middelburg Frysk prate kin, as mar oannimlik is dat er him ûnfoldwaande yn it Nederlânsk uterje kin.

Wat yn it Frysk sein is wurdt, as it yn it prosesferbaal opnommen wurdt, yn it Frysk neamd. Nammers kin de rjochter bepale dat der in oersetting makke wurdt yn it Nederlânsk. As de rjochter fierder fynt dat it opnimmen fan wat yn it Frysk sein is yn reedlikheid net ferge wurde kin, dan wurdt it yn it Nederlânsk yn it prosesferbaal opnommen. Wol wurdt der dan yn it prosesferbaal oantekene dat it ien en oar yn it Frysk sein is. 

Yn strafsaken, sivile saken en bestjoersrjochtlike saken dy't yn behanneling binne by in yn de provinsje Fryslân fêstige gerjocht meie prosesstikken yn it Frysk steld wurde. In útsûndering jildt foar dagings en beskuldigings. Under it begryp gerjocht lykas hjir boppe bedoeld wurdt falle de rjochtbank yn Ljouwert, it earder kantongerjocht yn Beetstersweach, dy fan It Hearrenfean, Ljouwert en Snits en it Gerjochtshof yn Ljouwert.

Dat as immen by de rjochtbank yn Ljouwert yn berop giet tsjin in beslút fan in oerheidsorgaan, of de rjochter wol in brief skriuwe yn syn saak, dan kin hy dat yn it Frysk dwaan.

Wol kin de rjochter, as dat foar in goede beoardieling fan it Frysk yn it stelde stik winsklik is, easkje dat in oersetting yn it Nederlânsk taheakke wurdt. Dat kin de rjochter om reden fan syn amt dwaan, of op fersyk fan ien fan de oare oanbelangjende persoanen yn de saak. Tink dêrby oan oanbelangjende persoanen dy't it Frysk net lêze kinne of ûnfoldwaande begripe. De rjochter kin bepale dat de kosten fan de oersetting fan prosesstikken yn sivile saken op rekken fan it Ryk komme. It by of neffens de Wet tariven yn strafsaken bepaalde is fan soartgelikense tapassing.

As stikken of opjeften dy't op grûn fan in wetlik foarskrift yn iepenbiere registers ynskreaun wurde moatte, yn it Frysk steld binne, moatte dêrneist letterlike oersettings yn it Nederlânsk oerlein wurde. Dy oersettings moatte makke wurde en (lykas de wet dat letterlik seit) voor overeenstemmend zijn verklaard troch in foar de Fryske taal mei folslein foech talitten beëdige oersetter. As it om in notariële akte giet, moat dat dien wurde troch de notaris dy't de akte passearret.

De oersettings wurde yn- of oerskreaun yn stee fan de yn it Frysk stelde stikken of opjeften. Dy bliuwe wol taheakke oan it register. Fierder wurdt mei de oersettings op deselde wize hannele as oars barre moatte soe mei dy stikken of opjeften.

Yn alle gefallen dêr't fierder in ûntwerp fan in akte goedkard wurde moat troch in rjochter, kin de definitive akte yn it Frysk opmakke wurde. Dêr moat dan wol in ferklearring ûnder stean fan in beëdige oersetter lykas hjir boppe bedoeld. Ut dy ferklearring moat bliken dwaan dat de akte in krekte oersetting is fan it troch de rjochter goedkarde ûntwerp. As it giet om in akte dy't troch de notaris passearre wurde moat, kin de ferklearring fan de oersetter ferfongen wurde troch in ferklearring fan de notaris dy't de akte passearret.

Op foardering fan in Ryksamtner moat by in stik, dat yn it Frysk steld is en dat him oanbean wurdt om te segeljen, in yn it Nederlânsk stelde opjefte fan de ynhâld fan it stik taheakke wêze. Dat jildt allinnich foarsafier't de ynhâld foar de berekkening fan it segelrjocht fan belang is. De opjefte moat troch de oanbieder mei syn hantekening bekrêftige wurde. 

Op foardering fan in Ryksamtner moat fierder by in akte, dy't yn it Frysk steld is en dy't him oanbean wurdt om te registrearjen, in letterlike Nederlânske oersetting taheakke wurde. Ek dy oersetting moat makke wêze en voor overeenstemmend zijn verklaard troch in beëdige oersetter as boppe bedoeld. As it om in notariële akte giet, moat dat dien wurde troch de notaris dy't de akte passearret. 

De wet regelet dat dyjinge dy't it foech hat om Frysk yn it fuortset ûnderwiis te jaan, as hy dat wol troch de Arrondissemintsrjochtbank dêr't syn wenplak ûnder falt, as oersetter foar de Fryske taal beëdige wurde kin. Hy moat dêr in tsjûchskrift fan goed seedlik gedrach foar oerlizze. Dat tsjûchskrift wurdt ôfjûn troch boargemaster en wethâlders fan de gemeente (of gemeenten) dêr't hy de lêste twa jier wenne hat. In beëdige oersetter foar it Frysk en foar ien of mear frjemde talen hat ek it foech om op te treden as beëdige oersetter foar oersettings út it Frysk yn dy frjemde talen en oarsom.

Yn 1956 waard al in begjin makke mei it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal (Steatsblêd 1956, 242). Yn 1995 waarden dy mooglikheden ferromme (Steatsblêd 1995, 440). Sûnt 1 jannewaris 2014 is dêr de Wet gebrûk Fryske taal foar yn it plak kommen. Yn haadstik 3 fan dy wet binne de regels oangeande it brûken fan it Frysk yn it rjochtsferkear fêstlein.




#Article 6: Frysk yn it bestjoerlik ferkear (569 words)


Eltsenien kin it Frysk brûke yn de mûnlinge of skriftlike kontakten mei oerheidsorganen dy't yn de provinsje Fryslân fêstige binne. In brief nei it Provinsjehûs yn Ljouwert mei dus yn it Frysk skreaun wurde. Ek kin immen dy't mei in Fryske gemeente skillet dat yn it Frysk dwaan. Der is wol in útsûndering, nammentlik as jo frege wurde om dochs it Nederlânsk te brûken om't it Frysk de kommunikaasje tefolle behinderet. Tink dêrby oan in spesjalisearre Rykstsjinst dy't wol in festiging yn Fryslân hat, mar dêr't de meiwurkers net genôch yn steat binne it Frysk te lêzen of te praten. 

Yn it mûnlinge ferkear tusken boargers en oerheid yn de provinsje Fryslân mei it oerheidsorgaan har fan it Frysk betsjinje. As de boarger (of: bedriuw/organisaasje) freget om dochs it Nederlânsk te brûken om't it Frysk de kommunikaasje tefolle behinderet, sil it oerheidsorgaan dêr oan foldwaan moatte. 

Soms moat in Frysk stik ek yn it Nederlânsk steld wurde. Stikken dy't algemien binende foarskriften (bygelyks in oardering) of beliedsregels ynhâlde moatte ek yn it Nederlânsk steld wêze. Foar sokke situaasjes bestiet der dus in ferplichte dûbeltaligens. Eltsenien, Frysktalich of Nederlânsktalich, moat dy foarskriften en beliedsregels ommers lêze kinne. Stikken dêr't de ferplichte dûbeltaligens foar jildt wurde yn alle gefallen ek yn it Nederlânsk bekend makke of op besjen lein. Dat hoecht allinnich net as yn alle ridlikens oannommen wurde kin dat dêr gjin ferlet fan is. 

Fierder moatte stikken dy't ornearre binne foar oerheidsorganen dy't bûten Fryslân fêstige binne of foar bestjoersorganen fan de sintrale oerheid (ek) yn it Nederlânsk skreaun wêze. Tink dêrby oan in brief fan de provinsje Fryslân oan in Ministearje yn Den Haach. 

Oerheidsorganen dy't yn Fryslân fêstige binne en dy't net by de sintrale oerheid hearre (dus de Fryske gemeenten, de provinsje, wetterskippen en sa), kinne regels opstelle oer it gebrûk fan it Frysk yn skriftlike stikken. Yn dy regels kin fêststeld wurde dat skriftlike stikken óf yn it Frysk óf yn it Nederlânsk skreaun wurde. Ek kin fêststeld wurde dat beide talen yn dy stikken brûkt wurde moatte. De Minister dy't ferantwurdlik is foar ûnderdielen fan de sintrale oerheid dy't harren wurkgebiet yn Fryslân hawwe, kin ek sokke regels opstelle. Om der efter te kommen hokker regels jilde foar skriftlike stikken kinne jo dus it bêste streekrjocht kontakt opnimme mei jo gemeente of mei de provinsje.

As in stik yn it Frysk skreaun is foarsjocht it oerheidsorgaan jo op jo fersyk fan in Nederlânske oersetting. Dêr moatte jo soms wol in fergoeding foar betelje. Dy fergoeding hoege jo net te beteljen as it bygelyks giet om de notulen fan de gemeenterie en jo hawwe in direkt belang by it ûnderwerp dat yn de notulen neamd wurdt. Itselde jildt as jo in beskikking ûntfongen hawwe dy't yn it Frysk steld is. 

Yn de gearkomsten fan fertsjintwurdigjende organen dy't yn Fryslân fêstige binne (tink oan de gemeenterie en provinsjale steaten, mar ek oan wetterskippen) mei eltsenien gewoan Frysk prate. En wat yn it Frysk sein wurdt, wurdt ek yn it Frysk notulearre.

Foar 2014 wienen de regels oangeande it brûken fan it Frysk yn it bestjoerlik ferkear fêstlein yn de kêsten 2:7 oant en mei 2:12 fan de Algemiene wet bestjoersrjocht. Sûnt 1 jannewaris 2014 is dêr de Wet gebrûk Fryske taal foar yn it plak kommen. Yn haadstik 2 fan dy wet binne de regels oangeande it brûken fan it Frysk yn it bestjoerlik ferkear fêstlein.




#Article 7: Freulepartij (591 words)


De Freulepartij (eins soe it yn geef Frysk 'Frellepartij' wêze moatte, mar net ien dy't dat seit) is in jierliks holden keatswedstryd yn it Fryske doarp Wommels. Der komt elts jier in publyk fan sa'n 4.500 oant 5.000 minsken op ôf. De Freulepartij is de wichtichste keatspartij foar jonges fan 14 oant en mei 16 jier, en is dêrmei de manlike wjergader fan 'e Ald-Meiers Partij yn Hitsum, foar famkes fan dy âldens. It evenemint bestiet sûnt 1903, en wurdt elts jier op in woansdei yn begjin augustus holden, persiis in wike nei de PC yn Frjentsjer. (De PC wurdt holden op 'e fyfde woansdei fan july, of, as july mar fjouwer woansdeis hat, op 'e earste woansdei fan augustus.) De woansdeis nei de Freulepartij wurdt yn Jellum-Bears de Revâns-Freule ferkeatst. 

De Freulepartij waard foar it earst spile op 5 augustus 1903. De wedstryd is ferneamd nei frelle (freule) Clara Jacoba de Vos van Steenwijk, dy't keatsen in sûn tiidferdriuw foar opslûpen jonges fûn. Dêrom stelde hja yn 1902 in flink bedrach oan jild beskikber foar de oprjochting fan in jierliks weromkearende wedstryd yn har wenplak Wommels. Dêrfoar waard se letter eare mei in boarstbyld dat op De Terp stiet, yn it sintrum fan it doarp. 

Yn 1943 en 1944 gie de Freulepartij net troch fanwegen de Twadde Wrâldoarloch.

De organisaasje fan 'e Freulepartij wie mear as 110 jier yn 'e hannen fan 'e Keatsferiening Wommels, mar úteinlik groeide it evenemint sa grut dat men suver mear mei de Freulepartij dwaande wie as mei de saken dêr't in keatsferiening foar bedoeld is. Dêrom waard de organisaasje yn 2017 oernommen troch de nij oprjochte Stichting De Freulepartij Wommels. Dy sette doe útein mei in wiidweidich fernijings- en ferjongingsprogramma dat foar de edysje fan 2018 foar it earst fruchten begûn ôf te werpen. 

Sa waard it publyk by de yngong fan it sportfjild oan De Keatsebaen tenei wolkom hjitten troch in grut digitaal boadskippeboerd en waarden alle frijwilligers yn in nij tenu stutsen. Ek waard der op 'e jûn fan 'e tiisdei foarôfgeande oan 'e Freulepartij foar it earst in 'Freulekafee' holden yn it Wommelser Kafee It Reade Hynder, dat troch Omrop Fryslân fan 19.00 oant 20.00 oere útstjoerd waard. Ek nij wie dat der yn it skoft foar de finale en nei ôfrin fan 'e keatspartij in optreden wie fan in dweilorkest, yn 2018 fersoarge troch De Menaemer Feintsjes.

Yn 2020 waard de Freulepartij fanwegen de wrâldwide koroanafiruspandemy sûnder taskôgers ferkeatst op sneon 19 septimber.

De ferkeap fan tangongskaartsjes begjint neffens de tradysje by Warehûs Van der Velde yn Wommels, dêr't de earste gadingmakkers dan moarns om kertier oer fiven al foar de doar sitte.

Dielname oan 'e Freulepartij stiet iepen foar jongespartoeren fan alle keatsferienings dy't as ôfdielings oansletten binne by it KNKB. Eltse ôfdieling mei maksimaal ien partoer nei de Freule ôffurdigje. De winners ûntfange goudene klokjes en in wikselpriis (de Freule) dy't nei frelle De Vos van Steenwijk neamd is en bestiet út in miniatuer fan har filla. Jonges dy't de Freulepartij al in kear wûn hawwe, binne dêrnei útsletten fan fierdere dielname, ek al falle se yn 'e jierren dêrop noch binnen de leeftydskategory fan 14 oant en mei 16 jier.

It winnen fan 'e Freulepartij wurdt rekkene as it earste bledsje fan it saneamde Klaverke Fjouwer. De oare trije bledsjes kinne wûn wurde by: de Jong Nederlânpartij, de Bûnspartij foar Senioaren en de PC. It komt mar tige selden foar dat keatsers alle bledsjes fan it Klaverke Fjouwer winne.

Hjirûnder in list mei winners fan 'e Freulepartij.




#Article 8: Frysk damjen (102 words)


Frysk damjen (ek wol oer alles hinne of damjen, Frysk spul) is in tinksport, in oare tûke fan damjen as  it gewoane, ynternasjonale damjen. It is in âld spul, dat al sûnt de 17e iuw spile wurdt. Der jilde oare regels as by it gewoane damjen. In spiler mei nammentlik alle kanten opslaan, skean, rjochtút en oerdwers. Hjirtroch sit der protte aksje yn it spul, wat lykwols net ynhâldt dat it ienfâldiger is as it gewoane damjen. De Fryske fariant is noch altyd populêr en wurdt tsjintwurdich ek yn oare lannen spile. Yn augustus 2018 waard it earste wrâldkampioenskip Frysk damjen holden.




#Article 9: Frysktalige literatuer (2660 words)


De Fryske literatuer is in samling fan Fryske literêre wurken.  

De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it Frysk ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie Gysbert Japiks (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de romantyk wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre  wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de Fryske beweging 'ferbrutsen' waard.

De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk:

De Fryske literatuer wurdt yndield yn de Aldfryske literatuer, de Midfryske literatuer en de Nijfryske literatuer. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).

Fan it tiidrek 500-800 binne Fryske runen oerlevere, wêrfan komme de measten út it Fryske Ryk. Inkeldris wurde Fryske runen bûten Fryslân fûn lykas de munt ‘skanomodu’ (‘skjinne moed’) dy't yn Grut-Brittanje fûn is. It lokbientsje fan Winaam mei it ynskrift ‘Inguz’ is mooglik it âldste, dat wurdt op likernôch 200 nei Kristus rûsd. Oare runeynskipsjes binne it swurdsje fan Arum fan om likernôch 650 hinne dêr’t neffens guon ‘foar Eda boadskipper’ op stiet, en it houtsje fan Westeremden dêr’t op stiet ‘Branning, bûch foar dit stêfke’. Oan 'e ein fan de 8e iuw is bekend dat der in Fryske bard mei de namme Bernlef bestien hat, mar der is gjin wurk fan him oerlevere. Nei de oermastering fan de Friezen troch de Franken wurdt om 800 hinne de Lex Frisionum skreaun, wêrfan in stikmannich Fryske wurden bekend binne.

Fan it Aldfrysk binne der suver allinnich wetboeken (meastepart skreaun oant 1400) en oarkonden (meastepart skreaun nei 1400) oerlevere. De Aldfryske literatuer is yn te dielen yn twa skiften, klassyk en nei-klassyk, dêr't de grins fan yn 'e earste helte fan de 15e iuw leit. It âldste skreaune Aldfrysk is antedearre fan de 12e iuw, in fragmintaryske psalmoersetting. Mei-inoar binne der sechtjin Fryske kodeksen (hânskriften) en ien boek (Freeska Landriucht) dat it earste printe boek yn it Frysk wie. Moralisearjende poëtyske teksten binne ek yn de wetboeken ferarbeide, mar hinget wol gear mei it rjocht, foarbylden binne de teksten fan it Freske Riim, de Gesta Fresonum en de Magnuskêsten. De earste Fryske oarkonde is fan 1242. De measte Fryske oarkonden binne skreaun yn it tiidrek 1480-1500. Mei-inoar binne der rûchwei 1300 oarkonden yn it Aldfrysk, de lêste soe fan 1573 wêze. De lêste tekst oerlevere yn it Aldfrysk is in brief fan 1578.

Om 1590 hinne begjint de renêssânse yn Fryslân. In ier teken fan dy renêssânse wie rym-sprekwurden fan Reyner Bogerman (likernôch 1475 - 1566). Yn 1614 wurdt in boek Sprekwurden fan de âlde frije Friezen útjûn, skreaun fan Carel Georg van Burmania. Oare nammen binne Johan van Hichtum (likernôch 1560 - 1628), Jan Jansz. Starter (1593 - 1626) en Peter Sybrandts Baerdt (likernôch 1590 - 1644). In belangryk skriuwer dy’t sawol de Fryske Renêssânse as Barok fertsjinwurdiget is Gysbert Japiks (1603 - 1666). Yn 1640 ferskynde syn earste boek Friesche Tjerne, in brulloftdicht, dat al it oar fuort yn 't skaad sette soe. Yn 1668, twa jier nei syn dea, ferskynde postúm de Friesche Rymlerye. Allinne troch him sprekke de ynternasjonale lûden fan de Renêssânse en de Barok op in heech peil yn it Frysk.

Yn 1686 ferskine twa Frysktalige boeken fan opmerklike skriuwers, in frou en in dûmny. Yn de De Bron-Swaan fan Titia Brongersma (likernôch 1660 - 1700) steane Frânske, Nederlânske en fjouwer Fryske teksten. Ds. Vitus Ringers (1660 - 1725) lit datselde jier syn Stichtelijk Sang-Priëel útjaan, dêr't er mei besocht it Fryske ta tsjerklike taal te meitsjen mei trije Fryske psalmen. It neamen wurdich is de twadde Friesche Rymlerye fan Jan Althuysen (1715 - 1763) fan 1755. Oare skriuwers binne Johannes Hilarides (1648 - 1725), de earste poëzij-oersetter út de 18e iuw Durk Lenige (1722 - 1798) brûkte it Frysk ek as earste foar it sonnet, Eelke Meinerts (1732 - 1810), Feike Hiddes van der Ploeg (1736 - 1790). It krewearjen op it wittenskiplik en literêr mêd fan Everwinus Wassenbergh (1742 - 1826) makke it fannijs opbloeien fan de Fryske literatuer mooglik. Dêrby ynspirearre hy syn studinten oan de universiteit fan Frjentsjer. Oare nammen fan skriuwers fan de 18e iuw binne Cynthia Lenige en Simen Althuysen. 

Yn de tiid fan de Romantyk griepen Fryske skriuwers faak werom nei teksten fan Gysbert Japiks en it wittenskiplik wurk fan professor Everwinus Wassenbergh. In skaaimerk fan de Romantyk yn Fryslân is dat it de Dútske ûntjouwings folge, it langstme nei âlde folkslieten en folksferhalen binne der in wichtich elemint fan. Yn 'e tiid fan de Romantyk wie it Fryske skriuwers net frjemd om har ferhalen te skriuwen yn 'e Aldfryske stavering, lykas Montanus Hettema (1796-1873). Yn de Romantyk kamen der mear oersettings foar 't ljocht, bygelyks dy fan Rinse Posthumus (1790-1859), Jan Dirks Ankringa (1793-1860) en Wopke Jabikssoan de Jong (1799-1852). Meidat der net folle oerlevere waard fan de Midfryske literatuer wie it Frysk noch net in echte literêre taal. De taalpioniers fan de Fryske Romantyk binne Albartus Telting (1803-1863), Eeltsje (1797-1858) en Joast Halbertsma (1789-1869), Jan Cornelis Pieter Salverda (1783-1836), Rein Baukes Windsma (1801-1862) en Jacob Roorda (1802-1834). In griemmank fan nasjonalistyske eleminten opponearre him yn boeken en skriuwsels fan Gerben Piters Colmjon (1828-1884) en Johan Winkler (1840-1916), Harmen Sytstra (1817-1862), Tiede Roelofs Dykstra (1820-1862). Nei it ferstjerren fan Sytstra en Dykstra yn 1862 kaam de Romantyk yn Fryslân oan ‘e ein.

De tiid fan it iere Fryske realisme opponearre him benammen yn it wurk fan Waling Dykstra (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as Doaitse mei de Noardske balke fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek De sulveren rinkelbel fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan Fryske klassiken. Piter Jelles Troelstra (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik Oan 'e sédyk ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum) (1860-1939), Tsjalling Eeltsjes Halbertsma (1848-1912) en Cornelis Wielsma (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne Hjerre Gjerrits van der Veen (1816-1887), Tsjibbe Gearts van der Meulen (1824-1906), Lucius Columba Marray Bakker (1822-1911), Gerben Postma (1847-1925), Lútzen Harmens Wagenaar (1855-1910), Oebele Stellingwerf (1848-1897), Geertruida Christina Jentink (1852-1918), Japik Hepkema (1845-1919), Sikke Sibes Koldyk (1861-1927), Sybren Valkema (1850-1921). It Naturalisme krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster Sake Kornelis Feitsma (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel Ut ‘e ûnderste lagen.

De Jongfryske Mienskip wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. Douwe Kalma  (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn Samle fersen ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan William Shakespeare nei it Frysk oerset.
Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer Jan Jelles Hof (1872 – 1958) fan it Ald Selskip. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer.  

Yn it ynterbellum ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de De Hoara’s fan Hastings fan Simke Kloosterman (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is It jubeljier, dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen  Reinder Brolsma (1882-1953) mei De Heechhôf trilogy en Grûn en minsken, Ulbe van Houten (1904 – 1974) mei De sûnde fan Haitze Holwerda en syn ferhalebondel De rook op it lân, Nyckle Haisma (1907 – 1943) mei Peke Donia, de Koloniaal, Douwe Kiestra (1899 – 1970) mei De froulju fan de fetweider, Abe Brouwer (1901 – 1985) syn boek De Gouden Swipe is yn 1998 troch Steven de Jong ferfilme.

Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren. Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen Ype Poortinga (1910 – 1985) mei syn fersebondel sinneblink fan 1941 en it Foech soldate-oproer fan 1941, Douwe Annes Tamminga (1909 – 2002) mei syn dichtbondel Balladen en Lieten fan 1942. Oare nammen binne Rintsje Piter Sybesma (1894 – 1975).

Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel  ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht. De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde.

Sa’t Fedde Schurer (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift De Tsjerne al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter Obe Postma (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen kneppelfreed dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus Anne Wadman easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’.

Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift Quatrebras op, dat him ôfsette tsjin De Tsjerne. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan Douwe Tamminga yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan Jan Wybenga en Hessel Miedema nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch Jan J. Bijlsma, Meindert Bylsma en Reinder van der Leest.

By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('Operaesje Fers' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.

By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút Fioele en faem út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: De smearlappen fan Anne Wadman yn 1963 en Fabryk fan Trinus Riemersma yn 1964. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. 

Yn 1962 wie it debút fan Rink van der Velde (1932 – 2001) Joun healwei tolven is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de Twadde Wrâldkriich. Yn 1966 ferskynt it boek De fûke fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch Steven de Jong.

Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir  (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970).

Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch Ype Poortinga en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan Hylkje Goïnga, Margryt Poortstra en Baukje Miedema komme feministyske stânpunten nei foaren.

By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften.

Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, Piter Terpstra, Durk van der Ploeg, Sjoerd van der Schaaf, Klaas Bruinsma, Rink van der Velde, Tiny Mulder en Ypk fan der Fear.

By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. Tsjêbbe Hettinga makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte.

Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra.

Hylke Speerstra (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei Heil en Seil, yn 2000 publisearre er It wrede paradys en yn 2006 De Oerpolder. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan Marga Claus kinne ek as doku-roman sjoen wurde. Rink van der Velde bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht.

De Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is Eric Hoekstra. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne Klaas Bruinsma, Pieter Brouwer en Henk Wolf.

Fan de jongere generaasje dichters kinne Albertina Soepboer en Arjan Hut neamd wurde. By dy generaasje heart ek Tsead Bruinja, dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk.

Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan Nyk de Vries, Hein Jaap Hilarides, Greet Andringa, Janneke Spoelstra en Eelkje Tuma.

Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne Durk vd Ploeg en Jetske Bilker it neamen wurdich.




#Article 10: Sint-Piter (426 words)


Sint-Piter is in feest dat alle jierren op 21 febrewaris yn Grou fierd wurdt. It feest wurdt faak mei Sinteklaas  fergelike, mar it is in oar feest, net allinnich wat datum, mar ek wat opset oangiet.

Der is in moai ferhaal oer de bruorren Sint-Niklaas en Sint-Piter, dy't alle jierren op 5 desimber tegearre nei Nederlân kamen mei presintsjes, oant de kear doe't se de sek foar Grou ferjitten wienen, en Sint-Piter werom gong, en sa einlings earst yn febrewaris in Grou oankaam. Mar de oarsprong fan it feest is dochs wat oars.

Ear't Fryslân kerstene waard, koe men yn Fryslân it Maitiidsfeest. Om't de tsjerke heidenske feesten ferfong troch kristlike feesten waard it maitiidsfeest feroare ta it feest fan Sint-Petrus.

Mei de iuwen is it feest, it Sint-Piterfeest, hast oeral út de moade rekke, mar yn Grou is it bleaun. Krekt wêrom dat sa wie is net dúdlik. Faaks om't Sint-Petrus, de patroanhillige fan Grou wie. (Grou hat hieltyd noch in Sint-Pitertsjerke). Faaks ek wie Grou sa isolearre troch it wetter dat âlde brûken dêr net sa maklik troch oare ferfongen waarden.

Yn de 19e iuw wie de Sint-Piter ien dy't troch it doarp gong mei in keatling oan 'e foet en mei in duffelske jas oan, mei op dy jas snobbersguod en fruit. As er dan in wente yn gong, koenen de bern der wat fan ôf helje. En dan gong er wer fierder.

Mar oan it begjin fan de 20e iuw wie der eins net sa folle mear oer fan it Sint-Piterfeest. Doe hat in beukerjuffer út Grou, juffer Jansen, de hjoeddeiske Sint-Piter betocht, mei syn sêfte wite burd, syn wite tabbert en reade miter en syn stêf, en ek it ferhaal oer de twa bruorren. No komt Sint-Piter alle jierren mei de boat oan, tegearre mei in swarte feint, en hy rydt op in swart hynder troch it doarp. Yn it ferline wie dy oankomst op 21 febrewaris, mar sûnt 1971 komt Sint-Piter yn Grou oan op de sneon foar syn nammedei.

Hjoeddeisk wurdt der yn Grou in soad dien foar it Sint-Piterfeest. Sa fiere de skoallen, sûnt 1958, in drok-besocht Sint-Pitermearke op. En om dat mooglik te meitsjen is der in Sint-Piterbeurs, dêr't moais en lekkers dat de Grousters sels makke hawwe ferkocht wurdt. De winkels yn it doarp dogge ek mei. Net allinnich mei Sint-Piterfersiering en muzyk, mar ek trochdat skuontsjes fan de bern yn it doarp yn de winkel-etalaazjes set wurde mei in ferrassing der yn. De bern hawwe sa alle jierren in moaie speurtocht en sykje harren skuon.




#Article 12: Iepenloftspul Jorwert (549 words)


Oanlieding om in jierliks iepenloftspul te begjinnen wie it ynstoarten fan de toer fan Jorwert op 25 augustus 1951. De toer ûndergie krekt in grutte restauraasjebeurt.

De Jorwerters besochten út alle macht de toer werom te krijen. Se ha doe in aksje hâlden om jild foar de toer te sammeljen. Dat slagge bûtengewoan. Twa jier letter ha sa'n fyftich Jorwerters it earste iepenloftspul oer it fuotljocht brocht, út tankberens foar it jild dat út alle hoeken en hernen fan it lân binnenkaam wie.

De earste útfiering wie de basis foar in jierlikse happening dy't yn de rin fan de jierren útwoeksen is ta in Frysk kultureel barren. Ier yn de maitiid begjinne de spilers mei de repetysjes dy't in hiele simmer duorje sille. In spesjale bou-ploech is faak moannen yn it spier mei it dekôr.

Yn it lêst fan augustus en yn septimber binne de útfieringen. Alle jierren stelt de Jorwerter notaris syn tún beskikber foar dit iepenloftspektakel.

De Fryske skriuwer Jan Schotanus soarget faak foar de oersetting fan net Frysktalige stikken. Romke Toering hat mear as 30 jier de rezjy hân by it Jorwerter Iepenloftspul. Hy waard yn 2007 opfolge troch Tjerk Kooistra.

Mei troch it súkses fan it iepenloftspul is der in berne-iepenloftspul opsetten, dêr't allinne bern yn spylje. Dit iepenloftspul brûkte it dekor fan it 'grutte' iepenloftspul om eigen stikken op te fieren. Doe't dúdlik waard dat it berne-iepenloftspul tige súksesfol wie, waard de ôfstimming fan it dekor mei it 'grutte' spul hieltyd dreger en is it nei Easterwierrum ta ferhuze, wêr't no yn de pastorytún fan de Roomske tsjerke spile wurdt.

De kloklieder fan Nijdaam 
De Goede, de Minne en de Lillike



#Article 13: It Bilt (2930 words)


It Bilt (Nederlânsk en offisjeel: Het Bildt; Biltsk: ’t Bildt) wie in gemeente yn it noarden fan Fryslân, oan 'e kust fan 'e Waadsee. Dat gebiet foarme oarspronklik de mûning fan 'e âlde Middelsee, dy't fan 1505 ôf ynpoldere waard troch lânferhuzers út Súd-Hollân wei. Sadwaande koe him op It Bilt in folslein eigen folk, kultuer en taal ûntjaan, wêrby't de Hollânske oarsprong kombinearre waard mei Fryske ynfloeden en eigen fernijings. Yn 1984 waard de Gemeente It Bilt útwreide mei it etnysk Fryske doarp Minnertsgea, dat net ta it histoaryske Bilt hearde. De gemeente hie op 30 april 2017 in befolking fan 10.502 minsken, en besloech in oerflak fan 116,48 km², wêrfan 24,1 km² oerflaktewetter. Op 1 jannewaris 2018 hold It Bilt as bestjoerlike ienheid op te bestean en gie it op yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke.

It Bilt lei yn it noarden fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, oan 'e kust fan it Waad. It hearde ta de Klaaistreek en dêrbinnen ta de Bouhoeke. Yn it noardeasten waard It Bilt begrinzge troch Ferwerderadiel, yn it súdeasten troch Ljouwerteradiel, yn it suden troch Menameradiel en yn it westen troch Frjentsjerteradiel. Foar 1984 waard it yn it westen begrinzge troch Barradiel. It Bilt hie in totaal oerflak fan 116,48 km², dat bestie út 92,37 km² lân en 24,11 km² oerflaktewetter (wêrûnder in diel fan 'e Waadsee). De kustline fan It Bilt meat 15,4 km.

Opmerklik is dat Bilt is dúdlik foarme wie as in polder, mei rjochte wegen, sleatten en fearten. Dêrtroch omfette de gemeente ek de langste strjitte fan Nederlân: de Aldbiltdyk (12,5 km). Fierders hie It Bilt de apartichheid dat in soad pleatsen de skuorre dwers op 'e huzinge hiene, in pleatstype dat winkelheakpleats hjit.

It Bilt omfieme sân doarpen. It haadplak wie Sint-Anne (Biltsk: Sint-Anne), en de oare seis doarpen wiene: Aldebiltsyl (Ouwe-Syl), Froubuorren (Froubuurt), Minnertsgea (Minnertska), Nij Altena (Nij Altena), Sint-Jabik (Sint-Jabik) en De Westhoek (De Westhoek). Nij-Altena krige pas yn 2006 de status fan doarp en wie foartiid in útbuorren fan Sint-Anne. Minnertsgea waard by de gemeentlike weryndieling fan 1984 by It Bilt foege en hearde dêrfoar by Barradiel. Oant dy tiid omfieme de gemeente ek in diel fan it doarp Alde Leie, dat op It Bilt de status fan in útbuorren hie; dat waard lykwols yn 1984 by Ljouwerteradiel foege, krekt as it diel fan Alde Leie dat yn Ferwerderadiel lei. Buorskippen op It Bilt wiene: Nijebiltsyl (Nije-Syl), De Oasthoek (De Oasthoek), Swarte Haan (Swatte Haan) en Buerstermûne (Froubuurtstermôln), dat foar in diel op It Bilt en foar in diel yn Ljouwerteradiel lei.

Yn de tolfde en trettjinde iuw waard it lân dat troch it tichtslykjen fan 'e Middelsee beskikber kaam, troch de Westerlauwerske Friezen bytsje by bytsje ynpoldere. Foar de mûning moasten hja langer wachtsje, mar tsjin 1400 wie in grut part dêrfan troch natuerlike slibôfsettings feroare yn kwelders, dy't, útsein by hege floed, drûchleine. Dy kwelders waarden doe al 'it Bilt' neamd, in namme dy't ôflaat is fan it Aldfryske 'it opbilde, dat letterlik it opboude betsjut, oftewol it oanslibbe. Dizze Biltlannen wienen, nei Frysk rjocht, yn gebrûk fanút de omlizzende gebieten; sa hie û.o. it Kleaster Mariëngaard besit op it Grutte Biltlân.

De earste kear dat it Bilt neamd waard yn in histoaryske boarne, wie yn 1398. Doe beliende nammentlik Albrecht fan Beieren, de greve fan Hollân dy't oanspraak makke op hiel Westerlauwersk Fryslân, syn ûnderhearrige Arend fan Egmond, hear fan Iselstein, mei it Amelân benevens een uijtland, gheheten Bil ('en dêrnjonken in bûtendyks stik lân, dat Bil hjit).

De greven fan Hollân wisten Fryslân lykwols nea yn harren macht te krijen. Hûndert jier letter, yn 1498, slagge dat de Dútske hartoch Albrecht fan Saksen àl. Dyselde krige fan keizer Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk Fryslân as usurpator yn lien en it Bilt, dat troch syn status fan bûtendyks gebiet net by Fryslân rekkene waard, yn fol eigendom. Dat lân bûtendyks gjin frij lân wie dearde de keizer en de hartoch blykber net, want op 22 july 1498 waard it Bilt offisjeel oan Albrecht oerdroegen. Hy festige him yn Frjentsjer en al rillegau sette er stappen om it Bilt ynpolderje te litten. Hy liet it besichtigje en kaam ek sels del, mar troch de Fryske opstân tsjin syn rezjym yn 1500 en syn hommels ferstjerren datselde jiers waard de yndiking ferskate jierren opholden.

Nei Albrecht syn dea waarden Fryslân en it Bilt urven troch syn beide soannen, Hindrik de Fromme en Joaris mei it Burd, dy't ferskate jierren tegearre regearren. Yn 1501 joegen se in part fan 200 moargen fan it noch net ynpoldere lân oan harren haadstêd Frjentsjer, om't dat plak by de opstân oan 'e Saksyske kant bleaun wie. Sels hjoed de dei noch, fiifhûndert jier letter, is dy grûn ûnder Sint-Jabik, de saneamde Frjentsjerter lannen, yn eigendom fan 'e gritenij  Frjentsjerteradiel (hoewol't it dêr bestjoerlik net ta heart). Yn 1504 reizge Hindrik lykwols ôf nei syn stamlân Saksen en in jier letter, op 30 maaie 1505, ferkocht er al syn rjochten op Fryslân oan Joaris, sadat dy fan doe ôf allinnich regearre.

Yn deselde snuorje waard einlings mei de yndiking fan it Bilt begûn. Yn 1504 waarden de Biltlannen opmetten. Mooglik om't de Saksers nei de Fryske Opstân de Friezen net mear fertrouden en om't se foarkomme woene dat dy neitiid oanspraak op it nij-bedike lân meitsje koene, waarden lju út Hollân oanlutsen om it wurk út te fieren. Nei lange ûnderhannelings waard der op 22 febrewaris 1505 in kontrakt sletten mei fjouwer Súdhollânske hearen, nammentlik de bruorren Jacob, Floris en Dirk Oom van Wijngaarden en Thomas Beukelaar (dy't de skoansoan fan Floris wie). Dy mannen kamen út 'e omkriten fan Doardt en hienen dêre in protte ûnderfining mei yndykjen en ynpolderjen. Foar 16.000 goudgûnen woenen se dizze put wol oannimme. Se namen in protte folk mei út súdlik Hollân, foar in grut part polderwurkers, mar ek boeren. Dêrnjonken kamen der lju oer út Wieringen en West-Fryslân. Underwilens kocht Joaris ek noch de rjochten fan Arend fan Egmond syn erfgenamten ôf, en sa koe mei it wurk útein.

De earste yndiking fan it Bilt fûn yn 1505 plak en yn 'e rin fan dat jier ûntstie de polder dy't no it Ald-Bilt foarmet. De seedyk dy't dêrby oanlein waard, is no de Aldebiltdyk. Op it plak dêr't it wichtichste ôfwetteringskanaal yn 'e see útkaam, waard in slûs (of syl) oanlein; it doarp dat dêr letter groeide, hjit dan ek noch altyd Aldebiltsyl. Yn 'e midden fan 'e polder waard fan east nei west in dyk oanlein en dêroan ûntstiene al rillegau trije doarpen, want fuort nei de yndiking ferpachte Joaris mei it Burd de grûn. Om't de measte lju dy't mei de ynpoldering holpen hiene, harren op it Bilt nei wenjen setten en pachtboeren waarden, krigen de trije Biltdoarpen yn 't earstoan de nammen fan 'e doarpen yn súdlik Hollân dêr't de measten fan dy polderwurkers weikamen: Wijngaarden, Altoenae en Kijfhoek. Tsjerklik sjoen kaam it Bilt as trettjinde dekanaat by Westergoa te hearren. De trije parochys, dy't gearfoelen mei de trije doarpen, waarden wijd oan Sint Jakobus, Sint Anne en Us Leaffrou. Sadwaande feroaren de nammen fan 'e doarpen meitiid yn Sint-Jabik, Sint-Anne en Froubuorren.

Nei ferrin fan tiid slibben der wer kwelders oan by de seedyk en yn 1600 wie dat proses safierhinne foardere, dat der wer in flink stik grûn yndike wurde koe. Dizze polder, dy't foartiid bekend stien hie as 'it Bûtenbilt', waard doe it Nij-Bilt en de nije seedyk de Nijebiltdyk. It Nij-Bilt waard op deselde manear as it Ald-Bilt ferpachte, sadat der nije doarpen ûntstiene oan 'e Aldebiltdyk: De Westhoek yn it westen en Aldebiltsyl yn it easten. Ek De Oasthoek en Nij Altena ûntstiene dêre, mar dat bleaune buorskippen ûnder Sint-Anne. (Earst yn 2006 soe Nij Altena de status fan doarp krije.)

Yn de achttjinde iuw wie der op 'e nij genôch grûn foar de seedyk oanslibbe om yn te polderjen. Yn 1715 waarden de Alde Biltpôlen yndike, en yn 1754 de Nije Biltpôlen. Nei de yndiking fan 1715 ûntstie oan 'e Nijebiltdyk de buorskip Swarte Haan en nei dy fan 1754 de buorskip Nijebiltsyl. Sûnt 1754 is der al wer in aardich stik grûn oanslibbe foar de seedyk fan it eastlike Bilt, mei troch it bodzjen fan 'e slykwurkers yn 'e wurkferskaffing ûnder de Grutte Depresje fan 'e tritiger jierren. Dy kwelders wurde hjoed de dei de Biltpôlen neamd, mar sille wierskynlik nea yndike wurde. Dat de see ek tsjintwurdich noch altiten in tsjinstanner is om respekt foar te hawwen die bliken út 'e grutte operaasje dêr't tusken 1970 en 1980 de seediken mei op deltahichte brocht waarden.

Yn 1512 kamen de Friezen op 'e nij yn opstân tsjin 'e Saksyske oerhearsking en al rillegau koe Joaris mei it Burd syn striid tsjin 'e Friezen net mear finansierje. Dêrom ferkocht er yn 1515 al syn rjochten yn Fryslân en it Bilt foar 100.000 goudgûnen oan 'e Habsburger Karel V, dy't de Boergondyske rjochten yn 'e rest fan de Nederlannen urven hie en sadwaande ek greve fan Hollân en hear fan it Oerstift wie. Hoewol't it noch oant 1524 duorre ear't de Friezen harren ferset opjoegen en Karel V, dy't doe ûnderwilens ek keizer fan it Hillige Roomske Ryk en kening fan Spanje wurden wie, as hear erkenden, waard daliks yn 1515 al in nij bestjoer foar It Bilt opset. Dêrby krige It Bilt in eigen grytman, dy't tagelyk ek de amten fan rintmaster en dykgraaf ferfolle. Hy moast him alle jierren foar de rintmaster-generaal fan Fryslân oer ferantwurdzje foar de oan him ôfdroegen pacht fan 'e Bilkerts. Ek yn 1515 waarden der pachtbetingsten opsteld, de saneamde voorwaarden van inhuring, dy't hieltyd nei in fêststeld tal jierren ôfrûnen en dan op 'e nij besjoen wurde koene. Dêrby ynbegrepen wiene ferplichtings lykas it ûnderhâld fan seediken, slûzen, fearten, sleaten, brêgen, wegen en ek tsjerken en letter skoallen, en fierders de earmesoarch en it lean fan de pastoars (letter de dûmnys). Oant fier yn 'e njoggentjinde iuw bleaune dizze pachtbetingsten foar in grut part itselde.

Yn 1555, nei de algemiene troansôfstân fan Karel V, krige ek it Bilt in nije hear, nammentlik Karel syn soan Filips II, dy't ek kening fan Spanje wie. Yn 1568 briek der yn 'e Nederlannen in opstân tsjin dy syn regear út, dy't it begjin foarme fan 'e Tachtichjierrige Oarloch. Dizze ûntwikkelings giene ek oan it Bilt net ûngemurken foarby en om 1570 hinne kaam men ek dêre yn ferset tsjin 'e Spanjerts. Folle fochten waard der lykwols net, en yn 1581 waard dêr, krekt as yn de rest fan 'e noardlike Nederlannen, Filips II ôfsward as hear. Underwilens wie it Bilt yn 1579 as tritichste gritenij opnommen yn Fryslân. Tagelyk mei de rest fan Fryslân wie it dêrnei yn 1580 oergien fan it roomske nei it herfoarme leauwe. It Bilt hold lykwols in útsûnderingsposysje yn Fryslân, want de ferhâldings bleaune deer itselde. Nei't koart in oar systeem fan ôfdrachten besocht en ôfwiisd wie, gie it Bilt werom nei it pachtsysteem, mei it ferskil dat de rol fan lânshear no troch de Steaten fan Fryslân spile waard.

Yn 1637 waarden foar it earst, fanwegen de oanhâldende jildneed fan 'e Steaten, stikken fan sawol it Ald-Bilt as it Nij-Bilt oan 'e pachters ferkocht. De ynpolderings fan 1715 en 1754 waarden dien troch de Bilkerts sels, en wienen dus nea eigendom fan 'e Steaten. Yn 1751 ferkochten de Steaten fan Fryslân ek de rest fan harren besittings op it Bilt. Dêrby waarden, troch in op advys fan steedhâlder Willem V ynstelde kommisje, de rjochten en plichten fan 'e nije grûneigners nochris wiidweidich útinoar set. Ien fan 'e wichtichste feroarings wie, dat alle Biltpleatsen no, krekt as yn 'e rest fan Fryslân, stimrjocht krigen.

Yn 1795 makke in Frânske ynfal in ein oan 'e Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen en kamen ek op it Bilt de Patriotten oan it bewâld. Foar it earst waard dêrnei de rjochtspraak skaat fan it bestjoer. Yn 'e Frânske Tiid waard it Bilt ta in mairie. Yn 1813 kaam it Bilt as ûnderdiel fan Fryslân by it nije Keninkryk fan de Nederlannen te hearren en waard it wer in gritenij. Troch de ynfiering fan 'e Gemeentewet fan Thorbecke waard it Bilt yn 1851 krekt as alle oare gritenijen omfoarme ta in gemeente. 

Nei 1813 rekken in protte grûnbesitters op It Bilt yn swier waar troch in grut tal mislearre rispingen. In soad Bilkerts wiene dêrom twongen en ferkeapje harren lân oan lju fan bûten it Bilt. It wiene fral dy nije grûnbesitters, dy't healwei de njoggentjinde iuw begûnen te protestearjen tsjin 'e Biltske doarpsbelestings, dy't noch út 'e tiid fan 'e pachtbetingsten stammen, en dan yn it bysûnder tsjin 'e earmesoarch, dy't bûten it Bilt troch de tsjerken regele waard. Nei't it gemeentebestjoer, de Steaten fan Fryslân en sels de kening oanskreaun wiene, waarden úteinlik, yn 1859, trije gemeentlike earmebestjoeren oprjochte, dy't de earmesoarch oernamen. Guon grûnbesitters wie it sa lykwols noch net nei 't sin, om't in part fan 'e oerbleaune doarpsbelesting dochs noch as subsydzje nei de earmebestjoeren gong. Se wegeren te beteljen en brochten de saak foar it gerjochtshôf yn Ljouwert. Dat oardiele yn 1863 dat se gelyk hiene en om't alle belestingynkomsten oer de jierren 1857-1863 doe werombetelle wurde moasten, kaam de gemeente mei in geweldige skuldelêst te sitten. Uteinlik laten ûnderhannelings tusken de gemeente en de grûnbesitters fan it Ald-Bilt derta, dat de doarpsbelestings folslein opheft waarden en dat der in wetterskip foar it Ald-Bilt oprjochte waard, dat it ûnderhâld oan diken, slûzen, fearten, brêgen en wegen oernaam. Ek kaam der doe foar it earst in dúdlike skieding tusken tsjerke en steat. Sa waard It Bilt dus min of mear lykskeakele mei de oare Fryske gemeenten en krige it gemeentlik bestjoer dêre syn tsjintwurdige struktuer.

Folle langer as yn 'e rest fan Fryslân, mar ferlykber mei parten fan Grinslân, holden op It Bilt de grûnbesittende grutboeren fêst oan 'e macht. Al yn 'e santiger jierren fan 'e njoggentjinde iuw kamen de earme boere-arbeiders dêrtsjin yn ferset, mar lange tiid smiet dat neat op. Oan 'e ein fan 'e 1880-er jierren bestie der sels koarte tiid in fakbûn fan arbeiders, mei as namme Broedertrouw, mar dêr waard fan hegerhân al rillegau it near op lein. Oant fier yn 'e tweintichste iuw bestiene der grutte ferskillen tusken earm en ryk op it Bilt, mei as tragysk djiptepunt de Krisistiid yn 'e jierren tritich, doe't tûzenen wurkleazen yn 'e wurkferskaffing bedarren en op 'e bûtendykske Biltpôlen oan 't wurk set waarden om dêr it sûgende slyk op 'e kwelders fêst te lizzen. Letter die bliken dat al dat wurk ek noch om 'e nocht wie, want it Nederlânske regear besleat de drûchfallen parten fan it Waad net te bedykjen.

By de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 waard de âlde buorgemeente Barradiel opheft. In part dêrfan, it doarp Minnertsgea mei himrik, kaam by it Bilt te hearren. Minnertsgea wie lykwols 'âldlân' en makke dêrmei gjin ûnderdiel út fan it 'nijlân', it histoaryske Bilt. It hie sadwaande ek nea Biltsktalich west. In oansjenlik part fan 'e Bilkerts ûnderfûn dizze ûntwikkeling as in bedriging fan 'e eigen taal en kultuer, en yn 'e oanrin nei de weryndieling naam de ynformele Biltske Beweging, dy't al langere tiid bestie, fêste foarmen oan troch de oprjochting fan 'e Stichting Ons Bildt en de Kemissy Bildts.

Op 1 jannewaris 2018 hold It Bilt as bestjoerlike ienheid op te bestean, in ûntjouwing dêr't de Biltsk-nasjonalistyske politike partij Frije Bilkerts om 'e nocht tsjin stried. It Bilt gie doe yn 'e mande mei Menameradiel, Frjentsjerteradiel en fjouwer doarpen yn noardlik Littenseradiel op yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke. Om 'e Biltske taal en kultuer te beskermjen as der langer gjin eigen gemeentlike organisaasje mear bestie, waard yn 2015 de Stichting Bildts Aigene oprjochte, in koepelorganisaasje dêr't de Aerden Plaats, de Stichting Ons Bildt, it Bildts Dokumintasysintrum en de Kemissy Meertalighyd har by oansleaten. Op 7 desimber 2017 wie op 'e lêste gemeenteriedsgearkomst fan It Bilt it alderlêste riedsbeslút it fêstlizzen fan 'e namme 'It Bilt' (offisjeel de Biltske foarm ’t Bildt) as in offisjele steeknamme foar it oarspronklike Bilt, dus sûnder de tafoeging út 1984 fan it doarp Minnertsgea.

It Bilt hie op 30 april 2017 in befolking fan 10.502 minsken. De befolkingstichtens bedroech doe 113,7 ynwenners de km². 

De befolking fan 'e gemeente wie op 1 jannewaris 2010 sa oer de doarpen ferdield:

It Bilt wie ien fan 'e dielen yn Fryslân dêr't fan âlds it Frysk net de lânseigen taal wie. Ynstee hie him yn dit gebiet sûnt de sechstjinde iuw in Hollânsk-Fryske mingtaal ûntjûn, dy't wol wat wei hat fan it Amelânsk, it Midslânsk en de Stedske dialekten, mar him dêr ek dúdlik fan ûnderskiedt. Allinnich it doarp Minnertsgea, dat pas yn 1984 by It Bilt yndield waard en sadwaande net ta it histoaryske Bilt hearde, wie fan âlds Frysktalich. 

Lykwols wie op It Bilt it Frysk de meast sprutsen taal, mei't dat nammentlik neffens sifers út 2009 doe foar 44% fan 'e befolking (oftewol 4.811 minsken) de memmetaal wie. Op it twadde plak folge it Biltsk, mei 33% fan 'e befolking (3.608 minsken), en dêrnei kamen it Nederlânsk mei 19% (2.077 minsken) en it Stedsk mei 3% (328 minsken). Fierders hie 1% fan 'e ynwenners (109 minsken) in útlânske taal as memmetaal.

De lêste (waarnimmend) boargemaster fan It Bilt wie Gerrit Krol fan it CDA. De lêste wethâlders wiene: N. Haarsma (CDA), H. Blaak (PvdA) en B. Tol (WHB). De gemeenterie fan It Bilt bestie út 15 sitten. Hjirûnder de gearstalling fan 'e rie fan 1998 oant 2018:




#Article 14: Kneppelfreed (2272 words)


Kneppelfreed is de beneaming fan in opskuor dy't op freed 16 novimber 1951 op it Saailân yn Ljouwert plakfûn. Dat barren hong nau gear mei de lytsachtsjende opstelling dy't alteast in diel fan 'e rjochterlike macht yn it Fryslân fan nei de Twadde Wrâldoarloch foar de Fryske taal oer oannaam. Yn 'e saken tsjin twa molktapers út Aldeboarn en in bistedokter fan De Lemmer waarden de beklagen, doe't dy oanjoegen har memmetaal sprekke te wollen, op in misledigjende wize behannele troch de rjochter. Yn reäksje skreaune Fedde Schurer en Tsjebbe de Jong skerp stelde stikken yn 'e regionale kranten, mei as gefolch dat sy sels foar de rjochter dage waarden foar kwealaster. In gearrin fan omstannichheden late op 'e dei dat harren saak foarkomme moast ta in grutte tarin fan folk yn 'e stêd, wêrby't de mannichte troch de dwersferkearde hâlding fan 'e plysje yn in lulke kliber feroare. It treffen dat dêrop folge, spile in wichtige rol yn 'e striid foar de emansipaasje fan 'e Fryske taal en late der úteinlik ta dat it Frysk yn 'e provinsje Fryslân in offisjele status krige.

Yndirekt wie Kneppelfreed it gefolch fan in op himsels ferbjusterjend ûnbetsjuttende rjochtsaak, dy't op 20 oktober 1948 foar it kantongerjocht op it Hearrenfean tsjinne. Dêrby waarden twa molktapers út Aldeboarn, Wiebe van der Hoek en Jeen de Leeuw, oanklage om't se de wurden molke en sûpe op harren molkbussen skreaun hienen, ynstee fan it wetlik fereaske melk en karnemelk.

Nea hie dizze rjochtsaak safolle oandacht krigen as de rjochter, mr. S.R. Wolthers, de oanklagen net ferbean hie om yn 'e rjochtseal Frysk te sprekken en Van der Hoek net bespot hie doe't dy dat dochs die. Wolthers syn útspraak U bent toch op school geweest? U spreekt toch Nederlands? (Jo hawwe dochs op skoalle west? Jo sprekke dochs Nederlânsk, net?) hie úteinlik mear gefolgen as syn fûnis, skuldich sûnder oplizzing fan straf.

Nei ôfrin fan dizze rjochtsaak fûn der in skerpe útwikseling fan stânpunten plak yn 'e Hearrenfeanster Koerier, tusken Wolthers, fia ynstjoerde brieven, en de grutte Fryske dichter Fedde Schurer, dy't doedestiden haadredakteur fan dy krante wie. Dit foarfal lei it fûnemint foar de twadde episoade yn it ferhaal, dy't in pear jier letter folge.

Op 17 oktober 1951 kaam der nammentlik inselde soarte saak foar by deselde Feanster rjochter. Diskear gie it om 'e Lemster bistedokter Sjirk Frânses van der Burg, dy't yn syn studintetiid in liedende posysje yn 'e Federaasje fan Fryske Studinteferienings ferfolle hie. De man wie oanholden doe't er oer in dyk ried dy't ôfsletten wie troch it wetterskip. Net dat er him ûnbewust wie fan dy ôfsluting, mar hy hie in gefal haastgefal, dat sadwaande. Uteinlik krige er in boete fan sân gûne, mar dêrmei wie de saak noch net dien. Want Van der Burg hie wegere om Nederlânsk te praten en Wolthers hie wegere om him te ferstean as er Frysk spriek.

Wolthers, dy 't al jierren yn Fryslân wenne en it Frysk skoan ferstean koe, oppenearre de miening dat in man fan 'e ûntwikkeling fan 'e beklage wol Nederlânsk prate moatte kinne soe. Van der Burg woe dêr neat fan witte, en fierde oan dat immen dy't yn Fryslân terjochte stie, syn eigen taal brûke meie moatte soe. Dêrop gie de rjochter derta oer en sko de sitting op, sadat er him derop beriede koe oft der in tolk oproppen wurde moast. De beklage waard oplein te wachtsjen oant dat berie plakfûn hie en dêrnei wer op 'e rjochtsitting te ferskinen.

Doe't de sitting wer iepene waard, krige de beklage te hearren dat der gjin tolk komme koe –eat dat de rjochter yn 't foar ek wol witte kinnen hie. De rjochter moast it doe duldzje dat de beklage Frysk spriek. Mar ûnderwilens liet er Van der Burg noch al witte: Officieel versta ik u niet. (Offisjeel kin ik jo net ferstean.) Dat betsjutte dat Van der Burg yn 'e rjochtseal Frysk prate koe safolle as er woe, mar dat wat er sei dan net opnommen wurde soe yn it ferslach en dat der ek gjin rekken mei holden wurde soe by it fêststellen fan it fûnis.

Twa dagen letter, op 19 oktober 1951, skreau Fedde Schurer, dy't de Saak-Van der Burg persoanlik bywenne hie, in tige skerp haadartikel yn 'e Hearrenfeanster Koerier, dêr't er rjochter Wolthers syn lytsbernich, misledigjend en narjend hâlden en dragen yn feroardiele. De bekendste passaazje út dat artikel is lykwols dy wêryn't er Wolthers en syn lyksinnige kollega's ferliket mei de Swarte Heap, de binde moardzjende en plonderjende Saksyske hierlingen dêr't Fryslân yn Grutte Pier syn tiid sa fan te lijen hie. Schurer syn artikel hie dan ek as titel: De laatste man van de Zwarte Hoop (De Lêste man fan de Swarte Heap).

Ut dat artikel de folgjende passaazjes:
De beantwoording van de vraag, waarom de heer Wolthers zo mateloos geïrriteerd wordt bij het horen van de taal van het volk waarover hij zo lang rechtsprak, ligt meer op des psychiaters weg dan op de onze. Maar het feit, dat hij deze geïrriteerdheid in de openbare uitoefening van zijn functie zo slecht weet te verbergen, is een feit dat ons allen raakt. Morgen kunnen ook wij voor de rechterstoel staan. [...] Dit kinderachtige, beledigende en treiterende optreden tegenover een representatieve figuur als de heer Van der Burg is een openlijke provocatie voor het Friese volk in het algemeen en voor zijn georganiseerde studerende jeugd in het bijzonder. De heer Wolthers, die officieel geen kind meer is, moet zich deze dingen wel bewust zijn. [...] In de Middeleeuwen is Friesland geplaagd door een Saksische Bende, die de Zwarte Hoop werd genoemd. Mr. Wolthers schijnt het er op gezet te hebben, deze naam voor zich en zijn gelijkgezinde collega's te reserveren.

In pear wike letter skreau de kollemnist Tsjebbe de Jong in sels noch útsprutsener stik yn it Boalserter Nijsblêd:

Dit is wol in tryst stikje treiterij. [...] Hwat yn 'e goedichheit kin sa'n man biwege om sa dom, sa provocerend en sa maniakael op to treden? Kin soks jit ûnder normale situaties rekkene wurde of is it wurd oan de psychiator? [...] As men soks meimakket, moat men jin bihearskje om sa'n man net mei in kneppel op syn baitsje to jaen.

Foar it Iepenbier Ministearje wiene dizze krante-artikels reden om sawol Schurer as De Jong oan te kleien foar kwealaster.

De rjochtsaak tsjin 'e beide sjoernalisten fûn plak op freed 16 novimber 1951 yn it Paleis fan Justysje te Ljouwert, foar de plysjerjochter, mr. Tj. Taconis wegens belediging van een rechterlijke ambtenaar in de uitoefening van zijn functie (om mislediging fan in rjochterlik amtner yn 'e útoefening fan syn funksje). De ofsier fan justysje wie mr. H.H. Kuipers, de ferdigener mr. D. Okma en de tsjûge-saakkundige haadredakteur Pieter Wybenga fan it Frysk Deiblêd. As in iroanyske noat fan dizze rjochtsitting mei wol jilde dat der ek no Frysk praat waard en dat soks yn Ljouwert gjin inkelde swierrichheid opsmiet, útsein dat Wijbenga de eed net yn it Frysk ôflizze mocht.

De ofsier fan justysje achte it mei sin misledigjen fan Wolthers troch Fedde Schurer bewiisd. Mr. Okma, de ferdigener, wie fan betinken dat it net de bedoeling fan Schurer west hie om Wolthers persoanlik te misledigjen, mar dat it artikel sjoen wurde moast as in ynmoedige ferdigening fan it Frysk. Fedde Schurer sels sei yn syn lêste wurd, dat hy syn plicht dien hie foar God en syn lân troch op te kommen tsjin it geweld dat Fryslân oandien waard: 

Yn syn autobiografy, De Bisleine Spegel, beskreau Schurer de reäksje fan 'e rjochter op dit pleit sa:  'Heeft niets met de zaak te maken,' sei mr. Taconis en naam in dropke. De eare fan it dragen fan 'e straf waard Schurer dan ek net ûntholden. Hy waard feroardiele ta in finzenisstraf fan fjirtjin dagen op betingst mei in proeftiid fan trije jier. Nei't er yn berop gien wie, waard syn straf op 18 maart 1952 werombrocht ta de oarspronklike eask fan 150 gûne boete.

Wat de saak tsjin Tsjebbe de Jong oangiet: mr. Okma fierde ta syn ferdigening oan dat er syn artikel halje-trawalje skreaun hie. De ofsier fan justysje kompinsearre de swierdere mislediging fan Wolthers mei de lytsere oplaach fan it Boalserter Nijsblêd en easke deselde straf. De Jong krige úteinlik sân dagen op betingst mei in proeftiid fan trije jier, sadat er, neffens de rjochter, net wer wat halje-trawalje skriuwe soe.

Underwilens wie op it Saailân, foar it gerjochtsgebou, in grutte kliber folk gearkommen. Yn 't earstoan hiene der allinne mar guon Fryske skriuwers west, dy't harren solidariteit mei Fedde Schurer útdrukke woene, en fierders wat oanhingers fan 'e Fryske Beweging, in stikmannich studinten en de sjoernalisten fan 'e Frysktalige parse (Frysk en Frij, It Heitelân, De Stim fan Fryslân, De Stiennen Man, ensfh.) dy't der net yn litten wiene om't der te min romte wie. De saak waard nammentlik holden yn 'e lytse seal, dêr't amper romte wie foar tweintich taskôgers, om't – sa hiet it yn 'e offisjele ferklearring – de ferwaarming fan 'e grutte seal te djoer wie.

Mar hoe't dat ek west ha mei, freed wie merkdei yn Ljouwert en teffens waard dan de feemerk holden, dat al gau woeks it groepke lju oan ta in grutte mannichte, wêrfan't it meastepart eins hielendal net foar de rjochtsaak nei Ljouwert kommen wie. Doe't de plysje de lju wat weromkrong, ûntstie der eefkes in lyts opstjitsje, mar fuort letter wie it wer rêstich. Om healwei fiven hinne kaam lykwols de skriuwer Eeltsje Boates Folkertsma bûtendoar om 'e wachtsjenden te fertellen hoe't it mei de rjochtsaak tsjin Schurer beteard wie, wylst alle oaren binnen bleaune foar de saak tsjin De Jong. Om Folkertsma hinne ûntstie doe fansels oprin, wat troch de plysje ynterpretearre waard as nije rebûlje.

Der waarden helptroepen optrommele en de brânwacht kaam mei brânspuiten. De lju op it Saailân fielden har bedrige, begûnen de plysje mei fruit te bekûgeljen en besochten de brânslangen troch te snijen. Doe ferlear de plysje eltse selsbehearsking en sloech sûnder ûnderskie te meitsjen mei de wapenstôk op 'e fuortspattende minsken yn, wylst ek tafallige foarbygongers net sparre waarden. In grut tal minsken waard dy deis rekke troch wetter of kneppel, en guon, lykas Pieter Wijbenga, de haadredakteur fan it Frysk Deiblêd, en Kees Sikkink, in sjoernalist fan De Volkskrant, waarden sels slim yninoarslein troch de plysje. Dit barren gie de skiednis yn as Kneppelfreed – in beneaming dy't Schurer, neffens Douwe Tamminga en Jo Smit, sels betocht hat – en is efterôf sjoen ien fan 'e wichtichste foarfallen yn 'e skiednis fan 'e emansipaasje fan 'e Fryske taal.

Kneppelfreed sloech yn Fryslân yn as in bom, sawol by it folk as ek yn de media en polityk. De provinsjale parse kaam de plysje en rjochterlike macht tenei mei in stoartfloed oan krityk en lulkens. Al daliks de sneins derop waarden yn guon tsjerken preken holden oer Kneppelfreed. En persiis in wike letter organisearre de Ried fan de Fryske Beweging in protestgearkomste, dy't twaris op deselde jûns holden wurde moast fanwegen de oerweldigjende belangstelling, en sels doe moasten der noch fjouwerhûndert minsken teloarsteld wurde. Yn De Bisleine Spegel fertelt Schurer fan in kunde fan him dy't er op dy gearkomste trof, in boerke út 'e Legeaën:  'Kom Sânstra,' sei ik yn it skoft tsjin him, 'jo hjir ek?' 'Ja, myn jonge,' sei Sânstra, 'en ik haw it blafferke meinommen.' En hy helle in grouwe browning heal út 'e bûse. 'Soks komt my ien kear oer, mar gjin twa kear.' 

Underwilens ferskynden der yn 'e Nederlânske parse alarmearjende artikels oer de mooglike radikalisearring fan 'e Fryske Beweging. En ek yn 'e Twadde Keamer kaam Kneppelfreed oan 'e oarder. Dêre beklagen guon parlemintsleden, lykas de ynfloedrike Fries Pieter Sjoerds Gerbrandy (ARP) en de Hollanner Johan Scheps (PvdA), harren bitter oer de gong fan saken. Tsjin dy tiid waarden yn Ljouwert by de kommissaris fan plysje Anno Houwing en guon leden fan 'e rjochterlike macht de ruten yngoaid.

Yn panyk rekke by de gedachte oan in Fryske ôfskiedingsbeweging, stjoerde it regear yn De Haach daliks net minder as trije ministers twa dagen lang op ferkenning nei Fryslân, wat noch nea earder foarkommen wie. Nei jierren fan tarieding en debatten late dit yn 'e jierren 1955 en 1956 allegearre ta de ynfiering fan nije wetjouwing oangeande it Frysk. Dêrby krige it Frysk offisjeel de status fan twadde rykstaal (wat fan Nederlân trouwens net in twatalich lân lykas Kanada makke). Fierders krigen Friezen it rjocht om yn Fryslân harren eigen taal yn 'e rjochtseal te sprekken en om wêr dan ek yn Nederlân de eed yn it Frysk ôf te lizzen. Wat it ûnderwiis oanbelange, krige it Frysk op 'e legere skoallen, dêr't it al sûnt 1937 as ekstra fak tastien wie, no einlik de status fan folweardich skoalfak.

De betsjutting fan Kneppelfreed foar it Frysk en Fryslân moat noch oerdreaun, noch ûnderskat wurde. Dit stiet fêst: de problematyk oangeande it Frysk helle einlik de lanlike parse. En wat noch mear seit, der kaam yn juridyske blêden in diskusje op gong. Sa krige ek it regear yn De Haach op 't langelêst yn 'e rekken dat der yn Fryslân wat te rêden wie.

Yn 2011 wie it 60 jier nei Kneppelfreed. De Ried fan de Fryske Beweging griep dat gegeven oan om sechtich dagen lang feest te fieren. Dat barren krige de namme fan Kneppeljen nei Keppeljen. De Ried woe boppedat de betinking fan Kneppelfreed yn in breder mondiaal ramt sette: hoe sil it mei de rykdom oan talen yn ’e wrâld komme? Moatte wy, wrâldboargers, it útstjerren fan dy talerykdom gewurde litte, of ûndernimme we der wat tsjin?




#Article 15: Ketlik (879 words)


 

                                                   
Ketlik (Katlijk) is in doarpke yn de gemeente It Hearrenfean, eastlik fan de flekke. De namme komt mûglik fan leke dat wetterloazing betsjut. De namme soe ek komme kinne fan it wurd  katolyk.

It doarp hat al in lange skiednis; al yn 1315 stie der in kapel yn Ketlik. Earst wie it dêr yn de omkriten neat as fean en heide. Mar yn de 16e iuw sette Pieter fan Dekema mei Johan van Cuijck en Floris Foeyts de Skoatterlânske Kompanjy op. De kompanjy kocht feangrûn yn Ketlik, Brongergea en omkriten. De kompanjy liet de Skoatterlânske Kompanjonsfeart grave mei in soad wiken om de turf en it wetter ôf te fieren. It hat it lânskip gâns feroare.

Yn 1673 wie it it leger fan de biskop fan Múnster Bommen Berend slagge om de Fryske Wetterliny oer te kommen, mar nei't men yn Ketlik seit waard it leger yn Ketlik troch it doarpsfolk ferslein.

Ketlik wie eartiids út trije parten opboud: Grut Ketlik, Lyts Ketlik en Nij Ketlik. De beide earsten foarmje tegearre it hjoeddeiske doarp, wylst Nij Ketlik letter Boppeknipe waard en no diel útmakket fan it doarp De Knipe.

Ketlik hat twa natuergebieten. It Ketliker Skar en in oergonggebiet tusken de bosken fan Oranjewâld en it Ketliker Skar.
It oergonggebiet is fan 2010 en is in 32 bunder grut natoergebiet by Ketlik. Yn de eardere greiden is ûnder mear nije oanplant setten, binne wetterpartijen groeven en kuierpaden oanlein.

Dit tsjerkje leit mids fan de bosken fan Ketlik. It tsjerkje hjit sûnt 3 juny 2004 'Tomastsjerke', nei de hillige Tomas. It is in lyts en ienfâldich tsjerkje, sûnder toer, boud yn 'e earste helte fan de 16e iuw fan reade bakstien (roaswinkel), mei swiere bearen. It tsjerkje kaam yn 1975 yn hannen fan de stifting 'Alde Fryske Tsjerken' en waard yn 1977 en 1978 restaurearre. It sjocht der no lyk út as doe en is net 'oppoetst' sa't dat yn it ferline mar al te faak barde. It iuwenâlde monumintale tsjerkje is no gauris it poadium foar konserten, hoewol't der ek tsjerketsjinsten hâlden wurde.

Nêst de tsjerke stiet in klokkestoel mei twa klokken lyk as't der safolle yn Fryslân binne. De klokkestoel is yn 1979 restaurearre. Oant 1943 ta hongen der twa klokken yn 'e klokkestoel dy't yn 1752 troch Ciprianus Jansz. Crans út Amsterdam getten wiene. Dizze klokken binne yn 'e oarlochsjierren weihelle en net werom kommen. Se binne yn 1952 ferfongen troch twa oaren dy't by Van Bergen út Heiligerlee getten binne.
De klokken (bes1 en des2) hingje oan rjochte liedassen en hawwe in fleanende bongel.
De iene klok hat as opskrift: 		
Ik ha hjir mar in klokkestoel, gjin toer.
Dochs galmje ik 't de fjilden oer.
Gjin libbensskipke leit goed fêst
as 't anker net yn Kristus rêst. 
op de oare stiet:

Hja ha d' âld klok hjir nommen.

k Lied bliid myn lûd de himel yn.
Stiet oeral de klokkestoel op it tsjerkhôf, yn Ketlik is dat net it gefal. Fan oarsprong stie de klokkestoel yn Katlijk ek op it tsjerkhôf oan de noardside neist de tsjerke. Doe't de klokkestoel yn 1930 fernijd wurde moast is d'r nei it hjoeddeiske plak ferpleatst. De reden wie, dat it Sint Thomaslieden yn eardere jierren dei en nacht trochgie. Der sammelen destiids yn de jûn en ek yn 'e nacht in protte jongfolk op it hôf en die hiene dan in protte wille. Foar guon Ketlikers wie dat in stikel yn 'e foet. Hja fûn it net foechsum wat dêr op it tsjerkhôf ôfspile. Doe't de klokkestoel dan ek ferfong wurde moast, waard dizze, ta iders tefredens, neist it tsjerkhôf delsetten.

Yn de klokkestoel fan Ketlik hingje de klokken oan rjochte liedassen mei in liedstok en hawwe in fleanende bongel. De klokken binne dêrtroch better te bestjoeren. Yn in tsjerketoer hingje de klokken faak oan in krukas mei een liedtsjil en hawwe dan in fallende bongel.
It klokhús lûkt eltse krysttiid in soad minsken, om't Ketlik ien fan de twa plakken yn Fryslân is dêr't noch oan Sint Tomaslieden dien wurdt. It wurdt, njonken yn Ketlik, noch dien yn it tichtby lizzende Aldhoarne.
Alle jierren litte op de jierlikse Sint Tomaslieden-manifestaasje betûfte kloklieders, yn tradisjonele klean stutsen, de klokken op de maat klinke.

Foarhinne wie Ketlik in boeredoarp. De boeren ferbouden sânrapen as feefoer, mar ek as iten foar harsels. De bêste en de lekkerste sânrapen kamen út Ketlik. Oant 1950 wie it út de grûn lûkken fan dizze giele knollen alle jierren wenst. De minsken dy't de knollen út de grûn hellen waarden 'Raapteppers' neamd. Midden yn fan it doarp stiet in brûnzen byld neamd 'De Raaptepper', yn 1981 makke troch de keunstner Simon den Hartogh. Der is in feriening fan Doarpsbelang en in doarpskrantsje hjir De Raaptepper. Se wurde stipe troch de wurkgroep Doarpsfernijing. De grifformearde skoalle út 1915 is neamd nei ien fan de inisjatyfnimmers, Wietze Andries Nijenhuis (1874-1953). De Tsjongerskoalle is de iepenbiere skoalle. Der is in soas foar âlderein fan 60+. In pleatslike kommisje beheart it tsjerkegebou. Hotel Hof van Schoterland spilet in grutte rol yn it doarpslibben. Pleatslik Belang Mildaam bestie yn 2004 100 jier en Pleatslik Belang Ketlik 75-jier. De beide doarpen ha doe tegearre in grut feest fierd.

De strjitten fan Ketlik mei in ferklearring fan de nammen.

Line fan Qbuzz: 




#Article 16: Keunst (101 words)


Keunst is it bewust skeppen fan in effekt, fral wêr't it effekt wichtiger is as in praktyske tapassing fan dy skepping. De measte keunstners besykje dêrby de minsklike sin foar estetyk oan te sprekken. Om't net eltse keunstner dat docht, en ek om't troch ferskillen yn persoan en kultuer de sin foar estetyk net foar eltsenien itselde is, kin it wêze dat wat foar de ien wol keunst is dat foar in oar net is. Fral dêr't effekt wichtiger is as tapassing wurdt in waarnimmer twongen in oare betsjutting te finen as brûkberens, wêrtroch keunst by de waarnimmer gefoelens oproppe kin.




#Article 17: Keatsen (950 words)


Keatsen is in spul wêrby’t in lytse bal mei de hân of fûst (al as net beskerme troch bygelyks in want) sa slein wurde moat, dat de tsjinstanner de bal net (jildich) retoernearje kin. Keatsen is nei alle gedachten ien fan de âldste balspullen fan de wrâld. De keatssport wurdt yn ferskate farianten yn mear as 50 lannen en lânstreken spile, ûnder oare yn Belgje, Frankryk, Baskenlân, Valencia, Itaalje en de Feriene Steaten. Op de Olympyske Simmerspullen fan 1928 yn Amsterdam wie it ien fan de net-offisjele demonstraasje sporten. De wichtichste wedstriid foar Fryslân yn it keatsen is de jierlikse PC yn Frjentsjer. 

It Fryske keatsen wurdt spile op in gersfjild fan 61 lang en 32 meter breed. It fjild wurdt markeare troch in wite keunststoffen line fan sa’n 4 sm breedte. Yn it fjild leit parallel oan de efterline (koarte kant fan it fjild dêr’t de wyn wei komt) op 19 meter fan dy efterline oer de hiele breedte fan it fjild in foarline. Tusken de efterline en de foarline lizze op 13,5 meter fan de sydlinen (ek wol kwealinen neamd) de syd-perklinen. De romte binnen de syd-perklinen en de stikken foar- en efterline dy’t dêr tusken sitte, wurdt it perk neamd (de linen sels meitsje gjin diel út fan it perk). Op 30 en 32 meter fan de foarline lizze 2 opslachfakken, parallel oan de foarline, fan 5 meter breed en 2 meter djip. Dizze opslachfakken lizze rjocht foar it perk oer. It it fierst fan it perk lizzende opslachfak hjit de ‘foarbêststuit’ it oare de ‘foarminststuit’. De fjildôfslutende line parallel oan de efterline wurdt de ‘boppe’ of boppeline neamd. De hoeken fan it spylfjild wurde markearre troch metalen of keunststoffen hoekpeallen fan 4 oant 6 meter hichte, ek wol kweapeallen neamd. Boppesteande ôfmjittings jilde foar heare-senioare-keatspartijen. Foar dames- en jeugdpartijen wurdt in lytser fjild brûkt.

In keatspartoer bestiet út trije persoanen. Der binne yn in partoer 4 funksjes te ferdielen: 1e opslagger (foar-bêstopslagger), 2e opslagger (foar-minstopslagger) foarynse (foarste perkspiler) en efterynse (efterste perkspiler). Meastentiids binne taken as folget ferdield: De foar-bêst opslagger slacht allinne op. De foar-minstopslach wurdt dan fersoarge troch ien fan de perkspilers. It is lykwols mooglik dat de perkspilers sawol de foar-bêst as de foar-minst opslach foar har rekken nimme. De tredde spiler is dan net ‘yn funksje’ en wurdt dan balkearder neamd.

Partoeren kinne op ferskate manieren foarme wurde: 

De dielnimmerslist, dy’t útmakket hokker partoeren tsjin elkoar spylje moatte, wurdt troch it lot fêststeld. De lotting fan troch de KNKB fêststelde keatspartijen is altyd iepenbier.

By it keatsen hawwe de partoeren ôfwikseljend de opslach en de útslach. Sawol it partoer oan de opslach as it partoer oan de útslach kin punten skoare.

It partoer mei it leechste nûmer op de dielnimmers list begjint mei de opslach. De foar-bêstopslagger bringt de bal mei in ûnderhânse slach fan de foar-bêststuit ôf yn it perk dêr’t op dat stuit 2 spilers fan de tsjinstanners opsteld steane. It resultaat fan de opslach kin wêze:

As der in (1e) keats komt te lizzen, giet de opslachbeurt oer nei de foar-minstopslagger, behalven as ien of beide partoeren yn it rinnende earst (game) 6 punten hawwe. Yn dat lêste gefal wikselje de partoeren fan opslach- nei perkpartoer en oarsom.

Yn it gefal dat noch net ien fan de beide partoeren op 6 punten stiet, duorret de opslachbeurt fan de foar-minstopslagger oant der in twadde keats ûntstiet. Dy wurdt oanmerke mei in read blokje. Oars duorret de opslachbeurt oant ien fan de partoeren op 6 punten yn it rinnende earst komt. Dêrnei wurdt der wiksele.

Nei it wikseljen wurdt earst de 1e keats (it earste ûnbesliste punt) spile. As der mar ien keats is, slacht dêrby de foar-bêstopslagger op. As der twa keatsen binne, slacht de foar-minst op by it ferdigenjen fan de 1e keats en de foar-bêstopslagger by it ferdigenjen fan de twadde keats.

De regels fan it feroverjen fan in keats binne simpel: De perkspilers moatte besykje fierder te slaan as de keats en it opslachpartoer (dat as perkpartoer de keats makke hat) besiket dat foar te kommen troch in lestige opslachbal, troch de bal foar de keats te kearen of him oant foar de keats werom te slaan.

As om de keatsen spile is, is de sirkel rûn en giet de foar-bêst opslagger fierder mei syn opslachbeurt oant der wer in nije 1e keats komt en sa fierder.

In pear oanfoljende regels: By it weromslaan fan in opslach mei in perkspiler mar mei ien hân in slaande beweging meitsje. As er mei twa hannen yn de rjochting fan de bal komt, ek al rekket er de bal mar mei ien hân, dan is dat in net jildige slach en geane de punten nei de opslach. Yn it tuskenspul, dat wol sizze alle slaggen nei it jildich weromslaan troch in perkspiler fan in opsleine bal, is it wol tastien mei twa hannen te kearen, of te slaan.

As in perkspiler in slaande beweging nei in opslachbal docht, dy net rekket, en de bal komt foar, neist of efter it perk telâne (foar, bûten as kwea) dan binne de punten foar de opslach.
Yn it keatsjargon wurdt dan faak (troch de tsjinstander) sein: “Hy/sy slacht der op”.

It partoer dat yn in keatspartij as earste 6 earsten (fergelykber mei 'games' by it tennisjen) hellet, hat de partij wûn. It partoer dat yn in earst as earste 4 slaggen wint, kriget it earst. De telling yn it earst giet as folget: 2,4,6, earst. Twa earsten wurde in spul neamd. Yn tsjinstelling ta tennis kin by it keatsen in earst (en dus in partij) mei 1 slach ferskil wûn of ferlern wurde. 

De stân by in keatspartij wurdt byhâlden op in telegraaf.




#Article 18: Literatuer (320 words)


It wurd Literatuer wurdt foar ferskate begrypen brûkt. Fral mei de ôflieding literêr betsjut it it skriuwen as keunstfoarm en alle keunst, alle boeken, dy't dêrtroch makke wurdt. Dit is ta ûnderskied mei lektuer, it skriuwen allinnich om it ferhaal oer te bringen. Hjir oan besibbe binne de betsjutting fan alle skreaune tekst yn in beheind gebiet, lykas fakliteratuer, en de betsjutting fan alle teksten, skreaun en sprutsen, yn in taal.

It wurd Literatuer is in lettere ôflieding fan it Latynske littera, de „boekstêf“. It meartal litterae betsjutte dêrneist sawat as „it skreaune, „dokuminten“, „brieven“, „wittenskip(pen)“. Yn it Frânsk en Ingelsk bleau fan de wurden lettres en letters de wurdbetsjutting „wittenskippen“ bestean.

Njonken de bekende literêre foarmen as it gedicht, Poëzy, Proaza en toaniel binne der ek oare teksten dy't as literêr skaaimerke wurde kinne. Dat binne: filmteksten, proazateksten dy't optocht binne (de roman), proaza dat ferwiist nei echte ferhalen of persoanen (lykas it brief, it essay en de autobiografy) en tekenteltsjes.

Frysk literatuer begjint ornaris mei de 12e-iuwske wetboeken, yn de Sân Seelannen dat fan Fly nei Weser rûn (provinsje Fryslân, Grinslân en East-Fryslân). Tusken 500 en 800 waarden yn it gebiet fan it eardere Fryske Ryk, Anglofryske runen fûn. 

Guon Friezen teagen al yn de 7e en 8e iuw nei Noard-Fryslân en setten har nei dêr wenjen op de eilannen. Yn de 11e en 12e iuw wie der in twadde weach fan Friezen dy't nei Noard-Fryslân teagen, de twadde groep sette har nei wenjen op it fêstelân fan Noard-Fryslân. Om it jier 1600 fine wy it earste bewyske fan Noardfryske literatuer.

Yn de hjoeddeiske provinsje Fryslân is der mei troch Gysbert Japiks sprake fan in trochgeande Fryske literatuer fan de midsiuwen oant hjoed de dei ta. It Fryske taalgebiet yn Grinslân en East-Fryslân waard aloan lytser, hjoed de dei wurdt der yn it Sealterlân noch Frysk praat en skreaun. Dat ferklearret de skieding tusken de trije Fryske literaturen:




#Article 19: Ljouwert (gemeente) (1198 words)


Ljouwert (Nederlânsk en offisjeel:Leeuwarden; Stedsk: Liwwadden) is in gemeente yn 'e midden fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. Oarspronklik wie dizze gemeente folle lytser as dat er no is, mei't der troch de jierren hinne ferskate kearen útwreide is, te witten mei dielen fan 'e buorgemeenten Ljouwerteradiel, Boarnsterhim en Littenseradiel. Yn 2018 gie Ljouwerteradiel sels hielendal yn Ljouwert op. De gemeente Ljouwert hie op 31 desimber 2018 in befolking fan 122.301 minsken, en besloech in oerflak fan 252,4 km², wêrfan mear as 16 km² wetter.

Ljouwert is ûntstien út trije terpen op de râne fan de Middelsee, en krige yn 1435 stedsrjochten (en dêrmei in eigen bestjoer), wat sjoen wurde kin as it begjin fan 'e gemeente Ljouwert. Yn de 16e iuw krige de stêd it hiele Middeltrimdiel fan Ljouwerteradiel ta gebiet. Om't de Dútske besetter in rasjonele bestjoersstruktuer easke, waard ûnder de Twadde Wrâldoarloch, op 29 desimber 1943, by in gemeentlike weryndieling ek it Sudertrimdiel fan Ljouwerteradiel part fan de gemeente Ljouwert, dat de doarpen Goutum, Himpens, Huzum, Swichum, Tearns, Wytgaard en Wurdum omfieme. Tagelyk waarden yn it noarden dêropta de doarpen Lekkum en Miedum (ek fan Ljouwerteradiel) tafoege. By de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 krige Ljouwert it rekreaasjegebiet De Griene Stjer derby, dat oant dy tiid ta Tytsjerksteradiel heard hie.

Op 1 jannewaris 2014 waard de gemeente Ljouwert útwreide mei it grutste part fan 'e op dy dei ophefte gemeente Boarnsterhim, mei de doarpen Eagum, Friens, Grou, Idaerd, Jirnsum, Reduzum, Warstiens, Warten en Wergea. Fjouwer jier letter, op 1 jannewaris 2018, folge in fierdere útwreiding mei de hiele gemeente Ljouwerteradiel en de noardeastlike helte fan Littenseradiel. Sadwaande kamen doe ek de doarpen Alde Leie, Britsum, Feinsum, Hijum, Jelsum, Koarnjum en Stiens (fan Ljouwerteradiel) en Baard, Bears, Easterlittens, Hilaard, Húns, Jellum, Jorwert, Leons, Mantgum en Weidum (fan Littenseradiel) ûnder de gemeente Ljouwert te fallen. Formeel, d.w.s. foar de wet, waard de gemeente Ljouwert by de gemeentlike weryndielings fan 1943, 2014 en 2018 opheft en wer op 'e nij oprjochte.

Begjin april 2019 makke it gemeentlik bestjoer fan De Waadhoeke bekend dat oan fiif doarpen yn 'e súdeasthoeke fan 'e gemeente de mooglikheid fan oansluting by de Gemeente Ljouwert foarlein wurde soe. It gie dêrby om Boksum, Blessum, Deinum, Marsum en Ritsumasyl. Ofhinklik fan it draachflak foar soks ûnder de ynwenners fan 'e fiif doarpen, en de fraach oft de Gemeente Ljouwert dermei ynstimme woe, wie der wat De Waadhoeke oanbelange in grinskorreksje mooglik. Oant en mei de ein fan 'e simmer fan 2019 koe der yn 'e doarpen oer it plan diskusjearre wurde; yn it neijier moasten de ûnderskate ferienings fan doarpsbelang nei in enkête of in rûne-tafelpetear yn it doarp nei de gemeente ta mei in advys komme.

Op 10 oktober 2019 makke De Waadhoeke bekend dat neffens de útkomsten fan 'e holden enkêtes 83,7% fan 'e ynwenners fan 'e fiif doarpen leaver by De Waadhoeke bliuwe woene. Yn alle doarpen lei dat persintaazje boppe de 80% en yn Ritsumasyl wie it sels hast 90%. Yn Marsum wie de measte animo foar de oerstap nei Ljouwert: 14,9%. Trochinoar hie fan 'e ynwenners fan 'e doarpen 53,4% oan 'e enkête meidien. Al mei al kaam de kommisje dy't foar de eventuële grinskorreksje ferantwurdlik wie, ta de konklúzje dat der gjin draachflak bestie foar in grutte grinskorreksje en dat de sitewaasje dus bliuwe soe sa't er wie. Wol woe deselde kommisje mei fertsjintwurdigers fan 'e Gemeente Ljouwert om 'e tafel om te sjen oft der ek inkele lytse grinskorreksjes mooglik wiene foar de oplossing pleatslike swierrichheden. Yn Alde Leie rûn de gemeentegrins nammentlik dwers troch in stikmannich eftertunen hinne, en yn Easterlittens hie in melkfeehâlderijbedriuw greiden yn twa gemeenten. Ein maaie 2020 waard bekend dat de beide grinskorreksjes per 1 jannewaris 2021 yn it foardiel fan De Waadhoeke trochfierd wurde soene. Om't dy gemeente ek it ûnderhâld foar ferhurding en grien derby krige, wie ôfpraat dat Ljouwert in 'breidsskat' fan €57.000 meijaan soe.

De gemeente Ljouwert leit likernôch yn 'e midden fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, op 'e skieding tusken Klaai en Wâlden. Yn it noarden grinzget de gemeente oan Ferwerderadiel (fan 2019 ôf oan Noardeast-Fryslân), yn it noardwesten en westen oan De Waadhoeke, yn it súdwesten oan Súdwest-Fryslân, yn it uterste suden oan De Fryske Marren, yn it súdeasten oan It Hearrenfean en Smellingerlân, en yn it easten oan Tytsjerksteradiel. Foar 2018 grinzge Ljouwert yn it noarden oan Ljouwerteradiel, yn it noardwesten oan Menameradiel en yn it westen oan Littenseradiel. Foar 2014 grinzge Ljouwert yn it suden oan Boarnsterhim. Foar 1984 grinzge Ljouwert yn it súdwesten oan Baarderadiel en yn it suden oan Idaerderadiel.

Sûnt de tafoeging fan in diel fan it eardere Boarnsterhim, yn 2014, hie de gemeente Ljouwert in totaal oerflak fan 166,99 km², wêrfan 151,70 km² lân en 15,29 km² wetter. By de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2018 krige Ljouwert dêr noch 41,46 km² fan Ljouwerteradiel en 43,93 km² fan Littenseradiel by, sadat it totaal doe útkaam op 252,38 km². 

It haadplak fan de gemeente Ljouwert is de stêd Ljouwert. Fierders omfiemet de gemeente 35 doarpen. Dat binne: 
Alde Leie, 
Baard, 
Bears, 
Britsum, 
Eagum, 
Easterlittens, 
Feinsum, 
Friens, 
Goutum, 
Grou, 
Idaerd, 
Hijum, 
Hilaard, 
Himpens, 
Húns, 
Jellum, 
Jelsum, 
Jirnsum, 
Jorwert, 
Koarnjum, 
Lekkum, 
Leons, 
Mantgum, 
Miedum, 
Reduzum, 
Snakkerbuorren, 
Stiens, 
Swichum, 
Tearns, 
Warstiens, 
Warten, 
Weidum,
Wergea, 
Wytgaard en 
Wurdum.
Neist dizze offisjele kearnen lizze yn de gemeente Ljouwert ek de buorskippen: Fjouwerhûs, Fûns, Hesens, De Him, Hoek, Hoptille, Noardein, Rewert, Skillaard, Skrins, Tsjaard, Tsjeintgum, Wammert, Wielstersyl en Wieuwens (of Sprong). Fierders leit ek in part fan de buorskip Bartlehiem yn de gemeente.

It plaknammebelied fan 'e Gemeente Ljouwert is in grutte tizeboel, om't de oarspronklike Gemeente Ljouwert, dy't altyd Nederlânsktalige plaknammen holden hie, (dielen fan) trije gemeenten opslokt hat (Boarnsterhim, Ljouwerteradiel en Littenseradiel) dy't oergien wiene ta it ferfryskjen fan 'e plaknammen. Yn juny 2018 waard bekend makke dat de nije Gemeente Ljouwert gjin ienheid yn dat belied oanbringe soe, wat bygelyks kind hie troch de plaknammen fan 'e doarpen yn Ald-Ljouwert te ferfryskjen. Ynstee dêrfan waard besletten dat de sitewaasje oeral bleau sa't er op dat stuit wie.

Dat earst fernijd waard dat der Gemeente Ljouwert (yn it Frysk) op 'e kombuorden yn it âlde Ljouwerteradiel en it âlde noardeasten fan Littenseradiel komme soe te stean, berêste op in flater yn 'e gemeentlike Taalnota Frysk.

Neffens gegevens datearjend fan 30 april 2017 hie de gemeente Ljouwert doe in befolking fan 108.768 persoanen, wat soarge foar in befolkingstichtens fan 651,3 minsken de km². Fan it grûngebiet dat op 1 jannewaris 2018 by de gemeente foege waard, hie Ljouwerteradiel 10.089 ynwenners, wylst de tsien doarpen dy't fan Littenseradiel kamen mei-inoar 3.444 ynwenners hiene. It totale ynwennertal fan Ljouwert kaam sadwaande nei de gemeentlike weryndieling út op 122.301 persoan. Dêrmei sakke de befolkingstichtens nei 484,6 minsken de km².

Op 31 desimber 2018 hie de gemeente Ljouwert 123.054 ynwenners.

Boargemaster fan Ljouwert is sûnt augustus 2019 Sybrand van Haersma Buma, âld-fraksjefoarsitter fan it CDA yn 'e Twadde Keamer. De gemeenterie fan Ljouwert bestiet út 39 sitten. Om't Ljouwerteradiel en it noardeastlike part fan Littenseradiel by de gemeente foege waarden, fûnen der op 22 novimber 2017 (tuskentiidske) weryndielingsferkiezings foar de gemeenterie fan Ljouwert plak. De útslach fan dy ferkiezings wie sa:




#Article 20: Rjocht yn Fryslân (952 words)


It rjocht yn Fryslân hat al in lange skiednis. Yn de Lex Frisionum waard it Fryske stamrjocht foar it earst skriftlik fêstlein.

By de Friezen bestie it rjocht ynearsten allinnich yn de mûnlinge oerlevering. Om 800 hinne waard it Fryske rjocht foar it earst troch fêstlein yn de Lex Frisionum, om't Karel de Grutte in algemien foarskrift útfeardige hie dat alle folksgerjochten kodifisearre wurde moasten. Yn de iuwen dêrnei waard noch mear op skrift set, meast yn it Frysk. De Friezen wienen sûnt Karel de Grutte ûnderdienen fan it Hillige Roomske Ryk, mar de keizer wie fier fuort en hie amper ynfloed. It slagge syn greven net om harren ynfloed te behâlden. Ek de Hollânske greven koenen Fryslân der net ûnder krije. Dêrtroch stienen de Friezen allinnich yn namme ûnder de keizer en regelen se yn de praktyk harren eigen bestjoer en rjochtspraak. De tiid fan de Fryske Frijheid soe oant 1498 ta duorje.

Sawol bestjoer as rjochtspraak wienen bot desintralisearre. De measte macht lei yn de dielen, de lettere gritenijen. Sintrale ynstellings kamen amper ta ûntwikkeling. De rjochtspraak waard útoefene troch in grytman, holpen troch in pear keazen ynwenners, de bysitters, dy't it amt om bar besetten. Heger berop wie mooglik op it gerjocht dat hâlden waard op de lândei fan de distrikten (Eastergoa, Westergoa en Sânwâlden).

De Fryske Frijheid sneuvele yn de twadde helte fan de 15e iuw troch in kombinaasje fan ynterne partijstriid en de opkomst fan sterke lânshearlike steaten. Yntern wie der algeduerigen skeel tusken de haadlingen (adellike grutgrûnbesitters). It skeel late ta de striid tusken Skieringers en Fetkeapers. De Fetkeapers linen op help fan de stêd Grins dy't wurke oan de opbou fan in eigen stedsteat. De Skieringers fûnen op it lêst stipe by hartoch Albrecht fan Saksen. Albrecht woe wol helpe, mar hy hie ek syn eigen aginda. Hy socht in gebiet foar syn jongste soan Hendrik.

Albrecht koe mei syn leger de Fetkeapers gau ferslaan. Hy waard noch yn 1498 troch de keizer beneamd as gubernator en potestaat oer Fryslân. Nettsjinsteande syn foech slagge it him en syn opfolgers net yn om harren gesach te fêstigjen. In oanhâldende oarloch mei de stêd Grins en opstannen fan de Friezen wienen de wichtichste oarsaken. Yn 1515 ferkocht syn soan George syn rjochten op Fryslân oan keizer Karel V.

De Saksyske hartoggen setten útein mei de opbou fan in moderner sintralisearre bestjoersapparaat. Yn de Saksyske Ordonnânsje waard de bûnte ferskeidenheid binnen de Fryske rjochtspraak en riedjouwings ferfongen troch in foar hiel Fryslân jildend stelsel. Karel V soe letter mei dy polityk trochgean.

Op inisjatyf fan Albrecht fan Saksen kaam der yn 1498 in Hofgerjocht, in út sân persoanen besteand kolleezje, wêrfan de regint (letter de steedhâlder) fungeare as foarsitter, en fierders bestie út twa juristen en fjouwer Fryske hearskippen. Yn de Saksyske ordonnânsje waard fêstlein dat it kolleezje fjouwer kear yn it jier byien kaam en bedoeld as ynstânsje foar strafsaken. Yn siviele saken moast de boarger him earst ta it stêds- of plattelânsgerjocht wende foar der berop dwaan koe op it hofgerjocht. 

Doe't Karel V it bestjoer oernaam ynstallearre hy yn 1515 it Hof fan Fryslân. Dat Hof hâlde har ûnder lieding fan de steedhâlder dwaande mei sawol bestjoer as rjochtspraak. Yn 1527 krige it Hof in profesjonele organisaasje. Net-juristen waarden amper mear beneamd. Om't de steedhâlder der yn de praktyk net in soad wie hie it Hof feitlik it deistich bestjoer oer it gewest. It Hof wie fan 1571 ôf húsfeste yn de Kânselarij. Dat gebou stiet noch altyd oan de Twibaksmerk yn Ljouwert.

Hoewol't der op lândagen regelmjittich mei de Steaten fan Fryslân oerlein waard, wie de ynfloed fan it gewest lyts. It regear woe de macht yn Brussel konsintrearje en woe de gewestlike autonomy minimalisearje. De ûnfrede oer dy polityk wie úteinlik ien fan de haadoarsaken fan de opstân dy't yn 1580 in definityf ein meitsje soe oan it Habsburchske bewâld. 

Under de opstân waard yn 1578 in nij Hof ynstallearre troch de nije machthawwers. Dat Hof ferlear lykwols hast al syn bestjoerlik foech en fungearre allinnich as rjochtskolleezje.

Ferlike mei oare gewesten wie benammen de kriminele rjochtspraak yn Fryslân sterk sintralisearre. De measte saken fan belang waarden behannele troch it Hof. Allinnich lytse oertrêdings waarden behannele troch de Nedergerjochten dy't yn eltse stêd en gritenij fêstige wienen. Sivile saken waarden mear troch de Nedergerjochten behannele, mar der waard in soad gebrûk makke fan de mooglikheid om yn berop te gean by it Hof.

It Hof moast syn macht diele mei in pear oare rjochtbanken: 

Nei de ynliving by Frankryk waard yn 1811 ek de Frânske rjochterlike organisaasje yn Fryslân ynfierd. It Hof fan Fryslân waard opheft en de measte taken waarden oernommen troch de rjochtbanken fan Earste Oanlis yn Ljouwert, Snits en It Hearrenfean. Foar it berjochtsjen fan swiere misdriuwen kaam ynsidinteel in Hof fan Assisen yn Ljouwert byinoar. It keizerlik Gerjochtshof (letter de Hege Rie) fungearre as ynstânsje foar berop.
Op it plattelân wienen der Fredegerjochten en Plysjegerjochten.

Yn 1838 waard in Nederlânske rjochterlike organisaasje ynfierd. Doe ûntstienen de ynstellings dy't wy no noch kenne kantongerjochten, arrondissemintsrjochtbanken en in Gerjochtshof. De nammen en de oantallen binne lykwols yntusken wat feroare. 

Fan de trije arrondissemintsrjochtbanken út 1838 bleau allinnich noch de Rjochtbank yn Ljouwert oer. Tsjinwurdich hat Fryslân noch fjouwer kantongerjochten, fêstige yn Ljouwert, op it Hearrenfean, yn Snits en yn Opsterlân (Beetstersweach), mar hja falle ûnder de rjochtbank Ljouwert. It Gerjochtshof dat ynearsten allinnich Fryslân as ressort hie wreide syn foech út oant de trije noardlike provinsjes.

De namme kantongerjocht is ferfallen en is oanpast ta sektor kanton fan 'e rjochtbank. Sûnt 2006 wurde by it Gerjochtshof ek de heger beropsaken behannele út it ressort Arnhim, dit binne de rjochtbanksaken fan Swol-Lelystêd.




#Article 21: Ropta (369 words)


Ropta is in buorskip ien kilometer benoarden Mitselwier yn Noardeast-Fryslân. Hy leit tusken Mitselwier, Easternijtsjerk en Ljussens. Dat is de reden wêrom't de mûne dêr bêst draaie koe: wyn út de earste hân, mar net fier fan de doarpen.

Ropta is begûn mei Roptastate, slot fan de Ropta's, dat der al wie yn 1297. In Ropta dy't it  namme makke hat, wie Worp fan Ropta († 1302). Ocko Scharlensis hat syn skeel mei Jucke fan Helbada wiidweidich beskreaun. Jucke Helbada hie de soan fan Worp om hals brocht. Doe't Worp letter Jucke foarby kaam by Hegebeintum hat hy him dêr delslein. Yn 1937 skreau A.M. Wijbenga 'It Soenhûs', dat dêr oer giet.
In oare bekende Ropta wie grytman Worp fan Ropta (1504-1551).

Sa wie der yn 1836 romte en bou de Ropstermûne. De earste hat der mar fjouwer jier stien. Doe't dy mei in stoarm delfallen wie is der yn 1840 in gruttere, swierdere nôt- en pelmûne kaam. Dy hat fol yn bedriuw west oant en mei de Twadde Wrâldkriich. Nei de oarloch rûnen de saken tebek en yn 1963 hat de gemeente East-Dongeradiel de mûne kocht foar it symboalyske bedrach van ien gûne. De Ropstermûne wurdt no yn goede steat hâlden troch de Stifting Monumintebehâld Dongeradiel.

De Nijewierster dichter Anders Minnes Wijbenga hat in fers oan 'e mûne wijd.

Tsjintwurdich is op it plak fan Ropta State it kweekbedriuw fan de HZPC te finen. It kweekbedriuw fan de Friesche Maatschappij van Landbouw kaam yn 1965 út Ingelum wei nei Mitselwier en waard op 22 juny troch Prinsesse Margriet iepene.

By de tarieding fan 'e bou fan it kweekbedriuw yn 1962 binne de fûneminten fan 'e poarte fan Ropta State (ôfbrutsen yn 1769) bleat lein en ûndersocht. 

Teffens is op it eastlik part fan it terrein, dêr't earder arbeiderswenten stiene, in hurdstiennen liuw, dy't it wapenskyld fan de Ropta's fêsthâld, fûn. In kopy dêrfan is by de yngong fan it kweekbedriuw set.

Begjin 2009 hat in archeologysk ûndersyksburo, troch proefboarrings, ynventarisearjend ûndersyk, op it eastlik diel fan it terrein útfierd, om't it bedriuw sloop en nijbou fan in kassekompleks fan doel wie. Op grûn fan de útkomsten fan it ûndersyk waard fierder ûndersyk op dat plak net nedich achte. 




#Article 22: Reduzum (252 words)


Reduzum is in doarp oan de ein fan It Swin yn de gemeente Ljouwert. Oant 1 jannewaris 2014 hearde Reduzum by de doe ophefte gemeente Boarnsterhim. Alhoewol it no net mear sa dúdlik is, is it fan oarsprong in terpdoarp, en al út de tiid dat de Middelsee yn dit part fan Fryslân hearske.

De Nederlânske namme wie: Roordahuizum en yn it Frysk wie dit: Roardhuzum. Omt it Frysk mear in sprektaal as in skriuwtaal is, is sûnt jierren keazen foar de fonetyske namme Reduzum, dy't neat mear te krijen hat mei de namme (fan) Roorda, dêr't de namme fan ôflaat is.

Yn letter tiden wie Reduzum, lizzend oan de wei nei Oerisel, ferneamd fanwege de herberch De Trije Romers. Dat wie in moai sintraal plak foar gearkomsten fan de boerelju, en dat wie faaks de reden wêrom't hjir, yn wat yn dy tiid it hotel De Grutte Trije Romers wie, yn 1879 it Fries Rundvee Stamboek en it Fries Paarden Stamboek oprjochte binne.

It hotel is der net mear, mar in oar ferneamd plak in Reduzum noch wol: krekt bûten it doarp stiet oan wat ea de wei nei Oerisel wie De Blauwe Tent. En krekt dêr tsjinoer stiet de Doarpsmûne Reduzum.

Reduzum hat in feriening Doarpsbelang mei in soad kommisjes: Aktiviteiten, Ferkear, Grien, Jongerein, Kearngroep, Merke, Sportbelangen en de wurkgroep Swinlân. De Linepraat is it krantsje fan Doarpsbelang. Oan de Master Gorterstrjitte stiet De Trije Doarpenskoalle (TDS). Bern út Friens en Idaerd geane hjir ek hinne.

Alle Strjitten yn Reduzum.

 




#Article 23: Rjocht (297 words)


Foar rjocht bestiet in oantal betsjuttings. Meastentiids wurde alle offisjele, troch de oerheid fêststelde regels bedoeld, dy't de ferhâldingen tusken boargers en boargers, boargers en saken, boargers en oerheid en oerheden ûnderling regelet, en dy't jilde op it grûngebiet fan de steat dy't dat rjocht fêststeld hat. Wetten binne de meast foar de hân lizzende foarbylden. Rjocht kin ek wêze it ynternasjonaal rjocht, dat rjocht tusken steaten regelet yn de foarm fan ferdraggen, of net-skreaun rjocht, sa as it fertrouwensbegjinsel tusken de folksfertsjintwurdiging en it deistich bestjoer. Yn ûndersteand wurdt yngien op it rjocht yn de earstneamde betsjutting.

It rjocht kin op ferskate manieren opdield wurde. In wichtige ferdieling is de twadieling yn it boargerlik rjocht en it publykrjocht. Dizze ferdieling is basearre op it ûnderwerp dat it rjocht regelje wol: it ferkear tusken boargers ûnderling en tusken boargers en saken, of tusken boargers en oerheid of oerheden ûnderling. Ek kin it rjocht yndield wurde yn materieel en formeel rjocht.

Boargerlik rjocht is dat ûnderdiel fan it rjocht, dat it ferkear tusken boargers en boargers en saken regelet. Men kin it measte boargerlik rjocht weromfine yn it boargerlik wetboek.

Ûnder boargers wurde ek de rjochtspersoanen begrepen dy't boargers oprjochtsje kinne, sa as in feriening, stifting of besletten fennoatskip. Men kin yn it boargerlik wetboek dêrom ek de regels fine dêr't sokke rjochtspersoanen oan foldwaan moatte.

It boargerlik wetboek bestiet út acht boeken.

Under publykrjocht wurdt ferstien it rjocht dat it ferkear tusken boargers en oerheden en oerheden ûnderling regelet. Inkelde fan de wichtichste publykrjochtlike wetten binne:

Ek ferdraggen kinne ûnder it publykrjocht begrepen wurde, alhoewol it giet om rjocht tusken steaten. Foarbylden fan inkelde wichtige ferdraggen binne:

Alle Nederlânske wetten dy't op dit stuit fan krêft binne kinne opsocht wurde op , in webstee fan de Ryksoerheid.




#Article 24: Skiednis fan Fryslân (9671 words)


De skiednis fan Fryslân ferhellet oer it Fryske ferline. Yn dat ramt wurde de skiedkundige ûntjouwings yn it wengebiet fan de Friezen oan de súdeastlike igge fan de Noardsee beskreaun.

De skiednis fan Fryslân rint lykop mei de skiednis fan de Friezen. De Friezen teagen sa likernôch yn de 4e iuw f.Kr. nei it kustgebiet oan de súdlike igge fan de Noardsee. Geakundich sjoen in bysûnder lânskip troch de ynfloed fan de see en it terpelân. Om 700 hinne is Fryslân in heidensk lân. Yn de 8e en 11e iuw wurdt Noard-Fryslân fan Friezen befolke, mar ûntjout himsels frij fan de oare Fryslannen. Yn de lette midsiuwen ferienigje de frije Fryske lannen (Fryske frijheid) har yn it Upstalbeambûn. Troch ûntwikkelingen yn de 15e en 16e iuw falle de Fryske gebieten útinoar:  Westfryslân en de provinsjes Fryslân en Grinslân komme yn Nederlânsk steatsferbân. East-Fryslân bliuwt oant 1744 in greefskip yn it Hillige Roomske Ryk, dat as de foarrinder sjoen wurde kin fan Dútslân, dat as nasjonale steat yn 1871 oprjochte waard. Noard-Fryslân dat hiel lang ûnder Denemark foel, komt yn de 19e iuw foarfêst by Dútslân. De skiednis fan Fryslân as provinsje begjint yn de 16e iuw mei it Hearlikheid Fryslân. Yn de Frânske tiid heart East-Fryslân in jiermannich by de Frânske fasalsteat Nederlân. Nei de Frânske tiid wurdt it eardere Hearlikheid Fryslân yn it jier 1814 in provinsje fan Nederlân.

De âldste fynsten fan minsken yn Fryslân binne dien yn Aldeholtpea en Skûlenboarch en Wynjewâld stamje fan om-ende-by 100.000 jier foar de kristlike jiertelling. Op dy plakken binne fûstbilen fûn dy't troch Neandertalers brûkt waarden. Allinnich by Skûlenboarch hawwe de Neanderthalers in lytse delsetting hân dêr't se wat langer taholden. De Neanderthaler sil trochstrings yn it Fryske gebiet west hawwe foar de jacht, foar de jacht op mammoeten bygelyks. Yn de tiidrekken dy't derop folgen, dy fan de iistiden, wie Fryslân net bewenne. By Oerterp en op oare plakken yn de Wâlden binne op de ein fan de Würmiistiid wer minsken ferskynd. De restanten dy't hjir fûn binne stamje út 13.000 f.Kr. en tsjutte op de oanwêzigens fan groepen rindierjagers. Dizze minsken wurde rekkene ta de Hamburchkultuer. It lânskip fan Fryslân yn dy tiid hie doe in soad wei fan in toendra, dêr't keppels rindieren libben. De grûn wie beferzen en allinnich leech strewelte en bepaalde moassoarten tiere goed yn de kjeld. De seespegel lei 65 meter leger as tsjintwurdich, en de Noardsee wie sawat drûch. De rindierjagers hawwe in soad spoaren efter litten. Sa likernôch tusken 13.000 en 10.000 f.Kr. hat in folk fan jagers en samlers by de Tsjonger libbe. Nei it fynplak fan harren resten wurde dizze prehistoaryske bewenners ta de Tsjongerkultuer rekkene. Dy minsken hawwe nei alle gedachten yn de Fryske omkriten wenne yn de oergongsfase fan de iistiden nei in waarmer geologysk tiidrek, it Holoseen.

Sa likernôch om 3400 foar Kristus komme der stadichoan boeren yn it plak foar de jagers en samlers. De earste fêste bewenners fan Fryslân libben nei alle gedachten op de sângrûnen yn it súdeasten fan de provinsje, sawat yn de notiidske Wâlden en yn Gaasterlân. Sy wienen ôfkomstich út Drinte. Op grûn fan it ierdewurk dat fan harren weromfûn is, wurde hja Trechterbekerminsken neamd. Troch útwreiding fan it fean rekke it boerelân oerwoekere en rûn harren libbensromte hieltyd fierder tebek. Dêrtroch teagen famyljes nei de tige fruchtbere kwelders, dêr't se har benammen op kwelderwâlen nei wenjen setten. Stadichoan waakste de kultuer fan dizze famyljes út ta in eigen Fryske kultuer. De see hie yn de kweldergebieten frij spul. By seestigingen strûpte de see it lân der ûnder, wat foar de earste bewenners fan Fryslân altyd reden wie har hjir net permanint te wenjen te setten. As beskerming tsjin de see smieten de nije fêste bewenners terpen op, dêr't se op wennen en buorken. De terpebou begûn likernôch om 600 foar Kristus en wie oant de oanlis fan de seediken beskiedend foar it lânskip en de feiligens fan de Friezen.

Oan it begjin fan de kristlike jiertelling skreaunen de Romeinen oer de Friezen, in folk oan de súdlike igge fan de Noardsee. Under keizer Augustus waard besletten dat de Elbe de noardgrins fan syn ryk wurde moast. Dêrtroch soenen de Fryske gebieten ûnderdiel wurde fan it Romeinske Ryk. Troch Drusus, dy't yn it jier 12 f.Kr. by de Ryndelta oankaam, waarden de Friezen skatplichtich makke oan it Romeinske ryk. Dy belesting waard betelle mei kowehûden. Olennius stelde yn 28 n.Kr. dat de kowehûden it formaat fan dy fan oeroksen hawwe moasten. Dat wie foar de Friezen mei harren lytse kij net mooglik. De Friezen kamen yn opstân en foelen de Romeinen oan by it castellum Flevum. Yn de Slach fan Baduhenna ferslaan de Friezen de Romeinen. De oerlibjende Romeinen flechten werom nei it suden. De Romeinen stjoerden gjin strafekspedysje nei de Friezen, dêr't de Friezen harren frijheid mei werom krigen. Earst yn 47 kamen de Romeinen ûnder Korbulo nei Fryslân. De Friezen waarden doe al ferslein, mar keizer Klaudius besleat de grins (limes) fan it ryk by de Ryn te lizzen. De Romeinen hienen it oer Frisiavones foar de minsken dy't besuden de Ryn wennen, en dêrmei part fan it ryk wienen, en fan Frisii foar de lju oer de Ryn, dy't gjin fêst part fan it ryk wienen, al waarden se yn it earstoan wol troch de Romeinen betwongen. Hoe't fierders de ferhâldings tusken de Romeinen en de Friezen leinen, is net alhiel dúdlik omdat dêrfoar te min oerlevere is. Dat der kontakt wie mei de Romeinen yn de foarm fan hannel is wis. It skriuwplankje fan Tolsum en de Hludana-stien binne bewizen fan ynfloeden fan de Romeinen yn de Fryske gebieten. Yn de Fryske gebieten binne in pear plakken dêr’t Romeinske soldaten legere wiene. Friezen sieten ek yn Romeinske kriichstsjinst, lykas yn it noarden fan Ingelân, by de muorre fan Hadrianus. It is bekend dat twa Fryske oanfierders, Ferritus en Maloriks, yn 58 nei Kristus nei Rome teagen om oan keizer Nearo tastimming te freegjen om lân súdlik fan de Ryn brûke te meien.

Al yn de 2e iuw hie Markus Aurelius yn de Markomannenoarloch grutte tsjinslaggen tsjin de Germaanske stammen. It wie in earste teken fan delgong fan it Romeinske Ryk dy’t oanboaze yn de 3e iuw. Yn it noarden hienen de Romeinen swierrichheden mei de Germanen, yn it easten mei de Sassaniden. Ferskate stammen foelen út it noarden wei it Romeinske Ryk binnen. De Romeinen ferlieten harren Limes oan de Ryn en de Friezen koenen sa it lân súdlik dêrfan bewenje. Mooglik is in part fan dy groep opnommen yn it ferbûn fan de spearen. Mei it Romeinske Ryk yn it neigean begûn de tiid fan it Grutte Folkeferfarren. It grutste part fan de Fryske migrisaasje hat mei de nei de Britske eilannen west. It wie in stream út Fryslân, it noarden fan it hjoeddeiske Dútslân, en út Jutlân wei. Oare folken dy’t yn dy stream nei de Britske ta setten wienen de Angelen, Saksen en Juten. Der kin net mei wissigens fêststeld wurde oft der yn de Fryske lannen wol plakken wienen dy’t trochgeande bewenning hân hawwe. De stammen dy’t oan de súdlike iggen fan de Noardsee wennen, waarden troch de Romeinen de Frisii neamd. It folk dêr’t yn de 6e iuw oer skreaun wurdt wienen de Friezen. Yn de tiid fan it grutte folkeferfarren wreide it wengebiet fan de Friezen him fierder út nei de Wezer ta.

Yn de 6e iuw waard de migraasje fan it grutte folkeferfarren minder en yn de Fryske lannen ûntstiet om 600 hinne in nij folksferbân. Der binne ferskillende muntfynsten dien fan mooglik in kening Audulfus út de earste helte fan de 7e iuw. Yn de rin fan de 6e iuw waard it Fryske gebiet stadichoan in federaasje fan ferskate gebieten dy’t ta in wisse hichte mei in sintraal gesach ferbûn wienen. Ofsjoen by Winaam wienen der elitêre delsettings op Tessel (De Burch) en Rynsburch oan de kust yn Súd-Hollân. It is net dúdlik oft de Fryske keningen keazen waarden út de adel of troch erfopfolging kening waarden. De earste Fryske kening dêr’t in bytsje oer bekend is wie kening Aldgilles. Hy liet kristlike missionarissen ta yn de Fryske lannen. Yn de winter fan 678 joech Aldgillis de Ingelske biskop fan York Wilfried yn Utert in ûnderkommen. Sa likernôch om it jier 680 hinne stjert Aldgilles en hy wurdt opfolge troch Redbad. Kening Redbad is in tsjinstanner fan it Kristendom. Ien fan de suksessen fan Redbad is de oerwinning tsjin de Franken yn de Slach by Keulen yn 716. By Redbad syn dea yn 719 is Fryslân in heidensk lân. Stêden as Utert en Dorestêd wienen wichtige hannelsstêden. Beide stêden leinen oan de Ryndelta, dêr't in grut part fan de Frysk-Frankyske oarloggen om west hat. It kristlike leauwen kaam út it suden wei, dêr’t de Franken wennen. Der komme ek missionarissen fan de Britske eilannen lykas Willibrord en Bonifatius. Under Poppo ferlieze de Friezen yn 734 de Slach oan de Boarn. Troch dat ferlies wurde de Franken de nije machthawwers yn it gebiet tusken de Alde Ryn en de Lauwers. Mei de Frankyske oerhearsking wurde de Friezen kerstene. De dea fan Bonifatius by de Dokkum yn 754 is in teken fan ferset tsjin dy kerstening. It gebiet eastlik fan de Lauwers is nei de Slach oan de Boarn noch gjin ûnderdiel fan it Frankyske Ryk. De Friezen dienen mei oan de Saksenkriich dy’t yn 772 ûnder Widukind begûn. De kriich einige mei de beneaming fan de Fryske missionaris Liudger ta earste biskop fan Münster yn it jier 805.

De Friezen hawwe om it jier 700 hinne de Noard-Fryske eilannen Feer, Oomram en Sal befolke, as ek it Hilgelân en it westlike diel fan it skiereilân Eiderstedt. Der kin net mei wissigens fêststeld wurde wat de oarsaak wie foar de grutte migraasje nei Noard-Fryslân. Mooglik soe it wat te krijen hân hawwe mei de oerhearsking fan it Frankyske Ryk yn de Fryske lannen en dêrmei in foarm fan ferset tsjin it nije kristlike leauwen fan de Franken. Oan ‘e ein fan de 8e iuw wienen de Fryske lannen definityf ûnderdiel fan it Frankyske Ryk wurden. De kerstening fan de Friezen koe ûnder de Franken fierder trochsetten wurde. Yn it jier 751 nimme de Karolingen de hearskappij oer it Frankyske Ryk oer fan de Merovingen. Sûnt 771 hearsket Karel de Grutte allinnich oer it Frankyske Ryk. Hy it jier 790 hinne jout Karel de Grutte opdracht om it Fryske rjocht yn it Latynsk op te skriuwen, it waard de Lex Frisionum neamd. It tiidrek fan de Karolingyske Renêssânse kin rûchwei yn it tiidrek 750 oant 950 delset wurde. Under Karel de Grutte waard it Karelsprivileezje oan de Friezen jûn. De oarspronklike tekst fan it dokumint is net oerlevere, mar yn de iuwen dêrnei is it frijheidsprivileezje fan de Friezen wol ferskillende kearen befêstige. Fierders waarden de Fryske lannen ûnder Karel de Grutte ferdield oer trije katolike bisdommen; Utert, Münster en Bremen. Nei de dea fan Karel de Grutte yn 814 koe Loadewyk de Fromme it Frankyske Ryk noch in skoft by inoar hâlde. Nei syn dea yn 840 falt it ryk stadich út elkoar. De dieling waard yn it Ferdrach fan Ferdun fan 843 definityf makke. Lotarius I wie de âldste soan fan Loadewyk de Fromme. Hy krige it middenryk dêr’t ek Fryslân ûnder foel. Hy wie ek de iennichste dy’t de keizerstitel krige. Nei de dea fan Lotarius I yn 855 wurdt it middenryk ferdield tusken de West-Frankyske kening Karel de Keale en de East-Frankyske kening Loadewyk de Dútser. 

Yn de rin fan de earste helte fan de 9e iuw wurdt de delgong fan it Frankyske Ryk dúdlik. It is dan sa swak wurden dat it him net ferdigenje kin tsjin de oanfallen fan de Wytsingen. De Wytsing Rorik hat tritich jier op it eilân Wieringen taholden. Hy krige fan de Frankyske keningen in part fan de Fryske lannen yn lien. Yn 864 moast Rorik Fryslân ferlitte nei in opstân fan de Friezen. Nei syn dea yn 880 krijt syn opfolger Godfried it foar it sizzen yn de Fryske lannen. Yn 885 wurdt hy deamakke troch Fryske eallju. Dêrmei waarden de Fryske lannen befrijd fan de Wytsingen. Yn de Slach by Dokkum (873) en de Slach by Norden (880) waarden de Wytsingen troch de Friezen ferslein. De wichtige hannelsstêd Dorestêd waard ferskate kearen troch Wytsingen plondere en bewenners waarden finzen nommen en letter ferkocht as slaven.

Yn it jier 880 waard de grins lutsen tusken West-Frankyske Ryk (it lettere Frankryk) en it East-Frankyske Ryk. Dy grins wie yn de fierdere midsiuwen in fêste grins. Ut it East-Frankyske ûntstie it Hillige Roomske Ryk, dat oant 1806 bestien hat. As offisjele begjin fan it Hillige Roomske Ryk kin de kroaning fan Otto I ta keizer yn it jier 962 neamd wurde. Yn de 11e iuw ûntstie yn de tsjintwurdige provinsje Fryslân it Greefskip Mid-Fryslân dat ûnder bewâld fan de Brunoanen stie. Doe't Keizer Hindrik IV it gebiet yn 1088 tige tsjin it sin fan de Fryske greve Egbert II oerdroech oan de biskop fan Utert, kaam dy tsjin de keizer (syn neef) yn opstân. Nei de dea fan Egbert yn 1090 folge Hindrik de Fette him op as greve fan Mid-Fryslân, mar waard op 10 april 1101 fermoarde troch Friezen dy't ûnder leiding stienen fan de biskop fan Utert. Mei dit foarfal set it tiidrek fan de Fryske frijheid útein, dêr't de Friezen harsels sa goed as selsstannich yn bestjoere soenen, nettsjinsteande oanspraken fan Hollân en Utert op it gebiet. Yn de 11e iuw wie de twadde kolonisaasjeweach fan Friezen nei Noard-Fryslân. Dêrtroch waard de fêstewâl fan Noard-Fryslân befolke troch Friezen. Yn de 11e iuw begûn de oanlis fan de seediken yn de Fryske gebieten.

Mei it weiwurden fan it Greefskip Mid-Fryslân om 1100 hinne hienen de Friezen gjin feodale hear en ek gjin feodale ynstituten boppe har stean. De Friezen bestjoerden harsels. It wie it begjin fan de Fryske frijheid. Yn de rin fan de 12e iuw waarden ferskate kleasters boud. De kleasters hienen faak de lieding oer de oanlis fan de seediken. Om 1200 wie in grut part fan de Fryske lannen troch seediken beskerme tsjin de see. De Friezen berôpen har ferskillende kearen op it frijheidsprivileezje fan Karel de Grutte en dat privileezje waard troch ferskate oare hearskers befêstige. Belangrike kleasters yn de lette midsiuwen wienen Klaarkamp, Mariëngaard en Ihlow. De kleasters wienen net allinnich fan religieus belang, mar ek polityk. De kleasters hawwe nei alle wierskyn ek ynfloed hân op de Fryske dielname oan de krústochten. De Friezen hawwe oan alle njoggen krústochten dielnaam. De Friezen hawwe by de earste fjouwer krústochten gjin grutte rol spile. By de fyfte krústocht hienen de measte keningen yn Europa har nocht fan de krústochten. De paus stjoerde lykwols predikers troch hiel Europa om minsken te finen foar de fyfte krústocht. Ut Fryslân wei farren op syn minst 80 skippen nei it heine easten. It grutste sukses by dy krústocht wie de oanfal op de toer fan Damiate yn it hjoeddeiske Egypte. By de achtste krústocht hawwe Friezen diel hân oan de oanfal op Tunis. By de achtste krústocht farden sa’n 50 Fryske koggen út. De kleasters hienen grutte stikken grûn en eigen skippen foar de hannel. It Kleaster Ihlow wie de kânselarij fan it bûn fan de Opstalbeam. By de Upstalbeam kamen de Friezen yn de 13e en 14e  iuw by elkoar. It wie in bûn fan Fryske lannen tusken it Fly en de Wezer. By de gearkomsten by de Opstalbeam waard rjocht sprutsen en mienskiplike besluten makke. In part fan it Fryske rjocht jilde foar alle Fryske gebieten. De taal dy’t de rjochtsprekkers en kleasters brûkten wie it Aldfrysk, dat oerlevere is yn rjochtsteksten en oarkonden. Oare taastbere oerleveringen út de tiid fan de Fryske frijheid binne tsjerken. Binnen sommige fan dy tsjerken binne muorreskilderingen oerlevere. Ek de stêden ûntjouwe har yn de lette midsiuwen. De stêden Grins en Emden wienen fan grutter belang en hienen ek ynfloed op it lân om de stêd hinne. Yn de hjoeddeiske provinsje Fryslân en East-Fryslân kinne de stêden har frij ûntjaan. Yn de Ommelannen is de stêd Appingedam in stêd fan belang. De stêd krijt by in beslút fan de Opstalbeam stedsrjochten en hat in wichtige hannelsfunksje yn de Ommelannen. De ûntjouwing fan Appingedam wurdt troch de stêd Grins, dy’t in sterkere posysje hawwe wol yn de Ommelannen, opkeard. Yn de 12e iuw ûntstie in ferbûn tusken ferskillende hannelsstêden yn Noard-Europa, de Hânze. Fryske Hânzestêden wienen Starum, Hylpen, Harns en Grins. De stêd Emden hie yn de 14e en 15e iuw hieltyd konflikten, omdat seerôversbinden lykas de Fiktaaljebruorren en Likedielers stipe út East-Fryslân wei krigen. Healwei de 15e iuw kaam der in ein oan dy konflikten. 

De Fryske frijheid yn de lannen tusken Fly en Wezer waarden al yn de 14e iuw fan bûten ôf bedrige. Yn West-Fryslân moasten de Friezen it earst belies jaan. Nei de Slach by Skellinkhout (1282) moasten de West-Friezen de Hollânske greve Floris V as hear erkenne. Nei de oerwinning tsjin West-Fryslân besochten de Hollânske greven sûnder fertuten om ek it Fryske gebiet oarekant it Fly te oermasterjen. De Slach by Warns waard yn 1345 wûn troch de Friezen en sawat de hiele legermacht fan greve Willem fan Henegouwen en hartoch Jan fan Beaumont waard yn de slach deamakke. Yn 1396 hienen de Hollanners mear sukses yn de Slach by Skoattersyl. De Hollanners besochten harren greeflike oanspraken yn de jierren dêrnei troch te setten, mar dat slagge mar heal. Yn 1414 hienen de Friezen de Hollanners definityf út Fryslân ferdreaun, mar de fûneminten foar in nije ynterne machtstriid yn de Fryske lannen wie al lein. De Grutte Fryske Oarloch (1413-1422) wie in oarloch yn hiel Fryslân tusken Fly en Weser, dy't útein sette mei in fete tusken de haadlingen Keno II tom Brok en Hisko Abdena út Emden. By de measte konflikten stienen de alliearden (wêrûnder de Fetkeapers en de Skieringers foar inoar oer. Der waard help om utens socht om it konflikt te beëinigjen en yn 1421 kamen Hollânske troepen ûnder Jan fan Beieren fannijs yn de Fryske lannen. De Skieringers dy't dêrom frege hienen, begûnen ek mei fredesûnderhannelingen, wêrnei't se yn jannewaris 1422 de Hollânske troepen by De Lemmer wer fuortreagen. It konflikt kaam mei de Frede fan Grins, ûndertekene troch 94 haadlingen, ta in ein.

Yn Noard-Fryslân waard, krekt as tusken Fly en Wezer, ek fochten foar de Fryske frijheid. Yn de Slach by Oldenswort (1252) en de Slach by Langsundtoft (1344) fochten de Noard-Friezen tsjin de Deenske kening. Yn East-Fryslân hienen de Woertfriezen yn ferskate slaggen levere. Yn de 14e iuw hienen de Woertfriezen sukses mei it ynnimmen fan de Sibetsburch yn 1340 en de burch fan Ritzebüttel-Cuxhaven yn 1392. De Woertfriezen waarden oan it begjin fan de 16e iuw ferslein troch Bremen yn de Slach by it Wremer Djip fan 1517 en de Slach om Mulsum yn 1524. De Fryske frijheid waard tusken it Fly en de Iems fan binnen út bedrige troch in partijstriid tusken de Skieringers en Fetkeapers. De Skieringer Hessel fan Martena frege oan Albrecht fan Saksen om in sintraal gesach yn Fryslân te fêstigjen. Dêrtroch waard yn 1498 Albrecht fan Saksen troch de keizer fan it Hillige Roomske Ryk beneamd ta potestaat fan de provinsje Fryslân en de Ommelannen. Yn East-Fryslân krigen de haadlingen yn de 14e iuw stadichoan de macht. Yn 1417 waard Okko tom Brok hearsker oer hiel East-Fryslân. Nei de Slach op de Wylde Ikers waard de macht oernaam troch Fokko Ukena, dy’t letter wer belies jaan moast tsjin it Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen. Dêrtroch begjint yn de jierren 1430-1433 de dynasty fan de haadlingefamylje Sirksena oer East-Fryslân. Dy dynasty hold pas yn 1744 op te bestean. Troch al de bestjoerlike feroarings kaam de Fryske taal yn ‘e knipe. Om 1400 hinne begjint de delgong fan de Fryske taal yn ‘e Ommelannen. Yn de 16e iuw stappe de East-Fryske greven, en stadich ek it folk, lykas de Ommelanners, oer op in foarm fan Leechsaksysk. Yn de provinsje Fryslân, it Sealterlân, it noardeasten fan East-Fryslân, en yn Noard-Fryslân, bliuwt de Fryske taal yn de iuwen dêrnei noch bestean. De Fryske frijheid komt foar de hjoeddeiske provinsje Fryslân en de Ommelannen yn 1498 oan syn ein. Yn East-Fryslân meitsje de Fryske haadlingen sels in ein oan de Fryske frijheid. Okko tom Brok waard dêr yn 1417 allinnich hearsker. In oar jiertal foar de ein fan de Fryske frijheid yn East-Fryslân is de beneaming fan Ulrich I troch de keizer fan it Hillige Roomske Ryk ta greve fan East-Fryslân. 

De Friezen dy't yn de 8e en 11e iuw it hjoeddeiske Noard-Fryslân befolke ha, foelen yn de midsiuwen bûten it bûn fan de Opstalbeam. Oan 'e oare kant wie der Westfryslân, dat al yn de 14e iuw troch de greve fan Hollân ferovere wie. It kearngebiet fan de Friezen, dat rûchwei oerienkomt mei it bûn fan de Opstalbeam, is yn de lette midsiuwen noch in frij gebiet. Yn de 15e iuw is al de basis lein foar it útinoar fallen fan it frije Fryslân:  

Wylst East-Fryslân as greefskip binnen it Hillige Roomske Ryk syn selsstannigens foar in grut part hâld, brekt yn Fryslân en de Ommelannen de Saksentiid oan. Yn 1500 wurdt Albrecht fan Saksen opfolge troch Hindrik fan Saksen, dy't yn 1504 opfolge wurdt troch George fan Saksen. Oant 1506 wurken de East-Fryske greve Edzard de Grutte en Saksyske hartoch George fan Saksen yn frede mei-inoar gear. Doe joech Grins him oer oan Edzard, en erkende him tagelyk as hear. Edzard ferklearre dêrop dat er de stêd út namme fan de keizer en net fan Georg ynnommen hie. Hy waard no boppedat oansteld ta steedhâlder oer de Ommelannen, yn teory foar de hartoch fan Saksen, mar yn de praktyk gie er dêr alhiel syn eigen gong. By de Saksyske bestjoerders yn Westerlauwersk Fryslân waard de eangst dat Edzard ek dêr de macht oan him lûke soe, hieltiten grutter. Yn 1512 lieten se dêrom twa foaroansteande Fryske eallju op fertinking fan kontakten mei Edzard yn Ljouwert ûnthalzgje. Yn 1513 slagge it Georg om in grutte koalysje tsjin Edzard ta stân te bringen. Hoewol’t er stipe waard troch de boerebefolking fan de Ommelannen, wie Edzard tsjin Georg en syn bûnsmaten net opwoeksen. De fal fan Appingedam yn 1514, dêr’t hûnderten boargers by fermoarde waarden, betsjutte de ein fan Edzard syn hearskippij oer de Ommelannen. Yn it Greefskip East-Fryslân bliuwt er oan de macht en wurdt it Saksyske Skeel fuortset. 

In oar leger fan it Hillige Roomske Ryk ûnder lieding fan de greve fan Aldenboarch falt yn 1514 de Bûtjadinger Friezen oan yn de Slach by Langwarden. Tagelyk foel in oar leger fan it Hillige Roomske Ryk mei 20.000 man in fêsting by de stêd Lier oan. Troch ien kannonskot waard de oanfierder fan dat leger deade en it grutte leger luts him werom. Dêrnei naam it leger fan de greve fan Aldenboarch mei de East-Fryske haadling Hero Omken fan Esens de boarch fan Grutsander yn. Hero Omken gie fierder en fernielde de trije boargen fan Dornum. Ek de fêsting by Stikhuzen gie yn dy rite ferlern. Edzard moast him weromlûke en stuts as dekking it Kleaster Mearhuzen yn 'e brân. De stêd Auwerk waard oanfallen en troch gefjochten en brânstifting alhiel ferneatige. Op in oar front feroveren soldaten fan de 'Swarte Garde' de Kommenderij Dunebroek. Dêrnei folge de ferneatiging fan Buermunken, Tjuche, Lierhaven en Rispel. De Fredeboarch kapitulearre. De boarch fan Aldgeudens waard ferneatige en de Boarch fan Kniphuzen ynnommen. Dêrnei kaam it op 14 juny 1514 by Oldersum ta in gefjocht tusken East-Friezen en de Swarte Garde. Dat wie de earste kear dat de Swarte Garde net fierder kaam. Op 16 augustus waard foar in twadde kear fergees besocht de stêd yn te nimmen. Yn 1515 kearde it tij foar Edzard de Grutte. De boarch by Grutsander en Bûtjadingen wurde werom ferovere. It konflikt duorre noch oant 1517. Yn 1516 gie de skâns by Deteren ferlern. Oan it begjin fan 1517 slagge it Edzard de Grutte om de Fredeboarch werom te feroverjen. Troch de Zeteler Frede fan 3 desimber 1517, tekene mei twa oare greven fan it Hillige Roomske Ryk, wurdt it súdeasten fan East-Fryslân definityf ynlive by Aldenboarch.

Joaris mei it Burd ferlear stadichoan dochs syn macht oer Fryslân en de Ommelannen. De Friezen sleaten in ferbûn mei hartoch Karel fan Gelre. Joaris die op 19 maaie 1515 syn oanspraken op Grinslân en Fryslân foar it lytse bedrach fan ƒ100.000 oer oan de lettere Karel V. Yn itselde jier waard, neffens ferhalen, de frou fan Pier Gerlofs Donia (Grutte Pier) fermoarde troch Saksyske soldaten. Dêrtroch ûntwikkele hy him ta in fûl bestrider fan Saksyske en Hollânske besetters. Hy sette in eigen binde op, de Arumer Swarte Heap, en ûnder syn lieding operearre in kapersfloat, fan Makkum en Warkum út op de Sudersee. Doe't yn 1517 bliken die dat foar Fryslân de striid ferlern wie, luts Pier Gerlofs Donia him werom út de striid.

Yn july 1499 wurdt troch Albrecht fan Saksen in Rie ynsteld foar it bestjoer en rjochtspraak yn syn Fryske gewesten. In jier letter fynt yn Ljouwert in rebûlje plak tsjin de besetter. By dy rebûlje bliuwt Wigle fan Aytta trou oan de keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Yn 1515 is de saksentiid ta in ein en wurdt de lettere Karel V formeel Hear fan Fryslân. Wigle fan Aytta, fan Fryske komôf, gie oer yn tsjinst fan de keizer, dy’t er bystie by it fêstigjen fan syn gesach yn dit balstjurrige gebiet. Doe't Karel V it bestjoer oernaam ynstallearre hy yn july 1515 it Hof fan Fryslân. It Hof wie fan novimber 1571 ôf húsfeste yn de Kânselarij. 

Karel V hie as doel om de Nederlannen om te foarmjen ta ien steat. Dy ûntwikkeling hat beskiedend west foar Westfryslân en de provinsjes Fryslân en Grinslân, dy't tenei by de Nederlannen hearden:

Om 1600 feroaret der yn Fryslân gâns. Fryslân wie as hearlikheid yn de Tachtichjierrige kriich behelle, lykas yn slach by Boksum op 17 jannewaris 1586. Yn 1596 waard troch de Steaten fan Fryslân de Fryske Admiraliteit yn Dokkum fêstige. De keaplju yn de stêden lykas Ljouwert en Harns komme yn kontakt mei Hollânsktalige keaplju, wêrtroch it Stedsfrysk ûntstiet. Op it Fryske plattelân bliuwt it Frysk de earste taal, wylst om 1600 it Frysk yn Grinslân en East-Fryslân út it stee krongen is troch it Leechdútsk. Kultureel sjoen is Gysbert Japiks it hichtepunt fan de Fryske skriuwtaal yn de 17e iuw. Yn syn wurk binne de Europeeske ynfloeden fan de renessânse en de barok te merkbiten. Japiks skreau Fryske literatuer op in heech nivo yn in tiid dat it skreaune Frysk net folle mear brûkt waard. Neist Gysbert Japiks is de East-Fries Ubbo Emmius as Fryske gelearde it neamen wurdich. Hy skreau ûnder oare de Rerum Frisicarum historiae libri 60, de sechtich boeken fan de Fryske skiednis. Yn 1614 wurdt de Universiteit fan Grins troch him oprjochte. De macht yn it hearlikheid wie ferdield oer twa bestjoersnivo's: de Steaten fan Fryslân (it provinsjale) en dat fan de gritenijen en de stêden (it gemeentlike). De Steaten waarden oansteld troch it gemeentlik nivo. Alle gritenijen of stêden stjoerden twa ôffurdigen nei de Steaten. Dat betsjutte dat de macht yn hannen wie fan lju mei stimrjocht op it gemeentlike nivo.

Yn de midsiuwen wie Fryslân roomsk Yn de 16e iuw fynt in tsjerklike feroaring yn Europa plak, de reformaasje. Yn Fryslân begjinne de minsken ek te twiveljen oan de roomske tsjerkelear. De earste herfoarmingsgesinden binne Sakremintaarjers, sy ûntkenne it miswûnder en neist harren oppenearje har hieltiten mear de dopersken oer de werdoop. In ferneamde doper wie Minne Simens, syn folgelingen wurde de menisten neamd. Yn 1536 naam er definityf ôfskie fan de katolike tsjerke en waard doopsgesind. De dopersken waarden ferfolge troch de machthawwers, sa ek Minne Simens. De earste dy't syn lân foar de nije ynsichten iepene, sil Edzard de Grutte fan it Greefskip Eastfryslân west ha. Boekjes en boeken mochten fan him frij ferspraat wurde. In tsjerke-oarder, ynspirearre troch Calvyn, waard yn de jierren '40 yn Emden en omkriten ynfierd. De rest fan East-Fryslân waard Luthersk en der wie plak foar de Dopers. Al gau kamen flechtlingen út de provinsje Fryslân en oare dielen fan de Nederlannen nei Emden ta. Dêr waard yn oktober 1571 de earste synoade fan de Nederdútsk Reformearde Tsjerke (letter Nederlânske Reformearde Tsjerke) holden. De stêd Emden groeide út ta in machtige East-Fryske havenstêd mei sa'n 15.000 ynwenners yn de twadde helte fan de 16e iuw. Yn de stêd Grins en de Ommelannen ha boargemasters en redgers krekt as greve Edzard de Grutte in bulte gewurde litten. Yn Ljouwert waard noch yn 1559 it Bisdom Ljouwert stifte. It bisdom hat twa biskoppen hân. Nei de byldestoarm fan 1566 waard hartoch fan Alva nei de Nederlannen stjoerd om regaad te meitsjen. De Slach by Heiligerlee yn maaie 1568 wie de earste oerwinning fan de opstannelingen yn de Tachtichjierrige kriich. Lykwols waarden de opstannelingen yn july 1568 fûleindich ôfseame yn Slach by Jemmingen. Dêrtroch hienen de katolike Spaanske troepen wer frij spul yn de Fryske lannen tusken Sudersee en de Iems. Bekend is dat Deputearre Steaten fan Fryslân, dy't de kant fan de Opstân hâlden, begjin 1580 de militêre macht griepen doe't se yn 'e gaten krigen dat steedhâlder Rennenberg úteinlik de kant fan de kening kieze soe. Op 31 maart 1580 bringt in resolúsje fan Deputearre Steaten (de grûnwet fan de Frysk grifformearde tsjerke) it kleasterbesit oan de Steaten, lykas it oare tsjerkebesit. Roomsken wike út (Consriptio Exulum), oaren fersetten har ferduldich. De dopersken hienen yn stilte trochwurke, mar de grifformearde minderheid, mei dizze resolúsje yn de rêch, pakte fêstiging fan de grifformearde tsjerke as steatstsjerke hurd oan. Yn de Slach by Boksum yn 1586 hellen de Spanjerts in grutte oerwinning, mar omdat it teiwaar trochsette hienen de Spanjerts der net folle oan. Se moasten harren weromlûke nei Grins. Mei it feroverjen fan stêden as Stienwyk en Koevorden en ek Grins wie de meast direkte oarlochsdriging foarby. Pas yn it saneamde rampjier yn 1672 waard Fryslân op 'e nij bedrige. De Munstersen teagen út it suden wei op Fryslân oan. It Fryske leger ferskânse him efter de Fryske Wetterliny, dy't in lytse iuw dêrfoar ek al tsjin dien hie yn de Tachtichjierrige kriich. De biskop fan Munster, Bearend fan Galen, keas foar in direkte belegering fan de stêd Grins, mar de stêd joech gjin belies.

Yn de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen hie Fryslân fan 1584 oant 1747 in steedhâlderlik hof. De steedhâlders yn Ljouwert wienen steedhâlder oer Fryslân en Grinslân, en soms oare gewesten. De earste fan dizze steedhâlders wie Willem Loadewyk. Hy krige de earenamme Us Heit omdat er in soad goeie dingen foar Fryslân die. Troch him waard yn Frjentsjer in universiteit 1585 stifte. Nei syn dea yn 1620 waard Willem Loadewyk opfolge troch syn broer Ernst Kasimir dy't it steedhâlderskip wer trochjoech oan syn soan Hindrik Kasimir. Beide hienen in koart bewâld en de Fryske Steaten beneamden Willem Freark, in broer fan Hindrik Kasimir, as fjirde steedhâlder. De Fryske steedhâlders residearren yn Ljouwert dêr't sy op it Princessehof harren steedhâlderlik hof hienen. Willem Freark regearre oant 1664 en waard opfolge troch syn soan Hindrik Kasimir II. Johan Willem Friso, dy't de bernleaze Hollanske steedhâlder Willem III opfolge, wie in pakkesizzer fan Willem Freark. Troch him waard it steedhâlderlik hof opkreaze en waard It Oranjewâld de bûtenpleats fan de Fryske Nassaus. Willem Friso ferdronk by Moerdyk en syn frou Marijke Meu brocht harren soan Willem Karel Hindrik Friso grut. Dizze jonge wie de erfopfolger fan sawol de Fryske Nassaus as de Hollânske Oranjes. Yn 1747 ferfoer er nei De Haach om steedhâlder fan alle gewesten te wurden en wie Ljouwert residinsjestêd ôf.

Oan 'e ein fan de 18e iuw is der in ekonomyske delgong. Der ûntstiet in beweging dy't polityk herfoarmje woe, de patriotten. Foaroanman fan de Fryske patriotten wie Court Lambertus fan Beyma. De patriotten woenen de Prins fan Oranje fuort ha. Se wienen ûntefreden oer hege wurkleazens, de minne posysje fan de VOC, en it ferrin fan de Fjirde Ingelsk-Nederlânske Kriich. Miskien noch wichtiger wie it langstme nei mear demokrasy, ynspirearre troch de Unôfhinklikheidsferklearring fan de Feriene Steaten. It earste súkses fan de patriotten wie de erkenning fan de ûnôfhinklikheid fan de Feriene Steaten op 26 febrewaris 1782; teffens pleite Fan Beyma ek, mar omdôch, foar boargerbewapening. Fan Beyma syn politike oanfal tsjin it bewâld wie in ferbûn fan ferskate Fryske stêden. Troch dy druk gongen de Steaten fan Fryslân akkoard mei boargerbewaping. Yn Ljouwert en Dokkum waarden fuortendaliks frijkorpsen foarme neist de âlde skutterijen. Nei in besite fan de prins yn 'e hjerst fan 1785 waard de striid fûlder. Yn augustus 1787 late Fan Beyma in kûp yn de Fryske Steaten, neidat dy ferbea stipe oan Hollân te ferlienen. (It gewest Hollân waard bedrige mei in besetting troch in Pruisysk leger, omdat it gjin ferûntskuldigingen oanbiede woe nei de oanhâlding fan Wilhelmina fan Pruisen). Mei in tsiental meistanners setele Fan Beyma him yn Frjentsjer. Wylst organisearre men oanfier fan munysje fia Makkum en de ferdigening fan Frjentsjer. In fleanend legerke frijwilligers besette in oantal Fryske stêden om de ferdielde froedskippen ûnder druk te setten de Pretense Steaten te erkennen en jild binnen te krijen. De ûntknoping kaam troch de ynfal fan de Prusen op 20 septimber 1787. De Patriotten flechten út Frjentsjer (23 septimber) troch de Súdwesthoek nei Amsterdam en Frankryk. Tusken 1774 en 1781 boude Eise Eisinga it Planetarium yn Frjentsjer. Eisinga waard ferneamd as amateur astronoom, mar wie dêrneist ek in warbere patriot. Hy naam diel oan de pattriottyske opstân yn 1787 yn Frjentsjer. Neidat de patriotten flechten út Frjentsjer gie Eisinga nei Gronau yn Dútslân. Doe't de Frânsen yn 1795 Fryslân besetten, kaam er werom nei Frjentsjer en waard lid fan it provinsjaal bestjoer.

Mei de komst fan de Frânsen yn 1795 waard de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen opheft en de Bataafske Republyk stiften. Fryslân ferlear dêrtroch syn status as autonoom gewest. De patriotten kamen mei de Frânsen werom en makken diel út fan it provinsjale bestjoer. Steedhâlder Willem V flechte mei syn famylje nei Ingelân. It ferset fan de oranzjisten tsjin it bestjoer lôge op nei it ynfieren fan de boargerbewapening en tsjinstplicht yn septimber 1796. It Kollumer Oproer fan febrewaris 1797 is in hichtepunt fan ferset fan de oranzjisten tsjin it patriottysk bewâld. De oranzjisten wienen trou oan de prins fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen. De opstân fan de oranzjisten waard troch it patriottysk bewâld fûleindich delsein; 168 rebellen krigen nei it Kollumer Oproer straffen oplein. Troch in grûntwetwiziging yn 1798 hold Fryslân op te bestean as bestjoerlike ienheid. Eastergoa en Westergoa waarden mei Stêd en Lanne bestjoerlike gearfoege yn it Departemint fan de Iems, Sânwâlden waard ûnderdiel it Departemint fan de Alde Isel. Yn novimber 1799 grypt Napoleon Bonaparte de macht yn de Earste Frânske Republyk. Yn 1801 gie de Bataafske Republyk oer yn it Bataafske Gemenebest en waard it Departemint Fryslân foarme. Yn 1806 waard it Bataafske Gemenebest opheft en ferfongen troch it Keninkryk Hollân, dêr't Loadewyk Napoleon de earste kening fan waard. Nei it ferlies fan Prusen yn de Slach by Jena waard East-Fryslân yn 1807 it 11e departemint fan it Keninkryk Hollân mei Auwerk as haadstêd. Doe’t it Keninkryk Hollân oermastere waard troch Napoleon Bonaparte yn 1810 kaam der wer in nije bestjoerlike yndieling. Fryslân wie ûnderdiel wurden fan it Earste Frânske Keizerryk en krige as bestjoerlike ienheid de namme Département de Frise. De Frânske tiid yn Fryslân kaam, nei Napoleon syn mislearre fjildtocht nei Ruslân, yn 1813 ta in ein. Napoleon waard úteinlik ferslein yn de Slach by Waterloo op 13 juny 1815. Yn novimber 1813 kaam de âldste soan fan steedhâlder Willem V werom nei Nederlân en waard nei it Kongres fan Wenen yn 1815 útroppen ta kening fan de Nederlannen. Yn de Frânske tiid feroaren de steatskundige ferhâldings yn de Nederlannen gâns. De republyk waard troch de Frânsen opheft en der kaam in ienheidssteat foar yn ’t plak. Nei de Frânske tiid waard de ienheidssteat yntakt holden. Dêrtroch rekke Fryslân syn status as autonoom gewest definityf kwyt. Dêrneist krige Nederlân syn earste grûnwet, it boargelik wetboek, de boargerlike stân, de tsjinstplicht, it kadaster, efternammen, hûsnûmers, en standertmjitten en –wichten lykas de kilo, meter en liter. De eardere Republyk en de Eastenrykske Nederlannen (súdlike Nederlannen, letter België) waarden gearfoege ûnder ien sintraal regear mei in konstitusjonele monargy as bestjoersfoarm. Yn 1830 skieden de Súdlike Nederlannen har ôf; it begjin fan it Keningryk België. Yn de Frânske tiid rekke Fryslân net allinnich syn ûnôfhinklike posysje kwyt. De eigen admiraliteit en leger, en it Hof fan Fryslân holden op te bestean. De Fryske eallju rekken har foarrjochten kwyt en yn 1811 moast de ferneamde Universiteit fan Frjentsjer syn doarren slute. Doe’t de Frânsen har yn 1813 weromlutsen kaam East-Fryslân wer ûnder Prusen. Nei it Kongres fan Wenen waard East-Fryslân ûnderdiel fan it Keninkryk Hannover en waard yn 1866 wer ûnderdiel fan Prusen.

Foar de sluting fan de Universiteit fan Frjentsjer trune heechlearaar Gryksk Everwinus Wassenbergh der by syn studinten op oan om wurken fan Gysbert Japiks te bestudearjen. Stadichoan kaam der oan it begjin fan de 19e iuw mear omtinken foar de Fryske skriftekennisse. Yn 1822 ferskynde De Lape koer fen Gabe Skroar fan de bruorren Halbertsma, yn 1823 waard yn Boalsert in grut Gysbertfeest holden. It omtinken foar it eigene yn de kultuer, en benammen de literatuer, hat streekrjocht te krijen mei de ynfloed fan de Romantyk. De bruorren Halbertsma wienen diel fan in hiele generaasje fan skriuwers yn it Frysk dy’t omtrint yn dyselde jierren tweintich debutearren. Nei de Frânske tiid komt der op it kulturele mêd fernijing. Mooglik wie it sluten fan de Frjentsjerter universiteit ien fan de oarsaken dêrfan. Yn 1827 waard it Frysk Genoatskip foar Skiednis en Kultuer oprjochte. De leden fan it genoatskip kinne foaral rekkene wurde ta de hegerein en wienen net altiten de Fryske taal machtich. Boppedat kin it genoatskip sjoen wurde as in stúdzjegroep foar de Fryske skiednis. It Selskip foar Fryske Taal- en Skriftekennisse dat yn 1844 oprjochte waard, hie mear oanhing ûnder de middenstânslju, de liberale boargerij en de yntelligentsia fan doarpsdûmnys en skoalmasters. De oprjocht fan it Selskip 1844 kin sjoen wurde as it begjin fan de Fryske beweging. Yn Noard-Fryslân kin de dûmny Christian Feddersen as oprjochter fan de Fryske beweging sjoen wurde.

Nettsjinsteande de ekonomyske delgong oan 'e ein fan de 18e iuw en de hege steatsskulden út de Frânske tiid wie Fryslân yn 1820 in moderne provinsje, mei in soad lytse bedriuwen en in boerestân dy't him rjochte op eksport en hannel. Oan it begjin fan de 19e iuw waarden yn de lânbou en feanderij de heechste salarissen betelle. Dêrtroch kamen de hantsjemieren wer nei Fryslân. Fryslân moast it benammen ha fan de produksje en eksport fan suvel (bûter en tsiis), fee, jirpels en nôt. De yndustry en skipfeart, dy’t earder sa bloeiden, bleaune no benefter. Dat wie net altiten in neidiel. Nei in pear drege krisissen yn de earste helte fan de njoggentjinde iuw makke dy agraryske ekonomy nei 1850 troch de ûntwikkeling fan de suvelyndustry in geweldige bloei mei. Yn de measte doarpen waarden suvelfabriken delset. De boeren holden har hieltyd mear dwaande mei feefokkerij en de Fryske ko waard in symboal.

Yn it lêst fan de 19e iuw buorket de ekonomy yn Fryslân minder. De befolkingsûntwikkeling feroaret gâns. Yn de tiid fan de Republyk wie Fryslân, nei Hollân, it gewest mei de measte ynwenners. Nei de Frânske tiid waard Fryslân ynhelle troch provinsjes lykas Gelderlân, Noard-Brabân, Limburch en Oerisel. De direkte oarsaak foar de ekonomyske delgong wie de lânboukrisis fan de tachtiger jierren. In protte minsken wennen yn spitketen op heidefjilden en yn net-sûne ienkeamerwenten yn de stêden. 48 persint fan de Fryske befolking wenne yn sokke wenten. Yn it tiidrek 1880-1900 wienen der sa'n 10.000 lânferhuzers, de measten emigrearren nei de Feriene Steaten. 

De woartels fan de organisearre arbeidersbeweging lizze yn de súdeasthoeke fan de provinsje. De feanarbeiders dêr organisearren stakings, it saneamde 'bollejeien'. De sosjalist Ferdinand Domela Nieuwenhuis komt troch it kiesdistrikt Skoatterlân yn 1888 as earste sosjaal-demokraat yn de Twadde Keamer. Nieuwenhuis kaam út in links-religieuze tradysje en dat wie oan syn liederskip goed te fernimmen. Hy waard troch de Friezen 'ús ferlosser' neamd. Piter Jelles Troelstra wie sawol Frysk dichter as politikus dy't yn 1890 foar it sosjalisme keas. Foar gerjocht ferdigene Troelstra arbeiders en boeren. Yn 1894 wie Troelstra de oprochter fan de SDAP (Sosjaal- Demokratyske Arbeiders Partij). Troch dy oprjochting kaam der in ein oan de Friesche Volkspartij, dy't om 1890 hinne aardich sukses hie. Nieuwenhuis en Troelstra koenen de hannen lykwols net op inoar krije. Der wie striid tusken it revolusjonêre Sosjaal-Demokratysk Bûn (SDB) fan Nieuwenhuis en de parlemintêre SDAP fan Troelstra. Yn 1896 stapte de radikale tûke fan it bûn op en yn 1900 gie it SDB op yn de SDAP. Ien fan de grutste fertsjinsten fan de SDAP wie de ynfiering fan it Algemien Kiesrjocht. Yn it begjin fan de 20e iuw binne der yn de provinsje Fryslân twa grutte politike streamingen: de sosjaal-demokrasy, ferienige yn de SDAP, en de kristen-demokrasy, ferienige yn de ARP. Wat de sosjaal-demokrasy oangiet wie it gewest Fryslân fan de SDAP de grutste fan alle gewesten yn Nederlân. 

Yn de Earste Wrâldkriich waarden manlju mobilisearre foar it Nederlânske leger. Nederlân bleau de hiele kriich neutraal, mar de kriich rekke Fryslân ekonomysk wol. Hûnderten Belgyske flechtlingen waarden opnommen yn it Gaasterlân. As meast bekende Friezinne út de tiid fan de Earste Wrâldkriich kin Margaretha Geertruida Zelle neamd wurde, dy't sawat oer de hiele wrâld bekend waard mei har artystenamme Mata Hari. Hja waard yn 1917 yn Frankryk deasketten op fertinking fan spionaazje. Nei de ein fan de Earste Wrâldkriich bliuwt it ûnrêstich yn Europa. De wurkleazens wie noch heech en de Spaanske Gryp wie de oarsaak fan tûzenen deaden. Yn Ruslân hienen de kommunisten de macht oernommen. Mei de Russyske Revolúsje as foarbyld besiket besiket Piter Jelles Troelstra yn novimber 1918 in sosjalistyske revolúsje yn Nederlân fan ‘e grûn te krijen. Troelstra krige grutte stipe fan de arbeidersklasse mar it Nederlânske regear joech gjin belies en die alle war om de macht te hâlden. De sosjalistyske revolúsje dôve stadich út. De aksje waard letter it fersin fan Troelstra neamd.

Yn 1909 waard op inisjatyf fan Pim Mulier, de yn Wytmarsum berne propagandist fan it sportbeoefenjen, de earste Alvestêdetocht riden. De tocht waard doe noch organisearre troch De Friesche IJsbond. Fan de yn totaal 23 dielnimmers dy’t yn jannewaris 1909 út Ljouwert wei ôfsetten, kamen mar njoggen oan. Fjirtjin dagen letter rjochte de jonge Ljouwerter advokaat Mindert Evert Hepkema, soan fan in útjouwer fan kranten, yn de mande mei freonen de Vereniging ‘De Friesche Elf Steden’ op. Fan de earste Alvestêdetocht ôf, dy’t syn feriening yn 1912 organisearje soe, soe dy bestean út in wedstriid én in toertocht.

Al yn de 19e iuw wienen der útwiksels tusken bewegers út Noard-Fryslân en Westerlauwersk-Fryslân. Yn 1925 waard yn Jever foar it earst in Grutfrysk Kongres holden. Yn 1927 waard it twadde kongres yn Ljouwert holden. Letter naam de Fryske Rie de organisaasje fan de Ynterfryske útwiksels foar syn noed. De tiid fan it ynterbellum wie ek de bloeitiid fan de Jongfryske Mienskip, dy’t Douwe Kalma yn 1915 oprjochte nei krityk op it Selsskip 1844. It doel fan de Jongfriezen wie om mei nij elan de Fryske striid oan te gean en de Fryske literatuer op in heger peil te bringen. Mei as biedwurd Fryslân en de wrâld moast de Fryske literatuer in lykweardich plak besykje te krijen tusken de oare nasjonale literatueren. Guon fan de leden fan de Jongfryske Mienskip stribben nei Fryske autonomy, sa’t Eeltsje Boates Folkertsma yn 1930 skriuwde yn syn Selsbistjûr for Fryslân. Yn it ynterbellum waarden ek de Afûk en de Fryske Akademy oprjochte. 

As útwurking fan de beurskrach fan 1929 wienen der ek yn Fryslân tûzenen minsken sûnder wurk. Yn de saneamde krisisjierren wie ien op de fjouwer minsken langer as in jier wurkleas. It regear naam doe it beslút om de minsken sûnder wurk finansjeel te helpen. De saneamde steun wie krekt genôch om de hier fan te beteljen en ite te kinnen. Dêrfoar koenen de minsken wol twongen wurde en wurkje yn de wurkferskaffing. Foar de bou fan de Ofslútdyk tusken 1927 en 1932 waarden minsken út de wurkferskaffing ynset.
 De grutte ekonomyske depresje hie syn hichtepunt yn 1936 en kaam mei it begjin fan de Twadde Wrâldkriich ta in ein. It regear like net sterk genôch om de krisis op te lossen, wat yn oare lannen in politike ferskowing betsjutte wêrby de minsken yn ferkiezingstiid uterst links of rjochts stimden. Fan alle provinsjes yn Nederlân hie de Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging yn Fryslân it minste oantal sitten by de ferkiezings fan 1935, by de ferkiezings fan 1939 wie Fryslân de iennichste provinsje dêr't se hielendal gjin sit hellen.

De Twadde Wrâldkriich begûn mei de oarlochsferklearringen fan Grut-Brittanje en Frankryk yn 1939, nei de Dútske oanfal op Poalen. Yn de iere moarn fan 10 maaie 1940 foel it Dútske leger by syn operaasje Fall Gelb de Benelúks oan. Oer Nijeskâns, Emmen en Coevorden kamen 18.000 man Dútske soldaten opsetten de kant út fan de kop fan de Ofslútdyk. Nederlân kapitulearre fiif dagen nei de ynfal, wêrmei't de Dútske besetting fan Fryslân begûn.

Mei de ynfal fan it Dútske leger yn Nederlân flechten de ministerried en de keninginne. It lânsbestjoer - regear en parlemint - waard fergongen troch in tal Dútske funksjonarissen (Generalkommisare) ûnder lieding fan in Reichskommisar Seyss-Inquart. Der kaam gjin nij amtlik apparaat; de ministearjes en de legere oerheden fan foar de kriich koenen ûnder it besettingsbestjoer bestean bliuwe. It bestjoer op provinsjaal nivo foel sa goed as wei. De Rykskommisaris hie syn fertsjinwurdigers (Beauftragte) yn de provinsjes. De fertsjinwurdiger fan Fryslân wie de East-Fries Ross. De oerheidstsjinst foar oarder en feilichheid waard ûnder de lânlike General Kommisar für das Sicherheitswesen yn twa dielen splitst; de Sicherheitspolizei (SIPO) yn unifoarm en Sicherheitsdienst (SD) yn boarger. It provinsjaal kantoarke foar de beide tsjinsten siet yn Ljouwert oan it Saailân. Foar de kontakten mei de pleatslike polysje soarge de Ordnungspolizei, fanwege har unifoarm Grüne Polizei neamd. Foar it lânsbestjoer kaam der in Dútsk besettingsbestjoer. De legere oerheden bleaunen, útsein de provinsjes, yntakt. Yn 'e rin fan de tiid waarden de sittende boargemasters ferfongen troch NSB boargemasters. Fan it Dútske leger kamen ferskate lytsere ûnderdielen nei Fryslân. De Fleanbasis Ljouwert waard útboud ta in fleanbasis. Yn de earste oarlochsjierren wurkje party Friezen op de fleanbasis en krije in bêst lean.

It grutte nije Dútslân moast in Germaansk ryk wurde, dat steaten mei ynwenners fan in minderweardich ras oerhearske en eksploitearre. De Friezen waarden as Germanen sjoen, en as Germanen eare. Fûl tsjinstanner fan dy ideology wie de Noard-Fries Jens Emil Mungard. De Fryske beweging yn de Twadde Wrâldkriich krige yn it earstoan alle romte fan de besetter om in plakje te sykjen yn it ramt fan de Nije Oarder. As fertsjinwurdigers fan de Reichskommisar beneamden hja yn Fryslân en Grinslân minsken út East-Fryslân. Op it mêd fan taal waarden troch de Dútsers ferskillende tasizzingen dien, om de Fryske beweging mar oan de Dútske kant te krijen. Foar de Dútsers wie dat frij simpel: hja koenen de bewegingsminsken fan foaroarlochske ynterfryske kontakten. Yn de simmer fan 1940 waard troch de bestjoeren fan de Fryske Selskippen in Trijemanskip beneamd om lieding te jaan oan de Fryske beweging. It bestie út E. B. Folkertsma foar it kristlike part fan de beweging, J.J. Kalma foar it 'neutrale' en R.P. Sybesma foar it fassistyske. It Trijemanskip hold it út oant de jierwiksel 1940-41. Kalma en Folkertsma easken fan Sybesma dat er ophâlde moast fassistyske propaganda te meitsjen of oars op te stappen út it Trijemanskip. Sybesma keas foar it lêste. Yn East- en Noard-Fryslân besochten de Dútsers op oare manieren de Friezen oan har kant te krijen. Op 28 augustus 1944 joech Adolf Hitler it befel om by de Dútske Noardseekust lâns in Friesenwall te bouwen. In ferdigeningswurk mei tankfuorgen fan fiif meter breed en fjouwer meter djip, fersterke mei bunkers. Yn 1933 waard it boek 'Der Schimmelreiter' fan de Noard-Fryske nobelpriiswinner Theodor Storm ferfilme. Yn de film waard it Fries-wêzen idealisearre. Oan 'e oare kant ferbeaen de Dútsers it Noard-Frysk as ûnderwiistaal.

Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren. Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht. De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde.
 

De Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging (NSB) tocht te sintralistysk en de Ljouwerter NSB wie te stedsk. It Frysk Faksistefront en de Fryske Folkspartij wiene dêrfoaroer te Frysksinnich. Sa krige de NSB in relatyf leger persintaazje stimmen as yn oare provinsjes en wie Fryslân yn 1939 de iennichste provinsje sûnder in nasjonaal-sosjalist yn Provinsjale Steaten. Yn Noard-Fryslân wienen leden fan de Foriining for nationale Friiske iepentlik tsjin it nasjonaal-sosjalistyske rezjym. De grutte mearderheid fan de Noard-Fryske befolking en fan de East-Friezen seagen harsels as Dútske folksstam en stimden foar it begjin fan de kriich massaal foar de NSDAP. Hoewol't der net safolle stipe wie foar de nasjonaal-sosjalistyske polityk, wie der seker yn de begjinjierren gjin fûl ferset. Titus Brandsma wie ien fan lytse groep minsken dy't yn de begjinjierren fan de kriich tsjin de besetter wie. As fersetsaktiviteiten út de begjintiid kinne it sammeljen fan militêre ynformaasje neamd wurde en it útjaan fan yllegale kranten. Stadichoan ûntstie der in foarm fan ferset dat him rjochte op minsken dy't op de ien of oare manier te lijen hienen fan de besetting, lykas de eardere kommunisten. Yn de rin fan de jierren krigen fersetsgroepkes kontakt mei elkoar en ûntstiene der netwurken fan fersetsgroepen. Frijwat Joadske ûnderdûkers koenen mei dêrtroch in plak krije yn Westlauwersk-Fryslân. Yn de lêste faze fan de kriich, nei de ynvaazje yn Frankryk (july 1944), kaam der in goed organisearre fersetsbeweging fan ’e grûn, dy’t sels in aktive rol spylje koe by de help oan de Kanadeeske befrijers yn april 1945. Op 8 desimber 1944 fierde dat ferset de ferneamde oerfal op it Hûs fan Bewar yn Ljouwert út, wêrby't 51 fersetslju befrijd waarden sûnder dat der in skot lost waard. De Fryske fersetsgroepen kamen troch Britske droppings boppe Fryslân oan in wapenreau foar 3000 man. Op 13 april kaam de befrijing foar Wolvegea, Dokkum in dei dêrnei, Ljouwert waard frij op 15 april, Makkum op de 18e. De Dútske soldaten op de eilannen waarden sa't it like fergetten, op 12 juny waarden de lêste soldaten fan Skiermûntseach nei Wilhelmshaven brocht.

Nei de Twadde Wrâldkriich is Fryslân wer in provinsje fan Nederlân. Nei it ôfgean fan it Dútske legerbestjoer wurdt de bestjoerlike sitewaasje wer itselde as foar de Twadde Wrâldkriich. Dútslân wurdt yn ferskillende besettingssônes opdield; de Fryske gebieten yn Dútslân foelen tusken 1946-49 ûnder de Britske besettingssône.

Yn de earste jierren nei de Twadde Wrâldkriich moast alles wer opboud wurde wat troch de oarloch ferneatige wie. Under oaren tsjerken, treinspoaren en gebouwen moasten wer makke wurde. Boppedat waarden der jonge militêren mei ienheden as it saneamde Bataljon Fryslân nei Nederlânsk-Ynje stjoerd om diel te nimmen oan de polisjonele aksjes. De doetiidske minister-presidint Willem Drees prate sels fan vier jaar nachtmerrie as er it oer de Yndonesyske ûnôfhinklikensoarloch fan 1945-1949 hie. Neist it weropbouwen fan Nederlân en de oarloch yn Yndoneezje wie minister-presidint Willem Drees ek ferantwurdlik foar de opbou fan de fersoargingssteat. Hy hat ferskillende oansetten jûn om sosjale wetjouwing te meitsjen. Hy sette him benammen yn foar minsken sûnder wurk, de âlderen en de min betelle arbeiders.

Nei de Twadde Wrâldkriich kaam de ruilferkaveling goed op gong. It proses om stikken boerelân byinoar te krijen wie al foar de Twadde Wrâldkriich begûn, mei de Ballumer Mieden op It Amelân as earste gebiet dat ruilferkavele waard. Yn de jierren 1953-1956 waarden fierders mei in eksperimint yn De Rottefalle ynsichten opdien dy’t fierders yn de rest fan Nederlân tapast wurde soene en dy’t laten ta in ferbreding fan it ramt dêr’t ruilferkavelingen stal yn krigen. Yn de twadde helte fan de tweintichste iuw kriget it hiele ruilferkavelingsproses syn beslach, en feroartet it oansjen fan it Fryske plattelân binnen tsientallen jierren gâns.

De Fryske beweging hat nei de Twadde Wrâldkriich syn grutste bloetiid. Sa waard yn 1946 it taboe op it Frysk sprekken yn de Steaten trochbrutsen en kamen der Frysksinnigen op wichtige posysjes yn bestjoer en parse. Ferskate Friezen kamen op foar it brûken fan harren taal. Oarsom wienen der minsken dy't foarkomme moasten by de rjochter om't se Frysk skriuwden of Frysk praten. Dêr kaam hurde krityk op fan ûnder oaren de haadredakteur fan de Hearrenfeanster Koerier, Fedde Schurer. Troch syn hurde krityk moast hy ek by de rjochter foarkomme om't er de rjochterlike macht misledige hawwe soe. By it proses tsjin Schurer wie in grutte kliber folk gearkommen foar it rjochtsgebou yn Ljouwert. Ut de drokte en foaral de aksjes fan de polysje ûntstie der in opskuor. De dei fan it proses tsjin Schurer en it opskuor dat dêrby plakfûn waard bekend as Kneppelfreed, in dei dy't fan grutte betsjutting west hat foar de rjochtlike status fan it Frysk. Yn 1955 wurde meartalige skoallen tastien en fan 1956 ôf mei der yn de rjochtseal Frysk brûkt wurde. It gefoel fan grutskens en selsstannigens yn 'e maatskippij fan nei de oarloch docht ek bliken út it troch de hiele Steaten oannommen Desintralisaasjerapport fan begjin 1951.

Yn 1955 wiene by it Grinslânske doarp Slochteren grutte foarrieden ierdgas ûntdutsen. Fjouwer jier letter waard dat feit bekend makke. Dêrmei wie in grutte en rike boarne fan ryksynkomsten bleatlein. Mar omdat it ierdgas eins haadsaaklik yn de grûn fan Grinslân en nei letter bliken die ek – mar dan minder as yn Grinslân – yn Fryslân en Drinte siet, waard it gas ûnderwerp fan politike en finansjele easken fan noardlike aksjegroepen, politike partijen en bestjoerders. De lobby foar it regionale ekonomyske belang yn it ramt fan de gasjilden feroare neat oan it belied fan De Haach oangeande it ierdgas. In politike organisaasje dy't him wol mei súkses foar it regionale belang ynsette is de Fryske Nasjonale Partij dy't yn 1961 oprjochten waard en letter yn ferskillende gemeenten koalysjes oangie. 

Fryslân is benammen nei de Twadde Wrâldkriich feroare fan in gewest dat foar it grutste part agrarysk wie yn in regio dêr’t noch mar in hiele lytse minderheid syn bestean yn de lânbou fynt. Yn 1920 wurke sawat 44% fan de Fryske beropsbefolking yn de agraryske sektor, yn 1995 noch mar sa’n 7%. Tagelyk mei dy ûntjouwing is it demografysk swiertepunt fan de provinsje ferskood fan it westen nei it easten. De Bouhoeke, de Lege Midden en de Greidhoeke hiene oan de ein fan de iuw minder wurkgelegenheid as yn 1930. Dêrfoaroer waard de Wâldhoeke as wen- en wurkgebiet fan hieltyd mear belang.

Mei troch it ierdgas yn Grinslân wurdt de ekonomyske sitewaasje yn Nederlân yn de sechtiger jierren better. De geunstige ekonomyske sitewaasje fan Dútslân yn de jierren fyftich en sechtich waard as Wirtschaftswunder omskreaun. Der wurde in protte nije huzen oplevere en de minsken hawwe wer jild foar lúkse produkten. Der ûntstean nije subkultueren lykas de flowerpower yn de lette sechtiger jierren. De jongerein wie kritysk oer it gesach en makke him los fan âlde gewoanten. De útfining fan de antykonsepsjepil befoardere de seksuele revolúsje. Seks en fuortplanting waarden tenei los fan elkoar besjoen, en oer it tema seks wie net langer mear in taboe. De ferbettere ekonomyske sitewaasje, it opkommen fan de subkultueren en de seksuele revolúsje late ta de yndividualisearring. Froulju krigen dêrtroch in gruttere frijheid, mei troch de bettere foarsjennings dy't in relative finansjele ûnôfhinklikens mooglik makken. 

Yn de santiger jierren feroaret de bestjoerlike yndieling yn East-Fryslân en Noard-Fryslân. By in bestjoerlike weryndieling yn Sleeswyk-Holstein wurde op 26 april 1970 de trije bestjoerlike 'Landkreisen' Eiderstedt, Husum en Südtondern gearfoege yn it 'Kreis Nordfriesland'. It greeflike East-Fryslân foel bestjoerlik ûnder it 'Regierungsbezirk Aurich', dat de stêd Emden en de hjoeddeiske Krite Auwerk, Lier en Wittmund omfieme. Yn 1978 waard dat Regierungsbezirk gearfoege mei it nije Regierungsbezirk Weser-Iems, dat yn 2004 opheft waard.

Troch de tanimmende mobiliteit feroare de doarpsfunksje yn de twadde helte fan de 20e iuw gâns. It boek Hoe God verdween uit Jorwerd fan skriuwer Geert Mak omskriuwt dy feroarings nei de Twadde Wrâldkriich yn roman foarm. 

Ien fan de gruttere ynfrastrukturele feroaringen yn Fryslân nei de oarloch is it ferdwinen fan it skûtsje as it wichtichste transportmiddel. Yn 'e jierren fjirtich, fyftich en sechtich wurde rûnom yn Fryslân diken oanlein. Troch in bettere ynfrastruktuer koenen de minsken fierder fan hûs oan it wurk. De oanlis fan sneldiken of diken mei fjouwer rydstroken moast lykwols wachtsje, dy ynfrastrukturele projekten krigen earst yn 'e jierren tachtich en njoggentich har beslach.

Yn de jierren santich en tachtich wie der in trend dat minsken út de stêd wei in hûs sochten op it plattelân. Dêrtroch koe it wêze dat it ynwennertal fan Ljouwert sakke fan 88.668 ynwenners yn 1970 nei 84.689 ynwenners yn 1982. Yn de tachtiger en njoggentiger jierren waarden grutte wenwiken by de doarpen boud, dy't troch tsjinstanners dêrfan 'grize skimmel' neamd waarden. Earst yn 'e jierren njoggentich liket de trend 'fan de stêd nei it plattelân' ôf te nimmen. By einsluten komt Ljouwert yn 1999 wer op in ynwennertal fan 88.762 minsken, sa'n 10.000 ynwenners mear as om 1950.

  – Wikipedy hat ek in temaside oer de Skiednis fan Fryslân




#Article 25: Sport (347 words)


In sport is in fysyk spul of tinkspul, dêr't neffens in reglemint wedstriden yn spile wurde foar in kampioenskip. Dat wol net sizze dat der allinnich soksoarte wedstriden spile wurde, mar mear dat der njonken de regels fan it spul, ek de regels binne foar it organisearjen fan wedstriden.

Sport is al bekind út de klassike âldheid. Yn it bysûnder wit men dat ferskate steaten doe spullen organisearren. De ferneamdste fan dy spullen wienen de Olympyske Spullen. Yn de moderne tiid krige de ynternasjonale sport mei it opkommen fan de naasjes in grutte ympuls, wat úteinlik laat hat ta de hjoeddeiske opset mei lânskampioenskippen en wrâldkampioenskippen.

Sporten kinne nei kenmerkende hanneling yn kategoryen opdield wurde. Hjir in yndieling yn kategoryen, mei foar eltse kategory wat foarbylden:

Sporten dêr't op in formele wize by fochten wurdt:

Sporten dêr't by besocht wurdt de bal, of wat oars, yn it doel fan de tsjinstander te spyljen:

Sporten dêr't by besocht wurdt de bal sa werom te spyljen dat de tsjinstander in fout makket:

Sporten dêr't in doel rekke of helle wurde moat. In kenmerk fan dizze sporten is dat der gjin trochgeande ynteraksje is:

By dizze sporten giet it meast om it ôflizzen fan in ôfstân yn sa min mooglik tiid. It komt lykwols ek foar dat der in sa grut mooglike ôfstân yn in beskate tiid ôflein wurde moat.

Sporten dêr't op ien stuit gâns de prestaasje levere wurde moat:

Alhoewol't dizze sporten faak besibbe binne mei de doersporten is hjir de útfiering it doel:

Dizze sporten binne dwaande mei it behearskjen fan it ûnbehearskbere: in auto, in boat, in hynder. It doel kin de faasje wêze, mar ek de graasje:

Dit binne sporten dy't meast op geastlike feardigens oankommme:

Der binne ek sporten dy't opset binne as kombinaasje fan twa of mear oare sporten:

Njonken nei type hanneling wurde sporten ek op oare wizen yndield:

De sportwrâld is almeast organisearre yn sportferienings, lanlike sportferienings en wrâldsportassosjaasjes. In bysûnder plak wurdt ynnaam troch de organisaasjes fan sporteveneminten, lykas de Olympyske Spullen.

  – Wikipedy hat ek in temaside oer sport




#Article 26: Snits (gemeente) (699 words)


Snits (Nederlânsk en offisjeel: Sneek) is in eardere gemeente 'e Súdwesthoeke fan Fryslân, dy't bestie út 'e stêd Snits mei syn klokslach en (sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1984) trije doarpen, te witten: Ysbrechtum, Loaiïngea en Offenwier. De gemeente hie op 1 jannewaris 2010 in befolking fan 33.427 minsken, en besloech in oerflak fan 34,03 km², wêrfan 3,4 km² oerflaktewetter. Snits krige yn 1292 stedsrjochten, wat beskôge wurde kin as it bejin fan it gemeentlik bestjoer. Op 1 jannewaris 2011 fúzjearre de gemeente Snits mei de gemeenten Boalsert, Nijefurd, Wymbritseradiel en Wûnseradiel ta de nije gemeente Súdwest-Fryslân, wêrfan't de stêd Snits it haadplak waard.

Snits is ûntstien op in sânwâl. Mei't de Himdyk oanlein wie kaam der yn Snits in syl dêr't it wetter troch Snits de Himdyk kruse. Dy Himdyk rint hieltyd noch troch Snits, allinnich is yn de âlde binnenstêd net mear krekt te sjen wêr. Mei't de Middelsee yn de omkriten fan Snits as ferbining ferdwûn wie, waard de funksje fan de Snitser Aldfeart wichtiger. Dit is in wetter, nei gedachten in riid, dat troch de Raarderhim nei it noarden rint.

Snits krige fan 1292 ôf ien as mear stedsrjochten, of it kin ek wêze dy't it dy rjochten sels naam. It âldste stêdboek dat fan de stêd oerbleaun is, moat in kopy wêze fan in boek fan 1456, dat almeast wurdt rekkene dat Snits dat jier ien fan de Fryske stêden waard. Dit wie it begjin fan in gouden iuw as hannelsstêd. It gong sels sa goed, dat doe't de stêd yn 1492 yn konfikt kaam mei Grins, de stêd frij maklik it jild opbringe koe om in nije stedsgrêft en stedswâl oan te lizzen dy't ek om de stedsútwreidings fan dy tiid hinnen rûnen. Yn likernôch 1525 waard op de kant fan de wâl noch in stedsmuorre setten, wêrmei Snits fan dy tiid ôf de ienichste stêd mei muorren yn Fryslân wie. Yn de 19e iuw waarden de muorre en wâlen wer weihelle om't der ferlet wie fan kades. Njonken it Bolwurk is der fan de wâlen no neat mear oer. Fan de tsien poarten en oare tagongen binnen der noch twa oer: de iene is in lytse trochgong troch it Bolwurk, de oare is de sierpoarte dy't yn 1613 op de Heecheinster Piip boud is: De Snitser Wetterpoarte.

Troch it waachrjocht en it steapelrjocht is Snits al sûnt iuwen in hannelsstêd fan belang. Sa'n 40% fan alle bûter fan Fryslân waard yn Snits wage en ferhandele. De lapkepoepen Clemens en August Brenninkmeier stiften hjir yn 1841 de ferneamde kleanstring CA en ek harren kollega Stockman, dy't no grut is yn Finlân, hie hjir syn earste winkel. Sneek hat fierder stielyndustry, masinebou en in touwurkfabryk. It King-fabryk stiet yn Sneek en sûnt 1964 stiet der ek it earste Japânske fabryk yn Jeropa, Yoshida YKK út Kurobe, wat no de susterstêd fan Snits is.

It winkelsintrum fan Snits wurdt brûkt troch de hiele Súdwesthoeke en troch de wettersport fan ûnder oaren de Snitser Mar. De stêd hat ek fierders in sintrumfunksje, ûnder oaren mei twa grutte skoallemienskippen, it Bogerman en it Magister Alvinus, en mei it Antoniussikehûs.

Snits is in ferneamd wettersportsintrum, mei sa'n 130 wettersportbedriuwen en mei 13 jachthavens. Op de Snitser Mar wurdt in protte sile en sûnt 1935 wurdt dêr ek earste wike augustus de Snitswike hâlden, it grutste binnenwetter-sylevenemint fan Jeropa.

Snits is ek it plak fan wêrút de Alvestêde Fytsfjouwerdaagse organisearre wurdt, en fansels komt de Alvestêdetocht der ek by lâns. De stêd hat twa museums: it Frysk Skipfeart Museum en it Nasjonaal Modelspoarmuseum.

Op 12 novimber 2005 wie de yntocht fan Sinteklaas foar de lannelike telefyzje yn Snits.

Oer it wetter binne der ferbinings yn seis rjochtings: de Houkesleat nei de Snitser Mar en it Prinsesse Margrietkanaal, de Wâldfeart nei Wâldsein en nei Stienwyk, De Geau nei Drylts en de Súdwesthoeke, de Frjentsjerter Feart nei Frjentsjer, De Swette nei Skearnegoutum en Ljouwert en de Snitser Aldfeart nei de Raarderhim.

Op it lân hat Snits twa stasjons oan it spoar fan Ljouwert nei Starum en leit it oan de sneldyk A7 fan Noard-Hollân nei Grins. Yn 2003 waard it Houkesleat-akwadukt iepene, wêrmei no in folsleine rûnwei om Snits hinne leit.




#Article 27: 17e iuw (107 words)


De 17e iuw of santjinde iuw rûn fan 1 jannewaris 1601 oant 31 desimber 1700.

Yn de Nederlannen wie dit de Gouden Iuw, in tiid fan bloeiende hannel (VOC, WIC) en grutte foarútgong op it mêd fan 'e skiene keunsten. Teffens wie it de tiid fan 'e Tachtichjierrige Oarloch, mei Spanje. 

Foar Westerlauwersk Fryslân wie dit lykwols in minne tiid. Ferskate kearen kaam de pest nei Fryslân, en it folk wie wurch nei't it mear as in iuw troch frjemde kultueren oerhearke wie. De oarloch koste allinnich mar minsken en jild. It Frysk wie as skriuwtaal hast ferdwûn; allinnich fan Gysbert Japiks waard noch Fryske literatuer publisearre.




#Article 28: Skiednis (134 words)


De skiednis is it gehiel fan al wat bard is yn it ferline fan de minsk, en de stúdzje dêrfan.

Skiednis wurdt beskôge as in tûke fan sosjale wittenskip, om't it aksint fan de stúdzje leit op de minsklike skiednis. Lykwols, om't it grutste part fan de totale skiednis net-minsklik is, omfiemet it ek fjilden besibbe oan tûken fan wittenskippen bûten de Sosjale Wittenskip.

Fjilden fan stúdzje binnen de skiednis omfieme ûnder oaren:

Foar de stúdzje fan yn it bysûnder de skiednis fan it minskdom wurdt de tiid ferparte yn wurkbere stikken. Hjirfoar binne ferskate kriteariums, dy't ek noch wer kombinearre wurde kinne: gronology, kultuer, lokaasje en ûnderwerp. In foarbyld fan in skiedkundich mêd is dan: de Argentynske arbeidersbeweging yn in tiidrek fan transysje, 1930 - 1945.

  – Oersjoch fan Wikipedy siden oer skiednis




#Article 29: Littenseradiel (888 words)


Littenseradiel (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Littenseradeel) wie in gemeente yn it noardwestlike part fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, dy't himsels lange tiid oanpriizge mei it biedwurd it hert fan 'e Greidhoeke. De gemeente ûntstie yn 1984 út 'e fúzje fan 'e eardere gemeenten Baarderadiel en Hinnaarderadiel. Op 30 april 2017 hie Littenseradiel in befolking fan 10.746 minsken. De gemeente besloech in oerflak fan 132,64 km², wêrfan 1,9 km² oerflaktewetter. Op 1 jannewaris 2018 waard de gemeente opheft en ferdield ûnder trije buorgemeenten.

Littenseradiel lei yn it noardwesten fan Fryslân en makke diel út fan 'e Greidhoeke. De noardgrins fan 'e gemeente foel hast persiis gear mei de skieding tusken de Greidhoeke en de Bouhoeke. Littenseradiel waard yn it noarden begrinzge troch de gemeente Menameradiel, yn it noardwesten troch Frjentsjerteradiel, yn it westen en suden troch Súdwest-Fryslân en it easten troch Ljouwert. Foar 2014 hie Littenseradiel fierders yn it súdeasten in grins mei Boarnsterhim, en foar 2011 grinzge it yn it suden oan Wymbritseradiel en yn it westen oan Wûnseradiel.

Littenseradiel hie in oerflak fan yn totaal 132,64 km², wêrfan't 130,75 km² út lân bestie en 1,89 km² út oerflaktewetter. De wichtichste ferkearsier wie de provinsjale wei N359 fan Ljouwert nei Boalsert, dy't fan noardeast nei súdwest dwers troch de gemeente rûn. It lânskip fan Littenseradiel waard bepaald troch iepen greidlân mei rûnom doarpkes en buorskippen. Dy hiene har foar in grut diel ûntjûn oan 'e iggen fan 'e eardere Middelsee, dêr't de krite yn 'e dagen fan alearen troch foarme wie. De âlde opfearten nei de Swette wiene foar in part noch yntakt en hjir en dêr wiene de âlde Middelseediken noch goed werkenber. De bekendste dyk fan Littenseradiel, de Slachte, wie lykwols gjin Middelseedyk, mar in polderdyk, dy't fan Kûbaard oant Easterwierrum troch de gemeente slingere.

Der leine 29 doarpen yn Littenseradiel. It haadplak fan 'e gemeente wie Wommels, en de oare doarpen wiene: Baaium, Baard, Bears, Boazum, Britswert, Easterein, Easterlittens, Easterwierrum, Hidaard, Hilaard, Hinnaard, Húns, Iens, Itens, Jellum, Jorwert, Kûbaard, Leons, Lytsewierrum, Mantgum, Reahûs, Rien, Spannum, Waaksens, Weidum, Winsum, Wiuwert en Wjelsryp.

Fierders omfieme Littenseradiel ek noch de folgjende buorskippen: 

Littenseradiel ûntstie by de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984, doe't de eardere gemeenten Baarderadiel en Hinnaarderadiel ûnder druk fan boppenôf gearfoege waarden. Dat gie net fan herten, mei't Baarderadiel in liberale en sosjalistyske politike tradysje hie, wylst Hinnaarderadiel krekt in bolwurk fan 'e konfesjonele partijen wie.

Dat it gemeentehûs fan Hinnaarderadiel, yn Wommels, de sit fan it bestjoer fan 'e nije gemeente waard, sette yn Baarderadiel, en yn 't bysûnder yn it eardere haadplak Mantgum, in soad kwea bloed, mei't men dêr fan betinken wie dat 'dy finen fan Hinnaarderadiel' harren op snoade wize it haadplak fan 'e nije gemeente ûntfytmanne hiene. Nettsjinsteande dat wie Littenseradiel in folle better slagge produkt fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1984 as bgl. de buorgemeente Boarnsterhim, dy't fuortkaam út 'e fúzje fan Raerderhim, Idaerderadiel en Utingeradiel, mar nea in echte ienheid waard. 

Oarspronklik wie de offisjele namme fan 'e nije gemeente Littenseradeel, mar op 26 jannewaris 1985 waard dat troch de gemeenterie formeel feroare yn 'Littenseradiel'. Yn 1993 fierde Littenseradiel as trêde Fryske gemeente (nei Tytsjerksteradiel en Boarnsterhim) Fryske plaknammen yn. Yn 2007, 2010, 2011, 2012, 2013 en 2014 waard de gemeente troch it Algemeen Dagblad útroppen ta feilichste gemeente fan Nederlân.

Yn 'e jierren 2000 wie der in skoftlang sprake fan dat Littenseradiel mei Wûnseradiel en Boalsert in nije gemeente foarmje soe, mar dat plan kitste op 't lêst ôf op 'e winsk fan Littenseradiel om selsstannich te bliuwen. Dêrop sochten Wûnseradiel en Boalsert nauwere gearwurking mei gemeenten yn 'e Súdwesthoeke, mei as resultaat it ûntstean fan 'e fúzjegemeente Súdwest-Fryslân yn 2011. 

Uteinlik bliek de selsstannichheidswinsk fan Littenseradiel net hâldber. Yn juny 2013 spriek de gemeenterie him út foar de opdieling fan 'e gemeente, wêrby't in part by Súdwest-Fryslân komme soe en in oar part by Ljouwert. Fjouwer doarpen yn it noarden fan 'e gemeente krigen dêrnjonken de mooglikheid foarlein om har oan te sluten by de doe noch nammeleaze fúzjegemeente dy't yn noardwestlik Fryslân ûntstean soe, wêr't se op dêrta holden ynspraakjûnen yndie foar keazen. Sadwaande kamen op 1 jannewaris 2018, doe't Littenseradiel opheft waard, de doarpen Baard, Bears, Easterlittens, Hilaard, Húns, Jellum, Jorwert, Leons, Mantgum en Weidum by de gemeente Ljouwert te hearren. Fierders waarden Boazum, Britswert, Easterein, Easterwierrum, Hidaard, Hinnaard, Iens, Itens, Kûbaard, Lytsewierrum, Reahûs, Rien, Waaksens, Wiuwert en Wommels ûnderdiel fan Súdwest-Fryslân, wylst Baaium, Spannum, Winsum en Wjelsryp nei De Waadhoeke giene.

Littenseradiel hie sûnt syn ûntstean yn 1984 in ynwennertal dat om 'e 10.000 hinne skommele. Op 1 jannewaris 2012 hie it in befolking fan 10.925 minsken, en op 30 april 2017 wiene der 10.746 ynwenners. De befolkingstichtens bedroech doe 82,2 minsken de km². Op 1 jannewaris 2017 wie de befolking fan 'e gemeente sa oer de ûnderskate doarpen ferspraat:

De lêste boargemaster fan Littenseradiel wie Johanneke Liemburg fan 'e PvdA. Hja beklaaide dy funksje sûnt 2000, doe't se har partijgenoat Johan Oldenziel opfolge. Sûnt 2014 wiene de beide wethâlders fan Littenseradiel Marja Reijndorp fan SAM Littenseradiel en Bram Bonnema fan 'e FNP. (SAM Littenseradiel kaam yn 2009 fuort út 'e fúzje fan 'e pleatslike ôfdielings fan 'e PvdA, GrienLinks en D66.) De gemeenterie fan Littenseradiel bestie út 15 sitten. Hjirûnder de gearstalling fan 'e rie út 'e ferskillende politike partijen fan 1998 oant 2018:




#Article 30: Wommels (1223 words)


Wommels is in doarp dat sintraal yn de Fryske Greidhoeke leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It wie foarhinne it haadplak fan de gemeente Littenseradiel, en foar de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie it it haadplak fan 'e gemeente Hinnaarderadiel. Op 1 jannewaris 2018 ferlear it syn haadplakfunksje, doe't it mei in grut diel fan Littenseradiel ta de gemeente Súdwest-Fryslân kaam te hearren. Ta Wommels wurde njoggen buorskippen en útbuorrens rekkene, wêrûnder Littenserbuorren. It is in terpdoarp wêrfan't de skiednis neffens argeologyske fynsten werom giet oant yn 'e Romeinske Tiid. Letter hie it in wichtige rol yn de Fryske suvelhannel. Neffens offisjele gegevens fan 'e gemeente Littenseradiel hie Wommels yn 2016 2.233 ynwenners.

Wommels leit min ofte mear sintraal yn 'e Fryske Greidhoeke, tusken Ljouwert, Snits, Frjentsjer en Boalsert yn. Oan 'e noardwestkant rint de autowei N359 by it doarp lâns, dy't Boalsert mei Ljouwert ferbynt. Dêrby leit Wommels op likernôch in trêdepart fan 'e ôfstân tusken dy beide stêden, rekkene fan Boalsert ôf. De Slachte rint ûngefear 1 km súdwestlik by Wommels lâns.

De trochgeande diken troch it doarp binne de Hottingawei út 'e rjochting Boalsert, Burchwert, Waaksens en Kûbaard, de Walperterwei út 'e rjochting Ljouwert, Spannum en Iens en yn mindere mjitte de Van Sminialeane út 'e rjochting Easterein. De Walperterwei giet by de krusing mei de Van Sminialeane oer yn De Terp, dy't sels by de brêge oer de Boalserter Feart oergiet yn 'e Hottingawei. Dy Boalserter Feart soarget foar in wetterferbining fan Wommels mei Boalsert en mei de Frjentsjerter Feart. De Wommelser Opfeart, dy't it doarp eartiids ferbûn mei Easterein, Itens, Rien en sa fierder, is net mear befarber.

Under Wommels falt ek de útbuorren Littenserbuorren, westlik fan it eigentlike doarp. Oare útbuorrens dy't ta de himrik fan Wommels rekkene wurde, binne Braard, Britsaard, Fyns, Sippens, Swyns, Tellens, Tywert en it eardere Westerlittens.

Yn 'e noch geve terp fan Wommels is Romeinsk stienguod fûn, en yn 'e terpsoal fan 'e eardere state Stapert, no ek part fan Wommels, is bonkemateriaal opdold út 'e iere Izertiid, wat de âldste spoaren fan bewenning binne dy't ea op 'e Fryske klaai fûn binne. Troch syn sintrale lizzing op it plattelân fan 'e Greidhoeke hat Wommels nei de Midsiuwen lang in plak fan belang foar de Fryske suvelhannel west. Dêrfan tsjûgje yn Wommels noch inkele âlde tsiispakhuzen.

Wommels wie yn elts gefal fan 'e Midsiuwen ôf it haadplak fan 'e Fryske gritenij Hinnaarderadiel. Oarspronklik moat it folle lytsere doarp Hinnaard dy funksje ferfolle hawwe, en letter skynt Wommels datoangeande frijwat striid leverje moatten te hawwen mei it buordoarp Easterein, dy't it lykwols yn syn foardiel wist te beslissen. Under de Frânske Tiid wie Wommels fan 1812 oant 1816 in selsstannige gemeente, dy't op 1 oktober 1816 wer by de gritenij (sûnt 1851 gemeente) Hinnaarderadiel kaam. 

Wommels bleau dêrnei it haadplak fan Hinnaarderadiel oant dat op 1 jannewaris 1984 yn it ramt fan 'e doetiidske gemeentlike weryndieling tegearre mei de buorgemeente Baarderadiel opgie yn 'e nije gemeente Littenseradiel. Dêrby ûntstie frijwat strideraasje oer de fraach oft Wommels of Mantgum (it haadplak fan Baarderadiel) it haadplak fan 'e nije gemeente wurde moast. Neffens de folkswiisheid sa't dy yn 'e doarpen fan Littenseradiel libbet, waard it pleit dêrby yn it foardiel fan Wommels besljochte om't de gemeente Hinnaarderadiel koart foar de gemeentlike weryndieling in folslein nij gemeentehûs bouwe litten hie. Yn it 'reade' Mantgum waard dêr kweade opset yn sjoen troch 'dy finen fan Wommels', dy't sa Mantgum de status fan haadplak ûntfytmanne hiene. Dat wie in saak dy't yn Mantgum sa gefoelich lei dat de hollen der dêr tweintich jier nei de weryndieling noch altyd hjit oer te krijen wiene. Nei de nije weryndieling fan 1 jannewaris 2018, wêrby't Littenseradiel opheft waard, kaam Wommels by de gemeente Súdwest-Fryslân te hearren.

Yn 'e buorren fan it doarp stiet de Jacobitsjerke, dy't datearret út it begjin fan 'e sechstjinde iuw. Binnendoar hingje roubuorden fan 'e famyljes Sminia en Jongema. Fierders is yn Wommels oant 'e strjitte it Ald Hiem ek it museum It Tsiispakhûs fêstige, yn, sa't de namme al oanjout, in âld tsiispakhûs. Yn dit museum wurdt de suvelskiednis fan Wommels en it omlizzende gebiet beljochte.

Under sportleafhawwers is Wommels benammen bekend op fan de Freulepartij. Dat is in ferneamde en prestizjeuze keatspartij foar jonges yn 'e leeftydskategory fan 14 oant 16 jier, dy't sûnt 1903 elts jier persiis ien wike nei de PC fan Frjentsjer holden wurdt. De Freulepartij is de wichtichste keatswedstryd foar jongerein yn Fryslân. It evenemint waard oarspronklik it (ûnbeboude) part fan De Terp, yn it sintrum fan it doarp, organisearre. Dêr stiet ek noch altyd it boarstbyld fan frelle Clara Jacoba de Vos van Steenwijk, dy't jierren oanien de gouden horloazjes foar it winnende partoer beskiber stelde. De wedstryd wurdt lykwols al tsientallen jierren lang op it sportfjild efter it gemeentehûs ferkeatst.

In oar evenemint dat op jierlikse basis yn Wommels plakfynt, is it muzykfestival Slachtepop, dat op 'e terp fan 'e buorskip Littenserbuorren holden wurdt, deunby sawol de Slachtedyk as de Slachtebrêge. Ta dit barren heart ek in keatswedstryd, dy't de Wylde Nachtkeatspartij hjit. Fierders wurdt op in sneon yn 'e earste helte fan septimber yn Wommels en omkriten de Triatlon Wommels holden. Fan 2011 oant en mei 2019 fûn mids septimber yn Wommels it Greidhoek' Festival plak, in festival mei muzyk, keunst en kultuer.

It kafee It Reade Hynder stiet yn it sintrum fan Wommels op 'e trijesprong fan 'e Walperterwei, De Terp en de Van Sminialeane, mei rjocht dêrfoaroer kafetaria It Fôltsje. Wommels hat in eigen Jumbo-supermerk, oan De Terp, en ferskate oare winkels, wêrûnder in kleanboetyk en in slachterij. Ek is der in lytse biblioteek, en op it bedriuweterrein oan 'e noardkant fan it doarp is Bistedokterspraktyk It Griene Hert fêstige. It gemeentehûs fan Littenseradiel (en dêrfoar fan Hinnaarderadiel) stie ek yn 'e doarpskearn, oan 'e Keatsebaen. It doarpshûs en sealesintrum It Dielshûs is efter de supermerk te finen, oan 't Bosk. It needlijende iepenloftswimbad De Klomp, oan 'e Walperterwei, balansearret al jierrenlang op it rântsje fan it fallyt. Oan 'e súdlike râne fan it doarp is fierders it fersoargingstehûs Nij Stapert fêstige. Wenfoarm Tywerthiem is foar begelaat wenjen.

Op it mêd fan it ûnderwiis hat Wommels noch twa basisskoallen: de Iepenbiere Basisskoalle De Opslach en de Kristlike Basisskoalle It Fûnemint, dy't fuort njonkeninoar oan 'e Walperterwei steane. Fierders is der, ek oan 'e Walperterwei, mar tichter by de doarpskearn, in skoalle foar fuortset ûnderwiis, dy't yn 1920 begûn as in ULO en him letter ûntjoech ta de Kristlike Skoalle foar MAFU Nij Walpert, neamd nei in eardere state by Wommels. Dizze MAVO gie yn 1994 op yn it Bogerman Kolleezje fan Snits, en kaam doe 'Kristlike Skoallemienskip Bogerman Kolleezje, lokaasje Wommels' te hjitten. Dizze njonkenfêstiging fan it Bogerman sil yn 2018 definityf ticht gean.

Wommels hat in feriening foar Doarpsbelang dy't syn gearkomsten organisearret yn doarpshûs It Dielshûs. Der is in eigen doarpskrante dy't fan Diggelfjoer hjit. De Stifting Terplûden organisearret kulturele aktiviteiten yn feest- en muzyktinten. Der bestiet ek in kommisje foar doarpsfeesten, dy't ornaris ienris yn it jier holden wurde yn in feesttinte op De Terp. De keatsferiening fan Wommels hjit Nocht en Wille, en de pleatslike tennisferiening Boskrâne. Fierders is der ek in toanielselskip en in badmintonferiening yn it doarp.

Sjoch foar in opsomming fan alle strjitnammen yn Wommels de side: strjitten yn Wommels.




#Article 31: Hurdegaryp (709 words)


Hurdegaryp is in doarp yn  de gemeente Tytsjerksteradiel. Dwers troch it doarp rint de Grinzer Strjitwei, de dyk fan Ljouwert nei Grins. It doarp is al yn de 13e iuw of earder ûntstien, mar doe lei it al súdliker, oan de Simmerdyk.

Hurdegaryp hat likernôch 5.064 ynwenners (2006), dy't ek wol mei in skelnamme oaljekoeken neamd wurde.

It doarp hat in lange skiednis. ‘Hurdegaryp’ betsjut safolle as in hurd stik lân (hurde gea ripe). It is hurd mei't it sângrûn is, en de omlizzende greiden binne klaaigrûn. De klaai is ynklonken, it sân net en dêrom leit Hurdegaryp wat heger as de omkriten. Dêrom is't net frjemd dat al yn de midsiuwen minsken harren nei wenjen set hawwe op dit hegere stik lân. It ferhaal giet dat wynterdeis it eartiids in wiete boel wie op it lân rûnom en foaral súd fan Hurdegaryp. De Simmerdyk dy’t dêr leit hjit sa mei't it allinnich simmerdeis in goeie wei wie. As it al te mâl gong, kamen de minsken út sels Tytsjerk, mei harren kij en skiep en hinnen en sa, nei Hurdegaryp wylst hja yn Tytsjerk wiete fuotten hiene. Oft dat wier is, is net seker.

Yn ’e trettjinde iuw stie der al in tsjerke oan de Simmerwei, dêr't no de iisbaan/kanofiver leit. Dizze tsjerke is al lang lyn ôfbrutsen. Stikken dêrfan lykas stiennen en tekpannen wurde noch wol fûn yn de folkstunen op de Hurdegarypster warren, neist it fuotbalfjild fan V.V.H.. De nije tsjerke út 1712 stiet oan ’e Ryksstrjitwei.

Fan de 14e iuw ôf hat der in stins stien by Hurdegaryp, de Grovestins. Fan it gebou is neat oerbleaun, it is yn 1829 ôfbrutsen nei in brân. Hjoeddeisk stiet by it Hoeksterpaed in djoer nijbouhûs op it plak dêr't de stins stien hat. Oan fjouwer siden rint in sleat, nei alle gedachten de âlde grêft. It bouwurk hat der sawat útsjoen as de Skierstins yn Feanwâlden.

Yn 1830 waard de Swartewei út 1528 trochlutsen oant Grins. Doe hat Hurdegaryp in stopplak fan 'e postkoets krigen. It wapen fan it doarp hat dêrom in koperen posthoarn op in read-swart-reade eftergrûn, fertikaal skieden troch twa tinne wite stripen.

Hjoeddeis is Hurdegaryp foaral in grut nijboudoarp oan de binnentrochwei fan Ljouwert nei Grînslân. Foarhinne hie it fjouwer legere skoallen foar in pear tûzen ynwenners: de W.M. Oppdykskoalle, de Hindrik Algraskoalle (protestantsk, no tegearre fierder gong as CBS De Winde), en OBS Nije Winnige (no fuort) en OBS de Fûgelflecht (bestiet noch ûnder de namme OBS Hurdegaryp). De twa skoallen (CBS De Winde en OBS Hurdegaryp) húsmanje yn it nije bernsintrum It Boulân. De Oppedyk hie earst in eigen beukerskoalle: De Einekoer. It Tjalling Koopmanskolleezje is de iennichste middelbere skoalle. Hurdegaryp hat fierders in lyts winkelsintrum, de Fuormanderij. Tiisdeis en freeds wurdt dêr in lytse merke holden, oftewol tiisdei nuten en freed twa kreammen mei tsiis en fisk.

Rûnom leit in protte natoer. Sa binne der oan de noardside Japmuoi’s Kolk, it Ottema-Wiersmareservaat en de Sippenfennen, dêr't kanofard wurde kin. Boatsjes binne te hier by Dûke-Lûk yn Feanwâlsterwâl. Westlik leit it Swarte Gat, in marke mei elzeboskjes deromhinne. It wetter is helder, mei in protte fisk. Swimme en farre is net tastien, it is gefaarlik djip en ûnberekkenber troch eardere sânwinning. Besuden it doarp Hurdegaryp leit in smûk park, de saneamde ‘kanofiver’, dêr't lykwols net faak in kano is. Wol kin der tige goed reedriden wurde, mei't der beammen rûnom steane. Yn it park kin ek moai kuiere wurde en der sitte sels iisfûgels.

Yn de simmer waard jierliks oant en mei 2009 by Hurdegaryp it Wâldrockfestival hâlden, dêr't in protte minsken op ôf kamen.

Mei de oanlis fan de Sintrale As wurdt ferwachte dat it trochgeand ferkear troch Hurdegaryp ôfnimme sil.

Der is in feriening fan doarpsbelang. Hurdegaryp hat in multi-funksjoneel sintrum mei de namme It Maskelyn. It âlde doarpshûs De Schalmei is sloopt, der wurdt in húsdokterpraktyk boud. De doarpskrante Tusken Wâld en Wetter (TWW) komt sa'n tsien kear yn 't jier út. Oan de Van Weerden Poelmanstrjitte stiet buerthûs De Wissel, hjir sit ek de speel-o-teek. Foar de âlderein is der soarchsintrum Bennemastate.

Abe Bonnema syn monumintale filla waard nei syn ferstjerren it ûnderkommen fan it konsulaat-generaal fan Mauritanië.

Hast alle strjitnammen yn Hurdegaryp  binne offisjeel yn it Frysk.




#Article 32: Tytsjerksteradiel (152 words)


Tytsjerksteradiel (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Tietjerksteradeel) is in gemeente yn Fryslân east fan Ljouwert, yn De Wâlden. De gemeente hat 31.743 ynwenners (31 desimber 2018), en in oerflak fan 161,41 km², wêrfan 12 km² wetter. De gritenij Tytsjerksteradiel waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

By de grutte gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 1984 moast Tytsjerksteradiel ûnfrijwillich it rekreaasjegebiet De Griene Stjer ôfstean oan Ljouwert en it noardeastlike part fan De Alde Feanen oan Boarnsterhim.

It haadplak is Burgum, en de oare plakken yn de gemeente binne:
Aldtsjerk, Earnewâld, Eastermar, Feanwâldsterwâl (foar in part), Garyp, Gytsjerk, Hurdegaryp, Jistrum, Mûnein, Noardburgum, Oentsjerk, Ryptsjerk, Sumar, Suwâld, Tytsjerk en Wyns.

De buorskip Bartlehiem, by Aldtsjerk, bekend troch de Alvestêdetocht, heart ek foar in part ta Tytsjerksteradiel.

De gemeente brûkt sûnt 1989 Fryske plaknammen.

Op 'e grins fan Tytsjerksteradiel en Smellingerlân leit in mar fan 300 bunder, De Leien.




#Article 33: Fryslân (1990 words)


Fryslân is in provinsje fan Nederlân, en waard as sadanich oprjochte oan 'e ein fan 'e Frânske Tiid, yn 1814. De provinsje hie op 31 desimber 2018 647.784 ynwenners. It oerflak beslacht 6198,64 km², wêrfan 2849,38 km² wetter. Fryslân hat om-ende-by 350 km kust, krekt mear as de helte dêrfan op de fjouwer waadeilannen. De provinsje hat âlve stêden en sân-en-tweintich gemeenten. De provinsje is in part fan it Fryske wengebiet en om it krekte plak binnen dy gruttere regio Fryslân oan te jaan wurdt de provinsje Fryslân ek wol Westerlauwersk Fryslân neamd.

De Fryske fêstewâl wurdt yn it easten en it suden troch lân omsletten. Yn it easten troch de provinsjes Grinslân en Drinte, en yn it suden troch Oerisel en de Noardeastpolder. De Ofslútdyk ferbynt West-Fryslân yn Noard-Hollân mei de Fryske fêstewâl by it plak Surch en is de skieding tusken de Iselmar en de Waadsee. De Iselmar leit westlik/súdwestlik fan de Fryske fêstewâl en oan de west- en noardkante leit de Waadsee. De fjouwer Waadeilannen dy't by de provinsje hearre binne de natuerlike skieding tusken Waadsee en Noardsee.

It heechste punt fan de provinsje Fryslân is de 45 meter hege Fjoerboetsdún op Flylân. Op de fêstewâl is de Boskberch by Appelskea mei 27 meter it heechste punt, it djipste punt fan de provinsje is −2 meter.

It gea kin ferdield wurde yn ferskate lânskipsgebieten:

Fryslân hat in ferskaat oan natuergesichten. De Fryske marren yn, benammen de Súdwesthoeke, binne ferneamd. Yn de Stellingwerven by Appelskea binne grutte heidefjilden en stodunen te sjen, lykas yn it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld. De boskgebieten lizze benammen yn it suden en easten fan de provinsje, lykas de bosken yn de omkriten fan it Oranjewâld. De grutste natoerbehearders yn de provinsje Fryslân binne: Steatsboskbehear, Natuermonuminten en It Fryske Gea.

Fryslân bestiet sûnt 2019 út 18 gemeenten. Nei lânoerflak is Súdwest-Fryslân de grutste gemeente, dêrnei folget Opsterlân. Nei ynwennertal is de gemeente Ljouwert mei 94.131 ynwenners fierwei it grutst. De twadgrutste gemeente nei ynwennertal is sûnt 1 jannewaris 2011 de gemeente Súdwest-Fryslân, mei in ynwennertal fan 82.284 minsken.

Yn ûndersteande tabel steane alle 18 gemeenten, mei dêrefter it lânoerflak, it tal ynwenners (per 31 des. 2018), de befolkingstichtens, it trochsneed ynkommen nei ynwenners en it haadplak. Gemeenten mei in stjerke efter de namme hawwe offisjeel in Nederlânske of tuskenbeiden namme, dy't net gelyk is oan de Fryske namme.

Neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen leit Fryslân yn in sône mei in Cfb-klimaat: In myld maritym seeklimaat (mei troch de ynfloed fan de Noardsee). De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 20°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 5°C. It tal sinne-oeren yn Fryslân is 1.475 yn ’t jier.  De trochsnee reinfal beslacht sa'n 767 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e hjerst, yn de iere maitiid falt it minste reinwetter. Der binne dagen mei in soad reinwetter, mar it measte falt del as storein of lichte rein. By in stoarm kin de delslach sa grut wêze dat gemalen, pompen en ôfwetteringsynstallaasjes fan it Wetterskip Fryslân ynset wurde. Sokke stoarmen komme net faak foar. De klimaatgegevens hjirûnder binne fan it automatyske KNMI-waarstasjon yn Ljouwert. Oare automatyske waarstasjons fan de KNMI yn de provinsje Fryslân stean yn Starum, op Flylân, en op Skylge.

Tusken 400 en 200 foar Kristus setten de earste minsken har yn it gebiet nei wenjen. De minsken wennen doe op terpen. Troch de Romeinen waarden de bewenners op de terpen tusken Fly en Iems Frisii neamd. Nei it Grutte Folkeferfarren wie Fryslân in heidensk gebiet dêr't de minsken noch hieltyd op terpen wennen. Om it jier 700 hinne ferdigenet kening Redbad mei sukses it heidenske Fryslân tsjin de kristlike Franken. Nei de dea fan Redbad folget stadichwei de oermastering fan Fryslân troch de Franken. Mei de Franken komme yn de achtste iuw ferskate missionarissen nei Fryslân dy't de Friezen kerstenje wolle. Ien fan de meast ferneamde missionarissen wie Bonifatius, dy't yn 'e omkriten fan Dokkum stoarn is.

Om it jier 1100 hinne begjint de tiid fan de Fryske frijheid. De Fryske frijheid wie in útsûnderingsposysje fan Fryslân yn it feodale Jeropa fan de midsiuwen. Ut dy tiid binne Fryske rjochtsteksten en oarkonden oerlevere dy't foar it grutste part skreaun wienen yn it Aldfrysk. It konsept fan de Sân seelannen en de Upstalbeam binne twa wichtige eleminten yn de Fryske frijheid. De Sân Seelannen wienen de sân Fryske lannen dy't de Fryske frijheid dielden. De Upstalbeam wie it plak dêr't ôffurdigen út de ferskate Fryske lannen benammen yn de 14e iuw gearkamen om rjocht te sprekken en mienskiplike besluten te nimmen. De provinsje Fryslân is ûntstien út trije fan de Sân seelannen. Yn 1498 einige de striid tusken de Skieringers en Fetkeapers en it gebiet kaam ûnder Saksysk gesach. De Saksen ferkochten it gebiet yn 1515 oan de Boergondjers.

Yn de tiid fan de Sân Feriene Nederlannen waard mei it Hearlikheid Fryslân de grûnslach lein foar de lettere provinsje Fryslân. It Hearlikheid Fryslân hie fjouwer goaen: Westergoa, Eastergoa, Sânwâlden en de Alve Stêden. Haadstêd en bestjoerlik sintrum waard de stêd Ljouwert. Yn de jierren 1579-1795 wie it Hearlikheid Fryslân feitlik in autonoom gebiet mei in eigen universiteit (Universiteit fan Frjentsjer) en de Admiraliteit fan Fryslân. Yn de Frânske tiid waard de hjoeddeiske provinsje Fryslân ûnderdiel fan it Keninkryk Hollân. Nei de Frânske tiid waard Fryslân in provinsje fan it Keninkryk fan 'e Nederlannen, mar ferlear syn autonome status dy't it wol hân hie yn de tiid fan de Republyk.

De provinsje Fryslân wurdt bestjoerd fan it Provinsjehûs yn Ljouwert út troch de Provinsjale Steaten fan Fryslân en telt op it stuit 43 leden. It kolleezje fan Deputearre Steaten is op it stuit seis man machtich, foarsitter hjirfan is de Kommissaris fan de Keninginne, Arno Brok. Sûnt 2011 bestiet it kolleezje fan Fryslân út de partijen PvdA, CDA en FNP.

Yn it kolleezje fan Deputearre Steaten sitte:

It tiidrek 1880-1900 lit in stadige befolkingsoanwaaks sjen. Troch de lânboukrisis fan 1880 setten mear as 20.000 Fryske lânferhuzers nei de Feriene Steaten ta.

Op 31 desimber 2018 hie Fryslân in befolking fan 647.784 minsken. Mei in befolkingstichtens fan 193 ynwenners de km² is de provinsje Fryslân nei Drinte de tinst befolke provinsje fan Nederlân.

Neffens ferwachting sil de provinsje yn 2025 sa likernôch 657.000 ynwenners hawwe, dêrnei sil it ynwennertal nei alle wierskyn ôfnimme.

Sa likernôch de helte fan de ynwenners fan de provinsje Fryslân is kristlik. De sifers binne fan it CBS fan 2003:

Fan âlds binne der alve stêden (de Fryske Alve Stêden) yn de provinsje Fryslân. De measte fan dizze stêden lizze yn it westlik part fan Fryslân. By dizze stêden del fynt ek de Alvestêdetocht plak.

Hjirûnder in list fan de tsien grutste plakken yn Fryslân.

Boarne: Keamer fan Keaphannel (1 febrewaris 2012)

Fryslân hat tsien beskerme stedsgesichten en 46 beskerme doarpsgesichten en in beskerme gebiet.

Yn Fryslân wurdt it Westerlauwersk Frysk, it Nederlânsk en in ferskaat oan oare taalfarianten (dialekten) sprutsen.

It Frysk fan de provinsje Fryslân wurdt ek wol Westerlauwersk Frysk neamd, om sa it plak fan de Fryske taal tusken de oare Fryske talen (it Sealterfrysk en Noardfrysk) dúdlik te meitsjen. Wat mear as de helte fan de Friezen yn de provinsje Fryslân hat it Frysk as memmetaal, te witten 53,6% (2001). Mei dejingen dy't it Frysk as twadde taal geregeld brûke meirekkene, komt it tal Fryskpraters tusken de 60 en 70 persint út.  Dantumadiel is de gemeente dêr’t de measte ynwenners it Frysk as memmetaal hawwe, te witten 83,3%. Yn Harns is dat it leechst (21,6%). Sa likernôch in fearnspart fan de befolking kin, neffens eigen sizzen, 'frij aardich' Frysk skriuwe (12,1 persint goed).

De memmetaal is net itselde as de meast sprutsen taal. In soad memmetaal-sprekkers binne yn 'e rin fan har libben oerstapt op in oare taal as meast brükte. Dat jildt foar alle taalgroepen, mar it meast foar de dialekt- memmetaalsprekkers. 

Dantumadiel wie de earste Fryske gemeente dy't sawol Fryske plaknammen en strjitnammen as ek in Frysktalige gemeentenamme hat. Yn 2012 wienen der 7 gemeenten dy't offisjeel Fryske plaknammen brûke. De offisjele wetternammen binne rûnom yn de provinsje (útsein de Stellingwerven) yn it Frysk. It Frysk hat yn de Fryske steaten en yn by de Fryske gemeenten de status fan offisjele bestjoerstaal.

It Nederlânsk is de twadde offisjele taal yn de provinsje Fryslân. Ferskate media lykas de Ljouwerter Krante, it Frysk Deiblêd en GPTV brûke Nederlânsk en allinnich yn spesjale sytaten of artikels it Frysk. It Nederlânsk komt yn it ûnderwiis op it foarste plak, op trijetalige skoallen komme it Frysk en it Ingelsk dêrnjonken. Yn de haadstêd Ljouwert hie yn 1967 sa'n 28 persint fan de befolking it Nederlânsk as memmetaal, yn 1993 wie dat 46 persint.

De oare taalfarianten yn de provinsje Fryslân kinne sa yndield wurde:

It brûken fan de dialekten nimt yn de provinsje Fryslân sterk ôf. De dialekten wurde benammen noch troch de äldere ginneraasjes brûkt wylst de jongere op it Nederlânsk,oergeane, alhoewol't gauris mei in aksint.. It Oertsjongersk (Stellingwerfsk) waard yn 2011 troch 22 persint yn Weststellingwerf en troch 11 persint fan de befolking yn Eaststellingwerf praat. Yn It Bilt kin sa'n tritich persint fan de befolking Biltsk prate. In foarbyld fan it ôfnimmen fan de dialekten is de delgong fan it Stedsk yn Ljouwert. Prate yn 1967 noch 37 persint fan de Ljouwerters stedsk, yn 1993 wie dat tebekrûn oant 15 persint.

De provinsje Fryslân is foar in relatyf grut part agrarysk. Troch it agraryske karakter is de provinsje mei troch de suvelyndustry bekend wurden. De toeristyske sektor nimt ek in wichtich plak yn. Mei it Fryske Marreprojekt jout de provinsje in stimulâns oan it wettersporttoerisme yn it súdwesten en midden fan de provinsje. Foar de toeristyske sektor binne Fryske eilannen fan grut belang. De tsjinstesektor kriget foaral syn beslach yn de gruttere plakken lykas Ljouwert, It Hearrenfean en Drachten.

De beropsbefolking bestie yn 2009 út sa likernôch 300.000 minsken, dat wie doe 3,8 persint fan de Nederlânske beropsbefolking. Yn it jier 2006 wie it regionale BYP per ynwenner, neffens keapkrêft, by 105,1 persint fan trochsnee fan de 27 EU-lannen. It BYP fan de provinsje besloech € 18,9 miljard yn 2008, sa'n 3,17% it Nederlânske BYP.

Troch de provinsje hinne lizze fjouwer sneldiken: de A6, A7, A31 en A32. Yn de provinsje binne njoggen akwadukten, foar in part binne se ûnderdiel fan it Fryske Marrenprojekt.

Yn de provinsje Fryslân lizze fjouwer spoarlinen: Ljouwert-Harns, Ljouwert-Starum, Ljouwert-Grins en Ljouwert-Swol. In mooglik takomstich spoar is it spoar fan Grins nei It Hearrenfean.

De haven fan Harns is de wichtichste seehaven fan Fryslân. It Van Harinxmakanaal en it Prinses Margrietkanaal binne de wichtichste kanalen foar de grutte skipfeart. Nei de eilannen ta docht Rederij Doeksen de feartsjinst fan Harns nei Flylân en Skylge. Rederij Eigen Feartsjinst Skylge fart allinnich út Harns nei Skylge ta. De rederij Wagenborg fart fan Holwert nei It Amelân en fan Lauwerseach nei Skiermûntseach.

Foar it loftferkear binne fan belang: It Fleanfjild Drachten mei in ferhurde baan fan 950 meter en it Amelân Fleanfjild Ballum mei in gersbaan fan 998 meter. De Fleanbasis Ljouwert hat twa ferhurde banen en wurdt foar de militêre loftfeart brûkt. Op Flylân is oan de eastkant fan it eilân in lytse helikopterhaven.

Op de UNESCO-wrâlderfskiplist stean de Waadsee en it Yr. D.F. Woudagemaal.

Yn 2010 hienen de ferskate Fryske musea sa likernôch 890.000 besikers. In ferheging fan sân persint yn ferliking mei it jier 2009. Neffens Museumfederaasje Fryslân krigen de neikommende museu mear as 40.000 besikers: Natuermuseum It Amelân, Tresoar, Jopie Huisman Museum, Natoermuseum Fryslân, Eise Eisinga Planetarium, Frysk Museum/ Fersetsmuseum Fryslân en Museum Belvédère.

Op it literêre mêd wurde de measte romans dy't yn de provinsje ferskine yn it Frysk skreaun. Ferneamde Fryske skriuwers út it ferline binne: Gysbert Japiks, Joast Halbertsma, Piter Jelles Troelstra, Simke Kloosterman, Fedde Schurer, Rely Jorritsma, Obe Postma en Rink van der Velde. Nei alle niisneamde skriuwers is in literêre priis neamd.

  – Wikipedy hat ek in temaside oer de Provinsje Fryslân




#Article 34: 30 febrewaris (275 words)


Yn Sweden hie men op it ein fan de 17e iuw betocht dat men fan de Juliaanske kalinder op de Gregoriaanske kalinder oergean koe sûnder in sprong fan 11 dagen te meitsjen. Dat soe barre troch mei yngong fan 1700 gjin skrikkeldei mear te nimmen oant Sweden lyk wie mei de nije kalinder.

Mar nei't de Sweden yn 1700 de earste skrikkeldei weilitten hienen (dat wol sizze: neffens de Juliaanse kalinder), fûn men út dat it gjin dwaan wie en haw 40 jier in oare kalinder as alle oare lannen. Yn 1704 en 1708 hat men al in skrikkeldei hâlden, en yn 1712 is de Sweedske kalinder wer lyk brocht troch in twadde skrikkeldei: 30 febrewaris.

Yn de Sowjetuny hie men 1 oktober 1929 in revolúsjonêre kalinder ynfierd, mei alle moannen 30 dagen, dy't brûkt west hat oant 1 desimber 1931. Sa hie men dêr 30 febrewaris 1930 en 30 febrewaris 1931.

Men is der net wis fan hoe't de kalinder dy't Julius Caesar ynsteld hie yn it begjin opboud wie, mar it kin goed sa west hawwe dat febrewaris yn it earst 29 dagen hie. 

Doe't Augustus Octavianus, mei yngong fan it jier 8, augustus in dei langer makke; is dy dei dan by febrewaris weihelle. Mar yn dy tuskentiid moat eltse skrikkelmoanne sa ien dei mear as njoggenentweintich hân hawwe: Febrewaris mei tritich dagen.

Om't it yn it begjin noch wat skeef gong mei dy skrikkeldagen hat der dan nei alle gedachten yn 43 f.Kr., 40 f.Kr., 37 f.Kr., 34 f.Kr., 31 f.Kr., 28 f.Kr., 25 f.Kr., 22 f.Kr., 19 f.Kr., 16 f.Kr., 13 f.Kr. en 4 n.Kr. in datum 30 febrewaris west.




#Article 35: Harns (gemeente) (611 words)


Harns (Nederlânsk en offisjeel: Harlingen; Harnzersk: Harlingen) is in gemeente oan 'e noardwestlike kust fan Fryslân. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 15.766 ynwenners. Fierders hat de gemeente Harns in oerflak fan 387,67 km². Dêrfan bestiet fierwei it grutste part, 362,64 km², út oerflaktewetter, en mar 25,03 km² út lân.

De gemeente Harns leit yn it noardwesten fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, oan 'e kust fan 'e Waadsee. De haven fan Harns wurdt brûkt foar frachtoerslach en fiskerij. Ek farre dêrwei de fearboaten fan Rederij Doeksen op sawol Skylge as Flylân. Oan 'e lânkant wurdt de gemeente anno 2017 begrinzge troch de gemeente Frjentsjerteradiel yn it noarden en easten en troch Súdwest-Fryslân yn it suden. Per 1 jannewaris 2018 sil Frjentsjerteradiel lykwols opgean yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke.

De gemeente Harns beslacht in oerflak fan yn totaal 387,67 km². Dêrfan bestiet fierwei it grutste part, 362,64 km², út it diel fan it Waad dat ûnder Harns falt, en mar 25,03 km² út lân. Der lizze trije plakken yn 'e gemeente Harns: de stêd Harns, dêr't it gemeentehûs stiet, en de doarpen Mullum en Winaam. Fierders meitsje ek de buorskippen Almenum, De Blynse, Foarryp, Keningsbuert en Ungaboer diel út fan 'e gemeente.

De stêd Harns krige yn 1234 stedsrjochten (en dêrmei in eigen bestjoer), wat sjoen wurde kin as it begjin fan 'e gemeente Harns. Iuwenlang stie Harns mei de rêch nei Fryslân en it gesicht nei de see ta, en hie it net in protte op of te krijen mei syn efterlân. Fan âlds bestiet der dan ek in gruttere bining mei de Waadeilannen Skylge en Flylân as mei it Fryske fêstelân. Dat dy beide eilannen oant 1942 ta de provinsje Noard-Hollân hearden, makke de kleau tusken Harns en Fryslân noch djipper.

Oant djip yn 'e tweintichste iuw wie it sa dat de gerjochtichheid fan 'e gemeente Harns fuort bûten de Harnzer stedgrinzen einige. Pas yn 1971 krige de gemeente gebietsútwreiding yn it neidiel fan 'e buorgemeenten, wêrby't de doarpen Almenum (fan Barradiel) en it grutste part fan Mullum (fan it âlde Frjentsjerteradiel) by Harns kamen te hearren.  Almenum, dat fan âlds in wichtich plak wie, waard neitiid foar in diel ôfbrutsen sadat der nije havenfasiliteiten oanlein wurde koene. It restant ferlear de status fan doarp en waard in buorskip.

By de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 koe de gemeente Harns fierder útwreidzje en kaam it doarp Winaam, dat earder ta Barradiel heard hie, derby te hearren. Fierders krige Harns der doe oan 'e eastkant ek in grutte stripe plattelânby  mei it eastlike part fan Mullum, in gebiet dat earder ta de âlde gemeente Frjentsjerteradiel heard hie.

Yn 'e jierren 2010 wie der lange tiid sprake fan dat Harns mei It Bilt, Frjentsjerteradiel, Menameradiel en in stikmannich doarpen fan Littenseradiel opgean soe yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke, dy't op 1 jannewaris 2018 ûntstiet. Uteinlik besleat de gemeenterie fan Harns dêr lykwols fan ôf te sjen en selsstannich te bliuwen, net yn it lêste plak om't it dúdlik wie dat it gemeentehûs fan 'e nije gemeente yn Frjentsjer komme soe, wat foar in protte Harnzers min te ferkropjen wie mei it each op 'e tradisjonele rivaliteit tusken de beide stêden. Koartsein woe Harns gjin Franeker an see wurde.

Yn 'e gemeente Harns wurdt njonken Frysk en Nederlânsk ek Stedsk sprutsen, nammentlik it Harnzerske dialekt. Simmerdeis wurde de Harnzer Fiskerijdagen holden, mei aktiviteiten as tobbedûnsjen, wrikken en foarstellings fan poadiumkeunsten. 

Op 30 april 2017 hie de gemeente Harns in befolking fan 15.848 minsken, mei in befolkingstichtens fan 633,2 de km². Fan 'e ynwenners wennen op 1 jannewaris 2004 14.450 yn 'e stêd Harns, 510 yn Mullum en 380 yn Winaam.




#Article 36: Frysk folksliet (575 words)


It Fryske folksliet is it liet De Alde Friezen, skreaun troch Eeltsje Halbertsma, en bewurke troch Jacobus van Loon. De meldije fan it liet is fan Vom hoh'n Olymp, troch Heinrich Christian Schnoor.

It liet is yn 1876 opnaam yn de earste printinge fan It Lieteboek, letter Frysk Lieteboek. Jacobus fan Loon wie ien fan de redakteuren fan It Lietboek, en hy brocht it tal fan fersen werom fan sân nei fjouwer. It earste en it lêste fers binne oernaam hast sa't Halbertsma se skreaun hie, mar dêr tuskenyn binne mar twa oare fersen opnaam; oanpaste ferzjes fan it sechde en fyfte fers. It is dizze ferzje dy't al gau populêr wurden is, en no as it Frysk Folksliet beskôge wurdt.

Halbertsma/Van Loon

Frysk bloed tsjoch op! Wol no ris brûze en siede,
en bûnzje troch ús ieren om!
Flean op! Wy sjonge it bêste lân fan d'ierde,
it Fryske lân fol eare en rom.

Klink dan en daverje fier yn it rûn
Dyn âlde eare, o Fryske grûn! (2x)

Hoe ek fan oermacht, need en see betrutsen,
oerâlde, leave Fryske grûn,
Nea waard dy fêste, taaie bân ferbrutsen,
dy't Friezen oan har lân ferbûn.

Klink dan ... (2x)

Fan bûgjen frjemd, bleau by 't âld folk yn eare,
syn namme en taal, syn frije sin;
Syn wurd wie wet; rjocht, sljocht en trou syn leare,
en twang, fan wa ek, stie it tsjin.

Klink dan ... (2x)

Trochloftich folk fan dizze âlde namme,
wês jimmer op dy âlders grut!
Bliuw ivich fan dy grize, hege stamme.
In grien, in krêftich bloeiend leat!

Klink dan en daverje fier yn it rûn
Dyn âlde eare, o Fryske grûn! (2x)

Frysk bloed, tsjoch op! Wol nou'ris broeze ind siede,
Ind bonsje throch myn ieren om.
Flean op! Ik sjong it baeste lacirc;n fenn' ierde;
It Frysce lacirc;n fol ear ind rom.
Klink den, in dawerje fier yn it roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.

Ompolske fen it heage sacirc;lte wetter,
Forthroppe op ien terp oaf stins,
Hien' d'acirc;lde Friezen yn de wracirc;ld net better.
Hjar lacirc;n ind frydom wier hjar winsk.
Klink den, ind dawerje fier yn it roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.

Frjemd fen it jok fen frjemde hearen,
Faek earm, mar dochs sterk ind fry,
Hoe de acirc;lde Fries stacirc;nfaest by syn menearen.
Hy wier ien Fries, ien Fries stoar hy.
Klink den, ind dawerje fier yn it roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.

Throch waer ind wyn, tsjin need ind dea to striden.
Mei 't gleaune swird yn d'icirc;s'ren hacirc;n,
Wier wille yn dy fromme ticirc;den,
Wier 't foaacute;r de frydom fen hjar lacirc;n.
Klink den, ind dawerje fier yn it roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.

Fen buwchjen frjemd, ind fy fen ljeawe wirden,
Wier rjocht ind sljocht hjar her tind sin.
Hja beane om neat, mar mei de bleate swirden
Soen's' alle thwang ind oerlaest jin.
Klink den, ind dawerje fier yn it roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.

Sa faek throch stoaacute;rm yn djippe seacute; beditsen,
Oeracirc;lde ljeawe Frysce groun,
Waerd noait dy taye bacirc;n forbritsen,
Dy Friezen oan hjar lacirc;n forbuwn.
Klink den, ind dawerje fier yn it roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.

Throchloftich folk fen dizze acirc;lde namme,
Waes jimmer op dy acirc;lders great.
Bljou icirc;wich fen dy grize heage stamme
Ien grien, ien kreftich doerjend leat.
Klink den, ind dawerje fier yn 't roun
Dyn acirc;lde eare, o Frysce groun.




#Article 37: Fryske stêden (131 words)


Der binne fan âlds alve Fryske stêden yn Westerlauwersk Fryslân. De measte dêrfan binne ûntstien, net troch't se stêdsrjochten fan in hear krigen, mar trochdat it omlizzende lân harren as stêden erkend hat. Meidat de measte hannel earder mei it westen plakfûn en dêr ek de bêste ferbiningen mei see wiene, lizze de measte stêden yn it westen fan de provinsje; mar twa lizze eastlik fan de eardere Middelsee ().

Yn sân fan de alve stêden wurdt neist it Frysk in eigen dialekt sprutsen, nammentlik it Stedsk. Dizze sân dialekten binne:

As it sterk iis is, wurdt winters de ferneamde Alvestêdetocht op redens hâlden. Dêrneist wurdt de Alvestêdetocht yn organisearre ferbân noch op ferskate oare wizen ôflein, de Kuier- en Fyts-alvestêdetochten binne dêr de bekendste fan.

De stêden fan it kertier:




#Article 38: Augustus (100 words)


Augustus is de achtste moanne yn it jier, foar de Gregoriaanske kalinder, en hat 31 dagen. De moanne is neamd nei de Romeinske keizer Augustus Oktavianus.

Nei sizzen hat de keizer dizze moanne sels keazen, om't Kleopatra yn dizze moanne ferstoarn wie. Foar syn tiid wie dizze moanne Sextilis, Latynsk foar sechde, om't it eartiids de sechde moanne wie. It wie doe in moanne mei 30 dagen, mar Augustus woe net dat syn moanne koarter wie as Julius Caesar syn moanne, july, en sa binne der twa moannen mei 31 dagen nei-elkoar kaam.

In oare namme foar augustus is Rispmoanne.




#Article 39: Gregoriaanske kalinder (733 words)


De Gregoriaanske kalinder is de kalinder dy't op it stuit brûkt wurdt yn de westerske wrâld.

De Gregoriaanske kalinder is in oanpassing fan de Juliaanske kalinder, om't dy oer de rin fan in milennium sa'n 7,8 dagen te lang duorre. De ferbettering fan paus Gregorius XIII, op rie fan Lilio en oaren, wie dat in iuw-jier gjin skrikkeljier is, útsein as it dield wurde kin troch 400. Dit is noch net perfekt, en men hat dan ek alris útsteld om elts jier dat troch 4000 dield wurde kin ek gjin skrikkeljier te meitsjen, mar eins is it sa dat men der net wis fan is dat oer sa'n lange tiid it sinnejier altyd likelang bliuwe sil.

De Gregoriaanske kalinder is 24 febrewaris 1582, mei de bul Inter gravissimas, troch Gregorius XIII ynsteld. Dat woe net sizze dat dizze tiidrekkening ek oeral daalks ynfierd waard. Ien fan de problemen wie dat by it ynfieren ek de ôfwiking oant dan ta wer goedmakke wurde moast. Mar by de oanpassings hat wis ek it ferskil tusken Katoliken en de Protestanten meispile. Sa wurdt yn it beslút fan de Steaten fan Fryslân ek net sprutsen fan it ynfieren fan de Gregoriaanske kalinder, mar fan it ynfieren fan de ferbettere Juliaanske kalinder. 

De measte katolike lannen hawwe de kalinder daalk ynfierd, wêrby op tongersdei 4 oktober 1582 freed 15 oktober 1582 folge. Mar oare lannen hawwe langer wachte om't se eins net oan dy nuvere oergong yn de kalinder woenen. De súdlike en westlike Nederlannen wienen der fluch by; in part die it al yn 1582, en de rest, lykas West-Fryslân, gong fan 1 jannewaris 1583 nei 11 jannewaris 1583. Mar de noard-eastlike, wêrûnder Fryslân, binne pas fan 31 desimber 1700 op 12 jannewaris 1701 oergongen, útsein de Grinzer Ommelannen dy't pas yn 1711 oergongen binne. Dizze oergong fan alve dagen hat de oarsaak west fan it ûntstean fan dagen as Alde Maaie en Ald Alderheljen.

Mar yn de Sowjetuny hat de oergong noch yngripender west. De Sovjetuny gong yn 1918 oer, koart nei de Russyske revolúsje. Doe wie it ferskil fansels noch grutter wurden. Nei 31 jannewaris 1918 kaam dêrom 14 febrewaris, sa't 13 dagen ynhelle wienen. Om't de revolúsje op 25 oktober 1917 wie, skode de jierdei dêrfan ek troch. Sa komt it dat de Oktober-revolúsje yn novimber fierd waard. 

It lêste lân dat de Gregoriaanske kalinder ynfierde wie Grikelân, yn 1924. Mar yn in part fan de Otterdokse tsjerken wurdt foar de tsjerke-kalinder hieltyd noch mei de Juliaanske kalinder rekkene.

Tusken 1583 en 1700 brûkten Fryslân en Hollân ferskillende kalinders. De Fryske steedhâlder Willem Freark, dy't ek geregeldwei nei De Haach moast, hold yn syn deiboeken beide datums oan, bygelyks yn 1643:
Den 23 april/3 maij ginck ick uyt Vrieslandt oover Bolswert, Worckum ende quam dien avont tegens wint noch tot Enckhuysen om half achten ende nam strackx een waghen ende voer nae Alckmaer ……
Fiif jier letter einige de Tachtichjierrige oarloch. De Steaten fan Fryslân lieten in tinkstien foar de frede fan Munster meitsje, mei  de wichtichste datums der op, yn âlde en nije styl. Oer de tekst fan it fredesferdrach wie yn jannewaris 1648 oerienstimming berikt. Yn Fryslân stie de kalinder op 20 jannewaris, yn Hollân op 30 jannewaris. Itselde ferskil wie der by de datums fan it offisjeel goedkarren fan it ferdrach en fan de spektakulêre feesterijen. De Steaten pleatsten de tinkstien tsjin de gevel fan har gearkomsteplak, it Lânskipshûs yn Ljouwert. (Tsjintwurdich sit de stien yn it koar fan de Grutte of Jakobinertsjerke.)

Wa't gjin dûbele boekhâlding fiere woe moast mei klam neame hokker datum hy brûkte: âlde of nije styl. In foarbyld dêrfan stiet op de gevelstien yn de muorre fan it eardere Blau Weeshûs yn de Dykstrjitte yn Frjentsjer. Op 6 jannewaris 1665 sakke prins Jehan Maurits fan Nassau-Siegen mei in diel fan syn gefolch troch de houten brêge yn de Dykstrjitte. Hy wie in neef fan de Fryske steedhâlder Willem Frederik, dy't op 31 oktober 1664 ferstoarn wie. Johan Maurits hie de bysetting fan de steedhâlder yn de Jacobinertsjerke op 25 desimber 1664 bywenne. De trije hjir neamde datums binne nije styl. De bysetting fan de steedhâlder wie dus foar de Friezen net op earste krystdei, want foar harren wie it pas 15 desimber âlde styl. Jehan Maurits bleau dêrnei noch yn Ljouwert om dêr de Fryske krystdagen mei te meitsjen, want dy wiene yn Hollân al foarby.




#Article 40: Boalsert (gemeente) (174 words)


Boalsert (Nederlânsk en offisjeel: Bolsward) is in eardere gemeente yn it westlike part fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. Dizze gemeente omfieme inkeld de stêd Boalsert mei syn histoaryske klokslach. De gemeente hie op 1 jannewaris 2010 in befolking fan 9.916 minsken, en besloech in oerflak fan 9,42 km², wêrfan 0,3 km² wetter. 

De stêd Boalsert krige yn 1455 stedsrjochten, wat beskôge wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer. It wie ien fan 'e Hânzestêden, sa't noch oan 'e flagge te sjen is.

De gemeentlike weryndieling fan 1984 gie oan Boalsert foarby om't de gemeente doe krekt omtrint it minimumoantal fan 10.000 ynwenners hie. Op 1 jannewaris 2011 gie de gemeente Boalsert lykwols by in nije gemeentlike weryndieling yn 'e mande mei de gemeenten Nijefurd, Snits, Wymbritseradiel en Wûnseradiel op yn 'e nije fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

Yn Boalsert waard njonken Frysk en Nederlânsk ek in Stedsk dialekt sprutsen, it Boalsertersk.

Tsjintwurdich fynt yn Boalsert de start plak fan 'e Alvestêdetocht op de fyts. Fierders stiet de stêd bekend om û.m. de Heamieldagen en Bolletongersdei.




#Article 41: It Hearrenfean (gemeente) (472 words)


It Hearrenfean (Nederlânsk en offisjeel: Heerenveen, Stellingwerfsk: et Vene) is in gemeente yn it suden fan Fryslân, mei 50.260 ynwenners (31 desimber 2018), wêrfan 30.200 yn it flek It Hearrenfean sels (1 jannewaris 2017). It hat in gebiet fan 187,76 km², wêrfan 6,9 km² wetter. 

Fan 1 jannewaris 1812 oant 1 oktober 1816 bestie der ek in gemeente (eins in mairie) It Hearrenfean, dy't lykwols inkeld de plakken It Hearrenfean en Terbant en de buorskip It Mar omfieme. Yn 1816 waarden de gritenijen Aenjewier en Skoatterlân weroprjochte, dy't foar 1812 ek bestiene en har oarsprong fûnen yn 'e Midsiuwen. Yn 1851 waarden dy beide gritenijen omfoarme ta gemeenten.

Yn 1934 waard de gemeente It Hearrefean foarme troch de fúzje fan Aenjewier en Skoatterlân, wêrby't ek in lyts diel fan Haskerlân tafoege waard, eastlik fan it hjoeddeiske Nijehaske. De trije neamde gemeenten foarmen oant doe ta in trijegemeentepunt yn it plak It Hearrenfean, wat al lange tiid in obstakel foar de pleatslike ûntjouwing wie.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 ferlear It Hearrenfean it doarp Nijbrêge oan 'e nije gemeente Skarsterlân. Yn 2014 fûn der op 'e nij in gemeentlike weryndieling plak. Op 1 jannewaris fan dat jier waard de (âlde) gemeente It Hearrenfean wetlik sjoen opheft, wylst dêr mei-iens in nije gemeente It Hearrenfean foar yn 't plak kaam. De nije gemeente kombinearre it grûngebiet fan 'e âlde gemeente mei de doarpen Nijbrêge en Haskerdiken fan it ophefte Skarsterlân en de doarpen Akkrum, Aldeboarn en Nes fan it krektlyk ophefte Boarnsterhim. Dêrmei waard it grûngebiet útwreide fan 140,2 km² nei 187,76 km².

It haadplak fan de gemeente is It Hearrenfean, en de oare plakken yn de gemeente binne: Akkrum, Aldeboarn, Aldhoarne, Aldskoat, Bontebok, Gersleat, Haskerdiken, Hoarnstersweach, Jobbegea, Ketlik, De Knipe, Lúnbert, Nes, Mildaam, Nijbrêge, Nijhoarne, Nijskoat, It Oranjewâld, Terbant en Tsjalbert.

Yn 1934 waard Oenemastate gemeentehûs fan It Hearrenfean en yn 1952 waard dit Crackstate. Yn de 1990-er jierren folge nijbou, dat ferbûn waard mei Crackstate. Yn 2007 is it gemeentehûs ferboud.

It flek Hearrenfean is yn 1551 ûntstien op it plak dêr't de Skoatterlânske Kompanjonsfeart krúst waard troch de wei nei Oerisel, de wei fan Ljouwert nei Swol. It is woeksen troch it belang fan de feanwinning. Mar hjoed de dei is it faaks it meast ferneamd troch iisstadion Thialf en SK It Hearrenfean mei it Abe Lenstra stadion, dat diel útmakket fan Sportstêd It Hearrenfean.

Yn de gemeente It Hearrenfean wurdt benammen Frysk sprutsen. Fan âlds út waard der yn it eastlike part fan de gemeente, yn de doarpen Hoarnstersweach en Jobbegea ek Stellingwerfsk sprutsen. Mar hjoed de dei hat noch mar 2% fan de befolking it Stellingwersk as memmetaal. Dêrnjonken hat 53% it Frysk as memmetaal en 38% it Nederlânsk. Stedsk wurdt troch 4% fan de minsken sprutsen wylst 3% fan de ynwenners in útlânske taal as memmetaal hat.




#Article 42: Romeinen (171 words)


De Romeinen wienen in folk dat libbe yn Itaalje, sawat yn it milennium om Kristus hinne. Oan it begjin fan ús jiertelling hawwe se in keizerryk opboud dat de hiele Middellânske See en grutte parten fan Europa omfieme hat.

Yn dy tiid hawwe se ek de Friezen moete, en yn dy tiid, doe't de grins fan harren ryk by de Ryn lâns rûn, hawwe de súdlikste stammen, dy't troch de Romeinen Frisiavones neamd waarden, part fan it Romeinske ryk west. De Romeinen hawwe ek in part fan Grut-Brittanje behearske, en guon fan de Frisiavones hawwe yn harren tsjinst dêr ek west.

De Romeinen hawwe ek de noardlikere Friezen, dy't se Frisii neamden, betwongen, mar se hawwe harren gjin fêst part fan it ryk makke. Se hienen, sa't liket, net sa folle op mei in gebiet dat, sa't sy it seagen, twa kear deis lân en twa kear deis see waard.

Yn de 3e iuw binne de Romeinen hieltyd mear gebiet kwytrekke, oant it lêste stik 476 troch de Germanen oerweldige is.




#Article 43: Sjoerd de Vries (byldzjend keunstner) (400 words)


Sjoerd de Vries (Aldehaske, 9 novimber 1941 - Ljouwert, 7 jannewaris 2020) wie in Frysk byldzjend keunstner.

De Vries hat syn jongesjierren yn Aldehaske trochbrocht. Nei de ambachtsskoalle gie er in blauwe moandei nei keunstakademy Minerva yn Grins, mar wie dêr min yn te passen. Werom yn Aldehaske arbeide er as hûsskilder, molkkontroleur en lânarbeider om troch de tiid te kommen. Yn syn jeugd wie de Vries ek in betûft hurdrinner en reedrider. Yn de fyftiger jierren kaam De Vries yn kontakt mei de autodidaktyske skilder Boele Bregman en de naïve skilder Jentsje van der Sloot. Yn 1963 ferhuze er nei Ljouwert, dêr't er noch altyd wennet. De earste eksposysje fan syn wurk yn 1962 brocht him erkenning. Letter folgen solotentoanstellingen yn it Singer Museum yn Laren (1996) en it Gemeentemuseum De Haach (2003). Yn 1964 boaske er en krige yn 1970 in dochter.

Wilens wie De Vries in stûf drinker en oanhelle mei depresjes. Nei in sikehûsopname yn 1990 waard er better en joech er de drank oer. De Vries joech yn de jierren njoggentich les oan de Frije Akademy yn Ljouwert.

De Vries syn 'hannelsmerk' is de mingde technyk dy't er foar syn wurk brûkt: âld karton mei bonkelym tusken de lagen dat er ynsneit, bewurket mei in strykizer, beskildert (mei oaljeferve), op 'e nij mei it mes bewurket, ensfh.

Fan 1991 ôf hie er syn atelier yn de Muntflat op It Hearrenfean dat er  wol syn 'laboratorium' neamde.
De Deelen, neffens de Vries 'de ûnderkant fan de Himalaya' is ien fan syn favoarite ûnderwerpen. Fierder is er bekend fan syn (sels-)portretten. Syn wurk is ûnder oaren te sjen yn Museum Belvédère op It Oranjewâld.

Yn it ramt fan de BKR skilderde De Vries yn 1971 fanwege de gemeente Ljouwert portretten fan trije boargemasters fan nei de oarloch: mr. Adriaan Anne Marie van der Meulen (1946-1966), Wim Harmsma (1966-1967) en Johannes Brandsma (1967-1983). Dat jier ûntstie der rebûlje oer in portret dat de Vries fan âld-boargemaster Van der Meulen makke hie. Van der Meulen fûn dat it skilderij net goed like, syn earen soene te grut ôfbylde wêze. Fia de rjochter twong er in eksposysjeferbod foar it portret ôf oant tsien jier nei syn ferstjerren. Op freed 24 oktober 2003 rûn dat ultimatum ôf en waard it portret tentoansteld yn it Frysk Museum.

De Vries wie jierren oanhelle mei COPD. Hy stoar yn de âldens fan 78 jier.




#Article 44: Jopie Huisman (151 words)


Jotje (Jopie) Huisman (Warkum, 18 oktober 1922 - dêre, 29 septimber 2000) wie skilder, foddeman en âldizerkeapman.

Hy wie jongste fan sân bern, heit wie boere-arbeider en syn mem hie in manifakturewinkeltsje. Nei de ambachtsskoalle wurke er oant 1950 benammen as skilder yn in Warkumer ierdewurkfabryk. Fan jongs ôf oan tekene Jopie Huisman in soad fan wat er om him hinne seach en wat him rekke. Portretten út syn jonge jierren toane foaral syn famylje. Letter tekene er ek stedsgenoaten út Warkum. It binne nea de pommeranten fan de stêd, mar altiten de gewoane man dy't syn belangstelling hawwe. As realistysk skilder besocht er altyd de emoasjes fan gewoane dingen en minsken wer te jaan. Hy wie autodidakt. Skilderijen ferkeapje woe er net: 'In bern ferkeapje jo dochs ek net'.   

Yn 1986 is yn syn berteplak it Jopie Huisman Museum iepene dat sûnt dy tiid mear as 1,5 miljoen besikers luts.   




#Article 45: Middelsee (326 words)


De Middelsee , ek wol Bordine neamd, wie yn de Midsiuwen in seeëarm dy't de ôfskieding foarme tusken Westergoa en Eastergoa. De Middelsee kaam hast sa súdlik as Snits, dat begûn is op de himdyk fan de Middelsee. De seeëarm bestie út twa stikken. De wide mûning fan de Boarn, dêr't it tij it frij hie, rûn op de hichte fan Raerd noardwerts oant foarby Ljouwert.

Nei it westen bestie der fan Raerd ôf in ferbining mei it Fly, foarby Snits en Boalsert fia de Marne. Doe't de Marne ôfdamme waard begûn de westlike kom ticht te slibjen wêrnei't dy by parten ynpoldere waard. Nijlân wurdt al yn 1230 as doarp neamd. Koart foar 1199 hie Skearnegoutum noch bot te lijen fan de see. By dy ramp moat gâns in delsetting weispield wêzen, dêr't de spoaren fan yn de Snitser Stedsfinne weromfûn waarden doe't dy bouryp makke waarden.

Yn de rin fan 'e tiid is de Middelsee hieltiid fierder tichtslike; de gebieten dy't sa ûntstienen, waarden de Nije lannen neamd. Njonken it doarp Nijlân binne der ek ferskate doarpen dêr't it part dat ea Middelsee west hat noch it Nijlân hjit. Dat it giet om nij lân is noch te sjen oan it lytse tal doarpen yn it gebiet fan de eardere Middelsee, de fruchtbere seeklaai is foar fierwei it grutste part as weidlân yn gebrûk naam.

De skieding tusken Eastergoa en Westergoa wurdt yn it ynpoldere lân foarme troch de Swette. As feart rint dy tsjintwurdich fan Snits nei Ljouwert, mar de oarspronklike skieding rûn troch oant it begjin fan it Bilt oan ta.

Tsjin de 15e iuw wie de Middelsee net oars mear as in grutte trachterfoarm yn de Fryske noardkust. Fan de 16e iuw ôf, is út it ynpolderjen fan dy trachter it Bilt woeksen, dat no hiel de mûning fan de Middelsee follet.

De namme Middelsee wurdt sûnt 1 desimber 2005 ek brûkt foar it Middelseeferbân.

Bordaa, Borndiep, Boerdiep, Bordena as Bordine.




#Article 46: Gysbert Japiks (1497 words)


Gysbert Japiks (Boalsert, 1603 - dêre, 1666) wie in Frysk skriuwer, dichter, taalgelearde, skoalmaster en foarsjonger. Hy is ferneamd wurden troch syn dichtwurk. Japiks libbet op de grins fan renêssânse en barok en dy oergong is ek yn syn wurk te merkbiten. Hy ûntwikkele nei it ferfal fan de Aldfryske taaltradysje in nije Fryske kultuertaal. Dêryn skoep er sawol proaza as poëzij. Syn fersen skreau er – lykas yn dy perioade gebrûklik – foaral om sjonge te kinnen. By syn libben waard de Fryske tsjerne útjûn, twa jier nei syn dea ferskynt syn samle wurk yn de Fryske Rymlerye.

De famyljenamme fan Gysbert Japiks wie Hol(c)kema. Gysbert brûkte syn famyljenamme net sa faak, oaren nei him likemin. It gefolch is dat it patronymikum (famyljenamme wurdt ôflaat fan de namme fan de heit) Japiks meastentiids as famyljenamme brûkt wurdt. Dêrtroch binne der yn ‘e rin fan de skiednis trije gongbere farianten ûntstien. De skriuwwize ‘Japicx’ komt fan de ûndertekening dy’t Gysbert brûkte yn de brieven oan syn freon Symen Abbes Gabbema. Dy brieven binne opnommen yn de Rymlerye-edysjes fan 1681 en 1684. Om’t de ‘x’ neffens de Fryske staveringsregels net of amper brûkt wurdt (ek net by nammen), is de skriuwwize ‘Japiks’ ûntstien. Dy skriuwwize is ek brûkt op it titelblêd fan de Friesche Rymlerye.

Oant 1989 wienen de farianten ‘Jacobs’ en ‘Japiks’ gongber, mar nei’t Philippus Breuker mei de publikaasje fan syn proefskrift de tredde fariant wer ynfierde, waard oan ‘Japicx’ opnij de foarkar jûn. Foar de  ‘Gysbert Japicxpriis’ hat de provinsje Fryslân konsekwint de –cx skriuwwize brûkt. Deselde offisjele skriuwwize is ek oernommen troch it Gysbert Japicxhûs.

Gysbert Japicx waard berne yn 1603 oan de Wipstrjitte yn Boalsert as soan fan Ancke Willems en Jacob Gysberts. Syn âlden trouden yn 1602 en Gysbert is nei alle gedachten de âldste fan de fiif bern dy't se krigen. De famylje makke diel út fan de foarname Boalserter boargerij. 

Doe’t tusken 1614 en 1616 it ferneamde stedhûs fan Boalsert boud waard, wie Jacob Gysberts de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal. Ferneamder is er lykwols om syn wurk yn de polityk en tsjerke fan Boalsert. Hy hat alle tsjerklike funksjes hân dy’t der foar oaren as dûmnys wienen, lykas diaken en âlderling. Yn de tritiger jierren kaam er yn it stedsbestjoer en waard yn 1640 foar twa jier boargemaster fan Boalsert. 

Nei de legere skoalle folge de jonge Gysbert de Latynske skoalle en learde ta skoalmaster. Nei syn stúdzje kaam er ynearsten by syn heit op kantoar, mar yn 1625 waard er beneamd as master yn Wytmarsum, dêr’t er tsien jier bleau. Dêrnei hat er nei alle gedachten koart yn Bitgum oan it wurk west, om fan 1637 oant syn dea as stedsskoalmaster en -foarsjonger yn Boalsert te wurkjen. Japiks troud yn 1636 mei de Ljouwerter notarisdochter Sijke Salves Nicolai. 

Gysbert Japiks hie al jong niget oan literatuer. Syn earste Fryske wurk is datearre op 1639, mar it is oannimlik dat er foar dy tiid ek al yn oare talen dichte hat. Gysbert Japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it Frysk, Latyn, Nederlânsk en Frânsk yn gebrûk. Wêrom’t er nei 1639 krekt begûn is yn it Frysk te dichtsjen, is net wis. Mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch de Fryske skriuwer Johan fan Hichtum.

Yn 1640 ferskynde syn earste wurk, de Friesche Tjerne. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.

Yn de jierren 1646 oant 1648 hold Franciscus Junius mei tuskenskoften by Gysbert ta, dy’t him it Frysk learde. Franciscus Junius wie in taalkundige dy't in wurdboek fan it Aldingelsk, Nederlânsk en Frysk meitsje woe. Syn oantekenings en in stikmannich autografen kamen sa úteinlik yn de Bodleian Library yn Oxford telâne. Sa krige Gysbert Japiks ynternasjonale belangstelling foar syn wurk en it Frysk. Tusken 1651 en 1655 sette Japiks fyftich psalmen oer nei it Frysk. Japiks krige ek kunde oan de Fryske skiedskriuwer Symen Abbes Gabbema, dy't it wurk fan Japiks postúm ferskine liet yn de Fryske Rymlerye. Fan it tiidrek 1654-1661 binne ferskate brieven tusken Japiks en Gabbema bewarre bleaun.

Gysbert Japiks en Sijke Nicolai krigen seis bern. Fiif fan syn seis bern binne jong stoarn. Suver tagelyk mei Gysbert Japiks, stjert ek syn frou yn 1666 oan de pest. Koart nei de dea fan Gysbert Japiks en Sijke Nicolai kaam ek harren âldste en iennichst oerbleaune bern Salves te ferstjerren.

Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks. Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen. As renêssânseskriuwer lit Japiks yn syn jonge teksten in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de barok waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik.

It Frysktalige debút fan Gysbert wie de Friessche Tjerne (1640). It brulloftsfers Friessche Tjerne is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de Friesche Rymlerye. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch Symen Abbes Gabbema) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de Friessche Tjerne), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet. 

Japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1637 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de Martinytsjerke. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal.

Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld':

Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De Ingelske gelearde fan Dútske komôf Franciscus Junius hat yn 1646 in skoft yn Boalsert wenne om fan Gysbert Japicx it Frysk te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers. 

De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. De taal en stavering fan Japicx syn wurk foarmen de basis fan de hjoeddeistige Fryske skriuwtaal, sa’t dy him yn de 19de en 20ste iuw ûntjûn hat. Gysbert Japiks waard opnommen yn de Kanon fan de Fryske skiednis en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis takend. 

Mei troch Everwinus Wassenbergh fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de Romantyk yn de Fryske literatuerskiednis. Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch Joast Hiddes Halbertsma skreaun waarden yn de tweintiger jierren fan de 19e iuw groeid sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Yn de 20e iuw waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt. 

It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk. Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de Gysbert Japiks trilogy. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer Pieter Terpstra by syn libben skreaun hat. 

Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte). Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks, makke troch Jentsje Popma. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard. Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. By Tresoar is der in Gysbert Japicxseal. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it museum Gysbert Japicxhûs (mei tekstwinkel).

Postúm útjûn

Wittenskiplike bewurkingen  oersettingen




#Article 47: Klaverke Fjouwer (135 words)


Klaverke Fjouwer is in priis foar dy keatsers dy't de fjouwer wichtichste  wûn hawwe: De Freulepartij Wommels, de Jong Nederlânpartij, de Bûnspartij foar Senioaren en de PC. De priis is ynsteld troch de PC.

Oant no ta binne der mar trettjin keatsers dy't der yn slagge binne dizze fjouwer partijen op har namme te bringen. Foar har nammen stiet it jiertal wêryn de fjirde fan de neamde partijen wûn is:

Ids Jousma en Erik Seerden binne fan dizze 13 dejingen dy't it Klaverke Fjouwer it hurdst yn harren besit hienen. Fjouwer jier nei it winnen fan de Freule wûnen hja de Bûnspartij en de PC. Ids Jousma hie ûnderwilens de Jong Nederlânpartij wûn, Seerden wûn dy yn itselde jier as de oare twa.

It ekwivalint fan it Klaverke Fjouwer foar froulju is de Fjouwer Wimpels. 




#Article 48: Abe Lenstra (2643 words)


Abe Lenstra (It Hearrenfean, 27 novimber 1920 - dêre, 2 septimber 1985), ek wol ús Abe, is in Fryske fuotballeginde. Lenstra wurdt wol sjoen as ien fan de bêste Nederlânske fuotballers fan alle tiden. Oer Lenstra binne tal fan ferhalen en sêgen ûntstean. 

Hy is ien fan de meast ferneamde Friezen fan alle tiden en is sadwaande ek opnaam yn de Kanon fan de Fryske skiednis.

Lenstra spile it meastepart fan syn karriêre foar FF It Hearrenfean, de klup dêr't letter SK It Hearrenfean út ûntstean soe. Letter spile hy foar Sportclub Enschede en Enschedese Boys. Ek hat hy yn it Nederlânsk alvetal spile. 

Nei syn dea is it fuotbalstadion fan SK It Hearrenfean nei Lenstra ferneamd, it Abe Lenstra Stadion.

Lenstra waard berne op 27 novimber 1920 op It Hearrenfean. Hy wie de soan fan hannelsreizger en fertsjintwurdiger Mindert Jans Lenstra en Janke Abes Suierveld. It wie in gesin mei trije bern, Jan Lenstra (1919) wie de âldste, Abe wie de middelste en suske Gepke (1930) wie de jongste fan ‘e húshâlding. It wie in read gesin, beide pakes en ek Mindert Lenstra wienen oanhingers fan Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de man dy't yn 1888 foar de Fryske Folkspartij yn de Twadde Keamer keazen waard. Op de Dei fan de Arbeid wappere altyd en oeral de reade flagge yn de strjitte.

Doe’t de Twadde Wrâldkriich begûn moasten in soad minsken om him hinne yn tsjinst, mar Abe Lenstra net. Nei alle gedachten hat boargemaster Falkena derfoar soarge dat Lenstra net yn tsjinst kaam. Mar der wurdt ek wol sein dat Abe net yn tsjinst hoegde omdat syn broer Jan al yn tsjinst wie. Ynstee fan de militêre tsjinst krige Abe in baan oanbean as amtner, hy gie oan it wurk by de Ynspeksje Fryslân fan de Rykstsjinst fan de Wurkferromming. Yn 1942 krige Lenstra nij wurk, hy bedarre op it gemeentehûs, dêr’t hy by de evakuaasje boargerbefolking kaam, al gau waard er promovearre ta befolkingsagint en krige hy in kontrakt foar it libben. Dat wie allegear wurk fan boargemaster Falkena. Dy hat yn dy tiid ynsjoen dat Lenstra wolris in wichtich persoan wurde koe foar de gemeente as it giet om de bekendheid fan de gemeente.

Yn 1939 hie Lenstra al ferkearing krigen mei Hiltje Wisman, koartwei Hil. Hil wie de jongste thús. It stel troude op 23 augustus 1944 op It Hearrenfean. Sy setten har nei wenjen yn It Oranjewâld. It stel krige twa dochters, Metje (1947) en Janneke (1952). De famylje wie yn 1947 al nei It Hearrenfean ferhuze.

Nei de oarloch waard Lenstra tige populêr ûnder it folk. Ferskate bedriuwen makken dêr handich gebrûk fan. Bedriuwen as CA en Coca-Cola krigen Lenstra safier om reklame foar har te meitsjen. Hil Lenstra waard ek frege om soks te dwaan; sy makke reklame foar de Maggi Goudbûljon.

Yn 1951 waard Lenstra útroppen ta earste Sportman fan it Jier yn Nederlân, deselde priis soe hy in jier letter ek wer útrikt krije.

Mei it begjin fan it proffuotbal yn 1954 yn Nederlân besocht Lenstra it om noch in pear jier prof te wêzen by Sportclub Enschede. De famylje ferhuze sadwaande nei Ynskede. It soe it plak wêze dêr’t de húshâlding Lenstra lange tiid wenjen bleau. 

Yn 1958 waard Abe Lenstra ek sjonger. Foar de beslissingswedstriid mei SC Enschede waard in singel útbrocht mei as titel Abe! Abe Lenstra zingt. Op de A-kant stiet it ferske Geen woorden, maar daden, op de B-kant stiet it ferske Bij ons in Holland. It waard opnaam foar de beslissingswedstriid fan Sportclub Enschede tsjin DOS út Utert. Der waard foarút rûn op in kampioenskip fan Enschede, mar it wie DOS dat de wedstriid wûn en sadwaande kampioen waard. It singel waard amper ferkocht.

Doe’t Lenstra yn 1963 stoppe mei profesjoneel fuotbal kaam hy yn tsjinst fan Amstel Bier, as ynspekteur. Nei de fúzje fan Amstel mei Heineken kaam Lenstra wer op kantoar te sitten, hy krige in administrative funksje. Letter waard Lenstra festigingslieder fan in juwelierssaak fan syn freon Klaas Oosterhof yn Assen.

Yn 1971 ferhuzen Abe en Hil mei harren jongste dochter nei Staphorst. It hat nea in súkses west dêr, Abe koe him dêr net sette. Yn 1975 waard dan ek wer ferhuze, no nei Almelo.

Yn de maaitiid fan 1977 barde in grut drama yn it libben fan de Lenstra’s. Abe krige ûnder it autoriden in harsenblieding en rekke ferlamme oan de fuotten. Yn de mienskip fan It Hearrenfean kaam in inisjatyf op gong, ûnder de namme Abe weer Thuis, mei Abe syn freon Prins Bernhard as earefoarsitter, waard jild ynsammele om in oanpast hûs op It Hearrenfean te bouwen foar Abe en Hil Lenstra.

Yn de jierren dy't folgen makke it stel in protte reizen nei ûnder oare de Feriene Steaten. Ek kaam Lenstra in protte by de wedstriden fan de Feenstra Flyers. En ek by de wedstriden fan SK It Hearrenfean wie er altyd oanwêzich. Ferneamd binne de ferhalen dat Abe yn dy tiid troch Riemer van der Velde, de foarsitter fan de klup, troch it stadion riden waard. Under en nei de wedstriid waard dan op alles en elkenien kommentaar levere.

Op 2 septimber 1985 waard it nijs bekend dat Abe Lenstra op 64-jierrige leeftyd ferstoarn wie. Der gie in skok troch it lân, ien fan de bêste fuotballers fan it lân wie net mear. Lenstra ferstoar twa dagen foardat de earste, en oant no ta iennichste, fuotbalynterlân op It Hearrenfean spile waard. Foar de wedstriid waard in minút stilte hâlden.

Lenstra waard op 6 septimber 1985 yn it krematoarium fan Goutum kremearre.

It fuotbaljen learde Lenstra op de strjitten fan It Hearrenfean. Op skoalle fuotballe Lenstra yn de skoalfuotbalploech. By in toernoai yn 1931 wie Lenstra de jongste en de lytste, grutsk wie er dat der mei dwaan mocht. De ploech fan Lenstra, wêr’t ek syn broer Jan yn siet, stapten faak as oerwinners fan it fjild, benammen troch de technyske kwaliteiten fan Lenstra sels, mar ek syn broer koe bêst fuotbalje. It jier dêrop, doe’t Lenstra 12 jier wie, stjoerde Syd Castle, de Skotske trainer fan FF It Hearrenfean, in bestjoerder fan de fuotbalklup nei de heit fan Lenstra mei de fraach of dat syn soan ek by de klup fuotbalje mocht, dat koe wol.

Yn 1936, doe’t Lenstra 15 jier wie, gie er foar it earst mei de haadploech fan de klup mei. Der moast fuotballe wurde yn Velsen, tsjin VSV, der wienen te min spilers en Lenstra waard mei frege. Oan fuotbaljen kaam hy dy dei noch net ta, wol moast hy opdrave as grinsrjochter.  Datselde jier debutearre Abe tegearre mei broer Jan yn it twadde fan de klup. Op 1 maart 1936 moast der tsjin Alcides út Meppel spile wurde, Jan spile linksbûten, Abe rjochtsbinnen. Abe sette trije en Jan seis doelpunten. De âldste fan de twa mocht by it earste bliuwe, Abe moast noch oant de simmer wachtsje foardat syn tiid kaam.

It wie 16 july 1936, in oefentoernoai mei klups út de Gordyk, Noardwâlde, Drachten en It Hearrenfean. Yn de wedstriid tsjin de Gordyk makke Lenstra syn debút, de einstân wie 2-2, mei ien doelpunt fan de jonge Lenstra. Neffens Hepkema’s Courant hat it ‘in prachtige goal’ west. Yn it seizoen 1936/1937 krige Lenstra in basisplak yn it earste alvetal.

Lenstra die it sa goed dat der sels belangstelling fan klups út it útlân kaam foar him. Huddersfield Town, in grutte klup yn dy tiid yn Ingelân, woe him ha. Mar heit en mem Lenstra woenen it net lije dat de lytse Abe nei Ingelân gie.

Yn dizze tiid kaam Lenstra ek út foar de fertsjintwurdigjende alvetallen fan Nederlân, mar noch net foar it grutte Oranje, dy tiid kaam letter.

It seizoen 1937/1938 wie de grutte trochbraak fan Lenstra by It Hearrenfean. Yn de kompetysje gie it mei de ploech net al te bêst, se wienen krek promovearre en der moast hanthavene wurde, mar Lenstra waard al topskutter fan de ploech, mei 24 doelpunten. De jierren dêrnei groeiden de klup en Lenstra stadichoan troch yn nivo.

Mei it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich waard troch de KNFB besletten dat der net degradearre of promovearre wurde koe. Mar yn it seizoen 1940/1941 wie der doch wer in gewoane kompetysje, lykas yn de jierren dêrnei. Yn it jier 1941/1942 waard de klup sels kampioen, it wie earste fan de njoggen Noardlike Kampioenskippen. Twa kear soe de ploech by it neikommende Nederlânsk kampioenskip twadde wurde.

It wie it begjin fan de gouden ploech mei nammen as Wim Molenaar, Jan Lenstra, Tiemen Veenstra, Germ Hofma, Mollo de Jong, Marten Brandsma en Henny Jonkman, ûnder lieding fan Anton Dalhuysen. Lenstra kaam yn syn bêste jierren en de rom fan him wie sa grut dat It Hearrenfean yn oare parten fan it lân Abeveen (Abefean) neamd waard. De stadions wêr’t Lenstra yn spile sieten fol, de minsken woenen him allegear oan it wurk sjen. Lenstra wie in komplete spiler wurden, hy hie it ynsicht, hy koe mei rjochts en links spylje, hie in geweldige technyk en wie ek nochris tige fluch. De 100 meter rûn Lenstra yn 10,9 sekonden, in Frysk rekord yn dy tiid.

Ferneamde wedstriden waarden spile yn de jierren fjirtich en begjin jierren fyftich, mei Lenstra faak yn in haadrol. Op 21 juny 1947 waard der in wedstriid yn Maastricht spile, by it skoft stie de ploech mei 4-0 efter, mar úteinlik waard der doch wûn, mei 6-7. Mear ferneamd is de histoaryske wedstriid fan 7 maaie 1950 dy’t It Hearrenfean tsjin Ajax spile. Mei noch mar in healoere op 'e klok stie It Hearrenfean mei 1-5 efter. Der waarden inkele omsettings dien yn de opstelling, en doe kaam it los. Abe Lenstra hie in grut oanpart yn de 5 goals fan It Hearrenfean, sels makke hy de earste twa, dy't yn de rest fan de tiid noch makke waarden. It Hearrenfean wûn sa mei 6-5. Mei troch dat ferlies is Ajax dat jier it lânkampioenskip misrûn. 

Ein jierren fjirtich wy Lenstra sa stadich oan ek ferneamd rekke yn oare lannen fan Jeropa. Klups út it útlân woenen Lenstra wol ha. Yn 1949 stjoerde it Italjaanske Inter Milaan in brief nei De Sportwereld, in sportblêd út dy tiid. Dy klup frege oft de redaksje kontakt meitsje woe mei Lenstra om him in oanbod foar te lizzen fan 60.000 gûne, in gigantysk bedrach doe destiids. De redaksje hat it bod net nei Lenstra troch stjoerd, bang om de bêste fuotballer fan it lân kwyt te reitsjen. In jier letter kaam Fiorentina, ek út Itaalje, nei Lenstra ta. Der waard him in kontrakt foar twa jier oanbean, mar Lenstra en syn frou Hil gienen der net op yn.

It hat yn dy tiid grut nijs west dat Lenstra net fuort gie. Hy en Hil bleaunen op It Hearrenfean, Lenstra hie dêr in fêste baan en der koe him net mei wissichheid sein wurde dat hy dy werom krije soe as hy nei twa jier werom kaam. Ek yn 1951 kaam Fiorentina werom, no waard der noch mear jild bean. Dêrneist wienen der ek in stik as wat Frânske klups dy’t Lenstra graach nei Frankryk helje woenen. Nime hie 700.000 gûne foar him oer, Nice stjoerde sels in lege sjek op. Mar hy woe earst al jild sjen foardat er ‘ja’ sizze soe. Nice woe dit net en dus gie it allegear net troch. Lenstra bleau op It Hearrenfean.

Yn 1955 feroare Lenstra dan doch fan klup, mar hy soe net nei it útlân gean, syn nije klup fuotballe yn Ynskede.

It leafst hie Lenstra syn klup op It Hearrenfean net ferlitten. Mar hy woe proffuotbal spylje, en by FF It Hearrenfean wienen dêr grutte ferskillen yn mienings oer. Yn 1955 luts hy dan ek nei SC Enschede. Dêr soe Lenstra al mei al fiif jier fuotbaljen bliuwe. Twa kear waard hy krekt gjin kampioen fan Nederlân. Foar SC Enschede soe hy it alderearst doelpunt meitsje yn harren Diekmanstadion.

Op 15 juny 1958 like it der al op dat Lenstra foar it earst yn syn libben kampioen fan Nederlân wurde soe. SC Enschede en DOS út Utert stienen op like hichte, dat der moast in beslissingswedstriid spile wurde yn Nymwegen. Yn de tredde ferlinging (fan 7,5 minuten) ferlear SC Enschede mei 1-0.

By SC Enschede spile Lenstra yn fiif jier tiid 135 wedstriden, hy sette 89 doelpunten.

Doe’t Lenstra hast fjirtich waard ferhuze hy nochris fan klup. Hy gie foar 45.000 gûne nei de oare klup fan Ynskede, de Enschedese Boys. Dy klup fuotballe op it twad heechste nivo fan Nederlân. Trije jier soe hy dêr fuotbalje, wêrnei hy op syn 42e dan echt stoppe mei fuotbaljen op it heechste nivo. 27 jier lang hy der op it heechst mooglike nivo fuotballe. Tusken 1936 en 1963 makke Lenstra om de 700 doelpunten yn likernôch 730 wedstriden. In oantal dat nei alle gedachten nea mear ynhelle wurdt troch immen.

Lenstra hat de earste Fries west dy’t yn it Nederlânsk alvetal fuotballe. Dat barde op 31 maart 1940, doe’t hy noch mar 19 jier wie. Dy wedstriid waard der fuotballe tsjin Lúksemboarch en debutearre hy yn Oranje. Der waard mei 5-4 ferlern, mar Lenstra sette al in doelpunt.

Lenstra is de spiler mei de langste karriêre yn Oranje. Tusken syn earste en lêste wedstriid sieten leafst 19 jier, 1 maand en 21 dagen. Hy kaam ta 47 wedstriden en 33 doelpunten. Dêrmei stiet er 4e op de topskutterlist fan it Nederlânske alvetal. Lenstra spile ûnder oare mei op de Olympyske Spullen fan 1948 yn London. 

Dat Lenstra net ta mear wedstriden foar Oranje kaam hie ferskate redenen. Yn de fiif jier dy’t de Twadde Wrâldkriich yn Nederlân duorre hawwe der gjin wedstriden mei it Nederlânske alvetal west. Mar in oare reden is itjinge dat Lenstra it faak yn it jern hie mei de saneamde karkommisje (Keuze Commissie). It wie yn dy jierren sa dat net de bûnstrainer, mar de karkommisje de seleksje byelkoar socht en de opstelling makke. 

It siet him benammen yn de diskusje oer de posysje fan Lenstra yn it fjild, mar ek oer syn ynstelling as fuotballer, Lenstra koe noch wolris stiif en lui wêze. Oer syn posysje: Lenstra wie nei syn eigen gedachten it bêst as loftsbinnen, mar de karkommisje sette him geregeld yn as rjochtsbûten, rjochtsbinnen, midfoar of loftsbûten, posysjes dêr’t Lenstra net graach spile. Somtiden gie er net mei as hy net op de foar him goeie posysje opsteld stie, oare kearen waard er om ferskate redenen hielendal net selektearre troch de karkommisje. Troch dat alles hawwe der grutte perioaden west wêryn Lenstra net foar it Nederlânsk alvetal útkaam.

De lêste ynterlân fan Lenstra hat op 19 april 1959 west. Yn de wedstriid tsjin Belgje sette Lenstra in doelpunt, de einstân wie 2-2.

Neist en nei syn rin as proffuotballer hat Lenstra ek noch in skoftke trainer west.

Syn earste warberens as trainer wienen al yn 1946 by FF It Hearrenfean. Hy folge Anton Dalhuysen op dy't krekt dêrfoar ferstoarn wie. By de Enschedese Boys trainde hy de jongerein fan dy klup wol, wêrmei’t er yn 1962 lânskampioen waard.

Nei dat hy stoppe wie mei it proffuotbal waard hy trainer by de amateurferiening SOS yn Hellendoorn. Letter wie er ek aktyf yn Wijhe, by DOS Kampen, Dos'19 út Denekamp, WSV yn Apeldoarn en by FC Assen. Eins hat it nea in súkses west. Abe wie fan miening dat fuotballers dy't net in goeie technyk hienen dit mei in poerbêste kondysje goed meitsje moasten. Syn trainingen bestienen dan ek út in protte hurddraverij, as it him dan te kâld wie siet er sels yn de auto.

Abe Lenstra sels, en oer Lenstra binne in protte útspraken dien. Hjirûnder steane der inkele fan de útspraken:

Der waard wol sein dat Lenstra in luie spiler waard. Hjirop sei hy: ‘In goeie fuotballer is krekt in snoek, hja hoege net in protte te dwaan, as hja mar op ‘e tiid tapakt.’

 




#Article 49: Joop Boomsma (336 words)


Joop Boomsma (De Rottefalle, 4 augustus 1945 – Ljouwert, 4 april 2018) wie in Frysk skriuwer, dy't benammen bekend waard fan syn misdieromans. 

Joop Boomsma waard op 4 augustus 1945 yn De Rottefalle berne as de âldste soan fan Wytske en Siebe Boomsma. Op syn fjirde ferhuzen syn âlden mei him nei Surhústerfean. Nei de legere skoalle gie er nei de Feanster ULO. Sawol op de ULO as letter op de kweekskoalle yn Drachten publisearre Boomsma syn fersen en ferhalen yn de skoalkrante. Ek skreau er yn dy tiid wolris wat foar de pleatslike krante, De Feanster.

Nei de kweekskoalle kaam Boomsma yn 1968 foar de klasse te stean. Earst op de legere skoalle yn Gouderak, letter oan de mafû yn Gouda. Yn 1975 kaam Boomsma werom nei Fryslân, dêr't er him nei wenjen sette yn Menaam. Hy joech les oan de mafû Nijlân yn Ljouwert oant er op 31 oktober 2006 ophold mei wurkjen.  

As skriuwer waard Boomsma benammen bekend fan syn misdieromans (lykas Ien foar de Wraak) en koarte ferhalen fan itselde sjenre. Dêrnjonken levere er bydragen oan in grut ferskaat oan tydskriften en kranten, lykas De Strikel, Trotwaer, Sonde en Alternatyf. Fierders skreau er in fjouwertal toanielstikken foar de jongerein en publisearre er yn eigen behear twa dichtbondels.

Boomsma wie ek redakteur by Operaesje Fers en foarsitter fan it Skriuwersboun. Teffens fersoarge er ferskate jierren in literêre rubryk yn it wykblêd Frysk en Frij. Boomsma wie de earste Fryske skriuwer mei in webloch (Skriuwersdeiboek 2001). Op syn webside publisearre er ek geregeldwei nij wurk, sawol proaza as poëzy. Yn 1970, 1971 en 1973 waard oan wurken fan Boomsma de Rely Jorritsmapriis takend. Fan 1994 oant 1996 makke er fierders diel út fan de sjuery fan de Rely Jorritsmapriis en earder, yn 1979, hie er in sit yn de sjuery fan de Gysbert Japicxpriis.

Boomsma kaam op 4 april 2018 te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 72 jier. Hy liet in frou en twa bern efter, en waard op 10 april yn Goutum kremearre.




#Article 50: Tom Stoppard (254 words)


Tom Stoppard (Zlin, 3 july 1937) is in Britsk-Joadsk toanielskriuwer, senarioskriuwer, harkspulskriuwer en sjoernalist, dy't op 3 july 1937 yn it Tsjechyske Zlin berne waard as Tomas Straussler. Oan 'e foarjûn fan 'e Twadde Wrâldoarloch bedarre er mei syn âldelju yn 'e Britske koloanje Singapoer. Dêrwei flechten hja nei Yndia, doe't Singapoer oanfallen waard troch it Japanske leger, mar syn heit oerlibbe de flecht net. Syn mem wertroude letter de Britske majoar Kenneth Stoppard, wêr't Tom de namme fan oannaam hat.

Stoppard's meast bekende wurk oant no ta is Rosencrantz and Guildenstern are Dead, in komeedzje wêryn hy twa lytse karakters út Hamlet fan William Shakespeare nimt, en se yn 'e haadrol pleatst. Yn de wrâld hâlde se lykwols deselfde lytse rol as yn it orizjinele stik. Omkeard krijt Hamlet yn dit stik in lytse rol tawiisd. Yn 'e kantline fan it bekende ferhaal ferdogge de twa harren tiid mei lytse wurdspultsjes en it hoe-en-wat fan harren sitewaasje. It stik docht sterk tinken oan it absurdistyske En attendant Godot fan Samuel Beckett.

Oare bekende stikken fan Stoppard binne Travesties, in parody op The Importance of Being Earnest fan Oscar Wilde, en The Real Thing. Stoppard waard foar alle fan dizze trije stikken in Tony Award takend.

Yn 1998 skreau Tom Stoppard tegearre mei Marc Norman it skript foar de film Shakespeare in love, dêr't se yn 1999 in Academy Award foar krigen. In troch Jan Schotanus makke Fryske toaniel-bewurking fan dizze film waard yn 2003 ûnder de titel Ik wol spylje opfierd yn Jorwert.




#Article 51: Alde Maaie (647 words)


De Alde Maaie is de oantsjutting fan 12 maaie. Yn Fryslân waard sûnt 1701 op dy datum troch pachtboeren en lânarbeiders fan buorkerij wiksele. Om praktyske redenen waarden op en rûn dy dei faak kontrakten en houliken sletten. Dêrnei wie der folle wurk en koe de brulloft fuortendaalks werom fertsjinne wurde.

De earste maaie as kontraktdei en rekkendei wie yn om Fryslân hinne al hiel âld. It wie ek de dei fan it maaiefeest en op dy frije dei waarden in soad houliken sluten en begûn foar feinten en de fammen nij wurk. It wie dan ek de grutte ferhúsdei.

Doe de Gregoriaanske kalinder yn 1701 yn Fryslân ynfierd waard begûn it nije jier op 12 jannewaris. Op de nije datum 1 maaie wie it jierkontrakt fansels net ôfrun. Dat rûn troch oant 12 maaie. Dat der kaam in ferskil tusken de feestdei, dy't al ferskowe koe en dus op de 'Nije Maaie' fierd waard, en de fêste kontraktdei dy 't op 12 maaie bleau: Alde Maaie. (Nei 1701 hiet 1 maaie yn Fryslân yn it earstoan 'nije maeije', mar mei't de nije kalinder as de normale tiidrekkening sjoen waard kaam foar 12 maaie de term 'âlde maaie' yn gebrûk.)

Want de Friezen fûnen it ûnbillik om mei weromwurkjende krêft in kontrakt te feroarjen. It neffens ôfspraak hanthavenjen fan it folle rjocht en it folle geniet fûnen hja wichtiger. En dus bleau de hierder 365 dagen yn syn hûs en betelle op 12 maaie 1701 it folle pûn. Yn in offisjele publikaasje fan 29 jannewaris 1701 waard it befêstige: possessie en gebruik der landen sal expireren op den vijfden Martij, en van de huijsen soo in de Steden als ten Platten Lande, alsmede de verhuijsinge en het vervaren van Dienstboden, soo Knechten als Meijden, met den elfden Meij en November. Sa bleau yn dizze provinsje 12 maaie de datum foar it hieren fan feinten en fammen en foar ferhuzingen. Dit maatskiplik gebrûk waard yn 1723 troch de Fryske Steaten wettich ferklearre. 

It hat noch oant yn de 20e iuw wizânsje wêst dat in feint op de Alde Maaie by de baas te wurkjen kaam. It is ek net sa dat doe dy datum feroare is, mar feroarings yn de wurkkultuer hawwe in ein makke oan it jierfeint-stelsel.

Fryslân brûkte fan 1701 ôf dus wol de nije kalinder, mar foar hier en keap fan ûnreplik goed en foar it oannimmen fan wurkfolk waard noch mear as twa iuwen fêstholden oan de âlde termynen. 'Fryske maaie' waard in begryp. It betsjutte net allinne 12 maaie, it waard ek brûkt as term foar wat him om dy kontraktdatum ôfspylje koe. 

As immen tuskentiids dien krige of ûntslach naam gie hy maaie meitsjen. Barde dat al nei in pear wiken dan bleau it foar him in lytse maaie. Op 11 maaie wie der yn Frjentsjer de jierlikse feemerk mei de byhearrende merke en wa't dat evenemint besocht gie nei maaiejoun. De earste freedsmerk yn Ljouwert nei 12 maaie hiet maaiefreed, in dei wêrop tsjinstboaden en breidspearen ynkeapen diene en der dûnsfeesten wiene yn herbergen. Sawol op dy feesten as by hierskelen lôgen de hertstochten wol ris heech op en koe it der wyld om 'en ta gean: op maaie-dei dan giet it er om wei. Foar it oankundigjen fan it opsizzen fan it tsjinstferbân jilde foar boerefeinten 12 novimber (âld Alderheljen). De hier fan huzen moast opsein wurden foar de sinneûndergong fan 31 desimber. Dan wie der noch genôch tiid foar beide partijen om oars om te sjen. As in húsbaas op âldjiersdei de hier opsizze liet suchten de hierders: Wy hawwe it nijjier krigen!

Yn de earste helte fan de 20e ieu wie de algemiene ferhúsdei op it plattelân noch folop yn 'e swang. Mar yn de stêden mei wike- en moannehieren waard stadichoan troch it hiele jier ferhuze en dêrfan waard sein: yn 'e stêd is it altyd maaie. 




#Article 52: Trinus Riemersma (334 words)


Trinus Riemersma (Ferwert, 17 maaie 1938 - Ljouwert, 15 maart 2011) wie in Fryske taalkundige, skriuwer en kollumnist. 

Trinus Riemersma waard opbrocht yn in yn in otterdoks-herfoarme húshâlding. Syn heit wie boerarbeider; hy wie de jongste fan fjouwer. Hy gie mei de kweekskoalle yn Dokkum en waard dêrnei ûnderwizer en stie oan de kristlike legere skoalle fan Gau. Yn Gau krige er dien nei oanlieding fan de opskuor oer de seksuele passaazjes yn syn roman Minskrotten-Rotminsken en waard doe troch Josse de Haan nei de iepenbiere skoalle fan Hjerbeam helle. Underwilens studearre er foar de M.U-B-akte Frysk. Yn 1979 helle er syn doktoraal Frysk. Hy promovearre yn 1984 op in dissertaasje oer Proza van het platteland. De stúdzje gie oer de noarmen en wearden yn it grutter Frysk proaza, skreaun tusken 1855 en 1945. Riemersma wurke, oant it ferdwinen fan de ôfdieling Frysk dêr, as wittenskiplik meiwurker oan de Frije Universiteit yn Amsterdam by Tony Feitsma. Letter wie er dosint Frysk oan de Noardlike Hegeskoalle yn Ljouwert. Yn 1996 naam er ôfskie fan it ûnderwiis doe't longkanker by him fêststeld wie.

Trinus Riemersma stie bekend as ien dy't tsjin de stream yn doart te swimmen. Yn de jierren 60 en 70 wiene de tema's yn syn wurk faak kontroverseel en it taalgebrûk in syn romans wie fan in direktens dy't guon lju wreed fûnen. De staveringwiziging fan 1980 die him besluten om in eigen Fryske stavering te brûken. Yn de jierren '80 hat er dochs mar de oerstap nei de offisjele stavering makke.

Trinus Riemersma krige twa kear de Gysbert Japicxpriis: Yn 1967 foar syn earste roman, Fabryk, en yn 1995 foar de roman De Reade Bwarre. Foar syn ferhalen krige Riemersma seis kear de Rely Jorritsmapriis.

Yn 1970 wie Riemersma mei Teije Brattinga en Geart van der Zwaag oprjochter fan de Koperative Utjouwerij dy't oant yn 2007 bestien hat. 
Fan 2003 oant 2008 wie Riemersma mei syn frou en kollegaskriuwers Josse de Haan en Reinder Rienk van der Leest dwaande foar útjouwerij Venus.




#Article 53: Ljouwerteradiel (876 words)


Ljouwerteradiel (Nederlânsk en offisjeel: Leeuwarderadeel) wie in gemeente yn it noarden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 30 april 2017 10.089 ynwenners, en besloech in oerflak fan 41,46 km², wêrfan 0,55 km² wetter. Ljouwerteradiel wie in agraryske gemeente, mar der wennen ek in soad forinzen dy't yn Ljouwert wurken, benammen yn it haadplak Stiens. 

Ljouwerteradiel wie eartiids de gritenij om Ljouwert hinne. It wie opspjalte yn trije trimdielen. Omtrint 1435 waard it Middeltrimdiel ta grûngebiet fan 'e gemeente Ljouwert. De gritenij Ljouwerteradiel waard yn 1851 in gemeente, nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

Under de Twadde Wrâldoarloch waard op 29 desimber 1943 ek it Sudertrimdiel (mei û.m. Goutum, Wurdum en Wytgaard) part fan 'e gemeente Ljouwert, om't de Dútske besetter in rasjonele bestjoersyndieling easke. Sadwaande bleau fan Ljouwerteradiel inkeld it Noardertrimdiel oer, minus de doarpen Lekkum en Miedum dy't tagelyk mei it Sudertrimdiel oergiene nei Ljouwert. De oerbleaune rompgemeente liek te lyts om op himsels libbensfetber te wêzen, mar oerlibbe dochs ûnskansearre de gemeentlike weryndieling fan 1984. Op 1 jannewaris 2018 hold Ljouwerteradiel lykwols op te bestean en kaam de hiele gemeente by it oanhâldend úttynjende Ljouwert te hearren. De lêste boargemaster fan Ljouwerteradiel wie VVD-er Joop Broertjens.

It haadplak fan de gemeente wie Stiens, en de oare plakken yn de gemeente wiene: Alde Leie, Britsum, Feinsum, Hijum, Jelsum en Koarnjum. Fierders lei ek in part fan de buorskip Bartlehiem yn de gemeente. It doarp Alde Leie wie oarspronklik ferdield oer de trije gemeenten Ljouwerteradiel, Ferwerderadiel en It Bilt, oant it yn it ramt fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1984 yn syn gehiel by Ljouwerteradiel kaam te hearren. Ljouwerteradiel fierde yn 2009 Fryske plaknammen yn, mar hold de gemeentenamme sels Nederlânsktalich fanwegen de 'werkenberheid' fan 'e namme 'Leeuwarden'. 

Ljouwerteradiel wurke gear mei oare gemeenten. Sa wurke Ljouwerteradiel yn it BOS-L-ferbân op it mêd fan folkshúsfesting gear mei de gemeenten om Ljouwert hinne, yn it Middelseeferbân op it mêd fan ûnder oare ICT en mei acht oare gemeenten waard gearwurke op it mêd fan sosjale saken en wurk.

Yn it foarste plak hie de gemeente in oantal ryksmonuminten. Omdat Ljouwerteradiel in lytse plattelânsgemeente wie, wiene it der net safolle. Yn totaal hie de gemeente 25 Ryksmonuminten (teldatum: 1 novimber 2007). De meast bysûndere wiene Martenastate yn Koarnjum en Dekemastate yn Jelsum. Dekemastate wie de âldste state fan Fryslân. De oare ryksmonuminten wiene tsjerken (6), pleatsen (9), mûnen (4) wenhûzen (3) en in brêge.

De gemeente hie gjin gemeentlike monuminten oanwiisd. De provinsje Fryslân hie ek gjin gebrûk makke fan de mooglikheid om provinsjale monuminten oan te wizen.

In oantal oare bysûndere gebouwen, dy't gjin ryksmonumint wiene, wiene de folgjende. Yn it foarste plak de blikfanger De Hoop, in mûne yn it sintrum fan Stiens. De mûne waard yn 1847 boud, mar is yn 1922 ôfbrútsen, sa dat der alinnich noch mar in romp oer wie. Yn de jierren santich fan de tweintichste iuw waard de mûne op 'e nij boud, en begjin jierren njoggentich restaurearre. Net lang dêrnei kaam der by de jierwiksel in fjoerpylk yn it reiten tek telâne en baarnde de mûne ôf. Doe mûne waard doe wer op 'e nij opboud. De mûne wie gjin Ryksmonumint omdat der net genôch autentike eleminten mear yn de mûne oanwêzich wiene.

In oar bysûnder gebou wie in âlde remize oan de Lútskedyk yn Stiens. De remize is bysûnder omdat er boud wie yn in suderske styl dy't yn it noarden net faak foarkaam. De remize wie lykwols gjin ryksmonumint omdat op it stuit dat it gebou oandroegen waard as monumint, it Ryk him op it stânpunt stelde dat alle bysûndere gebouwen út dizze periode al monumintaal ferklearre wiene. It advys fan de gemeente om de remize ta ryksmonumint te ferklearjen, wie nammers negatyf, omdat autentike eleminten lykas de ruten en de spoarrails der net mear wiene. Yn dy tiid waard de remize brûkt as opslach foar jerappels. 

Fierders wiene der yn de gemeente noch in tal grifformearde tsjerken. Trije dêrfan waarden net mear brûkt as tsjerke. It gie om de grifformearde tsjerken oan de Uniawei 37 yn Stiens, dy't brûkt waard as opslach foar de meubelhannel Snijder; oan de Liuwe Jellingastrjitte yn Britsum, dy't as opslach brûkt waard troch Hayma fietsen-witgoed; en oan De Streek 7 yn Aldeleie, dy't efter in wenhûs stie en as wurkplak foar de metaalbewurking brûkt waard. 

De gemeente hie ek trije skoalgebouwen dy't harren funksje ferlern hiene en bysûnder wiene fanwegen harren kultuerhistoryske wearde. It gie om in skoalle oan de Boarnsylsterwei 3 yn Jelsum, dy't troch in leauwensmienskip as aktiviteitegebou brûkt waard; om in skoalle oan de Greate Buorren 5 yn Britsum, dy't troch Talant as aktiviteiteromte brûkt waard; en om in âld sneinsskoalle oan de Leyester Hegedyk 3 yn Alde Leie, dy't gjin funksje mear hie.

Jelsum hie as iennichste doarp yn de gemeente Ljouwerteradiel in beskerme doarpsgesicht. Op grûn fan de Monumintewet 1988 hie in part fan it doarp yn it bestimmingsplan de bestimming: beschermd dorpsgezicht (beskerme doarpsgesicht). Yn it bestimmingsplan waarden foarskriften jûn om foar te kommmen dat it historyske gesicht oantaast waard. Troch dit bestimmingsplan, en omdat yn Jelsum gjin wenningbou dien waard mei omdat it op de oanfleanrûte fan de militêre fleanbasis fan Ljouwert lei, hie Jelsum syn autentike doarpsgesicht behâlde kinnen. 




#Article 54: William Shakespeare (2067 words)


William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, doopt 26 april 1564 – dêre, 23 april 1616) wie in Ingelsk toanielskriuwer, dichter en akteur, dy't rûnom beskôge wurdt as de grutste skriuwer út 'e Ingelske literatuer, net inkeld fan syn eigen Elizabetaanske Tiid, mar fan alle tiden. Hy wurdt gauris Ingelâns nasjonale dichter neamd, en de Bard fan Avon. Syn oeuvre, dat bestiet út 38 (oerlevere) toanielstikken (guon yn gearwurking mei oare skriuwers), 154 sonnetten en 4 oare gedichten, hat yn it ferline oer de hiele wrâld in ûnbidige ynfloed útoefene op 'e literatuer fan oare talen, en docht dat ek hjoed de dei noch altiten. As toanielskriuwer skoep Shakespeare net allinnich krêftige trageedzjes, lykas Hamlet, Kening Lear, Macbeth en Otello, mar ek guon fan 'e meast oansteklike komeedzjes dy't ea ferskynd binne, lykas Folle Spul om Neat, Leafde's Lêst Net Leanne en Trijekeningejûn. Syn stikken binne oerset yn frijwol eltse wichtige taal, en wurde mear opfierd as dy fan lykfol hokker oar toanielskriuwer. As dichter lei it yn Shakespeare syn jefte om boppe it ferheljende út te stekken, en sa it goed en kwea fan 'e minsklike natuer te beskriuwen. Sadwaande wurde guon fan syn gedichten op harsels al sjoen as hichtepunten fan 'e Ingelske literatuer. Nei alle gedachten hat Shakespeare syn measte wurk skreaun tusken 1585 en 1610, al binne de krekte datearrings en gronology fan syn toanielstikken, noch syn gedichten persiis bekend.

 

William Shakespeare waard yn 1564 berne yn Stratford-upon-Avon, yn it greefskip Warwickshire, yn súdwestlik Ingelân, as de soan fan 'e moffemakker, wolkeapman en wethâlder John Shakespeare (±1531-1601), en fan dy syn frou Mary Arden (±1537-1608), dy't út in âld foaroansteand laach skaaide. Shakespeare waard doopt op 26 april, en hoewol't syn eigentlike bertedatum ûnbekend is, giet men der gauris fan út dat er op 23 april 1564 te wrâld kommen is. Dy datum, dy't berêst op in flater fan in achttjinde-iuwsk wittenskipper, sprekt Shakespeare syn biografen tige oan, mei't de grutte toanielskriuwer ek op 23 april stoarn is. Shakespeare groeide op as it trêde bern en de âldste soan yn in gesin mei acht bern. Hoewol't der frijwol neat oer syn bernetiid en jonkheid bekend is, bestiet der ûnder syn biografen in konsensus dat er foar 't neist lêzen en skriuwen learde op 'e King's New School yn Stratford, in frije skoalle dy't yn 1553 oprjochte wie.

Ein novimber 1582, doe't er achttjin jier wie, troude Shakespeare mei de doe 26- of 27-jierrige Anne Hathaway (1555/1556-1623). Dy hie doe al wetter yn 'e kelder, en harren dochter Susanna (1583-1649) waard seis moanne nei de brulloft berne. Oardel jier letter kamen harren oare beide bern te wrâld, de twilling Hamnet (1585-1596) en Judith (1585-1662). Hamnet soe mar alve jier wurde; hy stoar yn 1596 ûnder in útbraak fan 'e bûdepest yn Stratford. De fraach oft en sa ja, hoe't it ferstjerren fan syn soan Shakespeare syn wurk beynfloede hat, binne hiele boeken oer fol skreaun.
 

Nei de berte fan 'e twilling liket Shakespeare oant syn ferskinen yn literêre rûnten te Londen, yn 1592, yn 'e skiednis frijwol gjin spoaren neilitten te hawwen, útsein in rjochtsaak út 1588 dêr't er op 'e iene of oare manear yn behelle wie, mei't syn namme yn 'e argyfstikken foarkomt. Histoarisy neame de snuorje tusken 1585 en 1592 wol Shakepeare syn ferlerne jierren. Guon biografen besykje dy leechte op te foljen mei apokrife teltsjes dêr't nei alle gedachten neat fan oan is. Sa soe Shakespeare Stratford ûntflechte wêze om te ûntkommen oan syn berjochting foar it streupen fan guon harten op it lân fan 'e Stratforder jonker Thomas Lucy. Ek soe Shakespeare letter wraak nommen hawwe op Lucy troch in skabeljeuze ballade oer de man te skriuwen. In trêde ferhaal dat wierskynlik út 'e achttjinde iuw datearret, is dat Shakespeare syn toanielkarriêre begûn wêze soe as fersoarger fan 'e hynders fan 'e rike Londenske teäterbesikers.

It is net bekend wannear't Shakespeare nei Londen ta ferfear of wannear't er toanielstikken begûn te skriuwen, mar út histoaryske dokuminten docht bliken dat ferskate fan syn stikken yn 1592 opfierd waarden. Hy wie doe boppedat al bekendernôch om troch syn kollega-toanielskriuwer Robert Greene foar gek set te wurden yn dy syn Groats-Worth of Wit. Yn 1594, doe't de Lord Chamberlain's Men oprjochte waarden, kocht Shakespeare in oandiel yn dat toanielselskip, en fan dy tiid ôf waarden syn stikken inkeld noch troch de Lord Chamberlain's Men opfierd. Meitiid ûntjoech dat selskip him ta ien fan 'e meast foaroansteande fan Ingelân, en nei it ferstjerren fan keninginne Elizabeth I, yn 1603, krige it de nije kening Jakobus I ta patroan, sadat de namme feroare waard ta de King's Men.

Shakespeare woeks út ta in ferneamd skriuwer en akteur, dy't net inkeld mei-eigner fan syn toanielselskip wie, mar ek fan it nij boude Globe Theatre (1599), oan 'e súdkant fan 'e Teems, wylst er yn 1608 mei de oare leden fan 'e King's Men boppedat it Blackfriars Theatre oernaam. Dokuminten wêryn't Shakespeare syn oankeapen fan ûnreplik guod fêstlein binne, litte sjen dat syn súkses him ta in ryk man makke hie. Sa kocht er yn 1597 it op ien nei grutste hûs fan Stratford, dat fan New Place hiet en dat sûnt ûnskiedber mei him ferbûn is. Tsjin 1598 wied er sa bekend wurden dat útjouwers syn namme begûnen te fermelden op 'e foarsiden fan printingen fan syn toanielstikken (de namme fan 'e skriuwer waard doedestiden yn 'e regel weilitten).

Shakespeare ferdielde syn tiid tusken Londen en Stratford-upon-Avon, en fan it ferhaal dat hy en syn frou faninoar ferfrjemde rekken (of dat er hat nea lije mocht hie en inkeld mei har troud wie om't er in bern by har oanset hie) is wierskynlik neat fan oan. Yn Londen hold Shakespeare yn 1596 ta yn 'e parochy St. Helen's, yn Bishopsgate. Yn 1599 ferhuze er oer de rivier nei Southwark, wierskynlik om tichter by it Globe Theatre te wenjen. Tsjin 1604 wenne er wer benoarden de Teems, yn in djoere wyk deunby de Sint-Pauluskatedraal.

Men is fan tinken dat Shakespeare syn karriêre as akteur (benammentlik fan byrollen) om 1605 hinne op syn ein rûn. Neffens de tradysje joech er om 1611 hinne ek syn karriêre as toanielskriuwer deroan, en loek er him werom yn syn wente yn Stratford. It is net alhiel wis oft it wol krekt sa gien is, mar by brekme oan bewiis fan it tsjindiel wurdt it faak foar wier oannommen. It docht yn dit ferbân ta de saak om te fernijen dat de skouboargen fan Londen gauris sletten waarden as der wer in útbraak fan 'e pest wie; tusken maaie 1603 en febrewaris 1610 bedroegen de slutings mei-inoar mar leafst 60 moannen. Dat betsjutte fansels dat der faak gjin wurk wie foar akteurs en toanielskriuwers, en sûnder wurk gjin ynkommen, dat it wie alhiel net ûngewoan foar lju út 'e toanielwrâld om op te hâlden of oar wurk te sykjen. Yn elts gefal skreau Shakespeare nei 1610 minder as foarhinne. Syn lêste trije stikken wiene gearwurkings mei in oare skriuwer, wierskynlik John Fletcher, en gjin inkeld wurk fan him kin datearre wurde nei 1613. 

 
Shakespeare kaam op 23 april 1616 te ferstjerren. Hy wie doe 52 jier. De deadsoarsaak is ûnbekend. Hy waard twa dagen letter begroeven yn 'e Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid te Stratford-upon-Avon. Frijwol al syn besittings hied er fermakke oan syn âldste dochter Susanna en har man John Hall. De reden dat syn jongste dochter Judith neat krige, wie foar 't neist om't Shakespeare har man Thomas Quiney, dy't in liddichgonger wie, net mei syn beërf fertroude. Oan syn frou Anne Hathaway liet Shakespeare beruchterwize inkeld syn op ien nei bêste bêd mei byhearrend meubilêr nei. Dat is gauris opfette as in opsetlike mislediging, en hat hiel wat trelit feroarsake ûnder Shakespeare-kenners. It is lykwols ek oppenearre dat it de bedoeling wie dat de bern nei Shakespeare syn dea foar harren mem soargje soene, wat yn dy tiid in frij gewoane regeling wie, en dat it op ien nei bêste bêd Shakespeare en Hathaway harren houliksbêd wie, mei't it yn 'e Elizabetaanske Tiid wenst wie om it bêste bêd te reservearjen foar útfanhûzers. Sa besjoen soe it testamint hielendal gjin mislediging foar Hathaway wêze. Boppedat binne der oanwizings dat Hathaway fan harsels finansjeel ûnder de pannen wie, en gjin beërf fan har man nedich wie.

Yn totaal skreau Shakespeare 12 trageedzjes; 10 histoaryske stikken (dy't eins ek trageedzjes binne); 18 komeedzjes (wêrfan't der twa ferlern gien binne); 154 sonnetten; en 4 oare gedichten. It is net ûnmooglik (of miskien is it ynstee sels wol wierskynlik te neamen) dat er mear skreaun hat, mar oangeande boppesteand oeuvre bestiet der ûnder saakkundigen in konsensus dat hy de skriuwer wie. Nei syn dea stelden John Heminges en Henry Condell, dy't allebeide lid fan 'e King's Men wiene, yn 1623 de saneamde First Folio gear, dêr't 36 fan Shakespeare syn toanielstikken yn gearbrocht waarden. Dêrûnder wiene alle stikken dy't tsjintwurdich algemien as troch Shakespeare skreaun akseptearre wurde, útsein Perikles, Prins fan Tyrus, De Twa Aadlike Neven en de beide ferlern giene komeedzjes Kardenio en Leafde's Lêst Al Leanne. Hoewol't achttjin fan 'e stikken al earder útjûn wiene, foarme de opnimming yn 'e First Folio foar de oare achttjin de earste publikaasje. In grut part fan syn gesach ûntlient de samling fierders oan it feit dat it foar likernôch tweintich fan 'e stikken de iennichste betroubere tekstoerlevering is. 

Shakespeare syn wurk is sa yn te dielen:

Fierders binne der noch guon oare toanielstikken en gedichten dy't mooglik ek oan Shakespeare taskreaun wurde kinne, mar dêr't de saakkundigen fan miening oer ferskille. Dat binne de saneamde Shakespeariaanske apokrifa.

Yn syn eigen tiid hie Shakespeare in protte súkses, en syn wurk waard sûnder mis wurdearre, mar hy waard perfoarst net fereare as de bêste skriuwer dy't ea libbe hie. Yn 'e twadde helte fan 'e santjinde iuw, nei de Restauraasje, wiene klassike ideeën oer de toanielkeusnt yn 'e moade, en hie men net folle mei Shakespeare op, om't er, alteast yn guon fan syn stikken, it tragyske mei it komyske fermong. Yn 'e achttjinde iuw kaam der mear wurdearring foar syn wurk, en tsjin 1800 wied er in Britsk nasjonaal literêr symboal wurden. Pas yn 'e midden fan 'e njoggentjinde iuw, yn it tiidrek fan 'e Romantyk, wreide syn faam him út oer de rest fan 'e wrâld.
 

Healwei de njoggentjinde iuw, sa'n 230 jier nei syn dea, waard der foar it earst twifel utere oer de fraach oft Shakespeare de toanielstikken en gedichten dy't oan him taskreaun wurde, wol echt sels skreaun hie. As alternative kandidaten waarden û.o. neamd: de abbekaat, wittenskipper en filosoof sir Francis Bacon; Shakespeare syn kollega-toanielskriuwer en -dichter Christopher Marlowe; en de ealman, dichter en grutkeamerhear Edward de Vere, greve fan Oxford. Teffens binne ferskate groepsteoryen op 't aljemint brocht. Hoewol't de oergrutte mearderheid fan 'e saakkundigen it derop hâldt dat Shakespeare wol deeglik de skriuwer wie, binne troch de jierren hinne de messen hjiroer geregeld slipe.

Guon Shakespeare-kenners miene dat de Shakespeare-famylje roomsk west hawwe moat, wat yn it elizabetaanske Ingelân strang ferbean wie. Shakespeare syn mem, Mary Arden, kaam yn alle gefallen út in tige fromme roomske famylje. It sterkste bewiis is ditoangeande lykwols in dokumint dat dat troch John Shakespeare, de heit fan 'e grutte toanielskriuwer, ûndertekene wie, en dêr't er yn ûnthiet om yn syn hert roomsk te bliuwen. It waard yn 1757 ûntdutsen mank de dakspjirren fan John syn hûs oan Henley Street yn Stratford-upon-Avon, en hoewol't it neitiid weirekke is, kaam der yn 'e tweintichste iuw fan 'e tekst in tige gelikense kopy oan it ljocht, dêr't út bliek dat it orizjineel hiel wierskynlik echt wie. Dizze ûntdekking hat ta in hiele nije rige spekulaasjes laat oangeande de fraach oft William fan syn heite leauwensopfettings ôfwist (wierskynlik wol) en hoe't dat spoaren yn syn wurk neilitten hat.

Oer William Shakespeare syn seksualiteit is suver neat bekend. Hoewol't er troud wie en trije bern hie, miene inkele saakkundigen út syn Sonnetten, dy't se as autobiografysk beskôgje, opmeitsje te kinnen dat er homoseksueel of biseksueel west hawwe moat. Oaren sjogge dizze gedichten as net autobiografysk, of lêze der inkeld in tigen freonskip yn, ynstee fan homoseksuële leafde. De 26 sonnetten oan 'e saneamde Dûnkere Frouwe, in troude frou, wurde ek wol as bewiis oanhelle foar Shakespeare syn ûnderstelde bûtenechtlike eskapades. It is wichtich om der op te wizen dat dit allegear teoryen binne dy't net troch objektyf bewiismateriaal ûnderstipe wurde.




#Article 55: Kultuer (105 words)


It begryp kultuer komt fan it Latynske cultura, dat alle soarch oantsjut om eat ta waaksdom te bringen. Hjoed-de-dei wurdt it begryp kultuer yn ferskate betsjuttings brûkt.

Kultuer wurdt faak wichtich fûn, omdat op grûn fan kultuer kloften minsken ûnderskieden wurde kinne. Sa kin men, om de klam te lizzen op de eigen identiteit, en it groepsgefoel te fersterkjen, de eigen gewoanten en tradysjes útfergrutsje. Sa wurdt ûnder kultuer fan folken faak spesifyk tradysjes en gewoanten bedoeld, sa as bygelyks folksdûnsjen, tradisjoneel iten, en sa fuort hinne.

Ek lytsere kloften as folken kinne in eigen kultuer hawwe; sa kin men sprekke fan bygelyks in bedriuwskultuer. 




#Article 56: Tradysje (606 words)


In tradysje (fan it Latynske tradere, trochjaan, fia it Frânske tradition) is in oertsjûging of in foarm fan hâlden en dragen dy't fan symboalyske betsjutting is of in spesjale bedoeling hat, en dy't troch minsken binnen in maatskiplike of kulturele kontekst fan âlder op âlder trochjûn wurdt. Tradysjes kinne dêrom ek omskreaun wurde as ferstienne gewoanten of wizânsjes dy't ûnderdiel útmeitsje fan 'e ymmateriële kultuer, en utere wurde troch folkloare. Faak falle tradysjes gear mei in beskate tiid fan it jier. Se hawwe ek gauris te krijen mei leauwe, al is it mar sydlings of fan (fergetten) oarsprong. Foarbylden fan tradysjes binne bygelyks yn Nederlân it Sinteklaasfeest, it by de doarren lâns gean fan om snobbersguod biddeljende bern op Sint Marten, en it oanbieden fan in poppebak as der in poppe berne is. Regionaal kin men tinke oan kloatsjitten en it stoken fan Peaskefjurren mei Peaske. Yn Fryslân binne foarbylden fan tradysjes it aaisykjen, fierljeppen, keatsen en it dragen fan earizers as ûnderdiel fan 'e Fryske dracht fan froulju. In foarbyld fan in pleatslike tradysje is it Sint-Pitersfeest yn Grou, en in foarbyld fan in wrâldwide tradysje is it yn 'e hûs heljen fan in krystbeam as ûnderdiel fan it Krystfeest. Soms wurde tradysjes wittens en mienens kreëarre om in nasjonale identiteit te skoarjen en sa de ienheid fan in (nij) lân te befoarderjen. Dat ferskynsel is troch de antropologen Eric Hobsbawm en Terence Ranger oantsjutten as in 'útfûne tradysje'.

De funksje fan in tradysje is it yn stân hâlden fan 'e stabiliteit fan in maatskippij of kultuer. Yn dat ramt wurde tradysjes ornaris as weardefol beskôge, en eat dat it wurdich is om te behâlden. Se foarmje lykwols ek in type fan konservatisme, dat in remjende wurking op 'e foarútgong hawwe kin, temear om't tradysjes faak boppe alle krityk ferheft binne. De oanhingers fan tradysjes nimme it jin sadwaande meastal net yn tank ôf as harren tradysjes dochs bekritisearre wurde. Boppedat binne net alle tradysjes goedaardich; sa is yn Nederlân bgl. de ûntgriening fan earstejiers studinten troch harren studinteferienings tradisjoneel. Troch de jierren hinne binne dêr withoefolle 'grientsjes' by ferwûne rekke, en binne der sels ferskate deaden fallen. En yn dielen fan Spanje en Frankryk wurde bollegefjochten as in tradysje sjoen, wêrby't bollen troch saneamde toreadors op ûnmeilydsume wize ôfslachte wurde.

De oantsjutting 'tradysje' wurdt ek wol brûkt om te ferwizen nei de mûnlinge oerlevering, almeast yn in formulearring as de tradysje wol hawwe dat... of neffens de tradysje... Dat is foar de lêzer in teken dat wat folget net ûnderstipe wurdt troch wittenskiplik of dokumintêr bewiis en dêrom net wier hoecht te wêzen. Sa kin men bgl. lêze: Neffens de tradysje is Homêros berne op it eilân Chios, mar oare plakken hawwe der ek oanspraak op makke it berteplak fan 'e grutte dichter te wêzen.

As eigenskipswurd, tradisjoneel, kin it idee fan 'e tradysje oan alderhanne dingen taheakke wurde, mei de betsjutting sa't it foarhinne wie. It tradisjonele roomsk-katolisisme is dus it roomsk-katolike leauwe fan eardere tiden, dat folle stranger yn 'e lear wie as dat it hjoed de dei is. It konsept 'tradysje' wurdt soms ek politisearre ta it tradisjonalisme. Dat is in politike streaming dy't fêsthâlde wol oan of werokeare wol nei de sitewaasje út eardere tiid. Sa'n ideology is benammen oanloklik foar lju dy't har oankantsje wolle tsjin tradysjeferlies. Dat is in ferskynsel dat altyd al bestien hat, mei't net alle tradysjes altyd goed trochjûn waarden oan 'e folgjende generaasje of om't der meitiid gewoan minder oandacht foar in beskate tradysje kaam. Tsjintwurdich wurdt sok 'normaal' tradysjeferlies lykwols oanboaze troch faktoaren as yndustrialisaasje, globalisaasje en assimilaasje en marginalisaasje fan kulturele groepen. 




#Article 57: Sint-Marten (dei) (146 words)


Sint-Marten, 11 novimber, is de nammedei fan Martinus fan Toers.

Yn tal fan plakken yn Nederlân wurdt op Sint-Marten jûns in Sint-Martensoptocht hâlden. Alle bern rinne mei in, meastal sels-makke, lampioen yn optocht efter de muzyk oan. Dêrnei geane de bern mei harren lampioens de doarren bylâns, en sjonge Sint-Martensferskes, dêr't se dan fruit of snobbersguod foar krije.

It feest is nei alle gedachten fan foar-Kristlike oarsprong. It soe ûntstien wêze kinne as in Germaansk feest foar Weda, of mooglik as Keltysk fruchtberens-ritueel. It leit likernôch healwei de hjerst, en waard beskôge as de ein fan it simmer-healjier. Nei Sint-Marten koe it fee net mear yn 'e greide, dat it waard op stâl set of slachte. Ek waard sein dat Sint-Marten it begjin wie fan de guozzetrek.

Yn Fryslân waard it Sint-Martensfeest benammen yn de Wâlden fierd. Yn mid-Fryslân waard earder ek wol in Sint-Martensfjoer baarnd.




#Article 58: Skûtsjesilen (377 words)


It skûtsjesilen is it hurdsilen mei skûtsjes, spesjaal de wedstriden dy't útskreaun wurde troch de SKS en de IFKS. 

Al yn de 19e iuw waard der Skûtsjesilen hâlden. lykas yn 1820 yn Snits. Yn dy tiid waard der fral syld as de boeren gjin fracht hiene en de skippers op dy wize faaks in jildpriis fertsjinje koenen. It wienen faak kastleins dy't in wedstriid útskreaunen, bygelyks as der merke wie, sadat nei ôfrin de priisútrikking yn it kafee hâlden wurde koe.
Mar yn de twadde helte fan de iuw kamen der klubs dy't it silen organisearren. Doe kaam ek it idee fan amateursport op, dat der waarden hast gjin wedstriden mear om jild útskreaun. Om't de skippers dan de tiid net misse koenen begûn it tal fan meidoggers werom te rinnen.

Doe't yn de earste helte fan de 20e iuw de frachtfeart motorisearre rekke, begûn ek it tal skûtsjes werom te rinnen. Yn de oarloch wie der al wer mear te dwaan foar skûtsjeskippers, om't der te min brânstof wie. Sa kaam der wer mear silerij en mei dêrtroch waard yn 1945 in Sintrale Kommisje Skûtsjesilen (SKS) oprjochte.

Mar wêr't it tal fan wedstriidkommisjes woeks nei de oarloch, rûn it tal fan skûtsjes werom. It wie yn de jierren fyftich net mear goed mooglik foar in beropsskipper en hâld in skûtsje yn 'e feart. Dêrom binne der doe stiftings kaam dy't foar harren rekken in skûtsje oan it Skûtsjesilen dielnimme lieten. Sa is it hjoeddeiske SKS-kampioenskip ûntstien, mei skûtsjes dy't útkomme foar in stêd of doarp (ienige útsûndering hjirop is d' Halve Maen, oarspronklik it skûtsje fan (Philips) (Drachten). 

Oan Lodewijk Meeter hawwe wy te tankjen dat de wedstrydrige noch bestiet. Yn 1953, doe't it silen ôflast wurde soe troch te min dielnimmers, regele Meeter genôch boaten om de wedstriid troch dwaan te litten kinnen. Hy wie ek de earste skipper dy't in skûtsje allinnich foar wedstriden kocht.

Yn de santiger en tachtiger jierren die bliken dat it al wer mooglik wie foar ien eigner en besit in eigen skûtsje. Om't dizze skûtsjes net pasten yn it stramyn fan de SKS, hawwe harren skippers in eigen organisaasje opset, dy't de Iepen Fryske Kampioenskippen Skûtsjesilen (IFKS) útskriuwt. Op dy manier binne der no yn Fryslân twa kampioenskippen Skûtsjesilen.




#Article 59: Willem Tjerkstra (184 words)


Willem Tjerkstra (It Heidenskip, 15 augustus 1943) is in Frysk skriuwer.

Willem Tjerkstra is op 15 augustus 1943 berne as soan fan Bernardus Tjerkstra en Jacoba Fortuin, op It Heidenskip, op it skûtsje De twee gebroeders. Op syn 10e ferhuze er nei Terherne. 
Hy folge in oplieding ta ûnderwizer. Oant 1989 wie er aktyf as direkteur/ûnderwizer; it langst stie er oan basisskoalle De Ark yn Snits. Yn 1989 kaam er yn tsjinst fan It Mienskiplik Sintrum foar Underwiisbegelieding Fryslân yn Ljouwert, dêr't er him ta lei op it skriuwen fan Frysk lesmateriaal en fierder einredakteur wie fan Byntwurk en stikken levere oan de learlingeblêden Sjedêrrr!!! en De Holder.

Yn 1986 debutearre Tjerkstra mei it histoaryske jongereinboek De wite kastanje. Yn syn wurk binne twa tema's dy't faak werom komme: minsken mei maatskiplike problemen en de Twadde Wrâldkriich. Yn sawat alle wurk pleatst Tjerkstra saken yn in histoarysk ramt. Yn 1996 makke hy tegearre mei tekener Luuk Klazenga it earste oarspronklik Frysktalige stripboek yn kleur: De reizen fan Tsjam. Yn 2003 is him foar de trijedielige histoaryske roman  Ridder fan Snits de Gysbert Japicxpriis takend. 




#Article 60: Mata Hari (618 words)


Mata Hari

Mata Hari, Maleisk foar each fan de dei, (Ljouwert, 7 augustus 1876 - Vincennes, 15 oktober 1917) is ien fan Fryslâns meast besprutsen dochters. Har namme is suver synonym foar seks en yntrige. Yn it tiidrek foar de Earste Wrâldkriich fierde sy triomfen yn Parys as neaken dûnseres en hie as koertisane relaasjes mei de hegerein. Op beskuldiging fan spionaazje foar de Dútsers waard sy fusillearre. 

As Margaretha Geertruida Zelle waard se yn Ljouwert berne as dochter fan huoddemakker Adam Zelle en syn frou Antje van der Meulen. Se krige priveeles yn ferskate bûtenlânske talen. Nei de skieding fan har âlders yn 1890, en it ferstjerren fan har mem in jier letter, waard se troch har omke nei de kweekskoalle yn Leien stjoerd, mar dy makke se net ôf. Yn 1895 troude se mei de tweintich jier âldere kaptein Rudolf Campbell MacLeod, dy't fan Skotske ôfkomst wie, mar tsjinne yn it Nederlânske leger by de KNYL. Se setten har ta wenjen yn Amsterdam dêr't se in jonkje krigen, Norman John. Yn 1897 gie de húshâlding nei Nederlânsk Ynje en wenne dêr oant 1902 op Java, dêr't se in famke krigen, Louise Jeanne, en Sumatra. Nei it ferstjerren fan harren soantsje gongen Margaretha en har man werom nei Nederlân, mar fuort dêrnei ferliet se McLeod, dy't alkoholist wie en gewelddiedich foar har oer wie

Margaretha Zelle gie nei it mondêne Parys dêr't se earst as Lady McLeod en letter as Mata Hari (Maleisk foar: Each fan de dei, oftewol sinne) namme makke as bleatdûnseres. Troch har pikante optredens waard se oant fier bûten Parys in hit, net yn it lêste plak fanwege har eskapades mei by foarkar hege militêre ofsieren.

Dat lêste soe har fataal wurde. Se spûn in reach fan feiten en fiksje dêr't se sels yn fertize soe. Oant hjoed-de-dei is net dúdlik of se werklik spionaazje wurk fan ienich belang dien hat. Der wurdt sein dat har yn 1916 yn De Haach jild oanbean is troch de Dútske konsul foar ynformaasje út Frankryk. Mata Hari sels bewearde dat se as spionne foar de Frânsen wurke hie yn Belgje en dêrby 'ferjitten' wie har Frânske opdrachtjouwers te ynformearjen oer eardere, troch har net wichtich genôch achte, kontakten mei de Dútsers. It skynt dat de Britske geheime tsjinst lucht krigen hie fan har Dútske kontakten en de Frânsen dêr oer ynformearre hat. De boarnen dêr oer binne lykwols net al te dúdlik.

Op 13 febrewaris 1917 arrestearren de Frânsen Mata Hari yn Parys. Se waard opsletten en stie op 24 en 25 july fan dat jier foar in militêre rjochtbank, dy't har ta de kûgel feroardielde. It fonnis waard op 15 oktober 1917 útfierd yn Vincennes, flak by Parys. Se is 41 jier âld wurden.

It deafonnis fan Mata Hari is omstriden en sterk bekritisearre, ek fan Nederlân út. De meast hearde krityk wie dat der in sûndebok fûn wurde moast en dat Mata Hari dêr fanwege har losse libbensstyl, bekendheid en profesje foar offere is. As de wierheid al bekend is, dan leit dy ferburgen yn de argiven fan it Frânske Ministearje fan Oarloch en fan Scotland Yard. It rjochtsdossier sil earst yn 2017 iepenbier makke wurde.

Sûnt har dea is de namme Mata Hari hast synonym wurden mei Spionne-Koertisane. Ek de protte films oer har libben en dea, hawwe bydroegen ta dit byld. Dêrneist binne der in mannichte ferzen, boeken en toanielstikken oer har ferskynd. Mar lykwols wurdt se yn har bertestêd eare; yn Ljouwert stiet yn de stêd fan har in stânbyld, en yn it Frysk Museum is ek it Mata Hari Museum opnaam. 

Mata Hari hat har 1916 troch Isaac Israëls skilderje litten. It keunstwurk hinget yn it Kröller-Müller Museum te Otterlo




#Article 61: Opsterlân (297 words)


Opsterlân (Opsterland) is in gemeente yn it easten fan Fryslân, mei in oerflak fan 227,64 km², wêrfan 3 km² wetter. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 29.689 ynwenners. It haadplak fan Opsterlân is Beetstersweach, en de oare plakken yn de gemeente binne: Bakkefean, Fryske Peallen, De Gordyk, De Himrik, Jonkerslân, Langsweagen, Lippenhuzen, Lúkswâld, Nij Beets, Oerterp, Olterterp, Sigerswâld, Terwispel, De Tynje en Wynjewâld. 

In grûnfynst jout oan dat der 150.000 lyn al bewenning west hat yn Opsterlân, mar der is earst in trochgeande rige fynsten fan 15.000 jier lyn. Fan 1000 f.Kr. oant 1000 n.Kr. hawwe der minsken wenne yn it westlike, lege part fan de gemeente, mar úteinlik wie der safolle oerlêst fan it wetter dat de minsken nei it eastlik part ferhuzen. Dat is de hege grûn dêr't it Alddjip, dat wol sizze, de Boarn begjint. Yn dy tiid wie dat allegear iepen heidefjild, mei oan de noard- en súdkant heechfean.

Oan it begjin fan de 18e iuw is it heechfean doe ôfgroeven, en dêrfan binne de fearten en wyken noch werom te finen. Ek waard der yn de 18e en 19e iuw in soad bosk oanplante, en dêrtroch is eastlik part fan Opsterlân no sa grien. Yn it westlik part is yn de 19e iuw it leechfean ôfgroeven en oant yn de 20e iuw hat men dwaande west mei it drûch meitsjen fan de plassen dy't dêr fan oerbleaunen. Dat part fan de gemeente is no meast greidlân.

De gritenij Opsterlân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

Yn Opsterlân wurdt troch 64% fan de ynwenners Frysk sprutsen. Nederlânsk is foar 29% de memmetaal. Dêrnjonken binne der lytse mannichten dy't Stêdsk (4% fan de befolking), Stellingwerfsk (2%) of in útlânske taal (1%) as memmetaal hawwe.




#Article 62: Taal (643 words)


In taal is in gehiel fan spraak en/of symboalen dêr't ideeën yn werjûn wurde kinne.

Sprutsen talen binne opboud út klanken (spraak), in gehiel fan gearstallingsregels (grammatika), en in wurdskat. Almeast is der ek in systeem fan symboalen (alfabet) dêr't men de taal mei fêstlizze kin.

De natuerlike talen binne de talen sa't dy yn de rin fan de skiednis troch de grutte ôfstannen tusken de ferskate groepen minken ûntstean binne. Dizze talen wurde yndield yn taalfamyljes dy't oanjouwe hokfoar talen út ien en deselde taal fuortkommen binne. Of alle talen sa besibbe binne en op dy wize meiïnoar ien grutte famylje foarmje is noch in iepen fraach. It is net bekend hoefolle natuerlike talen oft der binne, mar de rûzings lizze tisken de 10.000 en 100.000.

Yn 'e rin fan de tiid binne der ek talen makke. De ferneamste is faaks Esperanto, makke troch Dokter Zamenhof, mar der binne noch ferskate oare talen dy't mei itselde doel ûntwurpen binne: ien taal te meitsjen dy't troch eltsenien op de wrâld te begripen is. Fierders binne der ek keunsttalen yn fiksje, lykas de elvetalen fan Tolkien, of it Klingon út de telefyzjesearje Star Trek.

Njonken de sprutsen talen binne der talen dy't net sprutsen wurde. Men kin in ûnderskied meitsje nei de oerienkomst mei sprutsen talen, al is het net dúdlik hoenear eat krekt noch in taal is, en hoenear net.

Gebeartetalen wurde meast brûkt troch minsken dy't net prate kinne. In part fan dizze talen is in útbylding fan in sprutsen taal, mar de measte hawwe in wurdskat dy dúdlik ôfwykt. Oare, beheinde gebeartetalen wurde brûkt foar omstannichheden dêr't net yn sprutsen wurde kin, lykas ûnder wetter.

Masinetalen wurde brûkt om masines te bestjoeren. Guon masinetalen, fral kompjûtertalen, brûke in soad wurden út natuerlike talen, mar de talen binne tige beheind wat it gebiet wat se omskriuwe kinne oangiet.

Talen as Morse en Braille binne gjin talen op harsels. Se hawwe gjin eigen wurdskat, mar binne inkeld alternative symboalen dêr't in taal oars as oars yn trochjûn wurde kin.

Yn it ramt fan minderheidstalen komme de begripen twatalich- en dûbeltalichheid gauris op it aljemint.

België is in dûbeltalich lân. Se binne dêr wend om mei-inoar of Frânsk of Nederlânsk te praten. Om't it Frânsk foar master opslacht, moat de Flaming gauris oerskeakelje fan it Nederlânsk nei it Frânsk.

Yn Fryslân wurdt it twatalige systeem brûkt. Sitte men oan 'e stamtafel dan kin it wêze dat de iene it Frysk en de oare it Nederlânsk foar kar nimt. Dêrby begripe de minsken elkoar omdat se de oare taal ferstean kinne. Foar it twatalige systeem is it in eask en ferstean de taal fan in oar. In bytsje de oare taal lêze heart dêr ek by. In foardiel fan it systeem is dat elts de eigen taal en taaleigen brûke kin.

Om't it liket as easket de taal fan in komboerd it plak op foar in taalmienskip, is der yn meartalige gebieten altyd in soad oer de kombuorden te dwaan. In komboerd kin op him sels fansels net twatalich wêze, dat it moat dûbeltalich wêze, of it moat ientalich wêze. Faak is it net genôch dat in komboerd dûbeltalich is, om't der dan spul is oer de taal dy't earst komt.

In soad kombuorden yn Fryslân binne dûbeltalich. Nei de twadde wrâldkriich kaam by de Friezen it ferlet om njonken de 'Nederlânsktalige plaknamme' ek de Frysktalige plaknamme op it komboerd te setten. Utsein yn 'e gemeenten Lemsterlân en Ljouwerteradiel hat soks syn beslach krige. Yn 'e santiger jierren fan de 20e iuw hat him soks yn in pear gemeenten trochset nei allinnich de Fryske plaknamme op it komboerd. Om't Nederlân gjin mûglikheid hat om plaknammen yn mear as ien taal fêst te stellen, koe dat allinne troch yn 'e Gemeentlike Basisadministraasje de 'Nederlânsktalige' namme te skrassen en de Fryske dêrfoar yn it plak te setten.




#Article 63: Dokkum (1515 words)


Dokkum is de noardlikste en eastlikste fan de Fryske stêden. It is it haadplak fan de gemeente Noardeast-Fryslân. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2019 wie Dokkum it haadplak fan 'e gemeente Dongeradiel, en foarôfgeande oan 'e grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 wie it it haadplak fan 'e gemeente Dokkum. Yn Dokkum wurdt njonken Frysk en Nederlânsk ek Stedsk praat. De stêd is ûntstien op twa terpen.

Foar de oarsprong fan de namme Dokkum binne ferskate ferklearrings. Guon tinke in kombinaasje en gearlûking fan de Fryske manljusnamme 'Docko' dy't hjir in hiem hân hawwe soe. Oaren assosjearje Dokkum mei 'Tockingen', dat is in 'delsetting oan in tocht of stream'.

Om Dokkum hinne binne terpen mei prehistoaryske grêven, dat dy omkriten hawwe in lange skiednis fan bewenning.
Yn de beskriuwing fan Bonifatius troch Willibald fan Mainz skreaun om 766 wurdt de namme fan Dokkum net fermelde. De twa generaasjes letter op skrift stelde Vita oer Bonifatius, neamd it ûnderwilens op de grêfhichte ûntstiene beafeartsoarde Dokkum wol in loco qui Dockinga dictur.   Oare farianten binne ûnder mear 'Villa Nocdac' en 'Dockynchirica'. 

Op it plak dêr't Bonifatius deadien wêze soe, waard om 760 hinne in oan him wijde tsjerke stifte dêr't Liudger en Willehad ek oan ferbûn west hawwe. De delsetting op in terp ûntwikkele him frijwat hurd troch syn geunstige lizzing oan in krusing fan in lânwei mei in see-earm. Ien fan de greeflike tollen kaam dêr te lizzen en de hartoggen fan Brunswyk joegen Dokkum rjocht fan muntslach yn de 11e iuw. Dizze munten binne werom fûn yn de Skandinavyske- en Baltyske lannen en sels op Yslân en yn de Oeral oan ta. Yn de folle midsiuwen ûntjoech Dokkum him mei syn ynternasjonale hannelsbetrekkingen en merkefunksje ta in ûnôfhinklik plak, los fan de gritenij Dongeradiel. Yn 1298 krige Dokkum nei Starum, Harns en Drylts as fjirde stêd fan Fryslân stedsrjochten. 

Earder, yn 1214, preke Olivier fan Keulen yn Dokkum de krústocht, dêr't dan ek Dokkumers oan meidien hawwe. Dy skiednis wurdt troch in heale moanne op it wapen fan Dokkum yn oantinken hâlden. 

Yn de Grutte Fryske Oarloch giet it Alliearde leger yn ûnder lieding fan Fokko Ukena op Dokkum oan (1418). Nei inkele skermutselingen mei de Skieringer ferdigeners jouwe dy har oer en is de stêd oermastere. Dokkum wurdt brânskatte en de stêd militêr ûtskeakele. 

It ierst bekende stedssegel fan Dokkum waard yn 1491 makke. It segel hat in ôfbyld fan de parochytsjerke wijd oan Sint Martinus. Inkelde tsientallen jierren fierder yn de tiid wie Dokkum waakst ta in mienskip fan sa'n 1400 minsken 

Yn de Tachtichjierrige Oarloch tsjin Spanje wie Dokkum in wichtige pion yn de striid. Yn 1572 wie de stêd inkele oeren yn hannen fan de Geuzen. Dokkum waard dêrfoar swier bestraft mei de Dokkumer Fury. Nei 1579, doe't Dokkum him oansleat by de Uny fan Utert begûn in tiidrek fan rêst.

Yn eardere jierren hie de stêd in iepen ferbining mei de see, it Dokkumer Grutdjip. Yn 1597 fêstige de Fryske Admiraliteit him yn Dokkum. Fan hjirút waarden alderlei saken foar de befeiliging fan de hannelsfeart en oarlochfiering mei Spanje op see regele. Dokkum wie fan grut strategysk belang, wat ek bliken die út de oanlis fan de stedswâlen yn de jierren 1581-1582.

Dochs bleau de Admiraliteit net lang yn Dokkum. Troch it tichtslykjen fan it Grutdjip moasten se yn 1644 it kantoar nei Harns ferpleatse. Yn 1729 waard de iepen ferbining mei de Lauwerssee definityf ôfsluten troch de oanlis fan de Dokkumer Nije Silen. Dy syl ferfong teffens de âlde 16e-iuwske seeslûs ûnder de Syl. Dokkum ûntjoech him hieltyd mear ta in op it lân oriïntearre stêd.
Troch de hege kosten fan de oanlis fan de Strobosser Trekfeart yn de jierren 1654 - 1656 gie Dokkum fallyt. Dokkum stie en stiet yn de lokaale tradysje bekend as Earm Dokkum.

Besuden Dokkum is in boarne, dy't troch oerlevering yn ferbân brocht wurdt mei (de dea fan) de Frankyske misjonaris Bonifatius yn 754 en dêrtroch in roomsk-katolyk beafeartsoarde wurden is.

Yn Dokkum begûn Fedde Sonnema syn distillearderij en likeurstokerij, tsjintwurdich noch altyd bekend fan Sonnema Bearenburch. It âlde fabrykje stiet noch altyd yn Dokkum. It pleintsje foar it eardere fabryk is nei Sonnema Sonnemapleintje neamd.

Yn de njoggentjinde iuw ûntstie in tanimmend romtegebrek yn Dokkum. Dit kaam troch de fêstingwâlen dy't groei nei bûten behinderen, yn it skoatsfjild fan de kanonnen op de bastions mocht nammentlik net boud wurde. Alle nijbou waard yn de binnenstêd opproppe, wat late ta it ferlies fan in soad histoaryske gebouwen. Gelokkich waard de binnenstêd fan Dokkum - as ien fan de earste plakken yn Nederlân - yn 1974 útroppen ta beskerme stedsgesicht. (Sjoch ek: Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân).

Foar de Twadde Wrâldoarloch stoppe der ek in trein yn Dokkum, it Dokkumer Lokaeltsje. De passasierstsjinst is al yn 1936 opheft, it frachtferfier earst healwei de santiger jierren, mar dochs is by mannich Dokkumer it Dokkumer lokaaltsje in bekend ding. Sa is der in kroech yn Dokkum mei de namme Dokkumer lokaaltsje, en kinne in protte Dokkumers it liet oer it treintsje. Yn 2008 wiene der plannen foar it opnij oanlizzen fan dizze ferbining, mar dy giene net troch.

Oant 1984 wie Dokkum ek in selsstannige gemeente. Troch in gearfoeging mei de gemeenten West- en East-Dongeradiel ûntstie de gemeente Dongeradiel. By de gemeentlike weryndieling dy't per 1 jannewaris 2019 trochfierd waard, kaam Dokkum as haadplak by de nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân te hearren.

Omdat 754 de earste kear yn de skiednis is dat Dokkum neamd wurdt, is dat as stiftingsjier fan Dokkum keazen. Yn 2004 wie dat 1250 jier lyn, en fanwege dat jubileum wie 2004 foar Dokkum in jier fan feestlikheden. Under oaren mei de fjouwerjierlikse stêdsfeesten waard dat jier ekstra grut útpakt. Ek ferskynde in standertwurk oer de skiednis fan Dokkum: Skiednis fan Dokkum, hert fan noardlik Eastergoa.

Ein 20e iuw is der in soad restaurearre yn Dokkum. Mei jild fan de Jeropeeske Uny is de binnenstêd opnij fluorre en binne der ferskate keunstwurken oanbrocht. Ek partikulier is der in soad oan de stêd opknapt. Foarbylden dêrfan binne de Kofjebrânerij, dêr't no in restaurant yn sit en trepgevelhûs 'De Gouden Hân' oan de Fleismerk. Dokkumer spesjaliteit is Dockumer kofje.

De Waach is boud yn 1754, presys 1000 jier nei de stifting fan Dokkum. It gebou hat 4 ioanyske pilasters mei byldhoude stedswapens en in klokkoepel. 

Op de gevel stiet noch altyd de tekst waekt en weeght. Dat yn ferbân mei de twaliddige funksje dy't it earder hie. Alderearst waard dêr de suvel woegen en as twadde wiene dêr soldaten legere.

Tsjintwurdich sit der in restaurant yn de waach.

Der binne fiif stedswâlen om Dokkum boud. Dizze stedswâlen steane bekend as bolwurken. Om dizze bolwurken lei wetter. De ienichste yngongen om yn Dokkum te kommen wienen fjouwer poarten: Hanspoarte, Healemoannepoarte, Wâldpoarte en de Ealsumerpoarte. Om 21.55 waarden klokken let as warskôging dat de poarten ticht giene. Minsken bûten Dokkum hienen dan noch fiif minuten de tiid om der yn te kommen. De bolwurken binne noch altyd goed te sjen omdat se noch yntakt binne. Ek no noch wurde om 21.55 yn Dokkum de klokken let om dy tradysje yn eare te hâlden. Op de bolwurken steane ek de mûnen Seldenrêst en De Hoop.

De wettertoer fan Dokkum (1957) is ien fan de twa Fryske weropboumonuminten dy't yn 2007 troch de Rykstsjinst foar Archeology, Kultuerlânskip en Monuminten op de list fan ryksmonuminten út de weropbouperioade komd is. 

Arsjitekt fan de toer is de Ljouwerter Jo Vegter. Boppe-yn de 37 meter hege toer soe destiids in restaurant komme mar dat is der nea fan kaam.

Dokkum hie yn it ferline in iepen ferbining nei see troch it Dokkumer Djip. Yn 1596 waard dêr dan ek de Fryske Admiraliteit oprjochte. Mar om 1645 hinne gie de Admiraliteit nei Harns, en Dokkum rûn tebek wat de seefeart oanbelanget, oant yn 1729 in dyk tsjin it gefaar fan de Lauwerssee oanlein waard dy't Dokkum hielendal fan de see ôfsluten.

Fan 1645 oant 1656 is de Strobosser Trekfeart groeven yn opdracht fan de stêd Dokkum om de ferbining mei Grins te ferbetterjen. Troch de hege kosten kaam Dokkum yn grutte finansjele problemen.

Tusken 1901 en 1936 hie Dokkum ek in ferbining mei Ljouwert oer it spoar. It stasjon fan it saneamde Dokkumer Lokaeltsje lei doedestiids tusken Dokkum en Ealsum. Ferskeidene strjittenammen ferwize noch nei dy tiid, sa as de Stasjonswei, Stasjonsstrjitte en By 't Stasjon. Wat westliker leit no it busstasjon dêr't de bussen ôfsette nei Ljouwert, Drachten en Bûtenpost.

Yn it sintrum fan Dokkum is de âlde binnenstêd, binnen de Bolwurken. 

Dokkum hat him yn de 20e iuw oan alle siden bûten de bolwurken útwreide. Der binne tal fan wenwiken bykaam:

Fierders binne der ek noch twa yndustryterreinen:

Súdwestlik fan Dokkum wurdt de nijbouwyk De Trije Terpen oanlein. Dy wyk krijt 220 nijbouwenten. Yn de wyk komt in farieard wenningoanbod. De wyk sil yn trije fazes boud wurde. Yn 'e midden komt in wyksintrum. De wyk grinzet oan Suderskâns (Zuiderschans), in winkel- en bedriuwegebiet, en de Wâldhorne (Woudhorne).

Foarbylden fan ûnderwiis- en sûnenssoarchynstellingen yn Dokkum binne: 

Alle strjitten yn Dokkum.

 




#Article 64: Atje Keulen-Deelstra (207 words)


Atje Keulen-Deelstra (Grou, 31 desimber 1938 -  Ljouwert, 22 febrewaris 2013), ek wol Us Atsje neamd, is ien fan de ferneamdste Fryske reedrydsters. Se troude mei de Jirnsummer boer Jelle Keulen. Se krigen trije bern wêrfan't de jongste, Boukje ek yn wedstrydferbân reedriden hat, mar dêryn minder suksesfol wie as har mem. Fan de beide soannen Kees en Goos helle dy lêste in beskieden sukses as keatser troch yn 1983 mei syn maten foar Jirnsum in 4e priis op de Freulepartij yn Wommels te winnen.

Yn it begjin fan de santiger jierren fan de 20e iuw helle Atsje har grutte suksessen. 
Se soe 4 kear Wrâldkampioene en 3 kear nûmer ien op in Europeesk kampioenskip wurde. Dêrneist waard se ferskate kearen Nederlânsk kampioene en wie se in betûft koartebaanrydster, sa waard hja op har 16e famkeskampioene fan Fryslân. Op de Olympyske Winterspullen 1972 yn Sapporo wûn Keulen-Deelstra in sulveren en twa brûnzen medaljes. Keulen-Deelstra waard yn 1970 ferkeazen ta Sportfrou fan it jier.

Yn 1997 ried hja inkele wiken nei't hja ferwûne rekke wie by in ferkearsûngemak noch de Alvestêdetocht. 

Wrâldkampioene:

Europeesk kampioene:

Op 14 maart 1970 ried se in wrâldrekôr op de 1500 meter: 2.17,2.

De Alvestêdetocht lei se sawol op redens, fytsend as rinnend ôf.




#Article 65: Maurits Cornelis Escher (500 words)


Maurits Cornelis Escher (Ljouwert 17 juny, 1898 - Hilfertsom, 27 maart, 1972) wie in Nederlânske keunstner ferneamd fanwege syn houtsnij- en litografysk wurk. 

Maurits Cornelis Escher is op 17 juny 1898 berne te Ljouwert as jongste soan fan yngenieur George Arnold Escher en syn twadde frou Sarah Gleichman. Yn 1903 ferhuze de húshâlding nei Arnhim dêr't Escher syn tretzjende houtbewurking- en pianolessen krige.

Fan 1912 oant 1918 gie er nei de middelbere skoalle: alhoewol er dêr al útblonk yn tekenjen, helle er dêr fierder mar matige sifers. Hy moast de 2e klasse oerdwaan en sakke foar syn eineksamen. Om't it gesin doe nei Easterbeek ferhuze kaam Escher doe yn Delft op de Hegere Technyske Skoalle, dêr't er op oanstean fan R. N. Roland Holst begûn mei houtfykjen. Doe't Escher yn 1919 nei de Haachske Skoalle foar Arsjitektuer en Dekorative Keunst gie foar in arsjitektuerstúdzje, skeakele er dan ek hast direkt oer op dekorative keunst. Hy studearre ûnder Samuel Jesserun de Mesquita, in keunstner dêr't er kontakt mei hâlde soe oant De Mesquita begjin 1944 meinaam waard troch de Nazi's, en nei alle gedachten fermoarde wurden is. Yn 1922, doe Escher de nedige ûnderfining opdien hie yn tekenjen en benammen it meitsjen fan houtsneden, ferliet er de skoalle.

Yn de jierren dêrop gie Escher regelmjittich nei Súd-Jeropa, nei Spanje en fral nei Itaalje, dêr't er yn 'e kunde kaam mei Jetta Umiker. Hy soe yn 1924 mei har trouwe. It jonge stel sette him yn Rome ta wenjen en bleau dêr oant 1935. Doe waard it politike klimaat ûnder Mussolini sa ûnoangenaam dat se ferhuzen nei Château-d'Oex yn Switserlân. 

Escher, dy't ûnder de yndruk wie fan it Italiaanske lânskip en dêr ek tige troch ynspirearre wie, mocht yn Switserlân mar min wêze, dat 2 jier letter, yn 1937, ferhuzen se nei Ukkel, in lyts plakje yn de buert fan Brussel. Yn 1940 wiene it de oarlochsomstannichheden dy't harren twongen op 'e nij te ferhúzjen, diskear nei Nederlân. 20 febrewaris 1941 kaam de famylje te wenjen yn Baarn, dêr't Escher oant 1970 libje soe.

Syn jierren yn Baarn wiene de meast produktive: hy makke dêr syn bekendste wurken. Allinne yn 1962 doe't er operaasje ûndergean moast, hat er net wurke. Yn 1970 gie Escher nei it Rosa Spierhûs yn Laren, in tehûs foar keunstners op jierren. Hy ferstoar dêr op 27 maart 1972.

Escher makke mei-inoar 448 grafyske wurken en mear as 2000 tekeningen en sketsen. Syn wurk wurdt ornaris opdield yn de Italiaanske perioade, dêr't it realisme mei lânskippen en portretten de oerhân yn hie, en de Matematyske perioade dêr't werhelling, regelmjittige flakferdieling, metamorfoaze en bysûndere perspektivyske effekten de boppetoan yn fierden.

Oangeande de regelmjittige flakferdieling liet Escher him ynspirearje troch it mozayk út de Moarske tiid yn it Alhambra.

Underwerpen dy't yn syn wurk faak werom komme binne:

In pear tige bekende stikken fan Escher binne: 

Yn it paleis oan de Lange Voorhout yn de De Haach is sûnt 16 novimber 2002 in permaninte eksposysje fan it wurk fan Escher.




#Article 66: Skrikkeljier (167 words)


In skrikkeljier of stokkejier is in metoade om it ferskil op te heinen tusken in kalinderjier en it sinnejier. Om't de ierde yn likernôch 365,2422 dagen om 'e sinne hinne rint, soe in kalinder fan 365 dagen in hieltyd gruttere ôfwiking krije. Dêrom hawwe de Gregoriaanske en Juliaanske kalinders ien kear yn de fjouwer jier in skrikkeljier; in jier mei in febrewarismoanne fan 29 dagen, dy't it jier 366 dagen lang makket.

It probleem foar de Juliaanske kalinder wie dat dizze korreksje te grut is. Dêrom is der yn de Gregoriaanske kalinder gjin skrikkejier yn it jier dat in iuw ôfslút, lykas 1800 of 1900, útsein it jiertal is dielber troch 400. It jier 2000 wie dus al in skrikkeljier.

Yn sinnemoannekalinders wurdt yn in skrikkeljier in hiele moanne tafoege, om't in jier dêr altyd op itselde stuit yn in moannesyklus begjine moat, meast nijmoanne. 
Sa hat de hebriuwske kalinder sân kear yn eltse njoggentjin jier in skrikkeljier, mei efter Adar de skrikkelmoanne Adar Sheni, twadde Adar.




#Article 67: Pim Mulier (670 words)


Pim Mulier (Wytmarsum, 10 maart 1865 - De Haach, 12 april 1954) folút Willem Johan Herman Mulier, sjoernalist mar boppe al grûnlizzer fan de moderne sport yn Nederlân, kaam yn Wytmarsum op de wrâld as soan fan de earste boargemaster fan Wûnseradiel en grutgrûnbesitter Tjepke Mulier en Roelina Johanna Alberda. Fan 1935 ôf hat er ek publisearre ûnder it pseudonym Pim Pernel.

Willem Johannes Herman Mulier, út it laach Mulier, dy't as Pim Mulier namme meitsje soe yn de Nederlânske sportwrâld, waard op 10 maart 1865 berne te Wytmarsum. Syn namme spruts er by foarkar út as Muljee, want hy wie wiis op syn Frânsk komôf. Syn foarâlden kamen út Roubaix en droegen dêr de namme Oste de Muliers. Hy soe twa kear trouwe: Foar it earst op 18 desimber 1895 mei Cornelia Constance van Duin en nei't er op 20 april 1922 fan Constance skieden wie, troude Pim Mulier op 29 maaie 1923 mei Maria Louise Haitsma Mulier. Bern soe er net krije.

Al as mantsje fan 4 jier sette syn heit him op redens. Tjepke Mulier wie in fanatyk reedrider en oprjochter fan de Haarlimske IIsklup. Pim Mulier syn fasinaasje foar sport soe hjir wol syn woartels hawwe kinne. 
As fiifjierrige gie Pim, tegearre mei syn âldere broer Pieter nei in kostskoalle yn Noardwyk. Yn Ingelân, dêr't er yn Ramsgate in Kolleezje folge, kaam er yn de kunde mei jonges dy't behalve cricket ek football spilen, in sport dy't in foargonger is fan it hjoeddeiske rugby. Mulier wie ferkocht, en ronsele, werom yn Nederlân, syn maten om dat spul ek te spyljen.

Yn 1879 seach er by de yn Britske sporten spesjalisearre saak de Gruyter yn Amsterdam in learen rugbybal, dy't er fuort kocht. Lang is tocht dat hy yn datselfde jier as 14-jierrige (!) de earste fuotbalklup fan Nederlân oprjochte hat, mar neffens guon kloppet dat net alhiel. Dy klup, Haarlemsche Football Club, HFC bestiet noch altyd, tsjintwurdich mei it predikaat Keninklik, KHFC. Al yn de begjinjierren wie HFC in grut sukses, mar klachten fan âlders oer it rûge rugby, soargen der foar dat de klup yn 1883 oerskeakele op soccer, it hjoeddeiske fuotbal. Mei troch de ynfloed fan Mulier ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten, nije fuotbalklups dy't al gauweftich yn kompetysjeferbân tsjininoar spilen.

Yn 1884 yntrodusearre Mulier it moderne tennisjen sa't dat doe spile waard yn Ingelân, yn Haarlim, dêr't de earste klup oprjochtte waard.

Pim Mulier wie in net ûnfertsjinstlike hurdrinner. Yn 1886 rûn er de 350 meter yn 53,4 sekonden, en wurde dêrmei Nederlânsk kampioen. 

Yn 1889 stie Pim Mulier oan de widze fan de Nederlandse Atletiek en Voetbalbond, NAVB. Atletyk waard, tige tsjin it sin fan Mulier, al gau oan 'e kant skowt. De NVB, foarrinner fan de tsjintwurdige KNVB, bleau oer.

Yn 1890, werom yn Fryslân, pakte Mulier syn âlde leafde, it reedriden wer op. Hy ried de ûnoffisjele alvestêdetocht yn in tiid fan 12 oere en 55 minuten. It rekôr soe stân hâlde oant 1909. Yn dat jier soe op syn oanstean de earste organisearre Alvestêdetocht hâlden wurde ûnder de flagge fan it Fryske Iisbûn. Yn datselde jier is ek de Feriening 'De Fryske Alvestêden' oprjochtte, dy't dêrnei de tocht útskriuwe soe. It krúske dat alvestêderiders oant hjoeddedei krije at se de tocht útride, is in ûntwerp fan Pim Mulier.

Ek oare sporten droech Pim Mulier in waarm hert ta. Sa hat er ûnder oaren foarsitter west fan it Nederlânske Krikketbûn en skriuwer fan de Nederlandsche Bond voor Lichamelijke Opvoeding. Yn dy lêste funksje hat er it organisearjen fan 4-deiske kuiertochten stimulearre, wêrfan dy fan Nijmegen in barren mei ynternasjonale útstrieling wurden is. Aktyf wie er fierder as hurdfytser, keatser en biljetter. Yn 1891 yntrodusearre Mulier de hockeysport yn Nederlân. 

Pim Mulier wie aktyf as sjoernalist en skriuwer. Fan 1899 - 1905 wie er haadredakteur fan de Deli-Courant. Ek yn syn skriuwersfunksje wie er propagandist foar de sport. Fan syn hân binne û.o. de folgjende publikaasjes:

De namme fan Pim Mulier wurdt noch altyd neamd yn de Nederlânske sportwrâld:




#Article 68: Nijefurd (159 words)


Nijefurd (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Nieuweferd of Nijeferd) is in eardere gemeente yn it súdwesten fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 2010 mei 10.957 ynwenners , en besloech in oerflak fan 289,17 km², wêrfan 192,49 km² wetter.

De gemeente Nijefurd waard yn it ramt fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1984 gearstald út it grutste part fan de eardere gemeente Himmelumer Aldefurd, feriene mei de gemeenten Warkum, Hylpen en Starum en it doarp Nijhuzum dat earder ta de âlde gemeente Wymbritseradiel heard hie. Om't 'Aldefurd' safolle sizze wol as âld rjochtsgebiet, waard de nije gemeente 'Nijefurd' doe neamd.

Op 1 jannewaris 2011 gie Nijefurd by in nije gemeentelik weryndieling yn 'e mande mei de gemeenten Boalsert, Snits, Wymbritseradiel, Wûnseradiel op yn 'e fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

It haadplak fan Nijefurd wie Warkum, en de oare plakken yn de gemeente wiene: It Heidenskip, Koudum, Hylpen, Himmelum, Molkwar, Nijhuzum, Starum en Warns. Ek de buorskippen Boppebuorren, Galamadammen, Laaksum en Skarl hearden ta Nijefurd. 




#Article 69: Drylts (816 words)


Drylts (Nederlânsk en offisjeel: IJlst) is in stêd yn de gemeente Súdwest-Fryslân, mei 3.295 ynwenners (2006), en leit yn it súdwesten fan Fryslân, sa'n 5 km fan Snits, dêr't it oer it wetter fia  de Geau mei keppele is. Drylts hat in stasjon oan it spoar Ljouwert-Starum. Oant 1984 wie Drylts in selsstannige gemeente, en fan 1984 oant 2011 wie Drylts it haadplak fan de gemeente Wymbritseradiel. 

Drylts is ûntstien oan 'e Alde Ie of Yem ien fan de feanfearten yn súdlik Fryslân. Dat wie fan âlds in rivierke dat de Sudersee ferbûn mei de Middelsee. Oan 'e Ie tanket it stedsje syn namme. Hjoed oan 'e dei binne der noch mar in pear fragminten fan it eardere rivierke oer. Ien dêrfan foarmet de sintrale as fan Drylts en hat it karakter fan in grêft. Pal foar de huzen lâns rint de strjitte en de tunen lizze oan 'e oare kant fan 'e strjitte oan de kant fan 'e Ie. Dizze oan it wetter grinzende túntsjes, 'bleken' of 'oertunen', hearre by de oan 'e grêften lizzende huzen en waarden eartiids brûkt om 'e wask te drûgjen. De tunen binne foar in diel noch yn partikuliere hannen en binne yn 2003, krekt as it eardere stedhûs, brûkt as filmdekôr foar de Kameleon-film Skippers fan de Kameleon mei as regisseur Steven de Jong.

Yn 'e Midsiuwen stie Drylts behalven om hannel fral ek bekend om syn skipsbou, eat dat noch blykt út it skip dat werjûn wurdt op it wapen fan Drylts en de flagge fan 'e stêd. Yn syn bloeitiid wie der ek in soad mei de skipsbou ferbân hâldende houthannel yn Drylts. Der hat noch lang yndustry west dy't út dy tradysje fuortkaam, mar oan it begjin fan de ienentweintichste iuw binne de lêste oerbliuwsels dêrfan troch fúzjes út de stêd ferdwûn.

It bekendste foarbyld fan 'e houtyndustry yn Drylts wie de firma Nooitgedagt dy't ark, houten boartersguod en redens makke. Om 1990 ferfear it fabryk nei it yndustryterrein. Dielen fan de âlde fabriken binne sloopt. Der stiet noch mar ien âld gebou, it earste Nooitgedagt-fabryk, dat alhiel renovearre is. DIt lêst boude autentike fabryksgebou - it earste yn Nederlân dat hielendal fan beton makke waard - is mids oktober 2004 sloopt. In pear jier earder hold de firma Nooitgedagt op te bestean troch in oername. Yn it nije gebou sit no in oar bedriuw. Saillant detail is dat der sa'n tsien jier diskusjearre is oer it ynfoljen fan it terrein. Al dy tiid stie it gebou der leech en ferpaupere by. Nei oktober 2004 begûn in diskusje oer it behâld fan de âlde fabryksskoarstien, dy't yn 2007 renovearre waard. Dêrby waard it bouwurk ta syn oarspronklike hichte werombrocht, lykwols net as eartiids mitsele waard mar yn 'e foarm fan in stielen staketsel (keunstwurk). Mids 2005 is der op it âlde fabryksterrein in nij wenwykje setten. 

Drylts hat sûnt 1268 stedsrjochten. It is dêrmei de op trije nei âldste stêd fan Fryslân, nei Starum, Harns en Hylpen. De klokslach fan Drylts grinzge oan dy fan Drylts, en beide stêden waarden omsletten troch de gritenij en letter gemeente Wymbritseradiel. Drylts wie in selsstannige gemeente oant it by de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 1984 gearfoege waard mei de  âlde gemeente Wymbritseradiel ta in nije gemeente dy't ek fan Wymbritseradiel kaam te hjitten.

By dy gemeentlike weryndieling fan 1984 wie besletten dat net allinnich Drytls en Wymbritseradiel gearfoege wurde moasten, mar ek Snits. Fanwegen fûleindige protesten yn 'e Wetterpoartestêd wist Snits lykwols syn selsstannigens te behâlden. Dêrtroch waard Drylts it haadplak fan 'e nije gemeente. Yn 1985 kaam oan de noardkant fan Drylts it nije gemeentehûs ree. It âlde stedhûs, dat te lyts wurden wie, kaam yn gebrûk as plysjeburo. In oantal jierren letter waard it ferkocht oan partikulieren; it is no in wenhûs.

Nettsjinsteande de lang oanholden bestjoerlike skieding tusken Drylts en Snits, is Drylts dochs foar in grut part op Snits rjochte; it hat bygelyks in soad ynwenners dy't yn Snits harren wurk hawwe. Oan de oare kant is der yn Drylts in tige ryk ferieningslibben, dat somtiden sels ynwenners fan Snits oanlûkt.

De wiken fan âld nei nij:

Mûne De Rat is in houtseachmûne dy't yn 1683 boud waard yn de Saanstreek.  Om 1829 helle de eardere Dryltser houthandel Oppedyk de mûne nei Drylts om him dêr wer op te bouwen. De mûne wurdt noch hieltyd brûkt om te seagjen en kin besichtige wurde.

Yn it eardere gymnastyklokaal sit sûnt de santiger jierren 't Mienskipshûs. It Mienskipshûs is sûnt in oantal jierren sloopt en op it plak binne nije wenningen boud. De Rôt en De Iendracht binne de twa buertferienings. De Twine en De Kogge binne de beide basisskoallen. It Dryltser Kypmantsje is it pleatslike krantsje.

De 'Utherne' is in sportkompleks oan de eastkant fan Drylts (tichtby houtseachmole De Rot) en beslacht in tal sportfjilden en in sporthal (mei 2 sealen).

Alle strjitten fan Drylts.




#Article 70: Gysbert Japicxpriis (495 words)


De Gysbert Japicxpriis is in yn 1947 troch de Deputearre Steaten fan Fryslân ynstelde literatuerpriis, neamd nei de dichter Gysbert Japiks. De earste winner fan de priis wie op 10 oktober 1947 de Fryske dichter Obe Postma.

De priis wie in stimulearingspriis, en waard takend foar it bêste oarspronklik Frysk wurk dat yn de perioade foarôfgeand oan de útrikking publisearre wie. Dy perioade waard twa jier, om't it iene jier proaza beoardiele waard, en it oare jier poëzy. Mei yngang fan 1954 waard yn it iene jier de Dr. Joast Halbertsmapriis útrikt en yn it oare de Gysbert Japicxpriis. De priis bestie út in oarkonde en in jildbedrach, oarspronklik 500 gûne, mar letter oprinnend ta 2000 gûne. Om't it in stimulearingspriis wie koe dy allinnich foar in spesifyk wurk útrikt wurde, net foar in oeuvre, al is dat al in pear kear bard. Yn 1984 is de priis yn dy foarm ôfskaft, en yn in nije foarm wer ynsteld.

By de nije Gysbert Japicxpriis wie der gjin ûnderskie yn sjênre. Proaza en poësy koenen eltse kear yn oanmerking komme, mar dat gou ek foar berneliteratuer en jongereinliteratuer. Dêrnjonken kin de priis no ek foar in oeuvre úrikt wurde. Fierders waard romte makke foar de Fedde Schurerpriis en de Dr. Obe Postmapriis, sadat de Gysbert Japicxpriis doe ien kear in de trije jier útrikt waard.

Yn 1986 waard it jildbedrach omheechbrocht nei 4000 gucirc;ne. Yn 1999 waard de regeling op 'en nij oanpast. Doe waard besletten om mei yngong fan 2001 in twajierliks skema te folgjen. De iene kear oanbelanget de priis no de poësy út de fjouwer foarôfgeande jierren, twa jier letter it proaza út de fjouwer foarôfgeande jierren, ensfh. It prizejild is sûnt 1999 in bedrach fan 5000 euro. Yn 2011 kaam dêr 5000 euro boppe-op, spesjaal ornearre foar in oersetting/oersettingen fan it bekroande wurk. Mei yngong fan 2013 waard it prizejild ferhege nei 10.000 euro; de 5000 foar in oersetting/oersettingen kaam dêr dan noch by.

Foar de priis jildt it betingst dat dat bêste oarspronklik Frysk wurk de bekroaning ek wurdich wecirc;ze moat, mar de advyskommisje hat oant no ta mar ien kear gjin foardracht dien, yn 1977. Dochs is de priis dat jier takend. Oarsom hawwe Deputearre Steaten ien kear besletten it advys net te folgjen. Yn 1969 is de priis net útrikt, wylst it projekt Operaesje Fers nominearre wie. De priis is ek ien kear wegere. Yn 1959 hat Eeltsje Boates Folkertsma yndie sein syn wurk fan dy perioade de bekroaning net wurdich te finen, en hy hat dy doe net oannimme wollen. 

Trije skriuwers hawwe twa kear de Gysbert Japicxpriis krigen: Anne Wadman, 1952 en 1989, Jan Wybenga, 1965 en 1977, en Trinus Riemersma, 1967 en 1995.

De priis wurdt útrikt yn de bertestêd fan Gysbert Japiks, Boalsert, op it stêdhûs. Allinnich Jan Dijkstra, yn 1951, en Rink van der Velde yn 1975 hawwe net oan de plechtige útrikking meidwaan wollen, en hawwe de priis letter op it Provinsjehûs ophelle.




#Article 71: Dr. Obe Postmapriis (127 words)


De Dr. Obe Postmapriis is in yn 1984 troch Deputearre Steaten ynstelde literatuerpriis foar oersetters, neamd nei de Fryske dichter en oersetter Obe Postma. 

De priis wurdt takend oan de bêste oersetting fan de foarôfgeande perioade. Dy perioade is by it ynstellen fêststeld op trije jier, lykas dat doe ek foar de Gysbert Japicxpriis fêststeld waard.
De priis is yn 1984 foar it earst útrikt, en bestie doe út in oarkonde en in priis fan 1500 gûne. De priis wurdt tagelyk mei de Fedde Schurerpriis útrikt op it Provinsjehûs.

Yn 1987 wie de priis takend oan de oersetters fan de stikken fan Tryater. Dy priis is doe net útrikt, om't in part fan de oersetters fûn dat de sjuery ien inkelde oersetting en oersetter útkieze moatten hie.




#Article 72: Fedde Schurerpriis (119 words)


De Fedde Schurerpriis is in yn 1984 troch Deputearre Steaten fan Fryslân ynstelde literatuerpriis foar debutanten, neamd nei Fedde Schurer. De priis is foar it earst útrikt yn 1984, en bestie doe út in oarkonde en in bedrach fan 1500 gûne. De priis wurdt útrikt op it Provinsjehûs, tagelyk mei de Dr. Obe Postmapriis. Yn 2005 waard der foar it earst ek in publykspriis takend.

Yn 2012 is de priis opheft en is de Douwe Tammingapriis de Fryske literêre debútpriis wurden.

Om't de priis útrikt wurdt oan immen dy yn in beskaat literêr sjenre debutearret, is it somtiden sa dat ien dy't al mear skreaun hat de priis takend krijt foar wurk yn in foar dy skriuwer nij sjenre.




#Article 73: Warns (280 words)


Warns is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Oant 2011 lei Warns yn de eardere gemeente Nijefurd. It is in lintdoarp dat fan it Johan Frisokanaal yn it noarden oant Laaksum by de Iselmar yn it suden rint. Troch dy lizzing is de wettersport foar Warns fan grut belang, benammen de jachtbou.

Ta it gebiet fan Warns hearre ek de buorskippen Laaksum en Skarl.

Yn de Midsiuwen wie hjir ek noch it doarp en kapel Kappenburch, dat letter opgien is yn de Warnser Noarderbuorren.

De namme komt ek foar as Wardesle, Waene, Werlize, Warrdelze en Waerlenze. Men tinkt by Warns al gau oan de Slach by Warns (1345). 
Eartiids stie hjir de stins fan Jelmer Ottes Sytzama (boaske mei Ats Bonninga), en doe't Douwe Geales Galema yn 1490 hjir ek in stins bouwe liet wie der spul: De earste wie Skier, de oar wie Fet. Dat hat duorre oant Galema de stins fan Sytzama wûn en ôfbrekke liet.

Yn de 17e en 18e iuw wie Warns in doarp fan seelju. Sa hat Warns oan it begjin fan de 18e iuw, noch 8 grutskipperswenten, wenten fan kapteins. Dy kapteins fearen nei Noarwegen en nei de Eastsee. Yn de 19e iuw gong skipfeart mear nei Hollân en doarpen as Warns rûnen tebek.

It doarpskultuerhûs yn de eardere gereformearde tsjerke út 1892 hjit De Spylder. It doarp hat ien feriening Doarpsbelang mei Skarl  Laaksum. Der rydt in buertbus en der is in postagintskip. Warns hat twa skoallen, De Skoalfinne en De Totem en it pjutteboartersplak hjit Us Stee. Der binne fiif buertferienings: B.V. 95 ('t Noard), Ald en Nij (Boppelâns), Meiïnoar ien (Janke Trompstrjitte en Kapelstrjitte), De Middenkrite en Fan See tot Zee. 




#Article 74: Bildts (foarbyldtekst) (2429 words)


Dizze side is opnaam as in foarbyld fan tekst yn it Biltsk. De side sprekt dan ek fan Bildts.

Die't syn aigen taal fersmyt, raakt syn diepste wezen kwyt.

't Is hest niet te begripen dat d'r op 't Bildt aigenlik gyn Frys praten wort. Soa'n klain gebied dat an drie kanten begrînsd wort deur Frys pratende mînsen. Friezen die't ok wete wille dat se Frys binne en hur taal (alheel terrecht) hoog houwe. Om d'r achter te kommen werom 't Frys op 't Bildt gyn ingang fonnen het motte wij 'n foege 500 jaar werom gaan. Doe het Albrecht van Saksen met syn baide seunen Hendrik en Georg in 1498 't Bildt an de Friezen ontnaderd. 't Bediken fan 't Bildt hewwe sij doe an ânderen, an Hollânders, útbesteed. De Frise wetten laaien sij in hur aigen foordeel út. Sij maakten 'n eand an de Frise Frijhyd. 'n Paar jaar leden (1998) meende 't bestuur fan Fryslân dat fait fiere te motten. D'r waar evenwel 'n soad ferset teugen dat feest wat tot útting kwam doe't 'n bommelding 'n  fiering in 'e groate kerk fan Luwt in 'e bulten joeg. Ok waar d'r 'n koster die't op 'e grîns fan 't Bildt soafeul kriig had dat hij de swarte rouflâg fan de Beetgumer toren waaie liet. Soks tot ongenoegen fan bestuurders die't de toenmalige kommisaris fan de koaningin Hermans dankber waren foor syn (dom) idee. 
't Begrip âldfaars erf wij weitsje oer dij worde:  âldfaars erf wij wâdzje oer dij. D'r waren doe ok bij de roes Bilkerts die't fan dut feest niks begrepen. Hoewel at 't bediken deur Hollânders annommen en útfoerd worde en derdeur 't Bildts ontstaan is, foele de meeste Bilkerts hur naast Bilkert ok Fries. Se prate âns, Bildts. En binne der wiis op .

Thomas Beuckelaer en de drie broers Wijngaarden hadden op 22 febrewary 1505 de overeenkomst met de reginten fan hertog Georg van Saksen tekend om 't Bildt te bediken en in kultuur te bringen. Deur alle toestanden die't d'r doe in Frysland speulden worde 't groate werk niet deur Friezen, maar deur Hollanders annomen en útfoerd. Deuze mânly waren alle fier ôfkomstig út Súd-Holland. Der hadden se groate besittings en der oefenden se belangrike bestuursfunksys út. Ut deuze kontraaien nammen se hur aigen fertroude mînsen met om 't Bildt te bediken en in kultuur te bringen.

Kwammen de polderjongens nou alleen út Súd-Holland, út de Alblasserwaard, de Swijndrechtsewaard en út 't Lând fan Heusden en Altena? Ni, dat sou ok niet kinnen hewwe. D'r souwen 800 mânly an de bou fan de Bildtdyk werke en d'r worde over prakkeseerd om dat leger erbaaiers út te braiden ant 1500 mânly. Sien de tiid die't men kreeg, om binnen een jaar, de Ouwe-Bildtdyk an te lêgen 'n begryplike gedachte. 
At al deuze mânly út de Alblasserwaard, de Swijndrechtsewaard, en út 't Lând fan Heusden en Altena rekruteerd weze souwen, sou der de befolking soa ferminderd weze, dat weunen en werken der niet meer mooglik weest waar. Nag ôfsien fan 'e fraag at der metnander wel 800 mînsen weunden.

De annimmers en foorwerkers binne der fast en seker wel wegkommen. De erbaaiers kwammen út 'n feul groater gebied. De groatste groep erbaaiers is út Holland, Seeland, Brabant en diferse andere naciën wegkommen. Onder die diferse andere naciën waren sonder twifel ok mânly út West-Frysland en fan 't ailand Wieringen. Ok sil dut, foor die tiid geweldig groate werk, Friezen út de omgeving fan 't Bildt antrokken hewwe. 

Hoe't de ferhouding tussen de tallen Friezen en Hollanders laai is niet met sekerhyd te sêgen. Ferskaidne ondersoekers hewwe hur met deuze kwessy doende houwen. Heel lang het men docht dat 't alleen Hollanders weest binne die't de (Ouwe) Bildtdyk anlaid hewwe. Krekt soa't d'r docht is dat de eerste boeren op 't Bildt sonder útsondering út Holland kommen binne. D'r motte soawel bij de dykbouwers as bij de eerste pachters ok Friezen weest hewwe. Al foor de bediking fan 't Bildt werkten d'r Friezen op 't búttendyks lând. Ans hadden se in 1506 niet ôfkocht worren.

Soa'n groat werk as de bou fan de Bildtdyk het sonder twifel ok an ferskaidne Friezen werk geven. Die kregen 't lykswel niet foornander om de Hollanders hur taal, 't Frys, prate te laten. Der binne nag al wat ondersoeken na deen hoe't dat kinnen het.

Johan Winkler skriift in syn Algemeen Nederduits en Fries Dialecticon út 1874, dat de nije en bra fruchtbere grônd deur Hollânse boeren 't eerst beweund en ontgonnen worde. De ôfstammelings fan deuze Hollanders binne der ant fandaag de dâg toe bleven. Deuze eerste beweuners fan 't Bildt nammen fanself hur boers-Hollânse spraak met en hur ôfstammelings hewwe die tongfal ant nou toe bewaard en brúkke die ondernander. Hierdeur onderskaide se hur skerp fan de echte Friezen. 

Winkler noemt 't Bildts: 'n Volksplanting van Hollanders in Friesland. Hij skriift over de edelloi en de ontginning deur Hollânse boeren, die't folgens him fral ôfkomstig binne út de Hollânse Rijnstreek. Ut de kontraaien fan Leiden. Winkler beskoude 't Bildts dus as de taal fan de Hollânse bedikers die't deur Frise infloed ferformd is.

W. de Vries skriift in deel 44 fan 't tiidskrift Nederlandse taal en letterkunde, dat 't waarskynlik is dat d'r taalovereenkomsten binne tussen 't Bildts en 't Súd-Hollâns, omdat Hollânse Bilkerts in meerderhyd ôfkomstig binne út de buurt fan Puttershoek en Oud-Beyerland. De Vries siet 'n dúdlik onderskaid tussen 't Bildts, 't Stadsfrys en 't Amelâns. 't Midslâns op Terskelling wort niet noemd. 

Perfesser doktor G.G. Kloeke het in syn werk De Hollandse expansie in de 16e en 17e eeuw en haar afspiegeling in de tegenwoordige Nederlandse dialekten út 1927 syn licht ok skine laten over de ôfkomst fan de Bilkerts en hur taal. Hij het nagal wat werk maakt fan de pachterslisten en rekens fan 1527 en 1528. Ut de namen die't op deuze listen foorkomme, blykt folgens perfesser Kloeke dat 40% fan alle lândbrúkkers op 't Bildt, neffens die rekens Frise namen hadden. 'n Farndel waar Hollâns en 35% kon soawel Frys as Hollâns weze. 

Hij meent dat bestudering fan deuze rekens tot de gefolgtrekking laide mot dat, in 't begin fan de 16e eeuw, de Friezen waarskynlik feer in de meerderhyd weest binne. De dikke boeren, de aristokraten, waren hest allegaar fan Hollânse komôf. Folgens Kloeke is de Bildtse taal sterk ferhollânsd. 't Bildts sou dus oorspronklik Frys weest hewwe. Hij foert derfoor gyn bewizen an. Alleen grôndt-y die stelling op 't fait dat in 't eerste farndels part fan de 16e eeuw, de Friezen (temînsen de namen) prosintueel feer in de meerderhyd waren. 

Perfesser Kloeke noemt 't Bildts: Hollâns in Frise mônd. Hij skriift, dat aristokraten of aristokratys doende Friezen perbere om Hollâns te praten...! Maar wat bewize namen nou helendal over de ôfkomst fan de dragers fan die namen? Dat froeg de debating klup fan St.-Anne hur op 20 septimber 1927 ok ôf, doe't se de ferhandeling fan prefesser Kloeke bepraatten. De debatingklup kinde niet soafeul bewiiskracht toe an dut name-ondersoek fan perfesser Kloeke. Ferskaidne sprekers saaien op die aven, dat d'r soafeul namen binne, der't moeilik fan said worre kin, dat 't spesifyk Frise of oorspronklik Hollânse namen binne. De debatingklup kwam dan ok tot de konklúzzy dat 't Bildts fan Hollânse en niet fan Frise oorsprong is !

Hotse S. Buwalda is 't met de noemde konklúzzys niet eens. 't Gaat him te feer om sonder meer te sêgen dat 't Bildts Hollâns in Frise mônd is, of dat 't Frys in Hollânse mônd weze sou. Hotse Buwalda meent, dat 't foor de hând lait, dat de twee befolkingsgroepen fan kolonisten, Friezen en Hollanders deur de noadsaak om nander te ferstaan tot 'n gemeenskaplike omgangstaal kommen binne: 't Bildts, 'n mingtaal fan 'n in oorsprong mingde befolking.
'n Mingtaal dus, gyn dialekt fan 't Frys of 'n Frys dialekt. Maar ok gyn dialekt fan 't Hollâns of 'n Hollâns dialekt. En wel omdat elk fan baide talen soa'n belangrike bijdrage leverd het an de opbou fan de aigen Bildtse taal.

Hartman Sannes is 't eens met De Vries, want, soa sait Sannes: De sterke Hollânse inslag formde de bovenlaag fan de befolking. De annimmers, de boeren, drukten hur stimpel ok op 'e taal fan de ânderen, de Friezen. Soa segefierde 't Hollâns en ferkrong 't 't Frys. Om 't Bildts Hollâns in Frise mônd te noemen gaat Sannes wat al te feer. 't Bildts is folgens Sannes 'n mingsel fan ferskillende Hollânse dialekten, met foor 'n part ok 'n sekere Frise inslag. 't Frys het op 't Bildt nooit gyn ingang fine kinnen. 'n Fries nimt op 't Bildt makliker 't Bildts over, dan dat 'n Bilkert op 't Oudlând 't Frys overnimt. Sannes syn eandkonklúzzy is, dat 't Bildts de taal fan Hollanders is, ferformd deur 'n sterke Frise infloed.

Maar wort d'r bij al deuze overwegings ok nag wat fergeten? Wij wete dat de aristokraten en de bestuurders Hollâns praatten en de dikke boeren, die't út Holland kwammen, deden dat ok. Ok 'n part fan de erbaaiers sil een of ânder Hollâns dialekt praat hewwe. Dos waren d'r 'n heel soad Friezen bij die eerste kolonisten. Die sille dos hur aigen taal, 't Frys, praat hewwe? In dat licht besien is 't dos op syn sachtst said freemd, dat 't Frys 't ôflêge motten het teugen 't Hollâns; 't Bildts?

't Sil wel soa weze soa't Hotse Buwalda 't sait: se mosten nander ferstaan. De Friezen sille hur doe ferbroken hewwe. Ok doe al. Want nou nag gaat de gemiddelde Fries drekt over op 't Hollâns at d'r ok maar 'n klain fermoeden bestaat dat de ânder gyn Frys ferstaan wil of kin. Hadden de Friezen doe in 't begin fan de 16e eeuw, hier op 't Bildt, 'n klain bitsy de sluug út had, dan hadden se dos dat handsyfol mînsen, niet eens 1500, binnen twee generasys Frys prate late kinnen? De Friezen gaan sleau met hur taal om. Op 'n paar gûnstige útsonderings na binne 'n heel soad Friezen hur d'r niet fan bewust dat se de oudste en mooiste taal fan Nederland prate.

Dieselde sleauwighyd gaat trouwens ok op foor 'n soad Bilkerts. Wat sou dat dos weze? Binne Bilkerts en Friezen benaud om foor dom of boers ansien te worren? Of twifele se an de intelligînsy fan de ânspratenden? Benaud dat die hur niet ferstaan wille of sille?

Dan binne d'r nag 'n paar aspekten die't niet fergeten worre mâge en die't in de ondersoeken niet noemd worre. 't Eerste argumint is dat de Saksise overheersers ( om maar niet te praten fan onderdrukkers) 't naar op 't Frys as bestuurstaal laaien en dat d'r op bestuurlik terrain, na de onderwerping fan de Friezen in 1498, alleen nag Nederdúts as bestuurstaal brúkt worde. 't Tweede is dat 't Bildt in 't begin nagal isoleerd waar fan de rest fan Frysland. De Bilkerts binne in 't begin deur de Oudlanders beskoud as freemde kolonisten der't se niet tefeul met te maken hewwe wouwen. Kolonisten die't op hurself anwezen waren en hur aigen gemeenskap inrichtten bútten de Oudlanders om, sorgden in meer as alleen de taal foor 'n aigen ontwikkeling.

Dan is d'r nag 't fait dat in 't begin fan de 16e eeuw de reformasy deurbrak. Luther sloeg in 1517 syn 95 stellings an de deur fan de slotkapel te Wittenberg. Ant dan toe waar in de kerken 't Latyn de taal fan de prysters weest. Maar doe worde in de hagepreken 't Nederdúts as kerktaal brúkt. In 1522 worde 't evangely fan Mattheüs onder de mînsen brocht. Een jaar later folgde 't hele Bibelboek. In 1560 worde de Heidelberger kattegismus as leerboek foor de kerken, die't doe allegaar Griffermeerd hytten, infoerd. Alles waar in 't Nederdúts skreven. Leraren (doomnys) leerden de mînsen, die't foor 't generaal niet leze of skrîve konnen de kattegismus út 't hoofd op te sêgen. 'n Beste oefening in 't leren fan 't Nederdúts. En 'n gewoante die't 400 jaar in gebrúk blive sou..!

Ok de wetten en rechten in Frysland worden fan 't Frys út in 't Nederdúts fertaald, omdat de heren 't Frys niet konnende (willende) lezen...! De ontfriezing sette de hele 16e eeuw deur. 't Frys worde de taal foor de gewoane mînsen, 'n boeretaal..! De bovenlaag fon 't deftiger om Hollâns te praten, al mosten de spellingsregels derfoor doe nag ontwurpen worre. De Statenbibel fan 1625-26 en 1657 het 'n belangrike bijdrage leverd an de spelling fan de Nederlândse taal. In ses fan de elf Frise stâden ontston 't Stadsfrys, Hollâns in Frise mônd. Ylst, Sloaten en Workum bleven Frystalig. Staveren en Hindelopen houden hur aigen fan 't Frys ôflaide taal.

De Friezen lieten hur, hier op 't Bildt, wat hur taal angaat, deur de Hollânstalige bestuurders en koalonisten in de ruften lêge. D'r bleef de Friezen lykswel op bestuurlik terrain gyn keus over. Deur de bestuurders worde tena gyn Frys meer praat. Maar ok in 't daagliks leven waren de Friezen sleau. Dat sleauwe fan de Friezen en foor 'n part 't isoleerde leven fan de eerste Bilkerts en de taal fan de bestuurders en de reformasy, hewwe d'r met foor sorgd dat d'r op 't Bildt nou al hest 500 jaar Bildts praat wort. Dat is 'n únike saak, want d'r is gyn foorbeeld te finen dat dut ergens âns ok gebeurd is. De toren fan Babel is niet ôfkommen omdat de mînsen nander niet meer ferstaan konnen. God ferbaalde hur werk. Maar Hollânders en Friezen leerden nander in 't Bildts te ferstaan en skrepten metnander om de Bildtdyk klaar te krijen.

Friezen en Bilkerts motte nou na hest 500 jaar nag altyd metnander striid levere teugen (meestal goedbetaalde) douhúddige Hollânstalige bestuurders en amtners. Maar ok teugen aigen mînsen die't met allegaar fooroordelen as argumint, waigere de waarde fan 't brúkken fan de aigen taal in te sien. Mînsen die't met woorden hoog opgeve fan de overtuging, die't se sêge te hewwen, dat de aigenhyd fan taal en kultuur foor hur fan groate waarde is. Maar die't in hur houwen en dragen d'r blyk fan geve dat die betrokkenhyd minder foorstelt dan de nul foor 't sifer. 

Foor 't groatste part overnommen út: Raizen deur de Bildtse geskidenis, skreven deur Aldert Cuperus en útgeven deur de Stichting Ôns Bildt op 10 july 1998.

Boppesteand stik is mei opsetsin yn it Biltsk pleatst. De earste ferzje, fan 20 novimber 2003, is mei tastimming (19 novimber 2003) fan Aldert Cuperus oernommen fan . It stik is earder publisearre yn Swingel 3, 2000.




#Article 75: Jean-Paul Sartre (191 words)


Jean-Paul Sartre (Parys, 21 juny 1905 - dêre, 15 april 1980) Frânsk filosoof en skriuwer. Oan him wurdt de ûntjouwing fan it eksistinsjalisme taskreaun.

Sartre waard berne yn Parys op 21 juny 1905. Hy folge middelber ûnderwiis oan it Henri IV Lyceum yn Parys, dêr't er kunde krige oan Paul Nizan. Fan 1922 oant 1924 die er tariedend ûnderwiis foar it Louis-le-Grand lyseum. Yn 1924 waard er talitten op de École normale supérieure. Dêr moette er Simone de Beauvoir, dêr't er syn libben mei diele soe. Yn 1929 waard er talitten ta de stúdzje filosofy. Professor soe Sartre nea wurde. Hy publisearre filosofyske essays en ûntwikkele him as foaroanman fan it doedestiidse Frânske eksistinsjalisme. Yn dy tiid makke hy namme troch syn romans (La nausée, 1938), novelles (Le mur,1939) en teaterstikken (Les mouches, 1943). Hy wûn dêrmei in grut publyk foar syn ydeeën. Syn yntellektueel ymago koe er handich brûke by it ynnimmen fan stânpunten yn polityke kwestjes. 

Yn 1964 waard him de Nobelpriis foar de Literatuer takend, mar hy wegere dy oan te nimmen.

Hy ferstoar op 15 april 1980 yn Braussais. By syn begraffenis wiene sa'n 50.000 minsken oanwêzich.




#Article 76: Warkum (330 words)


Warkum (Workum) is in stêd yn de gemeente Súdwest-Fryslân, mei 4167 ynwenners. De stêd, ien fan de Fryske alve stêden, wie oant 2011 haadplak fan de eardere gemeente Nijefurd, en oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie Warkum in selsstannige gemeente.

Archeologysk ûndersiik hat bewiis sjen litten fan de bewenning fan terpen yn Warkum fan ôf de tsiende iuw.
 

De stêd is ûntstien oan de De Wimerts en oant yn de 19e iuw rikte de súdein oan de Sudersee ta, dêr't de Wimerts yn It Soal oergong, in soal tusken De Bank en it Warkumer Nijlân troch. Hoewol't Warkum net oan see lei, koe fia It Soal dochs de see berikt wurde. Yn it soal leit dan ek in slûs, in pear kilometer fan de seedyk ôf. By dy slûs stiet skipswerf De Hoop, dêr't al hûnderten jierren skippen boud en restaurearre wurde. Mar hjoeddedei lizze foar de kust de polders it Griene Strân en it Giele Strân, sadat Warkum no net mear oan see leit. De Wimerts is dimpt en it Soal is no in brede feart tusken Warkum en de Iselmar.

Op 13 april 1399 krige Warkum stedsrjochten fan Albrecht fan Beieren.

Ferskate soarten hannel en yndustry hawwe in rol spile yn 'e skiednis fan Warkum. Sa wienen der ielfiskers, dy't oant yn Londen ferkochten. Warkum hie ek weverijen dy't sa'n grutte omset hienen yn Fryslân dat yn 1504 de Warkumer Jellen de standert foar gâns Fryslân waard; ek wienen der yn Warkum in soad pottebakkers, dy't it bysûndere Warkumer Kerfsneedstienwurk ûntwikkele hawwe.
En der wie en is, in soad skipsbou in Warkum.

Warkum wie ek it berteplak fan Jopie Huisman en yn de stêd is sûnt 1986 it Jopie Huisman Museum festige.

De havenregistraasjekoade fan Warkum wurdt foarme troch de letters WK.
 

Yn de hjerstfakânsje wurde jierliks de Fiskerijdagen Warkum, it Beurtfear en de Strontrace organisearre. Yn septimber is der Triatlon Warkum en de jierlikse Feekeuring, eventueel kombinearre mei in Gondelfeart op jûn.

Alle strjitten yn Warkum.




#Article 77: It Heidenskip (258 words)


It Heidenskip (offisjeel Frysk) is in doarp yn Súdwest-Fryslân, súdeast fan Warkum, mei 375 ynwenners (1 jannewaris 2004). Oant 2011 lei It Heidenskip yn de eardere gemeente Nijefurd.

It Heidenskip wurdt foarme troch it gebiet tusken de Fluezen, it Fliet, en de Alde Dyk (in âlde slieperdyk). De wenkearn leit wat nei de eastkant, net fier fan de Grutte Gaastmar. Bûten de kearn lizze ferspraat yn de streek boerepleatsen.

Fan oarsprong hjitte dy wenkearn de Brânburren, wylst It Heidenskip de namme fan de streek wie. Op 18 augustus 1979 waard it Warkumer part fan it Heidenskip in nij doarp. Yn dy tiid, en oant de gemeentlike weryndieling fan 1984, lei de wenkearn krekt noch yn gemeente Warkum, mar fan dêr nei de kant fan de Fluezen wie it Heidenskip part fan Himmelumer Aldefurd. Fan âlds is It Heidenskip tin bewenne. It wie in sompich gebiet mei in soad puollen en plassen. Troch de iuwen hinne ûntstie in feanlaach, dêr't troch der hieltyd mear lân kaam. De begroeiïng waard in fochtige heide-eftige fegetaasje. Wierskynlik komt dêr de namme It Heidenskip wei. 

Oer de skiednis fan It Heidenskip hat Hylke Speerstra, âld-haadredakteur fan de Ljouwerter Krante in boek skreaun ûnder de titel De Oerpolder: It boerelibben efter de diken. Dat boek ferskynde yn 2006 en in jier letter yn it Nederlânsk (Utjouwerij Contact ISBN 978-90-254-2769-6).

It Heidenskip hat in ryk ferieningslibben. It doarp hat ûnder oaren in eigen fierljepskâns. De Heidenskipster toulûkers hawwe al ferskate Nederlânske kampioenskippen helle. Yn 2008 en 2010 binne hja wrâldkampioen toulûken binnendoar wurden yn Itaalje.




#Article 78: Limmerik (337 words)


De Limmerik is in dichtfoarm mei 5 rigels, en mei in fêst metrum en rymskema. Yn de earste rigel wurdt in persoan of bist neamd en wurdt in plaknamme of in oare geografyske oantsjutting as rymwurd brûkt. De oare fjouwer rigels omskriuwe in situaasje fan dy persoan, en de reaksje dêrop. Faak binne dy omskriuwingen dûbelsinnich, somtiden geane se frij fier.

Wêr't de Limmerik wei komt, en wêrom't dy nei it plakje Limerick yn Ierlân hjit, is net wis. Op himsels wurdt it rymskema al hiel lang brûkt. Mar yn Ierlân is der in lange tradysje fan lieten dêr't eltse sjonger in selsbetocht kûplet sjongt, ôfwiksele mei in refrein dat de oanwêzigen mei-inoar sjonge. Der is dêr ek in tradysje fan lieten dy't fertelle oer eltse persoan yn in selskip.

It soe kinne dat de leden fan de Ierske Brigade, doe't se yn de 18e iuw út Frankryk werom kamen, sa'n liet songen oer de prestaasjes fan elts fan harren. It kûplet hat dan sa'n foarm hân as it gedicht no hat, en it refrein wie soks as Will you come up to Limerick? (twaris). Dat lêste past yndie op it la-la-refrein sa't it hjoed de dei by Limmeriks songen wurdt.

De struktuer fan de Limmerik leit foar it grutste part fêst:

Mar fansels is der al wat fariaasje mooglik yn de delgongen.

De âldere Limmeriks hawwe in styl dêr't de lêste rigel klam leit op wat yn de earste sein is, troch dy mei in lytse feroaring te werheljen. Mar letter is it de gewoante wurden om yn de lêste rigel in draai oan it fers te jaan. Dat hat de Limmerik in gâns oare sfear jûn. In oare apartichheid fan Limmeriks is dat faak mei opsetsin wurden ferkeard skreaun wurde foar it rym, of dat der oare taalgrapkes yn úthelle wurde.

 In drok korrespondint út De Jouwer
 Wachte wier al in moanne of fjouwer
 Op in Ingelske brief.
 Och, 't hat neat om it liif,
 Want, sei hy: Krijst sa'n letter net gauwer.
(Aliter, 2003)




#Article 79: Mildaam (363 words)


Mildaam (Mildam) is in doarp yn de gemeente It Hearrenfean, net fier fan de Tsjonger. It doarp leit east fan It Hearrenfean yn in boskrike omjouwing en oan de noardside fan de rivier de Tsjonger.

Mildaam is al iuwen âld. It leit op in sânrich, dat der hawwe grif in it fiere ferline al minsken wenne, mar yn alle gefallen wurdt it doarp Mildaam al yn 1408 yn in skriftlike boarne neamd. Der moasten doe 50 âlde skylden betelle wurde oan de biskop fan Utert. It doarp lei oan de ferbiningswei tusken de hege sângrûnen fan Drinte en Gaasterlân. Oan de súdkant rûn de Tsjonger en yn it gebiet wie lang turfgraverij. Meyledam waard it ek wol neamd. It doarp hat lang it sintrum wêst foar de agraryske omkriten en wie dit sa sear dat it sûnt 1682 in jiermerk hie en yn de 19e iuw mar leafst twa. Mar tiden feroaren, en yn 1952 binne de jiermerken wer ôfskaft.'

Op 18 novimber 2009 is de Eijsboutsklok fan Nijskoat hûng yn de klokkestoel fan Mildaam.

Wat ek feroare is, is dat Mildaam in skoftke in aparte gemeente west hat. Yn de Frânske tiid foarme it in aparte kommune, tinklik tegearre mei Brongergea en Nij-Brongergea. Dêrfoar en dêrnij wie it part fan de eardere gritenij en letter gemeente Skoatterlân, oant yn 1934 de nije gemeente It Hearrenfean foarme waard. Yn 1900 wienen der 120 huzen, dêrnei kamen grutte feroarings. Der kaam in molkfabryk en in wenningbouferiening.

Mildaam is hjoed-de-dei in doarp mei in soad op-en-del reizgers, mar it is ek it doarp dêr't oan de Yntzeleane oan de Eko-katedraal fan Louis G. le Roy boud wurdt.

Pleatslik Belang is der sûnt 1904. De Tsjongerskoalle is de doarpsskoalle, de eardere skoalle hat der stien fan 1829-1963. De skoalmasters wienen  eartiids al progressyf. Sa die skoalhaad J.Kramer om 1902 hinne al proeven mei keunstdong. Hy helle gaskalk, in ôffalprodukt fan it gasfabryk en liet dat oer de  lannen bringe. It lân brocht sa wol mear op, mar it stjonkte omraken. Der wie al winterûnderwiis sûnt de 17e iuw. De Lytse Kompanjon is it pjutteboartersplak.

De strjitten fan Mildaam mei ferklearring fan de nammen.

Line fan Qbuzz: 




#Article 80: Minne Simens (790 words)


Minne Simens (Wytmarsum 1496 - Bad Oldesloe (Sleeswyk-Holstein), 31 jannewaris 1561), gauris yn it Hollânsk Menno Simons neamd, wie in roomsk pryster, reformator (tsjerkeherfoarmer) en foaroanman fan de Minnisten (Dopersken), dy't oan him harren namme tankje. Hy wie fan 1537 ôf oant syn dea ien fan de wichtichste lieders fan de doperske reformaasje dy't benammen yn de kustomkriten fan Dúntsjerk oant Dantzig in mânske oanhing hienen.

Minne Simens waard berne te Wytmarsum. Syn krekte bertedatum is net bekend, lykas der oer syn jongesjierren ek gjin ynformaasje bewarre bleaun is. Hy waard yn 1524 yn it Aartsbisdom Utert ta pryster wijd en nei syn oplieding wie Penjum syn earste parochy. 

Al yn syn begjinjierren as pryster hie Minne Simens twifels oer hoe't de Katolike tsjerke omgie mei de sakraminten. Doe't er hearde dat Sicke Frearks op 20 maart 1531 yn Ljouwert eksekutearre waard, omdat er him op 'e nij dope litten hie, naam dy twifel allinne noch mar ta. Hy sympatisearre earstoan mei Marten Luther, dêrnei waard hy mear oanlutsen troch de ideeën fan Huldrych Zwingli en om-ende-by 1531 rekke yn ûnder de yndruk fan de út Switserlân stamjende Dopersken. 

Yn dyselde tiid kaam er werom nei syn bertedoarp Wytmarsum, om dêr it prysterskip op him te nimmen. Yn de jierren '34-36 preke hy fûl tsjin de militante praktiken fan Jan fan Leien en Jan van Batenburg, mar yn 1535 liet er him lykwols op 'e nij dope (werdope; hy wie nammentlik as bern yn de katolike tsjerke doopt) en it soe noch oant jannewaris 1536 duorje ear't Simens folslein brekt mei de Katolike tsjerke en dopersk waard. Dêr gie it belis fan it Oldekleaster tichtby Boalsert oan foarôf, dêr't in opjage groep dopersken harren ferskûle hienen. De ynname fan it kleaster in wike letter troch de steedhâlder fan Fryslân late ta in moarderij, dêr't ek in broer fan Minne ien fan de sneuvelen by wie. Wa't finzen nommen wie, waard letter yn Ljouwert terjochtsteld mei de dea as gefolch. Op 12 jannewaris 1536 joech Minne Simens syn amt fan pastoar op en gie nei Grins, dêr't de ferfolging fan Dopersken minder strang wie. Hy hâlde him dêr in jier ferskûle om it lot fan Sicke Freerks en oare ûngelokkige tiidgenoaten te ûntrinnen. 

Yn 1537 waard Simens tsjerklik lieder fan de Baptisten yn Nederlân. Hy wenne nei alle gedachten in grut part fan de tiid yn Grinslân, dêr't er yn Grins in menistegemeente foargie en dêr't er ek troude. Hy reizge in soad nei Fryslân, nei East-Fryslân en fierder nei it easten. Hy wie lykwols nearne lang feilich en yn 1542 loofde Karel V 100 gûne út foar syn oanhâlding.

Simens organisearre troch hiel it Dútske taalgebiet de gemeenten, wiisde liedslju oan en joech stipe oan syn leauwensgenoaten troch it skriuwen fan brieven. Yn 1539 kaam syn  'Fûnemintenboek' út, dat tige dierber wie foar de minnisten. Simens wie strang op de libbenshâlding: de gemeente moast 'sûnder flek op rimpel '(Ef. 5:27) wêze, dêr't hy de klam by lei op de needsaak fan geastlike werberte, it suvere apostelskip fan de kristlike gemeente. Dêr kaam by dat er fûl tsjinstanner wie fan de bernedoop dy't hy seach as net bibelsk fûndearre. 

Earst yn 1554 fûn hy, lykas oare Minnisten, in feilich plak op it bûten Wüstenfelde, by Bad Oldesloe yn Sleeswyk-Holstein. Yn de rin fan de tiid krigen syn frou Gertrude en hy op syn minsten twa famkes en ien jonge, Jan. Hy ferstoar op 31 jannewaris 1561 op Wüstenfelde en waard dêr ek begroeven. Yn de Tritichjierrige oarloch waard it bûten ferwoastge, sadat it plak fan syn grêf net mear bekend is.

Menno syn magnum opus wie  Dat Fundament des Christelycken leers (1539-40; It fûnemint fan de Kristlike lear) publisearre yn 1539.

Op 11 septimber 1878 waard by syn bertedoarp in monumint ûntbleate ta oantins oan Simons. Op it plak fan it monumint hat eartiids in hûs stien, dêr't de dopersken doe yn gearkamen. Simons soe syn leauwegenoaten dêr tasprutsen hawwe. Op it stuit wurdt deroan wurke om dêr in Ynternasjonaal Minne Simens Sintrum op te rjochtsjen.

Doopsgezinden wurde ek wol mennoniten of minnisten neamd. Yn de Feriene Steaten binne der ferskate groepen leauwenden dy't harren Mennonite Church neame. Oer de hiele wrâld ferspraat libje dopersken. Op it stuit binne der mear as 1,3 miljoen dopersken wrâldwiid.

In anekdoate: Meniste leugen.
Minne Simens waard healweis de 16e iuw neisitten troch de Spanjerts. De koets dêr't er mei reizge waard oanholden en Spaanske soldaten fregen oft Simons yn 'e koets siet. 'Nee, nee!' rôpen de benaude passazjiers. De doperske learaar Hans Busschaert, waarns oertsjûging him ferbea om te ligen, bûgde oer nei bûten en sei: 'Der wurdt sein dat Minne Simens net yn dizze koets sit'; sa koe de reis ûnbehindere fuortset wurde.




#Article 81: Raerd (371 words)


Raerd is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, mei 640 ynwenners (maart 2008). Raerd lei oarspronklik oan de rivier De Boarn en oan de Middelsee. It wie it haadplak fan de eardere gemeente Raerderhim. Raerd is net itselde plak as Raard (Dongeradiel). Ta it gebiet fan Raerd heart ek it buorskip Flânsum.

Raerd is in terpdoarp deun by de wei fan Ljouwert nei Snits. By die wei hat eartiids ek in state west, Jongema State, dêr't no allinnich de poarte noch fan oerein stiet. Op dit stee is no in park mei beammen op in terrein mei stinzeplanten. Dit park wurdt beheard troch It Fryske Gea. Utsûndere de maitiid is it park frij tagonklik foar it publyk. De ynwenners hawwe de bynamme Raerder Roeken, troch it grut tal roekenêsten dat op it terrein fan de eardere state, yn 'e folksmûle de Raerder Bosk neamd, te finen is.

De herfoarme tsjerke is fan 1814. Hjirby stiet in rjochthoekige tinkstien as neitins oan yn de gemeente omkomde fersetstriders. It monumint waard ûnthuld op 4 maaie 1957. Hjirop steane de nammen fan alve fersetsstriders, wêrûnder Chris Tinkelenberg. 

Yn 2009-10 binne de tsjerke en de grêfstiennen restaurearre. In grutte ferrassing by de restauraasje fan de tsjerke wie de ûntdekking fan njoggen grêfstiennen ûnder de flier. Der is altyd tocht dat de stiennen yn 1908 út tsjerke helle wiene. Yn stikken binne se weromfûn. De grêfstiennen lizze no wer yn de flier, lykas hûndert jier lyn. (Sjoch keppeling om utens). By de restauraasje waard ek in wierskynlik 8e iuwsk brûnzen ornamint mei in ôfbyld fan Kristuskop yn in krús fûn. At de datearring doocht giet it om de âldste kristlike foarstelling yn Noard Nederlân. 

Yn 2000 is it Doarpshûs Raerd oprjochte, mei arsjitekt Rein Hofstra waard it eardere kafee ferboud. De feriening foar Doarpsbelang hat hjir har gearkomsten. Praet van Raerd is de doarpskrante. Stifting Festiviteiten Kommisje Raerd, ek wol merkekommisje neamd, regelt de festiviteiten yn it fjirde wykein fan augustus. Foar de jongerein wurdt der yn de wintermoannen wat organisearre yn sportkantine Jongemakrite. Oan de Seelânwei stiet basisskoalle It Raerderhiem.
   

Aldfeartswei, Buorren, De Blink, De Dille, De Pôle, Flânsum, Frijhofke, Hegedyk, It Fintsje, Kleaster, Op 'e Feart, Poppenwiersterdyk, Sélânswei, Skoalstrjitte, Slingerbochten, Slotsdyk, Smitshoeke, Snitserdyk, Sylsterhoeke.

 




#Article 82: Slachtemaraton (373 words)


De Slachtemaraton is in kulturele hurdrin- en kuiertocht oer de Slachtedyk, foar it earst organisearre yn it ramt fan Simmer 2000.

De tocht gong yn 2000 fan Easterbierrum oer de Slachte nei Raerd. Dêrfoar waard súdwest fan Wommels de Nije Kromme boud, in brêge (of eins in fiadukt) foar fytsers en fuotgongers oer de provinsjale wei N359, dy't op dat punt yn 'e 1970-er jierren dwers troch de Slachte hinne oanlein wie. De kuiertocht begûn yn 'e buorren fan Easterbierrum, en wie 42,6 kilometer lang; de hurdrintocht begûn op 'e ein fan 'e Slachte en wie dan presys in maraton (42.195 km).

Yn 2004 gong de tocht fan Raerd nei Easterbierrum. Yn 2008 begûn de tocht wer yn Raerd. It is mooglik dat de rjochting no net mear feroaret, om't yn 2004 bliken die dat Easterbierrum gjin romte genôch hie foar de oankomst. Meidat it ferkear dêr fêstrûn, moasten guon rinners oeren op ferfier wachtsje. Guon waarden opsternaat, oaren rekken ûnderkuolle.

De tocht wie in inisjatyf fan ûnder oaren Peter Karstkarel. De Slachte hat neist it sportaspekt ek in kultureel aspekt, troch foarstellings en keunstprojekten dy't lâns gâns de rûte troch de omlizzende doarpen útfierd waarden.

It evenemint wie op 8 july 2000 in grut súkses, mei 9.550 hurdrinners en kuierders en alderhanne projekten deromhinne. Winner waard Gerrit Kra­mer út Boalsert, yn 2:30:31; winner by de froulju waard Katinka Wiltenburg út Breesân yn 3:03:51.

Yn 2004 waard op 12 juny de twadde tocht hâlden, mei 14.000 hurdrinners en kuierders, en wer allerhanne projekten. Adrie Boermans út Wergea wie mei 2:58:34 winner by de manlju, en Majet Spoelder yn 3:28:46 by de froulju.
Yn 2008 wienen der twa maratons yn Fryslân. Op 25 maaie wie de Maraton fan Ljouwert en op 14 juny de Slachtemaraton.

Undertusken makket de kuiersport yn Fryslân troch dizze maraton in bloeiperioade troch, mei alderhanne Slachte-eftige kuiertochten.

Spitigernôch wienen der twa plakken dêr't de Slachte troch in autowei trochkrúst waard. By Wommels is dat spesjaal foar de Slachtemaraton oplost troch it oanlizzen fan de Nije Kromme, in rin- en fytsfiadukt oer de dyk fan Boalsert nei Ljouwert hinne. Op 17 maaie 2008 waard de Slachtetille iepene, dy't de oplossing wie foar it oerstekken fan de A31 by Hjerbeam, by Frjentsjer.




#Article 83: Wei nei Oerisel (156 words)


De wei nei Oerisel wie in trochgeande strjitwei fan  Ljouwert nei Oerisel.

De strjitwei begûn yn Ljouwert bûten de eartiidske Wurdumerpoarte, en rûn fan dêr nei it suden, oer Barrahûs, Wytgaard en Reduzum nei Jirnsum. Dan súdeastlik oer Aldskou nei Akkrum, Haskerdiken, Nijbrêge en Nijehaske nei It Hearrenfean. Fan dêr gong de strjitwei fierder oer Aldskoat, in slinger nei Aldeholtwâlde en dan rjocht nei it suden nei Nijeholtwâlde en Wolvegea. Fan Wolvegea rûn de wei dan wer wat súdeastlik fia Blesbrêge, De Blesse en Willemsoard de provinsje út nei Stienwyk, en rûn dan fierder yn fremde parten oant de wei úteinlik yn Swol útkaam.

Hast alle parten fan de wei binne ek hjoed-de-dei noch brûkber, mar wylst in part no snelwei wurden is, is it oare part just ûntlêste troch in snelwei dy't der neist leit.

Underweis hat de dyk ferskate nammen: Oeriselskestrjitwei, De Trije Roomers, Rykswei, Ljouwerterdyk, Feansterdyk en Ljouwerterstrjitwei binne dêr in pear fan.




#Article 84: Jirnsum (1091 words)


Jirnsum is in doarp oan de âlde wei nei Oerisel, yn de gemeente Ljouwert (foarh. Boarnsterhim), mei 1.322 ynwenners (1 jannewaris 2003). Foar 1984 wie Jirnsum part fan de eardere gemeente Raerderhim. Nei in grutte doarpsrenovaasje is de âlde buorren in moai foarbyld fan in lintdoarp. It trochgeande ferkear wurdt no oan de westkant om it doarp hinne laat.

It doarpsgebiet fan Jirnsum wurdt begrinze troch de De Boarn, de Nije Wjittering, de Sâlte Grêft, de Krúsbrekken, de Flânsumer Feart en it doarpsgebiet fan Raerd. Yn dit gebiet lizze ek de buorskippen Abbenwier, Fjouwerhuzen en Foutebuorren.

Jirnsum leit oan de Boarn. Dy hjit dêr Rak fan Ungemak om't de meänders súdlik fan Jirnsum oant Aldskou sa min te besilen binne. Sûnt maaie 1951, doe it Prinses Margrietkanaal iepene is, giet de beropsfeart net mear troch de Grou en it Rak fan Ungemak en komt dus net mear by Jirnsum lâns. Jirnsum is nei it súdeasten útwreide mei in yndustrygebiet oan it wetter, mei ûnder oaren skipswerven en in soad boatsjeferhierders.

De omkriten fan Jirnsum hawwe al sûnt it begjin fan de jiertelling bewenne west, mar eart yn de 11e iuw de Leppedyk en de Himdyk oanlein wienen, wie der allinnich bewenning op terpen. It âlde Jirnsum dat al sûnt de midsiuwen bestiet, wie ek in terpdoarp. De tsjerke en de huzen stiene op in terp oan de noardwestside fan it hjoeddeiske doarp. Yn de rin fan de tiid hat it doarp him ferlein nei de dyk en de Boarn ta, en bleaun op de terp allinnich de tsjerke oer. Yn 1879 is ek dy tsjerke ôfbrutsen, en fan 1902 ôf is doe it grutste part fan de terp ôfgroeven. Allinne it hôf fan de eardere tsjerke en in stikmennich âlde wenninkjes lizze noch op de âlde terp. Op it plak fan de eardere terp leit tsjintwurdich in iisbaan.

Yn 734 ferlearen de Friezen harren frijheid doe't se yn de Slach by Jirnsum ferslein waarden troch Karel Martel en ûnderhearrich waarden oan de Franken. Jirnsum hat ek in bluodderich oandiel hân yn de partijtiid en in rol spile yn de Spaanske tiid. Dat kaam om't de Himdyk en de Leppedyk twa wichtige wegen wienen, wylst de Alde Wjittering in grins en in farwei wie. Oer it wetter koe men nei it noarden nei Ljouwert komme en nei it suden nei Snits en de Súdwesthoeke. Dat makke de behearsking fan Jirnsum fan grut strategysk belang.
Jirnsum is fan oarsprong in ier midsiuwsk, agrarysk terpdoarp, mar dat karakter hat it alhiel ferlern. It is no in dykdoarp; it doarp is oan ‘e kuier gien.

Yn it lêst fan de 18e iuw, doe‘t de tsjerke noch op de terp stie en de bebouwing op ‘e tsjerkebuorren te finen wie, waard Jirnsum sa beskreaun: “Hier is een needrige buurt , door welke de meergemelde rydweg naar de Schouw loopt, en in het Oosten naby deeze buurt heeft men het algemeene vaarwater der Groote schepen , die van Leeuwarden, door de Lemmer of Stavoren, naar andere Provinciën willen.” It doarp leit westlik fan de Boarn en it hat dêrtroch rjochtstreekse ferbiningen nei alle rjochtingen. It doarp strekte him út by de kant fan de Boarn en de trochgeande rydwei lâns mei bebouwing oan beide kanten. Nei de ferbettering fan de dyk ta ryksstrjitwei yn 1826-1828 waard de bebouwing tichter en koe it doarp him fierder útstrekke. Dêr tuskenyn steane opfallend fraaie boargerhuzen út de desennia om 1900 hinne; de wolstân fan de Jirnsumers is derfan ôf te lêzen. 

Yn dit bebouwingslint kamen sa healwei de godshuzen te stean fan de net geringe roomsk-katolike mienskip en de menisten. De fermanje stiet der noch, in ein efter de roailine. It is in ienfâldige sealtsjerke mei in aardige neoklassisistyske tagongspartij. De roomske Sint-Michaelstsjerke út 1709 wie uterst sober en is yn 1864 ferfongen troch in neo-goatyske tsjerke dy ‘t oan it noardein fan it doarp kaam te stean en yn 1966 ferfongen is troch de hjoeddeiske tsjerke. Wilens naam de betsjutting fan de Kerkebuert sterk ôf. De midsiuwske terptsjerke, wijd oan de Hillige Marcus hie in sealdaktoer en is yn it lêst fan de 19e iuw fanwege (ûnderstelde) boufalligens. De nije tsjerke is, frjemd genôch net wer opnij op ‘e terp boud, mar kaam alhiel oan it súdlike ein fan de streek fan de Rijksweg telâne. It tsjerkhôf bleau, sûnder tsjerke, efter op de tsjerkebuorren. Inkeld de strjitnamme Kerkebuurt is in neitins oan de âlde sitewaasje.

Jirnsum wie ien fan de earste doarpen dêr't in koperative Tsiis- en Bûterfabryk ta stân kaam. Yn 1888 stutsen seis boeren út Raerderhim, Utingeradiel en Idaerderadiel de koppen byinoar en rjochten it Coöperatieve Kaas- en Roomboterfabriek op. Fanwege de lizzing fan Jirnsum oan de Boarn en de Rykswei koe de molke sawol oer it wetter as oer de dyk oanfierd wurde út omlizzende doarpen dêr't noch gjin fabryk wie. De koperaasje soe de krisisjierren fan de 20e iuw lykwols net oerlibje. Op de âlde maaie fan 1938 waard it fabryk sletten. De boeren sleaten har oan by de koperaasje fan Sibrandabuorren.

It gebou hat noch in skoft stânhâlden. Earst as opslach fan Douwe Egberts en letter siet der in piano- en oargelhanneler yn. Yn 1981 kaam it gebou yn hannen fan de gemeente, dy't it tsjin de flakte goaide en der wenten op sette liet. De direkteurswente stiet der noch en de gevelstien mei de nammen fan de oprjochters is werom te finen yn in bank oan de Boarn.

In oare Jirnsummer koöperaasje dy't it wat langer folhâlden hat, wie de “Coöperatieve Boerenleenbank Oudeschouw W.A.” oprjochte op 1 maaie 1920. Yn 1970 gie de Boerelienbank op yn de Rabobankorganisaasje, in fúzje fan (hast) alle Boerelienbanken en Raiffeissenbanken yn Nederlân. Op 1 oktober 1977 fusearre de Rabobank Aldeskou, dy't destiids lykas de fúzjepartner út Aldeboarn in bykantoar yn Akkrum hie, ta Rabobank Boorneschouw mei it haadkantoar yn Akkrum. Op 1 july 1990 fusearre dy wer mei de Rabobank op It Hearrenfean. Oan de ein fan de njoggentiger jierren waard it kantoar yn Jirnsum sletten en ferfongen troch in mobyl kantoar dat oant april 2007 yn bedriuw west hat.

De merkekommisje yn Jirnsum hat noch altyd de namme De Jirnsummer Kat en it doarpshûs hjit 'it Kattehûs'. 

Jirnsum hat in feriening foar Pleatslike Belang. Sûnt 1973 wurdt de âlde skoalle brûkt as doarpshûs. Nei in yngripende ferbouwing hjit it sûnt 1991 It Kattehûs. (Nei de skelnamme Jirnsumer katten ) De jeugdclub hat hjir har hinnekommen en de lytste bern hawwe ûnderdak yn It Kattekuorke. De Jirnsumer doarpskrante hjit De Stim jan Jim.

Alle strjitten fan Jirnsum.

 




#Article 85: Wei (598 words)


In wei (meartal: wegen), yn it Klaaifrysk almeast dyk neamd, is in fêste rûte foar ferkear yn 'e foarm in stripe grûn dy't dêr spesjaal foar reservearre is. Mei 'wegen' bedoeld men ornaris de iepenbiere wei, dy't beheard wurdt troch de oerheid. Der binne lykwols ek eigen wegen, dy't priveebesit binne. Wegen foarmje in tige wichtich ûnderdiel fan 'e ferkearsynfrastruktuer. In wei kin dwers troch it plattelân rinne, mar ek oer in keunstmjittige struktuer, lykas in seedyk. De binne twa rydbanen, by smellere wegen ek wol weihelten neamd, dy't meastal yn 'e midden fan 'e wei skaat wurde troch in ûnderbrutsen line. De weihelten binne bedoeld foar ferkear dat yn tsjinstelde rjochtings giet. Yn Nederlân en hast alle oare lannen yn Jeropa riidt men rjochts, wat sizze wol dat men oan 'e rjochterkant fan 'e wei bliuwe moat. Yn Grut-Brittanje en Ierlân, lykwols, riidt men lofts. 

Men hat ferhurde wegen, wêrby't in weidek fan hurd materiaal lykas klinkerts of asfalt oanbrocht is om 'e begeanberheid foar fiertugen mooglik te meitsjen of te ferbetterjen, mar der besteane ek ûnferhurde wegen, lykas in sânpaad of in púnreed. De earste (mei klinkerts) ferhurde wegen bûten de beboude kom, dy't yn 'e njoggentjinde iuw oanlein waarden, neamde men strjitwegen. Yn Fryslân binne hast alle wegen ferhurde, mar foarhinne wie dat perfoarst net it gefal, en yn ûntwikkelingslannen bestiet noch altyd in grut part fan it wegenetwurk út ûnferhurde wegen. By in soad rein kin it ferkear troch ûnferhurde wegen djippe fuorren lûke, dêr't wetterplassen yn stean bliuwe. By oanhâldend gebrûk feroaret de hiele wei dan yn ien grutte dridze, dêr't fiertugen yn stykjen bliuwe.

As in wei troch in doarp of stêd rint, sprekt men almeast fan in strjitte. Binnen de beboude kom jildt yn Nederlân foar auto's in maksimumsnelheid fan 50 km/h, as it teminsten net oars oanjûn stiet, wat gauris it gefal is. Bûten de beboude kom besteane yn Nederlân yn prinsipe fjouwer soarten wegen, dêr't ferskillende ferkearsregels foar jilde. De B-wei is in lytsere, smellere wei dêr't 60 of 80 km/h riden wurde mei, mar net altyd. Sokke wegen hawwe ornaris gjin skieding fan weihelten. De 'gewoane' wei is wat breder as in B-wei en hat faak wol in skieding fan weihelten. De maksimumsnelheid is der 80 of soms 60 km/h. In autowei is in grutte, trochgeande wei mei in maksimumsnelheid fan 100 km/h, en in autosnelwei is in noch gruttere wei, dêr't men meastal 120, mar soms ek 130 km/h ride mei. Autosnelwegen hawwe altyd rydbanen dy't fan inoar skaat binne troch in grienstreek en fangrails; by autowegen is dat soms ek sa. 

Binnen de beboude kom hawwe wegen meastal in ferhege en betegele stripe njonken de rydbaan dy't bedoeld is foar fuotgongers. Sa'n tegelpaad dat by in wei heart, hjit in trotwaar of stoepe. Soms is der tusken it trotwaar en de wei ek noch in stripe reservearre foar fytsers: in fytspaad. Bûten de beboude kom binne fytspaden yn 'e regel fan 'e wegen skaat troch in sleat of in brede grienstreek om foar te kommen dat auto's en fytsers op inoars paad komme kinne. As in wei in oerflaktewetter krúst, lykas in sleat, opfeart, beek, rivier of kanaal, wurdt er der yn 'e regel oerhinne boud yn 'e foarm fan in brêge. Soms giet er derûndertroch yn 'e foarm fan in akwadukt. In plak dêr't twa wegen inoar kruse, hjit in krúspunt. Om ferkearsûngemakken foar te kommen, wurde dêr gauris ferkearsljochten pleatst of in rotonde oanlein. Ek is it mooglik om 'e iene wei oer de oare hinne te bouwen yn 'e foarm fan in fiadukt.




#Article 86: Maraton (325 words)


In Maraton is in rinôfstân.

De Maraton is ûntstien by de earste moderne Olympyske Spullen, yn Atene yn Grikelân. Der wie foar dy spullen besocht om klassike ûnderdielen op te nimmen, lykas keppeling mei de klassike Olympyske spullen, dat doe't se besleaten ta it opnimmen fan in ôfstân fan 40 km. waard dêrfoar it trajekt naam dat de Ateenske boadskipper Phidippides nei de slach by Maraton (490 f.Kr.) rûn hawwe soe om troch te jaan dat de Griken wûn hienen.

Dy lange rinôfstân is in fêst ûnderdiel yn de Atletyk wurden, mar by de earste Olympyske spullen wie de krekte ôfstân eltse kear oars. De ôfstân sa't dy no rûn wurdt is foar it earst rûn yn 1908 by de Olympyske Spullen fan Londen. Dat hie doe 40 km. wêze moatten, mar om reden fan organisaasje waard it 42,195 km. Deselde ôfstân waard rûn by de Olympyske Spullen fan 1920 yn Antwerpen, en sûnt dy tiid is dat de fêste ôfstân foar de Maraton.

Om't de Maraton net op de baan rûn wurdt, mar oer de wei, is eltse maraton eins wer oars en eltse maraton wurdt dan ek as in apart barren beskôge. Dochs hâldt de IAAF mei yngong fan 2004 de bêste tiid op de maraton by, foar maratons dy't oerienstimme mei de standert fan de IAAF. Mar der is dochs noch in grut ferskil tusken dy maratons. It fluchst wurdt rûn op flakke maratons likernôch op seenivo.

De IAAF hat de twa fluchste tiden oant en mei 2003 as bêste tiid op de maraton oannnommen. Foar manlju stiet dy op namme fan de Keniaan Paul Tergat, dy't op 28 septimber 2003 de Maraton fan Berlyn rûn yn in tiid fan 2:04:55. Fluchste by de froulju is de Britske Paula Radcliffe dy't op 13 april 2003 de Maraton fan London yn 2:35:15 rûn.

Maratons wurde it hiele jier troch en oer hiel de wrâld holden. Hjirûnder in stikmannich dy't it neamen wurdich binne.




#Article 87: Park Jongemastate (122 words)


Jongemastate (of: Raerder Bosk), fuort ten noarden fan Raerd, is it park fan de eardere Jongemastate, dêr't allinne de poarte fan bewarre bleaun is. It park is sa'n 2 bunder grut. Hoewol't de hege beammen mei in soad roekenêsten it meast yn it each falle, is it park ferneamd fanwege de rike stinzefloara. Yn 'e maitiid binne it ûnder oaren it Ayttablomke, de Holwoartel, it Maarteblomke en de Helmblom dy't it park kleur jouwe.

Yn it park steane in tal bysûndere beammen lykas: yn tige minne tastân, in Ginkgo (Ginkgo biloba), Pimpernuten (Staphylea colchica) en Nutebeammen (Juglans regia L.).

Park Jongemastate is sûnt 1931 eigendom fan de feriening It Fryske Gea. It is dêrmei ien fan de âldste besittings fan de feriening.

 




#Article 88: Rak fan Ungemak (Boarn) (272 words)


It Rak fan Ungemak is it part fan de Boarn, by Jirnsum lâns. It werklike rak fan ûngemak is de meänder fan de Boarn eastlik fan Jirnsum, mar offisjeel wurdt it hiele stik fan it Jirnsummersyl oant Aldskou mei dy namme oanjûn.

Oant 1200 rûn de Boarn op dit stik nei it noarden, dan kaam de Grou derby, en dan rûn it wetter foarby Raerd nei de Middelsee, dêr wêr't no de Mûzel leit. Doe't eartiids it polderjen fan de Middelsee de mûning fan de Boarn berikt hie, hat men súdlik fan Jirnsum in wjittering, de Alde Wjittering groeven, dat it wetter fan de Boarn nei de Snitser Mar fuortkomme koe. Sûnt dy tiid rûn it wetter fan de Boarn by Jirnsum krekt de oare kant út. It wie wetter dat fan de Grou út nei it suden nei de Alde Wjittering rûn.

Dy ôfwettering fan de Grou wie wichtich om't in grut part fan Eastergoa dêrtroch ôfwettere. Mar it nivoferskil wie sa lyts dat der, doe't de ferbining mei de Middelsee noch iepen wie, oan de noardkant fan Jirnsum it Jirnsummersyl wie; in syl om foar te kommen dat by heech wetter yn de Wâlden it wetter de Grou ýn rinne soe, in stee fan út.

Yn de 20e iuw, doe't it wetterbehear allegear feroare wie, waard as ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal in ferbining groeven fan Grou oant de Nije Wjittering, dat it Rak fan Ungemak tsjinnet no net mear de berops-skipfeart. Yn stee dêrfan is oan de súdeast kant fan Jirnsum op de igge fan de Boarn it Jirnsummer bedriuweterrein ûntwikkele, mei in soad wettersportbedriuwen en in pear skipmakkerijen.




#Article 89: Jirnsumersyl (230 words)


It Jirnsumersyl leit op de trijesprong fan de Mûzel, de Grou en it Rak fan Ungemak, oan de noardeastkant fan Jirnsum.

Eartiids wie de Grou de ôfwettering fan in grut part fan Eastergoa, mar it ferskil fan nivo mei it wetter yn de Wâlden wie mar lyts. Dat, as it wetterpeil yn de Wâlden heech wie, rûn it wetter de Grou ýn, yn stee fan út.
Op dit punt waard dêrom yn opdracht en op kosten fan de stêd Ljouwert in syl oanlein, dy't út himsels tichtgong as de stream in de rjochting fan Eastergoa stie. Om út de kosten te kommen krige Ljouwert as tsjinprestaasje it rjocht fan tol by de Jirnsumersyl. Yn 1671 fierde de gritenij Idaarderadiel in proses tsjin de stêd Ljouwert omdat dy lêste it toljild ferdûbele hie.

Mei it oanlizzen fan it Prinses Margrietkanaal kaam der in nije, twadde wetterferbining tusken de Nije Wjittering en de Pikmar en de syl ferlear dêrtroch syn funksje as wetterkearing en is dan ek al lang fuort. De fêste brêge yn de Grousterdyk dy't oanlein is op de resten fan de âlde syl draacht no de namme Jirnsumer Syl.

De funksje fan de Jirnsumersyl is oernommen troch de Terhernster slûzen dy't by heech wetter en westlike wyn ticht geane om foar te kommen dat der tefolle wetter út de Snitser- en westliker marren it hert fan Fryslân yn komt.




#Article 90: Silen (245 words)


Silen is it mei help fan silen foarút komme. Sûnt de opkomst fan it motorisearre ferkear wurdt silen hast allinnich noch dien as rekreaasje en as sport, mar foar dy tiid hat it lang gewoan ferkear west. In gefolch hjirfan is ek dat der in soad spesjale silers-wurden binne.

De âldst beskreaune wedstryd yn Fryslân wie op 5 augustus 1754 doe't Aarnt Hanses, hospes yn De Jonge Prins yn Grou in wedstryd fersile liet: Fleugel met Baltje, mits de Jachten niet boven 22 voet lang zijn. It wiene yn dy tiid lykas by it keatsen faak kastleins dy't de wedstriden organisearren. Meast tusken fear- en beurtskippen lykas folle letter by it skûtsjesilen. De gewoane man kaam nea oan hurdsilen ta. Op 4 septimber 1777 waard bygelyks hurdsyld by Aldskou. De Snitser keapman Mintsje Wouters wûn dy wedstryd dêr't ek de steedhâlderlike famylje ûnder it publyk wie. De priis wie in sulveren skearhout dat no yn Frysk Museum te sjen is.

Yn de sylsport wurdt meast yn klassen syld, dêr't eltse boat of skip likernôch lyk by boud is. Yn de rin fan jierren hat der in grut tal standertklassen west. Der binne lykwols ek klassen foar bysûndere foarmen fan sylsport:

De wyn blaast tsjin de seilen en de boat driuwt mei de wyn mei. 
Troch in kyl of in swurd yn de lingterjochting fan it skip wurdt in part fan de krêft opfongen en kin yn in oare rjochting fearn wurde as foar de wyn.




#Article 91: Rak fan ûngemak (263 words)


In rak fan ûngemak is in stik fan in stream dêr't men oerstaach gean moat as men tsjin de stream op sile wol.

It wurd rak wurdt hjoed-de-dei brûkt foar dy stikken dy't rjochtút gean, dêr't sile wurde kin sûnder de silen te feroarjen, mar it soe kinne dat it yn it ferline ek brûkt waard foar in punt dêr't de boat in rjochte hoeke meitsje moast.

Yn alle gefallen, by it oerstaach gean giet de gong der út en de boat wurdt troch de wyn wat werom treaun. Om't men yn in rak fan ûngemak ek noch troch de stream tebek set wurdt, kin it wêze dat de boat al hin en wer krúst, mar dat de hichte dy't wûn wurdt op de slach by it oerstaachgean wer ferlern wurdt. Of dat men by in hoeke safier tebek set wurdt dat de hoeke net mear besylber is, en men op 'e nij oerstaach moat om hichte te winnen.

Op dizze wize kin men yn in rak fan ûngemak al sile, mar it kin likegoed net besyld wurde.

Om't de wyn hjir it meast út it súdwesten waait, binne farwetters mei stream út likernôch it súdwesten faak (hast) net besylber. By farwetters dêr't ek noch in hoeke yn sit, of in meänder, jildt dat sels foar in grutte fariaasje fan rjochtingen. Guon fan dizze hast unbesylbere stikken hawwe dan ek Rak fan Ungemak as namme. Ien sa'n Rak fan Ungemak is in part fan De Boarn by Jirnsum, in oar Rak fan Ungemak is in part fan de Ryn by Wyk by Duerstede.




#Article 92: Meindert Talma (153 words)


Meindert Talma (Surhústerfean, 2 novimber 1968) is popmuzikant en skriuwer, aktyf yn de Grinzer muzykwrâld. Hy is ek ôfstudearre histoarikus. 

Talma hat oant no ta tige produktyf west: yn in tiidsbestek fan 7 jier ferskynden 5 CD's, twa romans en in boek mei fraachpetearen. Yn syn persoanlike teksten, faak fol mei selsspot, brûkt Talma sawol it Frysk as it Nederlânsk. Talma hie ek in Ingelsktalich siidprojekt, Tamango, wylst er mei syn krautrockband Ausputzer yn it Dútsk sjongt. Syn muzikale ynfloeden binne divers. De New Wave út it begjin fan de 80-er jierren is dúdlik werkenber yn guon fan syn nûmers, mar ek Lou Reed hat grutte yndruk op him makke. Meindert Talma is sûnt 1997 foaroanman fan de freoneband Meindert Talma  The Negroes.

Hy is fierder aktyf as redakteur fan it Fryske tydskrift De Blauwe Fedde en kollumnist foar ûnder oaren de Ljouwerter Krante dêr't syn bydragen ferskynden ûnder de titel Talma Tikt.




#Article 93: Nijskoat (413 words)


Nijskoat is in doarp yn de gemeente It Hearrenfean yn it suden fan Fryslân.

It doarp leit by de suderein fan it flek It Hearrenfean, besuden De Heide. It doarp is ûntstien op in sânrich, dat de namme komt fan skoat yn de betsjutting fan heech lân. It Nij is dan ta ûnderskied mei Aldskoat.

Lâns Nijskoat, oan de westside, rint de Engelenfeart dy’t yn 1840 groeven is om de Feanskieding – it eastlike ferlingde fan de Skoatterlânske Kompanjonsfeart – yn ferbining te bringen mei de Tsjonger. Foardat dizze feart groeven waard rûn de frij tin beboude streek by twa paden lâns fierder nei it westen ta troch oan wat no it eastlike gedielte fan it lang útstrekte doarp Rotstergaast is. Oan de noardside wurdt it begrinze troch wenwyk De Heide en rekreaasjegebiet De Heide yn It Hearrenfean.
'Nijskoat' is it lytste doarp yn de gemeente It Hearrenfean mei ien wei der troch, de Rotstergaastwei. 

Yn it ferline lei Nijskoat tusken it spoar en de Engelenfeart. Mei de komst fan it krematoarium en de útwreiding fan it yndustryterrein Súd fan It Heaarrenfean is de eastlike grins inkele hûnderten meters opskood. Formeel binne in oantal Skoatters dêrtroch yn It Hearrenfean komd te wenjen. Op it begraafplak stiet ek ien fan de Klokkestuollen yn Fryslân. Op 26 septimber 2009 hie de liedklok fan Nijskoat nei 25 jier wer lûd.

Nijskoat hat sûnt 2006 in doarpswapen en flagge. Skoat betsjut foarútspringend stik lân en wurdt útbylde mei de griene punt yn it gouden skyld. De sulveren klaver yn de foet fan it skyld ferwiist nei it agraryske karakter fan Nijskoat. Op de kaart fan Schotanus (begjin 18e iuw) steane twa einekoaien oanjûn, op it wapen is dat it reade eintsje.  De iketûken en de ikels jouwe de ikebosk by Nijskoat oan. In iik jout net allinnich timmerhout, mar waard eartiids ek in soad as bargefoer jûn en fan de bast waard loaistof makke. De gouden eftergrûn jout de sângrûn oan. De reade seam fan de griene punt op de flagge is symboal foar de lintbegbouwing fan Nijskoat. 

In jierlikse tradysje is it boskfeest. De buorljudei is yn septimber, op 11 novimber rinne de bern mei lampions. Yn desimber is de krystfiering yn it tsjerkje mei in ôfslutend stamppotbuffet yn De Stâl. In wurkgroep soarget foar it ophingjen fan plantebakken oan de lantearnepeallen. 
De fuotbalklup spilet sûnt de jierren 70 net mear yn doarp mar op It Hearrenfean, de bining mei it doarp is dêrtroch minder wurden.

 




#Article 94: New wave (272 words)


New wave ('nije weach') is in beweging yn benammen de Amearikaanske en Britske popmuzyk, ûntstien oan de ein fan de santiger- begjin tachtiger jierren yn de New Yorkse muzykwrâld mei as min-ofte-mear sintraal punt de club CBGB. 

De term New Wave sels is in boarne fan betizing. Yn it begjin wie new wave identyk oan punkrock mar al gauweftich waarden mei new wave meardere besibbe muzykstreamen oantsjutten. Uteinlik wurdt de term new wave brûkt foar groepen dy't de tradysje fan de punk folgje, sûnder it punk-kredo wat hurder en lûder, wat better. De bands liene fan in ferskaat oan stilen en sjânres, mar wat se mienskiplik hawwe is dat der omraak op harren muzyk dûnse wurde kin. New wave is minder lûd en mear pop-eftich as de besibbe post punk dat brûkt wurdt foar de mear artistike, minder troch pop beynfloede groepen. Alhoewol ferskillend, binne sawol punk, new wave as post punk alle trije in enerzjike reaksje op de ûnynspirearre popmuzyk fan de santiger jierren; in soad groepen falle yn de rin fan harren bestean mei gemak yn twa of sels trije fan de neamde kategoriën. 

Joe Jackson en de Talking Heads binne foarbylden fan guon dy't mei new wave wrâldferneamd waarden. Yn Nederlân wiene Gruppo Sportivo en The Nits de meast yn it each (en ear) rinnende eksponinten fan de streaming. Ek yn Fryslân ûntstiene in tal new wave-groepen. Dêrfan wie The Visitor, mei as foaroanman Ernst Langhout, de bekendste.

Noch altyd wurde popmuzikanten troch de new wave beynfloede: Sa klinkt it lûd út it begjin fan de tachtiger jierren bygelyks troch yn guon nûmers fan de Grinzer Fries Meindert Talma.




#Article 95: Grou (wetter) (146 words)


De Grou is in âld rivierke dat earder tegearre mei de Boarn fia wat tsjintwurdich de Mûzel is, útmûne yn de Middelsee.

De Grou rint fan de Pikmar by it doarp Grou nei de Jirnsummer Syl en leit yn de gemeente Ljouwert. It earste stik fan Grou ôf rekkene, oant it Swin, wurdt de Rjochte Grou neamd, it lêste stik, fanwege it sterke meänderjen, de Krûme Grou.

Om't sûnt de oanlis fan de Alde Wjittering yn stee fan it wetter fan de Boarn, it wetter fan de Grou troch it Rak fan Ungemak rint, binne der minsken dy't dit by de Grou rekkenje, sa't dy dan einiget by Aldskou.

Ear't it Prinses Margrietkanaal groeven waard, wie de Grou de ferbining tusken Eastergoa en de Wâlden. Dit gou net allinnich foar de skipfeart, ek it grutste part fan it wetter út Eastergoa, wettere ôf fia de Grou.




#Article 96: Muzyk (383 words)


Muzyk yn de brede sin fan it wurd, is in oansprekkend arranzjement fan lûd en stilte. De úteinlike definysje fan muzyk is swier bediskusearre. Wannear't lûd akseptearre wurdt as muzyk, is ôfhinklik fan kultuer en histoarje. Yn it algemien kin steld wurde dat it lûd op syn minst troch ien of mear persoanen bewust organisearre wêze moat. It meitsjen fan muzyk hjit musisearjen.

De measte muzyk bestiet út toanen mei in beskate hichte (frekwinsje). Ferskillende toanen efter-in-oar spile, foarmje in meldij, wylst ferskillende toanen dy't tagelyk spile wurde yn akkoarden en harmony of disharmony resultearje. De tempo-gewize organisaasje fan dizze eleminten én stilte is ritme.

Muzyk kin foar't it útfierd wurdt, skreaun wurde troch in komponist of lieteskriuwer. Yn sokke gefallen sille de muzikant of muzikanten dy't dat stik letter spylje, oer it generaal de ynstruksjes dy't de komponist, meast yn noaten as blêdmuzyk, oanjûn hat, folgje. In oare mooglikheid is dat de útfierders spyljenderwize in eigen slinger oan it stik jouwe (ynterpretaasje/ymprovisaasje).

Muzyk kin ta klinken brocht wurde troch ien muzikant, mar ek troch mear as ien dy't meiinoar in groep foarmje lykas in rockgroep of in orkest. De muzyk dy't makke is of wurdt, kin op ferskate wizen beharke wurde: de meast tradisjonele manier is de muzyk direkt, yn it bywêzen fan de muzikanten (live), te beharkjen. It is mooglik dy live-muzyk út te stjoeren fia radio, telefyzje of oer it ynternet, alhoewol't it belibjen fan de muzyk dan ticht by it belústerjen fan fêstleine muzyk komt. Bytiden kin it ôfspyljen fan earder opnommen muzyk (fan oare artysten) ûnderdiel útmeitsje fan in útfiering.
Sels sjonge, fluitsje, in ynstrumint bespylje of in muzykstik komponearje binne ek foarmen fan muzyk meitsjen.

Dôve minsken kinne muzyk belibje troch it fielen fan de fibraasje yn harren lichem. In bekend foarbyld is de komponist Ludwig van Beethoven dy't doe't er al folslein dôf wie, noch ferskate as masterstikken erkende komposysjes makke.

Minsken nimme les as se leare wolle om muzyk te meitsjen. Muzikology omfiemet in breed fjild fan histoaryske en wittenskiplike stúdzje oer muzyk, muzykteory en muzykhistoarje ynbegrepen.

Omdat muzyk in oerâlde keunstfoarm is, is der in ekstreem grut tal muzyksjânres ûntstien. De grutste streamings binne klassike muzyk, populêre muzyk (moderne popmuzyk en Hiphop ynbegrepen) en folksmuzyk. Fierder kinne de Jazz en de Blues neamd wurde.




#Article 97: It Amelân (326 words)


It Amelân (Nederlânsk: Ameland) is ien fan de fiif Westfryske eilannen. It is in gemeente, dy't in oerflak fan 268,5 km² beslacht (wêrfan 209,67 km² wetter), en in kustline fan 55,2 km hat. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 3.677 ynwenners.

It haadplak fan it eilân is Nes, en de oare plakken op it eilân binne: Ballum, Bueren en Hollum.

Krekt hoe lang at it Amelân al bewenne wurdt, is net wis. It begjin fan de skiedskriuwing oer it Amelân is lykwols de stifting fan it kleaster Foswert yn 889. Oant 1405 hearde it eilân by Ferwerderadiel. Nei 1405 stribben de hearren fan it Amelân, it geslacht Van Cammingha ta in ûnôfhinklike steat, wat it eilân oant 1795 west hat. Nei de Frânske tiid waard it Amelân in gritenij fan Fryslân en by de ynfiering fan de gemeentewet, yn 1851, in gemeente.

It eilân hat yn de rin fan de tiid ferskate doarpen ferlern, oan de see en oan it sân. Yn de 18e iuw drige de Slinke it eilân sels yn twaen te brekken, mar minsk en natoer hawwe dit net barre litten. Fan 1872 oant 1882 hat It Amelân fia de Amelânske Daam mei de wâl ferbûn west. Om't de see machtiger wie as de minsk, hat men de daam opjaan moatten, mar by leech wetter kin men der hieltiid noch parten fan lizzen sjen.

Oftocht fan de daam, hat de ferbining fan it Amelân mei de wâl altyd in fear west. Dat fear giet fan Nes nei Holwert yn Dongeradiel. Oant likernõch 1940 hie West-Amelân in eigen fear, dat fan de Ballumer Bocht nei Swarte Harne gie.

Op it Amelân wurdt Amelânsk sprutsen, ien fan de dialekten fan it Stedsk. Al is dit fan oarsprong in mingtaal tusken Frysk en Hollânsk, it Amelânsk stiet no sa fier fan it Frysk ôf dat de measte ynwenners gjin Frysk ferstean kinne.

It Amelân is ek bekend fan de sêge fan Rikst fan it Oerd.




#Article 98: Slach oan de Boarn (402 words)


De Slach oan de Boarn fûn plak yn 734 tusken in Frysk leger laat troch oanfierder Poppo en in Frankyske leger laat troch Karel Martel. De Friezen  waarden ferslein en dêrtroch waard, nei Fryslân westlik fan it Fly, doe ek Fryslân tusken Fly en Lauwers oan de Franken ûnderhearrich.

It krekte plak fan de slach is net wis, mar it wurdt meast situearre by de mûning fan de Boarn yn de Middelsee, yn de omkriten dêr't no Jirnsum leit. De slach hjit dêrom ek wol de Slach oan de Bordine of de Slach by Jirnsum.

It Fryske Ryk hie ûnder de foargonger fan Poppo, kening Redbad syn grutste útwreiding berikt. Redbad hie tankber gebrûk makke fan de swakkens fan it Frankyske ryk nei de dea fan hofmeier Pippyn II yn 715 en syn legers koenen de Franken maklik ferslaan. De Friezen brochten alle eardere Fryske gebieten binnen it ryk en stienen sels mei in leger foar de poarte fan de haadstêd fan de Franken, Keulen. Under Karel Martel kaam der in ein oan 'e sleauwens fan de Franken en sy begûnen mei it werom winnen fan de ferlerne gebieten. Ek de Fryske kening Poppo moast der oan leauwe yn 733 doe't de Franken in fjildtocht tsjin de Friezen útein sette. 

It leger fan de Friezen wie nei alle gedachten net goed tariede tsjin de sterke kriichsmacht fan de Franken, dy't ûnder de allegedueren krigen fan Karel Martel allinnich mar oerwinnings meimakke hienen. Neffens de annalen waard it Fryske leger tebek slein nei Eastergoa, dêr't de lêste slach plak fûn yn 734 oan de Boarn. Karel stiek mei in float mei in leger oan board de Aelmere oer om De Boarn op te farren. De Friezen waarden yn de slach ferslein en harren oanfierder Poppo skeat it libben der by in. De Franken sloegen oan it plonderjen en stutsen de heidenske hillichdommen yn 'e brân. Mei in grutte bút farde Karel Martel mei syn float werom, de macht fan de Friezen wie brutsen.

It ferliezen fan dizze slach soe grutte gefolchens hawwe foar de Friezen. Der kaam in ein oan 'e selsstannigens fan it Fryske Ryk. It Fryske gebiet westlik fan de Lauwers waard troch de Franken beset en tafoege oan it Frankyske ryk. Allinich it gebiet eastlik fan de Lauwers koe syn selsstannigens noch behâlde oant 772, doe't de Frankyske kening Karel de Grutte dêr lang om let in ein oan makke.




#Article 99: Nederlânske waadeilannen (162 words)


De Nederlânske waadeilannen binne de waadeilannen dy't by de provinsjes Fryslân en Grinslân en de regio West-Fryslân hearre. Dêrfan hawwe de beide lêste elts mar ien waadeilân: Teksel yn West-Fryslân en Rottum yn Grinslân; de oare fiif hearre by Fryslân.

De rige fan de fiif bewenne eilannen dêrfan, Teksel, Flylân, Skylge, it Amelân en Skiermûntseach, foarmje in part fan de skieding tusken Waadsee en Noardsee. As folgjende eilân nei it suden ta wurdt wol Wieringen rekkene, mar dat is nei oarsprong en hjoeddeiske tastân gjin waadeilân. It folgjende nei it easten ta is Rottum.

It fiifde Fryske waadeilân, it Gryn, leit op it waad, besuden de westkânt fan Skylge.

Njonken dy eillannen lizze der yn itselde gebiet ek in tal platen. Twa dêrfan wurde gauris as eilân beskôge: De Richel, op it waad tusken Flylân en Skylge, en de Kalkman, op it waad tusken it Amelân en Skiermûntseach. Strikt naam binne dit lykwols gjin eilannen, om't hja te faak ûnder spield wurde.




#Article 100: Bob Dylan (190 words)


Bob Dylan (berne as Robert Allen Zimmerman; Duluth (Minnesota), 24 maaie 1941) is in Amerikaansk sjonger, lietsjeskriuwer en byldzjend keunstner. Hy wurdt beskôge as ien fan 'e meast ynfloedrike muzikanten út 'e moderne muzykskiednis. Yn 2016 wûn er foar syn oeuvre de Nobelpriis foar de Literatuer.

Dylan syn poëtysk en maatskippij-kritysk wurk is troch in soad oare artysten útfierd. Ferskate grutte nammen út 'e muzykyndustry tankje har súkses foar in grut part oan 'e nûmers fan Dylan, lykas The Birds mei Dylans Tambourine Man en Joan Baez (Dylans earste frou) mei û.o. Knockin' On Heavens Door. Yn Fryslân hawwe Ernst Langhout en Johan Keus twa cd's makke mei Dylan-lieten yn oersetting fan Harmen Wind, en teffens ferskynde in sammel-cd fan alve artysten mei lieten fan Dylan ûnder de titel Earder as Letter.

Bob Dylan syn typyske nasale stim brocht guon kritisy derta om te sizzen dat de minste fertolker fan Dylan syn oeuvre Bob Dylan sels is. Dochs hat er mei syn eigen styl en hast einleas repertwaar in soad fans. Oant hjoed de dei ta bringt Dylan nij wurk út en jout er geregeldwei rûnom yn 'e wrâld konserten.




#Article 101: Blues (392 words)


Blues is in fokale en ynstrumintale muzykfoarm dy't ûntwikkele is út de Afrikaansk Amearikaanske work song's. Blues hat in grutte ynfloed hân op lettere populêre muzyk, sawol yn Amearika as dêr bûten. De ynfloed fan Blues is werom te finen yn jazz, rhythm and blues, rock and roll likegoed as yn de konvinsjonele popmuzyk en sels yn moderne klassike muzyk.

De betide plattelâns blues ûntstie oan 'e ein fan 19e, begjin 20e iuw yn de súdlike steaten fan de Feriene Steaten. Der waarden ienfâldige ynstruminten brûkt, benammen de akoestyske gitaar, piano en de mûlharp. De lieten hiene in grut ferskaat oan struktuer en skema's, mar de 12-maats en 8-maats blues oerhearsken.

W.C. Handy wie ien fan de earste muzikanten mei in knappe muzykoplieding, dy't de bluesmeldijen yn in moderne styl oanbea oan bands en sjongers. Hy soe ferskate bluesstikken skriuwe wêrfan The Saint Louis Blues faaks de bekendste is. 

Tekstueel wiene de earste blues nûmers tige simpel fan opbou: Ien sin dy't twa as trije kear werhelle wurde. Underwerpen wiene faaks de misêre fan it libben, mar wol meast mei in kwinkslach en de nedige (sels)spot.

Fan 1917 ôf begjinne ek jazzbands bluesstikken op te nimmen. De blues út de 20-er jierren soe it leitmotyf foar de Amearikaanske populêre muzyk wurde. Yn dy tiid waarden in soad opnames makke troch sjongers as Blind Lemon Jefferson, Blind Blake en Robert en Lonnie Johnson. Ek froulike bluesartysten wiene yn dy tiid tige populêr, under harren Mamie Smith, Gertrude Ma Rainey, Bessie Smith, en Victoria Spivey.

Yn de 40-er en 50-er jierren naam mei de urbanisaasje, ek it brûken elektroanysk fersterke muzykynstruminten ta. Benammen yn stêden as Chicago wie de blues populêr mei as bekende artysten Howling Wolf en Muddy Waters. De elektroanyske blues soe úteinlik rock and roll opleverje.

Yn de jierren 60 en 70 wiene it artysten as Eric Clapton, Janis Joplin, Eric Burdon en Jimi Hendrix dy't sterk beynfloede waarden troch sawol de betide as elektroanyske, Chicago blues. 

De film The Blues Brothers makke yn de 80-er jierren dat blues ek by in grut, jong publyk bekend waard.

Yn Nederlân wie it de Drint Harry Muskee dy't mei syn band ûnder de namme CubyBlizzards yn it clubsirkwy oan it begjin fan de santiger jierren furoare makke. Ek yn de muzyk fan âld-Blizzard Herman Brood wiene de blueswoartels faak noch goed te hearren.




#Article 102: Eric Clapton (548 words)


Eric Clapton, folút Eric Patrick Clapton, berne te Ripley yn Ingelân op 30 maart 1945, is in Ingelske gitarist, mei as bynamme Slowhand. Hy learde al op jonge leeftyd gitaar spyljen en yn syn jonge jierren lústere hy in soad nei bluesartysten wêrfan Robert Johnson him it leafst wie. 

Clapton makke foar it earst namme as lid fan in troch pop beynfloede rock and rol band mei de namme Yardbirds dat yn 1064 mei For your Love in hit skoarde. Hy woe lykwols werom nei de blues. Mei de Yardbirds sette hy de earste stap troch yn 1965 opnames te meitsjen mei Sonny Boy Williams. Yn datselde jier waard hy tegearre mei John Mayall lid fan de Bluesbreakers.

Yn 1966 ferliet hy de band om't Clapton it tradisjonele blueskonsept fan Mayall te benearjend fûn. De band Cream wie syn nije muzikale ûnderkommen. Alhoewol Jack Bruce dêr de measte sjongpartijen foar syn rekken naam, ûntwikkele Clapton him dêr ek as sjonger. Op it lêste album fan Cream, Goodbye dat yn 1968 útkaam, stiet it nûmer Badge dat Clapton tegearre mei George Harrison fan The Beatles makke hie. De freonskip tusken dy twa makke dat Clapton syn gitaarspul te hearren is yn it nûmer While my guitar gently weeps op it White Album fan de The Beatles. De freonskip tusken de twa bekuolle doe't Harrison syn frou, Pattie Boyd, him ferliet foar Clapton. Yn de maaitiid fan 2005 kamen de âlde leden fan Cream, Clapton, Bruce en Ginger Baker wer byinoar foar in searje optredens yn de Feriene Steaten.

Nei spile te hawwen yn ûnder oaren Blind Faith en Delaney  Bonnie  Friends, naam Clapton in solo-album op. Mei de studio-artysten fan dat solo album en firtuoas op de slidegitaar Duanne Allman brocht er as Derek and the Dominos it album Layla and Other Assorted Love Songs út. It titelnûmer fan it album is noch altyd ien de meast spile rocknûmers. Op it sterk troch blues beynfloede album foel benammen de gouden kombinaasje fan it gitaarspul fan Allman en Clapton op.

Clapton hie al muzikaal sukses, mar syn persoanlike libben wie in gaos. Hy gie heroïne-ferslave troch it libben. It soe oant 1974 duorje foar't Clapton, wer suver frij fan syn ferslaving, in nij album, 461 Ocean Boulevard, útbrocht. De hit I Shot the Sheriff makke reggae populêr by in grutter publyk.

Oan it ein fan 70-er jierren hie Clapton muoite om oansluting te finen by de destiidse popmuzyk. Hy rekke oan de drank en moast dêrfoar opnommen wurde. Hy pakt it meitsjen fan albums wer op, wêrby't Clapton muzikaal sjoen geandewei wer tichter by de blues komt.

Yn it begjin fan de 90-er jierren slacht it needlot ta. Op 27 augustus 1990 komt, tusken twa konserten gitarist Stevie Ray Vaughan tegearre mei twa leden fan syn 'crew' om by in helikopter-ûngemak. Op 20 maart 1991 komt Clapton syn 4-jierrich soantsje Conor om troch in fal út in raam. Yn Tears In Heaven klinkt it fertriet fan Clapton oer dizze foarfallen troch.

Clapton wûn ferskate kearen in Grammy Award, û.o. mei it album Unplugged. Yn de lette 90-er jierren wurke Clapton fierder noch mei mannen as Carlos Santana en B.B. King. Yn 2004 brocht Eric Clapton mei it album Me and Mr. Johnson in oade oan syn âlde ynspirator Robert Johnson.




#Article 103: W.C. Handy (181 words)


 1941 troch Carl van Vechten (kolleksje: Library of Congress )
W.C. Handy (16 novimber 1873 - 28 maart 1958), folút William Christopher Handy, wie in Amearikaanske blues komponist, troch guon beskôge as The Father of the Blues.

Hy is benammen bekend fan syn komposysje The Saint Louis Blues.

Hoewol Handy net de earste musikus wie dy't him mei blues dwaande hâlde, wie hy wol dejinge dy't blues fan in obskuere regionale muzykstyl ta ien fan de meast ynfloedrike krêften yn de Amerikaanske populêre muzyk makke. Syn komposysjes folgje net altyd it klassike 12-maats patroan, faak binne der 8- of 16-maats tuskenstikken (bridges) en fierder falt syn wurk op troch de skitterjende meldijen.

As klassyk oplieden muzikus brûkte Handy in soad folksmuzyk yn syn komposysjes. 

Handy wie de oprjochter fan de platemaatskippij Black Swan Records it earste platelabel yn de Feriene Steaten dat yn 'swarte' hannen wie.

Sûnt 1980 ken de Blues Foundation alle jierren de Handy Award ta.

De muzyk fan Handy heart tsjintwurdich ta it publyk domein.

Fan de mear as hûndert komposysjes troch W.C. Handy binne dit de bekendste:




#Article 104: Bluesskema's (358 words)


Bluesskema's. 
De blues, in fan âlds swarte muzykstreaming ûntstien oan de ein fan de 19e, begjin 20e iuw, hat in typyske opbou.

Meastentiids folget in bluesmeldij it folgjende skema:

De Romeinske sifers stelle de triemen fan de toanljedder foar. Yn C wurdt it skema dan:

Yn de Rock and roll en sommige jazznûmers wurde fariaasjes op dit skema brûkt.

De bluestoanljedders binne 5 of 6-toanich en ôflaat fan pentatoanyske toanljedders, wêrfan de Sjineeske de bekendste is. Der binne twa bluestoanljedders, mineur (I-bIII-IV-bV-bVII) en majeur (I-II-bIII-III-V-VI). De mineurljedder wurdt it meast brûkt.

Bepalend foar de blues-klank binne de saneamde blue notes. Dat binne gliidzjende toanen dy't net yn westerske toanljedders foarkomme en makke wurde mei ynstruminten dy't in toan 'ferbûge' kinne, lykas gitaar, harp en saksofoan. Der binne 3 blue notes, yn de mineure bluestoanljedder: by bIII, bV en bVII.

De tolve maats blues (Twelve bar blues) is in foar bluesnûmers typysk akkoarde-skema wêrby’t de nûmers opboud binne út ferzen fan tolve 4/4-maten.

In ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út: (ien akkoard yn eltse maat mei B foar it basis akkoard, S foar subdominant akkoard en D foar it dominant akkoard.)

De acht maats blues (Eight bar blues) is in foar bluesnûmers typysk akkoarde-skema wêrby’t de nûmers opboud binne út ferzen fan acht 4/4-maten.

In ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út: (ien akkoard foar eltse tel mei B foar it basis akkoard, S foar subdominant akkoard en D foar it dominant akkoard.)

 B     B     S     S    | 
 B     B     B     B    |
 S     S     S     S    |
 B     B     B     B    |
 B     B     B     B    |
 S     S     S     S    |
 B     B     D     D    |
 B     B     B     B    |

(Boppesteand skema wurdt ek wol sechtjin maats blues neamd wêrby't elk teken stiet foar in heale toan yn in 2/2- of 4/4-maat. De blues hie fanâlds gjin bân mei notaasjes, dus doe't dêr mei begûn waard ynterpretearre de iene in nûmer wol ris wat oars as in oar.)

Ek yn boppsesteand skema wurdt yn de lêste maat it dominant akkoard brûkt en is dêrmei in oergongsakkoard nei in folgjend fers of bygelyks in ynstrumintale solo.




#Article 105: Rock and roll (121 words)


Rock and Roll, ek wol koartwei Rock neamd, is in foarm fan populêre muzyk wêrby't gebrûk makke wurdt fan sang, elektryske gitaar (yn de betide jierren faak ek saksofoan) en drums. Typearjend foar Rock and Roll is de sterke 'afterbeat' (op de 2e en 4e tel fan de 4-fearnsmaat). Rock and Roll ûntstie oan it ein fan de 50-er jierren yn de Feriene Steaten, mar guon eleminten binne al werom te finen yn de rhythm and blues fan de 20-er jierren. De betide rock and roll kombinearret eleminten út de blues, boogie woogie, jazz en rhythm and blues en is fierder beynfloede troch tradisjonele folksmuzyk, gospel muzyk en country and western.
Rock and Roll is in foarm fan populêre of popmuzyk




#Article 106: Work Song (154 words)


In Work song wie eartiids de fokale begelieding troch de wurklju by ienfâldich, ientoanich en swier wurk. Dizze lietfoarm wie in soarte fan treast foar it hurde, slaafske wurk dat de wurklju dwaan moasten. De teksten binne faak in belofte op bettere tiden: Noch eefkes de misêre ferdrage en dan komt der wer eat dat de muoite wurdich is: in goed miel, in flesse sterke drank ensfh.
In soad work songs hiene in shout and response struktuer. In foarsjonger brocht yn ien sin wat nei foarren, wêrop de rest fan de groep dan respondearre. 

Foarsjonger: I think I smell a fine roast pig,
Refrein: Shuck dat corn before you eat.

Ut de tiid fan de slavernij yn Amearika binne nochal wat teksten oerbleaun. Yn guon betide ientoanige bluesnûmers is de ynfloed fan de Work song noch goed werom te finen.

Work songs song troch seelju tusken de 18e en 20e iuw wurde sjantys neamd.




#Article 107: Dantumadiel (376 words)


Dantumadiel (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Dantumadeel) is in gemeente yn it noardeasten fan Fryslân, krekt súdlik fan Dokkum, mei 18.896 ynwenners (30 april 2017), en in oerflak fan 87,53 km², wêrfan 2,12 km² wetter. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 18.928 ynwenners.

Haadplak fan de gemeente is Damwâld, en de oare plakken yn de gemeente binne: Broeksterwâld, Driezum, De Falom, Feanwâlden, Feanwâldsterwâl, Rinsumageast, Readtsjerk, Sibrandahûs, Wâlterswâld en De Westereen. De gemeente brûkt Fryske plaknammen. Alle strjit- en wetternammen binne ek Frysk, dat de gemeente is folslein Frysktalich.

Dantumadiel, Donthmadeil, wie yn it ferline in grutter gebiet as no. Om 1200 hinne wie it in part fan Wininge, en doe dat om 1250 hinne opsplitte wie Dantumadiel part fan de Noardlike Njoggen. Likernôch 1350 waard lykwols it eastlik part ôfskieden, en opdield ta Eastbroeksterlân en Kollumerlân. Yn 1389 waard ek Driezum in gebiet apart, mar yn 1404 waard it wer by Dantumadiel foege.

De gritenij Dantumadiel waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Dokkum hat yn de 20e iuw ferskate kearen grûngebiet fan Dantumadiel derby krigen en mei de gemeentlike weryndieling fan 1984 giene it doarp Jannum en in lyts diel fan  Burdaard dat yn Dantumadiel lei, oer nei de gemeente Ferwerderadiel.

Yn 2016 en begjin 2017 liek it derop dat Dantumadiel op 1 jannewaris 2019 mei Dongeradiel, Ferwerderadiel en Kollumerlân fúzjearje soe ta de nije gemeente Noardeast-Fryslân, mar yn maart en april 2017 waard dúdlik dat Dantumadiel him út dy plannen weromlûke soe, en dat de oare trije gemeenten sûnder Dantumadiel trochgean soene mei de fúzjeplannen.

Op 10 desimber 1999 is yn Damwâld it nije gemeentehús iepene, wêrtroch Damwâld as grutste plak ek wer it haadplak fan de gemeente is. Yn it begjin fan de gemeenteskiednis wie Rinsumageast lange tiid it wichtichste plak fan de gemeente. De gritenijbestjoerders kamen gear yn 'It Rjochthús'. Yn 1881 waard op de krúshoeke yn Moarrewâld in nij gemeentehús boud. Oant en mei 1970 is it gemeentehús hjir bleaun. Dêrnei is it ferhuze nei Rinsma State yn Driezum. Omreden dat Rinsma State te lyts waard en men it gemeentehús ek leaver wer op in sintraal plak hawwe woe is efter it âld gemeentehús yn Moarrewâld, no part fan Damwâld, in nij gebou delsetten.




#Article 108: Eastergoa (187 words)


Eastergoa wie ien fan de sân seelannen, ien fan de trije dy't binnen de grinzen fan de hjoeddeiske provinsje Fryslân leinen. Letter wie it ien fan de trije goaen, fan Fryslân.

Oan de westkant wie Eastergoa begrinze troch de Middelsee mei oan de oare kant Westergoa. Nei it suden wienen de Alde Leppedyk en de Boarn de grins mei Boarnegoa, en letter mei Sânwâlden. Nei it easten foarmen de Lauwers en de Lauwerssee de grins mei it Westerkertier fan de Ommelannen.

Hiel dit gebiet hearde ta Wininge, útsein Achtkarspelen, dat doe noch net ta Eastergoa rekkene waard. Om 1200 hinne bestie Wininge út Dantumadiel, Dongeradiel en Ferwerderadiel yn it noarden, en Idaarderadiel, Ljouwerteradiel en Tytsjerksteradiel yn it suden. Om 1250 is it op dy wize yn de noardlike njoggen en de súdlike njoggen split.

Om 1500 hinne wienen dy parten fierder útelkoar fallen sa't Eastergoa al split wie yn de bekende twa stêden, Ljouwert en Dokkum,
en de âlve gritenijen, Achtkarspelen, Dantumadiel,
East-Dongeradiel, Ferwerderadiel, Idaarderadiel, Ljouwerteradiel, Kollum en Nije Krúslân, Raerderhim, Smellingerlân, Tytsjerksteradiel en West-Dongeradiel.

De alve gritenijen fan Eastergoa:

De twa stêden:

Lw: Ljouwert
D: Dokkum




#Article 109: Robert Johnson (620 words)


Robert Johnson (8 maaie, 1911 - 16 augustus, 1938) is neffens guon de meast ynfloedrike sjonger en gitarist fan de delta blues yn de histoarje. Hy is berne yn Hazelhurst yn de steat Mississippy yn de Feriene Steaten.

Yn syn koarte bestean soe Johnson mar 29 nûmers opnimme. Yn twa opnamesesjes waarden 41 opnames makke (de measte nûmers 2x). De earste sesje wie yn novimber 1936 yn San Antonio (Texas) en de twadde yn juny 1937 yn Dallas. De meast ferneamde ûnder dizze opnamen binnen Sweet Home Chicago, Crossroads, Terraplainblues en Preaching the Blues, dy't allegear yn lettere jierren frekwint troch oare artysten spile wurde soenen.

Alhoewol Robert Johnson faak de bêste blues sjonger ea neamd wurdt, binne in soad harkers teloarsteld as se syn wurk foar it earst hearre. It klinkt datearre, allinne al fanwege de opnamekwaliteit en ûnbekendens. De orizjinaliteit fan Johnson wurdt faak oerdreaun: hy hat wis de blues net útfûn: dy waard al 15 jier regelmjittich opnommen.
Syn krêft lei yn it bewurkjen fan âldere, tradisjonele blues nei in nije, bettere foarm. Hy wie beynfloede troch Son House mei syn rûge stim en snerpende 'riffs' op de slidegitaar, dy't sjoen wurdt as de útfiner fan de delta blues. Johnson foege dêr de jazzy elementen fan Lonnie Johnson oan ta. Johnson hie ek goed lústere nei Leroy Carr, yn dy tiid faaks de bekendste bluesartyst.

Johnson mikste dy ynfloeden ta in nij lûd dat helder en artistyk klonk. De wize wêrop hy de bas-snaren brûkte foar it ûnderhâlden fan in stevich, rôljend ritme is goed te hearren yn Sweet Home Chicago, wylst syn foarkar foar jazzy akkoarden en melodyske ekstperimenten op de hege snaren yn kombinaasje mei in folslein ôfwikende fokale meldij werom komt yn Walking Blues. 

Der binne muzykologen dy't de maatskippijen dy't de opnames fan Johnson makke hawwe der fan fertinke dat sy, om in nije 'sound' te kreëarjen, de snelheid fan de oarspronklike opnamen mei 25% opskroeve hawwe. It is net mear te bewizen, mar as de snelheid fan de opnamen mei 20% ferlege wurdt, ûntstiet in lûd dat foar dy tiid mear wenst wie en sterk tinken docht oan de opnamen fan Son House.

Johnson spile mei de jonge Howlin' Wolf en Sonny Boy Williamson II. Hy wie de mentor fan Elmore James en ynspirearre Muddy Waters om de bluesmuzyk yn te gean. Al dy muzikanten en oaren dy't yn de 50-er jierren de Chicago Blues ûntwikkelden, spilen yn feite de muzyk fan Robert Johnson, mar dan elektroanysk fersterke. Sa hat Robert Johnson in direkte bân mei de betide blues, de Chicago blues en de dêrút ûntstiene betide rock and roll.
Noch letter hearden Keith Richards en Eric Clapton ta de 'fanclub' fan Robert Johnson. Clapton soe yn 1974 op de LP 461 Ocean Boulevard de Johnson-komposysje I'm a Steady Rollin' Man by in grut, nij publyk bekend meitsje. Yn 2004 ferskynde fan Eric Clapton de CD Me and Mr. Johnson mei 14 nûmers fan Robert Johnson.

Robert Johnson ferstoar op 16 augustus 1938 yn Greenwood, neidat hy 3 dagen dêr foar siik wurden wie, troch it drinken fan fergiftige whiskey. Der giene lûden dat de man mei waans frou Robert Johnson in affêre hie, syn moardner wie. Der fûnen lykwols gjin arrestaasjes plak en de offisjele deadsoarsaak waard fêststeld as gjin dokter.

Neffens in faak de kop opstekkend ferhaal soe Johnson syn siel ferkocht hawwe oan de Duvel. As beleaning soe hy de bêste gitarist fan de wrâld wurde. It ferhaal waard benammen yn stân hâlden troch Son House, mar yn syn wurk binne dêr ûndanks titels as Me and the Devil Blues en Hellhound on my Trail gjin ferwizingen nei te finen.

Understeand de 29 nûmers dêr't opnames fan makke binne:




#Article 110: Biology (519 words)


Biology is de stúdzje fan it biologysk libben. It hâldt him dwaande mei de karakteristiken en gedragingen fan organismen, hoe't soarten en yndividuen ûntsteane, en hokfoar ynteraksje se mei elkoar en de omkanten hawwe. Biology wurdt rekkene ta de eksakte wittenskippen. Immen dy't him profesjoneel dwaande hâldt mei biology is in biolooch.

Biology omfiemet in breed spektrum fan akademyske fjilden dy't faak sjoen wurde as selsstannige dissiplines. Meiïnoar bestudearje se it libben op ferskate skaal: 

Bio-ynformatika -- Botany -- Ekology (Theoretyske ekology, Symbiology, Autekology, Synekology) -- Epidemiology -- Etology -- Evolusjonêre biology -- Evolusjonêre ûntwikkelingsbiology -- Firology -- Fycology -- Fylogeny (Fylo-genetika, Fylo-geografy) -- Fysiology -- Fyto-patology -- 
Gedrachsbiology -- Genetika (Populaasje-genetika, Kwantitative genetika, Genomika, Proteomika) -- Gorology -- Herpetology -- Histology -- Ichtiology -- Ymmunology -- Kryptosoölogy -- Kseno-biology -- Lymnology -- 

Syktes (fan Genetyske syktes, fan Ynfeksje syktes, Onkology) -- 

Medisinen -- Fysyske antropology

Ien fan de sintrale konsepten yn de biology is dat alle libben troch in proses fan evolúsje ôfstammet fan it earste mikro-organisme. De troch Charles Darwin formulearre evolúsjeteory, mei de troch him nei foarren brochte natuerlike seleksje as meganisme, stiet oant hjoeddedei sintraal. Genetyske drift wurdt dêrby omearme as in addisjoneel meganisme yn de saneamde moderne synteze. De evolúsjonêre histoarje fan in soart, dy't de karakteristiken fan foarôfgeande soart en de relaasje ta oare soarten beskriuwt, wurdt fylogeny neamd. It grut ferskaat oan wurkfjilden draacht by oan de ynformaasje yn de fylogeny, lykas: it fergelykjen fan DNA yn de molekulêre biology en it fergelykjen fan fossilen en oare resten fan âlde organismen yn de paleontology. Biologen organisearje en analisearje ferwantskip op ferskate wizen. Wichtige ûntwikkelingen yn de evolúsje binne gearfette de evolusjonêre tiidsline.

De wittenskip dy't him dwaande hâldt mei de klassifikaasje fan libbensfoarmen wurdt taksonomy neamd. Ek de termen systematyk en kladistyk wurde hjir wol foar brûkt.

De biologyske taksonomy giet werom op Carolus Linnaeus yn de 18e iuw en wie yn earste ynstânsje basearre op anatomyske fergeliking fan libbene wêzens, bisten, planten ensfh. Dit oarspronklike systeem dielde de wêzens yn yn
soarten (species), skaaien (genus), famyljes ( familia), skiften (ordo), klassen (classis), stammen (phylum) en riken (regnum), mar der waard dêrby oannommen dat soarten ûnferoarlik wiene.

Oer dizze yndieling ûntstie yn de 19e iuw in soad diskusje, omdat troch de evolúsjeteory fan Darwin oan dizze yndieling in nije diminsje tafoege waard, nammentlik dy fan stamferwantskip. Ek de stúdzje fan fossilen kaam yn dy tiid op. De faktor tiid en wannear der sprake is fan ferskillende soarten waarden belangrike ûnderwerpen fan diskusje. De klassike yndieling blykte op in soad punten net krekt te wêzen.

Yn de lêste jierren fan de 20e iuw kaam der in tredde boarne fan ynformaasje beskikber, DNA-sibskip, meast fan libbene wêzens, mar ek fan in tal noch net al te lang lyn útstoarne soarten. De gefolgen fan dizze nije revolúsje binne no (2003) noch mar foar in part te oersjen.

Yn de moderne taksonomy wurdt besocht út dizze trije haadboarnen fan ynformaasje (anatomy, fossile foarmen en genetika) in sadanige systematyk op te setten, dat der allinne groepen (taksa, inkelfâld takson) binne dy't monofyletysk binne, dat wol sizze dat:




#Article 111: Linton Kwesi Johnson (445 words)


Linton Kwesi Johnson, ek wol LKJ neamd, (Chapelton, 24 augustus 1952) is in Britsk-Jamaikaansk dichter. Hy wurdt beskôge as de earste dub-dichter. Op syn alfde emigrearre er mei syn âldelju fan Jamaika nei Londen, dêr't hy namme meitsje soe, as dub-dichter én as polityk aktivist. Syn muzyk hat in soad reggae-ynfloeden.

Linton Kwesi Johnson wie al op jonge leeftyd aktyf, as skriuwer en as polityk aktivist. Noch in syn middelbere-skoalletiid sleat hy him oan by de Black Panthers. Foar dy beweging hâlde hy him dwaande mei it organisearjen fan poëzij-manifestaasjes. Hy wie yn dy tiid ek lid fan Rasta Love, in groep dichters en drummers, dêr't er syn lettere, aparte styl fan optreden, ûntwikkele.

LKJ syn gedichten ferskynden yn it blêd Race Today, en dat joech yn 1974 ek syn earste poësy-bondel út, ûnder de titel Voices of the Living and the Dead. In jier letter folge by Bogle-L'Ouverture de twadde: Dread Beat An' Blood, wat ek de titel wurde soe fan syn earste LP, dy't yn 1978 troch Virgin útbrocht waard. Fan syn tredde boek, Inglan Is a Bitch, stiene ferskate gedichten ek op syn twadde LP, Forces of Victory, útbrocht yn 1979 troch Island. De toan yn syn boeken en de muzikale ekspresje bleaune de militante kant it neist. Syn optredens wiene minimalistysk fan opset. Mei ien as twa bandrecorders mei de begeliedende muzyk reizge LKJ it club-sirkwy ôf, dêr't er syn gedichten as in rapper avant la lettre oer it fuotljocht brocht.
Op syn tredde LP, Bass Culture, ek foar Island, komme der ek wat mear persoanlik tinte teksten nei foaren. Nei dizze plaat makke Johnson noch twa platen foar it Island Label: LKJ in Dub en Making History.

Doe't dy lêste plaat yn 1983 útkaam, hie Johnson al twa jier in eigen label: LKJ Records, dat begûn mei de produksje fan twa singles fan de Jamaikaanske dichter Michael Smith.
Yn de tachtiger jierren wie LKJ ek as sjoernalist aktyf by Race Today. En yn dyselde tiid makke er foar de BBC
in searje radioprogramma's oer Jamaikaanske populêre muzyk.

Syn eigen platemaatskippij brocht yn 1985 in LP út fan in konsert dat hy mei de Dennis Bovell Dub Band yn de Queen Elisabeth Hall yn Londen joech. Mei dy band soe er de hiele wrâld oerreizigje.

Yn de 90-er jierren makke LKJ tegearre mei Dennis Bovell it album LKJ in Dub: Volume Two. Syn oant no ta lêste wurk as muzikant is it album More Time, dat yn 1998 ferskynde.

Foar syn krewaerjen as dichter en muzikant hat Linton Kwesi Johnson ferskate prizen takend krigen, mar hy sil de skiednisboeken yngean as de earste Dub-poëet en neffens guon as de earste rapper.




#Article 112: Taksonomy (648 words)


Taksonomy is de wittenskip fan it yndielen. Taksonomy ferwiist sawol nei de klassifikaasje fan dingen as nei de metoade dy't oan de basis fan dizze klassifikaasje leit. Hast alles kin taksonomysk yndield wurde: libbene wêzens, dingen, plakken, foarfallen en gean sa mar troch.

Yn de biology giet it benammen om it yndielen fan bisten en planten yn groepen op grûn fan harren natuerlike ferwantskip. Ek de termen systematyk en kladistyk wurde hjir wol foar brûkt.

De biologyske taksonomy giet werom op Linnaeus yn de 18e iuw en wie yn earste ynstânsje basearre op anatomyske fergeliking fan libbene wêzens, bisten, planten ensfh. Dit oarspronklike systeem dielde de wêzens yn yn soarten (species), skaaien (genus), famyljes ( familia), skiften (ordo), klassen (classis), stammen (phylum) en riken (regnum), mar der waard oannommen dat soarten ûnferoarlik wiene.

Oer dizze yndieling ûntstie yn de 19e iuw in soad diskusje, omdat troch de evolúsjeteory fan Darwin oan dizze yndieling in nije diminsje tafoege waard, nammentlik dy fan stamferwantskip. Ek de stúdzje fan fossilen kaam yn dy tiid op. De faktor tiid en wannear der sprake is fan ferskillende soarten waarden belangrike ûnderwerpen fan diskusje. De klassike yndieling blykte op in soad punten net krekt te wêzen.

Yn de lêste jierren fan de 20e iuw kaam der in tredde boarne fan ynformaasje beskikber, DNA-besibbens, meast fan libbene wêzens, mar ek fan in tal noch net al te lang lyn útstoarne soarten. De gefolgen fan dizze nije revolúsje binne no (2004) noch mar foar in part te oersjen.

Yn de moderne taksonomy wurdt besocht út dizze trije haadboarnen fan ynformaasje (anatomy, fossile foarmen en genetika) in sadanige systematyk op te setten, dat der allinne groepen (taksa, inkelfâld takson) binne dy't monofyletysk binne, dat wol sizze dat:

In takson dat net oan de earste eask foldocht wurdt polyfyletysk neamd, en in takson dat wol oan de earste mar net oan de twadde eask foldocht wurdt parafyletysk neamd. Fierder hat men yn guon foarmen fan taksonomy de organisaasjelagen heger as skaai mar ôfskaft, omdat der geandewei mear tuskenlagen en laachjes by kamen (boppeskift, ûnderskift, boppefamylje, ûnderfamylje, ensf.).

Probleem is lykwols dat guon taksa, dy't noch stamme út de tiid fan Linnaeus, sa ynboargere binne dat se diel útmeitsje fan de deistige taal en dêrom beswierlik ôf te skaffen binne. In foarbyld dêrfan is de Klasse Reptilen, Reptilia. binne in sa ynboargere begryp dat se in diel fan it gewoane spraakgebrûk wurden binne. Taksonomysk is de Klasse Reptilia net akseptabel omdat bygelyks de fûgels dêryn misse, hoewol ek dy ôfstamme fan de lêste mienskiplike foarâlden dy't de tsjintwurdige slangen, krokodillen skylpodden ensf. mien hawwe. Reptilia is dêrmei in parafyletyske takson.

Dit lêste probleem wie al bekend foardat it DNA-ûndersyk de stambeam fan it libben trochelkoar begûn te skodzjen. 
Sa die út it DNA ûndersyk fan de sûchdieren bygelyks bliken dat sterk ynboargere taksa as de Insectivora yn werklikheid polyfyletysk wiene. De Afrikaanske en Madagaskyske leden fan dit no fersmiten takson, blykten mear ferwantskip te hawwen mei de oaljefant as mei de spitsmûzen.

De taksonomy is dêrom anno 2003, ûndanks in histoarje fan 300 jier, in libben gebiet fan ûndersyk en stúdzje.

De lêste jierren wurdt der yn de fakgebieten ynformatika en kunstmjittige yntelliginsje besocht in kompjûter automatysk in taksonomy meitsje te litten fan in samling objekten. In bekend foarbyld is it automatysk klassifisearjen fan in groep dokuminten, bygelyks foar digitale biblioteken.

Opfallend is dat yn dy fakgebieten ûnderskied makke wurdt tusken in taksonomy en in typology. It ferskil sit benammen yn de wizze wêrop de yndieling ta stân komt (yn de ynformatika: it klassifikaasje-algoritme). By in taksonomy giet men út fan in groep foarbyld-objekten dy't men besiket te ferdielen. By in typology begjint men fan it konsept út: hokker eigenskippen soe in objekt normaliter hawwe kinne en dielt se dan neffens dy regels yn. Men soe sizze kinne dat taksonomyen empyrysk (ynduktyf) ta stân komme en typologyen konseptueel (deduktyf).




#Article 113: Tolve maats blues (165 words)


De tolve maats blues (Twelve bar blues) is lyksas de acht maats blues, in foar bluesnûmers typysk akkoarde-skema wêrby’t de nûmers opboud binne út ferzen fan tolve 4/4-maten.

In ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út: (ien akkoard yn eltse maat mei B foar it basis akkoard, S foar subdominant akkoard en D foar it dominant akkoard.)

Hjirop binne in soad fariaasjes mooglik. Sa wurdt it septymakkoard faak brûkt as oergongsakkoard. In wat yngewikkelder foarbyld kin der dan sa út komme te sjen, wêrby’t 7 it septym akkoard oantsjut :

As yn de lêste maat in dominant akkoard stiet, neamt men dy maat ek wol in oergongsmaat (turnaround).
Yn it ûndersteande foarbyld stiet it patroan yn D, en hoe’t it past yn in bepaald fers. Foar eltse tel is ien akkoard werjûn wêrby’t in streekje ( “-“ ) stiet foar it kontinuearjen fan it foarrige akkoard. It foarbyldfers slút ôf mei in oergongsmaat.

 baby gone and left me, got a 

 heart as black as coal




#Article 114: Acht maats blues (297 words)


De acht maats blues (Eight bar blues) is lykas de tolve maats blues in foar bluesnûmers typysk akkoarde-skema wêrby’t de nûmers opboud binne út fersen fan acht 4/4-maten.

In ienfâldich foarbyld dêrfan sjocht der sa út: (ien akkoard foar eltse tel mei B foar it basis akkoard, S foar subdominant akkoard en D foar it dominant akkoard.)

 B     B     S     S    | 
 B     B     B     B    |
 S     S     S     S    |
 B     B     B     B    |
 B     B     B     B    |
 S     S     S     S    |
 B     B     D     D    |
 B     B     B     B    |

(Boppesteand skema wurdt ek wol sechtjin maats blues neamd wêrby't elk teken stiet foar in heale toan yn in 2/2- of 4/4-maat. De blues hie fanâlds gjin bân mei notaasjes, dus doe't dêr mei begûn waard ynterpretearre de iene in nûmer wol ris wat oars as in oar.)

Ek op dit skema binne hast ûneinige fariaasjes mooglik, benammen as de yn de blues faak as oergong brûkte septym-akkoarden derby helle wurde.

 B     B     S7    S7   | 
 B     B     B7    B7   |
 S     S     S7    S7   |
 B     B     B     B    |
 B     B     B7    B7   |
 S     S     S7    S7   |
 B     B     D7    D7   |
 B     B     B     D7   |

Yn boppesteand skema wurdt yn de lêste maat it dominant akkoard brûkt en is dêrmei in oergongsakkoard nei in folgjend fers of bygelyks in ynstrumintale solo.

Yn it ûndersteande foarbyld stiet it patroan yn D, en hoe’t it past yn in fers. Foar eltse tel is ien akkoard werjûn wêrby’t in streekje ( “-“ ) stiet foar it kontinuearjen fan it foarrige akkoard:

 Woke up this morning with the blues in my soul
   
             G              -     
 Saying My baby gone and left me, got a 

 blues down in my soul




#Article 115: Biltsk (2724 words)


It Biltsk (Biltsk: Bildts) is in Hollânsk-Fryske mingtaal dy't sprutsen wurdt yn 'e ta de provinsje Fryslân hearrende gemeente It Bilt. It is ûntstien doe't Joaris mei it Burd, de soan fan Albrecht fan Saksen, yn 1505 lju út súdlik Hollân hellen om 'e mûning fan 'e eardere Middelsee drûch te lizzen. De Hollanners setten har neitiid op it nije lân nei wenjen en trouden mei Friezen út 'e omlizzende kontreien yninoar om. Mei rekke ek har Hollânske spraak fermongen mei it Frysk, en sûnt hat dy in ûntjouwing kend dy't fierhinne parallel opgien is mei de taalûntwikkeling fan it Frysk. It doarp Minnertsgea, dat op it âlde lân lei en pas by de gemeentlike weryndieling fan 1984 by it Bilt kommen is, heart net ta it Biltske taalgebiet.

Om 1500 hinne bestie it Bilt út in samling kwelders en slinken dy't earder de mûning fan 'e âlde Middelsee foarme hie. De earste stappen om dy krite drûch te lizzen, waarden set troch Albrecht fan Saksen, dy't yn 1498 de macht yn Fryslân yn 'e hannen krige. Syn beweechredens wiene simpel: Fryslân hied er mar yn lien krigen fan 'e Dútske keizer, mar it Bilt waard him troch de keizer skonken yn erflik eigendom. Dat wie fansels moai, mar salang't it in ûnbewenne woastenije wie, hied er dêr neat oan. Hy moast sjen dat dêr minsken kamen te wenjen, dy't him belesting betelje koene. Troch syn hommels ferstjerren, yn 1500, waard de yndiking lykwols ferskate jierren opholden. Yn 1505 sleaten Albrecht syn soannen en erfgenamten Hindrik en Joaris mei it Burd in ferdrach mei de bruorren Jacob, Floris en Dirk Oem van Wijngaarden en Thomas Beukelaar Simonsz. Dy mannen kamen út 'e omkriten fan Doardt en hiene dêre in protte ûnderfining mei yndiking en ynpoldering. Se brochten in kloft folk mei út súdlik Hollân, foar in grut part polderwurkers, mar ek boeren, en doe't dy mei de drûchlizzing dien wurk makke hiene, setten se har foar it grutste part op it nije lân nei wenjen.

It Biltsk giet sadwaande fierhinne werom op it Aldsúdhollânsk dat de polderwurkers yn 'e sechstjinde iuw meinamen út 'e omkriten fan Doardt wei, en mear yn it miene súdlik Hollân. Mei't der fierders ek polderwurkers út West-Fryslân oanlutsen waarden, hat ek it Westfrysk in beskate ynfloed útoefene op it iere Biltsk, wylst it doe en letter sterk beynfloede waard en him fermong mei it Frysk út 'e oangrinzgjende kriten fan wat op it Bilt noch altyd t Ouwe Land neamd wurdt. Uteinlik ûntstie der sa in mingtaal dy't foar sawol Frysktaligen as Nederlânsktaligen fierhinne nei te kommen is. Oant yn 'e tweintichste iuw bleau it Biltsk op it Bilt de dominante taal; lju út Fryslân dy't harren troch de iuwen hinne op it Bilt nei wenjen setten (yn it Biltsk Oudlanders neamd) pasten harren oan 'e besteande taalsitewaasje oan en begûnen Biltsk te praten.

De âldste oerlevere tekst yn in taalfoarm dy't net suver Biltsk is, mar dêr wol hiel sterk nei oerhinget, is it Aantekeningenboek van Dirck Jansz. út omtrint 1600. Dêryn wurde foarmen brûkt dy't no net mear yn it Biltsk foarkomme, lykas merdt foar de moanne maart (no: maart) en it efterheaksel -schep, lykas yn blitschep, blydskip (no: -skap). Fierders is opfallend dat yn it Aantekeningenboek de [u:] fan drúf, de [œ] fan put en de [ø:] fan reus skreaun (en dus blykber útsprutsen) wurde as de [i:] fan wiid, resp. de [ɪ] fan pit en de [e:] fan leed. Dat ferskynsel wurdt yn 'e taalkunde ûntrûning neamd, mei't fokalen dy't mei rûne lippen útsprutsen wurde, ferfongen binne troch guon dy't sûnder rûne lippen útsprutsen wurde. Foarbylden út it Aantekeningenboek binne deer, doar (no: deur) en bijertdt, buert (no: buurt). Untrûning komt noch altyd foar yn beskate Westfryske dialekten; sa sei men yn it no útstoarne Flylânsk fan iis hiis foar ús hûs en yn it Egmondsk seit men derp foar doarp.

De earste literêre publikaasjes yn it Biltsk wiene fan 'e hân fan 'e grutte Fryske skriuwer Waling Dykstra (1821-1914), dy't yn Froubuorren berne wie. Syn grutte wurken skreau er lykwols yn it Frysk; sûnt de tachtiger jierren fan 'e tweintichste iuw binne dy allegearre nei Biltsk ta oerset. Mar nettsjinsteande it wurk fan Dykstra en oare iere Biltske skriuwers, wie it Biltsk oant likernôch 1940 ta dochs fral in sprektaal, dêr't gjin fêste stavering foar bestie.

Tusken 1940 en 1950 lei Hotze Sytses Buwalda (1915-1994) út Westhoek de basis foar it Biltsk as skriuwtaal. Sa sette er yn in artikel yn Us Wurk, it tydskrift fan it Frysk Ynstitút oan 'e Ryksuniversiteit Grins, sekuer útinoar hoe't it Biltsk stavere wurde moatte soe. Yn syn fisy wiene der dêrby twa grûnregels: yn it foarste plak moast de Biltske stavering sa ticht mooglik by dy fan it Nederlânsk bliuwe en dêrnjonken moast men út it skreaune Biltsk dúdlik de útspraak opmeitsje kinne. Om fral dat lêste te bewurkmasterjen, stelde Buwalda de ynfiering fan in hiele rige lûden mei diakrityske tekens foar (â, è, ê, î, ô, û, en ú), om't it Biltsk no ien kear oer folle mear ferskillende lûden beskikt as it Nederlânsk.

Yn 1953 kaam der foar it earst in Biltsk lêsboek foar de legere skoallen: Fan de Bildtse Grônd. Yn 1962 waard Hoe skrive wij in 't Bildts útjûn, dat in popularisearre ferzje fan Buwalda syn artikel oer de Biltske stavering wie. Yn deselde tiid wie men by de Fryske Akademy yn Ljouwert, dy't harsels beskôget as de hoeder fan alle, dus ek it net-Fryske, kultuerguod yn Fryslân, begûn mei it tarieden fan in Biltsk wurdboek. Oan it haad fan dat projekt stie wer Hotze Sytses Buwalda, dy't sûnt 1940 in meiwurker fan 'e Fryske Akademy wie. Doe't dyselde yn 1970 mei pinsjoen gong, bleau al it tariedende wurk foar it Biltske wurdboek foarearst lizzen, sawol om't de Fryske Akademy der gjin spesjalist mear foar hie, as om't der op dat stuit gjin jild foar wie. It duorre oant 1987 foar't de bal wer oan it rôljen kaam. Tsjin dy tiid wie it Amelânske wurdboek ree en it Ljouwerter wurdboek fierhinne klear, dat dêrnei koe it Biltske oanpakt wurde. Yn gearwurking mei û.o. de Stichting Ons Bildt kaam it wurk dan einlings en te'n lêsten ôf en koe yn 1996 it mânske, goed achttjintûzen wurden tellende Woordeboek fan 't Bildts publisearre wurde.

Neitiid wurke redakteur Sytse Hotzes Buwalda (de soan fan) fyftjin jier oan in nije edysje fan it wurdboek, dat der úteinlik kaam ûnder einredaksje fan Hindrik Sijens fan 'e Fryske Akademy. It hie oarspronklik yn 2010 ferskine moatten, mar der ûntstie opûnthâld troch ûnienichheid tusken Buwalda en de Stichting Ons Bildt, dy't úteinlik sels late ta in brek tusken dy beide partijen. De nije edysje kaam der wol, mar waard troch Buwalda yn eigen behear útjûn, en wie doe fyftjin euro djoerder as dat hoecht hie. Likegoed fûn op 15 novimber 2013 de presintaasje op swide wize plak yn 'e Groate Kerk te Sint Jabik. De nije edysje telde 22.000 lemma's, mei dêrûnder neologismen, lykas kompjûtertermen, en teffens omfieme it de staveringsgids Hoe Skrive Wy in 't Bildts?, dy't û.m. oandacht besteget oan klamtekens op 'e wurden, meartallen en ferlytsingsfoarmen.

Lange tiid hawwe de Bilkerts harren ôfset tsjin 'e Friezen en it Frysk, wylst de Friezen delseagen op 'e Bilkerts en it Biltsk. Yn 1980 kaam dizze lytse taalstriid ta in klimaks, mei't doe it Frysk in ferplichte fak waard op 'e basisskoallen yn Fryslân. Op it Bilt wie dêr safolle ferset tsjin, dat de Stichting Ons Bildt oprjochte waard, om foar de belangen fan 'e Bilkerts en it Biltsk op te kommen as wjergader fan 'e Ried fan de Fryske Beweging. Nei in ferheftige krêftmjitting kaam der in kompromis: it Frysk waard in ferplichte fak op 'e skoallen, mar net-Frysktalige gemeenten koene ûntheffing oanfreegje en dan ynstee fan it Frysk de eigen taal ûnderwize. Dêrta waard de Kemissy Bildts (Kommisje Biltsk) oprjochte, dy't derfoar soarge moast dat der lesmateriaal foar it Biltsk kaam.

It iroanyske is, dat de Bilkerts, nei har jierrenlang tsjin it Frysk ôfset te hawwen, ynseagen dat der mear te winnen wie mei gearwurking en dat de Stichting Ons Bildt, dy't oprjochte waard om it wurk fan 'e Ried fan 'e Fryske Beweging te bestriden, ûnderwilens ien fan 'e lidorganisaasjes fan dyselde Ried wurden is. Dêrtroch hat de Ried him ek ta ynset foar it Biltsk ferplichte. En sa koe it dat de Ried foar de Fryske Beweging der by it Nederlânske regear op oanstien hat om it Biltsk as minderheidstaal erkend te krijen, mei in gelikense wetlike status as it Frysk, it Nedersaksysk en it Limburchsk. Spitigernôch hat dat om 'e nocht west. Sa't Henk Kas, lid fan 'e Kemissy Meertalighyd, it ferwurde: Bildts en Frys naast nander. Metnander werke an 't behouwen fan kultuur en mimmetaal. Neffens mij kin 't niet mooier.

Sûnt de ein fan 'e 1970-er jierren hat it Biltsk tige oan status wûn. Dat komt net yn it lêste plak trochdat de gemeente It Bilt sûnt de iere jierren tachtich stadichoan úteinset is mei it aktyf befoarderjen fan 'e eigen taal. Sa waard om 1980 hinne yn 'e Biltske gemeenterie noch útslutend Nederlânsk sprutsen, wylst in goede tsien jier letter eins alle leden, ynklusyf de boargemaster, Biltsk praten, útsein fansels de Frysktalige Minnertsgeasters. Fierders binne der twa lokale partijen, de Werkgroep Het Bildt en de Frije Bilkerts, dy't opkomme foar de Biltske taal en kultuer en oare Biltske belangen. 

Bûten it bestjoerlike mêd hat de Stichting Ons Bildt, dy't subsidiëarre wurdt troch sawol de gemeente as de provinsje, sûnt syn oprjochting in berch wurk ferset. Sa ferskynden der allinnich al tusken 1980 en 1993 tritich Biltsktalige boeken, wat in protte is foar sa'n lyts taalgebiet. Dêrûnder wiene romans, gedichtebondels, skiednisboeken, berneboeken, skoalboeken, fotoboeken en it folsleine oeuvre fan Waling Dykstra. Fierders waarden der winskkaarten, kalinders en tegels en boarden mei Biltske spreuken útbrocht. En boppedat jout de stifting healjierlikse kursussen Biltsk, sawol foar Biltsktaligen as net-Biltsktaligen, en teffens kursussen Biltske skiednis jûn.

De Kemissy Bildts hat yn 1999 syn namme feroare yn Kemissy Meertalighyd (Kommisje Meartaligens) en giet noch altyd troch mei it ûntwikkeljen fan lesmateriaal foar de legere skoallen yn 'e gemeente. Sa waard yn 2000 it lêsboek Din Din Doasy (sis mar Hop Hop Hynke) oan 'e skoallen oanbean, dêr't yn it Biltsk oersette ferhalen en rymkes foar bern yn steane, dy't Fryske skriuwers spesjaal dêrfoar skreaun hiene. De Kemissy Meertalighyd, dy't krekt as de Stichting Ons Bildt finansjeel stipe wurdt troch gemeente en provinsje, wurket trouwens op allerhanne mêden hieltyd nauwer gear mei de Afûk, dy't foar it Frysk itselde wurk ferrjochtet. In nije opdracht foar de Kemissy is, sûnt 1999, it advisearjen fan 'e gemeente oer hoe't der yn 'e praktyk it bêste omgien wurde kin mei de trijetaligens (Biltsk-Frysk-Nederlânsk) op it Bilt.

Yn 2015 waard op inisjatyf fan 'e gemeente It Bilt de Stichting Bildts Aigene oprjochte, in koepelorganisaasje dêr't de Stichting Ons Bildt, it Bildts Dokumintasysintrum, it kultureel besikerssintrum de Aerden Plaats en de Kemissy Meertalighyd yn feriene binne.

Wat it gebrûk fan it Biltsk yn 'e media oangiet, moat der fêststeld wurde dat der yn 'e skreaune parse hieltyd mear Biltsk brûkt wurdt, fral yn it hûs-oan-hûsblêd De Bildtse Post. Ek Biltsktalige famyljeberjochten wurde almar gewoaner. Fierders is der in lokaal radiostasjon, Radio Eenhoorn, dat behalven it Bilt ek de gemeente Menameradiel betsjinnet. Op dy stjoerder binne faak Biltsktalige of alteast foar in part Biltsktalige programma's te hearren. Op 'e regionale radio en tillefyzje, krekt as yn 'e rest fan Fryslân fersoarge troch Omrop Fryslân, wurdt lykwols mar komselden Biltsk praat. Wol binne der op it Bilt fiif amateurtoanielferienings, wêrfan't teminsten twa tsjintwurdich alle jierren in stik yn it Biltsk opfiere.

It Biltsk genietet yn 'e provinsje Fryslân in beskate erkenning, sij it offisjeel net as minderheidstaal, mar as streektaal. Yn dy hoedanichheid wurdt it Biltsk û.m. neamd yn 'e provinsjale Noata Streektalen 2004, as in taalfoarm wêrfan't it gebrûk befoardere wurde moat. Yn 'e gemeente It Bilt hat it Biltsk in semy-offisjele status, wat him û.m. uteret yn it gebrûk fan it Biltsk yn 'e gemeenterie, al kitste de ynfiering fan offisjele, Biltsktalige plaknammen yn 2013 ôf. Op nasjonaal nivo genietet it Biltsk yn Nederlân gjin inkele erkenning; it besykjen om in selde status (fan erkende minderheidstaal) foar it Biltsk te krijen dêr't it Frysk ek oer beskikt, hat oant no ta om 'e nocht west.

Neffens gegevens út 2009 waard it Biltsk doe op it Bilt noch sprutsen troch likernôch 3.600 minsken, wat delkomt op sa'n 33% fan ynwenners fan 'e gemeente (mei dêrby it Frysktalige Minnertsgea meirekkene, wat it byld fansels wat fertekenet). Bûten it Bilt, yn 'e rest fan Fryslân, libje nochris 3.700 Biltsksprekkers, benammentlik konsintrearre yn oangrinzgjende Fryske doarpen as Stiens en Berltsum, en teffens yn Ljouwert.

De Bosatlas van Fryslân jout per Fryske gemeente de persintaazjes memmetaalsprekkers fan 'e ferskillende talen, ôfrûne nei folle prosinten (dus inkeld ynsafier't de persintaazjes memmetaalsprekkers 0,5% of heger binne). Dêrneffens is 3% fan 'e befolking fan Menameradiel Biltsktalich, 2% fan 'e befolking fan Ferwerderadiel, Frjentsjerteradiel, Ljouwert en Ljouwerteradiel, en 1% fan 'e befolking fan Boarnsterhim, Littenseradiel en Tytsjerksteradiel. Allinne al foar Ljouwert komt dit omrekkene út op goed 1.850 Biltsksprekkers en foar Menameradiel bgl. op in 410 Biltsktaligen.

Fierders sille der om utens, ferspraat oer de rest fan Nederlân nei in behâldende skatting grif nochris 1.000 Biltsksprekkers libje. It sprekkerstal fan it Biltsk yn Nederlân leit dêrom op 8.300. Dêrby moat noch oantekene wurde dat der ûnder de grutte stream emigranten dy't Fryslân tusken de fjirtiger en sechstiger jierren fan 'e foarrige iuw ferliet, ek grif Bilkerts west hawwe moatte, dat de taal sil ek yn lannen as Kanada, Austraalje en Nij-Seelân hjir en dêr noch troch ienlingen en yn famyljefermiddens sprutsen wurde. Sadwaande kin steld wurde dat it totale sprekkerstal fan it Biltsk wrâldwiid om ende by de 8.500 lizze moat. Mei't in grut part fan dy sprekkers ta de âldere generaasjes hearre, sil it mei it Biltsk foarearst sûnder mis efterút gean. Ek al om't it ôfstjerren fan 'e âlderein net it iennichste probleem fan it Biltsk is. Wurdboekgearstaller Sytse Hotzes Buwalda sei datoangeande: 't Fâlt my nag met dat 't Bildts al soafeer kommen is. En: De delgang likent him de leste jaren te stabiliseren. Doch sien ik soms nag Bildtstalige ouweloi, die't hur kines in 't Nederlâns opfoede. 't Is 'n ândere tijd.

De sinsbou fan it Biltsk komt benammentlik oerien mei dy fan it Frysk, dus bygelyks sien late (sjen litte) yn tsjinstelling ta it Nederlânske laten zien. Dat nettsjinsteande dat fierwei it grutste part fan 'e wurdskat ôfkomstich is út it Aldsúdhollânsk. Wol binne der fansels guon lienwurden út it Frysk, lykas hait (heit), faint (feint) en stoit (stuit, yn 
'e betsjutting fan momint).

Klanken yn wurden as blaik en steen tsjutte op it Súdhollânsk komôf fan alteast in diel fan 'e oarspronklike polderwurkers, mei't dy klanken oerienkomme mei it Súdhollânsk fan 'e omkriten fan Doardt, wylst oare Hollânske en Fryske dialekten bleek en stien jouwe. Mar by Doardt om seine se ek fan nieuw en boter, wylst it Biltsk dêrfoar nij en butter hat. Dêrút sprekt nei alle gedachten de ynfloed fan it Eilânwestfrysk fan Wieringen.

It Biltsk beskikt oer twa lûden dy't net yn it Frysk foarkomme:

Spitigernôch moat fêststeld wurde dat in grut part fan it Biltske taaleigen oan it ferdwinen is. Wurden lykas bes (pake), klots (mûtse) en kússy (kokeal) wurde tsjintwurdich hast net mear brûkt.

Yn earder tiid skynt de sprektaal yn 'e ferskate Biltdoarpen, Sint Jabik, Sint Anne, Froubuorren en Aldebiltsyl, nochal wat ferskild te hawwen. It measte dêrfan is letter weirekke; dat wol sizze dat de dialektfarianten faak noch wol besteane, mar dat net mear te efterheljen is oft se foarhinne útslutend yn ien doarp brûkt waarden.

Wol bestiet der hjoed de dei in lyts, mar frij dúdlik waarnimber dialektferskil tusken it Westbiltsk, dat benammen sprutsen wurdt yn 'e doarpen Westhoek en Sint Jabik, en it Eastbiltsk fan Froubuorren en Aldebiltsyl. Sint Anne en Nij-Altoena nimme dêrby in oergongsposysje yn. Dit ferskil komt lykwols net fuort út 'e âlde doarpsdialekten, mar út it feit dat de ynfloed fan it Frysk yn it easten fan it Bilt iuwenlang folle sterker west hat as yn it westen. Sadwaande wurde der yn it easten dus mear Fryske foarmen brûkt as yn it westen.




#Article 116: Carolus Linnaeus (733 words)


Carolus Linnaeus (berne as Carl Linnaeus, 23 maaie 1707, Råshult - 10 jannewaris 1778, Uppsala) wie in Sweedske dokter en biolooch, dy't de binomale nomenklatuer foar libbene wêzens ûntwikkele. Yn 1757 waard Linnaeus fan 'e adel makke, as Carl von Linné. Hy publisearre syn wurk, sa't dat doe dien waard, ûnder in Latynske namme: Carolus Linnaeus.

Linnaeus syn heit, sels dûmny, woe dat Carl teology studearje soe. Linnaeus syn interesse lei dêr lykwols net en ien fan syn leararen wist syn heit derfan te oertsjûgjen dat it better wie dat Linnaeus medisinen studearje soe. En dat barde. Mar dêrnjonken kaam der ek hieltyd mear botany yn syn stúdzje. Yn 1732 waard hy troch de Universiteit fan Uppsala op ûndersyksreis nei Laplân stjoerd, om dêr noch ûnbekende planten te sykjen. Yn 1734 gie hy nochris nei midden Sweden, en yn de rin fan syn fierdere libben soe hy noch ferskate oare reizen nei alle parten fan Sweden meitsje. Yn 1735 gie er nei Nederlân om syn stúdzje dêr ôf te meitsjen. Datselde jier promovearre hy yn de genêskunde oan de Universiteit fan Hurderwyk en publisearre hy syn Systema Naturae, wêryn hy in systematyske klassifikaasje foar planten beskriuwt. Ek noch dat jier gong er nei de Universiteit fan Leiden, dêr't er oant 1738 bliuwe soe.

It meast revolúsjonêre aspekt fan syn klassifikaasje is, dat dy útgiet fan de seksuele organen fan planten. Yn dy tiid wie it in relatyf nij fenomeen dat planten seksuele organen hawwe en boppedat wie it sprekken oer seksualiteit in grut taboe. En no makke Linnaeus krekt dy seksuele organen ta de basis fan syn systeem: De planten waarden ferdield yn klassen, nei it tal manlike en froulike organen dat se hawwe. De seksuele basis fan syn ferdieling, en it foar dy tiid ongewoan frije taalgebrûk dêroer, makke dat syn systeem yn it begjin mar slim te akseptearjen wie foar syn tiidgenoaten.

De grutte ferbettering fan syn klassifikaasje kaam yn Species Plantarum (1753}. Alhoewol ferskate biologen earder besocht hienen in beskriuwing fan all bekende planten te jaan, wienen der gjin fêststeande nammen foar planten, sadat ien en deselde plant by ferskillende skriuwers ferskillende nammen hawwe koe. Yn 1735 keppele Linnaeus oan syn klassifikaasje in systematyske nammejouwing, de binomale nomenklatuer. Dit systeem wie yn de rin fan de skiednis al faker brûkt, mar it wie nea ta in standert útgroeit. Linneaus foege syn eigen ferzje fan it systeem fan Gaspard Bauhine ta oan syn klassifikaasje sadat er, dêr't er earst de geslachtsnamme folgje litte moast troch in list fan eigenskippen fan de spesifike soart, no folstean koe mei twa nammen. De geslachtsnamme, folge troch in soartnamme.

Om't Linnaeus sûnt 1735 hieltyd mear omfettende fersjes fan syn Systema Naturae publisearre hie, wie syn wurk in neisjach fan sa'n grutte wearde wurden, dat it allinnich dêrom al troch eltsenien brûkt waard. En om't de ideeën fan de klassifikaasje en de nammejouwing op himsels ynfâldich wienen waarden dy sa dan ek al gau akseptearre. Ek om't de studinten fan Linnaeus de wrâld oer reizgen en mei noch net klassifisearre planten werom kamen nei harren master. Sa wie Linnaeus foarop mei de omskriuwing fan planten en koe der foarkomme dat op 'e nij deselde plant ferskillende nammen krije soe fan ferskillende biologen. Mei de tsiende ferzje fan de Systema Naturae, yn 1758, waard ek ik ryk fan bisten tafoege, lykas it ryk fan de mineralen.

Alhoewol faak oannaam wurdt dat Linneaus in namme wie dy't Carl oannaam foar de publikaasje fan syn wurk, is dit net it gefal. Carl syn heit, Nils Ingemarsson Linnaeus hie dy namme oannaam as famyljenamme doe't er begûn mei syn teology stúdzje. Dat Carl Linneaus hie fan himsels in Latynsk-eftige efternamme, en koe folstean mei it oanpassen fan syn foarnamme nei Carolus.

Oarsom wie Carl von Linné net syn bertenamme, sels al wie Carl dat al. Dy net-latynske ferzje fan syn namme hat Carl earst oannaam doe't er 1757 fan 'e adel makke waard.

Der is in plant nei Linnaeus neamd: it Linnaeusklokje, Linnaea borealis. Hy ûntduts it op syn reis troch Laplân yn 1732. It plantsje wurdt lykwols net yn syn reisferslach beskreaun, mar wol yn de Flora Lapponica. It Linnaeusklokje is in tige beskieden, kwetsber plantsje. It hat in hichte fan sa'n 10 sm, mei twa lytse blomkes op in tin stâltsje. Yn Nederlân is it plantsje tige seldsum. Linneaus is faak portrettearre mei it plantsje yn syn hân.




#Article 117: Son House (287 words)


Son House (wiere namme: Eddie James House jr.; 21 maart 1902 - 19 oktober 1988) wie in foaroansteand blues-sjonger en -gitarist fan Afro-Amerikaansk komôf. 

Hy waard berne yn Riverton, Mississippi yn de Feriene Steaten.

Son House makke opnamen foar Paramount Records yn 1930 en foar Alan Lomax fan de Library of Congress yn it begjin fan de 40-er jierren. Hy ferdwûn dêrnei út sicht fan it publyk oant yn de 60-er jierren country blues opnij yn de belangstelling kaam te stean en hy opnij 'ûntdekt' waard.

Hy toerde troch de Feriene Steaten en Europa en makke platen foar CBS. Krekt as Mississippi John Hurt waard House omearme troch it muzyk wrâldsje fan de 60-er jierren en spile ûnder oaren op it Newport Folk Festival yn 1964.

It belang fan Son House foar de blues wie dat hy mear as wa dan ek, de 'útfiner' fan de delta blues wie. Hy wie gjin firtuoas lykas Robert Johnson: technysk wie hy as muzikant de swakke kant it neist. Dat makke hy mear as goed troch syn fernijende styl mei in sterk rôljend ritme, faak spile mei help fan in 'flessehals', keppele oan syn sterke fokale bydrage, dy't  tinken die oan de chain gangs. De muzyk fan Son House wie typyske dûnsmuzyk. Hy beynfloede syn tiidgenoaten Charley Patton en ek Robert Johnson, dy't de muzyk fan House op in heger nivo tille soe. It wie House dy't, om yndruk te meitsjen op jonge blues-fans yn de 60-er jierren, de leginde de wrâld yn brocht dat Robert Johnson syn siel oan de Duvel ferkocht hie om syn gitaarspul te ferbetterjen.

Sykte makke dat Son House yn it begjin fan de 70-er jierren stoppe mei optreden. Hy ferstoar yn 1988 yn Detroit.




#Article 118: It Gryn (315 words)


It Gryn is in Westfrysk eilân tusken Harns en Skylge. It heart ta de gemeente Skylge. De bewenners fan it Gryn binne foaral kobben en klikstirnsen. 

It Gryn is it heechste punt fan de Grynderwaard, in waadplaat. Dêrmei is it it ienichste eilân yn Nederlân dat wier óp it waad leit, wylst alle oare Fryske eilannen op de râne fan it waad lizze.

Der is in leginde dat op it Gryn foar de Sint Lusiafloed op 12 desimber 1287 in doarpke, of sels in stêd lein hat (Stedeke Grint), mar dêr is gjin wissigens oer. It is al bekend dat der al iuwenlang in soad fûgels op it eilân binne; de Skylgers hienen de gewoante om op Gryn te aaisykjen. Dêr kaam in ein oan doe't it Gryn yn 1912 ûnder de Fûgelbeskermingwet rekke. Yn de rin fan de iuwen moat it Gryn ek kilometers wannele hawwe, mar ek dat is net presys bekend. Wol is bekend dat it eilân yn de earste helte fan de 20e iuw alle jierren sa'n sân meter nei it easten wannele.

Om't nei 1940 it eilân yn grutte weromrûn, hat der yn 1958 in sântafoeging west om it yn stân te hâlden, mar earst nei't der yn 1973 in sânwâl fan 200 meter dellein is, en in 1988 noch in sânwâl, waard it fuortbestean fan it eilân foarearst feilichsteld. De maatregel hat ta gefolch hân dat him tsjintwurdich wer in fêste gersfegetaasje op it eilân oan it foarmjen is.

Yn de briedtiid hâlde twa wachters fan Natuermonuminten, dat it eilân yn erfpacht hat, it each op it eilân. Yn it ferline hat der ek wolris in skriuwer in skoftke op it eilân trochbrocht.
Mar de fêste ynwenners fan it Gryn binne dochs de fûgels, de toeristen binne fûgels dy't der te sommerjen of te winterjen komme, en de trochreizgers binne de trekfûgels, dy't op it Gryn in rêstplak fine.




#Article 119: Delta blues (116 words)


Delta blues is ien fan de betiidste, plattelâns foarmen fan bluesmuzyk. It is ûntstien yn it suden fan  Mississippy yn de Feriene Steaten en wurdt dêrom ek wol Mississippi delta blues neamd. De earste opnames fan delta blues binne oan it ein fan de 20-er jierren fan de 20e iuw makke. Snaarynstruminten lykas de slidegitaar en de harmoanika dominearren en dêr waard passionearre by songen. Op de opnames binne it meast solisten te hearren, dy't harsels begeliede, mar by optredens oerhearsken de bands. Son House wurdt sjoen as de útfiner fan de delta blues, mar it wie Robert Johnson dy't dizze styl opstjitte yn in rjochting dy't letter resultearje soe yn de Chicago en Detroit blues.




#Article 120: Desidearius Erasmus (484 words)


Desidearius Erasmus of Desidearius Erasmus Roterodamus (Rotterdam (wierskynlik), 28 oktober 1466 - Bazel, 12 july 1536 wie in Rotterdamsk humanist, skriuwer en filosoof. Syn bertedatum is net alhiel wis. Oannommen wurdt dat er berne is op 28 of miskien 27 oktober 1466 yn Rotterdam, mar eins is de iennichste boarne dy't dy ynformaasje jout, Erasmus sels. 

Erasmus is berne as Gerrit Gerritszoon, mar hat yn 1506, lykas wenstich ûnder renêssânseskriuwers yn dy tiid, syn namme ferlatynske ta Desidearius Erasmus Roterodamus. Hy gie der dêrby ûnrjochtlik fan út dat de stam Geer- yn Geert/Gerrit wat út te stean hie mei begearjen en sette dat oer yn it Latyn en it Gryksk.

Doe't Erasmus 4 jier yn Rotterdam wenne, ferhuze er nei Gouda. Erasmus wie in oerwinneling. Syn heit wie in pryster út Gouda en syn mem Margaretha soe as famyljenamme Rogerius (Rutgers) hân hawwe. Erasmus hat syn libben lang wraksele mei syn bûtenechtlik komôf. It is sels wol oannimlik dat er yn 1469 yn Gouda berne is, en dat er dat sels oars hawwe woe om syn situaasje ferside te bringen. 

Erasmus studearre û.m. fan 1495 oant 1499 yn Parys. Dêrnei ferbleau er yn Ingelân (oant 1606), dêr't er befreone wie mei Thomas More en John Colet. Syn belangstelling wie yn dy tiid rjochte op de Kristlike âldheid. Hy reizge in soad; hy hat in tal jierren yn Itaalje taholden, dêrnei wer yn Ingelân, Leuven, Basel en Freiburg im Breisgau. Hy wie in tiidgenoat en freon fan de fernijende skilder Albrecht Dürer. Erasmus is ferstoarn yn Basel.

Erasmus prate en skreau Latyn. Rûnom yn Europa waard er erkend as ien fan de grutte tinkers fan syn tiid. Hy koe ek Gryksk en stie dêrmei oan it begjin fan de gymnasiumtradysje. Troch syn kennis fan it Gryksk rekke er derfan oertsjûge dat beskate dielen fan de Bibel net goed oersetten wiene. Dêrom joech er it Grykske Nije Testamint yn printe foarm út, tsjin de sin fan syn freonen, dy't bang wienen dat de dochs al net sa sterke posysje fan de tsjerke dêrmei fierder ûnder druk komme soe te stean. Sy soene gelyk krije. Erasmus lei mei de útjefte de grûnslach foar tsjerkeherfoarmers as Luther. Dat is him troch de Katolike Tsjerke ek wol ferwiten. Mar Erasmus sels hie de fersplintering fan de tsjerke net wollen; hy woe de tsjerke feroarje, net ferfange.

Erasmus is fral bekend fan syn boek Moriae Encomium (De Lof fan de Healwizens). Dat wurk is in satire op alderhande misstannen út syn tiid. Yn it boek lit er de allegoaryske Healwizens dingen sizze dy't yn dy tiid nuodlik nei foarren te bringen wienen. De humor yn it stik helle de skerpe kantsjes der lykwols wat ôf, dat dat wurk waard wol akseptearre, as yn alle gefallen tolerearre.

In oar ferneamd wurk fan Erasmus is Enchiridion dêr't er syn tinkbylden oer wat it kristendom werklik foar de minsken betsjutte koe, yn útienset.




#Article 121: Albrecht Dürer (823 words)


Albrecht Dürer (Neurenberch, 21 maaie 1471 - dêre, 6 april 1528) wie in Dútske skilder en graveur út de betide renessânse. 

Dürer syn famylje kaam út Hongarije en ferdútske de famyljenamme fan Thürer nei Dürer. Heit Albrecht wie goudsmid. Hy troude mei de dochter fan syn patroan. It pear krige leafst 18 bern, wêrfan't Albrecht de twadde wie.

Op syn 15-de wie Dürer yn oplieding by de skilder Wolgemut, dy't net al te opmerklik wurk yn in lette Goatyske styl produsearre. Dürer learde by him net allinne skilderjen, mar ek houtfykjen en kopergravueres. Nei fjouwer jier gie Dürer op reis.

Yn 1492 kaam Dürer oan yn Kolmar om it wurk fan Martin Schongauer, yn dy tiid in respektearre skilder-graveur, te bestudearjen. It die bliken dat Schongauer doe al in jier ferstoarn wie, mar syn famylje ûntfong him waarm, dêr en letter yn Bazel. Hy die dêr wat ûnderfining op mei metaalgravueres en meubelûntwerp. Yn 1494 reizge Dürer fia in koarte besite oan de Nederlannen werom nei Neurenberg. Ut de tiid fan syn earste omswervingen is suver gjin wurk bewarre bleaun. 

Op 9 july 1494 troude Dürer, neffens ôfspraken dy't in syn ôfwêzigens makke wiene, mei Agnes Frey, dochter fan in lokale keapman. Oer de relaasje mei har is net in soad bekend. Hy soe net lang yn Neurenberg bliuwe. Yn de hjerst fan 1494 sette Dürer ôf nei Itaalje, en liet syn frou yn Neurenberg efter. Hy kaam telâne yn Venetië. Bewizen fan dizze reis binne werom te finen yn tekeningen en gravueres dy't in soad tinken dogge oan it Noard-Itaalje fan bygelyks Mantegna, Pollaiuolo, Lorenzo di Credi en oaren. Earne yn 1495 moat Dürer werom reizge wêze nei Neurenberg dêr't hy de tsien jier dêrop libje en wurkje soe.

Yn de earste jierren dêr wurke er meast yn de Noardeuropeeske tradysje, mar stie wol iepen foar ynfloeden fan de renessânse. Ut dizze perioade stamme syn grutte houtfykwurken, wêrûnder de Apokalyps.
Undertusken wurke Dürer hurd oan syn feardigens as kopergraveur dêr't mear details mei te meitsjen wiene. Omdat it meitsjen fan kopergrafueres in stik djoerder wie as it wurkjen mei hout, makke hy dêryn doe benammen lytsere wurken.

Yn 1500 kaam de Venetiaanske keunstner Jacopo de Barbari, dy't Dürer yn Venetië moete hie, foar in skoftke nei Neurenberg. Fan him learde Dürer de lêste ûntwikkelings op it gebiet fan perspektyf, anatomy en proporsjes leare, dy't er as basis foar syn eigen stúdzjes brûke soe. Yn 1504 produsearre Dürer de ferneamde gravuere Adam en Eva wêrop te sjen is hoe subtyl syn gravearwurk is.

Yn 1505 gie Dürer foar de twadde kear nei Itaalje. Dêr soe er him mear en mear talizze op it skilderjen fan wurken op linnen. Yn 1506 kaam hy wer oan yn Venetië en soe dêr sawat in jier bliuwe. Dürer syn gravueres wiene doe al tige bekend en syn wurk waard rûnom neifolge. Hy soe yn Venetië in tal masterwurken skilderje.

Nettsjinsteande syn sukses dêr, gie hy yn 1507 werom nei Neurenberg. Hy bleau oant 1520 yn Dútslân. Syn reputaasje wie doe al yn hiel Europa fêstige.
Oant 1511 soe er him benammen dwaande hâlde mei skilderjen. Dy tiid levere syn bêste skilderijen op, mei as hichtepunten û.o. Adam en Eva (1507) en Maagd mei de Iris (1507) en in twadde ferzje fan de Apokalyps fan 1511.

Fan 1511 oant 1514 konsintrearre Dürer him wer op it gravearwurk, benammen op de kopergrafueres. Dêrnei, oant er yn 1520 nei de Nederlannen ôfreizge, hie Dürer in ferskaat oan projekten ûnder hannen.

Syn reis nei de Nederlannen, syn 4e en lêste grutte reis, makke er yn it selskip fan syn frou. Yn de Nederlannen makken se ferskate rûnreizen; ûnder oaren dienen se Nijmegen, De Bosk, Brussel, Gint, Brugge en Seelân oan. Yn 1521 gie it wer op Neurenberg oan. Dürer hie op syn reis in sykte oprûn, dêr't hy de rest fan syn libben lêst fan hâlde soe.

Syn swakke sûnens wie der debet oan dat er yn syn lêste jierren yn Dútslân gjin grutte wurken mear makke. Ut dy tiid stamme in tal portretten wêrûnder ien fan de Rotterdamske filosoof Erasmus.

Wol wurke Dürer yn dy jierren hurd oan syn boeken, alhoewol hy gjin grut skriuwerstalint hie. Hy slagge der yn om by syn libben twa te publisearjen, wêrfan dy oer geometry en perspektyf lang in standertwurk bliuwe soe. Nei syn ferstjerren yn 1528 ferskynde syn stúdzje oer de minsklike proporsjes.

It belang fan Albrecht Dürer foar de ûntwikkeling fan de keunst yn Noard Europa is dat hy in grutte bydrage levere hat oan it ûntwikkeljen fan it perspektyf sa't dat oant hjoed de dei yn û.o. de skilderkeunst noch in soad brûkt wurdt. Fierder wie Dürer ien fan de earsten dy't, yn in tiid dat de keunst yn tsjinst stie fan de tsjerke, profane ûnderwerpen skildere.

Hoewol Dürer benammen bekend is en bewûndere wurdt fanwege syn grutte gravueres binne de twa hjir ôfbylde profane wurkjes guon fan de meast brûkte.




#Article 122: Wanneljen fan in eilân (214 words)


It wanneljen fan in eilân is it ferskynsel dat foaral waadeilannen net altyd op presys itselde plak lizzen bliuwe. Troch lânferlies oan ien kant en lânwinst oan in oare liket it eilân te ferskowen. Mar om't it eilân net wier ferskoot bliuwe de doarpen op it eilân op it âlde plak lizzen, wat betsjut dat se op it lêst fan it eilân ôf falle. Om't lange tiid de eilannen hieltyd nei it easten wannelen, hat Flylân it doarp West-Flylân oan de see ferlern, is fan it Amelân it doarp Sier ferdwûn, en hat Skiermûntseach gjin Westerbuorren mear.

Lange tiid waard tocht dat al ús eilannen nei ferrin fan tiid yn de mûning fan de Eems ferdwine soenen, mar op it ein fan de 20e iuw die bliken dat der ek sânwinst oan de westkant fan de eilannen wêze kin. En soenen in de rin fan millenniums de hjoeddeiske eilannen al nei it easten ferdwine, dan moatte we oannimme dat oan it begjin fan de rige oare eilannen it gat wer folle soenen. Sa binne de Heakse grûnen safolle woeksen dat de Noarderheaks no eins al net mear as in plaat beskôge wurde kin. Sa feroaret it byld fan in weiwannelende rige eilannen yn ien fan eilannen dy't foarby wannele, wylst de rige altyd bliuwt.




#Article 123: Vincent van Gogh (1035 words)


Vincent van Gogh (Sundert, 30 maart 1853 - Auvers-sur-Oise, by Parys, 29 july 1890) wie in Nederlânsk keunstskilder en kin sjoen wurde as ien fan de grutste keunstskilders ea. Dy erkenning kaam pas let. By syn libben hat hy mar ien skilderij ferkocht: La vigne rouge, dat tsjintwurdich yn it Poesjkinmuseum yn Moskou te sjen is. It wie Anna Boch, in Belgysk keunstenares en suster fan syn freon Eugéne Boch, dy't it yn 1890, in pear moanne foar it ferstjerren fan Van Gogh, kocht foar 400 frank.

Der siet mar 5 jier tusken syn swiersettige Ierdappeliters (1895) en de suderlike kleure-eksploazjes út de tiid flak foar syn dea. Van Gogh produsearre al syn wurk yn in tiidsbestek fan mar 10 jier, foardat er fertize yn depresjes, himsels tekoart die. Nei syn dea naam syn rom hurd ta.

Syn heit wie de dûmny Theodorus van Gogh, syn mem Anna Cornelia Carbentus. Syn broer Theo wie 4 jier jonger. Beide jonges komme, as se 16 jier wurden binne, yn tsjinst by keunsthannel Goupil  Co yn De Haach. Vincent bedarret earst yn Londen en letter yn Parys wylst Theo nei de fêstiging yn Brussel stjoerd wurdt.

Op syn 23-ste fielt Vincent him oanlutsen troch it predikantwurk en komt er nei in útstapke nei Londen, werom by syn âlders yn Etten. De predikantstúdzje sil hy 4 jier úthâlde en einiget mei evangelisaasjewurk yn de Belgyske Borinaazje. Hy is al 27 jier as er syn ropping as keunstner folget en yn Brussel by de skilder Anthon van Rappard telâne komt. Syn broer Theo finansieret him. In eksplosyf mar dramatysk odyssee, dat mar amper 10 jier duorje sil, begjint.

De earste 5 jier dy't folgje binne net maklik. Vincent hat te krijen mei problemen yn syn relaasje mei Sien, om de haverklap rûzjes mei syn âlden, de dea fan syn heit, problemen mei pastoars oangeande modellen en te lang útbliuwend jild fan syn broer Theo. Hy hâldt yn dy jierren ta yn Etten, yn De Haach, yn Drinte en yn Nuenen, meast op it plattelân.

Yn reeksen fan tekeningen en skilderijen leit Vincent it hurde boerelibben fêst, oant hy ein april 1885 yn Nuenen syn earste, sombere mar ekspressive masterwurk makket: De ierdappeliters.

Yn novimber fan dat jier giet Van Gogh nei Antwerpen en yn jannewaris 1886 lit hy him ynskriuwe oan de Akademy. Hy is dan al 33 jier. Hy sil it dêr noch gjin 3 moanne úthâlde.

Yn maart 1886 ferlit Vincent België om yn Parys by syn broer Theo yn te lûken. Artistyk sjoen, brekke dan syn gouden jierren oan. It sille mar trije wurde. Hy rekket befreone mei Henri de Toulouse-Lautrec en mei Emile Bernard, hat bewûndering foar de blommestillibbens fan Adolphe Monticelli, foar de romantyske Eugène Delacroix en foar de allegoaryske Pierre Puvis de Chevannes. Undertusken rekket Vincent ûnder de yndruk fan Japanske printen, dêr't hy in ferwoed samler fan wurdt.

Noch wichtiger is syn kontakt mei it Frânske ympresjonisme. Utsoarte is Vincent 10 jier te let nei Parys gien en is dêrtroch de pionierstiid fan dy streaming misrûn. Hy skildert yn dy tiid in soad mei Paul Signac yn Asnières. Paul Gaugin, Georges Seurat, Camille Pissarro en Armand Guillamin hearre ta syn kunde.

It drokke libben yn it faak kâlde en grouwe Parys wurdt te swier foar de swakker wurdende Van Gogh. Hy is 35 jier as hy yn febrewaris 1888 Parys ferlit en nei Arles yn Súd-Frankryk giet. As hy dêr oankomt is it dêr al like kâld: it friest en der leit snie.

Lykwols, ûnder de waarme sinne fan Súd-Frankryk sil Vincent van Gogh syn masterwurken mei in eksploazje fan kleuren en ekspresje meitsje, yn in manysk tempo, soms mear as ien op in dei. Yn de lêste twa jier wurde lykwols ek syn depresjes geandewei dramatysker.

Hy wol de Middellânske See ûntdekke en bringt 5 dagen troch yn Les-Sainte-Marie-de-la-Mer, dêr't hy ûnophâldlik sketsen en tekeningen makket fan de omjouwing. Werom yn Arles, bringt hy syn bekende Fiskersboaten op it strân op doek. Ek syn kenmerkjende portretten, lykas dy fan de Zouaaf, Roulin en Eugène Boch ûntsteane yn dizze perioade.

Hy hiert it Giele Hûs, skildert it yndrukwekkende Nachtkafee en ferwurket útsûnderlike motiven basearre op Sipressen en de Frânske wyngerden. Op 23 oktober komt Paul Gauguin by him, mar kwalik 2 moanne letter brekke se meiïnoar nei in heech oprûne rûzje, dy't der mei einiget dat in stik fan Van Gogh syn ear ôfsnijd wurdt. Gauguin, de ienige tsjûge, seit letter dat Van Gogh dat yn syn sljochtsinnigens sels dien hat, mar wat der krekt bart is, is nea dúdlik wurden.

Dêrfan bekommen giet Van Gogh yn jannewaris 1889 fannijs driftich oan it wurk en makket ferskate ferzjes fan La Berceuse, dêr't Madame Roulin model foar stiet, en ek nije fariaasjes fan Sinneblommen komme yn dy tiid op it doek.

Broer Thea trout yn april yn Amsterdam mei Johanna Gesina Bonger. Mei Vincent giet it wer minder goed en hy wurdt opnommen yn Saint-Rémy, yn de ynstelling Saint-Paul-de-Mausole. Yn in lyts atelier dat dêr foar him makke wurdt, skildert hy yn geandewei seldsumer wurdende goede mominten, ûnder oaren de Irissen en de Seringen.

De namme Van Gogh is ûndertusken trochkrongen oant yn België en yn jannewaris 1890 wurdt er útnûge op de eksposysje Les XX yn Brussel. Hy nimt dêr oan diel mei fiif skilderijen. It is op dy tentoanstelling dat Anna Boch syn wurk La Vigne Rouge keapet.

De senuwkrisissen folgje inoar op, mar Vincent wurket troch. Theo soarget der foar dat yn april 10 wurken te sjen binne op it Salon des Indépendants. Vincent ferlit de ynstelling yn Saint-Rémy en wol nei Auvers-sur-Oise, by dokter Gachet. Op trochreis docht hy yn Parys Theo en syn frou oan.

Yn maaie komt hy oan yn Auvers en hiert dêr in souderkeamer yn de herberch fan Ravoux. Hy skildert dêr portretten, wêrûnder it bekende fan Dr. Gachet. De einleaze giele nôtfjilden yn de kontreien fan Auvers, mei dêr boppe djipblauwe faak wylde loften komme in soad werom yn syn wurk.

Op 27 july 1890, kwalik 37 jier âld, ferwûnet Vincent van Gogh himsels mei in kûgel yn syn boarst. Op 29 july ferstjert hy oan de gefolgen dêrfan, yn it bywêzen fan broer Theo.




#Article 124: Ry Cooder (806 words)


Ry (Ryland Peter) Cooder (Los Angeles, 15 maart 1947) is in Amerikaansk gitarist bekend fan syn wurk op de slidegitaar. Cooder, solo-artyst en studiomuzikant is faaks wol it bekendst fan syn filmmuzyk. Ry Cooder syn solo album Bob till you drop, útkommen yn 1979 is it alderearste grutte album dat alhiel digitaal opnommen is.

Ry Cooder stiet bekend as in muzikale kameleon. Hy lient mei opfallend gemak fan in ferskaat oan stilen en streamingen: rock and roll, blues, reggae, Tex-Mex, Hawaiian, Dixieland jazz, country, folk, RB en gospel binne dêr de meast foarkommende fan.

Ry Cooder syn muzikale libben begûn yn 1963, hy wie doe 16 jier âld, yn in bluesbandsje mei Jackie DeShannon. Letter foarme hy ûnder oaren mei Taj Mahal de bluesband Rising Sons, mar dat soe mar koart duorje. Wol soe Cooder fia de Rising Sons muzykprodusint Terry Melcher moetsje. Fan him krige hy de útnûging mei te spyljen op ferskate studiosesjes fan Paul Revere and the Raiders. As studiomuzikant wie syn namme fêstige en hy soe yn syn lettere karriêre ûnder oaren spylje mei Captain Beefhart, Randy Newman, John Hiatt, the Rolling Stones, syn âlde bluesfreon Taj Mahal en Gordon Lightfoot.

As solo-artyst makke Cooder syn debút yn 1970 mei it album Ry Cooder. Op dat earste album binne benammen blueslieten te hearren, ûnder oaren fan Leadbelly, Blind Willie Johnson en Sleepy John Estes mar ek folknûmers fan Woody Guthrie steane derop.

Op it twadde album Into the Purple Valley spylje drummer Jim Keltner en basgitarist Jim Dickenson mei. It klikt tusken dy trije en hy sil lang mei harren wurkjen bliuwe.

It yn 1974 opnommen album Paradise and Lunch wurdt oer it algemien beskôge as syn bêste. Op de opfolger, Chicken Skin Music komt foar it earst de handige miks fan ûnder oaren Tex-Mex, Hawaiaanske-, soul- en gospelmuzyk nei foarren. Op dat album spylje ûnder oaren Flaco Jimenez en Gabby Pahinui mei.

Yn 1979 nimt Cooder it album Bop till you Drop op. It earste album dat folsein digitaal produsearre is.

Yn de 80-er jierren soe Ry Cooder foar in ferskaat oan films de muzyk leverje of dêr (muzikaal) oan bydrage: Blue Collar, The Long Rider, Southern Comfort en Crossroads binne dêr guon fan. Yn 1995 komt in kompilaasje fan dy muzyk út op in dûbel-CD mei de namme Music by Ry Cooder.

Yn 1992 gie Cooder tegearre mei Keltner, John Hiatt en Nick Lowe as Little Village op toernee om promoasje te meitsjen foar de earste CD fan de band. It soe by ien CD en ien toernee bliuwe. 

Dêrnei nimt hy mei de Yndiaanske muzikant V.M. Bhatt it album A meeting by the river op. Yn 1994 wint syn folgjende projekt, in album mei de Afrikaanske gitarist Ali Farka Toure, dat ferskynde ûnder de namme Talking Timbuktu, in Grammy Award.

Syn gearwurking mei in grut tal Kubaanske muzikanten foar it album Buena Vista Social Club yn 1997, levere fannijs in Grammy Award op én in oplibbing fan de Kubaanske Son-muzyk. 

Ry Cooder hat as studio-muzikant en as muzykprodusint oan sa'n 135 projekten fan hast 100 oare artysten en groepen meiwurke:

A.J. Croce ~ Aaron Neville ~ Afro Cuban All Stars ~ Alex Richman ~ Anders  Poncia ~ Arlo Guthrie ~ Bill Frisell ~Billy Mernit ~ Bobby King/Terry Evans ~ 
Brenda Patterson ~ Buffy Sainte-Marie ~ Captain Beefheart ~ Carla Olson ~ Carlos Nunez ~ Ceyleib People ~ Chieftains ~ Clarence Gatemouth Brown ~ Claudia Lennear ~ Crazy Horse ~ Dale Hawkins ~ David Blue ~ Don Everly ~ Doobie Brothers ~ Doug Legacy And The Legends Of The West ~ Duane Eddy ~ Eliades Ochoa ~ Emmy Lou Harris, Dolly Parton  Linda Ronstadt ~ Eric Clapton ~ Eve ~ Everly Brothers ~ Flaco Jimenez ~ Fusion ~ Gabby Pahinui Band ~ Gentle Soul ~ Gordon Lightfoot ~ Harper's Bizarre ~ Jackson Browne ~ James Luther Dickinson ~ James Taylor ~ Janice Robinson ~ John Braden ~ John Hiatt ~ John Lee Hooker ~ John Sebastian ~ Johnny Cash ~ Jon Hassell ~ Judy Collins ~ Kim Carnes ~ Larry Groce ~ Lenny Carlson ~ Little Feat ~ Longbranch Pennywhistle ~ Marc Benno ~ Maria Muldaur ~ Marianne Faithfull ~ Mark Levine ~ Mike Seeger ~ The Monkees ~ Nancy Sinatra ~ Neil Young ~ Nenes ~ Nick Lowe ~ Norman Greenbaum ~ Pahinui Brothers ~ Pat Boon ~ Peter Case ~ Peter Moon Band ~ Phil Ochs ~ Pops Staples ~ Possum ~ Randy Newman ~ Rita Coolidge ~ Rod Taylor ~ Rodney Crowell ~ Rolling Stones ~ Ron Elliott ~ Ron Nagle ~ Ruben Gonzalez ~ Scott McKenzie ~ Shoukichi Kina ~ Steve Douglas ~ Steve Vai ~ Steve Young ~ Syd Straw ~ Taj Mahal ~ T-Bone Burnett ~ Terry Evans ~ Terry Melcher ~ Texas Tornadoes ~ Textones ~ Tractors ~ Van Morrison ~ Warren Zevon.




#Article 125: Little Village (135 words)


Little Villages wie in rockband yn 1991 en 1992, lansearre as superband fanwege de bekende artysten dy't der yn spilen, dy't mar ien studio-CD meitsje soe, en ien toernee dêr't in dûbel CD fan ferskynde.

Nick Lowe en Ry Cooder yn 1992 op toernee mei Little Village

Little Village bestie út John Hiatt (sang), Nick Lowe (basgitaar), Ry Cooder (gitaren en sang) en Jim Keltner (slachwurk).  De groep waard yn 1992 foarme neidat deselde artysten gearwurke hiene yn de studio foar it solo-album Bring the Family fan John Hiatt. De band brocht net it sukses dat de artysten ferwachte hienen. Nei it promoasje-toernee foar de CD Little Village waard de band yn it oprjochtingsjier ek al wer opdoekt. Fan it optreden yn it Arie Crown Theatre waard in dûbel-CD útjûn mei as titel Stage Job.




#Article 126: The Visitor (band) (348 words)


The Visitor wie in Fryske new wave-band út de 80-er jierren mei as foaroanman de fan âlds folkmuzikant Ernst Langhout. Behalve Ernst Langhout dy't yn de band gitaar en sang foar syn rekken naam, bestie de band út: Bertus de Blaauw (saksofoan en slachwurk), Brian van Montfoort (gitaar), Tjeerd Folmer (basgitaar, 1981 - 1984) en Wierd Duk (basgitaar en syntesizer, 1984 - 1988).

The Visitor is oprjochte yn 1981. It wie in ferfolch op Nighttime Visitor dêr't Ernst Langhout en Bertus de Blaauw ek al diel fan útmakken. Muzikaal stie de band sterk ûnder ynfloed fan Ingelske groepen as The Cure. The Visitor makke mei ûnder oaren The Toylets en Social Security diel út fan wat destiids yn de muzykparse wol De Friese Bries neamd waard. 

It earste plaatsje dat útbrocht waard wie in 'single': Eye of Madness, dat folge wurdt troch in yn 1983 yn eigen behear makke kassette mei de titel Ecoline. Dêr geane flot 1400 eksimplaren fan oer de toanbank. Yn dat selfde jier komt op it Top Hole-label it mini-album Liquid and Cristalline út. 

Yn 1984 ferlit bassist Tjeerd Folmer de band. Dêr komt Wierd Duk, popsjoernalist by it Nieuwsblad voor het Noorden, foar yn it plak. Mei him as bassist en toetsenist komt it earste folsleine album út: Tranparant World. It wurdt in flop en The Visitor set it op in sêft sin. Bertus de Blaauw stoart him yn dy tiid op de saneamde garage-rock mei de band Umberto di Bosso é  Compadres.
Yn 1986 komt The Visitor opnij mei in yn eigen behear opnommen kassette Black and Gold dêr't wol sukses mei helle wurdt. Yn 1987 bringt de band, sterke troch it sukses fan de kassette, in twadde album út ûnder de namme This Rain Is Blood. Yn dat jier moat bassist Wierd Duk foar syn wurk nei Leningrad en wit dêr in twatal optredens foar The Visitor te regeljen. It soe it startsein wurde fan in rige optredens yn Ruslân. Yn 1988 foel de band út elkoar. It lêste album wie in registraasje fan it ôfskiedskonsert yn it Bolwurk yn Snits.




#Article 127: Punk rock (231 words)


Punk rock (fan punk, dat 'sûnder wearde' betsjut) wie oarspronklik de betiteling fan de primitive, meast op gitaarspul basearre rock and roll fan bands út de 60-er jierren sa as The Stooges, The Animals en The Seeds.
Mei 'Punk rock' of koartwei 'Punk', wurdt tsjintwurdich de anti-maatskiplike muzykbeweging út it midden/ein 70-er jierren bedoeld, yn gong setten troch de Sex Pistols, Eric Burdon,The Clash, The Damned, The Ramones en harren neifolgers.

De woartels fan de punk rock lizze yn de orizjinele betsjutting fan de term, de garage rock út de betide jierren 60, mar ek yn de Ingelske pubrock rûnten, betide driuwende krêften fan de avant-gardistyske new wave as Patti Smith en de dissonante styl fan de Velvet Underground dy't lang beskôge binne as de stifters fan de punk rock. Fan grut belang foar it ûntstean fan de streaming wie de winsk om werom te gean nei de simpelens fan de betide rock and roll en it fersmiten fan de algemiene streaming yn de muzyk fan dy tiid, dy't punk rockers seagen as pretinsjeleaze, ferkommersjalisearre, pompeuze en ûnynspirearre muzyk.

As kontrast sette de punk rock dêr in simpele, enerzjike, muzikale struktuer tsjinoer. 'Eltsenien kin spylje', wie it iene kredo, 'wat lûder en rûger wat better' it oare. Yn teksten en fraachpetearen feroarloven de artysten har frijheden, sawol yn politike as yn seksuele sin, dy't net earder fertoand wiene. Punk wie 'anty-alles'.




#Article 128: Umberto di Bosso é Compadres (512 words)


Umberto di Bosso é Compadres wie in Fryske garaazje-rock band. De groep bestie út Lammert Voos (gitaar en sang), Jan Folmer (basgitaar), Bertus de Blaauw (slachwurk), Robin van Velzen (eftergrûnsang en gitaar) en Robijn Niemeijer (fluit en saksofoan). Yn it iere begjin makke Peter Moed as gitarist ek diel fan de groep út.

De groep ûntstie yn 1984 as gelegenheidsformaasje, om op te treden yn it foarprogramma fan in konsert fan The Cure yn it Bolwurk fan Snits. It optreden wie sa'n sukses dat se it oant desimber 1988 úthâlde soenen.
Stipe troch de drummer fan de band Claw Boys Claw folgje der yn it neijier fan 1984 in tal optredens yn de Melkweg yn Amsterdam. Aloan kamen der mear optredens los en in positive resinsje yn muzykkrante Oor fan Tom Engelshoven soarge foar in trochbrek. Voos spile syn rol as de los-sleine Umberto di Bosso sa goed, mei net te foarsizzen gedrach en wylde útspraken, dat de parse him al gauweftich de skaadkant fan Elvis Presley neamde.

Yn 1985 waard gitarist Peter Moed, dy't him net mear thús fielde yn de band, opfolge troch Robin van Velzen. De ekperimentele van Velzen blykte in oanwinst. As se yn desimber fan dat jier yn it foarprogramma fan The Scientist spylje, lûke se de oandacht fan de Ljouwerter platebaas Wobbe van Seijen.  Se hawwe noch opnames fan it earste optreden yn Amsterdam lizzen en dy wurde yn 1986 útbrocht ûnder de namme Live at the Milkey Way. De plaat wurdt in ynternasjonaal sukses.

Yn de simmer fan dat jier spilet Umberto di Bosso é Compadres yn de Prinsetún yn Ljouwert. Troch klachten út de stêd wurdt de muzykfergunning ynlutsen, wat nochal wat rûs yn de parse ta gefolch hie.
De band is dan it stadium fan de garaazje-rock al passearre. De komposysjes binne foldroegen en de muzikanten binne proffesjoneel wurden. Mei as produsinten  Joop van der Linden en Brian van Montfoort wurdt The Burden opnommen. De plaat wurdt goed ûntfongen mar is kommersjeel gjin sukses.

Yn de jierren dêrop ûntstie in fruchtbere gearwurking mei de groep Spasmodique. Dy komme se foar it earst tsjin op de Noorderslag yn Grins. Yn 1987 sille se in kear as wat meielkoar optrede.
It jier dêrop ferskynt de twadde plaat: Overstepping the Bounds. Nei in suksesfol toernee mei de Spasmodique ûnder de namme The Howlin' wurdt it wat rêstiger: Voos is wurrich en der komt in ein oan syn relaasje mei Robijn Niemeijer dy't de band ferlit. 

Robijn Niemeijer kriget yn 1988 opfolgers yn de persoanen fan trompettist Sybolt Kamstra en in trombonist mei de bynamme Johan Skuufmongoal. Se wurde boekt foar it Sneekwave festival dêr't ek James Brown optrede sil. Dy rekket lykwols yn de finzenis en it hiele festival wurdt ôfblaasd. Nei noch in pear optredens yn de nije besetting, wurdt op 26 desimber fan dat jier yn it Bolwurk yn Snits in ôfskiedskonsert jûn. Ek Robijn is dêr wer fan de partij, lykas twa leden fan de Spasmodique. 

Neffens kenners wie it lêste konsert it bêste út de skiednis fan Umberto di Bosso é Compadres.




#Article 129: John Lee Hooker (269 words)


John Lee Hooker (22 augustus 1917, Clarksdale - Los Altos (Kalifornje), 21 juny 2001) wie in ynfloedrike en tige produktive Amearikaanske bluessjonger en -gitarist, berne yn Clarksdale yn de steat Mississippy.

Syn opname-karriêre, dy't mear as 50 jier beslein hat, begûn yn 1948 doe't er in jukebox-hit hie mei syn single Boogie Chillen, mei in sjongparty yn in heal-sprutsen styl, dy't syn hannelsmerk wurde soe. Ritmysk sjoen wie syn muzyk tige frij, in eigenskip dy't mien wie yn de betide Delta blues. Syn fokale frasearring wie ek minder bûn oan de spesifike maat-yndieling as by oare bluesspilers. Alhoewol beynfloedde troch elektroanysk fersterke Chicago blues, hold Hooker as solo-artyst syn eigen betide styl yn eare.

Lykas safolle bluesspilers, waard ek Hooker yn de 60-er jierren omearme troch de folk-leafhawwers út dy tiid, en krige sa in grut 'wyt' publyk. Hy wie it dy't de noch jonge Bob Dylan in kâns joech om namme te meitsjen. In oar hichtepunt út syn karriêre kaam yn 1989 doe't Hooker mei in tal gast-stjerren, wêrûnder Keith Richards en Carlos Santana it album The Healer opnaam, dat in Grammy award opsmite.

John Lee Hooker hat meiïnoar mear as 1.000 opnames makke, dy't op mear as 100 offisjele albums te hearren binne. Dêrneist binne der tsientallen yllegale platen en CD's op 'e merke brocht. Yn syn muzikale jierren hat Hooker wat lûddragers oanbelanget de ûntwikkeling fan de 78-toere-plaat nei de LP, de CD en de earste DVD's meimakke.

De lêste jierren fan syn libben brocht Hooker troch yn San Fransisco, dêr't er in nachtclub hie mei de namme Boom Boom Boom, nei ien fan syn hits.




#Article 130: Achtkarspelen (151 words)


Achtkarspelen is in gemeente yn it easten fan Fryslân. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 27.896 ynwenners.

It haadplak is Bûtenpost en de oare plakken yn de gemeente binne:
Boelensloane, Droegeham,
Gerkeskleaster, de Harkema, Koatstertille, Stynsgea, Strobos, Surhústerfean,
Surhuzum, Twizel en Twizelerheide.

De namme Achtkarspelen wurdt foar it earst fermeld yn 1338 en ferwiist nei de acht oarspronklike karspels yn de gritenij, te witten: Stynsgea, Bûtenpost, Droegeham, De Koaten, Koartwâld, Lytsepost, Surhuzum en Twizel. Achtkarspelen naam lang in aparte plak yn Fryslân yn. Yn de Midsiuwen, oant 1559, hearde Achtkarspelen ta it bisdom Münster, wylst de rest fan Fryslân ûnderdiel wie fan it bisdom Utert.

De gritenij Achtkarspelen waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering fan de gemeentewet fan Thorbecke yn Nederlân.

It Konkoers Hippyk Bûtenpost is it grutste evenemint yn 'e gemeente en wurdt holden sûnt 1954. Yn 2018 fûn foar it earst de Feteranedei fan Achtkarspelen plak.




#Article 131: Fryslân (wengebiet) (252 words)


Fryslân is it wengebiet fan de Friezen oan de Waadseekust.

Dat wengebiet bestiet út fjouwer regio's mei in eigen karakter:

Yn de Midsiuwen wie dat gebiet grutter. Under oaren de neikommende regio's waarden yn dy tiid ek as Fryske gebieten sjoen:

Yn Fryslân wurde in hiel soad talen brûkt. Yn it Westerlauwerske part binne it Frysk en it Nederlânsk as bestjoers- en ûnderwiistalen yn gebrûk. Dêrneist wurdt yn de eardere hannelsgebieten Stedsk praat, dialekten dy't yn de 15e iuw troch keaplju ynfierd binne en in fuortsetting fan doe noch net standerdisearre Hollânske dialekten foarmje. Yn de Stellingwerven en yn Kollumerlân wurde Nedersaksyske dialekten brûkt en op it Bilt wurdt Biltsk praat, in troch it Frysk beynfloede Súdhollânsk dialekt dat de Hollânske slykwurkers meinaam hawwe.

East-Fryslân is fierhinne ûntfryske. De offisjele taal is it Dútsk en ynformeel wurdt in Nedersaksysk dialekt praat. Justjes súdlik fan East-Fryslân, yn de gemeente Sealterlân, prate noch sa'n 1000-2500 minsken Frysk, it Sealterfrysk.

Yn Grinslân, dat histoarysk sjoen ek by East-Fryslân rekkene wurde mei, wurdt yn it Westerkertier yn in pear doarpen Frysk praat.

Yn Noard-Fryslân praat minder as 10% fan de befolking mear Frysk, it Noardfrysk. De offisjele taal is dêr Dútsk. Fierder wurdt der in soad Nedersaksysk praat en is der in offisjeel erkende Deensktalige minderheid, dy't harren taal libben hâlde troch ûnder oaren in hiel netwurk fan Deensktalige skoallen.

Op it reade rotseilân Helgolân, yn de Dútske bocht, prate noch in pear hûndert minsken in Noardfryske fariant.

  – Oersjoch fan Wikipedy siden oer de Fryslannen




#Article 132: Flylân (626 words)


Flylân (Nederlânsk en offisjeel: Vlieland) is ien fan de fiif Westfryske eilannen, fan it westen út rekkene is Flylân it twadde bewenne waadeilân. It eilân foarmet polityk in gemeente, mei in oerflak fan 315,8 km² (wêrfan 279,7 km² wetter), en hat in 55,9 km lange kustline. Op 31 desimber 2018 hie Flylân 1.142 ynwenners. Mei in befolkingstichtens fan 31 ynwenners de kante kilometer is Flylân nei Skiermûntseach de tinstbefolke gemeente fan Nederlân.

Flylân hat lange tiid oan it fêstelân fan Fryslân fêst sitten. Mar nei de Wettersneed fan 1287 waard Flylân skaat fan it oare part fan Fryslân. Dit barren makke diel út fan it proses wêrby't de Waadsee ûntstie. It noardlike part fan Tessel, Aailân, wie ea in part fan Flylân. Troch it ûntstean fan it Aailânske Gat waard Aailân fan Flylân ôfskieden. Troch fierdere feroarings yn seestreamen is Flylân oan de westkant hieltyd fierder erodearre. Yn de wandasêge wurdt in ferklearing jûn foar dizze natuerramp. 

Earder hat der neist East-Flylân ek noch in twadde doarp west; West-Flylân, ek wol Westeynde. Dit doarp is yn 1736 hielendal ûntromme, nei desenniums fan oerstreamings en it besykjen fan it wer op 'e nij opbouwen fan it stik lân.

Flylân waard yn 1818 in gemeente. Oant 1942 makke it eilân ûnderdiel út fan de provinsje Noard-Hollân, krekt as Skylge. Yn de Twadde Wrâldoarloch wie Flylân ûnderdiel fan de Dútske Atlantikwall. De Dútsers bouden dêr twa batterijen loftôfwargeskut. De Dútsers dielden it eilân yn by Fryslân. Nei de oarloch is dit nea weromdraaid. It Posthuys op it eilân herinneret noch oan de tiid dat Flylân noch by Noard-Hollân hearde. It Posthuys stiet op it westlik part fan Flylân, omdat de post mei de boat fan Tessel ôf kaam. 

It eilân hat lange tiid hast allinnich sân west. Sûnt de tweintiger jierren fan de 20e iuw hat Steatsboskbehear west fan East-Flylân in stik bosk oanlein, dat it doarp minder lêst fan ferstowend sân krige.

Flylân is in lang, smel eilân dat bestiet út de Flyhors, in grutte sânflakte oan de súdwestkant, dunen en bosken yn it midden en nei it easten. Op it súdeastlike diel fan it eilân leit it ienigste plak, East-Flylân. Der hat ek in doarp West-Flylân west, mar dat hat men yn 1736 opjaan moatten oan de see.

It heechste punt fan Fryslân leit op Flylân, de Fjoerboetsdún is 45 meter heech en op dat plak is it hiele eilân goed oer te sjen. Boppe op dat dún stiet de fjoertoer fan it eilân. De totale strânlingte fan it eilân is 20 kilometer.

De meast foarkommende ynkomstenboarne fan de Flylanners is it toerisme. Op it eilân binne sa'n fyftjin hotels en inkele hûnderten fakânsjehûskes en -aparteminten. Der binne twa kampearterreinen op it eilân; Stortemelk en Lange Paal. Op it eilân leit sa'n 26 kilometer oan fytspaad.

Tsjintwurdich wurdt der op Flylân hast allinnich noch mar Nederlânsk sprutsen. It Frysk noch it Flylânsk wurde der noch sprutsen.

It Flylânske dialekt dat op it eilân praat waard wie tige besibbe oan it Tekselsk. It dialekt hie in protte oerienkomsten mei de dialekten fan Noard-Hollân.

De lêste sprekster fan it Flylânsk, frou Petronella de Boer-Zeylemaker, stoar yn 1993 op 107-jierrige leeftyd.

Flylân is foar toeristen net taganklik mei auto's of motors. Bewenners kinne by de gemeente in B-ûntheffing oanfreegje foar in motorfoertúch.

Rederij Doeksen ûnderhâldt in feartsjinst tusken Harns, Skylge en East-Flylân. Rederij De Vriendschap ûnderhâldt yn de simmerperioade in feartsjinst tusken De Cocksdorp op Tessel en de Flyhors oan de súdwestkante fan it eilân spesjaal foar fytsers en kuierders.

Fan de Flyhors ôf ferrint it ferfier mei in spesjale auto, de Flyhors Express. De ienichste busline op it eilân, line 110, wurdt útfierd troch de TCR Flylân. Dy busline giet fan Feardaam by East-Flylân nei it Posthuys en werom.




#Article 133: Wergea (714 words)


Wergea is in doarp oan de Wergeaster Feart yn de gemeente Ljouwert (gemeente), mei 1.576 ynwenners (1 juny 2004). Foar 1984 wie Wergea part fan de eardere gemeente Idaarderadiel. Dêrnei wie it oant 1 jannewaris 2014 part fan de doedetiidske gemeente Boarnsterhim. Opfallend binne de twa hast identike tsjerketuorren dy't it doarp de bynamme fan It doarp mei de twa tuorren joegen. Se binne fan hast alle rjochtings út goed te sjen.

Wergea is grut wurden trochdat it sa'n bytsje healwei de Wergeaster Feart lei, dêr't in protte skipfeart wie. De feart wie iuwenlang de koartste ferbining tusken noard- en súd Fryslân. Oan de iene kant troch beropsfeart, in soarte lytse hannelfeart. De lading bestie benammen út jirpels en nôt fan it noarden nei it suden en turf yn omkearde rjochting. Troch de sintrale lizzing fan Wergea diene in soad skippers hjir ynkeapen en wreide it doarp út. Oaljemûnen, slachters en bakkers ferskynden. Winkeltjes yn tou, drank, piteroalje, lynkoeken en tar. Soms wienen der twa winkeltjes yn ien hûs. Benammen de freedmerk yn Ljouwert soarge foar insoad skipfeartferkear. Sa'n 50 boaten gienen op de hinnereis op tongersdei troch de twa Wergeaster klapbrêgen, dy't doe Suder- en Noarderholt hjitten. De earste lei yn it ferlingde fan de Giele Eker en foarme de oerbrêging mei de Lytse Buorren. It Noarderholt is noch altiten de brêgeferbining tusken de Tsjerkebuert en de Ljouwerterdyk. Op freedtemiddei waard de rûte omkeard ôflein, wêrby't wèr tol betelle wurde moast oan de brêgewippers. De wrevel fan de skippers oer dizze jildynhelderij utere him yn it kiezen fan de skelnamme brêgebidlers. 
 

Yn de buorren by de brêge stiet de eardere Nederlânsk herfoarme Tsjerke. Dy is omboud ta kultureel sintrum mei de namme De Bidler. De oare helte fan it tsjerketwatal is de noch brûkte roomske Sint-Martinustsjerke oan de dyk rjochting Warten. Beide tsjerketuorren bine ûnderbrocht yn de stifting De Twa Tuorren. 

Wergea is it plak fan de De tsien fan Martens Afke fan Nynke van Hichtum. De Wergeaster húshâlding Veenstra dy't beskreaun wurdt yn it boek is ferivige yn brûns. It troch Suze Berkhout ûntwurpen byld stiet yn it plantsoen oan de Nije Ljouwerterdyk.
Yn 1903 kaam it boek Afkes Tiental út. De earste jierren waard it min ferkocht, oant 1906, doe't it ynienen yn de belangstelling kaam. It boek waard letter werprinte yn in soad talen. Yn it boek beskriuwt Sjoukje Bokma-de Boer - skûlnamme Nynke van Hichtum - de earste frou fan Mr. Pieter Jelles Troelstra, it lek en brek fan in Fryske arbeidershúshâlding oan de ein fan de njoggentjinde iuw.
Hiltje Feenstra, yn it boek letter Wiepkje, hie twa jier lang tsjinstfaam by har, yn it hûs oan de Ferlingde Skrâns yn Ljouwert west. Fan har en út har besites oan mem Afke, yn werklikheid Harmke Feenstra-Tuinstra, hat de skriuwster de gegevens foar har boek helle.
It Afkes Tsiental-byldsje is yn 1970 ûntbleate troch de, doe noch libjende soan Ale Feenstra (yn it boek lytse Wiebe) en beppesizer Harmke Wijma-de Vries. Prinses Margriet wie by de ûnthulling, krektas frou Tjits Eisenga-de Groot, dy't it Afkes-Tsiental-boek yn it Frysk Oersette. It húske dêr't Marten en Afke mei harren tsien bernn (eigentlik tolve, want neidat it boek útkaam, waarden der noch tws spruten berne), stie efter it hûs oan de Hillebuorren 8. De stege dêrhinne bestiet noch.

Yn Wergea hat ek in stins stien, mar dy is yn 1782 ôfbrutsen. Mei it materiaal dêrfan is letter it Ald Slot boud. Wa't it boek Afkes Tiental lêst komt dêryn fragmintentsjin wêryn dit slot beskreaun wurdt mei dêromhinne in grêft. Efter it slot lei in bosk dêr't by 't winter hout sprokke waard om de kachel te stoken. In poarte joech tagong ta wat no It museum Ald Slot hjit. Hjir wurde ûnder oare eksposysjes hâlden.

Yn de gevel fan it Popma Gasthûs oan de Lytse Buorren sit it famyljewapen fan de popma's. De Lytse- en de Grutte Buorren rinne bylâns de Wergeaster Feart (fan de brêge rjochting suden). Yn it Poptahûs koenen widdo's eartiids ûnderdak fine. 

By Wergea steane twa poldermoles, de Himpenserpoldermûne en in pealtsjasker.

Rounom de Kearewear is ien fan de buertferienings fan it doarp. De artysten fan Twarres komme út Wergea.

Op woansdei 22 augustus 2007 is de earste peal slein foar de nijbouwyk Grut Palma.

Alle strjitten yn Wergea.

 




#Article 134: Children of Jubal (429 words)


De Children of Jubal dy't har letter koartwei Children neamden, wie in Fryske meloadyske rockband út it ein fan de 60-er en de 70-er jierren. De groep, dy't meast spile yn Fryske en Grinzer jongereinsintra, wie benammen bekend fanwege de harmoanyske- en de foar dy tiid nije, stereolûdseffekten by har optredens. De groep is om 1967 hinne ûntstien yn de Fryske Wâlden (Surhústerfean en omkriten).

Sa as safolle pleatslike bandsjes begûn it mei de Children op in souderkeamer mei suver gjin ynstruminten. Geert van der Velde, Harry Moltmaker en Anne Weening foarmen yn de begjintiid de besetting fan dizze band, dy't doe noch as First Edition troch it libben gie. 
Doe't bliken die dat der al in band mei dy namme bestie, waard yn 1969 de namme feroare yn Children of Jubal. Anne Weening ferdwûn fan it toaniel en de earste 'fêste' besetting fan de band foarme him: Geert van der Velde (slachwurk en sang), Harry Moltmaker (basgitaar) en Teake Beukema (oargel). Fierder waard Siete Pultrum as technysk man oanlutsen en syn technysk fernuft soe it foar de Children sa typyske lûd opsmite. Pultrum, dy't sels ek wol ydee by muzyk hie, wie wat âlder as de bandleden en smiet him al gauweftich op as de lieder fan it selskip. 

Yn 1971 kaam Erie Dam by de groep as drummer. Geart koe sa de sang los fan de drumkit fersoargje en wat mear teater op it poadium meitsje. In jier letter moast Teake Beukema de band ferlitte fanwege stúdzje. Yntze Heida waard de nije gitarist. Yn dizze besetting soe de band it measte sukses hawwe. De ynfloed fan ekperimentele groepen as Soft Machine, dy't lange meloadyske rocknûmers kombinearren mei ynfloeden út ûnder oaren de jazz, klonk troch yn de muzyk fan de Children of Jubal. Der waarden by Universe Productions fan Wobbe van Seijen twa nûmers op in split-LP setten en in optreden yn it foarprogramma fan Chapaque soe it grutste optreden fan de Children of Jubal wurde.

Yn 1974 sette de band Siete Pultrum oan de kant en fan dy tiid ôf neamden se har koartwei Children. Se geane dan mear de kant fan de rocht-ta-rjocht-út-rock op. Se soene oant 1979, doe't de groep opdûkt wurde, noch regelmjittich ferskine yn it clubsirkwy yn Fryslân en Grins.

Op 5 maaie 1999 fûn yn Vreewijk yn De Folgeren ûnder Drachten in reuny-optreden plak. Yn dat jier ferskynde ek it nûmer Song of Jubal op in sammel-CD mei de namme Waterpipes and Dikes. Op alternative radiostjoerders rûnom op de wrâld ferskynt dat nûmer noch sa út en troch op de spyllist.




#Article 135: Romeo en Julia (1579 words)


Romeo en Julia, yn it oarspronklike Ingelsk: Romeo and Juliet, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare (de folute titel is: The Most Excellent and Lamentable Tragedy of Romeo and Juliet, De Aldertreflikste en Alderbeklaachlikste Trageedzje fan Romeo en Julia). It is in trageedzje wêryn't de ûnmooglike leafde fan Romeo Montague en Julia Capulet beskreaun wurdt, telgen út rivalisearjende famyljes dy't al sûnt minskewitten in fete útfjochtsje. Mei Hamlet is Romeo en Julia nei alle gedachten ien fan 'e bekendste en populêrste stikken fan Shakespeare. De nammen fan 'e haadpersoanen binne troch de iuwen hinne sprekwurdlik wurden foar jonge minners. Men is fan tinken dat it stik skreaun wêze moat tusken 1591 en 1595. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma waard publisearre yn 1966.

Shakespeare hat foar Romeo en Julia, krekt as foar guon oare toanielstikken, tige gebrûk makke fan boarnen, yn dit gefal fan al besteande Italjaanske ferhalen. De stoarje fan Romeo en Julia is fierhinne basearre op in ferhaal fan Masuccio Salernitano út 1476, dêr't tema's út âldere Italjaanske teltsjes yn útwurke waarden ta de skiednis fan Mariotto en Gianozza, twa ûngelokkich fereale jongelju út Sienna. Dêryn wurdt Mariotto úteinlik finzen nommen en letter ûnthalze, om't er syn tsjinstanner delstutsen hat. Gianozza stjert dan fan fertriet.

Yn 1510 ferhelle Luigi da Porto it ferhaal op 'e nij. Yn syn Giulietta e Romeo komme de measte eleminten foar dy't Shakespeare syn ferzje ek hat. Sa spilet it ferhaal no yn Verona en yn 'e 13e iuw, in tiid doe't der wier spul wie tusken aadlike Veroneeske famyljes. De jongelju komme no fan 'e famyljes Capuleti en Montecchi, wat twa foarinoarlizzende kastielen krekt bûten Verona binne. En Da Porto hat ek it tema ûntwikkele fan 'e jongelju dy't harsels tekoart dogge.

Matteo Bandello skreau yn 1554 in nije ferzje, basearre op dy fan Da Porto. It wie dizze ferzje dy't oerset waard fan it Italjaansk nei it Frânsk en it Spaansk, wêrby't yn it Frânsk de nammen fan 'e rivalisearjende famyljes ferbastere waarden ta Capulet en Montague. De Frânske oersetting waard op syn beurt yn 1562 yn fersen fertaald yn it Ingelsk, troch Arthur Brooke. Brooke syn The Tragicall Historye of Romeus and Juliet waard yn 1567 werferteld yn proaza yn William Painter syn Palace of Pleasure. Bandello syn ferzje waard ek bewurke foar de Commedia dell'Arte, en yn Shakespeare syn tiid waarden dêr yn Londen útfierings fan op 'e planken brocht, wat Shakespeare faaks ynspirearre hat ta it skriuwen fan syn eigen stik. Shakespeare hat it ramt fan it ferhaal en de typyske Italjaanske details sûnder mis oernommen út sawol de oersetting fan Brooke as dy fan Painter, mar hy feroare guon dingen (by him duorret it hiele ferhaal mar fjouwer dagen en is Julia jonger wurden, in fanke fan mar fjirtjin jier) en foege sels ek nije eleminten ta, lykas de personaazjes fan Mercutio en Paris. 

Romeo and Juliet is nei alle gedachten skreaun tusken 1591 en 1595, en is dêrmei ien fan Shakespeare syn ierdere stikken. It waard foar it earst opfierd yn Londen op 29 jannewaris 1595, en publisearre yn 1597, mar de tekst fan dy earste útjefte wie fan sa'n skeamele kwaliteit dat der yn lettere edysjes withoefolle korreksjes oanbrocht wurde moasten. It gebrûk dat Shakespeare yn Romeo and Juliet makket fan effekten lykas it ôfwikseljen fan komyske mei tragyske ferhaaleleminten om 'e spanning oanboazje te litten, syn útwreidzjen fan 'e rollen fan mindere personaazjes en syn gebrûk fan subplots om it stik te ferfraaien wurde beskôge as hantwizings nei syn lettere masterskip op it mêd fan toanielskriuwerij.

It stik iepenet mei in strjitgefjocht tusken oanhingers fan 'e famyljes Montague en Capulet, dy't yn Verona swarde fijannen binne. De prins fan Verona grypt yn en stelt fierdere fredebrek strafber mei de dea. Letter fersiket greve Paris Capulet om 'e hân fan syn dochter, Julia, mar Capulet freget him om noch twa jier te wachtsjen en nûget him út om in oansteand bal yn it hearehûs fan syn famylje by te wenjen. Neitiid oarderet er Julia om mei Paris te trouwen; frouwe Capulet en Julia har minne besykje it tsjinabbelearjende fanke oer te heljen om har by dat houlik del te lizzen.

Underwilens praat Benvolio mei syn neef Romeo, de soan fan Montague, oer Romeo syn resinte swiermoedigens. Hy ûntdekt dat dy feroarsake wurdt troch in ûnbeäntwurde leafde foar in famke dat Rosaline hjit, ien fan Capulet syn omkesizzers. Dêrta oerhelle troch Benvolio en Mercutio giet Romeo nei it bal by de Capulets, yn 'e hope dat er Rosaline dêr moetsje sil. Ynstee dêrfan wurdt er lykwols smoarfereale op Julia. Nei it bal, yn wat tsjintwurdich bekend stiet as de balkonsêne, glûpt Romeo de wyngerd fan 'e Capulets yn en heart er troch har iepen finster hoe't Julia har leafde foar him ferklearret, nettsjinsteande it feit dat er in hate Montague is. Romeo oppenearret him dêrop en hja wurde it deroer iens om te trouwen. Mei de help fan frater Laurence, dy't hopet om 'e beide famyljes mei-inoar te fermoedsoenjen troch it houlik fan harren bern, trouwe se de oare deis temûk.

Julia har neef Tybalt, dy't poermâl is om't Romeo it bal fan 'e Capulets binnenglûpt is, daget Romeo út ta in duël. Mar Romeo, dy't Tybalt no as famylje beskôget, wegeret om mei him te fjochtsjen. Mercutio, dy't him yn syn eare oantaast fielt troch sawol de ûnbeskamme Tybalt as troch de lêfe Romeo, akseptearret dan de útdaging foar Romeo yn 't plak. As Romeo it duël dêrop mei fysike middels besiket tsjin te hâlden, rekket Mercutio deadlike ferwûne. Breinroer fan fertriet en skuldgefoelens deadet Romeo dan Tybalt.

Montague, Romeo syn heit, wol hawwe dat Romeo Tybalt mei rjocht deadien hat foar de moard op Mercutio. Mar de prins, dy't no in famyljelid kwytrekke is oan 'e fete, ferballet Romeo út Verona; as er weromkeart, sil er de deastraf krije. Foar't er ôfset, bringt Romeo temûk de nacht troch yn Julia har keamer, dêr't se de leafde bedriuwe. De oare deis, nei syn ôfreis, is Julia drôvich. Capulet, har heit, begrypt har fertriet ferkeard en giet akkoart mei har houlik mei greve Paris; op har wegering driget er har te ûntervjen. As se dan smeket om it houlik út te stellen, wiist har mem dat ôf.

Julia besiket frater Laurence en freget him om help. Dêrop biedt dy har in middel oan dat har twa etmiellen lang yn in op 'e dea lykjend koma hâlde sil. De frater ûnthjit har om een boadskipper nei Romeo ta te stjoeren, sadat dy him by har jaan kin as se wer wekker wurdt. Op 'e jûn foar har houlik mei greve Paris nimt se it middel yn, en as se yn har steat fan skyndea ûntdutsen wurdt, wurdt se nei de grêfkelder fan 'e Capulets brocht.

Frater Laurence syn boadskipper berikt Romeo lykwols nea en ynstee heart er fan Julia har skynbere dea fan syn tsjinstfeint Balthasar. Romeo is der yn stikken en midstwa fan. Hy keart halje-trawalje werom nei Verona, keapet gif by in apteek en brekt yn 'e grêfkelder fan 'e Capulets yn. Dêr rint er Paris tsjin it liif, dy't dêr kommen is om yn beslettenens om syn ferseine Julia te roujen. Hy mient dat Romeo in fandaal is en falt him oan. Yn it folgjende gefjocht wurdt er deade troch Romeo, dy't dêrop it gif ynnimt om, nei't er tinkt, mei Julia feriene te wêzen yn 'e dea. Neitiid wurdt Julia wekker út har skyndea, mar as se dan ûntdekt dat Romeo dea is, bringt se harsels om mei syn dagge.

It stik einiget as de beide famyljes en de prins gearkomme yn 'e grêfkelder en dêr de trije jongelju dea fine. Frater Laurence fertelt dan it ferhaal fan 'e beide minners. De famyljes binne sa skokt troch de dea fan harren bern, dat se einlings en te'n lêsten mei-inoar fermoedsoene wurde kinne en ûnthjitte om 'e fete te beëinigjen.

Wat de struktuer oangiet, wykt Romeo en Julia ôf fan 'e oare trageedzjes fan Shakespeare; it is suver mear in komeedzje, útsein dat de beide haadpersoanen inoar op 'e ein net krije, mar ynstee stjerre. Twa ferzjes dy't basearre binne op Shakespeare sines hawwe beide dy ein wat oanpast. De bewurking The History and Fall of Caius Marius (De skiednis en fal fan Caius Marius) fan Thomas Otway, dat spilet yn Rome, lit Romeo noch libje oant er mei Julia praat hat. Datselde jildt ek foar de ferzje fan David Garrick. Yn 'e 20e iuw hawwe der ferskate ferzjes west dy't net yn it ferline spilen, mar yn it hjoed en op it plak dêr't se útfierd waarden.

It toanielstik hat ek de ynspiraasje west foar produksjes yn oare foarmen fan keunst. Der binne ûnder mear opera's en balletten makke mei as basis it ferhaal fan Romeo en Julia. Ek hat it de ynspiraasje west foar de musikal West Side Story. Fierders hat it toanielstik ek ferskate filmmakkers ynspirearre. Yn 'e rin fan de tiid binne der fan Romeo en Julia mear as fjirtich filmferzjes makke.

De Fryske oersetting fan Romeo en Julia is fan 'e hân fan Douwe Kalma en makke yn 1966 ûnderdiel út fan Shakespeare's Wurk Dl. VI, ien fan 'e omnibusedysjes fan 'e Fryske Shakespeare Stifting te Drachten. Yn 2001 foarme in nije oersetting fan Antine Zijlstra de basis foar in opfiering fan it Romeo en Julia yn it ramt fan it iepenloftspul te Burgum, ûnder rezjy fan Anny Veenstra.




#Article 136: Macbeth (1407 words)


Macbeth, nei it stik mei deselde namme yn it oarspronklike Ingelsk (folút: The Tragedy of Macbeth, De Trageedzje fan Macbeth), is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare. It wurdt beskôge as ien fan syn grutte trageedzjes en it is teffens syn koartste. Macbeth fertelt it ferhaal fan 'e Skotske legeroerste mei deselde namme, oan wa't foarsein wurdt dat er ienris kening fan Skotlân wurde sil. Op oantrún fan syn frou en syn eigen withoegrutte ambysje fermoardet er dan de kening om 'e profesije útkomme te litten. Syn regear wurdt lykwols oerskade troch syn skuldgefoelens, dy't al mei gauwens oanboazje ta in wiere efterfolgingswaansin. Hy ûntpopt him ta in tiran dy't almar mear bloed ferjitte moat om oan 'e macht te bliuwen, oant er úteinlik ynhelle wurdt troch syn eigen misdieden en tragysk oan syn ein komt.

De rol fan frouwe Macbeth wurdt sjoen as ien fan 'e meast útdaagjende rollen foar aktrises yn Shakespeare syn oeuvre. Under toanielakteurs giet trouwens wrâldwiid it byleauwe om dat der in flok op dit toanielstik rêst, en dat it ûngelok bringt as men de titel lûdop útsprekt. Dêrfandinne dat it yn sokke fermiddens yn 'e regel oantsjut wurdt as it Skotske stik. Shakespeare basearre Macbeth op in ferhaal dat er út Holinshed's Chronicles hie, in skiednis fan 'e Britske Eilannen út 1587. Der moat opmurken wurde dat it toanielstik hiel oars is as it libben en regear fan 'e echte, histoaryske kening Macbeth fan Skotlân. Macbeth is skreaun tusken 1603 en 1607, en wurdt ornaris datearre yn 1606. De ierst bekende opfiering wie yn april 1611 en it waard foar it earst útjûn yn 'e First Folio, yn 1623. De Fryske oersetting, fan Douwe Kalma, datearret fan 1932.

Macbeth, de thane (in âlde Angelsaksyske aadlike titel likernôch ekwifalint mei greve) fan Glamis, dy't as famyljelid fan kening Duncan it Skotske leger oanfiert, hat krekt in Noarsk-Iersk leger ferslein, en teffens guon opstannige Skotske eallju dy't har dêrby oansletten hiene, wêrûnder de thane fan Cawdor. Hy is mei syn ûnderbefelhawwer Banquo ûnderweis werom nei de kening, as dy beiden by swierwaar midden op 'e heide in trijetal heksen treffe. Dy neame Macbeth net inkeld thane fan Glamis, mar ek fan Cawdor, en foarsizze dat er kening fan Skotlân wurde sil. As Banquo oer syn eigen foarlân freget, foarsizze se dat hy de stamheit fan in laach fan kenings wurde sil, mar sels net op 'e troan komme sil. Fuort dêrnei ferdwine de heksen en dan komt in oare ealman, Ross, oanriden, dy't fertelt dat de kening Macbeth de titel fan thane fan Cawdor taparte hat, mei't de âlde thane fan Cawdor terjochtsteld wurde sil foar heechferrie. As dêrmei it earste part fan 'e foarsizzing útkommen is, begjint daliks Macbeth syn ambysje op te spyljen, dat hy begjint te longerjen op it keningskip, al is er noch ûnwis hoe't er de saken oanpakke moat.

Kening Duncan priizget Macbeth en Banquo foar it ôfslaan fan 'e ynfaazje en kundiget oan dat er oernachtsje sil yn Macbeth syn kastiel te Inverness. As frouwe Macbeth fan 'e foarsizzing heart, is sy like ambisjeus as har man, mar hat se neat fan syn ûnwissichheid. Se stiet der by him op oan om 'e kening dyselde nachts noch dea te dwaan. Dat Macbeth stekt Duncan yn syn sliep dea, mar is dêrnei sa skokt oer wat er dien hat, dat syn frou it hêft yn 'e hannen nimme moat. Hja pleatst beblette daggen yn it besit fan twa dronkenfierde keamerlingen. As de oare moarns de trouwe Macduff, de thane fan Fife, arrivearret en ta de kening syn fertrekken talitten wurdt, ûntdekt dy de moard. De bluodderige moardwapens wurde by de keamerlingen fûn, en dan beart Macbeth dat er út lulkens oer de lêfe moard syn selsbehearsking ferliest; hy slacht de beide jongfeinten dea. Syn wiere reden is lykwols om foar te kommen dat se harren ûnskuld bewize kinne. Mei dizze die wekket er fuortendaliks Macduff syn erchtinkendheid op, mar dy hâldt dat foar him. As de moard op 'e kening bekend wurdt, ûntflechtsje dy syn soannen Malcolm en Donalbain, dy't dan foar harren eigen libbens freezje, it lân, de iene nei Ingelân, de oare nei Ierlân. Harren flecht, lykwols, makket dat se fertocht wurde fan 'e moard, en sadwaande net mear yn oanmerking komme foar de troan. Dêrop wurdt Macbeth, as famyljelid fan Duncan, ta kening útroppen.

Hoewol't de profesije no útkommen is, bliuwt Macbeth ûntefreden, mei't de foarsizzing oan Banquo him gjin rêst lit. Hy beseft dat er nea noflik wêze sil foar't er makke hat dat Banquo gjin neiteam hawwe sil, dat hy hiert in pear moardners yn en stjoert dy op Banquo en dy syn soan Fleance ôf. It slagget harren en doch Banquo dea, mar Fleance wit te ûntkommen. As er letter mei syn eallju oan it jimmet sit, sjocht Macbeth de geast fan Banquo en jaget er syn gasten de stupen op it liif troch in tirade te hâlden tsjin in lege stoel (mei't hy de iennichste is dy't de geast sjen kin).

Macbeth is no syn rie te'n ein, dat hy giet werom nei de heksen en freget harren om 'e wierheid fan harren profesijen oan him te iepenbierjen. Ta beskie warskôgje se him om op te passen foar Macduff, en foarsizze se dat nimmen him kwea dwaan kinne sil dy't út in frou berne is, en dat syn regear fêststean sil oant de Grutte Bosk fan Birnam nei syn kastiel op 'e Heuvel fan Dunsinane opmarsjearje sil. Dat stelt Macbeth gerêst, want hy wit dat alleman út in frou berne is en dat in bosk nea marsjearje sil. Mar hy freget ek oft Banquo syn neiteam ea yn Skotlân regearje sil, en by wize fan antwurd toane de heksen him in rige fan acht keningen, wêrfan't de lêste in spegel yn 'e hân hâldt dy't noch folle mear keningen wjerspegelet. Macbeth beseft dat acht fan Banquo syn neikommelingen yn Skotlân op 'e troan komme sille, wylst withoefolle oaren om utens regearje sille. As er koarte tiid letter berjocht kriget dat Macduff nei Ingelân ta flechte is, ferjit Macbeth lykwols it alderearste part fan 'e nije foarsizzing, en jout er opdracht om Macduff syn kastiel yn Fife yn te nimmen en eltsenien dêryn ôf te slachtsjen, Macduff syn frou en jonge bern ynbegrepen.

Underwilens hat frouwe Macbeth lêst krigen fan har gewisse. Uteinlik wurdt hja alhiel sljochtsinnich. Se mient mar dat har hannen ûnder it bloed sitte en besiket se allegeduerigen skjin te waskjen, mar dat wol mar net slagje. Dit is in iroanyske omdraaiïng fan har eardere bewearing tsjin Macbeth dat [in] bytsje wetter [...] ús fan dizze die [skjinwasket]. Uteinlik slacht se de hân oan harsels, wat Macbeth ta in djippe depressivens en wanhope bringt.

Yn Ingelân is Macduff wilens berjochte oer de dea fan syn frou en bern. Hy hat wraak sward en him oansletten by prins Malcolm, Duncan syn âldste soan, dy't in leger byinoar brocht hat fan útwykte Skotske eallju en Ingelske bûnsgenoaten, oanfierd troch de Ingelske grever fan Northumberland. Hja falle Skotlân binnen en tsjogge op nei Inverness. Wylst se yn 'e Bosk fan Birnam bivakkearje, snije de soldaten fan it leger tûken fan 'e beammen ôf om har mei te kamûflearjen. Sa geane se op it Kastiel fan Dunsinane ta, en Macbeth beseft dan dat de bosk yndie tsjin him opmarsjearret, en dat de lêste foarsizzing fan 'e heksen al heal útkommen is. De slach fynt plak en berikt syn hichtepunt as Macduff foar Macbeth oer komt te stean. Macbeth swetst dat gjin man dy't út in frou berne is, him kwea dwaan kin, mar dan fertelt Macduff him dat hy net berne is, mar troch in keizersneed te wrâld kommen is. Macbeth beseft te let dat er de wurden fan 'e heksen misbegrepen hat, en Macduff slacht him de holle ôf. Neitiid wurdt Malcolm, en net Banquo syn soan Fleance, sa't Macbeth freze hie, kening fan Skotlân (mar Shakespeare syn ier santjinde-iuwske publyk wist dat Jakobus VI fan Skotlân, ek bekend as Jakobus I fan Ingelân, neffens de leginde fan Banquo ôfstamme).

Macbeth waard yn 1932 oerset yn it Frysk troch Douwe Kalma en útjûn (ûnder de misstavere titel MacBeth) troch útjouwerij Brandenburgh  Co. te Snits, as diel 27 fan De Fryske Bibleteek. Yn 1969 makke dizze fertaling ûnderdiel út fan 'e omnibus Shakespeare's Wurk Dl. VII, in útjefte fan 'e Fryske Shakespeare Stifting te Drachten.




#Article 137: Kening Lear (1104 words)


Kening Lear, yn it oarspronklike Ingelsk: King Lear, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e wiidferneamde Ingelske skriuwer en dichter William Shakespeare en wurdt beskôge as ien fan syn grutte trageedzjes. It stik is basearre op it mytyske ferhaal fan 'e Brittannyske kening Leir of Llyr, dy't yn it pre-Romeinske tiidrek de skepter swaaide yn 'e kontreien fan it tsjinstwurdige Ingelân. Yn it toanielstik ferfalt de man ta gekte nei't er op dwaze wize en mei tragyske konsekwinsjes foar alle belutsenen syn keninkryk ferdield hat ûnder de twa fan syn trije dochters dy't him it meast flaaikje. Nei de Restauraasje (1659) waard Kening Lear gauris oanpast, sadat it in happy end krige dat de fierders sombere en deprimearjende toansetting wat goedmakke, mar sûnt de njoggentjinde iuw wurdt de trageedzje yn syn oarspronklike steat sjoen as ien fan Shakespeare syn boppeslaggen.

Kening Lear is skreaun tusken 1603 en 1606, en neitiid nochris op 'e nij besjoen. De ierdere ferzje, The True Chronicle of the History of the Life and Death of King Lear and His Three Daughters (De Wier Barde Kronyk fan 'e Skiednis fan it Libben en de Dea fan Kening Lear en Syn Trije Dochters), waard foar it earst útjûn yn 1608. Yn revisearre foarm, as The Tragedy of King Lear (De Trageedzje fan Kening Lear), mei oanpassings dy't benammentlik bedoeld wiene om it stik makliker opfierber te meitsjen, ferskynde it yn 1623 yn 'e First Folio. De Fryske oersetting fan Douwe Kalma is útjûn yn 1969.

It ferhaal fan kening Lear giet oer oergeunst, trou en ûntrou, macht en ûnmacht, striid en oerjaan. Kening Lear is op jierren en wol syn troan deroan jaan, dat hy beslút syn ryk te ferdielen ûnder syn trije dochters Goneril, Regan en Cordelia. It grutste part, sa seit er, is foar dyjinge fan harren dy't it measte fan him hâldt. Goneril en Regan ferklearje beide yn blomrike taal hoefolle oft se wol net fan him hâlde, mar Cordelia, dy't wier it measte fan him hâldt, hat neat om har leafde foar har heit mei te ferlykjen, dat se seit him sûnder omhalen hoe't it sit. Lear wurdt dêr alhiel breinroer fan, en yn syn lulkens ferpartet er syn ryk ûnder Goneril en Regan en ûntervet er Cordelia. Dêrop ûntbiedt er de hartoch fan Boergonje en de kening fan Frankryk, dy't allebeide nei Cordelia stykje, en fertelt harren hoe't it lân derhinne leit. De hartoch fan Boergonje sjocht dan ôf fan it houlik, mar de kening fan Frankryk bewûnderet Cordelia har oprjochtens, en trout dochs mei har.

Al rillegau neitiid ûntdekt Lear dat er in skriklike flater begien hat. Goneril en Regan hâlde net fan him, mar sjogge him ynstee inkeld as in healwiis âldman. No't se de macht ienris sels yn 'e hannen hawwe, jouwe se neat mear om syn sizzen. As ien fan syn boadskippers troch Regan en har man, de hartoch fan Cornwall, finzen set wurdt, rekket Lear, dy't dat as in ynbreuk op syn eigen weardichheid sjocht, alhiel op ien ein. As Goneril Regan dan ek noch byfalt, jout Lear him alhiel oer oan syn razernij, giet nei bûten ta, de heide op, en hâldt in tirade yn 'e stoarm.

Underwilens yntrigearje de eallju fan it keninkryk op 'e eftergrûn mar ta. Edmund, de oerwûne soan fan 'e greve fan Gloucester, makket syn heit wiis dat syn wettige healbroer Edgar fan doel is en ûntnaderje syn heit syn grevetitel en besittings. Gloucester ûntervet dêrop de ûnskuldige Edgar en ferklearret him fûgelfaai. Dan ferriedt Edmund syn heit troch in brief te ferfalskjen dêr't út blike soe dat Gloucester de kening fan Frankryk om help tsjin Goneril en Regan frege hat. Regan har man, Cornwall, stekt Gloucester dan de eagen út, mar wurdt sels deade troch in tsjinstfeint. Regan lit de tsjinstfeint terjochtstelle en stjoert de bline Gloucester de heide op, dêr't dy syn soan Edgar moetet, mei't dy dêr as fûgelfaaie syn taflecht socht hat. Troch syn blinens ken er him lykwols net werom. Underwilens lânet der in Frânsk leger op 'e Brittannyske kust, oanfierd troch Cordelia. Lear wurdt troch in trouwe tsjinner dêrhinne laat, mar tsjin dy tiid is er heal gek wurden fan wat er allegear trochstien hat.

Goneril merkt dat se de ferriedlike Edmund oantrekliker fynt as har eigen man, de oprjochte hartoch fan Albany, mar om't har suster Regan no widdo is, wurdt se benaud dat dy mei Edmund trouwe sil foar't sy dêr sels kâns ta hat. Dat se stjoert Edmund in brief wêryn't se him oantrunet om har man Albany út 'e wei te romjen; dat brief wurdt lykwols ûnderskept troch Edgar, dy't it trochspilet oan Albany. Ear't dy der wat mei dwaan kin, komt it ta in fjildslach tusken de Brittanniërs en de Frânsen. Dêrby wurde de Frânsen ferslein, en Cordelia en Lear wurde finzen nommen. Edmund lit har beiden fuortfiere mei it befel harren dea te dwaan.

As de oanfierders fan it Brittannyske leger gearkomme, kundiget de widdo Regan oan dat se wertrouwe sil mei Edmund. Mar no bringt Albany de yntriizjes tusken syn frou Goneril en Edmund oan it ljocht, en neamt Edmund in ferrieder. Dan ferskynt Edgar, dy't syn healbroer Edmund útdaget ta in godsoardiel troch in duël mei him út te fjochtsjen. Wylst dat plakfynt, wurdt Regan net goed. Se wurdt fuortdroegen en stjert, en letter docht bliken dat se fergiftige is troch Goneril. By it duël wurdt Edmund deadlike ferwûne troch Edgar. As neitiid blykt dat Gloucester beswykt is doe't er hearde dat Edgar noch libbe, wurdt Edgar de nije greve fan Gloucester.

Dan komt it berjocht dat Goneril, no't al har snoade plannen op 'e non rûn binne, de hân oan harsels slein hat. Lear, dy't it libben derôf rêden hat troch syn boal te fermoardzjen, komt koart dêrnei op mei it lyk fan Cordelia yn 'e earms. Albany stiet der by him op oan dat er syn regear wer opnimme sil, mar krekt as Gloucester wurdt it Lear no allegear tefolle, en hy stjert. Einlings en te'n lêsten sprekt Albany (yn 'e ierdere ferzje) of Edgar (yn 'e lettere ferzje) de lêste monolooch út, wat ymplisearret dat dy no kening wurde sil.

King Lear waard ûnder de titel Kening Lear yn it Frysk oerset troch Douwe Kalma, en yn 1969 publisearre troch de Fryske Shakespeare Stifting te Drachten, as ûnderdiel fan harren omnibusútjefte Shakespeare's Wurk Dl. VII. Yn 2003 waard de (wat stavering oangiet troch Eric Hoekstra by de tiid brochte) oersetting werútjûn troch Utjouwerij Bornmeer op 'e Gordyk, yn gearwurking mei de Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân, en mei stipe fan 'e provinsje Fryslân en de Douwe Kalma Stifting.




#Article 138: Lemsterlân (197 words)


Lemsterlân (Nederlânsk en offisjeel: Lemsterland) is in eardere gemeente oan de súdkust fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 in befolking fan 13.544 minsken. Fierders besloech Lemsterlân in oerflak fan 124,37 km², wêrfan 47,7 km² wetter, en hie it in kustline fan 29,84 km lang.

Lemsterlân is yn 'e 14e iuw ûntstean as de Lemster Fiifgea. De gritenij Lemsterlân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Op 1 jannewaris 2014 fúzjearre de gemeente mei Skarsterlân en Gaasterlân-Sleat ta de nije gemeente De Fryske Marren.

It haadplak fan de gemeente is de Lemmer, en de oare plakken yn de gemeente binne: Bantegea, Dolsterhuzen, Eastersee-Buorren, Eastersee-Giterskebrêge, Follegea, Ychten, Ychtenbrêge en Jistergea. It Ir.D.F. Woudagemaal op 'e Lemmer heart ta it wrâlderfgoed.

Yn Lemsterlân hat it meastepart fan de ynwenners Frysk as memmetaal, 51%. It Nederlânsk wurdt troch 39% as memmetaal bezige. Stêdsk is foar 6%, Stellingwerfsk foar 2% en útlânske talen foar 2% de memmetaal. It Stellingwerfsk is net ynhiemsk foar it gebiet dat Lemsterlân omfiemet. De taal is nei alle gedachten yn it gebiet bedarre troch de kolonisaasje fan it gebiet troch feanstekkers fan Gythoarn om 1800 hinne. 




#Article 139: Reedriden (310 words)


It reedriden is it op redens foarútkomme oer it iis. Dat iis kin natueriis wêze, mar ek keunstiis. Mei roltsjeredens kin ek riden wurden dêr't gjin iis is. 

It reedriden wurdt sawol as frijetiidbesteging as as wedstriidsport dien. Fral yn winters mei iis wurdt der in protte riden op fearten en marren, mar der kin ek op iisbanen riden wurde. Sa gau it iis betrouber is en de omstannichheden goed binne, wurde der troch iisklups en iiswegensintrales toertochten organisearre. As wedstriidsport binne der by it reedriden ferskate dissiplines.

Troch de minske waard al yn de prehistoarje reedriden. Yn dy tiid bestiene de redens út bonken fan bisten dy't slipe waarden sadat it oerflak glêd genôch wie om op te gliden (saneamde glissers). Archeologen hawwe op de boaiem fan in Switsersk mar de resten fan sokke redens fûn dy't datearre wurde op sawat 3000 jier f.Kr. Lyksoartige fynsten binne dien yn Ruslân, Skandinaavje, Grut-Brittanje, Nederlân, en Dútslân.

It wedstrydriden op redens is mooglik al hiel âld en waard yn elts gefal al sûnt de 18e iuw dien. De earste wedstriden bestiene benammen út koartebaanwedstriden. It begjin fan de skreaune skiednis wie in wedstryd yn 1803, yn Snits, dêr't riden waard om in sulveren tabaksdoaze. 

By it baanriden besiket eltse dielnimmer apart sa hurd mooglik in ôfstân te riden. Om't dielnimmers elts in eigen baan hawwe spilet taktyk net in grutte rol.

By de groepstart-dissiplines begjinne alle dielnimmers tagelyk en tegearre, en besiket eltsenien om foar de oaren oan te kommen. De faasje is hjir net it doel, mar it middel om de oaren foarút te kommen. 

By it sierriden is net de faasje it doel, mar de bewegings. In sjuery beoardielt de styl fan riden fan de dielnimmers.

Der binne ek oare sporten op redens. Om't it riden dêr mar it middel is, wurde dy meast net ta it reedriden rekkene:




#Article 140: Skylge (346 words)


Skylge (Nederlânsk en offisjeel:Terschelling), yn de lokale Fryske dialekten Schylge, is ien fan de fiif Westfryske eilannen. It is in gemeente mei 4.893 ynwenners (31 desimber 2018). De gemeente beslacht 674 km² (wêrfan 587,83 km² wetter), mei in kustline fan 89 km. Ta de gemeente Skylge heart net allinnich it eilân Skylge, mar ek It Gryn. Op Skylge stiet de Brandaris, de âldste fjoertoer fan Nederlân. 

Op Skylge lizze 15 offisjele plakken. It haadplak fan it eilân is West-Skylge. 

De 15 offisjele plakken (doarpen) op it eilân binne: 

Skylge is ûntstien as sânwâl op de râne fan de Noardsee. Oant 1287 hie dy noch ferbining mei de Fryske wal, mar sûnt dy tiid is it in Frysk eilân. De slingen dy't it eilân nei west en nei east beheinden binne yn de rin fan de tiid fersâne, dat Skylge is yn beide rjochtingen grutter wurden.

Skylge hat in strategysk plak by de Flystream, dat it is yn de measte oarloggen yn Nederlân wol oanfallen wurden, somtiden fan beide kanten. It hearde dan ek de iene kear by Hollân, en de oare kear wer by Fryslân. Yn 1814 waard Skylge as in gemeente (sûnt 1813) opnommen yn 'e Provinsje Hollân (nei 1840 fan 'e Noard-Hollân). 

Under de Twadde Wrâldoarloch waard it yn 1942 troch de Dútsers by Fryslân yndield, en dat is nei de oarloch sa bleaun. Yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw wenne der ek in lytse Joadske mienskip op Skylge, dy't him dêrhinne ferspraat hie fanút Harns. Tsjin 1900 hiene de measten Joaden it eilân wer ferlitten. De famylje Pais, de lêst oerbleaune Joadske húshâlding op Skylge, waard ûnder de Twadde Wrâldoarloch yn 'e Holokaust fermoarde.

Skylge hat twa Fryske dialekten, it Westersk (Schyllingers), sprutsen oan de westkant fan it eilân, en it Aastersk (Aasters), dat sprutsen wurdt yn de eastlike doarpen. Beide dialekten wike frijwat ôf fan de fêstewaldialekten, mar binne foar oare Westerlauwerske Friezen goed nei te kommen. Tusken dizze twa dialektgebieten leit in gebiet, Midslân en omkriten, dêr't Midslânsk (Meslânzers) sprutsen wurdt, in dialekt dat fergelykber is mei it Stedsk.




#Article 141: Ryn (237 words)


De Ryn is in Jeropeeske rivier fan 1.230 km. De rivier begjint yn Switserlân, wurdt dan de grins mei Lychtenstein, dan de grins mei it Eastenryk en dêrnei de grins mei Dútslân. De Ryn giet fierder as de grins tusken Dútslân en Frankryk en dan troch Dútslân fierder oant er yn Nederlân komt. Dêr split de Ryn him yn de Waal, de Isel en de Lek. De Waal en de Lek rinne fierder nei it westen en komme úteinlik út yn de Noardsee; de Isel giet nei it noarden en komt út yn de Iselmar.

De Ryn hat in streamgebiet fan 185.000 km². Njonken de Ryn sels lizze yn dit gebiet in tal sydrivieren fan de Ryn, mei oaren de Are, de Nekker, de Main, de Mûzel, de Laan, de Siich, de Roer en de Lippe,

De Ryn en de Donau foarmen it grutste part fan de ynlânske noardgrins fan it Romeinske Ryk. Sûnt dy tiid hat de Ryn altyd wichtich west foar it ferfier fan guod en minsken nei en fan de binnenlannen fan Jeropa. De Ryn hat ek altyd definsive betsjutting hân en de basis west foar regionale en ynternasjonale grinzen. De protte kastielen en prehistoaryske fortifikaasjes oan de rivier tsjûgje fan it grutte belang fan de rivier as wetterwei. Op dy plakken koe it rivierferkear tsjinhâlden wurde, meastal foar it heffen fan tol troch de steat dy't in beskaat stik fan de rivier behearske.




#Article 142: Skiermûntseach (673 words)


Skiermûntseach of Skiermuontseach (Nederlânsk: Schiermonnikoog), yn it Skiermûntseagersk: Schiermonnikeich, Lytje Pole of gewoan it Eilaun, is ien fan de fiif Westfryske eilannen. It is mei 940 ynwenners (31 desimber 2018) de lytste gemeente fan Nederlân kwa ynwennertal. De gemeente hat in oerflak fan 199,07 km², wêrfan't fan 155,08 km² wetter, en 43,99 km² lân is.

Sûnt 1989 is it grutste part fan it eilân in Nasjonaal park. Fan Skiermûntseach giet in fear nei Lauwerseach.

It eilân feroaret, lykas oare Fryske eilannen, ûnder ynfloed fan de Noardsee en Waadsee, hieltiid fan foarm. Om't de wettelike grinzen fan de gemeente, en fan de provinsje, útgongen fan de lytste omfang, lei om 2000 hinne de eastpunt fan it hjoeddeiske, gruttere eilân yn Grinslân, yn de gemeente Iemsmûn. Op 1 jannewaris 2006 is de grins dêrom oanpast, dat dy no troch de Balch rint. Op himsels wie it in foardiel om dúdlikens te hawwen oer de ferantwurdlikens oer it eilân, bygelyks by rampbestriding. Lykwols moast de provinsje Fryslân foar de 0,7 km2 lân- en 7 km2 wettergebiet 274.000 euro oan Grinslân betelje, en de gemeente Skiermûnseach nochris 23.000 euro oan Iemsmûning. Dat hie der mei te krijen dat de ferdieling fan it gemeentefûns en fan it provinsjefûns beide basearre binne op gebiet. De lizzing fan it eilân sil no alle tsien jier op 'e nij besjoen wurde.

Skiermûntseach hat ien persoan dy't folslein ferantwurdlik is foar de hiele wetterketen op it eilân, sa wol foar it drinkwetterbedriuw en Wetterskip Fryslân. De meiwurker hâldt tafersjoch op de drinkwetterproduksje, it suverjen fan ôffalwetter, it peilbehear en de dykbewaking. Yn 2010 is it drinkwetterbedriuw renovearre. It bedriuw kin maksimaal 60.000 liter drinkwetter yn de oere produsearje. Dêrneist kin der op it eilân 300 kubike meter drinkwetter opslein wurde.

It ienichste doarp op it eilân is Skiermûntseach oftewol Easterbuorren, meastal allinnich it doarp neamd om't Westerbuorren yn 1719 troch it wanneljen fan it eilân ferlern gien is.

It eilân waard foarme nei de Wettersneed fan 1287. 

It eilân hjit nei de Skiere Muontsen fan it Kleaster Klaarkamp, by Rinsumageast. Yn 1440 wurdt de namme Skiermûntseach foar it earst neamd yn akte (fan Philips fan Bourgondje). It wie yn de Midsiuwen yn besit fan dat kleaster en in part fan de mûntsen wenne op it eilân. Yn 1580 waard Fryslân protestantsk, en dêrtroch waard Skiermûntseach eigendom fan de provinsje. Om't de provinsje te min jild hie waard it eilân yn 1638 ferkocht, en fan 1640 oant 1859 wie it yn it besit fan de famylje Stachouwer. Yn 1859 waard it kocht troch John Eric Banck, dy't in nije waaddyk oanlei en helm plante tsjin it stosân.

Underwilens wie Skiermûntseach yn 1816 in gritenij wurden. Yn 1851 waard it in gemeente, nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Yn 1893 waard it eilân ferkocht oan de Dútske greve Hartwig Arthur von Bernstorff-Wehningen, dy't der nullebeammen plante as produksjebosk. Nei de Twadde Wrâldkriich is it as fijannich kaptaal oan Nederlân kaam. Greve Bechtold Eugen von Bernstorff hat yn 1964 noch besocht it eilân werom te krijen, mar moast it yn 1983 dwaan mei in skeafergoeding fan mar 80.000 Dútske Marken.

De Wassermann is in 27 meter lange bunker noardeast fan it doarp. De ± 1943 boude Marineflakbatterie-bunker wie part fan de Atlantikwall, in ferdigeningsliny fan de Dútsers yn de Twadde Wrâldkriich.

Op Skiermûntseach wurdt in dialekt fan it Frysk sprutsen. It Skiermûntseagersk Frysk wykt sa'n soad ôf fan de fêstewâldialekten dat oare Friezen it net maklik ferstean kinne.

Troch tanimmende ynfloeden fan bûtenút (ûnder oare fan it toerisme) waard it dialekt stadichoan ferkrongen troch it Frysk en it Nederlânsk. Op it heden binne der noch mar in hûndert minsken dy't it dialekt praten kinne. Hja neame har eilân Lytje Pole, dat letterlik betsjut 'Lytse Poalle' (lyts stikje grûn).

Om Pinkster hinne wurdt Kallemoai fierd, in feest dat allinnich noch op Skiermûntseach foarkomt. Op en om 5 desimber wurdt Klozem fierd. Begjin juny fynt op Skiermûntseach elts jier it Muzyk- en Sangfestival Skiermûntseach plak, organisearre troch de Organisaasje fan Muzykferienings yn Fryslân.




#Article 143: Shorttrack (292 words)


Shorttrack is in groepstart-foarm fan it reedriden. Der wurdt riden op in ovale baan fan 111,12 meter lang, meast mei fan 4 oant 6 dielnimmers tagelyk. Letterlik betsjut de namme Koartebaan, mar it is net deselde sport as it koartebaanriden.

Shorttrack is ûntstien yn Noard-Amearika dêr't in groepsstart by it reedriden wenst wie. Sa waarden de baanrydnûmers op de Olympyske Winterspullen fan 1932 yn Lake Placid ek op dy wize ôfwurke, wat de dielnimmers út de rest fan de wrâld net wend wienen.

Om't kompetysjes faak binnen hâlden waarden, wat yn dy tiid betsjutte dat de baan lytser waard as bûten, hat shorttrack in oare ûntwikkeling trochmakke as it baanriden. Om't de measte binnenbanen iishockeybanen wienen, is dat de standert wurden.

Sûnt 1967 heart shorttrack ta de International Skating Union, dy't der sûnt 1976 wrâldkampioenskippen yn hâldt. Sûnt 1992 is it in fêst ûnderdiel op de Olympyske Winterspullen.

In oerienkomst dy't it Shortrack hat mei it koartebaanriden sa't we dat yn Nederlân, en benammen yn Fryslân kenne, is dat de toernoaien neffens in ôffalsysteem ôfwurke wurde. Tiden en rekôrs telle folle minder as by it langebaanriden. Dêrtroch binne it mear taktyk en akrobatyk dy't by shorttrack om 'e hoeke komme.

De standertbaan is de iishockeybaan fan 30 by 60 meter. De muorren fan de hal wurdt sêft beklaaid, en de dielnimmers hawwe beskermjende klean en helmen. Dat moat ek om't de bochten skerp binne, en de faasje wol oant 30 km/oere oprinne kin. Om't der in soad bochten nommen wurde moatte, brûke de dielnimmers redens mei izers dy't nei lofts set binne, nei de binnenkant fan de bocht.

Yn it waarme Súd-Amearika is de lêste tsientallen jierren in simmerske fariant ûntwikkele: skeelerje op de koarte baan, njonkenlytsen ek yn Noard-Amearika tige populêr.




#Article 144: Stedsk (2572 words)


It Stedsk, ek wol Stedfrysk of – ferkeard stavere – Stedsfrysk neamd (Stedsk: Stadsfrys), is de bekoepeljende beneaming foar de Hollânsk-Fryske mingdialekten dy't sprutsen wurde yn sân stêden (Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum en Starum) en de twa doarpen (It Hearrenfean en Kollum) yn 'e provinsje Fryslân. De Stedske dialekten steane tichter by it Nederlânsk as by it Frysk en de namme Stedfrysk is dan ek misliedend, om't it giet om Hollânske en net om Fryske dialekten.

Tradisjoneel wurde as Stedske dialekten beskôge: it Ljouwertersk (Liwwadders), Snitsersk (Snekers), Frjentsjertersk (Franekers), Harnzersk (Harlingers), Boalsertersk (Bòlswadders), Dokkumersk (Dòkkumers) en Starumersk (Stavers). Dy dialekten wurde allegear yn plakken sprutsen dy't stedsrjochten hawwe – dêrfandinne de beneamings Stedsk en Stedfrysk. 

Fierders binne der dan ek noch de dialekten fan 'e flekke It Hearrenfean (it Feanstersk) en fan it doarp Kollum (it Kollumersk, net te betiizjen mei it Pompstersk fan Kollumerpomp of mei it Kollumerlânsk, dat Nedersaksyske dialekten binne). Dy beide taalfoarmen binne lang negearre yn beskriuwings fan it Stedsk, mar wurde der no almeast wol ta rekkene, ek al wurde se net sprutsen yn in stêd.

Inkeld wurde ek it Amelânsk fan it Amelân en it Midslânsk fan it sintrale diel fan Skylge wol oanmurken foar Stedske dialekten. Ut in yngeand ûndersyk dat yn 2000 ferrjochte is troch Mathilde Jansen, in taalkundige dy't ferbûn is oan it Meertens Ynstitút, is lykwols bleken dat de Stedske dialekten en dizze beide eilândialekten dúdlik faninoar ferskille, ek al binne se allegear ûntstien út in ferminging fan Hollânsk en Frysk.

Neffens de tradisjonele teory is it Stedsk ûntstien yn 'e jierren nei 1498, doe't hartoch Albrecht fan Saksen yn Fryslân de macht grypte en foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek, benammentlik út Hollân wei. Dy amtners setten har nei wenjen yn 'e Fryske stêden en brochten dêr sa harren eigen taal, it Hollânsk, dat him troch de ynfloed fan it Frysk meitiid ta it Stedsk ûntjûn hawwe soe. Dizze teory giet dus út fan in troch it Frysk beynfloede fuortsetting fan it sechstjinde-iuwske Hollânsk.

Nei de machtsoername troch Albrecht fan Saksen waard it Frysk as bestjoerstaal ferfongen troch it Hollânsk. In oare teory oer it ûntstean fan it Stedsk borduerret dêrop fuort en hâldt út dat de boargerij yn 'e Fryske stêden doe besocht de nije taal oer te nimmen, fanwegen de hegere status dy't dy hie, mar dêrby it Hollânsk ferbastere ta it Stedsk. Neffens dizze teory soe it Stedsk dus gjin ferfryske taal fan Hollanners, mar in ferhollânske taal fan Friezen wêze. De wichtichste oanhinger fan dat idee wie de taalkundige G.G. Kloeke, dy't syn teory oan it begjin fan 'e tweintichste iuw omskreau as Hollands in Friese mond, mei oare wurden: it breklik sprutsen Hollânsk fan Friezen. No foel it mei dy breklikens wol wat ta, want safolle ferskilt it Stedsk net fan 'e dialekten dy't foarhinne yn noardlik Hollân sprutsen waarden. Der is noch in oare fariant fan dizze teory. De frisist Godard Gosses, in tiidgenoat fan Kloeke, besocht en toan oan dat it Stedfrysk eins in soarte fan Frysk wie. Hy woe hawwe dat ynwenners fan 'e Fryske stêden nea opholden wiene mei Frysk te praten, en dat de Hollânske wurdskat fan it Stedsk ûntstien wie troch massale ûntliening.

Undersikers as Reitze Jonkman en Arjen Versloot geane der hjoed de dei lykwols fan út dat it Stedsk benammen troch keaplju yn Fryslân yntrodusearre is. Yn dy tiid, ear't der in Nederlânske standerttaal ûntstie, gou it Hollânsk nammentlik as lingua franca foar de hannel tusken de ûnderskate Nederlânske gewesten. Troch eigen ûntjouwings en lettere ynfloeden fan it Frysk en it Standertnederlânsk soene de Stedske dialekten har neffens Jonkman en Versloot ta har tsjintwurdige foarmen ûntjûn hawwe.

Taalkundige Pieter Duijff, oan 'e oare kant, sleat him yn 2002 noch oan by de tradisjonele amtnersteory. It liek him de iennichste útlis foar it feit dat it Stedsk net yn 'e stêden Warkum, Drylts, Sleat en Hylpen en likemin yn 'e gruttere doarpen sprutsen waard, wat yndie logysk wêze soe as de taal troch keaplju yn Fryslân brocht wie, want yn alle gruttere plakken waard hannel dreaun. Allinnich de wichtichste plakken wiene lykwols bestjoersstintra, en inkeld dêr soe him dus in útlânske amtnerij fêstige hawwe. As dat sa is, bliuwt fansels wol de fraach wêrom't it lytse Starum dan in Stedsk dialekt hat. Der wurdt trouwens wolris tocht dat it Starumersk minder âld is as de oare Stedske dialekten út 'e stêden; fan 'e doarpsdialekten fan Kollum en it Hearrenfean is dat mei wissichheid bekend.

Yn elts gefal moat it Stedsk fierhinne yn 'e sechstjinde iuw (mei mooglik noch in diel fan 'e santjinde iuw derby) ûntstien wêze. Om't der gjin skreaune boarnen út dy tiid oerlevere binne, is lykwols dreech te sizzen hoe't it Stedsk út 'e begjintiid der krekt útsjoen hat. Ek is ûndúdlik hokker Hollânske dialekten oft krekt oan it Stedsk te'n grûnslach lein hawwe. Guon taalkundigen tinke op grûn fan taalferliking sels oan in Brabânske ynfloed. It âldste oerlevere Stedsk is in tekst yn it Ljouwertersk, dy't datearret út 1768. De skriuwer, Anne Jeltema, beskriuwt dêryn hoe't it doedestiden om en ta gie mei it keapjen en fersoargjen fan slachtfee. Hjirûnder in fragmint:
De andere daagsavens zude het Beest slagt wudde, en ik hat bedongen, dat de Boer 't teugen die tied zude opbringe laate. Ik gong dan de avens (want zien, ik wilder niet om flouwe) metten halve bok na bed toe, en sliep de morgens wat langer as ik anders wend waar; ten minsten, eer wij op kwammen, wudder schrikkelijk oppe deur klopt, en dat waar just de Keerel mette Koe. Ik kennet jou niet half zegge, hoe blied dat ik waar. 'k Hadde uit voorzorg en Dikkop klaar zet, dar wij ris helder van proefden. Wij bonnen de Koe anne leuning van mien stoepe vast, en dat ston (ken ikje zegge) vooren Keuning. Ik gong fluitende en zingende na mien Wief toe, die nog op bed lag, om hoor dat nijs te bringen, en vroeg hoor met ien, of ze het Beest niet ris zien zude? Zij begon te zugten, en zei: Op die wieze gaat de heele week weer na Sinjeur!

Oant djip yn 'e achttjinde iuw waard it Stedsk beskôge as in foarm fan it Nederlânsk dy't moai binnen de folle bredere sprektaalnoarm fan dy tiid lei. It Stedsk wie fansels wol in dúdlik regionaal kleure fariant fan 'e Nederlânske standerttaal, mar waard net beskôge as in ôfwikend dialekt. Sadwaande hie it Stedsk, as it Nederlânsk (sa't dat yn Fryslân sprutsen waard) iuwenlang in folle hegere maatskiplike status as it Frysk, dat nei 1500 in sprektaaltsje op it plattelân wurden wie. Pas nei 1800, doe't men regionale wurdfoarmen út 'e standerttaal begûn te wjudzjen en dêrnjonken it ûnderwiis en de ferkearsferbinings ferbettere waarden, begûn men it Stedsk as in dialekt te beskôgjen, en dialekten, sa fûn men doedestiden, wiene breklike taalfarianten dy't útrûge wurde moasten. It Stedsk wist lykwols oant de ein fan 'e njoggentjinde iuw noch syn relatyf hege status as taal fan 'e stedske boargerij en de Fryske adel te behâlden. Sûnt hat it Frysk krekt wer in hegere status krigen, wylst it Stedsk ta de taal fan it sljochtwei stedsfolk wurden is en de hegere klassen oergien binne op it Nederlânsk.

Yn 1998 is by de Fryske Akademy it boek Wurdlisten fan 'e Fryske Stedsdialekten ferskynd, fan 'e hân fan taalkundige Pieter Duijff. Dêryn wurde ferlykjende wurdlisten jûn fan 'e sân dialekten fan 'e stêden, besteande út sa'n 3.500 grûnwurden. Oan it Kollumersk en it Feanstersk wurdt dêryn lykwols gjin oandacht bestege. Fan it Ljouwertersk ferskynde yn 1991, ek by de Fryske Akademy, it Woardeboek fan ut Leewarders, en yn 2014 kaam fan it Harnzersk by de Feriening Ald Harns in wurdboek út ûnder de titel Harlinges, Mien Taaltsje: Van Pienehasses tot Gatsjepanne. Fan 'e oare Stedske dialekten binne oant op 't heden noch gjin wurdboeken gearstald. 

De Stedske dialekten wurde hjoed de dei yn Fryslân sprutsen troch in oansjenlik diel fan 'e befolking. As de gegevens dy't yn De Bosatlas van Fryslân (2009) per gemeente jûn wurde oangeande ynwenners en har memmetalen, omrekkene wurde nei de hiele provinsje, komt men út op 39.728 Stedsksprekkers yn Fryslân, dus ôfrûne omtrint 40.000 lju. Dat komt del op sa'n 6,3% fan 'e ynwenners fan 'e provinsje. Mei noch likernôch 5.000 Stedsktaligen om utens komt it totaal oantal sprekkers dan op likernôch 45.000 út. Fierwei it grutste Stedske dialekt is it Ljouwertersk, mei rom 19.000 sprekkers. It Feanstersk, fan it Hearrenfean, liket yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw útstoarn te wêzen.

De grammatika fan it Stedsk krûpt bytiden dy fan it Frysk ticht oan. It is min nei te gean ynhoefier't it dêrby giet om ûntliening oan it Frysk, en ynhoefier't de Stedske ferskynsels yn 'e sechstjinde iuw foarkamen yn 'e Hollânske dialekten, wêrfan't guon, lykas it Westfrysk, it Wetterlânsk en it Saansk, doe noch dúdlike spoaren fan in Frysk substraat beholden hiene. De opfallende ôfwêzichheid fan in foarheaksel op ôfslutende mulwurden is sa'n ferskynsel:

Ek de tiidwurdsfolchoarder dy't it Stedsk oanhâldt, is deselde as dy fan it Frysk. Yn dit gefal liket it ûnwierskynlik dat dit troch ûntliening út it Frysk oernommen is. Sadwaande giet it hjir wierskynlik om in oarspronklik Stedsk elemint:

De meartalsfoarming slút ek by it Frysk oan: skip  skippen (skip  skippen) behâldt deselde klank, oars as yn it Nederlânsk: schip  schepen. De ferlytsingsfoarmen binne (behalven yn it Starumersk) ek deselde as yn it Frysk:

Fierders hat it Stedsk op it mêd fan 'e persoanlike foarnamwurden yn 'e 2de persoan inkeltal de foarm dou (do; Ned.: jij) en de hoflikheidsfoarm jou (jo; Ned.: u). (Starumersk: do en jo.) By ferbûging fan it tiidwurd brûkt it Stedsk krekt as it Frysk de yn it Nederlânsk folslein ûnbekende -sto-foarm: hest dat wel sien, ju? (hast dat wol sjoen, ju?; Ned.: heb je dat wel gezien, jôh?).

Wat stavering oangiet, lykje de Stedske dialekten mear op it Frysk as op it Nederlânsk, mei diakrityske tekens op 'e lûden, lykas ê, î, ò, ô en ú. De û komt lykwols net foar; foar de [u] (û fan rûch) skriuwt it Stedsk altyd fan oe, lykas yn koek (koeke). De twaklank [u.ǝ] (oe fan goed) wurdt dan ta ûnderskie skreaun as oë, lykas yn koël (koel). De [i] (i fan bite) wurdt krekt as yn it Frysk yn sletten wurdlidden skreaun as y, en yn iepen wurdlidden as i, lykas yn tyd  tiden (tiid  tiden). De kombinaasje ie is reservearre foar de twaklank [i.ǝ] (fan stien), lykas yn lief (leaf). De [y] (koarte ú fan tút) wurdt lykwols altyd mei in skerpteken skreaun, ek yn iepen wurdlidden, lykas yn krúmele (krommelje).

Ek de klanklear fan it Stedsk komt mear oerien mei dy fan it Frysk as mei dy fan it Nederlânsk. Sa komme yn it Stedsk, krekt as yn Frysk, de v en z nea oan it begjin fan in wurd foar. Ek makket it Stedsk, krekt as it Frysk, ûnderskie tusken [ɔ] (o fan hok) en de [o] (o fan bok), in ferskil dat yn it Nederlânsk frijwol net mear ûnderkend wurdt. Yn it Stedsk is dit ûnderskie lykwols net beheind ta de útspraak, lykas yn it Frysk, mar komt it ek yn 'e stavering ta utering: [ɔ] wurdt skreaun as ò, lykas yn kòrf (koer), wylst [o] skreaun wurdt as o, lykas yn koffer (koffer).

Teffens hat it Stedsk krekt as it Frysk de konsonantekluster [sk] (sk fan skoalle) op plakken dêr't it Nederlânsk [sx] (sch fan school) hat. It Stedsk dielt fierders mei it Frysk de hurde [ɡ] (fan goed), wylst dy him yn it Nederlânsk inkeld yn Ingelske lienwurden oppenearret. Yn it Harnzersk, it Boalsertersk en it Starumersk komt ek de [y:] (lange ú fan drúf) foar, dy't skreaun wurdt as úú, lykas yn húús (hûs). It Starumersk hat dêrnjonken ek noch de letter ö, dy't stiet foar de [œ] (u fan put) of foar de [ø:] (eu fan deun), bygelyks yn wurden as börre (boarre) en föle (fôle).

Fierders komme yn it Stedsk deselde ôfgeande twalûden foar as yn it Frysk, dy't yn it Nederlânsk net besteane: [ɪ.ǝ], lykas yn sear (sear); [i.ǝ], lykas yn lief (leaf); [o.ǝ] lykas yn noat (noat); en [u.ǝ] lykas yn roët (ruot). Ek beskikt it Stedsk, krekt as it Frysk, oer nasale lûden, bygelyks: de nasale lange a ([ã:]), lykas yn daanse (dûnsje); de nasale lange ê ([ɛ͂:]), lykas yn wênse (winskje); de nasale lange i fan pit ([ɪ͂:]), lykas yn prîns (prins) en dînsdach (tiisdei); en it nasale ôfgeande twalûd oa ([o͠.ə]), lykas yn doanse (dûnsje). De lêste trije foarbylden binne trouwens fan lûden dy't yn it Standertfrysk no krekt net nasalisearre wurde kinne.

Hoewol't it Stedsk op hast alle oare terreinen mear op it Frysk liket as op it Nederlânsk, is de wurdskat fan it Stedsk yn hege mjitte fan Nederlânsk (of alteast Hollânsk) komôf. Sadwaande kin in Nederlânsksprekker mei wat goede wil it Stedsk wol neikomme, wylst er fan it Frysk nei alle gedachten net folle ferstean sil. De ûnderskate Stedske dialekten ferskille ûnderling, mar se hawwe in grut part fan 'e wurdskat gemien. Hoewol't it liket as soe dy fierhinne út Nederlânske en Fryske wurden bestean, wize wurden as seun (soan), teugen (tsjin), sundach (snein) en kurt (koart) derop dat der njonken dy beide talen noch in trêde boarne bestien hat, nammentlik de sechtsjinde-iuwske Hollânske dialekten, dy't foar 't neist fierwei it grutste part fan 'e wurdskat fan it Stedsk levere hawwe.

Nettsjinsteande it Hollânske karakter fan 'e Stedske wurdskat komme der ek wurden yn foar dy't dúdlik fan Frysk komôf binne, lykas hammer (hammer), dêr't it Hollânsk hamer hat, en tuskenfoarmen, lykas joeke (jûkje), foar it Hollânske jeuken. Teffens binne der typysk Fryske wurden dy't yn it Nederlânsk of Hollânsk hielendal net (of net yn dy foarm) besteane. Dêrby giet it almeast om wurden út 'e húslike sfear, lykas (yn it Starumersk) heit en mem (heit en mem; Ned.: vader en moeder of pa en ma), of om wurden út 'e Frysktalich bleaune lânbouterminology, lykas jaar (jaar; Ned.: uier) en jarre (jarre; Ned.: gier). Mar ek ferskate útdrukkings, lykas met sin doën (mei sin dwaan; Ned.: met opzet doen), gyn ferlet fan hewwe (gjin ferlet fan hawwe; Ned.: geen behoefte aan hebben) en gyn nocht an hewwe (gjin nocht oan hawwe; Ned.: geen zin in hebben) binne ôfkomstich út it Frysk.

Oare ferskillen mei it moderne Nederlânsk binne werom te fieren op 'e steat fan it sechstjinde-iuwske Hollânsk. Sa binne Stedske foarmen as lêge (lizze; Ned.: leggen) dêrút fuortkommen, en ek wurden as farndel (fearn; Ned. kwart), dy't ûnderwilens út 'e Nederlânske standerttaal weiwurden binne. Mei it Frysk hat it Stedsk ek ferskate lienwurden út it Frânsk oernommen dy't net yn it Nederlânsk foarkomme. Dy ûntliening is nei alle gedachten wol fia it Nederlânsk ferrûn, mar yn dy taal moatte it moadewurden west hawwe dy't neitiid wer ferdwûn binne. Foarbylden binne aveseare (avensearje; Ned.: opschieten), dat tebekgiet op it Frânske avancer (foarútgean); koese (koese; Ned.: slapen), fan coucher (lizze); en yn it Harnzersk: sjantere (seure; Ned.: zeuren), fan chanter (sjonge).

Mei't der tsjintwurdich yn 'e stêden mear Nederlânsk sprutsen wurdt, skoot it Stedsk stadichoan fierder yn 'e rjochting fan dy taal op. Sa fernederlânskje guon wurden; Liwwadders (Ljouwertersk) wurdt bygelyks Leewarders. Fierders feroaret de tiidwurdsfolchoarder fan 'e Fryske (sien late; sjen litte) nei de Nederlânske (late sien; laten zien) – in ferskynsel dat him trouwens ek yn it Frysk foardocht.




#Article 145: Wim Duisenberg (246 words)


Wim Duisenberg (It Hearrenfean, 9 july 1935 - Faucon (Frankryk),31 july 2005) folút Willem Frederik Duisenberg, ekonoom en bankier, is berne op It Hearrenfean op 9 july 1935. Wim Duisenberg wie de earste presidint fan de Jeropeeske Sintrale Bank en ien fan de driuwende krêften efter de ynfiering fan de Euro. 

Hy brocht syn jonge jierren troch yn Akkrum dêr't syn âlders in bakkerij hienen. Hy folge de H.B.S. op it Hearrenfean en gie op syn 19e nei Ryksuniversiteit Grins dêr't er ekonomy studearre.

Duisenberg wie fan 1970 oant 1973 professor yn de makro-ekonomy oan de Universiteit fan Amsterdam, en fan 1973 oant 1977 minister fan finânsjes yn it Kabinet-Den Uyl. Yn 1977-1978 siet hy út namme fan de PvdA yn de Twadde Keamer, mar naam dêr ôfskied om bestjoersfoarsitter te wurden fan Rabobank Nederlân.

Fan 1982 oant 1997 wie Duisenberg presidint fan de Nederlânske Bank, dêrnei waard hy aktyf yn de EMU. Yn 1998 waard hy de earste presidint fan de Jeropeeske Sintrale Bank, mei de Frânsman Christian Noyer as fise-presidint. Hy soe dy funksje yn earste ynstânsje op 9 july 2003 op syn 68e jierdei dellizze. Syn opfolger, Jean-Claude Trichet, wie yn Frankryk yn opspraak rekke, en earst neidat in ûndersyk nei syn hanneljen by de teloargong fan de bank Credit Lyonnais troch de Frânske jústysje ôfrûne wie, koe Duisenberg op 1 novimber 2003 syn funksje oerjaan.

Op 26 maart 2007 waard yn it sintrum fan It Hearrenfean in brûnzen byld fan Duisenberg pleatst.




#Article 146: Muorrekeatsen (1767 words)


Muorrekeatsen is in foarm fan keatsen dêr't in bal mei de hân of de fûst, sûnder earst de grûn te reitsjen, by tsjin in muorre slein wurde moat. Doel is om de bal sa te slaan dat de tsjinstander de bal dêrnei net jildich retoernearje kin. Muorrekeatsen wurdt sawol binnen- as bûtendoar spile.
Der binne yn it muorrekeatsen ferskate farianten. De meast-spile dêrfan, binne de farianten dy't ûntliend binne oan it tradisjonele Ierske one-wall handball. Yn Frankryk, mar benammen ek yn Spanje en Itaalje besteane in tal farianten dy't in mjuks binne fan it muorrekeatsen en it plein- en fjildkeatsen. By de farianten dy't tsjintwurdich yn Amearika spile wurde, wêrby't ôfhinklik fan de akkommodaasje ien, trije of fjouwer muorren brûkt wurde, binne de banen lytser (40x20 foet) as earder it gefal wie (60x30 foet). Ek yn Ierlân binne de lytsere banen om finansjele redenen mear en mear yn swang rekke. By it muorrekeatsen wurde tsjintwurdich rubberen ballen brûkt.

De frontmuorre is 6,10 meter breed en 4,785 meter heech. It spylfjild is lykas de muorre 6,10 meter breed, en is 10,35 meter lang. Der wurdt spile op in hurde ûndergrûn. Behalve de sydlinen en de efterline wurdt, parallel oan de muorre, op 4,785 fan de muorre in line oanbrocht, dy't de koarte line neamd wurdt. Healwei de efterline en de koarte line wurdt de opslachmarkearing oanbrocht yn de foarm fan in ûnderbrutsen line.
De romte tusken de koarte line en de opslach-markearing wurdt de opslachsône neamd. De romte tusken de koarte line en de efterline is de perksône.

Muorrekeatsen wurdt gewoanwei ien-tsjin-ien of twa-tsjin-twa spile. It is de bedoeling de bal mei de hân of fûst fanút de opslachsône fia de muorre yn de perksône te bringen. De tsjinpartij moat dan besykje de bal fóar de twadde stuit op 'e nij tsjin de muorre te slaan, wêrnei't de bal wer yn it spylfjild stuitsje moat. En sa fierder. As ien fan beide partijen der net yn slagget in jildige bal te slaan, dan is de relly troch de tsjinstanner wûn.

Oars as by it Frysk spul, is it ferplichte de opslach yn stilstand yn it opslachfak te begjinnen. De bal wurdt mei de hân of fûst opslein neidat de opslagger de bal ien kear yn de opslachsône stuitsje litten hat. Neidat de bal slein is moat er fia de muorre werom komme yn de perksône (spylfjild éfter de koarte line). De opslagger mei pas oer de koarte line komme, as de bal fan de muorre werom komt en de koarte line foarby is. As de opslagger it punt ferliest giet de opslach oer nei de tsjinpartij.

De opslach ferrint gelyk as by ien-tsjin-ien mei in pear oanfollingen. Foar de wedstriid moat in dûbel-partoer oanjaan wa't de earste opslach fersoarget. Fan dat partoer begjint de earste opslagger de hiele wedstriid as earste yn in opslachbeurt op te slaan. As de earste opslagger in relly ferliest, dan nimt de twadde de opslach oer. As dy ek in relly ferliest, dan giet de opslach nei de tsjinpartij. Yn de earste opslachbeurt yn in set komt allinne de earste opslagger oan bar.

As der opslein wurdt by it dûbeljen, dan moat de maat fan de opslagger him bûten it spylfjild opstelle mei ien foet links en ien foet rjochts fan de opslachmarkearing. Hy mei it fjild pas ynkomme as de opsleine bal, fan de muorre weromkommend, him foarby is.

De ûntfangende party moat him efter de opslachmarkearing opstelle en mei dy net passearje foardat in opsleine bal fan de muorre weromkommend, de koarte line foarby is. De ûntfanger mei de bal yn 'e flecht of nei ien stuit werom slaan.

Der wurdt, lykas earder by follybal, telt neffens it opslach-punt-systeem. Der moatte twa sets wûn wurde om in wedstriid te winnen. In set rint oant 21 punten. As dat nedich is wurdt der in beskiedende tredde set spile oant 11 punten. Op iendeiske toernoaien wurdt gauris om 1 set spile. It tal te spyljen punten hinget dan âf fan de beskikberens fan baantiid: 11, 21 of 25 punten.

By ien-tsjin-ien: De spiler dy't de tos wint, begjint as earste mei de opslach yn it earste earst. De oare spiler begjint yn it twadde earst mei de opslach. As der in tredde, beslissend earst nedich is, dan begjint dy spiler mei de opslach, dy't yn de earste twa earsten de measte punten makke hat. As beide spilers yn de earste beide earsten likefolle punten makke hawwe, dan wurdt der opnij tost om út te meitsjen wa't as earste opslaan mei.

By it dûbeljen mei it partoer dat de tos wint yn de earste set beslisse as se begjinne wolle mei opslaan of earst ûntfange wolle. Yn de twadde set beslist it partoer dat de earste set ferlern hat of se begjinne wolle mei opslaan of dat oan de tsjinpartij oerlitte. As der in tredde set nedich is, dan is de kar oan it partoer dat yn de earste beide earsten de measte punten helle hat. Hawwe beide partoeren likefolle punten helle, dan komt der in nije tos om út te meitsjen hokker partoer de kar hat.

De bal dy't brûkt wurdt is by it spyljen fan de 4-muorre fariant meast in lytse, sawat massive en dus hurde rubberen bal. By de trije en ien muorre farianten wurdt meastentiids in gruttere, lichtere rubberen bal brûkt, de saneamde Big Blue. It Amerikaanske keatsbûn hat by kampioenskippen yn de ien muorre fariant oant 2008 fêsthâlden oan it spyljen mei de lytse bal. Omdat op ynternasjonale toernoaien frijwol allinne mei de grutte bal spile wurdt, binne der sûnt 2008 aparte Amerikaanske kampioenskippen mei de Big Blue.
De Ieren brûke yn guon toernoaien boppedat noch in hurde tradisjonele bal, makke fan koark, wol en lear.
By it spyljen mei de lytse bal wurde sêfte learen wanten brûkt en is it dragen fan eachbeskerming ferplicht.

De iepen kampioenskippen fan de USHA (United States Handball Association) is it jierlikse hichtepunt op de wedstriidaginda. De wedstriid wurdt yn ferskate klassen hâlden:

Sûnt 1980 waard dit barren hast 25 jier yn de klassike ienmuorre fariant by it ien-tsjin-ien oerhearske troch Joe Durso. Hy wûn mar leafst 9 kear, wie 4 kear ferliezend finalist en helle boppedat nochris 5 kear de heale finale. By it dûbeljen wûn hy tegearre mei Albert Apuzzi 6 kear de haadpriis en ien kear mei Yuber (Pee Wee) Castro. Durso is noch altyd aktyf. Yn it inkelspul is John Rookie Wright, meast koartwei Rookie neamd, sûnt it midden fan de 90-er jierren de ûnbetwiste topper.

Fan âlds waard de ien-muorre-fariant in soad spile yn Ierlân. Fanwege it kâlde en wiete klimaat waarden dêr mear en mear keatsbanen oerdekt en foarsjoen fan syd- en eftermuorren wêrtroch de saneamde handball alley's ûntstien binne. Yn Ierlân wurde sûnt 1997 wer Nasjonale Kampioenskippen yn de ien-muorre fariant organisearre troch it Iersk keatsbûn. Ek guon oare keatsbûnen yn Jeropa sjogge yn it ien-muorrekeatsen in foarm dy't gaadlik is om bûten it reguliere keatsseisoen te spyljen en him goed lient foar ynternasjonale kompetysje. Sa wie der yn 2004 in earste moeting tusken jonge keatsers út Nederlân, Belgje, Frankryk en Itaalje dêr't it spultsje spile waard en spylje de Ieren en de Basken sûnt 2004 jierliks yn in sportyf treffen ek de ien-muorre fariant.

De Italianen hawwe yn 2005 foar it earst in Nasjonaal kampioenskip organisearre. Yn 2006 waard dit evenemint útwreide mei in Iepen Italiaansk kampioenskip, dêr't ek teams út Ierlân en Frankryk meidielnamen. Oan de twadde ferzje fan de iepen Italiaanske kampioenskippen namen yn 2007 21 teams út 9 lannen diel. Yn 2008 krigen de iepen Italiaanske kampioenskippen in ferfolch ûnder de namme One Wall Federation Cup. Oan de earste ferzje fan dizze cup diene op 29 en 30 novimber 10 lannen mei yn it hearetoernoai en 6 yn it frouljustoernoai. Lykas de beide ferzjes fan it Iepen Italiaansk kampioenskip waard it earste toernoai hâlden yn Nizza Monferrato.

Yn de maaitiid fan 2006 hawwe de Basken foar it earst Baskyske kampioenskippen hâlden. Lykas de 2e ferzje yn oktober 2007, gie de winst nei Egoitz Amantegi.

Yn Londen rint sûnt 2005 in skoalleprojekt, opsetten troch fertsjintwurdigers fan de Eton Fives en Rugby Fives organisaasjes, wêrby it spul yntrodusearre is by in lytse tûzen learlingen fan iepenbiere skoallen. Yn july 2007 waarden yn Londen de earste Britske kampioenskippen foar manlju en froulju hâlden. De muorrekeatsers binne feriene in England Handball en oer it algemien rojaal fertjintwurdige op ynternasjonale toernoaien.

Yn Noard Frankryk keatse beoefeners fan it Jeu de Paume winterdeis op in 7-tal ien-muorre banen yn Hautmont, Hasnon, Le Quesnoy, Maubeuge, en Solre-le-Château. De Frânske muorrekeatsers wûnen yn septimber 2007 yn it Flaamske Buizingen it Europeesk kampioenskip fan de CJIB.

Yn Belchje wie al langer in tradysje yn it muorrekeatsen, mar oant 2009 waard dêr benammen in eigen fariant spile. Mei yngong fan it seisoen 2009/2010 sette de Belgen folop yn op de ynternasjonale fariant, wêrby de kommende jierren 200 Belgyske banen omboud wurde nei banen mei de ynternasjonale ôfmjittings. It Belgysk keatsbûn sil dêr fia in skoalleprogramma it muorrekeatsen promote.

Yn Fryslân, dêr't de KNKB it muorrekeatsen as twadde fariant omearme hat, binne ein 2005 yn de sporthal fan Tsjummearum in twatal ien-muorre banen oanlein en yn oktober 2006 fjouwer yn sporthal De Trije yn Frjentsjer.  Oare plakken mei muorrekeatsfasiliteiten binne Jirnsum (1 en 4 minibanen, 1 bûtenbaan op sportpark De Bining), Kimswert (1), Easterein (3) Marssum (1 bûtenbaan) en Ljouwert (1 bûtenbaan op Sonnenborgh). De KNKB biedt har leden yn it winterskoft in folslein programma oan mei trainingen, toernoaien en kompetysje. Op 10 july 2008 is yn Jirnsum de earste muorrekeatsferiening oprjochte: MKF De Wide Stege.

De oarspronklike bewenners fan Meksiko en de lannen súdlik dêrfan spilen al iuwen foardat Europeanen dêr foet oan lân setten, in muorrekeatsfoarm, Rebote a Mano con Pelota Dura dy't wat materiaal en fjildôfmjittings oangiet in soad oerienkomsten hawwe mei it Ierske spul. Omdat se dêr folle earder as yn Europa beskikten oer rubber, koe it spul him dêr earder ûntwikkelje. Rebote a Mano is in foarm fan ien-muorrekeatsen, dy't spile wurdt op in gravel-eftige ûndergrûn. De frijwat hurde bal wurdt mei gewoane wurkwanten oan tsjin de muorre slein. It spul wurdt regulearre troch de Federación Mexicana de Juegos y Deportes Autóctonos y Tradicionales, A.C. dy't jierliks in Meksikaansk kampioenskip organisearret. Fierder is it in demonstraasjesport, dy't meast yn kombinaasje mei oare tradisjonele sporten en spullen ten bêste jûn wurdt. Yn Meksiko is muorrekeatsen, lykas yn de Feriene Steaten ek in bekende foarm fan tiidkoarting in finzenissen. De romme oanwêzigens fan hege muorren sil dêr grif mei te krijen hawwe.

  – Wikipedy hat ek in temaside oer Keatsen




#Article 147: Skiednis fan it keatsen (1073 words)


Keatsen is in tige âlde balsport; it wurdt somtiden sels de alderâldste balsport neamd. Der binne dan ek oanwizings dat der 4000 jier lyn al keatst waard. Yn Egypte, op ikoanen yn de tempel fan Osiris yn Thebes dy't stamme út 2000 foar Kristus, binne prysters te sjen dy't mei de hân in bal slaan. En yn Midden-Amearika binne mear as 700 âlde keatsbanen fûn. De âldste dêrfan stamt likernôch út 1500 foar Kristus. Ut bylden, reliëfs en skilderingen is op te meitsjen dat it keatsen dêr in wichtich plak yn naam yn de kultuer. Yn Meksiko wurdt yn de steaten rûn Zacatecas op sa'n 400 banen noch altyd in foarm fan muorrekeatsen spile.

Yn Europa hat Aleksander de Grutte (450 f.Kr.) it keatsspul fan Grikelân út ferspraat nei Romeinske koloanjes. Fia de Romeinen is it spul fierderop Europa ynbrocht.

Yn Frankryk wie it Jeu de Paume om it jier 1300 hinne tige populêr, sawol by de eallju as by it 'gewoane' folk. Midsiuwske boarnen beskriuwe it spul sa: It spul bestiet út it ûntfangen fan de bal, en it werom slaan mei de iepen hân. It waard earst mei de bleate hân spile, letter mei in want en wer letter bûn men stof om de hân om de bal mei mear fearkrêft weromslaan te kinnen.

Ut it Jeu de Paume, dat feitelik in soarte fan 'hântennis' wie, binne ferskate keatsfarianten ûntstien, û.o. it Frysk spul en Jeu de Pelote, spile yn Belgje en Frankryk. Ek yn Itaalje (Pallapugno en Palla Éh), Spanje (Llargues) en Sweden (Pärk) binne der farianten dy 't op it Jeu de Paume werom te fieren binne. Om 1500 hinne ûntstie út dy foarm, mei it langer en grutter wurden fan de want, de foarrinner fan it moderne tennis. Dêrmei begûn ek de kontroverze tusken it spyljen mei de hân en it brûken fan in racket. Wittenskipper en filosoof Erasmus skreau dêr yn 1524 dit oer: Jo switte faaks mear, mar it spul is nofliker as it mei de hân spile wurdt. Hjoed-de-dei wurdt hjir en dêr wer in miksfoarm fan tennis en keatsen spile, teatsen neamd.

Mei it better wurden fan de kwaliteit fan de ballen kaam in de 15e iuw ek it muorrekeatsen (wer) yn swang. De  âldste skriftlike boarne stamt út Skotlân (1427). Kening James I hat neffens dy boarne de heechste priis foar syn ferslaving oan it muorrekeatsen betelle. Hy hie in keldersrút ticht mitselje litten, omdat him dat by it keatsen hindere. Doe 't er trije dagen letter troch de kelders foar moardners flechtsje soe, waard er foar it tichtmitsele keldersrút, syn ienichste flechtrûte, deastutsen.

Fan dy tiid ôf wurdt it muorrekeatsspul yn histoaryske boarnen hieltyd mear neamd: Benammen út stikken dêr't it keatsen by (en sels yn) tsjerken ferbean wurdt. Yn it Ierske Galway waard yn 1527 it keatsen tsjin de stedsmuorren by wet ferbean. 
Ierlân hie destiids in soad hannelskontakten mei Baskelân dêr't ek doe al it Pelota á Mano spile waard. Oant hjoed-de-dei is net dúdlik wa fan beiden it spul by de oar yntrodusearre hat.

Wol is dúdlik dat it Ierske emigranten wiene dy't it muorrekeatsen yntrodusearre hawwe yn Austraalje, Súd-Afrika en Amearika. Yn Amearika is it it bêste oanslein. Dêr wurde trije farianten spile: Op bûtenbanen it ien- en trije-muorre-keatsen en yn binnen-akkomodaasjes it fjouwer-muorre-keatsen. Allinne yn New York binne al mear as 2000 keatsbanen te finen. De keatsers binne dêr feriene yn de US Handball Association.

Lyk as it tennis ûntstien is út it Jeu de Paume, is it muorrekeatsen evaluearre ta Squash en letter Racquetball. De nijste leat by it muorrekeatsen is fûstbal, yn 1989 út ferfeling troch útfallen lessen, troch studinten út Estlân betocht. It spul wurdt tsjintwurdich ien-tsjin-ien yn squashhallen spile mei in tennisbal, dy't slein, skopt en kopt wurde mei. Fierder is it ienichste ferskil mei 'gewoan' muorrekeatsen, dat de bal 2 kear stuitsje mei.

Ek yn Sintraal Amearika waard troch de oarspronklike befolking in muorrekeatsfoarm spile dy't wat fjild ôfmjittings en materiaal opfallende oerienkomsten hat mei de Ierske foarm: Rebote a Mano con Pelota Dura (letterlik: hânkeatse mei in massive bal). It spul koe him dêr ûntwikkelje omdat se dêr al earder as yn Europa beskikten oer rubberen ballen. It spul wurdt noch altyd spile. By archeologyske ûndersiken yn Meksiko en de lannen súdlik dêrfan, binne in pear hûndert banen wer bleatlein.

In bysûndere ein yn it keatsbyt is Peteca. It spul is ûntstien yn Súd-Amearika, om krekt te wêzen yn Brazylje. De Tupi-stam spile it spul, wêrby in soarte fan grut útfallen badmintonplûmke mei de hân oer in net of tou spile wurdt, by bysûndere gelegenheden. Peteca betsjut yn it Tupi 'slaan'. Yn Brazylje is it spul in de rin fan de tiid regulearre en wurde toernoaien hâlden. Mei de Olympyske Spullen fan 1928 is it spultsje nei Europa oerwaaid. Yn Frankryk en Ingelân wurdt it spul noch altyd regulearre spile. Ek yn Dútslân binne kompetysjes, mar dêr wurde sterk ôfwikende regels hantearre: 5 tsjin 5 ynstee fan inkel- of dûbelspul en yn de Dútske kompetysje mei der twa kear yn it eigen team oerspile wurde, foardat de bal oer it net spile wurdt (follybalregels). Yn Nederlân binne út en troch rekreative toernoaien, mar is it benammen in fakânsjespultsje foar op de kamping of it strân.

It meastentiids as typysk Fryske sport oantsjutten Fryske keatsspul, is yn de 16e iuw troch Hollânske dykwurkers op It Bilt yn Fryslân yntrodusearre. De Fryske fariant fan it spul wurdt tsjintwurdich op gers spile tusken twa teams fan elk trije spilers, de partoeren. Fral yn it noarden fan de provinsje yn de Fryske klaaigebieten is it spul noch hieltyd populêr. Yn de rest fan Fryslân is dat minder. Oan de ein fan de 19e iuw binne de earste keatsferienings oprjochte, dy't har feriene hawwe yn in twatal keatsbûnen: It Fryske Keatsbûn, letter werneamd ta NKB, tsjintwurdich KNKB en de Kristelike tsjinhinger, CFK. Beide bûnen binne yn 1994 fusearre. De jierlikse hichtepunten yn it Frysk spul binne de PC yn Frjentsjer en de Freulepartij yn Wommels.

Behalve op gers, wurdt it yn guon doarpen en stêden ek op strjitte en op pleinen spile. Bekende strjitkeatspartijen binne it 'lanenkaatsen' yn Harns en de Hoarekakeatspartij yn Ljouwert.

It Fryske spul is útsoarte in Jeu de Paume-foarm. It Fryske spul hat bûten it Belgysk/Frânske Jeu de pelote en it Spaanske Llargues ek in soad oerienkomsten mei Palla Éh dat yn de Italjaanske regio Toskaanje hjir en dêr noch spile wurdt.




#Article 148: Menameradiel (865 words)


Menameradiel (sûnt 1 jannewaris 2011 offisjeel Frysk; Nederlânsk: Menaldumadeel) wie in gemeente dy't yn it noardwesten fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân lei, net fier fan Ljouwert ôf. Dizze gemeente hie op 30 april 2017 in befolking fan 13.439 minsken. It oerflak bedroech yn totaal 70,03 km², wêrfan't 1,2 km² út oerflaktewetter bestie. It gemeentehûs fan Menameradiel stie yn Menaam, mar it grutste plak fan 'e gemeente wie Dronryp. Menameradiel gie op 1 jannewaris 2018 op yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke.

Menameradiel lei yn it noardwestlike part fan Fryslân en hearde foar it meastepart ta de Bouhoeke, mei útsûndering fan guon doarpen yn it súdeasten fan 'e gemeente, lykas Boksum en Blessum, dy't ûnderdiel fan 'e Greidhoeke foarmen. Menameradiel waard yn it noarden begrinzge troch de gemeente It Bilt, yn it westen troch Frjentsjerteradiel, yn it suden troch Littenseradiel, yn it easten troch Ljouwert en yn it noardeasten troch Ljouwerteradiel. Foar de gemeentlike weryndieling fan 1984 waard it yn it noarden begrinzge troch It Bilt, yn it noardwesten troch Barradiel, yn westen troch it âlde Frjentsjerteradiel, yn it súdwesten troch Hinnaarderadiel, yn it suden troch Baarderadiel, yn it easten troch Ljouwert en yn it noardeasten troch Ljouwerteradiel.

It plattelân fan Menameradiel hie in iepen karakter. It uterste noardeasten makke diel út fan 'e saneamde 'nijlannen', de oanslibbe en tusken 1200 en 1500 ynpoldere klaaigrûnen fan 'e âlde Middelsee. Mear westlik lei in kwelderwâl fan savelige grûn dy't fan it súdeasten nei it noardwesten troch de gemeente rûn en 80 sm oant 1.30 m heech is. Dêrop wiene fanôf inkele iuwen f.Kr. terpen opsmiten dy't letter ta de doarpe-rige Deinum, Marsum, Ingelum en Bitgum útwoeksen wiene. In twadde kwelderwâl rûn fan Dronryp nei Menaam en berikt in hichte fan likernôch 1 m. Menameradiel wettere ôf fia it Van Harinxmakanaal, de Menamer Feart en de Berltsumer Feart. It Van Harinxmakanaal rint by Dronryp en Deinum lâns en snie in lyts súdlik part fan 'e gemeente ôf fan 'e rest.

Menameradiel omfieme 13 doarpen. It haadplak wie Menaam, en de oare doarpen yn 'e gemeente wiene: Berltsum, Bitgum, Bitgummole, Blessum, Boksum, Deinum, Dronryp, Ingelum, Marsum, Skingen, Slappeterp en Wier. It doarp Kleaster Eanjum wie op 1 jannewaris 1963 part fan Berltsum wurden, en ek de útbuorren Tutgum wie opgien yn Berltsum. Fierders hearden ek de buorskippen Alsert, Bessebuorren, Dyksterhuzen, Fjouwerhûs, Franjumbuorren, Glins, Hemmemabuorren, It Hoarslân, De Kreake, Ritsumabuorren, Ritsumasyl en Swettehoarne ta Menameradiel.

Yn it gebiet fan Menameradiel wie al yn 'e trêde iuw f.Kr. terpbewenning. Der wiene dan ek in protte argeologyske fynsten dien, wêrûnder kremaasjeresten út de Romeinske Tiid, urnen en potten út 'e Iere Midsiuwen en, yn Dronryp, in goudskat fan fjirtich muntstikken út 'e sânde iuw. Yn 'e Midsiuwen foarme Menameradiel de noardeastpunt fan Westergoa, dêr't de Middelsee oergie yn 'e Waadsee. Yn 'e tiid om 1100 hinne waard dêr de Hegedyk oanlein, dy't Westergoa beskerme tsjin 'e see.

Oarspronklik hearde Menameradiel binnen Westergoa ta de Frjentsjerter Fiifdielen, yn 'e mande mei Baarderadiel, Barradiel, Frjentsjerteradiel en Hinnaarderadiel. Doe't dat gebiet yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw útinoar foel, ûntjoech Menameradiel him ta in selsstannige gritenij, dy't yn 1401 foar it earst yn in histoaryske boarne as sadanich neamd waard. Mei it tichtslykjen en ynpolderjen fan 'e Middelsee krige Menameradiel der eastlik fan 'e Hegedyk de Nijlannen by, mar it grutste part dêrfan heart hjoed de dei ta de gemeente Ljouwert.

Fan 'e aadlike stinzen en states dêr't Menameradiel yn 'e Lette Midsiuwen sa ryk oan wie, bleau frijwol neat bewarre. Inkeld it Poptaslot yn Marsum bestiet noch, dat datearret fan omtrint 1500. Yn 'e Tachtichjierrige Oarloch fûn op 17 jannewaris 1586 by Boksum de nei dat doarp ferneamde Slach by Boksum plak, wêrby't in Fryske legerôfdieling ûnder de Deenske ofsier Steyn Maltisten ferslein waarden troch Spaanske troepen ûnder Juan Baptiste de Tassis.

Yn 'e iuwen dêrnei ûntjoech Menameradiel him ta in tige wolfarrend gebiet. It wie it earste diel fan Fryslân dêr't jirpels ferboud waarden, wêrmei't ien fan 'e grutte súksesferhalen fan 'e Fryske Klaai begûn. Saillant detail wie dat it inisjatyf ta jirpelbou nommen waard troch gerniers en boere-arbeiders. Troch de ôfhinklikheid fan 'e jirpels, dy't meitiid ûntstie, sloegen plantesykten as de jirpelsykte en ek de Lânboukrisis fan 1880 yn Menameradiel hurd ta. De tweintichste iuw brocht mei de meganisaasje fan 'e lânbou grutte feroarings yn 'e gemeente.

De Gritenij Menameradiel waard yn 1851 in gemeente, nei de ynfiering yn Nederlân fan de Gemeentewet fan Thorbecke. De grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 gie oan Menameradiel foarby om't de gmeente rom boppe de 10.000 ynwenners siet, wat doe as minimum oanholden waard. Op 1 jannewaris 2018 gie Menameradiel lykwols by in nije gemeentlike weryndieling yn 'e mande mei Frjentsjerteradiel, It Bilt en fjouwer doarpen yn noardlik Littenseradiel op yn 'e nije fúzjgemeente De Waadhoeke.

Op 30 april 2017 hie Menameradiel in befolking fan 13.439 ynwenners. De befolkingstichtens bedroech doe 195,2 minsken de km². 

Op 1 jannewaris 2017 wie de befolking fan 'e gemeente sa oer de ûnderskate doarpen ferspraat:

De lêste (waarnimmend) boargemaster fan Menameradiel wie sûnt 15 july 2017 Theunis Piersma fan 'e FNP. De gemeenterie fan Menameradiel bestie út 15 sitten. Hjirûnder de ferdieling fan 'e sitten fan 1998 oant 2018:




#Article 149: De Swiete Hoannen (372 words)


De Swiete Hoannen wie in keunstnersselskip dat fan 1999 oant 2004 in mingeling fan byldzjende keunst, útfierende keunst en literatuer gearstalle.

Keunstnersselskip De Swiete Hoannen waard begjin 1999 oprjochte troch byldzjend keunstners Wouter Jansen en Elmar Kuiper, as in platfoarm foar har produksjes op it mêd fan optredens en fideoprojeksjes. Nei in tal moannen sleat filmmakker en komponist Marc R. Kooij him by har oan.

De trije brochten dreaune optredens dy't opfoelen troch absurdistyske teksten, ynteraktive ymprovisaasjes en dwangmjittige rituelen, faak ynspirearre troch aktuele foarfallen. It selskip krige al gau in wikseljende gearstalling, wêrby de trije kearnleden bystien waarden troch Maarten Brugmans en Hedwig Terpstra en ferskate pop- en jazzmuzikanten, dichters en performers. De Swiete Hoannen ûntjoegen har ta in ynterstêdlik selskip mei ôfdielings yn Ljouwert, Grins en Amsterdam.

Eleminten út de wrâld fan de popmuzyk en it amusemint fûnen har plak yn de eigensinnige optredens fan De Swiete Hoannen. Sa wist it selskip publyksaktiviteiten as bingo en karaoke te yntegrearjen yn har keunstsinnige útspattings, wêrmei it ynteraktive karakter fan de optredens noch mear oandikke waard. De optredens krigen in ‘modulestruktuer’, wêrby de optredens opboud waarden út twa oant tsien minuten duorjende ûnderdielen. Dizze opset soarge foar mear fleksibele programmas en makke it mooglik dat optredens tasnijd wurde koenen op in spesifike omjouwing of in spesifyk tema.

Yn 2001 stoarte De Swiete Hoannen har, yn gearwurking mei it farsk-oprjochte Wyld Hynder Films, op de produksje fan har earste lange spylfilm, 'Steunpunt Levende Doden', dy't yn 2002 ôfmakke waard. Yn dizze film, op lokaasje yn Ljouwert, Grins en Berlyn filme, wurdt de wrâld besjoen troch de eagen fan in kwetsber sjeny. Santich akteurs en figuranten spilen yn dizze produksje mei.

Dizze film wie fan ynfloed op de aktuele performances; dialogen, ferhaallinen en de digitale filmapparatuer waarden wichtiger, lykas de stilearring fan de dekôrs. Op de sobere sets is it publyk tsjûge fan de akteartalinten fan de partisipanten.

Yn de rin fan 2004 is De Swiete Hoannen (tydlik) opdoeke. Novimber 2009 makke it selskip in ûnferwachte comeback op it Huzumer Begraafplak yn Ljouwert by it projekt Allerzielen Alom mei de surrealistyske performance 'Soul Scrabble'. Dit optreden waard folge troch de performance 'Robot Monster' yn de eardere finzenis De Blokhúspoarte yn Ljouwert, yn febrewaris 2010.




#Article 150: Koartebaanriden (484 words)


It Koartebaanriden is in foarm fan baanriden dêr't de baan mar ien kear riden wurdt. (Al hat it Ingelske wurd shorttrack deselde betsjutting, it binne dochs twa ferskate foarmen fan reedriden.)

De baan is in dûbele, rjochte baan, by de froulju 140 m, en by de manlju 160 m. Twa dielnimmers ride tsjin elkoar en besykje twa kear as earste oan te kommen. Hjirby rydt men de twadde kear de baan werom. Wedstriden wurde ôfwurke neffens it ôffalsysteem, sa't dejinge dy't twa kear wûn hat trochgiet nei de folgende omgong. It komt yn de koartebaan oan op in krêfteksploazje, mar it hat gjin doel mear krêft te brûken as nedich is om as earste oan te kommen. Ommers, der komme noch mear omgongen, en wa't yn it begjin tefolle krêft brûkt, hat op it ein net genôch tebek. 

Koartebaanriden wurdt al hiel lang dien, yn elts gefal al sûnt de 18e iuw. Der wie doe al in ferskil mei hjoed, om't yn die tiid de baan 80 m lang wie, en men oan it ein de oare baan wêr werom gong. It begjin fan de skreaune skiednis wie in wedstryd yn 1803, yn Snits, dêr't riden waard om in sulveren tabaksdoaze. De earste wedstriid foar froulje dêr't oer skreaun is, waard riden op 1 en 2 febrewaris 1805 yn Ljouwert, om in gouden earizer. Yn de jierren dernei, waard der faak riden om prizen fan sulver of goud, mar al gau kamen de jildprizen op. Dermei koenen sommige reedriders yn ien winter in kaptaal fertsjinje. Fermaarde nammen út de twadde helte fan de 18e iuw binne Adam Hurdrider en Fokke Ruurds Kuperus. Sûnt 1948 wurdt it koartebaanriden organisearre troch de KNSB; dêrmei is der in ein kaam oan it riden om jildprizen.

It earste nasjonaal kampioenskip waard hâlden op 5 jannewaris 1924, yn Ryptsjerk, mar der kaam gjin kampioen fan, om't Jolle de Jong en Marten Slager deselde tiid hienen, en der noch gjin reglemint wie wat oanjaan koe hoe't der in beslissing komme moast. Dat, de earste kampioen fan Nederlân wie Thijs Klompmaker, winner op 22 jannewaris 1926. De grutste kampioen ea wie Piet de Boer, dy't âlve kear Nederlandsk kampioen waard. Oare nammen dy't neamd wurde moatte binne dy fan Lieuwe de Boer en Jan Ykema by de manlju, en fan Atje Keulen-Deelstra en Anneke Zeinstra by de froulju.

In probleem by de organisaasje fan koartebaanriderij is dat der yn Nederlân nei de fernijing fan de baan yn Haarlim no gjin ien keunstiisbaan mear is dy't in lang genôch rjocht stik hat foar koartebaan wedstriden. Om yn jierren sûnder natueriis dochs mear ride te kinnen, is  de supersprint (100 en 300 meter) ynfierd en sûnt 2006 ek in spesjaal NK 100 meter.

Yn jierren dat der al natueriis leit is der in gguodlike striid tusken de iisferienings, wa't as earste in wedstriid hâlde kin. Somtiden wurdt dêrby hast letterlik oer iennachtsiis gien.




#Article 151: Ferwerderadiel (464 words)


Ferwerderadiel (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Ferwerderadeel) wie in gemeente oan de noardkust fan Fryslân, mei 8.681 ynwenners (30 april 2017). De gemeente besloech 133,18 km², wêrfan 34,5 km² wetter. De gemeente hie in kustline fan 10,1 km oan de Waadsee. Ferwerderadiel ûntstie as gritenij yn de fyftjinde iuw. It hold op te bestean op 1 jannewaris 2019, doe't it opgie yn de nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân.

Ferwerderadiel grinzge oan de noardkant oan it Waad, yn it easten oan Dongeradiel, yn it súdeasten oer de Dokkumer Ie oan Dantumadiel en Tytsjerksteradiel, yn it súdwesten oan Ljouwerteradiel en yn it westen oan It Bilt.

Haadplak fan de gemeente wie Ferwert, en de oare plakken yn de gemeente wiene: Burdaard, Blije, Ginnum, Hallum, Hegebeintum, Jannum, Jislum, Lichtaard, Marrum, Reitsum en Wânswert. Oarspronklik lei ek in part fan it doarp Alde Leie yn Ferwerderadiel (en in oar part op It Bilt), oant it doarp yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling fan 1984 yn syn gehiel by Ljouwerteradiel foege waard. In oar earder doarp yn Ferwerderadiel wie Westernijtsjerk, dat yn 1971 syn doarpsstatus ferlear en as buorskip oan Marrum tafoege waard. Jannum en in  diel fan Burdaard leine foarhinne yn de gemeente Dantumadiel, en kamen pas yn 1984 by Ferwerderadiel te hearren.

Fierder lei ek in part fan de buorskip Bartlehiem yn dizze gemeente. Oare buorskippen yn de gemeente wiene: Farebuorren, Hallumerhoek, De Ryp en Fiifhuzen.

De gemeente gie op 1 jannewaris 1999 oer op in Fryske gemeentenamme en Fryske plaknammen. Dêrby waarden yn de Gemeentlike Basis Administraasje de Nederlânske troch de Fryske toponimen ferfongen.

Ferwerderadiel hie fan de 6e iuw f.Kr. oant de 12e iuw nei Kr. in gebiet fan terpbewenning west. Yn de 12e iuw begûn de oanlis fan diken, wêrtroch in folle grutter gebiet bewenber waard. 

Ferwerderadiel wie yn dy tiid part fan Eastergoa, en nei't dat opspjalte waard, waard it in part fan de Noardlike njoggen. Fan 1242 ôf waard der skreaun fan grytmannen, mar pas yn de 15e iuw waarden de dielen selsstannich en waard Ferwerderadiel in gritenij.

Oant dy tiid wie ek it Amelân part fan Ferwerderadiel, mar yn 1405 waard it eilân selsstannich. Der bleaune al tsjerklike bannen, en ek wie der oant yn de 19e iuw yn Ferwerderadiel noch in fear nei it eilân. De gritenij Ferwerderadiel waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 kamen Jannum en it súdlike part fan Burdaard by Ferwerderadiel, wylst de súdwestlike útherne, dêr't in part fan Alde Leie yn lei, nei Ljouwerteradiel gie. Op 1 jannewaris 2019 waard Ferwerderadiel opheft en giet it yn 'e mande mei Dongeradiel en Kollumerlân op yn 'e nije gemeente Noardeast-Fryslân.

De gemeenteried fan Ferwerderadeel bestie út 13 sitten. Hjirûnder de gearstalling fan de rie sûnt 1998:




#Article 152: Bantegea (247 words)


                                                          
Bantegea (Bantega) is in doarp yn de gemeente De Fryske Marren (earder yn Lemsterlân), mei 670 ynwenners (1 jannewaris 2009). Mar 70 fan de 230 huzen stean yn de buorren. Op it begraafplak stiet in klokkestoel.

Bantegea is it jongste doarp fan Lemsterlân. Nei de Twadde Wrâldkriich krige de buorskip Ychtenpolder de doarpstatus en waard  Bantegea. Die namme is ôflaat fan it plak Bandt, dat yn it ferline fuortspield waard troch de Sudersee. Oan de oare kant hat it doarp in tige âlde skiednis. In archeologyske fynst jout oan dat yn it tiidrek 8000 - 4000 foar Kristus jagers wolris in kampemint hân hawwe op it plak dêr't no Bantegea leit.

It sosjaal kultureel sintrum fan it doarp hjit De Pomp. De wetterpomp wie earder yn it doarp it sintrale plak dêr't men inoar trof. It sit yn it gebou fan de eardere kristlike skoalle dy't yn 1985 mei de iepenbiere skoalle fusearre en yn in nij gebou De Reinbôge kaam. Yn 2001 hat der in grutte ferbouwing west. Yn it gebou sit ek pjutteboartersplak 't Brechje. Der binne seis buertferienings (2010): Otterwei, Middenwei Noard, Middenwei Súd, Bandsleat, Kooisleat/Wijmawei en De Kolk. De Oranjeferiening organisearret Keninginnedei en de doarpsdei yn juny. Yn de simmer wurdt de jierlikse autocross organisearre. Oan de Bandsleat sit Berneboartersparadys Bal-lorig.

Der is alle jierren in doarpsfeest. Om it jier wurdt der in Oldtimerdei hâlden.

Bânsleat, Breedskar, Broekenwei, Bûtendyksfjild, Gritenijdyk, Heksleat, Jachtkamp, Klynsmafeart, Koaisleat, Master Wijmawei, Middenwei, Otterwei, Ringfeart, Skoatterdyk, Skoatteruterdiken, Skoattersyl, Woarstsleat.




#Article 153: Jitiizer (327 words)


Jitiizer is in Frysktalige popgroep fan Sint Nyk. De groep makket harren eigen sjenre fan Rock-muzyk, de saneamde Tongercore. By it grutte publyk is de groep foaral bekend as Dy lju mei dy Fryske-flagge-broeken.

Oer De Brêge Links en Trije Minuten Foar Healwei Fiven binne nammen wêrûnder Jitiizer ek optredens jout.

De groep is 18 augustus 1991 begûn. Der waard keazen om yn it Frysk te sjongen. Yn 1992 behelle de groep it tredde plak by de Lytse priis fan Snits. Yn 1993 waard de earste demo fan de groep opnaam, Hjir Is Der Ol, yn 1996 krige it in ferfolch troch in yn eigen behear produsearre earst kompakt skiif, Fryske Tonger Core. Yn 1998 waard de sjonger fan dat stuit, Martin van der Vlugt, nei in mieningsferskil oer de muzikale kar yn goed oerlis ferfong troch Reade Hendrik Boonstra. In jier letter kaam de twadde kompaktskiif fan Jitiizer út, Skop Kont, dy't neifolging krige mei Kup D (2001), Hjir Is Der Ol (2003), Alles út 'e Kast (2006) en De Nije Friezen (2008). Al dizze kompaktskiven waarden yn eigen behear útbrocht.

Njonken har eigen optredens hat de groep ek meidien oan ferskate muzyktoers en oare muzykprojekten. Sûnt 1993 spilet Jitiizer op in grut ferskaat oan eveneminten yn Nederlân en boude de groep in reputaasje op as in wiere liveband. Jitiizer hat ea trettjin optredens op ien dei dien. De band stie yn it foarprogram fan ûnder oare de Band Zonder Banaan, de Heideroosjes, Jovink en de Voederbietels en de Toy Dolls. Yn 2007 wie de groep foar in koart trip nei New York. Yn 2009 binne der tariedings makke foar optredens yn Dútslân, Ingelân en Bonêre.

Op 27 oktober 2009 waard dúdlik dat de groep yn 2010 ophâlde soe te bestean. Op 13 novimber fan dat jier soe yn Sint Nyk it lêste optreden jûn wurde.. Troch omstannichheden hat dit einkonsert plak fûn op 22 jannewaris 2011 en is hielendal fêstlein en te besjen op youtube.




#Article 154: Farsk (269 words)


Farsk wie in literêr ynternet-tydskrift (ISSN 1570-5900). Mei it earste nûmer waard útein set op 21 febrewaris 2003 troch Abe de Vries dy't earder redakteur wie by Kistwurk. Utsein de digitale ferzje, dêr't ien kear yn de fjirtjin dagen in nije ferzje fan útkaam, wiene der ek papieren temanûmers, de Farskskriften. Fierders waarden jierboeken útbrocht, seleksjes út de digitale ferzje.

De earste redaksje fan Farsk bestie njonken Abe de Vries út Jetske Bilker, Albertina Soepboer en Marc Kooij. Oare redaksjeleden wienen Cornelis van der Wal, Elske Schotanus, Ruurdtje de Haan, Joke Corporaal en Henk Wolf. Yn oktober 2007 wie Ytsje Hoekstra haadredakteur, Inge Heslinga poëzyredakteur en IJsbrand van den Berg proazaredakteur.

Yn 2004 hat Farsk 45.000 besikers lutsen, sawat it dûbele fan 2003 (23.000). 

De redaksjes fan it papieren tydskrift Hjir en Farsk hawwe yn 2007 besletten op redaksjoneel mêd gear te wurkjen en yn te setten op in fúzje, dy't ta in nij literêr blêd laat hat, Ensafh. It jier 2008 wie in oergongsjier en de fúzje krige yn 2009 folslein syn  beslach. Doel fan de fúzje wie dat it bêste fan de twa (...) tydskriften fierder ûntwikkele en útboud [waarden] ta in nije formule, fan in multimediaal en ynteraktyf Frysk literêr blêd, mei in professioneel budzjet. Op ynternet én op papier; fertroud as boek, mar ek mei alle nije digitale foarmen dy’t it ynternet opsmite kin.

Om't ein 2014 it fúzjedoel fan Ensafh net helle wie en dêrneist alle Fryske yntellektuele en krityske literêre poadia weifallen wiene, is it Fryske literêre online tydskrift Fers2 oprjochte, mei in ferlykber profyl as Farsk, mar folslein ûnôfhinklik en 'no budget'.




#Article 155: Ska (341 words)


Ska is in muzykstreaming dy't yn it begjin fan de 60-er jierren ûntstien is op Jamaika. Ska is in miks fan de tradisjonele mento, Amerikaanske rhythm and blues en kalipso. Ska soe evaluearje ta rocksteady en noch wat letter ta reggy.

De earste ska-muzyk waard opnommen yn Studio One yn Kingston op Jamaika.

In wichtich skaaimerk fan ska is it lizzen fan it aksint op/foar de twadde (en fjirde) tel yn in fjouwerfearnsmaat (upbeat). De muzyk wurdt yn in flot tempo spile en lit him it bêst omskriuwe enerzjike, bliere feest- en dûnsmuzyk. De nûmers binne oar it algemien koart en bûnich.

It soe oant it begjin fan de 80-er jierren duorje oant ska ek yn it westen populêr waard. Dizze twadde weach, bekend as Two Tone, ûntstie yn Ingelân. Yn de 90-er jierren belibbe ska syn tredde weach. Fan 2002 ôf is ska by guon artysten wer in boarne fan ynspiraasje.

De twadde weach is neamd nei it platemerk 2Tone Records fan Jerry Dammers, toetsenist by The Specials. By Two Tone stiene behalve The Selecter ek The Beat en de kommersjele groep Madness ûnder kontrakt.

Wat de ska-jongereinkultuer oanbelanget oerhearsken yn de Two Tone perioade in kombinaasje fan wyt en swart, ûntliend oan it logo fan 2Tone Records. De klean dy't by ska hearde: âlderwetse huodsjes (porkie hats), smelle strikken en swarte puntskuon. In de film de Bluesbrothers waarden de beide haadpersoanen op en top neffens de ska-tradysjes klaaid. Two Tone azeme wat de sfear fan de 50-er jierren.

Fan de tredde weach wiene de Amearikaanske groepen The Mighty Mighty Bosstones en No Doubt de meast opfallende.

Yn de begjinjierren fan de twadde ska-weach wenne de út Liverpool ôfkomstige Mark Foggo yn Fryslân. Hy makke mei syn band Mark Foggo's Secret Meeting op it eigen Top Hole-label de single 'New Shoes'. It soe in aardige hit wurde. Foggo is trou bleaun oan de ska en hat mei syn band Mark Foggo's Skasters mear as 1.000 optredens yn it klubsirkwy yn West Europa fersoarge en in stik of 10 CD's útbrocht.




#Article 156: Mento (174 words)


Mento is in oan de ein fan de 19e iuw op Jamaika út folksmuzyk ûntstiene muzykstreaming.

Mento, faak betize mei kalipso, is ûntstien op it plattelân fan Jamaika. De betide mento muzikanten brûkten meastentiids eigenmakke ynstruminten lykas saksofoans of klarinetten fan bamboe, banjo's, en in grut ferskaat oan ritmyske ynstruminten. De harmoanika en ferskate fluiten makken ek diel út fan de betide ynstrumintaasje. Mento is in sjênre mei in soad gesichten: it waard spile op brulloften oant begraffenissen ta.

Yn de 20-er jierren fan de 20e iuw waarden de earste opnames fan dizze muzykstyl makke troch jazzbands. Yn de 50-er jierren soe mento op Jamaika de meast populêre muzyk wurde.

Mento begûn as typyske plattelânsmuzyk mar waard letter ek yn de stêden omearme. De eigenmakke ynstruminten waarden ferfongen troch profesjonele en ûnder ynfloed fan jazz ûntstiene mento-selskippen dy't spilen yn in wat glêdere dûns-band-styl. 

Oan it begjin fan 60-er jierren soe ûnder ynfloed fan benammen rhythm and blues út mento de moderner klinkende ska muzyk ûntstean en rekke mento geandewei mear op de eftergrûn.




#Article 157: J.J. Cale (321 words)


J.J. Cale (Oklahoma City, 5 desimber 1938 – La Jolla, 26 july 2013), wie in Amearikaansk gitarist, komponist en sjonger. Syn bekendste lieten binne 'After Midnight' en 'Cocaine' beide ta in hit makke troch Eric Clapton.

Cale hat fan jong ôf oan mei muzyk de kost fertsjinne. Fan syn 15e ôf spile J.J. yn de klups fan Tulsa al in kombinaasje fan blues, rock, jazz en country. Letter foarme hy syn eigen groep, Johnny Cale and the Valentines. Neidat Cale yn 1959 ferhuze nei Nashville spile hy dêr in jier as sân yn the Grand Ole Opry, om dochs wer werom te gean nei syn âlde band yn Tulsa. Yn it midden fan de 60-er jierren makke Cale de reis nei Los Angeles om dêr oan in solokarriêre te wurkjen. Hy sette dêr 'After Midnight' op singel, mar dat soe pas in hit wurde yn de ferzje fan Eric Clapton. Hy soe fan Los Angeles út noch yn in pear bands spylje oant Cale yn 1966 wer nei Tulsa gie om serieus wurk fan syn solokarriêre te meitsjen.

It duorre oant 1972 eart op it Shelterlabel syn debút album ferskynde, mei de namme 'Naturally'. Syn namme wie al bekend fan syn Clapton-hit en mei it nûmer 'Crazy Mama' skoarde Cale yn Amearika no sels in hit. Al gau dêrnei kaam it twadde album fan Cale op 'e merk: 'Really'. Yn de rin fan de 70-er en 80-er jierren folgen der noch ferskate albums, mar de yntroverte artyst Cale soe nea echt bekend wurde by in grut publyk.

Syn muzyk waard dat wol. Njonken de nûmers dy't Clapton wrâldbekend makke, droegen ek Lynyrd Skynerd (Call Me the Breeze), Santana (The Sensitive Kind) en Deep Purple (Magnolia) by oan syn faam as komponist.

Op 8 juny 2004 ferskynde 8 jier nei de The Guitar Man wer in album mei nij wurk fan Cale, To Tulsa And Back, by syn nije platemaatskippij Sanctuary Records.




#Article 158: Ekonomy (619 words)


Ekonomy is in sosjale wittenskip dy't de organisaasje fan de ferdieling fan de krappe middels/boarnen yn in mienskip bestudearret. Neffens guon ekonomen soe de definysje wêze moatte: De stúdzje fan hoe en wêrom minsken hannelje.

Ekonomen geane der fanút dat de boarnen beheind beskikber binne en dat it nedich is in kar te meitsjen tusken om foarrang stridende wizen om dy ta te passen en te brûken.

It wurd ekonomy stamt út it Gryksk: oiko- fan hûs en nomos foar wetten of noarmen.

Ekonomy wurdt as regel ferdield yn twa fjilden:

Alhoewol't der in soad diskusjes wienen oer fraach en oanbod, is de ekonomy stúdzje útein set mei Adam Smith syn publikaasje The Wealth of Nations yn 1776. Yn dat stik makket Smith rûchwei in omskriuwing de stúdzje:

Smith omskriuwt de stúdzje as politike ekonomy, mar nei 1870 hjit de stúdzje sljochtwei 'ekonomy'.

Yn de ekonomyske wittenskip binne fraach en oanbod wichtige kearntema's.

Yn it foarste plak de oanbodkant fan de ekonomy. De oanbodkant hat as skaaimerk it ynsetten fan de produksjefaktoaren:

Neffens guon soe ek ûndernimmersynsjoch oan dat rychje tafoege wurde moatte. By de oanbodkant fan de ekonomy giet it om it meitsjen fan produkten. Dat kinne fysike produkten wêze, mar ek tsjinsten.

As twadde is dêr de fraachkant fan de ekonomy. It giet dêrby om de (foar)kar fan konsuminten, produsinten en de oerheden. Op de merk wurde fraach en oanbod op inoar ôfstimd en komt foar elts produkt in priis ta stân. Yn in frije merk wurdt hast alles stjoerd troch de priis. De oerheid spilet dêryn lykwols ek in rol troch it stjoeren yn budzjetten. Ek it konsumintebetrouwen spilet oan de fraachkant net swak by: as de ferwachtingen net goed binne, wurdt der minder bestege en mear sparre.

Binnen it begryp ekonomyske wittenskip binne der ûnderskate mêden.

Algemiene ekonomy is te ûnderskieden yn:

Fierders binne der noch oare mêden lykas ferfiersekonomy, de monetêre ekonomy, ensfh.

De makro-ekonomy hat mei hûshâldings te krijen en it ûntwikkeljen dêrfan. Wichtige eleminten yn de makro-ekonomy binne: it nasjonaal ynkommen, de wurkgelegenheid, de belestingbalâns, de konsumpsje, de ynvestearrings en de oerheidsútjeften. Yn 'e makro-ekonomy wurdt neigien hoe't dizze eleminten har yn it ferline ûntwikkele ha en hoe't se har yn 'e takomst ûntwikkelje sille. Dêr't it ynsicht yn 'e konjuktuer fan grut belang is, it ûndernimmersklimaat, de produksjekapasiteit, de hichte fan de wikselkoers ensafuorthinne. 

Op basis fan sibskip tusken ekonomyske sektoaren lykas produksjehúshâldings, konsumpsjehúshâldings, oerheid en bûtenlân besiket de makro-ekonomy ynsicht te ferskaffe yn takomstige ûntwikkelings. Benammen de groei fan it nasjonaal ynkommen hat omtinken fan ekonoamen en politisy.

Mikro-ekonomy slacht op gedragingen fan ekonomyske aginten. Dat kin slaan op gesinnen, bedriuwen mar ek om politisy of belangegroepen. Yn dy tûke fan de ekonomy steane fraach en oanbod sintraal. De mikro-ekonomy besiket te ferklearjen hoe't it lykwicht fan keap- en ferkeapgedrach beynfloede wurdt.

Dat part fan de ekonomy hat twa ûnderdielen: it werklike mêd en monetêre mêd. It werklike ekononomyske mêd beëaget de ynternasjonale streamen fan tsjinsten en guod. In mooglike grûnslach foar dy streamen hat mei de ferskillen tusken lannen te krijen. In oare mooglikheid soe it ûnfolsleine konkurrinsje tusken bedriuwen wêze kinne. Bedriuwen mei in gruttere merk kinne goedkeaper produsearje en ferkeapje. It monetêre mêd slacht op jildstreamen tusken lannen. Dêr't saken as betellingsbalâns, wikselkoers en kapitaalstream op it aljemint komme.

Iepenbiere finansiën slacht op ynkomsten en útjeften fan de oerheid. De effekten fan de belêstingen en de oerheidsútjeften op 'e ekonomy wurde yn kaart brocht. Ek wurdt neitocht oer de fraach wat de taak fan de oerheid is en wat net. Fragen oer privatisearring en profytbegjinsel komme by iepenbiere finânsjes op it aljemint.

Binnen de bedriuwsekonomy binne der fjouwer mêden te ûnderskieden dy't allegear in eigen ferdieling ha:




#Article 159: Fuotbal (239 words)


Fuotbal is in balsport. It is in doelsport dêr't twa partoeren fan alve spilers besykje om de bal yn it doel fan de tsjinstander te spyljen. Sy meie dêrby de hannen en earms net brûke (de holle wol, it saneamde 'koppen'), sadat de bal meast troch skoppen fan spiler ta spiler trochjûn wurdt, en ek sa yn it doel spile wurdt. Foar it doel stiet de doelman, dy't om de bal bûten te hâlden wol de hannen brûke mei. Fuotbal wurdt spile op in fjild fan likernôch 100 by 65 meter, mei de doelen oan de koarte siden. Der wurdt spile foar twaris 45 minuten.

Fuotbal is yn Nederlân yntrodusearre troch Pim Mulier. Yn 1879 seach Mulier by de yn Britske sporten spesjalisearre saak de Gruyter yn Amsterdam in learen rugbybal, dy't er fuort kocht. Yn datselde jier rjochte hy as 14-jierrige(!) de earste fuotbalklup fan Nederlân op. De klup, Haarlemsche Football Club, HFC bestiet noch altyd, tsjintwurdich mei it predikaat Keninklik, KHFC. Al yn de begjinjierren wie HFC in grut sukses, mar klachten fan âlders oer it rûge rugby, soargen der foar dat de klup oerskeakele op soccer, it hjoeddeiske fuotbal. Mei troch Muliers ynfloed ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten, nije fuotbalclubs dy't al gauëftich yn kompetysjeferbân tsjin inoar spilen.

Al gaueftich kaam der ek ynternasjonale kompetysje. Yn 1930 waard it earste wrâldkampioenskip hâlden. Sûnt 1960 wurde om de fjouwer jier de Europeeske fuotbal kampioenskippen hâlden.




#Article 160: Ernst Langhout (348 words)


Ernst Langhout (berne te Aldtsjerk op 16 maaie 1956) is in Fryske muzikant. Bekend as folksmuzikant mei yn it begjin fan de 80-er jierren in útstapke nei de New Wave mei de band The Visitor.

Yn it midden fan de 70-er jierren lit Langhout foar it earst fan him hearre mei de akoestyske folkgroep Haggis dêr't hy mei toert yn Skotlân. Neidat Haggis yn 1978 opdoekt is, rjochtet Langhout de new wave band The Nighttime Visitor op dy't yn 1981 fierder giet as The Visitor, dêr't hy in tal platen mei makket.

As ein jierren 80 The Visitor opdoekt wurdt, leit Langhout him wer ta op folkmuzyk. Ut de tiid fan The Visitor binne lykwols wat kontakten oerbleaun út East Europa en hy sil dêr ferskate Fryske bands, wêrûnder Weekend At Waikiki oan optredens helpe. It duorret oant 1990 eart syn earste solo-album Songs mei in soad Keltyske ynfloeden, útkomt.

Nei ferskate optredens yn it bûtenlân komt yn 1992 ûnder de namme The Eye Of The Cyclone syn twadde folkalbum út.

Yn 1996 komt mei de groep Big Tree de cd Handful Of Illusions út. In stylfolle moeting tusken metal en folk.

De gearwurking mei Big Tree yn kombinaasje mei de folkgroep The Hones leveret Ernst Langhout syn earste frysktalige cd Nea Foar Altyd op. De moaie Fryske bewurking fan Dylan's All Along The Watchtower  falt dêrop op. Yn 1997 ferskynt Langhout syn twadde frysktalige cd, Frysk  Frij.

Yn 1998 makket Langhout mei The Hones de cd Parties, Battles And Tragedys, in miks fan folk- en rockmuzyk. Yn dat selde jier makket Langhout tegearre mei skriuwer en byldzjend keunstner Wilco Berga de cd Sjonger en Dichter. Wilco Berga en Ernst Langhout hawwe ûnder deselfde namme ferskate optredens fersoarge, ûnder oaren op it Oerol Festival fan 1999.

Yn 2004 en 2005 ferskynden respektivelik Dylan yn it Frysk en Dylan yn in Frysk II. Op beide cd's spilet Langhout, mei Johan Keus, klassikers fan Bob Dylan, dy't foar it grutste part yn it Frysk oerset binne troch skriuwer/dichter Harmen Wind. Oan it ferskinen fan beide cd's waard in teatertoernee keppele.




#Article 161: Stinzeplant (174 words)


Stinzeplanten binne ferwyldere planten dy't foarkomme yn de tunen en parken fan âlde states en stinzen. It binne meast planten mei kleurrike blommen. De measte stinzeplanten bloeie yn de maitiid.

De beneaming stinzeplanten, dy't troch Dr. Jacob Botke yn 1932 foar it earst brûkt waard, is mooglik ynspirearre troch it feit dat de bewenners fan Feanwâlden it by de Skierstins groeiende Haarlimmer klokkespul mei stinzeblomkes oantsjutten.

De namme stinzeplant komt fan it wurd stins, dat slacht op in fersterke, stiennen hûs. Yn Fryslân is it foarkommen fan dy planten it earst beskreaun. Letter binne se ek fûn yn Grinslân en Utert.

De stinzeplanten stamme út de ein fan de 18e iuw doe't se oanplante waarden yn de doe populêre Ingelske tunen yn lânskipsstyl, mei it doel om se ferwylderje te litten. Fan oarsprong komme de measte stinzeplanten út it midden en suden fan Europa. De measte stinzeplanten dogge it goed op kalkrike grûn.

List fan Stinzeplanten (nei v/d Ploeg), rûchwei yn de folchoarder sa't se yn 'e maitiid begjinne te bloeien:

List fan planten




#Article 162: Muddy Waters (192 words)


Muddy Waters (Rolling Fork, 4 april 1915 - Westmomd, 30 april 1983) berne as McKinley Morganfield wie in Amearikaanske blues muzikant dy't oer it algemien sjoen wurdt as de wichtichste fertsjintwurdiger fan de Chicago blues.

Doe't er 7 wie begûn er mûle-oargel te spyljen, dêr't er al gauris publyk mei luts. Doe't er 17 wie gong er oer op de gitaar, dêr't er mei op feesten spile. De earste opnamen fan Muddy Waters binne yn 1940 makke op in plantaazje yn de Mississippydelta troch Alan Lomax. Letter ferhuze Morganfield nei Chicago dêr't er fan de akoestyske op elektroanysk fersterke gitaar oerstapte en in ritmeseksje en harmoanika tafoege. Dêrmei ûntstie de klassike gearstalling foar de Chicago blues.

Muddy Waters hie in net te ûnderskatten ynfloed op ferskate muzikale sjânres: fansels op de blues, mar ek op rhythm and blues, rock, folksmuzyk, jazz en country. Waters holp Chuck Berry oan syn earste platekontrakt.

De Rolling Stones ûntlienden har namme oan in nûmer fan Muddy Waters út 1950 Rollin Stone ek wol bekend as Catfish Blues. De grutste hit fan Led Zeppelin, Whole Lotta Love wie basearre op Muddy Waters syn nûmer You Need Love.




#Article 163: Mark Foggo (258 words)


Mark Foggo is in skamuzikant, berne yn Liverpool, dy't yn 1979 fia Noarwegen yn Fryslân telâne kaam, om dêr mei de band Mark Foggo's Secret Meeting koarte tiid furoare te meitsjen yn it Fryske muzykwrâldsje.

Foggo wie al jong dwaande mei muzyk. Yn Liverpool spile hy al fan syn 14e ôf yn bandsjes. In jiermannich letter ferhuze Foggo nei Londen om dêr yn it clubsirkwy mei ferskate rhythm and blues en punkbands op te treden. Nei in akkefytsje mei de Britske jústysje siket Foggo syn heil yn it bûtelân.

Oankommen yn Fryslân, smyt Foggo it op in akkoardsje mei de Fryske jazzrock band Pavane. Se spilen it twadde diel fan harren optreden as begeliedingsband fan Foggo, ska. De gearwurking soe net sa lang duorje. Foggo rekrutearret út Pavane in tal muzikanten foar de earste besetting fan syn begeliedingsband Secret Meeting, dy't kear op kear personielswikselings hawwe sil. Opfallende nammen yn de besetting binne ûnder oaren Michiel Hoogenboezem en Freddie Cavalli. Mark Foggo's Secret Meeting hâlde it mei ska en New Wave oant 1983 ta fol. De band leveret ien album ôf en trije singles, allegear útjûn op Top Hole Records.

Yn 1984 ferhuzet Foggo nei Brabân en rjochtet dêr in nije band mei de namme de Skasters op. De Skasters bliuwe trou oan de formule fan de ûnfersniene up-tempo ska. De band is tige produktyf mei albums, stabyl yn de besetting en drok beset mei tige enerzjike optredens sawol yn as bûten Nederlân: ûndertusken mear as 1.000. De Skasters binne sa útgroeid ta in monumint foar de Ska.




#Article 164: Foppe de Haan (930 words)


Foppe de Haan (Lippenhuzen, 26 juny 1943) is in Fryske fuotbaltrainer dy't fan july 1985 oant juny 2004 trainer wie by SK It Hearrenfean.

De Haan waard berne as soan fan de weinmakker Reinder de Haan, syn mem wie Tjimkje Woude. Hy folge oan it CIOS in oplieding ta gymnastykûnderwizer. Sels spile De Haan by ferskate amateurklubs, mar ek in skofke foar SK It Hearrenfean. Fan 1974 ôf begûn hy as trainer fan ferskate klubs, earst by amateurklubs, letter foar likernôch 20 jier by SK It Hearrenfean.

Yn 2005 stifte De Haan it Foppe Fûns, in goed doel foar it stimulearjen fan sport by lytse bern.

De Haan wie as jeugdspiler en amateur al ferbûn oan it Hearrenfean. Sûnt 1985 makket hy diel út fan de technyske stêf by SK It Hearrenfean. Hy wie fan 1985 oant 1988 haadtrainer. Yn dy funksje waard De Haan opfolge troch Frits Korbach. De Haan krige doe de funksje technysk direkteur. Doe't Korbach yn 1992 It Hearrenfean ferliet, naam Foppe de Haan de funksje fan haadtrainer wer op him. 

Foppe helle yn syn twadde perioade as haadtrainer fan It Fean wichtige resultaten. Sa wist hy yn 1993 en 1997 de finale fan de KNVB-beker te berikken, beide kearen waard ferlern. Yn 1993 fan Ajax en yn 1997 fan Roda JC. It Hearrenfean helle foar it earst yn harren skiednis Jeropeesk fuotbal ûnder lieding fan De Haan. Dit barde yn it seizoen 1997/1998. Yn totaal helle hy fjouwer kear Jeropeesk fuotbal. Yn it seizoen 1999/2000 waard sels de Champions League berikt. 

Oan it begjin fan it seizoen 2003/2004 kundige hy oan dat hy as trainer ophâlde soe. Op 2 jannewaris 2004 makke it bestjoer bekend dat Gertjan Verbeek, dy't earder al diel útmakke hat fan de technyske stêf by fan de klup, Foppe de Haan opfolgje sil.

Neidat De Haan It Hearrenfean yn 2004 ferliet, waard er trainer yn tsjinst fan de KNVB. Hy waard de nije trainer fan Jong Oranje. 

It earste wapenfeit fan De Haan by Jong Oranje wie it winnen fan it Jeropeesk Kampioenskip ûnder 21. It wie ek syn earste echte priis. It barde allegear yn de simmer fan 2006 yn Portegal. Nea wûn in Hollânske jeugdploech fan dizze leeftyd in ynternasjonaal toernoai. Ek it berikken fan de finale wie noch nea earder bard. 

In jier letter waard it Jeropeesk Kampioenskip foar Jong Oranje yn Nederlân hâlden. Nei in minne tarieding wist de ploech dochs goed foar de dei te kommen op it toernoai. De earste twa wedstriden, tsjin Jong Israel; (1-0) en Jong Portegal (2-1) waarden wûn, wat betsjut dat Nederlân foar it earst sûnt 1952 wer in jeugdploech nei it Olympyske Spullen stjoere mocht. De tredde wedstriid yn de poelfase einiget yn 2-2 tsjin Jong Belgje.

As poelwinner gie de ploech troch nei de heale finale. Dêr moast Nederlân tsjin Jong Ingelân útkomme. De wedstriid einiget nei 90 minuten yn 1-1, wêrnei yn in lange strafskoppensearje Oranje de beste wie. Mei de strafskoppensearje easket De Haan alle oandacht op. Nei tsien strafskoppen stjoerde Ingelân in spiler nei foaren dy't al ien naam hie, yn stee fan Steven Tayler, dy't noch komme moast. Dêrop stowde De Haan it fjild yn, om de skiedsrjochters dêrop te wizen. De Haan krige in giele kaart foar dy aksje, mar ek syn sin.

Yn de finale moast spile wurde tsjin Servje. Yn de Euroborg yn Grins waard de finale tsjin spile. De wedstriid einige yn in 4-1 oerwinning fan Jong Oranje. Foar it earst yn de skiednis wûn in ploech dy't it toernoai organisearre.

De neikommende edysje fan it Jeugd EK yn 2009 yn Sweden waard net helle. Dêrop krige De Haan in nije funksje by de KNVB. Hy waard de tasjochhâlder en koördinator fan de fertsjintwurdjengde alvetallen fan de KNVB, wêrûnder Jong Oranje. Under syn lieding kaam ûnder oare Nederlân B werom, mei as haadtrainer Johan Neeskens. Nei in pear wedstriden is dy ploech wer ferdwûn.

De Haan hâlde yn de simmer fan 2009 op mei syn wurk by de KNVB.

Yn july 2009 wurdt De Haan jeugdbegelieder by SK It Hearrenfean. It wie de bedoeling om it rêstiger oan te dwaan en net mear alle dagen op it fjild te stean, dy funksje passe yn dat byld. Mar begjin oktober 2009 komme der geroften dat De Haan de nije trainer wurde sil fan it Súd-Afrikaanske Ajax Cape Town. Yn in reaksje op de berjochten seit er dat de kâns dat hy dêr oan de slach sil grutter is as 50%. Mar op 15 oktober wurdt bekend dat De Haan definityf nei Ajax Cape Town giet. Foar acht maanden sil er dêr de haadtrainer wêze. By Ajax Cape Town giet De Haan wer mei doelman Hans Vonk gearwurkje, mei wa't er ek al yn syn tiid by SK It Hearrenfean in lange tiid wurke hat.

Op 30 maart 2011 makke Foppe de Haan bekend dat er mei pensjoen gean sil, hy sil dêrom ophâlde as haadtrainer fan Ajax Cape Town. De Haan soe werom komme nei Nederlân.  Nei't er yn Súd-Afrika krekt net de lânstitel helle hie, waard bekend dat De Haan foar fjouwer wiken bûnstrainer wurde soe fan de ûnôfhinklike eilânnekloft Tûvalû yn de Stille Oseaan. Hy sil it lân tariede op de Pacific Games. 

Ein 2016 waard De Haan oerhelle ôm syn âlde klub It Hearrenfean wêr in stuitsje te trainen, nei't trainer Dwight Lodeweges ôm tsjinfallende rizzeltaten ûntslein wie. Hy woe oanfang mar in paar spullen bliuwe, mar bleau ûneinlik it hiele seizoen. Undanks in paar oansprekkende oerwinningen wist hy de klub net heger te bringen as de twelfde posysje.




#Article 165: De Lauwers (477 words)


De Lauwers is de grinsrivier tusken Fryslân en Grinslân, en ek de fuortsetting dêrfan yn de foarm fan it seegat tusken Skiermûntseach en Rottum.

Tsjintwurdich leit de boarne fan de Lauwers yn it leechfean súdeastlik fan It Surhústerfean. Foar it ôfgraven fan it heechfean lei de boarne lykwols in stik súdliker, yn it gebiet tusken de doetiidske gritenij Smellingerlân en it Westergoa.

Fan de bopperin fan de Lauwers is net mear oer as in foege sleat. De Lauwers wurdt by Strobos krúst troch it Prinses Margrietkanaal, en noardliker troch it spoar fan Ljouwert nei Grins.

Benoarden it spoar, komt de Aldfeart, dy't likernôch deselde kant út rint, yn de Lauwers út, en dêrmei kriget de Lauwers it oansjen fan in rivier. Nei't de rivier Fiskflyt foarby rint, split er benoarden fan dat plak yn twa earms. De westlike earm, de Alde Lauwers, is de oarspronklike rin fan de rivier. De eastlike, it Syldjip  is in kanalisearring oanlein troch de muontsen fan it Kleaster Jeruzalim. Foarby Pitersyl komme de earms wer byinoar. Fan dêr út wei rint de rivier it noarden yn nei Muntsjesyl.

By Muntsjesyl rûn de Lauwers earder yn de Lauwerssee. Mei it oanwinnen fan nij lân kaam der lykwols ferlet fan in nije syl, de Bûtensyl. Dêr foarby rint de Muntjesylster Ryd nei it noardeasten, oant dy by it Reiddjip komt. Foar it ôfsluten fan it Reiddjip rûnen de riden njonken elkoar nei it noarden, oant de Lauwers yn de omkriten fan de Griene Plaat útkaam yn it Ryddjip. Hjoed-de-dei wurde se fierder laat nei it noardwesten, en komt de Muntsjesylster Ryd fia de Fryske Slûs út yn de Sâltkamper Ril. Fia de Lauwersmar en de Lauwersslûzen hat de Lauwers in ferbining mei de Waadsee, en dêr wei fia it Sâltkamper Leech troch it Fryske Gat mei de Noardsee.

De mûning fan de Lauwers lei earder mear nei it noardwesten. Neffens guon boarnen soe de Lauwers oant likernôch 1300 fia de Lauwerssee lâns de eastkant fan Skiermûntseach (op it plak dêr’t tsjintwurdich it doarp leit) yn de Noardsee útkommen wêze. Yn de 17e iuw wiene it eilân en it seegat al sa fier opskoot dat it wetter doe oan beide kanten by it eilân lâns gong, en yn de 20e iuw is de ferbining mei it eastlik seegat ferdwûn. Ek sûnder dy ferbining hjit lykwols it seegat tusken Skiermûntseach en Rottum noch Lauwers.

De Lauwers is al iuwen de grins tusken Fryslân en Grinslân. Ek fan de grins dy't yn de Lex Frisionum neamd wurdt, wurdt meast oannaam dat dy de Lauwers oantsjut. Fanwegen de opdieling fan it Fryske gebiet oer dizze line, wurdt de provinsje Fryslân wol oantsjut as Westerlauwersk Fryslân, en de taal dy't dêr sprutsen wurdt as Westerlauwersk Frysk. De grins rint ek troch it seegat; it formele ferrin fan de grins moat derby oanpast wurde oan it kuierjen fan de eilannen.




#Article 166: De Mûzel (228 words)


De Mûzel is de âlde ûnderrin fan de Boarn tusken Jirnsum en Raerd dêr't dy earder ôfwettere op de Middelsee. De restanten dêrfan binne tsjintwurdich in poldersleat dêr't de alde meanders noch yn te werkennen binne. 

De Mûzel giet op de hichte fan Friens mei in dûker ûnder de alde Rykswei troch en giet sa fierder op nei Raerd dêr't oansluting is op de Snitser Aldfeart. It stik fan de Mûzel tusken de Rykswei en Raerd waard earder ek wol de Alde Ljouwerterfeart neamd.

De ôfwettering fan de polder dêr't de Mûzel diel fan útmakket, fynt plak fia in gemaal by de Jirnsummersyl. De eardere bopperin fan de Mûzel is dêrfoar sa'n 100 meter nei it Noarden ferlein.

It omlizzend lân waard earder tsjin heech wetter beskerme troch de Beslingadyk (tsjintwurdich foar in part Van Sytzamawei neamd) oan de noardeast kant en de Hegedyk oan de westkant fan it streamgebiet fan de Mûzel.

De Mûzel waard eartiids Muysel neamd, yn 1574 waard praat fan de Muyseldyck. De Muyseldyck rûn oan de westkant fan De Mûzel en wie nei de Midsiuwen in binnedyk fan de Leppedyk nei Slachtedyk.
It waard ek ûnder-Boarn neamd, omdat De Boarn hjirlâns eartiids de Middelsee yn rûn. 
It krige syn namme wierskynlik fan mussel dat 'leech sompelân' betsjutte. It kin ek komme fan mosa = 'slyk' of 'dridze'.

Nei 1200 is it wetter ôfsluten.




#Article 167: Antropology (116 words)


Antropology is de stúdzje of lear fan de minske: oer alle minsken fan alle tiid en oer alle fasetten fan it minskdom. It sintrale konsept yn de antropology is kultuer. Oars sein: dat ús soarte de keunst ûntwikkele hat om ús wrâld yn symboalen te sjen en dat we dy symboalen sosjaal oanleare en trochjaan kinne én dat we de wrâld (en ússels) op grûn fan dy symboalen feroarje kinne.

Antropology wurdt troch de American Anthropological Association (AAA) yn fjouwer gebieten ûnderferdield. Yn Noard-Amearika krije antropology studinten dan ek yn al dizze fjilden ûnderwiis, wylst yn Jeropa foar alle dielgebieten in aparte oplieding bestiet. 
De dielgebieten binne. 

Dêrneist binne dêr ek noch oare dielgebieten te ûnderskieden: 




#Article 168: Wiskunde (180 words)


Wiskunde wurdt yn it algemien definiearre as de stúdzje fan patroanen fan struktueren, feroaring en romte; ynformeel soe sein wurde kinne dat it de stúdzje fan getallen en nûmers is. Yn de formalistyske opfetting is it ûndersyk fan aksiomatysk definiearre abstrakte struktueren fêstlein yn logyske en matematyske notaasjes.

Yn de measte talen (Ingelsk: mathematics; Dútsk: Mathematik; Frânsk: mathématiques) is it wurd foar wiskunde ôflaat fan it Grykske wurd μάθημα (mathèma), dat wittenskip, kennis of leare betsjut. It Nederlânske wurd wiskunde is troch Simon Stevin yn de 17e iuw as wisconst (kuenst fan it gewisse of it sekere) oan dizze wittenskip ferbûn.

In protte ûnderwerpen fan stúdzje yn de wiskunde fine harren oarsprong yn oare eksakte wittenskippen as de natuerkunde en de astronomy. Wiskundigen bestudearje ek matematyske struktueren en ûnderwerpen om estetyske redenen of om in mear algemiene oplossing te finen foar besibbe fraachstikken op ferskate dielmêden. Der wurdt hjirby ûnderskied makke tusken de teoretyske en de tapaste wiskunde.
Yn de teoretyske wiskunde bestudearje guon wiskundigen de wiskunde foar de aardichheid, wêrby't de wiskunde min of mear as keunstfoarm beskôge wurdt.




#Article 169: Lânbou (387 words)


De lânbou ek wol agrikultuer neamd, hâldt yn de produksje fan fiedsel troch de ferbou fan planten en it hoedzjen fan bisten. Lânbou is de praktyk, lânboukunde is de stúdzje dy't de lânbou as ûnderwerp hat. 

Njonken iten produsearret de lânbou ek saken as sierplanten, bûnt, lear, biodisel, tried, medisinen en drugs.

Eartiids libbe de minsk as jager-samler. Hja wienen nomaden dy't gjin fêst wenplek hienen en omreizgen op syk nei iten en drinken foar har deistich bestean. Sy makken jacht op dieren en sochten tuskentroch nei wylde planten om te iten.

Neffens de histoarisy fûn tusken 7000 en 10.000 jier lyn in omslach plak, dat ek wol de agrikulturele revolúsje of neolityske revolúsje neamd wurdt. Yn it Midden-Easten en yn Sina wienen doedestiids minsken dy't har festigen op fêste plakken. Sy setten útein mei it hoedzjen fan fee en it kweken fan planten. De agrikulturele revolúsje markearret de oergong fan de Alde Stientiid of Paleolitikum nei de Nije Stientiid of Neolitikum. Dizze oergong fan jagen-samlen nei lânbou is hiel stadich ferrûn. De minsken ferbouden ynearsten wylde weet en oare gerzen. Dat wie geunstich foar it waaksen fan de befolking omdat fiedseloerskotten opslein wurde koene foar mindere tiden. Tagelyk fûn seleksje plak trochdat sied bewarre waard foar de nije oanplant, wat it begjin wie fan de planteferedeling. Nei alle gedachten hat de lânbou har op net minder as trije ferskate gebieten ûntwikkele, te witten: yn de Fruchtbere Sikkel lizzend yn it Midden-Easten, yn Midden-Amearika en yn East-Aazje.

De alderearste boeren bewurken de grûn mei bonken en geweien fan dieren, en mei primitive sikkels mei in hânfet fan hout of bien en in blêd fan fjoerstien. Letter waard de houwiel útfûn, in soart swiere skoffel. Dat ark wurdt tsjintwurdich noch hieltyd brûkt. 

Yn Jeropa waarden ynearsten foaral hak- en brântechniken brûkt om lânbougrûn te krijen fan bosk. Lykwols wie de grûn gau útrûpele en moasten de boeren in tal jierren oarewei oanslach sykje. Hja hienen dêrtroch in semy-nomadyske libbenswize. 

Sûnt de Midsiuwen kamen nije techniken yn swang. De grutte inisjator hjirfan wie Karel de Grutte dy't it trijeslachstelsel ynfierde en letter it fjouwerslachstelsel. 

Yn de 19e iuw soe minskkrêft stadichoan oernommen wurde troch masines, earst troch de masine op stoom dy't letter opfolge wurde soe troch krêftige, avansearre masines mei in diselmotor, lykas in trekker of in meantersker.




#Article 170: Rink van der Velde (490 words)


Rink van der Velde (Ealsum, 18 juny 1932 - Drachten, 17 febrewaris 2001) wie in bekende Fryske skriuwer en sjoernalist. Fan syn mear as fjirtich boeken en ferhalebondels binne meiïnoar mear as 200.000 eksimplaren ferkocht.

Rink van der Velde waard berne yn Ealsum by Dokkum. Syn âlden Hindrik van der Velde en Hindrikje Pilat hiene dêrfoar al fjouwer dochters krigen. Van der Velde waard dus berne op de klaai, mar soe syn jongesjierren foar it grutste part yn 'e Wâlden trochbringe: syn heit wie plysjeman op de Sweach. 

De sfear fan de wâlden is letter yn in soad fan syn wurk werom te finen. Van der Velde gie yn Drachten nei de ULO. Nei syn skoalletiid hâlde er in skoftke ta yn Frankryk dêr't er de kost fertsjinne as boerearbeider. Yn 1953 moast er by de Marine opkomme foar syn nûmer. Nei syn tsjinsttiid waard Van der Velde sjoernalist: earst by de Dokkumer-, letter by de Drachtster Krante. Fia fúzjes belâne Van der Velde uteinlik bij de Ljouwerter Krante dêr't er oan syn pinsjoen ta wurkje soe.

Syn skriuwstyl hat Van der Velde fan de sjoernalistyk út ûntwikkele. Foar de krante spesjalisearre er him yn it beskriuwen fan histoaryske foarfallen en opfallende persoanen, wêrby't Van der Velde in foarkar hie foar frijfochten types, dy't letter gauris as haadpersoanen werom te finen binne yn syn romans en ferhalen. Ek de Twadde Wrâldkriich is in tema dat faak yn syn boeken werom komt.

Van der Velde makke yn 1959 syn debút as Frysk skriuwer yn it tydskrift Frysk  Frij. Syn earste, Nederlânsktalige roman mei de titel De kleine kolonie (De lytse koloanje) ferskynde yn 1960. Twa jier letter ferskynde de earste fan de 25 Fryske romans dy't Van der Velde neilitte soe: Joun healwei tolven.

Van der Velde wenne ûnder oaren op de Gordyk, yn Drachten, De Wylgen en Ljouwert mar hie syn ûntwyk op in arkje yn ien fan de petgatten fan De Feanhoop.

Rink van der Velde is op 17 febrewaris 2001 ferstoarn. Nei syn ferstjerren is troch syn útjouwer de Friese Pers Boekerij en de gemeente Smellingerlân de Rink van der Veldepriis ynsteld. It is in literêre priis dy't ien kear yn de twa jier jûn wurdt foar oarspronklik skreaun proaza yn it Frysk of yn ien fan de yn Fryslân brûkte streektalen. It moat skreaun wêze foar in grut lêzerspublyk, yn de geast fan Rink van der Velde. De priis bestiet út in byldsje, makke troch Anne Woudwijk, en in bedrach jild fan 1.250 euro.

Yn it ramt fan LF2018 organisearren de gemeente Smellingerlân, de FMLD en frijwilligers fan 15 oant en mei 23 juny de Wike fan Rink. Fryske taal, literatuer en libben fan Van der Velde stiene sintraal. Teffens wie der in skriuwwedstriid oan ferbûn. Minsken waarden útnoege en skriuw in kroechferhaal yn it Frysk of Bokwertersk. De trije moaiste fehalen waarden 21 juny foardroegen yn kafee Marktzicht yn Drachten, it stamkafee fan Van der Velde.




#Article 171: Anatomy (127 words)


De anatomy (fan it Grykske anatome, fan ana-temnein, yn stikken snije) ûndersiket en beskriuwt de foarm en bou fan libbene wêzens en har útwendige en ynwendige struktueren.

De fergelykjende anatomy sjocht nei oerienkomsten tusken ferskillende soarten, meast om de mjitte fan oerienkomst fêst stelle te kinnen. Dy oerienkomsten foarmje in wichtich helpmiddel foar de taksonomy.

De measte anatomen betsjinne har fan it Latyn om maklik mei wittenskippers yn oare talen kommunisearje te kinnen. Foar de minske is der in algemien akseptearre terminology, de terminologia anatomica, fêststeld troch it FCAT, Federative Committee of Anatomical Terminology. 

Oare (eardere) anatomyske terminologysystemen binne neamd nei it plak dêr't de gearkomste hâlden is, wêryn se fêststeld binne:

Om de fiif jier wurdt de list troch it International Anatomical Nomenclature Committee (IANC) oanpast.




#Article 172: PC (1553 words)


De Keninklike PC (in Nederlânske ôfkoarting foar Permanente Commissie; Frysk: Permaninte Kommisje) is de wichtichste Fryske keatspartij foar manlju, dy't sûnt 1850 yn prinsipe alle jierren holden wurdt, en dy't plakfynt op it Sjûkelân yn Frjentsjer. Tsjintwurdich dogge oan dizze partij 16 partoeren mei. Allinne troch it KNKB selektearre haadklassers en earste-klassers komme yn oanmerking en nim diel oan 'e PC. Op dit evenemint komme alle jierren sa'n 12.000 belangstellenden ôf. De PC wurdt holden op 'e fyfde woansdei fan 1 july ôf. De organisaasje is yn 'e hannen fan 'e Permaninte Kommisje fan de Frjentsjerter Balferkeatsersdei (Nederlânsk en offisjeel: Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag). Troch omstannichheden hat de PC yn syn skiednis fjouwer kear in jier oerslaan moatten. Sadwaande waard yn 2018 de 165e edysje holden. 

It keatsen yn Frjentsjer is gâns âlder as de PC. It is wis dat op it Ald Keatsfjild (no in strjitte tusken de Stasjonsbrêge oer it Van Harinxmakanaal en Saakstra's Brêge oer de Alde Trekfeart) om 1650 hinne al keatst waard. Yn 1850 en folgjende jierren waarden op dat plak ek de earste keatspartijen organisearre dy't letter (mei weromwurkjende krêft) PC komme soene te hjitten. Oer dy iere PC's is mar sa'n bytsje oerlevere, dat sels de nammen fan 'e winners net bekend bleaun binne. De organisaasje wie yn dy tiid yn 'e hannen fan ferskate Frjentsjerter kastleins.

Yn 1853 rjochte in fiiftal Frjentsjerter winkellju ûnder lieding fan Jan Bogtstra in kommisje op foar wat doe noch de 'Keatspartij te Frjentsjer' neamd waard. Dy kommisje wie yn it foarste plak bedoeld om 'e organisaasje fan it jierlikse evenemint op him te nimmen en om 'e regels en prosedueres fêst te lizzen. Yn bredere sin wie it doel de befoardering en it yn stân hâlden fan it keatsen en de feredeling (fierdere ûntwikkeling) fan wat doe as in ienfâldich folksfermaak sjoen waard. Troch it wurk fan dy kommisje, dat mei de edysje fan 1854 begûn, binne fan dy tiid ôf (njonken bestjoerlike en prosedurele ynformaasje) de nammen fan dielnimmers en winners fan 'e PC oerlevere.

Yn 1855 waard de partij foar it lêst op it Ald Keatsfjild holden; mei yngong fan 'e edysje fan 1856 ferhuze de PC nei it Sternse Slotland, better bekend as it Sjûkelân, dêr't it evenemint neitiid altyd bleaun is. Fan 1866 ôf hiet de kommisje de Permaninte Kommisje fan de Frjentsjerter Balferkeatsersdei (offisjeel: Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag). Doe (en net earder) kaam ek de keatspartij dy't troch de kommisje organisearre waard, bekend te stean as de PC. Njonken Jan Bogtstra, dy't yn 1887-1888 foar de PC de earste bûtenlânske keatskontakten lei, wie ek mr. Klaas Bijlsma in legindarysk PC-bestjoerder.

Sûnt 1850 is de PC fiif kear net trochgien: yn 1859 fanwege in pokke-epedemy (of mooglik troch jildgebrek); yn 1866 fanwegen in goalera-epidemy; en yn 1943 en 1944 fanwegen de Twadde Wrâldoarloch. Yn 2020 waard de PC ôflast troch Corona. It bestjoer fûn in PC mei in beheind oantal taskôgers op it Sjûkelân net PC-wurdich. Yn 1883 waard de tradysje ynfierd dat út it winnend partoer fan 'e PC troch de saneamde 'keningskommisje' in kening oanwiisd wurdt. It keningskip op 'e PC is de heechste eare dy't in Fryske keatser behelje kin. De direkte oanlieding ta dizze fernijing wie dat de kommissaris fan de kening, mr. Binnert Philip baron van Harinxma thoe Slooten, dat jiers de Sulveren Keningsbal beskikber stelde, in kostbere wikselpriis foar de kening fan 'e PC. 

Under de Earste Wrâldoarloch, doe't der in soad Belgyske flechtlingen yn Nederlân wiene, waard de PC yn 1916 wûn troch in partoer fan twa Friezen en in Belch en yn 1917 troch in partoer fan trije Belgen. Fan 'e 1990-er jierren ôf wurdt de PC elts jier op 'e regionale tillefyzje útstjoerd troch Omrop Fryslân. Mei it 150-jierrich bestean fan 'e PC, yn 2003, waarden op it Sjûkelân by wize fan tinkteken twa tuorren pleatst. De PC krige doe ek it predikaat Keninklik taparte. Yn 2018 makke de PC ûnderdiel út fan 'e Keatswike, dy't dat jiers ûnder it biedwurd Heedaar! organisearre waard yn it ramt fan it projekt Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018.

Sûnt 1856 wurdt de PC holden op it Sjûkelân, in keatsfjild dat yn 'e Frjentsjerter binnenstêd oan 'e noardkant fan 'e Fiverstrjitte leit, rjocht foar de ôfslach nei de Foarstrjitte oer. It is net tafallich dat oan 'e noardein fan 'e Foarstrjitte ek it Keatsmuseum stiet. Oan 'e PC dogge 16 partoeren mei fan elts trije manlju. Allinnich troch it KNKB selektearre haadklassers en earste-klassers komme yn oanmerking foar dielname.

De PC wurdt elts jier holden op 'e fyfde woansdei nei 30 juny, wat delkomt op 'e fyfde woansdei yn july of de earste woansdei yn augustus, ôfhinklik fan 'e kalinder. De PC kin beskôge wurde as it Frysk kampioenskip keatsen foar manlju. Persiis ien wike letter wurdt yn Wommels de Freulepartij organisearre, dat de wichtichste keatswedstryd foar jonges is. Der bestiet ek in froulike wjergader fan 'e PC. Dat is de Frouljus-PC, dy't persiis trije wiken nei de PC ferkeatst wurdt yn Weidum. 

De PC wurdt organisearre troch de Permaninte Kommisje fan de Frjentsjerter Balferkeatsersdei (Nederlânsk en offisjeel: Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag). Dat is in yn 1853 oprjochte organisaasje dy't bestjoerlik en finansjeel ûnôfhinklik is fan it KNKB. De kommisje is in orgaan dat bestiet út fiif (meastal) manlike leden sûnder maksimale sittingstermyn, en dat himsels troch koöptaasje oanfollet.

De PC wurdt omjûn troch âlde tradysjes dy't mei soarch libben holden wurde. In wat frjemde ein yn 't byt is datoangeande de 'Keats Off', dy't pas yn 2012 ynfierd is. Foarhinne waarden alle sechstjin dielnimmende partoeren troch de kommisje oanwiisd, mar sûnt 2012 wurde der njoggentjin partoeren oanwiisd. De earste fyftjin pleatse har streekrjocht, mar om it lêste, sechstjinde plak moat keatst wurde tusken de partoeren 16 oant en mei 19. Dy saneamde Keats Off wurdt op it Sjûkelân holden, op 'e tongersdei foarôfgeande oan 'e PC fan 18.00 oere ôf. Dat barren is foar it publyk fergees tagonklik. Dêrnei jildt de haadklassewedstryd fan Arum, dy't op 'e snein foar de PC organisearre wurdt, al sûnt jier en dei as de 'generale repetysje' foar de PC. De lotting fynt plak op 'e jûn fan 'e moandei foar de PC. Mei-inoar wurde de Keats Off, de wedstryd yn Arum en de lotting ek wol de 'Prolooch' fan 'e PC neamd. De tiisdei tusken de lotting (op moandei) en de PC (op woansdei) yn, wurdt tradisjoneel de 'tuskenynse dei' neamd, in term dy't yntrodusearre waard troch PC-foarsitter Klaas Bijlsma.

De iepening fan 'e PC set útein mei in publyk tagonklike resepsje yn Teäter De Koornbeurs, dy't moarns stipt om 8.00 oere begjint. De fiifkoppige kommisje ferskynt dêr yn rokkostúm en mei hege hoed op. De foarsitter hâldt tradisjoneel in taspraak fan likernôch in trije kertier, wêryn't er oantinkens oan 'e 'goeie âlde tiid' opropt en de winners fan 'e PC fan fyftich jier earder yn it sintsje set, ynsafier't dy oanwêzich binne. Dêrnjonken wurde ek aktuële en organisatoaryske saken oan 'e oarder steld. Hy beslút syn taspraak tradisjoneel mei de wurden: It giet los. Dêrnei wurde de kening fan it foargeande jier, dy syn beide partoersmaten fan it foargeande jier, de haadskiedsrjochter en de kommisjeleden sels yn iepen rydtugen nei it keatsfjild riden, foarôfgien troch it Stedsk Muzykkorps Harmony, dat ek al oardel iuw bestiet. De optocht giet it hiele ein stadich troch in tichte hage fan publyk en arrivearret om likernôch 9.15 oere op it Sjûkelân. Dêr docht de âlde kening ôfstân fan 'e Sulveren Keningsbal, dy't dêrnei troch de foarsitter fan 'e kommisje foar eltsenien sichtber yn 'e PC-koepel ophongen wurdt. Om persiis 10.00 oere begjinne de wedstriden.

Yn it PC-klassemint aller tiden stiet Piet Jetze Faber mei 35 punten op it 2e plak, 4 punten efter de legindaryske Harnzer keatser Hotze Schuil, dy't 39 PC-punten byinoar sloech.

Allinne Taede Zijlstra fan Wytmarsum en Jan Reitsma sr. fan Penjum slagge it de PC 9 kear op harren namme te skriuwen. Goede trêde op dizze list is Piet Jetze Faber mei 8 kear winst. Klaas Boorsma en Sjirk de Wal wûnen beide 7 kear, folge troch Hotze Schuil mei 6 kear winst (út mar leafst 13 finalepartijen). Dyselde moat syn plak diele mei Sake Saakstra en Jan E. Bonnema.

Piet Jetze Faber fan Froubuorren is wat it keningskip fan 'e PC oanbelanget de ûnbekreaude listoanfierder: hy krige 4 kear de keningsbal omhongen. Sân keatsers foel 3 kear de heechste PC-eare ta diel: Minze de Vries fan Bitgum, Hotze Schuil fan Harns, Taede Zijlstra fan Wytmarsum, Klaas Kuiken fan Sint-Anne, Tunno Schurer fan Arum, Lammert Scheltes Hilarides fan Penjum en Jan Reitsma sr. fan Penjum.

Hotze Schuil, dy't yn 2005 ferstoar, waard yn 2000 troch it PC-bestjoer útroppen ta 'keatser fan 'e (tweintichtste) iuw'.

De PC is mei de Freulepartij, yn Wommels. en de Jong Nederlânpartij en de Bûnspartij foar Senioaren, beide yn Frjentsjer, ien fan 'e keatswedstriden dy't diel útmeitsje fan it saneamde Klaverke Fjouwer. Dat is in bysûndere priis, ynsteld troch de PC, foar keatsers dy't it slagget en win al dy fjouwer partijen.

Hjirûnder in list mei de winners fan 'e PC, fan 1854 ôf. Spitigernôch is de oer de winners fan 'e edysjes dy't fan 1850 oant en mei 1853 ferkeatst waarden, neat oerlevere.

  – De Wikipedy hat ek in temaside oer it keatsen




#Article 173: Frouljus-PC (103 words)


De Frouljus-PC is ien fan de wichtichste keatspartijen foar froulike keatsers. De partij dy't sûnt 1977 hâlden wurdt yn Weidum is neamd nei de PC yn Frjentsjer. 

Afke Hijlkema fan Akkrum is oant en mei 2010 mei alve keninginneprizen de meast suksesfolle PC-keatster ea. Sy is ek oanfierdster fan it PC-punteklassemint mei 35 punten. Har maat fan eartiids Géjanna Dijkstra-Buma fan Eksmoarre moat it mei 5 punten minder dwaan.

De Frouljus-PC heart mei de Ald-Meiers Partij yn Hitsum, de Jong Famme Partij yn Mantgum en it NK Dames fan it KNKB ta de wedstriden dy't meitelle foar de 'Fjouwer Wimpels' fan it frouljuskeatsen.




#Article 174: Paul Gauguin (864 words)


Eugène Henri Paul Gauguin (Parys, 7 juny 1848 - Atuona op de Markwesaseilannen (Frânsk Polyneezje), 9 maaie 1903) wie in let-ympresjonistysk Frânsk keunstskilder.

Gauguin stamme ôf fan Spaanske kolonisten yn Súd-Amearika en brocht syn betide bernetiid troch yn Lima. Neidat hy syn oplieding yn Orleans yn Frankryk ôfmakke hie, siet er 6 jier by de keapfardij en letter by de Frânske marine. Werom yn Frankryk yn 1880 waard hy assistint by beursmakelaar Gustav Arosa, in suksesfol sakeman en keunstsamler. Gauguin kaam fia him yn de kunde mei de ympresjonisten. Yn novimber 1873 troude Gauguin mei de Deenske Mette Sophie Gad. Se soene fiif bern krije. As beursmakelaar wie hy suksesfol en hy folge Arosa yn in sammeljen fan keunst en wie boppedat in tige fertsjinstlik amateurskilder dy't yn de ympresjonistyske styl skildere.

Yn 1882 stoarte de beurs yn en rekke Gauguin syn baan kwyt. Yn 1884 ferhuze hy mei syn húshâlding nei Kopenhagen, dêr't hy as fertsjintwurdiger fan in Frânske tekstylfabrikant net echt suksesfol wie. Hy woe him leaver alhiel talizze op it skilderjen en gie, nei in mislearre tentoanstelling fan syn wurk yn Denemarken, werom nei Parys. Hy liet dêrby syn frou en bern sûnder jild efter, en sy hie gjin oare opsje as wer by har âlden yn te lûken.

Yn 1886 sette er him yn Bretanje ta wenjen, dêr er huze mei in Javaanske frou, Anne, dy't in soad neaken foar him posearre.

Gauguin wenne, op inisjatyf fan Theo van Gogh, yn 1888 twa moanne by Vincent van Gogh yn Arles dêr't Vincent in skilderskoloanje begjinne woe. Theo stipe Gauguin yn dy tiid ek finansjeel. Yn it begjin wie de gearwurking goed, de twa learden fan inoar, en skilderen tegearre. Der binne skilderijen fan Gauguin en Van Gogh dy't sa't it liket mei de deselde ferve makke binne. Se hawwe ek oer en wer portretten fan elkoar makke. Mar om't se yn itselde hûs wennen, bekuolle harren relaasje doe't it waar minder waard, sa't se ticht op elkoar libje moasten. Ut de brieven fan Vincent blykt dat hy en Gauguin oanienwei rûzje hiene. Op 23 desimber kaam it ta in útbarsting. Neffens Gauguin wie er sa skrokken fan it hâlden en dragen fan Van Gogh, dy't him op in jûnskuier efterfolge, dat hy in nacht yn in hotel trochbrocht. Dy jûn die ek bliken dat fan Van Gogh in stik fan syn ear ôfsnien wie. Neffens Gauguin hie Van Gogh dat sels dien. Van Gogh waard yn it sikehûs opnaam, en Gauguin flechte nei Paris.

Yn 1891 gie Gauguin nei tropyske oarden om de Europeeske beskaving (en syn skuldeaskers) te ûntrinnen. Hy woe alles wat keunstmjittich en konvinsjoneel wie efter him litte. Hy hie dêrby in romantysk byld fan de primitive minsk (sa't Jean-Jacques Rousseau dy beskreaun hie) en sette him ôf tsjin de boargerlike maatskippij. Faaks hat ek it feit dat hy yn Frankryk as keunstner suver gjin erkenning krige dêrby in rol spile. Hy hâlde earst op Tahity ta, dêr't er ferskate masterwurken skildere hat, mar dêr't er yn 1898 ek besocht hat himsels te koart te dwaan. Yn 1893 en 1894 kaam er noch ien kear nei Europa, nei Parys en Kopenhagen, mar hy gong yn 1894 foar altyd nei de tropen. Hy libbe mei Paou'óura mei wa't er yn 1899 in soan, Emile, krige. Yn 1901 gong er nei de Marquesas Eilannen. Yn 1903 kaam Paul Gauguin oan syn ein, besmet mei syfilis en nei ferskate hertoanfallen. Hy is begroeven op in hôf yn Atuona yn Frânsk-Polineezje.

Gauguin wie in letympresjonistyske skilder. Syn wurk wjerspegele al it ûngebrûklike kleurepalet fan de fauvisten en de ekspresjonisten. Guon binne fan miening dat syn wurk in foarrinner is fan it symboalisme. De keunst fan de ympresjonisten foldie Gauguin net omdat hy benammen it ûnsichtbere werjaan woe, de gefoelens efter it byld. Njonken oaljeferve skilderijen makke Gauguin ek in soad grafysk wurk, lykas houtfiken, wêrfan de wyldens en direktens him oanspruts.

Neidat er him yn earsten oansluten hie by de ympresjonisten, begûn Gauguin yn de perioade yn Bretanje in eigen styl te ûntwikkeljen. Hy skildere dêr froulju yn tradisjonele klaaiïng yn in tige ferstilde en konsintrearre styl dy't foaral de ienfâld fan it boerelibben liket wer te jaan. Syn eigen styl yn dy perioade tsjutte Gauguin oan mei it cloisonnisme, in wurd dat ferwiist nei de midsiuwske technyk fan it selemalje, yn it Frânk cloissoné, wêrby't de flakjes emalje fan elkoar skieden wurde troch metalen rântsjes. Yn dy tiid, mar ek op de measte lettere skilderijen fan Gauguin, binne om sawat alle figueren donkere rânen te sjen. Yn de perioade yn Bretanje skildere Gauguin ek ferskate doeken mei religieuze foarstellingen, ûnder oaren 'Jakob en de ingel' út 1888. Dat skilderij lit in kombinaasje sjen fan biddende Bretonske froulju mei harren wite mûtsen en Jakob dy't fêsthâlden wurdt troch de ingel. It skilderij falt fierder op troch de blijreade eftergrûn.

Yn de tropen berikke Gauguin de top fan syn keunstnerskip, al bliek er ek in fjochtersbaas en rûzjemakker te wêzen. It opfallend brûken fan sprekkende kleuren, de yndringende blikken fan de Polynesyske froulju dy't graach foar him posearren en de heimsinnige titels fan syn wurk dogge de leafhawwers fan syn wurk deugd.




#Article 175: Fysiology (107 words)


Fysiology is in ûnderdiel fan de biology dat him dwaande hâldt mei de meganyske, fysyke en biogemyske funksjes fan libbene organismen. Fysiology is te ferdielen yn plante-fysiology en biste-fysiology.

It fjild fan biste-fysiology brûkt de metoades en middels foar minsklike fysiology ek foar net minsklike wêzen. Plante-fysiology lient har techniken wer fan beide. De ûnderwerpen dy't bestudearre en ûndersocht wurde binne sa breed as de libbensbeam sels. 

Oare wichtige wittenskiplike stúdzjefjilden dy't út de fysiology fuortkommen binne: biogemy, biofysika, biomeganika en molekulêre biology.

It wie de anatomist William Harvey dy't yn de 17e iuw de grûnslach lei foar de eksperimentele fysiology mei syn beskriuwing fan de bloedsirkulaasje.




#Article 176: Ympresjonisme (733 words)


De meast yn it each rinnende fernijingsbeweging yn de moderne byldzjende keunst hat sûnder mis it ympresjonisme west. Net allinne as revolte foaroer it destiids algemiene, offisjeel erkende akademyske klassisisme, mar ek as folslein nije styltechnyske konsepsje. De streaming hat har oarsprong yn Frankryk en wurket ek troch yn de klassike muzyk en yn de literatuer. 

De beweging krige har namme yn 1874 troch in tafallich krante-artikel. De revoltearjende beweging wie doe lykwols al in 10-tal jierren âld en Edouard Manet hie doe al in kearmannich de offisjele salonsjueries tsjin de hierren yn strutsen. Syn Absintdrinker waard al yn 1859 wegere, wylst syn Olympia en Déjeuner sur l'herbe sokke grutte skandalen feroarsake hiene, dat se oanlieding wiene foar it earste Salon des Refusés yn 1863.

Earder al, yn 1855 waard de Begraffenis yn Ornans fan Gustave Courbet wegere en hie men yn 1850 de Barbizon-skilders al útmakke foar ûnfersniene demokraten.

Pas 11 jier nei de earste Salon des Refusés soe it ympresjonisme, as beweging, yn byld komme en dan út in net ferwachte hoeke. Under lieding fan Edgar Degas en Pierre-Auguste Renoir hiene 31 jonge Frânske skilders 165 wurken byinoar brocht yn it atelier fan de fotograaf Nadar oan de Boulevard des Capucines 35 yn Parys. Se wiene feriene yn de Societé anonyme coopérative d'artistes peintres, sculpteurs, graveurs, à capital et personnel variables. 
Se iepenen harren eksposysje op 15 april 1874, krekt in moanne foar de iepening fan de offisjele Salon. Neist de neamde inisjatyfnimmers wie dêr ek wurk te sjen fan bygelyks Paul Cézanne, Claude Monet, Berthe Morisot, Alfred Sisley, Camille Pissarro, Eugène Boudin, Adolphe Félix Cals, Félix Bracquemond, Stanislas Lépine en Henri Rouart.

De eksposysje wie goed foar in skandaal sawol fanwege de ûnferwacht banale ûnderwerpen as fanwege de destiids ûngewoane en net akseptearre styltechniken. Yn it Paryske blêd Charivari fan 25 april 1984 woe kritikus Louis Leroy it doek fan Claude Monet Impression du soleil levant ridukulisearje en neamde hy de eksposanten Les impressionistes. De beweging hie syn úteinlike namme krigen en soe oant 1886 mei 10 eksposysjes yn in tiidrek fan 12 jier noch gâns stof opwaaie litte en hast einleaze diskusjes opleverje.

Wat ynhâld en technyk oanbelanget wie it ympresjonisme dus in reaksje op de doe hearskjende konservative klassisistyske opfettings fan de salonsjueries. It doel fan de jonge skilders wie om direkt it byld fan de werklikheid te projektearjen. Dat joech gjin romte foar krekt tekene bylden fan dy werklikheid.
By de kar fan ûnderwerpen rjochten se harren benammen op saken út it deistich libben, fier fan allegoryen of nasjonalistysk triomfalisme. Benammen de kleuryndieling, it mingen dêrfan, wurdt folslein oars oanpakt. De elemintêre kleuren wurde yn losse toetsen njonken elkoar op it doek oanbrocht, sadat se op ôfstân de winske kleurefariaasjes foarmje en sa subtile nuansearringen mooglik meitsje. De stoflike krektens fan de foarmen yn de natoer wie minder wichtich as de kleurrike oplossing dy't sinne, ljocht en loft as yndruk werjouwe.

Dy kenmerken binne lykwols net allinnich as redaksjonele reden ta stân kaam. De technologyske ûntwikkelingen yn de 19e iuw hawwe ek in rol deryn spile. De opkomst fan de fotografy bedrige it fuortbestean fan keunstner, mar joech ek nei ympuls oan de byldzjende keunst. De ympresjonisten makken gebrûk fan de mooglikheden dy't it nije medium harren bean. De flechtige werjefte fan objekten en minsken op sommige skilderijen binne fergelykber mei dy fan in fototoestel. Der binne ek dúdlike parallellen te trekken tusken foto's út dy tiid en it wurk fan Monet: beide fertoane deselde skimmige minskefigueren yn beweging. Ek de kadrearing feroare. Ofsnijing, of sels folslein lege plakken yn in komposysje (bygelyks by Degas), binne likegoed te werom te lieden nei de kennis fan de fotografy. 

De ympresjonisten neamden harsels 'Ylluministen' en hawwe de skelnamme ympresjonisten letter as geuzenamme oannommen. Lang foardat dat spile wiene dizze skilders al bûten dwaande it krekte ljocht fan it momint te fangen yn harren wurk (fan 1863 ôf). Hoe binne se ûntstien? Nei alle gedachten troch de útfining fan de tube troch Geoffrey Rand yn 1836. Al yn 1838 wiene der trije Ingelske firma's dy de ferve yn tuben op 'e merk brochten, en dêrmei de skilders de gelegenheid joegen bûten te wurkjen. Foar dy tiid waard de ferve meastentiids yn bargebongels meinommen, mar dy lieten soerstof troch sadat de ferve útdrûge.

Skilders dy't oer it algemien (alhiel of foar in part) ta de streaming fan it (neo/let-)ympresjonisme rekkene wurde:




#Article 177: Paul Cézanne (549 words)


Paul Cézanne (19 jannewaris 1839 - 22 oktober 1906) wie in Frânske skilder. Hy libbe en wurke yn Aix-en-Provence. Syn wurk foarme in brêge tusken it ympresjonisme en it kubisme.

Al yn syn skoallejierren, sa fan 1856 ôf, folge Cézanne in jûnskursus tekenjen by Joseph-Marc Gibert yn it museum fan Aix. Tusken 1959 en 1861 studearre Cézanne rjochten, mar hy folge tagelyk teken- en skilderlessen. Hy wurke in skoftke foar de bank fan syn heit, mar dat befoel him net. Tsjin it sin fan syn heit makke Cézanne in kar foar de keunst. Hy folge syn freon Émile Zola nei Parys. Syn heit, dy’t tige ryk wie - hy hie earst as huoddemakker wurke eart hy de bank Cézanne  Cabassol mei oprjochte - stipe him úteinlik al, sadat Cézanne finansjeel ûnôfhinklik wurkje koe. Yn Parys studearre hy oan de Académie Suisse. Tusken 1863 en 1869 probearre hy te eksposearjen by de offisjele salon, mar hy waard dêr kear op kear wegere. Hy eksposearre tegearre mei oaren op de Salon des Refusés yn 1863. Hy moete dêr Camille Pissarro en oare ympresjonisten mar fûn net in soad oansluting. Dochs wie der wurk fan him te sjen op de earste eksposysjes fan de ympresjonisten yn 1874 en 1875. 
Yn 1882, tweintich jier nei syn earste besykjen dêr binnen te kommen, waard it wurk fan Cézanne talitten yn de Salon.

Nei it ferstjerren fan syn heit yn 1886 krige hy in grut erfskip, sadat hy finansjeel ûnôfhinklik wurde. Hy troude yn dat selde jier mei Hortense Fiqet, mei wa't er 20 jier wenne. Cézanne hat sa'n 25 portretten fan har makke, wêr ûnder ien yn in reade stoel. Yn 1887 die Cézanne mei oan de Brusselske tentoanstelling Les XX. Yn 1895 eksposearre de ambisjeuze galeryhâlder Ambroise Vollard mei wurk fan Cézanne. In soad stipe hie hy lykwols net yn de keunstwrâld.

Yn 1897 sette Paul Cézanne him definityf nei wenjen yn Aix-en-Provence. Nei de wrâldtetoanstelling fan 1900 yn Parys, dêr't ek trije fan syn wurken te sjen wiene, kaam der sa stadichoan wat belangstelling út it bûtelân. Syn wurk wie yn dy tiid ûnder oaren te sjen yn de Weenske Sezession. Fan 1901 ôf waard Cézanne bewûndere troch jonge keunstners as Denis, Bonnard en Vuillard. Se kamen nei Aix foar goerie en om him oan it wurk te sjen.

Paule Cézanne is ferstoarn op 22 oktober 1906 yn syn wenplak. Hy skynt eigensinnich en tige op himsels west te hawwen, mei suver gjin freonen.

Cézanne wie al fan jongs ôf, sûnt de tiid dat se op it Collège Bourbon sieten, befreone mei de skriuwer Émile Zola, mar se krigen letter ûnienichheid troch de beskriuwing dy’t Zola joech fan Cézanne en de losse libbensstyl fan de ympresjonisten yn syn roman L'Oeuvre (It wurk 1886).

Om te oefenjen kopiearre Cézanne wurken fan Eugene Delacroix en Nicolas Poussin dy’t yn it Louvre hongen. Hy bewûndere ek Gustave Courbet en Edouard Manet. Yn 1888 skildere Cézanne tegearre mei Renoir. Yn 1894 hie hy kontakt mei Claude Monet yn Giverny. Dêr moete hy ek de byldhouwer Auguste Rodin.

It wurk fan Cézanne is yn fjouwer perioaden op te dielen. De neamde jiertallen binne net alhiel krekt omdat in eksakte datearring meastentiids ûntbrekt op it wurk fan Cézanne.

Cézanne makke sa'n 950 oaljeferve skilderijen en ûngefear 650 akwarellen.




#Article 178: Surhústerfean (448 words)


 
 
 

                                                       
Surhústerfean is ien fan de 12 doarpen fan de Fryske gemeente Achtkarspelen. 

Surhústerfean is oan ein 16e iuw ûntstien doe't de earste turfgravers en skippers harren dêr nei wenjen setten. De wiken en de feart (Dimpte Feart) dy't troch de flekke rûnen binne tichtsmiten. It ha benammen de muontsen west dy't fan ynfloed west hawwe op it ûntstean. Se hearden ta de pioniers fan de ferfeanting, dêrnei kamen al rillegau de ambachtslju en winkellju.
De namme fan it doarp betsjut letterlik 'Surhuzumerfean', de feangrûnen súdlik fan it tsjintwurdich lytsere, mar âldere Surhuzum. De abt fan it kleaster Jeruzalem yn Gerkeskleaster sluet doe in kontrakt mei Utertske ûndernimmers om de hege feanen ôf te graven.

Súdeastlik fan it doarp begjint it âlde rivierke de Lauwers, al is dat dêr yn earsten net mear as in foege sleat.

Tsjintwurdich hat Surhústerfean ekonomysk sjoen in regionale funksje, mei in foech winkelbestân, ferskate horekafoarsjennings en in tal yndustriële bedriuwen.

De Menniste Gemeente fan Surhústerfean ûntstie om 1600 by de ferfeantings. Om 1620 hat der seker al in formanje stien, want de earste bekende learaar Gabbe Paulus stoar yn 1643. De predikanten yn letter tiid (lykas D. Pekelharing) hawwe in bydrage levere oan de ferbettering fan Surhústerfean. De hjoeddeiske formanje is fan 1804.
Fan 1720 oant 1729 hat der in groep Dútske mennisten út Surhústerfean of omkriten wenne. Se lieten har dope yn in poel by Koartwâld. Fan harren is fierders netfolle bekend. Fan Surhústerfean gienen sy oer Rotterdam mei it skip ‘Allen’ nei de Feriene Steaten fan Amearika. Se fêstigen har yn Pennsylvania en foarmen dêr de Church of Brethren.

De flekke hat in feriening foar Doarpsbelang dy't gearkomsten hat yn multyfunksjoneel sintrum It Fleckehûs. It doarp hat as basisskoallen It Skriuwboerd, De Bernebrêge en De Hoekstien. As eveneminten wurde alle jierren in kross hâlden, in hurdfytswedstryd (de Profomgong fan Surhústerfean) en in konkoers hippyk. Der is ek in VVV-kantoar yn Surhústerfean. Fan 1945 oant 2019 wie der yn Surhústerfean in selsstannige boekhannel fêstige, Boekhannel Douma.

De Fryske Rie foar Heraldyk hat it doarp Surhústerfean op 4 septimber 1986 de erkenning 'Flekke' takend. Flek of flekke is yn Fryslân de ûnoffisjele oantsjutting fan in grut doarp, dat eins yn de ûntwikkeling fan doarp nei stêd stykjen bleaun is. Se hiene faak mear rjochten as de trochsneed doarpen, lykas rjocht fan waach en rjochtspraak. De flekken wurde ferdield yn de iere en lettere flekken. Drachten, De Gordyk, It Hearrenfean en Surhústerfean hearre ta dy lêste groep. Se binne yn de 17e en 18e iuw ta ûntwikkeling komd. De flekkewapens ûnderskiede har fan de gewoane doarpswapens, trochdat se wol in kroan fiere.

Alle strjitten yn Surhústerfean.

Buslinen fan ferfierder Arriva:

Buslinen fan ferfierder Qbuzz:




#Article 179: Literatuerpriis (648 words)


Literatuerprizen wurde, meast regelmjittich, takend oan skriuwers of oersetters foar ien as mear fan harren wurken, of foar har hiele skriuwerij. De wichtichste literatuerpriis is de Nobelpriis foar de Literatuer.

Dr. Joast Halbertsmapriis / 
Dr. Obe Postmapriis / 
Fedde Schurerpriis / 
Gysbert Japicxpriis /
Junior Rely /
Piter Jellespriis / 
Rely Jorritsmapriis / 
Rink van der Veldepriis

Simke Kloostermanpriis

Alfred-Döblin-Preis / 
Anton-Wildgans-Preis / 
Aspekte-Literaturpreis / 
Astrid-Lindgren-Gedächtnis-Preis / 
Berliner Literaturpreis / 
Brandenburger Literaturpreis / 
Büchnerpreis / 
Deutscher Jugendliteraturpreis / 
Deutscher Schulbuchpreis / 
Deutscher Science Fiction Preis / 
Erich-Fried-Preis / 
Evangelischer Buchpreis / 
Frau Ava Literaturpreis / 
Friedenspreis des Deutschen Buchhandels / 
Georg-Büchner-Preis / 
Gottfried-Keller-Preis / 
Großer Österreichischer Staatspreis für Literatur / 
Großer Preis der Deutschen Akademie für Kinder- und Jugendliteratur e.V. / 
Hans Christian Andersen Award / 
Heinrich-Wolgast-Preis 
Heinrich-Böll-Preis / 
Hermann-Hesse-Preis / 
Hermann-Lenz-Preis / 
Ingeborg Bachmann-Preis / 
Joseph-Breitbach-Preis / 
Jury der jungen Leser / 
Kleist-Preis / 
Kurt Lasswitz Preis / 
Leipziger Buchpreis für Europäische Verständigung / 
Oldenburger Kinder- und Jugendbuchpreis / 
Österreichischer Staatspreis für Europäische Literatur / 
Österreichischer Staatspreis für Kinder- und Jugendliteratur / 
Österreichischer Staatspreis für Kinderlyrik / 
Petrarca-Preis / 
Rattenfänger-Literaturpreis der Stadt Hameln / 
Romulus-Candea-Preis / 
Siegfried-Unseld-Preis / 
Solothurner Literaturpreis / 
Stern LESERstimmen / 
Troisdorfer Bilderbuchpreis / 
Tukan-Preis der Stadt Münschen / 
Umweltpreis für Kinder- und Jugendliteratur / 
Volkach / 
Wilhelm-Raabe-Literaturpreis / 
Wolfgang-Hohlbein-Preis / 

Yn Nederlân:

AKO Literatuerpriis tusken 1997 en 1999 de Generale Bank Literatuerpriis / 
Anjerfûns-Blamanpriis / 
Anna Bijnspriis / 
Anton Wachterpriis / 
Aristeionpriis / 
Busken Huetpriis / 
Charlotte Köhler-priis / 
Constantijn Huygenspriis / 
Debutantepriis / 
Eddy du Perron-priis /  
Frans Erens-priis / 
F. Bordewijkpriis (foarhinne: Vijverbergpriis) / 
Geertjan Lubberhuizenpriis / 
Gouden Ezelsear / 
Gouden Strop / 
Henriëtte de Beaufort-priis / 
Herman Gorterpriis / 
Ynternet Poëzypriis / 
Jan Campertpriis / 
Jan Greshoffpriis / 
Jan Hanlo Essaypriis /  
Libris Literatuerpriis / 
Linschoten-pinning / 
Lucy B. en C.W. van der Hoogt-priis / 
Martinus Nijhoffpriis / 
Multatulipriis / 
P.C. Hooft-priis / 
Priis fan de Nederlânske Letteren / 
Prix des Ambassadeurs / 
Publykspriis foar it Nederlânske Boek / 
Stripskipspriis / 
VSB Poëzypriis / 

Yn Flaanderen:

Arthur Cornettepriis / 
Arthur Merghelynckpriis / 
Ary Sleekspriis / 
August Beernaertpriis / 
ASLK-priis foar it literêre debút / 
ATT-priis (foarhinne: NRC-priis) / 
Joris Eeckhoutpriis / 
Lode Baekelmanspriis / 
Guido Gezelle-priis / 
Karel Barbierprijs / 
Karel Bourypriis / 
Literêre priis foar Letterkunde fan de Flaamske provinsjes / 
Maurice Gilliamspriis / 
Nestor De Tièrepriis / 
Oeuvrepriis Flaamske Mienskip / 
Poëzijpriis Flaamske Mienskip / 
Priis fan de Flaamske lêzer / 
Priis foar letterkunde fan de Flaamske provinsjes / 
Provinsjale priis letterkunde Provinsje West-Vlaanderen / 
Proazapriis Flaamske Gemeenschap / 
Yang-priis /

Boekensleutel / 
Gouden Griffel / 
Gouden Penseel / 
Gouden Uil / 
Gouden Zoen / 
Kinderboekwinkelprijs / 
Nienke van Hichtumprijs / 
Prijs van de Nederlandse Kinderjury / 
Prijs van de Jonge Jury / 
Theo Thijssenprijs (foarhinne: Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur) / 
Vlaamse Cultuurprijs voor Jeugdliteratuur / 
Woutertje Pieterseprijs  / 
Zilveren Griffel / 
Zilveren Penseel / 
Zilveren Zoen / 

American Book Award / 
Betty Trask Prize and Awards / 
Booker Prize / 
British Book Awards / 
Commonwealth Writers Prize / 
David Cohen British Literature Prize in the English Language / 
Forward Poetry Prizes / 
Geoffrey Faber Memorial Prize / 
Guardian Fiction Prize / 
Hawthornden Prize / 
Heywood Hill Literary Prize / 
Irish Times Literature Prizes / 
James Tait Black Memorial Prize / 
Mail on Sunday/John Llewellyn Rhys Prize / 
National Book Critics Circle Award / 
Orange Prize for Fiction / 
Pulitzer Prize / 
Somerset Maugham Awards / 
Sunday Express Fiction Award / 
T. S. Eliot Prize / 
WH Smith Award / 
WH Smith Thumping Good Read Award / 
Whitbread Prize / 
Yorkshire Post Book Award /

Grand Prix de la Societé du Gens de Lettres / 
Prix Aujourd'hui / 
Prix de l'Académie Française / 
Prix des Cinq continents de la francophonie / 
Prix des Libraires / 
Prix Europe 1 / 
Prix Fémina / 
Prix Flore / 
Prix Goncourt /  
Prix Interallié / 
Prix Médicis / 
Prix Renaudot /




#Article 180: Wjerstân (114 words)


Wjerstân is de eigenskip in beweging tsjin te wurkjen. It is ek de oantsjutting foar in elektryske komponint dy't it rinnen fan stroom fermindert. 

Dy komponinten binne ornaris sa lyts dat der is gjin plak en beskriuw de sterkte. Dêrom is dy sterkte kodearre mei kleurringen: 

 

In ezelsbrechje om dizze folchoarder ûnthâlde te kinnen is: Sy Bringt Roazen Oan Geart's Grêf By Fiis Grau Waar. Mar 3 oant 7 binne ek yn de folchoarder fan de reinbôge. 

De earste (almeast) trije bannen joue it getal fan de sterkte oan, en de fjirde it tal fan nullen dat der noch efterkomt. De fiifde jout in persintaazje oan fan hoe presiis de kompenint dy sterkte hat. 




#Article 181: Claude Monet (359 words)


Claude Oscar Monet (Parys, 14 novimber 1840 - Giverny (Heech-Normandje), 5 desimber 1926) wie in Frânske skilder. Monet wie ien fan de liedende skilders yn de ympresjonistyske styl.

Monet ferhuze doe't er sawat 5 jier wie mei syn famylje nei Le Havre. Monet wie yn de jierren 1861-62 yn militêre tsjinst yn Afrika, wat syn lettere kar om benammen lânskippen te skilderjen beynfloede hawwe kin.
Fan likernôch 1865 ôf hie Monet in relaasje mei Camille Doncieux. Yn 1867 waard harren earste soan, Jean, berne yn Parys. Se trouden yn de simmer fan 1870. Harren houliksreis gie nei Trouville, mar fanwege de oarloch tusken Frankryk en de Prusen flechten se nei Londen. Fia Nederlân kamen se werom yn Frankryk dêr't se harren yn Arqunteuil ta wenjen setten. Dat plak wie fia it Paryske stasjon Saint-Lazere, dêr't Monet ferskate skilderijen fan makke hat, maklik te berikken. Finansjeel gie it Monet yn dy perioade foar de wyn: syn skilderijen ferkochten goed.

Yn 1879 waard de twadde soan, Michel, berne, koart foardat de famylje Monet nei Vétheuil ferhuze. Yn 1879 ferstoar Camille. Monet huze doe al mei Alice Hoschedé en har man Ernest. Dy ûngebrûklike ferhâlding wie de oanlieding ta in stream fan geroften en Monet syn relaasje mei kollega skilders kaam dêrtroch ûnder druk te stean. Yn 1883 ferhuze de 'ménage' mei harren acht bern nei Giverny. Yn 1891 ferstoar Ernest, wat it paad frij makke foar in houlik tusken Monet en Alice. Foar de famylje Monet bruts in rike tiid oan. 

Yn 1911 ferstoar Alice, yn 1914 folge troch Monet syn âldste soan Jean. Jean wie troud mei de twadde dochter fan Alice, Blanche. Blanche soarge as widdo foar de skilder op jierren. Monet is 86 jier wurden.

Nei earst benammen karikatuertekeningen makke te hawwen, begûn Monet op syn 24ste mei it skilderjen fan lânskippen yn de bûteloft, soks op oanrieden fan de Normandyske skilder Eugène Boudin. Monet skildere benammen de lânskippen yn syn eigen omjouwing: yn Arquenteuill it ferneamde fjild mei klaproazen en yn Giverny stikken fan syn eigen tún dy't letter in toeristysk plak wurden is. Syn skilderij Impression, soleil levant út 1874 joech oanlieding ta de namme ympresjonisme.




#Article 182: Esperanto (237 words)


It Esperanto is in ynternasjonale keunsttaal, betocht troch Ludwik Lejzer Zamenhof, en foar it earst publisearre yn 1887.

It Esperanto is opset mei in tal wichtige útgongspunten:

Esperanto waard optocht troch Doktor Zamenhof, yn syn middelbere skoaletiid. Yn 1878 hie er syn ynternasjonale taal ree, mar it doarre oant 1887 ear't er syn boek, Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro (In ynternationale taal. Foarwurd en kompleet learboek.) publisearre koe, ûnder it pseudonym Doktoro Esperanto (Dokter Hoopfol).

Minsken dy't graach ynternasjonale kontakten lizze woenen, learden de taal en begûnen him te brûken. Sa kaam it Esperanto op 'e wrâld. Njonkenlytsen stabilisearre it him en evoluearre ta in taal dy't brûkt en koestere wurdt troch minsken út in protte lannen.

De ISO 639 taalkoades foar it Esperanto binne eo en epo. Der is ek in Esperantotalige Wikipedy.

Yn Fryslân waard yn 1926 in feriening fan Fryske Esperantisten oprjochte, Frisia Esperantista Rondo, dy't yn 1936 sa'n 130 leden telde en yn 1974 rom 50. Yn 1954 en 1964 waarden foar dielnimmers oan in ynternasjonaal kongres yn Fryslân ekskurzjes en gearkomsten organisearre.

Yn 1964 waarden út it Frysk in tal koarte ferhalen oerset: Frisaj Rakontoj ( red,. S.S. de Jong Dzn.) en yn 1966 fan Pieter Wybenga Mei de rêch tsjin de muorre ûnder de titel: Dorsekontrau la muro (s.j. red. Sipke Stuit). In oersetting fan Nienke fan Hichtums De Tsien fan Martens Afke troch Tine Brinkman kaam desimber 1974 út.




#Article 183: Wjelsryp (506 words)


Wjelsryp is in doarp yn gemeente De Waadhoeke. It leit oan de Frjentsjerter Feart, likernôch 5 km. súdeastlik fan de stêd Frjentsjer, op in langhalige kwelderwâl dy't al foar Kristus bewenne wie. By terpôfgravings waarden munten, diggelguod en in gouden ring út de Romeinske tiid fûn.

Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984, makke Wjelsryp diel út fan de gemeente Hinnaarderadiel. Dêrnei kaam it yn de nij foarme gemeente Littenseradiel te lizzen. Op 1 jannewaris 2018 waard Littenseradiel opdield en kaam Wjelsryp yn gemeente De Waadhoeke te lizzen.

De doarpskom leit yn it noarden: de Greate Buorren mei útienrinnende bebouwing fan boarger- en arbeiderswenten út foaral de 19e iuw. De strjithoeke oan de Galemawei wurdt markearre troch in moaie, evenwichtige notabele wenning. Oan de oare kant lizze bûten de doarpskom twa kop-romppleatsen dy’t beide in wyt ferve foarein ha. Súdlik leit de frij hege, keale terp mei dêr njonken de grutte pastorije, in karakteristike notabele wenning út 1877 op in fjouwerkante plattegrûn mei útboude middenpartij.

Direkt súdwestlik fan 'e Ursulatsjerke folget de Lytse Buorren mei net allinne wenten út de 19e iuw, mar yn súdlike rjochting ek jongere huzen, sels oant folkshúsfesting fan nei de oarloch ta. De skoalle út 1921 stiet op 'e hoeke mei de Galemawei mei dêrfoaroer frijsteande gebouwen mei ûnder mear in stjelppleats en in grutte notabele wente, dy't lykas de pastorije in fjouwerkant grûnplan hat.

Noch fierder súdwestlik rint de Frjentsjerter Feart troch de doarpsbebouwing, hoewol't oan 'e súdwestkant fan dat wetter mar in bytsje huzen mear steane. It eigentlik Wjelsryp wurdt fan 'e byhearrende buorskip De Westerein ôfsnien troch de provinsjale wei N384, wêrfan't it trasee tusken Winsum en Frjentsjer yn 1977 oanlein waard en dy't pleatslik bekend stiet as de Suderpolderwei. Likernôch in heale km besuden Wjelryp leit de brêge yn de N384, dêr't de wei de Frjentsjerter Feart krúst.

Yn de 11e iuw is it tsjerkje boud dat wijd waard oan de Ursula. Yn 1834 is de stompe toer ynstoarten. Yn it plak fan de toer kaam op de tsjerke in dûknekkich spitske. Wjelsryp en Baaium foarmje tegearre in tsjerklike gemeente.

Op 21 novimber 1960 fûn der in slim fleantúchûngelok plak yn Wjelsryp. In strieljager stoarte del op it pleatske fan de famylje Postma. Tsjerk en Richtsje Postma en harren 4 bern Tryntsje, Aaltsje, Willem en Gerrit binne hjirby ferstoarn. Se waarden te hôf brocht op it tsjerkhof fan Wjelsryp. Ek de piloat Jacques Snijders oerlibbe it ûngelok net.  

Yn it doarp fynt men in kristlike basisskoalle, De Grûnslach, dy't besocht wurdt troch sa'n likernôch 80 bern út Wjelsryp, Baaium en Winsum. De skoalle waard yn 1872 oprjochte.
Winkels fynt men hjoeddedei (2004) net mear yn Wjelsryp. Yn 2003 hold sels de S.R.V.-man op mei suteljen. Wol binne der noch twa timmerbedriuwen, in skildersbedriuw en in smidterij/metaalferwurkingsbedriuw. In soad aktiviteiten fine plak yn it doarpshûs Yn 'e Mande. Hjir har ek de feriening foar Doarpsbelang har gearkomsten.

't Heechhout, De Warren, Frjentsjerterpaad, Galemawei, Grutte Buorren, Iestwei, Lytse Buorren, Nije Buorren, Noarderein, Oasterein, Pastoryleane, Stjelpdyk, Suderpolderwei, Terpwei, Tillewei, Tsjeppenbûr, Westerein.




#Article 184: Ried fan de Fryske Beweging (871 words)


De Ried fan de Fryske Beweging (RfdFB) is in belange-organisaasje foar minsken dy't wiis binne mei Fryslân en har ynsette wolle foar mear romte foar it Frysk en de Fryske kultuer. De Ried is in ûnôfhinklike frijwilligersorganisaasje.
De Ried fan de Fryske Beweging is in stifting, dêr't in tal organisaasjes en goed 500 stipers (donateurs) by oansletten binne.

De stifting Ried fan de Fryske Beweging is oprjochte yn 1945 mei as doel om as Fryske bewegers nei it regear en de legere oerheden ta mei ien mûle te sprekken. Nei de oarloch libbe der in gefoel dat de ûnderskate bewegingsselskippen ('It Selskip foar Fryske Tael en Skriftekennisse', It Kristlik Frysk Selskip, it Roomsk Frysk Boun en it Frysk Boun om Utens) har krêften bondelje moasten troch mei-inoar ûnder ien koepel gear te wurkjen en sa nei bûten ta mei ien mûle te sprekken. Ien fan de kearndoelen wie/is om de Fryske taal steviger wetlik te ferankerjen. It Nederlânske regear hie oant dy tiid foar it Frysk amper wat juridysk regele. De konstruksje fan in ried joech oan minsken de mooglikheid om har yndirekt, fia selskippen, of direkt te organisearjen. Njonken de oansletten selskippen koene minsken ek direkt stiper wurde fan de Ried. Ut de stipers koene bestjoersleden keazen wurde dy’t mei de fertsjintwurdigers fan de selskippen it riedsbestjoer foarmje. De lêste jierren is it tal oansletten selskippen útwreide sadat ûndersteande selskippen yn de Ried fertsjintwurdige binne.

De fertsjintwurdige selskippen binne:

Fierder hat de Ried inkele hûnderten stipers.

Yn de earste 50 jier lei de klam op it regeljen fan de formele rjochten fan it Frysk. 
In pear fan de rjochten dy't troch it krewearjen fan de Ried no op papier steane, binne:

Healwei de jierren 90 begûn de Ried him mear ta te lizzen op it befoarderjen fan it brûken fan it Frysk yn ynformele fermiddens. Dat stribjen is werom te finen yn tal fan projekten fan de Ried:

Aktuele Projekten

Eardere projekten fan de Ried

De hjoeddeiske Ried is te ferlykjen mei in konsuminte-organisaasje foar de Fryske taal en kultuer. Hy spant him yn foar minsken dy’t wat mear wolle mei it Frysk. De Ried ûnderhâldt kontakten mei oerheden, offisjele ynstânsjes, bedriuwen, ferienings en partikulieren.
Alhoewol’t der yn de measte gefallen fan it krewearjen fan de Ried net altyd wat yn de krante werom te finen is, binne de measten it der wol oer iens dat de status fan it Frysk de lêste desennia heger wurden is.

De Ried spant him yn foar it Frysk, om't de leden en stipers leauwe dat in minderheidstaal him it bêste ferlykje lit mei in bedrige diersoarte. Wol sa’n bist oerlibje, dan moat him safolle romte jûn wurde dat er himsels fuortplantsje (of: ûntjaan) kin. Sa kin in minderheidstaal allinnich oerlibje as er njonken thús ek yn oare fermiddens brûkt wurdt, omdat er allinnich op dy wize nijsgjirrich (en nuttich) genôch is om leard te wurden.

De Ried wol de minsken – troch har bewust te meitsjen fan de wearde en rykdom fan har taal – bringe ta it mear regulier brûken dêrfan yn alderhanne situaasjes. In doel is dat de gewoane man oan it Frysk moat. 
De RfdFB wurket gear mei Tûmba. Tûmba is in organisaasje dy’t diskriminaasje tsjingiet. Op de hiemside fan de Ried stiet in antydiskriminaasjeformulier. Dat kin ynfolle wurde om in klacht oan Tûmba troch te jaan. Tûmba hannelet yn gearwurking mei de Ried de klachten ôf).

De Ried hat ferskillende wurkgroepen. Dy hawwe in eigen taak. 
Wurkgroep Y(nternasjonale)K(kontakte)K(lup): De doelstelling is om ynformaasje út te wikseljen en mei ferlykbere kulturele minderheden yn Europa kontakt te ûnderhâlden, om elkoar te helpen en te stypjen by it opsetten en útfieren fan plannen ta it yn stân hâlden fan de taal en kultuer en it fuortsterkjen fan de materiële betingsten dêrfoar.

Wurkgroep PR: Dizze wurkgroep is dwaande om in freonlik klimaat te skeppen foar de tinkbylden en projekten fan de Ried en fan oare organisaasjes dy't de posysje fan Fryslân en it Frysk fersterkje wolle. Hannelingseftergrûn dêrby is om net al te folle (ûnnedige) wjeraksel op te roppen.

Politike wurkgroep: Doelstelling is mear omtinken foar de Fryske taal en kultuer yn de lanlike en de regionale polityk te berikken. 
Derneist hâldt de RfdFB in tal eigen websiden/hiemside/thússide by. Dêr wurdt melding op makke fan nijs oer it Frysk of de Fryske kultuer. Ek wurdt op de websiden útlein wêr’t de Ried foar stiet. De Ried is aktyf op Hyves, Facebook, Myspace en Twitter. De Ried besiket troch sokke nije mediums kontakt te krijen mei de jongerein. 
Omdat de Ried him ynset foar it behâld en de útbou fan de Fryske kultuer wurde ek streektalen lykas it Biltsk en it Stellingwerfsk stipe.

Septimber 2011 is it 60 jier lyn dat kneppelfreed plak fûn. De Ried fan de Fryske Beweging grypt dit oan om sechtich dagen lang feest te fieren. It feest hat de namme fan kneppeljen nei keppeljen. De Ried fan de Fryske beweging  wol boppedat de betinking yn in breder mondiaal ramt sette: hoe komt it mei de rykdom oan talen op ’e wrâld. Moatte wy, wrâldboargers, it útstjerren fan de rykdom oan talen gewurde litte, of komme wy yn aksje.

Sjoerd van der Schaaf, Skiednis fan de Fryske Beweging. Ljouwert 1977.




#Article 185: Universiteit fan Harderwyk (167 words)


De Universiteit fan Harderwyk (1648 - 1811), ek wol de Gelderske Universiteit neamd, waard oprjochte yn de tiid fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen.

Yn 1441 wie der yn Harderwyk al in Latynske skoalle. Yn 1600 waard dy ta in Yllústere skoalle en yn 1648 ta Gelderske Universiteit.

It maklik en goedkeap promovearjen yn Harderwyk lokke in soad studinten út binnen- en bûtenlân, al wie dat faak mar foar koarte tiid.

De universiteit hie fjouwer fakulteiten:

Bekende promovendy fan Harderwyk wienen:

Yn de tiid fan de Frânske besetting waard de universiteit sletten. Kening Willem I hat letter fergees besocht om hjir in Ryksateneum te stiftsjen.

Nei it ferdwinen fan de universiteit yn 1811 waard yn 1821 ek de dêrby hearrende hortus botanicus fan de hân dien. Allinnich twa iuwenâlde beammen binne dêr noch fan oerbleaun. Op dat plak is yn 1989 as neitins in krûdetún oanlein.

Ein 20e iuw spile Aart Staartjes professor Fetze Alsvanouds fan de Universiteit fan Harderwyk yn it tillefyzjeprogramma Het Klokhuis.




#Article 186: Universiteit fan Frjentsjer (547 words)


De Universiteit fan Frjentsjer, destiids ek wol Academia Franekerensis neamd, is oprjochte yn 1585. Yn 1811 is er by dekreet fan Napoleon tagelyk mei de Universiteit fan Hurderwyk sletten.

De universiteit is stifte troch de Steaten fan Fryslân. Al wie in wichtige reden dat dûmnys sa hjir yn de omkriten oplaat wurde koenen, dochs waard besluten net allinnich in seminarium te begjinnen, mar in universiteit. De universiteit is op 29 july 1585 iepene, en wie fêstige yn Frjentsjer, yn it eardere Krúshearekleaster. Ek de Fryske steedhâlder Willem Loadewyk hat him sterk makke foar de oprjochting. De ynwijingstaspraak waard holden troch Abel Frankena.

Tritich jier lang wie de Akademy neist de Leienske de ienige universiteit yn de Nederlannen. De start wie ynearsten ûnthjittend mei in waaksend oantal studinten – benammen dy fan de teologyske fakulteit naam bot ta – mar sûnt 1660 rûn it oantal stadichoan tebek, mei in lytse oplibbing om 1700 hinne. Yn 1774 moast in grutte besunigingsoperaasje trochsetten wurde.

De universiteit hie fjouwer fakulteiten:

Mei om't Frjentsjer yn dy tiid in kalvinistysk bolwurk wie, groeide foaral de fakulteit fan de godgeleardens yn de 17e iuw út ta ien fan de wichtichste yntellektuele sintra fan Nederlân. Ferneamde gelearden joegen yn Frjentsjer ûnderwiis, wat in protte studinten oanluts. Ek de lettere steedhâlder Willem IV wie hjir studint. 

Yn de 236 jier dat de Fryske universiteit bestien hat, hawwe sawat 15.000 studinten ynskreaun stien; in tredde fan de studinten kaam út it bûtenlân, wêrûnder in protte Poalen en Hongaren, in fearn út oare provinsjes fan de republyk. Yn totaal binne 2072 studinten promovearre yn Frjentsjer. By de befolking stie de universiteit ek bekend as de súpakademy.

Troch ûnder oaren de grutter wurdende konkurrinsje en de minder wurdende ekonomy, bleau de universiteit yn de rin fan de 18e iuw efter by de ûntwikkeling yn de rest fan Jeropa. It tal útlânske studinten rûn tebek, en yn de Frânske tiid wie der in dúdlike delgong fan it tal studinten. Doe't Napoleon yn 1811 it tal universiteiten ferminderje woe, wie de universiteit fan Frjentsjer net wichtich genôch mear en hâld dy iepen. Nei 226 jier, en nei 13.706 ynskreaune studinten, kaam der sa in ein oan de Universiteit fan Frjentsjer.

In part fan de hortus botanicus waard yn 1812 oernaam troch de Universiteit fan Grins. Fan 1815 oant 1843 hat de skoalle noch in Ryksateneum west. It behear fan de biblioteek fan de universiteit hat ien fan de redenen west ta de stifting yn 1852 fan de Provinsjale Biblioteek. De oare besittings, wêrûnder de ksylooteek, kamen yn it besit fan de stêd, en binne no part fan de kolleksje fan Museum Martena.

Der is al ris besocht de universiteit wer te iepenjen, mar oant no ta is dat net slagge. Sûnt 1996 is it foar promovendy oan de Universiteit fan Grins, as it ûnderwerp fan de promoasje, of de promovendus sels, in bân mei Fryslân hat, mooglik om yn Frjentsjer te promovearjen. En yn 1998 is de Universiteit Twente hjir it Kartesius-ynstitút begûn. Fierders hat Fryslân yn Ljouwert mei de Fryske Akademy in akademyske ynstelling foar stúdzje fan de Fryske Taal.

Yn it begjin fan de njoggentiger jierren is de Stifting Frjentsjerter Universiteit oprjochte mei as doel minsken te ynteressearjen foar alles wat streekrjocht of sydlings mei Fryslân te meitsjen hat.




#Article 187: Kick Wilstra (246 words)


Kick Wilstra is in fuotbaljende tekenteltsjefiguer dy't yn de 50'er jierren fan de 20e iuw tige populêr wie. De geastlike heit fan Wilstra is Henk Sprenger. De namme Kick Wilstra is in kombinaasje fan de nammen fan trije ferneamde fuotballers út dy tiid: Kick Smit, Faas Wilkes en Abe Lenstra.

De superspits ferskynde foar it earst yn 1949 yn it aventoereboek fan Ketelbinkie. Fan 1952 ôf ferskynden de aventoeren fan Kick Wilstra yn de Rotterdamske Ketelbinkiekrant en yn it Amsterdamske blêd Robs Vrienden. De krante Het Parool soe Wilstra foargoed ferneamd meitsje. Dat joech tusken 1955 en 1960 mar leafst 18 boekjes mei de eksploaten fan Kick Wilstra út. 

Kick Wilstra waard berne yn it doarpke Veendorp. Syn heit, Fabe Wilstra, wie in fanatike oanhinger fan de pleatslike fuotbalklup V.V.V. (Veendorpse Voetbal Vereniging), dêr't Kick al op jonge leeftyd syn yntree makke. Syn grutte fuotbalsuksessen behelle Kick lykwols by Victoria, de Malton Roovers yn Ingelân, en noch letter by de Italiaanske club Titan. Fansels spile de wûnderspits ek in haadrol yn it Nederlânsk alvetal.

Likefolle by hokker club of yn hokker alvetal, as Kick yn it fjild kaam, wie er altyd de útblinker. Sa skoarde hy by syn debút by Victoria as ynfaller fuort de winnende goal en syn earste optreden foar Oranje levere fuortendaliks in hattrick op.

Kick Wilstra troude mei syn jeugdleafde Jannie Robijn. Se krigen trije bern, dêr't de fuotbaljende twilling Rob en Rudi de âldsten fan wiene.

 - Webstee fan Kick Wilstra




#Article 188: Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske (104 words)


De Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske is in ferklearring dy't oannommen is troch de Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes (A/RES/217, 10 desimber 1948), om de grûnrjochten fan de minske te beskriuwen. It earste ûntwerp wie fan John Peters Humphrey.

Nettsjinsteande dat it gjin binende ferklearring is, is hy wol brûkt as basis foar twa binende FN ferdraggen foar de minskerjochten, nammentlik it Ynternasjonaal ferdrach oangeande boargerrjochten en politike rjochten en it Ynternasjonaal ferdrach oangeande ekonomyske, sosjale en kulturele rjochten. De Universele ferklearring fan de rjochten fan de minske wurdt noch altyd in soad brûkt troch wittenskippers, abbekaten en grûnwetlike rjochtbanken.




#Article 189: De Westereen (388 words)


De Westereen (Standertfrysk: De Westerein; yn it Nederlânsk earder ek wol Zwaagwesteinde) is ien fan de tsien doarpen fan de gemeente Dantumadiel, yn it súdeasten fan de gemeente. It doarp hat 5.087 ynwenners (1 jannewaris 2014).

De namme fan it doarp betsjut de westlike ein, fan Kollumersweach. It doarp is ûntstien as de westein fan it dykdoarp Kollumersweach, benammen dat part dat yn Dantumadiel lei. Dit dykdoarp, de dyk fan Feanwâlden nei Kollum bylâns, wie fral in doarp fan lytse keaplju en arbeiders. Yn de rin fan de 20e iuw hat Kollumersweach him  fierder eastlik, tichter by Feankleaster ûntwikkele, wylst De Westereen him los dêrfan westliker by de Nije Feart ûntwikkele, en útwreide nei it suden nei it spoar fan Ljouwert nei Grins.

Ein 1700 fêstige him hjir de joad Salomon Levy út it Dútske Hessen.

Op 18 desimber 2007 hat de folsleine Ried fan Dantumadiel by moasje besletten de eigen Fryske taalkleur fan it doarp, troch it staverjen fan de offisjele doarpsnamme yn de GBA as De Westereen, foar de takomst fêst te lizzen. De Fryske Akademy sil de namme sa ek yn de wurdboeken opnimme, mei de fermelding dat de net-Westereender Friezen de namme ornaris as 'De Westerein' útsprekke.

De Westereen leit yn De Wâlden mei in soad beamwâlen en pingo's.

De Westereen leit op de eastigge fan de Nije Feart, in part fan de Swemmer. Dit wetter jout nei it suden ta ferbining mei de Burgumer Mar en it Prinsesse Margrietkanaal en nei it noarden mei Westergeast (Kollumerlân) en it Dokkumer Djip.

De Foarstrjitte ferbynt it doarp nei it easten ta mei Kollumersweach. Nei it westen jout de Boppewei ferbining mei de Sintrale As en fia de Easterein mei Feanwâlden. 

Yn it suden hat it doarp sûnt 1902 in halte oan it spoar fan Ljouwert nei Grins. It stasjonsgebou út 1955 wie oant 1998 yn gebrûk en waard yn 2003 ôfbrutsen fanwege âlderdom.

De doarpsferiening hjit De Westereen. De feriening 112 organisearret sûnt 2005 om it jier yn febrewaris in doarpsfeest. It sportpark hjit De Wieken. Oan de Sportleane is swimbad De Frosk. De Westereen hat in indoor fierljephal. Hjir wurdt winterdeis treend. Bern dy't eartiids foar it earst nei skoalle gienen mochten in stik koeke fan de Koekebeam plukke. Dizze Koekebeam stie ferstoppe op de souder fan de skoalle.

Alle strjitten fan De Westereen.




#Article 190: Grinslân (537 words)


Grinslân (Grinslânsk: Grunnen of Grönnen; Nederlânsk: Groningen) is in provinsje fan Nederlân, en bestiet as sadanich sûnt 1814. It hat 582.649 ynwenners (augustus 2015), en in oerflak fan 2967 km².

Grinslân wurdt wol Stêd en Ommelannen neamd. De stêd is dan Grins, de Ommelannen it plattelân dêrom hinne. Fan oarsprong wie de stêd Saksysk en it plattelân Frysk, de gebieten hienen faak spul mei elkoar. De trije histoaryske Ommelanner ketieren binne Hunsingo, Fivelingo en it Westerkertier. De Ommelannen en it Aldamt wienen oant de 15e iuw foar it meastepart Frysk, de stêd, Goarjocht en Westerwâlde wienen Saksysk. No wurdt hast oeral yn de Ommelannen Nedersaksyske dialekten sprutsen. Allinne de doarpen Mearum, De Wylp, Kornhorn en De Pein yn it Westerkertier binne foar it grutste part noch altyd Frysktalich.

Grinslân is nei Drinte, Fryslân en Seelân de tinst befolke provinsje fan Nederlân, mei 246 ynwenners de kante kilometer.

De skiednis fan de provinsje Grinslân is foar in grut part de skiednis fan it proses dêr't de stêd Grins yn de rin fan jierren hieltyd mear macht by krige oer de Ommelannen. Dêrfoar leit lykwols noch in tiidrek wêryn it grutste part fan de provinsje in geheel foarme mei it oanswettende Westerlauwersk Fryslân en East-Fryslân. It wie in gebiet mei in lânskip dat noch it measte wei hie fan de hjoeddeiske Waadsee. By eb foel it drûch, by floed stie it gruttendiels ûnder wetter. Yn dat kwelderlân wie permaninte bewenning allinnich mooglik op wierden.

Lykwols wiisd de oanwêzigens fan in hunebed by Noardlaren derop dat de bewenningsskiednis weromgiet oant de stientiid. De fynst fan in hunebed by Delfsyl is in oanwizing dat dy bewenning him net allinnich beheinde oant it grinsgebiet mei Drinte. Neffens guons is de oanwêzigens fan dat hunebed in bewiis foar de teory dat de hunebedbouwers fan see ôf it lân yn lutsen.

De âldst bekende fermelding fan de stêd Grins datearret út 1040. De stêd wie op dat stuit yn besit fan de biskop fan Utert. Oannommen wurdt dat de stêd fan oarsprong in Drintsk doarp wie. De stêd waard ek troch Friezen bewenne en hie ynearsten wat konkurrinsje fan Appingedam, mar neidat de stêd deryn slagge wie om it stapelrjocht te krijen wie de dominante posysje festige. De ynfloed fan de stêd wreide him stadich út en berikte de toppunt fan macht op de ein fan de 15e iuw, doe't har ynfloed oant fier yn de tsjintwurdige provinsje Fryslân rikte.

Nei ferrin fan tiid naam de hiele provinsje de taal oer dy't yn de stêd praten waard, mar holde wol in oantal Fryske wurden en siswizen. Yn guon dielen fan de provinsje, benammen it Aldamt en Westerwolde wie de stêd ek formeel de baas. Yn de tiid fan de Republyk wie de gongbarte oantsjutting foar Grins Stêd en Lande. De folchoarde wie gjin tafal.

De hearskippij oer grutte parten fan de provinsje einige yn bestjoerlike sin nei de Frânske tiid. Doe waard de tsjintwurdige provinsje ynsteld wêryn de bysûndere posysje fan de stêd ôfskaft waard. De stêd bleau lykwols wol de eigener fan grutte dielen fan it Aldambt, Westerwolde en de Feankoloanjes. Oan dy situaasje kaam pas in ein yn de njoggentiger jierren fan de 20e iuw.

Grinslân bestiet sûnt 2019 út 12 gemeenten.




#Article 191: Oerisel (315 words)


Oerisel (Nederlânsk: Overijssel) is in provinsje fan Nederlân, dy't as sadanich bestiet sûnt 1814. It hat 1.138.571 ynwenners (30 septimber 2012), en in oerflak fan 3531,13 km².

Oerisel leit tusken yn it suden en súdwesten Gelderlân, yn it westen Flevolân, yn it noarden Fryslân en Drinte en yn it easten Dútslân. De haadstêd is Swol. De grutste stêd is Ynskedee. Njonken Nederlânsk wurde yn Oerisel Nedersaksyske dialekten sprutsen.

De âldste bewenning fan Oerisel is nei alle gedachten net âlder as it begjin fan de jiertelling. Dat wie dan nog fral yn Twinte om't de legere parten te sompich wienen om dêr wenje te kinnen. Mei it opkommen fan bettere ôfwetteringtechnyk yn de 7e iuw waard de bewenning fan rest fan Oerisel mooglik. Doe't de Karolingen hjir oankamen wennen hjir Saksen.

Oerisel waard tafoege oan it ryk fan Karel de Grutte, en letter troch Hindrik III fan Dútslân oan de biskoppen fan Utert (stift) yn lien dien as it Oerstift. Mar dit lien hat, oant it mei alle wrâldske macht fan Utert yn 1528 nei Karel V oergong, nea sûnder problemen west.

Troch hiel de Tachtichjierrige Oarloch wie Oerisel part fan it striidfjild, en doe't dy foarby wie kamen yn 1665 en 1672 de ynfallen fan Múnster.

Yn de Frânske tiid waard Oerisel fan 1798 oant 1801 part fan it Departemint fan de Alde Isel; dêrnei wie it in selsstannich departemint, mar it hie oant 1805 al it lânskip Drinte derby. Yn 1814 waard it in provinsje fan it Keninkryk fan de Nederlannen. Earst yn de 19e iuw soargen lânoanmakkerij en yndustrialisaasje foar in ferbettering fan de libbensomstannichheden.

Yn 1950 waard Urk tafoege oan Oerisel, en yn 1962 waard de Noardeastpolder tydlik in gemeente fan Oerisel. Yn 1986 waarden beide part fan de nije provinsje Flevolân.

Sûnt 1 jannewaris 2005 hat Oerisel de neikommende 25 gemeenten:

Sûnt de weryndieling fan 2001 binne de neikommende gemeenten ferdwûn:




#Article 192: Flevolân (181 words)


Flevolân (Nederlânsk: Flevoland) is in provinsje fan Nederlân en waard as sadanich oprjochte yn 1986. It hat in oerflak fan 1.419 km².

Plannen om de Sudersee yn te polderjen kamen healwei de 18e iuw op it aljemint. De Iselmar ûntstie yn 1932 troch de oanlis fan de Ofslútdyk. Dêrnei waard de Noardeastpolder yn 1942 drûchlein. Skoklân en Urk waarden part fan it fêstelân fan de Noardeastpolder. Yn 1943 setten de earste minsken har nei wenjen yn Emmeloard. Eastlik-Flevolân waard yn 1957 drûchlein, tsien jier dêrnei sette de earste minsken har nei wenjen yn Lelystêd. Súdlik-Flevolân waard yn 1968 drûchlein. Yn 1976 wienen de earste huzen Almere boud. Tusken 1963 en 1976 waard de Houtribdyk boud. Dêrtroch ûntstie de Markermar De Houtribdyk ferbynt Enkhuzen mei Lelystêd. Stadichoan setten hieltyd mear minsken har nei wenjen yn polders. De gebieten dy't drûchlein waarden foelen earst ûnder bysûnder bestjoerlik gesach. Súdlik-Flevolân foel it langste ûnder it bysûnder bestjoerlike gesach, yn 1984 ûntstienen de gemeente Zeewolde en Almere. Yn 1986 waard de provinsje Flevolân formeel oprjochte.

Flevolân bestiet sûnt it oprjochting in 1986 út 6 gemeenten.




#Article 193: Seelân (657 words)


Seelân (Nederlânsk: Zeeland) is in provinsje fan Nederlân, dy't as sadanich bestiet sûnt 1814. It hat 381.202 ynwenners (30 septimber 2012), en in oerflak fan 3404,03 km².

Seelân waard al foar de tiid fan de Romeinen bewenne. Ut dy tiid stamme ek de bylden fan û.o. de godinne Nehalennia, dy't troch fiskers út Easterskelde opfiske binne.

Sûnt de midsiuwen is de striid tsjin it wetter en rede tried troch de skiednis fan Seelân. Oanwinning en ferlies fan lân wiskelen elkoar ôf. Benei de heule provinsje (útsein de dunestreek) leit op of ûnder seenivo. It lânskip is in lapetekken fan polders en diken. De geografy fan Seelân is yn de rin fan de tiid bot feroare. De protte lytsere eilannen binne stadichoan oan elkoar fêstgroeid ta de gruttere (skier)eilannen fan no. Guon eardere gebieten stean no ûnder wetter (û.o. it Ferdronken Lân fan Saaftinge en it Ferdronken Lân fan Súd-Bevelân).

Yn de 16e en 17e iuw hat Seelân, lykas Hollân, in grutte bloeiperioade meimakke. Siuwske stêden sa as Middelburch, Flissingen, Sieriksee en Feere, spilen doe - as ynternasjonale havenstêd - in rol fan belang yn de Lege Lannen. Middelburch wie oant de ein fan de 16e iuw de grutste keapstêd fan de Noardlike Nederlannen en oant en mei it tredde fearnpart fan de 17e iuw, mei 27.000 oant 30.000 ynwenners, de - op fjouwer nei - grutste stêd (grutter as De Haach en Utert) fan it lân. Nei Amsterdam wie Middelburch, oant de ein fan de 17e iuw ta, de grutste havenstêd fan de Republyk. Yn Middelburch wie de Admiraliteit fan Seelân festige. As VOC-stêd hie Middelburch (Keamer fan Seelân) heal safolle macht as Amsterdam; Middelburch wie lykwols like wichtich as de fjouwer oare VOC-stêden: Delft, Inkhuzen, Hoarn en Rotterdam by elkoar.

Yn de 18e iuw roan de wolfeart yn Seelân tebek. Yn 1795 hie Middeburch sa'n bytsje itselde ynwennertal as Haarlim en Grins en wie mei 20.146 sielen (nei de boppe neamde stêden en Amsterdam, Rotterdam, De Haach, Utert en Leien) noch de achtste stêd fan Nederlân. Zierikzee wie yn 1795 mei 6086 ynwenners de twadde stêd fan Seelân. De oare Siuwske stêden fan belang wienen Flissingen, Goes en Feere mei, yn 1795, respektyflik: 5691, 3711 en 1860 ynwenners.

Mei de komst fan it spoar waarden Súd-Bevelân en Walcheren yn de 19e iuw troch damen mei it fêstelân fan Noard-Brabân ferbûn. Sûnt 1872 leit der in spoar tusken Flissingen, Middelburch, Goes, Bergen op Zoom en Roosendaal: de saneamde Siuwske Line. Siuwsk-Flaanderen hat wol in goederenspoar en in tunnel ûnder de Westerskelde troch, mar fierders is dat part fan Seelân ôfsnien fan de rest fan Nederlân.

Yn de Twadde Wrâldkriich hat Seelân ferskate kearen fan strategysk belang west. Dêrom hawwe in oantal stêden en gebieten in protte te lijeen hân ûnder fjochterij, bombardeminten en inundaasjes. Benammen it oansjen fan it eilân Walcheren en de Middelburchske binnenstêd is dêrtroch bot feroare. Troch it fûle fjochtsjen yn West-Siuwsk-Flaanderen, oan de ein fan de oarloch, waarden in protte plakken, sa as Breskens, Schoondijke, Oostburg en Sluis benei folslein ferwoastge.

In benammen yn de jierren 50 polityk beladen ûnderwerp wie de kwestje fan de frije fearen oer de Westerskelde. Fral yn Siuwsk-Flaanderen joech dat de nedige argewaasje.

Yn de nacht fan 31 jannewaris op 1 febrewaris 1953 waard Seelân slim rekke troch in Wettersneed. Om soksoarte rampen yn de takomst foar te wêzen, waarden fan 1960 ôf de Deltawurken útfierd. It by-effekt dêrfan wie dat de ferbiningen mei it oarepart fan Nederlân in stik better waarden. Ek dêroer wie in soad te dwaan, meast oer de ôfsluting fan de Easterskelde, dy't net trochgien is. Yn 1987 waarden de Deltawurken foltôge. De ekonomyske en sosjale struktuer fan de Siuwske eilannen is troch komst fan de fêste ouwerferbiningen bot feroare. It eartiids isolearre gebiet is no yn it oere te berikken fanút de ferskate grutte stêden. It toerisme hat in hege flecht naam.

Sealân bestiet sûnt 2003 út 13 gemeenten.

Kommissaris fan de Keninginne/Kening:




#Article 194: Provinsje (174 words)


De provinsje is de twadde laach fan bestjoer, in part fan de steat. In provinsje wurdt foarme troch meardere gemeenten. 

It deistich bestjoer fan de provinsje wurdt dien troch de Kommissaris fan de Kening tegearre mei Deputearre Steaten; de Provinsjale Steaten hawwe it bestjoer oer langere tiid. As wurkplak hawwe dizze organen it provinsjehûs wat yn it haadplak fan de provinsje stiet.

Yn Belgje en yn de Nederlânske provinsje Limburch hat men in gûverneur ynstee fan in Kommissaris fan de Keninginne.

De Stêdsregio Brussel heart net by ien fan de boppesteande provinsjes.

Yn Nederlân en Belgje is de provinsje in bestjoerslaach tusken it lânsregear en gemeenten. Yn oare lannen is der in lyksoartich systeem, mar dan mei in oare namme en mear as minder foech. Yn Dútslân hat in dielsteat likernôch itselde nivo as dat fan in provinsje, lykwols falle der ûnder de Dútske dielsteaten noch twa bestjoersnivo's. Yn Switserlân hawwe se kantons dy't ek in soad foech hawwe. Oare hyponimen binne 'departemint' (Frankryk), 'oblast'(Ruslân en oare Slavyske lannen), 'Woiwodskip' (Poalen) en 'prefektuer' (Japan).




#Article 195: Noard-Hollân (131 words)


Noard-Hollân (Nederlânsk: Noord-Holland, Lânwestfrysk: Noard-Holland) is in provinsje fan Nederlân, dy't as sadanich bestiet sûnt de opdieling fan 'e âlde Provinsje Hollân yn 1840. It hat 2.719.764 ynwenners (30 septimber 2012), en in oerflak fan 5562,33 km².

It gebiet fan de tsjintwurdige provinsje Noard-Hollân is foarme út de noardlike part fan 'e lânstreek Hollân, dy't yn 'e foarm fan it Greefskip Hollân oant 1795 in steatsrjochtlike foarm hie. Dat greefskip wie al oan de ein fan de 16e iuw opspljalten yn twa parten mei in beskate mjitte fan autonomy, nammentlik yn it Noarderkwartier en it Suderkwartier. Yn 1814 kaam it gebiet as de Provinsje Hollân ta it Feriene Keninkryk fan de Nederlannen te hearren, oant it y 1840 foargoed yn twa provinsjes opdield waard.

Noard-Hollân bestiet sûnt 2019 út 47 gemeenten.




#Article 196: Noard-Brabân (123 words)


Noard-Brabân (Nederlânsk: Noord-Brabant) is in provinsje fan Nederlân, dy't as sadanich bestiet sûnt 1814. It hat 2.470.184 ynwenners (septimber 2012) en in oerflak fan 5189,06 km². De haadstêd fan de provinsje is 's-Hertogenbosch, mar it grutste plak is Eindhoven.

Nei alle gedachten hawwe de Kelten de earste bewenners west fan Noard-Brabân. Nei it fertrek fan de Romeinen waard it gebiet ynlive troch de Franken en ûnderdiel fan it Frankyske Ryk. Yn de midsiuwen kaam Noard-Brabân foar it grutste part by it hartochdom Brabân. Yn de rin fan de Tachtichjierrige Oarloch waard it dêrfan ôfsplisten en as generaliteitslân troch de Ried fan Steat bestjoerd.

Noard-Brabân is ferdield yn 64 gemeenten. De lêste gemeentlike weryndieling wie yn 2017.

Noard-Brabân bestiet sûnt 2019 út 62 gemeenten.




#Article 197: Dimter (3612 words)


Dimter (Nederlânsk en offisjeel: Deventer, Nedersaksysk: Deaventer, Dèventer yn IJA-stavering of Demter) is in stêd en gemeente yn de provinsje Oerisel, mei 89.142 ynwenners (1 jannewaris 2003) en in oerflak fan 110,00 km² (wêrfan't 2,58 km² wetter is). De stêd leit oan de Isel. Yn it súdwesten fan de gemeente rint de Schipbeek út yn de Isel. It haadplak fan de gemeente is de stêd Dimter; de oare plakken yn de gemeente binne: Bathmen, Colmschate, Diepenveen, Lettele, Okkenbroek en Schalkhaar.

Dimter is ien fan de fiif âldste stêden fan Nederlân en hat in lange skiednis. It plak wurdt al yn 9e-iuwske boarnen fan it bisdom Utert neamd. Yn in oarkonde út 877 wurdt skreaun oer sân pleatsen yn Daventre (de haven Dimter). Yn 952 wurdt Dimter yn in skinkingsoarkonde fan keizer Otto I oan it Mauritskleaster yn Maagdeburg as stêd fermelden as urbs. Neidat it plak yn de rin fan de tiid geandewei mear rjochten en privileezjes krige, waard yn 1123 troch keizer Hindrik V de beskikking oer de gemeentlike grûnen ferliend. Dat wurdt troch historisy beskôge as it ferlienen fan stedsrjochten. De stêd hat it âldste stiennen hûs, it âldste kuierpark en de âldste wittenskiplike bibleteek (Stedsargyf en Athenaeumbibleteek) fan Nederlân.

De namme Dimter wurdt etymologysk taskreaun oan dat it yn de 8e iuw of noch earder ûntstien is as gearlûking fan twa Aldsaksyske foarmen. De namme soe dan ûntstien wêze út deve-treo, wat soks betsjutte as oan in wetterrin lizzend beamte. Dêrbûten stiet wolris ferhelle dat Dimter syn namme krige troch it stedsje Daventry yn Ingelân, dêr't de kristlike misjonaris Lebuïnus (Liafwin) weikomd wêze soe, of nei in mei opreizge befreone muonts mei de namme Davo.

Om de polityk meast links oriïntearre befolking waard Dimter eartiids wol oantsjutten as 'Moskou oan de Isel'. Ek wurdt it wol 'Koekestêd' neamd om de bekende Dimter koeke.

Op it hjoeddeiske grûngebiet fan de gemeente Dimter binne restanten fûn út de Romeinske tiid. Yn it stedsdiel Colmschate lei yn de Romeinske tiid in Germaanske delsetting. By opgravingen binne Romeinske munten út de 3e- en 4e iuw fûn, krektas in byldsje fan de Romeinske goadinne Victoria.

Sûnt de 8e iuw is it plak dêr’t Dimter no leit hast kontinu bewenne west. De Isel spile in grutte rol foar jagers, fiskers, boeren en feehâlders, dy’t har fêstigen op de ouwer. Nei alle gedachten is de stêd stifte troch de letter hillich ferklearre Angelsaksyske misjonaris Lebuïnus (Liafwin), dy’t yn 768 de Isel oerstuts, en in houten tsjerkje stifte op it plak dêr’t no de nei him neamde Grutte of Lebuïnustsjerke stiet. It is sels mooglik dat Dimter syn namme krige troch it stedsje Daventry yn Ingelân, dêr’t St. Lebuïnus wei komme soe, of nei in mei him meireizge befreone mûnts mei de namme Davo. Dimter bleau in religieus sintrum binnen it bisdom Utert en ûntjoech him ta it haadplak fan it Oversticht.

Tusken 1000 en 1500 waard Dimter in bloeiende hannelsstêd, dy’t diel útmakke fan it Hânzeferbûn. De stêd wie doe in havenstêd, grutte skippen koenen oan de kaai oanlizze. De Schipbeekmûning earder út oan de súdkant fan it sintrum en foarme in natuerlike haven. Ek waarden der fan dy tiid ôf festingwurken boud. Yn 1123 krige Dimter stedsrjochten. Yn 1559 waard de stêd foar inkele desennia sit fan in roomsk-katolyk bisdom.

De stêd wie in wichtich sintrum foar religieuze herfoarming, benammen trochdat it de bertestêd wie fan frater Geert Grote, grûnlizzer fan de beweging fan de Moderne devoasje dy’t fan grutte ynfloed wie op Thomas à Kempis en letter op Desiderius Erasmus. Alexander Hegius, de belangrykste learling fan Rudolf Agricola, wie rektor fan de Latynske skoalle yn Dimter fan 1483 oant 1498. Oant ± 1500 wie de stêd it wichtichste humanistyske boekdruksintrum fan Noard-Europa.

Al sûnt de Midsiuwen gou it bestjoer fan Dimter net allinnich binnen de grinzen fan de festing sels, mar ek in grut gebiet dêrbûten. Yn dy saneamde wigbold, in plattelânsgebiet fan greiden en túnkerijen, jilde it stedsrjocht.

Yn de Tachtichjierrige Oarloch waard Dimter ferovere troch prins Maurits. Dat barde yn 1597, yn de perioade dy't letter de namme 'Maurits syn Tsien Jierren' krige. Omdat de stêd ynnomd waard troch Steatske troepen kaam it bestjoer derfan yn hannen fan protestanten.

Yn 1783 waard der yn Dimter in frijkorps oprjochte mei radikaal-liberale ideeën: it folk moast mear ynfloed krijge op it bestjoer. Yn 1795 waarden yn hiel Nederlân de begjinselen fan frijheid, gelykheid en bruorskip ynfierd.

Yn de Frânske tiid, op 4 maaie 1809, kaam kening Loadewyk Napoleon nei Dimter. Hy waard rûnlieden by in oantal bedriuwen, ûnder oare by Bussink, de bakkerij op de Brink. Hy krige de koeke te priuwen en die fuort in bestelling. Doe't er ôfsette fergeat er te beteljen, lykas keningen wenst is, mar dêr waard er troch de frou fan de bakker op wiisd. Loadewyk Napoleon stie posityf foar Nederlân oer, en besocht hoewol't er sels uteraard Frânsktalich we, dochs Nederlânsk te praten. Yn Dimter sei er by fersin: Ik, jo knyn ynstee fan Ik, jo kening.
Dimter waard yn 1851 in gemeente yn de sin fan de gemeentewet út 1848. Nei de ynfiering fan de festingwet (1874) waarden de Nederlânske stêden frijsteld fan de plicht om harren festingwurken te ûnderhâlden en mocht ek it oant dy tiid direkt bûten de festing frij te hâlden skoatsfjild beboud wurde. De earste wiken dy’t hjir ein 19e iuw ûntstienen wienen de Molenbelt en de Ossenweerd. De earste yndustry kaam oan de súdeastkant fan de âlde festing, it spoar en de âlde haven bylâns en wat letter ek oan de noardwestside oan de Isel.

Yn de Twadde Wrâldoarloch hie de stêd bot te lijen, se is meardere kearen troch Alliearden bombardearre, mei hûnderten boargerslachtoffers as gefolch. Fan de sirka 11.000 wenningen bleaune mar 2500 ûnskansearre. Benammen de omkriten fan de strategysk wichtige brêgen waard troch bommen rekke; ek it histoarysk stedssintrum rekke dêrfan bot skansearre. Flak foar de werklike befrijing op 10 april 1945 barde yn de stêd it Twentol-drama, wêrby’t sân fersetsstriders om it libben kamen. Nei de Twadde Wrâldoarloch waard hurd wurke oan de weropbou. Neist de brêgen foar it wei- en spoarferfier waard in slûs oanlein, de Prins Bernhardslûs, om sa de binnenfeart te befoarderjen. Sûnt 1951 ferbynt dy de Isel mei it basiskanaal.

Troch de politike ferhâldings waard Dimter yn de 20e iuw “Moskou oan de Isel” neamd. De befolking bestie oant yn de jierren santich foar in grut part út arbeiders dy’t wurken yn de grutte tekstyl-, metaal-, en oare fabriken.

Ein jierren fyftich hie de bebouwing de grinzen fan de gemeente berikt. Yn 1960 waard foar fierdere útwreiding dêrfan in part fan de gemeente Diepenveen anneksearre dat no de wiken Keizerslanden, Borgele en de Platvoet, alle trije realisearre yn de jierren sechtich, beslacht; alles by elkoar rûchwei it gebiet oant (bewesten) de Zandwetering.

Neidat ein jierren sechtich in plan om de stêd út te wreidzjen oer de Isel net helber achte waard, it saneamde Dûbelstêdplan, rjochte Dimter him wer op it easten: yn 1974 waard wer in diel fan Diepenveen ynlive. By gemeentlike weryndielingen yn 1999 en 2005 waard earst de heule gemeente Diepenveen en dêrnei de hiele gemeente Bathmen oan Dimter tafoege.

Dimter leit yn it súdwesten fan Oerisel oan de eastlike side fan de Isel. It leit yn in goa Salland, dat neist Dimter ûnder mear de plakken Swol, Kampen en Ommen beslaat.

De gemeente Dimter hat in oerflakte fan 134,37 km² mei as haadplak Dimter mei sa. 80.000 ynwenners. Oare grutte kearnen binnen de gemeentegrinzen binne Bathmen (± 5.500 ynwennners), Schalkhaar (± 4.700) en Diepenveen (± 4.300). De gemeente grinzet yn it noardwesten oan de gemeente Olst-Wijhe, yn it noardeasten oan Raalte, yn it easten oan Rijssen-Holten, yn it suden oan Lochem (Gelderlân) en yn t westen oan Voorst (Gelderlân).

Dimter telt meardere parken. It bûtendyks oan de Isel lizzende Worpplantsoen is it âldste stedswannelpark fan Nederlân. It gebiet oan de oare kant fan de rivier wie al yn 1578 lâns paden en wegen beplante mei beammen. Yn de 17e iuw ûntstienen der geandewei mear hôvingen, kompleet mei túnhúskes. Yn 1699 waard foar it earst melding makke fan in plantaazje (park) oan de Iselouwer. Ek wienen hjir herbergen en útspannings. Neidat de frânsen it park en de bebouwing yn 1813 weihelle hienen, waard in nij park oanlein. Yn it túngebiet wat fierder fan de rivier ferriisde stadichoan in wenwyk mei de namme De Hoven.

In oar park is it 'Alde Plantsoen', dat offisjeel it Rijsterborgherpark hjit en oan de eardere bûtengrêft tusken it spoar en de binnenstêd leit. It is oanlein neidat yn de 19e iuw de Dimter festingwurken ûntmantele wienen. It park waard ±1880 ûntwurpen troch de bekende lânskipsarsjitekt Leonard Springer. Tusken it grien steane op in aantal plakken keunstwurken, in Fûgeleilân mei allerhande plomfee, in paviljoen en in muzykkoepel. It Rijsterborgherpark is een ryksmonumint. 

It Nije Plantsoen is nei 1893 by de oanlis fan de Dimter wetterlieding ûntstien as wetterwingebiet. Ek dizze parkoanlis waard ûntwurpen troch L. Springer. It park herberget in drinkwetterpompstasjon en troch it park ferspraat lizze pompkelders mei de iepening in meter boppe it meanfjild, de saneamde 'molshopen'. Fan in djipte fan 80-125 meter wurdt hjir jierliks 1,5 miljoen kubike meter tige suver wetter oppompt. Ek stiet der sûnt 1893 in karakteristike út bakstien oplutsen wettertoer. Yn de jierren sechtich fan de foarrige iuw waard it park útwreide mei in hartekamp. De parkbosk hie lang te lijen fan achterstallich ûnderhâld mar begjin 21e iuw is hjirfan in soaf goedmakke. Sûnt 2009 is der troch it plantsoen in 'gedichtenrûte'; op transparante panielen steane teksten ôfprinte.

De oanlis fan it Gooikerspark kaam yn 2010 klear, it leit tusken de nije eastlike wenwiken fan it stedsdiel Colmschate. It is ûngefear 20 hektare grut. Sintraal hjiryn leit it natoer- en miljeuedukaasjesintrum 'De Ulebelt' mei bernebuorkerij en natoerboartersplak.

Lytsere parken binne de Jan Luykenkolk, it Wezenlandpark, it Godebaldpark en Park Braband.

Natoergebieten oan de stedsrâne binne ein 20e iuw ûntwikkele uiterwaardengebiet Ossenwaard en in tichtby it Oeriselsk Kanaal om de Douwelerkolk lizzend earder lângoed.

De delsetting Dimter it stichte op in rivierdún oan de Isel. Dizze rivier hat yn de rin fan de iuwen in grutte rol spile foar de stêd. Net allinnich hanneljen gie makliker, mar de tol dy’t de skippen betelje moasten om lâns Dimter te kommen levere de stêd in soad jild op. Dit rjocht, ûnderdiel fan it katentol, hie de stêd yn 1241 yn erfpacht krigen fan de abdij yn Elten. 
Dimter hat ek neidielen hân fan de Isel, trochdat de rivier faak bûten de ouwers trede. Tsjintwurdich hat de stêd in wetterkearing, mar de Welle stiet mei heechwetter noch geregeld ûnder wetter. Troch dyktrochbraken fan de Isel binne yn en om de hjoeddeiske stêd in protte kolken ûntstien, lykas de Douwelerkolk en de Klinkenbeltskolk.

Neist de Isel hat Dimter noch in grut oantal wetters. De Schipbeek is in diels yn opdracht fan de stêd groeven beek dy’t yn Dútslân ûntspringt en by Dimter yn de Isel útkomt. Eartiids wie de beek befarber wêrtroch’t ûnder mear hout en Bentheimer sânstien oanfierd wurde koe. In oare wetterwei dy’t foar de skipfeart oanlein waard en yn Dimter yn de Isel útrint, is in sydtakke fan it Oeriselsk kanaal. It is healwei de 19e iuw groeven en yn 1858 iepene. Hjirtroch krige Dimter in ferbining mei in grut kanalestelsel troch Oerisel. Ten easten fan Dimter begjint yn de Gooiermars de al yn de 13e iuw groeven Zandwetering. Oanlein om it tefolle oan wetter of te fieren dat troch bediking fan de rivier net mear streekrjocht de Isel ynfloeie koe, krijt dizze no mear de funksje fan wetterberging en natoer- en rekreaasjegebiet. De Zandwetering foarmet foar in grut diel de noardeastlike grins fan de 20e-iuwske bebouwing fan de stêd.

De stêd is bestjoerlik opdield yn fiif stedswiken. Wyk 6 is it bûtengebiet fan de gemeente mei dêryn in oantal doarpen en buorskippen.

De âlde Binnenstêd en de wyk De Hoven, ek wol de Worp foarmje tegearre Wyk 1. De Hoven is de ienige wyk fan Dimter oan de linkerside fan de Isel.

Wyk 2 bestiet út Zandweerd Súd, de Driebergenbuurt en it Reade Doarp, Voorstad Sintrum, Voorstad East en Bekkumer. De buerten binne ûntstien nei it ferfallen fan de Festingwet yn 1874. De buerten binne ten noarden fan de spoarlinen nei nei Apeldoorn en Arnhim oanlein en foarmje in soarte skyl im de binnenstêd. Wyk 2 wurdt dan ek wol de 'Alde Skyl' neamd.

It Reade Doarp is in ier-tweintichste-iuwske wenwyk en leit rûchwei tusken de Boxbergerweg, de Diepenveenseweg, de Hoge Hondstraat en it spoar Dimter-Swol. De wyk hie nei de foltôging sa'n 680 wenningen, wêrfan sa’n 110 mei winkel of oar bedriuwke oan hûs. In grut gedielte hat reade dakken, fandêr de namme. It binnen ei de mjitstêven fan no lytse rychjeshuzen en hast allegear hierwenningen. Yn 2006 wennen der ûngefear 2000 minsken, wêrfan 38% fan net-Nederlânske komôf.

Nei opheffing fan de Festingwet yn 1874 koe Dimter bûten de âlde stêd wenningen bouwe foar de faak yn krotten yn stegen behuze arbeidersklasse. De earste wenningen ferriisden út partikulier inisjatyf, mar sûnt 1913 wurde op de Dimter Ink de gruttere kompleksen fan de Vereniging tot Verbetering van den Woningtoestand in de gemeente Deventer en de Gemeentelijke woningstichting boud. De gemeente sluet foar de finansiering in hypteek of mei in rintiid fan leafst 75 jier.

Om 1975 wie yn de wyk in grutte renovaasje needsaaklik. Under mear waard oan de efterside fan i soad huzen in nije koken plus wiete sel en in skuorke boud. Hoewol’t de measte wenningen anno 2009 boukundich noch yn reedlike steat binne, is de wyk wer ioan in flinke opknapbeurt ta. It is lykwols ûnwis oft it der fan komt. Der binne om de iuwikseling yn de gemeente al mear fan dizze wiken sloopt en de wenningkorporaasje slút net út dat ek het Reade Doarp syn langste tiid hân hat. De measte bewenners soenen dêr net bliid mei wêze, want der is in grut tekoart oan betelbere wenningen yn Dimter.

Ek ten easten fan de âlde binnenstêd waard nei it ferfallen fan de Festingwet in oantal wenbuerten boud. De buerten dy’t ûnder Wyk 3 falle binne de Raambuert, Bûtengrêft, Knutteldoarp, Pothoofd, Hoornwerk, Bergweide, Deltabuert en de Rivierebuerten.

Knutteldoarp waard oanlein op in stik grûn dat earder brûkt waard as ferdigeningswurk. De oanlis barde tusken 1921 - 1930 yn opdracht fan de Vereeniging tot Verbetering van den Woningtoestand. It doarp is ûntwurpen yn in túndoarp-konsept troch arsjitekt W.P.C. Knuttel en telde destiids 334 arbeiderswenningen. De tagongspoarten jilde as it wichtichste uterlike kenmerk fan it doarp. De measte bewenners fan Knutteldoarp wienen earst arbeiders dy’t yn de fabriken fan de Raamsbuert wurken. De 'doarpelingen' hienen in eigen identiteit, dy’t ôfwykte fan de oarspronklike ‘Dimtener’. Dat waard mei befoardere trochdat Knutteldorp syn eigen winkels en foarsjennings hie. It Knutteldoarp leit ynklamme tusken Pothoofd, Raambuert en it Havenkertier, dat ûndrdiel is fan it bedriuwenterrein Bergweide. Yn d jierren santich is it doarp yngripend restaurearre.

Ten suden fan it sintrum, ynklamme tusken de Isel, de Raambuert en Knutteldoarp, leit de buert it Pothoofd. Eartiids in oerslachkaai, no steane der seis appartemintenflats gan de Belgyske arsjitekt Jo Crepain. It strjittenpatroan is flink feroare. Grutte kranen en silo’s hawwe hjir oait stien en der wie in spoaremplassemint. Stoomtrams rieden hjirwei nei Sutfen, Borculo en Emmerich.
It stasjonsgebou, no it wykgebou fan Boarterstúnferiening 'Wijk 16', is ien fan de pear plakken dy’t noch “hâldfêst” jouwe nei de drokte fan destiids. Op dit terrein is yn de 18e iuw – troch de skipfeart op Amearika en de oerslach fan nôt op de kaai fan it Pothoofd - as adventyfplant de Lytse teunisblom terjochte komd. Yn Dimter waard dizze blom dêrom Pothoofdplant neamd. Sûnttiid bestiet yn de biology de namme Pothoofdplant foar in ûnopsetlik fan oare plakken oanfierde plant. De dichter Jac. van Hattum ferivige dizze yn syn poëzijbondel De Pothoofdplant (1936).

Wyk 4 bestiet foaral út nei-oarlochske wenwiken. Zandweerd-Noard, Platvoet, Borgele, Túndoarp, Lânshearenkertier, Oranjekertier en de Sikehûsbuert falle ûnder wyk 4.

Nei de anneksaasje fan grûngebiet fan de eardere Diepenveen wurdt it grutste diel fan Wyk 5 boud. De wyk bestiet út Colmschate-Súd (Doarp Colmschate, Snippeling, Veldpape, Oxerhof, Bannink, Colmschater Enk, Bramelt, Roessink, Essenerveld en Swormink), Colmschate-Noard (Het Oostrik, Blauwenoord, Grut Douwel, Lyts Douwel) en de Vijfhoek (Op den Haar, Steinvoorde, Graveland, Jeurlink, Fetlaer, Spikvoorde en Spijkvoorderenk).

Yn 2004 hie de destiidske gemeente Dimter 92.142 ynwenners en de gemeente Bathmen hie der noch ris 5.328. Neffens de telling fan it Centraal Bureau voor de Statistiek telt de totale gemeente Dimter op 1 jannewaris 2010 in ynwenneroantal fan 98.660.

Buorskippen (ûnoffisjele kearnen): Dortherhoek (220), Frieswijk en Averlo (500), Loo (720), Oude Molen (100), Rande (160), Tjoene (220) en Zuidloo (260).

It middelpunt fan Dimter wurdt foarme troch it monumintale sintrum by de brink, in langhalich merkeplein mei beammen en terrassen. It is it grutste stedsplein yn Nederlân mei monimintale pânen mei as blikfanger de Waach, in let-goatysk waachgebou út 1528 dêr’t no it Histoarysk Museum Dimter yn sit. 
Midden op it plein stiet de Wilhelminafontein, dy’t yn 1898 by in Dimter izerjitterij makke is ta eare fan de kroaning fan keninginne keninginne Wilhelmina én de oanlis fan de stedswetterlieding. Foar it Penninckshûs, de tagong nei de efter de monumintale pânen ferburgen doopsgesinde tsjerke stiet in stânbyld fan Albert Schweitzer; de bekende tropenarts en sindeling hat yn syn libben meardere kearen it oargel fan de Lebuïnustsjerke bespile. Oan it plein binne in soad horekagelegenheden.

De bekendste tsjerke fan WDimter is de Lebuïnustsjerke, in let-goatyske tsjerke mei romaanse (11e-iuwske) dielen en in toerkoepel út 1612-1613 nei ûntwerp fan Hendrick de Keyser. Tsjin de Lebuïnustsjerke oan leit de Alde Mariatsjerke, dy’t ein 13e iuw boud waard, mar al sûnt 1591 net mear as tsjerke yn gebrûk is. It is no in ruïne wêrfan noch ien sydbeuk yntakt is, diels ferskûle efter huzen en winkeltsjes.

De goatyske Sint-Nikolaas- of Bergtsjerke, mei twa romaanse westtuorren, út sirka 1200 stiet op it heechste diel fan it midsiuwske Bergkertier, dat op in âld rivierdún boud waard. Dizze tsjerke wurdt tsjintwurdich brûkt as konsert- en eksposysjeromte.

Oare bysûndere godsgebouwen yn de binnenstêd binne de Broederentsjerke, fan oarsprong in kleastertsjerke út de 14e iuw, en de Synagoge Golstraat, in 19e-iuwsk gebou, oant 1942 ûnderkommen fan de Israelityske mienskip fan Dimter. It 15e-iuwske Buiskenskleaster is in earder susterhûs fan de Susters fan it Miene Libben, in groep folgelingen fan Geert Grote en de Moderne devoasje. No is it stedsargyf en bibleteek en hat in tagonklike kleastertún.

It besjen wurdich is ek it Stedhûs fan Dimter oan it Grutte Tsjerkhof, foar de Lebuïnustsjerke oer, fêstige yn in 17e-iuwsk gebou mei in midsiuwske kearn. De Proasdij yn de Sandrasteech is it âldste stiennen wenhûs ( út sa. 1130) fan Nederlân.

De Bolwurksmole út 1863, in houtseachmûne, stiet oan de oare kant fan de Isel bij de Wilhelminabrêge en waard yn 2006 werboud. Ut de bjoggentjinde iuw komt ek de wettertoer, dy’t yn 1893 yn neorenêssânsistyske styl boud waard yn it Nije Plantsoen en noch altyd yn gebrûk is.

It Bergkertier is in fan oarsprong midsiuwsk stedsdiel mei in soad restaurearre wenhuzen en winkels. Yn 2007 waard in huzerige oan de Walstrjitte trochbrutsen om in rintrochgong nei it nije winkelkompleks It Boreel te meitsjen. Hjirby stuite men op resten fan in âlde stedsmuorre mei dowesteienen toer út de 13e iuw. Dêrneist waarden der twa lytse treptuorren fûn. 
Krekt bûten de eardere Bergpoarte leit de Raambuert, in 19e-iuwske yndustrywyk. Hhir siet ûnder oare de izerjitterij Nering Bögel . In eardere nôtsilo wurdt no brûkt as depot foar archeologyske fynsten. Tusken de ferkearsbrêge en de spoarbrêge rint lâns de Isel de diels ferlege Wellekaai. Dizze eardere havenkaai hat in oantal oanlissteigers en in wannelpaad.

Dimter hat in iepenbiere bibleteek en lêsseal oan de Brink, mei meardere filialen yn de gemeente. It Stedsargyf en Athenaeumbibleteek oan it Kleaster is de âldste wittenskiplike bibleteek fan Nederlân.

De stêd rikt om it jier de kultuerpriis de Gulden Adelaar út.

De fuotbalclub Go Ahead Eagles komt út Dimter. It stadion fan de club is De Adelaarshorst, dat as ien fan de pear fuotbalstadions noch yn in wenwyk leit. Dimter hat in oantal tige âlde sportferienings. Sa is de Keninklijke UD (oprjochte yn 1875) de âldste noch besteande fjildsportferiening fan Nederlân. Fierders hearre atletykferiening A.V. Daventria 1906 en de Dimter Hockey Feriening (oprjochte yn 1913) ta de âldste ferienings fan Nederlân binnen har sport. Wrakselferiening K.D.O. Dimter bestiet sûnt 1913.

Sport- en rekreaasjesintrum De Scheg, yn 1988 iepene troch Z.K.H. Prins Willem-Alexander, mei ûnder mear keunstiisbaan, swimbad. Troch de komst fan dizze heal-oerdekte iisbaan, waard de âlde iisbaan fan Dimter yn 1992 sluten. Op de âlde iisbaan binne in soad Europeeske- en Wrâldkkampioenskippen reedriden hâlden.

Dwers troch Dimter rint de Europese wannelrûte E11, dy’t rint fan De Haach nei itt easten, op dit momint oant de grins Poalen/Litouwen. Yn Dimter wurdt de E11 Marsekreammerpaad en Hannelswei neamd.

Der binne plenty winkels en útgeansgelegenheden yn it sinttrum om it grutte stedsplein de Brink. Bekende Dimter winkelstrjitten binne de Walstrjitte, de Lange Biskopstrjitte (de Lange B.), de Koarte Biskstrjitte (de Koarte B.), de Lytse Overstrjitte de Grote Overstrjitte, de Smidtenstrjitte en de Nijstrjitte. Flakby it sintrum leit it nij kompleks De Boreel, mei winkels dy’t grutte flieropperflakken freegje. 

Omdat Dimter in Hânzestêd wie, waard der in soad hannele en hawwe der in soad lokaasjes west, benammen binnen de grêften, dêr’t lytse merken wienen. Meardere strjitnammen ferwize hjirnei: de Nije Merk (grienten en fruit), Striemerk (hea en strie) en de Houtmerk (hout). Op de Brink wienen ferskillende merken. Op de Lytse Poat wie de bûtermerk, dêr’t it geboutsje noch fan bestiet. Bûten de grêften ûntstienen ek merken, lykas de hannel yn fee op de Bistemerk. 
Tsjintwurdich binnen de noch meardere wykmerken. 




#Article 198: Stienwikerlân (178 words)


Stienwikerlân (Nederlânsk: Steenwijkerland; Nedersaksysk: Steenwiekerlaand of Stienwiekerlaand) is in gemeente yn de provinsje Oerisel, mei 43.940 ynwenners (1 jannewaris 2019), en mei in oerflak fan 330,00 km² (dêr't 40,72 km² fan wetter is).

Op 1 jannewaris 2001 waarden de gemeenten Iselham en Brederwide oan de gemeente Stienwyk tafoege. De ynwenners fan dy twa eardere gemeenten wienen it lykwols net iens mei de namme Stienwyk. Se joegen oan in namme as Kop fan Oerisel of Stienwikerlân better te finen omdat by allinnich de namme Stienwyk it krekt like oft de gemeenten troch Stienwyk anneksearre wienen. Troch dy protesten is de namme fan de gemeente op 1 jannewaris 2003 feroare ta Stienwikerlân.

It haadplak fan de gemeente is Stienwyk, en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldemerk, Baarlo, Baars, Barsbeek, Basse, Belt-Skutsleat, Blankenham, Blauwe Hand, Bloksyl, De Bult, De Klosse, De Kolk, De Kúnder, De Pol, Doosje, Dwersgrêft, Follehove, Giteren, Hytfjild, Iestfean, Iselham, Jonen, Kadoelen, Kaleberch, Kallenkote, Liuwte, Marijenkampen, Miggebyt, Moespot, Nederlân, Onna, Ossensyl, Paaslo, Roekebosk, Ronduite, Sint Janskleaster, Skearwâlde, Stienwikerwâld, Súdfean, Tuk, Wanperfean, Willemsoard, Witte Paarden en Wjittering.




#Article 199: Swol (106 words)


Swol (Nederlânsk en offisjeel: Zwolle) is in gemeente yn- en de haadstêd fan de provinsje Oerisel en teffens Hânzestêd.

Swol leit oan it Swarte Wetter dêr't de Oeriselske Fecht yn útmûnet, en is mei it Swol-Iselkanaal ferbûn mei de Isel. De stêd leit oan de râne fan it goa Salland en is de grutste stêd yn dy regio. Swol krige yn 1230 stedsrjochten, wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer.

It haadplak fan de gemeente is de stêd Swol, en de oare plakken yn de gemeente binne: Wijthmen en Windesheim. 

Topografysk kaartbyld fan Swol, 2010-2011. Tipje op de kaart foar in fergrutting.




#Article 200: Skarsterlân (369 words)


Skarsterlân (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Scharsterland) is in eardere gemeente yn it suden fan Fryslân, dy't op 1 novimber 2013 27.467 ynwenners hie. De gemeente besloech in oerflak fan 216,8 km², wêrfan 31,5 km² wetter. 

De gemeente Skarsterlân waard yn it ramt fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1984 foarme út 'e âlde gemeenten Haskerlân en Doanjewerstâl, mei dêropta it doarp Nijbrêge fan 'e gemeente It Hearrenfean en de doarpen Eagmaryp en Terkaple fan 'e eardere gemeente Utingeradiel.

Op 1 jannewaris 2014 is de gemeente fúzjearre mei Lemsterlân en Gaasterlân-Sleat, sadat de nije gemeente De Fryske Marren ûntstie. De beide doarpen Nijbrêge en Haskerdiken binne nei de gemeente It Hearrenfean oergien.

Yn de simmer fan 1979 waard de namme Skarsterlân foasr it earst neamd yn in rapport fan Deputearre Steaten oer de kommende gemeentlike weryndieling yn Fryslân.. De namme ferwiist nei de skarren: i stik lân dêr't boeren mienskiplik fee rinne lieten. De skarren leine om Skarsterbrêge yn de gemeente Doanjewerstâl, krekt besuden de grins mei Haskerlân. 

Yn 1980 dûkte de namme Skarsterlân op troch Hans Wiegel, de destiidske minister fan Binnenlânske Saken om de gemeentenammen net Frysk meitsje te litten, mar Nederlânsk of offisjeel twatalich. Nei in soad diskusjes waard ta weryndieling besletten om de nije gemeente wetlik de namme Scharsterland te jaan yn de Wet ta Gemeentlike Weryndieling fan Fryslân. Tagelyk waard ek bepaald dat de gemeente sels kieze mocht om de namme oer te nimmen of te wizigjen.

Yn maart 1984 besleat de krekt beneamde gemeenteried fan de nije gemeente Skarsterlân om de oarspronklike Fryske namme oan te nimmen as de offisjele namme. Yngeande maart 1985, in jier nei it riedsbeslút, waard de offisjele namme feroare yn Skarsterlân.

De gemeenteried fan Skarsterlân bestie út 21 sitten. Hjirûnder de gearstallings sûnt 1998:

It haadplak fan de gemeente is de flekke De Jouwer. De oare plakken yn de gemeente binne: 

(tusken skrapkes it ynwennertal op 1 jannewaris 2008)

Neist de offisjele kearnen leine yn de gemeente de buorskippen:

Frysk is foar 65% fan de Skarsterlanners de memmetaal. Njonken it Frysk wurdt ek Nederlânsk (foar 26% fan de ynwenners de memmetaal), Stêdsk (3%) en Stellingwerfsk (1%) yn de gemeente strutsen. In útlânske taal is foar 1% fan de minsken de memmetaal.




#Article 201: Nederlân (2068 words)


Nederlân (Nederland) is in lân yn Jeropa, mei 17.081.507 ynwenners yn 2017, en mei in oerflak fan 41.526 km² (wêrfan 7.644,94 km² wetter). De haadstêd is Amsterdam en de kening fan de monargy is sûnt 2013 kening Willem-Alexander. 

Yn de prehistoarje hawwe der sûnt de Iistiid al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân. Yn de lêste milenniums foar Kristus kaam dêr lânbou by. De histoarje begjint foar Nederlân mei de Romeinen dy't benammen besuden de Ryn taholden. Yn harren tiid waarden de earste stêden stifte. De Romeinen rommen it om 400 hinne it fjild foar de Franken en Friezen dy't mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer it midden fan Nederlân. Om 800 hinne behearsket Karel de Grutte mei grutte parten fan Jeropa ek hiel Nederlân. In ryk fan de Franken waard troch erfopfolging slit; ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men yn Nederlân gjin ferwar hie tsjin oanfallen fan de Wytsingen.

Nei 1000 kaam in ein oan dy ynfallen, en gie it yn West-Jeropa sa bêst dat de lokale hearren harren gebiet begûnen út te wreidzjen. Dit late yn de 14e iuw ta de partijtiid, dy't úteinliks troch de Habsburgers einige waard. Sy makken de Nederlannen ta in ienheid, dêr't fan 1568 ôf, it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke. Dizze Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen bestie oant de Frânske tiid, doe't it lân yn fazen part fan it Frânske Keizerryk waard.

Nei de Frânske tiid waard yn 1814 Nederlân in keninkryk, earst mei ek de súdlike Nederlannen derby, en mei Lúksemboarch yn in personele uny, mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen. Yn de Earste Wrâldkriich wie Nederlân neutraal, mar troch de oarloch wie de see net feilich, en de hannel en it iten rûnen tebek. Nei de oarloch gie it gau better, oant de Krisisjierren. Hjirnei kaam, tagelyk mei it opbetterjen, yn Jeropa it faksisme, wat late ta de Twadde Wrâldkriich. Yn 1940 waard Nederlân ynnaam troch Dútslân, en earst yn 1945 wer befrijd.

Troch de Dútske ynfal yn Nederlân waard dúdlik dat de Nederlânske neutraliteit by ynternasjonale konflikten net altyd feilich te stellen wie. It neutraliteitstinken ferdwûn nei de Twadde Wrâldkriich en Nederlân slute him oan by de NAFO. Yn 1951 rjochte Nederlân mei Dútslân, Frankryk, Belgje, Lúksemboarch en Itaalje de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel op (foarrinner fan de Europeeske Uny. Yn 1944 waard de Benelúks oprjochte, dy't sûnt 1960 de status fan in ekonomyske uny hat.

Maatskiplik feroare yn de sechtiger jierren gâns. De ferpyldering waard fuort nei de oarloch al minder fanselssprekkend. De ledetallen en de ynfloed fan de tsjerke waarden lytser. Troch de massamedia koenen de minsken ienfâldiger te witten komme hoe't minsken yn oare pylders libben en tochten. Mei troch de massamedia en de oangeande demokratisearring waarden de minsken hieltyd selsstanniger en fielden net mear de needsaak om de foarskriften út de eigen pylder te folgjen. 

Nederlân leit yn it noardwesten fan Jeropa en wurdt begrinzge troch de Noardsee yn it westen en noarden, Dútslân yn it easten, en Belgje yn it suden. De lângrinzen binne yn totaal 1027 km lang, de kust hat in langte fan 451 km. Yn it Karibysk gebiet lizze noch trije eilannen dy't ûnderdiel binne fan Nederlân.

Nederlân is foarme as in rivierdelta, dy't it heechst is yn it súdeasten, en nei alle kanten omleech rint. It heechste punt fan de Nederlân is de Mount Scenery mei 877 meter, it heechste punt fan de 12 provinsjes is de Faalserberch mei 322 meter. It djipste punt leit yn de Súdplaspolder yn de gemeente Nijtsjerk oan de Isel, mei 6,76 meter ûnder Amsterdamsk peil.

Grutte parten fan it lân binne ferlern oan en weromwûn op de see. De helte fan it lân is dan ek net heger as in meter boppe seenivo, en in fearn fan it lân leit sels ûnder seenivo. Dat betsjut dat sûnder diken in fearn fan it lân normaal ûnder wetter stean soe, en mear as de helte by elts heech wetter oerspield wurde soe. Ien fan de Nederlânske provinsjes, Flevolân bestiet hielendal út polders, en leit kompleet ûnder seenivo. Utsein Limboarch hawwe alle oare provinsjes ek lytsere as gruttere stikken lân dy't ûnder seenivo lizze.

Grutte parten fan Nederlân kinne sjoen wurde as eilannen, om't rivieren en fearten der oan alle kanten omhinne rinne. Ek hawwe der tiden west dêr't de see fierder ynkrongen wie en der dêrmei ek mear eilannen yn Nederlân wienen, dy't no wer lânfêst binne. Lykwols hat Nederlân ek no noch sân eilannen yn see: de waadeilannen Teksel, Flylân, Skylge, It Gryn, It Amelân, Skiermûntseach en Rottum.

Yn it súdwesten fan it lân binne de measte grutte eilannen no troch damen ferbûn, mar se wurde al noch as eilannen sjoen: Goeree-Oerflakkee, Skouwen-Duvelân, Noard-Bevelân, Súd-Bevelân en Walcheren. Tusken dizze grutte eilannen lizze lykwols ek noch in protte lytsere, net oandamme eilannen.

Yn de Markermar kinne de eilannen Pampus en Marken neamd wurde. Yn oare marren en op de rivieren is noch in grut tal oare eilannen te finen.

Sûnt 10 oktober 2010 hat Nederlân trije bysûndere gemeenten yn it Karibysk gebiet derby krigen dy't dêrfoar ûnderdiel wienen fan it Keninkryk fan de Nederlannen. Dy trije gemeenten binne de eilannen Bonêre, Sint Eustaasjes und Saba. 

Trije Jeropeeske rivieren komme út it suden nei Nederlân, en rinne dêr nei it westen nei de Noardsee: de Ryn, de Maas en de Skelde. Nei alle gedachten is dizze rjochtingsferoaring ta stân kaam troch it iis dat ûnder de lêste iistiid healwei oer Nederlân lei. De Ryn en de Maas hawwe de râne fan it iis bylâns in mienskiplike delta foarme, mei de Waal/Merwede as de haadstream yn it midden. De Isel, in sydearm fan de Ryn dy't nei it noarden rint, is mooglik de rin fan de Ryn fan foar de iistiid.

Nederlân hat ûnder ynfloed fan de Noardsee in myld seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren oan 'e kust in bytsje kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren oan 'e kust justjes heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske westewyn.

Neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen falt Nederlân yn de yndieling Cfb. (tuskenbeiden seeklimaat).

De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 16 °C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 3 °C. De kust hat de measte sinne, mei op sommige plakken sa'n 1600 oeren per jier. De Achterhoeke hat de minste sinne, mei sa'n 1450 oeren yn 't jier. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 832,5 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e neisimmer en it begjin fan de hjerst, yn de winter falt it minste reinwetter. 

Nederlân hat 16.847.007 ynwenners (2011). Ferlike mei de rest fan Europa is de Nederlânske befolking de lêste oardel iuw relatyf fluch groeid: 3 miljoen yn 1850, 5 miljoen yn 1900, 10 miljoen yn 1950, en 16 miljoen yn it jier 2000 . Ferliking: de Belgyske befolking groeide fan oardel kear sa grut as Nederlân (4,5 miljoen yn 1850) nei rom in tredde lytser (10 miljoen yn 2000). It Sintraal Buro foar de Statistyk ferwachte dat de befolking sil tanimme sil nei in maksimum fan 17,5 miljoen yn 2038, en dat dêrnei it ynwennertal lytser wurde sil. 

Mei in befolkingstichtens fan 447,9/km² (2012) heart Nederlân by de 30 tichstbefolkste lannen fan de wrâld. Nederlân hat gjin in stêd mei mear as in miljoen ynwenners; wol binne krapoan 30 gemeenten dy't mear as 100.000 ynwenners hawwe. De fjouwer grutste stêden binne Amsterdam, Rotterdam, De Haach en Utrecht, dy't alle fjouwer yn it westen fan it lân lizze. De stêdekloft dêr't dy fjouwer stêden ûnderdiel fan binne wurdt de Rânestêd neamd, dêr't sa'n 40 % fan de hiele Nederlânske befolking wennet.

Súd-Hollân is mei mear as trije en in heal miljoen ynwenners de provinsje mei de measte ynwenners, dêrnei komme Noard-Hollân en Noard-Brabân (beide mear as twa miljoen). Yn de lêstneamde provinsje foarmje de fiif stêden fan BrabantStad in oare belangrike stedsregio dy't goed is foar 20 % fan de yndustriële produksje fan Nederlân. Yn it easten binne Arnhim-Nymwegen en Twentestad twa lytsere agglomeraasjes, yn it súdeasten leit de stedsregio Súd-Limburch mei de stêden Maastricht, Sittard, Geleen, Heerlen en Kerkrade. Dêrneist binne der ferskate stêden dy't op regionaal nivo in wichtige funksje hawwe, lykas Grins en Ljouwert yn it noarden en Maastricht yn it suden. Yn totaal wennet 82 % fan de Nederlanners yn in stedsgebiet.

Nederlân hat troch de iuwwen hinne in aardich wat ymmigraasje hân. Neffens de sifers fan it CBS fan 1 jannewaris 2005 is 80,9 fan% de befolking Nederlânsk, 2,4 Yndonesysk, 2,4 Dútsk, 2,2 Turksk, 2,0 Surinaamsk, 1,9 Marokkaansk, 0,8 Antilliaansk en Arubaans en 6,0 % oars. Yn it tiidrek 1845-1860 en de earste 20 jier nei 1945 binne ek relatyf grutte oantallen Nederlanners emigrearre, benammen nei de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Súd-afrika en Nij-seelân.

Sûnt 2005 binne de Friezen erkend as nasjonale minderheid ûnder it Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden. 

De offisjele lânstaal is it Nederlânsk. Regionaal binne it Frysk, Ingelsk en Papiamintsk amtlike talen. It Frysk is yn de provinsje Fryslân in offisjele taal. Op it eilân Bonêre is it Papiamintsk in offisjele taal, en op de eilannen Saba en Sint Eastatius is it Ingelsk in offisjele taal. De offisjele talen wurde regionaal brûkt yn it iepenbier bestjoer, en as fiertaal op ferskate skoallen.

Yn it jier 2008 wie 42 persint fan de Nederlânske befolking net leauwich. Fan de minsken dy't wol leauwich binne wie 29 persint katolyk, 9 persint herfoarme, 6 persint protestantsk en 4 persint reformearre. Sa'n 4 persint fan de befolking is moslim, it boedisme wurdt troch krapoan 1 persint fan de befolking oanhongen. It hindoeïsme is justsjes lytser as it boedisme, en it tal leauwigen dat ûnder it joadendom falt is minder as in heale persint. 

It Nederlânske parlemint, de wetjouwende macht, is part oer twa keamers, de Earste Keamer (75 sitten) en de Twadde Keamer (150 sitten). De steatsfoarm is in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêre demokrasy. Alhoewol't de haadstêd Amsterdam is, hat De Haach de funksje fan regearingsstêd. De útfierende macht is yn hannen fan de keniningin en de ministers. De rjochterlike macht is yn hannen fan de rjochters en offisieren fan jústysje. 

De neikommende politike partijen binne sûnt de ferkiezings fan 2017 yn de Twadde Keamer fertsjinwurdige:

Nederlân is in oprjochtingslid fan de Benelúks (1944), de Feriene Naasjes (1945), de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949), de Rie fan Jeropa (1949) en de Jeropeeske Uny (1957).

De earste laach fan bestjoer is it parlemint yn De Haach. It twadde bestjoerlike nivo leit by de provinsjes:

De tredde bestjoerslaach is de gemeente, der binne meiïnoar 358 gemeenten (1 jannewaris 2019). It tal gemeenten feroaret lykwols hurd troch gemeentlike weryndielings.

De Nederlânske definsje hat in lânmacht, loftmacht, marine en marresjausse. 

Yn 2008 wienen der 3.950.825 Nederlânske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 3.233.773 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 105.735.

Militêr budzjet $9,4 miljard (2004).
Persintaazje fan it BYP 1,6 % (2004).

Fuotbal is de meast populêre sport yn Nederlân. De KNFB is de organisaasje dy’t yn Nederlân de fuotbalkompetysjes en -eveneminten organisearret. In oare populêre sport is it reedriden mei eveneminten lykas de Alvestêdetocht. De oarsprong fan it kuorbal leit yn Nederlân, krekt as de Fryske sporten fierljeppen en keatsen. Yn 1900 die Nederlân foar it earst mei oan de Olympyske Spullen.

De Nederlânske oersetting fan de bibel wie yn 1637 klear. Yn de tiid fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen wie Joost van den Vondel de meast ferneamde dichter fan de Nederlânske taal. De trije belangrykste skriuwers foar de Nederlânske literatuer yn de twadde helte fan de 20e iuw wienen Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans und Gerard Reve.

Gysbert Japiks hat foar de Fryske renêssânse tige wichtich west. Yn de 19e iuw waard de Fryske literatuer beskieden troch de bruorren Halbertsma. De Fryske bibeloersetting (âlde en nije testamint) wie yn 1943 klear. Rink van der Velde is ien fan de bêst ferkeapjende skriuwers fan de 20e iuw.

BYP per persoan is $39.000 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 3% lânbou, 21% yndustry en 76% tsjinsten.

Wichtichste havens binne Amsterdam, IJmuiden, Rotterdam, Terneuzen, Flissingen, Harns en Delfsyl. Amsterdam (Schiphol) hat it grutste fleanfjild fan Nederlân, oare grutte fleanfjilden binne dy fan Grins (Eelde), Eindhoven, Rotterdam en Maastrich (Maastricht-Aachen Airport). De maksimum snelheid op de autodyk is 120 km/h.

Nederlân hat (2006):




#Article 202: Aa en Hunze (107 words)


Aa en Hunze is in gemeente yn de provinsje Drinte, mei 25.772 ynwenners (1 april 2011), en mei in oerflak fan 278,16 km² (wêrfan 0,18 km² wetter).

De gemeente is ûntstien troch de gearfoeging fan de eardere gemeenten Annen, Gasselte, Gieten en Rolde yn de gemeentlike weryndieling fan 1998.

Achter 't Hout, Amen, Anderen, Anloo, Annen, Annerveenschekanaal, Balloërveld, Balloo, Bareveld, Bonnen, Bonnerveen, Bosje, Broek, Cortenoever, De Hilte, Deurze, Eext, Eexterveen, Eexterveenschekanaal, Eexterzandvoort, Ekehaar, Eldersloo, Eleveld, Gasselte, Gasselterboerveen, Gasselterboerveenschemond, Gasselternijveen, Gasselternijveenschemond 1e Dwarsdiep, Gasselternijveenschemond 2e Dwarsdiep, Gasteren, Geelbroek, Gieten (gemeentehûs), Gieterveen, Gieterzandvoort, Grolloo, Kostvlies, Marwijksoord, Nieuw-Annerveen, Nieuwediep, Nijlande, Nooitgedacht, Oud-Annerveen, Papenvoort, Rolde, Schipborg, Schoonloo, Spijkerboor, Veenhof en Vredenheim.




#Article 203: Assen (283 words)


Assen is in gemeente yn, en de haadstêd fan, de provinsje Drinte. Op 30 april 2017 hie de gemeente 67.579 ynwenners op in oerflak fan 84 km² (dêr't 1,5 km² fan wetter is).

Omkring 1600 waard Assen sit fan it bestjoer fan Drinte om't dêr de gebouwen fan it eardere Kleaster Mariakamp beskikber wienen. Dit hie tydlik wêze sille, mar it is nea mear feroare. Earst yn 1807 is Assen in selsstannich bestjoerlik gebiet wurden, en yn 1809 makke kening Loadewyk Napoleon Assen in stêd. It wie doe noch allinich in bestjoerssintrum mei minder as tûzen ynwenners, mar hy hie grutte plannen mei Assen, dêr't er ek in grut stêdebouplan foar hie. Dêr is neat fan kaam, mar nei't Assen yn 1814 offisjeel haadstêd fan Drinte waard woeks de stêd yn de rin fan de 19e iuw út ta it middelpunt fan Drinte, mei in ynwennertal fan mear as alvetûzen. Yn de 20e iuw waard dy sintrumfunksje noch sterker, en wûn ek it ynwennertal fierder oan.

De haadstêd fan de gemeente is de stêd Assen, en de oare plakken binne: Anreep, Fries, Grêswyk, De Haar, Loan, Ree, Seijen, Seijerfean, Seijerfjild, Skyven, Ter Aard, Ubbena en Witten. 

Fierder hat de gemeente noch ien buorskip, Amelte, krekt east fan de stêd. It eardere streekdoarp Kleasterfean is no in part fan de stêd Assen wurden.

De gemeente Assen leit tusken yn it noarden Tynaarlo, yn it easten Aa en Hunze, yn it súdwesten Midden-Drinte en yn it noardwesten Noardenfjild. De A28 rint fan Hegefean foarby de westkant fan Assen fierder nei Grins, en ek oan de westkant fan Assen moetsje de Drintske Haadfeart en it Noard-Willemskanaal. Troch de stêd rint it spoar fan Grins nei Swol.




#Article 204: Coevorden (784 words)


Coevorden (Nedersaksysk: Coevern) is in lytse stêd en gemeente yn de provinsje Drinte, mei 35.497 ynwenners (1 jannewaris 2019), en mei in oerflak fan 300,00 km² (wêrfan 2,81 km² wetter). De stêd sels hie op 1 jannewaris 2014 14.572 ynwenners. Yn 1998 by de gemeentlike weryndieling waard de eardere gemeente Coevorden gearfoege mei de eardere gemeenten Dalen, Sleen, Oosterhesselen en Zweeloo. De Fryske histoaryske namme fan Coevorden is Kûfurd (). 

De namme waard foar it earst neamd yn 1036 yn de namme fan Frederikus fan Coevorden. In oarkonde út 1148 neamt Coevoorde. De namme tsjut lykas bygelyks yn Oxford en Ochsenfurt op in plak dêr't boeren harren kij oer in trochgong (kofurde) troch in rivier gean litte. Ferlykje ek mei De Kûfurd en Kûfurderrige yn Fryslân. 
De namme Bosporus betsjut itselde, mar hat in mytologyske oarsprong.

Op 26 novimber 944 joech keizer Otto de Grutte it jachtrjocht yn de Pagus Trhriente oan biskop Balderik fan Utert. Dêrmei kaam it gebiet ûnder it bestjoer fan it Bisdom Utert.

Coevorden lei strategysk op de rûte tusken Fryslân en Múnster, dat it plak ta in woltierige fêstingsstêd makke. Biskop Hartbert fan Bierum stelde syn broer oan as boarchgreve fan Coevorden. Dy titel waard erflik. Nei it ferstjerren fan de biskop, waard de bining tusken it bisdom Utert en de Stêd en Hearlikheid Coevorden hieltyd minder sterk en dat late ta ferskate strideraasjes, wêrûnder de Slach by Ane, dêr't biskop Otto fan Lippe sneuvele, en de Frysk-Drintske Kriich. De Drinten, ûnder lieding fan Rudolf II fan Coevorden, laten de earste oerwinnings, mar moasten yn de Slach by Peize belies jaan. Rudolf II fan Coevorden waard finzennaam, martele en fermoarde.

Coevorden krige op 31 desimber 1407 stedsrjochten en is dêrmei de âldste stêd fan Drinte.

Coevorden rekke yn it begjin fan de sechtjinde iuw ek belutsen yn strideraasjes tusken legers fan Karel V en Karel fan Gelre, dêr't de Geldersken yn 1536 belies jaan moasten en Drinte part fan de Boergondyske en letter de Spaanske Nederlannen waard.

Coevorden rekke belutsen yn de striid tusken de Spanjerts en it Steatske leger ûnder lieding fan prins Maurits fan Oranje. Nei in stikmannich belegerings, wist Maurits de stêd te bemasterjen. De stêd wie lykwols platbaarnd yn dy strideraasjes en moast dus fannijs wer opboud wurde. De hjoed-de-dei noch besteande âlde gebouwen, fêstingwurk, strjittestruktuer en stjerfoarmige stedsgrêft komt foar it grutste part út 'e ein fan de sechtjinde en begjin santjinde iuw en waard ûntwurpen troch Menno van Coehoorn.

Op 30 juny 1672 waard Coevorden troch biskop Bernard von Galen fan Múnster bemastere, mar waard op 30 desimber fan dat jier wer ferdreaun. Yn 1673 besocht er it fannijs. Hy besocht begjin oktober 1673 in keardaam yn de Fecht by Gramsbergen te bouwen, sa't Coevorden ûnder wetter rinne koe. Fanwegen in swiere stoarm bruts de daam en der ferdronken 1400 Múnsterske soldaten en Coevorden waard sa rêden.

De feanterij yn de achttjinde en njoggentjinde iuw brocht wurkgelegenheid yn Coevorden, dêr't de binnenhaven brûkt waard foar de turfskippen, dy't de turf nei Hollân ferfierden. Nei it turfstekken ôfnaam, rekke Coevorden hieltyd mear yn it neigean. It neiere Emmen naam de regionale funksje fan Coevorden stadichoan oer.

Nei de Twadde Wrâldkriich waard Emmen de wichtichste stêd yn de omkriten en in soad bedriuwen en ynstellings ferhûzen fan Coevorden nei dy stêd. Yn de tachtiger en njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw krige de ekonomy yn Coevorden in lytse oantrún mei it kommen fan bistefoerfabryk IAMS en it oanlizzen fan in NAFO-depot. Dat depot is no yn gebrûk fan it Nederlânske leger.

Mei it Europark, dêr't de bou mid njoggentiger jierren fan úteinset waard, en foar in part op Dútsk grûngebiet oanlein wurdt, wol Coevorden de yndustry en it bedriuwslibben yn de omkriten in nije oantrún jaan.

Yn 1998 waard yn it ramt fan de gemeentlike weryndieling yn Drinte it grûngebiet fan de gemeente útwreide mei de eardere gemeenten Dalen, Oosterhesselen, Sleen en Zweeloo.

Aalden, Achterste Erm, Ballast, Benneveld, Bovensteenwijksmoer, Dalen, Dalerpeel, Dalerveen, De Bente, De Haar, De Kiel, De Mars, Den Hool, Diphoorn, Eldijk, Erm, Gees, Geesbrug, Grevenberg, 't Haantje, Holsloot, Hoogehaar, Kibbelveen, Klooster, Langerak, Meppen, Nieuwe Krim, Nieuwlande, Noord-Sleen, Oosterhesselen, Padhuis, Pikveld, Schimmelarij, Schoonoord, Sleen, Steenwijksmoer, Stieltjeskanaal, Valsteeg, Veenhuizen, Vlieghuis, Vossebelt, Wachtum, Weijerswold, Wezup, Wezuperbrug, Zweeloo en Zwinderen.

Coevorden leit oan de spoarline Swol-Emmen. Der binne stasjons yn Coevorden en Dalen, dêr't flugge treinen it stasjon Coevorden oandogge. Dy spoarline waard yn 1905 iepene. Yn 1910 waard de spoarline tusken Coevorden en Laarwald iepene, dy't sûnt 1939 allinne troch frachtferfier brûkt wurdt troch de Bentheimer Eisenbahn AG. It stasjongebou fan Coevorden waard yn 1976 ferfongen troch in nijmoadrich gebou.

Yn 1897 krige Coevorden syn earste stoomtramferbining. Yn 1947 waard ferfier mei de stoomtram opheft.




#Article 205: Hoogeveen (688 words)


Hoogeveen (Nedersaksysk: 't Ogeveine of 't Oveine) is in stêd en gemeente yn it suden fan de Nederlânske provinsje Drinte, mei 55.678 ynwenners (1 jannewaris 2019), wêrfan't de stêd sels 38.865 ynwenners (2013) hat. De gemeente hat in oerflak fan 129,00 km² (wêrfan 1,58 km² wetter). De gemeente Hoogeveen waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn 1998, troch de fúzje fan de eardere gemeente Hoogeveen mei in stikmannich gebietsdielen fan reedlike grutte fan sân omlizzende gemeenten.

De skiednis fan Hoogeveen begjint sa'n bytsje yn 1551 mei de beskriuwing fan it fean yn de hjoeddeiske gemeente. Dat jier kocht Reinold fan Burmania en syn frou de saneamde Meppenske Feanen, se súdeastlike helte fan de gemeente. Yn 1625 ruile Roelof van Echten in gebiet fan 2000 moargen foar taseine tsjinsten mei de boeren fan Steenbergen en Ten Arlo. It gebiet wie earder eigendom fan de Hear fan Ruinen. Yn 1631 waarden beide gebieten meiïnoar foege en sette de skiednis fan de feanterij út ein. Dêrfoar waard de Kompanjy fan 5000 Moargen oprjochte.

Yn 1625 waard de Hoogeveense Vaart groeven, en waard begûn mei de turfwinning yn de Echtenske Feanen. Yn die tiid ûntstie de stêd Hoogeveen as Nie-Echten, op it krúspunt fan twa feanfearten. De turf waard doe nei Meppel ferfierd. Dwers op it kanaal waarden op in ôfstân fan 160 meter fan inoar lytsere kanalen groeven, de saneamde wiken. Dy ôfstân wie foar in arbeider genôch om mei in kroade fol turf te sjouwen. Sa ûntstie der in ruster fan inoar krusende kanalen.

Hoogeveen waard yn 1636 stifte troch twa ynvestearders út Leien. Op it wichtichste krúspunt, it Krús, fêstigen al rillegau winkels, feanters, rintmasters en ambachtslju. Earstoan hie it plak ferskate nammen: Hooch Echten, Nieuw Echten en Echten's Hoogeveen. Al gau prate men fan Hoogeveen en dy namme waard dan ek oanholden. It plak hearde yn dy tiid ta de marke fan Steenbergen en Ten Arlo. 

Hoogeveen bleau noch in lange tiid in feankoloanje. Yn 1811 telde de gemeente 4794 ynwenners, yn 1840 wiene der 7339 en yn 1874 10.763 ynwenners. Oan 'e ein fan de njoggentjinde iuw waard turf minder wichtich en waarden lânbou, feetylt en yndustry wichtiger. Op 1 maaie 1870 waard de spoarline Meppel-Grins iepene en waard Hoogeveen ferbûn mei it spoar. Wichtige fabriken út dy tiid binne de Koöperative Suvelfabryk, hjoed-de-dei DOC-Kaas, de blikfabryk Drenthina (letter in part fan Thomassen  Drijver-Verblifa, tsjintwurdich Ardagh Metal Packaging) en de konserven- en djipfriezerfabryk Lukas Aardenburg (Iglo-produkten), letter part fan Unilever. 

Yn de Twadde Wrâldkriich wie it ferset tige warber yn Hoogeveen.

Nei de Twadde Wrâldkriich waarden de measte kanalen tichtmakke. Dêrtroch ûntstiene lange, brede, rjochte diken dy't gaadlik foar it grutte ferkear wiene. Bedriuwen lykas Philips, Fokker en Standard Electric fêstigen harren yn it plak. Ek rjochte Jan Kip Kip Caravans op yn Hoogeveen. De ekonomy krige in grutte oantrún en Hogeveen wie foar in skoftke de hurdst waaksende gemeente fan boppe de 20.000 ynwenners fan Nederlân. Om it grutte waaksen fan de befolking op te fangen, waarden de grutte nijbouwiken oanlein. Yn de tachtige jierren wie it sa'n bytsje dien mei de groei. Ynstee fan de earder ferwachte 100.000 ynwenners om 1990 hinne, bleau it tal ynwenners om de 45.000 hinne. Troch in gemeentlike weryndieling dêr't inkelde doarpen oan de gemeente taheake waarden en it oanlizzen fan nijbouwyk De Erflanden, woeks it ynwennertal letter ta likernôch 55.000.

Hjoed-de-dei hat Hoogeveen in soad stedske foarsjennings, om't dy yn it lanlike gebiet ûntbrekke. Hoogeveen hat in grut winkeloanbod en hat in reedlik grut wurkgelegenheid yn de yndustry. Hoogeveen skaaimerket him as in plak mei ferskate tsjerklike streamings.

Elim, Fluitenberg, Hollandscheveld, Nieuw Moscou, Nieuweroord, Nieuwlande, Noordscheschut, Pesse, Stuifzand en Tiendeveen.

By Hoogeveen is it Knoopunt Hoogeveen fan de A28, A37 en N48. Hoogeveen hat in tal op- en ôfritten op dy snelwegen. Hoogeveen hat goede ferbinings nei Swol, Emmen, Assen, Grins en Ljouwert.

Hoogeveen leit oan de spoarline fan Meppel-Grins. Op 1 maaie 1870 waard Stasjon Hoogeveen iepene. It hjoeddeiske stasjonsgebou komt fan 1984 en is ûntwurpen troch arsjitekt Cees Douma.

Hoogeveen hat ek in fleanfjild: Fleanfjild Hoogeveen, dy't mear foar rekreaasje ornearre is, mar ek wol foar sakefljochten.




#Article 206: Meppel (890 words)


Meppel (Nedersaksysk: Meppelt of Möppelt) is in stêd en gemeente yn de provinsje Drinte, mei 33.573 ynwenners (1 jannewaris 2019), wêrfan sa'n goed 28.000 yn de stêd sels wenje, en mei in oerflak fan 58,00 km² (dêrfan 0,63 km² wetter) is it de lytste gemeente yn Drinte.

Meppel wurdt al yn 1141 neamd yn in oarkonde, mar yn dy tiid wie it net mear as in klobke pleatsen. Yn 1422 waard Meppel as in selsstannich kerspel ôfskaat fan Kolderveen en doe mocht der in tsjerke boud wurde. Dy Grutte of Marijetsjerke stiet der noch hieltyd, al is der yn de rin fan de iuwen in soad oan feroare.It plak wie doe noch mar in doarp. Yn 1510 is der yn Meppel in kastiel boud, it kastiel waard De Kinkhorst neamd. 

Yn de tiid fan de turfwinning groeide Meppel trochdat it oan in krúspunt fan wetters lei. It plak lei oan de Drintske Haadfeart en de Hoogeveense Vaart oan iene kant en it Meppelerdjip oan de oare kant. Oer it Meppelerdjip koe by Swartslûs de Sudersee berikt wurde. Dy lizzing wie sa goed dat der yn de 17e iuw en 18e iuw harren in protte binnenskippers yn it doarp nei wenjen setten. Yn 1644 krige Meppel stedsrjochten fan de drost fan Drinte en yn 1809 krige it fannijs stedsrjochten fan Loadewyk Napoleon. Op 5 novimber 1815 krige Meppel in eigen stedsreglemint fan kening Willem I. 

It wetter dat troch de stêd rint wurde grêften neamd, lykas de Heerengracht, Keizergracht en Prinsengracht. Dy grêften lizze bylâns de âlde rin fan de Hoogeveense Vaart en de Beilerstroom troch it sintrum fan de stêd. Yn de tweintichste iuw waarden guon fan dy grêften dimpt dy't dwers troch it sintrum rûnen. Ek waarden ferskate flapbrêgen ferfongen troch fêste brêgen. Dêrnei wie it hast ûnmooglik troch Meppel hinne Drinte yn te farren, ek mei it ynnimmen fan de Hoogeveense Vaart yn 2005 op de hichte fan Oosterboer. Yn 2008 waard in part fan de Gasgracht wer iepen groeven. Der binne plannen en meitsje mear grêften wer iepen.

Der wie foar de Twadde Wrâldkriich ek in frij grutte Joadske mienskip yn de stêd. Strjitnammen, lykas de Synagogestraat, dogge noch te tinken oan dy tiid. Yn de Twadde Wrâldkriich binne hast alle Joadske ynwenners fan Meppel troch de Dútske besetter nei konsintraasjekampen brocht en hawwe dêre it libben ferlern. Fan de 250 Meppelske Joaden kamen der allinne 18 werom.

De hjoeddeiske gemeente Meppel waard yn 1998 foarme troch in fúzje fan 'e eardere gemeente Meppel, de gemeente Nijeveen en dielen fan de gemeenten Havelte, Ruinerwold en De Wijk.

De ynwenners fan Meppel wurde ek wol Meppeler muggen (Meppeler miggen) neamd. Dat komt fan in folksferhaal dêr't de ynwenners tochten dat op in nacht de tsjerketoer yn brân stie, om't der in reekwolk om de toer hinge. It blykte dat it in swaarm fjoerflean of miggen wie.

De gemeente Meppel telt offisjeel trije wiken, ûnderferparte yn ferskillende wenkearnen. De grutste wenkearnen binne de stêd Meppel en it doarp Nijeveen. 
De eardere gemeente Nijeveen (besteande út de doarpen Nijeveen, Kolderveen en de útbuorren Nijeveense Bovenboer en Kolderveense Bovenboer) is mei de gemeentlike weryndieling fan 1998 opgien yn de gemeente Meppel. Ek Nijentap, in part fan Havelterberg (earder gemeente Havelte), Broekhuizen (earder gemeente Ruinerwold), Rogat en De Schiphorst (beide eardere gemeente de Wijk) waarden yn 1998 by de gemeente Meppel taheake.

De stêd Meppel sels bestiet út: 

It plan Nieuwveense Landen (úteinset yn 2013) is it ûntjaan fan in wengebiet fan 736 bunder tusken Meppel en Nijeveen.

Broekhuizen, De Kolk, Havelterberg, Havixhorst, Kolderveen, Kolderveense Bovenboer, Lindenhorst, Nijentap, Nijeveen, Nijeveense Bovenboer, Rogat en Schiphorst.

Yn it ferline wiene de lânbou en skipsbou in wichtige boarne fan ynkommen fan Meppel. Ek hie de merk in wichtige regionale funksje dêr't in soad produkten mei it skip ynkamen en ferkocht of trochfierd waarden. De hjoeddeiske feefoerfabryk en silo-opslachplakken is in oerbliuwsel fan dy oanfierrûte fan lânbouprodukten. De merk wurdt op it Kerkplein (Tsjerkeplein) eltse tongersdeis moarns en sneons holden. Meppel hat in wichtige sintrumrôl spile yn de printerij, grafyske en útjefte-yndustryen. Der binne printerijen fêstige njonken in tal útjouwerijen lykas Boom. Yn Meppel wurdt ek in eigen nijsblêd útjûn. Meppel hat seis bedriuweterreinen: Ezinge, Oude Vaart, Oevers, Noord, Zomerdijk-West en Blankenstein. Yn Meppel stiene earder de haadkantoaren fan ACM, dêr't de CAF yn 1990 yn opgien waard, en Friesland Foods.

Meppel is oer it wetter te berikken foar skippen oant likernôch 3000 ton en it leit oan it haadfarwegenet. Meppel is oer it Meppelerdjip ferbûn mei Swartslûs en dêrnei mei de Iselmar. Ek hat Meppel tagong ta de Drintske Haadfeart.

Meppel leit oan de A32, fan Ljouwert nei it knooppunt Lankhorst, justjes besuden de stêd dêr't in oansluting op de A28 is, dêr't Meppel in ferbining mei Grins en Swol hat.

It Meppelerdjip, de Drintske Haadfeart en de Hoogeveense Vaart ferbine Meppel mei it skip mei Swartslûs, Assen en Hoogeveen. Oan de súdgrins fan Meppel is dêr de Omgelegde Hoogeveense Vaart bykaam, om  de beropsfeart om Meppel hinne te lieden. Natuerlik wetter dy't troch Meppel streamt, binne de Reest en de Wold Aa. De Reest mûnet út yn it Meppelerdjip.

Meppel is in lytse stêd, mar hat reedlik soad dingen dy't it besjen wurdich binne mei tank oan it rike hannelsferline. Hoewol't in soad gebouwen ôfbrutsen waarden is der noch hieltyd in soad te sjen:




#Article 207: Westerfjild (112 words)


Westerfjild (Westerveld) is in gemeente yn de provinsje Drinte, mei 19.116 ynwenners (1 jannewaris 2003), en mei in oerflak fan 283,00 km² (wêrfan 0,00 km² wetter). Westerfjild ûntstie yn 1998 út in fúzje fan 'e eardere gemeenten Havelte, Diever, Dwingeloo en Vledder.

It haadplak fan de gemeente is Havelte, en de oare plakken yn de gemeente binne: Alde Willem, Boschoord, Darp, Diever, Dieverbrug, Doldersum, Dwingelo, Eemster, Fledder, Fledderfean, Frederiksoard, Geeuwenbrug, Havelterberg, Leggeloo, Lhee, Lheebroek, Nijensleek, Oldendiever, Uffelte, Wapse, Wapserveen, Wateren, Wilhelminaoard, Wittelte en Zorgvlied.

Yn de gemeente lizze twa nasjonale parken, dat binne it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld en it Nasjonaal Park Dwingelderfjild. Yn de gemeente lizze trije hunebêden en ferskate grêfheuvels.




#Article 208: De Wolden (145 words)


De Wolden is in gemeente yn de provinsje Drinte, mei 24.116 ynwenners (1 jannewaris 2019), en mei in oerflak fan 299,00 km² (wêrfan 0,60 km² wetter).

De gemeente is op 1 jannewaris 1998 ûntstean út de eardere gemeenten Ruinen, Ruinerwold, De Wijk en Zuidwolde.

De gemeente De Wolden telt 17 doarpen en 47 útbuorrens dy't yn de doarpsgrinzen fan de 17 doarpen lizze. It gemeentehús stiet yn Zuidwolde.
 
Alteveer, Anholt, Ansen, Armweide, Bazuin, Benderse, Berghuizen, Blijdenstein, Bloemberg, Braamberg, Buitenhuizen, Bultinge, De Oude Tol, De Stapel, De Stuw, De Tippe, De Wijk, Dijkhuizen, Dikninge, Drogt, Drogteropslagen, Dunnigen, Echten, Eemten, Engeland, Eursinge, Fort, Gijsselte, Haakswold, Haalweide, Hees, Hoge Linthorst, Kerkenveld, Koekange, Koekangerveld, Kraloo, Leeuwte, Linde (Drinte), Lubbinge, Lunssloten, Middelveen, Nolde, Oldenhave, Oosteinde, Oosterwijk, Oshaar, Oud Veeningen, Paardelanden, Pieperij, Rheebruggen, Ruinen, Ruinerweide, Ruinerwold, Schottershuizen, Schrapveen, Steenbergen, Struikberg, Ten Arlo, Veeningen, Vuile Riete, Weerwille, Wemmenhove, Witteveen en Zuidwolde (haadplak).




#Article 209: Racquetball (216 words)


Racquetball is in symmetryske slachsport. It wurdt spile mei koarte rackets makke fan titanium, en mei in holle bal fan rubber, op in spesjale racquetball-baan. It is in slachsport tsjin de muorre, mar yn dit gefal mei eltse muorre en ek de flier en de souder rekke wurde.
Raquetball kin yn inkelspul spile wurde, mei twa of mei trije spylders, of yn dûbelspul mei fjouwer.

Raquetball is yn 1949 yn Amearika betocht troch tennisleraar Joe Sobek. It hjitte doe 'Paddleball', nei de houten peddels dêr't mei spile waard. Mar omt der hieltyd mear mei rackets spile waard is de namme yn 1969 feroare yn 'Racquetball'.

It spul waard spile yn keatshallen, en hat hieltyd noch dy ôfmjittings. Dêrmei is de baan wat djipper as dy fan skwash, wat tegearre mei de bal dy't wat makliker stuitsje wol, soarget foar in wat sneller spul. Wat de spulregels oangiet: dy binne frijwol gelyk oan dy fan de 4-muorrefariant fan it muorrekeatsen. By it racquetball is lykwols in ekstra feilichheids (stippel)line yn it fjild oanbrocht, om de kâns lytser te meitsjen dat de spilers elkoar mei it racquet reitsje. Yn lannen dêr't it klimaat dêr ta útnûget, wurdt it spultsje ek wol bûtendoar spile yn in 3- as 1-muorre fariant.

Yn Fryslân kin allinnich yn Frjentsjer Racquetball spile wurde.




#Article 210: Slachsport (158 words)


In slachsport is in foarm fan balsport dêr't men mei de hân, mei in peddel of mei in racket, besyket de bal nei in oar partoer te spyljen, en leafst sa dat it oare partoer der net fierder mei spylje kin. Der binne sporten by tusken twa spylders, mar ek groepssporten. It grutste ûnderskied tusken slachsporten is de opjefte fan de partoeren.

By de symmetryske slachsport is der gjin ferskil tusken de partoeren; beide besykje om de bal nei in oar partoer te spyljen en net dejinnige te wêzen dy't it spul net geande hâlde kin. Dit binne sporten lykas tennis en follybal.

By de asymmetryske slachsporten is der al in ferskil tusken de partoeren. Dêr is der ien partoer dat de bal slacht, en ien dat de bal ûntfangt. It doel fan de slach is meast de bal foarby it fjildpartoer te spyljen, wylst dat partoer besyket dat te kearen. Sporten lykas keatsen en honkbal binne asymmetrisk.




#Article 211: Balsport (222 words)


Balsporten binne ienfâldichwei sporten dy't mei in bal, of soksawat, spile wurde. It grutste part fan dizze sporten binne sporten dêr't direkte ynteraksje tusken de spilers it wichtigst is, mar dêr't winst berikt wurde moat troch it spyljen fan de bal, ynstee fan de direkte krêftmjitting fan de fjochtsport. Ta dit part hearre de doelsporten de slachsporten. De tredde groep fan balsporten wurdt foarme troch miksporten dy't mei in bal spile wurde, al hat net eltse sport dêrby likefolle ynteraksje mei de tsjinstanner.

Karakteristyk foar doelsporten is dat in spiler de bal by him hâlde kin wylst er sjocht hoe it doel fan de tsjinstander berikt wurde kin. Hast alle doelsporten binne symmetrysk, sadat it spul drekt de oare kant út rinne kin as in partoer de bal oernimt. Sporten as bandy, basketbal, fuotbal en hokky binne doelsporten.

Karakteristyk foar slachsport is dat de bal spile wurdt troch te slaan; in metoade fan spyljen dêr't it rjochtsjen net maklik by is. In part hjirfan binne symmetryske sporten; oaren binne asymmetrysk. Sporten lykas keatsen, follybal en tennis binne slachsporten.

Fansels wurde net alle miksporten mei in bal spile, mar foar in grut part jildt dat al. Dat binne dan sporten sûnder ynteraksje, lykas kegelje, bowling en golf, mar ek sporten dêr't men de bal fan de tsjinstander fuortspylje kin, lykas kloatsjitte of croquet.




#Article 212: List fan lannen en territoaria (133 words)


List fan lannen:

Register: A - B - C -

Skeanprinte de skriuwwize dy't de Fryske Akademy sûnt 1998 advisearret (ynsafier't dy ôfwykt fan 'e skriuwwize yn dizze list).

(Foar ' Y ', sjoch ûnder ' I '.)

Dit binne steaten dy't harsels ûnôfhinklik ferklearre hawwe. Guon hjirfan, lykas Kosovo, de Westlike Sahara, Palestina en Taiwan wurde troch tsientallen oare lannen erkend. Oaren, lykas Noard-Syprus, Súd-Osseesje en Abgaazje, wurde mar troch ien of inkele lannen erkend. Wer oaren, lykas Somalilân, Nagorno-Karabach en Azawad, wurde troch gjin inkeld lân erkend. It kritearium om yn dizze list opnommen te wurden, is dat de selsútroppen steat teminsten foar in grut part yn it besit wêze moat fan it grûngebiet dat it claimt.

Dit binne almeast eardere koloanjes fan Jeropeeske steaten, dy't (noch) gjin ûnôfhinklikens berikt hawwe.




#Article 213: Steat (162 words)


In steat of lân is in troch in algemien gesach regearre folksmienskip mei harren gebiet, dy't sjoen wurdt as in rjochtspersoan.

In steat hat in oantal skaaimerken dy't in steat beskriuwe:

Steaten dy't organisearre binne as rjochtssteat hawwe in Grûnwet. In grûnwet jout oan hokker organen in steat hat en hoe't de macht fan de steat dêroer ferdield is. Ek steane yn in grûnwet de grûnrjochten dy't eltse boarger takomme. In grûnwet is lykwols gjin konstitutyf elemint foar in steat.

De Nederlânske steat hat ferskate lagen fan bestjoer. De steat bestiet út ferskate organen dy't wichtige saken op sintraal nivo regelje. Op regionaal nivo wurdt de steat foarme troch meardere provinsjes en op noch lytser nivo troch gemeenten. Formeel is de keninginne haad fan de steat.

It deistich bestjoer fan de steat leit by it regear, dat bestiet út de premier mei  ministers. It regear wurdt kontrolearre troch de folksfertsjintwurdiging, yn Nederlân de Twadde Keamer (it parlemint) en Earste Keamer (de senaat).




#Article 214: Kompjûter (390 words)


In kompjûter is in apparaat wêrmei’t gegevens neffens formele prosedures (algoritmen) ferwurke wurde kinne. Meastal wurdt mei it wurd kompjûter in elektroanysk, digitaal apparaat bedoeld, mar der besteane ek meganyske en analoge kompjûters. Dêrneist kin in kompjûter yn ferskillende talstelsels lykas it desimale (tsientallige) of binêre (twatallige) stelsel wurkje. De hjoeddeistige kompjûters wurkje altyd yn it binêre stelsel.

De neamde prosedueres lizze fêst yn ien of mear programma's, software neamd, dy’t troch de brûker wiksele wurde kinne. Binne de programma's net ferwikselber, dan hat men it net oer in kompjûter mar oer in ‘controller’ of ‘prosessor’.

Oarspronklik waard it Ingelske wurd computer brûkt om ien oan te tsjutten dy’t komplisearre berekkenings útfierde, mei as sûnder meganyske helpmiddels – fergelykje ek de Dútske term foar kompjûter: Rechner (rekender) en de Afrikaanske en net-ynboargere Nederlânske term foar kompjûter: rekenaar. Moderne kompjûters wurde foar folle mear brûkt as allinnich wiskundige tapassings. Ek in protte administrative en finansjele taken wurde oan de kompjûter opdrûgen, it Frânske wurd foar kompjûter wie earst ‘calculateur’ of rekkender en evoluearre nei 'ordinateur', letterlik eat dat oarderet en regelmaat oanbringt.

De wittenskip dy’t tagelyk mei de ûntwikkeling fan de kompjûter ûntstie, is de ynformatika.

Kompjûters binne yn te dielen yn in oantal types. Sa binne der superkompjûters, grutte kompjûters (of mainframes), minykompjûters, desktops, laptops en lytse mobile apparaten lykas smartphones en tablets. Nei tapassing is der ek de kategory spulkompjûters.

Sûnt de grutte opkomst fan de kompjûter wurde se ek brûkt foar ynformaasjefoarsjenning (ynternet) en amusemint. By de moderne produksje wurde kompjûters ymplemintearre om masines mei te bestjoeren en om prosessen mei oan te stjoeren, bygelyks by de assemblaazje fan auto's troch robots. Meastentiids wurdt hjirfoar in ‘programmable logic controller’ brûkt.

Troch de fiergeande ferlytsing en  en snelheidsfergrutting is it hieltiten faker mooglik om funksjonaliteit dy’t foahinne yn hardware oanbrocht waard softwaremjittich te ymplemintearjen. It grutte foardiel fan dy ûntwikkeling is dat efterôf funksjonaliteit teheakke wurde kin.

Yn 1980 yntrodusearre IBM syn persoanlike kompjûter: de IBM-PC. Dit yn neifolging fan eardere inisjativen, lykas de Altair 8800, Tandy TRS-80, Apple II en Commodore PET-kompjûters en de thúskompjûters. De IBM-compatible pc waard úteinlik úteinlik de standerd (mei tsjintwurdich as ienige útsûndering de Mac), neidat in soad fabrikanten de kompjûter goedkeap kloanden en sadwaande it ûntwerp standerisearren. Wyls spilet de pc yn it deistige libben fan in soad minsken in essinsjele rol.




#Article 215: Triem (ynformatika) (1067 words)


In triem of bestân is in folsleine rige koaden fan gegevens dy't ferwurke binne troch in kompjûter en wurdt meast fêstlein op in optyske of magnetyske skiif. Troch it bewarjen fan de kompjûterkoaden yn triemmen kinne programma's en gegevens langere tiid foar in kompjûter beskikber bliuwe.

Der is foar it Frysk in diskusje of it Ingelske begryp computer file oerset wurde moat as triem of as bestân.

Foar bestân wurdt foaral it argumint oanfierd dat it begryp makliker is foar ien dy't it Nederlânske bestand gewoan is. 

Foar triem is it argumint dat it tichter by it oarspronklike begryp leit om't it de oardering fan it Ingelske begryp oanjout. Sa'n oardering is by in kompjûter no ienris tige wichtich. It begryp 'de triem' ken in spesifike omskriuwing as begryp 'rige' by sifers. Dat byld is brûkt foar it Ingelske 'computer file' as in rige ien-/nulkoaden.
Bestân is, lykas yn it Nederlânsk, mear in mannichtewurd. Ek wurdt bestân as in barbarisme sjoen, lêst út it Nederlânsk en dêrfoar wer út it Dútsk, wylst it wurd no krekt yn it Dútsk foar dy betsjutting fersmiten is. 

Fansels komt as it wurd triem brûkt wurdt, it wurd bestân frij as dat mannichtewurd. Sa kin bygelyks sein wurde dat in makelder in bestân fan huzen hat, wylst er de beskriuwings fan dy huzen yn ien as mear triemmen fêstlein hat.

De Wikipedy brûkt yn de ynterfaasje triem.

By de kompjûterkoaden fan de teksttriem hawwe jo te meitsjen mei de ienheid: 

De bit stiet foar ien ien-/nulkoade. Jo kinne him of in ien- of in nulwearde takenne. Yn wêzen kinne jo mei de acht ien-/nulkoaden fan in byte ien fan de tsien sifers fêstlizze. Om’t se yn it ferline mei de kompjûter net allinne rekkenje mar ek skriuwe woenen, waard in systeem ûntwikkele dat foar ien teken twa of trije byte nedich hie, it saneamde ASCII-systeem. Jo kinne dat in bytsje neispylje as jo yn in tekst de Oarre [Alt] fêsthâlde en tagelyk twa of trije sifers op it siferblokje tikje. Alle letters en oare tekens fan jo kaaiboerd kinne jo ek op dizze wize op it skerm krije. Doe’t de ûnthâldromte fan de kompjûters noch djoer wie, waarden faak de diakrityske tekens weilitten. Om’t haadletters sûnder diakrityske tekens meastal twa byte brûke, wie sa moai romte te besparjen. Jo koenen sa fansels ek de snelheid fan it ferwurkjen fergrutsje. De kompjûters fan hjoed de dei binne sa rap, dat op de lingte fan in teksttriem in byte mear of minder net mear wichtich is.

Mei de ûntwikkeling fan stees gruttere faasje fan de sintraleferwurkingsienheid (cpu) fan de thúskompjûter (home computer, no meast persoanlike kompjûter neamd) kaam de mooglikheid om in ôfbylding yn in triem fêst te lizzen. It saneamde digitalisearjen fan plaatsjes, tekeningen of foto’s.

In kearnbegryp dêrby is de byldpunt (picture element of pixel). Dat is de lytste ienheid fan jo skerm dy’t troch jo kompjûter noch selsstannich te betsjinjen is. By de printer jildt soks eins ek. Njonken dat sa’n byldpunt in beskate hichte en breedte hat, komt hjir noch in nij begryp nei foaren: de kleurdjipte. Dy kleurdjipte wurdt oanjûn yn tal bitten. Mar oars as by de fêste ienheid yn de teksttriemmen – 1 byte = 8 bitten – kin de kleurdjipte in lytser of in grutter tal bitten hawwe. Koartsein, hoe mear bitten de kleurdjipte omfettet hoe grutter de mooglikheid fan kiezen wurdt tusken de ferskate tinten, dy’t oan dat byldpunt jûn wurde kinne.

In swart-wyttekening, sûnder griis, hat byldpunten mei in kleurdjipte fan 1 bit, dy’t jo oan (wyt) of út (swart) sette kinne. In kleurdjipte fan 24 bitten jout jo de mooglikheid fan 16 miljoen kleuren/tinten. 
It sil dúdlik wêze dat as jo wurkje mei byldpunten mei in kleurdjipte fan 24 bitten, 24 kear in ien-/nulkoade, dat jo dan foar in pear byldpunten in soad ien-/nulkoaden nedich hawwe. Jo byldtriem wurdt dan ek stikken langer as dat jo mei swart-wyt wurkje soenen. 

Doe’t de kompjûters en de ynternetoanslutings stariger wienen, bouden de plaatsjes op de skermen of de printers ‘‘byldpunt foar byldpunt of rigel foar rigel’’ op. Mar tiden hawwe tiden, wy kinne ús dat starige opbouwen no al hast net mear foar de geast helje.

It mei jo no ek dúdlik wêze wêrom de ynternetsnelheid yn bitten metten wurdt. By de kar-út kedizers (providers) binne jo der benammen yn yntressearre hoe rap jo de byldtriemmen ynlade kinne/meie.

Hoewol't ferskate - offisjele - ynstânsjes frege is it wurd triem te brûken yn stee fan bestân en guon dêrfan ek oanjûn hawwe it wurd triem as húsriem te beskôgjen is it net dúdlik yn hoefier't it wurd algemien yngong fûn hat. It liket der lykwols op dat soks noch net bot it gefal is. By sykjen op de Fryske wikipedy smyt it 11 treffers op. Yn it deistich praat heard men it wurd oant no ta sa goed as net (net wittenskiplik bewiisd).

Hoewol't dizze diskusje eins op de oerlisside heart, is it aardich om yn augustus 2008 fêst te stellen dat der no sa'n 18-tal programma's ensfh. yn de oersetting it wurd triem brûke. Boppedat binne der ek noch programma's op kommendewei. Foar in begryp dat yn de deistige praktyk - krekt as it wurd kaai foar it Nederlânske sleutel oer - om syn plakje fjochtet, is soks yn in tiidbestek fan amper 8 jier in hiele prestaasje.

By it Geografyske Ynformaasjesysteem (GIS) wurdt in triem keppele oan in stipke/plakje op in digitale kaart. In pear byldpunten fan sa'n kaart kinne al oanwiisd wurde ta hiele lytse byldkaikes. Sa kin in doarpke, in strjitsje, in marke, mar ek it hiem fan in hûs ta byldkaike tsjinje. De Fryske wikipedia brûkt bygelyks it GIS om de foarm fan de himrik fan in doarp of in stêd grien te kleurjen. Dy himrikken komme min of te mear oerien mei de kadastrale gemeenten fan 1832, dy't meastal beheind wiene ta ien doarp of ien stêd. Om't by it GIS-systeem njonken de triemmen ek de byldkaikes ynteraktyf binne, kinne dy troch de krekte fraach op 'e triemmen los te litten fan kleur feroarje.

Foarbylden fan GIS-systemen binne digitale rûteplanners en it HISGIS-systeem fan de Fryske Akademy. By dat lêste systeem kinne jo digitaal sykje op kadastrale kaarten fan 1832 nei bygelyks in gebou of in perseel. Om't soks op perseelnivo bart, is net de triem mar binne alle rigels (Ingelsk records) binnen dy triem keppele oan in perseel(byldkaike).




#Article 216: Milennium (210 words)


In milennium is in tiidrek fan tûzen jierren. Yn 't bysûnder is it ien út in rige fan milennia sûnt it begjin fan in jiertelling. Sa begûn op 1 jannewaris 2001 it tredde milennium fan de Kristlike jiertelling.

By de oergong fan it 1999 op 2000, it lêste jier fan it twadde milennium, wie der in probleem mei kompjûters, dat om de milenniumoergong it milenniumbrek neamd waard. 

Yn dy jierren wienen der ek diskusjes of 1999 of 2000 it lêste jier fan it milennium wie. It jier 1999 is it lêste jier dat mei it sifer 1 begjint, en foar guon wie it dermei de ein fan it milennium. Fansels is elts jier de ein fan in milennium, en dit milennium soe dan de jierren 1000-1999 wêze, de tûzener jierren. In milennium earder hie dan de jierren 0-999 west. 

De Kristlike jiertelling begjint lykwols mei it 1ste jier nei de berte fan Kristus, it jier 1. Dêrom wurdt it earste milennium fan dy jiertelling foarme troch de jierren 1-1000, en it twadde troch 1001-2000. Dêrmei wie 31 desimber 2000 de ein fan it twadde milennium fan de Kristlike jiertelling.

In milennium is tûzen jierren, hûndert desennia of tsien iuwen.

It wurd milenium komt fan it Latynske mille, wat 1000 betsjut.




#Article 217: Iuw (165 words)


In iuw is in perioade fan hûndert jierren. Yn 't bysûnder ien út in rige fan iuwen sûnt it begjin fan in jiertelling. Sa begûn op 1 jannewaris 2001 de ienentweintichste iuw fan de kristlike jiertelling.

By de oergong fan it 1999 op 2000, it lêste jier fan it tweintichste iuw, wie der in probleem mei kompjûters dat mei de iuwoergong te krijen hie, mar dat om de milenniumoergong it milenniumbrek neamd waard. 

It liket wat nuver dat de begjinsifers fan de iuw net itselde binne as it nûmer fan de iuw, bygelyks: fan de jierren 1901, 1902 ... 1999, 2000, dy't de 20e iuw foarmje, hat allinnich it lêste jier de begjinsifers 20. Dat komt fansels trochdat de earste iuw begûn is mei 1, net mei 100. Foar it lêste jier fan de iuw is dy oerienkomst der al, om't de ein fan de 1e iuw yndie it jier 100 wie.

In iuw is hundert jierren of tsien desennia. Tsien iuwen binne in milennium.




#Article 218: Desennium (121 words)


In desennium is in perioade fan tsien jier. Yn it bysûnder ien út in rige fan desennia sûnt it begjin fan in iuw, of tsien jier mei itselde tsiental.

In desennium basearre op de iuw wurdt telt op deselde wize as de iuwen. Sa foarmje de jierren 2001-2010 it earste desennium fan de ienentweintichste iuw.

In desennium basearre op tsiental wurdt oantsjut mei it tsiental dêr't alle nûmers op einigje as se útsprutsen wurde. Sa binne de jierren 1990-1999 de njoggentiger jierren fan de tweintichste iuw. Under de tweintich einigje net alle getallen fan in desennium op itselde tsiental, dat dêr wurdt sa'n oantsjutting net foar brûkt.

In desennium is tsien jier. Tsien desennia foarmje in iuw, hûndert desennia in milennium.




#Article 219: Jier (123 words)


In jier is de perioade dêr't in planeet yn om syn stjerre draait. Yn 't bysûnder de rotaasjeperioade fan de ierde om de sinne.

In jier duorret likernôch 365,25 dagen. Dêrom is in jier neffens de Gregoriaanske kalinder 365 dagen, útsein dat elts fjierde jier in skrikkeljier is fan 366 dagen. Dit jier yn de Gregoriaanske kalinder wurdt opdield in tolve moannen, of yn 52 wiken mei ien dei of twa dagen oer.

Njokken in jier fan 1 jannewaris oant 31 desimber fan de Gregoriaanske kalinder, wurde jierren ek teld neffens it foarkommen fan deselde datum, fral de jierdei fan in bertedei of ek wol de nammedei.

Tsien jierren binne in desennium, hundert jierren binne in iuw en tûzen jierren binne in milennium.




#Article 220: Jierdei (603 words)


In jierdei is de dei dêr't men jins berte op fiert. Yn in protte lannen, wêrûnder Nederlân, komt jins jierdei oerien mei jins bertedei; dus wa't berne is op 1 juny, om mar in willekeurige datum te nimmen, fiert syn libben lang syn jierdei op 1 juny. Yn it gefal dat minsken berne binne op 'e skrikkeldei 29 febrewaris leit dat justjes oars, om't dy dei mar iens yn 'e fjouwer jier foarkomt. Sokke lju fiere har jierdei yn net-skrikkeljierren almeast op 28 febrewaris (yn deselde moanne) of inkeldris op 1 maart. 

Soms komt it foar dat men om praktyske redens jins jierdei wolris op in oare dei fierd as wannear't jins jierdei eins falt. Soks kin ris ien kear foarkomme, bygelyks troch drokte op it wurk, mar it is ek mooglik dat it struktureel dien wurdt, bygelyks as in âlder syn jierdei op deselde dei hat as (ien fan) syn bern. Om dan it bern op dy dei yn it mulpunt fan 'e belangstelling te pleatsen, fiert de âlder syn eigen jierdei meastal op in oare dei.

Yn guon lannen fiert men jins jierdei lykwols hielendal net op jins bertedei, mar is it wizânsje om 'e jierdei op jins namdei te fieren, de dei fan 'e hillige nei wa't men ferneamd is. 

Jierdagen wurde ornaris fierd troch famyljeleden en freonen út te nûgjen en kom op besite (by bern meastal oerdeis, by tiners en folwoeksenen jûns). By bern wurdt foarôf faak it hûs (of ien keamer fan it hûs) fersierd mei slingers. De besite lokwinsket dejinge dy't syn jierdei fiert, en jout faak in presintsje. By bern is der faak in wiere jierdeistaart mei kjerskes dy't oansnien wurdt, mar by folwoeksenen beheint soks him yn Fryslân almeast ta it optsjinjen fan gewoan gebak of oranjekoeke. By bern wurdt dejinge waans jierdei it is, tasongen mei in jierdeisferske.

As in man 50 jier wurdt, seit men wol dat er Abraham sjoen hat. Dy assosjaasje berêst op in misse ynterpretaasje fan in bibeltekst út Jehannes 8:57: Doe seine de Joaden tsjin Him: Jo binne noch gjin fyftich jier âld, en Jo soene Abraham sjoen hawwe? Dejinge dy't syn fyftichste jierdei fiert, wurdt yn dit ramt gauris útbylde mei in pop (faak makke fan koeke of oare itenswaren) mei dêrby in treffend wurdsje oer him. Foar froulju dy't fyftich jier wurde, jildt itselde gebrûk, mar dan mei Sara.

Folle minder bekend is dat itselde gebrûk ek mei 60 jier wol plakfynt (Izaäk of Rebekka), by 70 jier (Jakob of Rachel), by 80 jier (Joazef of Asnat), by 90 jier (Efraïm), en by 100 jier (Metusalim). Hjirby giet it om 'e soan, pakesizzer, oerpakesizzer en betoerpakesizzer fan Abraham mei harren respektivelike oarehelten. Metusalim libbe neffens it bibelboek Genesis folle earder, mar wurdt mei it berikken fan 'e hûndertjierrige leeftyd ferbûn om't er mei 969 jier de âldste persoan is dy't yn 'e Bibel neamd wurdt.

Jierdagen hawwe ornaris betrekking op minsken, mar guon lju fiere ek wol de jierdei (bertedei) fan harren húsdieren. Fierders is it ek mooglik (mar wol wat ûngewoan) dat men de term 'jierdei' brûkt om nei de oprjochtingsdei fan in bedriuw, feriening, stifting of oare organisaasje te ferwizen. In gongberder term foar soks is jubileum, en dêr wurdt yn 'e regel inkeld oandacht oan bestege by 'grutte' oantallen, lykas in 10-, 25-, 50-, 75- of 100-jierrich bestean of by in lustrum (ienris yn 'e fiif jier). Yn it ferlingde hjirfan kin ek in houliksdei, de dei dat men safolle jier troud is, as in soarte fan jierdei beskôge wurde, nammentlik de jierdei fan it houlik. Dat wurdt lykwols frijwol nea sa neamd.




#Article 221: Frjentsjer (1503 words)


Frjentsjer (Nederlânsk en offisjeel: Franeker) is in stêd dy't yn it noardwesten fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân leit, tusken Harns en Ljouwert yn. Oant 1984 foarme it de selsstannige stedsgemeente Frjentsjer en fan 1984 oant 2018 wie it it haadplak fan 'e gemeente Frjentsjerteradiel. Sûnt 1 jannewaris 2018 is Frjentsjer it haadplak fan 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke, dêr't ek it Gemeentehûs fan De Waadhoeke stiet. De stêd hie op 1 jannewaris 2014 12.781 ynwenners. en is te berikken fia de A31 en de N384.

Foarhinne wie Frjentsjer lange tiid in selsstannige gemeente. Yn 1984 waarden de gemeenten Frjentsjer en it âlde Frjentsjerteradiel mei it grutste part fan de gemeente Barradiel gearfoege ta de nije gemeente Frjentsjerteradiel. Troch geregeld tekoarten op de gemeentlike begrutting stie de gemeente Frjentsjerteradiel oant 2005 ûnder tafersjoch fan de provinsje Fryslân.
Yn Frjentsjer wurdt njonken Frysk en Nederlânsk ek Stedsk dialekt (it Frjentsjertersk) sprutsen. 

Oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie Frjentsjer as alle Fryske stêden in selsstannige gemeente. Foar de Frânske tiid hie Frjentsjer in universiteit. Pogingen om der op 'e nij in universiteit te krijen binne oant no ta op neat útrûn. Dochs in pear dagen yn it jier kriget Frjentsjer de status fan Akadeemjestêd werom; tusken Kryst en Aldjiersdei wurdt it Krystkongres organisearre. Dit kongres, dat meardere dagen duorret, fynt plak yn 'e Bogt fen Guné, it âldste studintekafee fan Nederlân. It kongres wurdt alle jierren troch de Federaasje fan Fryske Studinteferienings (FFS) organisearre, foar it earst yn 1930.

Frjentsjer soe om 800 hinne ûntstien wêze as in Karolingysk kastellum. Yn 1374 krige it stedsrjochten. Fan de 11e iuw oant de 16e iuw ûntwikkele Franeker him ta bestjoerlik sintrum fan noardlik Westergoa en de Frjentsjerter Fiifdielen. Yn de 15e iuw festige hartoch Albrecht fan Saksen him yn Frjentsjer. It stedsje like him te ûntwikkeljen ta haadstêd fan Fryslân, mar waard benefterlitten troch Ljouwert. It ferhaal giet dat ynwenners fan Frjentsjer yn de Midsiuwen besocht hawwe om in tsjerkeklok te stellen út Harns. Sûnttiid wurde de Frjentsjerters klokkedieven neamd.

Doe't de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen yn opstân kaam tsjin Spanje, keas Frjentsjer al gau de kant fan Willem fan Oranje. Frjentsjer waard hjirfoar yn 1585 beleanne mei in universiteit; op Leien nei de âldste fan Nederlân. Der waarden fjouwer redenen oanfierd: it wie goedkeaper as studearjen yn Leien, de âlden koenen better harren bern yn 'e gaten hâlde, it wie goed foar de ûntwikkeling fan de befolking en it jild dat de studinten útjaan soene bleau binnen de provinsje. Oan dizze Frjentsjerter Akadeemje, skonken troch de Fryske steedhâlder Willem Loadewyk fan Nassau en iepene op 29 july 1585, koe men teology, rjochten, medisinen, klassike talen, wiisbegearte en wis- en natuerkunde studearje. Ien fan de studinten wie prins Willem IV.

Yn de 18e iuw rekke de stêd yn ferfal, mar yn de patriottetiid liet Frjentsjer noch fan him hearre. Yn septimber 1785 waard it twahûndertjierrich bestean fan de Hegeskoale fierd. Prinses Wilhelmina fan Pruisen die mei oan de feeestlikheden sûnder har man, dy't konfrontearre waard mei ferlies oan macht en ynfoed en al syn foech opjaan woe: rûnom yn it lân wiene eksersysjegenoatskippen oprjochte, it dragen fan oranje wie sûnt inkele wiken ferbean en yn De Haach wie hy út syn militêre funksje setten. Yn maaie 1787 waard it de studinten en professors (lykas Johan Valckenaer) ferbean diel te nimmen oan de oefeningen fan it eksersysjegenoatskip. De Steaten fan Fryslân furdigen ein maaie boppedat in ferbod út om wapens oan te skaffen, mei as gefolch dat de patriotten har yn harren frijheid oantaast fielden. Binnen inkele dagen soenen yn Fryslân nije regearingsregleminten yn wurking trede, mei strangere easken oan de froedskipsleden. De Steaten fan Fryslân wienen bang foar in herhelling fan wat him yn augustus 1786 yn de stêd Utert ôfspile hie: dêr hienen de lanlik gearroppen eksersysjegenoatskippen de prinsgesinde leden fan it stedsregear oan de kant skood. Inkele wiken letter driigde in Pruisyske ynfal en fuortendaliks waarden op guon plakken definsjegenoatskippen oprjochte, want it gewest Hollân woe gjin ekskús oanbiede foar de oanhâlding fan de prinsesse, dy't nei Goejanverwelleslûs brocht wie. Begjin septimber 1787 luts in tsiental rebellearende Fryske Steateleden, ûnder lieding fan Court Lambertus fan Beyma him werom yn Frjentsjer, neidat Provinsjale Steaten alle steun oan Hollân (en de stêd Utert) ferbean hie. Frjentsjer waard yn steat fan ferdigening brocht. Harns wegere mei te wurkjen en de oanfier fan manskipppen, wapens en munysje fia Makkum wie gjin súkses. De dissipline wie fier te sykjen, de drank floeide ryklik; stipe fan de befolking kaam der net. 

Doe't Pruisyske troepen hieltyd fierder oplutsen nei it Noarden, ferlieten de ta wanheap dreaune lieders op sneintemiddei 23 septimber de stêd nei de tsjerketsjinst. De ôftocht ferrûn sa rommelich en yn sân hasten dat se fergeaten de slim belêstende, ûndertekene declaratoiren (dokuminten) mei te nimmen. (De lieders joegen inoar de skuld en hienen jierren letter noch altyd spul, doe't se yn Frankryk harren weromkomst ôfwachten). 

De kopstikken binne oer Warkum, wêr't de prinsgesinden de skrik op 'e lea jage waard, troch te rôven en te sjitten, oer De Lemmer of Starum nei Amsterdam flechten. In inkeling flechtte oer Grins of It Amelân nei Dútslân, lykas Eise Eisinga. In tweintichtal patriotten út Frjentsjer waard finzen setten yn it blokhûs fan Ljouwert en feroardiele. Uteinlik soe ek in tsiental patriotten út Boalsert de dupe wurde, omdat de rie fan Boalsert as ienige stêd yn Fryslân de Pretense Staten erkend hienen. Sjoch ek De Patriottetiid yn Boalsert.

Yn 1811 liet Napoleon de universiteit slute. De opfolger fan de Frjentsjerter Akademy wie it Ryksateneum, dat fan 1815 oant 1847 bestien hat, mar - krektas syn foargonger - úteinlik troch gebrek oan studinten te'n ûnder gie. De kolleksje fan de universiteitsbibleteek, mei in soad seldsume boeken, waard oerbrocht nei de Provinsjale Bibleteek yn Ljouwert (tsjintwurdich: Tresoar).

Hoewol't de stêd gjin universiteit mear hat, binne der sa no en dan wol akademyske promoasjes. Promovendy fan de Ryksuniversiteit Grins dy't in bân mei Fryslân hawwe, meie harren proefskrift yn de Frjentsjerter Martinytsjerke ferdigenje.

Yn 1658 wurdt de earste joad as poarter yn Frjentsjer ynskreaun. Earder wiene der elk al guonts dy holpen by it printsjen en publisearjen fan Hebriuwske boeken. Oaren studearren genêskunde oan de universiteit; yn 1747 krige de earste joadske studint syn dokterstitel.

De lytse gemeente waard earst begjin 19e iuw warber. Yn 1821 wurdt Frjentsjer neamd as by-tsjerke fan de Ringsynagoge Harns. Om 1830 hinne giet de gemeente by dy fan Harns.
Yn de jierren 1930 wie der in 'kibboets fan Palestina-pioniers' fan in religieus-zionistyske pioniersorganisaasje yn Frjentsjer. Oant 1940 hawwe dêr tsientallen jonges en famkes in agraryske oplieding folge.
Al by de earste razzia yn 1941 waard it meastepart fan de joadske ynwenners fuortbrocht. In lyts part hat de deportaasje oerlibbe. In inkeling koe ûnderdûke.

Tal joaden yn Frjentsjer:  

De Ald-Fryske namme Franeker soe komme fan frâna-eker ofwol eker fan de hear (Nederlânsk: froon-acker → vroon-akker). De âldste strjitte fan de stêd hjit noch altyd Froonacker. Yn it Nij-Frysk wurdt de namme yn de 16e iuw ta Frenker. De foarm Frentjer is foar it earst oan it jier 1655 te linken. Mei wat staveringsfariaasje hanthavenet dy him oant yn it begjin fan de 19e iuw. Dan komme foarmen as Frjentjer en letter ek Frjentsjer op.

Frjentsjer hat in histoaryske binnenstêd mei in soad monuminten

Yn oktober 2003 bliek it Museum 't Coopmanshûs yn Frjentsjer yn it besit fan de âldste ikehouten kast fan Nederlân. De twadoars argyfkast komt út sirka 1550, en is makke fan ikehout fan foar 1550, dat út de Baltyske steaten komt, sa die bliken nei dendrologysk ûndersyk. Yn 2006 ferhuze Museum 't Coopmanshûs nei it Martenahûs oan de Foarstrjitte. It hjit no: Museum Martena. Sûnt july 2006 is it museum wer iepen foar it publyk. De fêste kolleksje is wijd oan û.o. de stedsskiednis, de Frjentsjerter Akademy en Anna Maria fan Schurman.

It tsjerkegebou fan 'e PKN is de Martinytsjerke, en roomske tsjerkegebou hjit de Sint-Fransiskustsjerke. Frjentsjer hat in jachthaven, in teäter (Teater De Koornbeurs), en in oerdekt swimbad. Ek sit hjir GGZ Frjentsjer (it eardere Psychiatrysk Sikehûs Frjentsjer), en sûnt 2005 ek de Forinsysk Psychiatryske Ofdieling (FPA-Frjentsjer). Fan 1926 oant 2013 siet yn Frjentsjer Boekhannel Wever, dy't lange tiid in begryp wie yn 'e stêd en wide omkriten. Slachterij Terpstra, oan 'e Dykstrjitte, is ien fan 'e âldste slachterijen fan Nederlân.

Sûnt 1853 wurdt yn Frjentsjer elts jier de PC holden; dit is de wichtichste keatswedstryd fan Fryslân en de âldste reguliere sportwedstryd fan 'e wrâld. As ien fan 'e Fryske alve stêden leit Frjentsjer op 'e rûte fan 'e Alvestêdetocht. Elts jier is der mei Peaske in grut ynternasjonaal hânbaltoernoai yn Sporthal De Trije (ien fan 'e grutste sporthalen fan Fryslân, mei fjouwer flierren). 

It busferfier en de treinferbining wurde beide eksploitearre troch Arriva.

Frjentsjer hat ek in stasjon oan it spoar Ljouwert-Harns Haven.

Guon fan 'e wichtichste strjitten fan Frjentsjer binne de Fiverstrjitte, de Foarstrjitte, de Dykstrjitte, it Riedhûsplein en de Bredepleats. Foar in opsomming fan alle strjitten yn Frjentsjer, sjoch: Strjitten fan Frjentsjer.




#Article 222: Dútslân (3557 words)


Dútslân, offisjeel Bûnsrepublyk Dútslân (Dútsk: Bundesrepublik Deutschland), is in lân yn Sintraal-Europa. De haadstêd is Berlyn en de bûnskanselier fan de republyk is sûnt 2005 Angela Merkel. Dútslân is in federale republyk mei sechstjin dielsteaten (Bundesländer). It lân grinzet oan njoggen buorlannen en oan de Noard- en Eastsee. 

Al sûnt de Aldheid waard it hjoeddeistige suden fan Skandinaavje en it noarden fan Dútslân bewenne troch Germaanske stammen. Sa'n 100 jier f.Kr. makken de Romeinen al melding fan in regio mei de namme Germania. Mei de delgong fan it Romeinske Ryk en it Grutte Folkeferfarren fêstigen de Germanen har hieltyd fierder yn Sintraal-Europa. Oan 't begjin fan de 10e iuw ûntstie it Hillige Roomske Ryk dat in grut part fan dy Germaanske gebieten omfette. Yn de rin fan de 16e iuw is foaral it noarden fan Dútslân in broeinêst foar de Reformaasje. Krekt as it Hillige Roomske Ryk wie it Dútske Bûn (1815–1866) in steatebûn, pas yn 1871 wurdt Dútslân mei de oprjochting fan it Dútske Keizerryk in naasje.

Dútslân is sûnt de oprjochting lid fan de Europeeske Uny en is ûnderdiel fan de Eurosône. Dútslân is ek lid fan de Feriene Naasjes, NAFO, de G7 en de G20. Dútslân hat it Kyoto protokol en Schengen akkoard tekene. De ekonomy is de fjirdgrutste fan de wrâld neffens BYP en it tredgrutste eksportearjende lân yn 2012. Dútslân is nei ynwennertal it grutste lân fan de Europeeske Uny en hat in oerflak fan 356.974 km². It lân hat it tredgrutste oantal ymmigranten fan alle lannen op de wrâld.

Yn de prehistoarje waard it gebiet dat no Dútslân is, bewenne fan Germanen en Kelten. Ut Skandinaavje wei kamen de Germanen yn Dútslân, dy't har mei it Grutte Folkeferfarren nei it suden en westen teagen. Julius Caesar ferovere Galje yn de 1e iuw f.Kr. en makke fan de Ryn de grins fan it Romeinske Ryk. De Romeinen stiften de stêden Keulen en Trier.

It Hillige Roomske Ryk wie it earste Reich of keninkryk. It begûn mei Karel de Grutte, hy wie de earste Frankyske Ryk om it jier 800 hinne. De kroaningen fan de keizers fan it Hillige Roomske Ryk wienen ynspirearre op de kroaning fan Karel de Grutte yn 800. It Hillige Roomske Ryk ûntstie yn 843 mei it tekenjen fan it Ferdrach fan Verdun en bleau bestean oant 1806, de tiid fan Napoleon.

It twadde Reich begûn mei in ferdrach yn 1871 yn Versailles. It Dútske Ryk kaam byinoar en de basis wie Prusen, útsein Eastenryk. Dútslân bleau in ryk mei in ferskate folken foar noch in 50 jier. Dútslân wûn de Frânsk-Dútske Kriich mei Frankryk yn 1871, en yn de Earste Wrâldkriich sette hja op 'e nij út ein mei in ynfaazje yn Frankryk. De kriich einiget mei it fjochtsjen yn 'e rinfuorgen, fuorgen groeven troch soldaten foar beskermjen. Der wienen in soad soldaten ferstoarn by de beide partijen. De kriich einiget yn 1918, en de Dútske keizer naait út nei Nederlân. Nei de revolúsje einiget it Twadde Reich en wie it begjin fan de demokratyske Weimar Republyk. Nei de kriich wienen der grutte ekonomyske problemen yn Dútslân troch it Ferdrach fan Versailles en de Grutte Depresje oer de gânse wrâld. Nei de ein fan de Earste Wrâldkriich waard op 9 novimber 1918 troch de sosjaaldemokratyske politikus Philipp Scheidemann yn Berlyn de republyk útroppen. Fanwege rebûlje yn Berlyn kaam de nasjonale gearkomste yn 1919 foar de earste kear by elkoar yn Weimar, dêr't de namme Weimarrepublyk troch ûntstien is.

It Tredde Ryk wie Nazy-Dútslân; fan 1933 oant en mei 1945. Adolf Hitler wie lieder fan it regear, en mei goedkarring fan it parlemint krige hy op 23 maart 1933 de folsleine macht oer it lân, striidkrêften en regear. Hitler anneksearre Eastenryk en Tsjechje, mar nei de anneksearring fan Poalen bruts 1 septimber 1939 de Twadde Wrâldkriich út. Oan it begjin wie de kriich foar Dútslân in súkses, Nazy-Dútslân ferovere in grut part fan Jeropa en de Sowjetuny. Nei de Slach om Stalingrad stie it der min foar mei it Dútske eastfront, en stadichoan lutsen de Dútsers har fjochtsjendewei werom út it easten. Nei de ynvaazje by Normandje, D-Day, waard de kriich op trije fronten fierd tsjin Nazi-Dútslân (west, súd en east). Ridlik gau feroveren de alliearden Parys. In tebeksetter foar de alliearden, en in súkses foar Nazi-Dútslân wie Market Garden, lykwols wie der nei de slach tefolle optimisme by de Dútsers, dy't doe noch kânsen seagen om mei it Ardennenoffensyf foar in kearpunt yn de kriich te soargjen. Yn de Slach om Berlyn binne mear as 300.000 minsken stoarn, ek Adolf Hitler holdt it libben net, hy die himsels tekoart op 30 april 1945. Op 8 maaie 1945 wie de folsleine kapitulaasje fan Nazi-Dútslân tekene. Yn july/augustus 1945 waard de Konferinsje fan Potsdam holden, dêr't de oerwinners gear kamen oer de takomst fan Dútslân. Wat it grûngebiet oangiet moasten de gebieten beëasten de rivieren Oder en Neisse ûnder Poalsk bewâld komme. De gebieten yn it westen dy't wilens de kriich aneksearre waarden, it Frânske Elzas-Lotaringen, Belgje krige syn Eastkantons werom. Lúksemboarch en Eastenryk waarden loskeppele fan Dútslân.

Dútslân waard ferparte oer fjouwer besettingssônes, it noardeasten waard Britsk, súdeasten Amerikaansk, it oan Frankryk oanswettende gebiet Frânsk en it easten waard de Sowjet besettingssône. Berlyn waard ek yn fjouweren dield. It wie de bedoeling dat de fjouwer lannen har eigen paad folgen mar de Alliearden begûnen al ridlik gau gear te wurkjen. De spanningen tusken east en west waarden grutter neidat de Sowjetuny help foar weropbou yn har sône wegere, yn it westen sette it Marshallplan útein. Op 23 maaie 1949 waard de Bûnsrepublyk oprjochte, it besloech de Frânske, Britske en Amerikaanske besettingssônes. West-Dútslân waard folslein ûnôfhinklik ferklearre op 5 maaie 1955, Bonn waard de haadstêd. Fjouwer dagen letter, op 9 maaie 1955, waard West-Dútslân NAFO-lid. Op 7 oktober 1949 waard de DDR oprjochte, Dútslân bestie fan dy dei ôf út east en west. Op 14 maaie 1955, seis dagen neidat West-Dútslân by de NATO kaam, waard East-Dútslân lid fan it Warsjaupakt. Yn 1973 waarden East- en West-Dútslân lid fan de Feriene Naasjes. Yn it tiidrek fan 1949 oant 1961 flechten likernôch 3 miljoen minsken fan de DDR nei West-Dútslân. Om dy flechtlingestream te kearen waard yn 1961 de Berlynske Muorre boud. Yn 'e simmer en hjerst fan 1989 boaze de flechtlingestream út de DDR wei nei it westen oan, omdat Hongarije op 2 maaie 1989 de grins mei Eastenryk iepene, dêr't in soad ynwenners fan de DDR brûkme fan makken. 

 

Dútslân wurdt fan it suden nei it noarden hieltyd leger. Yn it suden lizze de Beierske Alpen mei de Zugspitze as heechste punt. Dan komt it middelberchte fan de Swabyske Alpen en de Frankyske Alpen en it Sauerlân en de Harts. Dêrfoarby leit it Noarddútsk leechlân, mei it djipste punt yn Neuendorf yn Sleeswyk-Holstein. 
Dútslân wurdt begrinzge troch de Noardsee, Denemark en de Eastsee yn it noarden, Poalen en Tsjechje yn it easten. Eastenryk en Switserlân yn it suden en Frankryk, Lúksemboarch, Belgje en Nederlân yn it westen.

Yn de Dútske Waadsee lizze de Fryske eilannen. De eilannen oan 'e kant fan de Noardsee kinne yn twa groepen skifte wurde, de Noard- en Eastfryske eilannen. De Noardfryske eilannen mei de eilannen Söl, Oomram, Pälweerm, Feer en de Halligen en it Hilgelân dat fierder fan de kust ôf leit, hearre by de dielsteat Sleeswyk-Holstein. De Eastfryske eilannen Boarkum, Júst, Nordeneach, Langerëach, Spikereach en Wangereach hearre by Nedersaksen. Yn de Eastsee lizze by de kust lâns noch in tal eilannen, de grutsten binne Rügen en, mei twa brêgen oan de fêstewâl ferbûn, Usedom. De grutste eilannen yn de Dútske marren binne Mainau, Lindau en Reichenau yn de Bodenmar en Herrenchiemsee yn de Chiemmar.

De Donau rint fan west nei east troch Súd-Dútslân, en giet dan fierder de grins mei Eastenryk oer. De Ryn streamt bylâns de grins mei Switserlân en de grins mei Frankryk, en streamt dan fierder nei it noarden oant dy de grins mei Nederlân oergiet. Yn it leechlân streame de Iems, de Weser en de Elbe nei it noarden en noardwesten nei de Noardsee. Yn Meklenburch-Foarpommeren streame ferskate lytse rivierkes nei de Eastsee. De Neise en Oder foarmje de grins mei Poalen, oant de Oder it lêste stik troch Poalen nei see streamt.

De marren yn Dútslân binne yn 'e lêste iistiid foarme, doe't de gletsjerfallij mei wetter fuld wie. De measte fan dy grutte marren lizze fandatoangeande yn gebieten dy't eartiids mei grutte iismassa's bedutsen wienen, of yn 'e omkriten fan de gletsjers, sa as yn Meklenburch en krekt boppe de Alpen. De grutste mar fan Dútslân is de Bodenmar (Dútsk: Bodensee) op de grins mei Switserlân en Eastenryk. De grutste mar dy't hielendal yn Dútslân leit is de Müritz yn Meklenburch-Foarpommeren.

Dútslân is sûnt 1949 in demokratysk-parlemintêre bûnssteat. De grûnwet waard kundich makke op 23 maaie 1949. De grûnwet kin troch in twatredde mearderheid yn 'e bûnsdei en bûnsrie feroare wurde. De lêste feroaring wie yn 2006. Guon artikelen, dêr't de grûnslach fan de grûnwet yn omskreaun is, kinne net feroare wurde. Dútslân hat 16 dielsteaten (Bundesländer) (sûnt 1990, dêrfoar wie it East- en West-Dútslân). De bûnssteat is it machtichst (Bundesrecht bricht Landesrecht), mar de dielsteaten hawwe ek aardich wat foech. De federaasje nimt bûtenlânske saken en definsje foar har noed.

Dútslân hat algemien stimrjocht (sûnt 1918) fan 18 jier ôf (soms ek fan 16 jier ôf foar de regionale ferkiezings), en hat in twakeamersysteem. De bûnsdei hat op syn minst 598 leden, en wurdt alle fjouwer jierren troch it folk keazen. Yn it kiessysteem fan de Bûnsdei is der in mearderheids en distriktenstelsel. By de ferkiezings is der in kiesdrompel fan fiif persint. De bûnsrie hat 69 leden, dat binne de fertsjintwurdigers en dielsteatregearen (net fan de dielsteatbefolking). Baden-Wuertemberch, Beieren, Nedersaksen en Noardryn-Westfalen hawwe seis stimmen, Hessen hat fiif, Berlyn, Brandenburch, Rynlân-Palts, Saksen, Saksen-Anhalt, Sleeswyk-Holstein en Tueringen hawwe elk fjouwer, Bremen, Hamburch, Meklenburch-Foarpommeren en it Saarlân hawwe trije stimmen. Der moat sa stimd wurde, dat net in lid stimt, mar it bûnslân. Dat wol sizze, dat as Hessen foar 'A' stimt, kar 'A' fiif stimmen hat. Federale wetten dy't mei it foech fan de dielsteaten te krijen hawwe, of saken dy't de dielsteaten dwaan moatte, moatte earst troch de bûnsrie goedkard wurde. De dielsteaten hawwe in eigen grûnwet, regear en parlemint. De dielsteatparleminten wurde yn fjouwer dielsteaten nei fjouwer jier keazen, yn de oare tolve dielsteaten bart dat alle fiif jierren. It haad fan de steat, de Bûnspresidint, is der om de steat te fertsjintwurdigjen en wurdt alle fjouwer jierren troch de Bûnsgearkomste keazen. De Bûnspresidint kin mar ien kear op 'e nij keazen wurde. De bûnskânselier is it haad fan it regear, en dy beskiedet de rjochtlinen fan de polityk. De kânselier wurdt troch de Bûnsdei, nei in útstel fan de presidint, keazen. Hy/hja wurdt, krekt as syn ministers, troch de presidint beneamd.

Sûnt 1949 binne de wichtichste nasjonale partijen yn Dútslân de CDU, de SPD. De FDP, Linkspartei en Bündnis 90/Die Grünen binne trochstrings opposysjepartijen dy't út en troch koalysjes foarme mei de CDU of SPD.

It leger fan Dútslân, de Bundeswehr, hat ferskate ûnderdielen lykas Heer (lânmacht), Marine (marine), Luftwaffe (loftmacht), Zentraler Sanitätsdienst (sintrale medyske tsjinst) en Streitkräftebasis (stypjende ienheid). It tsjinstplichtsysteem is net sa dat eltse man fan 18 jier tsjinstplicht dwaan moat. Op 3 jannewaris 2011 waard de lêste ljochting tsjinstplichtigen oproppen. It Dútske leger giet oer op in leger dat allinnich noch mar út beropsmilitêren en frijwilligers bestiet. 

Der is noch altiten in soarte fan tsjinstplicht mar dat kin ek Zivildienst (rûch oerset as boargertsjinst) wêze, of frijwilliger by in brânwacht of it Reade Krús. Yn 2003 besleinen de militêre útjeften 1.5% fan it BYP.

De 16 dielsteaten (Bundesländer, iental: Bundesland) binne:

Dútslân hat 83,2 miljoen ynwenners wêrfan 38,8% net religieus is. Mei 27,2% (22,6 miljoen) op 31-12-2019 is it Roomsk-katolike leauwen it grutste leauwen, dêr't de oanhingers fan foar it meastepart yn it westen en suden wenje. Hast 24,9% an de befolking (20,7 miljoen) is protestant, dy wenje benammen yn it noarden. It tal minsken dat sneins yn 'e tsjerke sit is 4,4 persint (2006) by de katoliken en sa'n oardel persint (2005) by de protestantske tsjerke. Yn Dútslân is in lytse Joadske mienskip mei 0,2 miljoen en likernôch 3,3 miljoen moslims.

Mear as de helte fan de befolking yn it gebiet dat eartiids East-Dútslân wie en yn 'e dielsteat Hamburch leaut net.

De katolike en protestantske tsjerken en de synagogen krije jild fan de steat. Suver alle ynwenners fan it lân prate Dútsk. Utsein de Denen en Friezen yn Sleeswyk-Holstein, de Friezen yn it Sealterlân (East-Fryslân) de Sorben yn East-Dútslân (Brandenburch en Saksen), en de sigeuners ferspraat oer it hiele lân. Dy folksgroepen hawwe op Jeropeesk en Dútsk nivo erkenning as taalminderheid en nasjonale minderheid.

Oan it begjin fan de santiger jierren hawwe miljoenen gastwurkers út oare lannen wei har nei wenjen set yn Dútslân. Meiïnoar binne der 7 miljoen bûtenlanners, dêr't it tal Dútsers mei op 82,5 miljoen komt. De grutste ymmigrantetalen binne it Arabysk, Koerdysk (0,3%) en it Turksk (1,8%). 

Der wenje ek Dútsers yn oare lannen, benammen yn East Jeropa, dy groepen hjitte Folksdútsers, dy't sûnt de midskiuwen al nei it bûtenlân tsjogge. Dy groepen hawwe noch hieltyd de Dútske kultuer en prate Dútsk. Yn guon East Jeropeeske lannen binne dy erkend as nasjonale minderheid.

Dútslân hat de grutste nasjonale ekonomy yn Jeropa, en is de op twa nei grutste fan de wrâld. Sûnt de 18e iuw is Dútslân in lân dat de motor fan Jeropa west hat, mei nije ûntjouwingen by de roes. De eksport fan guod fan Dútslân nei oare lannen is ien fan de redenen fan de wolfeart. Dútslân is it grutste eksportlân mei 1.327 triljoen euro oan eksportearre saken yn 2007 en de hannelbalâns wie 268 miljard euro yn 'e plus. De eksport fan Dútslân nei lannen fan de Jeropeeske Uny wie 736 miljard euro yn 2007. Meïnoar eksportearre Dútslân yn 2007 foar 969 miljard euro oan guod oer de hiele wrâld. It wichtichste Dútske eksportguod yn 2007:

De tsjinstesektor smyt likernôch 70% fan it Bruto Ynlânsk Produkt op, de yndustry 29,1 persint en de lânbou 0,9%. Gâns produkten komme fan yngenieurs, lykas auto's, masines, metaal, en gemysk guod. Dútslân is lieder op it mêd fan duorsume enerzjy technology. De grutste, jierlikse, ynternasjonale hannels eveneminten en kongressen wurde yn stêden as Hannover, Frankfurt and Berlyn holden.

Fan de grutste bedriuwen fan de wrâld dy't by in oandielenmerk ynskreaun binne, hawwe neffens Fortune Global 500, de 37 bedriuwen mei de grutste omset har haadkertier yn Dútslân. De tsien grutsten binne Daimler, Volkswagen, Allianz (bedriuw mei de measte winst), Siemens, Deutsche Bank (bedriuw mei de twadmeaste winst), E.ON, Deutsche Post, Deutsche Telekom, Metro en BASF. De Deutsche Post, Robert Bosch en Edeka binne de grutste wurkjouwers. Wrâldferneamde bedriuwen binne Mercedes Benz, SAP AG, BMW, adidas, Audi, Porsche en Nivea.

Dútslân is in sterk foarstanner fan Jeropeeske ekonomyske en politike yntegraasje, en it kommersjele belied wurdt fierhinne beskieden troch oerienkomsten mei lidsteaten fan de Jeropeeske Uny (JU) en de wetjouwing fan JU mienskiplike merk. Dútslân hat de mienskiplike Jeropeeske munt, de euro, dy't yn it plak kaam fan 'e Dútske mark. It Jeropeeske monetêre belied komt fan de Jeropeeske Sintrale Bank, dy't yn Frankfurt am Main fêstige is. It modernisearjen en yntegrearjen fan de ekonomy yn East-Dútslân bliuwt in dreech proses en duorret oant 2019, alle jierren giet der sa'n $80 biljoen nei East-Dútslân. Der is in delgong fan wurkleazens, en it tal wurkleazen yn novimber 2007 wie 8,1%. It persint wurkleazen yn it gebiet dat oant 1990 West-Dútslân wie is 6.7% en yn it gebiet dat oant 1990 East-Dútslân wie binne dat 13.4%. 

Yn 2002 wie Dútslân nûmer fiif op 'e list fan lannen dy't it measte enerzjy ferbrûke, en twa-tredde part dêrfan wie ymportearre. Yn itselde jier wie Dútslân de grutste Jeropeeske ferbrûker fan elektrisiteit; it elektrisiteitsferbrûk yn dat jier wie 512.9 kilowatt yn it oere. It Dútske regear komt mei inisjativen wat duorsume enerzjy oangiet, hja wolle dat duorsume enerzjy yn 2050 50% fan de totale streamfoarsjenning beslacht. Yn 2000 wie der in oerienkomst fan it regear dêr't yn stie dat der yn 2021 gjin nuklêre sintrales mear yn Dútslân wêze meie.  Yn 2006 besloech duorsume enerzjy mar 1.3% fan de totale streamfoarsjenning.

Omdat Dútslân op in sintraal plak yn Jeropa leit is it in lân fan belang wat transport oanbelanget. Dútslân hat in drok transport netwurk dat ek noch fan dizze tiid is. De Dútske sneldiken (Autobahn) is it tredgrutste sneldikenetwurk fan 'e wrâld der binne op de measte plakken gjin faasjebeheinings.

De meast wichtige stêden fan Dútslân binne ferbûn mei in faasjetrein. De InterCityExpress of ICE rydt ek nei oare lannen. De faasje fan de trein is tusken de 160 km/h en 300 km/h. De Deutsche Bahn stiet noed foar de ICE dy't om it healoere, oere of oardeloare by de stasjon delrydt.

De nasjonale feestdei is de Dei fan de Dútske ienheid op 3 oktober. It is de iennichste feestdei dy't troch de steat Dútslân fêstlein is. Alle oare feestdagen wurde keazen troch de dielsteaten fan Dútslân. Der binne acht oare dagen dy't yn alle dielsteaten fierd wurde: kristlike feestdagen: goede freed, peaskemoandei, Himelfearstdei, Pinkstermoandei en de twa krystdagen; oare net kristlike feestdagen binne nijjier en Dei fan de arbeid. De feestdagen en de sneins wurde yn Dútslân „Tage der Arbeitsruhe und der seelischen Erhebung“ neamd.

De meast populêre sport yn Dútslân is fuotbal. Mear as seis miljoen leden en 170.000 klups binne oansletten by de Deutscher Fußball-Bund (Dútske Fuotbal Bûn). De heechste difyzje fan it Dútsk fuotbal hjit de Bundesliga.

De bekendste kommersjele tillefyzjestjoerders binne ProSiebenSat.1 Media AG, de RTL Group, MTV Networks Deutschland en NBC Universal Deutschland. Dêrnjonken binne der ek stjoerders wêrfoar apart betelle wurde moat, bygelyks Premiere en arena.

Der is in ryk ferskaat oan kranten yn Dútslân, de meast lêzen deiblêden binne de Bild, de Frankfurter Allgemeine Zeitung en de Süddeutsche Zeitung. Der Spiegel en Focus binne de meast bekende wykblêden. 

De skiednis fan de Dútske kultuer rint in hiel ein fierder werom as it bestean fan Dútslân as politike ienheid. Op kultureel mêd is de Dútske kultuer nau ferbûn mei de Dútske taal. Rûchwei nei 1800 feroaret it begryp Dútske kultuer, it is dan ferbûn mei it Dútske steatsgebiet. Sa is it mooglik dat minsken dy't yn har tiid bydroegen hawwe oan de Dútske kultuer fan bûten de hjoeddeiske Dútske lânsgrinzen komme, mar likegoed ûnderdiel binne fan de Dútske kultuer. In soad Dútsers om utens, soms om politike of religieuze redenen flechte, binne nau ferbûn mei de Dútske kultuer. In tal foarbylden binne Albert Einstein, Karl Marx en Friedrich Engels. It oansjen fan de Dútske kultuer waard slim tamtearre troch de Twadde Wrâldkriich en de Holocaust. Hjoed wurdt de Dútske taal en kultuer yn de wrâld op 128 lokaasjes fertsjinwurdige troch it Goethe-Institut.

De measte ferneamde Dútske filosofen binne Nikolaus von Kues, Gottfried Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche en Martin Heidegger. Bekende Dútske filosofyske streamingen binne it Dútske Idealisme en it troch Karl Marx en Friedrich Engels ûntworpen Marxisme. De saneamde Frankfurter Skoalle fan Theodor Adorno en Max Horkheimer kaam yn de 20e iuw mei de Krityske Teory. Jürgen Habermas wie harren opfolger en is ien fan de ferneamdste filosofen op 'e wrâld.

Ien fan de ferneamdste keunstners út de renêssânse is Albrecht Dürer. Peter Paul Rubens is berne yn Siegen, mar ferhuze letter nei Antwerpen.

De Dútske literatuer begjint al yn de midsiuwen, in foarbyld dêrfan is Walther von der Vogelweide. De measte ferneamde histoaryske Dútske skriuwers binne Johann Wolfgang Goethe, Friedrich Schiller en de Bruorren Grimm. De Dútske winners fan de Nobelpriis foar de Literatuer wienen Theodor Mommsen (1902), Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Hermann Hesse (1946), Heinrich Böll (1972) en Günter Grass (1999).

Op it mêd fan muzyk hat de Dútske kultuer in ryk ferline mei mannen as Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Richard Wagner en Wolfgang Amadeus Mozart. Hjoed binne Herbert Grönemeyer, Nena, Tokio Hotel en Rammstein net allinnich yn Dútslân, mar ek yn in hiel soad oare lannen bekend. 

Yn Dútslân is der in wiidweidich oanbod oan regionale itensprodukten. Yn Noard-Dútslân wurde de jirpels op ferskillende manieren klearmakke. Yn it suden ite se faak Knödel, Spätzle en Nudeln (soarte fan pasta). Regionale spesjaliteiten binne Weißwurst (Beieren), Frankfurter Kranz (Hessen), Bratwurst (Noard-Beieren en Tueringen), Schwenkbraten (Saarlân), Maultaschen (Baden-Wuertemberch), Schwarzwälder Kirschtorte (Baden-Wuertemberch), Thüringer Rostbratwurst (Tueringen) en Saumagen (Rynlân-Palts). 
Wat it drinken oangiet is Dútslân bekend om syn ferskaat oan biersoarten. Yn it Súdwesten binne de wyngerden, it dan ek yn 'e reden dat der neist bier ek faak wyn dronken wurdt. In twadde útsûndering is East-Fryslân, dêr't benammen in soad tee dronken wurdt en dêr't sprake is fan in teekultuer.

Sa as ek yn oare lannen fan de Jeropeeske Uny jildt foar Dútslân de trend dat minsken hieltyd minder de tradisjonele drege kost en wat mear lichtere fetearm ite.

Yn de Dútske regio's binne der ferskate brea- en woarstsoarten. Tradisjoneel is it waarme miel middeis en de jûns in breamiel. De dei begjint trochstrings mei in moarnsbrochje mei in stik bôle of Brötchen/Semmeln, belein mei tsiis of skinke mar ek wol ris wat swiets (hunich, jam ensfh.) en dêrby faak in sean aai. By it moarnsbrochje wurdt ornaris kofje (yn Noard-Dútslân tee) of molke dronken.




#Article 223: Sleeswyk-Holstein (195 words)


Sleeswyk-Holstein (Dútsk: Schleswig-Holstein; Deensk: Slesvig-Holsten; Noardfrysk: Slaswik-Holstiinj) is in dielsteat (Bundesland) fan Dútslân, mei 2.820.000 ynwenners (2003), en mei in oerflak fan 15.761 km². Sleeswyk-Holstein waard yn 1946 oprjochte út 'e Provinsje Sleeswyk-Holstein fan 'e Frijsteat Prusen yn nazy-Dútslân. Foar 1866 bestie it út twa parten: Hartochdom Sleeswyk en Hartochdom Holstein

It Dútsk slacht foar master op yn Sleeswyk-Holstein. De twadde (minderheids)taal is it Deensk, mei sa'n 50.000 sprekkers. Yn de Kreis Noard-Fryslân (Fraschlönj) praat 10% fan de befolking Noardfrysk. Yn Flensburch is de lokale krante trijetalich Deensk, Dútsk en Noardfrysk. 

De haadstêd is Kiel. De steat is, dy haadstêdregio meiteld, opdield yn 11 distrikten en 8 stêden:

Yn Sleeswyk-Holstein krije de FDP en de Grienen oer it generaal minder stimmen by de ferkiezings as yn oare West-Dútske dielsteaten. De SPD is benammen yn 'e stêden grut, en de CDU is populêr yn Noard-Fryslân en Ditmarschen, en yn 'e plattelâns mienskippen fan Steinburch, Rendsburch-Eckernförde en krite Segeberch.

De Südschleswigsche Wählerverband is wat bysûnders, dy partij fertsjintwurdiget de politike belangen fan de Deenske en Fryske minderheid. De Südschleswigsche Wählerverband hoecht net te foldwaan oan de fiif persint kiesdrompel om yn 'e lândei fan Sleeswyk-Holstein te kommen.




#Article 224: Jeropa (400 words)


Jeropa (of Europa) wurdt almeast sjoen as in apart wrâlddiel, al foarmet it tegearre mei Aazje ien grutte lânmassa dy't Jeraazje neamd wurdt. Ta Jeropa wurdt it gebiet rekkene tusken yn it suden de Middellânske See, yn it westen de Atlantyske Oseaan, ynklusyf Yslân, yn it noarden de Poalsee en yn it easten de Oeral, de Uralrivier, de Kaspyske See, de Kaukasus, de Swarte See en de Bosporus. De lange skiednis fan behearsking fan de Middellânske see troch Grikelân en it Romeinske Ryk hat ta gefolch hân dat alle eilannen yn de Middellânske see dy't net tsjin de kust oan lizze ek ta Jeropa rekkene wurde.

Jeropa hie in befolking fan likernôch 666.498.000 ynwenners yn 2001 en 741.447.158 yn 2016. It oerflak fan Jeropa beslacht sawat 10.400.000 km2. 

Der lizze 50 selsstannige lannen hielendal of foar in part yn Jeropa:

Der lizze njoggen ôfhinklike territoaria yn Jeropa:

Gibraltar, Guernsey, Jersey en Man binne allegearre saneamde crown dependencies (gebieten dy't ôfhinklik binne fan de Kroan) fan Grut-Brittanje. Yn it gefal fan Gibraltar giet it om in eardere koloanje, wylst Guernsey en Jersey (dy't mei-inoar de Kanaaleilannen foarmje) en it eilân Man, yn de Ierske See, fanâlds kroandomeinen wienen. Akrotiri en Dhekelia binne soevereine Britske legerbases op Syprus. De berch Athos, yn noardlik Grikelân, ek wol bekend as Agion Oros (Hillige Berch), foarmet in semy-autonome mûntserepublyk. De Faeröer binne in oerseesk gebietsdiel fan Denemarken mei folslein selsbestjoer. En Jan Mayen en Spitsbergen binne - ôfsjoen fan ûndersikers, militêr personiel en mynwurkers - ûnbewenne gebietsdielen fan Noarwegen.

Fierders binne der noch in tal gebieten mei in ûnwisse status:

De lannen yn Jeropa binne ferbûn troch tal fan ferdraggen en organisaasjes. Op lânnivo binne dat ûnder oaren de neikommende:

It komôf fan de namme Jeropa is net wis. It liket dat it eartiids it Grykske lân oantsjut hat, tsjinoer de Grykske eilânen, en dan letter it noarden fan Grykelân dat sels gjin eilân is, en sa letter gâns it wrâlddiel. Mar neffens de myte fan Europa wie se in famke út Fenisje, dat nei it westen nei Kreta brocht waard. De betsjutting wurdt hjoed dan ek wol socht yn it Semityske wurd ereb, sinne-ûndergong. Jeropa wurdt dan it lân nei it westen. Yn it Heine Easten moat Kreta it lân west hawwe dêr't de sinne ûndergie, en sa fierder foar Grykelân en it suden en westen fan Jeropa. Sa is Jeropa dus it Jûntiidslân.




#Article 225: Jeropeeske Uny (3304 words)


De Jeropeeske Uny (ôfkoarting: JU) of Europeeske Uny (ôfkoarting: EU) is in steatebûn mei 27 Jeropeeske lidsteaten. De oarspronklike uny waard yn 1992 mei it Ferdrach fan Maastricht oprjochte. De uny sa't dy no is, is basearre op it Ferdrach fan Lissabon, dat op 1 desimber 2009 fan krêft wurden is. De Jeropeeske Uny hat 447 miljoen ynwenners (2020), en in oerflak fan 4.233.262 km2.

De Europeeske Uny is mear as in steatebûn (konfederaasje) fan soevereine lannen, mar is gjin federale steat. Lykwols hawwe de lidsteaten fan de Jeropeeske Uny yn de rin fan 'e tiid in stik fan harren soevereiniteit ôfdroegen oan de EU. Troch it foech op in heger nivo (fan EU-lidsteat nei EU) del te lizzen, liket de Jeropeeske Uny hieltyd mear op in federaasje, dêr't de klam hieltyd mear op de EU as op de yndividuele lidsteaten komt te lizzen.

De Jeropeeske Uny wurket as in rjochtsteat. Soks betsjut dat alles wat dien wurdt út ferdraggen wei komt dy't frijwillich en demokratysk goedkard binne troch alle lidsteaten. Earder tekene ferdraggen binne feroare en bywurke om maatskiplike ûntjouwings by te hâlden. De uny hat in nij type federale opbou dy't net te omskriuwen is mei de tradisjonele juridyske yndielingen. 

Al nei de Earste Wrâldkriich wienen der inisjativen om ta in uny fan Europeeske steaten te kommen, lykas yn 1922 mei de Paneuropeeske Uny. Dy insjativen wienen lykwols fergees. Mei de ein fan de Twadde Wrâldkriich begjint it proses fan Europeeske yntegraasje. Troch ekonomyske sektoaren mei militêre relevânsje yntinsyf mei-inoar oparbeidzje te litten soe in nije oarloch tusken eardere fijannen foarkommen wurde kinne of suver ûnmooglik wêze. Sa soe der politike stabiliteit komme en in duorsume yntersteatlike fertrouwensbân ûntstean. Der wienen ek feilichheidsaspekten dy’t meispilen. Yn ’t begjin fan de Kâlde Oarloch woenen de Westeuropeeske steaten better gearwurkje en de nije Bûnsrepublyk Dútslân polityk ûnderdiel meitsje fan it westlike blok.

Op 9 maaie 1950 hold  Robert Schuman as minister fan Bûtenlânske saken fan Frankryk in taspraak dy’t letter de Schuman Ferklearring neamd wurde soe. Yn dy taspraak stelde hy foar om in Europeeske Koalen en Stiel Mienskip op te setten. Dy dei is letter as jierdei fan de Europeeske Uny keazen. It Schuman Plan late op 18 april 1951 ta de oprjochting fan de Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel. De oprjochtingslannen fan de mienskip wienen Belgje, Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân. Mei it oprjochtsjen fan dizze mienskip waard der in basis lein foar de lettere Europeeske Uny. Bygelyks de ynsituten fan de Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel (EMKS) lykje op dy fan de hjoeddeistige Europeeske Uny: Hege Autoriteit mei supranasjonale kompetinsjes (hjirút ûntstie letter de Europeeske Kommisje), in Ministerried as wetjouwend orgaan (de hjoeddeistige Ried fan de Europeeske Uny) en in Riejouwende Gearkomste (it lettere Europeesk Parlemint). De taken en ferantwurdlikheden fan dy ynstituten binne lykwols bot feroare troch de tiid.

It súkses fan de Europeeske Mienskip foar Koalen en Stiel wie sa grut dat yn 1957 mei it Ferdrach fan Rome de Europeeske Mienskip foar Atoomenerzjy (Euratom) en de Europeeske Ekonomyske Mienskip (EMM) oprjochte waarden. Troch Euratom soe der yn Europeesk ferbân wurke wurde oan de freedsume tapassing fan kearnenerzjy.  Doel fan de Europeeske Ekonomyske Mienskip wie in mienskiplike merk mei frij ferkear fan guod, tjinsten, kapitaal en arbeidskrêften.

De EMKS, EMM en Euratom hienen sûnt 1957 elk in eigen kommisje en in eigen ried. Yn 1965 waard it Fúzjeferdrach (fan krêft yn 1967) tekene. Mei it Fúzjeferdrach waarden de trije separate kommisjes en rieden gearfoege foar alle trije Europeeske Mienskippen, sadat der tenei noch sprake wie fan ien  Europeeske Kommisje en ien Europeesk Parlemint.

Yn 1973 is de mienskip útwreide mei Denemark, Ierlân en Grut-Brittanje. Yn juny 1979 wurde foar it earst direkte ferkiezings foar it Europeesk Parlemint holden. Yn 1981 kaam Grikelân by de mienskip, en yn 1986 kamen Spanje en Portegal der by. Mei de werieniging fan Dútslân yn 1990 groeide it tal ynwenners fan de Europeeske Mienskip mei 16 miljoen minsken dy't ôfkomstich wienen út de eardere DDR.

Mei it Ferdrach fan Maastricht (tekene 1992, fan krêft op 1 jannewaris 1993) waard de Europeeske Uny oprjochte. Mei it ferdrach waard de oprjochting fan in ekonomyske en monetêre uny besletten, dat úteinlik ta de ynfiering fan de muntienheid Euro late. Mei it ûndertekenjen fan it ûndertekenjen fan it ferdrach waard de pylderstruktuer fan de Europeeske Uny ynfierd. De eardere trije Europeeske Mienskippen waarden omfoarme ta de earste pylder fan de Europeeske Uny. De oare twa pylders wienen sûnt 1993 it Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied  en de Polysjele en Justysjele Gearwurking yn Strafsaken.

Yn 1995 waard de uny útwreide mei Eastenryk, Finlân en Sweden. Yn 2004 folge de grutste útwreiding fan de uny yn de skiednis fan de EU doe't Estlân, Hongarije, Letlân, Litouwen, Malta, Poalen, Syprus, Sloveenje, Slowakije en Tsjechje lid waarden fan de uny. Op 1 jannewaris 2007 waarden Roemeenje en Bulgarije as 26e en 27e steat lid fan de uny. Op 1 july 2013 waard Kroatië as 28e steat lid fan de uny.

Mei it Ferdrach fan Amsterdam (1997) en it Ferdrach fan Nice (2001) waard it Ferdrach fan Maastricht oanpast om sa de wurkwize fan de ynstituten te optimalisearjen.

Yn 2005 lei der in útstel om ta in Europeeske Grûnwet te kommen dy't lykwols troch in referindum yn Frankryk en Nederlân opkeard waard. Dêrfoar yn it plak kaam it Ferdrach fan Lissabon (2007). Mei dat ferdrach waard it Ferdrach oangeande de Europeeske Uny foar de tredde kear (nei Amsterdam yn 1997 en Nice yn 2001) wizige. Mei it fan krêft wurden fan it Fedrach fan Lissabon op 1 desimber 2009 kaam der ek in ein oan de pylderstruktuer fan de Europeeske Uny.

Yn 2012 krige de EU de Nobelpriis foar de Frede.

De EU-ynstellingen wurkje mei ferskillende ferdraggen as grûnslach. Under titel III (Bepalingen oangeande de ynstellingen) fan it Ferdrach oangeande de Europeeske Uny en ûnder it sechsde diel (Ynstitusjonele en finansjele bepalingen) fan it Ferdrach oangeande de wurking fan de Europeeske Uny is de rjochtlike grûnslach, foech en wurkwize fan de EU-ynstellingen beskreaun. De opbou fan de EU-ynstellingen is sûnt de oprjochting yn 1952 aardich lyk bleaun. 

De EU hat sân offisjele ynstellings. Dy kinne kategorisearre wurde yn fjouwer politike en trije net-politike ynstellingen:

It Europeesk Parlemint is mei Rie fan de Europeeske Uny de wetjouwende macht fan de EU. It Europeesk Parlemint wurdt as iennige Europeeske ynstelling direkt troch it folk keazen. Yn de Rie fan de Europeeske Uny komme de ministers (útfierende macht) fan de lidsteaten gear. De gearstalling fan de Rie is ôfhinklik fan it tema dat op it aljemint komt. De Europeeske Kommisje is it útfierende orgaan fan de Jeropeeske Uny en kin as 'it regear' sjoen wurde. Yn de Europeeske Rie sitte de politike lieders fan de lidsteaten. De Europeeske Rie is gjin wetjouwende macht, mar jout jout de Uny ympulsen dy't nedich binne foar syn ûntjouwing en leit dêrfoar algemiene politike doelstellingen en prioriteiten fêst. De Europeeske Rie is it fjirde politike orgaan fan de EU.

It meitsjen fan wetjouwing en it generale belied fan de Europeeske Uny wurdt dien troch de trije belangrykste politike ynstellingen: de Rie fan de Europeeske Uny (fertsjintwurdiging lidsteaten), it Europeesk Parlemint (folksfertsjintwurdiging, direkt keazen troch de ynwenners fan de EU) en de Europeeske Kommisje (polityk ûnôfhinklik fan lidsteaten en tsjinnet it kollektyf belang fan de Uny). By de EU-wetjouwing kin in skieding makke wurde tusken wetjouwing wêrfoar ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is en wetjouwing dêr't gjin ymplemintaasje op nasjonaal nivo nedich is. De wichtichste typen wetjouwing binne feroardeningen en rjochtlinen.

Net-politike mar wol offisjele ynstellings binne it Hôf fan Justysje fan de Europeeske Uny, de Europeeske Rekkenkeamer en de Europeeske Sintrale Bank. It Hôf fan Justysje fan de Europeeske Uny hâldt tafersjoch op it neilibjen fan de EU-wetjouwing. It is de rjochterlike macht en draacht by oan de goede ynterpretaasje en tapassing fan wetten yn alle lidsteaten. De Europeeske Rekkenkeamer hâldt tafersjoch op de finansiën fan de EU. De Europeeske Sintrale Bank yn Frankfurt is de sintrale bank fan de eurosône.

De Europeeske Uny hat in begrutting fan sa'n EUR 130 miljard per jier, finansiere troch bydragen fan de lidsteaten. De EU-útjeften fine foar it grutste part plak yn de lidsteaten en ûnder de ferantwurdlikheid fan de lidsteaten. De Europeeske Rekkenkeamer beoardielet alle jierren oft dy útjeften rjochtmittich binne.

De Europeeske Uny joech yn 2011 sa’n 130 miljard euro út. Dat is sa likernôch 1% fan it bruto ynlânsk product fan de (op dat stuit 27) lidsteaten by elkoare. Ta ferliking, it nasjonale budzjet fan Frankryk leit om de 800 miljard euro. De Europeeske Uny mei gjin begruttingstekoart hawwe yn tsjinstelling ta de nasjonale begruttingen. Alle útjeften moatte dutsen wurde troch ynkomsten.

Sa likernôch trijekwart fan de EU syn ynkomsten bestiet út bydragen fan de lidsteaten. De rest binne eigen middelen. De eigen ynkomsten binne:

De bydragen fan de lidsteaten binne bûn oan de grutte fan de nasjonale ekonomy, it bruto nasjonaal ynkommen (bni). De BNI-ôfdracht fan elke lidsteat is fan twa faktoaren ôfhinklik. De begrutting fan de EU mei gjin tekoart hawwe. De BNI-ôfdracht is dêrom fariabel en beslacht it ferskil tusken totale útjeften en de eigen middelen fan de EU. It oandiel fan it BNI fan de lidsteaten yn it EU-totaal wurdt brûkt as ferdielkaai.

Mear as 40% fan de totale EU-budzjet giet nei lânbou en plattelânsûntwikkeling. Dat is dêrmei de grutste útjeftepost yn de begrutting.

In oare grutte útjeftepost fan de EU wurdt foarme troch de saneamde struktuer- en koheezjefûnsen. Dy fûnsen foar duorsume groei hawwe ta doel it ferminderjen de ûnderlinge ekonomyske ferskillen tusken regio’s en it ferbetterjen fan de ekonomyske struktuer yn de EU. By ’t lêste spylje ynfrastruktuer, plattelânsûntwikkeling en befoardering fan de wurkgelegenheid in wichtige rol. It jild giet benammen nei earme regio’s yn de EU, mar ek nei rikere lannen, bygelyks foar de werstrukturearring fan âlde bedriuweterreinen en opliedingen.

De ferdieling yn 2011 wie as folget:

Hjirboppe stiet te lêzen dat de kosten fan de EU-administraasje sa'n 7% fan de begrutting útmeitsje. Dat giet om de salarissen fan de Europeeske amtners, oersetkosten en wenlêsten. It totale personielsbestân fan de EU is 40.000, fergelykber mei dat fan in ministearje yn in soad lidsteaten.

De Jeropeeske Uny beslacht Jeropa fan de Atlantyske Oseaan yn it westen en Ruslân, Wyt-Ruslân, Oekraïne, Turkije en de Swarte See yn it easten. Yn it suden grinzet de Jeropeeske Uny oan de Middellânske See mei oarekant it wetter Afrika. Binnen dit gebiet binne de neikommende lannen gjin lidsteat, mar dogge allegear wol mei yn gearwurkingsprojekten: Yslân, Noarwegen, Switserlân en it eardere Joegoslaavje (útsein Kroaasje en Sloveenje). 
De Jeropeeske Uny grinzet oan 22 oare lannen.

De Jeropeeske Uny hat 27 lidsteaten:

De ultraperifeare regio’s hawwe troch harren sosjale en ekonomyske omstannichheden spesifike ôfspraken mei de EU. Se binne wol folweardich ûnderdiel fan it EU-gebiet.

De lannen en gebieten oersee (LGO) binne lannen of gebietsdielen dy’t in spesjale relaasje mei ien fan de EU-lidsteaten ûnderhâlde. Foarbylden binne de Curaçao, de Falklâneilannen en Grienlân. Lykwols binne der ek ôfhinklike gebieten lykas it eilân Man en de Faeröer dy’t gjin LGO binne en dêrtroch (sa goed as) hielendal bûten de ynfloedsfear fan de EU-ferdraggen falle. 

Lannen dy't jerne lid wurde fan de EU wurde kandidaat lidsteaten neamd. Dêrby wurdt it ferskil makke tusken kandidaten en mooglike kandidaten.

Kosovo is net fan alle EU-lidsteaten erkend en hat dêrtroch in aparte posysje.

Grienlân wie as ûnderdiel fan Denemarken earst ek ûnderdiel fan de Europeeske Mienskip. Sa koenen Europeeske seefiskers yn de wetters om Grienlân hinne fisken en Europeeske bedriuwen sykje nei boaiemskatten. In protte Grienlanners wienen it dêr net mei iens en woenen in referindum ha. Dat krigen se op 23 febrewaris 1982 en stapten nei ûnderhannelingen út de EU. Grienlân hold lykwols de status fan LGO (lannen en gebieten oersee).

Op 23 juny 2016 waard yn it Feriene Keninkryk in referindum oer it lidmaatskip fan de Europeeske Uny holden (Ingelsk: United Kingdom European Union membership referendum, ek EU referendum). De kiezers stimden mei in mearderheid fan 51,9% fan de stimmen foar de Brexit, dus foar opsizzing fan it EU-lidmaatskip. De opkomst by dat referindum wie 72,2%%. It referindum wie lykwols fan riejouwende aard en dus gjin binende útslach. It Britske parlemint moast dus foar de útstap stimme. It wie net dúdlik of de parleminten fan Noard-Ierlân, Skotlân en Wales in feto-rjocht hienen. De ûnderhannelingen oer de útstap duorren mear as twa jier. Per 1 febrewaris 2019 hat it Feriene Keninkryk de Jeropeeske Uny ferlitten.

De Jeropeeske Uny hat sa likernôch 500 miljoen ynwenners (jannewaris 2009).

De offisjele talen fan de ynstituten fan de Jeropeeske Uny binne:

De EU hat gjin formele bining mei hokfoar leauwen dan ek. Kêst 17 fan it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny ferwiist nei nasjonale wetjouwing. 

De dominante religy yn de Jeropeeske Uny is it Kristendom. It Kristendom lit him yn trije haadstreamingen yndiele: It Protestantisme, de Roomsk-katolike tsjerke en de Eastersk-Ortodokse Tsjerke. Neist it Kristendom leaut in minderheid fan de ynwenners oan it Joadendom en de Islam, respektivelik 1 miljoen Joaden  en 13 miljoen moslims.

As men de Europeeske Uny as ienheid sjocht, dan hat de EU mei in BYP fan 18.394 miljard USD yn 2008 de grutste binnenmerk fan de wrâld. It persoanlik ynkommen leit yn de súdlike en eastlike lidsteaten leger as yn it westen en noarden. It heechste gemiddelde hat Lúksemboarch mei 113.044 miljard dollar per jier, yn Bulgarije wurdt mei 6.857 dollar per jier it minst fertsjinne. De ferwachting is dat troch de komst fan nije lidsteaten en harren ekonomyske groei de EU syn titel as grutste ekonomy op de wrâld hâlde kin. 

Yn 1969 en 1970 wienen der al plannen foar in monetêre uny. Lykwols krigen dy plannen mei it Ferdrach fan Maastricht yn 1993 in earste grûnslach. De mienskiplik munt waard yn 1999 foar de sintrale banken ynfierd en yn 2002 as wettich betelmiddel. Op dat stuit hienen tolve lannen de euro as betelmiddel ynfierd. Hjoed-de-dei meitsje 18 lannen diel út fan de eurosône, it lêste lân dat lid waard wie Litouwen op 1 jannewaris 2015.

De Jeropeeske Sintrale Bank is ferantwurdlik foar it monetêr belied yn de eurosône.

In binnenmerk is in gebiet dêr't gjin grinzen binne as it om guod, (wurksykjende) minsken, tsjinsten of kapitaal giet. De Jeropeeske Uny foarmet, mei Yslân, Lychtenstein en Noarwegen (ferienige yn de Jeropeeske Frijhannelassosjaasje) de Jeropeeske Ekonomyske Romte. De EU hat yn 1999 mei Switserlân sân bilaterale ferdraggen tekene. De EU hat ek in eigen dûane-uny. Yn dat gebiet wurdt gjin tol frege. De Jeropeeske Dûane-uny hat in mienskiplike toltaryf mei lannen bûten de EU. Neist de Jeropeeske Dûane-uny is der ek noch in aparte dûane-uny fan de EU mei Andorra, San Marino en Turkije.

In inisjatyf dat mei in protte omtinken rekkenje kin is de titel Kulturele Haadstêd fan Europa. Sûnt 1985 wurdt de titel ferliend oan ien as mear Europeesk stêden. Sa'n Europeeske Haadstêd organisearret yn it oanbelangjende jier in grut ferskaat oan kulturele eveneminten. De Europeeske haadstêden kinne yn sa'n jier rekkenje mei mear publisiteit en mear toeristen dy't nei de stêd komme.

Dêrneist hat de EU ferskillende programma's foar minderheden en taalferskaat. It Europeesk Buro foar Lytse Talen (EBLUL) waard yn 1982 oprjochte, yn 1987 waard it Mercator netwurk opset.

It foech foar ûnderwiis leit by de lidsteaten. De rol fan de EU beheind him inkeld ta stipe oan de nasjonale oerheden. De klam leit yn it ûnderwiis op útwiksels.

It Lifelong Learning Programme 2007-2013 (LLP) is de opfolger fan it Sokrates program. It LLP hat ferskillende ûnderdielen, dêr’t it Erasmus program faaks noch de bekendste fan is. Yn 1987 begûn it Erasmus program foar ynternasjonale útwiksels tusken studinten en dosinten. Sûnt it begjin hawwe sa likernôch 2 miljoen studinten gebrûk makke fan it program. In oar ûnderdiel fan it LLP is it Comenius program dat partnerskippen tusken skoallen, basisskoallen en fuortset ûnderwiis, befoarderet. Lingua is in program foar it learen fan frjemde talen. It Leonardo da Vinci program ûndernimt aktiviteiten foar studinten dy’t in beropsoplieding dogge.

It Bolognaproses is in inisjatyf fan de Ried fan Jeropa en net fan de EU. Troch syn stipe oan it Bolognaproses draacht de EU by oan in Jeropeeske standardisaasje yn it heger ûnderwiis. It European Credit Transfer System (ECTS) wurdt sûnt de ynfiering fan de Bachelor-masterstruktuer yn it heger ûnderwiis brûkt om de swierte fan (dielen fan) opliedingen fan hegeskoallen en universiteiten mei oan te jaan.

De Jeropeeske Rie foar Undersyk (European Research Council - ERC) is in organisaasje dy’t jildstipe jout foar wittenskiplike ûndersyk. De ERC begûn yn 2007 en wie in inisjatyf fan de Jeropeeske Kommisje. De Jeropeeske Kommisje hat fierders in waarnimmersstatus yn de CERN. De Jeropeeske Uny is ien fan de partners binnen it ITER-projekt, in ynternasjonaal gearwurkingsprojekt dat wittenskiplik ûndersyk docht nei kearnfúzje.

Nettsjinsteande it lytse persintaazje fan it BYP hat it Europeeske lânboubelied in bysûndere rol spile yn de Europeeske ienwurding. Yn 1960 die de Europeeske Kommisje it inisjatyf en kom mei in mienskiplik belied op dat mêd. It Europeeske Lânboubelied waard troch de Rie fan Ministers yn 1962 goedkard en kaam alsa yn wurking. Doel wie in ferheging yn produktiviteit en it foarkommen fan priisskommelingen, sadat de itensproduksje feilich steld wie en de konsumint wis wêze koe fan in passende priis.

It systeem mei priisgarânsjes hie in njonkeneffekt dat net winsklik wie. Produsinten krigen in minimumpriis foar harren produkten. Oerproduksje waard opkocht. Yn it begjin like it belied noch in súkses, mar de oerproduksje boaze hieltyd fierder oan. De gefolgen wienen saneamde de 'bûterberch'. 'molkesee' en 'wynsee'. Omdat de Europeeske Ekonomyske Mienskip de garânsje joech en keapje de oerskotten op, moasten de Europeeske húshâldingen dêr desennialang oan meibetelje. It lânboubelied besloech jierrenlang mear as de helte fan útjeften fan de Europeeske Ekonomyske Mienskip. Dêrneist kaam der troch it priisgarânsjesysteem in rem op ymport út ûntwikkelingslannen. De oerskotten waarden mei Europeeske subsydzjes dumpt yn de ûntwikkelingslannen en de boeren yn dy lannen moasten it belije.

Troch Mc Sharry-herfoarming fan 1992 waard it systeem stadichwei ôfboud. Lykwols kamen der oare subsydzjes foar yn 't plak dy't los steane fan produksjehoemannichten. De grûnslach fan it hjoeddeistige lânboubelied hat twa pylders: it merk- en ynkomstebelied (Pylder I) en it plattelânsûntwikkelingsbelied (Pylder II). Yn it tiidrek 2014-2020 sil it lânboubudzjet, foar beide pylders, jierliks 38,9 persint fan it totale EU budzjet beslaan.

It ynfrastrukturele belied fan de EU rjochtet him benammen op it ferbetterjen fan it grinzeleaze ferfier fan minsken en guod yn de Europeeske binnenmerk. It projekt trans-Europeeske Netwurken (TEN)  is ornearre om dat belied om te setten. By it TEN-projekt sil wurke wurde oan de op- en útbou fan sneldiken, treinspoaren, farrûtes, havens, fleanfjilden, mar ek it ferbetterjen navigaasje- en ferkearsmanagementsystemen en it harmonisearjen fan bygelyks ynformaasjesystemen.

In oar Europeesk netwurk is it satellytnavigaasjesysteem Galileo. It wurdt boud troch de Europeeske Uny yn gearwurking mei de Europeeske Romtefeartorganisaasje (ESA). It hiele systeem soe yn 2019 operasjoneel wurde moatte. Dêr binne meiïnoar 30  satteliten foar nedich. Galileo wurdt foaral boud om de Europeeske ôfhinklikens fan de Feriene Steaten lytser te meitsjen, om dat de Feriene Steaten de hiele kontrôle oer it global positioning system (gps) hat.

In oar projekt is Single European Sky. It Europeeske loftferkear wurdt op dit stuit noch kontrolearre troch de lidsteaten dy't elk in eigen loftferkearslieding hawwe.

Mei it tekenjen fan it Ferdrach fan Maastricht yn 1992 krige de Europeeske Uny nije taken op it mêd fan justysje en ynlânske polityk. Foar it útfieren fan de ôfspraken neffens de ferdraggen fan de Europeeske Uny binne ferskate agintskippen oprjochte. Europol foar gearwurking tusken plysjes, Eurojust foar gearwurking tusken rjochterlike autoriteiten, en Frontex foar gearwurking tusken grinswachten. Troch it Ferdrach fan Schengen waarden de binnengrinzen tusken de Schengen-lannen iepen steld. De EU brûkt it Schengen Ynformaasje Systeem as mienskiplike databank foar plysjes en grinswachtautoriteiten. 

  – Wikipedy hat ek in temaside oer de Europeeske Uny




#Article 226: Frankryk (1576 words)


Frankryk, offisjeel de Frânske Republyk, is in lân yn West-Jeropa. De haadstêd is Parys.
Frankryk is lid fan de Feriene Naasjes (1945), mei in permaninte sit yn de Feiligensrie. It lân is ek lid fan de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949), de Rie fan Jeropa (1949) en de Jeropeeske Uny (1957). It is ien fan de dielnimmers oan de Jeropeeske Monetêre Uny en hat 1 jannewaris 2002 de Frânske frank as muntienheid ynruile foar de Euro.

Yn Jeropa heart ek it eilân Korsika by Frankryk, en fierder binne der noch oerseeske departeminten en oerseeske gebieten yn oare wrâlddielen.

Frankryk wurdt begrinzge troch:

De Pyreneeën foarmje de súdgrins mei Spanje, yn it easten lizze de Frânske Alpen, de Jura en de Fogezen, en yn it noardeasten lizze de Frânske Ardennen.

Likernôch 27 persint fan it oerflak is bosk; it is dêrmei it boskrykste lân fan de Jeropeeske Uny. Sintraal Frankryk wurdt dominearre troch it Sintraal Massyf, in platoberchte mei as heechste punt de Puy de Sancy (1,886 m). Fierder binne der yn it suden noch de Sevennen te finen, ien fan de sân nasjonale parken fan Frankryk. Korsika is it grutste Frânske eilân yn de Middellânske See mei in oerflak fan 8,680 km². It eilân is berchachtich mei mear as 40 bergen boppe de 2,000 meter dêr't it winterdeis regegeld sneit. Fierders hat Frankryk oerseeske gebieten lykas Martinyk en Guadelûp yn it Karibysk gebiet, Frânsk Guyana yn Súd-Amearika, Réunion yn de Yndyske Oseaan en ferskate eilannen yn de Stille Oseaan en in part fan Antarktika.

Op de grins mei Switserlân leit de Mar fan Genêve. Fan Switserlân út, troch dit mar en tusken de Alpen en it Sintraal Massyf troch rint de wylde Rône, nei de Middellânske see. Westlik fan it Sintraal Massyf leit de leechflakte fan Akwitaanje, dêr't de Garonne en de Dordogne nei de Atlantyske Oseaan trochhinne rinne. Noardliker rint de Loire yn deselde rjochting. Troch Noard-Frankryk rint de Seine, fan de omkriten fan Dijon ôf, troch Parys nei it noardwesten en komt by Le Havre yn it Kanaal út. Nei it noarden rinne de Yser, de Skelde en de Maas nei Belgje, en de grinsrivier de Ryn rint by de eastgrins fan Frankryk ek nei it noarden.

De grinzen fan it hjoeddeiske Frankryk rinne hast lykop mei de grinzen fan Galje, dêr't de Keltyske Galjers eartiids wennen. Julius Caesar fan it Romeinske Ryk ferovere Galje yn de 1e iuw, en de Galjers namen de Romaanske taal (Latyn, de grûnslach foar it Frânsk) en kultuer oer. It Kristendom waard yn 'e 2e en 3e iuw it nije leauwen, dat yn de fjirde en fyfde iuw rûnom sa djip woartele wie dat Hiëronimus fan Stridon skreau dat Galje frij fan ketterij wie.

Yn 'e fjirde iuw kamen oer de Ryn Germaanske stammen nei Galje, benammen de Franken, dêr't letter it wurd Francie fan kaam. Fan alle Germaanske groepen fan Grutte Folkeferfarren wienen de Franken de earsten dy't it Kristlike leauwen oannamen. Yn 'e iere midsiuwen hienen de Friezen en de Saksen der gâns lijen fan.

De Karolingen hearsken oant 987 oer Frankryk, doe't Hugo Capet kening fan Frankryk waard. Tusken 1096 en 1270 die Frankryk me Capet fjouwer krústochten. Fanwegen harren Normandyske komôf bestjoerden de Ingelske keningen as fazal grutte parten fan it westen fan Frankryk. Nei de dea fan kening Filips IV yn 1314 ferlearen de Ingelsen oanspraak op 'e Frânske troan. De befolking fan Frankryk wie yn dy tiid fjouwer kear grutter as de Ingelske mar dy hiene militêre superieuren. Nei de Hûndertjierrige Kriich ferlear Ingelân harren oanspraken op it kontinintale Jeropa (Kales bleau lykwols oant 1558 Ingelsk). 

Yn 'e santjinde iuw rekke it Frânske keningskip mei Loadewyk XIV op it hichtepunt. Yn 'e santjinde en achttjinde iuw wie dat mei Frânske taal lyksa, dy waard yn literêre rûnten en bestjoeren yn it bûtenlân brûkt. Oan 'e ein fan de 18e iuw hie Frankryk koloanjes by de roes yn Noard- en Súd Amearika, Afrika en Aazje. Nei de Frânske Revolúsje fan 1789 waard Frankryk in republyk. De Frânske republyk bleau net sa lang want yn 1799 kaam Napoleon I oan 'e macht. Napoleon waard letter keizer fan it Earste Frânske Ryk (1804–1814). Yn 1815 waard Napoleon yn 'e Slach by Waterloo ferslein.

It westfront fan de Earste Wrâldkriich wie foar in part yn it noard-easten fan Frankryk. De striid yn 'e rinfuorgen wie grutste slachting fan de Frânske skiednis. De Twadde Wrâldkriich wie oars, doe slagge it Dútslân om maaie/juny fan 1940 Frankryk mei in pear wiken te feroverjen. Nei de Twadde Wrâldkriich krige Frankryk in sit yn 'e Feiligensried fan de Feriene Naasjes. Frankryk wie foar Jeropeeske gearwurking, sa docht bliken mei de EMKS, dat letter de Jeropeeske Uny waard.

Oan 'e ein fan de njoggentiger jierren wienen der yn Frankryk 40 stêden dêr't mear as 100.000 minsken wennen, inkeld Parys hie mear as ien miljoen. Likernôch 75% fan de befolking libbet yn 'e stêden. Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich woeks de befolking minder hurd as yn oare Jeropeeske lannen, mar dat feroare nei de kriich. Frankryk hat krekt as oare Jeropeeske lannen in etnysk ferskaat troch de ymmigranten. Grutte groepen Noard-Afrikanen teagen nei de Frânske stêden, benammen nei Parys en Marseille. 

It Frânsk is de nasjonale taal yn Frankryk, by it rjochtsprekken of yn in bestjoer mei inkeld Frânsk brûkt wurde. Der wurdt yn Frankryk ek Bretonsk praat as minderheidstaal, dat gjin stipe fan it regear krijt, en it sprekkers hurd efterútbuorket. Oare talen binne it Korsikaansk (op it eilân Korsika, Nederlânsk, Dútsk, Baskysk, Katalaansk, Oksitaansk.

It roomsk-katolisisme is fierwei de beskiedene godstsjinst, sa'n 80% fan it folk is it, wylst mar 5% nei de tsjerke giet. Mei de ymmigranten út Aazje, Turkije en Noard-Afrika binne der no tusken de trije en fiif miljoen moslims. Der binne net safolle protestanten en joaden.

It Frânske leger hat fjouwer ûnderdielen:

De Frânske presidint is de heechste befelhawwer fan it Frânske leger. It hat it tredgrutste budzjet (nei de Feriene Steaten en Ruslân) en hat ek nuklêre wapens. De Dassault Rafale is in fjochtfleanmasine dy't yn Frankryk boud is.

Frankryk is lid fan de G8 groep fan yndustrylannen. Sûnt 2002 is de muntienheid fan Frankryk de euro. De lânbousektor is aardich grut as it ferlike wurdt mei oare westerske lannen. Yndustriën sa as dy fan masjines, gemyske produkten, auto's, metalen, fleanmasines, elektroanyske apparatuer en itensprodukten beslagge in grut part fan de Frânske ekonomy. 

Mear as de helte fan de hannel fan Frankryk is mei oare leden fan de Jeropeeske Uny. Japan, de Feriene Steaten en Sina binne lannen dêr't Frankryk in protte hannel mei hat. 

It Bruto Ynlânsk Produkt (BYP) woeks tusken 1995 en 2005 alle jierren mei in trochsneed fan 2,1 % en hie yn 2005 in wearde fan 1.689,4 miljard euro. 

De grutste Frânske bedriuwen yn 2003 wienen:

sûnder banken en fersekerders

Frankryk is in demokratyske republyk. De presidint wurdt sûnt 2002 foar fiif jier keazen, earder wie dat sân jier. Op it stuit is Emmanuel Macron presidint fan Frankryk. De Frânske folksfertsjintwurdiging bestiet út de Assemblée Nationale mei 577 sitten, en de Senaat mei 331. De Earste minister is op it stuit Jean Castex.

Frankryk is opdield yn 22 regio's en yn likernôch hûndert departeminten. De oerseeske departeminten (Départements d'Outre-Mer, DOM) binne: it Súd-Amearikaanske Frânsk-Guyana, de Karaïbyske eilannen Guadelûp en Martinyk en yn de Yndyske Oseaan Réunion. Fierders binne der oerseeske gebieten (Territoires d'Outre-Mer, TOM), dy't yn in losser ferbân mei it memmelân stean.

Frankryk hat 22 bestjoerlike distrikten yn it lân Frankryk.

Frankryk hat fjouwer gebieten bûten Jeropa dy't ek ûnder it Frânsk regear falle:

Wichtichste havens binne Bordeaux, Calais, Duinkerken, Le Havre, Marseille, Nantes, Parys, Roue en Strasbourg. Parys hat it grutste fleanfjilden fan Frankryk, oare grutte fleanfjilden binne te finen yn Lyon, Nice en Marseille. De maksimum snelheid op de autodyk is 130 km/h. Op de measte autodiken moat tol betelle wurde. Der binne mar in pear autodiken tolfrij, autodiken yn de stêden en de A 75. Der binne fansels ek útsûnderingen, yn guon stêden binne doch toldiken (ringdyk noard Lyon en A 14 by Parys).

De hege snelheidstrein yn Frankryk hjit de TGV. De Société Nationale des Chemins de fer Français (SNCF) is de Frânske nasjonale spoardykûndernimming.

Frankryk hat (2006):

De Frânske taal en kultuer hie oant de Twadde Wrâldkriich gâns mear betsjutting yn oare Jeropeeske lannen as hjoed de dei. It Frânske regear hat regels foar it brûkme fan Frânske taal op 'e tillefyzje, en besiket de Frânske muzyk en literatuer te stypjen. Mei de museums sa as it Louvre en iuwenâlde boukeunst is Parys de kultuermetropool.

Frankryk hat in grut muzikaal ferskaat en libbendige muzykkultuer. Neist de ferneamde fertsjinwurders fan de Chanson, lykas Édith Piaf, binne der ek moderne Frânske muzikanten en avantgardyske muzykrjochtingen. Daft Punk, David Guetta en Étienne de Crécy pronken mei de „French House“, Gotan Project is pionier wat de saneamde Electrotango oangiet, en St. Germain makket in griemmank fan Jazz en House. De band Air is meast ferneamd om har sfearfolle muzyk.

It ûnterrjocht yn Frankryk is goed. Der binne universiteiten yn Parys, Lyon, Toulouse, Marseille, Bordeaux, Rijsel, Montpellier, Straatsburg, Rennes, Grenoble en Nancy.

Underwiis yn Frankryk begjint mei it beukerûnderwiis (écoles maternelles).
Foar bern tusken de 6 oant 16 jier is it ûnderrjocht ferplichte. Hja begjinne mei it basisûnderwiis (école élémentaire) en dêrnei it fuortset ûnderwiis (collège). Dat duorret oant it bern 15 is en moat dêrnei moat it bern op syn minst noch ien jier technysk ûnderwiis of beropsûnderwiis ha.




#Article 227: Wike (267 words)


In wike is in perioade fan sân dagen. Yn oare kultueren binne ek wol wiken fan fiif dagen. Der is gjin astronomyske grûn foar in wike. It is gewoan in yndieling fan dagen. Eltse dei fan de wike hat in namme: Moandei, Tiisdei, Woansdei, Tongersdei, Freed, Sneon en Snein. 

De lingte fan sân dagen komt út Babyloanje dêr't de wike dagen hie foar elts fan de himellichems dy't eachswei te sjen binne: de Sinne, de Moanne, Mars, Merkurius, Jupiter, Fenus, en Saturnus. Ek yn de Bibel wurdt in perioade fan sân dagen neamd, by de skepping fan de wrâld.

Fia it Joadske en it Kristlike leauen is de wike nei Jeropa kaam. Oarspronklik fierden de Kristenen de earste dei fan de wike, mar ûnder ynfloed fan de sabbat is dy dei de sânde dei wurden; sadwaande rint de wike no fan Moandei oant Snein.

De wiken yn in jier wurde nûmere. Dêrby is de earste wike fan it jier, de earste wike dy't fjouwer of mear dagen yn it nije jier hat. Mei oare wurden, it is de wike mei de earste tongersdei fan it jier.

In wike is sân dagen, 168 oeren, 10.080 minuten, 604.800 sekonden. (Utsein, simmertiidsoergongen en skrikkelsekonden).

By de yntroduksje yn it Germaanske part fan Jeropa waarden de measte nammen, dy't sjoen waarden as dy fan de Romeinske goaden, oanpast ta dy fan oerienkomstige Germaanske of Fryske goaden: Tii, Wêda, Tonger en Freê.

De sneon betsjut yn it Frysk sinnejûn, dus de dei foar de snein. Yn it Wâldfrysk wurdt ek noch wol in protte 'saterdei' brûkt, wat ôflaat is fan Saturnus (god).




#Article 228: Dei (189 words)


In dei is de perioade dêr't in planeet yn om syn as draait. Yn 't bysûnder de rotaasjeperioade fan de ierde.

De dei hat net in konstante doer. Op grutte skaal sjoen nimt de rotaasje fan de ierde ôf, en op lytsere skaal feroaret de rotaasje mei de temperatuer fan de ierde. Yn de moderne tiid binne dizze ferskillen mjitber wurden, en dêrtroch is it mooglik wurden de tiidrekkening der oan oan te passen, troch it tafoegjen fan skrikkelsekonden.

In dei wurdt opdield yn 24 oeren, teld as twa kear tolve. De dei bejint net op elts plak op ierde tagelyk; yn eltse tiidsône begjint in nije dei as it yn dy tiidsône tolve oere nachts wêst hat. By de simmertiidsoergongen is de dei ien oere langer of koarter.

Yn de tsjinstelling mei nacht is de dei allinnich de perioade tusken sinne-opgong en sinne-ûndergong. By dy betsjutting wurdt foar in perioade fan 24 oere it wurd etmel brûkt.

In gewoane dei is 24 oeren, 1.440 minuten, 86.400 sekonden.
Sân dagen binne in wike; 28, 29, 30, of 31 dagen binnen in moanne; 365 of 366 dagen binnen in jier.




#Article 229: Olympyske Spullen (399 words)


De Olympyske Spullen binne in ynternasjonaal sportevenemint, dêr't eltse fjouwer jier twa fan hâlden wurde: de Olympyske Simmerspullen en twa jier letter de Olympyske Winterspullen. De organisaasje fan de spullen is yn hannen fan it Ynternasjonaal Olympysk Komitee, mar de organisaasje fan elts apart spul docht de stêd dêr't de spullen hâlden wurde, troch in apart organisaasjekomitee. Op it stuit (2010) is Jacques Rogge foarsitter fan it YOK.

Yn de klassike âldheid waarden alle fjouwer jierren by Olympia spullen hâlden ta eare fan Seus. Earst sûnt 776 f.Kr. waarden de nammen fan de winners byhâlden. De spullen begûnen as yn iendeiswedstriid yn hurdrinnen. Letter kamen der ek de estafette, it fakkelrinnen, de fiifkamp (diskussmiten, fierspringen, hurdrinnen, spearsmiten en wrakseljen), de pankration, it wapenrinnen, en it weinrinnen by, en waarden de spullen in wike.

De dielnimmers wienen frije Hellenen en letter ek Romeinen, mar allinnich foar it weinrinnen koenen froulju ynskreaun wurde. Dat froulju ynskreaun wurde koenen woe net sizze dat se sels meidienen: by it weinrinnen waarden de hynders ynskreaun op de namme fan de eigner, net dy fan de stjoerman.

Yn it jier 394 makke Teodosius de Grutte in ein oan de Klassike Olympyske Spullen.

De Moderne Olympyske Spullen wienen in idee fan de Franske baron Pierre de Coubertin dat er op 25 novimber 1892 foar it earst publyklik makke. Pas yn 1894 waard it Ynternasjonaal Olympysk Komitee oprjochte. Mar doe gie it hurd, dat dêr't De Coubertin tocht hie de earste spullen in 1900 yn Parys te hâlden, waarden yn 1896 de earste moderne spullen al organisearre yn Atene. Grikelân hie de spullen graach altyd organisearje wollen, mar om it idee fan ynternasjonale spullen fuort te sterkjen waarden de spullen eltse fjouwer jier yn in oar lân organisearre.

Yn 1924 waard yn Sjamoniks in Ynternationale Wintersportwike organisearre. Doe't dat in súkses waard, waarden fjouwer jier letter yn Sankt Moritz de twadde Olympyske Winterspullen organisearre. Oant en mei 1992 waarden de beide spullen yn itselde jier hâlden, mar yn 1994 waarden wer Winterspullen hâlden, yn Lillehammer sadat se no krekt út de pas rinne mei de Olympyske Simmerspullen.

 

 

De Amerikaanske swimmer Michael Phelps behelle by de Spullen van 2012 yn Londen syn 22ste Olympyske medaille. Hy swom dêrmei it rekôr fan Larisa Latina út de eardere Sovjet-Uny dy't op de Spullen fan 1956, 1960 en 1964 yn totaal 18 Olympyske medailles behelle by it Gymnastyk út de boeken.




#Article 230: Slach by Warns (1144 words)


De Slach by Warns wie op 26 septimber 1345 tusken in legermacht fan de Friezen en it leger fan de Hollanske greve Willem fan Henegouwen. De Friezen behellen de oerwinning yn de slach, dy't noch alle jierren betocht wurdt.   

De Friezen hienen yn 'e midsiuwen har eigen frijheidsideology mei in eigen bestjoerlik systeem en rjochtspraak. Dat waard it konsept fan de Fryske frijheid. Dy Fryske frijheid soe neffens ferskillende boarnen foar elk fan de Sân Fryske seelannen jilde, mar wie yn 'e praktyk it sterkst tusken it Fly en de Wezer mei de Upstalbeam as belangrykste utering dêrfan. 

Yn de rin fan de Midsiuwen krigen de Friezen te meitsjen mei in lange rige oanfallen op harren autonomy. Alle Sân Fryske seelannen waarden oanfallen troch wrâldske en geastlike hearen dy’t harren rjochten jilde litte woenen. Foarbylden dêrfan binne de Frysk-Hollânske oarloggen, de Westfryske oarloggen en de Slach by it Wremer Djip.

Mei it ferlies fan de Friezen yn de Slach by Froanen kaam der yn 1297 in ein oan de Fryske frijheid yn Westfryslân. De Sudersee sil help tsjin de besetter fan de oare Fryslannen út opkeard hawwe. De greven fan Hollân hienen dêrtroch de hannen frij en koenen fierder mei gebietsútwreiding. Nei Westfryslân soe Westerlauwersk Fryslân it doel wurde fan de Hollânske ekspânsje. Yn Starum woenen de Hollanners by it Sint-Odulphuskleaster in sterk fort meitsje om dêrwei de Fryske goäen oan de Lauwers ta te feroverjen.

De Hollanners stutsen yn de iere moarn fan 26 septimber 1345 fan wâl yn Inkhuzen. It leger fan de Hollaners fear ûnder lieding fan greve Willem fan Henegouwen en hartoch Jan fan Beaumont oer de Sudersee nei Starum en Laaksum ta. It doel fan de ûndernimming wie it ynnimmen fan Starum, dêr't se by it Sint-Odulphuskleaster in fort bouwe woenen. It plan wie om dan út Starum wei de Fryske goäen oan de Lauwers ta te feroverjen. De skippen fan de Hollanners moasten dêrom net allinnich ridders en oar kriichsfolk meinimme, mar ek arbeiders en boumaterialen en iten. De Hollânske ridders koenen troch de beheinde romte allinnich mar harren harnassen meinimme, de hynders koenen net mei de Sudersee oer.

De troepen fan hartoch Jan fan Beaumont kamen noardlik fan Starum op 'e wâl en teagen fuort op de stêd oan. It leger fan greve Jan fan Henegouwen soe fan de oare kant nei Starum ta komme en gongen by Laaksum it lân op. De doarpen Laaksum en Warns waarden yn 'e brân stutsen troch de troepen fan Jan fan Henegouwen. By Warns begûn it tsjinoffensyf fan de Friezen. De ridders mei har swiere harnassen en sûnder hynders wienen gjin sterke partij tsjin it Fryske leger dat út boeren en fiskers bestie. Dêrtroch moasten de Hollanners flechtsje nei it Reaklif ta. Yn de sompige grûn by it klif waarden de Hollanners ferslein. Dêrby koe ek greve Willem it libben net mear hâlde. Doe't de troepen fan de hartoch fan Beaumont dat hearden woenen ek sy weromflechtsje. Underweis nei de skippen ta waarden de Hollanners folge troch de Friezen. Lang om let koe der mar in lyts part fan dat leger weromkomme nei Amsterdam.

De strategyen fan de Hollanners yn de Slach by Warns dienen gjin fertuten. Yn it foarste plak waard de legermacht fan de Hollanners yn twa groepen opdield. 

Willem kaam noardlik fan Starum oan lân en Jan fan Beaumont súdlik fan de stêd. Boppedat sette Willem gleonhastich op Starum oan sûnder te wachtsjen op syn bôgesjitters. It slagge Willem en 500 man kriichsfolk om by it Sint-Odulphuskleaster te kommen omdat de Friezen har bewust komme lieten. De Friezen koenen dêrtroch Willem en syn 500 man fan de oare troepen skiede en him oer it mêd komme. Dêrnei weefden de Friezen mei de oare troepen ôf dy't net mear werom koenen nei de skippen om't dy te fier foar de kust leinen. 

De hartoch fan Beaumont hie oare swierrichheden yn it sompige lân by it Reaklif. De Hollanners hienen derfoar keazen om gjin hynders mei te nimmen foar de ridders. De ridders, dy't wol harnassen droegen, wienen dêrtroch minder mobyl as it Fryske kriichsfolk. It kamp fan de Hollanners wie net taktysk keazen sadat de Hollanners oan de iene kant allinnich mar nei see ta koenen wylst se fan de oare kant oanfallen waarden troch Friezen. De Friezen folgen de Hollanners it wetter yn sadat se allegear deaslein waarden.

Troch de oerwinning fan de Friezen soe de Fryske frijheid noch sa'n 150 jier oanhâlde. Yn it jier 1396 besochten de Hollanners nochris in oanfal op Fryslân yn de Slach by Skoattersyl. Dy slach like ynearsten wûn troch de Hollanners, mar dy lutsen har nei tsien dagen werom. De Friezen wienen ûnderwylst sels fertiisd yn in partijstriid tusken de Skieringers en Fetkeapers. Dy partijstriid krige syn hichtepunt yn de Grutte Fryske Oarloch (1413-1422). Yn 1498 kaam der yn Westerlauwersk Fryslân in ein oan de Fryske frijheid. Keizer Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk makke yn dat jier Albrecht fan Saksen gûverneur (potestaat) fan Fryslân tusken Fly en Iems. De Fryske frijheid kaam troch de ynterne partijstriid fan de Skieringers en Fetkeapers oan syn ein. De lêste kear dat de Hollanners ferdreaun waarden út Fryslân wie yn it jier 1414. 

Neffens de Frjentsjerter heechlearaar en Frysk skiedskriuwer Pier Winsemius (1586-1644), hawwe de Friezen de 26e septimber ta eare fan Maria ynsteld as tank foar de behelle oerwinning op de greve: Us Frysk Ljeaffrouwedei. Mei de komst fan Albrecht fan Saksen yn 1498 wurdt dat tsjerklik feest ferbean en ek ûnder it regear fan Karel V fan it Hillige Roomske Ryk bliuwt dat sa.

De moderne Betinking fan de Slach by Warns wurdt sûnt 1945 holden. Yn de tritiger jierren fan de 20e iuw kaam it idee op om in nasjonale Fryske tinkdei te organisearjen. Nei de Twadde Wrâldkriich hat dat syn beslach krigen op it Reaklif. Pas op 26 septimber 1945 – 600 jier nei de Slach út 1345 – slagget it om op it Reaklif in „bewegingsdei‟ te organisearjen op oanstean fan de krekt oprjochte Ried fan de Fryske Beweging. Yn 1951 keapet de dêrfoar oprjochte ‟Stifting Slach by Warns‟ in stik lân op it Reaklif om dêr in monumint op sette te kinnen. It jild wurdt byinoar helle troch it útjaan fan keapbewizen foar ƒ 2,50 de kante meter. Mei ynset fan frijwilligers by de bou fan it monumint – neffens plan en tafersjoch fan arsjitekt Arjen Witteveen – kin yn 1952 de betinking by de stien holden wurde. Grif sille in soad minsken by it hearren fan de Slach by Warns fuortendaliks tinke oan de rigel leaver dea as slaef. Dy rigel is te finen op de tinkstien.

De betinking fan de Slach by Warns wurdt noch alle jierren op de lêste sneon fan septimber betocht. By de betinking hearre muzyk en sprekkers. De ûnderwerpen fan de sprekkers binne ornaris taal, ûnderwiis, taalbelied, desintralisaasje en demokrasy.




#Article 231: Hegebeintum (269 words)


Hegebeintum is in terpdoarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân, mar lei foar 2019 yn de gemeente Ferwerderadiel. Mei likernôch 90 (1 jannewaris 2014) ynwenners is it in lyts doarp. Hegebeintum leit op de heechste terp fan Nederlân: 8,80 meter boppe NAP. 
Troch setting (of boaiemsakking) fan de grûn is de hichte fan de terp yn de rin fan de iuwen leger wurden; yn it ferline moat de terp noch heger west hawwe. De terp is al fan 600 foar Kristus ôf bewenne.

It typysk Fryske tsjerkje mei stikken dowestien út de 13e iuw) dat boppe-op de terp fan Hegebeintum stiet kin besichtige wurde; ûnderoan de terp is in besikerssintrum. Opfallend oan de tsjerke binne de roubuorden. Yn dit Archeologysk Stipepunt fan it Frysk Museum wurdt in byld jûn fan alles wat mei de skiednis fan terpen te krijen hat. Dêr wurdt in grutte kolleksje rouboerden mei kleurige wapens bewarre fan de foarname famyljes Van Coehoorn, Van Nijsten en de Schepper fan Harstastate dy't dêr nei't tsjerke giene. By it ynformaasjesintrum sit ek de VVV fan Ferwerderadiel.

De Harstastate is in state mei in mânske esk yn de tún mei in stinzefloara. It is teffens in Bêd-en-Brochje lokaasje en hat in teetún.

Súdlik fan it doarp stiet de Hegebeintumermole út 1860.

Fan it eardere kleaster Foswert, tusken Ferwert en Wânswert, oer It Kleaster en troch de lannen, lâns de wetters De Traan en de Ferwerter Feart nei Hegebeintum. Oer de terp fan Hegebeintum en de Vogelzangsterwei nei De Ryp. Ut De Ryp wei oer de Kahoorsterleane nei de seedyk. It paad is 8,4 km lang.

Hegebeintum hat mei Ferwert in buertferiening.




#Article 232: Frysk op kompjûters (592 words)


It skriuwen fan Frysk op kompjûters is net sûnder tûkelteammen. Om't de measte kompjûters yn de Feriene Steaten ûntwikkele binne, is der faak net achte op it ynfieren fan letters dy't net yn it Ingelsk brûkt wurde. Yn it bysûnder is it skriuwen fan letters mei diakrityske tekens,^ ´ ` ¨ ensfh., net sûnder mis mooglik. Ferskate programma's en bestjoeringssystemen binne oanpast oan it ynfieren fan oare tekens en fral foar grutte talen binne der aparte kaaibuorden makke, mar der is gjin oplossing dy't foar eltse taal en elts programma jildt.

Sa jout ek it skriuwen fan Frysk problemen. Der is gjin spesjaal Frysk kaaiboerd en lykas by oare talen binne der problemen mei it ynfieren fan diakrityske tekens. Der is gjin fêste oplossing foar it probleem.

By Microsoft programma's is faak ien fan de folgjende oplossings mooglik:

Yn dat lêste gefal giet it meast om de neikommende koades:

By Linux kin de wize fan fêstlizzen fan ynstellingen per distribúsje ferskille!

Earst moat de 'LANG'-omjouwingsfariabele fêstlein wurde op systeem- of brûkersnivo. Foar it Frysk is dat: fy_NL (standert yn glibc), fy_NL@euro of fy_NL.UTF-8 (taal_LAN[Tekenset UTF-8, mar ISO-8859-1 of ISO-8859-15 komt ek foar]). Meastal sil foar in Nederlânske taal- en lânynstelling keazen wurde mei deselde tekenset. In Fryske LANG kin altiten noch eksportearre wurde yn in (sub)shell by it opstarten fan in inkeld programma (Fryske oersettingen sille dan ek automatysk te sjen wêze). Foar it brûk fan UTF-8 yn de console, en it euroteken yn de console of X-server kinne ekstra ynstellingen nedich wêze.

De kaaiboerdyndieling moat apart ynstelle wurde foar de console en de grafyske skyl (X-server). By sawol in Amerikaansk as Nederlânsk kaaiboerd, kin keazen wurde út twa manieren om letters mei aksinten te typen:

Op in Mac kinne diakrityske tekens oanbrocht wurde mei in kaaiekombenaasje foarôf. Der fan útgeande dat jo wurkje mei in Nederlânsk kaaiboerd en de taalynstellings ek op Nederlânsk stean ha, brûke jo:

Op in mobile telefoan of tablet mei OS giet it oars. Troch it lûd dêr't it diakrityske teken boppe moat langer yndrukt te hâlden ferskynt in rige tekens dêr't jo út kieze kinne.

Net allinnich it skriuwen fan de letters is in probleem, ek by it skriuwen fan tekst is net faak rekken hâlden mei it Frysk. Sa wurdt der by tekstbewurkers meast gjin Fryske staveringshifker levere. Wannear't wurdlisten foar de staveringshifker te krijen binne, moatte dy hânmjittich tafoege of ynstallearre wurde.

Der binne fjouwer ferskillende systemen foar staveringshifking, dy't meast net frij keazen wurde kinne:

By it kontrolearjen fan teksten kinne ûnbekende wurden sels oan de listen tafoege wurde, troch mei de mûs op in knopke te klikken.

Dêr't it skriuwen fan Frysk al in probleem is, binne der fansels ek net folle programma's dy't Fryske tagong hawwe. Dat jildt benammen foar bestjoeringssystemen. Der binne al wat projekten om foar iepenboarne programmatuer de tagong oer te setten nei it Frysk ta.

Programmeurs fan iepenboarne programma's, stelle yn it miene bydragen fan elkenien oan (nije) oersettingen tige op priis, om't it de status fan it programma ferheget en mear brûkers bynt. Sawol it programmearjen as it oersetten is meast hobbywurk. Foar it skriuwen en ûnderhâld fan oersettingen is gjin hege kompjûterkennis fereaske, mar wol bedreaunens mei it gebrûk fan it programma.

Websiden en dvd's biede de taal ûnôfhinklik fan it kompjûtersysteem oan. Faak wurde der op 'e eftergrûn automatysk wat lytse helptriemmen ferpleatst nei de kompjûter. Yn in protte gefallen is it gebrûk fan Frysk net wûnderlik, bygelyks mei de webstee fan Omrop Fryslân of in film-dvd. Guon gefallen binne lykwols it neamen wurdich.




#Article 233: Harstastate (135 words)


Harstastate leit eastlik fan it doarp Hegebeintum, yn Ferwerderadiel. De âldste bewizen fan it bestean fan de state stamme út 1511. De tsjintwurdige Harsta State hat syn foarm krigen om 1840 hinne. De boppeferdjipping en de oanbou binne doe ôfbrutsen omdat it net mear brûkt waard foar permaninte bewenning. Teffens waard it hûs doe beplastere.
De tún is yn 1832 feroare yn in lânskipstún troch de ferneamde túnarsjitekt L.P. Roodbaard.

Under oaren de geslachten Van Coehoorn, Van Nijsten en De Schepper hawwe op de state tahâlden. De hearebanken, roubuorden en grêfkelder fan de bewenners binne te finen yn de Tsjerke fan Hegebeintum.

Yn 2018 waard Harstastate troch de eigeners, de famylje Van Riemsdijk, skonken oan Feriening Hendrick de Keyser ta behâld fan de state yn de takomst. It gebou sil iepene wurde foar it publyk. 




#Article 234: Kuorbal (177 words)


Kuorbal is in balsport foar mingde partoeren. It is in doelsport foar twa partoeren fan elts fjouwer froulju en fjouwer manlju. If fjild is opdield yn twa fakken, mei yn elts fak fan elts partoer twa froulju en twa manlju. It doel is in koer, 3,5 meter heech oan in peal yn it fak fan de tsjinstanners. De spilers meie net mei de bal rinne, en meie net yn it oare fak komme. Foar 1991 wie it fjild opdield yn trije fakken, sadat in partoer doe 12 spilers hie.

Kuorbal waard yn 1902 betocht troch Nico Broekhuysen, in ûnderwizer út Amsterdam. Hy hie yn Sweden it spul Ringbal leard, en ûntwikkele dêr in ferzje út dy't dúdlik genôch wie om it syn learlingen te learen. De sport waard al gau populêr op skoallen, net allinnich by de bern, mar ek by de grutte minsken. Mei trochdat it in mingde sport wie, sadat it makliker wie genôch spilers te finen, waard de sport yn hast elk doarp spile. Hjoeddedei wurdt kuorbal yn organisearre foarm spile yn 35 lannen.




#Article 235: Bûnspartij foar Jonges (195 words)


De Bûnspartij foar Jonges is it Nederlânsk kampioenskip keatsen Frysk spul, organisearre troch it KNKB. It dielnimmen stiet iepen foar jongespartoeren (14, 15 en 16 jierrigen) fan de by it KNKB oansletten ferienings. Alle ferienings meie ien partoer ynskriuwe. It plak dêr't dizze partij hâlden wurdt wikselt. It winnende partoer is in jier hâlder fan de wikselpriis: de Thomas de Groot Wandelbal.

Dizze bûnspartij waard foar it earst spile yn 1968. Frjentsjer wie mei de keatsers Hennie Seerden, Anske de Boer en André Roosenburg de earste winner fan it jongesbûn. Yn it klassemint fan de measte oerwinnings stiet Frjentsjer mei mar leafst 8 seges al jierren op kop. Op it twadde plak steane Wytmarsum en Makkum mei 4 oerwinnings. Bysûnder dêroan is dat de Wytmarsumers de oerwinnings op rige hellen: yn 2000, 2001, 2002 en 2003. Der binne trije ferienings dy't it jongesbûn trije kear wûn hawwe: Ljouwert, Arum en Berltsum.

Yn de skiednis fan it Nederlânsk kampioenskip foar jonges binne der mar fiif keatsers yn slagge  de partij trije kear te winnen: Joop Greuter en Tjeard van der Kooi (beide fan Ljouwert), Jasper Boomsma fan Berltsum en de Wytmarsumers Herman Sprik en Jacob Zaagemans.




#Article 236: Skrikkelsekonde (325 words)


In skrikkelsekonde is in sekonde dy't tafoege wurdt ta korreksje fan it ferbân tusken de sinnedei en de oerwurkdei.

Om't de sekonde hjoeddeisk in definysje hat dy't gjin ferbân hâldt mei de dei, is it no mooglik dat in dei net krekt 24*60*60 sekonden lang is. De gemiddelde rotaasje fan de ierde nimt marzjinaal ôf, dat de middeldei yn de rin fan jierren is yndie krekt wat langer. Hjirom moat út en troch in sekonde tafoege wurde om foar te kommen dat de oerwurkdei foar midsnacht einiget.

Sûnt de ynfiering fan dit systeem yn 1972 binne der totaal 26 skrikkelsekonden tafoege, wat likernôch del komt op alle 18 moanne in skrikkelsekonde.

De sekonde wurdt ynfoege oan de ein fan in moanne, en leafst wurde hjirby de oergongen brûkt fan desimber nei jannewaris en fan juny nei july. Nei UTC 23:59:59 komt dan de skrikkelsekonde UTC 23:59:60, en pas dan begjint de nije dei, op UTC 0:00:00. De oanpassing wurdt tagelyk dien foar alle tiidzônes, dat yn tiidzônes op it eastlik healrûn wurdt de sekonde tafoege yn de rin fan de nije dei, wylst op it westlik healrûn de âlde dei langer wurdt.

Yn it systeem wurdt ek rekken hâlden mei negative skrikkelsekonden. As dêr ferlet fan is wurdt UTC 23:59:59 oerslein. Om't oannaam wurdt dat de rotaasje fan de ierde marzjinaal ôfnimt, wurdt net ferwachte dat dit ea barre sil. Lykwols is, tsjin de ferwachting foar langere tiid yn, sûnt it ynfoegjen fan de earste skrikkelsekonde 1972 de rotaasjefeart tanaam, dat mooglik is it al. Sa hat it ynterfal tusken de lêste twa skrikkelsekonden, 31 desimber 1998 en 31 desimber 2005, folle langer west as ea earder.

It wurdt wolris tocht dat skrikkelsekonden de lytse ôfwiking fan de Gregoriaanske kalinder oanpasse moatte, mar dat is net sa. Dat ôfwiken hâldt ferbân mei de rotaasje fan de ierde om de sinne, dat as it ea sa fier komt dan moat dat oanpast wurde mei in skrikkeljier.




#Article 237: Nijmoanne (137 words)


Nijmoanne is it begjin fan de nije moannesyklus. Hjoeddeisk kin eksakt útrekkene wurde op hokfoar stuit de moanne krekt yn deselde rjochting stiet as de sinne, sadat de moanne safier as wy dy sjen kinne, hielendal tsjuster is. Sadwaande is nijmoanne it stuit as de moanne tsjuster is.

Eartiids wie it net mooglik en rekken dit presiis út, dat doe wie it pas wis dat in nije moannesyklus begûn wie, as it earste skyltsje moanne sichtber wie. It sjen fan de nije moanne wie dan ek foar moannekalinders en sinnemoannekalinders it begjin fan de nije kalindermoanne, en dêrmei gou dat ek foar it nije jier. Hjoeddedei wurdt foar de measte sinnemoannekalinders in moanne-begjin útrekkenne, mar foar de islamityske kalinder wurdt hieltiid noch moannewacht hâlden, om te sjen oft de moanne sichtber wurdt, sadat it nije jier begjint.




#Article 238: Kalinder (167 words)


In kalinder, is de wize fan kombinearjen fan dagen ta gruttere ienheden, lykas wiken, moannen en jierren, en in oersjoch fan sa'n yndieling.

De kalinder dy't op it stuit jildt foar it grutste part fan de wrâld, is de Gregoriaanske kalinder. Dit is in oanpassing fan de Juliaanske kalinder, dy't op himsels wer de oanpassing wie fan noch âldere kalinders. Troch dit komôf is der in tal fan útsûnderings yn de kalinder, en dêrom hawwe der yn de rin fan de tiid ferskate útstellen wêst foar it ienfâldiger meitsjen fan de kalinder, mar yn ús komplekse maatskippij blykt dit hast ûnmooglik te wêzen.

Dizze swierrichheid hat de reden wêst dat de ienichste twa útstellen dy't ynfierd binne, beide út in revolúsje foarkommen binne: nei de Frânske Revolúsje hat der trettjin jier in Republikeinske Kalinder west, en nei de Russyske Revolúsje wie der twa jier in Sovjet Revolutionêre Kalinder. Mar ek foar dizze twa kalinders die bliken dat it úteinliks net mooglik wie en feroarje de kalinder definityf.




#Article 239: Fryske flagge (347 words)


De Fryske flagge is: Yn blau trije rjochtsskeane banen, mei dêrop sân reade pompeblêden, oardere twa, trije, twa. Dat tal fan sân banen en sân pompeblêden is in ferwizing nei de Sân Seelannen. De foarm fan de pompeblêden is presiis fêstlein; it meie gjin herten wêze.

De flagge is nei alle gedachten yn dizze ferzje makke troch de famylje De Zee fan Jirnsum, om 1895 hinne, en sa'n twa jier letter yn de hannel brocht. De flagge wie nei sizzen makke nei in âlde print fan it Fryske wapen, dy't spitigernôch yn 1923 troch brân ferlern gien is. Sûnt likernôch 1880 wienen yn inkelte gefallen al eardere flaggen mei sa'n selde motyf brûkt. Dat motyf is oernaam fan de wapens fan de Fryske keningen sa't dy yn de 15e iuw en letter yn de wapenboeken stiene. It tal banen en pompeblêden wie op de ôfbylden al oars.
Der wienen gauris acht banen, en it tal pompeblêden wie meast alve, al is elts getal fan sân oant alve wolris tekene.
In opfallend ferskil mei de hjoeddeiske flagge is dat de lytse baan boppenoan yn de punt yn de ôfbylden altyd wyt is, dêr't dy by de flagge blau is.
Men nimt oan dat neffens dy wapenboeken, oan it begjin fan de 19e iuw in wapen mei it no bekende patroan tekene waard en oan de ein fan de iuw de Fryske flagge mei datselde patroan.

Noch âlder as de wapenboeken is it Noardske Gûdrûnliet, út likernôch de âlfde iuw. Dat ferhellet fan foarfallen út de njoggende iuw en wurdt de flagge fan Hear Herwik fan Seelannen beskreaun, dy't in wolkeblaue flagge mei seeblêden hat.

Op 14 oktober 1897 waard de flagge troch Deputearre Steaten erkend, yn de ferzje dy't tekene wie troch Heerke Wenning, foar de kroaningsfeesten fan keninginne Wilhelmina. It duorre oant 1927 ear't de provinsje de flagge sels ek brûke soe op it provinsjehûs. Earst yn 1957 is de flagge troch Provinsjale Steaten goedkard. De flagge waard derby net omskreaun as flagge fan de provinsje, lykas dat by oare provinsjes bard is, mar as: Fryske flagge.




#Article 240: Jeu de pelote (535 words)


Jeu de pelote is in foarm fan keatsen dy't yn parten fan Belgje spile wurdt. De measte ferienings binne te finen yn de Dender- en Skeldestreek en yn de provinsjes Henegouwen en Namen.

In pelotepartoer bestiet út 5 persoanen. It partoer dat as earste 15 earsten hellet is winner fan de wedstryd. De telling yn de earsten is wakker gelyk oan dy by it frysk spul: 15 - 30 - 40 - earst. In punt wurdt by pelote in fyftjin neamd. Der binne mear oerienkomsten mei it Frysk spul mar ek in tal wichtige ferskillen. Sa wurdt it Jeu de Pelote spile op pleinen ynstee fan op gersfjilden en is de foarm fan de keatsbaan ek oars.

Skema pelotebaan

In pelotefjild bestiet út 2 trapezia: De grutste dêrfan is de romte fan de foarline oant de boppeline (it grut spul neamd): De boppe is 19 meter breed, de foarline 7 meter. De ôfstân fan de boppe nei de foarline is 30 meter. It perk (by pelote it lyts spul neamd) is mar leafst 42 meter djip en slút of mei in efterline dy't 8 meter breed is. Yn it grut spul leit it opslachfak fan 5 by 3 meter, tsjin de boppe oan.

Der wurdt tsjintwurdich spile mei in kunststoffen bal mei in trochsnee fan 48 mm en in gewicht fan 45 gram. Earder waarden lykas by it Frysk spul learene ballen brûkt. De bal wurdt troch de opslagger mei in slach mei de bleate hân yn it spul brocht. De oare spilers meie in learen want mei fersteviging brûke, as beskerming én om de bal mear faasje te jaan. 

Yn grutte halen jilde de regels dy't ek by it Frysk spul fan tapassing binne mei in tal ferskillen.

Alle spilers binne ferplichte op te slaan. De folchoarder fan opslaan moat foar it begjin fan de wedstryd by de skiedsrjochter bekend wêze. Eltse spiler slacht in hiel earst op. By it opslaan moat de opslagger de bal mei de hân dêr't mei slein wurdt, opgoaie. As in opslagger de bal oer de efterline fan it perk slacht is dat in direkt punt.

Spilers fan de perkpartij meie de bal mei ien as beide hannen slaan of keare. As bal al as net mei in stuit oer de boppeline slein wurdt is dat in direkt punt. As de bal earne yn it grut of lyts spul lizzen bliuwt of, nei op syn minst ien stuit oer in sydline giet, is dat in keats. Keatsen wurde bûten de sydlinen (ek wol koardlinen neamd) oanmerkt.

It ruiljen fan perk nei opslach en oarsom giet lykas by it Frysk spul: As de twadde keats makke wurdt, of as der in partoer op 40 stiet by ien keats.

Yn Fryslân wurdt al lang sa út en troch wolris in potsje pelote spile. Sûnt it ein fan de njoggentiger jierren wurdt yn de KNKB-federaasje Littenseradiel in pelote-doarpekompetysje yn ferskate kategoryen spile.
De keatsferiening Onder Ons yn Easterlittens organisearret sûnt 1999 it Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote.

Yn Fryslân binne fjouwer pelote-banen: Twa yn Frjentsjer (ien njonken sporthal De Trije en ien op it terrein fan Blomketerp), op it doarpsplein fan Easterlittens en op it parkearterrein fan de sportfjilden yn Minnertsgea.




#Article 241: Fenus (planeet) (329 words)


De planeet Fenus, ek wol de Moarnsstjer, is fan de sinne ôf de twadde planeet fan ús sinnestelsel, tusken Merkurius en de Ierde yn. 

Fenus stiet likernôch 108.200.000 kilometer fan de sinne, dêr't er yn 225 dagen omhinne draait. De planeet hat in trochsnee fan 12.104 kilometer, en draait yn likernôch 243 dagen om syn as. De draairjochting is oarsom as by de measte oare planeten. 

Troch de koarte ôfstân, en de permaninte wite wolken dy in protte sinneljocht wjerkeatse, is Fenus de helderste planeet oan ús himel. Om't Fenus tichter by de sinne stiet, liket it fan de Ierde as stiet de planeet altyd yn 'e buert fan de sinne, komt er tagelyk mei de sinne op, en giet er tagelyk mei de sinne ûnder. Oerdeis is dat net te sjen, mar de planeet is sa helder dat dy yn de skimertiid faak eachswei sichtber is. Hjirtroch hat Fenus de nammen Moarnsstjer en Hjeljûnsstjer krigen.

Fenus hat in tichte atmosfear; foar it grutste part koalsoer mei wat stikstof, en fierders lytse bytsjes fan oare gassen. De planeet sels is út deselde materialen opboud as de Ierde, allinnich hat Fenus in gruttere izerkearn. Fierders wurdt oannaam dat Fenus gjin tektoanyske platen hat, mar dat it oerflak al feroaret, ûnder ynfloed fan fulkanen.

De baan fan Fenus leit binnen dy fan de Ierde, mar leit net yn itselde flak. Hjirtroch komt it maar twa kear yn de likernôch 136 jier foar, dat Fenus, sjoen fan de Ierde, foar de sinne lâns giet. Dy twa kear hawwe in tuskentiid fan 8 jier. De lêste kear, en de earste fan twa, wie op 8 juny 2004.

Fan 1672 oant likernôch 1892 waard oannaam dat Fenus in moanne hie: Neith. Sûnt wurdt der oannaam dat Fenus net in moanne hat. Op it stuit hat de planeet al in sabeare satelyt, 2002 VE68. Om't dy net wier ynfongen is yn de swiertekrêft fan Fenus is dat lykwols net wier in moanne fan de planeet.




#Article 242: Sinnestelsel (312 words)


In sinnestelsel is stelsel fan in stjer en in tal fan planeten; yn it bysûnder fan ús sinne mei de planeten deromhinne. Fierders kinne lytsere himellichems, as dwerchplaneten, planetoïden, moannen en kometen, noch in part fan in sinnestelsel wêze.

It sinnestelsel hat 8 planeten: Merkurius, Fenus, de Ierde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus.

Der wurdt faak praat oer mooglike oare planeten.

Njonken de acht planeten binne der yn ús sinnestelsel noch in tal dwerchplaneten. Yn de astroidengurl is dat Seres, yn de Kuipergurl binne dat Pluto en Charon en djipper yn de gurl binne der noch mear, mûglik in lytse sechtich.

Yn it sinnestelsel binne meardere gurls mei astroïden ensfh. Benammen binne der de Astroidengurl, de Kuipergurl, en de Oort-wolk, mar der binne mear. Dizze plakken wurde ek sjoen as oarsprong fan de kometen.

Kometen (ek sturtstjer) hawwe in baan dy tige elliptysk is, en dêr't se op it fierste punt fier fan de sinne mei binne. In komeet as de komeet fan Halley komt frij gau wer werom (76 jier), mar der binne ek kometen dy't in baan hawwe fan tûzen jier of langer.

In astroïde of in komeet dy't troch de dampkring komt hjit in meteoar. Troch de wriuwing fan de lucht wurdt de meteoar sa hyt dat er begjint de gloedzjen. Dêrtroch is er fan de ierde ôf te sjen as in ljocht yn 'e loft. Faak baarnt in meteoar op dy manear hielendal fuort wylst er noch yn de dampkring is. At in meteoar al op de ierde komt, hjit er in meteoaryt.

It sinnestelsel is in part fan in spiraalfoarmich stjerrestelsel, it Molkenpaad, dat sa'n 200 miljard stjerren grut is. It grutste part fan dizze stjerren is part fan in spiraalearm, mar de sinne is dat net. Hie dat al sa west dan wie troch de strieling fan supernova's op Ierde hast gjin libben mooglik west.




#Article 243: Tekenfilm (537 words)


In tekenfilm is in film dy't net út live-action bestiet, mar út in grut tal opienfolgjende tekene bylden dy't it lykje litte as oft personaazjes en oare eleminten bewege, as se fluch genôch efterinoar ôfspile wurde. De earste tekenfilm wie Fantasmagorie, út 1908, fan 'e Frânske filmmakker Émile Cohl. De term animaasjefilm wurdt gauris lykslein mei 'tekenfilm', mar is eins in breder begryp, dêr't alles ûnder falt dat gjin live-action is. Sa wurdt by stop-motionanimaasje gebrûk makke fan opnommen bylden fan wiere foarwerpen, dy't by elts byld in lyts stikje fan posysje feroare wurde, mei úteinlik deselde suggestje fan beweging as de bylden efterinoar ôfspile wurde, as by tekenfilms. (In bekende foarm fan stop-motion is claymation of klaai-animaasje, wêrby't mei klaaiene popkes wurke wurdt.) Men kin dus stelle dat alle tekenfilms wol animaasjefilms binne, mar alle animaasjefilms binne gjin tekenfilms.

Lju dy't tekenfilms (en oare animaasjefilms) meitsje, wurde animators neamd. It meitsjen fan tekenfilms waard foarhinne hielendal mei de hân dien, wat in tiidrôvjend putsje wie, om't foar eltse sekonde fan in tekenfilm tweintich ûnderskate bylden tekene wurde moasten. Dat wie ek djoer, want alle wurktiid dy't in animator oan in tekenfilm bestege, moast fansels wol betelle wurde. Dêrom sjocht men yn âldere tekenfilms faak ek neat bewegen, útsein de personaazjes: wyn, bygelyks, dy't de planten op 'e eftergrûn hinne en wer beweegt, komt dan net foar, om't soks it meitsjen fan in tekenfilm wer safolste djoerder makke hawwe soe. Sûnt de ein fan 'e 1990-er jierren is it mooglik wurden om tekenfilms mei de kompjûter te meitsjen: saneamde kompjûtertekenfilms (of kompjûteranimaasjefilms). Dat is folle goedkeaper (as men de djoere software ienris oankocht hat) en jout ek folle mear mooglikheden.

Fanwegen de kosten dy't ferbûn binne oan it meitsjen fan tekenfilms, dy't folle heger binne as dêr't men by live-actionfilms mei te krijen hat, wurdt de wrâldwide merk foar it meitsjen fan tekenfilms al hiel lang behearske troch in beheind tal grutte filmstudio's. Sa namen de Walt Disney Animation Studios hiel lang in dominante posysje yn. Pas sûnt de yntree fan kompjûtertekenfilms is de merk wat mear iepenbrutsen.

Yn it ferline wie it faak sa, dat as in lange tekenfilm súkses hie, de studio in rige fan koarte films mei itselde haadpersonaazje makke. Sokke tekenfilmfigueren waarden faak bekender as de lange films fan 'e studio's. Se ferskynden yn 'e regel ek al gau as stripfigueren yn stripferhalen. Mei de komst fan 'e tillefyzje kaam der ek mear romte foar dy koarte films, en guon saneamde tekenfilmsearjes waarden doe net mear foar de bioskoop makke, mar allinne foar útstjoering fia de eter. Ien fan 'e langst rinnende tekenfilmsearjes is The Simpsons, in satiryske Amerikaanske rige.

Hoewol't tekenfilms faak beskôge wurde as in filmformat dat benammen gaadlik is foar bern, en hoewol't in soad tekenfilms en tekenfilmsearjes ek wier foar bern makke wurde, binne tekenfilms net beheind dat dy doelgroep. In soad fan 'e tekenfilms fan Disney binne bygelyks famyljefilms, dy't ek ûnderhâldend binne foar folwoeksenen. Fierders rinne der tsjintwurdich ferskate tekenfilmsearjes op 'e tillefyzje, lykas The Simpsons, mar ek Family Guy en American Dad!, dy't foar folwoeksenen makke binne. Der wurde, benammen yn Japan, ek pornografyske tekenfilms makke, lykas de Urotsukidoji-rige.

Ferneamde tekenfilmstudio's en harren bekendste produksjes binne:




#Article 244: Donald Duck (635 words)


Donald Duck, folút Donald Fauntleroy Duck, berne op freed 13 maart 1914 yn de omkriten fan Duckburg, Calisota, yn de Feriene Steaten fan Amearika, is de soan fan Quackmore Duck en Hortense McDuck. 
Hy is in tekenfilm- en tekenteltsjefiguer fan de Walt Disney Studio. Syn karakteristike stimme yn de films waard dien troch Clarence Nash.

Donald Duck wurdt foar it earst neamd, as in freon fan Mickey Mûs, yn 1931 yn More HooZoo, mar earst 9 juny 1934, yn The Little Hen, waard er ek tekene, as in einfûgel mei in blau matroazepakje, en in net al te bêst karakter. 

Earst wie Donald in byfiguer yn ferhalen fan Mickey Mûs, mar mei't Mickey Mûs mear de respektabele Amerikaanske húsfader waard, krige Donald de rollen dy Mickey net mear spylje koe. Fral mei't yn 1942 Carl Barks begûn Donald Duck foar tekenteltsjes te tekenen, krige Donald in dúdlik karakter. Hy is in eigenwizeling, in hoattelstoat en in healwizeling, en as er ien kear troch de wrâld, of troch syn eigen aksjes, yn 'e lytse loege rekket, dan wit er altyd wol in plan te betinken dêr't er noch fierder mei yn de problemen komt.

Ut de ferhalen is út te finen dat Donald op freed 13 maart berne is. Syn bertejier moat earne om 1920 hinne wêze. De twa jierren om 1920 hinne mei in freed 13 maart binne 1914 en 1925. Om't er yn 1934 yn The Little Hen lykwols al grut is, liket 1914 it oannimlikste bertejier. Yn in ferminging fan fantasij en wurklikheid brûkt de Walt Disney Studio no it jier fan syn earste optreden, 1934, as bertejier, mar hâldt meast fêst oan de bertedei 13 maart om't Donald yn de ferhalen op die dei syn jierdei hat. 

Sûnt 1937 komt yn in part fan de ferhalen in grutte leafde foar, sûnt 1940 Katryn Duck. As Donald wer wat úthellet dan seit Katryn him krekt wêr it op stiet. Mar as er dan besocht hat it wer yn oarder te meitsjen, is der somtiden in lokkich ein oan it ferhaal.

Ek sûnt 1937 komt de trjilling Kwik, Kwek en Kwak yn de ferhalen foar; jonkjes fan syn twillingsuster Della Duck, dy't by him te wenjen kamen. Bytiden kinne sy harren omke rêde út hokfoar problemen er wer yn telâne kaam is. Mar oare kearen hat er spul mei harren, en dan krijt er eltse smoarge streek in trijefâld wer werom.

Sûnt 1947 is der ek syn omke Dagobert Duck, de rykste einfûgel fan 'e wrâld. Hy is de oarsaak fan in protte fan Donalds problemen, om't er om jild te sparjen faak wurk oan Donald jout; dy kin net wegerje om't er famylje is, en kin net folle lean freegje om't net sa folle kin. Spitigernôch binne it stiiffêst baantsjes dy't Donald net oankin, sa't syn omkesizzers him wer út de problemen helje moatte.

It is in fraach wêrom Donald Duck sa populêr is, wylst it dochs gjin aardich persoan is. Mar al binne de problemen dy't er hat ekstremer as uzes, se binne foar ús werkenber, en somtiden soenen wy graach sa reagearre sa't Donald dat docht. Wy dogge dat ús deistich libben nét, mar we kinne sjen dat hy, al er it ál docht, allinnich mar fierder yn de problemen komt.

Sa jout Donald ús de erfaring dat nederigens in deugd is, sûnder dat wy om dat te learen sels troch it fjoer gean moatte. Mar om't wy itselde as hy dien hawwe koenen, hawwe wy doch begrutsjen mei Donald, dy't al sa docht, en sa yn ús stee eltse kear yn de problemen komt.

Yn 2006 waarden der plannen makke om Donald Duck yn it Frysk oer te setten. It soe oant 2012 duorje eart de earste folslein Frysktalige Donald Duck ferskynde by de Afûk, oerset troch Anne Tjerk Popkema.




#Article 245: Slach by Boksum (540 words)


De slach by Boksum, 17 jannewaris 1586, waard yn de Tachtichjierrige Oarloch útfochten tusken de Spaanske troepen en de troepen fan Willem Loadewyk.

Op it ein fan 1585 wie de steedhâlder fan Fryslân Willem Loadewyk nei Seelân ôfreizge om dêr de nije opfolger fan Willem fan Oranje, de greve fan Leicester yn te heljen mei de oare hege persoanen út de oare opstannige provinsjes.
De Spanjerts dy't yn it noarden ûnder lieding stiene fan Francisco Verdugo yn Grins brûkten dat om te besykjen Fryslân ûnder kontrôle te krijen.

Trochdat alles beferzen wie wiene de omstannichheden foar in ynfal geunstich. De Spanjerts sammelen in leger fan sa'n 3.000 man en 700 ruters byinoar by it hús Nienoard by De Like. It Spaanske leger stie ûnder befel fan Johan Baptiste fan Taxis. Op 13 jannewaris foel it leger Fryslân yn, fia De Jouwer en Heech kaam it leger op 14 jannewaris by Warkum dêr't er syn kamp opsloech, dêrby waarden Warkum, Koudum, Hylpen en Molkwar plondere.
Op de 15de gie it nei it noarden ta wêrby se by Tsjom dêr't it leger har kamp opsloech wer raar húshâlden. De tsjerke fan Tsjom waard mei in part fan de bewenners dy dêr hinne flechte wiene yn de brân set.
Op de 16de besleat Taxis om werom te gean nei Grins. Trochdat it waar omsloech en it teiwaar like te wurden wie der benaud dat der fêst kaam te sitten yn Fryslân.

Yn Ljouwert waard ûnderwilens in legerke byinoar sammele. Willem Loadewyk hie al besocht werom te kommen nei Fryslân mar siet fêst yn Starum en doarde net nei Ljouwert te gean fanwege de troepen fan Taxis. It befel fan de Fryske troepen kaam yn hannen fan Steen Maltesen, in Deenske offisier dy't sûnt 1580 yn tsjinst wie fan de Fryske Steaten. Sy gongen de fijân yn de mjitte en sloegen harren kamp op de 16de jannewaris op by Easterlittens.

Op de 17de jannewaris besleat Maltesen om mei syn leger tichteby Ljouwert lizzen te gean en woe nei Boksum. Yn de betide moarnsdize, kamen se de Spaanske ruters tsjin en de Friezen sloegen rillegau yn panyk op de flecht. Groepkes Friezen hawwe noch wol fochten mar waarden hast allegear om hals brocht. In protte Friezen flechten nei Ljouwert. 
De Spanjerts hiene in maklike oerwinning, nei alle gedachten mar inkele tsientallen deaden. Oan de Fryske kant wiene sa'n 500 slachtoffers. Mar omdat it teiwaar de 17de goed trochsette, hiene de Spanjerts net folle oan dy oerwinning. Se moasten harren weromlûke nei Grinslân en moasten de bút dy't se plondere hiene stean litte om't de sliden dêr't se dy op meinamen net mear foarút kamen. Allinnich de finzenen, sa'n 300 man namen se mei.

Yn maart 2016 waarden der bonken fûn ûnder de strjitte Pypsterbuorren noardlik fan Boksum, yn in kûle yn de âlde middelseedyk. Under mear readbakt ierdewurk en benammen in plasse mei in kûgelgat wize op de 16e iuw en hâlde wierskynlik ferbân mei de slach by Boksum. It is net dúdlik oft de kûle in ferdigeningsbouwurk wie, dêr't de soldaten yn sneuvele binne of in letter massagrêf dêr't se achternei troch de doarpsbewenners yn dumpt binne. Ek is it net dúdlik oan hokker kant de sneuvelen stiene, oft it Friezen of Spanjerts wiene.
  




#Article 246: Peter de Grutte (549 words)


Peter de Grutte, tsaar Peter I Aleksejevitsj Romanov fan Ruslân; berne Moskou, 9 juny 1672 - Sint Petersburch, 8 febrewaris 1725 (yn de Juliaanske kalinder 30 maaie 1672 - 28 jannewaris 1725). Peter wie letterlik grut, hy wie likernôch twa meter, mar hy wie ek in grut steatsman dy't Ruslân modernisearre hat.

Peter de Grutte wie de soan fan tsaar Aleksej I Michajlovitsj Romanov fan Ruslân en syn twadde frou Natalja Kyrillovna Narysjkina. Nei de dea fan Peter syn healbroer, tsaar Feodor III, yn 1682 waard de tsienjierrige Peter tsaar, mei syn mem Natalya as regintesse. Nei in bluodderich konflikt tusken de famyljes fan de twa froulju fan Aleksei I, waarden, as in kompromis, Peter en syn âldere, swaksinnige healbroer Iwan tegearre tsaar, mei Peter's healsuster Sophia as regintesse. Dat duorre oant Peter har yn 1689 ôfsette, wêrnei't de healbruorren tegearre de titel fan tsaar hâlden. Nei't Iwan stoar yn 1696 wie Peter allinnich tsaar fan Ruslân.

Dêr't syn heit hoeden op in mear westersk Ruslân oanstjoerd hie, dêr foarme Peter Ruslân, oft it dat woe of net, om nei in naasje boud nei westersk foarbyld, en dêrmei nei in Jeropeeske grutmacht. Dat betsjutte herfoarming fan it leger en fan it regear, oanpassing fan it muntstelsel, de oersetting fan westerske boeken en ynfiering fan westerske klean, it stiftsjen fan in nije haadstêd, Sint Petersburch, nei westersk model, it oanlûken fan westerske yngenieurs en de stúdzje fan ferskate Westerske techniken. Foar dat lêste doel gong Peter, wylst er op in diplomatike reis wie troch Jeropa, as learling oan it wurk, ûnder oaren yn 1697 yn Nederlân dêr't er yn Saandam en Amsterdam troch it wurkjen op de werven Skipsboutechnyk learde, en yn Deptford yn Ingelân dêr't er de teory fan skipsûntwerp fierder bestudearre.

Yn eigen lân brochten de feroarings in soad protesten, mar tsjinstân waard mei hurde hân delslein. Yn 1721 waard Peter útroppen ta earste keizer fan it Russyske keizerryk, wat er oan syn dea yn 1725 bliuwe soe. Nei syn dea soe it duorje oant Katarina de Grutte eardat in monarch Peters polityk fierderfiere soe, mar troch syn ynfloed wie Ruslân foarfêst modernisearre.

Yn 1689 troude Peter mei Eudoxia Lopoechina. Se krigen trije bern, ûnder oaren Aleksej Petrovitsj Romanov. Doe't Peter fan har ferfrjemde rekke stjoerde er har nei it kleaster. Doe't Aleksej yn 1718 nei it bûtenlân flechte liet Peter him foar heechferrie deadwaan. Earst Aleksejs soan Peter II soe keizer fan Ruslân wurde.

Yn 1703 moete Peter mei Martha Skavronskaja, de lettere Katarina, dêr't er syn fierdere libben mei trochbringe soe.
Yn 1707 troude it pearke, mar dat waard earst publyk makke yn 1712. Se krigen alve bern, wêrfan allinnich Anna en Elisabet folwoeksen waarden. Yn 1724 waard Katarina I kroand ta keizerinne fan Ruslân. Sy regearre tegearre mei Peter oant syn dea en alinnich oant sy stoar yn 1727.

Peter de Grutte hat faaks foar de gewoane boarger yn Ruslân net safolle te betsjutten hân. Hy hat al de macht fan de tsjerke en de adel beheind, mar der wienen hieltyd noch grutte ferskillen yn Ruslân, dy't pas yn de Russyske Revolúsje einige wurde soenen. Oan de oare kant hat hy dúdlik ynfloed hân op Ruslân as gehiel. Troch him waard Ruslân in grutmacht, dêr't op it Jeropeeske polityke toaniel rekken mei hâlden wurde moast.




#Article 247: Ray Charles (324 words)


Ray Charles, Ray Charles Robinson (23 septimber 1930, Albany - 10 juny 2004, Beverly Hills), wie in Amerikaanske sjonger/pianist dy't de Rhythm en Blues mei grutmakke hat.

Ray Charles syn sicht naam fan syn fiifde jier ôf en doe't er 7 wie, waard er folslein blyn. Hy gie yn Floarida nei in bysûndere skoalle foar dôve en bline bern. Dêr learde er brailje, en hy learde der ek ferskate ynstruminten te bespyljen. Wylst er dêr op skoalle wie, kaam, doe't Charles 14 wie, syn mem te ferstjerren.

Nei't er de skoalle ferlitten hie, wurke Charles as muzikant. Earst wurke er yn Floarida mar letter ferhuze er nei de steat Washington. Hy begûn al gauweftich mei it meitsjen fan opnamen en skoarde syn earste hit mei Baby, Let Me Hold Your Hand (1951). Hy ferkoarte syn namme, Ray Charles Robinson, ta Ray Charles, om betizing foar te kommen mei de bokser Sugar Ray Robinson. 

Yn de begjinjierren waard Ray Charles sterk beynfloede troch Nat King Cole en Charles Brown. Syn earste opnamen wienen feitlik net mear as knappe ymitaasjes fan syn foarbylden, mar yn de rin fan de jierren soe er in tige werkenbere eigen styl ûntwikkelje.

Hy wie in fenomenaal muzykman, dy't yn de perioade 1960-1966 tolve Grammy Awards wûn hat. Ray Charles is opnaam yn net allinnich de Jazz Hall of Fame, mar ek de Rock and Roll Hall of Fame, de Blues Foundation Hall of Fame, de Blues Hall of Fame, de Songwriters' Hall of Fame, de Grammy Hall of Fame, de Georgia Music Hall of Fame, de Florida Artists Hall of Fame en de Playboy Hall of Fame. 

Ray Charles spile ek mei yn de film The Blues Brothers, dêr't er de rol spile fan eigner en meiwurker fan Ray's Music Exchange en dêr't er Shake Your Tailfeather sjongt.

Yn 2004 is ûnder de titel Ray in film oer it libben fan Ray Charles makke, mei Jamie Foxx yn de haadrol.




#Article 248: DeForest Kelley (758 words)


Jackson DeForest Kelley (Atlanta, 20 jannewaris 1920 – Woodland Hills, 11 juny 1999) wie in Amerikaansk akteur, ferneamd foar de rol fan Leonard McCoy yn Star Trek.

Jackson is berne yn Atlanta, Georgia, Feriene Steaten fan Amearika op 20 jannewaris 1920, as soan fan Ernest D. Kelley en Clara Casey Kelley. As jonkje woe er dokter wurde, mar om't syn heit in Baptistysk dûmny wie, en syn mem it koar organisearre, kaam er al gau yn de tsjerke te sjongen. Hy hie der nocht oan, koe solo's sjonge, en kaam sa op de lokale radio. Dêrtroch kaam er te sjongen by it Lew Forbes Orchestra, en sa kaam er ta it beslút dat er artyst wurde soe.

Doe't er 17 wie gong er foar twa wiken nei Kalifornje, op besite by syn omke yn Long Beach, en doe't er nei in jier wer nei hûs kaam, wie dat om te sizzen dat er ferfoer nei Kalifornje om akteur te wurden. Ien kear yn Kalifornje spile er toaniel foar de Long Beach Theatre Group. Dit wie sjoen troch immen fan Paramount Studios dy't sei dat er takomst hie as akteur. Doe't er yn 1942 spile yn The Innocent Young Man waard er fereale op de oare stjerre fan it stik, Carolyn Dowling. Mar doe waarden ek de Feriene Steaten part fan de Twadde Wrâldkriich, en Kelley tsjinne yn it Army Air Corps. Hy bleau al yn de Feriene Steaten en op it ein fan de oarloch spile er yn in training film fan de marine, Time to Kill. Nei de oarloch, op 7 septimber 1945, troude Jackson mei Carolyn.

Mie syn rol yn Time to Kill waard er op 'e nij opmerke troch Paramount, wat dit kear ta in kontrakt late. Syn earste filmrol wie yn 1947 Vince Grayson yn Fear in the Night en oant 1960 spile er yn 24 oare films, meast westerns, en ek yn ferskate tillefyzjeôfleverings.  Yn dizze tiid hat Kelley in skoftke yn New York wenne, mar nei trije jier kaam er werom nei Kalifornje. Yn 1957 spile er Morgan Earp yn Gunfight at the O.K. Corral, mar meast spile er de smjunt. Dit is wat núver om't Kelley sels just in tige sêft ynboarst hie.

Om't er net fêstsitte woe yn dy rol fan westernsmjunt, spile er ek mei yn twa testôfleverings foar tillefyzjesearjes. Dêrtroch kaam er yn de kunde mei de skriuwer fan dy testôfleverings, Gene Roddenberry. Roddenberry frege him ek as dokter foar in testôflevering fa in tredde searje, wat Kelley dwaan woe, mits hy koe de rol spylje as in plattelânsdokter. Sadwaande kaam er te spyljen yn de testôflevering fan in searje neamd Star Trek.

Yn Star Trek spile DeForest de rol fan dokter Leonard Bones McCoy, de skipsdokter fan it stjerreskip Enterprise, wat him wrâldferneamd makke. Syn rol as de mear betûfte skipsdokter paste him goed, mei om't er wier mear ûnderfining hie as de oare spilers. En dêr't McCoy as dokter kommentaar leverje koe op alles wat de bemanning die, dêr wie Kelley by steat dat kommentaar mei perfekte timing  ôf te leverjen.

De tillefyzjesearje Star Trek rûn mei muoite foar trije seizoenen, fan 1966 oant 1969, mar doe't de searje nei ôfrin hieltyd populêrder waard kaam der yn 1973 in tekenfilmsearje fan, dêr't DeForest de stimme fan dokter McCoy die. Fan 1979 ôf kamen der ek films oer Star Trek, dêr't Kelley fan de earste yn 1979 oant de sechde yn 1991 yn meispile. Perslot spile hy ek mei yn de earste ôflevering fan de nije telefyzjesearje, Star Trek TNG. Yn 1994 spile er noch in lêste kear McCoy, doe't er de stimme die foar it aventoererprogramma .

Doe't de searje fan Star Trek ôfrûn wie, is Kelley mei pinsjoen gongen. Hy is net daalks hielendal stoppe; hy hat noch yn twa films en in pear tillefyzjeôfleverings meispile. Fierders wie er noch te gast op tal fan nei konvinsjes oer Star Trek, mar nei 1980 hat er útsein Star Trek gjin akteurwurk mear dien. Yn stee dêrfan libben syn frou en hy stil yn Sherman Oaks, en hat er him rjochte op skilderjen en it skriuwen fan poëzy. As lêste hat er yn 1998 noch de stimme dien fan Viking 1 yn The Brave Little Toaster Goes to Mars.

Yn de rin fan syn libben hat DeForest Kelley, De foar freonen, dermei meispile yn likernôch fjirtich films en njonken yn de searje Star Trek yn mear as hûndert oare tillefyzjeôfleverings. Op 18 desimber 1991 krige er foar syn prestaasjes in stjerre op de Hollywood Walk of Fame.




#Article 249: Akkrum (270 words)


  

Akkrum is ien fan de doarpen yn de gemeente It Hearrenfean. It doarp hie op 1 maart 2009 3.369 ynwenners.

Akkrum leit oan de âlde Wei nei Oerisel, en de nije A32. Dy lêste giet hjir ûnder it Leppe-akwadukt troch om't ek de Boarn troch Akkrum rint. Dy rivier komt as De Boarn fan Nes it doarp yn, en giet as de Kromme Knilles fierder nei Aldskou. Fierders jout de Meinesleat nei it súdwesten ferbining mei de Snitser Mar en jout nei suden de Polsleat ferbining mei it Hearrenfeanster Kanaal. Ek hat Akkrum in stasjon oan it Spoar fan Swol nei Ljouwert.

Akkrum is tusken 525 - 725 ûntstien op in terp besuden De Boarn en is de dyk bylâns fierder woeksen. Om 1500 hinne is it âlde Akkrum delbaarnd, mar it is wer opboud. Yn likernôch 1860 waard hjir de earste reedmakkerij fan Nederlân stifte: Steamreedmakkerij Ruiter. 

Akkrum wie oant de gemeentlike weryndieling yn 1984 it haadplak fan de gemeente Utingeradiel.

Akkrum komt wierskynlik fan op de akker of it hiem fan Akker. Yn in reuzeteltsje binne twa reuzen De Boarn oan it graven. As de iene efterom sjocht stint er: A, krom. Fan dêr de namme Akkrum en ek de Kromme Knilles. Yn Akkrum stiet in keunstwurk fan twa reuzen.

Justjes benoarden Aldskou lei yn de midsiuwen it tsjerkedoarp Ealsum oan de Boarn, no is it in buorskip. Koart nei 1400 is dêr it dûbelkleaster 'Maria's hûs yn Bethlehem' stifte fan de tertsjarissen of beginen. Yn 1474 waarden strangere kleasterregels ynfierd. It kleaster baarnde yn 1521 ôf, waard opnij boud, mar yn 1580 opheft.

Alle strjitten yn Akkrum.

 




#Article 250: Ella Fitzgerald (366 words)


Ella Fitzgerald (1940)
(* 25 april 1917, Newport News(?)

ek wol First Lady of Song, Queen of Jazz en Lady Ella neamd, wie in Amerikaansk jazz sjongster mei in fokaal berik fan trije oktaven. Sy stie bekend om har suverens fan toan, treftich diksje, frasearring, yntonaasje en in hoarnige ymprovisatoarysk fermogen, foaral yn har scat-sang.

Fitzgerald wie in wichtige ynterpretearrer fan The Great American Songbook. Yn de tiid fan har 59-jier lange opnimkarriêre, hat sy 40 miljoen plate-albums ferkocht fan har mear as 70 albums. Sy wûn 13 kear in Grammy Award, ek is har de National Medal of arts troch Ronald Reagan en de Presidential Medal of Freedom troch George H. W. Bush takend.

Fitzgerald wie berne yn Newport News, Virginia, de dochter fan Temperance en William Fitzgerald. It pear skiede koart nei de berte en Ella en har mem ferfarren nei Yonkers, New York, dêr't sy by in goede freon fan Temperance wenjen gien binne, Joseph Da Silva. Ella's healsuster Frances da Silva waard berne yn 1923. Sy en har famylje wienen metodisten en wienen aktyf yn de Bethany African Methodist Episcopal Church dêr tsjerken hja gereldwei en dienen bibelstúdzje.

Doe't Ella jong wie, woe sy dûnseres wurde, hoewol't sy tige graach nei jazz muzyk harkje mocht fan bygelyks Louis Armstrong, Bing Crosby en The Boswell Sisters. Har grutste idoal wie lykwols Connee Boswell; letter hat sy sein: Us mem naam op in dei ien fan har opnames mei nei hûs en ik wie fuortendaliks fereale... Ik die sa myn bêst om op har te klinken.

Yn 1932 ferstoar har mem oan in hertoanfal. Dêrnei gienen Ella's sifers dramatysk nei ûnderen ta en sy skûltsjesette faak fan skoalle. Fanwege misbrûk troch har styfheit, rûn se fuort nei har muoike en op it stuit wurke sy as útkyk foar in bordeel en foar by de maffia oansletten nûmersrinners. Doe't de autoriteiten der fan hearden waard hja ynearsten nei it Colored Orphan Asylum yn Riverdale, Bronx brocht. Lykwols, doe't it weeshûs sletten waard, omdat it der te drok waard, waard se oerbrocht nei it New york Training School for Girls yn Hudson, in steats tichtskoalle. Uteinlik ûntkaam se der oan en wie se in skoft dakleas.




#Article 251: Christiaan Huygens (210 words)


Christiaan Huygens (De Haach, 14 april 1629 - dêre, 8 july 1695) wie in Nederlânske wiskundige en natuerkundige.

Christiaan Huygens wie de twadde soan fan Constantijn Huygens en Suzanna van Baerle. Hy studearre rjochten yn Leiden, Breda en Angers.

Earst wijde Huygens him foaral oan de wiskunde. Hy skreau ûnder oaren it earste boek oer de wierskynlikheidslear op oantrún fan Blaise Pascal. Letter bestudearre er parten fan de matematyske fysika, benammen meganika en optika. Yn de meganika wie er dwaande mei de teory fan it slingerbeweech. In praktysk resultaat fan dit ûndersyk wie it slingeroerwurk. Hjirút hat er ek in oerwurk foar op see ûntwikkele, mar dat koe mei de technyk fan syn tiid noch net makke wurde. Syn ûndersyk yn de optika late ta de golfteory fan it ljocht, en tegearre mei syn broer konstruearre er mikroskopen en tilleskopen, dêr't er ûnder oaren de ring fan Saturnus mei ûntduts.

Christiaan Huygens hat yn 1680 de buskrûdmotor ûntwurpen, in ferbrâningsmotor rinnend op buskrûd. Hy hat in ferbetterde luchtpomp makke en dêrmei eksperimentearre. En ek hat er yn de muzyk de ienentritichste toansoart ûntwikkele.

It Huygens Ynstitút fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen, dat him dwaande hâld mei sawol literatuer- as wittenskipsskiednis, is nei Christiaan en syn heit Constantijn ferneamd.




#Article 252: Jeu de Paume (223 words)


Jeu de Paume, wie it keatsspul sa't dat yn de Midsiuwen spile waard. Muontsen spilen it keatsspul binnen de muorren fan de kleasters fan Itaalje en Frankryk. Dy muorren makken it spul al oars, om't de bal hast net mear út spile wurde koe. It waard tastien om de bal fia de muorre nei de oare side fan it fjild te spyljen.

Fansels hie elts kleaster syn eigen regels. Mar fan de 11e iuw ôf kaam der, troch it reizgjen fan de muontsen, genôch oerienkomst om fan ien spul sprekken te kinnen, it Jeu de Paume: Spul fan de hân; wy soenen sizze: hânspul. It hânspul waard sa folle spile dat de paus de muontsen yn de 14e iuw it spyljen ferbean hat. Mar doe wie it spul al troch oaren, wêrûnder de eallju, oernaam.

Om 1500 hinne kaam út it Jeu de Paume it hoftennis fuort. Yn dy tiid waard der mei wanten spile, dy't grutter en grutter waarden om fierder rikke te kinnen. Hjir wie in protte diskusje oer, of dat al of net in ferbettering waard. Mar mei it ynfieren fan trieden tusken de fingers, en dan it racket, feroare it spul sa folle dat it net langer as itselde spul sjoen wurdt. In útsûndering derby is Frankryk dêr't it hoftennis ek hjoed noch as Jeu de Paume oantsjut wurdt.




#Article 253: Bachrein (274 words)


Bachrein is in lân yn Súdwest-Aazje. De haadstêd is Manama en de emir fan de monargy is sûnt 2002 Hamad bin Isa Al Khalifa.

It golfsteatsje ferfollet troch de sintrale lizzing in wichtige ekonomyske en finansjele funksje yn de oaljewrâld. 

Bachrein wurdt begrinzge troch:

Bachrein bestiet út in groep fan trijeëntritich eilannen yn de Perzyske Golf, dy't ûnderling ferbining hawwe troch in netwurk fan brêgen. Der is ek in brêgeferbining mei Saûdy-Araabje: de Kening Fahd Causeway. 

De namme Bachrein betsjut yn it Arabysk letterlik twa seeën. Dat ferwiist nei de laach swiet wetter dy't earder ûnder de sâlte laach seewetter om de eilannen hinne oantroffen waard. Tsjintwurdich is dy laach swiet wetter net mear oanwêzich. Troch it hjoeddeiske waarme klimaat yn de Golf is Bachrein foar it meastepart woastyn.

Yn de 16e iuw waard Bahrein troch de Portegezen beset. Nei dizze besetting en letter troch de Perzen waard it lân as selsstannich emiraat fan 1816 oant 1971 in Britsk protektoraat. 

Bachrein waard op 15 augustus 1971 ûnôfhinklik en lid fan de Arabyske Liga. De sûnt 1999 regearjende emir fiere yn 2002 in nije grûnwet yn, dêr't it lân in konstitusjonele monargy troch wurden is.

Hjoeddeisk is mar 60% fan de ynwenners fan Bachrein noch oarspronklik. De oare 40% binne Pakistanen, Ynjers en Westerlingen. Goed 80% fan de befolking wennet yn de stêden. Bachrein is in tichtbefolke lân, dêr't sawat de hiele befolking op de noardlike helte fan it eilân wennet. It suden is foar it grutste part net bewenne.

It Arabysk is de offisjele taal fan it lân, mar ek it Ingelsk wurdt in protte sprutsen. 

De Islam is de wichtichste godstsjinst yn Bachrein.




#Article 254: Hôftennis (190 words)


Hôftennis is in âldere ferzje fan it tennis. Om't it ferskil mei dat nijere fjildtennis aan te jaan wurdt ek wol fan real tennis, wier tennis, sprutsen.

Hôftennis wurdt spile op in ommuorre hôf, faak in hal. It is in asymmetriske slachsport, om 1500 hinne ûntstean út it Jeu de Paume mei dat de keatswanten troch rackets ferfongen waarden. Dit keatssport-komôf blykt der ûnder oaren út dat it spul keatsen hat. It punt is net ferlern at de bal de twadde kear de grûn rekket, mar earst at de tsjinstanner nei it wikseljen de bal fierder krije kin.

It spyljen tusken de muorren hat der net allinne ta laat dat de bal net út is as dy in muorre rekket, mar ek ta in pear bysûndere plakken dêr't, at se rekke wurde, daalks it punt mei wûn wurde kin.

It spul wie benammen yn de 17e iuw populêr yn Ingelân en Frankryk. Fan Ingelân út is it ek yn Amearika en Austraalje telâne kaam. Yn Frankryk wie it spul sa populêr dat it dêr de namme fan it âldere spul hâlden hat, en hieltiid noch Jeu de Paume neamd wurdt.




#Article 255: Aldskou (287 words)


Aldskou (Nederlânsk: Oude Schouw) is in buorskip yn de himrik fan  Akkrum, yn de gemeente It Hearrenfean, likernôch healwei Akkrum en Jirnsum.

It plak dêr't no Aldskou leit hat al iuwen lang in wichtich punt west. De Griene Dyk, de Alde Wjittering en it Prinses Margrietkanaal joegen yn de rin fan 'e tiid tagong ta Snits en it súdwesten fan Fryslân, de Boarn en de diken dêr bylâns joegen nei it easten tagong ta de Wâlden, en ek de Boarn en letter it Prinses Margrietkanaal joegen tagong ta Ljouwert en it noarden fan Fryslân. It behearskjen fan Aldskou en Jirnsum hat dan ek yn in rige fan oarloggen fan strategysk belang west.

Sûnt op syn minst de 17e iuw hat dêr in fearhûs en postiljonthûs west. Oant en mei 1839 hie Ljouwert der in fear en in fearhûs, om't dêr de wei nei Oerisel oer de Wjittering hinne moast, mar sûnt 1840 leit der in brêge. Mei it tanimmen fan it ferkear oer de wei waard ek de brêge fan strategysk belang, dy't er west hat oant en mei de Twadde Wrâldkriich.
Sels yn 'e Dútske tiid wie de brêge fan Aldskou noch fan strategyske betsjutting en troch it fernielen fan de brêge troch de Dútskers waard it Kanadeeske leger inkelde oeren opholden. Der hat dêrnei in skoft in Bailey-brêge oer de Wjittering lein.

De earste kear dat melding makke wurdt fan sylwedstriden tusken frachtskippen (skûtsjes) en beurtskippen wie yn 1820 tichtby Aldskou
Om 1950 hinne waard de trijesprong in krusing doe't it gedielte fan it Prinses Margrietkanaal rjochting Grou klear kaam.
Om't dêr it Prinses Margrietkanaal de Boarn krúst is it hieltyd noch in drok punt op it wetter en is der noch altiten in útspanning.




#Article 256: Prinses Margrietkanaal (207 words)


It Prinses Margrietkanaal is in kanaal foar grutte skipfeart troch Fryslân, fan 64,5 km. lang. It rint fan Strobos, mei oansluting op it Van Starkenborghkanaal yn Grinslân, oant De Lemmer, mei oansluting op de Iselmar. 

It is yn 1951 iepensteld, en om 1965 hinne útdjippe ta 3,8 m. sadat ek kustfarders tagong ta de Fryske wetters hienen. It wie net in folslein nij-groeven kanaal; it foarmet in ferdjipping, ferbreding en ferbining fan wetterwegen:

Yn 1959 waard een sydtakke nei Drachten yn gebrûk nomd, foar It Hearrenfean bestienen ek plannen. Midden jierren sechtich waard it kanaal útdjippe nei -3,8 m simmerpeil, sadat kustfarders tagong krigen ta de Fryske wetters.

Nei in stiging fan it pasearre laadfermogen sûnt de jierren '50 nei om de 0,5 miljoen ton per jier yn de jierren '60, sette yn 1969 in sterke daling yn. Dit hong gear mei de efterútgong fan de koasterfeart en de taname fan it ladingoanbod yn konteners en pakketten. Omdat it kanaal in tal Fryske marren ferbynt, kaam der folle mear rekreaasjefeart.
Wichtich is de hoefizerfeart: it transitoferkearr fan de ienen bûtenlânske haven nei de oare (meast Dútske). It oandiel fan dizze feart yn it totaal passearre laadfermogen skommelde sûnt de jierren 50 tusken de 6% en de 10%.




#Article 257: Roald Amundsen (865 words)


Roald Amundsen, Roald Engelbregt Gravning Amundsen
(* 16 july 1872, Hvidsten

wie in Noarsk ûntdekkingsreizger yn de poalstreken. Hy wie de ûntdekker fan de Noardwestlike trochfeart, de earste minsk yn de skiednis dy't de Súdpoal berikte, en ien fan de minsken dy't as earsten de Noardpoal berikten.

Amundsen wie de jongste fan fjouwer bern, alle fjouwer jonges, fan Jens Amundsen en Hanna Henrikke Gustava Sahlquist, berne ta in famylje fan begoedige skipfarders. Nei't er de boeken fan de noardpoalreizger John Franklin lêzen hie, besleat Roald dat hy ek poalreizger wurde woe. Hy waard dêr noch wisser fan doe't er derby wie doe't Fridtjof Nansen yn 1888 weromkaam fan de oerstek oer Grienlân.

Amundsen begûn yn 1890 mei in stúdzje medisinen yn Kristiania, mar nei't Nansen yn 1892 besocht hie mei de Fram de Noardpoal te berikken, hâlde Amundsen op mei de stúdzje en waard er definityf poalreizger.

Yn 1896 trof Amundsen Adrien de Gerlache, doe't dy dwaande wie in skip te keapjen dêr't er mei nei Antarktika woe, en sa waard Amundsen part fan de Belgyske Antarktyske Ekspedysje (1897-1899). It skip, de Belgica, waard yn 1898 it earste skip dat op Antarktika oerwintere. Ek oan board op dy tocht wie de Amerikaanske dokter Frederick Cook.

Yn 1902 helle Amundsen syn brevet as grutskipper, en al yn 1903 late Amundsen syn earste ekspedysje, om te dwaan wat John Franklin net slagge wie: de Noardwestlike trochfeart fine. Twa winters bleaunen se op Kening Willemeilân, noardwestlik fan de Hudsonbaai, dêr't Amundsen ek it plak dat de magnetyske noardpoal doe hie fêststelde. Hy learde ek folle oer it libben yn de snie fan de pleatslike befolking, de Inuit. Ein 1905 kaam it skip yn de Stille Oseaan út, mar troch de winter duorret it oant de maitiid fan 1906 oant it skip út it iis kaam.

Nei dit sukses woe Amundsen, besykje om by de Noardpoal te kommen, lykas Nansen besocht hie, dy't dêrfoar de Fram oan Amundsen útliende. Mar nei't Amundsen yn 1909 hearde dat Cook, en letter ek Robert Peary de poal al berikt hienen, feroare Amundsen syn plannen. Yn stee fan nei de Noardpoal gong er no nei de Súdpoal. En dat moast dan ek daalks dien wurde, want ek Robert Scott wie ûnderweis. Op 9 augustus 1910 sette de Fram ôf fan Kristiania, en yn 1911 waard der oerwintere yn de Walfiskbocht. It kamp dêr neamde Amundsen Framheim letterlik It thús fan de Fram, mar nei analogy fan Nifelheim, it lân fan iis út de Noardske mytology. 

Amundsen begûn syn tocht troch Antarktika nei de poal op 20 oktober 1911, en mei Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel en Oscar Wisting kaam er op 14 desimber oan op de Súdpoal. Earst 35 dagen letter kaam ek Scott oan op de súdpoal. Op 7 maart 1912 kaam de Fram oan yn Hobart op Tasmaanje, en earst doe koe Amundsen de wrâld witte litte dat er op de Súdpoal west hie. Oer de tocht skreau Amundsen it boek Sydpolen. Den norske sydpolsfærd med Fram 1910-1912 (De Súdpoal. De Noarske feart nei de Súdpoal mei de Fram 1910-1912).

Yn 1918 besocht Amundsen mei in nij skip, de Maud, en far troch de Noardeastlike trochfeart. Dit slagge him net, en it soe noch oant 1879 duorje eart de Sweed Adolf Erik Nordenskjöld as earste troch de Noardeastlike trochfeart kaam.

Mei de opkomst fan de loftfeart gong ek Amundsen oer op loftfartugen. Yn 1925 fleach er mei Lincoln Ellsworth en fjouwer oaren mei twa fleantugen nei 87° 44' noarderbreedte, noardliker as ea in fleantúch west hie. Yn 1926 wie Richard Byrd, neffens eigen sizzen, op 9 maaie as earste mei in fleantúch oer de poal flein. Trije dagen letter fljocht Amundsen, mei ûnder oaren Lincoln Ellsworth, de piloat Hjalmar Riiser-Larsen en de Italjaanske loftfeartyngenieur Umberto Nobile as earste mei in loftskip oer de Noardpoal. Se ferlieten op 11 maaie 1926 yn it loftskip Norge, boud troch Nobile, Spitsbergen en kamen op 13 maaie oan yn Alaska.

Yn maaie 1928 makke Umberto Nobile op 'e nij in tocht nei de Noardpoal, yn syn nije loftskip Italia. Op 21 maaie, op de weromreis, ferûngelokke it loftskip noardeastlik fan Spitsbergen. De beide mannen koenen net goed mear mei elkoar, mar dochs gong Amundsen daalks, tegearre mei fiif oaren, mei it Frânske fleantúch de Latham op 'e siik nei Nobile. Trije oeren letter waard it kontakt mei de Latham ferlern. Nobile waard op 22 juny rêden yn in oare rêdingsaksje, mar Amundsen en de oare fiif wienen foar altyd ferdwûn.

Yn de rin fan de 20e iuw hat der in protte twifel west oer de jildigens fan de bewearings fan Cook en Perry. Ek waard der tocht dat Byrd faaks net wier besocht hie nei de poal te fleanen, mar gewoan in rûntsje flein hie. Troch deiboekstúdzje is dúdlik wurden dat net oannaam wurde kin dat Cook of Perry de poal berikke hat. Byrd hat wier besocht de poal te berikken, mar hat mei motorproblemen omkeare moaten. Dit betsjut dat it loftskip de Norge de earste ekspedysje wie dy't ea de Noardpoal berikte. Dêrmei hat Amûndsen sûnder it te witten ien fan de minsken west dy't de earsten wienen dy't de Noardpoal berikt hawwe.




#Article 258: Terhernster slûzen (127 words)


De Terhernster slûzen binne slûzen by Terherne, yn it Prinses Margrietkanaal, tusken de Snitser Mar en de Terhernster Mar. Se hawwe de funksje foar te kommen dat by in hege wetterstân en súdwestlike wyn tefolle wetter út de Snitser en westliker marren it hert fan Fryslân yn komt. Meast steane alle doarren fan dizze slûzen iepen, sa't de skippen trochfarre kinne, mar as it nedich is wurde se ticht dien, en dan wurde de skippen skut. Der binne twa slûskolken njonken elkoar, sadat skippen gewoanlik sûnder wachtsjen trochfarre kinne.

Eart it Prinses Margrietkanaal oanlein waard, hie it Jirnsummersyl, ôfsjoen fan de Boarn, dyselde funksje: It wie boud om foar te kommen dat it wetter de Grou yn rûn, en om dêrmei de rest fan Fryslân te beskermjen.




#Article 259: Smellingerlân (442 words)


Smellingerlân (Nederlânsk en offisjeel: Smallingerland) is in gemeente yn it easten fan Fryslân. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 55.932 ynwenners en op 1 augustus 2020 56.181. Smellingerlân hat in oerflak fan 126,17 km², wêrfan 7,93 km² wetter.

Het gebiet fan Smellingerlân hat sûnt de lêste iistiid altyd bewenne west, sa hat bliken dien út fynsten fan de Peinder dokter Johannes Siebinga. De namme Smellingerlân komt fan it plak Smelle Ie, dêr't al foar 1326 in kleaster wie, dat lang it wichtichste plak yn de omkriten waard. Yn 1392 waard al sprutsen fan Smellingheradele in de Leppa, mei Smelle Ie as sit fan de grytman.

Archeologysk ûndersyk hat oan it ljocht brocht dat der in migraasje fan westlik Smellingerlân nei eastliker dielen west hat.  Itselde ferskynsel hat plak fûn yn Opsterlân en Tytsjerksteradiel.  Yn de Kraanlannen en de Flearbosk binne spoaren fan (fersprate) bewenning fûn en ek de ôfgroeven terpkes Klûsewier en Komwier tsjûgje fan mear bewenning foar de 15e iuw.  Ynklinking fan fean, sâltwinning út leechfean en tichtslykjen fan de Middelsee sille de oarsaak west hawwe fan it hieltyd wieter wurden fan it westlik part fan Smellingerlân. Yn de perioade 1150-1250 binne der dan ek tsjerken op de eastliker, hegere, grûnen stifte.

Yn de midsiuwen hearde Smellingerlân, de meast súdlike grytenij fan Eastergoa, ta it bisdom Utert. Yn de striid tusken Skieringers en Fetkeapers wie Smellingerlân by de lêsten oansluten en hat it in soad te lijen hân fan plonderingen.  De reformaasje sette hjir fral  troch nei it ynnimmen fan Grins yn 1594. 

Yn de 17e iuw wie it haadplak Aldegea. Yn dy  iuw, yn 1641, waard ek de Drachtster kompanjonsfeart groeven, as in feanfeart. De ferfeanting wie gjin súkses, mar waard wol trochset en troch de feart krige dat gebiet in stimulâns, dêr't de flekke Drachten út fuort kaam, it hjoeddeiske haadplak.

De gritenij Smellingerlân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de Gemeentewet fan Thorbecke. By de gemeentlike weryndieling fan 1984 stie Smellingerlân it súdlike diel fan De Alde Feanen ôf oan 'e nije gemeente Boarnsterhim.

It haadplak is de flekke Drachten, en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldegea, Boarnburgum, Drachtster Kompenije, De Feanhoop, Goaiïngahuzen, De Houtigehage, Koartehimmen, Nyegea, De Pein, De Rottefalle, Smelle Ie, De Tike en De Wylgen.

Op 'e grins fan Tytsjerksteradiel en Smellingerlân leit in mar fan 300 bunder. De mar wurdt De Leijen neamd.

Smellingerlân is in foar it meastepart Frysktalige gemeente. It is foar 60% fan de ynwenners de memmetaal. Foar it Nederlânsk jild dit foar 34%, it Stellingwerfsk 2% en it Stedsk 2%. De oare 2% fan de ynwenners hat in útlânske taal as memmetaal.




#Article 260: Gaasterlân-Sleat (367 words)


Gaasterlân-Sleat (offisjeel Frysk; Nederlânsk: Gaasterland-Sloten) is in eardere gemeente yn it suden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 10.186 ynwenners, en besloech in oerflak fan 209,34 km², wêrfan 114,1 km² wetter. De gemeente hie oan de súdkant in kust fan sânkliffen oan de Iselmar, en wie fierders foar in grut part boskgebiet. Troch de eardere gemeente rint de N359.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 waarden oan de gemeenten Gaasterlân en Sleat mei in part fan 'e gemeente Himmelumer Aldefurd gearfoege. De nije gemeente brûkte yn 't earstoan de namme Gaasterlân, mar waard yn juny 1985 omneamd ta Gaasterlân-Sleat.

Op 1 jannewaris 2014 fúzjearre Gaasterlân-Sleat mei Lemsterlân en Skarsterlân, sadat de nije gemeente De Fryske Marren ûntstie.

De namme Gaasterlân komt fan de 'gaasten' (lykas 'geasten'), hege balstien- en sângrûnen, opskood troch Skandinavysk lâniis sa'n 135.000 jier ferlyn. Dizze gaasten lizze om it iepen polderlânskip fan de Fryske marren en de grutte wetterflakte fan de Iselmar en soargje foar in weagjend lânskip. Fan de heechlizzende punten ôf kin fier sjoen wurde oer lân en wetter. Fierders is der in soad bosk, wêrtroch't in geskikt rekreaasjelânskip ûntstie dat oars is as oare dielen fan Fryslân. 

De rike histoarje falt ôf te lêzen oan de monumintale gebouwen mei hals- en trepkegevels yn Sleat en Balk. De buorren fan Balk is dan ek oanwiisd as beskerme doarpsgesicht en de tige âlde stedskearn fan Sleat is beskerme stedsgesicht. De festingwâlden en bolwurken bringe de tiid fan Sleat as ûnnimbere festing yn it ûnthâld. 

Troch de Iselmar, Sleattemermar en De Fluezen binne der in soad jachthavens en kampings.

It haadplak is Balk, en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldegea, Aldemardum, Bakhuzen, Ealahuzen, Harich, Kolderwâlde, Murns, Nijemardum, Riis, Rûgehuzen, Sleat, Sondel en Wikel.

De gemeente is 1 stêd en 13 doarpen ryk: Sleat mei 765 ynwenners (de lytste stêd fan Fryslân), Balk mei 3777 ynwenners (it bestjoerlik sintrum), Bakhuizen mei 1013 ynwenners, Ealahuzen mei 350 ynwenners, Harich mei 599 ynwenners, Kolderwâlde mei 68 ynwenners, Murns mei 113 ynwenners, Nijemardum mei 590 ynwenners, Aldegea mei 283 ynwenners, Aldemardum mei 1359 ynwenners, Riis mei 175 ynwenners, Rûgehuzen mei 126 ynwenners, Sondel mei 442 ynwenners en Wickel mei 690 ynwenners.(sifers 2009)




#Article 261: Eaststellingwerf (552 words)


Eaststellingwerf (Nederlânsk en offisjeel: Ooststellingwerf; Stellingwerfsk: Ooststellingwarf) is in gemeente yn it súdeasten fan Fryslân, mei in oerflak fan 226,11 km², wêrfan 1,95 km² wetter. Op 31 desimber 2018 hie dizze gemeente 25.520 ynwenners.

Eaststellingwerf foarmet tegearre mei Weststellingwerf de Stellingwerven. De gemeente leit oan de grins mei Drinte; op dizze grins leit it nasjonaal park it Drintsk-Fryske Wâld, dêr't grutte bosken lizze en in sânferstowing, dy't it Aekingersân of de Keale Duinen neamd wurdt. It heechste punt yn de gemeente is de op 26,6 m lizzende top van de Boskberch, ek flakby Appelskea. Oan de eastkant fan de gemeente, tusken Appelskea en Feanhuzen leit it Fochtelerfean. De rivieren de Lende en de Tsjonger ûntspringe yn dizze gemeente.

Yn 1328 skieden de Stellingwerven, en dus ek it gebiet dat hjoed de dei Eaststellingwerf foarmet, harren ôf fan Drinte dat op dat stuit ûnder it bewâld fan de biskop fan Utert stiet. Sûnt dan foarmet it gebiet in eigen autonoom gebiet dat bewâlde wurdt troch stellingen, wat de namme foar it gebiet ek ferklearret. Yn 1498 komt it gebiet yn hannen fan Albrecht fan Saksen, dy't it gebiet yn 1504 by Fryslân yndield. De Stellingwerven waarden sadwaande ien fan de Fryske gritenijen. Yn 1517 folget de splissing tusken East- en Weststellingwerf en ûntstiet it gebiet sa't dat der no is.

It gebiet foarme lange tiid in buffer foar fijannen dy't Fryslân ynlûke woenen. By Aldeberkeap, de Bekhofskâns, en by Donkerbroek, de Breeberchskâns, waarden fortifikaasjes makke. Tegearre mei ferskate ynundaasjes hawwe de forten der ûnder oare ta laat dat Bommen Berend it gebiet net ynlûke koe.

Yn de 18e iuw kaam de feantsjerij opsetten yn it gebiet. Nije feankoloniale doarpen ûntstienen wêr't it libben min wie. Under dizze omstannigens ûntstie in gebiet wêr't it sosjalisme in soad oanhingers hie. De gritenij Eaststellingwerf waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

Hjoed de dei is Easterwâlde it haadplak fan de gemeente. Mar yn it ferline binne ek Makkingea en Aldeberkeap haadplak fan it gebiet west. Sûnt 1885 is Easterwâlde definityf it haadplak fan de gemeente wurden.

It haadplak is Easterwâlde (Makkinga, 1812 - 1855 Aldeberkeap, 1855 - 1886 Makkinga) en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldeberkeap, Appelskea, Donkerbroek, Elslo, De Fochtel, De Haule, Haulerwyk, Langedike, Makkingea, Nijeberkeap, Ravenswâld en Waskemar.

De gemeenterie fan Eaststellingwerf bestiet út 21 sitten. De Partij fan de Arbeid hat lange tiid de grutste partij fan Eaststellingwerf west, mar sûnt de gemeenteriedsferkiezings fan 2010 is de lokale partij EaststellingwerfskBelang de grutste. It kolleezje wurdt sûnt 2010 foarme troch it EaststellingwerfskBelang, it CDA en de VVD. Hjirûnder stiet de gearstalling fan de gemeenterie sûnt 1998.

Histoarysk sjoen makket Eaststellingwerf ûnderdiel út fan de Stellingwerven, mar it Stellingwerfsk is foar it meastepart al ferdreaun út it gebiet. De taal is benammen ferdreaun troch it Nederlânsk en it Frysk. Yn Eaststellingwerf hat likernôch 11% fan de minsken it Stellingwerfsk as memmetaal, wylst it Nederlânsk troch 44% en it Frysk troch 38% fan de minsken as memmetaal sprutsen wurdt. It Frysk wurdt benammen yn it noardlike part fan de gemeente, boppe de Tsjonger sprutsen, yn de doarpen Haule, Haulerwyk, Waskemar en Dinkerbroek. Ek yn Makkingea en Aldeberkeap bestiet in treftige mienskip Friezen.

Yn Eaststellingwerf bestiet gjin gemeentlik belied makke op it mêd fan de Fryske taal.




#Article 262: De Jouwer (2760 words)


  

De Jouwer is in grut doarp yn it sintrale suden fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. It is it haadplak fan 'e gemeente De Fryske Marren. Foarôfgeande oan 'e gemeentlike weryndieling fan 2014 wie it it haadplak fan Skarsterlân, en foar de weryndieling fan 1984 wie it it haadplak fan Haskerlân. De Jouwer is formeel in flekke, in plak dat eartiids mear rjochten hie as in sljochtwei doarp (mei bygelyks in merkrjocht), mar dat gjin stedsrjochten hie. Op 1 jannewaris 2018 hie De Jouwer 13.070 ynwenners. In ynwenner fan De Jouwer wurdt in Jouster neamd. De bynamme is Jouster keallepoat.

De Jouwer leit yn de Lege Midden fan Fryslân. Dat midden bestiet út feangebiet tusken de sângrûnen yn it easten oant de klaaigrûn yn it westen. Om de jiertelling bestie it gebiet dan ek út moerassen mei siggen en moerasbosken mei feanrivierkes. Troch ferlies fan lân troch de seespegelrizing waard sûnt de tsiende iuw it lân yn begûn mei de ûntginning fan de feangebieten fan de Lege Midden.

De earste bewenners wennen op de hegere stikken. Troch ûntwettering en ynklinkjen fan it fean moast it wensteed gauris nei heger lizzende stikken ferpleatst wurde. Soks barde bytiden faker as ien kear. Sa ûntstiene de typyske patroanen fan ûntginningsblokken en waaiers fan lange kavels dy’t eigen binne oan dy midsiuwske wize fan ûntginnen.
De âldste bewenningsspoaren binne fûn op in sânkop by it hjoeddeiske Sniksweach. Om 1150-1250 ûntstiene de earste streekdoarpen yn it feanlânskip.

Nei de tsiende iuw nei Kristus wie sprake fan sterke befolkingsgroei. Omdat de minsken ferlet fan branje hiene waarden de feangebieten al yn de Midsiuwen op grutte skaal ôfgrûven. Dat late ta boaiemsakjen. It sakjen waard noch fersterke troch de natoerlike sakking troch ynklinken fan it fean. It sakjen kin yn feangebieten neffens ûndersikers wol 2-5 meter west ha, oant in nivo fan 1-2 meter ûnder it gemiddelde seenivo.

Sa ûntstiene in soad marren. Net allinnich troch it op natuerlike wize fuortspielen fan feanlagen, mar ek mei troch it ôfgraven fan (heech)feangrûn troch turfwinning. Sa wie der yn Fryslân in oangeande striid tsjin it wetter. Yn de Midsiuwen wie dat benammen in taak fan de gritenijen. Oant fier yn de njoggentjinde iuw hat it lân yn de ‘Lege Midden’ alle winters splis stien.
Ein 16de iuw waard de ‘Skarster Rien’ groeven foar de ôfwettering fan de Lege Midden. Troch tichtslykjen hie de Middelsee syn ôfwetteringsfunksje ferlern. Om 1750 wie hast alle heechfean ôfgroeven.

De Jouwer leit foar in part op in sânrêch en op in âlde wetterkearing (ein fan de Midsiuwen) dy't fan It Tolhûs nei Haskerhoarne rûn, op de krún fan dy dyk waard de lettere Midstrjitte oanlein. Om 1400 hinne waarden in soad kanalen groeven foar Hamburchfarders. Dy sochten in plak op skreiershoek, dat troch kanalen en lûkhynders te berikken wie, omdat dizze plakken relatyf feilich wiene foar de freze Noarmannen. Doe is ek de Kolk groeven; fan de Kolk ôf waard in farwei Hurdspytsje nei It Hearrenfean groeven. Guon strjitnammen (lykas Eeltsjebaes, Aukebaes en Hettebaes) ferwize noch nei de hellingen dêr't eartiids nije skûtsjes en preammen boud waarden, mar ek in soad reparaasjes dien waarden. Foar de Twadde Wrâldoarloch lei De Jouwer oan in grut tramwei-netwurk. Dêrtroch wie De Jouwer ferbûn mei Snits, De Lemmer en It Hearrenfean. De Stationsstrjitte is in strjitnamme út dy tiid. In nijsgjirrich detail is, dat der foar de oanlis fan dit spoar earst wegen oanlein wurde moasten. De Tramwei ferwiist der noch nei. Yn de tiid dêrfoar gie alle ferfier oer wetter. 
De Jouwer is yn de Midsiuwen ûntstien as útbuorren fan it tsjerkedoarp Westermar, dêr't allinnich de toer op it krektsa neamde âlde tsjerkhôf noch oan tinken docht. It plak is fanâlds gjin stêd, mar ek wer te grut om in doarp neamde wurde te kinnen. Nei Ald-Fryske tradysje wurdt sa'n plak in vlecke neamd.  Oer de oarsprong fan de namme De Jouwer binne ferskate teoryen. Fakentiden wurdt tocht dat it fan  de nôtsoarte hjouwer komt. In oare teory is lykwols de namme fan it wurd ghebhara komt, dat Germaansk foar wetter is. De lêste is wierskynliker, fanwege de wetterrike omkriten fan De Jouwer.
Oant de achttjinde iuw wie it wetter de bêste ferkearsferbining. Der wiene amperoan diken, útsein op de pleistosene sânrêgen as fan Tsjerkgaast, Sint-Nyk, De Rylst en De Heide nei De Jouwer. In oare ferbining wie der oer in tal diken lykas de Alde Slachtedyk fan Aldskou nei de Jouwer en de dyk fan Haskerhoarne nei Aldehaske en fierder nei it easten.
It boezempeil fan de marren rûn op de Jouwer oant Heremastate. Dêr wiene slûzen. It peilferskil mei it Hearrenfeanske Kanaal waard mei slûzen by Stobbegat oplost.

Nei 1820 waard begûn mei de oanlis fan in net fan Rykswegen. Ljouwert krige ferhurde diken as ferbining mei Harns, Grins, Oerisel en ek mei Snits, dat nei it suden troch in Rykswei mei de Lemmer ferbûn waard. Yn oansluting dêrop liet it provinsjaal bestjoer fan 1842 ôf in grut tal ynterlokale diken oanlizze. Yn 1882 waard in dyk oanlein fan De Jouwer oer It Hearrenfean nei De Gerdyk. Fjouwer jier letter kaam der in tramferbining fan De Jouwer nei Snits. Yn 1901 krige De Jouwer in ferbining oer Sint Nyk nei de haven fan de Lemmer. Dêr koe mei de Lemmerboat oer de Sudersee nei Amsterdam reizge wurde.

De komst fan de auto, de bus en de foltôging fan de Ofslútdyk yn 1932 foarmen de opmaat foar in nei-oarlochske perioade wêryn’t it trochgeande diken geande wei oanpast waarden oan it snelferkear.
Ien fan de wichtichste sneldiken wie de yn fazes fanôf febrewaris 1938 iepene, A7 (de eardere Rykswei 43) dy’t fan de Kop fan de Ofslútdyk oer Boalsert, Snits De Jouwer, It Hearrenfean en Drachten rjochting Grins rint. Yn oansluting dêrop kamen der ek sneldiken tusken Ljouwert en It Hearrenfean. Foar De Jouwer wie de ferbining troch de Iselmarpolder mei it westen fan Nederlân fan belang foar de groei fan de Flekke.

De Jouwer ûntstie net as delsetting fan boeren, mar by it hjoeddeiske Heremastate. De flekke hat dêrtroch altyd in bysûndere posysje yn de omkriten ynnomd. Op it plak dêr’t de Jouster Sylroede en it Hurdspytsje (de Oerspitting) elkoar moeten, by ‘t Syl, waard guod oerslein en ûntstie hannel en fêstigen har ambachtslju.

De Jouwer krige in sintrumposysje yn de omjouwing en krige yn 1466 earst  wykmerkerjochten en yn 1492 it jiermerkerjocht: de Jouster Merke, in ferneamde jiermerk dy't noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt. Keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk, en trochdat in part fan harren har yn de Jouwer nei wenjen sette woeks De Jouwer. Ien fan de Jouster keaplju wie Egbert Douwes, dy't yn 1753 in winkeltsje yn kofje, tabak, tee en koloniaal guod iepene, wat útwoeks ta Douwe Egberts. De oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry, lykas klokmakkerij en skipsbou, wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts, lykas koperslaggers. Hjirút kaam om 1900 hinne wer in bloeitiid fan it goud- en sulversmeien. De bebouwing ûntstie yn in lintfoarm, de Midstrjitte. Yn 1614 wie De Kolk grûven dy’t mei in slûs yn ferbining stie mei it Hurdspytsje en De Skipsleat. Fanút de Kolk rûnen opfearten yn súdlike rjochting nei de Midstrjitte. Oan dy opfearten stiene bedriuwen en pakhuzen. De Midstrjitte waard as wichtichste strjitte fan De Jouwer al oan it bejin fan de 17de iuw ferhurde mei balstienen en klinkers en aon de Midstrjitte kamen hearehuzen en winkels. Mei stegen waarden de efterlizzende terreinen mei de bedriuwkes en opfearten ûntsluten. De Midstrjitte hie dan ek in hiel soad stegen Der ûntstie net in sintraal lizzend plein. De earste merken waarden hâlden foar Heremastate. De Jouwer wreide him yn de 16de en 17de iuw út troch hannel, skipfeart en ambachten. De groei koe mar ien kant út, lâns de dyk en it wetter yn de rjochting fan Westermar. Yn de earste helte fan de sechtjinde iuw waard de dyk fan Westermar oer Haskerhoarne, Alde- en Nijehaske nei de Terbantster skâns oanlein as simmerdyk.

Om 1750 wie hast alle heechfean ôfgroeven, mar de troch ûntwettering en ynklinking fan it fean ûntstiene wetterplassen joegen in soad wetteroerlêst yn de lânbougebieten.
Johan Vegelin fan Claerbergen, grytman fan Doanjewerstâl (oant 1772) en lid fan Deputearre Steaten, stelde him as doel om de wetteroerlêst te bestriden om sa de lânopbringsten te ferheegjen.  
Hy wie ferantwurdlik foar it binnen de polder bringen fan alle dêrfoar yn oanmerking kommende gebieten yn Haskerlân. Sa waarden yn 1704 de Heremapolder en de Swarte polder oanlein. Neidat yn 1717 de polder Haskerdiken oanlein wie, waard in jier letter begûn mei de oanlis fan de grutte doarpspolder fan Haskerhoarne, Westermar en de Jouwer benoarden it Hurdspytsje. In ûnderdiel fan it wurk wie it oanlizzen fan in nije slûs (‘De Daam’). De gebieten om Alde- en Nijehaske, dy’t yn de twadde helt fan de achttjinde iuw troch turfstekken feroaren yn wetter, waarden pas yn de jierren ‘70 fan 19de iuw ynpoldere. Yn 1920 waarden sels de marren drûchlein. Yn 1735 waard de polder fan Boarnsweach oanlein. Datselde jier waard in begjin makke mei de oanlis fan de Haulster- en Vegelinbosken op plakken dêr’t it heechfean ôfgrûven wie en sân oerbleau. De boskoanlis wie bedoeld foar de produksje fan hout en ikeskors, dêr’t loaistof foar de learloaierijen op De Jouwer fan makke waard. De bosken hiene ek in funksje fan fermaak.

Yn de 18de ieu waard ek in begjin makke mei de oanlis fan nije lândiken en it ferbetterjen en koarter meitsjen fan besteande diken en paden. Yn 1716 waard de Nije Haskerdyk / Tolwei oanlein neist de Krûmhaskerdiken. Yn 1723 waard  troch de grytmannen fan Haskerlân en Lemsterlân de Vegelinswei oanlein. Dy dyk sluet oan op de dyk dy’t fan Ljouwert mei in pont by Aldskou nei Akkrum en rûn dêrwei oer de om 1550 oanleine Krûmhaskerdiken nei it suden. Sa ûntstie in bettere ferbining mei it bestjoerssintrum Ljouwert. It oant dan ta ûnbewenne en moerassige gebiet oan de noardkant fan De Jouwer waard sa tagonklik.

Yn de twadde helte fan de 19de iuw waard it ferfeante lânskip fierder ynpoldere. De Haskerfeanpolder waard drûchlein krektas de Grutte Sint Jânsgeaster Feanpolder. 
De wetterbehearsking om de Jouwer wie noch beheind, it lân stie winterdeis splis. Nei de bou fan it Woudagemaal by Teakesyl (1918) en letter it Hooglandgemaal (1964) wie de peilbehearsking in feit. Troch de jierren hinne binne in tal polders útfeante, lykas de Haskerfeanpolder en Ouwsterhaule. Yn de krisisjierren fan de jierren 30 fan de tweintichste iuw wie der in soad warberens op De Jouwer. De turf, dy't ûnder oare fan it troch turfgraven ûntstiene Nannewiid besuden Aldehaske kaam, waard ferfierd op preammen en waard op De Jouwer oerladen yn skûtsjes. Dit oerladen barde op it plak dêr't no tsjerke de Oerdracht stiet.

It ferfier gie eartiids meast oer wetter. Troch de lizzing op in krúspunt fan wetters ûntwikkele De Jouwer him om it hjoeddeiske Heremastate en de oergong fan de Jouster Sylroede en it Hurdspytsje. De regiofunksje blykte út it merkrjocht. Neist hannelslju fêstigen har ek in soad ambachtslju.

As hannelsplak oan it wetter wie De Jouwer in gaadlik plak foar skipsbouwers. De ferneamdste skipsbouwers wiene Eeltsje van der Zee (‘’Eeltsjebaas’’) en syn soan Auke Holtrop van der Zee (‘’Aukebaas’’) . Se bouden boeiers, jachten en oare houten skippen op de Jouster helling oan  de Sylroede.

De beamkwekerij oan de Bûtsingel fan Kryn Wybrens wreide him letter út mei grienten en fruit, wêrûnder in soad ierdbeien. Fierders waarden heesters en blommen kweekt. Simmerdeis wurken der tsientallen minsken. De kwekerij fan waard letter de Taconistún neamd. De kweekte sûkerei waard yn in eigen fabryk ferwurke. Doe’t de kwekerij yn 1927 stoppe, begûnen in tweintich ‘túntsjefeinten’ mei in eigen kwekerij. It grutte oanbod late ta in eigen Jouster grienteôfslach.

Op de Jouwer wienen in soad klokmakkers fan Fryske klokken. Faak hie in ‘klokbaas’ syn wurkplak yn ien fan de Jouster stegen. De ynventaris fan in âlde klokmakkerij wurdt bewarre yn it Nederlânsk Iepenloftmuseum. Neist it oerwurk moasten ek de klokkasten makke wurde. In soad ambachtslju leinen har dan ek ta op it meitsjen fan meubels. Bekende grutte meubelfabriken wiene De Vrij en Zijlstra en Van der Veer.

Krektas kastmakkers wiene ek de giel- of koperjitterijen taleveringsbedriuwen foar de klokmakkerijen. Sa wiene der fabriken as fan Piter de With en Gieljitterij Keverling. It bedriuw fan Keverling waard yn de tweintichste iuw ûnderdiel fan museum De Jouwer, dat ek in grutte klokkekolleksje hat.

De grutste wurkjouwer fan de flekke soe it bedriuw fan Douwe Egberts wurde. It begûn as winkeltsje oan de Midstrjitte. Yn it winkeltsje  ‘De Witte Os’ waard benammen kofje, tee, tabak en sûkelarje ferkocht. It winkeltsje soe útgroeie ta in ûndernimming fan wrâldformaat en waard yn de tweintichste iuw de grutste wurkjouwer fan De Jouwer. Douwe Egberts wie dan ek ferantwurdlik foar de sterke groei fan De Jouwer nei de Twadde Wrâldoarloch.

De noard- en westside fan de Jouwer lizze leech. Der ûntstiene dêrtroch mar in pear  bebouwingslinten ûntwikkele oan eardere diken en sânrêgen, lykas De Broek, Sniksweach en Terkaple. De lettere bebouwing barde fanút de besteande Midstrjitte en de Geert Knolwei. Boeren groeven fan de parallel oan de Midstjitte rinnende rinnende Kolk en it Hurdspytsje in opfeart nei harren pleats. Mei de groei fan De jouwer rekken de stikken grûn tusken de Jouster opfearten sa ticht beboud dat der tsientallen ticht beboude stegen en gloppen oan de Midstrjitte ûntstiene. Letter kamen der mear huzen oan de heaksk op de Midstrjitte en Knolwei rinnende Skien en Hurddraversdyk. Nei 1950 kamen der wenwiken oan de súdkant fan de Midstrjitte en tusken 1970-1985 oan de noardkant. Dy nijere wiken hawwe faak in soad wetter mei kronkeljende diken. De yndustryterreinen kaamen oan de A6 en A7, mei in kluster fan bedriuwen oan de noardwestkant by de fabriken fan Douwe Egberts.

Op De Jouwer binne 9 wenwiken (fan âld nei nij).

De histoaryske Midstrjitte foarmet it hert fan de Jouwer. Dizze winkelstrjitte is fan 2001-2004 alhiel fernijd en kin wer besjen lije. Oan dizze Midstrjitte stiet ek de Jouster Toer. Oan de ein fan de Midstrjitte is it park mei dêryn it gemeentehûs. It gemeentehûs is fêstige yn de Herema State.

De bedriuweterreinen fan De Jouwer binne fan âld nei nij: Tolhúswei, Sewei, Wâldfinnen en De Ekers.

De befolkingsoantal is sûnt de jierren 1950 fertrijefâldige. Yn de tsien jier fan 1993 oant 2003 binne der dan ek mear as 1000 ynwenners by komd. Dit is foar Fryske begripen in hiel soad. It sakjen fan de oantallen nei 2003 komt troch it sluten fan it asylsikerssintrum.

Yn 1466 krige De Jouwer merkrjocht en yn 1492 kaam dêr it rjocht om in jiermerk te hâlden by. Sa ûntstie de Jouster Merke, in ferneamde jiermerk dy't noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt. 

Keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk, en trochdat in part fan harren har yn de Jouwer nei wenjen sette woeks De Jouwer. Ien fan de Jouster keaplju wie Egbert Douwes, dy't yn 1753 in winkeltsje yn kofje, tabak, tee en koloniaal guod iepene, wat útwoeks ta Douwe Egberts. De oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry, lykas klokmakkerij en skipsbou, wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts, lykas koperslaggers. Hjirút kaam om 1900 hinne wer in bloeitiid fan it goud- en sulversmeien.

Fierder is De Jouwer ferneamd om har Fryske Ballonfeesten en it grutte tal loftballonbedriuwen. De Jouwer wurdt dan ek wolris 'Balloon City' neamd.

De Fryske Ballonfeesten wurde al fan 1985 ôf hâlden. Der stige elke dei sa'n 35 hiteluchtballonnen op fan de Nutsbaan op De Jouwer. Alle jierren binne der in protte toeristen om it evenemint te besjen. Neist it omheech gean fan de ballonnen binne der ek altyd optredens fan artysten.

Yn park Heremastate op De Jouwer wurdt sûnt 1954 in tradisjonele boerebrulloft neispile, lykas dat troch de hegerein om 1850 dien waard. 
It bart op de woansdei as de ballonfeesten begjinne.

De woansdei as de ballonfeesten begjinne wurdt hurddraafd op hynders sûnder seal, en middeis is der ringriden. 

Yn augustus wurdt de Romantyske merk holden. De Jouwer lit him dan ien dei omdope yn in echte Mont Martre Merk. Mear as 250 diskes tsjoene de Midstrjitte om ta in prachtige en gesellige merk. De keunst- en sammelmerk biedet in soad nostalgyske produkten út mem en beppe har tiid. De merk hat al in lange tradysje yn Fryslân en is nei mear as fyftich jier útgroeid ta in echt Frysk barren.

Oant de jierren tritich fan de tweintichste iuw lei De Jouwer oan it spoar en koe men mei de tram nei Snits, De Lemmer en It Hearrenfean ride.

Alle linen wurde riden troch Arriva.

 




#Article 263: Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote (257 words)


It Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote is in sportevenemint foar senioaren dat elts jier om mids juny hinne plakfynt op it doarpsplein fan it Fryske doarp Easterlittens. Jeu de pelote is keatsen sa't dat yn Belgje dien wurdt, mei in justje swierdere keatsbal (fan 50 g), in smeller fjild mei ûndergrûn fan klinkerts of asfalt en partoeren fan elts fiif keatsers. It IFK Jeu de Pelote, sa't de wedstryd faak ôfkoarte wurdt, bestiet sûnt 1999, en wurdt organisearre troch de Easterlittenser Keatsferiening Onder Ons. De wikselpriis is It pealtsje fan Easterlittens.[boarne nedich] Yn 2018 waard it 20-jierrich bestean fan it evenemint fierd.

Dielname oan it Iepen Frysk Kampioenskip stiet iepen foar ôfdielings fan de KNKB út Fryslân en om utens.[boarne nedich] It kampioenskip wurdt foar it grutste part ôfwurke yn de buorren fan Easterlittens. As it wedstrydskema soks needsaaklik makket, wurdt der ek wol spile op de pelotebaan fan de KNKB yn Frjentsjer en op de pelotebaan yn Minnertsgea.[boarne nedich]

Yn 2005 is it tal te spyljen partijen werombrocht troch de sterkste partoeren te setten foar de 2e omloop en de minder achte partoeren foarrûnden keatse te litten, lykas ek by bygelyks tennistoernoaien wol dien wurdt. Dêrtroch kinne alle partijen yn Easterlittens spile wurde.[boarne nedich] 

Trochinoar komme op it IFK Jeu de Pelote sa'n 200 oant 250 man publyk ôf, mei útsjitters nei 400. Nei de oergong fan Easterlittens de Gemeente Ljouwert, per 1 jannewaris 2018, krige de organisaasje te meitsjen mei strangere regels oangeande lûdsoerlêst (net mear as 85 db) en hegere kosten foar fergunnings.




#Article 264: Weststellingwerf (197 words)


Weststellingwerf (Nederlânsk en offisjeel: Weststellingwerf; Stellingwerfsk: Weststellingwarf) is in gemeente yn it suden fan Fryslân, mei 25.828 ynwenners (31 desimber 2018). It hat in oerflak fan 228,45 km², wêrfan 7,3 km² wetter. De gritenij Weststellingwerf waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Weststellingwerf foarmet mei de gemeente Eaststellingwerf de Stellingwerven. Fanâlds wurdt hjir Stellingwerfsk sprutsen. Hjoed de dei fynt men der ek in soad Frysk- en Nederlânsktaligen.

It haadplak is Wolvegea en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldeholtpea, Aldeholtwâlde, Aldetrine, Aldlemmer, Blesdike, De Blesse, Boyl, Easterstreek, Finkegea, De Hoeve, De Langelille, Munnikebuorren, Nijeholtpea, Nijeholtwâlde, Nijetrine, Nijlemmer, Noardwâlde, Pepergea, Sânhuzen, Skerpenseel, Slikenboarch, Sonnegea, Spangea, Steggerda en  Teridzert.

Histoarysk sjoen makket Weststellingwerf ûnderdiel út fan de Stellingwerven, mar it Stellingwerfsk is foar it meastepart al ferdreaun út it gebiet. De taal is benammen ferdreaun troch it Nederlânsk. Dochs bestiet der noch in treftige mienskip Stellingwerfsktaligen yn de gemeente, likernôch 28% fan de minsken hawwe it Stellingwerfsk noch as memmetaal, wylst it Nederlânsk troch 52% en it Frysk troch 18% fan de minsken as memmetaal sprutsen wurdt. Yn Weststellingwerf bestiet gjin gemeentlik belied op it mêd fan de Fryske taal.




#Article 265: Stellingwerven (2829 words)


De Stellingwerven is it súdeastlikste part fan de provinsje Fryslân, súdlik fan de Tsjonger, oan de kanten fan de Linde. 

It gebiet wurdt foarme troch de Fryske gemeentes Eaststellingwerf en Weststellingwerf. De grutste en wichtichste plakken hjir binne Wolvegea en Easterwâlde. Oare wichtige plakken binne Appelskea, Haulerwyk en Noardwâlde.

Om't de kop fan Oerisel, de gemeente Stienwikerlân, en in part fan de Drintske gemeente Westerfjild itselde dialekt en deselde kultuer hawwe, wurdt de namme in inkelde kear ek brûkt foar it hiele taal- en kultuergebiet.

Werf of Warf is in plak dêr't rjochtsprutsen wurdt en Stelling betsjut bestjoerder as rjochter. Eartiids waard Stellingwerf laat troch trije Stellingen. In Stelling is ien út it doarp dy't keazen wurdt troch de befolking. De Stellingen waarden alle jierren ferfongen en kamen hieltyd út in oar doarp. 

Geakundich sjoen heart it eastlike part fan de Stellingwerven by de oanswettende gebieten yn it noarden, de Fryske Wâlden. Nei it westen ta giet it gea stadich oer yn greiden en wetter. It heechste punt fan de Stellingwerven is de Bosberch, justjes súdlik fan Appelskea. Yn it grinsgebiet tusken Drinte en Fryslân leit it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld. Dat park bestiet út bosk, heide en stosânen. Benammen op de stosânen ûntstienen lytse heuvels en dunen. Op guon plakken is de sânlaach 5 meter tsjok. Dat sân waard yn de lêste iistiid oanfierd. De heidefjilden waarden te yntinsyf bebuorke. Dêrtroch begûn it sân te stowen. Om 1850 hinne bedrige de sânstowerij de doarpen en ikkers yn 'e omkriten. Om it stosân op te kearen waarden nuddelbeammen plante. Om 1900 hinne waard keunstdong brûkt by it beboskjen fan it stosân en de heidegrûn. By Appelskea is in besikerssintrum foar it Drintsk-Frysk Wâld delset. It Fochtelerfean is in natoergebiet yn it easten fan Eaststellingwerf, krekt noardeastlik fan it Drintsk-Fryske Wâld, op it plak dêr't Fryslân en Drinte byinoar komme. It Fochtelerfean is ien fan de minne en bêst bewarre heechfeangebieten fan Nederlân. Yn it Fochtelerfean komme sawol de ringslang, as ek de njirre en de glêde slang foar. De populaasje glêde slangen is sa grut, dat sûnt 2001 de slangearn wer yn de Fochtelerfean foarkomt. Súdeastlik fan de doarpen Munnikebuorren en Skerpenseel leit it natoerreservaat de Rottige Meente. It natoergebiet is troch it feangraven yn de 19e en 20e iuw ûntstien. It natoergebiet Rottige Meente is yn it besit fan Steatsboskbehear. Noardlik fan de Rottige Meente leit de Brandemar, in leechfeangebiet en sompe dy't ek troch feangraven yn de 19e en 20e iuw ûntstien is. Yn it westen fan Weststellingwerf rint de dyk tusken Skoattersyl en Slikenboarch oer de âlde seedyk. Dy seedyk beskerme Weststellingwerf, oant de ynpoldering fan de Noardeastpolder, tsjin de Sudersee.

Yn it noarden fan de Stellingwerven streamt de Tsjonger en beskiedet de noardgrins fan de Stellingwerven. De Linde rint yn it easten midden troch de Stellingwerven hinne, en foarmt westlik fan Blesdike de provinsjale grins tusken Fryslân en Oerisel. Tusken De Langelille en de Brandemar streamt de Tsjonger troch It Wide, in lytse mar op de grins fan Lemsterlân en Weststellingwerf. De Linde streamt yn it suden troch in oare lytse mar dat ek It Wide neamd wurdt, dy mar leit lykwols op de grins tusken Weststellingwerf en Stienwikerlân. Petgatten binne te finen yn de Rottige Meente en de Brandemar. De Kanadamar by Appelskea is troch it ôfgraven fan sân ûntstien. In oar marke dat troch sânôfgravings ûntstien is leit súdwestlik fan Noardwâlde, de Spoekeplas. De Spoekeplas is tsjintwurdich in marke fan sa likernôch fiif bunder yn it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld.

Yn Weststellingwerf binne 26 doarpen mei doarpsstatus. Yn Eaststellingwerf binne 13 doarpen. Fan alle doarpen yn East- en Weststellingwerf hat allinnich Aldeberkeap in beskerme doarpsgesicht. De grutste plakken yn de Stellingwerven mei mear as 1.000 ynwenners wienen op 1 jannewaris 2008 (Bron: CBS):

De Stellingwerven hawwe in matige seeklimaat. It klimaat wurdt beynfloede troch de Noardsee. Lykwols binne der wol lytse ferskillen tusken it waadgebiet yn it noardwesten fan de provinsje Fryslân en de Stellingwerven yn it súdeasten fan de provinsje. De klimaatgegevens binne fan it KNMI-mjitstasjon yn Ljouwert.

It is net wis wêr’t de earste bewenners fan de Stellingwerven oarspronklik wei kamen. Der is in ferhaal dat se om 840 hinne fan ien fan de pakesizzers fan Karel de Grutte nei de Stellingwerven teagen as flechtlingen út in gebiet súdlik fan Hannover. Der binne gjin skriftlike stikken fan foar it jier 1000 oerlevere. By Aldeholtpea is in fûstbile fûn fan sa likernôch 70.000 jier f.Kr. Dy fûstbile is mooglik in bewyske fan Neandertalers yn it gebiet. Sa likernôch 10.000 f.Kr. wennen jagers en sammelders fan de saneamde Tsjongerkultuer yn it gebiet, mar yn dy rite wie der gjin fêste bewenning. Oer de iere midsiuwen is ek net folle bekend. Yn dy tiid wiene de Stellingwerven in ûnderdiel fan it Fryske wengebiet, oant de Franken yn it jier 734 de Friezen fersleinen yn de Slach oan de Boarn. Nei de ferdieling fan it Frankyske Ryk neffens it Ferdrach fan Ferdun yn 843 waarden de Stellingwerven in ûnderdiel fan it eastlike Frankyske Ryk. Ut it eastlike part fan it âlde Frankeryk ûntstie yn de njoggende iuw it Hillige Roomske Ryk. Op 26 novimber 944 joech Keizer Otto I fan it Hillige Roomske Riek et recht van foreest (it jachtrjocht) yn de Pagus Thriënte oan biskop Balderik fan Utert. Dêrmei kamen de hjoeddeistige Stellingwerven ûnder it bewâld fan it Uterske bisdom. De Pagus Thriënte (it goa Thriënte) omfiemet Drinte en Oerisel, oan de rivier de Tsjonger ta. Under de biskoppen fan Utert hie it gebiet de namme Oerstift.

De biskoppen fan Utert hienen yn Follenhove in tsjerke en kastiel, en behearsken fan dêr út it gebiet. Yn de rin fan de tiid makke hieltiten mear gebiet oan de kanten fan de Linde him los fan Follenhove. Yn 1309 hiene dizze boeren spul mei Follenhove oer pacht, en slueten se harren oanien foar in oanfal op Follenhove. Sa ûntstie in ûnôfhinklike republyk, de Frije Naasje fan de Stellingwerven. Dizze republyk waard laat troch trije keazen bestjoerders, de Stellingen. Yn it feangebiet fan dy tiid wie fansels rjocht sprutsen op de hichten, de werften. De Stellingwerf is dêrmei it rjochtsgebiet fan de stellingen. It Stellingwerver Lânrjocht is nei alle wierskyn yn de 14e iuw op skrift steld en ferskynde yn it jier 1480 It lânrjocht beskriuwt it plak fan de Stellingwerven as Frysk gebiet. Neffens it lânrjocht waard eltse ynbreuk op de Fryske frijheid swier straft. Yn it Freeska Landriucht (yn 1480 it earste printe boek yn de Fryske taal) binne de Stellingwerven yn it Traktaat fan de Sân seelannen neamd as ûnderdiel fan it fjirde seelân.  Doe't de Fryske Frijheid yn 1498 troch hartoch Albrecht fan Saksen ta in ein kaam, wie dat ek de ein fan de selsstannigens fan de Stellingwerven. Yn it jier 1500 waarden ek de Stellingwerven definityf ûnderwurpen troch de keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Yn dat jier waard Stellingwerf as Fryske gritenij ûnderdiel fan de Sânwâlden. Yn 1504 kaam der in ein oan de âlde rjochten fan de Stellingen. De hartoch ferkocht Fryslân yn 1515 oan Karel V. Yn 1517 waard Stellingwerf dield yn twa gritenijen: Stellingwerf Westerein en Stellingwerf Easterein. 

De Stellingwerven kamen as ûnderdiel fan de provinsje Fryslân yn de twadde helte fan de sechtjinde iuw by de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen, dy't yn 1568 formeel útroppen waard. In part fan de Linde en Tsjonger waarden nei 1580 ûnderdiel fan de Fryske Wetterliny. It gebiet by de skânsen del waard yn de Tachtichjierrige Oarloch tsjin de Spanjerts en yn it Rampjier tsjin Bernhard von Galen en Frânske helptroepen ûnder wetter set. Mei de komst fan de Frânsen yn 1795 waard de Bataafske Republyk stifte. Fan 1798 oant 1801 wie Sânwâlden in ûnderdiel fan it Frânske Departemint fan de Alde Isel. Yn 1801 gong de Bataafske Republyk oer yn it Bataafske Mienebest en it Departemint Fryslân waard stifte. Yn 1806 gong it Bataafske Gemenebest oer yn it Keninkryk Hollân dat oant 1810 bestien hat. Yn 1814 waard Fryslân in provinsje fan Nederlân. Yn de Frânske tiid waard Eaststellingwerf opdield yn twa gemeenten (mairies); Alderberkeap en Easterwâlde. Nei de Frânske tiid waarden Alderberkeap en Eastwâlde wer gearfoege ta ien gritenij/gemeente. 

Yn de sântjinde en achttjinde iuw koe de mienskip troch feanwinning jild fertsjinje. Yn de twadde helte fan de 19e iuw wie it grutste part fan it fean ôfgroeven. Dêrtroch feroare der op sosjaal-ekonomysk mêd gâns. Yn Noardwâlde begûn de befolking mei it binen fan biezems en it meitsjen fan heidebjinders. Mei de wylgetien dy't oeral te krijen is waarden kuorren flechte. As der gjin wylgetien mear te krijen wie waard rotan ynfierd. Om 1900 hinne is it reidflechtsjen in wichtich ûnderdiel wurden fan de ekonomy fan Noardwâlde en omkriten. Yn de Twadde Wrâldkriich waard it Kamp It Petgat by Blesdike as strafkamp foar Joaden brûkt. It kamp is fjouwer moanne as strafkamp brûkt en waard yn de nacht fan 2 op 3 oktober 1942 ûntromme. Kamp Oranje en Ybenheer by De Fochtel waarden brûkt as wurkkampen foar manlike Joadske twangarbeiders. Op 2 oktober 1942 waarden 215 minsken op transport set nei Kamp Westerbork om dêrwei nei Auschwitz en Sobibór brocht te wurden. Yn de Stellingwerven begûn de befrijing yn de nacht fan 7 op 8 april 1945. 60 Frânske falskermspringers kamen by Haulerwyk en Appelskea del. Nei de kriich waard Kamp Oranje by De Fochtel brûkt as strafkamp foar NSB'ers en letter as opfangkamp foar Molukkers. Kamp Ybenheer waard nei de kriich fan 1951 oant 1968 ek as opfangkamp foar Molukkers brûkt. Nei 1968 wie et eardere kamp in oefengebiet fan it Nederlânske leger. De oprjochting fan de suvelfabriken nei 1880 en de meganisaasje fan de lânbou nei de Twadde Wrâldkriich hawwe gâns ynfloed hân op de ekonomyske ûntjouwing en agraryske karakter fan it gebiet. Tagelyk ûntstie der in lichte yndustry dy't no noch beskiedend is foar de ekonomy fan de streek.

Yn 2009 ûntduts de Fryske wittenskipper Oebele Vries yn it ryksargyf yn Arnhim in oant dan ta net bekend ôfskrift fan it Lânrjocht fan Stellingwerf. It soe gean om in oersetting dy't datearre wurdt út de 15e iuw fan in oarspronklik yn it Latynsk opstelde tekst út de 14e iuw. De tekst kin nije ynformaasje jaan op de midsiuwske skiednis fan de Stellingwerven.

Binnen de gemeenten East- en Weststellingwerf wenje 51.850 minsken (1 jannewaris 2011). Yn de Stellingwerven wie 3% fan de befolking yn 2010 fan net-westerske komôf.  De histoaryske befolkingsûntjouwing fan de Stellingwerven is as folget:

Hast de helte fan de ynwenners fan de Stellingwerven is kristlik. De sifers binne fan it CBS, oangeande religy, binne neffens COROP-regio berekkene. Hjirûnder stean de sifers foar de COROP-regio Súdeast-Fryslân fan 2003:

It gebiet ûnderskiet him fan Fryslân omdat de minsken dêr fanâlds gjin Frysk praten. De taalfariant fan de Stellingwerven wurdt it Stellingwerfsk (Oertsjongersk) neamd. De dialekten fan it Stienwikerlân (kop fan Oerisel) en in part fan de Drintske gemeente Westerfjild wurde taalkundich ta it Stellingwerfsk rekkene. It Stellingwerfsk ûnderskiedet him troch it brûken fan it ae-lûd (lange è): it Frysk wetter is yn it Oertsjongersk wetter (Et waeter klaetert in de glaezen dat et zoe daevert). Der binne aloan minder sprekker fan it Stellingwerfsk. It dialekt moast sawol oan it Nederlânsk as it Frysk priisjaan.

Hoefolle it Stellingwerfsk, Frysk en Nederlânsk yn de Stellingwerven praat wurden as thústaal is ûndersocht yn in Quick-Scan fan de provinsje Fryslân yn 2007 en 2011. De resultaten binne sa:

Ek mei kultuer hawwe de Stellingwerven in protte mei de Nedersaksyske kultuer. Sa wurde der om Peaske hinne in protte peaskefjoeren oanstutsen yn it gebiet. Dat bart ûnder oaren yn Aldeberkeap, Elsloo en Easterstreek.

It âldste skriftlike bewyske fan de namme Stellingwerf is út it jier 1309. Dêrom waard yn 2009 it 700-jierrich bestean fan de Stellingwerven fierd. De griffioen komt sawol op it gemeentewapen fan Weststellingwerf as dy fan Eaststellingwerf foar. In lyksoartich figuer stiet op in segel út de midsiuwen. Op in ôfbylding mei de twa gemeentewapens út 1580 binne ek fan sokke figueren te sjen. By it feest foar it 700-jierrich bestean fan de Stellingwerven waard dêrom in aparte flagge makke mei de griffioens fan de beide gemeenten der op.

Yn Eaststellingwerf en omkriten wurdt op it mêd fan keunst, kultuer en literatuer in protte wurk ferset troch de Stichting Kunstwerf. Eltse simmer wurdt yn Aldeberkeap it keunstbarren Open Stal hâlden dêr't 15 keunstners op ferskillende plakken eksposearje mei harren wurk. Dizze keunstrûte wurdt sûnt 1971 hâlden. In oar grut barren yn de Stellingwerven binne de Pinksterlanddagen, in anargistysk festival yn Appelskea mei politike praatrûnten, gearkomsten, lêzings en workshops.

De Stellingwerven foarmje it hert fan de tradysje fan âldjiersstunts. Mei De Geitefok fan Aldeberkeap en Vesuviusklup fan Elsloo komme inkele fan de âldste en meast ferneamde âldjiersferienings út de Stellingwerven. Njonken Berkeap en Elsloo hawwe ûnder oaren ek Easterstreek (D'Olde Togers), Boyl (de Aldjiersploech), Makkingea (Makkingeaster Aldjiersploech), Donkerbroek (De Nachtdravers) en De Fochtel (De Korhoenders) in âldjiersferiening. Dizze ferienings spylje in wichtige rol yn de mienskip fan de lytsere doarpen yn de Stellingwerven, benammen om âld en nij hinne binne de ferienings warber. De âldjiersploegen hawwe faak ta doel it nije jier feestlik yn te lûden. Dat bard mei ludike stunts, it fuortjaan fan kado's oan de pleatslike ferienings en it stypjen fan minsken dy't help nedich hawwe.

Net alle âldjiersferienings 'tôgje' (it fuortheljen fan guod) en it binne benammen De Geitefok en de Vesuviusklup dy't út en troch it nijs helle hawwe mei harren stunts. Inkele fan de stunts dy't it measte omtinken yn it lân krigen hawwe binne it fuortheljen fan (tusken skrapkes de namme fan de feriening en it jiertal dat de stunt presintearre waard): 

It kulinêre mêd beheind him ta gebak en koekjes. Ferskate bakkers ferkeapje koekjes en gebak dy't se sels meitsje en dêr de namme fan de streek yn ferwurkje. Dêrneist is der noch in resept mei as namme Berkeapster Lammebout. It 'kulinêr eigene' hat fierders de streekprodukten sa't dy yn de rest fan de provinsje Fryslân ek wol bekend binne, lykas sûkerbôle, oranjekoeken, rikke drûge woarst en keallepoaten. Bekende waarme gerjochten binne boerekoal mei woarst en de Fryske sipelsop.

Wolvegea is it haadplak fan Weststellingwerf. Wolvegea is it sintrale plak yn de Stellingwerven mei in lyts ferskaat oan winkels. It plak is bekend om syn drafsportsintrum en wenbûlevaar. Appelskea is in wichtich plak foar it toerisme. Krekt súdeastlik fan Appelskea leit it attraksjepark Duinen Zathe. Yn it suden en súdwestlik lûk it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld in protte toeristen. Yn de Stellingwerven is gjin heger ûnderwiis. Dêrfoar moatte de minsken nei Ljouwert, Swol, Meppel of Grins. In oar wichtich plak yn de omkriten is Stienwyk. Foar in protte minsken binne Wolvegea, It Hearrenfean en Stienwyk de wichtichste winkelplakken yn de omkriten.

De wichtichste autodyk dy't de Stellingwerven mei It Hearrenfean en Ljouwert yn it noarden en Stienwyk en Swol yn it suden ferbynt is de yn de jierren tachtich oanleine fjouwerbaansdyk A32. It spoar fan Swol nei Ljouwert rint lykop mei de sneldyk A32. Wolvegea is it iennichste plak yn de Stellingwerven mei in treinstasjon. De N351 is de wichtichste east-west ferbining en rint fan Emmeloard oer De Kúnder, troch Wolvegea, nei Easterwâlde. Oare belangrike diken binne de N380 en de N381 yn Eaststellingwerf. De Stellingwerven hawwe gjin fleanfjild. Lofthaven Ealde is it koartste by de Stellingwerven, dy lofthaven leit sa likernôch 30 kilometer noardeastlik fan Easterwâlde. In oare fleanfjild is dat fan Drachten, sa likernôch 20 kilometer noardlik fan Easterwâlde. De busferbiningen wurde yn de Stellingwerven dien troch Qbuzz en Connexxion.

Bestjoerlik omklammet de Stellingwerven de gemeenten Eaststellingwerf en Weststellingwerf yn de provinsje Fryslân. It haadplak fan Eaststellingwerf is Easterwâlde en it haadplak fan Weststellingwerf is Wolvegea. Der binne ferskate plannen om de beide gemeenten fusearje te litten. De beide gemeenterieden hawwe 21 sitten. De sitferdieling nei de riedsferkiezings fan 2010 wie sa:

Polityk sjoen wurdt der yn de Stellingwerven trochstrings linkser stimd as gemiddeld yn Nederlân. Der komme inkelde ferneamde PvdA'ers út it gebiet. Bygelyks Jeltje van Nieuwenhoven, fan Noardwâlde en Anne Vondeling, dy't berne is yn Appelskea.

Yn de Stellingwerven binne ferskate ferneamde minsken berne. Oan de iene kant binne it minsken dy't beskiedend west hawwe foar de Stellingwerven sels, oan de oare kant binne it minsken dy't ynternasjonaal ferneamd wurden binne.

Pieter Stuyvesant wie direkteur-generaal fan de Nederlânske kolony Nij-Nederlân (it lettere New York). Yn Wolvegea, Skerpenseel en Pepergea stean monuminten foar Stuyvesant. Hy is mooglik de ferneamdste persoan út de Stellingwerven en is neffens alle wierskyn yn Pepergea berne. Onno Zwier van Haren wie in politikus en dichter út it skaai fan de Van Haren's en wie bewenner fan it hûs Lindenoard.

Johan Veenstra is in skriuwer út Wolvegea dy't yn it Stellingwerfsk skriuwt. Hy is skriuwer fan dichtbondels, ferhalen en romans yn it Stellingwerfske dialekt.

Gerrit de Vries út Alderberkeap wie yn 1986 wrâldkampioen wurden mei de 100km ploegetydrit fytsen. Monique Knol wie ek in ferneamd hurdfytster. Hja hat in gouden en in brûnzen medalje wûn by it frouljushurdfytsen op de Olympyske Simmerspullen 1988.




#Article 266: De Tsjonger (552 words)


De Tsjonger (Stellingwerfsk: De Kuunder) is in rivier yn Fryslân dy't fan súdeast nei it suden fan Fryslân rint. Earder mûne de Tsjonger út yn de Sudersee by de Kúnder yn Oerisel, mar troch de oanlis fan de Ofslútdyk en Noardeastpolder is de mûning blokkearre. It wetter út de Tsjonger wurdt sûnttiid fia de Fryske boezem ôffierd. 

Ein 19e iuw is de Tsjonger kanalisearre foar de skipfeart en ûntwettering. Dêrom wurdt tsjintwurdich faak sein fan it Tsjongerkanaal.

De Tsjonger wie eartiids ûnderdiel fan de Fryske Wetterliny.

De Tsjonger begjint by de Drintske grins, tusken De Haule yn de gemeente Eaststellingwerf en Feanhuzen yn de gemeente Noardenfjild yn Drinte. De rin gong likernôch dêr't it Hauler Diep leit. Fan dêr rint de rivier as de Boppe Tsjonger nei it westen en dan tusken Donkerbroek en Easterwâlde troch nei it suden.

Nei it krusen fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart rint de rivier nei it westen en súdwesten, ûnder de namme Tsjongerkanaal, om't de rivier hjir kanalisearre is, by Aldeberkeap del. Dêr lizze út en troch noch eardere meänders by de rivier, dêr't de grutste fan súdlik fan it Ketliker Skar lizze: de Tsjongerdellen. Foarby de Tsjonger-dellen rint de rivier nei it noardwesten, nei Mildaam, mar rint dan wer nei it súdwesten, oant de Engelenfeart.

Fan dêr ôf hjit de rivier gewoan De Tsjonger, en giet hieltyd noch kanalisearre fierder nei it súdwesten, oant de omkriten fan Rotstergaast ta. Dêr foarby giet de mear natuerlike rin fan de rivier fral nei it suden, troch It Wiid, foarby De Langelille, nei Skoattersyl.

Foarby Skoattersyl giet De Tsjonger troch de Tuskenlinde fierder nei Slikenboarch, dêr't eartiids de Linde der by kaam. De Linde brûkt no de âlde rin fan De Tsjonger, wylst De Tsjonger dêr nêst nei it suden rint troch it Nije kanaal. Sa komt de Tsjonger út by de Kúnder, dêr't De Tsjonger earder yn de Sudersee útmûne. Under de namme Alde Tsjonger leit eastliker noch in part fan in âldere rin, dy't wat westliker as Slikenboarch begûn en wat eastliker as de Kúnder yn see rûn.

Doe't yn 1998 bliken die, dat by ekstreem heech wetter it wetter net hurd genôch fuortkomme koe, binne oan de westkant fan de Tsjonger dielen fan de kaai ferlein en is dêr in stripe fan sompe en reidlân kaam. Ek is de kaai ferhege.

Nei it teien fan de iisbedekking yn de tiid fan it Saalien (150.000-120.000 jaar lyn) bleau dêr in grut klaailiemplato efter yn Noard-Nederlân. Op it heger lizzend gebiet, it Frysk-Drintsk balstienliemplato, ûntstie in wetterstelsel dat it wetter nei de see brocht. De Tsjonger dy't doe ûntstie, is hjir in foarbyld fan. Yn de rin fan de tiid hat de Tsjonger in delling útsliten yn de balstienliem. Yn perioaden fan kjeld yn foaral de lêste iistiid (Weichselien) is troch de wyn boppe-op it liem deksân ôfset. Sûnt de lêste faze fan it Weichselien en it Holoseen dêroan ûntstie yn de Tsjongerdelling fean, foaral op legere dielen en oan de oeren.

De Tsjonger is in grinsrivier. It is de grins tusken de Stellingwerven en Frysktalich Fryslân, en dêrmei tusken Eaststellingwerf en Weststellingwerf oan de súdkant en It Hearrenfean en Skarsterlân oan de noardkant. Súdlik fan de Fjouwerhúster Feart wurdt it dan de grins tusken Weststellingwerf en Lemsterlân. En as lêste foarmet de Tuskenlinde de grins mei Oerisel.




#Article 267: Harderwyk (188 words)


Harderwyk (Nederlânsk en offisjeel: Harderwijk, Nedersaksysk: Harderwiek) is in stêd en gemeente yn de provinsje Gelderlân, mei 40.388 ynwenners (1 jannewaris 2003), en mei in oerflak fan 48,27 km², wêrfan 10,04 km² wetter.

De namme Harderwyk komt fan 'e fiskefamylje fan 'e harders (Mugilidae) en it oerflaktewetter wyk (sydkanaal).

De stêd Harderwyk krige yn 1231 de stedsrjochten fan Greve Otto II. Fan 1285 oant 1628 wie de stêd part fan de Hânze. Yn 1503 wie der in grutte brân yn Harderwyk, en hjirtroch en troch it fersânjen fan de Sudersee by Harderwyk naam it belang fan de stêd ôf. Yn 1648 waard hjir de Universiteit fan Harderwyk oprjochte, dy't yn 1811 troch Napoleon wer sletten is. Yn de 19e iuw waard Harderwyk meast in fiskersplak, mar yn de 20e iuw hawwe it toerisme, en de drûchlizzen fan Flevolân wêr foar groei soarge.

De stêd Harderwyk is de haadstêd fan de gemeente. Fierder heart noch it doarpke Hieren by de gemeente Harderwyk.

Harderwyk leit oan 't Wâlderwiid, en op de râne fan de Feluwe. De stêd leit oan it spoardyk fan Swol nei Utert. Harderwyk hat ek in dolfinarium.




#Article 268: Sinnefertsjustering (245 words)


In sinnefertsjustering is it astronomysk foarfal dat sjoen fan in plak op de ierde de moanne foar de sinne stiet. Ut soarte wurdt de sinne sels net tsjuster, mar de dei wurdt tsjuster om't de moanne it ljocht fan de sinne tsjinhâldt.

As der in plak op ierde is dêr't ûnder de fertsjustering gjin inkel part fan de sinne sichtber is, dan wurdt dit in folsleine sinnefertsjustering neamd. Trochdat de moanne net altyd likefier fan de ierde stiet is in bysûnder gefal mooglik. Hjirby stiet de moanne al gâns foar de sinne, mar de skynbere grutte fan de moanne is net genôch om gâns de sinne ôfskermje te kinnen. Om de moanne hinne bliuwt yn dat gefal in ring fan sinne sichtber. Dizze foarm fan fertsjustering wurdt ringfertsjustering neamd.

Likernôch alle 5 moannen is der earne op ierde in sinnefertsjustering sichtber, likernôch ien kear yn de 16 moannen in folsleine sinnefertsjustering. Yn trochsnee is op itselde plak ien keer yn de 2,5 jier in sinnefertsjustering sichtber, mar foar in folsleine sinnefertsjustering is dat ien kear yn de 360 jier. Om't dat yn trochsnee is, binne der koartere en langere perioaden. Gâns koart wie de perioade tusken twa sinnefertsjusteringen op de westkust fan Angola, op 21 july 2001 en 4 desimber 2002.

Yn teory kin in sinnefertsjustering maksimaal 7 minuten en 31 sekonden duorje. De langste dy't oant no ta mjitten is, wie op 20 juny 1955 yn de Filipinen, mei 7 minuten en 8 sekonden.




#Article 269: Tinus Osendarp (292 words)


Martinus Bernardus (Tinus) Osendarp (Delft, 21 maaie 1916 - Heerlen, 20 juny 2002) wie in Nederlânsk atleet, dy't benammen sukses hie op de koarte ôfstannen. 

Tinus Osedarp is berne yn Delft. Oant 1934 wie er njonken hurdrinner ek fuotballer, mar yn dat jier woe de KNAU him allinnich nei it Jeropeesk Atletykkampioenskip stjoere as er stoppe mei de fuotballerij.

By de Olympyske Spullen fan 1936 wûn Osendarp brûnzen medaljes op de 100 m. en 200 m. dêr't Jesse Owens earste waard. De Dútske parse lei der klam op dat er by de wedstriden de fluchste blanke west hie. Faaks hie ek in medalje op de 4 x 100m. estafette noch mooglik west, mar yn it gefjocht om it twadde plak waard it stêfke him út de hân stjitten.

By de Jeropeeske kampioenskippen fan 1938 wûn Osendarp de 100 m. en 200 m. Ek yn de oarloch koe hy noch lang rinnen bliuwe om't it Dútske gesach syn rop fan fluchste blanke brûke woe.

Om't Osendarp by de plysje wie kaam er yn de Twadde Wrâldoarloch by de Sicherheitstsjinst te wurkjen. Letter waarden syn âlden en hy lid fan de NSB, en waard er lid fan de SS. Hy die mei mei de jacht op it ferset, en hie der mei de skuld oan dat tsien minsken de oarloch net oerlibben. Yn 1948 waard er hjirfoar ta 12 jier finzenskip feroardiele, mar it duorre ta letter yn syn libben ear't er spyt krige fan syn opstelling yn de oarloch.

Nei't er yn 1952 frijkaam ferhuze Odendarp nei Limburch dêr't de eardere KNAU-foarsiter Frans Jutte him oan wurk yn de minen holpen hie. Earst wie er op himsels, mar letter waard er yn Limburch aktyf as trener. Hy is yn 2002 yn Heerlen ferstoarn.




#Article 270: Nederlânsk (5615 words)


It Nederlânsk (Nederlânsk: Nederlands) is in Westgermaanske taal dy't fan âlds sprutsen wurdt yn Nederlân, noardlik Belgje (Flaanderen) en lytsere oangrinzgjende dielen fan Frankryk en Dútslân. It wurdt ek sprutsen yn Suriname, op 'e Nederlânske Antillen en op oare plakken yn 'e wrâld. It Afrikaansk, út Súdlik Afrika, is in dochtertaal fan it Nederlânsk. Yn totaal binne der sa'n 19 miljoen minsken op 'e wrâld dy't it Nederlânsk as memmetaal sprekke. Fan oarsprong is dizze taal nau besibbe mei it Dútsk, mar troch de iuwen hinne is der ferwiding ûntstien. Oare nau besibbe talen binne it Nedersaksysk en it Limburchsk, dat minderheidstalen yn Nederlân binne dy't as sadanich offisjeel erkenning genietsje ûnder it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen. It Westerlauwersk Frysk is fan oarsprong minder nau oan it Nederlânsk besibbe, mar troch iuwenlange beynfloeding fan it Frysk troch it Nederlânsk groeie de beide talen hieltyd fierder nei inoar ta.

It Nederlânsk heart ta de grutte Yndo-Jeropeeske taalfamylje, en dêrbinnen ta de Westgermaanske kloft fan 'e Germaanske talen, dêr't fierders ek talen as it Ingelsk, it Frysk en it Dútsk ta hearre. Mei it Limboarchsk en it Afrikaansk foarmet it Nederlânsk de Nederfrankyske taalgroep. Foarhinne waard it Limboarchsk beskôge as in Nederlânsk dialekt, mar yn 1997 krige dat erkenning as in aparte taal, al is dy erkenning beheind bleaun ta Nederlân en sjocht men it yn Flaanderen noch altyd as in dialekt.

It Afrikaansk, de taal fan 'e Afrikaners, in etnyske groep yn Súdlik Afrika dy't fierhinne ôfstammet fan Nederlânske kolonisten, giet tebek op it Súdhollânsk, in subdialekt fan it Hollânske dialekt fan it Nederlânsk. Lange tiid waard it Afrikaansk as in foarm fan Nederlânsk beskôge, mar yn 1925 waard it der offisjeel fan loskeppele en krige it de status fan taal. Ek Siuwsk-Westflaamske taalaktivisten krewearje al jierren om harren dialekt as taal erkend te krijen.

Fierders binne der ek guon kreoalske talen út it Nederlânsk fuortkommen, al binne dy ûnderwilens grutdiels útstoarn, lykas Negerhollânsk fan 'e Famme-eilannen, it Skepy Kreoalsk-Nederlânsk fan Guyana en it Jerseynederlânsk fan 'e Amerikaanske steat Nij-Jersey (dat noch oant 1921 sprutsen waard troch ôfstammelingen fan santjinde-iuwske Nederlânske kolonisten). It Berbice Kreoalsk-Nederlânsk fan Guyana wurdt noch wol sprutsen.

Histoarysk sjoen kin it Nederlânsk opdield wurde yn trije perioades:

It Aldnederlânsk ûntstie yn 'e Iere Midsiuwen út it Aldfrankysk, de oertaal fan alle Nederfrankyske talen, wêrby't yn elts gefal yn 'e njoggende iuw in werkenbere foarm fan Nederlânsk ûntstien wie. It âldste Nederlânske fragmint is de yn 1932 yn in fierders Latynsk manuskript ûntdutsen sin Hebban olla uogala nestas bigunnan hinase hi[c] [e]nda thu uuat unbidan uue nu (Binne alle fûgels nêsten begûn behalven ik en do, wêr wachtsje wy op). Ut it Aldnederlânske tiidrek is net folle skreaun materiaal oerlevere, en taalkundigen hawwe dat taalstadium dan ek fierhinne út it Midnederlânsk rekonstruëarje moatten.

Om 1100 hinne ûntjoech it Aldnederlânsk him stadichoan ta it Midnederlânsk. Dat wie in proses sûnder dúdlike skiedsline, wat elts oanwizen fan sa'n grins ta in arbitrêre beslissing makket. Yn 'e tolfde iuw briek lykwols in perioade oan dat it Nederlânsk folle mear brûkt waard as skriuwtaal, wat makke dat de taalkundige fernijings dy't meitiid slûpenderwize yn 'e taal trochkrongen wiene, foar it earst dúdlik oan it ljocht kamen. Doe die bliken dat it Nederlânsk tsjin dy tiid in hiel oare foarm krigen hie as dat de taal yn it Aldnederlânske tiidrek hie. Yn 'e Midnederlânske perioade wie der noch gjin standerttaal, mar ynstee in groep nau besibbe dialekten, dy't folle mear opinoar lieken as dat se faninoar ferskilden. Oars as út 'e Aldnederlânske perioade binne der út it Midnederlânske tiidrek wol de nedige teksten oerlevere, wêrûnder bekende titels as Karel ende Elegast, de Beatrijs, Mariken van Nieumeghen en Van den Vos Reynaerde.

Omtrint 1500 fûn der op 'e nij in stadige oergong plak, diskear fan it Midnederlânsk nei it Nijnederlânsk. De wichtichste ûntwikkeling út dy perioade wie de fêstiging fan in Nederlânske standerttaal. It proses fan standerdisaasje wie al yn 'e Midsiuwen begûn, doe't der ûnder ynfloed fan it mienskiplike Boergondyske bewâld oer ferskate Nederlânske gewesten yn it lêste trêdepart fan 'e fyftjinde iuw besocht waard om ta in gelikense skriuwtaal foar offisjele dokuminten te kommen. Yn dy tiid stiene fral de Brabânske en Flaamske dialekten yn oansjen, wat makke dat men op it mêd fan 'e skriuwtaal yn Hollân en oare gebieten súdlike foarmen begûn oer te nimmen. 

Pas ûnder de Tachtichjierrige Oarloch kaam it spul lykwols yn in streamfersnelling telâne, doe't troch de fal fan Antwerpen, yn 1585, grutte oantallen Brabânske en Flaamske flechtlingen yn Hollân bedarren en dêr in grutte ynfloed op 'e sprektaal yn 'e stêden útoefenen. Doe't yn 1618 de Synoade fan Doardt opdracht joech ta it meitsjen fan 'e Steatefertaling (fan 'e Bibel), waard dêrfoar sadwaande in Hollânske taalfoarm mei Brabânske en yn mindere mjitte Flaamske ynslaggen brûkt. De Steatefertaling, dy't reekaam yn 1637, waard iuwenlang yn hiel protestantsk Nederlân brûkt, en oefene sa in ûnbidige en ûnútwiskbere ynfloed út op frijwol alle Noardnederlânske dialekten en minderheidstalen. 

Ferlykje de ûntwikkeling fan it Nederlânsk oan 'e hân fan 'e ûndersteande sin:

It Nederlânsk is de offisjele taal fan 'e ûnôfhinklike lannen Nederlân, Belgje en Suriname en fan 'e autonome lannen Arûba, Kurasau en Sint-Marten. Yn Belgje dielt it de offisjele status mei it Frânsk en it Dútsk; op Arûba en Kurasau mei it Papiamintsk en op Sint-Marten mei it Ingelsk.

Yn Nederlân genietsje fierders trije regionale talen in ko-offisjele status mei it Nederlânsk, nammentlik: it Frysk yn 'e provinsje Fryslân; en yn Karibysk Nederlân it Papiamintsk op Bonêre en it Ingelsk op Saba en Sint-Eustasius. It Nedersaksysk en it Limboarchsk genietsje yn Nederlân wol erkenning as minderheidstaal, mar hawwe gjin offisjele status. Yn Belgje is it Nederlânsk de iennichste offisjele taal fan it gewest Flaanderen en fan 'e Flaamske Mienskip. Yn it gewest Brussel is it tegearre mei it Frânsk de offisjele taal.

It Nederlânsk is fierders ek de of ien fan 'e offisjele ta(a)l(en) fan ferskate ynternasjonale organisaasjes. Dêrûnder binne de Benelúks en de Jeropeeske Uny, en fia Suriname ek de Uny fan Súdamerikaanske Naasjes (UNASUR), de Karibyske Mienskip (CARICOM) en de Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet (ACTO). It Nederlânsk wurdt regulearre troch de Nederlânske Taaluny, dy't trije leden hat: Nederlân, Belgje en Suriname.

It Nederlânsk wurdt fan oarsprong sprutsen yn in diel fan Noardwest-Jeropa. Dêrta hearre de Nederlânske provinsjes Noard- en Súd-Hollân en Seelân hielendal, Flevolân útsein it eardere eilân Urk, Utert op it uterste noardeastlike hoekje nei en Noard-Brabân behalven it uterste súdeastlike stikje. Fierders omfiemet it Nederlânske taalgebiet yn Nederlân ek it súdlike diel fan Gelderlân, mei de Betuwe, de súdlike Feluwe en de Limers, en it noardlike trêdepart fan Limboarch. Yn 'e provinsje Fryslân hearre der fierders noch ta: de Waadeilannen Flylân en it Amelân; Midslân en omkriten op it eilân Skylge; de stêden Ljouwert, Snits, Frjentsjer, Harns, Boalsert, Dokkum en Starum; en de doarpen It Hearrenfean en Kollum.

Yn Belgje omfiemet it Nederlânsk taalgebiet it grutste diel fan it gewest Flaanderen, mei de provinsjes West- en East-Flaanderen en Antwerpen hielendal, Flaamsk-Brabân op 'e eastlike stripe nei, en dêropta noch de noardwestlike hoeke fan Belgysk Limboarch. Yn noardlik Frankryk is Frânsk-Flaanderen, ek wol de Westhoeke neamd, fan âlds in Nederlânsktalich gebiet (mei û.m. de stêd Dúntsjerk). Minder bekend is dat der ek yn westlik Dútslân in Nederlânsktalich gebiet bestiet, dat it streamgebiet fan 'e Ryn folget fan Kleef, by de Nederlânske grins, oan Bergneustadt ta, dat djip yn Dútslân leit. Deunby Kleef wurdt dat gebiet ûnderbrutsen troch de Paltsysktalige enklave by Kalkar.

Bûten Jeropa krige it Nederlânsk inkeld yn Súdlik Afrika fêste foet oan 'e grûn. Meitiid feroare de foarm fan 'e taal dy't dêr sprutsen waard, it Afrikaansk, lykwols sa dat it sûnt 1925 as in aparte taal beskôge wurdt (al moat opmurken wurde dat by dat beslút ek politike omtinkens in rol spilen). Yn 'e oare Nederlânske koloanjes, lykas Nederlânsk-Ynje, Suriname en de Nederlânske Antillen, waard it Nederlânsk nea de memmetaal fan in grut diel fan 'e befolking. De iennichste útsûndering wie datoangeande de yn 1674 ferlern giene Noardamerikaanske koloanje Nij-Nederlân, dêr't neitiid noch generaasjes lang Nederlânsk sprutsen waard oan 'e kust fan Nij-Jersey en by de rivier de Hudson lâns yn wat no de steat New York is. Martin Van Buren kaam bygelyks út dy Nederlânsktalige krite, en waard de iennichste presidint út 'e skiednis fan 'e Feriene Steaten dy't net it Ingelsk as memmetaal hie.

Oer it sprekkerstal fan 'e Nederlânske taal bestiet frijwat betizing. Faak wurdt dêrby in getal fan 23 miljoen memmetaalsprekkers neamd. Dat oantal is lykwols basearre op gegevens dy't oanlevere binne troch de Nederlânske Taaluny, in organisaasje dy't in soarte fan propaganda-oarloch foar it Nederlânsk liket te fieren. Sa wegeret de Taaluny om it Limboarchsk en Nedersaksysk as selsstannige talen te erkennen, en wurde yn 'e sifers fan 'e Taaluny sadwaande de Limboarchsk- en Nedersaksysktaligen mei de Nederlânsksprekkers op ien bulte smiten. Fierders ferspriedt de Taaluny healwize en simpelwei ûnwiere bewearings, lykas: 96% fan 'e Nederlânske befolking hat it Nederlânsk as memmetaal, yn 'e twadde generaasje sprekke allochtoanen yn Nederlân faak Nederlânsk as memmetaal en mear as 60% fan 'e befolking fan Suriname hat it Nederlânsk as memmetaal. Oangeande de sitewaasje yn Belgje geane sifers fan ûndúdlike orizjine rûn dy't hawwe wolle dat 59% fan 'e lju dêr Nederlânsktalich is en 40% Frânsktalich, wat 1% oerlitte soe foar de Dútsktalige minderheid, dêrby folslein foarbygeand oan it feit dat der grutte allochtoane minderheden yn it lân wenje.

In objektive beskôging fan 'e saak biedt in hiel oar byld. As men de sprekkers fan it Frysk, Nedersaksysk, Limboarchsk, ferskate lytsere minderheidstalen (Jiddysk, Romany) en de allochtoane talen fan it totaal ôflûkt, komt men út op sa'n 12,9 miljoen minsken dy't yn Nederlân it Nederlânsk as memmetaal hawwe. Op in befolking fan likernôch 16,7 miljoen minsken betsjut dat 77,2%, wat noch altyd in romme mearderheid is. Yn Belgje komt it tal memmetaalsprekkers op 5.180.000 minsken, oftewol 47,8% fan 'e befolking. De Nederlânsktalige minderheden yn Frankryk en Dútslân sitte der tsjintwurdich raar foar, want wylst it Standertnederlânsk yn Nederlân (en yn mindere mjitte yn Flaanderen) de dialekten en minderheidstalen yn 'e benearing bringt, wurdt it yn Frankryk en Dútslân sels weromkrongen. Ut in ûndersyk yn opdracht fan 'e Jeropeeske Uny hat bliken dien dat de Flaamsktalige minderheid yn Noard-Frankryk noch út sa'n 20.000 minsken bestiet dy't it Flaamsk dêr as deistige omgongstaal brûke, oanfolle mei noch 40.000 oaren dy't it út en troch ris sprekke. De Nederrynske dialekten yn westlik Dútslân wurde miskien noch mar troch sa'n 100.000 minsken sprutsen.

Bûten Jeropa wurdt it Nederlânsk ek sprutsen yn Suriname. Lykwols is it dêr mar foar in tige lyts part fan 'e befolking de memmetaal (nammentlik foar 1%, neffens it Keninklik Ynstitút foar de Tropen). Neffens sifers út 1999 hat yn Suriname 38% fan 'e befolking it Surinaamsk-Hindoestaansk as memmetaal en 15% it Javaansk, wylst 30% fan hûs út Surinaamsk-Kreoalsk (of Sranan) sprekt. Fierders wurde der yn Suriname ek noch Sineesk, in stik as tsien Yndiaanske talen en ferskate Marroanske talen sprutsen (de Marroanen stiene earder bekend as de Bosklânkreoalen). Om net ien fan 'e befolkingsgroepen boppe de oaren te befoardieljen, is der by de ûnôfhinklikheid fan Suriname, yn 1975, foar keazen om it Nederlânsk, de taal fan 'e koloniale machthawwer, ta offisjele taal fan it nije lân te meitsjen, mei't frijwol alle Surinamers dy op skoalle leare moatte soene. Sawol it Nederlânsk as it Surinaamsk-Kreoalsk fungearje yn Suriname as lingua franca; wat offisjeler de sitewaasje, wat wierskynliker oft it is dat der Nederlânsk sprutsen wurde sil. It meastepart fan 'e Surinaamske befolking hat it Nederlânsk (mear spesifyk: it Surinaamsk-Nederlânsk) dan ek goed yn 'e macht, mar dat is net itselde as dat it harren memmetaal wêze soe.

Yn it Karibysk Gebiet wurdt ek Nederlânsk sprutsen op 'e eardere Nederlânske Antillen, dy't no de autonome lannen Arûba, Kurasau en Sint-Marten en it net-autonome Karibysk Nederlân (besteande út 'e eilannen Bonêre, Saba en Sint-Eustasius) foarmje. Ek dêr wenje lykwols mar in bytsje memmetaalsprekkers, mei't de lânseigen taal fan 'e Underwynske Eilannen it Papiamintsk is, wylst men op 'e Boppewynske Eilannen in kreoalske foarm fan it Ingelsk sprekt. De Nederlânsktalige mienskip op 'e Antillen (sa'n 7 oant 8% fan 'e befolking) bestiet sadwaande benammen út ymport út Nederlân wei. Mear memmetaalsprekkers fan it Nederlânsk binne te finen yn tradisjonele ymmigraasjelannen as de Feriene Steaten (410.000), Kanada (159.000), Austraalje (47.000) en Nij-Seelân (27.000). Ek yn oare lannen, lykas Súd-Afrika, Brazylje, Argentynje en Israel, wurdt noch wol Nederlânsk sprutsen yn ymmigrantefermiddens. Mei-inoar komt it totale oantal memmetaalsprekkers foar it Nederlânsk sadwaande út op 18.966.000.

Los fan 'e memmetaalsprekkers binne der ek noch twadde-taalsprekkers. Yn Nederlân komt harren oantal op sa'n 3,8 miljoen út, yn Belgje op likernôch 1,3 miljoen, yn Suriname om 'e 550.000 hinne en op 'e Nederlânske Antillen nochris 300.000.

Fierders libbet der noch in almar fierder úttinjende âldere generaasje fan koloniaal-oplate lju yn Yndoneezje, it eardere Nederlânsk-Ynje, dy't it Nederlânsk op skoalle leard hat. It is lykwols ûndúdlik om hoefolle minsken oft it dêrby giet. Om't in protte histoaryske dokuminten en guon wetboeken yn Yndoneezje noch altyd inkeld yn it Nederlânsk beskikber binne, moatte oant hjoed de dei ta Yndonezyske studinten skiednis en rjochten it Nederlânsk as boarnetaal leare. Dêrby giet it oer it hiele lân om sa'n 35.000 minsken. Hiel oars gie it om en ta yn 'e Belgyske Kongo, dêr't it Frânsk de facto de iennichste bestjoerstaal wie, en dêr't it Nederlânsk sadwaande gjin spoaren efterlitten hat.

As in skoalfak wurdt it Nederlânsk lykwols àl leard troch 300.000 learlingen yn Walloanje, 20.000 yn 'e Dútske dielsteaten Noardrynlân-Westfalen en Nedersaksen en goed 7.000 yn noardlik Frankryk. Wrâldwiid wurdt oan universiteiten troch 10.000 studinten Nederlânsk studearre. Mei-inoar komt it tal twadde-taalsprekkers fan it Nederlânsk út op in oantal fan krapoan 6.250.000 minsken. It totale sprekkerstal is sadwaande 25,2 miljoen.

As men de trije grutte Westgermaanske talen Ingelsk, Dútsk en Nederlânsk beskôget, kin steld wurde dat it Nederlânsk fral nau besibbe is mei it Dútsk. Lykwols binne der ek oerienkomsten mei it Ingelsk. Mei it Dútsk dielt it de sinsbou, it hawwen fan grammatikale geslachten en in fierhinne Germaanske wurdskat. Mar likemin as it Ingelsk hat it Nederlânsk de Heechdútske Klankferskowing ûndergien, en fierders is it namfallesysteem grutdiels yn ûnbrûk rekke, en hat de morfology in grut part fan syn iere kompleksiteit ferlern, krekt sa't yn it Ingelsk it gefal is. It Nederlânsk hat mear Romaanske lienwurden opnommen as it Dútsk, mar folle minder as it Ingelsk. Al mei al kin dus sein wurdt dat it yn 'e Westgermaanske taalkloft in tuskenposysje ynnimt.

Yn 'e Aldnederlânske en Midnederlânske perioaden beskikte it Nederlânsk noch oer in folslein namfallesysteem, mei nominatyf, genityf, datyf en akkusatyf, sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe Dútsk. Yn it Midnederlânske tiidrek begûn dat stadichoan ôf te broazeljen, oant it yn it Nijnederlânsk yn 'e sprektaal alhiel ferdwûn (hoewol't it yn 'e skriuwtaal foar in diel noch stân hold oant de staveringsherfoarming fan 1944). Tsjintwurdich is inkeld de twadde namfal noch funksjoneel, en binne de oare namfallen beheind ta ferstienne útdrukkings, lykas bij dezen (by dizzen), van goeden huize (fan in goed komôf) en in levenden lijve (libbensliif).

De twadde namfal komt ek foar yn soksoarte steande útdrukkings, lykas des duivels (duvelsk), de vrouw des huizes (de frou of de gastfrou), 's ochtends (koart foar des ochtends; moarns) en desnoods (by need). Mar hy kin ek noch altyd aktyf brûkt en ferbûgd wurde ta ferfanging fan 'e wurden van de (fan de) of van het (fan it), lykas yn: het Groot Woordenboek der Friese Taal (it Grut Wurdboek fan de Fryske Taal). Oant de jierren tachtich of njoggentich fan 'e tweintichste iuw waard dy foarm noch wol brûkt om duplikaasje fan van de foar te kommen yn sinnen as: het merendeel der gedichten van de auteur (it meastepart fan 'e gedichten fan 'e auteur), ynstee fan het merendeel van de gedichten van de auteur, hoewol't soks ek yn ûnbrûk rekket; tsjintwurdich soe men earder skriuwe: het merendeel van De Jongs gedichten, wêrby't dus sawol duplikaasje fan van de as it argaysk oandwaande der mijd wurdt.

De twadde namfal fan it besitlik foarnamwurd wurdt noch wol algemien brûkt, sij it lang net altyd korrekt. Der binne twa foarmen: diens, om te ferwizen nei manlike en ûnsidige wurden, en it ûnbekendere dier, dat ferwiist nei froulike wurden en meartalsfoarmen. Besibbe freegjende en betreklike foarmen binne wiens en wier. De reden dat dizze wurden noch net yn ûnbrûk rekke binne, is dat se in dúdlike ûnderskiedende funksje ferfolje. Want oer waans frou giet it as men seit fan: Hij vertelde iets over zijn zoon en zijn vrouw. It wurd zijn kin hjir sawol op 'e ferteller as op syn soan slaan, en de frou dêr't it om giet, kin dus sawol de oarehelte as de mem fan 'e soan wêze. Yn it Frysk soe men dit ferskil oanjaan mei de foarmen: Hy fertelde wat oer syn soan en syn frou (wêrby't it om 'e frou fan 'e ferteller giet) en: Hy fertelde wat oer syn soan en de frou (wêrby't dúdlik is dat it om 'e skoandochter fan 'e ferteller giet). It Nederlânsk ken dat ûnderskie lykwols net, en foeget dêrom de besitlike genityf diens yn (Hij vertelde iets over zijn zoon en diens vrouw) om oan te jaan dat it om in skoandochter giet.

As it spul no omdraaid wurdt ta: Zij vertelde iets over haar dochter en haar man, dan soe de juste foarm om oan te jaan dat de man in skoansoan is, wêze moatte: Zij vertelde iets over haar dochter en dier man. Hjir geane in protte Nederlânsktaligen de fout yn, mei't se yn sokke gefallen likegoed de manlike foarm diens brûke, al soene de measten miskien, om't hja wol oanfiele dat de sin ûnnatuerlik is, leaver in oare omskriuwende konstruksje kieze. By de freegjende foarmen is dit noch helte minder, mei't de measte minsken der gjin probleem yn sjogge om te sizzen fan: de vrouw wiens fiets was gestolen (de frou waans fyts oft stellen wie), wylst it dúdlik wêze moat: de vrouw wier fiets was gestolen (de frou wa har fyts oft stellen wie).

Op it mêd fan 'e sinsbou komt it Nederlânsk sterk oerien mei it Frysk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin:

Wat de tiidwurdsfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Nederlânsk lei yn it reade gebiet (en brûkt dus de reade folchoarder), wylst it Frysk yn it griene gebiet lei (wêrby't men fan 'e griene folchoarder spriek). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders.

Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt).

As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk:

Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje te tusken de tiidwurden yn: 

In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas Westfriezen en Nedersaksers) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje te ek brûke (Ik heb even zitten te dromen), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske sitten is hjir in mulwurd, en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: Ik heb even gezeten te dromen. Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd sitte ferfongen wurdt troch lizze:

In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht, benammen by de te-konstruksje, is nomenynkorporaasje yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: Se sit te jirpelskilen, wêrby't it haadwurd jirpel(s) yn it tiidwurd skile ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: Ze zit aardappels te schillen, wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Dochs komt dit fenomeen ek yn it Nederlânsk wol foar; tink dêrfoar bygelyks oan it tiidwurd stofzuigen, wêrby't it haadwurd stof yn it tiidwurd zuigen ynkorporearre is, wat dúdlik blykt út 'e doetiid: Ze stofzuigde de woonkamer.

De Nederlânske wurdskat is foar it meastepart fan Germaanske oarsprong, sij it wat minder as dat it gefal is mei it Dútsk, mar folle mear as by it Ingelsk, dat in ûnbidige soad Romaanske lienwurden opnommen hat út it Normandysk en it Frânsk. De wurdskat fan it Nederlânsk is ien fan 'e ryksten fan 'e wrâld, en is fêstlein yn in ferskaat oan wurdboeken, wêrfan't de wichtichste it Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal is, dat yn 'e regel oantsjut wurdt as de Dikke Van Dale, fanwegen syn omfang. De Van Dale wurdt lykwols alhiel yn 't skaad steld troch it reuseftige Woordenboek der Nederlandsche Taal, in taalwittenskiplike útjefte fan 45.000 siden en mear as 430.000 wurden dêr't 147 jier oan wurke is. Dat is it grutste wurdboek fan 'e wrâld dêr't noch nije printingen fan makke wurde.

Krekt as by de measte Jeropeeske talen binne ek yn it Nederlânsk in protte lienwurden en ynternasjonalismen fan Grykske en Latynske oarsprong trochkrongen. It Frânsk hat yn it ferline ek in tige sterke ynfloed op it Nederlânsk útoefene. Dêrby binne Frânske lienwurden paradoksalernôch oer it algemien fia Nederlân yn it Nederlânsk trochkrongen, ynstee fan fia Flaanderen, dat tsjin it Frânske taalgebiet oanleit. De reden dêrfoar is dat de Nederlânske elite iuwenlang, oant yn 'e tweintichste iuw ta, de oanwenst hie en meitsjen harren taalgebrûk mei modieuze Frânske wurden ôf. Dy waarden dan oernommen troch it sljochtwei folk en faak yn ferbastere foarm oan 'e deistige sprektaal tafoege. Yn Flaanderen, lykwols, spriek de elite net Nederlânsk, mar Frânsk, en fûn in soartgelikens proses dus net plak.

Nettsjinsteande dat binne der ek noch frij resint, en sawol yn Nederlân as Flaanderen, guon wurden út it Frânsk oernommen, mar dy wurde dan faak beheind ta in spesifyk mêd, wylst se oarspronklik yn it Frânsk in folle bredere betsjutting hiene. Foarbylden binne blesseren, fan it Frânske blesser (ferwûnje), dat yn it Nederlânsk inkeld op ferwûnings as gefolch fan dielname oan sport slacht, en contaminatie, fan it Frânske contamination (fersmoarging), wêrmei't yn it Nederlânsk allinne mar it (foutyf) trochinoar heljen fan ferskillende útdrukkings yn it spraakgebrûk oantsjut wurdt (lykas optelefoneren, fan telefoneren en opbellen). Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw komme de nije lienwurden fral út it Ingelsk, wêrby't benammen op it mêd fan nije technology, lykas kompjûterterminology en sosjale media, hast alle oantsjuttings streekrjocht út it Ingelsk oernommen wurde.

Oars as yn it Ingelsk, mar krekt as yn it Frysk en hast alle oare Germaanske talen, brûkt it Nederlânsk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden boom (beam) en huis (hûs) in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as boomhuis (beamhûs), en net mei de iepene foarm, as boom huis, lykas yn it Ingelsk (tree house). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: hondenhok (hûnehok), ynstee fan hondhok. As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in keppelstreekje ynfoege: VVD-coryfee (VVD-pommerant) en Zwarte-Zeekust (Swarte-Seekust).

Yn it bûtenlân stiet it Nederlânsk derom bekend dat it op dizze manear ûnbidich lange wurden meitsje kin, lykas wapenstilstandsonderhandeling (wapenstilstânsûnderhanneling), vertegenwoordigingsbevoegdheid (fertsjintwurdigingsfoech) en ziektekostenverzekeringsmaatschappij (syktekostefersekeringsmaatskippij). Hoewol't it neffens de staveringsregels fout is, hat in grut part fan 'e Nederlânsktaligen tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as VVD coryfee en Zwarte Zeekust, mar sels ziektekosten verzekeraar (syktekostefersekerder), vertalings debuut (oersettingsdebút) en paarden stamboek (hynstestamboek). Dizze praktyk wurdt wol de Ingelske sykte neamd.

It Nederlânsk wurdt skreaun mei it Latynske alfabet. Oars as dat by de measte oare Germaanske talen it gefal is, hat it Nederlânsk dêr frijwol gjin eigen letters of diakrityske tekens oan tafoege, úsein de digraaf ij, dy't stiet foar it twalûd [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ei. De diakrityske tekens dy't it Nederlânsk brûkt, binne inkeld bedoeld as help by de útspraak, mar net as útspraakûnderskiedend diel fan 'e stavering (lykas yn 'e Fryske wurden set en sêd).

It faakst komt it trema foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa fokalen efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: beëindigen (beëinigje) en geïnteresseerd (ynteressearre). Foarhinne waard it trema ek brûkt om dielen fan gearstallings faninoar te ûnderskieden, mar sûnt de staveringsherfoarming fan 1995 wurdt dêrfoar in keppelstreekje ynset; foarhinne: zeeëend (see-ein), no: zee-eend. Fierders wurdt it skerpteken brûkt by wurden dy't twa útspraken hawwe, benammentlik by een (in) en één (ien), mar soms ek wol by voorkómen (foàrkomme) en vóórkomen (foarkómme). Soms wurdt ek it klamteken yn sa'n sitewaasje brûkt, benammen yn hè (hin of hun), mar allinnich om't it skerpteken dan al beset is: hé (hee). Oare diakrityske tekens binne almeast mei lienwurden út oare talen urven. Dêrby giet it fral om skerptekens as yn café (kafee), klamtekens as yn caissière (kassiêre), breedtekens as yn enquête (inkête) en sedyljes as yn façade (fasade).

De offisjele stavering fan it Standertnederlânsk is nei de staveringsherfoarming fan 1944 fêstlein yn 'e Wet Schrijfwijze Nederlandsche Taal (Wet Skriuwwize Nederlânske Taal), yn Belgje yn 1946 en yn Nederlân yn 1947. Dy wet is yn beide lannen letter oanpast nei de staveringsherfoarmings fan 'e 1995 en 2005. De Woordenlijst Nederlandse Taal, better bekend as Het Groene Boekje (fanwegen de kleur) wurdt oer it algemien akseptearre as de autoriteit op it mêd fan 'e Nederlânske stavering.

Mar nei't de staveringsferienfâldiging fan 1995 it spul ynstee yngewikkelder makke, en in nije herfoarming yn 2005 guon feroarings fan tsien jier earder weromdraaide mar tagelyk nije regels tafoege, wurdt de offisjele stavering lang net oeral mear neilibbe. It Genootschap Onze Taal besleat om in alternative wurdlist, Het Witte Boekje, te publisearjen, wêryn't de meast yngewikkelde staveringsregels ferienfâldige wurde en ferskate staveringswizen bean wurde foar in grut tal omstriden wurden. Yn Nederlân wurdt sûnt troch in stikmannich grutte media-organisaasjes dizze alternative stavering oanholden, wylst Het Witte Boekje yn Flaanderen frijwol hielendal negearre is.

It Nederlânsk beskikt oer tsien koarte lûden: [ɑ] (a fan bak), [ɛ] (e fan lek), [ɪ], (i fan pit), [i] (i fan bite, dy't frjemd genôch yn 'e regel stavere wurdt as ie), [ɔ] (o fan hok), [o] (o fan bok), [u] (û fan rûch), [œ] (u fan put), [y] (ú fan tút) en de sjwa of reduksjefokaal [ǝ] (e fan gewoan). Dêrby moat lykwols opmurken wurde dat inkeld yn Noard-Nederlân noch ûnderskie makke wurdt tusken de o fan hok en de o fan bok; yn 'e rest fan it Nederlânske taalgebiet liket dat ferskil earne yn 'e njoggentjinde iuw ferlern gien te wêzen, sadat men no yn Hollân mient dat hof en bof opinoar rime.

Njonken tsien koarte lûden hat it Nederlânsk lykwols mar fjouwer lange lûden: [a:] (a fan baas), [e:] (e fan feest), [ø:] (eu fan deun) en [o:] (o fan rook). Dat kin nuvere útfloeisels hawwe, want as in Hollanner it oer de lange i hat, dan bedoelt er ornaris de koarte i fan bite. Want mei't it Nederlânsk gjin lange i hat, wurdt de koarte i faak sa oantsjut om him te ûnderskieden fan 'e i fan pit, wat eins in hiele oare klank is. Troch lienwurden út talen as it Ingelsk (team, cruise), Dútsk (Bühne) en Frânsk (enquête, controle) binne der resint noch guon oare lange lûden yn it Nederlânsk trochkrongen, dy't op dat mêd foar in marginaal útspraakûnderskie soarge hawwe (kroes – cruise; zonen – zone). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Nederlânsk sa't dat yn Nederlân sprutsen wurdt almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. 

Fierders beskikt it Nederlânsk ek noch oer in stik as tsien twalûden, wêrfan't [a.ṷ] (au fan gau), [ɛ.i̭] (ei fan bij) en [ʌi̭] (ui fan bui) it measte foarkomme. Yn it Belgysk Nederlânsk wurde dizze trije twaklanken faak útsprutsen as lange lûden: au as [ɔː] (ô fan nôt), en fral ei as [ɛː] (ê fan bêd) en ui as [ʌː] (eu fan freule, mei in Frânske útspraak). De oare twalûden binne op te dielen yn twa groepkes – einigjend op -w: [e.ṷ] (eeuw fan leeuw), [i.ṷ] (ieu fan Sieu) en [yṷ] (uw fan schuw); en einigjend op -i: [a:i̭] (aai fan it Wâldfryske saai), [ai̭] (ai fan it Wâldfryske laitsje), [oi̭] (oi fan hoi), [o:i̭] (oai fan moai) en [ui̭] (oei fan groei). Dêrnjonken komme yn it Nederlânsk ek in stikmannich twaklanken foar dat eins diftongisearre lûden binne: [ɪ.ǝ], [ø.ǝ], [i.ǝ], [u.ǝ], [o.ǝ] en [y.ǝ], fan beer, beurt, bier, boer, boor, resp. buur. Oars as yn it Frysk komme dy twaklanken lykwols net selsstannich foar, mar inkeld as allofoanen fan 'e [e:], [ø:], [i], [u], [o:] en [y] as dy foar in r útsprutsen wurde. Dizze lûden wurde sadwaande yn it Nederlânsk net as twaklanken ûnderkend.

Sûnt de santiger jierren fan 'e tweintichste iuw docht him yn 'e provinsjes Noard- en Súd-Hollân en Utert benammen ûnder de jongerein in nuveraardige útspraakferskowing foar, dy't troch taalkundige Jan Stroop it Poldernederlânsk neamd is. Dêrby wurde de twaklanken [ɛ.i̭] (ei of ij) en [ʌi̭] (ui) útsprutsen as [ai] (ai) en [ay] (a fan kap folge troch ú fan tút), wylst de lange lûden [e:] (ee), [ø:] (eu) en [o:] (oo) diftongisearre wurde ta [ɛ.i̭] (ei), [ʌi̭] (ui) en [ɔ.ṷ] (ou fan grou).

Oars as yn it Frysk is it yn it Nederlânsk mooglik, en sels normaal, dat de bylûden [ɣ] (g fan drage), [v] (v fan weve), [x] (ch fan berch) en [z] (z fan tûzen) oan it begjin fan wurden foarkomme. De útspraak fan 'e r ferskilt per regio. Yn Noard-Nederlân en in grut diel fan Flaanderen wurdt dy klank foar op 'e tonge útsprutsen, as de rôljende r ([r], de alveolêre trilklank), mar yn Noard-Brabân, Noard-Limboarch en Súd-Gelderlân is it in breikjende r ([ʀ], de uvulêre trilklank), wylst op oare plakken de útspraak faak as in koarte rôljende r ([ɾ], de alveolêre strykklank) reälisearre wurdt. Yn beskate kriten wurdt fierders de Ingelske r brûkt ([ɹ], de alveolêre approksimant). Dy lêste útspraak is benammen bekend út it Goai, en wurdt sadwaande faak de Goaiske r neamd. 

Beskate bylûden dy't yn it Frysk rûnom foarkomme, ûntbrieken oarspronklik yn it Nederlânsk, en komme dêr no inkeld foar yn bûtenlânske lienwurden. Dêrûnder binne de hurde [ɡ] (g fan goed), de [ʤ] (dzj fan siedzje), de [ʃ] (sj fan sjippe) en de [ʧ] (tsj fan tsjerke). De Fryske konsonantekluster [sk] (sk fan skoalle) komt net foar; dêr foar yn 't plak hat it Nederlânsk de [sx] (sch fan school). In oerienkomst mei it Frysk, en ek mei it Dútsk, is dat it Nederlânsk einûntstimming hat, wêrby't stimhawwende klanken oan 'e ein fan wurden stimleas wurde. Men seit dus fan rode (reade), mei in [d], mar fan rood (read), mei in [t].

It Nederlânske taalgebiet falt útinoar yn seis of sân grutte dialektgroepen. Yn it noardwesten wurdt it Hollânsk sprutsen, dêr't it Standertnederlânsk grutdiels út fuortkomt. Sadwaande is it Nederlânsk poer taalkundich sjoen eins in dialekt fan it Hollânsk ynstee fan oarsom. It Hollânske dialektgebiet omfiemet de Nederlânske provinsjes Noard- en Súd-Hollân hast yn har gehiel, en dêropta noch dielen fan 'e provinsjes Fryslân, Noard-Brabân en Utert. Eastlik dêrfan wurdt yn it grutste part fan 'e provinsje Utert, en fierders yn it Goai, de Alblasserwaard, de noardlike Betuwe en de súdwestlike Feluwe it Utertsk-Alblasserwaardsk sprutsen. Dat liket tige op it Hollânsk, en wurdt soms ta de Hollânske dialektgroep rekkene.

Súdliker wreidet it dialektgebiet fan it Brabânsk him út oer hast de hiele Nederlânske provinsje Noard-Brabân, it noardlike trêdepart fan 'e Nederlânske provinsje Limboarch, de noardwestlike hoeke fan 'e Belgyske provinsje Limboarch en hast de hiele provinsjes Antwerpen en Flaamsk-Brabân. Ek it gewest Brussel heart fan oarsprong ta it Brabânske dialektgebiet, al is dêr tsjintwurdich noch mar 7% fan 'e befolking Nederlânsktalich (mei nochris 9% dy't seit twatalich Nederlânsk-Frânsk te wêzen), wat derta laat hat dat it Brusselske dialekt fan it Brabânsk hast útstoarn is.

Nau oan it Brabânsk besibbe is it Eastflaamsk, dat yn hast de hiele provinsje East-Flaanderen sprutsen wurdt, mei dêropta dielen fan Antwerpen, West-Flaanderen en Siuwsk-Flaanderen. Noardlik dêrfan foarmet de provinsje Seelân it dialektgebiet fan it Siuwsk, dat ek sprutsen wurdt op it Súdhollânske Goeree-Oerflakkee en in diel fan Foarne-Putten. It Siuwsk slút oan by it Westflaamsk fan West-Flaanderen, dêr't ek it Westhoekster Flaamsk fan Frânsk-Flaanderen ta heart, en it Siuwsk-Westflaamsk wurdt dan ek almeast op ien sike neamd. Ta einbeslút wurdt yn súdlik Gelderlân en it noardlikste puntsje fan Limboarch it Súdgeldersk sprutsen. Dêrby slute dan de Nederrynske dialekten fan westlik Dútslân (it Kleverlânsk en it Eastbergysk) wer oan, al wurde it Súdgeldersk en it Nederrynsk minder faak op ien bulte smiten as it Siuwsk en it Westflaamsk.

De ISO 639-taalkoades foar it Nederlânsk binne nl en nld. Om't it  meast, lykas wenst op it ynternet, de twaletterige koades brûkt, wurdt de  oantsjut mei de koade nl:.




#Article 271: Twadde Wrâldkriich (1463 words)


De Twadde Wrâldkriich, dy't duorre fan 1939 oant 1945, wurdt sa neamd omdat it de twadde oarloch wie dêr't lannen fan sawat alle kontininten mei anneks wiene. Sawol de earste as de twadde wrâldkriich wiene oarloggen fan in skealje dy syn fergeliking net hat. Yn de 2e wrâldkriich lieten sa'n 55 miljoen minksen it libben. De massamoard op 6 miljoen Joaden, meast de holocaust neamd, troch Adolf Hitler initiearre en troch Himmler en oaren organisearre, is foar in soad minksen in ûnferjitlik trauma bleaun.

It haadstriidtoaniel wie Jeropa mar ek Aazje waard bot troffen. De oarloch wreide him út nei de wrâldseeën. Trije agressors, Dútslân, Itaalje en Japan, foarmen in pakt. De lannen dy't meiïnoar de tsjinoanfal ynsetten wienen Frankryk en Grut-Brittanje mei oare lannen fan it Britske Steatebûn, dêr't Kanada, Súd-Afrika en Australië by hearden. Sy foarmen in gearwurkingsferbân, stipe troch de measte besette gebieten, dat nei anology mei de Earste Wrâldkriich de Alliearden neamd waard. Letter kamen hjir de Sowjetuny en de Feriene Steaten noch by.

Foar Nederlân duorre dizze oarloch fan 10 maaie 1940 oant 5 maaie 1945. Fryslân waard op 15 april al befrije troch de Kanadezen. Op 8 maaie 1945 wie yn Jeropa dizze wâldkriich oer.

Twa lannen mei in Faksistysk regear, Dútslân en Itaalje, stribben nei 1935 nei gebietsútwreiding. Beide lannen fierden fanwege har ideologyen in tige aggresive bûtenlânse polityk. Om't de oare lannen fan Jeropa in hege priis betelje woenen foar frede slagge it Itaalje om Etioopje en Albaanje, en Dútslân om Tsjechoslowakije en Eastenryk yn te nimmen. Mar doe't op 1 septimber 1939 Dútslân Poalen binnenfoel ferklearren Frankryk en Grut-Brittanje Dútslân de oarloch.
Yn 'e winter fan 1939-'40 besochten de Russen fergees Finlân derûnder te krijen.

Dútslân en Itaalje oerweldigen mei in 'Blitzkrieg' Denemark, Noarwegen, Belgje, Nederlân, Lúksemboarch, Frankryk, Joegoslaavje en Grikelân, en krigen Hongarije, Bulgarije en Roemeenje ta bûnsgenoaten. De lêste aggressor wie de Sowjetuny dat ek Poalen binnenfoel, Estlân, Letlân en Litouwen oerweldige en parten fan Finlân en Roemeenje ynnaam. Sweden en Switserlân bleaunen frij, mar joegen al stipe oan Dútslân, lykas Turkije. Dútslân en Itaalje oerweldigen ek koloanjes fan harren tsjinstanners yn Noard-Afrika.

Yn 1941 foel Dútslân de Sowjetuny oan, dat dêrmei oan de kant fan Grut-Brittanje kaam. Yn 1942 waard dúdlik dat Dútslân de Sowjetuny net oerweldigje koe, mar dochs ferklearre Dútslân ek de Feriene Steaten fan Amearika de oarloch, dy't dêrmei part fan de Alliearden waarden.

De Italjanen setten har kampanje yn Afrika útein op 13 septimber 1940 mei de oanfal op Egypte. Doel wie it Suezkanaal en kom tichter by de Arabyske oaljefjilden. Hoewol't de Dútsers it al drok genôch hienen oan it eastfront stjoerden se dochs it Afrikakorps mei Erwin Rommel as befelhawwer. It slagge de Britten mei befelhawwer Bernard Montgomery om de Dútsers by El Alamein te ferslaan. Doe't Generaal Rommel fuortgong omdat er nei Dútslân moast kaam de ein fan de kriich yn Afrika ridlik gau. It Dútsers en Italjanen waarden yn 'e maitiid fan 1943 by Tunis besingele.

op 22 juny 1941 sette Operaasje Barbarossa útein. Alhiel neffens de Blitzkrief strategy teagen trije Dútske legerkorpsen yn rap tempo nei it easten. Fan de trije legerkorpsen gong ien nei it noarden om Leningrad en de Baltyske steaten te feroverjen. In oar legerkorps teach nei de oaljefjilden yn de Kaukasus en de tredde moast Moskou feroverje. 
De Dútske strategy die fertuten want nei ien moanne like it as hienen de Dútsers de oarloch tsjin de Sowjetuny al wûn. De Russen joegen lykwols gjin belies en stjoerden hieltyd wer nije troepen nei it front. Yn 'e hjerst fan 1941 wienen de Dútsers al by Leningrad en Moskou mar de tsjillen fan de Dútske pânsers wienen net breed genôch foar de dridzige hjerstgrûn. De Russyske pânsers hienen lykwols bredere tsjillen en dêrtroch hienen se foardiel yn it Russyske offensyf fan desimber 1941. Yn de maitiid fan 1942 wienen de Dútske troepen noch mar 100 km foar Moskou, de Russen fersetten har fûl en de stêd waard net ferovere. Yn it noarden beaen de Russen ek fûl ferset en dêr kamen de Dútsers ek net folle fierder. Yn it suden slagge it de Dútsers om by har doel te kommen en feroverje de Kaukasus. It Dútske offensyf stûke yn augustus 1942 yn de Slach om Stalingrad. It kearpunt fan de kriich wie de Russyske oerwinning yn Stalingrad yn febrewaris 1943. Yn 1944 oerweldige de Sowjetuny Finlân, Bulgarije en Roemeenje, en befrijde Hongarije, wylst Joegoslaavje himsels befrijde fan Nazi-Dútslân. De Dútsers ferneatigen alles op 'e weromtocht, dat wie de taktyk fan de ferskroeide ierde dy't de Russen by Operaasje Barbarossa ek brûkten. Yn maart 1945 besochten de Dútsers it noch ien kear mei in offensyf by de Balatonmar yn Hongarije. It offensyf mislearre en foar de Russen stie nei Praach en Wenen neat mear yn 'e wei om nei Berlyn. Yn april 1945 setten de Sowjets útein mei de Slach om Berlyn. Op 30 april 1945 die Adolf Hitler himsels tekoart yn syn bunker. Op 2 maaie 1945 hise sersjant Meliton Kantaria de Sowjet flagge op it dak fan de Dútske Ryksdei. 

Yn de Sowjetuny stoaren likernôch 21 miljoen minsken. Likernôch 75 % fan it Dútske leger wie yn de Twadde Wrâldkriich oan it eastfront, sa'n 80 % fan alle deaden fan it Dútske leger stoaren oan it eastfront.

Troch de Blitzkrieg oan it westfront slagge it de Dútsers frij ienfâldich om yn koarte tiid de Benelux en Frankryk te feroverjen. Vichy-Frankryk yn it súdeasten fan Frankryk foarme in satellytsteat fan Nazi-Dútslân yn it tiidrek 1940-1944.
Mei Operaasje Overlord (D-Day) op 6 juny 1944 setten de Alliearden útein mei de ynfaasje yn Frankryk. Erwin Rommel hie al foar de ynfaasje sein dat de earste 24 oeren bepalend binne. De alliearden krigen foet oan wâl yn Frankryk, mar de ferliezen oan Dútske kant foelen earst noch wol ta. Op 15 augustus begûn in twadde ynfaasje yn Súd-Frankryk oan de Côte d’Azur tusken Toulon en Cannes. De Frânsen en Amerikanen hienen dêr net folle wjerstân en koenen in hiel ein komme. De alliearden yn Normandje besochten op 25 july om út te brekken (Operation Cobra). Op 6 augustus besochten de Dútsers it mei in tsjinoanfal (Unternehmen Lüttich) mar koenen de befrijding fan Parys op 25 augustus 1944 net keare. Op 3 septimber befrijden de alliearden Brussel en Antwerpen in dei letter. De alliearde opmars die in soad fertuten oant operaasje Market Garden yn septimber 1944 ferlern wie troch de alliearden. Yn desimber 1944 besochten de Dútsers it noch ien kear mei it Bastonje-offensyf oan it westfront, mar fergees. Yn maart 1945 gongen de alliearden de rivier de Ryn oer. Doe gong it hurd, behalven mei de westlike helte fan Nederlân. De Dútske legerlieding besefte dat fierder ferset gjin fertuten dwaan soe, dat der wie net folle wjerstân. De alliearden fûstken mei de Russen op 25 april 1945 by de rivier de Elbe. Op 1 maaie makke de Dútske radio de dea fan Adolf Hitler op 30 april kundich. Opfolger fan Hitler wie Dönitz dy't it Flensburch regear liede, de kapitulaasje waard op 7 maaie 1945 tekene.

Nei it iepenbrekken fan Japan yn de 19e iuw ûntwikkele dat lân him yn it easten fan Aazje ta in grutmacht. Mar it moast hieltiid noch akseptearje dat de Westerske grutmachten Aazje oerhearsken. Yn 1931 naam Japan Mantsjoerije yn en nei fierdere Japanske aksjes kaam it yn 1937 ta in net-ferklearre oarloch tusken Japan en Sina. Yn 1940 seiden de FS harren hannelsferdrach mei Japan op, en Japan fûn nije bûngenoaten yn Dútslân en Itaalje. Yn 1941 begûn Japan de oanfal op Pearl Harbor. Yn 1942 hie Japan de oermacht op see, en ferdreau de Westerske machten út East- en Súdeast-Aazje.

It offensyf om ek Austraalje te oerweldigjen slagge lykwols net, en de FS, dy't ein 1941 troch Japan oanfallen wienen, hienen yn 1943 sa'n macht opboud dat hja de oerhân op see krigen. Yn 1944 waard dit oerwicht folslein en waarden de eilannen yn de Stille Oseaan befrijd. Yn 1945 waarden de oare besette gebieten befrijd troch Japan ta oerjefte te twingen.

Mei de Twadde Wrâldkriich wie de ûntwikling dy't begûn wie troch Napoleon folslein wurden. Net langer waard der besocht in leger fan de tsjinstanner út te skeakeljen; yn stee dêrfan waard besocht gebiet yn te nimmen, mei alle middels dy't nedich wienen. Gefolgen hjirfan wienen in langduorjende besetting, de oerhearsking, en it ferset, fan de oarspronklike befolkingen, en in gefjocht dat yn elts doarp, en somtiden elts hûs, útfjochten waard. Ek de ein fan de oarloch wie hjir in demonstraasje fan. De Feriene Steaten bombardearren yn augustus 1945 Hirosjima en Nagasaky yn Japan, net om't de tsjinstanner dêr legere wie, mar allinnich om sa folle skea oan te rjochtsjen dat Japan kapitulearje soe.

  – De Wikipedy hat ek in temaside oer de Twadde Wrâldkriich




#Article 272: Havank (828 words)


Havank (wiere namme: Hendrikus Frederikus Hans van der Kallen; Ljouwert, 19 febrewaris 1904 - dêre, 22 juny 1964) wie in Frysk skriuwer fan likernôch tritich misdieromans yn it Nederlânsk, meast mei De Schaduw as haadpersoan.

Hendrikus Frederikus van der Kallen, ropnamme Rieks, wie de âldste soan fan Martinus van der Kallen en Jacoba Huberdina Maria Louwhoff, dy't op de Wirdummerdyk in huoddesaak hienen. De famylje wie katolyk, sa't Rieks yn Eindhoven by de paters Augustijnen nei it gymnasium gong, en preester wurde soe. Mar hy seach der fan ôf en kaam yn 1922 werom nei Ljouwert.

Nei ferskate baantsjes kaam Van der Kallen, dy't no de ropnamme Hans brûkte, yn Amsterdam telâne. Op advys fan Willem Merckens, keunstredakteur fan De Telegraaf, begûn er yn 1934 mei it skriuwen fan misdieromans. Nei't er twa skreaun hie koe er der earst gjin útjouwer foar fine. Mar doe't Jacob van Schevichaven ferstoar, hie Bruna ferlet fan in misdieromanskriuwer, en sa waard yn 1935 Het mysterie van St. Eustache útjûn. Anton van Duinkerken betocht foar him it pseudonym Havank, H van K, lykas Van Schevichaven Ivans, J van S, hie.

Dat earste boek spile yn Frankryk mar de beskriuwings hie Van der Kallen út reisgidsen. Sa gau't syn earste boek oannaam waard troch Bruna, gong Van der Kallen nei Frankryk om syn neikommende boeken better situearje te kinnen. Yn 1937 en 1938 wenne er yn Rome, mar doe't yn 1940 Dútslân Frankryk oerweldige, wie Van der Kallen yn Parys. It duorre oant 1942 eart er fuort komme koe nei Spanje. Fan dêr gong er nei Grut-Brittanje dêr't er oarlochskorrespondint waard. Ek kaam er yn Londen yn 'e kunde mei Cynthia Isabel Vickers.

Op 23 septimber 1946 trouden Hans en Cynthia. Se bleaunen earst noch yn Londen, mar fan 1947 oant 1950 wennen se yn Heemstede. Dernei wennen se ûnder oaren yn Cagnes-sur-Mer en op Palma de Mallorca. Mar der wie faak spul tusken de twa, en Cynthia gong in pear kear by Van der Kallen wei. Einglings gong se yn 1955 werom nei Londen, mar se binne nea útinoar gongen. Nei 1957 kaam Havank nei súd Ingelân, sa't er wykeins by syn frou wêze koe, en troch de wike skriuwe koe. Yn 1963 waard er slim siik, en waard er opnaam yn it sikehûs yn Ljouwert. Doe't er út it sikehûs kaam, naam er syn yntrek yn Hotel Amicitia, dat njonken syn bertehûs stie. Op 22 juny 1964 waard er dêr dea fûn foar syn skriuwmasine. Hy wie nei in hertoanfal ferstoarn.

Van der Kalle begûn mei ferhalen nei it foarbyld fan Edgar Wallace, oer de Franske haadynspekteur Bruno Silvère. Silvère wie de idealisearre ferzje fan Van der Kallen, en wie yn alles in hear. Syn ûnderhearrige, ynspekteur Charles C.M. Carlier, taneamd De Schaduw (It Skaad), wie earst in byfiguer.

Mar mei't Van der Kallen dryster waard mei it skriuwen, feroare syn styl mear nei dy fan Leslie Charteris; fan Charteris sette er ek in grut tal fan boeken oer. Mei dat syn taalgebrûk orizjineler, frijer waard, paste dat net mear by Silvère, en ek wie dy haadynspekteur wylst it plysje-apperaat fan minder belang waard. Dat, stadichoan skode Silvère nei de achtergrûn, wylst De Schaduw mear frijheid krige en mear op de foargrûn kaam.

Njonken dizze feroaring binne ek feroaringen yn it libben fan Van der Kallen sels werom te finen yn syn boeken. Sa krige Carlier begelyks in Ingelske freondinne nei it houlik fan Van der Kallen, mar doe't dat fêstrûn, bekuolle ek de relaasje fan De Schaduw.

Op besite by syn freon Gerard van Wageningen op Dekemastate rekke er obsedearre troch in portret fan Anna Maria van Burmania. Yn syn lêste twa boeken is de ynfloed dêrfan dúdlik sichtber.

By syn ferstjerren wie Van Kallen noch dwaande mei fjouwer manuskripten. Oan Menuet te Middernacht hie er al in pear jier wurke, en it wie al foar in grut part skreaun. Om't er kranteman Pieter Terpstra in pear moannen earder it ferhaal ferteld hie, waard Terpstra frege it ta in ein te bringen.

Doe't dat in sukses waard, skreau Terpstra ferhalen op basis fan de trije oare manuskripten, dy't net mear as oansetten wienen. En nei dy trije skreau er oant 1985 syn eigen ferhalen oer De Schaduw.

Op 9 novimber 1994 is de Havankstichting Mateor stifte, om it grêf Van der Kallen de rêden en te restaurearjen. Ek hâldt de stifting ûnder oaren elts jier in betinking foar Havank.

It Nederlânsk Genoatskip fan Nederlânsktalige Misdieauteurs hat de Schaduwpriis ynsteld. Dit is in priis foar de bêste spannende debútroman yn it Nederlânsk.

Op ferskate plakken yn Ljouwert binne strjitten ensfh. neamd nei Van der Kallen en syn figueren.

Op Dekemastate is in fitrinekast ynrjochte oer Havank.

It bertehûs fan Rieks van der Kallen is ôfbrutsen, en Hotel Amicitia dêr't Hans van der Kallen ferstoarn is ek. Mar tusken de gebouwen dy't der no stean is op 22 juny 1996 in reliëf yn brûns fan it gesicht fan Van der Kallen oanbrocht.




#Article 273: Jonas Salk (601 words)


Jonas Salk
(* 28 oktober 1914, New York City

Jonas Salk wie de âldste fan trije jonges fan Daniel B. Salk en Dora Salk. Op it City College yn New York woe er rjochten studearre, mar hy gong oer op in stúdzje medisinen oan it College of Medicine fan de New York University. Yn 1938 wurke er mei Thomas Francis oan it ûntwikkeljen fan in grypfaksin. Yn 1939 studearre er ôf, mar yn 1942 kaam er nei de University of Michigan dêr't er op 'e nij mei Thomas Francis oan in grypfaksin wurke. Mei troch dizze faksins, dy't yn de oarloch brûkt waarden troch it leger fan de Feriene Steaten, kaam der nei de oarloch net in grypepidemy, lykas dat nei de Earste Wrâldkriich al bart wie.

Yn 1947 waard er oansteld oan de University of Pittsburgh Medical School, dêr't er begûn oan de ûntwikkeling fan in poliofaksin. Hy hie hjir al wat teoretysk wurk oer dien, en op basis derfan, en it súkses fan it grypfaksin, krige er jildlike stipe fan de Nasjonale Stifting foar Berneferlamming. Hy kombinearre syn ûnderfining mei it grypfaksin mei ûntdekkingen fan oare ûndersikers yn it fjild, benammen dy fan John Enders, en yn 1952 wie er sa fier dat er teste koe op frijwilligers, wêrûnder himsels en syn húshâlding. Om't de resultaten dêrfan goed wienen publisearre er yn 1953 yn it Journal of the American Medical Association. Yn 1954 waard begûn mei in test yn gâns it lân, dy't yndie it gefolch hie dat it tal fan poliogefallen tebek gong. Op 12 april 1955 waard it súkses oankundige. Salk hat it faksin net patintearre, nei't er sei om't er woe dat it sa wiid mooglik ferspraat wurde soe.

Polio wie eins net sa'n grut gefaar as oare sykten, mar troch it skrikbyld fan bern op krukken en yn rôlstuollen wie der in algemiene eangstme foar de sykte ûnststien. Yn de Feriene Steaten samle de Nasjonale Stifting foar Berneferlamming dêrom mei harren March of Dimes jild yn foar ûndersyk. Yn 1952 hie it tal fan slachtoffers fan de sykte grutter west as ea earder. Alles makke dúdlik dat polio de fijân wie. 

Yn dizze situaasje wie it súkses fan it faksin wichtich nijs dat op de radio kaam. Hjirby wie gjin plak foar in útlis fan wa 't krekt wat dien hie; it gong allinnich om it blide nijs dat polio ferslein wie. Hoewol Salk ek foar himsels gjin eare opeaske, krige er dy al taskood. Hy waard foar it publyk de held dy de polio ferslein hie. Mar syn kollega's namen him kwea ôf dat er net earst in wittenskiplike publikaasje dien hie, mei in oersjoch fan de bydragen fan de wittenskippers dy't it sukses mooglik makke hienen. Hjirtroch waarden syn wurk en hy troch in soad wittenskippers negearre.

Yn pear jier letter waard it Salk-faksin ferfongen troch in faksin fan Albert Sabin, dat makliker en better wie. Mar it probleem dêrby wie dat it Sabin-faksin basearre is op de metoade fan Louis Pasteur, dêr't bytsjes aktyve firussen by brûkt wurde. Yn lannen dêr't polio normaal net mear bestiet, bliuwe der syktegefallen dêr't it Sabin-faksin de minsken al siik makket. Dêrom wurdt dêr no wer mear in ferzje fan it Salk-faksin brûkt, om't dit op in ynaktyf firus basearre is.

Yn 1963 stifte Jonas Salk it Salk Institute yn La Jolla, Kalifornje, in ynstituut foar medysk en wittenskiplik ûndersyk. Hjir wurke Salk oan ferbettering fan it poliofaksin, en yn lettere jierren oan ûndersyk nei in AIDS-faksin. Hy is op 23 juny 1995 yn La Jolla ferstoarn. 

Salk publisearre ûnder oaren yn in tal fan boeken.




#Article 274: Gerrit Rietveld (158 words)


Gerrit Rietveld (Utert, 24 juny 1888, - dêre, 25 juny 1964) wie in Nederlânsk arsjitekt en meubelûntwerper.

Gerrit Rietveld wie in soan fan de meubelmakker Johannes Cornelis Rietveld en syn frou Elisabeth van der Horst.

Yn 1911 begûn Rietveld syn eigen meubelfabryk, wylst er jûns arsjitektuer studearre. Rietveld ûntwurp de Read Blaue Stoel yn 1917, ûnder ynfloed fan De Styl, dêr't er yn 1919 lid fan waard. Yn datselde jier waard er ek arsjitekt.

Yn 1924 ûntwurp er it Schröderhûs foar en yn gearwurking mei, binnendoararsjitekte Truus Schröder-Schräder. It hûs is boud yn Utert. Mei har boude er yn 1934 noch mear huzen in Utert.

Yn de Twadde Wrâldkriich hie Rietveld him net oanmeld by de kultuerkeamer sadat er yllegaal trochgean moast mei ûntwerpen.

Nei de oarloch wie der earst net folle belangstelling foar syn wurk, mar mei't yn de jierren fyftich de belangstelling foar de Styl werom kaam krige ek Rietveld wer mear opdrachten, fral foar oerheidgebouwen.




#Article 275: Wylde ierdbei (174 words)


De wylde ierdbei, Fragaria vesca, is de wylde tsjinhinger fan de kultuerierdbei. Mar dêr't de kultuerierdbei in krusing is, is de Wylde ierdbei in soart op himsels.

De Wylde ierdbei groeit fral yn boskgebieten, meast op in wat fochtige sângrûn yn filtere sinneljocht. De plant hat lytse wite blomkes. De dielde, trijedûbele blêden binne glânzgjend, en hawwe in skerptakkige blêdrâne.
De fruchten, einliks binne it sabeare fruchten, ferspriede in swiete rook. Se binne te iten, mar al lytser as dy fan de kultuerierdbei.

De lytse fruchten smeitsje fris, was se gaadlik makket foar fruchteslaad en -drinken, sjerp en sjem. Se binne wat  laksearend, en der sit in soad izer en fitamines A en C yn. Ierdbeien kinne soargje foar wite tosken, en giet toskstien tsjin.

De blêden binne gaadlik foar tafoeging oan krûdetee of slaad. In ôftreksel fan jonge blêden helpet by bloedearmoede. Yn dy beide foarmen soargje de blêden ek foar in bettere spiisfertarring. Utwindich kinne se brûkt wurde as in kompres doopt yn in ôftreksel, dêr't lytse wûnen mei genêzen wurde kinne.

 

 

 

 

 




#Article 276: Planten (463 words)


De planten (Latynske namme: Plantae) foarmje yn 'e taksonomyske yndieling fan libbene organismen in ryk, dat yn 'e mande mei de riken fan 'e bisten (Animalia), skimmels (Fungi), protisten (Protista) en guon lytsere groepen organismen it domein of bopperyk fan 'e eukaryoaten (Eukaryota) foarmet. (De eukaryoaten steane dan wer op ien hichte mei de baktearjes (Bacteria) en de oerbaktearjes (Archaea).) De biologyske stúdzje nei planten hjit plantkunde of botany.

Planten binne rjusellige organismen dy't har ûnderskiede fan oare libbene organismen trochdat se selwanden hawwe dy't opboud binne út selluloaze, en trochdat se foar it meastepart (de fleisitende planten bûten beskôging litten) homotroof binne en dus har enerzjy streekrjocht út sinneljocht helje troch fotosynteze. Dat proses fynt plak yn 'e gloroplasten of blêdgrienkerlen dy't har har griene kleur besoargje. Beskate soarten brûke foar har eigen enerzjyfoarsjenning net fotosynteze mar gemosynteze. Oare ferskillen mei (guon) oare organismen binne dat planten har hiele libben trochgroeie en dat se har sawol geslachtlik as ûngeslachtlik fuortplantsje kinne. Planten hawwe trije basisûnderdielen: woartels, in stâle en blêden.

Ta de planten wurde ferskate grutte groepen rekkene, wêrûnder de moassen of blêdmoassen, de levermoassen, de haumoassen, de wolvepoaten en ruskfearren, de fearplanten, de konifearen, de blomplanten en de griene algen (grienwieren en krânswieren). De koarstmoassen hearre lykwols net ta de planten, mei't dat gearwurkingsfoarmen binne fan skimmels mei blauwieren of grienwieren, en dy sadwaande ta it ryk fan 'e skimmels rekkene wurde.

Readwieren, brúnwieren en blauwieren binne likemin planten. Blauwieren wurde yndield by de baktearjes, wylst brúnwieren by de gromalveolaten (Chromalveolata) hearre, dy't yn 'e hjoeddeiske taksonomy as in lyts eukaryoatysk rykje op harsels beskôge wurde. Readwieren en guon oare lytse groepkes soene neffens moderne ynsichten mooglik op deselde hichte as de planten stean kinne yn in supergroep dy't fan oerplanten (Archaeplastida of Primoplantae) hjit. Dêrfandinne dat de planten tsjintwurdich yn wittenskiplike fermiddens ek wol griene planten (Viridiplantae) neamd wurde, om se dúdliker te ûnderskieden fan 'e oare groepen oerplanten.

Hoewol't sekuere sifers dreech fêst te stellen binne, waard der yn 2010 rûsd dat der tusken de 300.000 en 315.000 ferskillende plantesoarten op 'e wrâld binne. De grutte mearderheid dêrfan, rûchwei 260.000 oant 290.000, bestiet út siedplanten. Planten foarmje in krúsjaal en ûnmisber diel fan 'e wrâldekology, mei't se it grutste part fan 'e beskikbere soerstof produsearje en iten foar alle heterotrofe organismen foarmje (dy't har enerzjy út 'e konsumpsje fan oare organismen helje). Sels de útslutende karnivoaren ûnder de bisten binne dochs noch yndirekt fan planten ôfhinklik om't harren proaidieren (of de proaidieren fan 'e proaidieren, ensfh.) derfan libje. Planten dy't nôt, fruchten, grienten en oare ytbere dielen produsearje, wurde al milennia lang troch de minske domestisearre. Oare planten wurde brûkt om te pronk te setten (sierplanten), en oant frij resint tsjinnen se as de boarne fan hast alle medisinen.




#Article 277: Frjentsjerteradiel (1984-2018) (912 words)


Frjentsjerteradiel (Nederlânsk en offisjeel: Franekeradeel; Frjentsjertersk: Franekeradeel) wie in gemeente yn it noardwesten fan Fryslân mei in kustline oan 'e Waadsee. It haadplak wie de stêd Frjentsjer. Dizze Fryske gemeente hie op 30 april 2017 in befolking fan 20.180 minsken, en besloech in oerflak fan 109,17 km², wêrfan 6,4 km² oerflaktewetter. Frjentsjerteradiel ûntstie by de gemeentlike weryndieling fan 1984 en gie op 1 jannewaris 2018 op yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke.

Frjentsjerteradiel lei yn it noardwestlike part fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. De gemeente hie yn it noarden en noardwesten in kustline oan it Waad. Fierders waard er yn it westen begrinzge troch de gemeente Harns, yn it súdwesten troch Súdwest-Fryslân (oant 2011 troch Wûnseradiel), yn it súdeasten troch Littenseradiel, yn it easten troch Menameradiel, en yn it noardeasten troch It Bilt. Yn totaal besloech de gemeente in oerflak fan 109,17 km², wêrfan't 102,73 km² út lân en 6,44 km² út oerflaktewetter bestie. Fan it lân bestie 89% út lânbougrûn en 0,4% út natoergebiet (ta ferliking: yn Fryslân as gehiel wie dat 78%, resp. 12%, en yn Nederlân as gehiel wie dat 68%, resp. 14%).

Frjentsjerteradiel lei yn 'e Klaaistreek. It súdlike diel fan 'e gemeente hearde ta de Greidhoeke, wylst it noarden ûnderdiel útmakke fan 'e Bouhoeke. Justjes besuden de midden fan 'e gemeente lei de stêd Frjentsjer, rûchwei op 'e skieding fan greide en bou. Oan 'e Waadkust leine foar de seediken fan Frjentsjerteradiel oanslibbe kwelders en eardere lânoanwinningsprojekten dy't sûnt 2009 op 'e Wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO stiene. De gemeente waard trochsnien troch ferskate savelige kwelderwâlen dy't oant 1 m boppe seenivo omheech kamen en faninoar skaat waarden troch leger leine gebieten fan swiere seeklaai. Dy lêste gebieten wiene oarspronklik faak sompen of marren dy't drûchlein wiene, lykas de Doanjumermar.

Yn it part fan Frjentsjerteradiel dat ta de Bouhoeke hearde, waarden benammen jirpels ferboud, sawol konsumpje- as poatjirpels. Fierders wie der, benammen yn 'e omkriten fan Seisbierrum, ek in protte túnbou. Yn 'e Greidhoeke, yn it súdlike part fan 'e gemeente, waard benammen oan feehâlderij dien, yn 't foarste plak fan kij, mei it weidzjen fan skiep as in njonkenbedriuw dat in soad foarkaam. Feartenen en kanalen, dy't faak de bochtige fuortsettings fan âlde kwelderslinken wiene, spilen in wichtige rol by de ôfwettering fan Frjentsjerteradiel. Foarbylden dêrfan wiene de Seisbierrumer Feart en De Ryd. Troch de midden fan 'e gemeente rûnen ferskate wichtige ferkears- en ferfiersieren. Dat wiene it Van Harinxmakanaal (de ferbreding út 1951 fan wat oarspronklik de Harnzer Trekfeart wie), it spoar fan Ljouwert nei Harns (dat yn 1863 oanlein waard) en de autosnelwei A31 (dy't yn 1983 de âlde Ryksstrjitwei út 1842 ferfong).

It haadplak fan Frjentsjerteradiel wie Frjentsjer, dat ek de iennichste stêd yn 'e gemeente wie. Dêrnjonken leine der yn Frjentsjerteradiel 16 doarpen: Achlum, Boer, Doanjum, Easterbierrum, Furdgum, Hitsum, Hjerbeam, Kleaster-Lidlum, Peins, Pitersbierrum, Rie, Seisbierrum, Skalsum, Sweins, Tsjom en Tsjummearum. Fierders omfieme de gemeente ek noch de buorskippen: Barrum, De Beinten, Dearsum (Frjentsjerteradiel), Dykshoeke, Doaium, Erkens, Fâltum, De Flearen, It Fliet, Hearema, Holpryp, De Kampen, Keimpetille, Kie, Kystersyl, Koehoal, Koüm, De Krok, Laakwert, Lankum, Lytselollum, Miedum (Frjentsjerteradiel), Molswert, Roptasyl, Salvert, Sânhuzen, Sitlum, Sopsum, Swaarderbuorren, Tallum, Teatlum, Tolsum, Tritsum en It War.

De (nije) gemeente Frjentsjerteradiel ûntstie by de grutte gemeentlike weryndieling dy't yn 1984 yn Fryslân trochfierd waard. Dêrby waarden de gemeente Frjentsjer en de âlde gemeente Frjentsjerteradiel opheft en gearfoege mei it grutste diel fan 'e gemeente Barradiel. Om't de namme fan 'e nije gemeente itselde wie, waard it nije Frjentsjerteradiel faak as in fuortsetting sjoen fan it âlde Frjentsjerteradiel, dat de stêd Frjentsjer en Barradiel anneksearre hawwe soe. Yn wurklikheid hold it âlde Frjentsjerteradiel yn 1984 folslein op te bestean en koe de nije gemeente better sjoen wurde as in fuortsetting fan 'e gemeente Frjentsjer, dy't syn dominânsje oer de omlizzende plattelânsgebieten yn in bestjoerlike foarm wist te jitten.

Tsjin dizze gong fan saken wie yn Frjentsjer om foar de hân lizzende redens net in soad beswier. It âlde Frjentsjerteradiel hie op 't lêst minder as 4.000 ynwenners, wylst it gemeentehûs yn Frjentsjer fêstige wie, en sadwaande seach men dêr skaalfergrutting as in needsaaklik kwea, al wie men it net alhiel iens mei de wize fan skaalfergrutting dy't fan hegerhân oplein waard. Yn Barradiel lykwols, dat in dúdlike eigen identiteit hie, ûntstie in fûleindige protestbeweging, dy't út alle macht besocht om 'e eigen bestjoerlike selsstannigens te behâlden, sa nedich troch in gearfoeging mei It Bilt. It mocht lykwols allegear net bate, en úteinlik gie it grutste part fan Barradiel op yn it nije Frjentsjerteradiel, wylst it doarp Minnertsgea oan It Bilt tafoege waard en it doarp Winaam by Harns kaam.

Op 1 jannewaris 2018 waard der yn noardwestlik Fryslân in nije gemeentlike weryndieling trochfierd. Dêrby giene Frjentsjerteradiel, It Bilt, Menameradiel en de doarpen Baaium, Spannum, Winsum en Wjelsryp út noardlik Littenseradiel op yn 'e nije fúzjegemeente De Waadhoeke.

Frjentsjerteradiel hie sûnt syn ûntstean yn 1984 in ynwennertal dat om 'e 20.000 hinne skommele. Yn 2004 hie de gemeente 21.048 ynwenners, en yn 2014 wiene der 20.445 ynwenners. Op 30 april 2017 hie Frjentsjerteradiel in befolking fan 20.180 minsken. De befolkingstichtens bedroech doe 196,4 minsken de km². Op 1 jannewaris 2014 wiene de ynwenners fan 'e gemeente sa oer de ûnderskate plakken ferdield:

De lêste (waarnimmend) boargemaster fan Frjentsjerteradiel wie sûnt 1 desimber 2015 Eduard van Zuijlen fan GrienLinks. De gemeenterie fan Frjentsjerteradiel bestie út 19 sitten. Hjirûnder de gearstalling fan 'e rie út 'e ferskillende politike partijen fan 1998 oant 2018:




#Article 278: Barradiel (746 words)


Barradiel (Nederlânsk en offisjeel: Barradeel) is in eardere gemeente yn it noardwesten fan Fryslân, oan 'e kust fan 'e Waadsee. Dizze gemeente hie yn 1980 in befolking fan 6.657 minsken, en besloech in oerflak fan 61,1 km². Barradiel bestie as bestjoerlike ienheid al fan 'e fjirtjinde iuw ôf en omfieme ûnder mear de krite fan De Bjirmen. De gemeente hie in dúdlik eigen identiteit ûntwikkele, mei in eigen, justjes ôfwikende foarm fan it Klaaifrysk: it Bjirmsk. Der bestie dan ek fûleindich ferset tsjin 'e plannen om 'e gemeente op te heffen, mar ta einbeslút mocht dat net bate en gie Barradiel yn 1984 fierhinne op yn it nije Frjentsjerteradiel, wylst lytsere dielen taheakke waarden oan It Bilt en Harns. 

Barradiel lei yn it noardwestlike part fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, mei yn it noarden en noardwesten in kustline oan it Waad. It hearde ta de Klaaistreek en dêrbinnen ta de Bouhoeke. It omfieme de krite fan De Bjirmen, en besloech in oerflak fan yn totaal 61,1 km². Yn it noardeasten waard de gemeente begrinzge troch It Bilt, yn it easten troch Menameradiel, yn it súdeasten troch it Noardertrimdiel fan it âlde Frjentsjerteradiel, yn it suden troch de gemeente Frjentsjer en it Sudertrimdiel fan it âlde Frjentsjerteradiel, en yn it súdwesten troch de gemeente Harns. Foar 1971 waard Harns oan 'e lânkant hielendal troch Barradiel omjûn en hie Barradiel yn it uterste súdwesten ek in koarte grins mei Wûnseradiel. 

Barradiel omfieme acht doarpen. It haadplak wie Seisbierrum, en de oare doarpen yn 'e gemeente wiene: Easterbierrum, Furdgum, Kleaster-Lidlum, Minnertsgea, Pitersbierrum, Tsjummearum en Winaam.  Foàr 1971 hearde ek Almenum ta Barradiel. Fierders makken teffens de buorskippen Dykshoeke, Koehoal en Roptasyl ûnderdiel út fan Barradiel.

Barradiel ûntjoech him út 'e Gritenij Barradiel, dy't yn 'e rin fan 'e fjirtjinde iuw út 'e Frjentsjerter Fiifdielen ûntstie, krekt as de gritenijen Baarderadiel, Hinnaarderadiel, (âld) Frjentsjerteradiel en Menameradiel. De krite waard lange tiid tekene troch de striid tsjin it wetter, dy't noch altyd sichtber is yn 'e 'rigen' seediken efterinoar. Yn 'e trettjinde en fjirtjinde iuw sloegen stoarmfloeden hiele stikken fan it kustgebiet fuort. Sa ferdwûnen ek de eardere doarpen Westerbierrum en Dyksherne ûnder de weagen.

Yn 'e resintere tiden waard er bûten de saneamde 'Alde Dyk', no bekend as de Hoarnestreek, wer wat gebiet op 'e see weromwûn, mar boppe dy line treft men suver gjin bebouwing mear oan. Wol lei de buorskip Koehoal boppe Tsjummearum tsjin 'e noardlikste dyk oan, mar by it op deltahichte bringen fan 'e diken yn 'e 1970-er jierren moasten de huzen en pleatsen dêr foar it meastepart sloopt wurde. 

Yn 'e Lette Midsiuwen waard Barradiel ek swier troffen troch de partijskippen tusken de Skieringers en de Fetkeapers, dêr't net inkeld eallju en eigenierden, mar teffens de mûntsen fan dy tiid by belutsen wiene, û.o. dy fan it norbertynske Kleaster Mariëndelle of Lidlum. Dat waard yn 1182 stifte tusken Easterbierrum en Tsjummearum, en ferfoel meitiid ta sûnde. Doe't de fromme abt Eelko Liaukama fan Seisbierrum dêr in ein oan besocht te meitsjen, waard er troch de bruorren fan it úthôf Ter Poorte yn Boksum deaslein. Sûnt wurdt er troch de norbertinen as sillige fereare. 

Barradiel waard yn 1851, krekt as alle gritenijen, omfoarme ta in gemeente troch de ynfiering fan 'e Gemeentewet fan Thorbecke. Oarspronklik wie Minnertsgea it haadplak fan 'e gritenij, mar yn 1832 ferhuze it gemeentebestjoer nei Seisbierrum. Yn 1903 waard Walburgastate it gemeentehûs. Dat stie oarspronklik yn Pitersbierrum, mar om't it de bedoeling wie dat Seisbierrum it haadplak bleau, waard de doarpsgrins doe sa ferlein dat Walburgastate ûnderdiel fan Seisbierrum waard.

Yn 1971 ferlear Barradiel troch in grinswiziging yn it súdwesten Almenum oan 'e gemeente Harns, nei't it yn 1955 al in diel fan dat doarp oan 'e havenstêd ôfstean moatten hie. Doe't tsjin 1980 dúdlik waard dat de oerheid fan doel wie en hef Barradiel hielendal op, ûntstie der yn 'e gemeente in fûleindige protestbeweging, dy't út alle macht besocht om 'e eigen bestjoerlike identiteit te behâlden, sa nedich troch in gearfoeging mei It Bilt. It mocht lykwols allegear net bate, en by de gemeentlike weryndieling fan 1984 gie it grutste part fan Barradiel mei Frjentsjer en it âlde Frjentsjerteradiel op yn 'e nije gemeente Frjentsjerteradiel, wylst it doarp Minnertsgea oan It Bilt tafoege waard en it doarp Winaam oan Harns.

Barradiel hie yn 1980 in befolking fan 6.657 minsken, en in befolkingstichtens fan 109,0 minsken de km².

De befolking fan Barradiel wie op 1 jannewaris 1983 sa oer de doarpen ferspraat:




#Article 279: George Orwell (279 words)


George Orwell (Motihary, 25 juny 1903 - Londen, 21 jannewaris 1950), wiere namme Eric Arthur Blair, wie in Britsk skriuwer em sjoernalist.

Blair waard berne yn Yndia, as soan fan de Skotske Richard en Ida Blair. Doe't er ien jier âld wie naam syn mem him mei nei Ingelân dêr't er op in typysk Ingelske wize grutbrocht waard.

Hy tsjinne fan 1922 ôf fiif jier by de plysje in Birma, oant er it ymperialisme net mear oansjen koe. Yn 1933 keas er it pseudonym George Orwell, in ferwizing nei it Ingelske lânskip: George is Sint Joaris, de beskermhillige fan Ingelân; Orwell is de rivier de Orwell yn Suffolk, dy't er ien fan de moaiste plakken fan Ingelân fûn. Yn de Spaanske boargeroarloch focht Orwell mei yn de Ynternasjonale Brigade, dêr't er slim ferwûne by rekke.

Yn 1936 troude er mei Eileen O'Shaughnessy. It pear adoptearre in soan, Richard Horatio Blair. Yn dy tiid krige Orwell ek mear súkses as skriuwer, en yn 1944 skreau er syn bêste wurk, Animal Farm ('Bistepleats'), dat yn 1945 útkaam. It boek is in satire, skreaun as in oanklacht tsjin it Stalinisme. Yn datselde jier ferstoar syn frou by in operaasje.

Yn 1948 skreau er it boek dêr't er it meast ferneamd mei wurden is, Nineteen eighty-four ('Njoggentsjin-fjouwerentachtich'). It beskriuwt in takomstige, totalitêre wrâld, dêr't de minske folslein troch de steat oerhearske wurdt. It jiertal 1984 woe net sizze dat Orwell foar dat jier sa'n takomst foarseach; it wie gewoan 1948 mei twa sifers oarsom. It boek kaam út yn 1949. Yn de hjerst fan dat jier troude er op 'e nij, mei Sonia Brownell. Op 21 jannewaris 1950 ferstoar George Orwell oan tuberkuloaze.




#Article 280: Wymbritseradiel (1984-2011) (315 words)


Wymbritseradiel (sûnt 1986 offisjeel Frysk; Nederlânsk: Wymbritseradeel), ynformeel ek wol Wymbrits neamd, is in eardere gemeente yn 'e Fryske Súdwesthoeke, dy't ûntstie by de gemeentlike weryndieling fan 1984. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 2010 16.151 ynwenners, en besloech in oerflak fan 162,74 km², wêrfan 24,41 km² wetter. Op 1 jannewaris 2011 fúzjearre Wymbritseradiel yn 'e mande mei de gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits en Wûnseradiel, ta de nije gemeente Súdwest-Fryslân.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie men fan doel om it âlde Wymbritseradiel mei de beide stedsgemeenten Snits en Drylts, dy't der as enklaves alhiel troch omjûn waarden, ta ien gemeente gear te foegjen. Nei ferheftige protesten fan 'e ynwenners fan Snits, dat selsstannich bliuwe woe, mar ek fan Wymbritserdiel, dêr't freze waard dat Snits binnen de nije gemeente te oerhearskjend wurde soe, joech men dat plan lykwols op.

By einbeslút waarden it âlde Wymbritseradiel en Drylts gearfoege, wêrby't it gemeentehûs yn 1986 yn Drylts kaam te stean (it gemeentehûs fan it âlde Wymbritseradiel hie altyd bûten de eigentlike gemeentegrinzen yn Snits stien). De gemeente Snits bleau selsstannich, mar mocht de doarpen Ysbrechtum, Loaiïngea en Offenwier anneksearje, dy't earder altyd ta it âlde Wymbritseradiel heard hiene. Fierders kaam Nijhuzum by Nijefurd te hearren. Oan de oare kant kamen Kûfurderrige fan Doanjewerstâl en Greonterp fan Wûnseradiel by it nije Wymbritseradiel.

By in nije gemeentlike weryndieling fúzjearre it nije Wymbritseradiel op 1 jannewaris 2011 yn 'e mande mei de gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits en Wûnseradiel, ta de nije gemeente Súdwest-Fryslân.

Yn 2010 is de lânynrjochting Wymbritseradiel ôfsletten. By dy ynrjochting fan njoggentjin jier binne maatregels foar de lânbou naam en 245 bunder natoer oanlein.

De haadstêd is Drylts, en de oare plakken yn de gemeente binne: Abbegea, Aldegea, Blauhûs, Easthim, Folsgeare, De Gaastmar, Gau, Goaiïngea, Greonterp, Heech, De Hommerts, Idzegea, Yndyk, Ypekolsgea, Jutryp, Koufurderrige, Nijlân, Sânfurd, Skearnegoutum, Smelbrêge, Toppenhuzen, Tsjalhuzum, Turns, Twellingea, Wâldsein, Westhim en Wolsum. 




#Article 281: Wymbrits (lân) (109 words)


Wymbrits wie yn it begjin fan de 13e iuw ien fan de trije lannen dy't tegearre Westergoa foarmen. It omfette dêrmei gâns súdwest Fryslân; likernôch alles wat súdliker lei as Tersoal en westliker as De Jouwer, útsein wat part wie fan Wildinghe, no Wûnseradiel.

De namme betsjut nei alle gedachten Weinbrêge. It is net hielendal wis om hokfoar brêge it hjir gong, mar ien útlis is dat dit de brêge wie oer it syl yn de Himdyk, it plak dêr't de stêd Snits ûntstien is.

Mei de opkomst fan de stêden, en mei it ôfsplitsen fan nije dielen oan de súdkant waard Wymbrits om 1500 hinne feroare yn Wymbritseradiel.




#Article 282: Floaris V fan Hollân (450 words)


Floris V fan Hollân
(* 25 july? 1254, Leiden

Floris V wie de soan fan Willem II fan Hollân en Elisabet fan Brunswyk. Doe't er noch gjin twa jier âld wie ferstoar yn 1256 syn heit op in fjildtocht tsjin de Friezen. Syn omke Floris de Foud waard regint oant dy yn 1258 ek ferstoar. Dêrnei wie syn muoike Aleid fan Avesnes syn regentes, oant Otto II fan Gelre yn 1263 it regintskip oernaam.

Yn 1266, doe't er hast tolve wie, waard er as grutminske sjoen, en âld genôch om sels it bewâld op him te nimmen. Doe't er fjirtsjin wie, yn 1268, troude er, neffens in kontrakt dat Floris de Foud yn 1256 sletten hie, mei Beatriks fan Flaanderen. Se krigen njoggen bern tegearre, Willem, Otto, Dirk, Floris, Jan I fan Hollân, Machteld, Beatriks, Elisabet en Margareta. Utsein Jan en Margareta binne se allegear jong ferstoarn. Fierders hie Floaris ek noch wat bern yn it wyld rinnen. By namme bekend binne dêrfan Witte fan Hollân, Katarina fan Montfoart, troud mei Sweder fan Montfoart, in Gearard, in Willem, in Alide (mem fan Willem de Laker), in Piter en in Durk.

Yn 1272 besocht Floris V foar it earst om it wurk fan syn heit ôf te meitsjen. Krekt 18 jier âld teach er fia Alkmar nei West-Fryslân yn de striid tsjin de Friezen, en hy koe noch krekt mei syn libben weikomme. Mar nei fierdere fjildtochten yn 1282 en 1287 koe er yn 1289 West-Fryslân by Hollân foegjen. Nei 17 maart 1291 brûkte er dan ek de titel Greve fan Hollân, Seelân en Hear fan Fryslân. Nei syn dea besochten de Westfriezen yn 1297 noch ien kear om harren frijheid werom te winnen, mar se koenen harren net mear frijmeitsje fan it Hollânsk gesach.

Mei it ferslaan fan de Friezen hie Floris V de noardlike grins fan Hollân sa fier opskood as mooglik. Yn de tuskentiid hie er Hollân ek nei it easten útwreide, dat no rjochte er de oandacht op de súdgrins. Hy besocht dêrby mear fan Seelân ûnder syn bewâld te krijen. Yn 1290 gong dat skeef en waard er by Bierfliet finzen naam. Hy moast fiergeande konsesjes dwaan, mar ien kear frij hold er him dêr net mear oan. Hy gong fierder yn syn stribjen nei gebietsútwreiding yn Seelân, en doe't syn stipe fan Edward I fan Ingelân wat dat oangie net genôch opsmiet gong er oer nei it Frânske kamp. Dit koe Edward fansels net akseptearre, en yn in komplot mei Gysbrecht fan Amstel, Gerard fan Felzen en Herman fan Woerden waard 27 juny 1296 besocht him op 'e nij finzen te nimmen. Dat slagge, mar om't de trije net weikomme koenen deaden se harren finzene.




#Article 283: Witte fan Hollân (245 words)


Witte fan Hollân (likernôch 1280 - 1321) wie in oerwinneling fan greve Floaris V fan Hollân. Hy waard bekend as rêder fan greefskip Hollân trochdat er in Flaamsk leger yn 1304 by Haarlim fersloech. De lêste jierren binne lykwols grutte twifels rizen oft dizze slach wol iens plak fûn hat. 

De heit fan Witte wie Floaris V fan Hollân en syn mem wie nei alle gedachten in jonkfrou fan Heusden, faaks Anna fan Heusden. Syn bertejier is net bekend, mar moat om-ende-by 1280 west hawwe. Hy moat jong erkend wêze, want hy waard Fan Hollân neamd.

Greve Jan I fan Hollân, syn healbroer, beliende him 13 oktober 1299 mei Haamstede (Seelân), en dêrnei neamde hy himsels Witte fan Haamstede. 

Hy troude (foar 1307) mei in oare jonkfrou fan Heusden, nei alle gedachten Agnes van der Sluys. Se hienen tegearre trije jonges: Floaris, Arend en Johan.

Op 'e ein fan de de 13e iuw en it begjin fan de 14e iuw spile Witte in wichtige rol yn de striid tsjin Flaanderen. Sa wie er by de Flaamske ynfal fan 1304 yn Sieriksee, mar wist oer de see nei Sânfurd te kommen. Sa koe er de Haarlimmers ûnder de wapens bringe, en dêrmei hie er in wichtich part yn it ferdriuwen fan de Flamingen. Hy waard dat jier ta ridder slein. De lêste jierren wurdt der lykwols oer twifele oft dizze saneamde Slach oan it Manpaad wol wier bard is.

Witte fan Haamstede is yn 1321 ferstoarn.




#Article 284: Noardeastpolder (409 words)


De Noardeastpolder (Nederlânsk: Noordoostpolder), yn it Frysk ek wol it Suderleech neamd, is in polder en in gemeente yn de provinsje Flevolân, mei ûngefear 46.000 ynwenners (1 jannewaris 2010), en mei in gebiet fan 595,41 km2, dêrfan 135,37 km2 wetter.

De Noardeastpolder wie in part fan it Suderseeprojekt, it projekt om de eardere Sudersee yn te polderjen. 
Op 3 oktober 1939 waard de dyk fan De Lemmer nei Urk sletten, wat betsjutte dat Urk net langer in eilân wie. Op 13 desimber 1940 waard ek de Oeriselder dyk sletten, sadat de takomstige polder omsletten wie troch lân en diken. Op 9 septimber 1942 wie it wetterpeil omleechbrocht oant dat fan de fearten yn de nije polder, sa't de polder offisjeel drûchfallen wie. Binnen de polderdyken lei ek Skoklân, wat dêrmei ek part fan it fêstelân woarn wie.

Oant 1 july 1962 waard de nije polder bestjoerd troch in landdrost; op dy datum waard de polder tydlik in gemeente fan Oerisel, oant de gemeente 1 jannewaris 1986 part waard fan de nije provinsje Flevolân.

By de ynrjochting fan de polder wie útgongen fan ien haadplak yn it sintrum, mei dêromhinne tsien lytsere doarpen op net mear as 5 kilometer fan it haadplak, en by elts plak in bosk. De nammen fan de plakken binne allegear nammen fan plakken dy't ea yn dy omkriten lein hawwe, mar dy't yn de see ferdwûn binne.

De polder wurdt yn trije parten dield troch de haadfearten, de Lemster Feart, de Urker Feart en de Swolster Feart, dy't yn Emmeloard by elkoar komme. 

Oan it oarspronklike dikeplan binne letter de A6 fan De Jouwer nei Lelystêd en de N50 fan Emmeloard nei Kampen tafoege.

Dat eilân lei yn de Sudersee. It dorpje hiet earder (1478) Emelwerth. 
Eem, it earste diel fan Emel-, komt fan it Germaanske amy, in algemiene oantsjutting foar in natuerlike wetterrin. 
Werth betsjut terp. Sûnt 1650 sjogge wy lykwols dat de namme omset is nei Emeloirt. 
Oirt (troch de i efter de o sprekt men it út as oart) betsjut punt, krektas yn Dinteloort en IJoort (letter IJdoorn). 
De oergong fan werth nei oart hat wierskynlik te krijen mei de ôfbrokkeling fan it eilân Skoklân. 
Dêrtroch wie Emelwerth hieltyd minder in terp mar kaam stees mear op de punt (oirt) fan it eilân te lizzen.

In part fan de gemeente Urk leit al yn de polder, mar Urk is in aparte gemeente.

De gemeente Noardeastpolder hat de Noarske gemeente Ringerike as sustergemeente.




#Article 285: Joseph Smith (192 words)


Joseph Smith Jr. (Sharon (Fermont), 23 desimber 1805 - Carthage (Illinois), 27 juny 1844) wie de stifter fan de Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen en boargemaster.

Joseph Smith Jr. wie de soan fan Joseph Smith Sr. en Lucy Mack Smith. Doe't er fyftjin wie, ferhuze de húshâlding nei Manchester (New York).

Nei sizzen fan Joseph Smith krige er syn earste fisioen yn 1820 doe't er God frege hokfoar Kristlike sekte it by de rjochte ein hie. Him waard sein dat alle sekten mis wienen. Letter, op 21 septimber 1823 waard er troch de ingel Moroni nei in ferburgen boek laat, skreaun op gouden platen. Joseph Smith sette dit Boek fan Mormon oer nei it Ingelsk ta. Dat evangeelje foarmet, tegearre mei lettere iepenbieringen, it boadskip dy't Joseph Smidt útdrage woe.

Op 6 april 1830 stifte er de Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen. Mar syn boadskip wiek te folle ôf fan it leauwen fan oare minsken. It grutste part fan syn libben waard er ferfolge en 27 juny 1844 waard er yn de finzenis fan Carthage troch in wapene binde deasketten.




#Article 286: Sjoukje Dijkstra (332 words)


Sjoukje Rosalinde Dijkstra (Akkrum, 28 jannewaris 1942) is in earder Olympysk kampioene keunstriden yn 1964. Se brocht har jonge jierren troch yn Akkrum, dêr't se mei âlden wenne op 'e Ljouwerterdyk yn in hûs mei de namme Blierherne, rjocht foar Coopersburg oer.

Sjoukje Dijkstra is in dochter fan hurdrider Luitzen Dijkstra. Se stie dan ek al jong op redens, mar it die al gau bliken dat har talint it keunstriden wie. Doe't se alve wie gong se in pear moannen nei Londen dat se ûnder Arnold Gerschwiler trene koe.

Yn 1956 waard se tolfte op de Olympyske Spullen. Yn 1959 waard se Nederlânsk kampioene en helle se brûns op it wrâldkampioenskip. Yn 1960 helle se sulver op de Olympyske Spullen en op it wrâldkampioenskip. Mar fan doe ôf wie se op de ferplichte figueren likegoed as op de frije kuer de bêste.

Fan 1960 oant 1964 waard se fiif kear Nederlânsk en Jeropeesk Kampioene, en fan 1962 oant 1964 trije kear wrâldkampioene. (Yn 1961 gong it wrâldkampioenskip net troch.) En foar de eagen fan de keninklike famylje helle se op 2 febrewaris 1964 it goud op de Olympyske Spullen yn Innsbruck.

Om't se doe alles wûn hie wat der te winnen wie, hâlde se op mei de wedstriden. Se kaam by de iisrevu Holiday on Ice, dêr't se oant 1973 oan mei die. Dêr kaam se yn 'e kunde mei de dresseur Karl Kossmayer, dêr't se yn desimber 1975 mei troude. Tegearre krigen se twa famkes, Katja en Rosalie, dy't ek beide dresseuse wurde binne. Karl is yn desimber 2000 ferstoarn.

Sjoukje Dijkstra wie fan 1959 oant 1964 seis kear sportfrou fan it jier. Earst 4 jannewaris 2004 waard Sjoukje Kossmayer-Dijkstra yn Fryslân hulde brocht foar har Olympyske gouden medalje.

Op 9 desimber 2005 krige Dijkstra de earste Fanny Blankers-Koen Trofee útrikt út hannen fan de foarsitter fan NOC*NSF Erica Terpstra yn de Oval Lingotto yn Turyn. Tagelyk krigen judoka Anton Geesink, roeier Nico Rienks en reedrider Ard Schenk de trofee ek. 




#Article 287: Katharine Hepburn (471 words)


Katharine Hepburn (Hartford (Konettikut), 12 maaie 1907 - Old Saybrook, 29 juny 2003), folút Katharine Houghton Hepburn, wie yn Amearikaansk aktrise. Har bynamme wie First Lady of American Cinema fanwege har grutte talint en har rekordoantal Academy Awards.

Katharine Hepburn wie it twadde bern fan seis fan dokter Thomas Norval Hepburn en sugfragette Katharine Martha Houghton. Doe't se acht jier âld wie die se al oan toanielspyljen. Yn 1921 fûn Katharine har âldere broer Tom ferhongen, wat har jierren efterfolgje soe.

Wylst se studearre oan it Bryn Mawr College begûn se oan teater te dwaan. Yn dy tiid kaam Hepburn ek yn 'e kunde mei Ludlow Ogden Smith. Yn 1928 studearre se ôf, troude se mei Ludlow Ogden Smith en spile yn Baltimore yn twa stikken. Ek yn dat jier gong se nei New York dêr't se ien dei meispile yn The Big Pond en doe dien krige. Dochs krige se al gau fêst aktearwurk.

Nei oanlieding fan har rol yn The Warrior's Husband yn 1932 krige Hepburn dat jier in rol yn de film A Bill of Divorcement. Dit wie in súkses, en se krige mear filmrollen. Foar har tredde filmrol, Morning Glory, krige Hepburn in Academy Award as bêste aktrise.

Fan 1933 oant 1938 spile se yn minder súksesfolle stikken en films, en yn 1934 gong se by Smith wei. Mar yn 1939 spile se yn The Philadelphia Story wat in grut sukses wie, en se spile har rol ek yn de filmferzje, dy't ek in sukses waard. Yn har folgjende film Woman of the year, stie Hepburn tsjinoer Spencer Tracy, dêr't se dêrnei noch acht kear mei spile, en dêr't se sânentweintich jier tegearre mei wie.

Hepburn bleau spyljen by sawol it toaniel as de film. By de film krige se noch twa Academy Awards, foar Guess who's coming to dinner yn 1967 en foar The lion in winter yn 1968. Op it toaniel spile Hepburn ûnder oaren yn sân stikken fan William Shakespeare, yn Londen, Austraalje en yn Stratfort (Konettikut), en yn 1969 spile se mei grut súkses yn de musikal Coco.

Yn de sântiger jierren spile Hepburn fral yn telefyzje-films. Yn 1975 krige se dêrby foar har rol yn Love Among the Ruins in Emmy Award. Yn 1981 krige se in fjirde Academy Award, foar har rol yn On golden pond.

Ek yn de jierren tachtich en letter bleau Hepburn rollen foar telefyzje spyljen. Yn 1991 kaam har autobiografy Me: Stories of My Life út. Yn 1994 wie har lêste filmrol, in lytse rol yn Love Affair. De lêste jierren waard har sûnens minder en op 29 juny 2003 is se thús yn Old Saybrook ferstoarn.

Hepburn spile mei yn mear as fjirtich films, en spile yn mear as tritich toanielstikken. Yn 1995 waard se útroppen ta de bêste aktrise út de skiednis fan de film.




#Article 288: Karel fan Gelre (403 words)


Karel fan Gelre, ek wol Karel fan Egmont neamd, (Grave, 9 novimber 1467 - Arnhim, 30 juny 1538), wie hartoch fan Gelre en greve fan Sutfen.

Karel fan Gelre wie de soan fan Adolf fan Gelre en Katarina fan Bourbon.

Yn 1473 oerweldige Karel de Dryste Gelre, en naam er de seis jier âlde Karel fan Gelre mei nei Gent sa't dy oan it Boergondyske hof grutbrocht wurde koe. Dêrom focht Karel fan Gelre ek mei tsjin Karel VIII fan Frankryk. Yn de Slach by Betune yn 1487 waard er finzennaam en it duorre oant 1492 eart er frijkaam.

Doe't er werom kaam yn Gelre waard er dêr as hartoch fan Gelre erkend, mar om't Karel de Dryste Gelre ynnaam hie, woe keizer Maksimiliaan I Karel fan Gelre net mei Gelre beliene. Neffens him wie Karel dêrom net Karel fan Gelre, mar 'Karel fan Egmond.

Yn 1505 waard Filips fan Boergonje troch syn heit,  Maksimiliaan beliend mei Gelre. Filips bea oan it Karel yn efterlien te jaan, mar Karel woe de erkenning hawwe, dat hy woe Gelre allinnich fan Maksimiliaan beliend krije. Hjirop begûn Filips oan it oerweldigjen fan Gelre, oant Karel yn him syn hear erkenne. Mar doe Filips nei Spanje gie naam Karel Gelre wer werom.

Yn 1518 troude er mei Elisabet fan Brunswyk-Luksemboarch. Se krigen gjin bern.

Op it hichtepunt fan syn macht bestie syn gebiet út Gelre, Sutfen, Oerisel, Drinte, Fryslân en Grinslân (in pear stêden útsein), en hy besocht ek noch Utert yn 'e besnijing te krijen. Mar nei 1522 ferlear er de oare gewesten wer, en Hindrik fan Beieren, biskop fan Utert, stie yn 1528 de wrâldske macht fan Utert ôf oan Karel V, foar syn beskerming tsjin Gelre.

Yn dat jier, 3 oktober 1528, waard lang om let yn it Ferdrach fan Gorkum regele dat Karel fan Gelre fan Karel V beliend wurde soe mei Gelre en Sutfen, en Karel V soe ôfsjen fan syn rjochten, behalve as Karel fan Gelre gjin bern krige. Om't Karel fan Gelre yndie gjin bern hie woe er it ferdrach net tekenje, en begûn de oarloch op 'e nij. Earst 10 desimber 1536 einige de striid mei it Ferdrach fan Grave, wat Karel fan Gelre minder rjochten joech, mar dêr't Karel V it erfrjocht net yn krige. 

Karel fan Gelre ferstoar 30 juny 1538. Hy leit begroeven yn de Eusebiustsjerke yn Arnhim. Hy waard opfolge troch Willem II fan Kleef.




#Article 289: Grutte Pier (520 words)


Grutte Pier (om 1480 hinne - 28 oktober 1520) is de namme dêr't Pier Gerlofs Donia as Fryske frijheidsstrider bekend ûnder wurden is. Om syn figuer hat safolle mytefoarming west dat it slim te sizzen is hokker ferhalen oft wier binne en hokker net.

Wat min-ofte-mear fêststiet is dat Pier berne waard yn Kimswert, yn de 2e helte fan de 15e iuw sa om 1480 hinne. Hy wie de soan fan Gerlof Piers Donia en Fokel Sybrants Bonga en troude mei Rintsje Syrtsema. It pear krige yn 1506 in soan, Gerlof Piers Donia. Pier Gerlofs Donia syn frou ferstoar yn 1515. 

Yn 1498 kaam Fryslân ûnder it bewâld fan Albrecht fan Saksen dy't om de problemen yn Fryslân oanpakke te kinnen, hiersoldaten nei Fryslân helle. Doe't dat, nei syn dea, lykwols net genôch seadden oan de dyk sette, ferkoft syn soan syn rjochten oan de lettere Karel V.

Pier Donia wie boer yn Kimswert mar syn pleats, de Osingastate, waard yn 1515 troch hiersoldaten fan de Swarte Heap platbaarnd. Mûglik is dêrby ek syn frou fermoarde. Troch dy oanfal ûntwikkele Pier him ta in fûl bestrider fan Saksyske en Hollânske besetters. Hy foarme tsjin de Swarte Heap in eigen binde, ûnder de namme fan de Arumer Swarte Heap, en ûnder syn lieding operearre in kapersfloat, fan Makkum en Warkum út op de Sudersee.

Oan Pier wurde in reuseftich postuer en boppeminsklike krêften taskreaun. Oan Pier wurdt ek it tongbrekkerssechje Bûter, brea en griene tsiis, wa't dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries taskreaun. Pier soe dat brûkt hawwe om nei te gean oft de lju oan board fan de skippen wol Friezen wiene. Wie dat net it gefal dan soenen se kylhelle wêze en harren skip leechrôve.

Neffens de leginde droegen Pier en syn mannen de bút fan de plundere skippen ôf oan hartoch Karel fan Gelre, dy't stipe yn de striid tsjin de Hollanners tasein hie. Doe't bliken die dat Karel 1517 sels in machtsposysje yn Fryslân besocht te krijen, wie Pier sa teloarsteld dat er him werom luts út de striid. Syn lêste jierren wenne er yn Snits, dêr't er op 28 oktober 1520 ferstoar.

De leginde wol hawwe dat ek syn bern fermoarde binne troch de Saksen. Dêr is sibbekundich ûndersyk nei dien, en it soe kinne dat syn soan Gerlof Piers it oerlibbe hat, en dat syn neikommelingen ek hjoed de dei noch yn Nederlân en Amearika libje. Ek it ferstjerren fan syn dochter is foar in lettere datum optekene.

Yn it sintrum fan syn bertedoarp Kimswert stiet in stânbyld fan Pier Donia, makke troch Anne Woudwijk.

Grutte Pier soe ek yn fjildslaggen domineare hawwe mei in geweldich grut swurd. Dat stielen slachswurd wie 2,15 meter lang en woech goed 6 kilo. Neffens de oerlevering koed er mei dat swurd de hollen fan mear fijannen tagelyk ôfkapje. It ûnderstelde swurd, in saneamde twahanner fan Grutte Pier hinget tsjintwurdich (2008) yn it Frysk Museum yn Ljouwert. Ek yn de taapkeamer fan Herberch 'De Greate Pier' yn syn berteplak Kimswert hinget 'it ienichste wiere swurd fan Grutte Pier'. Syn helm wurdt bewarre yn it stêdhûs fan Snits.




#Article 290: Slach by Nieuwpoort (206 words)


De Slach by Nieuwpoort, 2 july 1600, waard yn de Tachtichjierrige Oarloch útfochten tusken de Spaanske troepen en de troepen fan prins Maurits fan Oranje.

De Steaten-Generaal woenen dat Dúntsjerk ynnaam waard, en hienen Maurits dêr tsjin syn sin op útstjoerd. Dat wie it begjin fan in konflikt tusken de Steaten en Maurits dat noch jierren duorje soe.

Maurits sette earst ta op Oostende dat yn hannen fan de Republyk wie, en gong doe fierder nei Nieuwpoort. Dêr focht syn leger mei de Spaanske troepen. Of Maurits dat sa úttocht hie of dat er twongen wie is net dúdlik. Yn elts gefal, de slach gong hiel de dei ûngefear lykop, mar it leger fan Maurits wie krekt wat grutter, sa't er op 'e ein fan de dei minsken oer hie dêr't er de oerwinning mei behelle. Prins Maurits hie dêrmei sjen litten dat er in Spaansk leger oankoe, mar dat wist de tsjinstanner dêrmei fansels ek.

Nei de slach besocht Maurits Nieuwpoort yn te nimmen, mar hy hie tefolle minsken ferlern, sa't er him nei alve dagen weromlûke moast nei de Republyk. It doel fan de tocht hie er net berikt. It ienige resultaat wie úteinlik dat der oan beide kanten in protte minsken stoarn wienen.




#Article 291: Sjibbolet (154 words)


In sjibbolet is in tongbrekkerssechje wêrfan de útspraak oanjout of immen al as net ta in bepaalde groep heart. Meastentiids befettet in sjibbolet klanken dy't sa spesifyk foar in taal binne, dat in net-memmetaalsprekker de tonge der oer brekke sil. By útwreiding kinne ek spesifike hannelingen brûkt wurde as sjibbolet.

Om't in sjibbolet typysk tapasber wie yn situaasjes dêr't gjin presyze skiedskriuwing oer wie, is meast net te efterheljen of in sjibbolet ea werklik brûkt is.

It wurd sjibbolet komt út it Hebriuwsk. It wurdt brûkt yn de Bibel yn Rjochters 12:4-6. De Gileäditen brûkten it om Efraïmiten dy't oer de Jordaan flechtsje woenen te ûntmaskerjen:

...Binne jo in Efraïmyt? Sei er dan: Nee, dan seinen se tsjin him: Sis ris: Sjibbólet. Sei er Sibbólet, en wie er net by machte it goed út te sprekken, dan pakten se him en sloegen him dea dêr by de oerstekplakken fan de Jordaan.

Bekende sjibboletten binne:




#Article 292: Salomon Levy (558 words)


Salomon Levy (Hessen, om 1750 - Ljouwert, 17 maart 1798) wie in slachter en keapman dy't oan 'e ein fan 18e iuw tahâlden hat yn de omkriten fan Kollumersweach en De Westereen. Levy is bekend wurden fanwege syn feroardieling ta de dea foar syn oandiel yn it Kollumer Oproer.

Sa't syn namme al oanjout wie Salomon Levy fan joadsk komôf. Hy waard om 1750 hinne berne yn de Dútske steat Hessen. Wêrom't Levy krekt yn de omkriten fan Kollum bedarre, is net bekend. Wol is it sa dat yn dy tiid in soad keaplju út de Dútske steat Hessen alle jierren mei harren negoasje nei Nederlân tôgen, oer de saneamde Hessewegen. Ek Levy kaam sa, fia de omkriten fan Paderborn en Múnster, nei Grinslân, nei IJmetil.

Yn IJmetil hat er yn 1787 nei alle gedachten koart wenne by Izaäk Abrahams, dy't ek joadsk wie en him dêr festige hie. Yn de 18e iuw wiene der tal fan beheinings foar joaden. Se wiene net frij om har te fêstigjen en waarden mar yn in pear beroppen talitten. Slachter en keapman wiene yn Grinslân de iennige beroppen dy't oan joaden tastien wiene. Abrahams hat ek grif ien fan dy beroppen hân. Levy krige tastimming om him te fêstigjen yn Nijesyl by Gryptsjerk. Hy waard dêr yndie slachter en keapman, en hy huze dêr mei de net-joadske Fokje Theunis (1759, Boerum). Tegearre krigen se yn 1788 in soantsje, Theunis. Nei in jier of 3 as 4 ferfear it húshâlden nei de Westereen, nei sizzen fan Levy om't er tocht dat er dêr in better bestean as slachter en keapman hawwe soe.

Earne yn de earmoedige omkriten fan De Westereen en Kollumersweach moat er ek wenne hawwe mei de likernôch like âlde Fokje Theunes (njonken Theunis krigen se noch twa famkes, Ytsje en Aaltsje.) 

It wie yn de Wâlden eartiids gjin fetpot en Levy hie muoite om syn kostje by inoar te skarreljen. Hy soe foar lytse fergripen fjouwer kear foar it gerjocht ferskine. Mooglik spile lykwols ek syn joadsk komôf mei by de beskuldigings. Yn alle gefallen waard er mar ien kear feroardiele, ta in jier tichthûs foar it oanbieden fan stellen guod.

Syn belutsenens by it Kollumer Oproer fan 3 en 4 febrewaris 1797 soe him lykwols needlottich wurde. De direkte oanlieding fan dat opskuor wie de arrestaasje fan in drinkebroer, Abele Reitses dy't yn in herberch lûd ferkundige dat alles stikken better wie doe't de prins der noch wie en Fryslân noch in autonoom gewest. Salomon Levy soe oanfierder west hawwe fan in ploech rebellen dy't Reitses yn Kollum ûntset hawwe. Boppedat soe hy de bekende patriot Abel Keuning drige hawwe oan repen te snijen. Keuning waard letter by Dokkum yndied molestearre.

Begjin 1797 waard Jan Binnes foar syn oandiel yn it Kollumer Oproer yn Ljouwert ta de deastraf feroardiele. Salomon Levy dûkte ûnder mar waard in jier letter dochs oppakt. Hy hat altyd ûntkend dat hy de lieder fan it oproer wie en sei dat er sels twongen wie om mei te dwaan. De tsjûgen bestimpele er as ûnbetrouber en leageneftich. Lykwols waard er foar syn oanpart yn it oproer ta de dea wiisd. Op 17 maart 1798 kaam Levy yn Ljouwert oan syn ein.

Yn 2009 is it iepenloftstik ‘Levy’, skreaun troch Gerrit Hoekstra, yn Burgum opfierd. Yn De Westereen is in strjitte nei Salomon Levy ferneamd.




#Article 293: Hessewei (192 words)


In Hessewei is in âlde hannelswei troch Noard Dútslân en Nederlân boppe de riviere rjochting Utert. Der rinne ferskate hessewegen, dy't brûkt waarden troch lju út Hessen , Dútske keaplju út de kontreien fan Kassel. Dy wegen mijden meast de doarpen en stêden omdat de Hessen swiere, brede karren brûkten dy't breder wiene as yn de Nederlânnen tastien wie en dêrtroch net yn de besteande spoaren pasten. Se soene boppedat de meast ûnferhurde wegen skansearje. Yn heidefjilden binne de karrespoaren dy't de Hessen lutsen op guon plakken te werkennen troch de ôfwikende fegetaasje. Mei't se net altyd krekt itselde spoar brûkten, wiene de Hessewegen op guon plakken tige breed. 

Op in soad plakken is de rin fan de hessewegen ek noch werom te finen yn de strjitnamme Hessewei. Yn Kollum is bygelyks noch altyd in stikje dyk dat Hessewei hjit, om't der in Hessewei fia Grins en Kollum nei Fryslân rûn.

De earste hessewegen binne ûntstien yn de 17e iuw, mar foar in part brûkten se âldere rûtes, lykas hânzewegen. Omdat hessewegen meast oer saneamde woaste grûn rûnen hiene de Hessen geregeld lêst fan rôvers. Dêrom waard in soad yn konfoai reizge.




#Article 294: Rely Jorritsmapriis (289 words)


De Rely Jorritsmapriis is in Fryske literatuerpriis dy't alle jierren takend wurdt foar it bêste ynstjoerde ferhaal en/of gedicht fan it foargeande jier. De winners wurde bepaald troch in faksjuery. It prizejild, yn 2004 5.000 euro, wurdt útkeard út it Rely Jorritsma Fûns, dat beheard wurdt troch de gemeente Littenseradiel. Alle jierren kinne op syn heechst 5 prizen ferjûn wurde yn beide sjenres. De prizen wurde útrikt yn it tsjerkje fan Bears.

De priis is foar it earst takend yn 1955. Hy is ynsteld nei in beskikking yn it testamint fan de dichter Rely Jorritsma (1905-1952), dy't mei dat doel syn fermogen neiliet oan de eardere gemeente Baarderadiel, yn 1984 opgien yn Littenseradiel. Yn earste ynstânsje hie Jorritsma it ferjaan fan de prizen tabetroud oan de Fryske Bibleteek, mar omdat hy der fuort al rekken mei hâlden hie dat der wol ris in ein komme koe oan de aktiviteiten dêrfan (1979), waard de gemeente Baarderadiel as ferfanger yn it testamint neamd. Sûnt de weryndieling fan 1984 foarmet it kolleezje fan boargemaster en wethâlders fan Littenseradiel it bestjoer fan it fûns.

Yn 2004 hawwe de Afûk en it ynternettydskrift Doar ûnder de namme Junior Rely in jongereinfariant fan de priis, mei in wearde fan 750 euro ynsteld.

Fan it seizoen 1954-1955 oant en mei it seizoen 1978-1979, waarden de priisfragen oantsjutten mei it jier dêr't de priis fraach yn útskreaun waard. Mei yngong fan it seizoen 1979-1980 wurde se oantsjutten mei it jier fan de útrikking. Der is dêrmei gjin priis dy't oantsjutten wurdt mei it jiertal 1979.
Koos Tiemersma wûn in Rely mei it ferhaal De ereksje fan in oar, Lomme Schokker mei it ferhaal It weagjen fan de see, Sipke de Schiffart mei it  ferhaal In bysûndere moeting.




#Article 295: Junior Rely (175 words)


De Junior Rely is in Fryske literatuerpriis foar jongerein fan 12 oant 18 jier, dy't takend wurdt foar it bêste ynstjoerde Frysktalige stik proaza of poësy. De priis is in inisjatyf fan de Afûk en it ynternettydskrift Doar. De priis is ynsteld ta gelegenheid it 50-jierrige bestaan fan de Rely Jorritsmapriis yn 2004. Oan de Junior Rely is in bedrach fan 500 euro ferbûn.

De winner fan de Junior Rely wurdt oanwiisd troch in faksjuery. 

Sjueryleden: Auck Peanstra (foarsitter), Ate Grypstra en Casper Oukes (priiswinner 2010).

Sjueryleden: Auck Peanstra (foarsitter), Ate Grypstra en Jorn van der Schaar (priiswinner 2009).

Sjueryleden: Elizabeth Hietkamp (redakteur Doar), Akky van der Veer (skriuwster) en Froukje Postma (priiswinneresse 2006).

Sjueryleden: Arjan Hut (skriuwer en redakteur Doar), Akky van der Veer (skriuwster) en Lizabeth Dijkstra (priiswinneresse 2005).

Sjueryleden: Arjan Hut, Baukje Wytsma en Katynke van der Vliet (priiswinneresse 2004).

Sjueryleden: Arjan Hut (skriuwer en redakteur fan Doar), Ernst Bruinsma (redakteur De Moanne), Baukje Wytsma (skriuwster), Wieberen Peenstra en Aafke van der Hem (beide lid fan de jongereinried fan de gemeente Littenseradiel).




#Article 296: Doar (tydskrift) (272 words)


Doar wie in Frysk literêr ynternettydskrift. Arjan Hut, Bert Kobus, Elizabeth Hietkamp, en Arjan Weesies, dy't inoar koenen troch redaksjewurk foar de skoalkrante fan it Lauwerscollege yn Bûtenpost, hiene it inisjatyf naam ta Doar. Nei't se by ferskate ynstânsjes foar de winige doar kaam wienen, binne se yn 2003 yn kontakt kaam mei de Ried fan de Fryske Beweging. Dy hat it groepke jongelju foar in pear jier adoptearre as wurkgroep. Twa moanne letter, simmer 2003, koe Doar 'on-line'.

Doar rjochte him benammen op in jong publyk. De RfdFB hat fanwegen it leechdrompelich karakter oan it te brûken Frysk mar ien betingst steld, de redaksje moast him ynspanne de folchoarder yn de tiidwurdkloft ynstân te hâlden. It tydskrift ferskynde alle moannen. It ferskinen fan nije nûmers waard fia e-post oan belangstellenden bekend makke.

De redaksje bestie yn febrewaris 2004 út Arjan Hut, Bert Kobus, Elizabeth Hietkamp, Arjan Weesies en Sito Wijngaarden.

Bekende fêste skriuwers fan Doar wiene fierder Grytsje Schaaf, Henk Wolf en it dichtersduo Jansma  Wijngaarden

Yn 2006 hawwe Arjan Hut en Elizabeth Hietkamp it Doar Boek besoarge (gearstald). It bestiet út stikjes en stikels fan auteurs tusken de 3 en 33 jier, ferskynd op webside Doar. It boek waard útjûn by Utjouwerij Venus yn Frjentsjer. De feestlike presintaasje wie by boekhannel Van der Velde yn Ljouwert.

Yn 2007 bestie de redaksje út Elizabeth Hietkamp, Aukje Tjitske Hovinga en Else Feikje van der Berg. De webmaster wie Arjan Weesies. 

Yn de rin fan de jierren hat de redaksje writen dien om de Doar te profesjonalisearjen, mar dat is net slagge.
Yn de rin fan 2007 hat de redaksje it wurk dellein. 




#Article 297: Afûk (419 words)


De Algemiene Fryske Ûnderrjocht Kommisje, Afûk, is in kulturele ynstelling yn Ljouwert mei in ferskaat oan taken en projekten. De ynstelling waard yn 1928 troch in oantal organisaasjes út de Fryske Beweging oprjochte.

De meast yn it each rinnende funksjes fan de Afûk binne dy fan boekhannel en kursusynstitút. De Afûk ferkeapet benammen boeken op it mêd fan de Fryske taal en kultuer en hat ek in lyts oanbod fan lûddragers (cd's).

De Afûk is ek útjouwer. Alle jierren wurde tsientallen boeken útbrocht. Dêrûnder binne in soad learmiddels oer de Fryske taal, kultuer en skiednis, mar ek Frysktalige romans en berneboeken. De Afûk is ek útjouwer fan it opinyblêd De Moanne it ûnderwiistydskrift De Pompeblêden en it opfiedingstydskrift Heit  Mem.

By de Afûk as kursusynstitút giet it benammen om saken dy't Fryslân syn taal en kultuer oanbelangje. Dêrûnder binne stoomkursussen Frysk op Skylge, kursussen om it Frysk ferstean en praten te learen, kursussen stavering, skriuwfeardigens, skiednis en Aldfrysk.

De Afûk beskikt ek oer in taaladvysburo, it stipepunt Frysk en in oersetôfdieling, foar bedriuwen, oerheden en partikulieren. 

Fierder wurket de Afûk oan learplanûntwikkeling, sawol foar de eigen kursussen as foar it Fryske taal- en kultuerûnderwiis op skoallen. Foar it basisûnderwiis joech de Afûk yn 2006 de lesmetoade Studio F út en foar it fuortset ûnderwiis de metoade Freemwurk.

De Afûk docht ek oan stimulearringsregelingen foar begjinnende Fryske skriuwers. Yn 2004 hat de Afûk yn gearwurking mei it ynternettydskrift Doar de Junior Rely ynsteld, in skriuwerspriis foar learlingen fan it fuortset ûnderwiis.

Oare projekten dêr't de Afûk oan meiwurket of meiwurke hat binne it digitale faklokaal Frysk op ynternet, it foarljochtingsprojekt Tomke oer it meartalich grutbringen fan bern en yn gearwurking mei Omrop Fryslân oan de tillefyzjetaalkwis Tûkelteammen. Yn 2004 hat de Afûk it projekt Frysk Erfskip tawiisd krigen.

Yn 2006 is úteinset mei it stal jaan fan it projekt Edufrysk, Frysk leare fia ynternet. Yn 2007 is dêrfoar in pilot opset. Yn 2008 binne se úteinset mei it projekt. De earste berjochten binne hiel positief, minsken fine it aardich en dogge graach mei. 

De namme Afûk wie oarspronklik de ôfkoarting fan Algemiene Fryske Underrjocht Kommisje. Mei it tanimmen fan it tal fan funksjes en it him ûntjaan fan in reewilligersorganisaasje nei ien mei (mear) betelle meiwurkers is de ôfkoarting in namme wurden. Yn 1938 hat de Fryske Akademy him as in selsstannige organisaasje fan de Afûk losmakke.

Nei jierren oan Achter de Hoven sitten te hawwen, sit de Afûk no oan de Bûterhoeke yn Ljouwert, njonken it pân fan Tresoar.




#Article 298: Rely Jorritsma (484 words)


Rely Jorritsma, folút Aurelius Hotze Theodorus Jorritsma, (Jellum, 11 febrewaris 1905 - Ressen, 1 oktober 1952) wie in Fryske dichter en skriuwer. Njonken syn literêre wurk is hy bekend fan de troch him by testamint yn it libben roppen Rely Jorritsmapriis.

Rely Jorritsma waard berne yn Jellum as soan fan de begoedige Hotze Jorritsma en Emilie Rappard. Op de legere skoalle bliuw er in kear sitten (en krige doe fan syn heit in ezel, dêr't dy him in hynder foarsein hie as er oergong). Nettsjinsteande dat rûn er de h.b.s. flot troch. Yn 1924 stie er ynskreaun as studint fan de Katolike Universiteit fan Nymwegen, neidat er frijlotte wie foar de militêre tsjinst. Fan 1926 oant 1927 hold er yn Arnhim ta dêr't er in literêre leargong folge. Nei't er yn 1929 en 1930 by it Utrechtsch Dagblad wurke hie as aspirant-sjoernalist en noch in skoftke yn Utert as frijwilliger yn in boekwinkel wurke hie, sette er yn maaie 1931 wer op Nijmegen oan.

Hy kearde de literatuer foarearst de rêch ta en lei him ta op it tekenjen en skilderjen. Oant 1934 folge er de Middelbere Tekenskoalle 'Kunstoefening' yn Arnhim. Hy helle dêr de l.û-akte tekenjen. Om't er yn 1934 sakke foar it talittingsseksamen fan de keunstakademy yn Amsterdam, gie Rely nei de akademy yn Antwerpen. Hy keas al rillegau foar in partikuliere oplieding. Syn learmaster waard de Antwerpske keunstskilder Albert Thijs. Yn 1935 sette Jorritsma wer op hûs oan. 

Werom yn Nijmegen by syn heit, syn mem wie yn 1934 ferstoarn, hie Rely in soad kontakt mei in groep jonge keunstners; mei harren eksposearre er yn 1935 en sy joegen ûnder de namme Zwarte Kraaien, in literêr tydskrift út. Fersen út syn Arnhimske stúdzjetiid waarden opnommen yn it blêd Jonge Kunst. Hy publisearre fierder ûnder oaren yn de Ljouwerter Krante, Sljucht en Rjucht, It Heitelân en De Holder.

Rely Jorritsma hat fierder nei de oarloch fan him jilde litten mei syn histoaryske rubryk Tussen Maas en Rijn yn de Nijmeegse Courant.

Om't er foar syn kwaal, multiple skleroaze, fersoarge wurde moast, kaam er yn de hjerst fan 1950 telâne yn 'Klein Jagtlust' yn It Oranjewâld. Yn de neisimmer fan 1952 ferfarre Rely Jorritsma nei Ressen, dêr't er op 1 oktober 1952 te ferstjerren kaam.

Op 24 april 1926 ferskynde it earste Fryske fers fan Rely yn Sljucht en Rjucht. Hy hie
it al in jiermennich earder makke en opstjoerd. Op inisjatyf fan Reinder Brolsma waard it fers dochs pleatst en sadwaande waard Brolsma troch Rely as syn 'ûntdekker' sjoen. 

Der binne fan de hân fan Rely Jorritsma njonken in tal proaza-stikken sa'n 170 Fryske fersen ferskynd yn ferskate tydskriften. Yn bondelfoarm binne syn Fryske ferzen nea útjûn. Ut de oantekenings dy't Rely neilitten hat blykt wol dat er soks fan doel west hat, mar it is der nea fan kommen. Allinne de Nederlânsktalige bondel Idille in het Nederrijk is yn boekfoarm ferskynd.




#Article 299: Durk van der Ploeg (1611 words)


Durk van de Ploeg (Hoogkarspel, 6 septimber 1930) is in tige produktive Fryske skriuwer en dichter dy't yn Noardburgum wennet. Yn novimber 2020 wie er de earste skriuwer dy't beneamd waard ta earelid fan It Skriuwersboun.

Durk van der Ploeg waard berne yn Hoogkarspel. Doe't er trije wie ferfear de húshâlding Van der Ploeg, Friezen om utens, nei Ealsum yn Dongeradiel, dêr't er ek grut waard. Ealsum leit yn de Noardeasthoeke fan Fryslân, in streek dy't yn syn lettere literêre wurk in wichtich plak ynnimme soe. Van der Ploeg wurke as typograaf by ûnderskate kranten as it Frysk Deiblêd en de Ljouwerter Krante. Ek wie er ûntwerper fan ûnderskate boekomslaggen. Letter waard er redakteur by de Ljouwerter Krante en skriuwer fan boekresinsjes; dat soe er dwaan oant syn pinsjoen yn 1990. Dêrnei lei er him folslein ta op it skriuwen. 

Yn de jierren sechtich fan de tweintichste iuw wurke Van der Ploeg foar ûnderskate tydskriften. Hy wie einredakteur fan it wykblêd Frysk en Frij en lid fan de redaksje fan it literêre tydskrift De Tsjerne. Dêrneist wie er as redakteur ferbûn oan De Stim fan Fryslân, it tydskrift fan it Kristlik Frysk Selskip. Fan 1984 oant 1990 wie Van der Ploeg foarsitter fan 'It Skriuwersboun', dat him yn novimber 2020 ta earelid beneamde. Ek wie er lange tiid karmaster fan de Kristlik Fryske Folksbibleteek. Fierder wie er aktyf op tsjerklik en kultureel mêd yn de plakken dêr't er wenne. Al ropt dat it byld fan in maatskiplik aktive man op, oer himsels ferklearre Van der Ploeg by in fraachpetear yn 1995: Eins bin 'k in ienselvich wêzen: de skriuwer dy't mei himsels praat. 

It ferheljen spile yn it libben van Van der Ploeg altiten in grutte rol. Yn 2003 sei er by in fraachpetear: Dat hie ik as bern al. At ik net sliepe koe, fertelde ik mysels in ferhaal. Bytiden rekke ik sa ûnder de yndruk fan myn selsbetochte ferhalen dat ik der fan gûle moast. Miskien haw ik it fan ús pake, dy't ek goed fertelle koe. Thús waard De Stim fan Fryslân lêzen, ik rekke al betiid yn de kunde mei it wurk fan Eeltsje Boates Folkertsma. De Bibel waard by ús thús trettjin kear hielendal foarlêzen. Hoe't in ferhaal krekt ferteld wurdt, haw ik op dy wize ek leard.

Van der Ploeg keas der bewust foar om yn it Frysk te skriuwen, omdat dy literlêre 'fiver' net sa grut is en dêrtroch mear mooglikheden biedt foar eksperiminten as it Nederlânsk, dêr't in soad al ris yn besocht is.

Van der Ploeg debutearre yn 1955 mei in tal gedichten yn it Nederlânske blêd Ontmoeting. It earste Fryske gedicht fan syn hân ferskynde yn 1956 yn De Tsjerne. Van der Ploeg's earste dichtbondel, Lok op eachlingte, ferskynde yn 1959. Al sleat syn tematyk - dea, leafde, skuld, boete en religy - oan by dy fan dichters lykas Freark Dam, Anne Wadman en Marten Sikkema, Van der Ploegs foarm wie fan 'e miet ôf oan dy fan it frije fers. Hy wie ek modern yn de sin dat hy 'frjemde' wurden brûkte, benammen út de natoerwittenskippen. Sa kaam de ynfloed fan de troch him bewûndere Gerrit Achterberg oan it ljocht.

Dêrnei ferskynden om de pear jier in bondel mei gedichten fan Van der Ploeg. Ien fan de meast bekende is De opstanding (Een gedicht) (1979), in samling Nederlânsktalige gedichten nei oanlieding fan de dea fan syn mem. Dêr komme ferskate motiven út syn wurk by elkoar, lykas it terpelânskip, de preökkupaasje mei dea en ûntbining, de mem as begjin fan it libben en dyjinge dy't har religy trochjaan wol oan har bern. Ferkate kritisy sjogge dy gedichten as de moaiste om harren earlikens en gefoelige toan. 

Nei 1979 hold Van der Ploeg him mear dwaande mei it skriuwen fan romans en ferhalen. Pas yn 2003 ferskynde wer in bondel, Troch kadastrale fjilden. Dy gedichten hawwe it lânskip boppe Dokkum as dekôr, mei oan de iene kant de see en oan de oare kant de kadastrale fjilden, dêr't de minsken wenje mei wa't Van der Ploeg him ferbûn fielt. Yn syn eigen wurden: Ik haw in sterke bân mei Noardeast-Fryslân. It is in prachtige wrâld om yn te ferkearen. De minsken dêr hawwe in bepaalde stivens en bedêstens. At hja it mei twa wurden sizze kinne, sille hja it net mei trije dwaan. Dat sprekt my oan.

Van der Ploeg syn earste koarte ferhalen waarden yn 1952 publisearre yn it Frysk Deiblêd. Syn earste boek, In man en in minske, kaam út yn 1968. Yn de tweintich jier dêrnei ferskynden dêrnei noch seis boeken fan syn hân, dêr't ien fan yn it Nederlânsk wie: Een vers graf (1974). Nei syn pensjonearring yn 1990 ûntwikkele er him ta ien fan de meast produktive literêre skriuwers yn it Fryske taalgebiet. Fan de publikaasje fan de novelle Bertegrûn (1993) ôf, ferskynde alle jierren teminsten ien nij boek fan him - mar faker twa en yn 1995 sels trije. Yn 1997 publisearre Van der Ploeg de essaybondel It obstakel fan 'e ferbylding. In jier letter levere er in stikmannich bydragen oan Ik bin jim sjonger, in boek mei lietteksten fan Fedde Schurer. Yn 2003 skreau er De sniewinter, it Fryske boekewikegeskink. Fjouwer jier letter ferskynde It himelsk oerwurk, in romantisearre biografy fan de Fryske amateur-astronoom Arjen Roelofs (1754-1828). Yn 2010 waard De kjeld fan it noarden útbrocht. Op 29 maart 2012 ferskynde de nijste roman fan Van der Ploeg, mei as titel De Belvedêre, en giet oer de neidagen fan Age Looxma Ypeij fan Swarteweisein. By de presintaasje fan it boek waard Van der Ploeg beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.

Syn grutte produktiviteit is te ferklearjen mei in hege mate fan dissipline: hy leit it himsels op om alle dagen acht oeren lang te skriuwen. Ek leit de útdaging foar him yn it hieltiten wer betinken fan in nije struktuer, in oar fertelperspektyf, en nije ferhalen mei nije personaazjes. De romans dy't nei syn pensjonearring ta stân kamen, bestean net allinne út op 'e nij besjoene ferzjes fan manuskripten dêr't er al earder oan skreaun hie, mar ek út folslein nij wurk.

Foar syn 75-ste jierdei waard oan Van der Ploeg op inisjatyf fan syn útjouwer in bondel oanbean, Dreame fan in oare wrâld, dêr't in tolvetal persoanen út de Fryske literêre en kulturele wrâld in soad fasetten fan syn wurk beskreaunen. De oanbieding wie op 8 septimber 2005 yn de Iepenbiere Biblioteek fan Ljouwert.

In wichtich tema yn it literêre wurk fan Van der Ploeg is dat fan de minske dy't yn iensumens wrakselet mei it libben en de dea. Syn boeken geane faak oer ienlingen, yn harsels kearde personaazjes en harren (fersteurde) relaasje ta harren meiminsken en de maatskippij. Van der Ploeg is bedreaun yn it oproppen fan sfear, faak dy fan in iensum lânskip, dêr't de bewenners ûnder drege omstannichheden foar harren bestean yn wrotte. De measte fan syn ferhalen binne net fleurich fan toan, al hat er ek romans skreaun mei humoristyske en satiryske elementen, lykas De Snoekebek (1972), De Amerikaen (1977) en De dei lûkt nei de jûn (1984). Neffens guon kritisy binne dy boeken lykwols minder slagge.

Yn de saneamde Dongeradielesyklus, dy't begûn mei De Jacht (1988) en dêr't fierder It wrede foarjier (1994), Reis nei de Kalkman (1995) en It lekken oer de spegel (1995) diel fan útmakken, is de Twadde Wrâldkriich it basistema. Dêroer skreau Van der Ploeg yn 1995 yn de Ljouwerter Krante: Ik wie njoggen doe't de oarloch útbruts. Omdat dy oarloch myn karkater en mentaliteit fiif jier lang ûngeunstich beynfloede hat, is der foar my winlik nea wer in ein oan kommen. Libjen mei dy oarloch waard frijwol ûnbewust in wichtich ûnderdiel fan myn opfieding. Fierderop yn dat artikel freget er him ôf: Of hat de lêzer itselde as de skriuwer, dat hy net los komme kin fan de oarloch, en fia de roman oarder yn de gaos sjen wol?

In sintraal tema yn syn lettere boeken is de keunstmjittigens fan it hjoeddeiske libben en it opgean fan de minsk yn de ûnpersoanlike massa. Van der Ploeg ferset him tsjin de gedachte dat de mins de natoer meitsje kin, en is krekt fan betinken dat de natoer de mins makket. Ek yn dy lettere romas is it lânskip de basis - it klaaigebiet by Ealsum, it Waad of de omjouwing fan Noardburgum. Hoewol't dy boeken yn it ferline spylje, binne it gjin histoaryske romans. Van der Ploeg ferklearre dêroer: Ik wol in goed byld jaan fan it lânskip, mar de ferhalen dy't ik dêroer fertel binne hielendal optocht. Wat ik fertel moat ek bard wêze kinne, mar ik jou mysels rûmte.

Durk van der Ploeg krige 21 kear in Rely Jorritsmapriis (en is dêrmei wat dat oanbelanget rekordhâlder):

Yn 2003 wie Van der Ploeg ûnderwerp fan in reltsje om de Gysbert Japicxpriis hinne. De faksjuery dy't de Deputearre Steaten fan Fryslân oer de takenning fan dy priis advisearre, waard sawol yn de Steaten as troch ferskate Fryske skriuwers iepenlik bekritisearre fanwegen har foarstel dy ta te kennen oan Willem Tjerkstra en net oan Van der Ploeg. Nettsjinsteande dat waard it advys troch Deputearre Steaten oernommen. Neffens Tjerkstra wie Van der Ploeg ien fan de earsten dy't him tillefoanysk lokwinske.

Yn 2011 krige Van der Ploeg de grutste Fryske literêre priis dochs takend, hy krige de priis foar syn hiele oeuvre. De sjuery wie fan tinken dat der gjin boek wie dy't der boppe út stuts, dêrom waard besletten om der in oeuvrepriis fan te meitsjen.

By de presintaasje fan syn 21ste roman, De Belvedêre, op 29 maart 2012 waard Durk van der Ploeg beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.




#Article 300: Selskip foar Fryske Taal- en Skriftekennisse (366 words)


It Selskip foar Fryske Taal- en Skriftekennisse (ek wol Selskip 1844 of Ald Selskip neamd) is op 14 septimber 1844 yn Het Gouden Wagentje oan de Nijstêd yn Ljouwert oprjochte troch Harmen Sytstra, Tiede Roelofs Dykstra en Jacobus van Loon. De oanhing bestie meast út middenstânslju, de liberale boargerij en de yntelligintsja fan doarpsdûmnys en skoalmasters. De romantyk oerhearske it tinken fan de measte bewegers fan de earste oere en de wjerslach dêrfan wie werom te finen yn it earste Fryske tydskrift dat troch it Selskip útbrocht waard: Iduna.

It Selskip 1844 rekke hommels troch syn bestjoersleden hinne: Harmen Sytstra en Tiede Dykstra kamen koart efter inoar jong te ferstjerren. Jacobus van Loon naam it foarsitterskip op him mei Gerben Colmjon as skriuwer. Sûnder it duo Sytstra-Dykstra foege it Selskip him nei de liberale geast fan de tiid en wûn oan leden: nei it djiptepunt fan 1852 mei noch mar 122 leden, rûn dat tal op nei 543 yn 1885. Om 1860 wiene Waling Dykstra en Tsjibbe Gearts van der Meulen útein setten mei harren winterjûnenocht en it Frysk folkstoaniel wie yn opkomst. De striid om de stavering waard ôfsletten mei in kompromis tusken de romantisi en de praktisi. Yn 1879 ferskynde De Fryske Boekstavering, in hantlieding. Dy Selskipsstavering soe it in foech 70 jier úthâlde. De útjefte fan It Lieteboek troch it Selskip yn 1876 wie in grut súkses. Der bleau sels jild fan oer. Ek de saneamde Grouster stientsjefeesten, it ûntbleatsjen fan tinkstiennen foar de Halbertsma's op 13 oktober 1875 en 28 maaie 1879, levere direkte winst op: It ûntstean fan de Krite Grou dy't letter in wichtige rol yn it Selskip spylje soe.

It Selskip is sûnt 1945 oansletten by de Ried fan de Fryske Beweging. It ledetal, yn 1957 noch 4400, sakke oant ± 1350 yn 1974. Dit weromrinnen waard feroarsake troch ôffal fan kriten, dy't geandewei selsstanniger waarden en troch bewegingsorganen dy't faak ta net mear as smûke ferienings waarden. Benammen yn de jierren 60 waarden in soad kriten opheft. Foar de oerbleaune kriten levere de ferplichte ôfdracht oan it haadbestjoer faak problemen op. It Aldselskip wie fertsjintwurdige yn de Rie fan de Fryske Beweging, Afûk, de Fryske Kultuerried en IFAT.




#Article 301: Frysk Boun om Utens (134 words)


It Frysk Boun om Utens is in koepelorganisaasje fan likernôch 27 Fryske Kriten bûten Fryslân. It bûn, dat oprjochte is op 15 septimber 1923, is ien fan de oansletten selskippen fan de Ried fan de Fryske Beweging.

It Boun hat neffens it karbrief as doelstelling:

Amersfoart, Amsterdam, Apeldoarn, Arnhim, Assen, Beverwyk *, Boadegraven *, Bussum, Dimter, Doardt, Flaardingen, De Haach, Haarlim, Hilfertsom, Hoarn, Hurderwyk, Leiden, Lelysted*, Oss, Seist, SudeastDrinte, Swol *, Utert *, Wageningen. (mei * ha in eigen hiemside)

Net-oansletten kriten om utens: De Helder, Roan, Stienwyk 

It Frysk Boun om Utens hâldt har op it stuit ûnder oaren dwaande mei de ûntfangst fan Omrop Fryslân bûten de provinsje, boekeferkeap en it jaan fan kursussen. Fierder besykje se de belangen fan de oansletten kriten en har leden te behertigjen by oerheden en ynstânsjes.




#Article 302: Stichting Ons Bildt (230 words)


De Stichting Ons Bildt (Frysk: Stifting Us Bilt), soms ôfkoarte ta SOB, is in organisaasje yn Fryslân dy't diel útmakket fan 'e Biltske Beweging. Dizze stifting, dy't fêstige is yn Sint-Anne, set him yn foar it behâld fan 'e Biltske kultuer en oar streekeigen, en is útgroeid ta de wichtichste organisaasje op dat mêd. Yn 't bysûnder leit de stifting him ta op it behâlden en fuortsterkjen fan 'e Biltske taal. De Stichting Ons Bildt waard oprjochte op 29 maaie 1980 op inisjatyf fan 'e Biltske taalstrider Sytse Hotzes Buwalda, foartútrinnend op 'e gemeentlike weryndieling yn Fryslân fan 1984, wêrby't it Frysktalige doarp Minnertsgea by de gemeente It Bilt yndield waard. 

It wurk fan 'e Stichting Ons Bildt omfettet û.m. it organisearjen fan kursussen op it mêd fan taal en skiednis, it útjaan fan boeken en cd's, en it útskriuwen fan taalwedstriden. Teffens fersoarget de stifting op oanfraach it oersetten fan teksten nei it Biltsk. Dêrnjonken ûnderhâldt de Stichting Ons Bildt ek kontakten mei oare Biltske kulturele organisaasjes, lykas it Bildts Dokumintasysintrum, dat yn 1990 út 'e Stichting Ons Bildt wei oprjochte waard. Dêrta is de stifting lid fan 'e Stichting Bildts Aigene, in yn 2015 oprjochte koepelorganisaasje foar Biltske taal en kultuer. De Stichting Ons Bildt is fierders yn in breder ramt mei de Stellingwarver Schrieversronte ien fan 'e beide net-Fryske lid-organisaasjes fan 'e Ried fan de Fryske Beweging. 




#Article 303: Kristlik Frysk Selskip (291 words)


It yn 1908 oprjochte protestante Kristlik Frysk Selskip (KFS) hie ta doel it brûken fan it Frysk (ek) yn Kristlike fermiddens te stimulearjen. De ortodokse protestante Friezen fielden har net thús by it liberale en faak anty-tsjerklike Ald Selskip. Dûmny Sipke Huismans wie de man dy't mei Anders Minnes Wybenga de oanset joech ta de oprjochting fan wat yn earsten it Kristlik Selskip for Fryske Tael- en Skrifttekennisse hjitte soe. Yn it midden fan de 20-er jierren komt der mei Hendrik van Houten en Fedde Schurer in koerswiziging fan taal- skriftekennisse nei in mear striidbere koers foar emansipaasje fan it Frysk. De namme wurdt dan ek feroare yn koartwei Kristlik Frysk Selskip en se rjochtsje har mear op it brûken fan it Frysk op skoalle, yn 'e tsjerke mar benammen ek yn it iepenbier bestjoer en de rjochtspraak. 

Ien fan de foaroanmannen fan it KFS wie Geart Aeilco Wumkes (1869 - 1954) dy't yn 1943 tegearre mei Eeltsje Boates Folkertsma de lêste hân lei oan de earste folsleine oersetting fan Bibel yn it Frysk. It Nije Testamint wie al yn 1933 ferskynd.

It KFS is sûnt 1945 ien fan de by de Ried fan de Fryske Beweging oansletten selskippen.

Yn 1963 wurdt troch it KFS de bibelferkeapkommisje Net fan brea allinne ynsteld, om sa mear Fryke Bibels yn 'e omloop te krijen. De bibelferkeap is tsjintwurdich ûnderbrocht by de Kristlike Fryske Folks Bibleteek.

Sûnt 1977 jout it KFS alle jierren it bûsboekje út, in Fryske aginda.

Yn 1997 is it Roomsk Frysk Boun opgien yn it KFS, neidat beide ferienings al in jiermennich yn in soarte fan federaasjeferbân gearwurke hienen.

Per 1 jannewaris 2013 waarden alle aktiviteiten fan it KFS oerdroegen oan 'e nije Stifting Krúspunt en waard it KFS opheft.




#Article 304: Fryske Beweging (3379 words)


De Fryske Beweging hâldt yn it hiel fan stribjen en organisaasjes dy't rjochte binne op it fuortbestean en ûntjaan fan it eigen Fryske folkskarakter en de Fryske taal. Ta de Fryske Beweging kinne alle persoanen en ynstânsjes rekkene wurde dy't har ynsette of ynsetten hawwe foar it behâld en fersterkjen fan de Fryske taal en kultuer. Foar guon bewegers hâlde en hâldt dat tagelyk in stribjen yn nei (mear) ûnôfhinklikheid fan it sintrale Nederlânske gesach.

Feitlik begûn de Fryske Beweging mei de dichter Gysbert Japiks (1603 - 1663), de ûnbetwiste grûnlizzer fan it moderne skreaune Frysk. Sûnder him soe it Frysk as literêre taal de tiid net oerlibbe hawwe. Hoewol hy yn lytse kring bewûndere waard, soe Gysbert yn syn tiid gjin beweging yn gong lûke.

It duorre oant 7 july 1823, de tiid fan de Romantyk, eart yn de Sint Martinitsjerke te Boalsert de earste Gysbert Japiksbetinking hâlden waard. De menniste dûmny Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), hat dat feest in jier letter wiidweidich beskreaun yn syn 'Hulde aan Gysbert Japiks'. It wie lykwols benammen de Frjentsjerter heechlearaar Gryksk Everwinus Wassenbergh (1742-1826) dy't stúdzje makke fan it wurk fan Gysbert Japiks en dat ek mei sukses by oaren propagearre. De beweging, dy't hy wól yn gong sette, wurdt wol de Wassenberghse Renêssânse neamd. It soe liede ta de earste foarm fan organisaasje fan de Fryske Beweging, al soe Wassenbergh dat sels net mear belibje.

Op 27 septimber 1827 waard troch Franciscus Binkes, Hendrik Amersfoordt en Freerk Fontein it Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde oprjochte, in Genoatskip, seker yn de begjintiid, fan wat men de 'hegerein' neamme kin. Ek Eeltsje Halbertsma waard lid, mar yn 1834 betanke er as lid. De reden skreau er oan syn broer Joast: Es gibt Narren aller Art, en hy woe dêr net ien fan wêze. It Frysk waard troch it Genoatskip dan wol bestudearre, fiertaal wie it by harren yn dy begjinjierren út of yn net. Ek it sûnt 1839 ferskinende (en noch altyd besteande) tydskrift De Vrije Fries wie foar it meastepart yn it Hollânsk. Wol binne der foar de tiid fan de De Vrije Fries noch in seistal nûmers fan in Friesch Jierboeckjen ferskynd.

Op 14 septimber 1844 waard yn 'Het Gouden Wagentje' oan de Nijstêd te Ljouwert troch Harmen Sytstra, Tiede Dykstra en Jacobus van Loon it Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse oprjochte. Dit selskip, ek wol it Selskip 1844 of Ald Selskip neamd, wie mear woartele yn 'e mienskip. Har oanhing bestie meast út middenstânslju, lju fan de liberale boargerij en de doarpsyntelligentsia: dûmnys en skoalmasters. De bruorren Halbertsma bringe mei har Rimen en Teltsjes it skreaune Frysk wer ûnder de minsken. Botte polityk is it dan noch net, al sjocht Sjoerd van der Schaaf yn it artikel The origin of the Germanic and Scandinavian languages: diversity in unity fan de hân fan Joast Halbertsma wol in politike stellingname: Hjir is in federalist oan it wurd is syn konklúzje en fierder de folken moatte harren yn al har eigenaerdigens en har ûnderskate talen ûntjaen kinne.

Op in breed droegen politike beweging, lit stean partijfoarming, is dan lykwols noch gjin sicht. Krekt yn dy tiid dat de grip fan de sintrale machthawwers op Fryslân aloan sterker waard, makke de opkommende organisearre Fryske Beweging him benammen drok om de Fryske stavering. De romantyk oerhearske it tinken fan de measte bewegers fan it earste oere en de wjerslach dêrfan wie werom te finen yn it earste Fryske tydskrift dat troch it Selskip útbrocht waard: Iduna. It is de mislearre bakker mar folksskriuwer by útstek, Waling Dykstra dy't him ferset tsjin de stavering dy't de bewegingsmannen betocht hawwe, en hy begjint mei de útjefte fan in eigen periodyk: De Frysce Huesfrjeun. Hy wie dêrmei in eksponint fan it opkommen fan it liberalisme en in begjin fan demokratisearring.

It Selskip 1844 rekke hommels troch syn bestjoersleden hinne: Harmen Sytstra en Tiede Dykstra kamen koart efter inoar jong te ferstjerren. Jacobus van Loon naam it foarsitterskip op him mei Gerben Colmjon as skriuwer. Sûnder it duo Sytstra-Dykstra foege it Selskip him nei de liberale geast fan de tiid en wûn oan leden: nei it djiptepunt fan 1852 mei noch mar 122 leden, rûn dat tal op nei 543 yn 1885. Om 1860 wiene Waling Dykstra en Tsjibbe Gearts van der Meulen útein setten mei harren winterjûnenocht en it Frysk folkstoaniel wie yn opkomst. De striid om de stavering waard ôfsletten mei in kompromis tusken de romantisi en de praktisi. 

Yn 1879 ferskynde De Fryske Boekstavering, in hantlieding. Dizze Selskipsstavering soe it in foech 70 jier úthâlde. De útjefte fan It Lieteboek troch it Selskip yn 1876 wie in grut sukses. Der bleau sels jild fan oer. Ek de saneamde Grouster stientsjefeesten, it ûntbleatsjen fan tinkstiennen foar de Halbertsma's op 13 oktober 1875 en 28 maaie 1879, levere direkte winst op: It ûntstean fan de Krite Grou dy't letter in wichtige rol yn it Selskip spylje soe.

It Frysk Genoatskip liet fan him sprekke yn 1877. Yn it paleis fan Willem III oan it Hofplein yn Ljouwert waard in grutte tentoanstelling organisearre yn ferbân mei it 50-jierrich bestean fan it Genoatskip. De provinsje en de gemeente Ljouwert wurken der oan mei. Terpfynsten, skilderijen, silverwurk, hânskriften, kaarten, alles wat te toanen wie waard toand. It wie in grut sukses: Der kamen tritichtûzen besikers op ôf en der waard rûnom yn Nederlân omtinken oan jûn yn de parse. Der bleau genôch jild fan oer om oan de Turfmerk it Eysingahûs oan te tugen, dêr't de samlingen fan it Genoatskip en de provinsje in fêst plak krigen. Dêrmei stie it Genoatskip oan de widze fan it Frysk Museum.

Sa oan it ein fan de 19e en it begjin fan de 20e iuw wie der in twadde weach fan organisaasje yn de Fryske Beweging. Krekt as by de politike partijfoarming, organisearre ek de Beweging him foar it meastepart fia de skiedslinen fan it leauwen.

Yn 1898 waard yn Amsterdam de earste Fryske studinteferiening oprjochte: Natio Frisica. De somtiden wat anty-tsjerklike hâlding yn de gelederen fan it Ald Selskip liede yn 1908 ta it oprjochtsjen fan it Kristlik Frysk Selskip en krap 10 jier letter yn 1917 folge it Roomsk Frysk Boun mei as foaroanman Titus Brandsma.

Douwe Kalma  wie ien fan de mannen dy't yn 1915 oan de widze stie fan de Jongfryske Mienskip.

De selskippen om utens ferienen har op 15 septimber 1923 yn it Frysk Boun om Utens. Yn Grins waard 2 jier letter de studinteferiening FFJ Bernlef oprjochte.

 
Douwe Kalma liet foar it earst fan him hearre doe't er 18 jier wie. Op ferskate manieren besocht er nij libben yn de Fryske Beweging te bringen. Yn it foarste plak troch oare literêre idealen út te dragen. Troch it oprjochtsjen fan de Jongfryske Mienskip yn 1915 koe er grutte kloften jongelju oan him bine. De Fryske Beweging waard sadwaande, folslein yn oerienstimming mei de groei fan jongereinkultuer op oare plakken yn Europa, ta in jongereinbeweging dêr’t ek foar famkes en froulju in plak yn weilein wie. Yn de grutte tiid om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 jonge leden.

De Jongfriezen organisearren ûnder oaren simmerkampen foar jongerein en sy wienen de earsten dy’t yn 1917 mei 'Frisia' in serieus Frysktalich literêr tydskrift opsetten. Kalma sette him yn foar it brûken fan it Frysk yn ferskate fermiddens lykas yn it leger en it heger ûnderwiis. Dêrneist sette er alle wurken fan Shakespeare oer yn it Frysk. Hy skreau ek de earste Fryske literatuerskiednis dy’t wat omfang hie, en skreau it boek Skiednis fen Fryslân (1934).

Kalma en syn Jongfryske Mienskip brochten nij elan oan de Fryske literatuer. Skaaimerkend foar de Jongfriezen wie harren ynternasjonale oriïntaasje. Mei it biedwurd ‘Fryslân en de wrâld’ presintearre Kalma Fryslân as part fan in Noardseekultuer. Fryslân soe in brêgefunksje ha moatte tusken de besibbe Ingelske en de Skandinavyske kultueren. Mei de omsetting fan dat konsept hie Kalma lykwols minder sukses.

Yn 1930 makke de Jongfries Eeltsje Boates Folkertsma syn wurk 'Selsbestjûr for Fryslân' wrâldkundich. Dat wurk kin sjoen wurde as de earste oanset ta in politike striid foar bestjoerlike selsstannigens fan de provinsje Fryslân.

Om 1900 hinne waarden de kontakten tusken de Fryslannen sterker. Dy ynteresse kaam foaral út de taalkundige hoeke, de iere Frisisten. Mear kontakt late ta de rop út East-Fryslân wei om in jierliks treffen fan fertsjintwurdigers fan de trije Fryske gebieten. Douwe Kalma, Eeltsje Folkertsma en de feriening 'De Upstalbeam' (oprjochte yn 1924) sprieken har dêr ek foar út. En sa waard it earste Grutfryske Kongres yn 1925 yn Jever organisearre mei fertsjintwurdigers út de trije Fryslannen, Grinslân, Woersten, Bûtjadingen en Jeverlân. Dat wie de grûnslach foar mear mienskiplike gearkomsten en de oprjochting fan de Fryske Rie. By it Grutfryske Kongres yn Hüsem yn 1930 waard de Fryske Rie oprjochte. It doel fan de Rie wie om de ûnderlinge bân yn de tiid tusken de kongressen te hoedzjen en te noedzjen.

Yn 1931 kaam Douwe Kalma ree mei syn stúdzje en wurke letter dat jier as skoalmaster yn it middelber ûnderwiis yn Eindhoven. Dêrtroch waard er Fries om utens en koe er net langer mear foarsitter bliuwe fan de Jongfryske Mienskip, dy't sûnt 1927 Mienskip for Fryske Folksûntjowing hite. Yn septimber 1932 waard der in moasje yntsjinne, dêr't it ôfgean fan bestjoerslid Douwe Kalma yn frege waard. Yn maart 1933 blykt it safier te wêzen dat Kalma net mear yn it bestjoer sit. Nei it fuortgean fan Douwe Kalma waard troch it mienskipsbestjoer besletten dat de Mienskip mei yngong fan 1935 as krite Huzum diel útmeitsje soe fan it Selskip 1844.

Yn de krisisjierren (de tiid fan de wurkferskaffing en de Grutte Depresje) manifestearre it Frysk nasjonaal-sosjalisme him yn de Fryske Folkspartij (FFP), oprjochte op 24 novimber 1938 yn Eagmaryp. De Mienskip (no krite fan it Selskip 1844) woe de Fryske striid ek op polityk en maatskiplik nivo oerbringe en kaam mei karbriefoanfollingen. It Selskip 1844 spruts syn veto dêroer út. By in lettere gearkomste fan de Mienskip die bliken dat in meartal fan de oanwêzige leden winliken efter it haadbestjoer fan it Selskip stie. Dêrop gong it folsleine bestjoer ôf en Douwe Kiestra en Jan Melles van der Goot (foaroanman FFP) rûnen ek út de mienskip wei. 

Yn 1939 waard Douwe Kalma keazen as bestjoerslid fan it Selskip 1844. Yn itselde jier op 6 maaie krige Kalma de titel fan dokter: op dy datum promovearre er op in dissertaasje oer Gysbert Japiks. It wie de earste dissertaasje yn it Frysk yn de universitêre skiednis. Op it politike mêd slute Kalma him hieltiten wer by oare partijen oan.

Yn it jier 1919 pleite Geert Aeilco Wumkes fan it Kristlik Frysk Selskip yn in rede foar it Frysk Genoatskip foar in Akademy foar Wittenskip. It Fryske Genoatskip lykwols makke yn 1920 en 1921 dúdlik dat se dêr gjin ynteresse oan hienen. It plan soe hast twa desennia lang in konsept bliuwe. Underwylst waard yn 1928 de Afûk troch ferskate organisaasjes út de Fryske Beweging oprjochte. It wie professor Titus Brandsma fan it Roomsk Frysk Bûn dy't de Akademy yn 1931 op de wurklist fan de Underwiisried sette. Brandsma hie in akademy foar eagen mei Frysk-pratende en Frysk-skriuwende akademisy dy't beneamd waarden op titel fan bewiisde kundigens. Yn 1933 die de Underwiisried yn in ferklearring te witten dat se foar sa'n akademy wienen. Yn 1936 en 1937 oppenearren in stikmannich studinten har op persoanlike titel foar sa'n akademy. Yn 1937 stjoerde de Federaasje fan Fryske Studinteferienings in wiidweidich rapport nei de Underwiisried ta. Efter de skermen wienen Geert Aeilco Wumkes, Kommissaris fan de Keninginne Van Harinxma, lektor Pieter Sipma en fertsjintwurdigers fan it Selskip 1844 en it Frysk Genoatskip dwaande mei in konsept brief foar de Underwiisreid. Op 30 maaie maaie beslute de Underwiisried dat de Fryske Akademy der komme moast. 

De earste Fryske Folkshegeskoalle ûntstie yn 1932 by it buorskip Allardseach (by Bakkefean). Ta de oprjochting fan in Fryske organisaasje is it net earder kommen as yn 1939. De foarm wie in mingde stifting. In eigen folkshegeskoalle moast op dat stuit wol in fier ideaal lykje. De Folkshegeskoalle dy't yn 1939 formeel oprjochten is wie in foarrinder foar de Fryske Folkshegeskoalle dy't yn 1948 op Skylge syn plak krije soe.

Op it lêst fan de tritiger jierren fan de 20e iuw kamen de ideoligyske kontrasten yn de Fryske Beweging nei foarren. In ier teken wie it Grutfrysk Kongres fan de Fryske Rie yn 1937 yn Medemblik. In plak fierder fan Dútslân ôf as Medemblik hie min te finen west. De Westfriezen hienen noch net oan eardere kongressen meidien, mar no wie der in feriening mei de namme Westfrieze Styk dy't de organisaasje op syn noed nommen hie. 

Al yn de simmer fan 1940 woenen de Dútske besetters in sintraal orgaan hawwe om de Fryske Beweging sa goed mooglik stjoere te kinnen. Dêrby makken se gebrûk fan Eastfryske seinboaden dy't min ofte mear fertroud wienen mei de ferhâldingen yn de provinsje Fryslân. Nei in oerlis tusken it Selskip foar Fryske Tael en Skriftekennisse en it Kristlik Frysk Selskip waard der keazen foar in Trijemanskip. It Trijemanskip waard gearstald út ien fertsjintwurdiger fan it Selskip 1844, ien fertsjintwurdiger fan it Kristlik Frysk Selskip, en ien nasjonaal-sosjalistyske fertsjintwurdiger. Doe't bekend waard dat Douwe Kalma him oansletten hie by de faksistyske Fryske Folkspartij, keas it Selskip foar Jacob Kalma as fertsjintwurdiger foar it Trijemanskip. Eeltsje Boates Folkertsma wie de twadde man yn it Trijemanskip, hy fertsjintwurdige it Kristlik Frysk Selskip. De tredde persoan yn it Trijemanskip waard Rintsje Piters Sybesma, omdat hy de mear folkske en nasjonael-soasialistyske streaming fertsjintwurdigje soe. Troch ferskillen yn belangen krigen de pro-Fryske Kalma en Folkertsma spul mei de pro-Dútske Sybesma. Kalma en Folkertsma gongen dêrnei fierder as Twamanskip. Yn 1943 waard it Twamanskip opheven. 

Op it literêre mêd fierde de Dútske besetter de Harmen Sytstra-priis yn. Dy waard yn 1941 wûn troch Reinder Brolsma, yn 1942 troch Rintsje Piters Sybesma, en yn 1943 troch Douwe Kalma. Douwe Kalma dy't him yn 1940 oanslute by de FFP en ûnder oaren aktyf wie foar de Stichting Saxo-Frisia naam de priis oan. Lykwols krige Kalma al gau yn 'e rekken dat oaren him it oannimmen fan de priis letter kwea ôf nimme soenen, sadat Kalma besleat de priis werom te jaan. 

Neist it Trijemanskip en it Twamanskip wienen der ek dúdlike tekenen fan ferset by yndividuële Fryske bewegers. Jens Emil Mungard wie in dichter fan it eilân Sal en oppenearre him as in fûle tsjinstanner fan it nasjonaal-sosjalisme. Mungard hie krekt as syn heit Ynterfryske kontakten en waard troch syn literêre ferset út Frysk perspektyf yn 1939 nei konsintraasjekamp Sachsenhausen brocht dêr't er yn 1940 stoar. In oar Frysk beweger dy't him fuort al tsjin it nasjonaal-sosjalisme oppenearre wie Titus Brandsma, hy stoar yn 1942 yn konsintraasjekamp Dachau. Lykwols wie Brandsma, oars as Mungard, in tsjinstanner mei kristlike motiven.

De organisearre Fryske Beweging kaam út de besettingstiid sûnder skuld, mar ek sûnder glâns. De Selskippen hienen de lêste jierren fan de besettingstiid op non-aktyf stien, mar se wienen net ferbean troch de Dútsers en se hienen harsels net ûntbûn. Jacob Kalma en Eeltsje Folkertsma fan it Twamanskip waarden net troch de Dútsers oppakt. Nei de Twadde Wrâldkriich hat net ien Frysk beweger foar in oarlochstribunaal foarkomme hoecht. Douwe Kalma hat fjouwer jier yn in kamp sitten, mar waard nei de oarloch as kollaborateur suvere. Nei de oarloch oppenearre de âld-fersetslieder Pieter Wybenga him as foarstanner foar mear desintralisaasje. Syn desintralisaasjerapport waard skreaun yn opdracht fan de provinsje Fryslân, mar syn wurk krige gjin ferfolch.

Oars as yn Westerlauwersk Fryslân waard de Fryske Beweging yn Noard-Fryslân fijannich behannele troch de Dútsers. Dêr waard it Frysk ûnderwiis ferbean en krige Johannes Oldsen as foarsitter fan de Foriining for nationale Friiske sawat de hiele oarloch húsarrest en in publikaasjeferbod. De Fryske Rie pakte nei 1945 de tried wer op mei respektearre bestriders fan it Hitler-bewâld. Dat late yn 1952 ta in Grutfrysk Kongres yn Hüsem en yn 1955 yn Auwerk. Dêr is it Frysk manifest oannommen, in nije grûnslach foar de Fryske kontakten nei de oarloch.

De Fryske organisaasjes krigen oan 'e ein fan de Twadde Wrâldkriich en yn de jierren dêrnei in grutte oanwaaks fan leden. Harren betsjutting as fertsjintwurdigers fan it folk bleau navenant lyts. Nei de oarloch pakten de Fryske ynstelling dy't foar de oarloch oprjochte wienen de tried ek op. De Fryske Akademy, Afûk en de Fryske Folkshegeskoalle (fan 1948 ôf op Skylge) koenen fierder mei harren wurk. Fuort nei de oarloch waard de Ried fan de Fryske Beweging oprjochte. Ferskate Fryske organisaasjes (It Selskip foar Fryske Tael en Skriftekennisse, It Kristlik Frysk Selskip, it Roomsk Frysk Boun, en it Frysk Boun om Utens) fielden de needsaak om tenei mei ien orgaan mei it regear en de legere oerheden te kommunisearjen. Net folle letter, yn 1951, soe de Ried fan de Fryske Beweging mei Kneppelfreed syn earste grutte súkses helje.

Yn 1948 moasten twa molktapers út Aldeboarn op It Hearrenfean foar it kantongerjocht ferskine omdat sy de molke en sûpe op harren molkbussen skreaun hienen, ynstee fan it wetlik fêstleine melk en karnemelk. De molktapers waarden skuldich ferklearre, mar koenen sûnder straf nei hûs. It wienen de minachtsjende útspraken fan de rjochter oer it Frysk dy't it sentimint leinen om letter yn aksje te kommen. Deselde rjochter krige yn 1951 in bistedokter yn 'e rjochtseal dy't er wegere te ferstean omdat er Frysk prate. Alles wat de bistedokter yn it Frysk sizze soe, soe net opnommen wurde yn it ferslach en sa koe dêr ek gjin rekken mei holden wurde soe by it fêststellen fan it fûnis.

Twa Fryske sjoernalisten, Fedde Schurer en Tsjebbe de Jong, joegen yn har kranten fûle krityk op it hâlden en dragen fan de polysjerjochter. Mei de offisjele beskuldiging dat de beide sjoernalisten de rjochterlike macht misledige hienen moasten se yn Ljouwert foar de rjochter ferskine. It wie net de polysjerjochter fan It Hearrenfean, mar de offisier fan justysje yn Ljouwert, de hear F. Hollander, dy't in klacht yntsjinne. By it justysjele apparaat yn Ljouwert bestie in frijwat anty-Fryske ynstelling. Guon juristen hienen dêr earder ek al yn it iepenbier bliken fan jûn. 

De rjochtsaak waard holden op freed 16 novimber 1951. Der wie dy deis nochal wat folk op de saak ôfkommen en de Ljouwerter polysje dreau mei kneppels en wetterkanonnen dat publyk – dat foar it gerjochtsgebou op it Saailân gearklofte – útelkoar. Nei Kneppelfreed hold de Ried fan de Fryske Beweging grutte protestgearkomsten, by guon polysjemannen waarden thús de ruten ynsmiten, en guon dûmny's begûnen te preekjen oer Kneppelfreed. Ut De Haach wei kamen nei oanlieding fan Kneppelfreed trije ministers om te praten mei fertsjintwurdigers fan de Fryske Beweging en mei it provinsjale bestjoer. 

Troch Kneppelfreed waard by de oerheid dúdlik dat de wetlike status fan it Frysk feroare wurde moast. Yn 1955 wurde twatalige skoallen tastien en fan 1956 ôf mei der yn de rjochtseal Frysk brûkt wurde. De Ljouwerter offisier fan justysje, de hear F. Hollander, waard oerpleatst. Foar it Frysk yn it bestjoerlik ferkear waard de Algemiene wet bestjoersrjocht feroare. It brûken fan it Frysk yn it ûnderwiis waard wetlik regele yn de Wet Primêr Underwiis en yn de Wet op it Fuortset Underwiis. 

RONO; Omrop Fryslân

Feriening foar in Federaal Europa; de F.N.P., J.H. Scheps

Teloargong Frysk en Frij; Frsk;

Yn de rin fan 'e jierren binne der út en troch Friezen dy't fine dat it allegearre wat te stadich en te hoeden giet mei it stribjen nei in fêster plak foar it Frysk en komme, mear as minder organisearre yn aksje. Sawol yn de sântiger as begjin njoggentiger jierren docht de anonyme aksjerûnte Fryslân Frij fan him sprekken, meast troch it útjaan fan parseberjochten dy't de radikale kant it neist binne. In oare groep wie Warns 2000, dy't oan de ein fan tachtiger jierren aktyf wie. By Warns 2000 bleau it net by parseberjochten. Dizze groep rjochte him benammen op ynstânsjes lykas de PTT en de NS dy't yn har eagen opstruksje pleegden oangeande it Frysk taalbelied. Letter kaam de geregeld demonstrearjende FRA foar it ljocht mei as foaroanmannen sjoernalist/histoarikus Kerst Huisman en FNP-er Jan A. van der Baan. 

Yn de gemeenten Boarnsterhim en Tytsjerksteradiel waarden de kommisjegearkomsten dêr't kediisd waard oer it ynfieren fan Fryske plaknammen, oerfallen troch bewegers.

 




#Article 305: Operaesje Fers (189 words)


Operaesje Fers wie in Fryske dichterstelefoan ûnder nûmer 058-2131313 dêr't elts nei beleaven ynbelje koe om in gedicht te belústerjen. De poëzij moast sa 'demokratiseare'wurde. Operaasje Fers hat bestien fan 1968 oant 1994. Yn dy tiid hawwe fia de dichterstelefoan mear as 2000 gedichten te belústerjen west: likernôch 1100 Fryske, 800 Nederlânske en sa'n 100 yn oare talen. Oprjochters fan Operaesje Fers wiene Josse de Haan, Meindert Bylsma en Geart van der Zwaag, mar de geastlike heit wie Feyo Schelto Sixma van Heemstra.

Yn 1969 woe de sjuery fan de Gysbert Japicxpriis, besteande út G.A. Gezelle Meerburg, 
Lolle Nauta en Jan Wybenga, de priis takenne oan Operaesje Fers, mar Deputearre Steaten fan Fryslân stuts dêr in stokje foar omt it reglemint it takennen fan de priis oan ien auteur foarskriuwt.
It telefoannûmer krige ekstra omtinken troch in fers fan Edsard Berger dy't syn 'beschaafde aardrijkskunde' foardroech en dêr't in ARP-senator de PTT-direkteur oer belle:

Njonken de oprjochters hawwe ûnder oaren Joop Boomsma, Pier Boorsma en Willem Abma in sit yn de redaksje hân.

Op 27 jannewaris 2005 binne de lûdsargiven fan Operaesje Fers publisearre op de webside fan Tresoar.




#Article 306: Eric Hoekstra (175 words)


Eric Hoekstra (*6 april 1960, It Hearrenfean ) is in Frysk skriuwer. Hy publisearre sawol poëzij as proaza. Hy is benammen bekend fanwege syn oersettingen nei it Frysk fan it wurk fan Friedrich Nietzsche. Hy krige dêrfoar yn 2002 de Dr. Obe Postmapriis.

Hoekstra is fierder bekend as literatuerkritikus en kollumnist. Under eigen namme en ûnder de pseudonimen 'Dr. Gleon', 'Dr. Tsjoen' en 'Justus' skreaun hy bydragen yn it Frysk Deiblêd en yn de tydskriften Kistwurk, Farsk, De Moanne, Hjir en Erosmos.

Eric Hoekstra brocht in lange rige taalkundige publikaasjes op syn namme. Sa publisearre er oer de Fryske ynfloeden yn Hollânske dialekten, dialektology, syntaksis, taalpolityk en taalferoaring. Eric Hoekstra is foarsitter fan de Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân.

Yn febrewaris 2007 húsmanne Eric Hoekstra, lykas Diogenes 2500 jier dêrfoar, in wike lang yn in houten tonne. 

Eric Hoekstra bekearde him ta it kristendom nei in mystike ûnderfining. Hy makke út 'e fjouwer evangeeljes in spannende en moderne roman: Roman fan in hielmaster dy't ek yn it Nederlânsk ferskynde mei de titel Roman van een geneesheer




#Article 307: Pieter Jelles Troelstra (721 words)


Pieter Jelles Troelstra
(20 april 1860, Ljouwert -

is bekend wurden as sosjalistysk politikus dy't yn 1918, yn neifolging fan de Russyske revolúsje, yn Nederlân de sosjalistyske revolúsje útrôp. Dêrnjonken hat Troelstra yn Fryslân as Piter Jelles namme makke as dichter en skriuwer.

Troelstra is berne op 20 april 1860 yn Ljouwert. Fan 1868 oant 1875 hat er yn Stiens wenne. Syn heit, Jelle Troelstra sr., wie dêr doe ûntfanger fan de belestings. Piter Jelles hat syn foarming yn Stiens krige, foaral troch de ynfloed fan syn mem. Syn libben lang hat Piter Jelles dan ek in bân mei Stiens field.

Yn middelbere-skoalletiid wie Troelstra al in fel strider en organisator en bliek er ek literêre jeften te hawwen. Hy kaam yn kontakt mei skriuwers as Tsjalling Halbertsma en Onno Harmens Sytstra. Mei dy lêste redigearre hy yn 1881 de dichtbondel It jonge Fryslân. Mei Oebele Stellingwerf sette hy it toanielselskip Gysbert Japiks op.

Fan 1882 oant 1888 studearre Troelstra rjochten yn Grins. Syn literêre aktiviteiten sette hy troch. Hy siet yn de redaksje fan it literêre tydskrift For hûs en hiem en fan it Nij Frysk lieteboek, dat yn 1886 ferskynde. Tagelyk ûntwikkele Troelstra him mear en mear as polityk strider, sawol yn de Fryske beweging as yn de sosjalistyske.

Yn 1888 troude Troelstra mei Sjoukje Bokma de Boer, dy't ûnder it pseudonym Nynke fan Hichtum bekend wurden is as berneboekeskriuwster. It pearke krige twa bern, Dieuwke en Jelle.

Nei syn stúdzjetiid fêstige Troelstra him as advokaat yn Ljouwert. Hy waard yn 1890 lid fan de Fryske Folkspartij, mar kaam nei in lange twastriid ta de konklúzje him alhiel oan de sosjalistyske beweging te wijen. Hy ferhuze yn 1893 nei Hollân. Yn 1894 stie Pieter Jelles Troelstra mei in tal oaren ('de tolve apostels') oan de widze fan de Sosjaal Demokratyske Arbeiders Partij (SDAP) en yn 1897 kaam hy foar dy partij yn de Twadde Keamer. Dêr toande hy him in fûleindich anti-monargist. Hy hope dat de monargy mei Wilhelmina útstjerre soe. Doe't yn 1909 de lettere keninginne Juliana berne waard seach er syn hope op in republyk yn reek opgean. Hy begûn him wer oan de literatuer te wijen en publisearre yn datselde jier syn ferneamde dichtbondel Rispinge, in bondel dy't yn in tiid fan moralistyske dichtkeunst opfoel troch de iepenens en it persoanlike karakter fan de fersen.

Net allinne troch syn politike aktiviteiten, mar ek troch syn rol as advokaat fan de bruorren Hogerhuis (de Hogerhuissaak) waard Troelstra nei 1897 ferneamd yn hiel Nederlân. It proses tsjin de trije fan in rôfoerfal beskuldige bruorren, dy't altyd folhâlden hawwe ûnskuldich te wêzen, krige yn dy tiid in protte omtinken en waard yn de sosjalistyske beweging sjoen as ûnsoarchfâldich.

It houlik tusken Pieter Jelles Troelstra en Sjoukje Bokma de Boer rûn nei ferrin fan tiid op 'e non en waard yn 1907 offisjeel ûntbûn, wêrnei't Troelstra op 'e nij troude, mei Sjoukje Oosterbaan.

 

Nei it útbrekken fan de Russyske en Dútske revolúsjes yn 1917 en 1918, seach Troelstra kânsen om de Nederlânske befolking yn 1918 ta in sosjalistyske revolúsje oer te heljen. Lykwols waard oan syn oprop suver gjin gehoar jûn en dizze episoade stiet dêrom ek wol bekind as 'Troelstra's fersin' ('Troelstra's vergissing'). Foar Troelstra wie dat misleare fan syn revolúsje in grutte teloarstelling en hy hat him dêrnei stikje by bytsje tebek lutsen út de polityk. Yn de lêste jierren fan syn libben skreaun hy ûnder de titel Gedenkschriften syn memoares. Op 12 maaie 1930 is er yn De Haach ferstoarn.

Nei syn dea yn 1930 waard yn Stiens besletten om de âlddoarpsgenoat mei in monumint te betinken. Dit monumint, troch Tjipke Visser, is der yn 1933 kommen, hoeke Langebuorren - It Achterbosk. Dat koe mei stipe fan leden fan de Fryske beweging, ek fan harren dy’t har yn politike sin gjin geastferwant fan Troelstra fielden. It is dan ek foaral in earbetoan wurden oan de dichter en skriuwer Piter Jelles. Op it monumint stiet: Oan de neitins fen Piter Jelles - Frysk dichter en skriuwer - Fen de Friezen 20-4-1933. De strjitte dêr't er yn Stiens wenne hat, hjit no Piter Jellessingel. 

Neist de Piter Jellespriis, is ek iepenbiere skoallemienskip Piter Jelles, yn Ljouwert en omkriten, neamd nei Troelstra.

Yn 1973 eare de gemeente Ljouwert Troelstra troch in nije literatuerpriis, de Piter Jellespriis, nei him te ferneamen. 




#Article 308: Iduna (tydskrift) (230 words)


Iduna wie it earste Frysk literêre tydskrift. Iduna ferskynde fan 1845 oant 1862. De sintrale figuer en redakteur wie Harmen Sytstra. It wie yn it begjin in ienmansblêd, mar letter wiene der mear redakteuren en kaam it ûnder de hoede fan it Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse. Sytstra hâlde lykwols oant syn dea de einredaksje fan Iduna. 

De namme Iduna ferwiist nei in Noarsk mytologysk figuer, Iðunn, dy't hoeder wie fan de jonkheid fan de goaden en de godinne fan de dichtkeunst.

Hy brûkte in eigensinnige stavering, nei in idee fan De Haan Hettema, neamd nei it tydskrift: de Idunastavering. As foarbyld dêrfan kin it neifolgjende sitaat fan him, ít 1845, tsjinje dêr't er syn stavering yn ferdigenet: Mei ynachtniming, ho da Friesen oannath Hollondsk forwend benne, end mei th' each oppa biscawing end foarútgong der tael, matte da scriûers, sa fulle dwaenlik, ynnath ald-Frysk self da wetten foar hiar spelling siikje. De Idunastavering stie lykwols fier ôf fan de deistige taal fan de gewoane man. Sytstra seach dat letter sels ek wol yn en gie doe hieltyd mear oer op in ienfâldiger stavering. 

Yn 1871 gie it tydskrift fierder ûnder de namme Forjit my net! ûnder lieding fan G. P. Colmjon (1828-1884). It bleau bestean oant 1915.

Iduna is ek de namme fan in Sweedsk tydskrift fan de literêre-histoaryske feriening Götiska Förbundet. It earste nûmer ferskynde yn 1811.

 




#Article 309: De Moanne (132 words)


It blêd de Moanne (offisjele skriuwwize mei in lytse letter d) is in meartalich kultureel opinyblêd dat ienris yn 'e moanne útkomt. It blêd stribbet der nei in bydrage te leverjen oan it yn libben hâlden fan kultuer en taal yn Fryslân sûnder ûnderhearrich te wêzen oan in bepaalde (maatskiplike) ideology. de Moanne bestiet sûnt 2002. De bydragen binne meast yn it Nederlânsk en it Frysk.

Yn de Moanne is it literêre tydskrift Trotwaer, dat oant 2003 selsstannich ferskynde, as literêr katern opnommen. De Moanne wie ynearsten in útjefte fan de Afûk; sûnt juny 2009 wurdt it blêd mei-útjûn troch Tresoar en de Fryske Akademy. Troch dy gearwurking krige de Moanne in oplage fan 3.000 eksimplaren de moanne. De ynhâld fan it tydskrift ferskynt mei in moanne fertraging ek op it ynternet.




#Article 310: Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde (283 words)


It Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde waard op 27 septimber 1827 troch Franciscus Binkes, Hendrik Amersfoordt en Freerk Fontein oprjochte en is no fêstige yn Ljouwert. It Genoatskip wie, foaral yn de begjintiid, fan wat de 'hegerein' neamd wurde kin. Eeltsje Halbertsma betanke yn 1834 as lid. De reden skreau er oan syn broer Joast: Es gibt Narren aller Art (Gekken binne der yn soarten en mjitten) en hy woe dêr net ien fan wêze. It Frysk waard troch it Genoatskip dan wol bestudearre, fiertaal wie it by harren yn dy begjinjierren út noch yn net. Ek it sûnt 1839 ferskinende (en noch altyd besteande) tydskrift De Vrije Fries wie foar it meastepart yn it Hollânsk. Wol binne der foar de tiid fan de De Vrije Fries noch in seistal nûmers fan in Frysktalich Friesch Jierboeckjen ferskynd.

It Frysk Genoatskip liet fan him sprekke yn 1877. Yn it paleis fan Willem III oan it Hofplein yn Ljouwert waard in grutte tentoanstelling organisearre yn ferbân mei it 50-jierrich bestean fan it Genoatskip. De provinsje en de gemeente Ljouwert wurken der oan mei. Terpfynsten, skilderijen, silverwurk, hânskriften, kaarten, alles wat te toanen wie waard toand. It wie in grut sukses: Der kamen tritichtûzen besikers op ôf en der waard rûnom yn Nederlân omtinken oan jûn yn de parse. De bleau genôch jild fan oer om oan de Turfmerk it Eysingahûs oan te tugen, dêr't de samlingen fan it Genoatskip en provinsje in fêst plak krigen. Dêrmei stie it Genoatskip oan de widze fan it Frysk Museum.

It genoatskip jout neist De Vrije Fries it Historisch tijdschrift Fryslân út en organisearret aktiviteiten op histoarysk mêd, lykas ekskurzjes, lêzingen en symposia. 




#Article 311: Jan Hepkes Wouda (162 words)


Jan Hepkes Wouda (Surhústerfean, 4 novimber 1862 - dêre, 16 april 1939) wie in fellekeepman op it Surhústerfean. Jan Hepkes stie bekend as de Feanster liger, omdat er him it fertellen fan sterke ferhalen dêr't er sels altyd in bjusterbaarlike haadrol yn spile, eigen makke hie. Hy waard dan ek wol spottend de Münchhausen fan Surhústerfean neamd.

Neffens Jan Hepkes syn eigen sizzen beskikte er oer boppenatuerlike krêften, fong er snoeken sa grut dat se allinne yn it swaaigat by it bûterfabryk yn de Feanster Feart keare koene en hy koe hurder fytse as it ljocht. Jan Hepkes belibbe as ferteller syn 'finest hours' by in ploechje krinkjespuiers dy't faak te finen wienen op de Feike-Draai yn de Feanster Feart. In soad ferhalen fan Jan Hepkes Wouda binne troch Ype Poortinga optekene en yn 1986 útbrocht ûnder de titel 'Ik ha 't ris hân...', Jan Hepkes syn standert iepeningssin.

Yn Surhústerfean stiet in stânbyld fan Jan Hepkes Wouda makke troch Suze Boschma-Berkhout.




#Article 312: Samuel Beckett (501 words)


Samuel Barclay Beckett (Foxrock, Dublin, 13 april 1906 — Parys, 22 desimber 1989) wie in Ierske skriuwer en dichter en waard nei't er sels sei berne op 13 april 1906, al stie der 13 maaie yn syn bertebewiis. Hy hat lykwols altyd folhâlden dat hy op Goed Freed de 13e april berne wie. Hy ferstoar op 22 desimber 1989.

Beckett studearre Frânsk, Italjaansk en Ingelsk oan it Trinity College yn Dublin fan 1923 oant 1927. Koart dêrnei waard hy oannommen as learaar yn Parys. Dêr soe hy James Joyce moetsje, dy't in enoarme ynfloed op him hie. Beckett skreau syn eigen ferhalen, wylst er tagelyk siktaris fan Joyce wie. Yn 1929 ferskynde syn earste wurk, in kritysk essay dat Joyce syn wurk yn beskerming naam. Syn earste koarte ferhaal, Assumption, waard yn datselde jier útbrocht. Yn 1930 wûn hy in lytse literatuerpriis mei syn gedicht Whoroscope, dat benammen oer René Descartes giet, in oare grutte beynfloeder fan syn skriuwen.

Yn 1930 gie Samuel Becket werom nei Ierlân, dêr't hy oan it Trinity College wurke. Nei 2 jier sette er wer ôf om troch Europa te reizgjen om. Hy bedarre wer yn Frankryk, en sette him dêr nei wenjen. Hy publisearre dêr in krityske stúdzje fan it wurk fan Marcel Proust. 

Hy besocht in boek yn de styl fan James Joyce te skriuwen, mar it waard letter útjûn as in searje koarte ferhalen: More Pricks than Kicks. Der wurdt wol sein dat elts fan dy ferhalen in parody is op Joyce syn ferhalen yn Dubliners. Dernei ferskynde de roman Murphy.

Syn as 'de trilogy' bekend steande boeken binne it meast bekend. Beckett skreau de boeken yn it Frânsk, en sette se letter oer nei it Ingelsk: Molloy (1951, Ingelsk 1955), Malone meurt/Malone Dies (1951, Ingelsk 1956) en L’Innommable/The Unnamable (1953, Ingelsk 1958). De iepeningssin fan it lêste boek yn dy rige giet as folget, en is typysk foar de styl fan Becket (Ingelsk):

 Where now? Who now? When now? Unquestioning. I, say I. Unbelieving. Questions, hypotheses, call them that. Keep going, going on, call that going, call that on. 

Wrâldferneamd is Beckett wurden troch it toanielstik Waiting for Godot, earst yn it Frânsk ferskynd yn 1952 ûnder de titel En attendant Godot, yn 1955 kaam de Ingelske oersetting. Der bart suver neat yn it stik. Yn it begjin krige it dan ek minne kritiken, mar geandewei waard it stik populêr. Itselde jildt foar it stik Endgame.

Omdat syn stikken fan nei 1947 suver allegear yn it Frânsk skreaun binne, wurdt hy tegearre mei Ionesco sjoen as de bêste Frânske toanielskriuwers fan de tweintichste iuw. It oersetten fan syn wurk nei it Ingelsk die Becket sels.

De teaterstikken dy't hy skreaun hat binne it bêst te typearjen as keal, minimalistysk en djip, djip pessimistysk oer de natuer fan de minske en de minsklike sitewaasje.

Samuel Beckett krige yn 1969 de Nobelpriis foar de Literatuer.

Samle yn The Complete Dramatic Works (1986), ISBN 0-571-14486-1

Samle yn The Complete Short Prose, 1929-1989, 1995, ISBN 0-8021-3490-4




#Article 313: Nobelpriis (165 words)


De Nobelpriis is in jierlikse priis foar minsken dy't in opmerklike prestaasje levere hawwe op it mêd fan Natuerkunde, Skiekunde, Fysiology of Genêskunde, Literatuer en befoardering en behâld fan de Frede. Fierder wurdt sûnt 1968 de Nobelpriis foar de Ekonomyske wittenskippen takend. Dizze lêste priis wurdt subsidiearre troch de Sweedske Sintrale Bank. Oan de priis is in net ûnaardich jildbedrach ferbûn mar de erkenning en prestiizje binne foar de measte winners de wichtichste beleaning.

De priis foar de frede is de ienige dy't takend wurdt troch it Noarske regear. De oare priiswinners wurde nominearre troch ferskillende Sweedske universitêre kommisjes.

De priis is by testamintêre beskikking ynsteld troch de tige rike Sweedske yndustrieel Alfred Nobel. De priis waard foar it earste útrikt yn 1901 yn de Alde Muzykakademy fan Stockholm. De priis wurdt sûnt dy tiid op de stjerdei fan Nobel (10 desimber) útrikt troch de Noarske en Sweedske kening.

De jildpriis, tsjintwurdich 10 miljoen Sweedske kroanen (ûng. 1,1 mio euro), is bedoeld foar fierder ûndersyk.




#Article 314: Alfred Nobel (130 words)


Alfred Bernhard Nobel (Stokholm, 21 oktober 1833 - San Remo, 10 desimber 1896), wie in Sweedsk skiekundige en yndustrieel.

Hy stiet bekend as útfiner fan it dynamyt yn 1867, mar hat ek oare eksplosiven útfûn en makke. Hy fertsjinne mei de produksje dêrfan en mei in oaljekonsesje in grouwelich kaptaal jild.

It gemysk elemint Nobelium is nei him ferneamd. Nobel syn namme is fierder noch te finen yn bedriuwsnammen, lykas Nobel Industries, dat letter opgie yn it AkzoNobelkonsern.

Hy bepaalde by testamint dat fan de rinte fan dat kaptaal fan ûngefear 32 miljoen Sweedske kroanen alle jierren fiif Nobelprizen útrikt wurde moasten. Dêrfoar waard de Nobelstifting oprjochte. Yn syn wilsbeskikking stiet dat de prizen bedoeld binne foar harren dy't yn it ôfrûne jier oan it minskdom grut nut ferskaft hawwe.




#Article 315: PC 2004 (219 words)


Op 4 augustus 2004 waard yn Frjentsjer de 151e edysje fan de PC ferkeatst. Bysûnder oan de PC fan 2004 wie dat de as heech favoryt bestimpele partoeren fan Klaas Berkepas en Rutmer van der Meer fuort yn de earste omloop tsjin elkoar moasten. Neffens guon hie dat de ideale finalepartij west. Se soene lykwols beide de finale net helje. It entûsjaste partoer fan Johan Abma, Pieter Scharringa en Daniël Iseger, op dat stuit gewoanwei stridend yn 'e 1e klasse, wie de ferrassende, mar neffens kenners fertsjinne winner fan de PC fan 2004. Daniël Iseger waard útroppen ta kening fan de partij. Hy krige 8 stimmen fan de keningskommisje (Abma krige 7 en Scharringa 3 stimmen). Ferliezend finalist wie it partoer fan Klaas Anne Terpstra, Jan Willem van Beem en Douwe Groenendijk. De einstân yn de finale wie 3-5 (6-6). De partij waard ferkeatst by sierlik simmerwaar mei temperaturen boppe de 25 graden.

Op de dielnimmerslist fan 16 partoeren stiene mar leafst 15 keatsers dy't de PC op syn minst al ien kear wûn hiene. Der wiene 10 debutanten.

De PC fan 2004 waard troch de parse, kommisje en de KNKB presintearre as de 151e PC, mar omdat de partij 4 kear net trochgien is, wie it de 147e edysje fan it âldste organisearre sportbarren yn Nederlân.

Daniël Iseger




#Article 316: Ald-Meiers Partij (520 words)


De Ald-Meiers Partij is in keatswedstryd dy't elts jier op 'e earste sneon fan augustus holden wurdt yn it Fryske doarp Hitsum. Der kinne allinne partoeren oan meidwaan dy't besteane út famkes yn 'e leeftyd fan 14 oant en mei 16 jier. Dêrmei is de Ald-Meiers Partij de froulike wjergader fan 'e Freulepartij yn Wommels. De wedstryd waard yn 2000 foar it earst holden en de organisaasje is yn 'e hannen fan 'e Hitsumer Keatsferiening De Iendracht. Yn 2019 wurdt it tweintichjierrich jubileum fan it evenemint fierd.

De grûnslach foar de oprjochting fan 'e Ald-Meiers Partij waard yn 1997 lein troch in keatsdemonstraasje dy't troch Keatsferiening De Iendracht organisearre waard op Westerhitsum, ta gelegenheid fan 'e famyljereüny fan it laach Winsemius. Dy famylje hat nammentlik syn woartels yn Hitsum. Om dyselde tiid hinne waard it frouljuskeatsen hieltyd wichtiger, en yn Hitsum wie dêr mear oandacht foar as yn 'e measte Fryske doarpen, om't Hitsum krekt in hiel sterk frouljuspartoer hie. Sadwaande bestie der al in idee foar de oprjochting fan in wedstryd foar famkes as tsjinfuotter fan wat de Freulepartij yn Wommels foar jonges is. Troch yntinsive gearwurking mei de eardere minister fan Miljeu Pieter Winsemius slagge it De Iendracht om sa'n wedstryd yndie fan 'e grûn te krijen. De earste edysje fan 'e Ald-Meiers Partij waard op 5 augustus 2000 ferkeatst. 

Dielname oan 'e Ald-Meiers Partij stiet iepen foar famkespartoeren fan alle by it KNKB oansletten keatsferienings. Eltse feriening mei ien partoer foar dizze partij ynskriuwe. Keatsters dy't de wedstryd al in kear wûn hawwe, meie net wer meidwaan. De regels foar dielname binne dêrmei fierhinne gelyk oan dy fan 'e Freulepartij yn Wommels.

Mei it doel in toppartij te organisearjen is de Ald-Meiers Partij opset as in wedstryd mei tradysjes.

It lotsjen wurdt de deis tefoaren holden yn it doarpshûs fan Hitsum, en it wurdt dien troch de keninginne fan 'e Frouljus-PC fan in jier earder. Op 'e dei fan 'e partij komme de ferienings mei harren findels yn Hitsum. Se geane yn optocht nei it fjild, dêr't de spylsters foar de partij oan it publyk foarsteld wurde.

De winneressen winne klokjes, mei gouden klokjes foar de earste priis. De wikselpriis is de 'Sulveren Pong', oanbean troch de famyljes Winsemius en Fockema Adreae, neikommelingen fan twa meiers yn Hitzum. Dat is ek wêr't de namme fan 'e partij weikomt. De priis stelt in ponge foar sa't de meiers dy brûkten as se de hier betelje moasten. Ynsafier mooglik wurdt de útrikking fan 'e prizen ferrjochte troch in spesjale gast en de frou fan 'e kommissaris fan de Kening. Ta einbeslút wurde de winneressen troch it doarp riden yn in iepen reau lutsen troch Fryske hynders.

Mei dizze opset is de Ald-Meiers Partij gau in wichtige partij yn it frouljuskeatsen wurden. Sadwaande wurdt de ôfdielingspartij fan Skettens sûnt 2002 oantsjut as de 'Revâns Ald-Meiers Partij'. De Ald-Meiers Partij heart mei de Jong Famme Partij yn Mantgum, de Frouljus-PC yn Weidum en it NK Dames fan it KNKB ta de wedstriden dy't meitelle foar de 'Fjouwer Wimpels' fan it frouljuskeatsen.

Hjirûnder in list mei de winneressen fan 'e Ald-Meiers Partij.




#Article 317: UEFA (116 words)


De UEFA, folút de Union of European Football Associations (Uny fan Jeropeeske Fuotbal Assosjaasjes), is it kontrolearjend orgaan foar Jeropeesk fuotbal. It fertsjintwurdiget de nasjonale fuotbalbûnen fan Jeropa, organisearret klupkompetysjes yn Jeropa (Champions League, UEFA Kup ensf.) en beheart it prizejild, de regels en de mediarjochten foar dizze kompetysjes. It is ien fan de 6 kontinintale organisaasjes fan de FIFA. Yn termen fan ynfloed en rykdom is de UEFA de sterkste fan de 6 organisaasjes feriene yn de FIFA. 

De UEFA is oprjochte op 15 juny 1954 yn Basel. It haadkwartier stie oant 1959 yn Parys; dêrnei ferhuze de organisaasje nei Bern.

De organisaasje bestie yn earsten út 25 fuotbalbûnen, tsjintwurdich binne der 53 bûnen oansletten.




#Article 318: Appingedam (216 words)


Appingedam is in gemeente en stêd yn Grinslân. De gemeente hat 11.801 ynwenners (2018) en in gebiet fan 24,62 km², wêrfan 0,79 km² wetter.

Haadplak fan de gemeente is it histoaryske stedsje Appingedam, dat earder de haadstêd fan it lânsdiel Fivelgoa wie. Appingedam is ien fan de fjouwer stêden yn Grinslân. Appingedam krige syn stedsrjochten yn 1327 fan de Opstalbeam, it wurdt ek wol de 12e Fryske stêd neamd.

Edzard de Grutte fan East-Fryslân woe him lânshear fan de Fryske Ommelannen meitsje. De stêd Grins keas Edzard de Grutte as beskermhear en ek de befolking fan Appingedam keas foar Fryslân. Yn 1514 waard Appingedam oerweldige troch Joaris mei it Burd (Georg fan Saksen) yn de slach om Appingedam. Suver alle ynwenners waarden deadien.

Nei de Twadde Wrâldkriich waard Delfsyl linkendewei de grutte buorgemeente fan Appingedam. Delfsyl ûntjoech him mei faasje ta in wichtige havenstêd. De ûntjouwing fan Appingedaam gie lang sa hurd net.

Appingedam (haadplak), Opwierde, Solwerd en Tjamsweer.

It spoar fan Grins nei Delfsyl rint troch de gemeente Appingedam, der is in stasjon yn de haadplak. De busline (1)40 ferbynt Grins en Delfsyl en rydt troch de gemeente. Der binne oare busferbinings mei de doarpen om it haadplak hinne. De grutste diken binne de N33 (Feandam - Iemshaven), de N989 (Appingedam) en de N360 (Grins-Delfsyl).




#Total Article count: 317
#Total Word count: 199829