#Article 1: Maledive (188 words)


 

Da Maledive bile en ailönjegrupe, jü bestoont üt 1190 koralenailönje, grupiird önj 26 atole önj e Indisch Ootseåån, söödweestlik foon Indien. Da ailönje lade ferstraild ouer en fläche foon moinäi 90.000 km², ouers jü hiil lönjouerfläche as bloot 298 km². Dåt grutste ailönj as 5 km² grut än dåt jeeft bloot nüügen, da gruter san as 2 km². Foon da ailönje san 200 bebooged än nuch 88 san bloot turistegebiite.

Jü histoori foon da jarste beboogere as ai bekånd, ouers hu arkeoloogische fanste wise deeraw haane, dåt da Maledive ål süwåt 5000 iirnge bebooged san. Ouers ouer kwäle seede for was, dåt jü kolonisasjoon foon e Maledive jarst süwåt 500 iirngne for krast schaid as. Sunt dåt jarst iirhunert for krast wjarn da buddhistisch, ouers 1154 bekiirde di jütidlik kining ham tu e islam. Dåt lönj as di grutste diil foon sin histoori ünoufhingi wjarn, ma ütnååme foon bloot änkelte perioode, weerfoon en 17-iirich portugiisisch ouerhiirsching önj et 16. iirhinert jü långst as. Maenouder regiirden deer 84 sultane. Önj dåt iir 1887 kömen da Maledive uner britische schirmhiirschap, ouers da brite bemöiten ham ai am jü banere politiik.




#Article 2: Manerhäide (119 words)


Ås Manerhäide (de. Minderheiten) betiiknet huum grupe, da önj en was gemiinschap ai di grutste diilj ütmååge. Di mååst ålgemiine fål sun spräkemanerhäide önj stoote. 

Önj Tjüschlönj san aw e sid bai da Frasche, da Sorbe, da Sinti än Roma än da Dånsche gödjkånd. Deerbai jeeft dåt matiinjs unerschiisinge: Da Frasche än da Sorbe jeeft dåt bloot önj Tjüschlönj, da Sinti än Roma san manerhäide önj möre stoote än da Dånsche san mörtål önj Dånmark. Deertu booge da Sinti än Roma döör dåt gåns lönj än da oudere mör önj wase gebiite.

Uk büte Europa jeeft dåt foole manerhäide: we tånke bloot önj da Indioaner önj Ameerika än da uurönjboogere (Aborigines) foon Australien än sü oofding da Indigene följke.




#Article 3: Manx (144 words)


		

Manx as en keltischen spräke, du snååked wårt aw dåt ailönj Man twasche Grut-Britanjen än Irlönj. Dåt hiitj, di leeste spreeger - Ned Maddrell - störw 1974.
Ouers eeftert san da dan begand, di spräke wider tu lääwent tu brangen. Foole manschne liire dideere as tweeden spräke än deer wårde wider bjarne aw Manx aptäägen. Diling snååke 56 manschne Manx as mamenspräke än 1689 as tweede spräke

Dåt Manx hiirt ma dåt Irisch än dåt schotisch Gäälisch tu da Goidelische spräke än as alsü hiilj unlik ma dåt Waliisisch. Deertu as di spräke fåli beinflused foon dåt Üüljnordisch, ouerdåt da wikinger deer siidelden.

Dåt ailönj Man seelew as 572 km2 grut (alsü en treedepårt foon e kris Nordfaschlönj) än heet 80.000 inboogere. Dåt hiirt matiinjs uner jüu änglisch kröön än hiirt deerdöör ai tu dåt Feriind Kiningrik än uk ai tu jü Europäisch Unjoon.




#Article 4: Mars (109 words)


Mars as jü fiird planeet eefter Merkurius, Fenus än jü jard. Mars as huulew sü grut as jü jard än heet en teen atmosfiir än et jeeft is aw da biise marspoole. 

Mars heet en teen atmosfiir. Jüheer atmosfiir bestoont for 95% üt kooledioxid än en lait üt stikstuf, argoon, sörstuf, än oudere bestånddiile. Et jeeft ünlike säsonge (isbiling aw da nord- än söödpoole). 

Mars heet twäär moune: Phobos än Deimos.

Da ameerikaanisch Viking-sonde köön niinj organisch laawen eefterwise. Önj 1996/97 lönjiet jü sonde 'Mars Pathfinder' aw Mars. Sunt 1997 kjart jü sonde 'Mars Global Surveyor' trinam Mars. Önj 2002 wörd wååder fünen büte da biise poole foon Mars.




#Article 5: Meew (218 words)


At meew (Larus canus) hiart tu at fögelfamile faan a kuben (Laridae) an as 43 cm grat.  

En ütjwoksen meew liket at triituankub, woort 43 cm grat an hör jügen spään 120 cm. Meewen weeg 300 bit 550 g, a feedern san witj, boowen üüb a jügen grä. A spasen faan a jügen san suart an witj, a nääb an a bian greengüül. Jongfögler sä iarst efter trii juar so ütj. Mantjin an wiifkin könst dü faan't ütjsen ei ütjenööder hual. Meewen wurd böös ual; det äälst meew, wat am fünjen hää, wiar 33 juar ual. Normool as wel so am 20 juar.

Efter trii juar began meewen tu brääten, det bräättidj as faan Mei bit Jüüle. Lefst bräät meewen uun koloniin uun a naite faan't weeder. A nees haa miast trii aier an lei 5 bit 20 m ütjenööder. Bias aalernfögler bräät a aier 23 bit 28 daar loong, bit a jöönkin ufkem. Efter sjauer bit fiiw weg kön's flä.

Meewen lewe miast bi a küst, knaap ans uk uun't banlun. Dü fanjst jo fööraal uun Nuurd- an Madeleuroopa. Enkelten auerwontre uun't banlun of waanre tu Süüdeuroopa.

Meewen freed fööraal fask. Bütj det mei's oober uk wirmer, insekten an uffaal. Jüst so üs a suarthoodet kuben sjük's uk uun't granthool of üüb ääkern ales, wat's freed kön.




#Article 6: Mitochondriol DNA (550 words)


Jü mitochondrjool DNA unti mtDNA as en latj ringformi DNA, jü har ai önj e tsälkärn befant, ouers önj da mitochondrie, da latje insluse deerbüte. Da mitochondrie önjthüülje uk en äine tüüp ribosoome. Dåt jeeft hunerte foon mitochondrie pro tsäle än da önjthüülje arken foole tsirkulaare kromosoome. Da önjthüülje åle daseelwie geene, ouers san ai åltens idäntisch: isodisomie hiitj süfoole, ås dåt åle moleküüle foon en tsäle identisch san, heterodisomie hiitj, dåt da ai identisch san. Jü dööweltsträngi mtDNA bai e mansche önjthålt 37 geene: 22 kodiire tu tRNA, 2 tu ribosomaal-RNA än da ouer 13 tu oiwiitje. Dåt mitochondrion kodiirt ai fulstäni for sin äine oiwiitje: hu funksjoone san önj e luup foon da generasjoone foon dåt nukleaar DNA ouernümen wörden. Da oiwiitjprodukte foon da geene hääwe dan en apårdi translokasjoonssekwäns, weerdöör da eefter da mitochondrie transportiird wårde schan.

Jü mitochondrjool DNA ferårewt gewöönlik bloot ouer di wüflike liinje än gungt ålsü ai ouer ma spärma unti bloosemstoof. Da mitochondrie foon e moonlike sädjtsäle fane jam önj e stjart, di bai e befruchting mååst ai önj e oitsäle kamt. Deer san ouers wälj änkelte biispele foon ouerdreeging foon mitochondrjool DNA foon di taatje beschraawen wörden.

Jü keer foon feriirwing döör e meem (maternaal feriirwing) foon mtDNA wårt önjwiind önj e geenografii am e ferbriidjing foon üüs forålerne (unti eentlik üüs ‘formeeme’) önj e forhistoori tu kartiiren. Wichti deerbai as, dåt dåt mtDNA ham ouer da generasjoone ai kiirt, ütnümen wan deer en mutasjoon aptreet, jü dan foon sü’n ‘stammeem’ ås jare karakteristiik tu ål jare eefterkaamen wider jääwen wårt. Sü kamt huum tu en hypothetisch ‘Eva’, foon huum åle manschne aw e wrål aw iinje oufståme schan. Jü schal dan üt Aafrika kiimen weese, süwåt 140.000 bit 200.000 iirnge sunt. Jü dootiiring hinget deerbai ordi ouf foon da taksiiringe foon e frekwäns, weerma tufälie mutasjoone önj e mitochondrjool DNA aptreese.
Uk bai e koortiiring foon jü migrasjoon foon e steeliik eefter dåt norden eefter dät leest istidåler köö mtDNA brükt wårde.

Unersäkinge ma mtDNA san uk dänj wörden am e oufståming foon da Friiske tu studiiren. Deerbai wörden ås proobe manschlike hååre ma rötj brükt. Da hiilj latje batjene DNA da huum so fäit, wårde bit dåt miljoonefåche fergruted döör polimeraase-käätereaksjoon (PCR), sü dåt huum dåt wider unersäke koon.
Touhuupe wörden prooben foon 123 manschne üt nordweest-Tjüschlönj unersoocht, deerfoon 28 foon friisk jurtkamst (3 saaterfriisk, 4 weestfriisk, ouers nordfräisk (13 aw Feer), 40 nordweesttjüsch, 19 ååsttjüsch, 16 dånsch. Dåt mååst apfålend wus, dåt da (Nord)Friiske en grutere unerschiis twasche manschne apwiseden ås da oudere. Dåt köö deerma tuhuupehinge, dåt Nordfriislönj (üt möre diile) foon dåt weesten jurt kolonisiird wörden as. 
For dåt Saaterlönj feel ap, dåt da trii proobe bål glik wjarn. Åån foon da ferfootere ferteelde bai e präsentasjoon, dåt da åle üt dåt norden (Struukelje) kömen. Deeraw wörd ham haanewised aw dåt oufriwen foon da famiilienbiinje ma dåt ååstfriiske (nü plååttjüsch snååkende) Tjootern (Detern) eefter ju iinjreformasjoon.

En mitochondrjoole feriirwing as karakteristisch for wase krunkhäide, ouerdåt da bloot ouer e meem wider jääwen wårde koone: dåt bjarn fäit ål dåt sytoplasma foon e meem, än deerönj fine har da mitochondrie. Suk krunkhäide kaame foole for önj diile foon e kroop (bräägen, hart, uugne, äsw.), da foole energii brüke, deer dåt mtDNA jü oomekäät önj e tsäle fersörjet.




#Article 7: Moore (291 words)


Da moore (f-ö. huarmer an elken) (Mustelidae) san en famiili foon da ruuwdiirte (Carnivora). Wan huum bloot da resänte Taxa beåchtet, jeeft dåt (da stjunkdiirte, da eefter en genetisch unersäking en äin famiili san, mateeld) 6 unerfamiilie, 25 sliike än 67 oorte önj jüdeer famiili. Wat huum sü normåål uner moor ferstoont, san oorte as di buummoor (Martes martes), di stiinjmoor (Martes foina), di alk (Mustela putorius) unti dåt waasel (Mustela nivalis). Oueers di dåks (Meles meles) än di åter hiire uk deertu. 

 Moore jeeft dåt sunt dåt eeotseen, dåt for 55,8 miljoone iirnge begand än for 33,9 miljoone iirnge forbai wus. Jütid wjarn ja bloot önj Euroopa, ouers as in dåt ooligotseen (dåt for 33,9 miljoone iirnge begind än for 23,03 miljoone iirnge forbai wus) Euroopa än Aasien ham döör geograafische änringe (as jü wråldiiljdraft än forålem änringe foon e heefspäägel) ferkååwelden, kiimen ja uk eefter Aasien än Nord-Ameerikaa. Önj dåt pliiotseen (for 1,8 bit 5,3 miljoone iirnge, as üüs forålerner üt e sliik Australopithecus  ütsåchen) kömen da moore eefter Afrikaa. Önj dåt lääse pliiotseen, as jü lönjbru foon Panama Nord- än Sööd-Ameerikaa ferbün, kömen ja uk eefter Söödameerika. Heer as nü en koord. Euroopa, as dåt önj dåt eeotseen ütsåch, as giilj än heet en A. Önj dåt Euroopa foon dåt eeotseen laaweden da jarste Moore. Da suurte piile wise, hü da moore ham önj dåt ooligotseen ütbriidjen, di ljåcht-weene piil, hü önj dåt pliiotseen, än e junk-weene piil, hü önj dåt lääse pliiotseen. Di laawensrüm foon da moore diling as gjarsgräin, än dåt giilje gebiit hiit (büte da gebiite weer diling heef as) uk nuch deertu. N B bedjüset, dåt deer hiilj was en lönj-bru wus, unti wan dåt en B* as, dåt der åltens nuch iinj as.




#Article 8: Moosbel (105 words)


Önjt gemiindegebiit foon Moosbel san der greewfälje üt e brongsetid, dan jaift et deer nuch hu hünengreewe üt e stiinjtid. E schörk önj Rüllschau wörd önjt 13. iirhunert aw en forkrastliken kultstää bäged. iir 1779 di turm riised wörd stöö di hooltene klookenturm aw e ouder sid foon e stroote. Rüllschau wörd am 1430 dåt jarst tooch as Rolschouw (Wald des Wolfes) nåmd. Moosbel wörd 1445 dåt jarst tooch as Masbul (Siedlung am Moor) nåmd. Di diling nuch luupene krouf Neukrug wörd 1752 grünläid, dåt gebüüde foon diling wörd 1911 riised. 1881 as önj Moosbel en boonhuf bäged wörden, wat 1980 wider stalläid wörden as.




#Article 9: Moune (214 words)


En moune as en önj ferhüülj latjere hamelkroop, di ham am en grutere planeet drait. 

Üüs wråål heet man åån trabaant, jü ma ham sin grute iireswånring am e san mååget. Än aw jüdeer wånring drait e moune ham uk nuch am e wrål önj nüügenäntwinti deege än tweelwen stüne. Da oudere planeete heewe möre moune. Sü di Juupitär ma fjouer, di Saturn ma oocht än Uraanus ma seeks moune. 

Hü pråchtful da korte, trii bit fiiw stüne lunge nåchte wälj wjarn, wan we da deer belaawe köön! Wan we ap e Saturn boogeden, köön we dåt schouspal ma da oocht moune belöke. Niinj iinjsist junk nåcht. Jü iinj moune gungt ap än jü ouer gungt uner. Åltens san wälj fjouer latje än grute tu siien.

We mönje nü schucht ma üs iinj moune tufreese weese. Naimoune, jarste fiirndiilj, fulmoune än leeste fiirndiilj; dåt jeeft oufwäksling nooch. Da Ameerikaaner snååke foon junk än lacht moune.

Wan we aw e moune wjarn än foon deerüt üs wrål belöke köön, hü grut moost üs wrål ütsiinj, ouerdåt ja duch füfti tooche gruter as ås e moune. Jü moune as foon üs bloot 385.000 kilomeeter wåch, än jü wrål moost üs foon deer uk füfti tooche gruter ütsiinj as e moune, deerfor foole gruter as e san.




#Article 10: Muasem (484 words)


Muasem (dt. Morsum) es en Tērp üp Uast-Söl’. Hat liit ön en Hiiđ-Lönskep, wat deling tö di Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer jert.  

Muasem es dit jerst Tērp hur di Toch henkumt, aur di Hindenburg-Dam. 

Muasem heer uk en gurt Masi Mēsklön, en ön di Soowentiger Jaaren es diar jit fuul Molk, Iartaaplern esf. fan Muasem kemen.

Fuul Buuren haa man āphualen, aurdat di Bundeswehr gur Aarber fuar jam önber. 

Töhop me Gardinen iin ön di Buusem (Gardinen im Kuhstall), dit Ombechning fan di Buusem tö Rüm fuar di Baarilir, wiar dit iinfacher Aarber en muar Jil.

Masi fan des Lir heer ja Kraam nü forkoopet en sen hentö't Fastlön gingen.

Aaftinoch haa ja dat maaket, aurdat jen fan di Jungen di üđer ek ütbitaali ken, wan di Aalern ek muar diar sen.

Masi Lir sen fan aural üp't Fastlön kemen, aurdat di ön Muasem uuni wel. Dit sen sa fuul wesen, dat di leest Lir wat ark Dai Sölring snaket, twungen wiar, muar en muar Dütsk tö snaki.

Sa jeft dit ön Muasem deling Mooderspraaklers fan aur soowentig Jaaren, wat bluat jit Dütsk snaki.

Söl heer man en rocht aktiif Foriining. Hat es fuar des Lir en rocht Sysiphus-Aarber en bring di Jungen fan di Lir, wat twuntig Jaaren fuaroff tö Söl kemen sen, en bet wat Sölring bi.

Hat sjocht üt, üs wan fuul fan des Lir eeđer di Wert luki, wat iin ön san ual Kultuur tö finj es.

Muasem es ombi tri Kilometers lung (Fan Weesten tö Uasten)en ombi tau Kilometers brēr.

Hat es töhopkemen fan Klaampshörn, Skelinghörn en dit ual Gurtmuasem.

Wan em üp di Tērpstig förterköört, da kumt achter ombi jen Kilometer di Hof-Galerie, wat jer en Hotel wesen es hur di Jungen tö Piđersdai wiar en hur uk Ringruar wesen es. 

Diar giar Gurtmuasem laangsem töjen, en da kumt em hentö Litjmuasem. Achter di Hüüsinger fan Litjmuasem kumt en gurt Golfplaats, wat al tö Nösi jert, di Nöös fan Söl ön Uasten.

Gurtmuasem, Litjmuasem en Nösi gung bit hentö di Nuurderkant, wat hentö Uasten dit Klef uur. Di Klef jert tö Nösi.

Wan em ek hentö Nösi wel, ken em bi dit Jen fan Litjmuasem rochts om köör, hok hunert Meters hentö di Dik en da weđer rochts, sa dat em töbeek tö Weesten köört.

Sa kumt em hentö Uasterjen. Dit sen hok langi Straaten, wat üp di Süđersiir achter di Dik langs gung. 

Achter ombi en Kilometer kumt em aur di Sērkwai, en diar bigent Wal. Wal heer uk tau Diilen, Liiger Wal en Hooger Wal. 

Wan em langsen förter hentö Weesten köört, kumt em döör en mal gurt Meesk-Lönskep weđer hentö Ārichsem.

Mesken es em nü uk warem uuren, wan em me Rad köört es. 

Da ken em ön't Weesterjen fan Muasem lefts om köör. Bi di Dik es en Baaristair me Strönkoreven tö finj.

Ik sen diar jit ek tö kemen. Wet DÜ dit ek skriif?




#Article 11: Mötjstande (314 words)


Mötjstande san bägelemänte ma en wase elektrische Mötjstand. Da jeeft dåt önj ferschilie sliike.

Önj e eläktroonik benüsie we oofding materjoole ma en wase mötjstand. Deer köön we natörlik låmpe for njüte, ouers da heewe ai sü’n lung laawensduur. Bütedåt tör uk oofding ai sü foole lååsting deerönj.

Deeram njüte we koolemötjstande, dåt san latje keramische rööre ma en teen lååge koole deeraw. Aw biise iinje sat en metalen höiken, dåt jü koolelååge kontaktiirt. Önj da höikene san dan weere swaised am di mötjstand önjtusliten. Oofding sat en spiråålformi furi önj e koole am di mötjstand huuger tu måågen.

Da koolemötjstande wårde gewöönlik njüted önj wjarte twasche 10 O än 1 miljoon O (uk wälj nååmd megohm än önjjååwen ma MO). Önj sü’n mötjstand mötj ai tufoole lååsting ron önj, dan ouers wårt hi hiitj än gungt hier önjstöög. Da grutste koolemötjstande mönje moinäi tou watt heewe än dan jeeft et latjere foon 1 W, 1/2 W, 1/4 W, 1/8 W, 1/16 W. Di grutelse foon sü’n mötjstand heet ålsü ninte tu douen ma din mötjstandswjart.

Schal mör lååsting önj en motjstand rin önj, dan wårde trädjmötjstande njüsed. Dåt san latje keraamische rööre weer metalträdj aw wikled as, moi önj spiråålform än suner ham seelew tu berååren. Ouer di trädj sat dan wi en hiitj-bestandi lakiiring haane. Gåns grute koone wälj 100 watt ferårbe.

Koolemötjstande änre wälj iinjsen en lait jarde wjart. Deeram san da ai gååslik for mätjaperoote. Dan wårde trädjmötjstande njüsed, ouers uk wälj metalfilm-mötjstande. Dåt san ål wi latje keraamische rööre, ouers nü ma en metallååge deeraw dåmped. Suk mötjstande wårde uk wälj njüsed önj ferstarkere, ouerdåt ja maner geroisch jeewe.

En apårtie mötjstand as di draimötjstand unti potentiomätjer, di bestoont üt en trine boon ma koole unti trädj, weer en kontakt ouer haane låpt. Aw jü wise koon di mötjstand önjstald wårde. En Önjwiinjing as dåt räiglen foon e lüdstarke.




#Article 12: Natüürelk taal (129 words)


A natüürelk taalen (mengde ) san jodiaren taalen, diar dü uftääl könst: 1(ian), 2(tau), 3(trii) an so widjer. Det gongt so widjer saner aanj, at jaft nian gratst taal. Enkelten tääl uk noch at 0 (nol) tu a natüürelk taalen.

At formeltiaken för a natüürelk taalen

Diartu hiar a positiif hial taalen

Enkelten tääl diar uk at 0 noch tu, do san't aler hial taalen, diar ei negatiif san

A matematikers Gieuseppe Peano an Richard Dedekind haa a natüürelk taalen so definiaret:

Det leetst aksiom as det Induksjuunsaksiom, diar baut en bewismetoode uun a matematiik üüb ap. Uun a formelspriak het jo Peano-Aksiomen so:

A Peano-Aksiomen san a grünjlaag för't reegnin uun .

an do

Sodenang brangt det induksjuunsaksiom det seekerhaid, dat bi't reegnin aleewen weder natüürelk taalen ütjkem.




#Article 13: Nederlönje (337 words)


Da Nederlönje (de.  Niederlande, wfr. Nederlân, nl. Nederland) as en lönj önj Weest-Euroopa. Jü hoodstää as Amsterdam än jü kining foon dåt kiningrik as sunt 2013 Willem-Alexander. Minister-präsident as sunt 2010 Mark Rutte.

Di huuchste bärj foon dåt lönj as di Vaalserbärj (323 m). Da grutste struume foon da Nederlönje san jü Maas, di Rhin, jü Schelde, ju Waal än jü IJssel.

Da Nederlönje wårde begränsed foon:

Sunt 1581 bilede Holönj tuhuupe ma (Weest-) Fraschlönj (Fryslân), Groningen, Siilönj, Utrecht, Gelderlönj än Overijssel jü föderåål republiik foon da soowen prowintse (da Nederlönje). Da oudere - Drente önj dåt ååsten än Nord-Braband än Limborj önj dåt sööden, hingeden deer en lait ås äinduum bai.

Önj dåt soowentäinst iirhunert köm jü republiik döör hoonel tu en grut rikduum än wus deerdöör aw en was tid jü jarst grutmåcht foon e wråål, jü grute koloniie häi önj Ååst-Indien än latjere önj Afrikaa un Ameerika (New York wus grünläid ås Nai Amsterdam). Jü republiik wörd ferwålted foon en stäädehüüljer (stadhouder), di foon da provintse kiisd wörd. Dåt wus dan åltens en prins foon Oranien.

Önj dåt oochtäinst iirhunert wus dåt åles forbai än wörd dåt åltens mör tu en latj lönj, dåt tuleest 1795 foon da Frånsche äroobred wörd. Deer wus dåt forbai ma föderalismus än åle prowintse wörden uner Den Haag broocht. Sü ferlüüs Weestfraschlönj dan sin frihäid. Holönj wörd uk nuch önj tou diile kliiwed (Nord- än Söödholönj) än sü jäif dåt eeftert alwen provintse.

Ås 1813 da Frånsche foon di alians sloin wörden wjarn, köm di leeste stäädehüüljer wi än wörd 1815 tu kining ütbiiljked.  Man di föderalismus köm ai wi än ouers ås önj Tjüschlönj än da mååste oudere lönje hääwe prowintse än gemiinde bål ninte tu seeden. Da mönje uk bål niinj äine stüüre hääwe.

Jarst 1985 köm jü tweelewte prowints Flevolönj deertu, jü bestoont üt diile foon di önjdikede Söödersiie twasche Holönj än Weestfraschlönj.

Dåt Brutoinlönjsprodukt pro hood wus $39.000 önj 2007. Önj 2007 wus 2% foon e hiilj ökonomii loonbedrif, 24,4% industrii än 73,6% tiinjste.




#Article 14: New Hampshire (130 words)


New Hampshire [nuːˈhæmpʃɚ] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 1.359.711 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Concord.

New Hampshire as diilj foon Nai-Änglönj. E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot.

Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

New Hampshire heet 10 counties:

Önj New Hampshire stime e gemiine Dixville Notch, Hart's Location än Millsfield e däi foon e wool am madnåcht (wat as New Hampshire Midnight Votes bekånd as) önj forwoole än ålgemiin woole foon e poliitisch partäie önj e diiljstoot. Dåtheer traditschoon beganed, ouerdåt e boonårbedmanschne önj e gemiine önj e normåål oufstimingsstüne årbe moost. Dixville Notch heet et traditschoon sunt 1960, Hart's Location sunt 1996 (uk foon 1948 tu 1964) än Millsfield sunt 2016.




#Article 15: Nis Albrecht Johannsen (439 words)


Nis Albrecht Johannsen di ålere (* 11.03.1855 önj Klookris; † 07.02.1935 önj Flansborj), wus di hiimstounsdachter foon e Moore. 

Tuläid önj en latj tåågehüs önj Klookris di 11.03.1855, wüks hi ap uner luuder frasche manschne. San taatje wus schrüüdjer, ouers hi uuged di samer uk ma la än glou. Di latje Nis muurst ål as junge foon nüügen iir üt tu jördern önj e Koornkuuch. Hü dåt laawen ham deer for da jungens oufspaaled, heet hi üs awäädrie smuk ferteeld önj Üt min jördertid.

Ma tratain (13) iir wörd Nis ploufjunge bai en böre än fertiind ham 12 doolere önj e hiile samer. Da broocht hi ma tuhüs tu sin mam. Hu samere wus hi nuch bai e böre, ouers ma seekstain (16) fångd hi önj än liird tu schöljmäister. Jarst wus hi en iir önj Troolebel, weer't ham ai bäisti gefeel. Dåt, wat ham deer bin wörd, wus uk mån wat gråmlik: 24 doolere lüünj fort hiilj iir än e koost än et släipen bål heer bål deer bai da ålerne foon da bjarne. As hi dåt iir luklik am häi, köm'r haane tu di düchtie liirer Ernst Kaper önj Lonham (En åte tu di börgermäister foon København, Dr. Kaper.) Bai ham heet hi en bärj liird än köö foon deer awt seminoor gunge. Dan köm hi 2 iir eefter Weester-Snootebel. As hi dan nuch wi en iir eefter Klasbel köm, befraid hi ham ma en frasch foomen, Metha Lützen foon Naibel. Jü san 55 iir luklik befraid wään. 1885 füng hi en fååst stää as schöljmäister än küster önj Deesbel, än heer bliif hi 24 iir, bit hi ham 1904 tu rou seet. Sin leeste iirnge heet hi önj Flansborj ferlaawed, ouers hi heet önj jü tid nuch fliitji for Fraschlönj uuged.

Di üülje N.A. Johannsen, sü as hi oofting nåmd wörd, wus en ouremätje gouen schöljmäister. San grutste tiinjst for Fraschlönj lait ouers duch önj åål dåt, wat hi üs aw frasch apschraawen heet. Hi schriif teooterstöögne (Dåt beest as freese önjt hüs, Twari hoode), dachte (), tääle än sunge () aw frasch. Hi heet uk baloode aw frasch ouerseet, sü as , 
, , , . Dåt mååst, wat hi schriif, broocht dåt Lunhamer - än awäädrie dåt Naiblinger blees, än dåt wörd hål lääsen. 

Hu foon sin långere tääle san: - 

Sin biise teooterstöögne: Twari hoode än Di teemoon än da teewüste san oofting apfjard wörden än hääwe gruten önjklång fünen.

N.A. Johannsen schriif önj sin tääle än dachte am dåt iinjfåch än däik laawen foon iirtids. Üüsen hiimstounsdachter störw 07.02.1935 önj Flansborj knååp 80 iir üülj. Aw san greeftstiinj stönje sin äine uurde:




#Article 16: Njiblem (117 words)


Njiblem (üüb Tjiisk: Nieblum, üüb Deensk: Niblum) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. Tu't gemeend Njiblem hiart uk at taarep Guating. Uun Njiblem stäänt det sark St. Johannis. Uun det gemeend Njiblem wene 563 lidj (2016).
 

Sant 2007 hiart Njiblem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

Efter en schetsing 2016 wiar 563 lidj uun Njiblem. Diarfaan wiar 274 maaner an 289 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 625.

At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a gemeendfertreeding wiar efter at wool 2008 seeks faan a Nieblumer Wählergemeinschaft (NWG) an trii faan a CDU. Bi a komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 woon det NWG al njüügen saten..




#Article 17: Nordfrasch (118 words)


Nordfrasch („Nordfriisk“) as iinj foon e trii frasche spräke. Snååked wårt Nordfrasch foon süwat 10.000 manschne önj e kris Nordfraschlönj. Önj e naie tid jäif dåt tiin dialekte foont Nordfrasch. Sääker iinj deerfoon – dåt Söödergooshiirder – as ål düüs blaawen. Da tiin spräkwise san:

Dåt Nordfriisk as döör e Europäisch Charta for regionaal- unti manerhäidespräke as manerhaidespräke önj Tjüschlönj gödjkånd.

Bai e noome koone jam siinj, dåt arke spräkewis har äin noome fort Friisk heet unti sügåår, as e ailönjspräkewise, har seelew goorai Friisk nååmt. Deeram wårt dåt kunstuurd Friisk for åle tuhuupe brükt.

Hü hu foon da spräkwise ham ferhüülje, koon huum siinj önj e tabäle bai Friiske spräke. 
Heer jeeft et nuch hu apårtie unerschiisinge:




#Article 18: Nordfriisk literatuur (184 words)


Wat tu nuurdfriisk literatüür reegent wurd skal of kön, as ei so klaar. Was literatüür, wat uun en spriikwiis faan't nuurdfriisk skrewen
as. Ober uk, wat faan nuurdfriisken uun Nuurdfriisklun skrewen wurden as üüb plaattjiisk, huuchtjiisk of deensk of uun öler spriiken.
Ferlicht uk algemian teksten, wat faan lidj ütj Nuurdfriisklun skrewen wurden san. Ferlicht uk literatüür, wat uun Nuurdfriisklun spelet of ham
diarüüb ianerleihü betjocht. Auersaatingen ütj öler spriiken tu't nuurdfriisk spriik skal ham uk noch beaachte.

Üüs skraftspriik san a nuurdfriisk spriikwiisen jong an diaram jaft det en literatüür noch ei loong. Oober diarföör, det det man so letjet Nuurdfriisken an sofööl spriikwiisen jaft, jaft det dach temelk föl fertelingen, teaaterstaken, staken üüb riimen an so widjer.

Det älst auerlööwert tekster üüb nuurdfriisk san auersaatingen faan Martin Luther san Kleiner Katechismus faan de tidj am 1600.
Peter Michael Clemens (1804-1870) ütj Muasem hee det Nei Testamänt an a Psalmen uun't sölring auersaat. Üüs iarst drükt buk uun en nuurdfriisk spriikwiis kaam 1809 uun Flensborig det kameedi Der Geitzhals auf der Insel Silt ütj. 
Det wiar skrewen faan Jap Peter Hansen (1767-1855). ...




#Article 19: Nuku Hiva (124 words)


Nuku Hiva as en oseåånisch ailönj önj e Grut Oseåån än as diilj foon Marquesas-ailönje (Frånsch Polynesien). Dåt as dåt grutst ailönj foon di arkipel. Iir wus dåt ailönj uk bekånd as Île Marchand un Madison Island.

Dåt ailönj mätj 17 bai 25 km än heet en ouerfläche 339 km² (en lait mör ås al da nordfriiske ailönje tuhuupe), weeraw 2789 manschne booge (2007). Haudtäärp is Taiohae.
Di huuchste punt foon dåtdeer ailönj lait aw 1224 m än hiitj Tekao.

Di spräke as Nord-Marquesisch, weerbai dåt Taipi-Marquesisch wilems as en apårdien spräke betråchtied wårt. Dåt wårt snååked önj da doole önj dåt ååsten, jü üülj prowints Tai Pi, weer Herman Melville lönjied, jüüst as da Frånsche deer kiimen, weerouer hi sin jarst bök schriif. 




#Article 20: Ocke Nerong (229 words)


 

Ocke Nerong wurd a 28. August 1852 uun Wraksem bäären. San aatj, de farwer uun Ööwnem an Wraksem wiar, leet ham skuulmääster wurd. So kaam hi efter Aalkersem. Diar hee hi ham üüs kroonist en nööm maaget.

Ocke Nerong stöögelt uun ale Inselarchive, an feraal uk uun a sarken an a pastorate. Diar lai dön ual sarkenbuken, aaremliisten an nöömerräen faan sarkenstjüür. Diaruun foon hi det, wat för sin werkin faan bedüüding wiar, an uun det werk hed hi fermaak. 

Det buk Die Insel Föhr as wel at bedüüdenst an at bekäändst faan ham. Leedherhen kaam det letjer Buk Föhr einst und jetzt ütj, wat för a Baadelidj an a Feringen uun a freem toocht wiar.

Dör sin baantje üüs skuulmääster kaam hi föl mä prästern tup an auer hi det üüs kroonist miast mä sarken tu dun hed hed, skreew hi det buk Die Kirchhöfe Föhrs. En buk Das Dorf Wrixum skreew hi. Diar wiar hi bäären en grat wurden, an det taarep lai ham nai. Ocke Nerong bleew ai ei üüs skuulmääster uun Aalkersem. Hi toog efter Dollerup uun Angeln. Diar hee hi sin letst buk Die Chronik der Familie Flor skrewen. Uun en ual buk hed hi fünjen, dat hi an al a Flors faan Oomrem an Feer faan de präster Martin Flor ufstamet. Hi stoorew 1909 uun Flensborig, an hi as üüb Bualigsem sarkhoof begreewen.




#Article 21: Olersem (142 words)


Olersem (üüb Tjiisk: Oldsum) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. At gemeend (ham kön uk Lungtaarep sai) bestäänt ütj dön taarpen Olersem, Klantem an Taftem. Olersem hiart tu det sarkspal St. Laurentii. Uun a gemeend wene sowat 600 lidj.

Olersem wurd tu't iarst feer uun't 15. juarhunert üüs Ulnersum neemd. Sant 2007 hiart Olersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

Efter en schetsing 2016 wiar 508 lidj uun Olersem. Diarfaan wiar 233 maaner an 275 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 567.

At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a taarepsfertreeding wiar efter at wool 2008 aacht faan a Oldsumer Wählergemeinschaft (OWG), een sits hee a SPD. Fan dön njüügen saten uun det gemeendfertreeding hee det OWG sant det komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian aacht saten. En widjer sat häält en enkeltbewerewer.




#Article 22: Oluf Braren/fe (353 words)


Oluf Braren (* 25. Febrewoore 1787 uun Olersem; † 22. Maarts 1839 uun Taftem) as a bekäändst konstmooler faan Feer an sin biljen wurd ei bluat üüb’t eilun uun iaren häälen. Hi hed ham salew at moolin bibroocht an hed fermaak diaruun, üüb sin biljen fering lidj an leewent tu wisin.

Oluf Braren wurd 1787 uun Olersem üüb Feer bäären. San aatj wiar diar smas an büür. Hi wul hal haa, det Oluf efter sin skuultidj uun a smasliar ging, oober Oluf wul leewer skuulmääster wurd an so kaam at uk.
Hi wiar noch nian 20 juar ual, üüs’r sin iarst skuulmäästersteed üüb Sal fing. Diar liard'r uk sin wüf Meete Wilhelms ütj Archsem keenen. Jo freid di 25. September 1808, an hög juaren leeder ging det paar turag tu Ödersem üüb Feer.  Diar ded Oluf iarst uun Madlem onerracht an küd do bi’t skuul uun Ödersem uunkem. Oluf as mä sin Meete ei lokelk wurden. Hat hed ei so’n grat hood üüs hi an diar kaam uk nian jongen.

Uun Ing Peter Matzen, wat bi ham tu skuul weesen wiar, foon Oluf en wüf, wat ham fersted. Hat kaam faan Hedehüsem an hed en bruler Peter Nahmen, wat uk konstmooler wiar. Dediar bruler hee sogoor bi de bekäänd mooler Wilhelm Tischbein uun Eutin liard, huar Oluf ham uk ens besoocht. De iinflööd faan Tischbein as uk bi Braren tu käänen. Oluf hee sin wüf ei ferleet, oober hi wiar mä Ing auer juaren so nai ferbünjen, det hat tau jongen faan ham fing. Auer detdiar dun skul’r efter twaalew juar sin baantje uun Ödersem apjiiw an en ring betaalet steed uun Taftem uunnem, huar'r 1839 uun aaremmud stoorew. 

Det sin biljen an sin konst noch rocht tu iaren kaam, hee hi ei muar belewet an felicht uk ei mä reegend. Oluf hee nemelk för ham salew an sin aanjen moolet. At san dörtig biljen faan ham bekäänd, huarfaan spiitigerwiis a besten 1980 bi en ial uun't Altonaer museeum apbraand. Diartu hiard uk det bilj, wat'r faan Ing an sin tau jongen Gardina an Peter Matthias moolet (rochts boowen).

Tu sin biljen teel:




#Article 23: Onondaga (247 words)


Da Onondaga san åån foon da fiiw stame foon da Irokese. Jare tradisjonäle hiimstoun as jü Onondaga County, New York, am Syracuse haane. Ouerdåt ja made twasche da oudre stame boogeden, kömen da Irokese åltens bai da Onondaga tuhuupe, lik diling jare tradisjonäle bååse.

Önj e ameerikaanisch frihäidskrich (1775–1783) wjarn da Onondaga tujarst naitrool, ouers lääser striidjen da ma da ouer Irokese iinj da Feriinde Stoote ma da Änglönjere, eefter en amerikaanische önjgrip aw jare wichtiste toorp, di 20. april 1779. Foole Onondaga gingen deeram eefter Six Nations reservoot, Ontario/Kanada, eefterdåt da Feriinde Stoote ünoufhingi wörden wjarn. Da, da önj New York bliiwen (diling 1.475 manschne), san uner jü regiiring foon tradisjonäle bååse, da benååmd wårde foon da clan-mame, ålsü ai wääld wårde.

Di 11. märts 2005 mäldede jü Onondaga Nation, dåt ja önjspruch mååge aw ouer 7500 km2 lönj foon jare forålerne am Syracuse haane. Ja hoowe sü mör influs tu fouen bai dåt ökoloogisch widermåågen foon dåt Gebiit.

Di Onondaga spräke wårt diling nuch snååked foon süwat 100 manschne önj Ontario än weestlik New York. Foole bjarne wörden ai mör önj e spräke aptäägen, ouerdåt ja ütlååked wörden, ouers nü wårt jü önj da schoule 
Dåt as apfålend, dåt ja jüst äiwen as önj Saterlönj önj da bjarnetööninge  

Hü suken spräke önjenouder sat, koon huum en lait oufleese üt da füliene biispelseetiinge. Deerbai as ? en klik önj e stråås, stalt ålsü niinj frååg deer.

Än: kanonó? kanatowá:neh - New York as en grut stää.




#Article 24: Oomram (1813 words)


Oomram as en nuurdfresk eilun. Hat leit uun't süüden faan Sal an uun't waasten faan Fer an hiart tu't Amt Feer-Oomram uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian.

Oomram as 20,46 km² grat an sodenang at tjiinst gratst eilun uun Sjiisklun. Mä Fer an Sal hiart Oomram tu jo trii nuurdfresk geest-eilunen. Uun't uasten faan Oomram leit a waas. Jo fiiw saarpen lei tu'n gratsten dial uun't uasten faan't eilun – faan nuurd tu süüd san det Noorsaarep, Neebel, Sössaarep, Stianood an Witjdün. Üüb a geest fanjst dü a tanen an a hias, jo lei üs en strimel faan nuurd tu süüd. 

 

Uun't waasten faan di strimel lei loongs at hialer eilun a düner. Steedenwis san jo ään kilometer briad an sowat 12 kilometer lung. Det maaget en stak faan 700 hektar. Faan waast tu uast fanjst dü primärdüner, witjdüner an grädüner. Bluas waanerdüner jaft det ei muar. A öömrang düner stun daalang oner natüürskül, bluas heer bräät noch kuben an anen. Huarööders san a fögler miast faan a baadelidj ferjaaget wurden. At huuchst dün üüb Oomram as mä 32 metern A Siatler bi Noorsaarep. Efter nuurden tu luup a düner ütj tu Ood. 

Üüb a söder ääg leit Witjdün, det as at jongst saarep üüb Oomram. Uun't waasten faan a düner leit a Kniip. Hi as wel ään faan a briadst struner uun Nuurdeuropa. Hi hiart eegentelk goorei rocht tu't eilun auer a Kniip nian gemeenlun as. Noch bit uun a söstager juaren lai en priil tesken a Kniip an at eilun, an nü waanert hi suutjis am a nuurd.

Uun't nuurden faan Noorsaarep leit a maask. Uk tesken Stianood an Witjdün leit en letj stak maasklun. Bias staken san iindiket. Bei liachweeder könst Dü auer'n waas auer tu Fer luup. 

Üüb Oomram wene 2.300 minsken uun trii gemeenen: Noorsaarep, Neebel an Witjdün. Sössaarep an Stianood hiar tu Neebel. At amt 'Fer-Oomram' sat uun A Wik üüb Fer.

Uun't nuurden leit at bat Noorsaarep mä a fögelkui an di letj ialtürn. Neebel leit bi a waas, an as daalang mä Sössaarep an Stianood at gratst gemeen. At belukin wäärs san diar a St. Clemens sark, at ual Öömrang Hüs, a maln an a sarkhoof mä jo ual likstian. Sössaarep as at äälst saarep üüb Oomram. Heer stäänt di grat ialtürn. Stianood lait bi a waas an hed iarjuaren di iansagst huuwen üüb't eilun, bit uun 1890 Witjdün en bat wurd, huar do a dampern uun ääg kaam. Witjdün leit uun't süüden an as mä a baadelidj grat wurden.

A iarst Öömrangen lewet uun a jonger stiantidj; faan jo hää Oomram a gratstiangreew areft. Ütj a bronsetidj an a iisentidj jaft at noch en hialer rä grääfhuuger. Uun dünem uun't waasten faan a fögelkui san noch auerresten faan en saarep ütj a iisentidj. Man of det würelk jo Ambroonen wiar, diar am't juar 100 föör a krastelk tidjreegnang (100 f.K.) tuup mä Kimbern an Teutonen jin Rom streden haa, wat ütj diheer huk kaam, di doomols noch mä a fäästääg ferbünjen wiar, diar san a geliarten ei ians auer.

Auerresten ütj a wikingertidj, soken üs wen- an ialsteeden san muarsis üüb Oomram fünjen wurden. En türnborag ütj di tidj woort uun't uasten faan Noorsaarep üüb en letjen huug fermuuden, huar daalang at wiartskaft Borag stäänt. A Krümwaal as en ööderhualew kilometer lungen waal tesken Sössaarep an Stianood, an hi as wel uk ütj di tidj. 

Uun't ääder madelääler kaam do a Fresken üüb't eilun. Jo lewet faan't saaltköögin, a büürerei an faskerei, an leeder uk faan a waalfang an a hanelssiafaart. Di öömrang siamaan Hark Olufs, di 1724 uun Algerien uun slaawerei kaam, wurd diar generool, iar hi 1736 turag tu Oomram kaam. Am 1890 begand det büürin mä a fräämen, wat det eilun auer a miaten feranert hää.

Uun't madelääler hiard Oomram tu a bütjenlunen (Uthlande), an sted oner a däänsk könang of a hertooch faan Schleswig. Efter di stridj tesken a däänsk könang an a Schauenburger groofen uun Holstian wiar Oomram tuup mä Waasterlun-Fer en däänsk könangriksenklave an hiard ei tu't Hertoochdoom Schleswig. So ging det bit 1864.

Efter a sjiisk-däänsk krich faaan 1864 wurd Oomram, so üs det hialer lun Schleswig, tuup faan Uastenrik an Preußen regiaret. Efter a Sjiisk kriich wurd Oomram Preußen tuskrewen an faan 1867 wiar't do en dial faan det prowins Schleswig-Holstian. Tu di tidj wiar Oomram en gemeen uun a kreis Tondern. Efter't ufstemang faan 1920 wul a muarhaid bi Sjiisklun bliiw, man Tondern kaam tu Denemark.

Bit 1972 hiard Oomram tu a kreis Südtondern. Hi as do mä a kreis Hüsem an a kreis Eidersteed tu di nei kreis Nuurdfresklun tuupslööden wurden.

Uun't 19. juarhunert waanert muar üs en sjuarden faan a Öömrangen ütj, a miasten tu Ameerikoo. Daalang lewe muar efterkemen faan Öömrangen uun Ameerikoo üs üüb Oomram. An uk daalang noch jaft at föl frinjskaften tesken Oomram an Ameerikoo (mend as a USA).

Üüb Oomram snaake a miasten daalang huuchsjiisk. Öömrang (at öömrang spriak) snaaket wel noch so'n sjuarden üüb't lun. Jodiar Öömrangen snaake oober uk aaltumaal huuchsjiisk. A nuurdfresk dialekten haa grat ferskeeler. Öömrang liket at fering auer a miaten, man at salrang, wat uk tu't eilunsfresk hiart, as för fölen al swaar tu ferstunen. Wat naier as det halunder üüb Halaglun. Föl Öömrangen snaake uk plaatsjiisk, auer det at spriak faan a sialidj wiar an as. Däänsk snaake man en hunfol lidj, likes dat Denemark so nai bi as. 

At öömrang (at öömrang dracht) as suart an witj mä föl salwer. A öömrang jong foomnen an wüfen dreeg det tu huuchhaiden, so üs freimaagin of tu bradlep. An at daansskööl drait at öömrang hal för a baadelidj.

Üüb Oomram jaft at aparte weden. Tu  (21. Febrewoore) woort biaket. At biak as en grat ial, wat a wonter ferjaage skal. A lidj maage enööder jinsidjag suart mä sut. Biakin komt faan di katuulsk  (Petri Stuhlfeier, 22. Febrewoore) an woort uk uun ööder saarpen uun Nuurdfresklun feiert. 

Ualjuarsinj (31. Detsember) woort hulket. Bi't hulkin luup sköölen faan ferklääst jong lidj faan hüs tu hüs an am skal räät, hoker wel bääft det ferkleedang steget. A jongen fu do wat sweten an a ääleren en puns.

At hualewjonken as en draapen faan ääler maaner, miast sialidj so am a naachtertstidj. Uun a wontertidj kaam iar fööraal a jong gaster, wat noch ei befreid wiar tuup, am mäenööder a nawigatjuun tu studiarin.

A miasten lewe faan a baadelidj. Oomram hää sowat 12.000 baaden för fräämen. 2005 kaam sowat 120.000 baadelidj tu Oomram an suragd för 1,1 miljuun auernaachtangen. Diartu kaam noch 80.000 besjüker för en dai. At jaft uk noch en betj büürerei, an ään fasker lewet noch üüb Oomram faan a faskerei. Föl fäänen stun fol mä hingster, det as oober för priwoot.

 
Mä't auto könst dü mä a dampern faan a W.D.R. tu Oomram kem faan Doogebal auer A Wik üüb Fer of uk faan Schlüttsiel auer A Halgen, det san A Huug an A Nääs. Uun a somer keert uk noch a 'Adler Express' faan Nuurdstrun auer A Huug tu Oomram an widjer tu Sal, man hi koon nian autos mänem. Aler dampern lei uun Witjdün uun. Faan Doogebal düüret det tuur sowat tau stünj, dan an wan keer a dampern uk ans direkt an lei ei üüb Fer uun, do düüret det sowat ööderhualew stünj.

Üüb Oomram uunkimen könst dü at auto brük, man fölen san mä't wel onerwais. Diar san föl welwaier. Uun arke saarep jaft at welferhüürern för aal jo baadelidj, wat hör aanj wel ei mä haa. En bus keert arke hualew stünj faan Witjdün auer Sössaarep an Neebel tu Noorsaarep an turag. Bluas tu Stianood keert nään bus. En hunfol taksis san diar uk noch onerwais. Faan 1893 bit 1939 jääw't sogoor en iisenboon üüb Oomram.

A natuur üüb Oomram woort bestemet faan det laag tesken a Nuurdsia uun't waasten an a waas uun't uasten. Grat dialen faan't lun stun oner natüürskül: A Ood an a düner. An trinj am Oomram as a Natjunaalpark Waas.

At plaantenwelt woort bestemet faan det laag bi't weeder an det skraal lun. Üüb a Kniip an uun dünem waaks halem an röökelbosk an en hialer rä ööder plaanten, diar't uun a sun ütjhual, soken üs dünemeerten. Uk enkelt faan a winj gans krüm woksen sjüüren of pualemruter fanjst dü diar. Bit uun a sööwentager juaren jääw't diar uk noch at dünemfisel. 

Uun't uasten faan a düner lei a hias an a tanen. At hiaskrüüs bleut uun August. Heer an uun hög dünemdäälen fanjst dü letj muuren mä fleegenfangern. Ensian jaft det diar ei muar.

A öömrang tanen san faan 1948 uf uun üüb a hias plaantet wurden. Diarföör jääw't man letj holtangen trinj am a kuien. Daalang stun 180 hektar tanen an diarmä hää Oomram a gratst uundial faan aler Nuurdsiaeilunen. Dü fanjst heer fööraal sjüüren, tanen an birkebuumer. Uuntesken waaks uun a tanen föl plaanten, uk hünjmotsen. Üüb a geest woort noch büüret, an üüb det skraal lun waaks blä huder, hongerkralen an noopruusen.

Uun a maask waaks muar slacher sürgäärs an uk präästern. Det as heer a best ääkergrünj. Uun a letj guarder üüb Oomram wääkst ei föl saner ged. Jo stookruusen, wat dü diar sä könst, brük oober ei föl.

Üüb't oon wääkst uk weder bluas det, wat saaltweeder ufkoon: Strunfliider, südjen, rölken an oongäärs.

Uk a öömrang tiirwelt woort faan det laag uun a Nuurdsia bestemet. Sodenang lewe heer miast letjer diarten, soken üs haasen, müsen, iigler an fladermüsen. Uun't 12. juarhunert san a kaninen üüb Oomram ütjsaat wurden, am's tu jaagin. Uk en foos as ans ütjsaat wurden, wat föl fögler freeden hää. Man jo efterkemen san aaltumaal jaaget wurden. Trinj am Oomram an üüb a suner lewe tau slacher selger an maarswin. Uun a wonter komt det ans föör, dat en jongen selag faan Jongnaamen üüb a Kniip speeld woort an diar tetjet woort.

A gratst rikdom fanjst dü uun a fögelwelt. Oomram hiart tu a wichtagst bräätplaatsen för siafögler. Heer bräät eiderges, liiwen, baraganen, bakern, muar slacher faan kuben, meewen an hiarangskuben, an noch föl muar slacher bräät bi strun, uun dünem an bi a waas. Wan a fögler waanre, kem's tu Oomram tu freeden, an do jaft at diar stönerken, grolterges an groonken. Uun a saarpen jaft det uk en hialer rä sjongfögler. Diartu kem fasaanen, wat uk tu jaagin tu Oomram broocht wurden san.

Uk eerdglüpern an hobelfasker könst dü üüb Oomram finj. Do jaft at föl slacher insekten, koonkern an flenerken. 

Uun a waas trinj am Oomram jaft at föl slacher fask, soken üs at skol, a hiarang of at makreel. Aal jo diarten uun a waas koon am goorei aptääl - am man enkelten tu näämen: a kraaben, a sneken an a soongreewlang. Fasket wurd jo fööraal a poren, wat do üs 'kraaben' ferkääft wurd an a heesen, diar üüb heesrager waaks. A leetst juaren haa a uastrangen auerhun nimen.




#Article 25: Oseåånien (157 words)


Oseåånien as di kollektiiwe noome for en grut tål ailönje önj e Grut Oseåån. Mååst wårt jü regjoon etnologisch önj tra grute ailönjegrupe önjdiiljd:

Önj e braader perspektiiwe wårde uk Nai-Seelönj, Nai-Guinea un Australien deertu räägend. Hu snååke dan foon n kontinänt Oseåånien, wat foon oudere as fäägelåfti betråchtied wårt, deer da bloot di kontinänt Australien akseptiire.

Dåt probleem lait önj e definisjoon. Ham könj önjniime, dåt Oseåånien en wrååldiilj for ham seelew as, wan uk dütlik nåån kontinänt. Da Moluke än Sulawesi san tau ailönjegrupe, da ai diilj wjarn foon di kontinänt Asien uner dåt leest is-tidåler, as e wååderstånd foon dåt heef foole läiger wus. Deeram koone da uk tu da grutere australide ailönje räägend wårde.

Deer as uk snååked wörden foon tou ailönje, weerfoon ai sääker as weer da wörklik bestönje. Dåt san Maria Theresa än Ernest-Legouvé aw ambai 35̊SB 150̊WL. Da ailönje schönj 1843 än 1902 sänj weese, man san uler fünen wörden.




#Article 26: Perioodisch tabäle (272 words)


Jü perioodisch tabäle foon da chemische elemänte as en deerstaling foon da bekånde chemische elemänte, ordned eefter eläktronestruktör sü dåt foole chemische äinschape ham dör jü tabäle änre aw en räigelmääsie wise.

Dåt füliende bil wist jü momäntan tabäle foon bekånde elemänte. Ark elemänt as aplasted eefter sin atoomtål än chemisch sümbool. Wan huum e wiser boowen en sümbol hålt, schucht huum e noome foon dåt elemänt än wan huum deeraw klikt, fäit huum di deerbai hiirende artiikel.

Jü perioodisch tabäle as en baispal foon en klassifikationssüsteem: Elemänte in jüseelwie split unti juseelwie perioodisch tabällegrupe – ålsü heerdeele dåtseelwie blai – heewe äänlike chemische äinschape.

Atoomtåle önj rüüdj djüse aw elemente da ai natörlik aw e wråål forkaame.

Eefter jurtkamst wus dåt süsteem betoocht suner waasen foon e baner bäg foon dåt atoom. Da elemänte san ordned eefter jare atoommase. 

Di tjüsche Johann Wolfgang Döberreiner wus di jarste, di mårkd heet, dåt dan en woogeform önj da äinschape köm. Hi unerschåsde ‚tratåle‘ foon oueriinjstimende elemänte. Di änglönjer John Alexander Reina Newlands fün üt, dåt deer en råigelmääsihäid foon arke 8 elemänte bestöö, ouers da heewe ham ütlååked, wan hi sää, dåt huum dåt ferglike köö ma da oktaawe önj e musiik. 

Aw e iinje heewe da tjüsche Lothar Meyer än di ruse Dmitry Mendeleyev 1879 jü jarst perioodisch tabäle publisiird. Deerbai heewe da for teluur än jood jü masenfüli amdraid. Deerdöör as e oueriinjstiming önj da äinschape ferbääderd. Eefter dåt apkaamen foon e woogenmechaanik as dütlik wörden, hü dåt köm. Dåt as ai tufäli, dåt da perioode foon jüdeer tabäle stime ma jü tål foon da eläktroone önj da schale foon atoome.




#Article 27: Poosche-ailönj (145 words)


Poosche-ailönj (aw polynesisch Rapa Nui, aw spånsch Isla de Pascua) as en oseåånisch ailönj, dåt lait önj e Grut Oseåån, (27o 09' sööd än 109o 26' weest), weestlik än en lait eefter et norden foon Santiago önj Chile. Dåt ailönj as en diilj foon jü chileensch regjoon Valparaíso. Dåt as mååst triikånti (166.6 km²) än lait moinai 3.700 km foon Tahiti, 3.600 km foon Chile än 2.200 km foon da näiste beboogede ailönje (Marquesas). Dåt Poosche-ailönj as berüümt am åål da prehistoorische stiinj-skulptuure, da moai, långs e siikåånt. 
Dåt ailönj meet 163,6 km² än deer booge amenbai 4.800 manschne (2009), weerfoon maning di äine spräke (Rapa-nui), snååke.

For moinai 500 iirnge wörden da süwåt 600 grute moai apruchted. Dåt jeeft foole teoriie weeram da deer san, än jü mååst forkaamend teorii as, dåt da apruchtet san am wichtie forfidre unti sügoor laawende persoone tu iiren.




#Article 28: Pualemrut (110 words)


A Pualemrut (Salix repens) as en plaant ütj det famile faan a wilagplaanten (Salicaceae). Di nööm komt faan Pualemsöndai (di Söndai föör Puask), huar a twiigen för brükt wurden san, am a sark tu buin.

A pualemrut as en somergreenen strük mä föl twiiger. Hi woort 30 bit 100 cm huuch. A bleeden san green of grä-green, 1,5 bit 5 cm lung, 1 bit 2 cm briad an haa oner föl fiin hiaren.
A bloosen waaks so üs am det faan wilger käänt üs 'ketjin'.

Faan Euroopa bit widj iin uun Aasien könst dü pualemruter finj. Jo waaks üüb luasen sun-grünj, üüb a hias of uk üüb türew.

Ei bekäänd.




#Article 29: Romani (458 words)


Dåt Romani as di spräke foon da Roma än da Sinti, biise uk bekånd as “siigoinere” än
önj Saterlönj sügoor as “hiise”. Eefter hu waasenschapsmoons schölj huum sügoor foon möre spräke snååke, ouerdåt da ståme hiilj ünglike dialäkte snååke. Dåt jeeft ouer e wrål süwat 6 miljoone manschne da dåt snååke, deerfoon 4,6 miljoone önj Europa.

Analyse foon dåt Romani heet wised, dåt dåt famiilje as foon spräke önj Nord-Indien än Pakistan, as dåt Hindi än forålem dåt Punjabi. Dåt wårt wålj betråchdied as en stark bewis am e geographisch jurtkamst foon da Roma tu bestimen, forålen ouerdåt da liinuurde önj dåt Romani dåt mölik mååge, jare migrasjoon eefter dåt weeste tu fülien. En resänt stuudium miinjt, dåt dåt Romani famiilje as foon dåt Singalesisch. 

Da mååste roma heewe an jare spräke fååsthülen, ouers sålten suner jü spräke tu liiren foon dåt lönj weer ja ferbliiwen, ouerdåt da mååste ståme wälj lunge iirnge unti sügoor iirhunerte bane dåtseelwie gebiit bliiwen. Jü spräke as foon jurtkamt indisch, ouers heet iraanische, armeenische, griichische än slaawische influse unergingen. Da ståme da fare tuugen, leeten jare spräke nuch mör beinflusie. Da influse gunge mååst foole fare as en grut tål liinuurde: sü snååke da roma foon e Balkan dialäkte, da nuch åle fåle foon dåt Sanskriit bewoord heewe. Dåt wus mölik döör jü stark bii-ing önj da slaawische spräke, ouers da roma üt e Karpaate, da aw e sid bai jare äine spräke bloot Tjüsch liirden, heewe dåt mååste foon da fåle fåle leet. Deeram koone maning roma enouder ai ferstönje 

Jarst önj e leeste tide san da begand ma dåt oofding apschriwen än standardisiiren foon dåt Romani. Heerdöör schucht dåt üt, dåt da mååste dialäkte tu möre spräke ütkristalisiire wan.

Ouers, as dåt spräkuurd säit: En hiise besteelt sin härbärj ai”.

Da ferschilie influse berååre uk di kärnbestånd foon e uurdschåt, sü uner oudere da teeluurde. Deerbai fane ham aw e iinj sid indische iirfuurde (jek = 1, dui = 2, trin = 3, schtar = 4, pansch = 5, schob = 6, desch = 10, deschujek = 10+1, deschudui = 10+2, usw., bisch = 20, schel = 100), aw e ouer sid önjtliininge üt dåt Griichische (efta = 7, ochto = 8, enja = 9, trianda = 30, saranda = 40, penda = 50), üt dåt Türkische (doxan = 90) än Ungaarische (seria, izero = 1000). 
Tubai kaame ouers bai hu teeluurde alternatiiwe önjtliininge üt ouder spráke, sü as üt dåt Sweedische (enslo önjt stää for jek = 1), dåt Lettische (letteri önjt stää for schtar = 4), dåt Estnische (kuus önjt stää for schob = 6, seize önjt stää for efta = 7), dåt Rumeenische (mija = 1000), dåt Tschächische (tisitsos = 1000) unti dåt Tjüsche (tausento = 1000).




#Article 30: Rölken (205 words)


Rölken (fe.:Ool) (Salicornia europaea) faal üüb troch hör flääskag twiigen. Jo san en pioniirplaant bi a waaskaant.

Rölken san ianjuarag plaanten an kön faan 5 cm bit 45 cm huuch wurd. Jo hiar tu a saaltplaanten, hör twiigen san flääskag an glääsag, a bleeden san man skolpen. Miast san rölken green, kön oober uk güül-green of brün-ruad wurd. Tu a harefst hen wurd's ruad. Jo bleu uun August an September, a bloosen san oober man letj an knaap tu sen.

Uun a madel breetjin üüb a nuurdelk eerdheleft faan Euroopa bit Aasien könst Dü rölken finj. Jo plaanten kön widj iin uun a waas waaks, auer jo hal auerspeeld wurd kön an föl saalt ferdreeg. Rölken waaks miast tuup mä waasgäärs (Spartina slacher). Uun a waas bi Nuurd- an Uastsia, bi a Atlantik an uun a Madlunsia waaks rölken rikelk, man uk uun't banlun üüb saalten, kleiagen grünj.

Rölken surge diarför, dat ham muar an muar klei ufsaat. Sodenang halept det plaant bi a seekrang faan a küsten. 
Dü könst rölken uk iidj. Diarför namt am a jong spasen faan a twiigen lefst uun Mei. Jo smääk en betj pöbrag an wurd rä of uk kööget eden. 
Iarjuaren hää am diar uk siap faan maaget.




#Article 31: Röökelbosk (Asteraceae) (117 words)


A Röökelbosk (Artemisia maritima) as en plaant ütj det famile faan a kurewbloosen (Asteraceae).

A röökelbosk as en imergreen, taujuarag plaant, woort 20 bit 80 cm grat an bleut uun a harewst faan September bit Oktuuber. A bleeden haa fiin witj of grä hiaren. A früchten hinge bi fiin twiigen, a bloosen san trinj an man 1 bit 2 mm grat. Det plaant koon linger tidj saner weeder ütjkem.

A röökelbosk fanjst dü uun Madeleuroopa. Hi wääkst bi dünemkaant an brükt en saalten grünj.

At jaft föl Artemisia slacher faan det famile Asteraceae. Üüb Oomram fanjst dü:

A röökelbosk hää en starken stirem. Diaram as hi iar uk brükt wurden, am insekten ütj a kluaderskaaben tu ferjaagin.




#Article 32: Saaterfrasch literatuur (453 words)


Saaterfrasch literatuur as literatuur, wat schraawen as önjt Saaterfrasch. 

Huum witj foon niinj takste üt e üüljfrasch tid, wat ut dåt Saaterlönj kaame. Mån dåt jäif önj oudere ååstfrasche spräkewise maning takste. Huuchdepunkte san e ruchtstakste sü as dåt Brookmer rucht än dåt Asegabök. Önjt 19. iirhunert wårde da jarste takste önjt saaterfrasch publisiirt foon spräkewaasenschapere.

Da jarste spräkewaasenschapere önjt Saaterlönj schriiwen forålem ouer saaterfrasche tääle än spräkuurde. Johann Friedrich Minssen (1823-1901) wus en wichtien unersäker foon e saaterfrasche spräke. Önjt iir 1846 mååged hi en list foon 923 saaterfrasche spräkuurde. Önj Julius Bröring (1867 – 1947) san årbe ouer dåt Saaterlönj san uk spräkuurde apschraawen wörden. Önj 1897 än 1901 häi hi tou böke ütdänj. Önjt tweed diilj san uk nuch ferschilie tääle apschraawen wörden. 

Gesina Lechte-Siemer (1911-2007) wus jü jarst ächt autoorin önj e saaterfrasche spräke, dåt teooterstuk Louts Hinerks Tjoue wus önj da iirnge 1931/32 schraawen.

Önjt iir 1953 ferschind en fersäk Hermann Janssen (1888-1971) önj en regionool blees. Önj di artiikel frååged hi än schak tääle eefter ham. Deerüt önjtstöö önj e 'General Anzeiger' dåt Lesebouk foar Seelterlound dåt bit tu 1965 möre maårbere heet. Hermann Janssen as uk bekånd wörden ma dåt bök Dät Ooldenhuus - önj tuhuupeårbe ma Pyt Kramer - dåt önjt iir 1964 publisiird wörden as. 

As dåt Lesebouk foar Seelterlound önjt iir 1965 aphül, måågede Hermann Janssen wider ma Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter. Seelter Trjoue wus en tidschraft ma literaarisch såågen önjt saaterfrasch, wat twasche da iirnge 1966 än 1972 beststöö. Oudere wichtie maårbere foon Seelter Trjoue wjarn Pyt Kramer (*1936) än Theo Griep (1916-2007). Twiske Ticheläi un Baarenbierich as jü saaterfrasch årbe foon Theo Griep, wat hi seelew schraawen heet. 

Uk da jarste biletääle önjt saaterfrasch san önj e iirnge 1950-1970 ütdänj. En biispel deerfoon as Deer waas iensen 'n oold Wieu, ouerseet foon Hermann Janssen, än publisiirt önj 1960.

Twasche 1977 än 1990 däi Theo Deddens san Dööntjene ut Seelterlound önj e 'Münsterländische Tageszeitung' üt, tuhuupe mååst 300 artiikle. Eefter Deddens heet Margaretha Grosser san årbe wider mååged önjt blees 'General Anzeiger'.

Dåt Nai Testamänt än da Psalme heet Marron Fort (*1938) eefter dåt saaterfrasch ouerseet än 2003 ütdänj. Önj e iirnge 2007/08 wus önj e interfrasche tidschraft Eala plåts for saaterfrasche literaarische såågen.

Margaretha Grosser (*1934) heet rucht foole saaterfrasche böke schraawen, da Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound san rucht bekånd wörden. Uk Margeriten uut min Tuun än Mien Tuunschier san foon Grosser schraawen. Jü heet uk ünlike saaterfrasch ouerseetinge foon bjarneböke mååged sü as Di latje prins (2009), Struwwelpeter (2010) än Fon dän Fisker un sien Wieuw (2012). En oudere uurseeterin foon bjarneböke aw saaterfrasch as Johanna Evers, jü publisiirde önjt iir 2012 dåt bjarnebök Middewinter in’n Staal.




#Article 33: Saaterlönj (246 words)


Saaterlönj (Saatersch Seelterlound, tjüsch Saterland) as en gemiinde önj e loonkris Cloppenburg önj Naarersaksen, ma e fläche foon 123,62 km2 än aw e 31. detsämber 2004 12.844 inboogere. Dåt heet fjouer toorpe: Ramsloh (saterfrasch Roomelse), Strücklingen (Strukelje), Scharrel (Skäddel) än Sedelsberg (Säidelsbierich). Di frasche Spräke foon dåt Saaterlönj, dåt Saaterfrasch, as di latjeste gödjkånde manertålspräke foon Tjüschlönj.

Dåt Saaterlönj lait önj dåt nordweest foon dåt Oldenburgisch Münsterlönj, önjt triikånt Leer, Cloppenburg, Oldenburg. Önj dåt sööse wårt dåt Saaterlönj foon dåt Kustenkanool begränsed, önj dåt norden än nordweest slüt dåt bai Ååstfraschlönj önj. Ouers wilems wårt uk dåt Saaterlönj ma e oudere frasche lönje önj Naarersaksen tu Ååst-Fraschlönj räägend. Jü Leda as en struum än nordgränse foon dåt Saaterlönj, jü flüt foon dåt ååsten eefter dåt weesten.

In dåt weesten wårt dåt Saaterlönj oufgränsed foon dåt toorp Idafehn, wat tu e tu gemiinde Ostrhauderfehn hiirt. Iir wus jüdeere feenkolonii aw sater grün anläid wörd. Dadeer feen-toorpe lade önj dåt gebiit, weer iir di swiiri tu passiirende moose am dåt Saaterlönj haane läi. Önj dåt ååsten wårt dåt Saaterlönj döör e Elisabethfehnkanool oufslin, di ouer jü hiilje längde en geograafisch gränse bilet. Jü bit tu jü burgerönjtschiising foon 1949 (1951) tu Saaterlönj hiirende iirere moose-gemiinde Elisabethfehn bai e Elisabethfehnkanool hiirt tu tids tu e gemiinde Barssel.

Saaterlönj wårt foon jü Sagter Ems (sat. Seelter Äi) foon dåt sööse eefter dåt norden döörfliitjet än diilt et önj da tau wichtiste moose Weest-Foan än Ååst-Foan.

Da näibergemiinde foon Saaterlönj san:




#Article 34: Saaterfrasch (599 words)


 
Saaterfrasch (Seeltersk) as jü leest spräkewise, wat foon e üülj ååstfrasche spräke ouerblaawen as. Snååket wårt Saaterfrasch foon süwat 1.500 bit 2.500 manschne önj e Gemiinde Saaterlönj. Önjt eentlik Ååstfraschlönj än e oudre frasche lönje twasche Louwers än Weeser as e frasche spräke ål sunt hunerte iinrge düüdj blaawen. Deer snååke's nü mååst plååttjüsche spräkewise, weer mör unti maner grute räste foont frasch bane san.

Wan huum eefter e histoori foont saaterfrasch kiiket, dan as dåt en spräkewis foon e ååstfrasche spräke. Ouers üt e sacht foon dilingedäis as dåt en äin spräke än hiirt tu e frasche spräkefloose. E oudere frasche spräke san dåt weestfrasch önj e Naaserlönje än dåt nordfrasch önj Nordfraschlönj. Dadeere trii spräke san åle foont üüljfrasch jurt kiimen. Iirtids wörden e frasche spräke än dåt ainglisch tuhuupe as anglo-frasche spräke betiikned. Ouers diling miine e waasenschapsmanschne, dåt frasch, ainglisch än plååttjüsch foon e spräkehistoori üt sänj tuhuupe hiire. Ouf än tu wårt deer uk e naaserlönjsch spräke tu räägned. Diheere spräkefloose wård weestsiiegermaanisch nåmd. Ouers plååttjüsch heet ham ål sunt e tid foont üüljsaksisch ouders önjtwikled as dåt frasch. Mån saterfrasch heet foole inwirking foont plååttjüsch füngen. 

Jü saaterfrasche spräke wårt in da fjauer toorpe Strukelje, Roomelse, Skäddel än Seedelsbierich snååkt. Diling san da fjauer toorpe diilj foon e gemiinde Saaterlönj. In jüheer gemiinde, weer amenbai 13.000 manschne booge (detsämber 2013), wårt uk plååttjüsch än huuchtjüsch snååkt. Diling lait jü spreegertål amenbai twasche 1500 än 2500 manschne, dåt as amenbai 12 bit 19 foon da inboogere foont Saaterlönj. Önj dåt jungste moortoorp Seedelsbierich as jü protsäntuale spreegertål dåt läichst, önj da oudere trii toorpe booge önj ark toorp amenbai likefoole fölkj, wat frasch snååke koon.

Dåt Saaterlönj wörd twasche 1100 än 1400 fon frasche üt di aastfrasche siikånt bebooged. Deer hääwe da manschne wårschiinjlik döör natürkatastroofe jare hüsinge ferleet. Awt aastfrasche huulewailönj seelew wård jü spräke önjt 16. iirhunert diiljwis plååttjüsch. Önjt Saaterlönj, Harlingerlönj, dåt lönj Wursten än aw Wangerooge blaft jü spräke tujarst frasch. Trinam dåt iir 1800 ferswant jü spräke önjt Harlingerlönj än dåt lönj Wursten, önjt 20. iirhunert stärwe da leeste spräkere fon dät frasch fon Wangerooge. Deerdöör blaft jü saaterfrasche spräke di leeste räst foon jü frasche spräke önj Ååst-Fraschlönj. Dåt Saaterlönj is uk e leeste katoulsch huuchbörj önj Ååst-Fraschlönj, döör jü reformatsjoon wörd di räst foont huulewailönj eefangeelisch. Jü spräke as möölik uk bewåårt blaawen döör jü isoliirde positsjoon foont Saaterlönj. Önjt 19. iirhunert kiimen da ferkiirstroote än suchferbining eeftert Saaterlönj, weerdöör dåt spräkegebiit ai mör sü isoliird wus. Ouers jarst eefter di Tweede Wråålkrich wörd jü positsjoon foont saaterfrasch rucht uuk. Döör ütwanerer üt da jütids tjüsche ååstgebiite, än uk schölj än TV, köm dåt (huuch)tjüsche eeftert Saaterlönj. Maning ålerne fånge eefter e Tweede Wråålkrich önj, da bjarne tjusch önjstää foon saaterfrasch tu liiren. Diling jeeft dåt ouers moor frasch önj da bjarnetööninge än schoule. Jü spreegertål as relatiiw konstant blaawen, ouers da spreegere foont saaterfrasch san diling en manerhäid önjt Saaterlönj.

Saaterfrasch: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Nordfrasch (Mooring): Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.
Weestfrasch: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Ååstfrasch plååttjüsch: De Jung straakde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen. 
Neederlönjsch: De jongen aaide/streelde het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Tjüsch: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.
Aingelsch: The boy stroked the girl on the chin and kissed her on the cheeks.




#Article 35: Skol (513 words)


Di Skol (Pleuronectes platessa), uk Bot nēmt, jert tö di Platfeski.  

Di Skol es en Platfesk, wat biiring Oogen üp di rocht Sir drait. Didiar Sir es bruun, sömtirs uk gre-bruun, en di Skol heer üp des Sir Punkti, wat twesken ruar en güül li, sa dat et san bet ütsjocht üs Gul.
Diarfan es di taust Naam Goldbutt kemen, en diaraur jit di üp Plattdütsk uk Butt en üp Friisk uk Bot.

Hat jeft da jit en ain Aart Boten (Bothidae), wat di Oogen man üp di Left Sir haa, en hur'ling di Skol ek töjert. 
Di rocht Boten lewi uk ön waremer Weeter ön di Atlantik en di Indopazifik - ek ön di Nuurđsee.

Fan Önern es si Skol wit, en fan boowen? 
Jaa, dit es san Saak:
Normaalerwiis es jü bruun bit gre-bruun. Jü ken höör Klöör man uk foraneri, sa üs di Önergrün ütsjocht.
Wan jen kumt en wel höör āpiit, da ken jü höör uk rocht gau iingreev. Diartö slait jü me di Flosen ön höör Rech en Achterjen.

Di Skolen uur twesken 40 en 70 cm lung. Ja uur bit hentö 7 Kilo swaar. 
En Skol ken bit hentö 45 Jaaren ual uur.

Skolen fing jaar Jungen ön di Wuntermuunen, bi ombi 6 °C, en iin ön en Liter Weeter skel twesken 10 en 12 Gram Saalt wiis.
Fan jen Skol kum twesken 50.000 en 500.000 Eier, wat twesken 1,6 en 2,1 Milimeter gurt sen. Des swum da frii iin ön't Weeter ombi.
Üt di Eier kum ombi 20 Daagen leeter Larven, wat sa 6 mm lung sen. Des sjocht di jerst Tir üt üs gans normaali Feski. Ja iit Plankton, wan ja swum.

Twesken fjuur Weeken en tau Muunen leeter wanert dat left Oog hentö di rocht Sir, en di Skol uur en Böörtfesk.

Di Karminger skel ombi 4 Jaaren ual uur en twesken 18 en 26 cm lung.
DiWüfhaurn skel ombi twesken 6 en 9 Jaaren ual uur, en da sen ja twesken 30 en 40 Zentimeter lung.

Fungen uur ja aaftinoch, wan ja bluat twesken 25 en 40 cm lung sen
.

Di Skol es mal wichtig fuar di Hanel me Feski.
Aur di hiili Warel uur ön't Jaar twesken 100.000 en 120.000 Tenen fungen. 
Di Skol ken man rocht leet ön höör Leewent Jungen fing, en fuul fan des Fesken uur fungen jer dat di Jungen haa.
Diaraur uur di Skolen langsen mener. 
Jerer sen uk maal Skolen fungen uuren, wat al 50 Jaaren ual wiar en bal en Meter lung. Deling uur di Feski fuar't miist ek leenger üs twesken 25 en 40 Zentimeter.

Hat jeft al fuul Plaatsen, hur lung ek sa fuul Skolen tö Warel kum üs diar fungen uur.

Di Maiskol uur hol iiten, aurdat jü senerk wuk wiis skel.
Sa fuul üs ik weet, sen di Skolen ön di Juunimuun of September ek fuul ringer tö iit, fuaral, wan diar Poren me bi sen. 
Wat Spek bi di Skolen skel, ken ik ek rocht bigrip.

 Henwiis: Drüki Strg, da giar di Forwiis iin ön en nii Tab iipen!




#Article 36: Sorbisch (547 words)


Dåt Sorbische (dt. Sorbisch) as en weest-slaawischen spräke, wat snååked wårt önj e Lausitz (Łužica), en geegend önjt ååsten foon Saksen (Sakscha) än dåt söödååsten foon Brandenbörj (Bramborscha). Da Sorbe wörden iir, jüst äiwen ås da Kärntner, Sloweene än oudere slaawische manerhäide, wälj ås Wände betiitled. Dideer noome wårt dilingendäis ås krainkend betråchtied.

Dåt Sorbische, wat süwat 50.000 snååkere heet, wårt indiiljd önj tou fariante: Huuchsorbisch än Läichsorbisch. Dåt Hoochsorbische, wat bai widen da mååste snååkere heet, wårt snååked trinam jü stää Bautzen (Budyšin), dåt Läichsorbische trinam Cottbus (Chóśebuz). Da biise stäägne san dan uk da kulturäle säntre for da Sorbe, wan da snååkere foon dåt Sorbische uk äiwen önj da ambai ladende toorpe booge än ai önj da stäägne seelew.

Ferglikstabäle foon da spräke:

Da jarste schraawene sorbische takste datiire üt dåt seekstiinst iirhunert. Da biise sorbische spräke heewe arken en äin schriwwise. Sorbisch än Sloweenisch san - tuhuupe ma dåt Nordfrasche - da iinjsiste europäische spräke, wat di dual (toufåch) nuch aw e sid bai di singular än plural aktiw önjwiinje. Dåt Huuchsorbische as wat mör dåt Tschechische äänlik än dåt Läichsorbische dåt Poolsche. Da Sorbe än da Poole booge ouders jarst sunt di iinje foon di tweed wrålkrich tächt baienouder. 

Di dominante spräke önj dåt boogegebiit foon da Sorben as diling dåt Tjüsche. Dåt Tjüsche heet dåt Sorbische än oudere slaawische spräke ålt wider tubääg krångd. Iir wörden önj grute diile foon ååstlik Tjüschlönj slaawische spräke snååked, tun biispel sügoor trinam Lüchow önj Needersaksen. Foole stäänoome tjööge deer nuch foon, ås Berlin, Chemnitz än Dresden (Drježdźany).

Da Sorbe önj Saksen hüülje döör di tuhuupe binende faktor foon jü katoolsch religjoon rucht stark tuhuupe. Dåt mååget dåt di tål foon snååkere foon di latje spräke relatiiw stabiil as.

Önj e DDR-tid jüleden da Sorbe ås loodenwaning for jü manerhäidefründlikhäid foon dåt kommunistisch regiime. Sorbische kultuurmanifestasjoone füngen rüm finansjäl stipe. Sü heet jü latj sorbisch seelschap ferfäiging ouer en äinen raadiosiinjer, bleese än tidschrafte önj di äine spräke än hu sorbischspräkige unti touspräkie schoule. 

Ås säntrool kulturäl instans fungiirt jü sünååmd Domowina. Wan uk önj jü stää Bautzen mån en lait Sorbisch snååked wårt, as dåt Sorbische apfåli deer, aw strooteschilde, aw looden än sügoor önj hu looden aw prissäädele än kasenscheene. Jü Tjüsch regiiring heet dåt Sorbische amtlik ås manerhäidsspräke gödjkånd än döör dåt unerschriwen än ratifisiiren foon e europäisch charta foon da regionåål- unti manerhäidespräke jü ferplächting ouernümen, dåt Sorbische tu ferbaden än tu önjtwiklen.

Da sorbische WITAJ (wäljkiimen)-bjarnetüne tiie büte sorbischspräkie uk foole tsjüschspräkie schoulere. Eefter dåt fülien foon en touspräki unti en sorbischspräki följksschölj koone schoulere turucht aw dåt sorbisch gümnaasium önj Bautzen (Budyšin) unti aw da sorbische madelschoule önj Radibor (Radwor) än Bautzen. En sorbischspräki huuchschölj jeeft dåt ai. Huum koon je duch önj Leipzig (Lipsch) en uniwersitäätsstudium sorabistiik naame.

En ouder årw üt jü DDR-tid as e brünkoole-gewaning, weerfor ål möre sorbische toorpe wike moosten. Dåt ütenouderfålen foon da sorbischspräkie gemiinschape, da eefter dåt twungmääsie amtiien oofding ferstraild ouer e geegend laawe, bilet en gefoor for e funksjoon foon dåt Sorbische ås ferkiirsspräke aw dåt lönj. Eefter jü wiinje as jü brünkoolegewaning iinjfåch wider gingen. Truts masenåchti protäste as trinam 2000 dåt toorp Horno rümed am bit aw dåt leest hüs oufbråågen tu wården am jü brünkoole-industrii plats tu måågen.




#Article 37: Space Shuttle (115 words)


En Space Shuttle is en amerikaanisch rümschap dåt lansiird wört än as en fliimaschiin lönje koon. Deereefter koon di Space Shuttle wider brükt wårde. En Space Shuttle is en diilj foon dåt Space Transportation System (STS), da oudere diile foon dåt STS san en eksternen tank än tou rakeeten.

Normåål wårde ma en Space Shuttle 5-7 mansche transportiird in dåt åål, inklusiiwe tou piloote. Bai nüüdj koone 11 astronauten mafliinj. Di Shuttle koon ma dåt lees 22.700 kg dreege. Tubääg eefter jü jard koon di Shuttle mör lees mabrange. Tutids wört di Shuttle mååstens for transport eefter dåt ISS brükt. Oudere missione foon di Shuttle is transport eefter di Hubble Space Telescope än oudere satellite.




#Article 38: A Kniip (114 words)


A Kniip as en huuchsun uun a Nuurdsia an as mä det nuurdfresk eilun Oomram ferbünjen.

A Kniip as sowat 10 km² grat an woort bluas bi sturemfluden auerspeeld. Üüb en siakoord faan 1585 wurd a Kniip üs Ameren Bor betiakent an lai dojütidjs swäärs tu't eilun. Bit uun a 1960er juaren lai en priil tesken a Kniip an Oomram. Sodenang küd heer bit uun a 1940er juaren sogoor skeb faan Hörnem üüb Sal uun a Kniiphuuwen bi Noorsaarep uunlei.

Daalang as a Kniip di best skül för't eilun jin a sturemfluden. Uun a somer kön a baadelidj diar baase, an enkelten bau diar strunborger ütj strunholt.

A Kniip hiar mä tu't Landschaftsschutzgebiet Amrum.




#Article 39: Abel faan Denemark (160 words)


Könang Abel (* 1218, † 29. Jüüne 1252 bi Oldenswort)

Abel wiar en däänsken könang. Hi wiar di sön faan di däänsk könang Waldemar II an wurd 1232 hertooch faan Jütlun. Üs hi Mechthild, det doochter faan groof Adolf IV faan Holstian freid, slood hi ham mä Holstian tuup. Abel an Mechthild hed sjauer jongen:

Efter di duas faan san bruder, könang Erich IV Plogpenning, huar Abel ei gans ünskilag bi wiar, wurd Abel uun't juar 1250 Erich san efterfulger. Könang Abel fool a 29. Jüüne 1252 uun di sliak bi Oldenswort. A Fresken wul Abel nian stüüren betaale, auer jo faan keiser Karl di Grat a Fresk freihaid füngen hed. A büüren faan a hiirden Eidersteed, Everschop an Uthörn strääd jin a däänsk soldooten. Diarbi skal Abel üüb a Milderdoom bi Mildeborag amkimen wees. Leederhen wurd ferteld, Wessel Hummer faan Ual-Nuurdstrun hed Abel duadskööden.

Albert Panten: König Abels Tod - Ende einer Legende. Uun: JbNF 16 (1980), S. 117-126. 




#Article 40: Alabama (144 words)


Alabama [ˌæ.lə.ˈbæ.mə] as sunt 1819 en diiljstoot foon da  Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Önj't norden läit Tennessee, önj't ååsten Georgia, önj't sööden Florida, önj't söödweesten e Golf foon Meksiko än önj't weesten Mississippi. Dåt heet 4.903.185 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Montgomery.

E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.

Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

For 1763 wus et Alabama foon nü diilj foon dåt frånsch kolonii Louisiana. 1763-1783 wus et britisch (e küst wus spånsch). Foon 1783 wus et ameerikånsch. 1798 wörd Alabama (saner e küst, wat nuch spånsch wus) ma Mississippi diilj foon dåt Mississippi-Teritoorium. 1813 wörd e küst uk diilj foon't teritoorium. Et teritoorium wörd 14. Jülmoune 1819 ån stoot önj da Feriind Stoote.

Kay Ivey foon dåt Republikåånisch Partäi as sunt di 10. April 2017 guwernöör foon e diiljstoot.




#Article 41: Alaska (189 words)


Alaska [əˈlæs.kə] as sunt 1959 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diijstoot läit önj't nordweesten foon't lönj. Önj't nordååsten läit jü Beaufort Siie, önj't ååsten Kanada, önj't söödååsten e Golf foon Alaska, önj't söödweesten jü Bering Siie, önj't weesten di Bering Stroote än önj't nordweesten jü Tschuktschi Siie. Dåt heet 731.545 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Juneau.

Alaska as di grutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.

Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

Alaska heet niin counties, sü as da mååste oudere stoote önj e USA, mån deerfor boroughs än census areas (önj en ünorganisiirt borough):

For 1867 wörd Alaska iinj rusisch kolonii. Önj dåtdeer iir wörd et kolonii tu da Feriind Stoote ferkååft. 1867–77 wörd et foon dåt United States Army, 1877–79 foon't finånsministeerium än 1879–1884 foon e krichsmariin ferwålted. Foon 1884 tu 1912 häi Alaska (District of Alaska) iinj äin regiiring än 1912 tu 1959 (Alaska-Teritoorium) ån sat önj e kongres foon da Feriind Stooten. Alaska wörd 3. Ismoune 1959 ån stoot önj da Feriind Stoote.

Mike Dunleavy foon dåt Republikåånisch Partäi as sunt di 3. jülmoune 2018 guwernöör foon e diiljstoot.




#Article 42: Alumiinium (313 words)


Aluminium as en keemisch elemänt ma sümbool Al än atoomnumer 13. Dåt as en silwerwit metal.

Ferbininge foon aluminium wjarn ål bekånd önj dåt ålerduum. Sü wårt alöön uner oudere brükt am blädjinge tu stalen. Dåt as ouers ai iinjfåch, dåt metal üt alöön fri tu måågen. Aluminium wörd 1807 önjtdäkt foon Humphry Davy, di fersoocht dåt tu måågen üt aluminiumoksiid. Önj dåt iir 1825 måågede Hans Christian Ørsted en ünriin form foon aluminium üt aluminiumkloorid än kaliumamalgaam. Iirngelung wus dåt metal sü jöör, dåt et önj ornamänte önjwånd wörd, ås önj e kåp üt masiiw aluminium aw dåt Washington monumänt. Jarst 1886 wård döör di Hall-Heroult prosäs jü elektrokeemisch produksjoon foon dåt metal möölik önj grute amfång.

Di noome as oufliidjed foon latinsch ‘alumen’ (alöön). (Aw britisch-änglisch hiitj dåt alumínium, ouers önj ameerikaanisch-änglisch alúminum.)

Dåt metal stoont nü en kink lunger ås en iirhunert tu ferfäiging än önj jüdeer tid heet dåt aw stormi wise jü wrål eroobred. Dåt as ökonoomisch en bäisti wichti metal. Aluminium as lächt (bloot en treedepårt foon dåt wächt foon stool unti brontse), än ma 4% Cu 1%Mg 1% Mn 0,5% Si like stark, ferslitfååst än korrosjoonsbeständi, ütnümen spåningskorrosjoon. Dåt as en goue liidjer, dåt as ai magneetisch (ouers koon bai dåt önjkontaktkaamen ma en ordi kreefti magneet wälj sin äin di-magneetisch fälj mååge), dåt nistet ai, än dåt leet ham lächt forme. Aluminium äint ham deerma besuners ås konstruksjoonsmaterjool for e fliiger- än rümfård-industrii, ouers ai for motoore, dan dåt wårt uuker bai hatj. Dåt metal heet en plasmonfrekwänts foon 15eV än as deerma en späägel ås t weese schal for åle strooling önj dåt infrarüüdje, dåt sachtboore än dåt näi-ultrafiolät berak; forålem ås tuforkiimen wårt, dåt di spääglende ouerfläche oksxidasjoon ütseet wårt. Dåt koon iinjfåch apdåmped wårde än aluminium späägele wårde wälj önj e astronomii önjwånd.

Dåt metal wårt oofding döör laserscheeren beårbed.

Sam önjwiinjingsfälje:




#Article 43: Amfiibie (929 words)


Da amfiibie (Amphibia) san jü üüljst klase foon da tetrapoda (Dåt san åle wirwelde diirte büte da fasche). Ål da oudere tetrapoda ståme foon da amfiibie ouf. Foole amfiibi-sliike namt huum uk trüs.

Ju hüd foon en amfiibi bestoont, as bai manschne uk, üt ouerhüd, lääderhüd än unerhüd. Dåt jaft möre kjörtele in jü lääderhüd: nån swiitj-kjörtele, as bai manschne, ouers slim- än gaftkjörtele. Da slim-kjörtele san gödj, am jü hüd fuchti tu hüüljen, weerdöör dåt amfiibi bääder ouer jü hüd oome koon. Ma gaftkjörtele koon ham dåt diirt gödj ferbade. Ouers rucht gefäärlik as dåt gaft bloot bai sam sliike. Sü fergafte hu südamerikånsche indiåne har piile ma dåt rucht gefäärlike gaft foon trüse üt jü famiili Dendrobatidae. Bai jü inlönjsch oort Salamandra salamandra (tjüsch: Feuersalamander) koon dåt gaft bloot sälten latje hüne än kåte düüdjmååge, for manschne deet dåt bloot en lait siir. Siir deet dåt uk bai ouer amfiibie, wan huum jam önjfooted heet än ham eeftert önj dåt uug fåmlet. Twasche da kjörtele san da latje keere, da blaie feruursååge: Melanofoore mååge jü hüd suurt unti brün, da Ksantofoore än Erütrofoore mååge dåt diirt gööl unti rüüdj.
Amfiibie ferhüde jam, dåt håt, jü üülj ouerhüd wårt önj flanre unti wilems uk gåns wäch mååged än oofding apfrin.

Jü goue muskulatuur foon amfiibie bewirkt, dåt ja for jare latje grutelse ordi stark san. Sü koon en foosch oofding fiir springe än ferschilie amfiibie ordi gau swume. Dåt jeeft uk oorte, do jam seelew önj en kort tid hiilj diip fergreewe koone.

Da knooke foon amfiibie san ordi ünlik. Oofding heewe amfiibie niinj frie rabe, da san ma e reegknooke tuhuupewüksen än littik.

Da oie foon amfiibie, da huum ås lödje unti bai foosche ås fooschelödj betiiknet, san normåål önj dåt wååder, weer uk da fooschestjarte lääder laawe. Ouers baischöre, önj en troopisch rinhoolting, as jü luft sü fuchti, dåt da diirte jare lödj ai önj dåt wååder lade töre. Dan schucht huum wilems sügoor, dåt da amfiibie jare Broud plääge. Sü lade da Centrolenidae jare lödj aw bleese, da boowen en lungsoom fliitjende struum hinge, än iinj diirt, dåt as oofding dit måntje, mötj jü lödj bewåche. Ouers wan da latje fooschstjarte ütkaame, mååget hi ninte mör, dan gloie ja ouf än san önj dåt wååder, ås da inlönjsche fooschstjarte uk. Bai da Dendrobatidae gungt dåt wilems süo wid, dåt ja jare fooschstjarte ambai dreege. Da mååste amfiibie mååge en metamorfoose, dåt bedjüset, ferånring foon jare Fäänotüp bai e ouergung foon dåt ståådium jungdiirt tu dåt ståådium ütwåksen diirt. En fooschstjart oomet wååder, dan hi heet nuch niinj lunge, ouers bloot fasch-ordi oome-diilje. Da funksjoniire sü: Dåt wååder kamt tu di snüte önj, weer dåt diirt di Sörstuf önj sin blödj apnamt. Deereefter kamt dåt wååder weer tu en slits ååder dåt hood rüt. Eefter en kort schöör schucht di fooschstjart åltens mör sü üt ås en ütwåksen foosch. Di stjart wårt latjer än da lunge åltens gruter. Lååder kamt di fooschstjart, di nü ål mååst ås en foosch ütschucht, oofding önj e luft, am dåt normååle oomen tu liiren. Nuch en lait lååser as hi ütwüksen. Ouers dåt jeeft uk oorte, da neoote san. Dåt bedjüset, jü metamorfoose as foole iir ås normåål forbai än ja bliwe jare laawen lung uner dåt wååder. Dåt bedjüset ai, dåt ja ünfruchtboor san, oueers dåt ja jare laawen lung jü laawenswise foon en fooschstjart heewe än uk sü ütsiie. Sü’n oort as tun biispel dåt Axolotl (Ambystoma mexicanum) üt Mexiko, en oort foon e famiili Ambystomidae. Hi koon ai en iinje mååge aw sin metamorfoose, ouerdåt hi dåt hormoon Thyroxin ai üt san schildkjörtel klatsche koon. Ouers wan huum dåt Axolotl ma Thyroxin foudret unti dåt krååm önj dåt akwaarium ütstrailt, dan mååget dåt diirt sin metamorfoose ås da ouer amfiibie uk, ouers normåål steerft hi deereefter, ouerdåt hi döör e ewolusjoon ai tu sü’n laawenswiese aw et lönj önjpååsed as.

En ütwüksen europäisch amfiibi blaft wilems uk nuch önj unti aw e sid bai dåt wååder, weer hi ütkiimen as. Foosche gunge t.b. ai oofding fiir deerfoon wäch (än wan, dan ai mör ås süwat en kilometer), än wan deer en gefåår as, springe ja matiinjs önj dåt wååder än swimme wäch. Jü trüs Bufo bufo gungt 2200 m wäch än kamt normåål bloot bai dåt wååder tubääg, am bjarne tu fouen: Jü as uk bekånd for jare wånringe, weer jü oofding foon autoe düüdj kjard wårt. Oorte üt e sliik Triturus gunge ouers ai fare ås 400 m foon dåt wååder wäch. Sü’n diirt blaft uk önj hiile iirstide bloot önj dåt wååder unti bloot aw dåt lönj.

 
Lunge tid wus dåt ai klåår, weer da amfiibie en rucht taxon san. Deer wus uk jü fermousing, dåt da trii ordene (sii önj e apseeting Süstematik) ai sü näi früne san. 1995 würd önj Texas en fosiil fünen: Jü oort Gerobatrachus hottini. Mad jüdeer oort, jü mårke foon fooschordiie än fon stjarttrüse häi, würd foon en kanadisch uniwersiteet erforsched, dåt dadeer tou ordene for 240 bit 275 milione iirnge en gemiinsoome forfider häin. Dåt wus önjtwider jü oort Gerobatrachus hottini, unti en äänlik oort, jü foon dåt taxon Temnospondyli oufståmt. Da blinwjarpele ståme foon dåt taxon Lepospondyli ouf. Hiilj klåår as dåt gånse åltens nuch ai, ouers wårschiinjlik heet jü kanadisch uniwersiteet rucht. Hü näi da Temnospondyli än da Lepospondyli frün san, wiitj huum nuch ai nau, ouers wat huum wiitj, as, dåt åle amfiibie foon da knookefasche oufståme. Sam waasenschapmoons liiwe, dåt knookefasch-orden Coelacanthimorpha, jü bloot tou retsänte ordene heet, di forfider foon åle amfiibie as.




#Article 44: Anton Heimreich (196 words)


Anton Heimreich wörd di 5.3.1626 önj Trindermarsch (Söödoostdiilj foont üülj Nordströnj) tuläid, weer san taatje preester wus (ouf 1639 aw Polweerm) än weer'r wälj sin bjarnetid bit 1634 ferbroocht heet.

Eefter sin schölj-, studien- än räisetid (1640-52) laawed'r sunt 1652 as preester aw Latj Moos wider uner Nordströnjer, wat jam iinjsen aw et wüstes Moor made önjt lönj ladenen ouerräst foont üülj ailönj boogseet hääwe. Et koon ai säid wårde, dåt huum önj Trindermarsch ouers snååked heet as aw e fååstewål foon Nordfraschlönj. Aw arken fål heet Anton Heimreich en rucht Nordströnjer frasch snååked. Hi wus befraid ma Helene Finke än heet tumånst trii bjarne hädj. Heimreich heet beschraawen, hü dåt üülj Strönj unergingen as, önj sin Nordfresischen Chronik (1666). E jarst wersion foon e  as önj sin kroonik uk tu finen, weer Detlev von Liliencron sin ballade foon dachted heet. Di begrip Blanker Hans as sünonüm for e Weestsiie as uk foon ham. Störwen as'r 1685 aw Latj Moos, di däi nau koon huum ai seede. Kånd wörden as'r as kroonikschriwer, önj sin kroonik san da ålste tüüchnise foont frasch tu finen. Et san hu dachte: ; ;  Hammeldiebstahl, wat önj sin kroonik oufpränted san.




#Article 45: Arizona (138 words)


Arizona [ˌæɹɪˈzoʊnə] as sunt 1912 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödweesten foon't lönj. Önj't norden läit Utah, önj't ååsten New Mexico, önj't sööden Meksiko, önj't söödweesten California än önj't nordweesten Nevada. Dåt heet 7.278.717 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Phoenix.

Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

Arizona heet 15 counties:

For 1848 wus't lönj foon Arizona foon nü diilj foon Meksiko. 1850 wörd dåt New-Mexico-Teritoorium üt di Arizona foon nü, et weestdiilj foon New Mexico än et sööddiilj foon Nevada biled. 1853 wörd ma di Gadsden-Kuup foon Meksiko for 10 milioon US-Dollar wörd iinj wider gebiit foon 77.700 km² önj't sööden faan di Gila Struum diilj foon't teritoorium. Arizona wörd 24. Biikenmoune 1863 san äin teritoorium. Et teritoorium wörd 14. Biikenmoune 1912 ån stoot önj da Feriind Stoote.




#Article 46: Arkansas (135 words)


Arkansas [ˈɑːrkənsɔː] as sunt 1836 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't sööden foon't lönj. Önj't norden läit Missouri, önj't nordååsten Tennessee, önj't söödååsten Mississippi, önj't sööden Louisiana, önj't söödweesten Texas än önj't nordweesten Oklahoma. Dåt heet 3.017.804 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Little Rock.

Di Mississippi Struum as for't mååst et ååstgränse foon e diiljstoot. Di Arkansas Struum låpt foon't weesten tu't ååsten in önj e Mississippi. 

Et jeeft twäär grute floose foon bärje önj e diiljstoot:

Di grutst bärj önj Arkansas as Mount Magazine, wat 839 meeter huuch as än önj't weesten foon a diiljstoot stoont.

Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

Arkansas heet 75 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Arkansas

E stoot wörd 15. Samermoune 1836 diilj foon da Feriind Stoote.




#Article 47: Atoom (1088 words)


Dåt atoom as en submikroskoopisch struktuur, ju önj åle gewöönlik mateerii forkamt. Atoome bestönje üt subatoomische diile: elektroone, protoone än neutroone. Atoome heewe jü draft, ja tu kombiniiren am moleküüle tu bilen. En wåådermoleküül tun biispel bestoont üt tou wååderstufatoome än iinj sörstufatoom. Atoome san da fundamentäle bägstiine foon e kemii än da wårde önj keemische reaksjoone uler tunintemååged. Dåt jeeft bloot 91 tüüpe foon chemische bägstiine unti keemische elemänte, da önj e natuur aw e jard fünen wårde. Ja wårde klasifisiird önj e perioodisch tabäle. Jü klasifikasjoon as grünlaid aw e tål protoone önj dåt atoom. Ouer tüüpe atoome koone künstlik mååged wårde, ouers da san ai stabiil än breege åläiwen ouf eefter natüürlike keemische elemänte döör kärnkliiwing.

Atoome foon dåtseelwie elemänt koonen ferschilie radioaktiiwe äinschape hääwe, grünlaid aw e tål neutroone önj e kärn. Atoome mad jüseelwie tål protoone, ouers ünlike tåle neutroone, wårde isotoope foon dåtseelwie keemische elemänt nååmd. Ouerdåt atoome ålewäägens forkaame, san da ål iirhunerte lung fälj foon stuudium. Nütutids ruchte da unersäkinge jam forålem aw kwantum-efäkte, ås önj Bose-Einstein-kondensaat.

Jü atoomteorii as en teorii ouer dåt weesen foon e mateeri. Jü teorii säit, dåt åle mateeri üt atoome bestoont.

Da griichische filosoofe, ås Leucippus än Democritus, hääwe ouer dåt weesen foon e mateeri eeftertoocht. Jare tånken heet, iinjfåch säid, diheere wäi fülied: Wan en materjool ås tun biispel gölj apbräägen wårt, änret dåt weesen foon da latje stöögne ham ai - dåt as nuch åltens gölj. Da griiche hääwe spikeliird dåt, wan da stöögne önj nuch latjere stöögne apbräägen wårde, deer wårschiinjlik en ståådium kamt, weer da latje diile ai wider apbråågen wårde koone. Önj dåt griichische bedjüset dåt uurd “atomos” ‘ai schiisbor’. Dåt as weer dåt uurd ‘atoom’ jurt kamt.

Atoome bestönje önj e hoodsååge üt lääsie rüm, ouers uk üt latje subatoomische diile. Made önj dåt atoom as en latje positiiw lååsenen kärn, wat bestoont üt nukleoone, ås huum da protoone än neutroone tuhuup namt. Di räst foon dåt atoom bestoont üt da smiisie eläktrooneschaale. Deerbai heet en proton en positiiw eläktrisch lees än en eläktron en lik grut negatiiw lees. Önj en neutråål atoom as deerfor jü tål protoone än eläktroone lik än san da lääse iinjenouder ütwäägen. 

Lääsene atoome wårde ioone nååmd. Atoome ma maner eläktroone ås protoone hääwe en positiiw lees än san bekånd ås katioone. Deer ouerfor hääwe atoome ma mör eläktroone ås protoene en negatiiw lees än da wårde ås anioone betiikned.

Elektroone draie trinam di kärn ma grut gauihädj. Ja draie uk önj ferschilie oustånde foon di kärn. Huum säit, dåt da näiste bai di kärn kaame önj iinj schaal for än da wider wäch san önj wi en ouder schaal. Ark schaal fäit en numer: dåt näist bai di kärn as schaal 1, jü füliend foon di kärn ouf räägned wårt schaal 2 nååmd, äsw. Di kärn as mör åas 100.000 keere latjer ås dåt atoom; jü grute foon dåt atoom wårt ålsü bestimd döör jü grute foon jü büterst eläktrooneschaal. Wan we en atoom fergrutere wörden tu jü grute foon hiilj Nordfraschlönj, dan wus di kärn deer made önj nuch latjer ås sün latjen golfbååle!

Atoome wårde gewöönlik klasifisiird eefter jare Atoomtåle, da stime tu jü tål protoone önj dåt atoom (önj neutroole atoome as dåt lik an jü tål eläktroone). Jü atoomtål bestimt jü famiili unti dåt elemänt, weer dåt atoom tu hiirt. Koolestuf-atoome san tun biispel da iinjsiste atoome, da 6 protoone önjthüülje. Ål da atoome ma jüseelew atoomtål diile en wid ferschilihäid foon füüsische äinschape än ferhüülje ja keemisch lik. Da ferschilie tüüpe atoome wårde önj jü perioodisch tabäle betiikned. Ju masetål unti nukleontål teelt da gånse protoone än neutroone, da önj dåt atoom forkaame. Jü tål neutroone heet nån influs aw e elemäntklasifikasjoon foon en atoom. En keemisch elemänt as ålsü en hiilj ‘atoomfamiili’ än deerönj koone ålsü ünlike atoomtüüpe forkaame, da jüseelew atoomtål hääwe, ouers ünlike masetåle. Da atoomtüüpe wårde dan isotoope foonenouder nååmd.

Am en isotoop foon en ouder isotop önj sin elemäntfamiili tu unerschiisen, schraft huum ääder di noome foon en elemänt sin masentål, t.b. koolestuf 14 (wat bestoont üt 6 protoone än 8 neutroone önj ark atoom}.

Dåt iinjfåchst atoom as dåt wååderstuf-atoom, ma atoomtål foon 1 än wat bestoont üt en proton än en eläktron. Di wååderstuf-isotoop di 1 neutron äkstra önjthüüljt, wårt deuterium nååmd, än di wååderstuf-atoom ma tou äkstra neutroone håt tritium. Da isotoope wjarn en teemå, wat rucht intråse önj e waasenschap apteeld heet, forålem önj e eeder önjtwikling foon e kwantenteorii.

Dåt keemisch ferhüüljen foon atoome as önj e hoodsååge tu tunken an e interaksjoon twasche jare eläktroone. Forålem da eläktroone önj e büterst schaal, da faläns-eläktroone nååmd wårde, hääbe di grutste influs aw dåt keemisch ferhüüljen. Kärnelektroone (da, da ai önj e büterst schaal forkaame) spaale wälj en sekundäär rule, önj e hoodsååge ouer dåt oufschirmingsefäkt foon e positiif lees önj di atoomkärn.

Ark schaal trinam di kärn koon bloot en bestimde tål elektroone bärje:
Schaal 1: - 2 eläktroone
Schaal 2: - 8 eläktroone
Schaal 3: - 8 of 18 eläktroone (oufhingi foon dät elemänt weer ham dåt am hoonlet) 

Ark atoom, wat en ful (unti lääsi) büterst schaal heet, as mör stabiil. Atoome linge jü stabilitäät döör eläktroone tu diilen ma näiber-eläktroone unti döör eläktroone foon oudere atoome hiiljenåål wächtuhåålen. Wan eläktroone diiljd wårde, wårt en koofalänt ferbining biled.

Koofalänte ferbininge san da starkste atoomische ferbininge. Aw jüdeer wise bliwe atoome tuhuup önj grupe, da moleküüle nååmd wårde. Da eläktroone önj e büterst schaal draie dan trinam åle atoome tou, wät älk individuäl atoom dan leet ma en ful (ålsü stabiil) büterst schaal.

Wan iinj unti möre eläktroone gåns foon en atoom wächhülen wårde döör en ouder atoom, dan wårt en ion bilied. Ioone san atoome, da en näto-lees hääwe, infüli foon dåt ünlikwächt önj tål protoone än eläktroone. Hu atoome, ås natrium, hääwe mån iinj eläktron önj e büterst schaal.

Oudere, ås kloor, brüke jüst mån iinj eläktron, am e büterst schaal fultumåågen. Wan natrium-atoome kontakt mååge ma kloor-atoome, dan jeeft ark natrium-atoom sin büterst eläktron ouf tu en kloor-atoom. Da natrium-atoome foue dan en positiiw lees än da kloor-atoome en negatiiw lees. Dåt ion wat dåt eläktron ‘steelen’ heet, wårt dåt anion nååmd än as negatiiw lääsen. Deeriinj wårt dåt atoom wat sin eläktron ferlääsen heet, en kation nååmd än as positiiw lååsen. Katione än anione wårde eefternouder tu täägen infüli foon da Coulombkrafte twasche da positiiwe än negatiiwe lååse. Jü önjtiikraft wårt elektrovalänte unti ioonische kraft nååmd än as swåker ås koofalänte ferbininge.




#Article 48: Auger-eläktroone-späktroskopii (384 words)


 
Auger-eläktroone-späktroskopii (AES) as en analysemetoode foon ouerflächen ma heelp foon Auger-eläktroone.

Wan huum önj vakuum en materjoolproobe bestroolt ma (primääre) eläktrone ma en energii foon süwat 1 bit 10 keV, dan sånt dåt materjool seelew wider eläktroone üt. Da sekundääre eläktroone heewe åle grutelse foon energii, ouers deertwasche fåle hu scharpe spase ap, da sünååmde Auger-eläktroone. Da Auger-eläktroone heewe en energii, jü bestimd wårt foon da elemänte önj dåt materjool foon jü proobe. 

Ruchts as dåt efäkt skitsiird for en moleküül ma twäär boone. Suke boone heewe en for ark elemänt karakteristische energii. Wan nü dåt moleküül foon en primääreläktron drååwed wårt, dan koon iinj foon da biise banere eläktroone (rüüdj) en huuger enärgii füünj än deerdöör önj en huugere boon broocht wårde. Eefter en bestimd tid fålt dåt dan önj sin üülje boon tubääg (önjjääwen ma en piil än en lääsi ween stää), weerbai dan en enärgii fri wårt jüst lik an dåt ferschääl in enärgii foon da biise boone. Jü enärgii wårt dan madiild (piil ma woog) an wi en ouder eläktron, wat dan as Auger-eläktron ütsånd wårt än uk en lääsi stää ääder leet.

Auger-dooten wårde gewöönlik jääwen as späktra önj oufliided form. Dåt as ruchts jääwen for koower nitriide. Dåt jeeft en klåår spase for stikstuf (N) aw 400 eV. Koower heet foole mör eläktroone önj foole mör boone än jeeft ålsü foole mör spasse, nämlik bai 920eV (ma tou latjere) än bai 70 eV. 

Auger-eläktroone üt diipere lååge ferliise jare karakteristische enärgii döör stiitjen iinj huuger ladene atoome. Da analysiirbore eläktroone ståme deerfor üt da boowereste 0,5 bit 3 nanomeeter, ålsü 2 bit 10 atoomlååge. Deeram as AES forålem en ouerfläche-tächniik. Döör sputer-ätsen önj vakuum koone ouers lååge wächhååld wårde, sü dåt huum diiper mätje koon. Sü koone gånse diipde-profiile behülen wårde.

Wan önjwånd önj en raster-eläktroonemikroskoop, koone uk bile (kartiiringe) foon jü spriidjing foon bestimde elemänte ouer en proobe mååged wårde. Bai 10 keV primäärenärgii än en latj struum as di strool sü fain, dåt huum deerbai en apliising foon 0,3 /um füünj koon. Jü grutste gefäilihäid foon 0,1 bit 1 atoom prosänt fäit huum bai grutere struume än e gehalt an en bestimd elemänt koon önj en präsisjoonsfaktor tou bestimd wårde. Deerma as AES foole bääder tu trouen as sekundäär-ioone-massen-späktroskopii (SIMS), ouers as deeriinj foole maner gefäili.




#Article 49: Autonavigasjoon (442 words)


Autonavigasjoon mååget dåt möölik, åltens tu bestimen weer huum as. Dåt årbet ma dåt GPS (Global Positioning System), wåt funksignååle foon spezielle satellite benjütet. Da siinje åltens hiilj presiis jare posisjoon än jü tid foon jü siinjing. Dåt navigasjoonsräischup empfångt sü’n signåål, schucht aw jü klook hü lung dåt signåål unerwäis wään as än koon dan ma jü hiilj bekånde funkgauihäid beräägne, hü fiir di satellit wach as. 

Wan huum nü in dåt auto ma sü’n räischup käärt, än huum empfångt åån satellit di boowen Hambörj as än n oudern boowen Kopenhagen, dan wiitj huum ålsü, hü fiir huum foon Hambörj as än hü fier foon Kopenhagen än deerma san da tou möölike stääse foon dåt auto aw dåt flåche lönj hiilj än åål bestimd. 

Am nü tu waasen, huk foon da tou dåt rucht stää as, brükt huum ålsü nuch n treeden satellit, t.b. boowen Kiel. Deerma koon dan tuglik uk di Höögde ferårbed wårde, sü dåt huum deerma uk in da bärje kiire koon. Eentlik jeeft dåt bai trii satellite uk nuch n tweeden punkt, ouers di fant huum twaie sü huuch as da satellite boowen di wråålouerfläche än as deeram in e autoferkiir ünmöölik.
 
Ouerdåt dåt navigasjonsräischup hiilj presiis jü tid waase mötj, brükt huum deerfor uk nuch n fiirden satellit. Ouerdåt huum dan intwasche di äine lååge wiitj, koon huum jare oufstånd ünoufhingi bestime än deerma jü tid foon emfång, dåt as duch tid foon siinjing plus räiseduur foon dåt signåål. (Natörlik wiitj huum dåt jarst tooch jü tid än di äine lååge dan ai presiis, ouers döör widerhåålen kamt huum ålt tächter bai di rucht wjart).

Dåt as, dåt dåt möölik mååget. Dåt seecht automatisch aw arken momänt da starkste satellite, beräägnet jü posisjoon än jü kiirruchting än wist dåt dan ålens aw n latjen schirm in form foon n triidimensionåål koord. Deerbai wist dåt dan uk nuch jü gauihäid, än hü lung dåt nuch as eefter di näiste oufsliik.

Huum koon deer sügoor jü adräs önjbringe, weer huum haane wal än dan wårt huum deer gåns moi for jü döör ouflääwerd, bit aw hu meetere presiis! Sügoor koon huum ham wise lätje weer staue san än weer gauihäidskontrolle (mötj huum ai!). 

Wan huum iinjsen foon di önjjääwene wäi oufwikt, dan fångt dåt räischup gliks wi önj, da naie dooten tu ferräägnen. Dåt wåårt oofting hu minute, ouerdåt dan da önjnäiernde beräägninge foon näien ütfäärd wårde mönje.

Am tu wisen weer huum ham ma jü sü bestimde posisjoon befint, önjthålt dåt navigasjoonsräischup elektronische Koorde. Bai en goue Marke koon huum deer oofding näie for dilleese, sü dåt ål da änrenge in dåt weegesystem matiinjs ma apnümen wårde.




#Article 50: Bakern (172 words)


Bakern ( bäkere, bakere) (Sternidae) san en fögelfamile an hiar mä a kuben an ööder fögelfamilin tu at kategorii faan a kuben an waadfögler (Charadriiformes).

Bakern like kuben, jo san oober letjer an smääler an waanre uun a wonter am a süüd. Jo san 24cm bit 40 cm lung, haa smääl, spas ütjluupen jügen an en goobelstört, so üs swaalken. Diarfaan haa's uk hör sjiisk nööm. Bi't fläen hual jo a nääb flooksis lik efter onern. A feedern san witj of grä, an föl slacher haa en suart hüüw.

A miast slacher lewe bi a küst, enkelten oober uk uun't banlun. Jo bräät lik üüb a grünj, miast uun koloniin. A nees lei nai bienööder an san knaap tu käänen mad stianer an song. Bakern swääm ei hal. Wan's faske, rödle jo, stun stal uun a loft, an sjit do lik deel uun't weeder efter letj fask.

Bakern waanre uun a wonter bit Süüdafrikoo an flä sodenang iansis am a eerd uun ian juar.

Am täält 45 slacher, apdiald tu 9 sköölen:




#Article 51: Baragan (153 words)


At baragan (Tadorna tadorna) as en fögel an hiart tu at onerfamile Tadorninae, det ment hualewges. So üs bi a ges sä mantje an wiifke bal likedenang ütj. Bi anen as det normoolerwiis ööders, det an as miast brün an di wörd bruket.

Baraganen bräät bi a küst an üüb eilunen uun a Nuurd- an Uastsia, oober uk uun't banlun. Diar sjük's kaninhööl an ööder steeden, huar's jo fersteeg kön.

Uun a geerels kön baraganen sjauer weg loong ei flä. Sodenang kem grat sköölen tu Mellumsun of Trischen. Diar auerwontre's uk, so loong diar nään snä an is leit. Ööders waanre's widjer am a süüd tu Frankrik of Portugal.

Baraganen wurd 58 bit 67 cm grat, hör jügen spään 110 bit 133 cm. Diarbi san a mantjin en betj grater üs a wiifkin. Jo weeg tesken 830 an 1500 g, uun't madel san't 1,180 kg. A wiifkin san aal wat smääler an lachter.




#Article 52: Bende Bendsen (190 words)


Bende Bendsen, tuläid di 10. Detsämber 1787 önj Risem, störwen di 18. Detsämber 1875 aw Ærø. Hi wus en spräkemoon än priwootliirer än laawed maning iirnge aw Ærø. Tujarst wal'r schöljmäister wårde, ouers eefter en iir foon sin studium önj Kil heet'r aphülen, niimens wiitj weeram. Hi as dan hüsliirer wörden än heet ham deerbai ma da liire foon Franz Anton Mesmer ütenouder seet. 

Hi heet dan seelew di Magnetismus praktisiird. Sü as'r natördoktor wörden än heet åles apschraawen, wat hi mååged heet, am da psüchisch krunke wider sün tu måågen. Hi heet süwälj önj Tjüschlönj as uk önj Dånmark årbed. Sin metoodik heet ham sügoor dåt fernaamen foon en troolemåån dänj, hi wörd dan di üülje Bendsen nååmd. Bendsen laawed aw Æroe, weer'r ham uk befraid heet än tuleest uk störwen as. 
Hi wus e grünleeder foon e literatur än spräkewaasenschap aw e fååstewål.

Sin grut årbe as , ma as unertiitel: zur Vergleichung mit den verwandten Sprachen und Mundarten, dåt 1860 önj Leiden önj Holönj ütdänj wörd dör dåt heelp foon prof. Matthias de Vries. Dåt heet 480 side än as 1973 wi ütjääwen önj Walluf bai Wiesbaden.




#Article 53: Berberspräke (235 words)


Da Berberspräke (uk Berberisch; Berberisch: Tamazight) bile maenoud en twich foon da Afro-Asiatische Spräke än wårde snååked önj tiin lönje önj Nord-Afrikaa. Dåt spräkegebiit låpt foon Marokko önj et weesten bit tu dåt ägyptisch Siwa önj et ååsten än foon dät Madelheef önj et norden bit tu jü republiik Niger önj et sööse. Da mååste snååkere jeeft dåt ouers önj Marokko, Algerien än Libyen. Dåt Berberisch wårt snååked foon süwat di haleft foon da Marokkaner, en treedepårt foon da Algerier än da Maure än en füftel foon da Lybier. Hüfoole manschne dåt maenouder jeeft, da Berberisch snååke, as ai gödj bekånd, ouerdåt foole lönje önj e Maghreb niinj doote ouer spräke önj jare följksteelinge apnaame. Da wårde taksiird aw tuhuupe twasche seekstiin än dorti miljoone, deerbai da latjere grupe, da booge önj Tunesien, Mali, ouers uk önj Spaanien, Frånkrik, Holönj, Bälgien, Tjüschlönj, Kanada än da Feriinde Stoote.
												
Di noome, di da mååste berbersnååkere har seelew jeewe, as Imazighen, 'frie manschne'. Tamazight, önj nördlik Berberisch di noome for di spräke for ham seelew, as jü jü-form foon di iinjtål 'Amazigh' foon 'Imazighen'. Di oueriinjstimende ütdrük önj da Tuaregspräke as, oufhongi foon dåt dialäkt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Di ütdrük Berber wårt mååst brükt, ouers wårt foon foole Imazighen as feråchtlik fäild. Dåt uurd Berber as früne tu dåt frasch 'barboor': da biise uurde ståme foon dåt griichisch barbaros, weerma da üülje Griiche åle följke betiikneden, da ai Griichisch snååkden.




#Article 54: Beryllium (404 words)


Beryllium as en keemisch elemänt ma sümbool Be än atoomnumer 4. Dåt as en junkgra jardalkaalimetal.

Ås jarste erkånd Nicolas-Louis Vauquelin dåt 1798 önj oksüüdisch form. Önj dåt iir 1828 luked dåt Friedrich Wöhler ås uk Antoine Bussy dåt metal döör reduksjoon foon berylliumchlorid ma kalium fri tu måågen. 
Di Noome Beryllium ståmt foon dåt griichische
βήρυλλος, berullos, beryl, önj dåt Praakrit veruliya, önj dåt Paali veḷuriya foon veḷiru unti viḷar, bliik wårde, wåt haanewist aw dåt bliik blai foon di hoolewäädelstiinj beryl.
Dåt håt, dåt en liising foon beryllium swätjåchti smååget, weeram dåt dåtdeer elemänt en tidlung di noome 'Glucinium' dräägen heet (foon dåt griichisch glykys wåt swätj bedjüset). Da eedere kemiste da dåt mälded heewe, däin dåt stärwend: berylliumferbininge san nämlik bäisti gafti.

Dåt as en gödj materjool am röntgenwaninge üt tu måågen, ouerdåt jüdeer strooling döör jü läich masentachte foon beryllium ai stark absorbiird wårt än dåt metal aw e oudere side starkenooch as am en faakumsüsteem ouftusliten.

Wan beryllium ütseet wårt önj α-strooling, heet dåt jü äinschap neutrone fritujeewen. Dåt wårt deeram wälj ås en swåk neutronekwäl ferwånd.

For ålem önj legiiringe ma koower wårt dåt elemänt foole ferwånd, ouerdåt suk materjoolie goue äinschape awwise. Da san goue liidjere foon elektritsiteet ås uk fon wårmk, da san lächt, stark, stif än hard än widerstönje korrosjoon än trååthäid. Da wårde önjwånd önj punktswaiselektroode, metalfäädere än eläktrische kontakte. Önj Lufttfård-, rümfård- än rustings-industrii fine ja besuners önjwiinjing.

Uk önj e nukleårindustrii fant dåt elemänt önjwiinjing, dåt heet en läige döörsnaas for dåt önjfången fon tärmische neutrone. 

Berylliumoxüüd wårt wälj önjwånd am sin goue wårmkliidjing, starkhäid, hardhäid än san besunners huuge smultpunkt. Önj mötjseeting tu dåt metal as dåt en isolaator.

Berylliumoxüüd wårt uk åltens mör ås materjool for lüdspreegermembråne ferwånd.

Beryllium heet foon da lächte metale åån fon da huuchste smultpunkte. Di [elastitsiteetsmodul as amtränt en treedepårt foon dåt foon stool, dåt as en goue wårmkliidjer, ai-magneetisch än teemlik stabiil. Bai rümtämpratur än normoole drük wårt et ai foon ë atmosfeer önjgram, wårschiinjlik deeram ouerdåt et en ferbadende oksüüdlååge biliet. Deeram koon dåt uk en kläis önj glees mååge. Dåt wårt sügoor foon konsäntriirde salpeetersöre ai önjgram.
For ålem önj da Buell-motoorfiile, weer dåt önjwånd wårt önj e legiiring foon dåt öölepump-kamfiilj, heet et räigelmääsi gaftie Reaksjoone ütliised.

Önj e natör kamt dåt for önj bünene tustånd önj mineroole ås bertrandit, beryl, chrysoberyl, phenakit, aquamarin än smaragd. Da biise leeste san huulewäädelstiine.




#Article 55: Bewis (171 words)


En bewis as uun a matematiik en wai, am iandüüdag tu wisin, of en ütjsaag woor of ferkiard as. Diarbi gongt am faan aksioomen ütj, jo saat am saner bewis üs woor föörütj.

Ütjsaag 1: Det kwadroot faan en ünlik natüürelk taal as uk weder ünlik.

Bewis: Wan n en ünlik natüürelk taal as, do koon ik n uk skriiw üs . Diarbi as k en natüürelk taal (of uk 0). Det kwadroot as do efter at iarst binomisk formel:

Auer  en lik taal as, mut  en ünlik taal wees. Sodenang as uk  en ünlik taal. Det wul ik bewise.

Ütjsaag 2: Wan det kwadrootrut ütj en lik natüürelk taal n en natüürelk taal k as, do as detdiar natüürelk taal k uk lik.

Bewis: Ik nem uun,  as ünlik. Do as efter ütjsaag 1 (boowen) uk  ünlik. Det as oober en wederspreeg tu min föörütjsaatang, dat n lik as. Diaram koon det, wat ik uunnimen haa, ei woor wees. Det ment,  as en lik taal. Det wul ik bewise.

...




#Article 56: Biakin (233 words)


Biakin (sö. Biiki, fe. Biikin, mo. Biikebrånen) as en nuurdfresk fest an woort tu Piadersinj (21. Febrewoore) feiert.

Sant 2014 as at Biakin gudkäänd üs UNESCO-weltarewdial.

Det wurd biak komt faan ingelsk beacon of sjiisk Bake an ment soföl üs tiaken, en grat laacht tiaken. An Piadersinj as di inj föör Piadersdai, en katuulsken feierdai, näämd efter di Halag Petrus (Petri Stuhlfeier, 22. Febrewoore). Uk üüb a däänsk Nuurdsiaeilunen käänt am Pers Awten.

Arke saarep hää sin aanj biak, an trinjam det ial jaft at föl onerhualang. Uun enkelt saarpen woort teooter spelet, at woort süngen an daanset, an üüb Sal an üüb a Stolberag wurd reedin häälen. An diarefter jaft at en greenkualiidjen.

Al föör a krastelk tidj haa a minsken biaket, am a wonterspuuk tu ferjaagin. Uun't 17. an 18. juarhunert haa a eilunsfresken hör sialidj ajis saad tu hör waalfangfaart. Doomools hed am ei föl holt, an sodenang wiar't man en letj ial bi strun, daalang san a biakebonker grat. Diar wurd tanebuumer, bosker an uk grater buumer ferbraand. 

Boowen üüb't biak komt üüb Sal en tan, an wan't deelfäält, as a wonter föörbi. Üüb Oomram an Fer komt en Piader (sjiisk: Peter) üüb't biak, det as en bruket sträpope. Det wiar iar wel so mend, dat am a poop (Petrus san efterfulger) an a katuulsk hööw uflönet. Daalang hää a Piader nian grater bedüüdang muar.

Sölrang, faan Jens Mungard: 




#Article 57: Biletääle (260 words)


Dåt biletääl (uk bileferteeling unti comic nååmd) as iinj foon da ålste forme foon literatuur. En biletääl bestoont üt en ra foon oufbilinge, da en tääl ütmååge. En biletääl wårt mååged fon en tiikner än en schriwer. Wilems schraft di tiikner uk jü ferteeling, man wilems årbe uk möre manschne bai dåt tiikenårbe (skitsiire, önj blåk ouertiinj, ma bökstääwe fersiinj) unti bai dåt tääl.

Biletääle hääwe jare ütsproot önj jü bileschraft. En eeder form foon biletääl as di täpich foon Bayeux, weeraw jü slåcht bai Hastings ütbilied as. Mesoameerikaanische hoonschrafte jäiwen mütoloogische tääle wider döör en tuhuupestald süsteem foon oufbilinge än logograme, ålsü en lait aw jüseelew wise as önj da biletääle foon diling.
Uk da forhistooorische oufbilinge, da önj hööle fünen wörden san (as önj da hööle foon Lascaux), koone betråchtied wårde as en eeder form foon biletääl. Jü uurform foon e egüptisch hieroglüüfeschraft as faktisch uk en form foon tiikende biletääle. 

En bekånd biispel foon biletääle üt dät madelåler as di eermebiibel (biblia pauperum). Önj e jarst haleft foon dåt 19. iirhunert wus uner oudere di swaitser Rodolphe Töpffer bekånd for sin biletääle. Hi feröfentlikte 1845 dåt jarst modärn biletääl, dåt önj Tjüschlönj bekånd wörd as “Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein”. Uk “Max und Moritz” foon di tjüsche Wilhelm Busch, en schalmehistoori üt 1865, as en biispel wään for da jarste amerikaanische biletääle. Ouder årbe foon Busch wus dan al önj dorti spräke ouerseet wörden. Began 20. iirhunert füng Emile Cohl önj ma dåt tiikend bewäägend biletääl.	

Uk önj hu friiske spräkwise jeeft et diling biletääle, as:




#Article 58: Hans Momsen (620 words)


Hans Momsen (* 23.10.1735 önj Foortuft, † 13.09.1811 önj Foortuft)

Di 23.10.1735 wörd bai di böre Momme Jensen önj Foortuft en latjen dring tuläid, än di füng di Noome Hans. Dåt schölj awäädrie Fraschlönjs grutste räägenmäister än nawigationsliirer Hans Momsen wårde. Hans wus Momme san tweede san, än hi wus mån wat spinkel. Deeram wörd hi bait hüs dåt hanerng unti hennerling nåmd. As latjen dring såch hi iinjsen hü san taatje en stuk lönj tiiknet än beräägnet, än hi frååget ham: Weeram mååget taatje dåt sü? Momme Jensen swåårt: Säk de aw e looft Euklids 13 Elemente üt, deer stoont et önj. Hans ging tu loofts än fün uk en holönschen ütgoowe foon dåt bök, foon di grute griichische matematiker. Dåt häi san åte Jens Jakobsen nuch brükt, wat nawigationsliirer önj Holönj wään wus. Nü muurst Hans ouers jarst hilonsch liirer. Ma en holönsch fiibel än en biibel tu heelp, loket ham dåt uk önj en kurt tid. Ma 14 iir häi hi di gånse Euklid önjt hood.

Dåt böreårbe feel ham swåår, än as hi awäädrie for e jardkoor schölj bai e dik, köö hi dåt ai döörhüülje. Hi füng dan ouers en önjstaling as heelper bai en loonmätjer önj Titmarschen. As hi deerfoon di härfst 1753 wi tu hüs köm, köö hi san taatjen en gruten poose giilj aw e scheew smite, wat hi åles fertiind häi. Deer mååged di üülje grute uugne, än Hans füng nü uk heer årbe as loonmätjer. 1787 wörd hi dan sügoor dikfooged än stootlike loonmätjer. Hi häi ham önjtwasche befraid, än sin wüf häi en latj kriimerai tubai.

Di samer wus Hans nü böre än loonmätjer, än di wunter studiird hi önj sin böke, mååged koowersteege, twited bile üt hoolt, mååged säkstante än oktante unti sügoor klooke, än wilems slipet hi uk gleese tu sin instrumänte. Bloot ma hü böke, häi hi ham möre fråmde spräke liird, sü as: dånsch, holönsch; änglisch, frantsoisch än latin. Hi befottet ham uk ma geografii, histoorie, astronomii, geometrii, algebra, optik än mekanik, ouer dåt dåt åles ma tu e nawigation hiird. Di wunter kömen siimoons foon e hålie än böresaane fon et faååstlönj eefter Foortuft tu Hans Momsen am foon ham tu liiren. Sam deerfoon wörden awäädrie düüchtie kaptaine unti dikfoogde unti dikgroofe. Sü uk di grute räägenmäister foon Lonham, dikgroof Andreas Nissen. Am liifsten ouers sätj Hans önj sin tööningehüs, wat hi as wärkstää inruchted häi. Heer güütj hi knoope, baged en winmeelen, mååged en model foon en krichsschap än bbäged sügoor en rucht orgel ma 6 rigister an 294 floite. As astronomm füng hi en noome, as et ham luked, jü boon foon en komeet tu beräägnen. Hü liird än önjsänj Hans Momsen uk ma e tid wörd, sü bliif hi duch åltens di schuchte än ruchte böre ma hutschuur, äinweewden jåk än en latj ween ulen hul. Hi bliif åltens di seelwie, uk wan deer huuge hiirne bai ham tu besäk kömen. Ån foon sin schoulere wörd profesor önj Köbenhuuwen. Dåt wörd jü iinjsist gruter räis wat H.M. unernümen heet. Önj Köbenhuuwen wörd hi ma iiren apnümen, ouers deer wus jüst ai foole amgung önj ham. Hi wus fort mååst wat önj e uniwersitätsbiblioteek unti önj et obserwatorium. Hans Momsen sin wüf, Adelhaid Breckling, wus 20 iir junger as hi. Jü wus uk foon Foortuft, üt en latj hüs aw e Mayenswärw. Ja häin tuhuupe 9 bjarne, weerfoon ån saan adwokoot wörd önj Bräist. Hans Momsen booged sin hiilj laawen aw e Gabrielswärw önj Foortuft, än deer störw hi uk di 13.9.1811. En wasen pårt foon sin laawen heet Theodor Storm beschraawen önj san  as Hauke Haien.

Tu iiren foon Hans Momsen wåårt arks iir di kultuurpris foon e kris Nordfraschlönj ütdänj.




#Article 59: Harro Harring (325 words)


Harro Paul Harring (* 28. August 1798 üüb Ibenshoof bi Wobenbel uun Nuurdfresklun; † 15. Mei 1870 uun Saint Helier üüb Jersey) wiar en rewolutjuneer, dachter an mooler.

Harro Harring wiar di dring faan en büür, diar leeder dikfööges wurd. Uun't tolhüs faan Hüsem hää'er liard. Leeder wul hi hal mooler wurd an ging tu't studiarin tu Kopenhuuwen an tu Dresden. Diar kaam'er mä radikaal studenten tuup, an sodenang begand hi, politiik tu maagin.

Uun Ingelun määt'er Lord Byron, an uun München skrääw'er faan 1823 bit 1826 för't teooter. 1826 an 1827 wiar Harring uun Wien, man Metternich jaaget ham ütj at lun. Uun München liard'er Heinrich Heine an di poliitiker Georg Fein käänen. Faan 1828 bis 1830 wiar Harring soldoot för Ruslun uun Warschau. 1830 begand hi, för't rewolutjuun tu stridjen. Hi skrääw för't bleed, dachten an romoonen, an saat ham för onertrakt natjuunen iin. Sin skraften wurd flooksis ferbeeden an hi salew muarsis ütj at lun jaaget. 
 
A onertrakt natjuunen tu hör freihaid tu ferhalpen, wurd sin leewentsapgoow. 1840 raiset hi tu Rio de Janeiro, am a suart slaawen tu redin. Mä Giuseppe Garibaldi wul hi a Ferianet stooten faan Süüd-Ameerikoo grünjlei. 1843 ging'er tu New York, man foonj diar ei föl frinjer.

Üs at Marts-rewolutjuun 1848 uun Sjiisklun ütjbruch, kaam'er weder tüs tu Euroopa. A 23. Jüüle 1848 hääl hi sin „Reede tu a Nuurdfresken“ üüb a markes faan Breetsteet. Diar wul hi en Nuurdfresk Republiik ütjrep. Uun Rendsborag werket hi för det republikaans bleed Das Volk. 1849 raiset hi tu Norweegen, Ingelun an Ameerikoo. 1854 maaget hi sin leetst grat rais tu Rio de Janeiro. Tuleetst hää Harro Harring üs mooler an magnetisöör werket.

A leetst leewentsjuaren ferbroocht'er uun aaremmud an alian üüb det kanooleilun Jersey. Hi wiar kraank an feeld ham ferfulagt. San loonsmaan Theodor Storm hää ham diarför iinsaat, dat hi tüs tu Nuurdfresklun kem moost. Man tuföören saat Harro Harring mä 71 juar sin leewent salew en aanj.




#Article 60: Hautjarscher (476 words)


En hautjarscher as n seelewkäärend maschiin, jü ferwånd wårt tu dåt bärjen foon kjarlfruchte, rauwsädj, sanrouse, eekerbuune än gjarssädj.

Jü maschiin as ütrüst ma en knifbüüljke, scheerscheew, heesp, önjtiisnäk, tjarschtrumel än sääwe. Deerdöör wårt önj aan årbesgung jü frucht haud, turschen än wårt dåt sädj riinsched. Oufhängi foon jü tu bärjen frucht wårt en hauforsats, di bestönjt üt haubüüljke, scheerscheew än heesp an jü maschiin kååwled.

Di haubrååtj koon lade twasche 3 än ouer 10 meeter. Jü frucht wårt en latje iinje boowen jü grün oufhaud, weerdöör en iinje foon di staingel (jü stöpel) stönjen blaft. Jü frucht fålt eefter dåt hauen aw jü scheerscheew än wårt foon jü ründdraiende heesp än jü önjtiisnäk in di tjarschtrumel önjfjard.

Di fruchtstruum wårt twasche di tjarschtrumel än di måntel fjard, weer döör wrising dåt sädj (da änkelte kjarle) foon dåt strai schååst wårt. Awäädrie kamt dåt strai aw da schudere än da ma dåt strai nuch mafjarde kjarle fåle döör hoolinge eefter unern aw dåt boowerst sääw.

Dåt sädj üt di tjarschtrumel fålt aw dåt boowerst sääw. Uner jüdeer säaw sat nuch iinj. Dåt boowerst sääw heed grutere hoolinge as dåt unerst sääw. Döör en püster wårt en luftstruum döör da sääwe draawen än deerdöör fåle bloot da swåårere diile (dåt sädj) döör da sääwe.
Üt di riinschingsprotsäs kaame tra produktstruume:

Ål wat aw dåt boowerst sääw laden blaft, bestönjt üt da åågene, lääsie paale än lääsie wupe. Dåt fålt aw di grün tubääg.

Ål wat aw dåt unerst sääw laden blaft, san huulew unti ai turschene wupe än kjarle, da nuch bai da åågene klaawe. Dåt wårt for nai eefter di tjarschtrumel transportiird än nuch iinjsen turschen.

Ål wåt döör dåt unerst sääw fålt, as riin sädj, dåt eefter di kjarltank transportiird wårt.

For en gödj resultååt mötj jü gauihäid foon di luftstruum döör da sääwe gödj instald wårde. As jü tu läich, dan gunge ma dåt sädj uk latje stöögne strai ma. As jü tu grut, dan wårt dåt sädj uk tu diiljs wächpüsted. Jü gauihäid wårt räigled döör jü draitål foon di püster. Oufhängi foon jü tu bärjen frucht wårde uk unerschiidlike sääwe brükt, ouers modärne hautjarschere san oofding ütrüsted ma ferstalbåre sääwe.

Dåt sädj wårt eefter di kjarltank transportiird än wan di ful as, wårt hi döör en Ouftankröör ap an Önjhånger önjtlääsen. Modärne hautjarschere koone bit süwat oocht toone korn in di tank läägere.

Dåt strai koon önj en swees ääder di hautjarscher aw e grün dilläid wårde. Aw hu hautjarschere as dåt uk möölik, dåt strai ma en håkelskast latj tu måågen än ouer dåt lönj tu ferspriidjen. Önj hu fåle wårde da åågene ma treele fersprååt.

Di hautjarscher wårt önjdraawen ma en diiselmotoor. Da ferwånde laistinge lade twasche 100 än 400 kW. Jü önjdriwing foon da tjarschmechaniie schait bål åltens ouer kilriime. Jü önjdriwing foon da fiile schait mechanisch unti hydraulisch.




#Article 61: Heelium (169 words)


Helium as en keemisch elemänt ma sümbool He än atoomnumer 2. Dåt as en blailuus, inert äädelgas. Huum snååket uk wälj foon heliumgas, wat as n pleonasmus sänj wårde koon, ouerdåt helium åltids en gas as, ütnümen wan dåt bäisti kölj as.

Helium wörd 1868 foon di frånsmoon Pierre Janssen än di Änglische Norman Lockyer ünoufhingi foonenouder fünen. Da biise studiirden dåt jåcht foon e san bai en sanferjunkling, wat önj dåtdeer iir wus. Deer såchen's ma en spektroskoop en emisjoonsliinje foon en bit dan ünbekånd elemänt. Eduard Frankland bestääsied da woornaaminge foon Janssen än hi wus di moon di forslouf, dåt elemänt eefter jü san (Helios) tu benååmen. Hi betoocht jü äädersilew -ium, ouerdåt hi deerma räägned, dåt dåt elemänt en metal weese schölj. Ås dåt elemant 1895 foon Sir William Ramsay üt Cleverit wünen wörd, deer wised ham, dåt dåt niinj metal wus, ouers di noome wörd ai önjpååsed. Da sweedische keemiker Nils Langlet än Per Theodor Cleve fjarden ünoufhingi foon Ramsay amtränt gliktidi dåtseelwie äksperimänt döör.




#Article 62: Hermann Möller (444 words)


Hermann Möller (* 13. Januaar 1850 önj Hjerpsted bai Tuner önj Nordslaswik, Dånmark; † 5. Oktoober 1923 önj Kopenhuuwen) wus en dånschen histoorischen linguist.

Ål 1851 wörd Hermann san taatje preester aw dåt nordfrasch ailönj Sal än sü liird hi uk dåt salring frasch. Dan foon 1861 bit 1864 boogeden ja aw e håli Uulönj än hiird hi nuch wi ouder frasch. Sü wörd hi ål jung spräkefergliker.

Eefter sin uniwersitäätsstuudium begand hi 1872 ma en nordfrasch spräkeliir, weerfor hi uk dåt üüljfrasch än dåt üüljänglisch studiire moost. Deerbai fün hi üt, dåt dåt nordfrasch eentlik aw tou spräke tubääggungt: 1. dåt frasch foon e fååstewål, da hålie än dåt üülj Nordströnj, dåt früne as tu dåt Ååst- än Weestfrasche, än 2. jü spräke foon da ailönje Sal, Fäär, Oomrem än Hålilönj, jü foole näre frün as tu dåt angelsaksisch än dåt änglisch.

Sin doktoorwjarde füng hi 1875 önj Leipzig ouer en unersäking önj e palatoolra, weer hi uk da ferschääle bespräk twasche änglisch än frasch aw jü iinj sid än läich- än huuchtjüsch aw e ouder sid.

Uk eeftert bliiw hi aw e sid bai sin oudere unersäkinge ma dåt frasch tugungs. Sü räisede hi 1881 eefter Neuwangerooge bai Varel önj Oldenburg, dan eefter Saaterlönj, weer hi ma heelp foon en tjüsch uurdebök en grut saterfrasch uurdelist tuhuupstald. Eeftert köm hi uk nuch eefter Weestfraschlönj, weer hi da dialäkte studiird. 

Möller as forålem bekånd wörden for sin unersäkinge tu dåt unermöören foon e teese foon en geneetisch frünschap twasche da indogermaansche spräke än da semiitische spräke.

Ouers sin teorii, resultoot foon lungiirig feekmoonsch årbe, füng niinj ålgemiin gödjkanen foon e linguistisch feekwrål än wårt diling (2008) nuch mån sälten nååmd. Jü wörd ouers tu jü tid foon en tål foon fäärende linguiste ås gülti aksäptiird, sü t.b. Holger Pedersen (1924) än Louis Hjelmslev. Eefter Hjelmslev (1970:79) wörd „en uurfrünschap twasche indogermaansch än hamiito-semiitisch in detail foon di dånsch linguist Hermann Möller wisd, 
uner benjüting foon jü metoode doon da elemäntfunksjoone“.

Möllers årbe wörd foon Albert Cuny (1924, 1943, 1946) önj Frånkrik än önj e junger tid foon da amerikaanische liirde Saul Levin (1971, 1995, 2002) fortseet. Dåt as twiwelluus aw Möllers årbe tubäägtufäären, dåt Holger Pedersen hamito-semiitisch önj sin önjnümen nostratisch spräkefamiili önjslüütj, en klasifikasjoon, jü bai füliende nostrasiste (t.b. Vladislav Illich-Svitych än Allan Bomhard) baibehülen wörd. Jü hamiitisch famiili wörd foon Joseph Greenberg (1963) ås üngülti fersman, di önj füli deerfoon uk di noome „hamiito-semiitisch“ ouflaand än döör dåt diling gebrüklik „afro-asiaatisch“ erseet.

Möllers magnum opus wus dåt Vergleichende indogermanisch-semitische Wörterbuch foon 1911. Hi as uk for sin färsjoon foon e laryngoolteorii bekånd, jü hi önj Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten (1917) deerstald.




#Article 63: Hessen (109 words)


Hessen as iinj foon da seekstiin stjörkrise (diiljstoote) foon Tjüschlönj. Dåt lait made önj Tjüschlönj än heet en ouerfläche foon 21.114,94 km² än heet 6.093.888 inboogere. Jü hoodstää as Wiesbaden. Oudere grute stääse san Frankfurt am Main, Darmstadt, Kassel, Gießen, Offenbach än Fulda.

Hessen wårt begränsed foon Bayern än Baden-Würtembärj önj dåt sööden, foon Nordrhin-Weestfåålen än Rhinlönj-Pfalz önj dåt weesten, foon Thüringen önj dåt ååsten än önj dåt norden foon Naarersaksen.

Di huuchste punkt as jü Wasserkuppe (950 m), önj lönjkris Fulda.

Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

Dåt jeeft önj Hessen 5 krisfrie stääse (Darmstadt, Frankfurt am Main, Kassel, Offenbach am Main än Wiesbaden) än 21 lönjkrise:




#Article 64: Hias (130 words)


Hias (sö. Hiiđ of Hiir) as di nööm faan en lunskap.

A hias hää en skraalen of süren grünj. Diaram waaks diar fööraal hiaskrüüs, ööder hiasplaanten an sjüüren. Bekäänd hiaslunskapen san a Lüneburger hias of a Dresdner hias. Jo kem fööraal uun Nuurdsjiisklun föör.

Iar jääw't a hias bluas bi a küsten, huar nian buumer waaks (so üs üüb Oomram of Sal), uun muuren of ap uun a berger. Uun Nuurdsjiisklun san för a büürerei oober uk grat buumlunskapen ufholtet wurden, so üs bi Lüneburg. Wan a büüren det skraal lun do efter juaren apjiwen haa, kaam a bööke- an iakebuumer oober weder turag. Wan't auerdrewen wurden as mä a büürerei, do as a grünj ütjweid bit deel üüb a sun, so dat at daalang uun't banlun sogoor banendüner jaft.




#Article 65: Hiaskrüüs (139 words)


 

At Hiaskrüüs (Calluna vulgaris) as en plaant uun det famile faan a hiasplaanten (Ericaceae). Hat as di iansagst slach uun det skööl Calluna.

Di imergreen strük wääkst man suutjis an koon sowat 40 juar ual wurd. Hi koon bit 100 cm huuch wurd, as oober miast letjer. At hiaskrüüs bleut uun a leed somer bit iin uun a harewst. A enkelt bloosen san man 4 mm grat. Föl flenerken an ööder insekten surge för a fermuarang. At siad woort faan a winj widjer draanj.

Uun a natüür komt at hiaskrüüs uun Madel- an Nuurdeuroopa föör. Uun't uasten bit Waastsibiirien. Tu Kanada an Nuurdameerikoo as't mä iinwaanerern faan Skotlun kimen.
At hiaskrüüs brükt föl laacht an en sunagen grünj. Hat wääkst üüb a hias, uun muuren an uun dünem. Uun a berger wääkst hat bit tu'n hööchde faan 2700 m.




#Article 66: Hiilkundi (159 words)


Hiilkundi es en Weetenskep, hur Kraankheren biluket uur, dat em diar töögenön aarberi ken, dat kraank Mensken weđer sün uur.
Nii Meditsiin en hur'ling di Mensken bihanelt uur, skel di Hiilkundlers ütfinj.

Bikeent Hiilkundlers en Dochters fan Nuurđfriislön wiar:

Biluki uk di Kategorii Hiilkundi, gans töönerst ön des Sir!

Wichtig Henwiis tö Bidrachen aur di Sünhair

Des Bidrachen maaki fuar't miist Lir, wat niin Dochters sen. Di skriif di Saaken jir sa hen, üs di dit weet of hur'ling di dit ön en üđer Wiki lesen haa.
Wan Di wat siir dö of üđers ek gans rocht es, sket Dü langsen en Dochter of Apoteeker fraagin. 

Ali Lir, wat jir skriif, dö dit eeđer beest Weeten en Giweeten. Hat skel man dach klaar wiis, dat fan des Aarber uk Failen pasiari ken, en diarfuar ken nemen en Garantii dö.

Senerk wan jir wat aur Medikamenti staant, sket Dü langsen me Din Dochter of tö't mendst me di Apotheker snaki!




#Article 67: Histoori foon Nordfraschlönj (1218 words)


Jü histoori foon Nordfraschlönj as politisch iinjhäid begant eentlik jarst ma e krisreform foon 1970, iir bestöö uler poliitisch iinjhäidlik lönj. Bit tu dåt iir 1864 wus jü histoori foont gebiit as pårt foont Härtochduum Slaswik nåår ma jü foon dåt Kiningrik Dånmark ferbünen. Tidwise ööweden uk dan da Neederlönsche gruten influs üt, ouers mååst bloot önj da mjarschgebiite. 

Apårtie aw e Salring gååst, ouers uk aw dåt fååstlönj ferrädje tålrike grutstiinjgrääwde än ferschilie latjfanste eedere kolonisasjoon. Önj e jungstiinjtid wus apårtie dåt intwasche döör di steegende heefspäägel foon dåt fååstlönj oufskjard Sal tacht kolonisiirt.

Önj e Bronsetid profitiird Nordfraschlönj foon e hoonel. En wichtie hoonelswoore wus dåt reef, weerfor Nordfraschlönj wälj en sliik monopool häi. Rike grääftgoowe aw e ailönje spreege for en grut wäljstånd foon tu manst di boowenlååge, en wid önjtwikled kultuur än goue hoonwark-produkte. Sügoor luksus-diile foon e sööd-tjüsch Hallstattkultuur fünen harn wäi bit tu Oomram. Da schuchtere inboogere laaweden foon jare eekre än jare tjüch.

Jü stäljtid begand önj Nordoiroopa duusend iir lääser as önj e fordere ooriänt. Dåt stälj wörd ma heelp foon hooltkoole üt moorstälj wünen, dåt tum biispel aw e Stolbärj forkamt. 

Tu jü tid, foon 500 f. Kr. ouf köm dåt norden mör än mör önj en kulturäl isolasjoon. Di hoonel höl ap, dåt hiinjere wääder än da huugere stormflödje twüng da manschne än wånder ouf foon e mjarschgebiite (ferglik da tooche foon Kimbre án Teutone).

Önj e Följkewånringstid köm dåt tu en wider önjtföljking. Huum koon deerfoon ütgunge, dåt jütids da inboogere foon Nordfraschlönj tuhuupe ma da Angele eefter Änglönj silden. Aw arken fål fant huum üt dåt 6. än 7. iirhunert niinj klåår sääkerde ouerblaawens.

Foon amentrant 700 ouf kömen Friiske ouer e Weestsiie da Nordfriiske aw e gååstailönje Sal, Oomram än Feer än önj hu gååstgebiite önj e Wiringhiird än Ääderstää tu boogsaten. Wat lääder, amänbai dåt iir 1100, tuuchen dan ålwi Friiske eefter Nordfraschlönj, dåtheer tooch tut mååst manschnelääsi mjarschlönj twasche Eider än Widou (Wiedau). Deerüt lätj ham uk dåt grut ferschääl twasche di spräke foon dadeere ailönje än et fååstewåål ferklååre.

Da gååstgebiite wjarn sunt e tid foon e följkewånring döör di as Jüüten benåmde dånsche ståm kolonisiird wörden. Fanste da aw nååre ferbininge önj dåt kärngebiit foon da Friiske bai e Rhiinmüning än aw friiske kolonisasjoon foon Nordfraschlönj haanewise, ståme üt dät 8. iirhunert än kaame forålem foon da gååstailönje än Ääderstää. Da kwäle wise for jüdeer tid tålrike kontakte twasche Friiske än Dånsche üt, lätje ouers ai wat naus deer ouer tu waasen füünj, dåt deerma uk inboogere foon Nordfriislönj miinjd san. 

Am 1100 wide ham da kolonisasjoonsspoore dütlik üt än belinge uk grutere gebiite foon di kris foon diling. Äämboor striidjen maning Friiske ma da dånsche kininge. Ju jarst urkundlik mälding foon da Nordfrasche gungt aw dåt iir 1200 tubääg as Saxo Grammaticus en ütfjarlik beschriwing foon dåt sü nåmd “Latjfriislönj” schriif. Jüdeer häi tu douen ma di strid twasche di dånsche kining Sven II. än san iinjkining Knut. Da Friiske stipeden Knut än bageden sööderlik foon Hüsem en borj, wat Sven ouers bestorme köö.

Da näiste iirhunerte wjarn foon tuhuupeuugen än strid kåntiikned. Wilert Friiske önj et dånsch heer tiinden än tum biispel Waldemar II. önj e 1227 ferlääsen Slåcht bai Bornhöved iinj eHolsteener än Hansestäägne stipeden, jäif et tålrike stride am stüüre än oufgoowe. Da Friiske seelew häin jam as fri foon Dånmark sänj. Da hiirde, weer bloot frasche boogeden, wörden önjt madelåler tu e Ütlönje tuhuupeslin än häin ma ju soowenhiirdebeliiwing en äin friisk rucht. Önj da hiirde aw e gååst, weer uk Jüüte boogedem, jüld widerhaane dåt Jütisch rucht.

Önj dåt 13. iirhunert wus Nordfriislönj önj e ferglik ma oudere lönje wat rik. Da Friiske bedriifen dikbäg än loonbedrif. Ouers rik wörden's for ålem döör sålt. Dåt wörd wünen döör dåt ferbrånen foon såltiidj. Sü räigled ål dåt Slaswiker stäärucht foon 1150 di infåårtool aw sålt üt da Ütlönje. 

Sunt dåt 14. iirhunert wörd dåt kliima wider hiinjer, wat jü sünhäid foon da manschne lise leet. Sü wörden wälj uk da dike ai mör sü gödj pååsed. Ås dan 1362 en grut flödj köm, jü “Manndränke”, ging foole lönj ferlääsen, forålem weer dåt lönj döör iidjgreewen ferswåked wus. Sü ferswün uk en grut diilj foon dåt Ailönj Strönj.

En bedjüsen inwånringswoog üt da Neederlönje schaid twasche jü reformasjoon än dåt iinje foon di dorti-iiri krich. Da Neederlönje wörden önj jü tid en grut måcht aw e siie foon e hiile wråål. Da rike mjarschgrüne foon e slaswik-holsteensch weestküst lookeden hoonlere än koloniste an. Deertu ferleeten maning Neederlönjere jare hiimstoun, ouerdåt's am jare luuwe deer ai mör laawe köön. Önj Slaswik-Holsteen wörden jam rümhartede toleransedikte erleet; di krich seelew ströifede dåt lönj mån. Aw Nordströnj leeten jam katoulsche dil, aw Ääderstää mennonite (dööpere) än önj dåt nai grünläide Fräärstää aw e sid bai da jarstnååmde floose for ålem remonstrante. 

Da Neederlönjere broochten foole tächnische innowasjoone ma jam. Ja rewolusjoniirden liküt dikbäg än önjtwåådering än måågeden sü wide loonschape wi beboogboor än tu dåt loonbedrif gåågenful. Ja fjarden ma bedjüsene ökonoomische fülie ju säisproduksjoon önj gruten stiil in. Tidwise hätj et, dåt aw dåt huulewailönj Ääderstää jäif dåt mör silwer ås stälj än huum schölj deer ma göljen knif än fork foon göljene talere ääse. Hoodgrün deerfor wjarn da trii miljoone pün säis, da önj dåt 17. iirhunert önj goue iirnge Ääderstää ouer di huuwen foon Taning ferleeten.

Di hüstüüp foon e haubärj än da holönjermeelen ståme üt da Neederlönje. Uk ma da Neederlönjere kömen da grünlååge foon ål da modärne siidike: da schrååde wörden wääsentlik flåcher än büüdjen sü bääder schööl iinj dikbräke. Da unerkånte wörden döör strai sääkerd än ai mör döör hoolt.

Slaswik wus en dånsch härtochduum, wilt dåt tjüsch härtochduum Holstiinj uk uner e kining foon Dånmark stöö. Eefter 1815 köm Holstiinj tu dåt Tjüsch Bün, mån da Dånsche fäigeden da biise härtochduume tuhuupe än ferläiden jü ferwålting eefter Kopenhuuwen. 

As önjt 19.iirhunert nasjonååle toochte önj Tjüschlönj wiiken wörden, wälj Slaswik-Holsteen as en feriind regjoon tu dåt feriind Tjüschlönj hiire. En Dånsch bewääging deeriinj bestöö deeraw, dåt Slaswik åltens tu Dånmark hiird häi än deer en pårt foon wårde schölj. Da nasjonååle ferschääle fjarden önj e märts 1848 tu en ääm rewolusjoon foon da tjüsche beboogere önj da härtochduume än sü bit 1850 tu e krich twasche Dånmark än Preusen. 1864 köm dan di Tjüsch-Dånsche krich, weer da Dånsche foon Ååstenrik än Preusen sloin wörden. 

Eefter e ferdråch foon Wien (oktoober 1864) moost Danmårk Slaswig än Holsteen oufdüünj tu da Tjüsche, eeftert tu Preusen. Jü ferwålting bai e weestküste nördlik foon e Ääder wörd ferdiiljd önj da krise Ääderstää, Hüsem än Tuner.

Eefter e jarst wråålkrich jäif et in dåt iir 1920 en följksoufstiming ouer jü gebiitstuhiirihäid foon da nordlike än madlere diile foon Slaswik. Ås resultoot wörd e kris Tuner diild än dåt nordlik hoodpårt köm eefter Dånmark. Söödtuner bliif bai Slaswik-Holstiinj, jüst sü ås dåt latj nordlik hooddiilj foon e kris Hüsem, weerönj oufstimd wörd.

Jü Lönjföljkbewääging wus karakteristisch for dåt poliitisch kliima iinje 1920er iirnge. 

Nordfriislönj wus äiwen ås dåt hiilj loonlik Slaswik-Holstiinj sunt began foon da 1930er iirnge en huuchbörj fon jü NSDAP. Jü Blöd- än grün-ideologii foon da Nasjonåålsosjåliste spräk da loonsmååns önj. Ål önj da leeste frie woole foon jü Weimarer republiik füng jü NSDAP heer wid ouerdöörsnitlike woolresultoote.




#Article 68: Birkebuumer (298 words)


Birkebuumer (Betula) hiar tu a bleedenbuumer faan det famile Betulaceae.
At jaft sowat 40 slacher uun Euroopa, uun Nuurdameerikoo (diar fööraal bi a uastküst) an uun Aasien, sodenang bal aueraal üüb a nuurdelk eerdheleft.

Birkebuumer san somergreen buumer of strüker. Jo waaks gau an kön al efter sääks juar 7 m huuch wees, ütjwoksen bit 30 m an muar.
At buark as üübfaalen laachtgrä bit witj. Birkebuumer bleu faan aanj Maarts bit aanj April an fermuare jo troch a winj, diaram flä uun di juarstidj föl polen ambi, huar föl lidj ei mä am kön.
Tu a früchten seit am ketjin, jo maanelken hinge, a wiifelken stun aprocht. At siad woort rip uun September bit Oktuuber an fäält üüb troch grat jügen.

At buark as iar brükt wurden för letj kasjin. Uun Finlun an uun Nuurdameerikoo haa's diar uk skur an ööder rääskap faan maaget: Meel-, tee- an bruadduusen. Det buark suragt diarför, dat iidjwaar ei so gau ferdareft. Uk tjaar an ööle koon am ütj det buark maage.
A beesembinjer brükt jo twiigen - at ris - an maaget diar fein struatenbeesmer faan. An uk daalang as at ris noch wichtag, am loonangen uun a waas tu maagin.
Mä birkebosker werket am uun a sauna, am a rag uftuklupin. An iarjuaren hää am birketwiiger uk diarför brükt, am jongen sliak tu dun.

Bi a ual Germaanen an a Slaawen spelet a birkebuum en grat rol. Hi wiar mend för det godhaid Freya. Al uun jü tidj hää am en meibuum apsteld, am a somer tu begröötin.
A ääger faan lunstruaten san iar mä birkebuumer beplaantet wurden, auer jo mä hör witj buark uk uun't jonken gud tu sen wiar.
Uun Eestlun, Ruslun, Finlun an Poolen as di buum en natsjuunaal sümbool, so üs uun Sjiisklun di iakebuum.




#Article 69: Boor (209 words)


Boor unti  Borium as en keemisch elemänt ma sümbool B än atoomnumer 5. Dåt as en suurt metaloid.

Boorferbininge wjarn ål önj dåt åler bekånd. Di noome kamt foon dåt arabisch Buraq for booraks, en minerool dåt dåt wichtiest ärts for e boorgewuning as. booraks as en boråt, en sålt foon boorsör. Dåt elemänt as deerüt ai sü iinjfåch fritumåågen, ouerdåt deerfor starke reduktoore nösi san, ås magnesium unti aluminium. Dåt elemänt wörd deeram jarst 1808 foon Sir Humphry Davy, Louis Gay-Lussac än Louis Jacques Thénard deerståld. Aw jüdeer wise wårt dåt boor ouers mjuksi mååged döör dåt metal. Döör ütenouderhåålen foon flüchtie halogenide koon dåt elemänt ouers ma lait mjuks deerståld wårde.

Boorsör wårt foole önjwånd önj e täkstiiilindustrii. Boorsilikåtglääse san tächnisch ordi wichti. Önj iiljwärk jeeft deertufäiging foon dåt elemänt önj amorf form en smuk gräin blai. Boorferbininge wårde unersoocht än önjwånd önj en briidj späktrum foon biokeemische såågen, ås sukerdöörlätjende mämbrååne, sänsoore for koolehüdrååte, bekämping foon artriitis än önj e neutrooneterapii. 10B heet en grute werkingstwassnaas for neutroonefångst än wårt deeram uk önj e atoomindustrii önjwånd. Boraane san wälj forsloin ås rakeeteiiljinge, ouerdåt bai dåt ferbrånen deerfoon en grut mase enärgii fri wårt. Boor as wider önj bästi riin form wichti ås mjuks (dope) önj huulewliidjere.




#Article 70: Bretoonisch (271 words)


 

Dåt Bretoonisch (Brezhoneg) as en ailönj-keltischen spräke, wat önjtiinj jü klasifikasjoon duch aw e fååstewål snåked wårt, önj e Bretanje. Dideere spräke ståmt ålsü ai foont Gallisch ouf, ouers as iir önjtstönjen üt da Brytoonische spräke, forålem üt dåt Kornisch. Lääder kömen da Bretoone eefter e Fååstewål ( 4. bit 7. iirhunert) än deerbai hääwe's harn spräke mabroocht. Ouers jütid wörd et Gallisch nuch heer än deer snååked, deer köö dåt Bretoonisch uk nuch hu eelemänte ouernümen hääwe.

Önj e Bretanje wårt uk nuch Gallo snååked, wat en latjen roomanischen spräke as, äiwen as dåt Frånsch.

Dåt Bretoonische wus e spräke foon dåt huuge följk bit dåt 12. iirhunert. Deereefter ouernüm di oodel dåt Frånsch ås standardspräke, wat mör onjsiien häi. Ås schraawen spräke wörd önj e Bretanje, wat bit önjt 16. iirhunert åltens ünoufhängi wus, Latinsch brüked, ouers sunt dåt 15. iirhunert ouerwün heer uk dåt Fransche.

Dåt Bretoonische wårt diling nuch foon süwat 300.000 bit 500.000 manschne snååked än ferstiinjen, foole maner ås da 1.300.000 manschne, wat dåt nuch önjt iir 1930 köön. Amt iir 1900 kånd nuch mååst arke Bretoone di spräke än bål di haleft foon da inboogere snååkden dåt uk däilik. Ouerdåt di spräke diligendäis fort mååst nuch foon ålere manschne snååked wårt as'r foont ütstärwen betrüwed. Jü tål gungt tubääg. Duch jeeft dåt nuch åltens en intressant literatuur aw Bretoonisch.

Önj jü frånsch ferfooting stoont, dåt di spräke foon e republiik Frånsch as. Dåt jäif lung strid am e latje spräke foon Frånkrik. Ouers sunt 2008 stoont önj e ferfooting uk, dat e latje spräke tut årw foon Frankrik hiire.

Dåt Bretoonische heet fjouer spräkewise:




#Article 71: Brēderep (150 words)


Brēderep (Dütsk: Braderup) es en Terp wat twesken Kaamp en Munkmeesk üp di Uastersiir fan Söl liit.
Die Gemeende jert töhop me Woningstair, wat weesten fan Brēderep liit.
Biiring sen da di Gimiindi Woningstair-Brēderep
Dit Terp heer masi Probleeme me Wainern, wat fan Woningstair en Kaamp döörköör. Diartö kum swaari Wainer fan en Betonwerk en en Kiiskuul ön Munkmeesk.
Brēdereps Lönskep es bikeent fuar dit Wit Klef en di Hiir, wat ombi en halev Kilomeeter brēr es en bit hentö Kaamp giar (Ombi 2 km).
Ön Brēderep es en rocht gurt Biohof me en litj Koophüs diarbi, wat höm Körnerladen nēmt.Üp dit salev Lön es uk dit Natuurzentrum itüüs. Fan diar es ön di Soowentiger en Tachentiger Jaaren politisch en Masi maaket uuren, hurfan di Sölringer deling jit gur haa.Ön Brēderep staant jit hok ual Hüüsing, man di miist diarfan sen forkoopet en stuun di leengst Tir fan't Jaar lerig.




#Article 72: Deesbel (105 words)


Deesbel (tjüsch Deezbüll, dånsch Dedsböl) as en gemiinde ma amänbai 1000 manschne. Bit 1950 wus Deesbel poliitisch seelewstandi, sunt jü tid hiirt et tu Naibel än as deerfoon en stäädiilj.

E Deesbeler schörk wörd önjfång foont 13. iirhunert bäged. Önjt iir 1362 wörd Deesbel foon e tweed Marcellusflut swåår drååwed. Tut iinje foont 14. iirhunert wörd deerma önjfångd dåt gebiit bit Moosbel intudiken. Dåt jarst tooch nåmd wörd et stää di 1. November 1436 as Dedesbul önj en list foon e bischof Nicolaus IV. Wulf. Bait iinje foont 15. iirhunert füng Deesbel en huuwen, 1523 wörd e reformation infjard. Sunt 1555 jeeft et en schölj.




#Article 73: Detlev von Liliencron (114 words)


Detlev von Liliencron (Friedrich Adolf Axel Freiherr von Liliencron; * 3. Juni 1844 uun Kiel; † 22. Juli 1909 uun Alt-Rahlstedt, sant 1937 en dial faan Hamboreg) wiar en tjiisken dachter an skriiwer faan fertelingen an teaaterstaken.

Detlev von Liliencron wurd 1844 uun Kiel bäären. 
Hi wiar iarst bi't militär an do uun a verwaltung uunstäld. Do wurd hi en freien skriiwer. 1883 kaam sin iarst saamling faan gedichten „Adjutantenritte und andere Gedichte“ ütj. Do fuligt „Eine Sommerschlacht“ (1887), „Unter flatternden Fahnen“ (1888) und „Der Heidegänger“ (1893).
Sin lyrik woort tu a Naturalismus reeegent. 

Liliencron stoorew 1909 uun Alt-Rahlstedt.

Tau bekänd staken, wat mä Nuurdfriisklun tu dun haa, san

 auersaat faan Nis Albrecht Johannsen.




#Article 74: Doogebel (218 words)


 

Doogebel (ap Tjüsch: Dagebüll, ap Dånsch: Dagebøl) as en toorp önj Nordfraschlönj än tuhuupe ma Foortuft än Waiguurd en gemiinde önj e kris Nordfraschlönj. Dåt hiirt tut Åmt Söödtuner. Önj’t norden läit e gemiine Galmsbel, önj’t nordååsten lade Risem-Lonham än Stääsönj, önj’t ååsten E Hoorne, önj’t sööden E Hoolme än önj’t weesten e Nordsiie. Et heet 884 manschne (2019).

Doogebel as iirtids en håli wään. Da maning wärwe, wat diling nuch tu schüns san, san e bewis deerfor. Önj da iirnge 1633-1778 wörden da stäänge döör en dik maenouder ferbünen än mör än mör tu en fåste wål. Dan san mör manschne kiimen än hääwe ja boogfast mååged.

Doogebel as en huuwen, weer schaawe tu da ailönje Feer än Oomram sile. Hu schaawe sile uk tu da hålie. Dåt åles gungt foon e dåmperbru ouf, weer uk di such foon Naibel haanekjart. Doogebel heet en lungen bütedik. Deer stönje brökete bååse-buude bai e strönj. Bai eebe koost dü önjt wåt ambailuupe, wan dü wäät uk ouer tu Üülönj spånke. Önjt wåt schuchst dü apårtie kääre: kråbe/twasluupere, poorne, schule, sii-stääre, stroonsnake.....
Doogebel heet uk en hotel, dåt stroonhotel, följk ferteelt, dåt iinjsen Hans Christian Andersen deer ouernåchtet heet, as´r aw e wäi ouer tu Feer wus, am di dånsche kining tu besäken.

E gemiine heet 13 sate önj’t gemiinefertreesing.




#Article 75: Dånmark (338 words)


Dånmark as en lönj önjt norden foon Euroopa. Dåt grutste diilj foon Dånmark as dåt fååstlönj Jütlönj, deernäist jeeft et tuhuupe 443 ailönje weerfoon 62 bebooged san. 

Dånmark as sunt 1973 lasmoot foon e EU. Da Färöer än Gräinlönj san autonoom, da hiire süwälj tu Dånmark as uk e NATO, ouers ai tu jü EU. Da Färöer än Gräinlönj heewe jare äin foone än jare äin amtspräken.

Jüütlönj as dåt dånsche fååstlönj. Et jeeft maning ailönje. Aw Siielönj as e hoodstää Kopenhuuwen. Oudere grute ailönje san Fün, Lollönj, Falster än Lungelönj. Di loongränse ma Tsjuschlönj as 67 km lung. Da küstgränsen san gemiinsom 7314 km lung. Jü grutste riviir as di Gudenåen än as 158 km lung. Di huuchste natörlike punkt is di Møllehøj-Börj (171 m).

Dånmark gränst önj: 

Autonoom gebiite, wat tu Dånmark hiire san di Färöer än Gräinlönj.

Da grutste stääse san (2006):

Mör stääse:
Helsingør mdash; Kolding mdash; Roskilde mdash; Sønderborg

Eeftert fri måågen önjt iir 1945 wus Dånmark magrünleeder fon di UNO, di NATO än di Eurooparädj önjt iir 1949 än di Nordische Räid önjt iir 1952. 1960 köm Dånmark bei e EFTA än trätj 1973 e EG bai. 

Önjt iir 1989 heet Dånmark as jarste lönj ap jü jard da siviilruchtliche partnerschappen for homoseksuelle infjard. Önj e följkoufstiming foon 1993 am di ferdråch foon Maastricht, wat e EG tu e EU feranerd, wörd di kuntrakt önjnumen. Man jü följkoufstimming ouer dåt baitreede foon di Eurosoone wus önjt 2000 ai erfolgrik. 

Ätj di 30 septämber 2005 wörden tweelwen karikatuuren foon di islaamische profeet Mohammed in dåt dånsche blees Jyllands-Posten öfentlik mååget. Önj e Islaam san bile foon e profeet Mohammed ai tuleet. Önjfång 2006 däin da imame Ahmad Abu Laban än Ahmad Akkari en dossiir ma da tweelwen karikatuuren än oudere karikatuuren üt. Eefter dåt utdüünj gängen ap jü hiile wråål maning manschne aw e stroote am har protäst tu wisen. Bai da demonstrasjoonen störwen 140 manschne. Deeram jäif dåt strid am e miiningsfrihäid önj Dånmark. 

Önj Dånmark jeeft et fiiw stjörkrise, dåt san:

 
 




#Article 76: Dünemeert (127 words)


At Dünemeert (Lathyrus japonicus) as en plaant ütj det famile flenerkbloosen (Faboidae).

 
At dünemeert as en muarjuarag krüüs. Hat wääkst ütj lung ruter an woort 50 bit 80 cm lung. A bleeden san grä-green an 5 bit 10 cm lung. Üüb't aanj waaks fiin 10 bit 45 mm lung bleetjin.

Di slach komt trinj am a eerd fööraal üüb a nuurdelk heleft föör. Dü fanjst dünemeerten uun Aasien, Europa an Nuurdameerikoo, man uk uun Patagoonien uun Süüdameerikoo. Jo waaks bi arke küst, auer at siad 5 juar loong uun saaltweeder auerlewe koon, an sodenang aueraal henspeeld woort.

A früchthöskin koon am iidj, tuföl diarfaan as oober giftag. A Sjiineesen brük a bleeden üs medisiin. A indioonern uun Nuurdameerikoo haa a frücht eden an uk üs medisiin brükt.




#Article 77: Dünemfisel (179 words)


At dünemfisel (uk strunfisel, sö.Ströntistel) (Eryngium maritimum) as en plaant ütj det famile Apiaceae.

Det 10 bit 40 cm huuch dünemplaant as mä en 2 m jipen starken rut fääst mä a grünj ferwoksen. At dünemfisel hää en hunfol twiigen mä stif, borag blä-green bleeden. Jo bleeden haa en witjen kaant an luup üüb't aanj spas tu. At hialer plaant as blä-witj faan waaks auertaanj. A bloosen stun nai tuup üs uun en kurew.
At dünemfisel bleut faan Jüüne bit Oktuuber an fermuaret ham troch flenerker an ööder insekten. At siad woort faan a winj widjer draanj.
At waaks suragt diarför, dat det plaant ei ütjdrüget. An jo hard an stif bleeden kön en sturem mä sunstoof ütjhual.

Jo plaanten fanjst dü bi a weederkaant uun Euroopa. Jo waaks uun en saalten grünj üüb a witjdüner. Dünemfisler stun miast tuup mä halembosker.
Enkelt föörkemen jaft at al goorei muar, diaram san's üüb a 'ruad list' kimen. At dünemfisel brükt föl saalt, diaram koon't üüb grä- an bründüner ei lewe. Uk det beplaantin faan a witjdüner koon hat ei ferdreeg.




#Article 78: Wiartskap (140 words)


Uun a wiartskap gongt det am't maagin, ferkuupin an ferbrüken faan dingen an siinsten. An sodenang dreit ham ales am't fersurgin faan a minsken.

Iar haa a minsken fööraal för jo salew suragt. Daalang as det werk apdiald an a minsken fu jil för hör werk, so dat jo diar det mä kuupe kön, wat jo ei salew maage.

A stooten gung diar ei likedenang mä am. Uun enkelt lunen haa a onernemen en grat freihaid, so üs uun Ameerikoo, uun ööder lunen grapt a stoot föl muar uun a wiartskap iin, so üs uun Ruslun.

an do jaft at noch flook süsteemen diartesken.

At wiartskapswedenskap onerschükt, hü gud of ring det a minsken uun a enkelt lunen mä hör wiartskapssüsteem gongt. Üüb det koord rochts men a klöören, hüfol US-Dooler KKP a minsken uun en lun uun't madel ütjwiartskafte:




#Article 79: Eidergus (283 words)


 

At Eidergus (Somateria mollissima) as en fögelslach an hiart tu a anen (Anatidae). Sodenang as di nööm 'gus' ferkiard.

Am onerskääst sääks onerslacher:

Di nööm komt faan't islunsk wurd  æðr an hää niks mä a Eiderstruum tu dun.

Eiderges san am 58 cm lung an sodenang en betj grater üs wil anen. Jo weeg 2,2 kg. A mantjin wurd ääler, grater an swaarer üs a wiifkin. Uun ääg as det an losag, swäämt an dükt oober gud. At nääb as üübfaalen grat an huuch, an gans föör as en letj hurn, diar komt a nööm hurnnääb faan.

A wörd as auer a rag an a brast witj. Bük, jügen an stört san suart. A nääk as laachtgreen, an at boowerhood as suart. At wiifke as güülbrün mä suart strimler. Jongfögler like a wiifkin, san oober en betj jonker an haa ei sok stark strimler.

Eiderges lewe uun sköölen. Jo freed sneken, kraaben an heesen. Bit 6 m jip kön's dük an diarbi ian minüüt oner weeder bliiw. A heesen wurd hial deelslonken an do uun a maag uunstaken trakt. A klian grünjen skaalen wurd weder ütjspeid, an jo letj blä-grä-witj bonker lei do aueraal bi strun.

A anen warep uun April sjauer bit sääks green-grä aier an bräät 25 bit 26 daar. Wan jo det nääst ans ferläät, wurd a aier mä dünen tudobet. A wörder teew ei, bit a jöönkin ufkem, an fersaamle jo tu hör geerels uun grat sköölen. A anen bliiw 65 bit 75 daar bi a jongfögler. Am a enken beeder skül föör kuben tu dun, slütj fiiw bit tjiin anen jo mä hör jöönkin tu sköölen tuup.

Fööraal üüb Islun wurd eiderdünen ufsaamelt, redet an för baadtjüch brükt.




#Article 80: Ernst Löfstedt (172 words)


Ernst M. H. Löfstedt (* 13. 12. 1893 önj Kristianstad, † 21. 10. 1978 önj Uppsala) wus en wichtien unersäker foon e nordfrasch spräke.
 

Löfstedt wus tulaid 1893 önj Sweeden än ål ås studänt bai profäsor E.A. Kock in Lund footede hi di ploon, dåt frasche foon da Hålie tu studiiren. Önj dåt iir 1921 ging hi dan eefter e Håli Lungnees än schriiw 1922 deerouer en diploomårbe. Deerbai hi rüt, dåt da dialäkte foon da Hålie foole mör önjgram wjarn ås da foon e fååstewal. Deeram studiirde hi 1923 än 1924 uk dåt dialäkt foon e Hoolme, wat ai sü wid foon e Hålie bai e küste lait.

Hi mååged dan 1928 deerma san doktor ma e histoorisch lüdliir, weertu dan 1931 nuch en tweede biinj, ås hi wi mör materjool soomled häi. Aw e sid bai lüdhistoorische betråchtinge önjthüülje sin böke uk foole etymoloogische ferhoonlinge, da uk for oudere da frasche dialäkte wichti san. Lääser wörd Löfstedt profäsor önj Uppsala, weer hi dan uk nuch mör ouer frasche sååge publisiird.




#Article 81: Härtochduum Slaswik (101 words)


Dåt Härtochduum Slaswik (tjüsch: Schleswig; dånsch: Slesvig än Sønderjylland) wus bit tu 1864 en härtochduum önj Sööd-Jütlönj. 

Dåt norden foon dåt Härtochduum Slaswik (Nordslaswik) as diling dånsch, dåt sööden (Söödslaswik) tjüsch. Jütids wörd önjt sööden dånsch än nordfriisk snååked, diling as tjüsch deertu kiimen.




#Article 82: Hålie (202 words)


Tu Nordfraschlönj hiire tiin hålie, nåån, eentlik san et mån nüügen, dan jü iin as ål loonfååst wörden. Ouers jü håt nuch likes Hamburjer Håli.
En håli as wat apårtis, dan et as en luurlatj ailönj, wat oofting ai maner as 40 tooche önjt iir blånk stoont. Dåt säit huum, wan e Blånke Hans ouer e hiilj håli fårt, ap tu e wärwe krüpt an wilms uk inönj e hüsinge låpt. Ouers di kamt uk ai sani önjluupen, an di as uk ai seeft. Wan e storm ai höölt an wöölt, dan koon huum uk tu fötjs besäke. Ouers suk schal huum uler åliine düünj, ouers önj en füli ma en fäärer, wat gödj beschiis wiitj. Dåt flåch an äiwen wåt ma da maning priile koon fårlik weese! Iirtids såch en håliwärw sü üt: En feeding ma dränkwååder läit önj e mal foon e wärw. Aw jüdeer wärw lade lunge rae foon dise. Dåt wus iir et bråning/iiljing for da hålimanschne an wörd üt küschit an strai mååged an smiitj en gouen hatj ouf. Sunt 1961 hül et ålgemiin dise-måågen ap, dan e hüsinge füngen eefter e stormflödj foon 1962 moderne oune. Da naie hüsinge san foole huuger an stääwier mååged wörden.




#Article 83: Europäisch Unjoon (170 words)


Jü Europäisch Unjoon unti EU (de. Europäische Union), internasjonåål mååsttid EU, as en internasjonåål organisasjoon, jü bestoont üt europäische stoote. Jü originool unjoon as 1992 grünläid eefter di fertråch foon Maastricht. Jü unjoon ås jü nü as, as basiird aw e fertråch foon Nice (feebruaar 2003). Jü Europäisch unjoon heet 447 milion önjboogere (2020), än en gebiit foon 4.233.262 km2.

Sunt 1957 treese tou lönje foon dåt EWG/EU üt: Gräinlönj (1985, eefter en följksoufsteeming önj't iir 1982) än dåt Feriind Kiningrik (2020, eefter en följksoufsteeming önj't iir 2016).

Diling (2020) jeeft et 27 lasmoote:

Iir lasmoote wjarn dåt Feriind Kiningrik (1973-2020) än Gräinlönj (1973-1985). Ma Albanien (sunt 2020), Montenegro (sunt 2012), Nordmazedonien (sunt 2020) än Serbien (sunt 2014) luupe ferhoonlingen, lasmoote tu wården. Ferhoonlingen ma't Türkäi wårde sunt 2018 unerbräägen.

Jü Europäisch Komisjoon as jü eksekutiiw foon dåt Europäisch Unjoon. Jü sloit ruchtsforschrafte for, seet äntschiisinge am, hålt da EU-oufkaamene in än forwåltet et däisgeschäft foon dåt EU. E präsidäntin foon e komisjoon sunt 2019 as Ursula von der Leyen.




#Article 84: Informaatik (139 words)


Informaatik as det wedenskap faan't süstemaatisk aptiaknin, seekrin, ferwerkin an fersjüüren faan informatjuun, fööraal det automaatisk ferwerkin mä kompjuutern. 

Al loong haa a minsken diarauer spikeliaret, hü jo det reegnin ianfacher maage küd.

So rocht kaam det werkin mä informatjuunen uun a gang, üs a dooten digitalisiaret wurden san. Di iarst digitaalreegner, di programiaret wurd küd, baud Konrad Zuse 1941. An auer en reegner bluas 0 an 1 (struum ütj - struum uun) ferstäänt, san programiarspriaken ütjwerket wurden. A iarst spriaken wiar: Fortran, ALGOL, Lisp an COBOL. Uun a 1970er juaren kaam spriaken för PCs ap: BASIC, Pascal, C++, Java, C#, SQL. Daalang jaft at en hialer rä spriaken; för arke brük weder en ööder.

Tu en wedenskap as informaatik uun a 1960er juaren wurden, an sant 1968 koon am det studiare.

Daalang dialt ham det fääk iin tu:




#Article 85: Feriind Stoote foon Ameerika (106 words)


Da Feriind Stoote foon Ameerika san en lönj önj Nord-Ameerika. Deer booge 328.239.523 mansche (2019). President sunt 2021 as Joe Biden.

Da Feriind Stoote as dåt fiird grutst lönj aw e wråål eefter China, Ruslönj än Kanada.

At lönj heet trii diile: da contiguous of conterminous („et diilj, wat tuhuupe hungt“) Feriind Stoote (uk the lower forty-eight hätjen), Alaska än Hawaii. Puerto Rico önj e Kariibik än da United States Minor Outlying Islands än Guam önj e Pasiifik hiire uk tu't lönj.

Et lönj heet sunt 21. Beeridmoune 1959 50 diiljstoote. E hoodstää, Washington D.C., hiirt tu nån stoot.

Dü koost uk aw 'e koord klike:




#Article 86: Fering spriik (156 words)


Fering as det nuurdfresk spriik faan't eilun Feer (2a), an liket at öömring (2b) auer a miaten. Fering an öömring hiar tu a eilunsfresk spriikwiisen uun Nuurdfresklun.

Amanbi 3.000 mensken snaake fering, feraal üüb Waasterlun-Feer. Ham onerskeest trii spriikwiisen üüb Feer, det san weesdring uun't waasten, aadring uun't uasten an boowentaareps uun't süüden.

Mä det eelst skraftelk dokument auer't fering as det auersating faan Martin Luther san letj katechismus. Uk det eelst nuurdfresk dokument auerhood komt faan Feer, det as at balaad A Bai, a Reder faan amanbi at juar 1500.

Am det spriik komert ham üüb Feer de Fering Ferian an at Ferring Stifting. Uun a sööwentiger juaren jeew det en letj tidjskraft mä fering teksten, de Breipot. Dan an wan steent uk ens en letjen artikel üüb fering uun't fering bleed Der Insel-Bote. 




#Article 87: Ferstarker (122 words)


Di ferstarker (dt. Verstärker) as en räischap, dåt wat latjet (besuners en latj elektrisch spåning) amseete koon tu wat grutet.

Jü füliende tiikning jeeft en iinjfåch scheema foon en transistor-ferstarker. Jü iinjgungsspåning wårt tufjard twasche basis än nul, wilt jü ütgungsspåning oufnümen wårt bai di kollektor-mötjstånd R3. En emitter-mötjstånd R4 koon tufäiged wårde am di struum döör e emitter tu begränsen än di iinjgungsstruum aw e basis läiger tu måågen.

Di kondensator leefts leet wälj en wäkselspåning döör, ouers niinj likspåning. Dåt as ålsü en wäkselspåningsferstarker, tun biispel for audio (musiik äsw.). R1 än R2 sörie deerfor, dåt jü basis jü goue likspåning fäit. Ouerdåt di basisstruum Ib foole latjer as as di kollektorstuum Ice, as jü ferstarking süwåt lik as R3/R4.




#Article 88: Isotoop (450 words)


 

Dåt keemisch elemänt weer en atoom tu hiirt, wårt bestimd foon jü tål protoone önj di kärn. For en wase tål protoone koon aw e sid jü tål neutrone in di kärn ünlik weese. Huum snåkt dan foon ünlike isotoope foon dåtseelwe elemänt.

Di ütdrük as en tuhuupetiien foon tou griichische uurde: isos = lik, än topos = plås. Dåt djüset deeraw haane dåt ünlike isotoope foon dåtseelwe elemänt jüseelwe plås beseete önj dåt perioodische süsteem.

Da keemische äinschape foon en atoom wårde mååst gåns bestimd foon e atoomnumer, ålsü foon e tål protoone. Dåt as deerdöör maast ai möölik, isotoope foon dåtseelwe elemänt ma keemische madele foonenouder tu schiisen. 

Jü mase foon en atoom wårt tu di widüt grutste diilj bestimd döör jü sööme foon jü tål nukleoone (protoone plus neutroone). Judeer tål nååmt huum jü masetål. Ünlike isotoope foon dåtseelwe elemänt heewe jüseelwe atoomnumer ouers åltens en oudere masetål (atoommase). 

Foon foole elemänte jeeft dåt önj e natör en minging foon isotoope. (Önj huk ferhüülj isotope forkaame önj en proobe, koon gåns nau bestimd wårde ma heelp foon masespektrometrii). Dåt elemänt Kloor tum biispel heet atoomnumer 17. Åle chloratoome heewe ålsü 17 protoone önj e kärn, ouers dåt jeeft tou isotoope. Triifirtel foon da Atoome heewe 18 neutroone, di räst 20 neutroone. Jü masetål as ålsü 17+18=35 unti 17+20=37. Da isotoope wårde schraawen as 35Cl än 37Cl. Ma jü wise foon schriwen tör huum ålsü ai da tåle foon protoone än neutroone iinjlik nååme, dan dåt sümbool Cl stönjt önj dåt perioodische süsteem aw e 17. plås än heet ålsü grünseetlik 17 protoone än deerma koon huum jü berääken eefter jü tål neutroone önj en isotoop uk åltens amkiird mååge.

Da keemische Äinschape foon isotoope foon dåtseelwe elemänt san enouder aw e näide lik. Bloot bai gåns seküür mätjing wise ham hu ferschääle; dåt hiit di kineetische isotoop-efäkt. Forålem bai lächte elemänte koon da keemische än nuch mör da füüsische Äinschape ünlik weese: sü as tum biispel di smultpunkt foon swåår wååder (D2O) süwat 4 ̊C önjt stää for 0 ̊C.

Önj dåt ferhüülj foon da koolestuf-isotoope 12C än 13C foon en ploont koon huum siinj, huk form foon footosünteesis jü ploont ferwånt. Jü kwantiteet 14C (en raadio-isotoop foon koolestuf) wårt wider brükt am dät åler foon koolestuf önjthüüljende orgaanische räste tu taksiiren bit hu tiinduusend iirnge önj e fortid (koolestufdatiiring).

Bai dåt uurd isotoop wårt oofding toocht an Raadioaktiviteet. Än wörklik jeeft dåt foon ark elemänt wälj hu isotoope, da ai stabiil san än da har eefter wåt tid änre döör en protsäs foon raadioaktiiw oufklingen. Suk isotoope wårde raadio-isotoope nååmd. Döör dåt raadioaktiiw oufklingen önjtstönje tuleest stabiile isotoope, mååst foon en ouder elemänt as dåt ütgungsmaterjool.




#Article 89: Filosofii (137 words)


A filosofii as en grünjwedenskap an fersjükt, det leewent faan a minsk uun a welt tu ferstunen. Det wurd komt faan ualgriichisk φιλοσοφία philosophía, diarbi ment 'philo' at leefde an 'sophia' at weden of wisdoom. Filosoofen san uun leefde mä't weden. Ööder wedenskapen beskriiw, huar's jo mä befaade an huarmä ei. A filosofii hää nian aanj, hör kääntiaken as det oort an wiis, hü mä en fraag amgingen woort.

A iarst filosoofen, diar jo uk salew so betiakent haa, wiar uun't ual Griichenlun so am't juar 600 f.Kr.. Jo begand diarmä, at weden faan a minsken aptudialen uun enkelt wedenskapen.

Filosofii woort brükt för fraagen, huar't nian wedenskap för jaft. Nian wedenskap koon sai, wat 'gud' of 'fülk' as. Wat as rocht of gerocht? Jaft at en God? Hää di minsk en sial? Huaram lewet di minsk?




#Article 90: Film (113 words)


Film as en konstfurem mä laben bilen. Tuiarst hed di film noch nään tuun, det wiar en stomfilm. Daalang könst dü filmer uun't kiino of üüb din aanj fernseen uunluke. Uk auer't internet wurd filmer wiset, diar dü mä en computer of smartphone uunluke könst.

Am en film tu maagin, werke flook minsken mä ünlik beruufen tuup:

Auer diar so föl minsken mä uun a gang san, as en film en böös jüür onernemen. Diar woort do en 

för brükt. Hi schocht tu, dat det jil weder iinkomt.

Jong filmmaagern haa miast ei föl jil an san noch ei bekäänd. Jo began do iarst ans mä kurt filmer.

Rejesöören mä ferbinjang tu Nuurdfresklun:




#Article 91: Finken (famile) (123 words)


Finken (Fringillidae) san en fögelfamile an hiar tu at kategorii faan a sjongfögler (Passeriformes). Üüb halunder ment am mä finken oober aal jo letjer fögler, diar üüb Halaglun föörkem.


Uun üüs breetjin käänt am jo slacher:




#Article 92: Jard (563 words)


Jü jard as foon jü san meeten, eefter fenus än mars, di treed planeet önj üüs sansüsteem. Döör wååder än en gödj döörsnit foon 15 groode Celsius as jü jard di planeet weer da mansche ën oudere kreatöre laawe koone.

Jü jard is for 4,6 miljård iirnge önjtstiinjen üt gliinje stuf- än gaswulkene. Jü koorst foon jü jard heet en åler foon amenbai 4,2 miljård iirnge. Deereefter heewe ändogeene (fulkaane) än äksogeene (win än wååder) kreefte di buppelåch biled. Da jarste spoore foon laawend san amenbai 3,35 miljård iirnge üülj. Da formansche heewe for 10-14 milione iirnge laawed än sunt amenbai 6 milion iirnge jeeft et da mansche sü as we da nütutids kåne.

Jü jard stoont amenbai 149.600.000 kilomeeter foon e san, weer jü önj 365,2425 deege trinam kiirt. Jü jard heed en döörsnit foon 12.756,3 kilomeeter, än kiirt önj amenbai 23 stün, 56 min än 4,1 s am sin akse. Jü draiakse än jü amluupboon san ai glik, deerdöör jeeft et da fjouer säsonge. Am jü jard haane kiirt di moune. Jü önjtiinjkreeft foon di moune söried for e getidewaksel.

Jü jard heet en fläche foon amenbai 510,1 milion km², weerfoon 29% üt lönj bestoont. Di döörsnit huugde foon dåt lönjdiilj as 875 meeter, di döörsnit diipte foon dåt wååder as 3790 meeter. Jü jard as di iinjsist planeet önj üs sansüsteem ma en fläche dåt for en pårt wååder as. Et wååder as mör as 70% foon di fläche, än da grute fälje lönj än wååder bile tuhuupe da soowen wrååldiile än da fiiw wråålsiien. Önj da wråålsiien befint ham 96,5 % foon ål dåt wååder aw e jard. Dåt siiewååder betootet önj döörsnit 3,5 % sålt. 

Jü atmosfiir foon jü jard as for et grutste pårt stikstuf, ouers uk nuch for en fiiwde sörstuf. Et jeeft uk en latj diilj küüljsör, ouers döör fotosinteese wörd dåt oufbreegen, än kamt di sörstuf wider fri.

Jü jard as for dåt grutste diilje tuhuupestald üt joorn (32,1 %), sörstuf (30,1 %), silizium (15,1 %), magnesium (13,9 %), swefel (2,9 %), nikkel (1,8 %), calcium (1,5 %) än aluminium (1,4 %). Da oudere 1,2 % befootet räste foon oudere elemänte.

Jü jard as seismisch meet än eefter unersäking koon me jü konklusjoon mååge dåt e jard önj tri schååle apbaged as: jardkern, jardmantel än di jardkruste. Jü jardkruste än dät bupediilj foon ju bupemantel bile tuhuupe jü litosphäre. Jü as twasche 50 än 100 km tjuk än as apbaged üt grut än latj tektonische iinjhäide, da plååten. Deerbupe heed jü jard heed en amenbai 640 km huuge atmosfiir. 

Jü jardatmosfiir bestoont üt ünlike gase. Da gase bestönje bit tu en huugde foon 90 km üt 78,084 % stikstuf (N2), 20,946 % sörstuf (O2), wååderdåmp in ünlike konsäntratsjoone, 0,934 % argon (Ar), 0,001818 % neon (Ne), 0,000524 % nelium (He), 0,000114 % krypton (Kr) und 0,000009 % xenon (Xe). Di küüljstufdioxid-grutelse (CO2) bedreecht bloot 0,039 %, ouers suner küüljstufdioxid än wååderdåmp wus jü jardtemperatuur ouremätje kölj. Da biise sörie for jü natörlik apwårming foon e jard.

Önj e laige luftlåge bestoont jü atmosfiir for 78 % stikstuf, 21 % sörstuf än 1 % edelgase, for en grut diilj argon. Dåt diilj foon e atmosfiir, weer da manschne än da bäiste laawe koone, wårt jü biosfiir nåmd. Jü biosfiir as en schuchte, amenbai 0-20 km bupe jü jard.

Eefter temperatuurferschääle wårde da luftschuchte sü önjdiiljd:




#Article 93: Flaaksfinken (113 words)


Flaaksfinken (Seesjin ??,  Siisken) (Carduelis) san finkenfögler an hiar tu at kategorii faan a sjongfögler (Passeriformes).

Iar tääld uk jodiaren diar noch mä tu:

Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:




#Article 94: Fleegenfanger (171 words)


A fleegenfanger (Drosera rotundifolia) as en plaant ütj det famile fleegenfangern (Droseraceae)

Di fleegenfanger as en muarjuarag krüüs an woort 5 bit 20 cm huuch. A ruter ling man 5 cm jip an kön det plaant ei alian fersurge.
A bleeden san trinj, 0,5 bit 1,8 cm grat an haa sowat 200 fiin ruad fangbleeden. Letj insekten an fleegen, oober uk flenerker an sogoor skirskööden bak diar fääst bi an wurd faan det plaant apliaset.
A bloosen san 1 cm lung, bleu faan Jüüne bit August an gung bluas eeben, wan a san skinjt.

Üüb a nuurdelk eerdheleft, faan Euroopa auer Aasien bit Nuurdameerikoo jaft at fleegenfangern, sogoor uun Alaska an Greenlun könst'es finj. Jo brük föl san, föl weeder an en süren grünj an waaks uun muuren of üüb möösk.

Al uun't 12. juarhunert as a fleegenfanger üs medesiin jin hoost an longkraankhaiden iinsaat wurden. Uk jin kraankhaiden uun't hood as't uun Itaalien brükt wurden. Uun Skotlun haa's fleegenfangern brükt, am brons tu farwin.
Daalang stäänt a fleegenfanger oner natüürskül.




#Article 95: Jens Mungard (679 words)


Jens Emil Mungard (09.02.1885 - 13.02.1940) wiar en Kairemböör Buer en Dechter.

Jens Emil Mungard kām ön Kairem tö Wārel. Sin Aalern wiar Nann Peter Mungard en Elisabeth Mungard, bēren Schwennen. 
Ön di 31. 3. 1900 wiar Jens Mungaard klaar me di Skuul. Hi waar Buer an aurnem di Stair fan sin Faađer. Di diari lair nuurđuastern fan di Kairemer Sērk.
Tiin Jaaren leeter, di 29. 4. 1910, bifriiti hi höm me Anna Andresen faan Föör. Jat skel ek olter lekelk me'enachtler wesen wiis, man ja fing dach fjuur Jungen. 
Tö di Bigening fan di twuntiger Jaaren es di Hofstair ofbrent, en di Laag fan Mungard en sin Familii uur ringer en ringer.. Mungard koopeti da en litjeri Hofstair ön Ārichsem, man di Swaarhairen waar ek mener, aurdat et jaa hentö't Jen fan di twuntiger Jaaren uk me di Wertskep ring giar. 
Leeterhen es uk di Ehe ütenachtler gingen, en tö di Bigening fan di dörtiger Jaaren kām Jens Mungard fan sin Stair en Itüüs of.

Hat skel sa wesen wiis, dat diar man tri wichtig Saaken ön Jens Mungards Leewent wiar: Sin Teenken, sin Föölin en sin Tüs.
Diartö kām noch en gurt Lefhair tö Waarhair en Rocht, en hi kür aur Ünrocht ek gur swügi.
Hi her en gurt Hööpin, dat di Nazis wat fuar Folk en Brükdom dö wel, man diarfan kām ja ek olterfuul. Mungard skref Spot aur jam en di Foraneringen, wat üp Söl fan di Kolonen en Kasernen kām
, en uk aur di Sjutsaarberen ön di Weeterkanten
 āp. 
Sa maaketi hi hömsalev Fiindi üp Söl, en hi kām ön't Wisiir fan di GeStaPo. 
Hi forlet Söl ön't Jaar 1934. 
Jens Mungard tooch hentö Flensborig en skref förterhen sin Dechtingen. 

Mungard fing diar hart Biskiir, dat hi wat beeter üppasi skul, wat hi skref. Jens Mungard kām eeđer hok Weeken weđer frii, en skref, uk öner üđer Naamen, förter.

Hi skel sair haa: Waant man jit, dat ja min Fingers ofhaki..
Di 22. Detsember fan 1938 uur hi weđer fastnomen en hentö't Girochtsgifängnis ön Flensborig braacht. Fan diar uur hi ön di 1. Februwaari fan 1939 fan di GeStaPo ofhaalet en hentö't KZ Sachsenhausen braacht. Diar storev hi ön di Februwaari fan 1940.
Hat jit ön di Popiiren, dat et en Lungenentzündung of Körperschwäche wiar.

Döör Pieter de Clercq, diar me sin Faađer Nann Peter Mungard töhopaarberti, fing Jens E.Mungard me jüst aur twuntig Jaaren Kontakt tö weestfriisk Literatuur. Sa kām et, det hi Hoog-Weestfriisk Leedjis hentö Söl'ring aurset. 
Ön't Söl'ring Leesbok, wat 1909 fan Boy P. Möller ütdönen waar, uur dat Dechting Dial aur Is fan 1908 tö lees. Ön Dechtings en Leedjis, ütdönen faan Andreas Hübbe, waar Ströntistel en weđer Dial aur Is āpnomen.
Ön di naist Jaaren wiar ön di Sylter Zeitung fuul aur Mungard tö lees. Hermann Schmidt heer masi fan Mungards Aarberen ön Fuar sölring Lir druki leten, wat aaftinoch bi di söl'ring Bleer lair. En üđer Bleer, wat fuul Dechtingen fan Jens Mungard weegeti, wiar Sylter Land und Leute.
Mungard heer uk 6 Teaatersteken skrewen, man di sen noch oler rocht biluket uuren. Uk des Aarberen skel mal gur wesen wiis.

Ön di tachentiger Jaaren kām en gurt Saamling fan Jens Mungards Dechtingen üt:
Hans Hoeg her dit töhop me Elisabeth Mungard, en Faamen fan di Dechter, töhopsjukt en üs dit Bok Ströntistel en Dünemruusen ütbraacht (Luki uk öner Literatuur eeđer!).

Min Bloom
Ströntistel es min Bloom,
Ströntistel neem's uk mi.
Jü gröört üp Dünemsön,
Ik üp des Leewents-Strön,
En Proter haa wat biiđ!

Muasem-Meln
(Becht 1787, stellair 1918, ofbreeken 1928)

Dü Meln gre en ual,
Din Ruaen hual jaar Wiil,
Din Stiiner stel jens hual 
Nü eeđer Jaarens Iil.

Dü kürst me Hemelswinj,
Man dach ek söner Sweet,
Tö Bruar dit Kuuren Grinj,
Man salev waarst Dü treet.

Di Winj, di sjungt sin Wiis
Aur Strön, aur Dünem, Hiiđ.
Dü halst Din Wiil, letst wiis
Din Ialer, net en bliiđ.

Di Sen, di sünkt sa ruar,
Di Winj wait söner Iil.
Fo ik uk fuar min Duar
En Stün tö Freer en Wiil?

Dial aur Is




#Article 96: Johannes Petersen (722 words)


Johannes Petersen (17. Oktuuber 1909 - 2. Februar 1992) wus di leeste foon möre wånderliirere, wat eefter e Spracherlass foon 1927 trinam önj nordfrasch toorpschoule frasch unerruchteden. Ai sü bekånd as Johannes Petersen as schriwer. En latj soomling foon sin manere, mååst Noordergooshiirder stöögne än dachte hääwe Albert Panten än Christine Petersen ål 1999 ütdänj. Önj en wat gruter soomling ma di tiitel En schaame awt wååder heet Adeline Petersen nü sin fräische ferteelinge, wat diiljwis önj e Nordfriesische Rundschau än diiljwis önj Zwischen Eider und Wiedau oufpränted wjarn nai ütdänj. Dåt grutst part foon daheere ferteelinge ståmt üt e tid twasche 1932 än 1936.

Johannes Petersen hiirt deerma ålhiil tu, wat önj e literatuur e haimåtkunstbewääging nåmd wårt, en bewääging, wat for ålem ma noome as Ferdinand Zacchi än Wilhelm Lobsien ferbünen as. Uk Peter Jensen, Nis Albrecht Johannsen än Katharine Ingwersen san fertreesere foon jüheer bewääging. Ja ferteele åltumååle am manschne awt lönj, wat jam ferbünen fäile ma da ouerlääwerde brüke än wise än forålem ma di grün, weer's aw laawe än årbe. Dåt deet jam hüülj önjt laawen, ouers dåt hanert jam uk än säk en ütwäi unti fin en liising, wan't iinjsen ai mör sü låpt, as's åltens waane wään san. Südänji säket säket jü waas önj e ferteeling Inkenswärw e düüs önjt wååder, ouerdåt's ai ferhanere koon, dåt har doochter en moon uner harn äine stånd frait. Äiwensü rungeniirt di böre önj San leeste gung ham seelew än sin stää, ouerdåt sin wüf en uug aw huum ouers sman heet. Önj Üülj stälj namt di åltaatje ham et laawen, ouerdåt'r sin familii ai långer tu låst weese wal, än di loonstriker önj Strootap, strootdil braingt et ai klåår än kam tu sin äin toorp tubääg, weer'r as jungkjarl iinjsen ma en twari hood foon ütnaid as. Sü swåårmödji san ouers ai åle stöögne. Önj Di düüwel önj e jölnåcht beschraft Johannes Petersen uk, hü följk e bucht füünj koon ouer manschne än ouer e woonluuwe.

Dåt bök en schaame awt wååder heet 23 ferteelinge, wat eefter teemen ordnet san, deertu hiire tuleest uk en på1r düüntjes. Önjt foruurd heet Adeline Petersen en ütfäärlik ouersacht ouer, weer da stöögne jurtkaame, am wat for'n sliiks ferteelinge et ham hoonelt än hü's beåårbed wörden san. Uk en kort beschriwing foon Johannes Petersen as deer önj:

Wan't am e frasche spräke gungt, as Johannes Petersen iinj foon da bekånde persöönlikhäide aw e fååstewal üt et leest iirhunert. En lääwent lung heet'r deerfor uuged, dåt et frasch önjkånd wörd önjt schölj, önjt toorp än önj e öfentlikhäid. Maning koone was nuch sin stöögne tånke üt e 70er än 80er iirnge, wat'r - mååsttids aw Hoolmer freesch - tu e rubriik Friisk önjt blees unti tu e Heimatkalender Zwischen Eider und Wiedau schriif. Ouers huum kånt nuch sin ferteelinge aw Mooringer Frasch üt e Nordfriesische Rundschau foon e 20er än 30er iirnge? Da san mååst ferjin, än dåt as kiif, dan jüst da eedere ferteelinge hiire tu dåt beest, wat Johannes Petersen schraawen heet. Et Nordfriisk Instituut wus ål lunger sans, Johannes Petersen ferteelinge nai üttudouen, uk ouerdåt da mååste foon sin ålere originoolhoonschrafte heer apwåård wårde. Deeram läi't aw e hönj, åål sin Mooringer stöögne tu soomeln, da tu di naie schriwwise amtuseeten än sündänji tu beårben, dåt's uk as liirmateriol for wåksne än grutere schoulere brükd wårde koone. Deer jeeft et ai ålte foole foon, än wat inhüülj, spräke än längde önjgungt, wårt maningen stuk gödj in önj e unerrucht pååse. Önjt gehiil san't tu 23 ferteelinge wörden, seekstäin deerfoon san beårbed eefter Johannes Petersen originoolmanuskripte än soowen tuhuupesoomeld üt et blees. Da biinge Mooringer stöögne, wat önj Johannes Petersen äine schriwwise uk ål önj dåt latj häft Ferlääsen Beerneloun foon 1999 stönje, deege heer nuch iinjsen wi önj di naie schriwwise ap. Ütleet san bloots hu änkelte stöögne ma aktuäle teeme. Dåt Johannes Petersen süwälj aw Mooringer frasch as aw Hoolmer freesch schriif, hångt deerma tuhuupe, dåt'r önj e Böökinghiird apwüksen as än lääser as schöljmäister tu e Hoolme köm, weer'r sin wüf kånen liird, wat uk Hoolmer snååked. Önj e luup foon e tid as'r mååst gåns tut Hoolmer freesch ouergingen än heet wilems sügoor hu Mooringer stöögne tut Hoolmer amschraawen. Jarst eefter sin pensjoniiring heet'r ham wi wat mör tut frasch wånd än twasche da biinge spräkwise schafted.




#Article 97: Jurtkamst foon di frasche spräke (462 words)


Dåt nordfrasch (dt. Nordfriesisch) önjtståmt önj et ålgemiin dåt üüljfrasch, ouers dåt jeeft uk önjdiile üt oudere spräke. Bil II wist önj en büüljkediagram jü fertreesing foon da diile foon dåt frasch foon diling, jarst leefts önj dåt weestfrasch, dan önj jü apårdi spräkwise foon dåt weestfrasch ailönj Schiermonnikoog, än dan deereefter önj saterfrasch än dan önj et mooringer nordfrasch. (Da oudere nordfrasche spräkwise san ai bekiiked wörden än koone nuch ouers weese). Da långste büüljke (rüüdj) ferteele, dåt süwat 90% foon dåt frasch foon diling üt dåt üüljfrasch ståmt.

Dan san (gräine büüljke) önj dåt weestfrasch süwat 5% foon da uurde for nai biled wörden, önj dåt satersch bloot 1% än önj dåt mooringer nordfrasch 2%. Sü'n naibiling as t.b. jütids önjt stää for üüljfrasch tha. 
Da weene büüljke jeewe di gehalt an holönjsch unti plååttjüsch än dåt as aw starkste önj dåt satersch fertrin ma 11%. Sü'n uurd as niks, weerfor dåt üüljfrasch nâwet häi (weestfrasch neat) än dåt nordfrasch jü naibiling ninte. 

Tuleest fane we dan as gööle büüljke nuch diile üt oudere spräke (0,2% önj dåt satersch, t.b. juust üt frånsch juste). Dåt nordfrasch heet deerbai nuch 2,2% üt dåt dånsch ouernümen, as ai 'nicht', unti 'oder' (üüljfrasch jef).

 

Önj e gehalt an üüljfrasch stimt dåt nordfrasch ålsü teemlik gödj ma da oudere frasche dialäkte.
Hiilj ouers wårt dåt, wan huum löket eefter karakteristisch frasch (bil IV), dåt san uurde, da huum an jare form as üüljfrasch kåne koon. Tun biispel üt as en gödj frasch uurd (üüljfrasch ut), ouers följk koon dåt deerbai ai siinj, ouerdåt dåt aw plååttjüsch bål glik as. Deeriinj as eefter hiilj klåår as frasch tu kånen (üüljfrasch efter).

Önj bil IV siie we nü, dåt dåt saterfrasch 39% karakteristisch frasch önjthålt (rüüdje büüljke), bål süfoole as dåt originäl üüljfrasch (42%) än foole mör as dåt weestfrasch, wilt dåt nordfrasch ma 31% deertwasche stoont. Wan uk ai ål dåt üüljfrasch bewåård as, sü siie we duch, dåt foole foon dåt bewåård blaawene karakteristisch as: önj dåt nordfrasch 39% än önj dåt satersch sügoor 47% (gräine büüljke). Forålem da saterfrasche heewe ålsü mååst karakteristische uurde üt dåt üüljfrasch bewåård än dåt djüset deeraw haane, dåt ja dåt as hiimlike spräke brükt heewe, wälj deeram dåt ja schapere än hoonelsmoons wjarn. Önj dåt nordfrasch as dåt wat maner.

Da hiilj latje rüüdje büüljke jeewe di önjdiil an karakteristisch frasche uurde önj da naiber-dialäkte. For dåt Saterlönj as deerbai forålem intresant dåt groningisch (Grinslânsk), dåt ham as plååttjüsch aw iir frasch gebiit ferglike leet ma dåt ååstfrasch plååttjüsch. Jüst sü koon huum dåt ouder plååttjüsch gebiit aw e näide foon Saterlönj ferglike ma dåt an dåt weestfrasch gränsende stälingwärfisch (Stellingwerfsk) ma bloot 0,1% karakteristisch frasch. Dåt plååttjüsch aw e näide foon Nordfraschlönj as ai unersoocht wörden.




#Article 98: Jåchtdioode (224 words)


En jåchtdioode (uk luminesäns-dioode, kort LED for Light Emitting Diode unti uk jåchtemittiirende dioode) as en elektronisch huulewliidjer-bägelemänt. Låpt döör e dioode struum önj döörlätjruchting, sü stroolt jü jåcht, infrarüüdjstrooling (as infrarüüdjdioode) unti uk ultraviolätstrooling ma en woogenlängde, jü oufhinget foon dåt hoolewliidjermateriool än e dotiirenge.

Di rusche waasenschapsmoon Oleg Losev önjdäkte ål huulewwäis da twuntier iirnge, dåt dioode jåcht ütstroolden, wan struum deerdöör luupe leet wörd. Ål 1927 publisiirde hi önj en rusch tidschraft änkelthäide ouer jü jarst LED än frååged patänt önj. Losevs årbe wörd ouers ai beåchtet än deerdöör wåårde dåt bit 1962 iir jü LED wörklik döörbräk. Önj dåt iir önjwiklede Nick Holonyak en wirkend LED.

Dåt blai foon dåt produsiirde jåcht hinget ouf foon e sorte foon materjoole, weer jü LED üt apbäged as, apårtie foon e brååtj foon e “ferbine tsoone” (jü biinjoufstånd) twasche di faläntsbiinj än di liidjingsbiinj. Deerdöör leet ham uk ferstönje, weeram en LED ma en grute woogenlängde en läiger döörlätjspåning heet, t.b. rüüdj 1,5 Volt än ween 3,6 Volt. Ouerdåt jü spåning ouer e LED uk en lait huuger wårt bai en grutere struum, wal jü eefter en korter woogenlängde apschüwe. Sü schucht en ween LED bai läigen struum mör gräinåchti än en rüüdj LED wårt (äiwen!) gööl bai süfoole struum, dåt jü önjstöög gungt. For maning blaie wåårt dåt råår element Gallium brükt.




#Article 99: Kaamp (272 words)


Kaamp es en Gemiindi üp Söl.

Kaamp (Dütsk: Kampen) skel sin Naam diarfan haa, dat di Sölring Kēmpers diar me di Öneriarsken kēmpet haa. Di Kēmpers skel öner di Hooger wat süđern fan Kaamp, bi di Füürtorn sen, bigrewen wiis. Di Hooger haa di Naamen fan di Kēmpers, wat diar öner lii skel (Brönshoog fuar Bröns, esf.)Hat es en Tērp, wat ön di Weestersiir fan Söl liit. Kaamp es jen fan du Nuurdtērper en et liit twesken Woningstair en List, rocht nai bi Woningstair. Kaamp jert tö di Plaatsen üp Söl, wat em ekstrem nēm ken: Hat jeft üp Söl narigen sa fuul jüür Wainer fan Gasten wat mesken gaar ek rocht weet, hur fuul Jil di haa. En narigen uur sa jer üp Dai sa fuul drunken. Kaamp es bikeent fuar sin Ruar Klef bi Strön üp di Weestersiir en di gurt Hiir, wan ön di Uastersiir tö Süđern bit hentö Brēderep giar. 
Benen des Hiir skel di Kēmpers bigreewen wiis, en diarfan haa di diari uk jaar Naamen üs Brönshoog fuar't Greev fan di gurt Bröns, Litj Brönshoog fuar sin Sen, Tewelkenhoog fuar Tewelken, sin Skriiwer, en sa förter. Di Hooger lii trinjum di Füürtorn bit hentö Wooningstair en Brēderep.

Di Tialen diartö heer C. P. Hansen āpskrefen (Dütsk en Sölring). 
Dat dütsk Bok jit Sylter Sagen en es eeđer des Skreften fan Wilhelm Jessen utdönen uuren (1965, Sylter Verlag für Heimatschrifttum).
Dat sölring Bok heer Hermann Schmidt biaarbert, aurdat em aur di Skriifwiis fan Boy Peter Möller iinig uuren wiar. Et jit Ual' Söl'ring Tialen fan C. P. Hansen (1858) en es 1927 fan di Söl'ring Foriining ütdönen uuren.




#Article 100: Kairem (791 words)


Kairem (Dütsk: Keitum) es uk dit green Hart fan Söl nēmt. Dit Terp es ful fan litj Straaten en ön Kairem jeft dit masi Boomer en rocht fuul ual Hüüsinger.Ön Kairem es di Wanel fan Kuhdorf zum Kurort rocht hart gingen. Dit leest Relikt fan dös Wandel es di Verkehrsberuhigung wesen, wat me di nii Straat kemen es, wat ön di Süđersiir ön Kairem forbigiar. Nü snaki hok Sölringer fan Kairem üs en Eingeborenenmuseum. Dit kumt uk diarfan, dat fuul Baarilir nü meent, dat di jam diar gaar ek muar binemen tört. Kairem heer jen fan di ual Sērken üp Söl, St. Severin. Dit diar Sērk es tö di salev Tir becht uuren üs di Sērken ön Nieblum(Föör) en Pellworm.  Di Arkitekt kür tö des Tir (Ombi 1216) fan jen Bechstair tö di üđer ruar, aurdat ek fuul Weeter diartwesken wiar.

Kairem es jen fan di Tērpern, wat rocht lung fan Buererii left haa.
Bi di Baanhof fan Kairem es, sa üs uk ön Muasem, en Lādirampi becht uuren, wan di Baan tö Söl kām. Diar sen Saaken fuar di Buern en Köölen fuar di Aunen fan di Lir üp di Wainer paket en ön dit Tērp fordiilet uuren.
Bit hentö di soowentiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert wiar di Straaten ek olter fol, en wan diar wat kām, wiar dit aaftinoch en Treker of en Raiffeisen-Wain. - Mesken uk en Rüter üp Hingst.
Bluat ön di Somer waar dit üđers, aurdat ali Gasten, wat ön di Tērpslönskepen fan Kairem, Ārichsem en Muasem en bet Freer en Fuarhaaling fent, döör Kairem köör skul. 
Di Sölringer her ek olterfuul Autos, en Masi fan des Lir sen me muar Aarberers töhop tö di Bund köört, wan ja diar jaar Aarber her.

Di Wanel es man noch ön des Tir bigent. 
Sent di Meren fan di söstiger Jaaren ön sen Kontooren iipen maaket uuren, wat di Forhüüring fan di Feerien-Uuningen birailet. 
Ön di soowentiger Jaaren sen masi Lir fan't Fastlön üp di Böök kemen, üp Söl wat Ains tö bech.
Di Prisen fuar Lön wiar lung ek sa hoog üs em dit deling keent. Di Taust-Uuning of dit Junk-Hüüsing wiar bēren. 
Di jung Gimiindi Sylt-Ost saag diarbenen fuul Aarber fuar't sölring Hunwerk, en sa waar diarbi holpen. Em hööpeti uk, di Kas me di nii Taustuuningsstjüür wat foler tö fo.
Dat et sok Maaten üs deling önnemt, dit kür noch nemen weet.
Me di Modernisiaring fan di Hüsen wiar dit Gisjeft me di Köölen bal wesen, en Buern, wat hentö di Bund gingen wiar, haa aaftinoch di Busemer tö Rümen fuar di Gasten ombecht.
Da maast ja uk ek muar bi Raiffeisen koopi. Di Raiffeisenkas fuan üt, dat di da beeter me Lön en Hüüsing haneli kür. 

Sa kām di Dai, dat jest di Lādirampi en leeterhen uk di Baanhof aur wiar.
Bluat jen Bechstofkraamer hual höm bit hentö deling (2016), en uk di Bechningsfirma bitö bleft, uk wan em al forsaacht heer, des Firmen hentö't Giwerbigibiit ön Tinem tö bring.
Dat Baanhofsbechning heer di Gimiindi ön di niigentiger Jaaren koopet, en diarme wil em di Uuning en di Gaststair diarbenen fuar di Sölringer tö hual. 
Di Baanstair aarbert sent 2004 me en Wartehalle Schleswig Holstein, sa üs dit uk ön Muasem es.

Di Bechningsaarber (Se öner Wanel en Taustuuningen) es tö en gurt Diil hentö Fastlönsfirmen gingen, wat jam üp Söl tjuk maaket haa.
Des haa deling aaftinoch en Auto fuar ark Aarberer, wat injems me di Toch tüs skel.
Üp jaar ain Plaatsen ken ja jaar Wainer aafinoch ek luasuur.
Diaraur fing Kairem en wuksendi Parkplaatsprobleem. 
Di kuul Slach wiar en Straat süđern fan Kairem fuarbi en en gurt Parkplaats süđern fan di Baanhof.
Nü köör di Wainer, wat ön Kairem jit niin Plaats finj, hentö di Muasemer Baanhof.

Dat hiili Tērp es Zone 30, me Zonenhalteverbot. 
Dit jit, dat em narigen parki mut, uk diar ek, hur gaar niin Skelt staant, wat dit weeget.

Ön Kairem sjocht rocht fuul Gasten di Sölringer ek muar üs Mensken, wat diar lewi.
Fuulmuar uur di diar aaftinoch biglüüret üs di Aapen ön Hagenbeck.

Wan jerer di Buererii-Güli stoonk, da maaki dit deling masi Tochen en Autotochen, en wan san Autotoch ek gurtem inoch es, da kum di Fliigers en help.

Wan em hentö di Bechstofkraamer wel (Mesken me Önhinger) skel em bi't köör aartig wat förter luki üs üđershur: Masi Gasten fo gaar ek muar rocht me, dat di ön di normaal Straatenforkiir sen en gung tö en gurt Diil aur di Straat, üs ja dit ön Hai kumt. Di Rest köört me Wainer, dat em man bluat di Haur skori ken. Rochts fuar lefts bigrep ja mal swaar.

Alis dit jeft et uk ön Kairem üđers. Hat kumt man bluat ek muar aaft fuar.




#Article 101: Foortuft (121 words)


Foortuft (ap Tjüsch: Fahretoft, ap Dånsch: Fartoft) as en toorp önj e gemiine Doogebel. Et wus iirtids en håli, dåt schucht huum bai da maning wärwe. Dåt lönj trinam Foortuft as marschlönj, di Hauke Haien Kuuch as döör indiken wünen wörden. En woortiiken foon Foortuft as e St. Laurentiusschörk, wat 1703 bäged wörd. E schörk stoont aw e schörkwärw, wat iinjouer foon e Gabrielswärw lait, deer as et pastoroot bane. En ouder kåntiiken as et Jens-J.-Lützen-Hüs, en museum, weer hiimstounskääre bane san. Tubai jeeft et nuch et Hans-Momsen-Schölj. Et schölj heet ambai 50 schoulere än 4 schöljmäistre.

Foortuft wus 1889-1967 sat foon't Åmt Foortuft. 1967-1978 wus't toorp diil foon't Åmt Bökingharde. Sunt 1978 as Foortuft en diil foon jü gemiinde Doogebel.




#Article 102: Frascheschörk (509 words)


Jü Frascheschörk (San Michele dei Frisoni as uk San Michele in Sassia unti Santi Michele e Magno, dt. Friesenkirche) as en schörk önj Room bai e jarn foon da stroote Largo degli Alicorni än Via del S. Uffizio, lik ouerfor di Pätjersplås, lik bai Fatikaanstää, weerfoon jü en äkstäritoriåål soone as.
Huum fint dåt döör aw e grut stroot Borgo Santo Spirito 21/41 jü treep aptugungen, döör dåt lees än dan leefts ouf.
 
Jü Frascheschörk as bäged iinj åån foon da röömische bärje, di Janiculus, di gränset an di Pätjersplås. Tunk har lååge as jü bewåård blaawen ås önj dåt 16. iirhunert åle bäge da uner bai di bärj stöön, oufbråågen wörden for di bäg foon e Pätjersschörk. Aw grün foon har iinjsistordi histoorisch wjart as jü schörk 1990 foon e UNESCO tufäiged tu jü liste foon dåt wråålårw.

Weer nü jü schörk foon da Frasche stoont, booged tweelwenhunert iirnge sunt ju frasch kolooni. Arken, di üt üüsen geegend eefter Room köm, leet ham deer dil. Deer wörd en möör trinam bäged än sunt jü tid jäif dåt önj Room jü Schola foon da Frasche. Uk oudere följke häin suk gebiite.

Foon jü originäl latj schörk jü tu jü kolooni hiird, as nuch ninte wifünen. Jü schal foon krichsgewålt tuninte mååged wörden weese. We waase, dåt jü deer wus än dåt jü en patroon häi: Michael, di ärtsängel di Room iinjsen foon di päst befried heet. Lååser füng jü en tweede patroon haanetu: Sänt Magnus, en hilie biskup, di heer tufäli lönjede, fiiwhunert iirnge eefter san düüdj. Fiiråltu iiwri Frasche häin nämlik sin relikwiie ma eefter Fraschlönj naame wäljt, ouers deer as en schoos for sträägen wörden än da relikwiie bliifen önj Room, önj e schörk, jü sunt jü tid en dööwelte noome füng: Schörk foon Michael än Magnus.  

Dan as 1141 jü nai schörk bäged wörden: gruter än smuker ås jü jarst schörk wään heewe mötj. Dåt wus en romaanisch bäg, ma üülje pilere än en smuke campanile (klooktårn). Di klooktårn koon huum nuch åltens bekiike, ouers jü schörk schucht nü hiilj ouers üt ås wan jü bäged wörd. Foon 1756-59 wörd jü schörk tu en triischaawige pilerbasylika amebäged än önj dåt nüügentäinst iirhunert wörd dät baneönj uk nuch sü önjgripend änred, dåt bloot latje änkelthäide dåt åler nuch apwise. Önj dåt leefte sideschap fant huum dåt greeft foon di mååler Anton Raphael Mengs.

Jü Frascheschörk as sunt 1990 jü öfentlik schörk foon da holönjsche än weestfrasche katoulsche önj Room. Frasche ååstlik foon jü Ems schan deer iirtids uk haanetäägen weese (H. Reimers, 'San Michele, die Friesenkirche in Rom,' De Vrije Fries 21 (1913) 71-78). Deeraw wist uk haane, dåt jü for en was tid önj dåt madelåler di noome häi foon San Michele in Sassia, dåt as Sänt Michael önj Saksen.

Di Weestfrasche Loadewyk Damsma heet for jü schörk önj 17 iirnge 2700 madelålerlike stiine soomled üt schörke foon åle Frasche lönje. Da wörden 2002 önj en möör önj e Frascheschörk inmöörd. Üt 
Nordfraschlönj san stiine deerbai foon Nieblum, Süderende, Wyk, Keitum än Morsum (aw Tjüsch listed).




#Article 103: Friedrich Paulsen (293 words)


Friedrich Paulsen (tulaid e Hoorne/Langenhorn, di 16. Juli 1846, störwen Berlin/Steglitz di 14. August 1908) wus en Nordfraschen filosoof än pädagooge. Sin ålerne wjarn böremanschne: Paul Frerck än Christine Ketelsen. Foon dåt füft laawensiir ouf köm hi önj dåt toorpschölj än dan 1859 önj et schölje foon di liirer Sönke Brodersen. Dideer föärderde Paulsen ma åle kreefte än sü köö hi dan 1863 önj dåt Christianeum önj Altona. Deereefter studiird hi önj Erlangen, Bonn än Berlin, weer hi 1878 en bütegewöönliken båntje füng ås profäsor önj filosofii än pädagogiik. 1896 fülied hi Eduard Zeller eefter ås profäsor öne e moråålfilosofii önj Berlin.

Hi wus di grutste foon da schoulere foon Gustav Theodor Fechner, huums doktriin foon panpsüchismus hi grut bedjüsing jäif döör sin Einleitung in die Philosophie (1892; 7. Aploage 1900). Ouers hi ging foole wider ås Fechner önj dåt hi fersoocht en epistemoloogisch deerstaling tu jeewen foon dåt waasen foon dåt psüchofüüsisch. Wan hi uk Immanuel Kant sin hüpoteese gödjkånd, dåt we döör anerlik fäilen üs bloot bewust san foon di siiletustånd, sü miinjd hi duch dåt dåtheer bewustweesen en waasen as foon dåt keer seelew, weer ham Kant iinj sätj. Jü siil as deereefter en praktisch realitäät, jü Paulsen, ma Schopenhauer, betråchtied ås bekånd döör di wale. Ouers diheere as nån rasjonälen wansch, niinj ünbewust irasjonäl wale än uk niinj bewust intäligänt wale, ouers en instinkt, en wale tu laawen (Zielstrebigkeit), oofding unerbewust, müüle ferfüliend, ouers suner deerouer eeftertutånken. Jüheer apfooting foon wale, wan uk beständi än iinjfåch for jü ålgemiin teese, schal dütlik unerschåås wårde foon e gewönlik bedjüsing foon wale, dåt as rasjonäl begeeren.

Paulsen as bål bääder bekånd döör sin aptiiende schrafte, ås ås en riin filosoof. Sin Geschichte des gelehrten Unterrichts as en årbe foon gruten wjart.




#Article 104: Friiske spräke (420 words)


 
Frasch unti Friisk betiikent en floose foon spräke, wat tuhuupe foont üülfrasche oufstame. Deer hiirt uk dåt Nordfrasche tu. E frasche spräke wården tut Weestsiiegermåånsch räägent, weer uk ainglisch än plååttjüsch foon jurt kaame. Besuners ma dåt ainglisch san e frasche spräke ferwånt. 

Bit önjt seekstiinde iirhunert wjarn frasche spräkewise di öfentlike spräke foon e ferwålting än rucht önj da frasche küstenlönje twasche dåt Vlie önj dåt weesten än jü Wiiser önj dåt ååsten. Eeftert as di spräke önj Ååstfraschlönj ütstörwen. Önj nordfraschlönj san mörere frasche spräkewisse önjt laawen blaawen, wjarn ouers uler ferwåltingsspräke.

Aw e sid bai dåt nordfrasche jeeft et diling nuch tou oudere frasche spräke. Sü wårt dåt weestfrasche snååked foon süwat twäär treedepårt foon da 640.000 önjboogere foon jü naaserlönjsche provinz Fryslân. Seeltersch as e leeste räst foon e ååstfrasche spräke än wårt snååked foon sün 2000 manschne önj dåt Saaterlönj önj Oldenborj. Da trii spräke hääwe jam wid ütenouder äntwiklet. Manschne, wat ferschäälie frasche spräke snååke, koone jam enouder ai mör ferstönje.

For jü önjstönjing foont Frasch schal önj dåt frasch ståmlönj en oudere spräke snååked wårde, di substråtspräke, uk Protofrasch nååmd.

As üüljfrasch wård betiiknet, wat foon e frasche spräke foon 1300 bit 1550 ouerlääwerd as. Dåt san forålem ruchtshönjschrafte üt ååst- än weestfraschlönj. Üülj-nordfrasche takste san ai ouerblaawen. 

Dåt üüljfrasch fålt önj e tid, weer ainglisch än tjüsch ål madelainglisch än madeltjüsch nåmd wårde. Dåt kamt awt iinj sid deerfoon, dåt niinj åler frasch ouerlääwerd as, awt oudere sid as üülfrasch uk mör konserwatiif as madelainglisch än madeltjüsch.

Nuch åler Frasch as ouerlääwerd wörden önj ruune-önjschrafte da foon for dåt iir 700 ståme schan. Nuch bääder koon hum di üülje spräke kåne an stääsnoome, da jarst sunt 700 spesifiisische luuderschininge apwise. Jü önjtstönjing foon dåt Frasch schal deeram önj jü tid leede.

Madelfrasch as en uurd, wat for dåt weestfrasche foon 1550 bit 1800 brüket wårt. Dåt jeeft niinj grün foon e spräkewaasenschap for dåtheer indiiling, ouers dadeere iirnge wjarn en wichtie tid for e weestfrasch literatuur. Forålem Gysbert Japicx as dilingendäis nuch bekånd.

E frasche spräkewise, wat dat eefter 1550 nuch jäif än jeeft, san naifrasch. Jüst tu datdeer tid, amenbai 1550, gäng dåt dil ma't ååstfrasch. Apwåård blaawen san hu spräkewise önj da aptiikninge foon Johannes Cadovius-Müller üt Stedesdorf bai Esens (1691) än foon Westing (1688) än Witte (1720) üt dåt lönj Wursten. Nuch foole mör as bekånd foon dåt Wangeroogische, dåt bit 1950 bestönjen heet. Uk önj noordfraschlönj san iir spräkewise düüdj blaawen, sü foon Ääderstää än et ailönj Strönj.




#Article 105: Weestfraschlönj (134 words)


Fryslân as di weestfrasche noome for Fraschlönj än sü uk di ofisjäle noome foon jü nederlönjsch prowints Weestfraschlönj. Fryslân heet amänbai 643.000 önjboogere. Hoodstää as Ljouwert, Leeuwarden ap nederlönjsch. Önj jü hiilj prowints as di frasche spräke - dåt Weestfrasch - aw e sid bai dåt Nederlönjsch di ofisjäle spräke; amentränt 350.000 mansche snååke dåt nuch ås jarste spräke än såcht 100.000 oudere manschne snååke dåt uk åle deege.

Weestfraschlönj heet sunt 2019 18 gemiine:

Dongeradeel, Ferwerderadiel än Kollumerland en Nieuwkruisland wjarn uk gemiine, man ja san sunt 2019 diilj foon Noardeast-Fryslân.

Amelönj, Fliilönj, Skylge än Schiirmönchuug san da frasche ailönje da tu jü prowints Fryslân hiire.

Da tiin grutste stäägne önj e prowints Fryslân eefter tål önjboogere san an di 1. januaar 2006:

Önj di weestfrasche loondäi as et sunt 2015 sü ferdiild:




#Article 106: Frånkrik (540 words)


Frånkrik as en lönj önj Weest-Europa. Jü hoodstää as Paris än di präsidänt foon jü republik as sunt 2017 Emannuel Macron. 

Frånkrik as lasmoot önj e NATO , jü Europäische Union än da Feriinde Natione.

Di huuchst bärj foon dåt lönj as di Montblanc (4.808 m). Da grutste struume foon Frånkrik san Schelde, Loire, Maas än Rhône. Frånkrik heet en fläche foon 543.965 km². Paris as jü grutst stää, ouers da metropoolregioone Marseille, Lille än Lyon hääwe uk mör as iinj milion önjboogere. Oudere grute stääse san Toulouse, Bordeaux, Nice, Nantes, Straatburg, Grenoble än Rouen.

Frånkrik wårt begränsed foon:

Da gränse foon dåt modärne Frånkrik san mååst glik as da gränsen foon dåt üülje Gallien, weer da keltische Gallier booged hääwe. Julius Caesar foon dåt Romische Rik erooberd Gallien önj dåt 1. iirhunert, än da Gallier nömen di romische spräke (latinsch, grünlååge for dåt Frånsche) än kultuur ouer. Dåt krastenduum wörd önj dåt 2. än 3. iirhunert di naie luuwe, önj dåt 4. än 5. iirhunert wjarn sü foole manschne krastlik, dåt Hieronimus fon Stridon schriiw dåt Gallien fri foon Häresie wus.

In dåt 4. iirhunert san germanische floose ouer di Rhin eefter Gallien kiimen, for ålem frånke, weerfoon lääser dåt uurd Francie köm. Foon åle germanische följksgruppen foon jü grute följkewånring wjarn et da frånke, da as jarste di krastelke luuwe ouernümen hääwe. In dåt lääse madelåler häin da frasche än da sakse rucht foole lååst deerfoon.

Da karolingere wjarn bit 987 hiire ouer Frånkrik, dan wörd Hugo Capet kining foon Frånkrik. Twasche 1096 än 1270 wus Frånkrik bai fjouer krüstooche deerbai. Döör jare normandische jurtkaamen regiirden ainglische kininge grute diile önj dåt weesten foon Frånkrik. Eefter e düüs foon kining Philips IV önj 1314 ferlüüsen da ainglönjere jare ruchte aw e frånsche troon. Jü tål inboogere foon Frånkrik wus önj jü tid fjouer tooche gruter as jü foon Ainglönj, ouers da wjarn militärisch starker, ouers eefter e hunertiirige krich ferlüüs Ainglönj ål sin ruchte aw dåt fååstlönj (bloot Calais bliif bit tu 1558 ainglisch).

In dåt 17. iirhunert köm dåt frånsch kiningschap ma Ludwig XIV aw sin höögdepunkt. Dåt ging uk so ma di frånsche spräke önj dåt 17. än 18. iirhunert, jü wörd önj literärische seelschape än jü ferwålting brükt. Önj dåt lääse 18. iirhunert häi Frånkrik fåli foole kolonie in Nord- än Sööd-Amerika, Afrika än Asien. Eefter jü fråntsch revolution foon 1789 wörd Frånkrik en republiik. Jü frånsch republiik bliif ai lung, ouerdåt 1799 Napoleon I jü måcht füng. Napoleon wörd lääser kaiser foon dåt Jarst Frånsch Rik (1804–1814). In 1815 wörd Napoleon önj ju slåcht bai Waterloo fersloin.

Jü weestfront foon di Jarst Wråålkrich wus fortmååst önj dåt nord-ååsten foon Frånkrik. Di strid in da schütsegrouwe wus jü grutste massenslåchting önj e frånsch histoori. Di Tweed Wråålkrich wus ouers, jütids köö Tjüschlönj önj di moi/juuni foon 1940 Frånkrik in hu wääge eroobre.

Deer laawe amtränt 62,2 millione manschne önj Frånkrik (juuli 2008). 

Keltisch än latinsch ma teutonisch, slavisch, nord-afrikaanisch, indochineesisch, baskisch manerhädj.

Frånsch as di ofisjäle spräke, manerhädjsspräke sän neederlönjsch önj et nordweesten, bretoonisch önj et Weesten, katalaanisch än baskisch önj et soöden.

Dåt Brutoinlönjsprodukt pro hood wus $32.600 in 2007. In 2007 wus 2,2% foon jü hiil ökonomii loonbedrif, 20,6% industrii än 77,2% tiinjste.




#Article 107: Fögler (113 words)


Fögler ( föögle,  finken) (Aves) san en klas faan diarten mä jügen an en nääb. A miasten kön flä. Jo lewe üüb arke kontinent. At wedenskap am a fögler het Ornitologii. Daalang käänt am 10.350 slacher.




#Article 108: Katharine Ingwersen (207 words)


Katharine Ingwersen - tuläid di 17. August 1879 önj Deesbel, störwen di 17. Moi 1968 uk önj Deesbel, weer jü har hiil laawen schöljmäister wus.

As doochter üt en üülj frasch famiili wörd's önj Deesbel önj e Böökinghiird tuläid. Heer heet's da jarste frasche uurde spräägen. Dåt wus en luk for di hiile frasche sååge, dåt Nis Albrecht Johannsen harn schöljmäister wörd, dan hi heet har e wäi tut frasch wised. Katharine wus awt schöljmäisterseminar önj Slaswik foon 1898 bit 1901. As's deer klåår wus, köm's eefter Deesbel tubääg. Heer heet Kathrine Ingwersen en manschneåler lung as liirerin önjt schölj uuged, heer heet's bit tu harn düüs booged. As jü eefter fjoueränfäärti iir pensioniird wörd, ging't jarst fåli lüüs! Ünferknüt, wiiken än klåårhooded bit tu da leeste deege, heet's har ma åål har kreefte for di frasche spräke, sååge än brük inseet, - önj e feriin, fort museum, fort kameedispal, for di frasche unerrucht. Dächte, bjarnesunge, ferteelinge (t.b. ) än ai maner as fiiwäntwunti kameedistöögne, weerfoon da beeste maning tooche apfjard ouers nuch ai drüked wörden san bit aw Jü reet et spal, heet's schraawen. Dåt Bundesverdienstkreuz heet's füngen, än as jü fiiwäntachenti wörd, as e stroote, weer har smuk latj hüs läit, eefter har nååmd wörden. 




#Article 109: Kenkenbuum (166 words)


A Kenkenbuum (uk: Julbuum, sö. Jöölboom) woort uun Nuurdfresklun flooksis uun steed faaan en tanebuum uun a jultidj apsteld.

Det as en letj holtrak mä en kraans faan green twiigen, miast boksbuum. Jo figüüren san maaget mä saaltdii an het kenkentjüch (sö. Popen). Dü könst diar en swin finj, en kü, en sjep, en hingst, en höön of en fask. En siilskap of en maln sjocht am uk leewen ans. Oner stäänt a leewentsbuum mä Adam an Eva, aapel an slaang. Do hinge diar keeden mä sinken of plumen an sjauer aapler, an jo grater kenkenbuumer fu noch sjauer tualaglaachten efter det muude faan a adventskraans.

Miast stäänt a kenkenbuum uun en wönang. Mä det kenken as was det Jesuskint mend. An jul komt faan det däänsk wurd hjul, det het wel (ingelsk: wheel). Diar as was det juar mä mend, wat ham so üs en wel dreit. Jo sjauer aapler stun wel för a sjauer juarstidjen. An at kenkentjüch as sümbool för sünjhaid an rünjhaid.




#Article 110: Knut Jungbohn Clement (133 words)


Knut Jungbohn Clement (* 4. Detsember 1803 uun Noorsaarep üüb Oomram; † 7. Oktuuber 1873 uun Bergen (New Jersey)) wiar en öömrangen skriiwer an wedenskapsmaan. 

Efter sin skuultidj as hi skuulmääster wurden. Do hää'er uun Kiil an Heidelberg filosofii, histoore an spriakwedenskapen studiaret. 1836 raiset hi troch Waasteuroopa, faan 1841 bit 1846 hää hi uun Kiil föörleesangen auer spriakwedenskapen häälen.

Uun sin buken hää hi ham aleewen för Schleswig-Holstian iinsaat, fööraal uk för a Fresken. Hi hää't diarmä en betj auerdrewen, auer hi mend, dat a Fresken - an fööraal a Öömrangen - a best slach minsken üüb a welt wiar.

Mä sin buk Der Zustand der Nordseeküste Schleswig-Holsteins hää Clement ham diarför iinsaat, dat ialtürner baud wurd. Det hää a strunföögesen goorei paaset, auer jo bi en strunagt skap fiks fersiinet haa.




#Article 111: Koolestuf (168 words)


Koolestuf (dt. Kohlenstoff, la. Carbonium) as en chemisch Elemänt ma symbool C än atoomnumer 6. Dåt as en ai-metal, dåt önj ferschilie modifikasjoone forkamt. Iinj deerfoon as en blailuuse huulewliidjer, en oudere en suurt huulewmetal.

Koolestuf wörd ål önj e forhistoori önjtdäkt än brükt as hooltkoole, jü mååged wörd döör orgaanisch materjool (mååst hoolt) hiitj tu måågen önj e sörstuf-eerme atmosfeere. Dåt änglisch carbon as deeram uk oufliidjed foon di latinsch noome Carbonium for hooltkoole, jüst as di noome foon e Carbonium-tidrüm, weerönj dåt bilied wörd.

Uk diamante, da en ouder allotroop form foon koolestuf san, san sunt lung bekånd. Jarst sunt hu iirtiinde koon huum da synthetisch mååge. Fullerene, jü treed allotroop form, wörd önj da tachentier iire foon dåt 20. iirhunert tufäli äntdäkt.

Di koolestof kamt mååst for önj form foon koolewååderstufe, forålen dåt fosiil iiljinge jardgas än ra ööle. Üt ra ööle wårt önj e petrochemisch industrii tum biispel petrooleum, bänziin än keerosin dästiliird än dåt tiint as grünlååg for foole synteetische stufe, as plastike.




#Article 112: Galisch (206 words)


Galisch (dt. Gallisch) as en keltische spräke, jü bit süwåt 500 e. Chr. snååked wörd önj Galjen (Frånkrik än önjladende Gebiite bit tu di Rhin). Jü as for ålem bekånd üt hunerte foon Önjschrafte önj stiinj, önj keraamische pute än oudere räischape, än aw münte än oudere metalene diile (blii, än önj åån fål sink).
		
Da jarste galische Önjschaifte datiire ål foon dåt süste iirhunert for Christi geburt än san önj Lepontisch (wåt wilems betråchtied wårt as en galisch dialäkt). Ja san fünen önj Gallia Cisalpina (dåt as Nord-Itaaljen) än wjarn schraawen önj en form foon dåt üülj-itaalische Alfabät. Önjschrafte önj griichisch bökstååwe foon dåt treed iirhunert f.Chr. san fünen bai da müninge foon e Rhone. Lääsere Önjschrafte eefter Chr. san mååst önj latinsch bökstååwe.

Önj jü tid wus Galjen ål foon da röömische beseet än wörd di spräke diiljs foon dåt Latinsch ferkrångd. Lååser as da Franke kömen, ferswün jü gåns. Gregor foon Tours schriif önj dåt süste iirhunert, dåt hu manschne önj sin gebiit nuch Galisch snååke köön.

Ouerdåt da Önjschrifte mååst en maagisch karakter heewe (dåt san goue unti hiinje wansche), as oofding ai lächt tu ferstönjen, wåt miinjd as. Deeram leet di galische spräke har mån diiljs rekonstruiire. 

eefter dåt bil ruchts:




#Article 113: Geest (219 words)


Geest (gååst) as en loonskap uun Nuurdsjiisklun, a Neederlunen an Denemark

Ööders üs a maask as a geest uun a istidj entstenen. Istonger haa stianer an sun tuuppuid, an sodenang san huuger apwoksen. En huuch geesthuug uun Nuurdfresklun as a Stolberag.

A nuurdfresk eilunen Oomram, Fer an Sal bestun tun graten dial ütj geestlun,
jo ööder eilunen an halgen ütj rian maasklun. En ütjnoom as Halaglun, det as en fels ütj sunstian.

Geestlun as ei altu früchtboor. Hat as fööraal mä sjüüren bewoksen. Huar a buumer ufslaanj wurden san,
koon am mä irpler büüre. Wan a plaanten faan sjep kurt häälen wurd, koon a hias ham briad maage.

Üüb a geest fanjst dü föl letj waaler, am a winj tu breegen. Jo san miast mä wilger bewoksen. Ööders weit det betj gud eerd wech.
A wilger hää am iar brükt för staachen an üs braanholt.

Huar a geest bit tu a küst lääpt, sjochst dü en klaf, so üs uun Muasem üüb Sal.

Uun Nuurdsjiisklun haa üüb a geest al loong minsken wenet, auer am diar ei baang föör sturemfluden wees sost. Det koon am bi a greew ütj a stiantidj sä.
A maask as iarst mä a Fresken besiidelt wurden.
Sodenang wiar a streg tesken maask an geest uun't madelääler uk en streg tesken a Fresken an Saksen.




#Article 114: Kornisch (178 words)


Dåt kornische (Kernowek, dt. Kornisch) as en keltische spräke, di bit süwat 1800 snåkd wörd önj Cornwall (Kernow), di söödweestlike punkt foon Änglönj. Di wårschiinjlik leeste mansche jü di spräke snååkede, wus Dorothy Pentreath, jü 1778 störwen as. 
Am 1900 önjtwiklede di liirde Henry Jenner dåt “iinjhäids-kornische”, dåt ham basiirt aw hu madålerli teooterstöögne än weeraw Robert Morton Nance dan 1958 en liirbök Cornish for All schriif.

Nü diling jeeft dåt süwat 3500 manschne da kornisch snååke koone än hu jungere san sügoor deerönj aptäägen. Kornisk wårt brükt önj dåt råådio, bleese än sügoor önj hu filme. 2002 heet jü europäische unjoon dåt kornische as offisjälen manerhäidsspräke gödjkånd.

Dåt ålens wårt wälj kritisiird, ouerdåt di spräke flicht tu e haleft üttoocht as. Natörlik moost for åle naie sååge naie uurde fünen wårde (spräkütbäg), ouers uk linge da üülje kwäle ai, am jü gåns spräkeliir tu rekonstruiiren. 

Ma’n gath en-dadn an carr

Aw walisisch schölj dåt hiitje:
Mae’r gath o dan yr car
..än aw bretonisch:
Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr
Dåt as ålsü niinj gåns grut ferschääl.




#Article 115: Kultuur (154 words)


(mo.) Kultuur as en rüm begrip for åles wat foon da mansche mååged as. Tum biispel waanihäide, toochten, kunst, waasenschap, religjoon, fiilosofii än sport. Mååstens hiirt en kultuur bai en bestamd följk, sü as di nordfrasche spräke en fraschen spräke foon da nordfrasche as. Kultuur as oofting wichti, wilt et am tradisjoon ën waanihäide gungt, huk wichti san for dåt miinschapsgefäil än identitäät.

(sö.) Kultuur es en Sameluurt fuar alis, wat di Mensken sa maaki.
Dit ken wiis: Frinjskep, Taachten, Kunst, Weetenskep, Religioon, Filosofii, Musik of uk Sport en Foriiningen.
Aaftinoch uur di Kultuurbigrep fan en bistemet Folk of Lir, wat töhop kum, nemen, sa üs di Nuurdfriisk Spraak me di Lir tö dön heer, wat ön Nuurdfriislön uuni. Kultuur es wichtig, wan't aur Traditsjoon en Frinlighair giar, wat gur es fuar en Identiteet ön di Regioon.
Di forskelig Lir ken en skel hol jaar ain Uurter Instrumente of Teken finj, diartö wat bitödraii.




#Article 116: Lakadive (144 words)


Da Lakadive, ofisjäl Lakshadweep (Malayalam: ലക്ഷദ്വീപ്) nååmd, as en unjoontäritoorium foon Indien. Dåt san 36 koralenailönje ma en fläche foon 32 km² önj dåt Araabisch Heef. Da lade twasche 200 bit 300 km üt e küste foon Kerala.

Da wichtiste ailönje san Kavarrati (uk jü hoodstää foon da Lakadive), Agatti, Minicoy un Amini. Da tiin beboogede ailönje heewe 60.650 inboogere eefter e följksteeling foon 2001. Agatti heet en fliiplås.

Di noome Lakshadweep bedjüset bökstääwlik hunertduusend ailönje (laksha = hunertduusend, dweep= ailönj). Bit 1973 hiit jü ailönjegrupe ofisjäl da Lakadive (tu fergliken ma da sööderliker ladene Maledive).

Da manschne foon da ailönje snååke en dialäkt foon dåt Malayalam än san bål åle moslem. Di ofisjäle spräke ap da Lakadive as uk dåt Malayalam. Dåt as en följksouertjööging, dåt ja eefterkaamen san foon hoonelsmoons, da wilt en ordi swåår ünwääder aw da ailönje önjswumd san.

 (änglisch)




#Article 117: List (116 words)


List es en Sölring Tērp. Hat es det nuurđelkst Tērp fan Dütsklön'.
Di Dütsk - Deensk Grensi maakit en Böög nuurđfuar, dat di Nuurđtērper sa üs List me iin ön Dütsklön pasi.
Sa kumt et, dat em Denemark sjocht, weđer em tö uasten of tö nuurđen luket.

Bi di Haawen fan List köört en Föri hentö Denemark, en diar uur uk masi üđer Skepstuuren önberen.Sent di gurt Renoveering fan di Haawen ön't Bigening fan't Jaardüüsend ken em diar fuul forskelig Kraam koopi (Alte Tonnenhalle). Aur lung Jaaren kür em diar ek fuul üđers üüs Fesk en Iis fing.
Ön List es uk dit Erlebniszentrum Naturgewalten itüüs, hur em masi liir ken hur di Natuur sa aarbert.




#Article 118: Litauen/mo (104 words)


Litauen (litauisch Lietuva) as en stoot önj Euroopa än di sööderlike foon da tra baltische stoote. Önj dåt weesten gränset Litauen bai e Ååstsiie än wider wårt dåt begränset foon Letlönj, Witruslönj, Polen än Ruslönj (Kaliningrad).

Litauen as sunt di 1. moi 2004 lasmootstoot foon e Europäisch Unjoon.

Da huuchste bärje foon dåt lönj san Aukštasis kalnas än Juozapines kalnas (294 m). Önj dåt weesten wårt Litauen foon e Ååstsiie begränset.

Litauen heet sunt e ferwåltingsreform önj da 90er iirnge 10 ferwåltingsbesirke:

Dåt Bruttoinlönjsprodukt pro hood wus $16.800 önj 2007. Önj 2007 wus 5,3% foon e hiilj ökonomii loonbedrif, 33,3% industrii un 61,4% tiinjste.




#Article 119: Lithium (119 words)


Lithium as en keemisch elemänt ma sümbool Li än atoomnumer 3. Dåt as en silwerwit alkaalimetal.

Lithium wörd 1817 önjtdäkt foon Johan Arfwedson. Di noome as oufliidjed foon dåt griichische λιθος (lithos), wåt 'stiinj' bedjüset. Arfwedson önjtdäkt dåt elemänt bai e unersäking foon mineroolie da ståmden foon dåt sweedisch ailönj Utö. Christian Gmelin obserwiird önj 1818, dåt lithiumsålte önj e flam en gräl rüüdj blai jääwen. Nåån foon da biise hiire köö ouers dåt lithium isoliire. Jü jarst isolasjoon foon lithium schaid bai jü elektrolüüse foon lithiumoxide döör Humphry Davy. Önj 1923 wörd lithium dåt jarst tooch önjt grute produtsiird döör dåt tjüsche bedrif 
Metallgesellschaft AG, weer huum lithium wün madels elektrolüüse foon en minging foon lithiumchloride än kaliumchloride.




#Article 120: Lorenz Friedrich Mechlenburg (239 words)


Lorenz Friedrich Marstrand Mechlenburg (* 15. Febrewoore 1799 uun Neebel üüb Oomram; † 15. Oktuuber 1875 uk diar) wiar en prääster an wedenskapsmaan för't öömrang spriak.

Lorenz Friedrich Mechlenburg wiar di dring faan prääster Christian Riese Mechlenburg (1748-1833) an sin wüf Naemi Dorothea, bäären Petersen (1770-1833). Hi küd sjiisk, däänsk an öömrang snaake. Tu huuger skuul ging Mechlenburg uun Hüsem, uun Kopenhuuwen hää'er teologii studiaret. 1825 kaam'er tüs tu Oomram an 1827 auernaam hi det steed üüb't St. Clemens sark faan san aatj. Uun't salew juar freid hi Matje Tückes (1806–1874), hat wiar en kusiine faan Knut Jungbohn Clement.
Sodenang wiar Mechlenburg al di traad prääster ütj sin famile üüb detdair steed. Hi hää sin leewent loong üüb Oomram lewet. Fööraal uun a juaren faan 1843 bit 1854 hää Mechlenburg ham am det öömrang spriak komert, an diar kaam sin öömrang wurdenbuk bi ütj. Bütj det hää'er ham uk mä histoore an botaanik befaadet. 1860 füng'er faan a däänsk könang Friedrich VII. di Dannebrogorden.

Mechlenburg sin iarst drükt skraft wiar det fering dachtang Gesang in der Westerlandföhrer Mundart, verfaßt vor 130 Jahren von Pastor M. Flor. 1851 drükt det Zeitschrift für Deutsches Alterthum en saamlang faan spreegwurden faan Oomram an Fer.

Do as diar uk noch en grat saamlang faan hoonskraften uun't Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg an uun't Öömrang Archiif uun Neebel. Sin gratst werk as det Amrumer Wörterbuch oder Lexicon alphabetisch geordnet nach dem Amrumer Dialekt faan 1854.




#Article 121: Maasklun (301 words)


A maask (sö. Mēsk of Mērsk, mo. mjarsch) as en flaak loonskap saner huuger of berger. Maasklun as knaap huuger üs a sia an lingt bit hen tu a geest. Hen tu a Nuurdsia as a maask mä diker ufseekert. A geest as uun a istidj faan istonger tuupsköwen wurden, a maask wooks iarst leederhen uun a efteristidj.

Maasken jaft at uun Sjiisklun ei bluas bi a Nuurdsiaküst, man uk banluns bi a struumer Ialew, Weeser, Eider, Oste an Ems. Üüb sidj faan a sjiisk maasken jaft at sok loonskap uk uun Denemark an Holun, an tuup san a Nuurdsiamaasken faan Den Helder bit Esbjerg at gratst maasklun üüb a eerd.

Maasken waaks bi a waaskaant. Uun a luup faan juarhunerten saat ham muar an muar fiin slober uf. An sok plaanten üs rölken an oongäärs surge diarför, dat hi leien blaft. Uk a minsken halep mä di bau faan loonangen mä, dat di slober ei weder ütjmä uun a Nuurdsia draanj woort. Ütj oonlun wort sodenang mä a tidj maasklun.
Auer a siapeegel suutjis uunsticht, wääkst sodenang uk at maasklun amhuuch. Uun Uastfresklun as det maasklun steedenwis huuger üs a muuren widjer uun't banlun. Auer diar iarjuaren at türew ufgreewen wurden as, leit det banlun nü düütelk oner a siapeegel.
Wan at maasklun mä diker jin a Nuurdsia ufseekert wurden as, do sait am tu det lun bääft a dik kuuch, grooden of polder. Wan't nään diker jaft, so üs üüb a Halgen, do skel a minsken werwer, wurten of terpen bau, am bi sturemfluden ei uftusüpen.
Am maasklun för a minsken tu nadgin, skal't mä gruuger an weederliasangen drüg häälen wurd. Ööders woort sok lun tu en muur. Steedenwis woort maasklun ei muar drüg häälen, am raar diarten an plaanten uuntusiidlin, so maaget det di ferian Elmeere üüb Fer.




#Article 122: Ween (104 words)


Ween as en blai, dåt önj dåt späktrum lait twasche zyan än violät. Dåt as dåt komplementär blai foon orange. Ween heet en woogelängde foon süwat 470 nanomeeter.

Ween as en primäär blai önj dåt süsteem foon aditiiw blaiminging. Dåt as en sekundäär blai önj dåt süsteem foon subtraktiiw blaiminging. Önj e bilschirmtächnik wårt di tweede blaitoon brükt ås en awenäidekaamen for di jarste; deerfor siie we önj dåt unerstönjen blai di tweede blaitoon.

Wan jü luft, dåt firmamänt, am däiem woolkenlüüs as, siie we jü ås nü ween luft, jü oofding uk ås ween refläktiird wårt önj en wååderouerfläche.

 

Foon zyan eefter ween:




#Article 123: Portaal:Spräke (112 words)


Dåt jeeft duusende foon spräke aw e wrål. Hu manschne miine dåt dåt bloot jü kommunikasjoon swiirier mååget än dåt we bååder iinj spräke heewe köön. Di grute stridpunkt as dan natörlik huken spräke. Aw e ouder sid as uk nuch ai foole bekånd ouer jü influs foon en spesiifisch spräke aw dåt tanken. Wan dåt tånken ma klång-assosjasjoon årbet, dan köön wase müüle önj jü iinj spräke flicht gauer långd wårde ås önj jü ouder än sügoor köön jam deerbai oudere gesichtspunkte änäämmååge.

Da spräke wårde önjdiild önj spräkefamiilie. Büte da spräkefamiilie stönje da isoliirde spräke.

Jü eewi änring foon da spräke håt spräkeänring.

Manertålspräke san da spräke foon da Spräkmanertåle.




#Article 124: Spräkütbäg (167 words)


Spräkütbäg as n naien begrip, di t.b.  wårt as “bjarne foue naie möölikhäide, di spräke tu ferwiinjen aw en wise, huk tu jü situasjoon pååset”. Dåt håt ålsü, dåt bjarne liire ma jare mamenspräke amtugungen. Diling ruchtet dåt schölj ham deeraw, ouers åltens nuch bääder as dåt snåken foon da ålerne ma da bjarne. Deer koone ja jare hiilj lääwent aw widerbäge.

Deer gungt dåt ålsü ouer jare äine spräke, ouers dåtseelwie jült wan huum en oudern spräke liirt, t.b. änglisch unti turkische bjarne liire tjüsch. Ouers heer jült uk: Wan da begripe önj e äine spräke ål deer san, dan koon huum uk en näien spräke iir ferstönje.

Dåt åles as bloot möölik, wan di mamenspräke har uk ma da situasjoone önj jü modärn wråål befoote koon, har deerönj ütdrüke koon. Sü kamt huum tu di ütbäg foon e spräke seelew. Dåt koon ham ruchte aw en gruten spräke as dåt tjüsche, ouers uk aw regionåål- än manertålspräke. Deer koon en wikipedia önj sü’n spräke  weese.




#Article 125: Stianood (156 words)


Stianood as en saarep üüb det nuurdfresk eilun Oomram an hiart tu det gemeen Neebel.

Stianood as det letjst saarep üüb Oomram. Diar stun man son 20 hüsang, an diar wene sowat 50 lidj. Hat leit lik bi a waas an as tu'n dial iindiket.

At belukin wäärs san at grääfhuug ütj a bronsetidj Ual Hööw an a huuger faan't wikingertidj. Di huuchst grääfhuug faan Oomram stäänt üüb a waaster ääg faan't saarep, hi het Eesenhuug.

Stianood hää en aanj brag, iar keerd heer a dampern faan a ASAG reederei uf tu a Halgen an Schlüttsiel. Daalang lei heer dan an wan frachtskeb uun an det ööleskap, wat Oomram mä heitsööle fersuragt. Di siilferian ASRV onerhäält heer tau holtbragen för siilbuaten.

Uun Stianood stäänt det äälst hüs faan Oomram. Hat as 1720 baud wurden an wiar auer juaren det öömrang tolhüs, leeder wiar't det wiartskaft Lustiger Seehund, an daalang wurd diar rümen tu baadelidj uun ferhüürd.




#Article 126: Struum - lååsting - energii (441 words)


Heer wårt ferklåård, hü eläktrische struum, lååsting än enärgii tuhuupehinge.

Wan wååder lung aw en stiinj fålt, dan kamt aw jüdeer ståå en latj kööl önj e stiinj. Nü as dåt je sü, dåt we wååder hiilj moi mätje koone, dan en drüpe wååder as åltens like grut. Da drüpe koone we tun biispel mååge döör en oomer ma en schånksnüte aw e sid tu hüüljen. Än je mör drüpe fåle - tun biispel döör en briidje snüte - je gruter dåt hoolig wårt. En wååderstruum foon 10 drüpe pro sekunde mååget önj en iir en tiintooche diiper hooling ås en wååderstruum foon 1 drüpe pro sekunde.

Ouers wan dåt wååder foon hiilj huuch fålt, dan as jü ütwirkig foole gruter ås wan dåt läiger jurt kamt. Önjnümen dåt en drupe foon 10 meeter huuch fålt, dan wårt jü latj kööl 10 tooche diiper ås wan jü foon 1 meeter höögde fålt.

Kort säid: jü ütwirking - jü lååsting foon dåt wååder as proporsjonool ma jü höögde X di struum. Unti ouders säid: iinj drupe pro sekunde foon 10 meeter höögde mååget önj en was tid jüst sü’n diip hooling ås tou drupe wååder pro sekunde foon 5 meeter höögde.  

Jü totool-ütwirking - ju enärgii - foon dåt wååder hinget uk nuch ouf foon e tid: önj 10 X süfoole tid wårt dåt hooling uk 10 X sü grut. Jü grute foon dåt iinjgülti önjtstiinjene hooling as dan proporsjonool ma jü enärgii, unti ma höögde X struum X tid.

eläktrische struum koone we uk mätje önj åltens like drupe, ouers da hiitje dan Eläktrone. We koone di struum ålsü ütdrüke önj Eläktrone, ouers ouerdåt da eläktrone sü latj san, ferwiinje we jü iinjhäid Ampêre, dåt as  6.250.000.000.000.000.000 eläktrone pro sekunde!

Un jüst sü ås bai da wååterdrupe jü höögde, as dåt bai jü eläktrisitäät jü , jü uk influs aw e lååsting heet. 
Jü spåning drüke we üt önj Volt, wilt we for jü eläktrisch l lååsting jü iinjhäid Watt heewe. 
Deerbai as 

lååsting P (Watt, W) = spåning U (Volt, V) x struum I (Ampère, A) 

of me di miaten

En autolåmp for 6 V dåt 10 Ampêre tjucht, dåt ferbrükt ålsü

Duusend Watt hiit en Kilowatt (kW).

Wåt jü lååsting bedjüset, koone we dütlik siinj bai da gloilåmpe: en låmp foon diseelwi sliik ma twaie süfoole Watts jeeft twaie süfoole jåcht. Ouers wåt we betååle schan, hinget iinjgülti ouf foon hü lung we dåt låmp önjknipsed hädj heewe, ålsü foon ju ferbrükt enärgii. Brüke we en låmp foon 100 Watt 10 stüne lung, dan ferbrükt dåt önj jü tid 100 X 10 = 1000 Watt-stüne, unti 1 kiloWatt-stün (kWh).




#Article 127: Stälj (486 words)


Stälj (de. Eisen, f-ö. iisen, wi. joorn) as en chemisch elemänt ma sümbool Fe (la. Ferrum) än atoomnumer 26. Dåt as en gra ouergungsmetal.

Foon dåt följk wårt di ütdruk “stälj” oofding brükt for materjool, dåt äintlik “stool” håt; mör önjgoowen ouer dåt måågen, jü beärbing än jü önjwiinjing deerfoon koon huum  
fine uner stool.

Ütgreewinge wise üt, dåt trinam 4000 f. Kr. ål stälj brükt wörd for speerspase än ornamänte. Mååst kön dåt stälj deerfor foon önjsloine meteoriite (dåt sünåmd meteorstälj). Önj da iirhunerte deereefter wörd di brük foon stälj ferbrååt eefter Mesopotamien, Anatolien, dåt Madel-ååsten än oudere gebiite. Eefterdåt huum rütfün, hü huum stälj üt sin ärtse wane koon än eeftert smaase, nüm jü önjwiinjing en gruten apswung.

Twasche dåt 12. iirh. f. Kr. än dåt 10. iirh. f. Kr. nüm stälj di plås önj foon bronse bai ju produksjoon foon räischape än woopene. Dideer ouergung foon bronse eefter stälj, di jü stäljtid önjliidjed, wörd ai jüst feruursååged döör bäädere äinschape foon stälj, ouers iir döör dåt knååper wården foon tin, en hoodbestånddiilj foon bronse. Önj dåt madel-ååsten fün huum üt, dåt jü kwalitäät ferbååderd wårde köö, döör dåt rae stäljärts tu hiitjen önj en beed foon hooltkoole. Önj China wörd dåt priintsiip foon e huuchoun betoocht än köö jü kwalitäät foon dåt stälj wider ferbääderd wårde.

Dåt üüljfrasch uurd îsern (fy. izer, st. Iersen) önjtståmt dåt üüljgermaansch îsarn, wat for ham seelew flicht wi köm foon dåt etruskisch aisar 'goode'. Di latinsche noome håt ferrum, weerfoon dåt sümbool Fe oufliidjed as. 
Önj Nordfraschlönj stååt dåt uurd aw e dånsch form jern, wat önj e Wiringhiird joorn aplääwerd. Deertwasche köm dan önj e Böökinghiird dåt uurd stälj ap, wat äintlik kamt foon dåt üüljfrasch uurd stêl, düütsk ’Stahl’. Foon dåt leest uurd as dan wälj wi stool ouflat.

Foon åle bekånde metale wårt stälj fort mååst brükt, nütutids forålem önj form foon stool. Ouerdåt dåt bili as än fååst, wårt dåt önjwånd for tun biispel autoe, schaawe än for jü bäg foon grute konstruksjoone.

Oudere Önjwiinjinge foon stälj san:

Stälj as jüst äiwen ås nikel än koobalt en färomagneetisch metal. Di atoomkärn foon jü fort mååst forkaamende stälj-isotoope 56Fe heet jü huuchst biningsenergii foon åle elemänte, weerdöör stälj dåt swåårst elemänt as, wåt äksotärm mååged wårde koon döör kärnfusjoon än dåt lächtst elemänt wåt suner energii-ferlüst mååged wårde koon döör kärnspliting.

Di jardschaal bestoont for amenbai 5% üt stälj, fort mååst forkaamend ås dåt minerool hematiit; stäljtriioksüd (Fe2O3). Riin stälj wårt deerüt isoliird döör dåt ärts tu reduksiiren ma koolestuf. Önj mååst åle diile foon e wråål san stäljmiine tu finen. Da grutste wungebiite lade önj China, Brasilien, Australien, Ruslönj än Indien, maenouder gödj for süwat 70% foon e wråålproduksjoon.

Ferbininge ma Fe2+ wårde betiikend ma ferro- unti Fe(II); Fe3+ ma ferri- unti Fe(III) än Fe4+ ma ferryl- unti Fe(IV), åles eefter di oksidasjoonstustånd. Tun biispel ferrocyanide än ferricyanide (da biise tustånde foon hexacyanoferraat).




#Article 128: Substrootspräke (381 words)


En Substrootspräke as en spräke, di önj en bestimd gebiit erseet wörden as foon en oudern spräke, di superstrootspräke. Wilems wårt uk jü kort betiikning substroot brükt. 

Bai en spräkeänring wårt en spräke önj en bestimd gebiit erseet foon en naien spräke. Di erseete spräke as dan di substrootspräke foon e naie spräke. Wan büte dåt gebiit nuch en form foon en üüljen spräke snååked wårt, dan as dåt en adstrootspräke foon di naie spräke. Amkiird as di naie spräke foon dåt gebiit di superstrootspräke foon e üülje spräke.

Deeram dåt dåt erseeten mååstens ai fulkaamen as, san önj en superstrootspräke oofding räste foon e substrootspräke witufinen. Dadeer räste, da oufwike foon da normååle räigle foon e spräke, koone däike uurde weese, ouers uk noome, as üülje stääsenoome unti tradisjonäle persoonsnoome.

For jü angelsaksisch invasion wörd önj Änglönj keltisch snaaked. Dåt änglisch heet deer ålsü en keltisch substroot.
Iir da Germane döör di Limes bräken, wörd önj Sööder-Tjüschlönj wårschiinjlik en romaansche spräke snååked. Dåt tjüsch heet deer dan en romaansch substroot.

Uk foon dåt frasch wårt önjnümen, dåt dåt en substrootspräke jääwen heet bai da följke da frasch snååke unti snååked heewe. Foon dideere substrootspräke foon dåt frasch, betiikned ås forüüljfrasch, as nuch ai foole bekånd. Dåt mönje we liire döör rekonstruksjoon üt räste.				

Bai jüdeer rekonstruksjoon wårt tujarst löked eefter uurdforme, da jü germaansch luudferschüwing ai mamååged heewe. Sü as dåt indogermaansch p bai e uurdbegan önj åle germaansche spräke tu f wuuden (latisch piscis wårt tu fasch).

Wan dåt nü önj dåt frasch uurde jeeft ma p bai e uurdbegan, da ai leetere entliining unti lüdmåålerai entståme, dan mötj dåt him am substrootuurde hoonle. Möölike biispele san: paad ('stich') än päil.

Da boowennååmde uurde wjarn suke, da da Frasche ål manümen heewe eefter Nordfraschlönj. Man as jü jarst woog foon Frasche önj dåt 8. iirhunert aw da ailönje anköm, drååweden ja deer flicht eefterblaawene angelsachse önj, as huum siinj koon an hu ouernümene stääsenoome än flicht hu uurde.
Jü tweed woog foon frasche lönjede önj dåt 11. iirhunnert aw dåt fååstlönj, weer ja aw da dånsche stååten, foon da ja dan foole uurde ouernümen, da dan uk diiljs aw da ailönje kömen.
Ouers deer hoonelt ham dåt wälj am en adstroot, likås uk bai da uurde üt dåt läichtjüsch.




#Article 129: Swoowel (347 words)


Di swoowel as en keemisch elemänt ma sümbool S än atoomnumer 16. Dåt as en gööl aimetal.

 Wees sü gödj än mååg dåt frasch

Al in dät 9. Jierhunnert f.Chr. waas bekoand, dät ne Moangelse fon Swieuwel, Kool un Taar licht in Bround koom un deeruume wuude dät oafte anwoand in n Kriech. In dät 12. Jierhunnert wuud in China dät Schjootpulwer uutfuunen, dät ne Moangelse waas fon Kaliumnitroat, Holtkoole un Swieuwel. In ju Mythologie wuude Swieuwel oafte ferbuunen mäd ju Hälle. Fröiere Alchemiste ferwoanden foar Swieuwel n Symbol dät bestuude uut n Tjokaant mäd deerap n Kjuus. Ärfoarengsmäitich waas bekoand wuuden, dät Swieuwel mäkkelk reagierde mäd Kwäksäälwer. Uum 1774 waas et die Wietenskupper Antoine Lavoisier, die der äntdäkte, dät Swieuwel n chemisk Element waas un neen Ferbiendenge.

Die Noome Swieuwel is wäil oulat fon dät indoeuropäiske *suel- „apdienje läite“, sjoode.

In ju chemiske Industrie wäd Swieuwel oafte anwoand as Räistof foar moonigerlai Ferbiendengen. Wichtige Ouniemere fon Swieuwel sunt ju Produktion fon Swieuwelsuure un ju Rubberindustrie, wier dät anwoand wäd foar ju Vulkanisierenge. Uur Anweendengen fon Swieuwel sunt:

Swieuwel is n Nitmetal mäd ne häljeele Faawe. As Element foar sik is dät röäkloos. Bie Ferbaanjen stroalet dät n blau Lucht uut un bildet deerbie dät bietende Swieuweldioxyd. In Woater is dät nit aplöösboar, man in Koolendisulfid lööset dät goud ap. Ju Swieuwelchemie is ne wichtige Twiege fon ju Chemie, ju Mineralogie, do Uumwaareldwietenskuppe un ju Technologie.

Dät Element foar sik bildet n jeelen kristallinen Fäästköärper mäd ne rhombiske Kristalstruktuur, ju der bestoant uut ne Apstoapelenge fon ringfoarmige S8 Molekulen. As Puder lät die Stof (buute ju Faawe) bolde ap Weetmeel (uk wäil Swieuwelblöite naamd). Dät is n Isolator. Bie 112,8 °C gungt Swieuwel uur in ne monokline Phase, ju ätters bie 119,0 °C smilt. Ju Flussichkaid bestoant eerste uut S8 Molekulen un is dan n bitje sieroopoardich. Bie haagere Temperatuure nimt ju Viskosität gewaltich tou, deeruum dät Ringeepenge un Polymerisation geböärt. Bie Schrämpen in koold Woater fon ju polymere Smilt bildet sik plastisken zwavel, ne amorphe foarm, ju der oawers bielitjen uutkristallisiert. Swieuwel sjut bie 444,674 °C.




#Article 130: Söl' (184 words)


Söl (de. Sylt, mo./ö-f. Sal, da. Sild) es dat lungst en gurtest Ailön fan Dütsklön. Hat liit fan Nuurđen tö Süđern weesterfuar fan di left Huk fan Sleeswig-Holstiin. 

Söl es ön Dütsklön fuaral bikeent döör di turistisk wichtig Kurorte sa üs Weesterlön, Kaamp en Woningstair en uk aur di binai 40 km lung Strön ön di Weesterkant. Ön di Somer sen bit hentö 150.000 Lir üp Söl. Ark Dai kum masi Aarberers fan't hiile Nuurđfriislön me di Toch aur di Hindenburg-Dam. Me en Stjüürkraft fan aur 500,- € fuar ark Sölring ön't Jaar es dit Ailön mal wichtig fuar di Wertskep ön Nuurđfriislön en Sleeswig-Holstiin. 

Di Gimiinden haa ön't Jaar 2010 ütreekni leten, dat twuntig Jaaren förter bluat jit ombi 10.000 Lir üp Söl uuni ken, aurdat di Hüüsing bit hentö des Tir forkoopet uur. Jen gurt Trap üp des Wai es dit Ofbreeken fan tau gurt Hüüsing me 12 Uuninger ön di Bomhoffstraat en di Steinmannstraat ön Weesterlön (2010, biluki uk dit Skelt förter önern). Diar uur nü Uuninger becht, wat jit sa jüür forkoopet uur, dat diar ek olterfuul Sölringer hen ken.




#Article 131: Sössaarep (189 words)


Sössaarep as en letj saarep üüb det nuurdfresk eilun Oomram an hiart tu det gemeen Neebel.

Sössaarep as wel det äälst saarep üüb Oomram, uun't juar 1446 as det iarst tooch diarauer skrewen wurden.
Widj bekäänd as Sössaarep troch di siamaan Hark Olufs, diar uun't 18. juarhunert heer bäären wurd an uk heer stoorew.

Uun Sössaarep stäänt det letj winjmaln Bertha, wat daalang en wenhüs as. Hat wurd 1775 uun Munkmaask üüb Sal baud. 1882 kääft di koptein Volkert Quedens det maln an baud det üüb Redenhuug, en grääfhuug ütj a bronsetidj, weder ap. Diar as't do faan di maler Heinrich Andresen bit 1939 bedrewen wurden. Det maln ferfool, an uun a föftager juaren as't faan en architekt faan Hamborag kääft an apredet wurden.

Uun Waasterhias leit Saateldün, en kliinik för loftkraank jongen.
Efter Neebel tu leit at Öömrang Skuul, det as det grünj- an madelskuul för a öömrang jongen.

Üüb en 27 m huuch dün stäänt di grat ialtürn. Hi as 1875 baud wurden, sin ial as 63 m huuch an skinjt 23 siamiilen widj.
Nai bi a skuul stäänt di letj ialtürn, hi skinjt auer tu Fer.




#Article 132: Südjen (101 words)


Südjen ( suuden) (Plantago maritima) hiar tu a Plantaginaceae, san somergreen plaanten an brük en saalten grünj. Uun a wos wurd jo hal faan grolterges freeden, wat üüb hör waanrang tu Skandinaawien üüb a Halgen lunge.

Südjen waaks fööraal üüb't oon, oober uk bi strun faan Nuurd- an Uastsia.

A plaanten wurd 15 bit 40 cm huuch, a bloosen stun uun aaksen. A bleeden san lung, smääl an flääskag. Südjen bleu faan Jüüle bit Oktuuber.

Uun Euroopa jaft at trii slacher muar:

Jong bleeden an sprööd kön rä of uk kööget eden wurd. Rä koon am südjen mad green saloot reer.

 




#Article 133: Tetjdiarten (107 words)


Tetjdiarten (Mammalia) san en klas faan diarten an lewe miast üüb't lun. Jo haa en skan mä hiaren. Jongdiarten kem laben üüb a welt an wurd tetjet. Uun a kategoriin faan a biologii hiart uk a minsk tu a tetjdiarten.

A enkelt ordern san efter det taksonomii faan a biologii apfeerd.



#Article 134: Tanen (buumer) (171 words)


Tanen (Abies) hiar tu a näädelbuumer (Pinophyta) faan det famile Pinaceae.

Am käänt 51 slacher faan tanen, wat uun a madel breetjin üüb a nuurdelk heleft faan a eerd föörkem. Efter a sjüüren fanjst dü fööraal tanen mad a näädelbuumer. Uun Madeleuroopa as fööraal at witj-tan (Abies alba) aran. Tu a fichten sait am uk ruad-tanen, det as oober en hial öödern slach.

Aler slacher tanen san imergreen näädelbuumer mä jip ruter. Enkelt slacher wurd 20 m huuch, öödern sogoor 100 m. Tu a bleeden sait am näädeln. Jo san spas, flaak an wise üüb a onersidj miast tau smääl witj strimler. A näädeln kön 8 bit 10 juar ual wurd an sat lik üüb a twiiger. Sodenang könst dü jo mä fichten ütjenööder hual.

A taaper stun aleewen aprocht üüb a twiiger, bi a fichten as det ööders: Diar hinge jo lik deel. Det aaks faan en tanentaap blaft üüb a twiig saten, an a skolpen faal enkelt deel. Diaram könst dü uk nian hial taaper üüb a grünj finj.




#Article 135: Tatarisch (393 words)


 

Di tatarisch spräke (Äinbetiikninge: татар теле [tatar tele], татарча [tatarça], татар төрекчәсе [tatar törekçäse = tatarisch Türkisch]) unti kort Tatarisch (dt. Tatarisch) as en foon da Tatare (önj nåårere san) önj foole regjoone foon Ruslönj, forålem önj Tatarstan än Baschkortostan än maning oudere Gebiite foon jü üülj Sowjetunjoon snåked Türkspräke. Jü jült ås hoodfertreeser foon jü turkotartarisch spräkegrupe än wårt snåked fon süwat 8 miljoone manschne. Önj di türkisch spräkbrük än önj jü turkisch Türkologii wårt önj e hoodsååge di begrip „tatarisch Türkisch“ (Tatar Türkçesi) ferwånd.

Tatarisch as Amtsspräke önj e republiik Tatarstan.
Histoorisch gungt dideere spräke aw iinj foon da Amtsspräke foon e Göljen horde tubräägh. Hi teelt ålsü spräkehistoorich tu jü grupe foon da Weesttürkische spräke. Deer hiirt hi tu e Kyptschak-grupe. Hi besat ouerweegend da spräke-äinschape foon dåt Ogurische.
Aw Tatarisch ferscheene hiilj ünlike publikasjoone; dåt jeeft fiirsiien än internätside önj dideere spräke.

Dåt Tatarische wus ömj e tid foon dåt 13. iirhunert än dåt 15. iirhunert önj dåt Kyptschak-Tatarische ferschrafted. Deer wus dåt amtsspräke foon jü Göljene horde. Önj dåt 15. iirhunert wörd dåt Kyptschak-Tatarische foon dåt Tschagataische oufliised.

Bit önj da 1920er iirnge wörd ma arabische bökstääwinge, dan ma latinsche (Iinjhäidlik türkisch alfabeet än sunt da 1930er iirnge tuleest ma kyrilische bökstääwinge schraawen.

Twaschetidlik wörd uk for dåt Tatarische en latinschraft ütårbed, wat ouers aw en grut mötjstand foon e rusisch manerhäid stååt. Dåt alfabeet as grünläid aw dåt Nai türkisch alfabeet foon e Tüurkai.

Sunt di septämber 2001 wörd bloot jüdeer latinsch schraft tu dåt schriwen foon dåt Tatarische öfentlik ferwånd (fgl. ). Jüdeer praksis ferbüüdj dåt rusisch ferfootingsrucht ouers önj e nowämber 2004, ma e begrüning, dåt for jü iinjhäid foon Ruslönj en iinjhäidlik schraft nüsi wus.

Ouerforstaling foon dåt tatarisch latinalfabeet ma dåt turskisch:

Dåt Baschkirische as dat Tatarische nuch rucht äänlik. Duch wist et ål maning äinhäide ap, am dåt foon dåt eentlike Tatarische ouftugränsen. Duch san da biise spräkeforme jam nuch sü eenlik, dåt da enouder önj Tatarisch än Baschkirisch ferstönje koone.

Di Krimtatarische spräke wårt oofding ås “Krimtürkisch” betiikned än tu dåt Tatarische räägned. Dåt stimt ouers diling bloot tun diijl, deer jü ma jü schååwing foon en äinstiinjien schraftspräke ai mör ma di boowen nååmde spräke idäntisch as. Bütedåt wist dåt Krimtatarische ål sü maning äinhäide ap, dåt en ferstiinjing twasche Tatarisch än Krimtatarisch bloot nuch uner betängelse möölik as.

Spräkekoode:




#Article 136: Theodor Mommsen (177 words)


Theodor Mommsen (*30. November 1817 † 01. November 1903) wus en nordfraschen liirer än profäsor önj da klasische fääge. Hi wörd ålgemiin betråchtied as di wichtiste klasische histooriker foon dåt 19. iirhunert. Sin årbe ouer e roomsch histoorii as diling nuch uterst wichti for eefterforsching ouer dåt teema. Hi heet e Nobelpris for literatuur füngen önjt iir 1902 än wus uk en fäärenden tjüschen poliitiker, as lasmoot foon dåt prüüsche än uk foon dåt tjüsch parlamänt.

Mommsen as tulaid önj Gaarding önj Ääderstää än as apwüksen önj Bad Oldesloe. Hi wus tujarst histoori-profäsor bai e universität foon Leipzig, as dan 1858 lasmoot wörden foon jü akadeemii än eefter 1868 profäsor önj jü roomsch histoorii än jü universität foon Berlin.

Hi heet maning iirenbetjööginge füngen for sin waasenschaplike lååstinge: di “ween Max”, jü huuchst militär iirenbetjööging in 1868, iirenburger foon Room, än di Nobelpris, åån foon da man såågliteratur-schriwere, wat jü tukåning füngen.

Mommsen wus di ålst persoon am e literaturpris tu fouen (hi wus deer 85 iir üülj) än uk di persoon ma dåt jarst geburtsiir (1817).




#Article 137: Theodor Siebs (175 words)


Theodor Siebs (* 26. August 1862 önj Bremen, † 28. Moi 1941 önj Breslau) wus en tjüschen germanist.

Siebs wus profäsor bai e uniwersitäät Greifswald, lääser bai e uniwersitäät Breslau. 

Tuhuupe ma oudere spräkewaasenschapere än ma fertreesere foon hu tjüsche teooterbüüne heet hi en bök utdänj, wat räigled, hü et tjüsch rucht ütsprääged wårde schal. Et bök wörd önjt iir 1898 fort jarst tooch pranted än eefter ham di  nåmd. For en lung tid jüld di Siebs as dåt beest wärk ouer e huuchtjüsch ütspräke.

Deerfor än aw e sid deerbai heet hi ham boonbräägend mat frasch befooted, weerbai hi ham ai schuuniede önj åle laawende frasche dialäkte ouftiikninge tu måågen bai da manschne ine. Foon sin amenbai fäärti publisiirde wärke betiie jam foole aw dåt nordfrasch. Önj sin Geschichte der friesischen Sprache stoont en bål fulstäni histoorisch gramaatik foon möre nordfrasche spräkewise, weer hi önj Zur Geschichte der englisch-friesischen Sprache ål foole biispele foon jääwen häi. 

Sin årw as önj e krich önj Breslau ferlääsen gingen.

Da mååste böke san heer 'online' tu leesen!




#Article 138: Theodor Storm (245 words)


Theodor Storm (* 14. Härfstmoune 1817 önj Hüsem; † 4. Foodermoune 1888 önj Hademarschen) wus en schriwster.

Di 14. Härfstmoune 1817 wörd hi önj Hüsem as saan foon di adwokoot Johann Casimir Storm tuläid. Tu schölj gäng hi awt gümnasium önj Hüsem, än heer häi hi åål sin jungensiirnge handöör dåt heef aw jü iin sid än e hii aw jü ouder sid foon Hüsem. Da heet hi biise diip önj ham apnümen, dan da kaame ålten än ålten wi for önj sin dachte än nowäle. Deertu köm dan nuch jü stiming foon da hooltinge trinam e Weestermeelen bai Hohn, weer san åte meeler wus. Ouerdåt ja önj Hüsem ai rucht wat liirden, köm hi awäädrie aw et Katharineum önj Lübeck. 

Studiire däi hi önj Kil än 1843 wus hi adwokoot än hülp san taatjen önj Hüsem. Önj Kil wus hi gou waane wörden ma Theodor Mommsen än san brouder Tycho. Hi tuuch eefter Potsdam än wörd deer asesor bai en huug gericht. Jarst di dånsch-tjüsche krich 1848-51 än da iirnge önj e fråmde hääwe ham tu di grute dachter mååged. Hi långd eefter Hüsem, dan hi schraft önj sin stuk Gedenkst du noch? foon 1857: Wer in der Heimat erst sein Haus gebaut, der sollte nicht mehr in die Fremde gehen! Klaus Groth sää ma rucht foon ham: Dåt lingen heet Storm tu en dachter mååged, ouers et wus uk dåt lingen eefter en foomen. as hi 19 wus än dåt foomen wus 10.




#Article 139: Touspräkihäid (355 words)


Ma touspräkihäid unti bilinguismus wårt mååst miinjd, dåt huum önj ferschääli situasjoone flot tou spräke brüke koon. Dåt stuudium foon touspräkihäid as bane jü önjwånde spräkwaasenschap en forschingsgebiit foon jü psüücholinguistik.

Wan dåt uk grute floose foon manschne jeeft, wat bloot ån spräke snååke, sü as foole ameerikaaner än chineese, sü as duch touspräkihäid ål mör räigel as ütnååme. Önj bål åle önjtwiklingslönje as di hüsspräke en lokåålspräke, wat ham unerschåt foon di offisjäle ferwaltingsspräke, as tun biispel ainglisch, frånsch unti spånsch. Önj oudere fåle as di hüsspräke en spräkewise, wat ham ordi foon e ståndåårdspräke unerschiise koon. Uk önj spräkegränsegebiite as touspräkihäid bål natörlik än döör ferhuugerde mobiliteet lönjie ålsani mör manschne önj en touspräki gebiit, tun biispel döör mingd befraien.

Forålem önj dåt stuudium foon di spräkerwiirw as touspräkihäid en wichti unersäkingsgebiit.
Följk unerschåt twasche:

Önj e waasenschap, ferwåltig än ålerne san ai iinjs ouer e frååg, weer dåt gödj as än began eeder ma en touspräki aptiien. Dåt lätj ham tun diilj ferstönje üt e ferschilihäid foon situasjoone jü önj dåt (eedere) touspräkie aptiien forkamt. Önjhingere foon touspräkihäid måån da tweer spräke möölikst eeder önjbiidje. Dåt jeeft nämlik starke önjwisinge, dåt dåt en “fäilie” perioode jeeft (bit süwat seeks iirnge) önj jü jü mamenspräke bål spontaan liird wårde koon. Ja fertreese da jü miining, dåt dåt uk for en tweeden spräke jült.
  
Oudere hüülje deeran fååst, da bjarne schan jarst ma jare äine mamenspräke gödj rädje mötje, iir ja en fråmden spräke liire. Ja gunge deerfoon üt, dåt dåt waasen am en tweeden spräke uler bääder weese koon as jü grünkunde foon e mamenspräke. Ma jüdeere wise foon önjpåken koo huum dan fermiise, dåt bjarne da räigle foon ju spräkeliir än e uurdeschåt önjhuupmååge (interferäns) än döörenouder brüke.
Önj Holönj san spräkewaasenschapmoons deerfoon ouertjöögd, dåt eeder touspräki aptiien luke koon, wan huum ham bloot an hu betängelse hålt:

En eeder touspräki aptiien koon bai normåål begoowede bjarne en rucht goue touspräkihäid jeewe, oofting bääder än forålem spontaaner (suner aksänt) as wüksene döör stuudium liire koone, ouers bai maner begoowede bjarne bestönjt e gefåår, dåt ja niinj foon biise spräke gou båås wårde.




#Article 140: Transistor (399 words)


En transistor as en bagelemänt, weer huum elektrische spåninge ma ferstarke koon. 

Bai en ferstarker gungt en hiilj swåk sinjool in önj än foole gewålt kamt rüt. Än dåt as diling di transistor, di jü ferstarking möölik mååget.

Bai dioode heewe we sänj, dåt da önj iinj ruchting - jü spärruchting - ai liidje. Heer uner heewe we ruchts sun dioode tiikned, ouers we heewe leefts en oudern önj forütruchting deer ma önj e ra klänked. Wat mååget dåt nü for en ferschääl? koon huum seede, Deer låpt duch nåån struum.

Dåt as uk wåår, ouers dåt änret ham wan we da biise dioode tächt baienouder bringe, önj iinj kristal. Dan as dåt nämlik sü, dåt hu elektroone foon jü önj forütruchting stönjende dioode nuch jüst jü önj spärruchting stönjende bariire belinge koone. Da jeewe deer dan duch en latje struum, di sünååmde koläktorstruum. We nååme deeram jü ruchtse bariire di koläktor (C), wilt jü leeftse - jü da elektroone lääwert - as emiter (E) betiikned wårt.

Nü as dåt je sü, dåt di koläktorstruum fåli gefäili as for e spåning aw e emiter, än jü koone we iinjfåch räigle ma dåt latje stuk deer twasche, jü baasis (B). Än dåt interesante as nü, dåt en hiilj latje äkstro-struum önj e baasis en hiilj grute struum önj e koläktor jeewe koon.

Än ouerdåt di dioode twasche jü baasis än e emiter önj e forütruchting stoont, brüke we mån en hiilj latj spåningsänring am di baasisstruum luupe tu lätjen. Aw e ouder sid stoont di koläktor-dioode eentlik önj e spärruchting, än dåt bedjüset, dåt hi en hiilj grut spåningsänring oufjeewe koon suner dåt di koläktorstruum ham foole änret. Di transistor koon ålsü wörklik ferstarke!

Gewöönlik wårt di emiter önj nul volt läid, jåå unti nåån ouer en mötjstand, wilt önj e baasis jü ingungsspåning tufjard wårt. Bütedåt schal for e gewöönlike årbeswise di baasis-emiter-dioode önj forütruchting stönje. Aw e koläktor-baasis-dioode deeriinj, stoont en spärspåning, jü jüst as bai da dioode önj en maksimum bünen as. Bütedåt jült en maksimum lååsting foon hu tiiner miliwatt bit mör as hunert watt, åles typen-oufhingi. Transistoore for grute lååstinge mönje oofding aw käilplååte unti käilere montiird wårde.

Heer uner stönje da klänkbile foon en transistor. Dåt jeeft twäär sliike, oufhingi deerfoon weer jü baasis üt P-typ-materjool bestoont unti üt N-typ-materjool. Dåt san ääderenouder NPN- än PNP-transistoore. En hiilj ouderen sliik san da FET's.

Klänkbile




#Article 141: Uraan (553 words)


Dåt uraan (lat.: Uranium) as en rädjelsehaft än ünbekånd metal, dåt da mååste manschne goorai tu siinj foue.

Ouers dåt heet wrålhistoori mååged. For ouer touhunert iirnge wörd et fünen, ouers mååst ouderhuulew hunert iirnge ünbeåchted leet, ouerdåt deer nuch niinj ferwjarting for wus. Diling stoont dåt uraan ouer gölj än diamante, än jü hast, weerma diling soocht wårt eefter da ferbürgene uraanloogere, ouerdrååwet bai widen dåt göljfiiber önj da fergingene iirhunerte. 

Di Berliner kemiiprofäsor Klaproth fün 1789 bai dåt unersäken foon pak-blände dåt kemisch elemänt Nr. 92 än jäif et di noome uraan. Et wus en silwerschamernd, hard metal, dåt bai 1125 grood smultet än wat lächter as ås plaatin. Deer wörd dan fååststald, dåt dåt elemänt önj e natör bloot önj jü form foon ferbininge forkamt, mååst tuhuupe ma da ärtse foon da metale koobalt, silwer än wismut. Et wörd brükt bai dåt fårwen foon glees än parseläin. Lääser spaalden uraansålte bai dåt måågen foon gloikroope en rul, än tuleest ferwånd huum dåt tu harden foon metale, önjt stää for wolfram. 

Di frånsche füüsiker Becquerel fün 1896 döör en lukliken tufål, dåt uraan stroole ütsånt. Dadeer stroole heewe äänlike wirkinge ås Röntgen-stroole. Ja mååge jü luft trinam eläktrisch än koone en fotograafisch plååt suurt mååge, uk wan jü önj papiir önjwikle as, dåt niinj jåcht döör leet. Döör naue unersäking foon jü wünene stroolfjardihäid köm dåt fransche forscher-eepåår Curie deeraw, dåt önj da ouerbliwsele foon jü pakblände nuch en oudere keemische grüdstuf weese moost, di nuch starker stroolde ås dåt uraan än di et, ouedåt di strool aw latiinsch radius håt, di noome radium jäif. 

Ås dan eefterwised wörd, dåt dåt radium döör ferfål üt uraan önjtstoont, weerbai energii önj form foon strooling fri wårt - en woornaaming, jü huum foon nü ouf gåns ålgemiin radioaktiviteet namt, wörd dåt uraan ma åån sliik berüümd. Ål jütids füng en fiiberhaft säken eefter uraan-önjthüülende minirooliie önj. Et jäif ouers tujarst ås uraanerts bloot jü pakblände, dåt as en ouer dåt suurt blai än muschelik bräkj sü benååmd minerool. Dåt stöö önj Joachimstal önj Böhmen tu rädj, weer dåt ås ouffål bai dåt silwergreewen forköem. Jü önj Joachimstal grääwene pakblände önjthålt ai mör ås 1% riin uraan än lääwert sü an 3 duusendstel gram radium je tan ärts. Niinj wuner dåt 1911 for 1 gram radium 500 000 mårk betååld wörd. 1914 fün huum önj Nord-Ameerika grute loogere foon karnotit - en uraan-vanaadiumärts - dåt en uraangehalt foon 3 protsänt heet. 1925 wörd önj dåt Katanga-gebiit foon Kongo en looger huuger protsäntige pakblände fünen. Di pris for radium sunk bål aw 250 000 mårk je gram. 

Dan köm jü tweed önjtschiisend wiinjing önj jü histoori foon dåt elemänt. 1938 än da iirnge deerap önjtdäkten da füüsiker, dåt bai en beschiitjing foon din atoomkärn foon uraan ma elektrisch neutroole geschose, da neutroone, di drååwede uraan-kärn aksplosjoonsordi ferfålt. Deerbai önjtstönje wider neutroone, da nü foon jam seelew üt wi ås geschose wirke än deerordi ås en lawiine önjwåksende käätreaksjoone ütliise, dåt önj hiilj kort tid åle uraankärne ferfåle än gewåltie energiimase fri uurde. 

Wan 1 kubiikdeetsimeeter foon jü sörstufferbining foon uraan, weerönj hi ås ärts önj jü pakblände forkamt, sü rungeniird wörd, sü köö deerma en energiimase wünen wårde, jü lingede, 1 miljoone kubiikmeeter wååder 17 000 m huuch tu leeften. Dåt as ålsü jü kärnkliiwing.




#Article 142: Waliisisch (340 words)


Di waliisische spräke (dt. Walisisch) as en keltische spräke, di snååked wårt önj Wales (Cymru), deeram da Waliiser har seelew än harn spräke Cymraeg nååme. (Spreeg [kömri, kömraig]).
Maenouder snååke 750.000 manschne Waliisisch, weerfoon önj 

Di spräke liknet üs gåns fråmd än iir heewe da liirde miinjd, dåt wus nåån indogermaanschen spräke. Ouers duch as dideere dåt.
		
Di spräke gungt tum biispel sü:
Mae gath ar y gadair
[mai gath ar e gadär]
'Deer as en kåt aw e stölj.'
Deerüt hååle we füliende uurde:
mae = deer as
gath = cath = kåt; (th as in änglisch thin)
ar = aw
y = e (uk: jü, di, dåt)
gadair = cadair = stölj
Alsü fånge cath ön cadair gewöönlik önj ma C (spräägen as:[k]), mån änret ham dåt önj wase kombinasjoone tu G.Dåt hiitj mutasjoon än spaalt önj dåt Waliisische en grut rul.
Cath as heer dåt iinjsist uurd, wåt bekånd hiirt.

En ouder seeting:
Mae’r ci yn yr ystafell.
[mai r kii en er estawäLL]
'Deer as di hün önj e dörnsch.'
Deerüt liire we:

ystafell = dörnsch.
Dåt leest uurd heet alsü ouer tjüsch Stube ma ST wåt bekåndet än ci kåne we wi, as we an en Kynologe ('hünetiinjer') tånke.
Dåt waliisisch LL wårt ütspräägen as L, wilt tugliks luft döör da täis gungt. Deerüt koon huum ferstönje, weeram di walisische noome Lloyd oofding as Floyd ütspräägen wårt. 

En ouder biispel:
Mae ef yn eistedd; (dd=th as önj änglisch this)
'Deer as hi önj t saten' = 'Hi sat.'
Dåt liket komplitsiird, ouers eentlik as dåt önj dåt Änglische jüst iinjs:
He is sitting = ‘hi sat’ än sü uk:
Rydw i yn eistedd = I am sitting = ‘ik sat’
Rwy ti yn eistedd = You are sitting = ‘dü satst’

Aw jü wise töre fråmde ai åle forme as sat-sate-satst foon åle tiduurde tu liiren.
Huum tånkt wälj, dåt dåt deerfoon kamt, as da keltische inboogere foon Änglönj ål dåt Germaansch liire moost, as ja sunt 449 aw iinjs foon da Angele ouerhärsched wörden.




#Article 143: Witjdün (108 words)


Witj(d)ün as en saarep an ian faan trii gemeenen üüb det nuurdfresk eilun Oomram.

Sant 1890 as Witjdün en bat. Bit 1888 sted diar noch ei ian wenhüs. Iarst 1889 san diar tau hotels baud wurden faan a kopteins Volkert Quedens an Paul Köhn. An di 10. Mei 1890 kaam diar ferloof faan't regiarang för. 1892 hää Heinrich Andresen tuup mä ööder kuuplidj det AGWA grünjlaanj, det wiar en aktienselskap, an so san diar do noch muar hotels apwoksen. 1893 kaam det iarst Öömrang Iisenboon, diar a baadelidj ütj tu strun keerd. 1895 kaam diar al 2600 baadelidj.

Di 13. Oktuuber 1912 as Witjdün en aanj gemeen wurden.




#Article 144: Wrålrüm-teleskoop Hubble (174 words)


Dåt wrålrüm-teleskoop Hubble, ås sänj foon e rümfäär Discovery wilt misioon STS-82.

Bile nümen foon dåt wrålrüm-teleskoop Hubble, önj fålsche blaie wijääwen: foon leefts boowen önj klookwisersan: tjukhood-galaksii, jü käägelwulk, tou tuhuupe-stiitjende käägelgalaksiie, än dåt tuleeden foon en stäär önj e omeganääbel. (Bile san äinduum foon NASA)

Dåt wrålrüm-teleskoop Hubble (Hubble Space Telescope, HST) bestönjt üt en tål foon pretsisjoonsinstrumänte for astronomische woornaaminge. Dåt as nååmd eefter di amerikaanisch astronoom Edwin Hubble än drait sunt ju lansiiring döör e NASA aw e 24. april 1990 ås en kunstmoune am e wråål. Di Hubble wårt benjüted for optische woornaaminge. Dåt teleskoop önjthüüljt uk en infrarüüdjkamera. For woornaaminge önj dåt röntgenwoogläängdegebiit wårt dåt Chandra X-Ray Observatory benjüted.

Döör dåt breegen foon en Atmosfääre önj di wrålrüm koone ma di Hubble üngekånd scharfe bile foon fiire astronomische objäkte mååged wårde. Iinj foon da bekåndste bile, da ma di Hubble mååged wörden san, as foon di oodlernääbel (M16). Dåt bil as eefter foole astronoome dåt natst bil, dåt jee mååged wörden as foon en objäkt önj dåt åål.




#Article 145: Wååderstuf (231 words)


Wååderstuf (de. Wasserstoff) as en kemisch elemänt ma sümbool H ( Hydrogenium) än atoomnumer 1. Wååderstufgas (Diwååderstuf, H2) as bai rümtämpratur en blailuus, brånbor, döörsichti ai-metal.

Lüüse atoome Wååderstuf kaame önj fri form bål ai for, wan uk sunt di iinje foon dåt twuntiest iirhunert unersäkinge mååged wörden as önj atomääre wååderstuf. Lüüse atoome foon dåtdeer elemänt san ordi reaktiw än ferbine jam matiinjs ma oudere wååderstufatoome. Heerbai wårt mååsttids wååderstufgas bilied (H2). 

Da äinschape da önj dideer artiikel nååmd wårde, jüle dan uk for ålem for dideer stuf, di bai rümtämpratur en gas (H2) as.

Lüüse atoome wååderstuf wårde uk wälj in statu nascendi nååmd.

Önj dåt iir 1671 beschriif di irisch-änglische keemiker Robert Boyle önj en publikasjoon en brånbor gas dåt fri wörd bai en reaksjoon twasche stälj än ferteende söre. Jarst foole lääser önjtdäkte di britische waasenschaper Henry Cavendish önj 1766, dåt et ham hoonlede am en keemisch elemant, ås hi äksperimänte döörfjard ma kwaksilwer. Wan hi uk foole Äinschape hiilj nau beschriwe köö, miinjd hi duch, dåt önjt stäa foon jü söre, dåt metal jü kwäl foon dåt gas wus. Deeram nååmd hi sin nai önjtdäkt elemänt brånbor gas foon metale. Hu iirnge lääser jäif Antoine Lavoisier wååderstuf di latinsch noome hydrogenium foon diling.

Dåt uurd hydrogenium as en tuhuupeseeting foon da griichische uurde hydor (wååder) än genes (bilie, mååge). Hydrogenium koon ålsü ouerseet wårde ås wåådermååger.




#Article 146: Åål (210 words)


Dåt åål unti universoom as åles dåt bestoont, dåt rüm ma åles wat deer önj tu finen as. Da stääre, äiwen as jü san, da planeete, äiwen as jü jard, di kompläte moolkestich, åle oudere sansüsteeme, unti dåt hiil rüm.

Eefter jü teorii foon di üürknal schal dåt åål amenbai 13,7 miljarde iirnge üülj san. Jü tachthäid is meeten döör di WMAP in 2003. 74 % foon dåt åål bestoont üt junke energii, 22 % üt junke mateeri, 3,6 % üt intergalaktisch gas, unti 0,4 % üt stääre ä.s.w.

Önjt åål jeeft et superfloosen än superhoolinge. Ån superfloose as en floose foon ünlike galaksen. Deernäist jeeft et gebiite önjt åål weer ninte as, dåt san da superhoolinge.

Dåt åål wårt bestudiirt döör di stäärekunde, ouers jü jard ai, dåt as et stuudiumobjekt foon jü jardwaasenschap. En diilj foon di stäärekunde, jü kosmologii, unerseecht hü dåt åål önjtstiinjen as. Et jeeft fuule liire deerouer, mååstens wårt jü liir foon di üürknal nåmd.

Et jeeft maning tääle ouer mansche da jü jard ferlätje, tum biispel eefter di moune räise, san hiilj üülj. Bekånd is dåt tääl Räis eefter die Moune foon Jules Verne. Di ååst-frasche Minssen schraft in 1845 in dåt seelterfriiske tääl foon Die Knächt die in de Moune weesen waas.




#Article 147: Ödersem (142 words)


Ödersem (üüb Tjiisk: Utersum, üüb Deensk: Yttersum) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. Tu detheer gemeend hiart uk det taarep Hedehüsem. Ödersem hiart tu det sarkspal St. Laurentii an tu det Amt Feer-Oomrem. Uun't gemeend wene 414 lidj (2016).

At taarep Ödersem wurd 1369 at iarst feer neemd. Det hiard föör 1864 (üüs dial faan Waasterlun Feer) tu't köningrik Denemark. Uun't folkufsteming uun Süüdsleeswich 1920 stemet at muartaal uun Ödersem (so üüs uun Hedehüsem an Wiisem) föör Deenemark. 1970 kaam Hedehüsem tu't gemeend Ödersem tu. Sant 2007 hiart Ödersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a taarepsfertreeding wiar efter at wool 2003 fiiw faan det Freie Wählergemeinschaft Utersum (FWU) an fjauer faan det Utersumer Wählergemeinschaft (UWG). Det FWU häält sant det komunaalwool 2018 aacht saten uun det gemeendfertreeding.




#Article 148: Öömrang spriak (199 words)


 

Öömrang as det nuurdfresk spriakwiis faan't eilun Oomram (2b). Hat liket fering faan't naibereilun Fer (2a) auer a miaten. Öömrang woort faan amanbi 600 minsken üüb't lun snaaket, diartu kem noch aal högen, diar huarööders wene. Daalang snaake a Öömrangen uk huuchsjiisk, det wiar bit uun a 1930er juaren noch ööders. Daalang komert a Öömrang Ferian ham diaram, at öömrang spriak an kultüür tu pleegin.

At Öömrang woort daalang efter a 'Alkersumer Protokolle' faan 1971 skrewen. Ööders üs uun't huuchsjiisk wurd so üs uun't ingelsk bluas nöömer an a began faan en sats grat skrewen. Kurt tuuner skraft am mä ään wokool an lung tuuner mä tau. Dobelt konsonanten üs uun't huuchsjiisk jaft at ei.

Uun betuunet steeden jaft at:

Uun ünbetuunet steeden jaft at:

tau slacher: subjekt- an objektslach

kem miast uun a grünjfurem föör, mä ian ütjnoom: tesken en an en maanelk hoodwurd woort en -en bihinget: grat - en graten maan

Bispalen för ferbinjangen tu ööder spriaken:

Wurden saner ferbinjangen tu ööder spriaken:

Neimuudis wurden wurd miast ütj at huuchsjiisk auernimen - of nei ferbünjen


#Article 149: Weeterfrii Pesistiin (303 words)


En Pesistiin uur ön di Wuch fastmaaket, dat Karminger ön't Stuun pesi ken.
Hat es uk forsjukt uuren, sawat fuar Wüfhaurn tö maaki, man diar es ek fuul fan kemen.
Bi gurt Festivals ken di Wüfhaurn Traachter fing, dat di uk di Pesistiiner nüti ken.

Wan em iin ön't Hüs di diar Forliising brükt, skel bet hentö nü langsen Weeter brükt uur.

Jir es töhopreeknet, hur fuul dit uur ken:

Wan em aliining itüüs es, skel em ark Dai ombi 10 tö 15 Lop luas tö pesi.
Wan em dit me di normaal Kloo maaket, brükt em ark Lop ombi tri Liters Weeter, wan em san Spaaritaste heer. 
Dit sen aur di Dai 40 tö 45 Liters.
Me en Pesistiin, wat me Weeter aarbert, brükt em jit langsen ark Lop jen Liter.
Dit sen aur di Dai 10 tö 15 Liters.

Hat giar man uk söner Weeter. 
Hat jeft bi dös Technik tri forskelig Möögelkhairen:

Bi dit jerst Systeem heer, üs ali, en senerk Hāremforslüt. Diarbenen es en litj Fat, hur en sperend Wiitighair iinkumt. Dit maaket techt, dat et ek stjunkt. 
Di Wiitighair skel nönt tö Diiren en Plaanten dö, en Dü sket dit hol liif.

Bi't taust Systeem es en Swumer iin ön di Hāremforslüt. Di swumt üp't Weeter of wat diar sa benen es.
Kumt wat Wiits fan boowen, drükt dit di Swumer dial, lapt of, en di Swumer kumt weder üp. 
Sok Pesistiiner ken em bi en gurt Fast-Food-Firma biluki. 

Dit trērst Systeem heer en Ofloopkop. Dit es ek fuul muar üüs en foftiger Röör, hurbenen en Silikoon-Slang of Membraan set, wat üp't ünnerst Jen langsen töhop en diarme techt bleft. 
Bluat, wan wat Wiits fan boowen kumt, giar di kuurt iipen, dat dit diari ofloop ken.
Fan des Systeem sen ön di Bidrach aur di Hāremforslüt Skeltern weeget.




#Article 150: Weetertecht Beton (511 words)


Wan em en ual Hüs heer, diar ken em ön di wunerkst Huken me Fochtighair tö dön'n haa.
Aaftinoch kumt dat Weeter fan önern üt di Grün.
Me delings Technik ken em weetertecht Böört maaki, wan di Ual Böört üt es:

En Kapilaarbreekend Sjicht es en Laag fan grof Split (Sa üs 16/32) tögen Diiren, wat öner di Böört ombikrabi en en Foolie önknaberi ken. Ombi 5 cm leengt fuar'r miist, dit ken uk me en bet Zement töhophualen uur.
Üp des Split kumt en starki PE-Foolii.

En Wit Wani es Beton, hur san Polver of Wiitighair me iin kumt, dat di Kapillaaren (Litj Kaneele iin ön't Materiaal) wat litjer uur.
Dit sen sa litj Tuten, wat dit fan forskelig Firmen jeft. Diarfan kum miisttirs sa 500 g üp en Sak Zement.
Wan san Beton mendstens 20 cm tjuk es, skel diar niin Weeter iin kum.
Di Beton skel gur ütdrügi, mendstens soowen Daagen. 
Em sjocht, wan't rocht drüch es, en em skel di Nöös brük, weđer't jit fochtig hāremt.

Nü weetst Dü al, hur diip dü ütgraav sket. - Sket man Din Naiber fraagi, weđer hi ek di Kaar sküüf wel.
Di ken da uk metjens help en smit diar weđer wat iin ön dit diar Hol. Es masi Wecht!

En Suurt Wani ken fuar di Sekerhiar üp di Wit Wani kum. 
Dit uur fan Bituumen-Baanen maaket, wat töhopbrent uur, of hat jeft nü uk wat söner Jöl en Gasbreners: Dit diari sen Kunststoff-Baanen, wan en Strip haa, diwat üp di jerst Baan klüwet uur.

Wan dit alis klaar en drüch es, of mesken uk fuaroff, sket eeđer di Horizontaalsperi luket haa. Di diari skel di Wuchen fan ünnern hol haa, dat diar niin Fochtighair hoogtocht. 

Wat gans gur giar, es langsen san Meter iipen maaki en san Techtingsbaan iinsmit.
Langsen sa aarberi, dat Dü me di naist Baan mendstens 10 cm aur di Leest kumst.
Kenst jit forklüwi; dit Weeter keent masi Waien.

Nü jeft dit jit wat Üđers diarfuar, en dit es āpsküümit Glees.
Diarfan uur Stiiner maakit, wat em mesken wat beeter diar iin fo.

Wan dit alis klaar en drüch es, kenst weđer techt maaki.
Di Estrich of dat holten Böört mut ek me di Wuchen töhopkum.
Diaraur skel (Wan niin Suurt Wani diar es), en PE-Folii öner di Demung en bisir Randstripen langs di Wuchen. - Fuul Formaak!

Dit jir es niin Reer, hurfuar ik hafti wel. Ik wel man bluat forklaari, hurdeling dit gung ken en ön min Hüs uk al waker gingen es. - Wan dit jen beeter weet, skel hi't beeter jir hen skriif.

Bi Lugato sket üppasi: Diar es jen Kilo iin ön san Tut, fuar 50 Kilo Zement. Dü faist man bluat 25 Kilo iin ön di Mischmaskiin, aurdat jit Sön diartö kumt. Diaraur skel diar uk bluat en hualev Kilo me iin (Fuarof me en Kökenwecht āpdiili).Bi Ceresit staant ek diarbi, hur gurt di Tuten sen.Mesken giar dit uk gans gur me di diar Wiitighair, wat em da me en Metglees dosiari ken.Bei Überdosierung ist mit Festigkeitseinbußen zu rechnen.




#Article 151: Borigsem (126 words)


Borigsem (üüb Tjiisk an Deensk: Borgsum) as en gemeend uun’t Amt Feer-Oomrem faan a Kreis Nuurdfresklun. At gemeend leit uun a süüdwaast faan't eilun Feer. Uun a nuurd leit a gemeend Olersem, uun a uast Aalkersem, uun a süüduast Njiblem, uun a süüdwaast Wiisem, uun a waast en eksklaawe faan Olersem an uun a nuurdwaast Söleraanj. Det hee 333 lidj (2016).

Sant 2007 hiart Borigsem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

Efter en schetsing 2016 wiar 333 lidj uun Borigsem. Diarfaan wiar 167 maaner an 166 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 347.

At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Diarfaan hee det Borgsumer Wählergemeinschaft (BWG) sant det komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 aacht saten, en widjer sat häält en enkeltbewerewer, Norbert Nielsen.




#Article 152: Traachter (120 words)


En Traachter (lat: traiectorium) es en Giraat, fuar Wiitighairen of Polvern iin ön Faten of Flasken me litj Höölern tö fingen, dat diar nönt üp Staal of Böört falt. Beeter Traachtern haa en litj Röör iin ön't Röör, dat di Lucht, wat üt dit Fat drükt uur, wech ken.Wan em Wiitighairen iin ön wat haa wel, hur dit Hol tö Siir weegit, da skel em en Traachter me en wuk Röör haa. Da giar dit, wat diar iin skel, om di Huk.
Hat jeft jit ekstra Traachtern fuar Laboori: Wan em di fast Diilen üt en Suspensjoon haa wel, da skel em di wiit Diil diarfan treni. Diarfuar jeft et di Hirsch-Traachter of di Büchner-Traachter me en Röör üp Siir.




#Article 153: Suspensjoon (321 words)


En Suspensjoon (lat.: suspendere „āphingi“; swum let iin ön Wiitighair) es, wan Faststofdiilen heterogeen (Di Diilen sen ali en bet forskelig) iin ön en Wiitighair ombiswumt. Sawat uur me ekstra Maskiinen maakit, sa üs Wiitmelner, wat di Faststof rocht fain greni ken en Röörmaskiinen (Dissolver) wat dit rocht gur iin ön di Wiitighair fordiile ken .  Wat di Maskiinen ek ken, dit maakit em me Kemie, sa üs āpslemi en ön't Swumi hual. Diarfuar heer em Dispergeeringsmiddeln. En Suspensjoon es en grofdispersi Dispersjoon, en di Diilen wel langsen ütarküđer. Di Faststof wel langsen dial (Sedimentatsjoon), sa üs em dit fan't Wat keent, hur di Öört dial giar, wan't ebt.

Suspensjoonen iin ön Weeter nemt em uk Āpsleming of (fan Engelsk) Slurry. Hat jeft diar „grof“ (Gurthair fan di Diilen 0,1 bis 1 mm, tö'n Bispöl Kreideslemi) und „fiin“ Suspensjoonen (Gurthair 1 bis 100 µm, t. B. Kalkmolk). Wan't jit litjer uur (litjer üs 1000 nm bzw. 1 µm) da sen dit Dispersjoonen, jit litjer (1 nm) nēmt em Molekulaardispersjoonen.

Suspensjoonen of Dispersjoonen fan di Polymeerkemie sen fiinstdispergiariti Polymeerprodukte, wat em fan Suspensjoonspolymerisatioon fo. Dit ken sawat üs Polyacrylaati oder Vinylacetaati wiis.
Polyacrylaati en hok üđer Kraam kumt aaftinoch iin ön Akrylfārev fuar. Twesken di Wiitighair en di Diilen, wat diarbenen ombiswum, es langsen wat Lucht.Sa kumt't, dat dit iin ön't Fat ütsjocht üs san Molk. Wan't drügit, giar di Lucht en dit Weeter üt, hat klüwit töhop, en dit uur di Film. Diaraur uur san Klaarlak achterön klaar. San Lak jert tö di Dispersjoonen, aurdat dit fast Diile mal litj sen.

Bispölen fan Suspensjoonen:

En nü kumt't:

Wan di fast Kraam ön des Bispölen dial gung (sedimentiari), uur fan des en di Rest fan di Wiitighair en Suspensjoon, aurdat diar jit wat swumt.  Di diar wiit Rest ken hömsalev en Dispersjoon wiis, hurbenen nönt muar dialsaket. Hat ken uk en Emulsjoon of en Āplöösing wiis, sa üüs Molk en Emulsjoon es.




#Article 154: Peter Klint (427 words)


Peter Klint (* 11.11.1971 ön Weesterlön'/Söl') es en dütsk Konstmaaler.

Sent dit Jen fan di Tachentiger Jaaren maalet Klint Skelter. Sent 2001 maaket hi niin üđer Aarber muar. Miisttirs maalet he figuratiif of teeknet minimalistisch - aaftinoch nemt hi kraftfoli Klöören, en di miist Skelter sen ek olter gurt. Di Aarbern fan Klint weegi aaftinoch iinfachi Bigeewenhairen, wat he me sin faini Ironii karikiaret.

Iin ön dit Neue Sylt Lexikon (Wachholtz Verlag, Neumünster 2007), wat dit Nordfriisk Instituut ütdönen heer, es Peter Klint uk tö finj.

Ön Juni 2010 es Peter Klint me sin Familii weđer tö Söl' kemen. Ja haa en Hüs ütbecht, wat nü üs Atelier Klint en Plaats es, hur Könstlern fan ali Lönen jam raaki.

Bi di Konstauktion Einstrichzeichnen auf Zuruf aarbert di Könstler me di Bisjukers töhop. Di sii diarbi wunerk Uurter, en dit teeknet Peter Klint ön jen Strek. Dit diari es gans gur, wan em ön en gans ain Skelt haa maat, en miisttirs es dit uk mal spaasig.

Niigen fan des Jenstrekteekningen kür em ön di Ziegel 11 biluki, dat Hamburger Jahrbuch für Literatur (, Hamburg 2008).

Ön Detsembermuun fan 2009 es ön Hamborig en Benefizevent wesen, hurfuar di jerst Böörföger fan Hamborig, Ole von Beust, di Sjutsherskep önnemen hee. Diarbi heer Klint Jenstrekteekningen maaket, dat dit Jil diarfan hentö di Sylter Rehabilitationsklinik für Familien mit einem krebskranken Kind ön Woningstair giar. 

Ön di Maimuun fan 2009 wiar uk Jenstrekteekning, en dit wiar bi di  ön't Altonaer Museum ön Hamborig.

Ön di Uurs fan 2006 heer Peter Klint Könstlers töhop braacht, hoken  jit. Di diar Ker kumt fan ali Lönen en wel wat fuar delings figuratiif Maalerii dö. Ön di Oktoober fan't salev Jaar waar Klint sin Skeltern weeget, üs di The Triumph Of Stuckism iin ön di  biluket uur kür, hur uk di Skelter fan üđer Stukisten bi wiar.

Ön di Somer fan 2007 heer di Könstler en Konglomeraat ütröpen. Di diar 30 Meföligster keem fan Dütsklön, Österreich, Belgien, di Neederlönen, Engilön, di USA und Austraalien. Diarfan sen da Ütstelingen kemen, hur alis töhop 16 Könstlers fan 4 Lönen diilnemen haa. Dit diari wiar ön September en November fan 2007 ön Kiel, Hamborig en Krefeld.  Di leest Ütsteling fan't Konglomeraat wiar ön Köln, en dit wiar ön di Februwaari fan 2008.

Ön 2009 röp Klint Lir fan Hamborig en Sleeswig-Holstiin fuar en Kerprojekt töhop. Fan di diar NordStart sen tau thematisiareti Kerütstelingen kemen:Di jerst wiar ön Hamborig, Galerii xpon-art en diar es uk wat Söl'ring sjungen uuren. Di taust en leest Ütsteling wiar iin ön di Bürgergalerie Neumünster.




#Article 155: Söl'ring Foriining (649 words)


Di Söl'ring Foriining jeft et sent 1905. Bigent uur jü üs Foriining fuar Söl'ring Aart en Wiis.
Āpgaav diarfan es, wat fuar di Kultuur tö dön. Di Foriining maaket uk Aarberen üs Statistiken en luket eeđer forskelig Huken üp Söl, wat jit ön jaar Natuur sen en slait di Natuursjutsbihöörden fuar, wat tö dön of tö let es.
Di Foriining bikömert höör uk om di Weeterkant.
Di Sölring Foriining aarbert me di Sölring Spraak. Diarfuar uur Önerrocht önberen, en di Foriining archiviaret uk Boker, hur wat aur di Histoorii fan Söl benen staant.
Di Sölring Foriining aarbert me üđer Foriiningen en Instituuten töhop, wat me di Friisk Kultuur aarberi. Di Foriining heer forskelig Hüüsingen en Plaatsen, höör om tö bikömeri. Diartö jert dat Heimatmuseum, dat Ual Hüs dat Stiingreev Denghoog ön Woningstair, en jit muar, sa üs en Ker Mensken, wat jam aur Söl'ring Brükdom bikömeri.

Di Söl'ring Foriining heer jen Fuarsetendi en tau Substituuten fan des.
Ön't Kontoor set jen Gisjeftsföörer en en Skriifkraft. Di Foriining drait jit ombi füf Aarbersplaatsen fuar Lir, wat jam aur dit Museum en aur Plaatsen üs di Füchelkoje ön Kaamp of di Denghoog bikömeri.

Masi Meföligsters aarberi ön't Iarenamt fuar di Foriining.

Jens ön't Jaar es Forsaamling fuar ali Meföligsters.

Ön di Fuarstand snaketi bit 2014 jen Persoon ark Dai Sölring, en wiar da uk di jerst Fuarsetendi, jen Persoon, wan't jens paset, en di trērst forsjukt, dit tö liir.
Iin ön't Kontoor es di normaal Spraak Dütsk. Di Liren, diar diar aarberi, ken fuar't Miist niin Sölring snaki en wel dit uk ek liir of forstuun. 

Di Gisjeftsföörer meent: Sölring snaket em bluat fuar hömsalev. (Dit heer hi üp Dütsk sair, ön di 27.04.2011).

Wan di Foriining nööriget heer en em gair diar hen, da skel em ek meen, dat em diar masi Lir raaket, hurme em Sölring snaki ken.Diar sen muar en muar Lir, wat di Spraak gaar ek mai.Fan di Önerrocht kum Lir, wat Uurter keen, man ek olterfuul Mensken, wat frii snaki wel. Fan di Önerrocht jeft et jens ön't Jaar en Öfslütinj, hur di Skuulsters Komedii üp Sölring spöli. Diar gair't gans gur me dit Snakin.

Hat sjocht üt, üs wan di Konzentratsjoon iin ön di Foriining hör hentö en Museumsforiining wanelt.
On di Wain fan di Foriing staant al Sölring Museen, wat höm dach san bet önjert üs en Konstuurt.
Di Hüsen fan di Foriining ön Kairem skel to gurter Museen üt- en ombecht uur.

Aur di Skriifwiis fan Sölring jeft et en Foranering, aurdat nemen sa rocht weet, fuar wat dit Apostroph gur es. Deling es nü biiring rocht skrefen.

Hat jeft iin ön di Foriining forskeligi Reeren, diar bisnaki en bislüt, hur'ling di Aarber fan di Foriining omset uur skel.

Dit sen Forsaamlingen sa üs:

en hok muar.

Der unterzeichnete Verein für Heimatkunde auf der Insel Sylt wirbt um Unterstützung bei allen, die unserer Insel Interesse und Liebe entgegenbringen. Im alles ausgleichenden Strom der Entwicklung und des Verkehrs,in den unser Fleckchen Erde mitten hineingeworfen ist aus seiner Abgelegenheit heraus, schwindet alte Sylter Eigenart und Sprache, Sitte immer mehr. Eigenartiges Volkstum bildet aber gerade einen großen Reiz für Fremde;das wollen unsere Gäste hier sehen und kennen lernen.

So wollen wir in einem Sylter Heimatsmuseum sammeln und fest halten,was von des Landes Geschichte und Gesittung erzählt und ein Bild des alten charaktervollen Sylt bietet.In der Gestalt eines altsylter Hauses soll es vor uns stehen.

Treue Heimatliebe der Insulaner ist seit wenigen Jahren bemüht, zu sammeln und der Öffentlichkeit zugänglich zu machen, was von der Väter Zeit redet. Das „Altfriesische Haus“ in Keitum birgt die ersten Anfänge des geplanten Museums.

Wir brauchen aber größere Mittel, um zum Ziele zu kommen. Darum werben wir bei unsern Gästen um Mitarbeit. Im vergangenen Jahre hat der Gedanke eines solchen Museums lebhaften Anklang gefunden. Nun wollen wir weiter.

Einmalige Gaben werden dankbar begrüßt. Jede Unterstützung ist willkommen.

Söl’ring Foriining, eingetragener Verein“




#Article 156: UTC (107 words)


At ufstemet welttidj jaft at sant 1968 an het üüb ingelsk universal time coordinated, so komt at tu di ütjdruk UTC. UTC as muar of maner at salew üs a ingelsk wontertidj. Uun Nuurdfresklun san wi Ingelun ian stünj föörütj, diaram skraft am bi üs UTC+1. At leetst wegaanj uun Maarts stel wi a klook ian stünj föör üüb somertidj, do san wi Ingelun imer noch ian stün föörütj, auer Ingelun uk üüb a somertidj amsteld, oober UTC dää det ei, diaram haa wi uun a somer UTC+2. Aanj Oktuuber stel wi a klook weder ian stünj turag, uun a wonter haa wi weder at normool tidj.




#Article 157: Föriskep (1136 words)


En Föriskep es en Skep, hur em me fan jen Weeterkant aur't Weeter hentö di üđer kum ken. Aaftinoch ken em diar uk me di Wain üp mefaar. Sok Skeepen faar fan di Ailönen en Haligen naa't Fastlön en töbeek.

Fan Söl giar en Föriskepsliinie me di Sylt Express naa Rømø (Sii: Römöö, of üp Sölring Rem en üp Dütsk: Röm), en dit diari Ailön es dör en Straatendam me't Deensk Fastlön forbünen. 

Fan Föör, di Haligen en Aamrem faart di W.D.R. me soks Fören hentö Daagibel en Schliksiil.
Fan Söl ken em uk aur di Hindenborig-Dam me en Waintoch tö Naibel köör. Fan Aamrem, Föör en di Haligen sen di Föriskeepen di iinsingst Wai, me di Wain hentö't Fastlön tö kum.

Twesken Nuurđströn en Pelworem es di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH (N.P.D.G.) me tau Föriskeepen önerwai. Fan Nuurđströn ken em da me di Wain aur en Dam hentö't Fastlön' köör.

Di litj Haligen haa uk en litj Föri: Di Rungholt faart fan Schüttsiel naa Hoogi, Ual Lön en Gröödi.

Ali Föriskeepen haa Diesel-Maskiinen fan 570 bit hentö 4.600 kW, man di maaki forskeligi Saaken diarme: 

Di Sylt Express maaket elektrisk Energii fan di Diesel. Di Diesel-Maskiinen driif Generatooren ön, wat di Stroom maaki. Me des laap di elektrisk Maskiinen, hur dat Skep me faart. Dat Gur bi des Systeem es, dat di Dieselmotooren langsen ön di beest Tuurentaal laap ken, hur di di miist Kraft fan di Diesel maaket fo.
Em snaket diar aur dit hoogst Draimoment.
Di Schottel-Propelers fan di Söl'ring Föri ken om 360° drait uur, sa dat dit Skep ek omdrai brük, aurdat dit lik gau ön biiring Rochtingen faar ken. Sawat jit en Dopeljen-Föriskep.Des Skep brükt niin Ruuderanlaag, aurdat di Propelers drait uur ken.

En Dopeljen-Föri jeft bi di W.D.R. uk, sent di Juunimuun fan 2010:Di nii Uthlande V (2010) aarbert ek Diesel-elektrisk, man jü es tömendst efen sa gur tö manövriari.Di Wai diarhen es en gans üđer jen wesen: Di diari Föri heer fjuur Voith-Schneider-Propelers. Dit sen Giraaten, wat om en vertikaal Akse drai en draibaari Bleeren haa. Sa ken dit diar Skep üp di Punkt omdrai söner Bugstraal-Maskiinen twerk off drüki en en biiring Rochtingen lik gau faar. Dit diari Skep brükt uk niin senerk Ruuder muar. Di W.D.R. snaket fan höör jest rocht Dopeljen-Föri. 
Eeđer knap en Jaar fan't Ütprobiarin waar bislööten, dat di W.D.R. jit san Skep haa wel.
Di Schleswig-Holstein IV (2011) es da dit taust Skep fan des nii Aart. Wan em di Skelter biluket, da sjocht em, dat di en bet üđers becht es üs di Uthlande V. Di Wininger sit en bet üđers, en et wiar tö lees, dat di nii Konstruktsjoon fan't jest Skep hok litj Failen her, wat man fuar't Miist ek muar üs Jungens-Kraankhairen wiar. Des wel em jaa man dach ek weđer iinbech.
Di Reederii snaket diarfan, dat di nii Skeepen töhop ombi 34 Miljoonen Euro kostet haa.

Di ialer Fören bi di W.D.R. sen uk Dopeljen-Fören, aurdat em fan fuarn en achtern diarüp köör ken, man di sen klasisch becht, üs Ro-Ro-Skeepen: Tau Maskiinen achtern, wat di Skrüüwen önddriif, tau Ruuders achtern. Des Skeepen haa Bugstraalmaskinen, wat diarfuar sen, di Bug tö Sir tö drüki, wan't om litji Huken giar. Wan san Skep hentö Daagibel kumt, uur des Maskiin aaftinoch önsmeten. Dit maakit Spitaakel, en et hāremt en bet eeđer di Dieselrook, wat fuarn ön Bakbuurd ütkumt.Di diar Skeepen skel ön ark Haawen omdrai, aurdat di bluat ön jen Rochting faar ken.  Bit hentö 2005 es dit uk bi di Söl-Fören sa wesen, wan di Westerland en di Vikingland diar jit faart sen.
Bi di W.D.R. sen dit Skeepen sa üs di Nordfriesland VI.

Di N.P.D.G. heer ialer Skeepen, wat koventsjonel faar, en sa es dit uk me di Haligföri.

Em kan somtirs meen, dat me di Skeepen ek muar inoch Jil fortiinet uur ken.
Di nii Generatsjoon fan Föriskeepen es sa becht, dat di me mener Aarberers faar ken en dat di ek muar omdrai brük (Ratsionalisiaring).
Di Uthlande V ken muar Wainer en Lir menem üs di ual Skeepen, en hat jit, dat di diarfuar mener of lik fuul Diesel brükt.

Hat jit, dat dit me di Sylt-Express man sa temelk forkiirt gingen es, aurdat di Kalkulatsjoon, me 4.000 kW en 16 Kneten döör't Weeter tö brausi, ek funksjoniari kür.
Dat Skep nem noch olterfuul Diesel diarfuar, en di Aarberers kür dat ek skafi en fo di Faargasten fan't Skep en weđer diarön.
Üs em sair, wiar di Faargasten uk ek töfriar, dat ja ön di Föri ek muar rocht iit kür, aurdat dit alis sa gau giar.
Sa faart di Sylt Express nü fuar't miist me 12 bit 13 Kneten en me Maskiinen, wat fuul tö gurt diarfuar sen.
Ön di Bigening fan 2011 uur dat Skep ütflagt tö Zypern, aurdat et niin Jil fortiini kür.
Hat ken nü wat leenger swaar blif, aurdat san Skep ombi 15 bit 20 Miljoonen Euro kostet. 

Di Reederii heer aartig wat ön di Föri foranert, dat di Lir diar wat lefer me faar mai. Di Sylt-Express wiar aur di jerst Jaaren mesken en bet tö steriil. 
Nü sen diar Strönkorewen en Baanken henstelt uuren, dat em wat makelker büten üp Dek sit ken.
Ön di Wunter fan't Jaar 2012 heer di Reederii di Faarpris fuar di Söl'ringer dial set. Dit skul bit hentö de Januwaari fan 2013 gung, man ja haa dit nü sa leten (Marts 2013).

Ön di nii Sölring Föri, sa üs uk ön di nii Skeepen fan di W.D.R es't wat iinfacher uuren en köör diar me di Wain ön. 
Bi di ual Sölring Föriskeepen wiar di Trapenhüüser ön di Meren, sa dat di Wainer trinjom des stönen, ön tau Reegen, lefts en rochts. 
Ön Söl en Röm es't al pasiaret, ön Daagibel, Wyk en Witdün uur't becht: En ekstra Rampi fuar Futgungsters, dat di fan di Sir ön di Skeepen kum ken en ek muar twesken di Wainer langs mut.
Di nii Skeepen haa uk Āptochen, sa dat em uk me en Rulstööl fan't Waindek iin ön di Salon kum ken.

Fan di Uthlande V sair em, dat di jit köör ken, wan di ual Generatsjoon ek muaar üt di Haawen kum ken, en di skel uk mener Diesel brük. Des Skep giar uk bluat 1,70m diip.
Fan di Sylt-Express weet em dit ek, aurdat di sa gurt Maskiinen heer en uk mal diip giar (3,80m). Di Koptain sair man, dat dat Skep aur di Maaten gur tö manövriari es.

Di forskelig Skeepen sen forskelig becht, en somtirs skel diar uk wat ön maaket uur.

Twesken Kiel en Oslo faar di Föriskeepen fan di Color Line, Color Magic en di Color Fantasy.
Das Skeepen sen aartig wat gurter, en sa haa di Injeniööri jam wat üttacht, hur'ling em san Giraat ön di Haawen fastmaaki skel:




#Article 158: Bāsel (123 words)


Bāsel es en Stat ön di Swaits. Diar uuni  175 131  Mensken (2015).

Bāsel heer tri Baanstairen: Bāsel, bādisch Baanhoof rochts fan di Rhin (Rhein), Bāsel SBB liit üp di left Sir. Bitö Bāsel SBB jeft et jit di Gare SNCF, en Baanhoof fan di Franzk Baan.  Di diari Stat liit iin ön en Tri Lönen Huk fan Dütsklön, Frankrik en di Swaits. Bāsel liit ön di Huk, wat di Hoog-Rhin maaket. Di kumt fan Uasten en giar förter hentö Nuurđen.
Masi Lir diar snaki Allemanisch, en dit maaket et ek iinfach, diar klaar tö kum, wan em fan en üđer Huk fan Dütsklön kumt. 
Hat jeft tau Wain-Kenteeken fuar Basel: BS fuar Bāsel-Stat en BL fuar Bāsel-Lön, wat trinjum di Stat es.




#Article 159: Finlun (316 words)


 

Finlun, amtelk Republiik faan Finlun (üüb Finsk: Suomi [ˈsuɔmi] an Suomen Tasavalta, üüb Sweedsk: Finland [ˈfɪnland] an Republiken Finland), as en stoot uun a nuurd faan Euroopa.  Uun a waast lei Sweeden an at Uastsia, uun a süüd leit a Golf faan Finlun an uun a uast Ruslun.  At lun hee 5.289.128 lidj.  At hoodsteed as Helsinki.

Finlun leit för’t miast twesken 70° an 59° (faan a nuurd tu a süüd) an 19° an 31° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi so grat üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1309 km) faan't lun wurt mä Rüslun an det kurtst (545 km) mä Sweeden diald. At lun dialt uk en 709 km lung grens mä Noorweegen. A eeg faan Finlun as 1250 km lung.

De lingst struum uun Finlun as de Kemijoki, wat sin kwel uun a nuurduast faan't lun hee an iin uun de Botnisk Siabuusen leept.

De huuchst ponkt uun Finlun as en felsföörspring faan de Halti Berig, en berig, wat uun a nuurdwaast faan't lun leit an mä Noorweegen diald as. De huuchst ponkt faan a berig leit uun Noorweegen, man en felsföörspring, wat 1324 huuch as, leit uun Finlun. De huuchst berig, wat sin toop uun Finlun as, as de Ridnitšohkka Berig (1317 m), wat nai bi de Halti Berig as.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Finlun hee 19 lunskapen (üüb Finsk: maakunta [ˈmɑːkuntɑ], üüb Sweedsk: landskap [ˈlandskɑːp]):

Faan det 12. juarhunert tu 1809 wiar at miast faan't lun dial faan Sweeden. Do wiar det dial faan det Rüs Keiserrik. Finlun wurd 1917 suwereen. Twesken 30. Nofember 1939 an 13. Marts 1940 jaft at krich twesken at lun at det Sowjetunioon. Filun moost grat dialen faan Kareelien, Petsamo an öler gebiiten tu det Sowjetunioon du. At jaft weler twesken 1941 an 1944 krich. At lun wurd 1995 lasmaat faan a EU.




#Article 160: Schleswig-Holstian (213 words)


Schleswig-Holstian (, ,  SH) as det nuurdermiast bundeslun faan Sjiisklun. Hat leit tesken Nuurd- an Uastsia, det hoodstääd as Kiil sant det lun di 23. August 1946 grünjlaanj wurden as. Uun't nuurden leit Denemark, uun't süüden a bundeslunen Hamborag an Niidersaksen, an uun't süüduasten Mecklenburg-Föörpomern.

Daalang (Stant: 1. Janewoore 2013) san diar sjauer kreisfrei stääden an elwen kreiser mä 85 amten an 1115 gemeenen. 901 diarfaan haa maner üs 2000 iinwenern an haa diaram en iarenamtelken bürgermääster.

Nochhuaren uun Sjiisklun san diar soföl ünlik spriaken üüb ään bonk üs uun Schleswig-Holstian. Uun det lun tesken Uast- an Nuurdsia wurd trii manertaalspriaken snaaket, det san Däänsk, Romanes an Nuurdfresk. An do komt uk noch Plaatsjiisk diartu.

Plaatsjiisk as det regionaalspriak faan Nuurdsjiisklun. An bal arken uun Schleswig-Holstian ferstäänt det tumanst of koon hög wurden sai.

Däänsk woort fööraal uun di nuurdelk loonsdial Schleswig snaaket. Amanbi 50.000 minsken faan't däänsk manerhaid lewe miast nai bi a grens tu üüs naiberlun Denemark.
 
Fresk as en spriak, diar üs Nuurdfresk uun Schleswig-Holstian, üs Saaterfresk uun Uastfresklun, an üs Frysk uun't prowins Fryslân faan a Neederlunen snaaket woort. Uun a kreis Nuurdfresklun an üüb Halaglun snaake amanbi 10.000 minsken Nuurdfresk.
 
Romanes as det spriak faan a Sinti an Roma. Amanbi 5.000 sjiisk Sinti an Rooma lewe uun Schleswig-Holstian. 




#Article 161: Rocht (174 words)


Rocht as det sum faan reegeln, diar en selskap faan minsken brükt, am mäenööder ütjtukemen. Sok reegeln kem ap üs wen rocht, diar a minsken al loong befulge, of üs positiif rocht, diar faan a stoot uun furem faan gesetsen maaget wurd.

Wat rocht as, woort uun twiiwel faan en rachter fäästlaanj.

Reegeln för't tuuplewin san objektiif rocht. Wat di enkelt minsk du mut of skal, of faan öödern ferlang koon, as subjektiif rocht. Det subjektiif rocht komt normoolerwiis faan't objektiif rocht uf. Tu't subjektiif rocht hiart uk, dat di enkelt minsk för sin rocht stridj mut. Uun en freihaidelk selskap mut hi för sin rocht uk jin a selskap of jin a stoot stridj.

Det wurd rocht komt faan indogermaans *h₃reĝ- uf, an det ment apracht, lik aprocht maage, di rocht wai finj. Uk uun ööder spriaken het det bal jüst so: , , , , .

Uun üüs amgungspriak brük wi det wurd rocht miast üs jindial faan ferkiard.

Man uk uun a geometrii jaft at en rochten winkel, hi as luadrocht.




#Article 162: Aamrem (177 words)


Aamrem (Aamring: Oomram) es en nuurđfriisk Ailön. Hat liit süđern fan Söl en weestern fan Föör. Aamrem jert tö't Amt Föör-Aamrem ön di Krais Nuurđfriislön ön Sleeswig-Holstiin.

Aamrem es 20,46 km² gurt en diaraur dat tiinst gurtest Ailön ön Dütsklön. Üs uk Föör en Söl jert Aamrem tö di trii nuurđfriisk Geest-Ailönen. 

Uastern fan Aamrem es di Heef. Di füf Tērper sen fuar't Miist ön di Uastersir fan't Ailön tö finj. Fan Nuurđen tö Süđern sen dit Nuurđtērp, Neebel, Süđertērp, Stiinood an Witdün. 

Üp di Geest sen di Tanen en di Hiiđ tö finj. Ja lii üs en Strip fan Nuurđen tö Süđern. 

 

Ön di Weesten fan aamrem sen aural Dünemer. Ali töhop sen des ombi 12 kilometer lung. Di Dünemer sen diilwiis jen Kilomeeter breer. Dat Stek Lön' hur di Dünemer sen, es 700 Hektar gurt. 

Fan Weesten tö Uasten sen Primeerdünemer, Wit Dünemer en Gre Dünemer tö biluki. Wanerdünemer jeft et üp Aamrem ek muar, alis biplantet. 

Di Aamringer Dünemer staan öner Natuursjuts, en diar bret jit Fügler, wat üđershur niin Plaats diarfuar finj ken. 




#Article 163: J. P. Hansen (177 words)


Jap Peter Hansen (* 08.07.1767 Weesterlön, † 09.08.1855 Kairem), J. P. Hansen, es 15 Jaaren tö See faart en leeterhen Skuulmaister en Köster ön Weesterlön wesen. Hi skel uk Jap Köster nēmt uuren wiis.

Hansen her uk en Nawigatsjoonsskuul, en hi heer höm forskelig Saaken üttaacht en konstruiaret, sa üs en Kuurnwecht.

Hansen skref Boker tö'n Bispöl aur Matematiik en Astronomii, man diar sen uk forskelig Āpteekningen en Dokumentatsjoonen aur Söl me twesken wesen.

Hansen gelt üs di jest Söl'ring Dechter, diar dit Skriiwen üp Söl'ring āpbraacht heer. Dit bikeentest diarfan es , en Komediispöl üp Sölring. Dit diari Stek es üs dit jerst Bok üp en nuurđfriisk Spraak ütdönen uuren (1809). Hansen heer höm salev üttaacht, hur'ling hi Sölring skriif wel, en sa es di diari Spraak tö höör jest Ortografii kemen.
Des Skriifwiis wiar naier bi't Dütsk üs di fan Boy Peter Möller, wat ön't 21. Jaarhönert al swaar es en bringi di Liren bi.

Jap Peter Hansen es di Faađer fan C. P. Hansen wesen. Ön Weesterlön jeft et en Jap Peter Hansen Wai. 




#Article 164: Kris Nordfraschlönj (103 words)


Di kris Nordfraschlönj (de. Nordfriesland, nds. Noordfreesland, da. Nordfrisland) as di noordelkst lönjkris önj Tjüschlönj än eefter e grutelse di treed önj Slaswik-Holstiinj. Et heet 165.951 manschne (2019).

E åmten önj e kris san:

E kris wörd di 26ste önj e Gjarsmoune 1970 grünjläid, eefter da üülje krise Kris Ääderstää, Kris Hüsem, et mååst foon di üülje Kris Söödtuner (suner 6 gemiine) än trii gemiine foon di üülje Kris Slaswik tuhuupeläid wörden.

Tååle foon manschne, deer 2019 än 2020 önj e kris suner årbe san:

Et Kliinikum Nordfraschlönj heet trii kliinike önj Naibel, Hüsem än e Wik än en Regionaal Sünhäidssäntrum önj Taning.




#Article 165: A Halgen (255 words)


Uun Nuurdfresklun jaft at tjiin Halgen. Wan am det rocht beluket, san't man njügen, auer ian diarfaan lunfääst wurden as. Hat het man likes noch Hamborger Halag.

A halgen san wat apartes, auer jo so liach lei, an jo stun auer 40 daar uun't juar oner weeder. Am sait lunoner, wan di Blank Hans auer at haleg fäärt, ap tu a werwen lingt an somtidjs uk iin uun a hüsang lääpt.

Det weeder komt oober ei mätians uunluupen. Wan ei aaltuföl sturem as, do koon am sogoor to fut troch a waas luup. Diar skal man aleewen hoker mä, diar ham uun a waas ütjkäänt. At sjocht diar ei efter ütj, man a priilen uun a waas kön böös jip wurd, wan a flud komt.

Iar hää en halagwerew so ütjsen:
Halgen haa man bluas saaltweeder uun hör grünj. Diaram skul am rinweeeder drank. Uun a maden faan a werew jääw't för a tiiren en eeben küül mä weeder, diar sai's feeting tu. A minsken hed en soot, det as oober nään rochten suas, man iarer en sisterne för drankweeder.

Üüb a werew lai en hialer rä faan diten, üüb Fer an Oomram saad am uk schaasen. Det wiar det ialang för a halagminsken, jodiar diten wiar faan drüget künjoks maaget.

Sant 1962 as det leewent üüb a halag aal wat ööders wurden. A hüsang haa efter det grat sturemflud modern oonker füngen, an det drankweeder komt nü för't miast troch röören faan fäästääg. Nei hüsang wurd uk föl huuger an fääster baud üs iar.




#Article 166: C. P. Hansen (380 words)


Christian Peter Hansen es Skuulmaister en Köster üp Söl wesen. Hansen es ön di 28. August (Bārichtmuun) fan 1803 tö Wārel kemen. Stürewen es hi ön di 9. Detsember (Jöölmuun) fan 1879. 

C.P. Hansen wiar di Dreeng fan Jap Peter Hansen, en diarom wiar hi fuar't Miist üs Krischan Japen of Kiitji Japen bikeent. Hi heer masi aur di Sölring Histoorii ütfünen en āpskrefen. Diar sen da uk Kaarten me ual Fluurnaamen bi ütkemen. 

Hansen hee en ethnograafisk Saamling fan ual Kraam üs stiinern Knefen, en üđers, wat di Lir jerer bi 't Hüs her haa. Des Saamling heer Hansen ön sin Bok Sagen und Erzählungen der Sylter Friesen (1875) biskrefen, wat em jit ön Antikwariāti fo ken. 

Me en Diil fan di Saamling es di Museumsaarber fan di Sölring Foriining bigent uuren, en dat Altfriesische Haus (Üp Sölring sair em Ual Hüs) es dit Hüs fan C. P. Hansen wesen. 

Masi Bokern fan höm sen ütkemen, en di wiar üp Dütsk en Söl'ring skrefen. Diarme heer C. P. Hansen uk fuul diarfuar dönen, dat di Söl'ring Orthografii förter ütbecht uur kür, en hi heer uk masi dechtet. Di diari wiar ja man tö sin Tir ek ialer üs ombi 40 Jaaren. 

Bi des Skriifwiis falt āp, dat diar ön di jerst 100 Jaaaren di Konsonatenfordopeling wesen es, sa üs wü dit ön Dütsk keen, wan di Vokāl fuarüt kuurt es: Delling, lekkelk, knorrig, ... . Dit heer höm noch eeđer Boy Peter Möller sin Uuurterbok (1915) foranert. 

Gans gur tö keen es dit bi di Forklaaring fan Balādi Pider Lüng of Pidder Lüng, diar Hansen bi jen fan sin Fortelingen en bet foranert heer.

Hansen heer me sin Aarber förtermaaket, wat sin Faađer, Jap Peter Hansen bigent heer: Di Söl'ring Literatuur, diar en gurt Wert, uk en jüst fuar di Nuurđfriisk Saamlingen heer. Sok Bokersaamlingen ken em t. B. ön't Nuurđfriisk Instituut finj, en uk di Antikwariāti haa jit wat öntöber.
Uk bi Nann Peter Mungard ken em se, dat hi üp di Aarber fan di Hansens āpbecht heer.

Sent 1960 uur di C. P. Hansen Pris ark Jaar tö Liren dönen, diar wat fuar di Sölring Saak sa üs Kultuur, Spraak en Brükdom dönen haa.

Verzeichnis der Träger des C. P. Hansen – Preises von 1960 bis 2015




#Article 167: Diten (306 words)


Diten (öö. Schaasen) sen fan drügit Küskit maaket. Di diari sen üp di Ailönen bit hentö di fiartiger Jaaren en üp di Haligen bit hentö di sösstiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert üs Jöling fuar tö haitsi en tö kööki nomen uuren.
Fan di Ailönen es uk bikeent, dat fuar't Jöling Sjipluurter fan di Dik saamlet uuren sen.

Di Küskit, wat em fuar Diten brükt, waar wunterem iin ön gurt Faten saamelt. Di diar Faten (Mjülkpoten) wiar ombi 75 m³ gurt, en di lair iin ön di Öört, fuar't Miist nuurdfuar di Busem. 

Hentö di Uurs uur di Mjülk üt di Faten büten üp di Werev fordiilt. Leeter uur dit ütstampert, wat di Liren me üülen Soken aur di Fet, somtirs uk söner des, maaket haa.  Fan des giar di Wiitighair üt di Mjülk. Diar maast ek olterfuul Stre benen des Brii wiis, üđers kür em di Diten leeterhen ek muar rocht ütsteek.
Wan di miist Wiitighair diar üt wiar, uur dit me en Stamper lik ütstampet, dat et sa 6 cm tjuk blef. 

Di Senskiin brükti sa tau bit trii Weeken en drügi dit diari üt. Da nem em en Ditensteeker, wat en bet ütsjocht üs en Glaav, en steek diarfan Kwadraate fan 20 x 20 cm. Des waar da langs di Wuch āprocht en skul jit jens trii Weeken ütdrügi. 
Eeđer des waar di Kwadraati omdrait, dat di üđer Sir uk ütdrügi kür, en da wiar di Diten klaar.
Nü kām fan di drüg Diten Klooten āpbecht, dat di Winj en di Senskiin di leest Wiitighair ütnem kür. Hentö di Hārefst waar di Diten booven iin ön't Hüs braacht.
Fuar di Wunter brükti ark Hüs ombi 20.000 Diten. Wan di Liren kööki of haitsi wel, kām di diar Kwadraati bluat döör en Ditenhol dialsmeten, dat em di bluat jit iin ön di Aurn smit brükti.




#Article 168: Kreis Nuurdfresklun (593 words)


Di kreis Nuurdfresklun (sjiisk Nordfriesland, plaatsjiisk Noordfreesland, däänsk Nordfrisland) as di nuurdermiast lunkreis uun Sjiisklun an efter a grate di traad uun Schleswig-Holstian. Uun nään kreis wurd muar spriaken snaaket üs uun Nuurdfresklun: Nuurdfresk, Sjiisk, Däänsk, Plaatsjiisk an Süüdjüütsk. Iar wurd uun Friedrichstääd uk noch Holuns snaaket. Tu't regiuun Nuurdfresklun hiart uk noch Halaglun, man det eilun hiart tu a lunkreis Pinneberg.

Di kreis Nuurdfresklun leit uun't nuurdwaasten faan Schleswig-Holstian an stupet uun't nuurden jin Denemark, uun't uasten jin a kreis Schleswig-Flensborag an uun't süüden jin Dithmarschen. Uun't waasten leit at Nuurdsia. A huuchst ponkter uun a kreis san a Sandesberag mä 54 meetern uun Uastenfial an at Uwe-dün mä 52,5 meetern uun Kaamp üüb Sal.

Faan uasten tu waasten fanjst dü sok onerskiaselk lunskapen üüs a geest, a maask, a waas mä a Halgen an a maaskeilunen an bütjen uun't waasten a geesteilunen. At ütjsen as föraal troch a istidjen bestemet, man uk troch tau grat sturemfluden uun a juaren 1362 an 1634. 

Uun Nuurdfresklun stun 33 regiuunen oner natüürskül, det san 9,21% faan't lun. Diartu komt a Natjunaalpark Waas mä 176.290 hektaar.

Nuurdfresklun hää Atlantikkliima, uun a somer as't ei so warem üs uun't banlun, uun a wonter ei so kuul. At jaft al en düütelken ferskeel tesk a eilunen an a fäästääg. Üüb a geest heest dü 190 daar saner froost, üüb a eilunen san't 220. Uun a maask begant di iarst froost ei föör aanj Oktuuber an maden April as't diarmä föörbi.

Faan Febrewoore bit Jüüne mutst dü mä 40 mm rin a muun reegne, faan August bit Oktuuber mä 80. Üüb a eilunen an uun a maask rinjt at düütelk maner üs üüb a geest. A winj weit uun't madel mä 7 m/s (det san amanbi 25 km/h of 14 kn) üüb a eilunen an uk üüb fäästääg as't ei föl maner.

Di kreis wurd 1970 grünjlaanj an slood jo ual kreiser Süüdtondern, Hüsem an Eidersteed tuup.

At grünjlaag faan a ökonomii san büürerei, faskerei, hoonwerk an tu en graten dial a fräämenferkiar. Uun ferglik tu Schleswig-Holstian werke maner uun't hoonwerk, oober muar uun a büürerei an muar uun a siinsten, det komt fööraal faan det büürin mä baadelidj.

Uun a kreis stun amanbi 100.000 baaden för fräämen, diarfaan muar üs a heleft üüb Sal. 2004 kaam muar üs ian miljuun baaselidj tu Nuurdfresklun an blääw uun't madel 10 naachter. Diarmä san auer 1 miljaard Euro amsaat wurden.

At wichtagst boonliinje as a Marschboon faan Hamborag tu Waasterlun üüb Sal. Haltesteeden san uun Friedrichstääd, Hüsem, Breetsteed, E Hoorne, Naibel, Klangsbel an Waasterlun. Swäärs diartu ferlääpt at Nuurd-Uastsia-Boon faan Kiil auer Hüsem tu Sankt Peter-Ording. Faan Naibel tu Doogebel keert a NEG-Boon (iar NVAG), an do jaft at noch en ferbinjang faan Naibel auer a grens tu Tondern uun Denemark.

A miast eilunen an halgen san auer damperliinjin mä a fäästääg ferbünjen. Tu Sal könst dü auer a Hindenburg-Doom oober uk mä a boon raise.

Nuurdfresklun hää nian autoboon, auer a B5 komt am oober efter süüden tu a A23 uun Heide. A bundesstruaten B199, B200 an B201 ferbinj a kreis mä a A7 uun a maden faan Schleswig-Holstian. Auer a B202 komst Dü faan St. Peter-Ording auer Tönang tu Rendsborag.

Fluuchplaatsen jaft at uun Waasterlun, Hüsem, A Wik an St. Peter-Ording, man alian di uun Waasterlun hää liinjinferkiar. At militeer onerhäält noch en plaats uun Lääk.

Fiiw stääden an gemeenen ferwalte jo salew, aal jo öödern san efter det reform faan a juaren 2007 an 2008 tu aacht amten tuupslööden wurden.
Luke diar: Stääden an gemeenen uun Nuurdfresklun




#Article 169: Kris Slaswik-Flansborj (161 words)


Slaswik-Flansborj as en kris önj Slaswik-Holstiinj. E kris läit önjt nordååsten foon e diiljstoot. Önjt norden lade Dånmark än Flansborj, önjt ååsten läit e Ååstsiie, önjt söödååsten Rendsburg-Eckernförde, önjt söödweesten Dithmjarsche än önjt weesten Nordfraschlönj. Et heet 201.156 manschne (2019). E hoodstää foon e kris as Slaswik.

Önjt ååsten foon e kris läit et loonschap Angeln twasche jü Flansborj Förde än e Schlei. Heer läit uk e Scheersbärj (71 m), wat di oudergrutste bärj önj e kris as. E Höckebärj (82 m), wat twasche Freienwill än Hürup läit, as di huuchste bärj önj e kris. Önjt söödweesten as et loonschap Stapelholm, weer moore än mjarschlönj ma hooltinge än gååst amschafte.

E kris heet 5 gemiine än stääse, wat åmtsfri san:

E kris heet uk 13 åmte:

E kris wörd di 24ste önj e Uursmoune 1974 grünläid, eefter da üülje krise Kris Flansborj Lönj än Kris Slaswik tuhuupeläid wörd.

Tååle foon manschne, deer 2019 än 2020 önj e kris suner årbe san:




#Article 170: Hermann Janssen (108 words)


Hermann Janssen (* 08.10.1888 † 05.04.1971) wus en saaterfraschen autoor.
Önjt iir 1953 ferschind en fersäk Hermann Janssen önj en regionool blees. Önj di artiikel frååged hi än schak tääle eefter ham. Deerüt önjtstöö dåt Lesebouk foar Seelterlound dåt bit tu 1965 möre maårbere hädj heet. Tuhuupebünen as dåt leesebök wörklik tjuk wörden. Hermann Janssen as uk bekånd wörden ma dåt bök Dät Ooldenhuus, dåt önjt iir 1964 publisiird wörden as. 

Hi häi uk for jü Seelter Trjoue schraawen, en tidschraft ma literaarisch såågen önjt saaterfrasch, wat twasche da iirnge 1966 än 1972 beststöö. Oudere wichtie maårbere foon Seelter Trjoue wjarn Pyt Kramer (*1936) än Theo Griep (1916-2007). 




#Article 171: Oluf Braren/sö (124 words)


Oluf Braren (* 25. Februwaari 1787 ön Olersem/Föör; † 22. Marts 1839 ön Taftem/Föör)wiar en naiiwi Maaler.

Oluf Braren sin Faađer wiar Smed en Buur ön Olersem üp Föör. Oluf uur me 19 Jaaren Skuulmaister ön di Nuurdtērper fan Söl. Di 25. September 1808 friit hi Meete Wilhelms fan Ārichsem. Ombi 1810 sen di tau hentö Olersem gingen, aurdat Braren diar üs Skuulmaister förteraarberi kür. Leeterhen liirt hi Ing Peter Matzen fan Hedehüsem keen en lefhaa. - Dit uur man bikeent, en da uur hi me sin Wüf hentö Taftem forset.

Ing Peter Matzen hör Brüđer Peter Nahmen Matthiesen liirt dat Maalin bi Braren. Hi studiaret dit leeterhen bi Wilhelm Tischbein ön Eutin. Di Iinflus faan Tischbein ken em uk bi Brarens Aarbern se.




#Article 172: Huuchsun (119 words)


En huuchsun as en sunbeenk uun a waas, diar uk bi huuchweeder noch ütjluket an huuchstens bi en sturemflud auerspeeld woort. Sodenang kön diar al plaanten waaks. An jo plaanten surge diarför, dat di sunstoof leien blaft an di sun apwääkst. 

En huuchsun koon mä a juaren tu en eilun waaks, koon waanre, koon oober uk weder flaaker wurd, bit'er bluas noch en sunbeenk as. Ian bispal för en huuchsun, wat tu en eilun wurden as, as Mellum. 

Ään sunbeenk uun't uasten faan Stianood üüb Oomram het Huuchsun, üüb sjiisk Hubsand, man hi as eegentelk nään huuchsun. A Huuchsun as man en sunbeenk, auer hi bi normool huuchweeder onergongt. Do as det weeder diar so amanbi 1m jip (2010).




#Article 173: Haligen (243 words)


Ön Nuurdfriislön jeft et tien Haligen. Wan em dit rocht biluket, sen't bluat jit niigen, aurdat jen diarfan lönfast uuren es. Di jit man dach jit Hamburger Halig.

En Halig es wat Aparts, aurdat di rocht liig lair, en di staant aftinoch aur 40 Daagen fan't Jaar öner Weeter. 
Em sair Lönöner, wan di Blanki Hans aur di hiili Halig faart, āp tö di Werewer giar en somtirs uk iin ön di Hüüsingen lapt. 
Dit Weeter kumt man ek metjens önlaapen. Wan ek olterfuul Storem es, da ken em sagaar tö Foot bi di Heef gung. Dit diari skel em man ek aliining maaki, diar skel langsen en Föörer me up Wai, wat Biskiir weet aur di Heef. 
Dit diari sjocht ja ek sa üt, man di Priilen ken mal diip uur, wan di Flöör kumt!

Jer heer en Haligwerev sa ütsen: 
Haligen haa bluat Saaltweeter iin ön jaar Grün. Diaraur skul em Riinweeter drink:
En Feeting, en iipen Kuul me Weeter, wiar fuar di Diiren, en en Sood, en Zisterni me Drinkweeter fuar di Mensken, lair ön di Meren fan di Werev. Üp di Werev lair en lung Reeg fan Diten. Dit wiar di Jöling fuar di Haligmensken, di Diten waar fan Küskit maaket. 
Sent 1961 es dit wat üđers uuren, aurdat di Hüüsingen achter di Storemflöör fan 1962 moderni Aunern fingen haa. Weeter kumt nü fuar't miist döör Röören fan't Fastlön.Di nii Hüüsingen sen fuul hooger en faster becht üs jerer.




#Article 174: Bürgermääster (138 words)


En bürgermääster stäänt en gemeen of stääd föör. Uun enkelt lunen woort hi direkt faan a lidj weelet, uun öödern faan a gemeen- of stäädfertreedern. 

Uun grater stääden jaft at muar bürgermäästern för enkelt apgoowen. Jo san di boower-bürgermääster onersteld. 

Di boower-bürgermääster as uk miast det ofisiel betiaknang faan a ferwaltang, so üs en loonriad uun en (loon-)kreis.

Uun ualang tidjen jääw't uun Nuurdfresklun an öödershuar uunsteed faan en bürgermääster di büürfööges ( büürföögels,  büürfööger).

Iar Sjiisklun faan a Preusen regiaret wurd, hää a büürfööges diarför suragt, dat a reegeln iinhäälen wurd. Üüb a ööder sidj wiar hi uk diarför diar, sin gemeen jinauer a bopersten tu fertreeden. Sodenang kaam hi flooksis uun a knip, auer hi tesken sin lidj an a regiarang sted. Bit tu't lunamleien (am 1800) hää a büürfööges uk det werk üüb't gemeenlun ferdiald.




#Article 175: Ååst-Fraschlönj (252 words)


Di Begrip Ååst-Fraschlönj schal et ferschääl wise twasche Ååstfraschlönj än Ååst-Fraschlönj. Normåål betiikend Ååst-Fraschlönj e hiilje loonschap bai e weestsiie twasche Dolart än Jaade. Büte foon e regioon liiwe e manschne oofting, dåt dåtdeer lönj åles Ååstfraschlönj as, ouers dåt as ai rucht. Mån Ååst-Fraschlönj as en kunstuurd, deeram wård dåt oofting uk ååstfrasch ood unti ååstfrasch huulewailönj nåmd.

Ååstfraschlönj, dåt as bloot dåt gebiit foon ju üülj groowschap Ååstfraschlönj. Dåt as sü amenbai dåt gebiit foon e loonkrise Aurich, Leer än Wittmund än e stää Emden. Ouers wan et hiilj huulewäilönj betiikned wårde schal - ålsü uk e loonkris Fraschlönj än e stää Wilemshuuwen, dan koon huum et uurd Ååst-Fraschlönj brüke. Wat diling jü kris Fraschlönj än jü stää Wilemshuuwen san (dåt Jeewerlönj än jü Frasche Weede) heet iir ai tu e groowschap Ååstfraschlönj hiirt, ouers tu et lönj Oldenborj. Da manschne, wat önj dåtdeer frasche diilj foon Oldenborj laawe, mooge dåt mååst ai lise, wan's Ååstfrasche nåmd wårde.

Dan jeeft dat uk nuch en oudere definiisjoon foon e begrip Ååst-Fraschlönj. Önj diheere widest san foon dåt uurd wårde åle gebiite önj Naasersaksen tuhuupe räägned, wat en frasch histoorie en kultuur hääwe. Tu dåt eentlik Ååstfraschlönj än dåt Oldeborjer Fraschlönj kaame dan nuch dåt Saaterlönj, Butjaadingen (wat iir Rüstringen wus) än dåt Lönj Wursten haanetu, wilems uk oudere lönje as dåt Stadlönj än Steedingen. Uk e frasche manschne üt dadeere lönje wan ai as Ååstfrasche betiikned wårde. 

Ouers dåt san åles lönje, wat foon e Frasche Rädj Seksjoon Ååst fertrin wårde.




#Article 176: Nann Peter Mungard (696 words)


Nann Peter Mungard (* 30. Juni 1849 ön Kairem; † 30. Juli 1935 Møgeltønder/Denemark) wiar en Pleeger fan di Nuurdfriisk Spraak.

Hi wiar di Faađer fan di Techter Jens Emil Mungard.

Mungard es jerst tö See faart, en diarbi braacht hi dit diarhen, dat hi Koptain uur.
Leeterhen es hi Buer ön Kairem üp Söl' uuren en heer masi fuar dit Kultiviaren fan di Hiir dönen.

Üs jung Gast heer Mungard üp sin Raisen masi sen en hok Spraaken liirt, diarmung wiar uk japansk. Sin Itüüs blef man di Friisk Kultuur en Spraak. 
Ön di Jaaren 1903 bit hentö 1913 sörigti hi fuar füf Friesenfeste, hur Sölringer, Feringer en Aamringer Friisen töhopkām en snaki diaraur, wat em fuar di friisk Kultuur maaki kür. 
Hi saag al, dat em wat maaki skul, wan di diari ek dial gung skul.

Nann Mungard uur Iarenmeföliger fan di weestfriisk Spraak- en Literatuurselskep en di diar Lir sair höm, dat hi man en Uurterbok fuar Nuurđfriisk maaki skul.  
Nann Mungard hee di jerst Diil fan sin Uurterbok ön 1913 klaar, en hi hee diartö uk en Leesbok fuar Skuulen skrefen.
Biiring Boker sen man ek üp Slach drukt en ütdönen uuren.

Bi di Folksofsteming fan 1920 wiar Nann Peter Mungard fuar en Önslüt fan Süđersleeswig ön Denemark, aurdat hi höm di Sjuts fan di friisk Kultuur ön sok litj Staat beeter fuarstel kür. 
Miist fan di Sölringer saag dit üđers, en Mungard fing masi Kritik diarfuar en uur uk Lönsforeerer skempet. 
Üs di Sölring Lir jam da gaar ek muar binem wel en Strepopen me Mungards Naam dairön üp di Biiken smet, da wel hi ek muar üp Söl blif. 
Hi gair hentö Denemark, wan 1921 di Hofstair, wat hi sin Seen dönen hee, ofbrent wiar. Diar es hi da uk ön 1935 storefen.
Sin Lefhair tö Söl' bihöl hi man dach, en üs hi sair haa skel, wiar hi Tief gebeugt, doch ungebrochen..

Uk di Swaarheren fan sin Seen, Jens Mungard, heer da noch jaar Bigening fünen, aurdat hi tö sin Faađer höl.
Wam jen hentö't KZ kām, da skul höm jaa langsen jen denuntsiaret haa.

Nann Peter Mungard her sin ain Greevstiin āpteeknet, üs hi di hol haa wel. Ön des Teekning es en brenendi Skep tö se en en Dechting, wat Mungard skrewen her.
Nann Mungard her sin ain Rochtskriiwing ütaarbert, en sa waar dit Dechting üđers āpskrewen, üs Boy-Peter Möller dit maaket her:

Wat Dü dēst, dit dö me Liif en Siil
Fuar Sluurighair tjua Di niin Wiil
Fuar Hualevhair dogt ek en bet
Ja, dit jeft rogtligt bluat Fortröt

Harki Got
Dö rogt
Wik nemen!

Wat Dü dērst, dit dö me Lif en Siil,
Fuar Sluurighair tjua Di niin Wiil
Fuar Hualevhair docht ek en bet
Jaa, dit jeft rochtlicht bluat Fortröt

Harki Got
Dö rocht
Wik nemen!

Dat Uuurterbok fan Nann Peter Mungard waar ön't Jaar 1974 ütdönen.

Nann Peter Mungard skref jaa en Uurterbok fuar di Sölring Spraak, nēmt For Sölring Spraak en Wiis, wat 1909 ütkām.
Di Grünj wiar, dat di Feringer en Aamringer jit friisk Uurter her, hur üp Söl al Uurter fan Dütsk nomen of omdechtet waar.
Mungard maaketi Fraagiseereln me forskelig Dütsk Uurter, dānen di Feringer en Aamringer üp Friisk ütskriiv skul.
Wan di klaar wiar, aurnoom hi di Uurter fuar Sölring en Skref di diar me iin.
Diarfan waar uk dat Bok Ein Inselfriesisches Wörterbuch - Eilunsfriisk Spraak en Wiis (1913, drukt 1974) maaket, wat man bluat bit O giar. Diar wiar jit en Manuskript, wat bit W giar, man dit es nümers prentet uuren.
Ön't Fuaruurt skriif di Forfaters, dat ja en Rochtskriiwing finj wel, wat ark jen fan di Dütsk Skriiwing wech forstuun en bigrip kür.
Wan em dit biluket, sjocht em man dach, dat dit ek beeter tö liir es üs di Aarber fan Boy Peter Möller.
Ditdiar i fuar't kuurt e achtern bi di Dö-Uurter heer Mungard man wechleten.
Uk bi Mungard jeft et niin tau Konsonanten bi kuurt Vokäli 

Tsitāt fan't Fuaruurt: 

Forskelig Uurter ön di forskelig Skriifaarten

Senerlig aur dit Bok fan Mungard es, dat et en Tabeli es, wat uk di Uurter fan Weesterlön'-Föör, Uasterlön'-Föör en Aamrem weeget, wan Mungard dānen her.




#Article 177: Deenemark (221 words)


Deenemark es en Staat, wat twesken't Skandinaawisk Hualevailön en Mereleuroopa liit.

Deenemark es ombi 43.000 km² gurt, en fan des Plaats es ombi di trērst Diil Ailönen. Diarfan sen 443 me Naamen nēmt (Hat jeft ön Deenemark 1419 Ailönen, wat ark aur 100 m² gurt sen).
Dat deensk Fastlön jit Jütlön.

Eeđer't Friimaakin ön 1945 heer Deenemark di Grünj fan di UNO en di NATO me lair.

Deenemark wiar bi di Grüning fan di EFTA (1960) diarbi. 1973 gair Deenemark iin ön de EG. 
Wan em ön di EG giar, da forlet em di EFTA, aurdat di EG sawat üs en ütbecht EFTA es. 
Jünger Politik
Sent 1973 jert Deenemark tö di Europeeisk Unioon. Benen dit Lön jeft dit jit tau Regioonen, wat benenpolitisk autonoom sen, di Färøer en Gröönlön. Di diari jert tö Deenemark en tö di NATO, man ek tö di EU.
Hauptstat fan Deenemark es Kopenhāgen, wat üp Seelön liit, en Ailön ön di Uastersee.
Wan di EG achter di Kontrakt fan Maastricht tö di EU uur skul, haa dit deensk Folk dit önnemen (Folksofsteming), man di wel ek me iin ön di Euro-Zone, en sa bitaalit em ön Deenemark förter me Kroonen.

Ön Deenemark jeft et füf Stjüürkraisi:

 Henwiis: Wan Dü ön di Symbooli rochts fan di Aurskreften klikst, kenst Dü di Reeg fan di Tabelenspalti foraneri. 

 
 




#Article 178: Mooring (141 words)


 

Mooring as en nordfrasch spräkewise, wat snååked wårt önjt gebiit foont Risem Måår (5a/5b). Deer kamt uk e noome foon. Et Mooring hiirt tut Böökinghiirder Frasch (5), wat iinj foon e tiin hoodspräkewise foont Nordfriisk as. Ourdåt et Mooring nuch sü maning spreegere heet, wårt oofting ma jü betiikning Mooring dåt hiil Böökinghiirder Frasch benåmd, wat ouers eentlik ai rucht as.

Mooring heet twäär wise: Ååstermooring önj Risem-Lonham än Weestermooring önj Naibel:

Uk önj Doogebel än Foortuft (weer Böökinghiirder Frasch snååked wårt) seede manschne sam uurde ouers. Önj Doogebel tu biispil seede manschne bäige än kääme önj stää for Weestermooring bäge än kaame. Önj da biise toorpe seede manschne ik bän än dat önj stää for ik ban än dåt.

category             = Mooring Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =




#Article 179: Flugplaats Sankt Peter-Ording (118 words)


Di Flugplaats Sankt Peter-Ording liit uastern fan Sankt Peter-Ording üp Eidersteed.
Diar mut Maskiinsail- en Ultralechtfliigers, man uk Helikopters bit tö 5.700 Kilo Startwecht henflö.
Üp di Lön, wat 11 Hektar gurt es, jeft et en Tankstair fuar Fliigers, sa üs tri Halen, en Hangar en en Kontroltorn. 
Diar es Plaats fuarsen, hur em sin Fliiger henstel en let ken, man wan di Maskiin iin ön di Hangar skel, skel em fuarof fraagi, weđer't giar.

Bidriiwer es di Flugplaats-Bidreftsselkep St. Peter-Ording
Hat jeft diar en Pilootenskuul.
Sent 1969 es diar en Aero-Club itüüs.

Em ken diar fraagi, en da jeft et Taxifliigers hentö Söl, Föör en Heliglön. 
Diar uur uk en Charterfliiger önberen, en Cessna 172m fan 1973.




#Article 180: Flugplaats Hüsem-Schweesing (161 words)


Di Flugplaats Hüsem-Schweesing es en Forkiirsflugplaats nai bi Hüsem.
Di es fan en Diil fan di Militeer-Flugplaats maaket uuren.

Ön di foftiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert heer di Bundesweer twesken Schweesing en Immenstedt di Fliegerhorst Husum becht.
Bit hentö di Bigening fan di niigentiger Jaaren es diar militiarisk flöen uuren.
Achter des heer em di süđweestern Diil oftrent en fuar ziwiili Fliigers friidönen.
Dit maaket sa di miist Sen, aurdat üp des Huk fan dit Areaal di Tower en di hiili Infrastruktuur sen, wat em sa brükt, wan em diar me Fliigers aarberi maat.
Di Rest fan di wesen Fliegerhorst uur nü fan di FlugabwehrRaketenGruppe 26 ön Hüsem nütet, wat ön di Husumer Fliegerhorstkaserne tüs es.

Di Bidriiwer es di Flughafen Husum GmbH  Co. KG. Diartö jert di Stat Hüsem di Hüsemer Wertskepsselskap en hok üđer Gisjeftslir.
Dit es diar, hur di Plaats fan di Bundesweer bigent. Sa es bluat di süđern Sir fan di Baan ön Bidreft, wat ziwiil es.




#Article 181: Fluuchplaats Hüsem-Schwesing (133 words)


Di Fluuchplaats Hüsem-Schweesing as en ferkiirsfluuchplaats nai bi Hüsem.

Bit hentö di Bigening fan di niigentiger Jaaren es diar militiarisk flöen uuren.
Achter des heer em di süđweestern Diil oftrent en fuar ziwiili Fliigers friidönen.
Dit maakit sa di miist Sen, aurdat üp des Huk fan dit Areaal di Tower en di hiili Infrastruktuur sen, wat em sa brükt, wan em diar me Fliigers aarberi maat.
Di Rest fan di wesen Fliegerhorst uur nü fan di FlugabwehrRaketenGruppe 26 ön Hüsem nütit, wat ön di Husumer Fliegerhorstkaserne tüs es.

Di Bidriiwer es di Flughafen Husum GmbH  Co. KG. Diartö jert di Stat Hüsem di Hüsemer Wertskepsselskap en hok üđer Gisjeftslir.
Dit es diar, hur di Plaats fan di Bundesweer bigent. Sa es bluat di süđern Sir fan di Baan ön Bidreft, wat ziwiil es.




#Article 182: Flugplaats Heliglön-Dünem (193 words)


Di diari es en dütsk Flugplaats ön't Ailön Dünem, wat uastern fan Heliglön liit. Di Ailönen lii 44 km nuurđern fan Wangeroogi en ombi 70 km weestern fan't Fastlön.
Di Flugplaats es klasifiziarit üs en Forkiirsflugplaats.

Wan em fan Heliglön kumt, skel em me en Föribuat hentö Dünem faar. Dit Buat faart aur di hiili Dai twesken di Ailönen. Fan't Buat kumt em da me en Taksi hentö di Flugplaats.

Di tri Startbaanen sen mal kuurt: Baan 15/33 es 2005 forleengert uuren fan 400 tö 480m (Ön di Rhein-Main-Flugplaats ön Frankfurt sen di Baanen ombi tri Kilometers lung.). Sent Mai 2006 ken em di forleengert Baan nüti.
Me des Forleengering es em fuar di europeeisk Fuarskreften fuar en Forkiirsflugplaats fuar Aarbersfliigers (Wat ek priwaat önerwai sen) me muar üs jen Maskiin klaar kemen.
Di Maaten fan di üđer Baanen staan rochts ön di Tabeli.
Üp Dünem mut ek ark Piloot landi, di skel tömendst 100 Stünen flöen wiis, en dit skel hi/jü üs Hauptpiloot dönen haa.
Dit kumt diarfan, dat üp di Flugplaats niin Plaats es, wan em me di Leengti fan di Landibaan ek klaar kumt.
Üp engelsk jit sok Plaats Overrun.




#Article 183: Pharisäer (Religioon) (2513 words)


Di Pharisäers (hebr. peruschim, di ofsönert Lir, lat. pharisæ|us, -i) wiar en theologisk Ütrochting ön't antik Judendom. 
Ja wiar aktiif, wan di taust jüdisch Tempel

DÜ kenst hol förter aurset!

Aus der antihellenistischen jüdischen Bewegung der Chassidim („die Frommen“), die während des Seleukidenherrschers Antiochos IV. Epiphanes (175 v. Chr. - 164 v. Chr.) entstanden war, gingen diverse jüdische Gruppierungen hervor.
Im ersten Jahrhundert unserer Zeitrechnung nennt der Geschichtsschreiber Flavius Josephus neben den Pharisäern noch die Sadduzäer, die Essener und Widerstandsgruppen (Zeloten, Sikarier). Spätere religiöse Bewegungen waren das Christentum sowie die Therapeutae in Ägypten. Keine dieser Gruppen repräsentierte zu ihrer Zeit die Mehrheit der Juden; die meisten Juden verstanden sich allgemein als Juden, ohne einer speziellen Gruppierung anzugehören. 

Während ihres Bestehens definierten sich die Pharisäer in erster Linie als Opposition zu den Sadduzäern. Die Sadduzäer repräsentierten die konservative, priesterlich-aristokratische Oberschicht, die Pharisäer fanden ihre Anhänger in der breiten Masse des Volkes. Konflikte bestanden in der Auffassung vom Verhältnis zwischen Arm und Reich sowie der Akzeptanz oder der Ablehnung einer Hellenisierung der jüdischen Gesellschaft. Religiöse Unterschiede betrafen die Beurteilung des Tempels, der nach pharisäischer Ansicht den mosaischen Gesetzen und Propheten nachgeordnet war.

Die Position und Glaubenssätze der Pharisäer entwickelten sich im Laufe ihres Bestehens, und lassen sich daher am besten anhand ihrer geschichtlichen Entwicklung nachvollziehen. Schriftliche Überlieferungen existieren nur aus der späteren Zeit; insbesondere Hillel der Ältere und Schammai aus dem 1. Jahrhundert unserer Zeitrechnung sind durch ihre Kommentare bekannt.

Die „Israelitische Religion“ hatte seit der Errichtung ihres ersten Tempels in Jerusalem ihr Zentrum. Eine Priesterschaft verrichtete den Tempel- und Opferdienst, wie es überall im Orient üblich war. Die Priesterschaft war eng mit der Monarchie verflochten, indem der Hohepriester den König zum Amtsantritt weihte. Gleichzeitig erhielt die Priesterschaft ihre Legitimation und Unterstützung vom König, der im Auftrag Gottes die Israeliten politisch leitete. Propheten standen außerhalb dieser festgelegten Struktur, und traten als moralische Kritiker des Establishments auf.

Der Opferdienst war zentraler Gottesdienst, er war geregelt nach den Vorschriften der heiligen Schriften (die spätere Thora, die 5 Bücher Mose), die einen historischen Bezug gaben, ethische und kultische Vorschriften kodifzierten.

Das alte Judentum um den ersten Tempel endete mit der Eroberung durch die Babylonier und der Zerstörung des Tempels im Jahre 586 v. Chr. Viele Juden, insbesondere aus der Oberschicht, wurden ins Exil nach Babylon verbannt.

Der persische Großkönig Kyros der Große eroberte Babylon (539 v. Chr.) und befreite die Juden aus ihrer babylonischen Knechtschaft. Er überließ ihnen die Schatzkammer Babylons und schickte sie in ihre Heimat zurück, wo sie ihren Tempel wieder aufbauen konnten (Fertigstellung um 515 v. Chr.). Die Wiederherstellung der jüdischen Monarchie war von den Persern nicht vorgesehen, so dass die Priesterschaft die alleinige Führungsrolle innehatte. Aus der religiösen und politischen Elite entstand die Partei der Sadduzäer, deren Status jedoch nicht unumstritten blieb. Andere Gruppierungen folgten, darunter die Vorgänger der Pharisäer, die ihre frühen Mitglieder in Schriftgelehrten und Weisen hatte. Diese entwickelten sich zu den allgemein anerkannten Fachleuten in Fragen der Auslegung der Thora. Diese Weisen, später als Rabbi tituliert, entwickelten die „mündliche Tradition“, die ab dem 3. Jahrhundert im Talmud, bestehend aus Mischna und Gemara, als Kommentar zur Thora schriftlich festgehalten wurde.

Alexander des Großen Feldzüge beendeten 332 v. Chr. die persische Herrschaft und leiteten die hellenistische Zeit Israels ein. Nach dem Zerfall des Reichs Alexanders befand sich Judäa seit dem Ende des 2. vorchristlichen Jahrhunderts unter dem Einfluss der Seleukiden in Babylon. Unter deren Herrscher Antiochos IV. Epiphanes wurde eine Hellenisierung Judäas mit Unterstützung der Sadduzäer eingeleitet. Die Plünderung des Tempels mit der Anweisung, dort griechischen Göttern Opfer darzubringen, führte zum jüdischen Makkabäeraufstand unter Mattathias und seinem Sohn Judas Makkabäus. Der Aufstand war erfolgreich, und Judas Makkabäus' Bruder Jonathan begründete 152 v. Chr. das priesterliche Herrscherhaus der Hasmonäer. Die Pharisäer organisierten sich nun in Opposition zu den Hasmonäern.

Der Konflikt entzündete sich an der Forderung der Pharisäer, der Hasmonäer Alexander Jannai (102-76 v. Chr.) müsse sich zwischen dem Amt des Hohepriesters und dem des Königs entscheiden. Der folgende Bürgerkrieg wurde schnell und blutig niedergeschlagen; der König rief allerdings auf seinem Totenbett zum Ausgleich zwischen beiden Parteien auf. Auf Alexander folgte seine Frau, Salome Alexandra (75-67 v. Chr), deren Bruder, Schimon ben Schetach ein führender Pharisäer war. Nach ihrem Tod wandte sich ihr älterer Sohn, Johannes Hyrkanos II., an die Pharisäer, der jüngere, Aristobulus, an die Sadduzäer um Unterstützung.

Dieser Konflikt führte wieder zum Bürgerkrieg, der erst mit der Eroberung Jerusalems durch den römischen General Pompeius endete. Hiermit begann die römische Zeit Israels. Pompejus schaffte die Monarchie ab, setzte Hyrkanos als Hohepriester ein und verlieh ihm den Titel „Ethnarch“; 57 v. Chr. verlor er jedoch alle politische Macht an den römischen Prokonsul in Syrien. Dieser setzte zwei Brüder, Phasael über Judäa und Herodes über Galiläa, als Militärverwalter ein.

Im Jahre 40 v. Chr. gelang es Antigonos, dem Sohn Aristobulus', Hyrkanos abzusetzen und sich selbst zum Hohepriester und König zu erklären. Herodes floh nach Rom, wo er seine Anerkennung als König erreichte. Dies beendete die Dynastie der Hasmonäer. Nach Herodes Tod regierten seine Söhne als Tetrarch über Galiläa und als Ethnarch über Judäa (inklusive Samaria und Idumäa). Im Jahre 6 n.Chr. wurde Judäa zur römischen Provinz Syrien zugeschlagen und somit von einem Klientelkönigtum, zu einer Teilprovinz umgestaltet. Der judäische Präfekt, ein eingesetzter Amtsträger Roms, unterstand dem syrischen Prokurator und hatte für die äußere und innere Sicherheit im Land zu sorgen. Er wählte auch die Hohepriester ins Amt, die eng mit der ab dato direkten römischen Verwaltung zusammenzuarbeiten hatten.

Zu dieser Zeit wurde auch der Sanhedrin eingerichtet. Seine Mitglieder hatten die höchste jüdische Rechtsprechung inne, insbesondere in Bezug auf religiöse Fragestellungen. Die Zusammensetzung und der Aufgabenbereich des Sanhedrin variierte je nach römischer Politik. Während dieser Zeit waren Judäa und Galiläa tributpflichtige, halb-autonome Staaten. Ananaus ist der einzig bekannte Hohepriester aus der Partei der Sadduzäer jener Zeit; man geht aber davon aus, dass der Sanhedrin von Sadduzäern dominiert war; die Pharisäer waren zwar populärer, hielten aber keine politische Macht in Händen.

Im Jahre 66 n. Chr. eskalierte der Konflikt der Juden mit den römischen Besatzern. In Caesarea kamen nach Angaben von Josephus bei religionsbedingten Spannungen 20.000 Juden ums Leben. Die folgende Entweihung des Jerusalemer Tempels durch die Römer sowie die Forderung nach einem Schutzgeld erbitterte alle jüdischen Fraktionen und führte zum landesweiten Aufstand. Dieser wurde von den Römern zerschlagen und endete nach einer 6-monatigen Belagerung im September des Jahres 70 mit der Zerstörung Jerusalems und des Tempels. Alle in Jerusalem gefundenen Menschen wurden von den Siegern getötet; Josephus schätzte die Zahl der Opfer auf über eine Million Menschen. Der letzte Widerstand der Zeloten wurde im Jahre 73 bei der Festung Masada gebrochen.

Dieses Ereignis beendete die Periode des zweiten jüdischen Tempels.

Der Verlust des Tempels stellte die überlebenden Juden vor die Frage einer Neuorientierung. Die tempelorientierten Sadduzäer waren mit der Zerstörung Jerusalems untergegangen, und die aufständischen Zeloten waren vernichtend geschlagen. Die Essener hatten sich schon lange abgesondert und sich mit ihrer Lehre von der jüdischen Hauptrichtung entfernt. Auch die Christen, zu jener Zeit noch Teil oder Rand des jüdischen Glaubens, boten der Mehrheit der Juden keine Orientierung. Somit fiel den Pharisäern, die auch vorher in ihrer Lehre nicht ausschließlich auf den Tempel ausgerichtet waren, die Aufgabe zu, den Neuanfang zu leiten.

Sie lehrten und diskutierten folgende Komplexe im Rahmen der jüdischen religiösen Tradition der Tora und des Talmud:

Judäa wurde in der Folgezeit durch einen römischen Prokurator in Caesarea und einen jüdischen Patriarchen regiert. Zum ersten Patriarchen wurde der führende Pharisäer Jochanan ben Sakkai ernannt. Er stellte den Sanhedrin unter pharisäischer Kontrolle wieder her, und bereitete damit den Weg für eine pharisäische Dominanz, die den Übergang zum rabbinischen Judentum einleitete. In den folgenden Jahrhunderten verfassten die Tannaim und die Amoraim den Talmud, bestehend aus Mischna und Gemara. Das jüdische Leben ohne den Tempel verlagerte sich zum Studium in der Synagoge; Almosen an Bedürftige lösten die Tempelopfer ab.

Als der römische Kaiser Hadrian im Jahre 132 Jerusalem als eine dem Jupiter geweihte Stadt wiederaufbauen wollte, kam es erneut zum Aufstand. Simon Bar Kochba konnte für kurze Zeit mit Unterstützung des Sanhedrin einen jüdischen Staat errichten. Von einigen Juden wurde er daraufhin als Messias angesehen. Nach seiner Niederlage im Jahr 135 wurden nach Aufzeichnungen in der Mischna die zehn führenden Mitglieder des Sanhedrin auf grausame Weise hingerichtet.

Das Wertesystem der Pharisäer entstand zuerst in Abgrenzung zu den Sadduzäern und entwickelte sich dann durch interne Diskussionen weiter. Wichtige Fragestellungen betrafen das jüdische Leben ohne den Tempel, das Leben im Exil und die Auseinandersetzung mit dem Christentum. Diese Entwicklung führte zum rabbinischen Judentum.

Im Unterschied zu den anderen Ausrichtungen im antiken Judentum verpflichteten sich die Pharisäer nicht nur dem im Tanach niedergeschriebenen Gesetz Mose, sondern befolgten auch die mündlich überlieferten „Vorschriften der Vorfahren“ der älteren Gesetzeslehrer. Zur Begründung führten sie an, dass die in der Thora gegebenen Vorschriften ohne Erklärung unklar blieben; die parallel überlieferten, und etwa seit dem 2. vorchristlichen Jahrhundert gesammelten und später in der Mischna zusammengestellten Kommentare seien zum Verständnis und zur korrekten Ausführung der Vorschriften notwendig.

Nach Josephus glaubten die Sadduzäer, der Mensch habe einen freien Willen, die Essener an eine Prädestination des Menschen, während die Pharisäer einen freien Willen mit einem Vorherwissen Gottes lehrten. Die Pharisäer unterschieden sich weiter von den Sadduzäern darin, dass sie an eine Auferstehung der Toten glaubten. Josephus' Darstellung, an eine griechisch-römische Leserschaft gerichtet, ist wahrscheinlich unvollständig und diskutiert vorwiegend Fragestellungen, die auch der hellenistischen Philosophie relevant erschienen. Es gibt keine pharisäischen Dokumente aus der Zeit des zweiten Tempels; in späterer Zeit waren Fragen des jüdischen Gesetzes (Eheschließung, Shabbat, Reinheitsgebote) bedeutender als die von Josephus genannten Punkte. Auseinandersetzungen dieser Art prägen die innerjüdische Diskussion bis heute. Jüdische Schriften (Talmud, Mischna) behandeln so gut wie gar keine theologischen Fragestellungen, sondern befassen sich mit der Auslegung von Gesetzen.

Das ewige Leben verliert nach der Mischna nur, wer die Auferstehung der Toten, den göttlichen Ursprung der Thora oder die göttliche Fügung des menschlichen Schicksals leugnet (letzteres am Beispiel der Epikureer). Um ein Leben zu retten, darf ebenfalls jedes Gesetz verletzt werden; eine Ausnahme findet sich im Traktat bSanhedrin 74a, der Götzendienst, Mord und Ehebruch absolut verbietet. Dagegen verlangt Jehuda haNasi, sowohl kleine als auch große religiöse Pflichten gleichermaßen einzuhalten; implizit werden alle Gesetze als gleichwichtig angesehen. Die Frage des Messias ist, in Abgrenzung zum Christentum, von untergeordneter Bedeutung.

Die Leistung der Pharisäer bestand darin, die Ausrichtung des Judentums auf den Tempel zu überwinden, indem sie den Alltag durch Einhaltung jüdischer Vorschriften heiligten. Die Loslösung von Tempeldienst und Priesterschaft bedeutete gleichzeitig eine Betonung des Einzelnen. Soziale Gerechtigkeit, eine Einheit aller Menschen sowie die Erwartung der Erlösung des Volkes Israel und aller Menschen wurden weitere Kernpunkte rabbinischer Lehre. Grundlage eines auf diese Ziele ausgerichteten Lebens stellte die Halacha (deutsch: „Der Weg“), eine aus den heiligen Schriften abgeleitete Gesetzessammlung, dar. Daraus folgte eine Hingabe zu Studium und Debatte sowie die Anwendung im Leben.

Diese Orientierung der Pharisäer zum täglichen Leben wird teilweise als extremer Legalismus ausgelegt; allerdings verlangten auch Sadduzäer und Essener eine rigorose Einhaltung der Gesetze und reglementierten den Alltag. Pharisäische Besonderheiten waren etwa das rituelle Waschen vor jeder Mahlzeit. Dies stammt von der Vorschrift für die Priester, sich vor dem Tempeldienst zu reinigen. Die weitergehende Vorschrift beruht auf einer Ausweitung des Heiligen (hier das Essen). In anderen Situationen waren die Pharisäer dagegen weniger streng (etwa indem sie das Transportverbot des Shabbats beschränkten, wenn es um das Mitbringen von Speisen ging).

Während der Zeit des zweiten Tempels bestanden die Pharisäer nicht darauf, dass alle Juden ihrer Auslegung der Gesetze folgen sollten. Allerdings beanspruchte jede jüdische Richtung, die Wahrheit zu vertreten und sprach sich gegen „Mischehen“ aus. Zwischen den einzelnen Richtungen fanden Diskussionen um die korrekte Auslegung des Gesetzes statt. Nach der Zerstörung des Tempels endete die Unterteilung in verschiedene Richtungen; die Rabbiner vermieden den Ausdruck Pharisäer, der vielleicht auch keine Selbstbezeichnung gewesen war, und vermieden damit den Eindruck, dass sie selbst das Judentum nun dominierten. Die gelehrte Diskussion von Auslegungsfragen wurde wesentlicher Teil des rabbinischen Judentums; es erreichte seine Blütezeit im 4. und 5. Jahrhundert, als in Palästina und Babylon die zwei Hauptversionen des Talmuds entstanden.

Der Talmud bezeugt die inneren Auseinandersetzungen der späten Pharisäer exemplarisch an den Schulen um Hillel und Schammai. Die Meinungen dieser beiden Gelehrten prägten die Debatten der folgenden Jahrhunderte. Der Talmud zeichnet die Sichtweise Schammais auf; allerdings setzte sich letztendlich die Hillels durch.

Die pharisäische Weisheitslehre findet sich in der Mischna (Pirke Avot) wieder. Ein bekanntes Beispiel ist eine Geschichte, die von Hillel dem Älteren überliefert ist. Herausgefordert, die Gesamtheit des jüdischen Gesetzes auf einem Bein stehend zu erklären, antwortete er: „Das, was Dir missfällt, tue auch deinem Nächsten nicht an. Das ist das ganze Gesetz; der Rest ist Kommentar. Geh und studiere es.“

Die im Neuen Testament zusammengestellten christlichen Erzählungen entstanden zwischen der zweiten Hälfte des 1. und Mitte bis Ende des 2. Jahrhunderts. Hier erscheinen die Pharisäer z.T. als Gegner Jesu von Nazareth, aber vor allem als seine wichtigsten Diskussionspartner. Die in den Evangelien z.T. überbetonte, den Pharisäern zugeschriebene Äußerlichkeit religiöser Ausdrucksformen wurde als Heuchelei negativ pauschalisiert und ging durch die christlich-kirchliche Tradition des Antijudaismus in den deutschen heutigen Sprachgebrauch als Schimpfwort über.

Laut dem Neuen Testament hat die (antike) Pharisäerschaft die Einhaltung von Reinheitsgeboten überbetont, während der jüdische Jesus in den Lehren seiner jüdischen urchristlichen religiösen Strömung des Judentums Gottes- und Nächstenliebe Vorrang gibt. 

Denn ich sage euch: Wenn eure Gerechtigkeit nicht besser ist als die der Schriftgelehrten und Pharisäer, werdet ihr nicht in das Reich der Himmel kommen. (Mat 5:20)

Aufgrund der Entstehung des Neuen Testaments nach dem Bruch zwischen Judentum und Christentum vermuten Kritiker eine verzerrte Darstellung der Pharisäer, die zur Zeit der Entstehung jener Schriften zur dominanten jüdischen Richtung geworden waren. Sie weisen darauf hin, dass Jesus pharisäische Positionen der Schule des Hillel (Nächstenliebe) oder der des Schammai (zur Ehescheidung) vertrat. Seine Auffassung von einem Leben nach dem Tod ist ebenfalls bei den Pharisäern zu finden. Auch die Anrede Rabbuni (=Meister, Lehrmeister) weist Jesus als in der pharisäischen Tradition stehend aus. Die überlieferten Auseinandersetzungen wären danach eher als talmud-typische Diskussionen der jüdischen Streitkultur zu sehen, die spätere Schreiber als tiefere Konflikte verstanden oder propagandistisch gedeutet haben.
 
Andere sehen die neutestamentliche Darstellung der Pharisäer als Karikatur. Jesu Erklärung, dass einem geheilten Mann nun die Sünden vergeben seien, folgt der pharisäischen Auffassung jener Zeit; eine Verurteilung Jesu als Gotteslästerer aufgrund seiner Erklärung widerspricht dem historischen Bild der Pharisäer. Auch Jesu Heilung am Sabbath, im neuen Testament von Pharisäern verurteilt, verletzt keine der bekannten rabbinischen Vorschriften (siehe dazu auch „Mishneh Torah“ des RaMBaM (Schabath 2-3). Ebenso erscheint die Ablehnung der Pharisäer gegenüber Jesu Botschaft an die gesellschaftlichen Randgruppen (Bettler, Steuereintreiber) im Widerspruch zur rabbinischen Tradition, die ebenfalls eine Vergebung für alle lehrt. Ein genauer Vergleich zeigt, dass viele der Lehren Jesu im Einklang mit denen der Pharisäer stehen.

Grund für eine negative Beurteilung der Pharisäer mag die Wendung der christlichen Mission von den Juden zu Nichtjuden gewesen sein. Hierbei war eine negative Darstellung der Juden - seit etwa dem Jahre 70 durch die Pharisäer repräsentiert - vorteilhaft. Das Christentum verstand sich in der legitimen Fortsetzung des Judentums und wertete die nichtkonvertierten Anhänger (also Juden, die Juden blieben) deswegen ab.




#Article 184: Hörnem (448 words)


Hörnem (Söl) (Dütsk: Hörnum, Deensk: Hørnum) ön Sleeswig-Holstiin liit ön di Krais Nuurdfriislön.

Diar sen al fuar't Jaar 1500 Feskers ön Hörnem wesen. Dat jerst Mool, dat jen wat aur dit Tērp iin ön en Uurkundi skref, wiar man 1649. Diar uur di Naam Hornum brükt.
Di Naam Hörnem of Hörnum wiar al 1572 bikeent. Di Kroonist Muchel–Madis (* 11. November 1572 ön Muasem; † 21. Januar 1651) skref ön sin Kroonik aur en Skepsünergang 1571 fuar Hörnem.

Fuar rocht lung Tiren es man dach nemen hentö dit Süđerjen gingen en uuni diar.
Dir Lir wiar ek bluat bang fan Storenflöören, hat wiar uk ek sa iinfach en kum me di Wunerdünemer klaar. Di diari waiten ja man iinfach aur di Bechningen.
Dat Planten fan Dünemgērs höl di Sön üp Stair, en da kām uk hok Lir diar hen.

Jerer es dat hiili süđern Hualevailön fan Söl Hörnem nēmt uuren.
Üs boowen al sair, uunit diar bluat hok Feskers.
Fan 1765 bit hentö 1785 es bi di Budersand en Hüs wesen, wat fuar Ströngur tö forwaari becht wiar.
Dit diari haa leeterhen hok Aamringer en Raantemer Lir ofreten. 1787 wiar bluat jit di Grünstiiner tö keen.
Di Hüsen staan ek muar. Hat wiar dat Hapag-Haus, leeterhen Hotel Bettina en töleest Fischreuse sa üs di Inselbahnhof.
Fuar Lir me Skepen wiar interesant, dat Hörnem en Natuurhaawen hee, wat ek fan Eeb en Flöör ofhing, man dit wiar jit nemen āpfeelen.
Me di holten Bröch fan 1901 kür em me en Skepslinii fan Hamborig aur Cuxhaawen hentö Hörnem raisi.

Achter des sen rocht gau hok Hüsen becht uuren en Hörnem uur üs en Tērp bikeent. Di Inselbaan köört nü uk twesken Weesterlön en Hörnem.

Bit hentö 1927, diar di Hindenburgdam becht uur, sen 91% fan di Baarilir aur Hörnem tö Söl kemen.
Di Inselbaan wiar mal wichtig, aurdat diar niin Straat hentö Weesterlön wiar. Di diari es bit hentö 1970 köört. Di Linii giar aur Weesterlön hen bit hentö List.
Deling es di Trasi töbeekbecht en em ken diar me Rad langs.

Ön des Tir uur uk di Kersig-Siedlung becht, en em wel wat fuar di Sjuts fan di Weeterkanten maaki. Diarfuar smet em Beton-Tetrapoden üp di Strön.

Di Füürtorn fan Hörnem es 1907 becht uuren, en di es 33,5 m hoog.
Di diari es Diil fan en Seerii, en Pelworm en Weesterheever fing lik san Torn.
Fan 1918 bit 1933 es di Füürtorn di Skuul fan Hörnem wesen, en di Önerrochtsrüm lair 30 m hoog.

Tö't Jen fan di jerst Warelkrich uunit 21 Mensken ön Hörnem, di Gimiindi set ön Raantem.

Ön biiring Warelkriigen uur fain üp Hörnem üppaset, aurdat em taacht, dat et en strateegisk wichtig Punkt wiar.




#Article 185: Sleeswig-Holstiin (234 words)


Sleeswig-Holstiin (platdütsk Sleswig-Holsteen, deensk Slesvig-Holsten, kuurt uk SH) es dit nuurđerst Bundeslön fan Dütsklön. Hat liit twesken Weest- en Uastsee, di Hauptstat es Kiil, sent dit Lön ön die 23. August 1946 grünjliar uuren es. Ön di Nuurđen liit Deenemark, ön di Süđern lair di Bundslönen Hamborig en Neđersaksen, en süđuasterfuar liit Mecklenborig-Fuarpomern.

Deling (Stant: 1. Januwaari 2013) sen diar fjuur kraisfriie Staten an elev Kraisi me 85 Amten en 1115 Gemiinden. 901 diarfan haa mener üs 2000 Liren, dānen diar uuni, en diarom haa des iarenamtelk Büürföögern.
 

Dat et sa fuul Spraaken on jen Lön jeft, dit haa wu bluat jens on Dütsklön', en dit es ön Sleeswig-Holstiin.
Ön dit lön twesken Uast- en Weestsee jeft et trii Spraaken fan Menerhairen, en dit sen Deensk, Romānsk en Nuurđfriisk.
En da uur jit Platdütsk snaket.

Platdütsk es di Regionālspraak fan Nuurđerdütsklön'.
Bal ark Jen on Sleeswig-Holstiin ken hok Uurter up Platdütsk sii of
dach tomendst forstuun.

Deensk jert em senerlig on di Lonsdiil Sleeswig. Ombi 50.000 Mensken fan di deensk Menerhair uuni nai bi di Grensi to üüs Naiberlön Deenemark.
Friisk es en ain Spraak, diar on Sleeswig-Holstiin, ön't Sāterlön ön Uastfriislon sa üs ön di Prowins Fryslön ö di Neđerlönen snaket uur.
Ön di Krais Nuurđfriislön sa üs üp Heliglön snaki ombi 10.000 Mensken friisk.

Romānsk es di Spraak fan di Sinti en Rooma.
Ombi 5.000 dütsk Sinti en Rooma lewi on Sleeswig-Holstiin.




#Article 186: Krais Nuurđfriislön (702 words)


Di Krais Nuurđfriislön (de. Nordfriesland, nds. Noordfreesland, da. Nordfrisland) es di nuurdermiist Lönkrais uun Dütsklön en di trērstgurtst ön Sleeswig-Holstiin. Hat jeft niin Krais, hur muar Spraaken snaket uur üs ön Nuurđfriislön: Nuurđfriisk, Dütsk, Deensk, Platdütsk en Süđerjütsk. Jer es ön Friedrichstat uk jit Holandsk snaket uuren. Me tö di Regioon Nuurđfriislön jert uk Heliglön, man dit Ailön liit ön di Krais Pinneberg.

Di Krais Nuurđfriislön liit ön di Nuurđweesten fan Sleeswig-Holstiin en stupet ön't Nuurđerjen töögen Denemark, ön't Uasterjen töögen di Krais Sleeswig-Flensborig. Süđern fan di Eider, kumt Dithmarschen. Ön Weesten liit di Nuurđsee. Di hoogst Plaatsen fan di Krais sen di Sandesbarig me 54 Meeter (Uastenfeld) en di Uwedünem mä 52,5 Meeter (Kaamp üp Söl').

Fan Uasten tö Weesten sjocht em forskelig Lönskepen üs di Geest, di Mersk, di Heef me di Haligen, sa üs di Mersk-Ailönen en ön't Weesterjen di Geest-Ailönen. Dat dit sa es, kumt fuaral fan di Istir bestemet, man uk fan di gurt Storenflöören ön di Jaaren 1362 an 1634. 

Ön Nuurđfriislön staan 33 Regioonen öner Natuursjuts, dit sen 9,21% fan't Lön. Diartö kumt di Natsionālpark bi Heef me 176.290 Hektar.

Nuurđfriislön heer Atlantikkliima: Ön di Somer es't ek sa warem üs ön't Benenlön, ön di Wunter uur't ek sa kuul. 
Hat jeft uk en gurt Forskel twesken di Ailönen en't Fastlön, fuar't miist uur't ön di Wunter ek sa kuul ön di Ailönen, aurdat di Golfstroom diarön forbi giar. 
Üp di Geest heest dü 190 Daagen söner Frost, üp di Ailönen sen't 220. Ön di Mersk bigent di jerst Frost ek fuar't Jen fan di Oktoober, en ön di Meren fan di April es dit weđer fuarbi.

Fan Februwaari bit Juuni sket Dü me 40 mm Rijn ön di Muun reekni, fan August bit Oktoober ken't uk 80 uur. Üp di Ailönen en ön di Mersk rinjt et aartig wat mener üs üp di Geest. Di Winj wait ön't Merel me 7 m/s (dit sen ombi 25 km/h of 14 kn) üp di Ailönen en üp't Fastlön es't ek fuul mener.

Di Krais es 1970 grünjit uuren üs en Töhopkum fan di ual Kraisi Süđtöner, Hüsem an Eidersteed.

Di Fet hur di Ökonomii üp staant, sen Buererii, Feskerii, Hunwerk en tö en wuksend Diil Baarigasten en ek töleest di Energii en di Industrii fan Winjkraftmelner. Üđers üs ön di Rest fan Sleeswig-Holstiin aarberi mener Mensken ön't Hunwerk man muar ön di Lönswertskep en ön Tiinsten. Des kumt fuaral fan di Somergasten.

Ön Nuurđfriislön jeft et ombi 100.000 Bēren fuar Gasten, en diarfan stuun muar üs di Hualev üp Söl. 2004 kām muar üs jen Miljoon Baarilir tö Nuurđfriislön en blef ön't Merel 10 Nachten. Diaraur sen aur 1 Miljardi Euro omset uuren.

Hüsem skel uk di Haawen fuar Bütendiks-Winjkraftmelner uur. 

Ön 2004 heer't 8,9% Mensken söner Aarber jefen, en diarme es di Krais ek beeter of ringer üs dit Miist ön't Lön. Üp Eidersteed sjocht't me 10,9% wat ringer üt man jit beeter üs ön di Staten fan Sleeswig-Holstiin. Di miist Aarber heer Söl (7,9% Aarbersluasi).

Di wichtigst Baanliinji es di Mērskbaan faan Hamborig tö Weesterlön. Baanstairen sen ön Friedrichstääd, Hüsem, Breetsteed, E Hoorne, Naibel, Klangsbel, Muasem, Kairem an Weesterlön.
Twerk diartö giar di Nuurđ-Uastsee-Baan fan Kiil aur Rendsborig, Sleeswig en Hüsem naa Sankt Peter-Ording. Fan Naibel naa Daagibel köört di NEG-Baan (jerer NVAG). Aur di Grensi giar en Toch fan Naibel naa Töner ön Denemark.

Di miist Ailönen en Haligen sen döör Skepsliinjin me't Fastlön forbünen. Tö Söl ken em man uk me di Toch aur di Hindenburg-Dam raisi.

Nuurđfriisklön heer niin Autobaan, aur di B5 kumt em man dach bi Heide ön di A23, wat naa Hamborig giar. Di Bundesstraaten B199, B200 an B201 gung naa Uasten en forbinj di Krais me di A7, wat temelk ön di Meren fan Sleeswig-Holstiin fan Flensborig naa Hamborig giar. Aur di B202 kumt em fan St. Peter-Ording aur Töning hentö Rendsborig, hur't uk üp di A7 giar.

Fluugplaatsen jeft et ön Weesterlön, Hüsem, Wyk en St. Peter-Ording, man bluat di ön Weesterlön heer Liinienforkiir. Dat Militeer önerhalt jit en Plaats ön Lek.

Füf Staten en Gimiinden pasi jam salev. Ali üđern sen achter di Reformen fan di Jaaren 2007 en 2008 tö aacht Amten töhopslüten uuren.




#Article 187: Munkmēsk (282 words)


Munkmēsk of Munkmērsk (Dütsk: Munkmarsch) liit üp di Wai fan Brēderep tö Kairem. Hat es mal litj, en di miist fan di diar Hüüsinger jert Lir fan't Fastlön. Munkmēsk heer en Betonwerk en jerer es diar Kies offbecht uuren. Deling kumt di Sön en Stiiner fuar Walbechning en Stiinplaaster aaftinoch fan Dēnemark. Munkmēsk liit bi en Bucht fan't Wat. Di diar Huk es wel bikeent fuar di Dailkhair fan di Senāpgungen. Dit Tērp heer en Haawen hur masi Lir jaar Buaten, en diar es uk en Surf-Skuul tö finj. Bitö di Haawen staant dit Fährhaus, en Hotel, wat en Histoori bit hentö't 19. Jaarhunert heer. Ön des Tir sen di jerst Baarigasten me Skep fan Hoyer (DK) kemen.

Boy Peter Möller meent ön sin Uurterbok, dat dat Uurt Mērsk en Hauptuurt es, wat fan en Adjektiif uuren es. 
Dat diari es eeđer des Taachten fan Meri uuren, wat sa fuul jit üs staanend Weeter üp Lön of Öört, wat fochtig en sloberig es. 
Hur Meri es, da uur di Öört mē(r)sk.
Di Mē(r)sk es Lön, wat hentö't weeter liit en diarfan mērsk uuren es.
Munken sen üs ön Flensborig (Munketoft) di Gasten me di Kuten ön, wat ön't Klooster uuni.  
Sa let höm teenk, dat des Tērp sa jit, aurdat di Munken jam ön dat mērsk Lön, wat hentö di Heef liit, dial leten her.                                                                                              

Dat em efen sa rocht Munkmēsk of Munkmērsk sii en skriif ken, dit kumt diarfan, dat jerer ön ark Tērp en bet üđers snaket uur üs ön di Rest fan't Ailön. 
Mesken haa di Kairemböören Mēsk sair en di Ārichsemböören sair Mērsk.
Dit es uk jen fan di Grünen, dat et niin absoluut rocht en forkiirt jeft.




#Article 188: Söl' (Gimiindi) (158 words)


Söl es en Gimiindi üp Söl'.
Rochts es dat Waapen fan Sylt-Ost (Fan Hubertus Jessel) weegit, aurdat di Gimiindi niin Waapen heer.
Di Gimiindi Sylt-Ost es fan 1970 bit 2008 di Töhopslüt fan Ārichsem, Kairem, Muasem, Munkmēsk en Tinem wesen.
Jü lair ön di uastern Lönstung, wat üp Sölring aur lung Tiren di Nösi nēmt uur.
Ön di 1. Januwaari fan 2009 sen des Tērper bi di Fusioon me Raantem en Weesterlön töhop di Gimiindi Söl uuren.
Diarbi es di nii Gimiindi amtfrii uuren. Jer wiar bluat Weesterlön en Raantem amtfrii, en Sylt-Ost jert tö't Amt Lönskep Söl.
Dit diar Amt es me di Fusioon fan Kairem (C. - P. Hansen-Allee) hentö forskelig ual Bechningen fan di Bundsweer en di wesen Stat Weesterlön tain en me di Kontooren fan di Stat töhop gingen. 
Nü es dit di Meln, hur di forskelig Āpgaaven fan di nii Gimiindi döördrait uur. 
Huraur't da niin Amt muar es, weet di mesken salev.  




#Article 189: Tinem (540 words)


Tinem es en Tērp üp Uast-Söl. Hat liit uastern direkt achter Weesterlön en jert sent di 1. Januwaari fan 2009 tö di Gimiindi Söl.
Dit Hiili jert tö di Krais Nuurđfriislön, wat tö't Bundslön Sleeswig-Holstiin jert.

Jerer skel't sa wesen wiis, dat di Sölringer ön di Tinem Borig jaar Skat en Tinsi bitaali maast, en diaraur jeft et forskelig Tialen en Staatjis.

Di Sölring Kēmpers en Köningen skel bi Tinem Borig raaket haa, fuar Ting tö hual of langs tö gung, wan Krich wiar. 
Hat jeft jit üđer Tialen aur di Kēmpers, hur di raaket haa skel, man sa fuul es wes:
Hat jeft bitö Tinem Borig en Straat, wat Königskamp jit, en des Naam giar üp des Varianti töbeek. 
Fuar des Tialen spreekt uk, dat Tinem sa temelk ön di Meren fan Söl liit.

Tinem liit mal zentrāl:
Deling es di Flugplaats ek olter fiir fan di Königskaamp en Tinem Borig, en di forskelig Iirsenbaanen stair jaar Loks en Wainer ön Tinem hen, wan di ek brükt uur.
Wan di Autotoch omdrai skel, da köört hi naa Tinem en weđer töbeek naa Weesterlön. San Trum es man uk ombi 500 m lüng. Wan hi weđer ön Weesterlön es, da köör di Lokomotiiwen jit jens trinjom di Toch naa Tinem en töbeek, dat jat uasterfuar di Toch kum.
Dat Giwerbi fan Söl fent Plaats ön Tinem, wan em Kraam fuar tö Bech haa wel, skel em diar hen.

Di jerst Supermärkti wiar ön Tinem, en ön di soowentiger Jaaren skel Weesterlön langsen niisgiirig aur di Telerrand glüüret haa, dat di nii Gimiindi Sylt-Ost sa fuul Stjüüren diarfan fing.

Tinem es dit jest Tērp, hur di nii Gimiindi sa wat üs jaar Großstadtambitsjoonen weeget: En wit Tērpsskelt, jüst üs ön di gurt Staten.

Hat sjocht man sa üt, üs wan em uk Tinem ek förter me Taust-Uuningen techtbech wel: Üp't hiili Ailön uur fuar't miist öfrewen en üp dit Lön nii becht. - Fuar't Miist uur dit nii Hüs wat gurter of heer hok muar Hüsdüüren.

Fuar di Baarilir es Tinem mesken bluat interesant, wan em ek sa fuul eeđer sin Uuning of Rüm luket, man gau tö Strön kum wel. Ön Tinem staan ek muar fuul ual Hüsen. Dat Tērp wukset hentö Weesterlön, en dit weeget höm uk ön di Bechningen en Straaten diar.
Di Wai tö Strön of Dik es bluat ombi 3 km, wat em gur me Rad skafi ken, en diar sen hok Radwaien, wat süđern bi Tinem en Weesterlön forbi gung. 
Ön di Süđersir jeft et en Campingplaats, diar mesken di iinfachst Wai es, ön Tinem Forhaaling tö fo.
Tinem es fuar't miist wert, tö biluki, hur niin Hüsen staan. Dit es fuar't miist di Süđersir, hur fan di Koog, diar 1937 me di Dik kemen es, en dailk Mērsklönskep tö finj es. 
Ön des Huk sen uk di Radwaien, hur't üt gair, hentö di Dik en aur di Dik fan Raantem-Beken.

Di Tinem Borig es ek bluat fuar Archäoloogen wert en luki jens hen. Ön di drüger Muunen ön Somer ken em diar waker ön di Senskiin sit; en Radwai giar man jüst diar langs. Hentö  Oktoober uur't diar weđer mērsk, aurdat dat Rijnweeter aaftinoch staan blift. Da ken em diar jit fain spatsiari gung.




#Article 190: Ārichsem (419 words)


Ārichsem es dit taust-litjist Tērp ön di Gimiindi Söl. Bluat Munkmēsk es jit litjer.
Dat Tērp liit twesken Muasem en Kairem, ombi 1,5 km weestern fan Muasem.
Di Gurthair ken em man fan tau Siren se: Hur Hüsen staan, dit es litj. Diar uuni ombi 350 Mensken. Man Ārichsem es san rocht Buerntērp, en sa es dit Lön ombi, wat diartö jert, 679 Hektar gurt.

Em heer ütfünen, dat diar al sent Düüsenden fan Jaaren Mensken uunit haa. Hat jeft sagoor Spöören fan Lir, wat jam diar dial leten haa, üs di niin Nomaden muar wiis wel. Des Tiren jit Neolithikum en wiar mendstens 4000 Jaaren fuarof.

Ön't 17. Jaarhönert sen masi Lir fan't Tērp üp Wālfangskepen mefaart, en fan dit Jil diarfan sen di ual Koptainshüsen, wat et jit jeft, becht uuren.
Wan dit me di Feskerii wesen wiar, sen masi Mensken wechgingen, en di Rest forsjukt höm ön Lönwertskep. Dit es man ek olter gur gingen, aurdat masi Aarber fan Storemflöören kaputgiar, en sa wiar Ārichsem en ārem Tērp.

Des jit di bit hentö deling iinfach Nösikoog en ek achter Menskennaamen.
Fan des Koog es et me di Buererii beeter uuren, aurdat diar niin Weeter fan di Storemflöören muar ön di Mērsk laap ken. Sa uur't bit hentö di soowentiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert langsen beeter fuar di Buern.

Ārichsem en Muasem sen aur lung Jaaren wat fuar Gasten wesen, wat sa rocht Freer finj wel. Diaraur es uk Ārichsem aur lung Tiren ek sa interesant fuar Lönsforkoopers wesen. Ön't Jen fan di Sokstiger Jaaren sen di jerst Taustuuningen becht uuren, man des Tērp kür sin Karakter lung hual. Me di Lönwertskep es dat al ön di soowentiger en tachentiger Jaaren mener uuren, aurdat em Bi di Bund tö Aarber giar en di Busemer forhüürit.
Sent 'et Jen fan't twuntigst Jaarhönert es dit man uk me di nii Hüsen muar uuren, aurdat fuarskelig Stairen di Generatsjoonen jam foranerti.
Sa es di Stair, hur em fan Weesten iin ön't Tērp köört, totaal foranert: Hur Baker Abeling of leeter di Ārichsemer Pesel wiar, staan nü hok Hüsen me jit muar Uuningen diarbenen, wat Taustuuningen sen.
Üp di üđer Sir fan di Straat, hur em diar rochts om henköör ken, es di Augstein-Grunj wesen, wat achter sin Duar tö di Gimiindi giar. Jir sen masi Hüsen fuar Lir becht uuren, wat üp Söl uuni.

Ārichsem bleft man fuar't miist en Plaats, hur em bluat döörköört, en sa bleft diar uk wat leenger dit en des, sa üs dit wesen es.




#Article 191: Raantem (Söl) (559 words)


Raantem es sawat üs frēmer fuar di üđer Uast-Tērper fan di Gimiindi Söl, aurdat et ön't süđern Hualevailön liit, wat jerer Hörnem nēmt waar.
Man en ken't uk sa biluki, dat di Dik fan Raantem-Beken di Interesen töhop bringt.
Ön't Jaar 2008 es di ual Gimiindi Raantem āpfeelen, aurdat di wat üđers maakit heer üs wat di Iinuuner sair hee.

Hat uur hol sair, dat Raantem sin Naam fan di Gothair Ran heer. Hat jeft man jit en iinfacher Versioon, en des kumt diarfan, dat Raantem bi di Kant (Dütsk Rand of jerer uk Rant) liit. Sa kür Rant me um fuar Plaats töhöpkemen wiis.

Nai bi Raantem skel, sa fuul üs em fan Skreftsteken fan't 18. Jaarhönert weet, en Öörtwal wesen wiis, ek olter fuul üđers üs Tinem-Borig. 
Des skel man al tö des Tir öner di Dünemer lair haa, en mesken es di deling al lung ön di Nuurđsee forswünen.

Üp Kaarten waar Raantem dit jerst Mool ön 1142 iinteeknit, dit wiar en Seekaart. Des Kaart liit deling ön Kopenhaawen. 
Ön des Kaart es di Weestersee-Sērk üs en Seeteeken formorken. Di Raantem Sērk wiar St. Peter nēmt.
Dit es wichtig, aurdat bluat Hauptsērken achter Petrus jit maast. Raantem kür diaraur tö des Tir (Ombi 1100 a. Kr.) rocht wichtig fuar't Ailön wesen wiis.
Des Taacht es man narigen förter bilair.

Ön't Merelaaler heer Raantem waarskiinelk gur Mērsklön fuar di Buererii. Dit ken gur wiis, aurdat Söl hentö Weesten aartig wat förter giar (Hok Kilomeeters).

Raantem es aaftinoch fan Storemflöören (Senerk 1436 en 1652) sa fiir kaput gingen, dat et förter uastern weđer āpbecht uur skul. Diaraur jeft et fan di Tir fuar't 17. Jaarhönert sa gur üs niin Popiiren aur des Tērp.

Di Storemflöören hee dat Mērsklön wechreten, en di Wanerdünemer kām langsen naier. Sa giar et me di Buererii ön Raantem forbi, en dat Tērp uur mal arem. 
Ombi 1700 wiar diar jit 40 Hüsen, en diarfan uur bit hentö 1903 füf. Raantem es muartirs hentö Uasten forset uuren.

Bit hentö't 18. Jaarhönert wiar ön Raantem di miist Strön'roowers. Di Lir nemen wech, wat fan di Skepen tö haali wiar, diar üp Strön laapen wiar, aurdat di üđers ek inoch hee, diarfan tö lewi.

Fan 1936 ön uur diar Kaserenen becht, wat fuar en Weeterflugplaats taacht wiar.
Fuar di Weeterfliigers uur binai 600ha me en Dik fan di Heef ofslüten, dat Raantem-Beken.

Di Weeterflugplaats hee uk en Haawen, wat muar san Brüch wiar, hur Skepen fastmaaki kür.
Fan des Brüch es 1977 di Raantemer Haawen becht uuren, wat fan Eeb en Flöör ofhingit en fan priwaat Buaten nütit uur.

Ön Raantem es dat Gisjeft me di Baarilir achter di jerst Warelkrich bigent.
Achter di taust Warelkrich sen masi Lir fan Uasten (Schlesien, Polen, esf.) iin ön di Kasernen iintain, en diarfan fing Raantem muar Iinuuners. 1947 / 48 uur et en salevstaanend Gimiindi.
Sent di 1. Januwaari fan 2009 jert Raantem me tö di Gimiindi Söl

Raantem es en Sön- en Dünemtērp, aurdat et ön di süđerk Sönhuk fan Söl liit. Fan Raantem es't ek fiir tö Strön'. Hentö Uasten es jit en betken Mērsklön, di Raantem-Ingi, wat hentö di Heef weegit.

Raantem heer uk wat Sönheef, wat süderfuar fan't Tērp. Des Huk uur Seehundseck nēmt en es en Strön, hur senerk Sölringer hengung. Di miist diarfan maakit et ek olterfuul üt, üp't Weeter tö teef.




#Article 192: Nuurđsee (288 words)


Di Nuurđsee es en Diil fan di Atlantisk Ozean.
Diarbenen sen masi Fesken en Poren, hur masi Lir fan lewi, wat nai bi di Weeterkant uuni.
Öner di Grün haa em masi Öl en Gas fünen, en nü sen hok Frirmen achter en fo dit diar üt. Dat bikeentist, rocht nai bi Nuurđfriislön, es dat Bööri-Ailön Middelplate, wat ek fiir fan't Fügelailön Trischen liit. Di Rafinerii fuar dat Öl es ön Hemmingstedt, wat bi Heide liit. Biiring jert tö Dithmarschen.

Ön Denemark en dat friisk Fastlön uur Uurter me Weest diarfuar sair, aurdat dat Weeter ja weestern liit.
Wunerk inoch es da, dat em üp di Ailönen en ön Dütsk Uurter me Nuurđ- diarbenen brükt.
Dit kür üp jen Sir diarme töhophinge, dat fuul fan di jerst Friisen fan di Nederlönen kemen sen, en diar liit dat Weeter ja nuurđfuar. Üp di üđer Sir ken't uk iinfach fan't Dütsk aurnemen uuren wiis. 
Nü es't üp di Ailönen ja man sa, dat et uk süđern of uastern Weeter jeft. Da kumt noch nemen üp di Böök en sii Südsee.

Fain üt es em, wan em latiinsk snaki ken. Da jit dit Mare Frisicum, Oceanum Germanicum of Mare Germanicum. Alis söner Hemelsrochtingen, man Oceanum Germanicum jert höm mesken mediziinsk of katoolsk ön.

Di Heef es en Lönskep, wat et üp Warel niin taust Mool jeft.
Diarbenen lewi Diir- en Plantenaarten, wat em ön des Konstelatsjoon uk narigen weđer finj ken.
Dat Leewent bi Heef es hoogsensiibel, en wan et kaput es, da fo wü dit ek weđer.
Diaraur staant di hiili Heef öner Natuursjuts en es uk Natsjonaalpark, hur di Staat fuar üppasi skel. 
Sa ken di Lir, wat diar tö't Bispöl eeđer di Fügeln luki, fan Stjüüren bitaalet uur.




#Article 193: Leewentshelp (505 words)


 

Di Lebenshilfe e. V. es en Foriining, wat di Algimiinhair nüti wel.  Hat jeft dit diari ön masi Lönen, en di Foriiningen wel fuar Mensken aarberi, wat aliining ek gur klaarkum, aurdat di wat ek ken of kraank sen.
Hat giar diarbi aur Interesen fan des Lir en diaraur, jaar Familiien tö help. Hat jeft fan di Leewentshelp Hüüsinger, hur bihenert Mensken uuni ken.

Hat haa masi Strir jefen aur di Bigrep „bihenert ön Haur“, aur dat masi Mensken dit diskiminiarend finj. Sa sii nü hok Stat- en Kraisforiiningen fan di Leewentshelp Hat es normaal, forskelig tö wiis.. Di Aarber wat diar maaket uur, kür mesken aurskrefen uur me Ark jen es lik fuul wert, uk wan hi dit en des ek maaki ken.

Di Leewentshelp es ön di 23. Nowembermuun 1958 ön Marborig bigent uuren üs Lebenshilfe für das geistig behinderte Kind e. V..
Di Taacht kām fan en hollansk Offitsiir, wat iin ön en Kraankenhüs me bihenert Jungen fan Lir tö dön hee, wat fan Uasten tö Dütsklön kemen wiar, wat üt di KZ töbeek wiar - Mensken ön Nuar.  Tien Jaaren förter hee di Foriining al aur 300 Statforiiningen en 38.000 Meföligsters. Iin ön sönerk Jungensgaarten, Skuulen en Warkstairen uur me aur 18.000 Mensken aarbert.Fan des Tir (ombi 1970) bigent di Leewentshelp uk diarme, Uuningen fuar Uunikeren tö bech en öntöber. Bit hentö 1989 sen't aur 400 Stat- en Kraisforiiningen en aur 100.000 Meföligsters uuren. Ön dit, wat di DDR wesen wiar, bigent em en ain Leewentshelp, man em es bal me di Foriining fan Weesterdütsklön töhop gingen. 2008 wiarn diar 527 Stat- en Kraisforiiningen en aur 135.000 Meföligsters. Wan di Leewentshelp 50 Jaaren ual uur, sen masi Aktsjoonen wesen. Ön di Kulturbrauerei ön Berlin wiar en Fest Blö Wunner nēmt, aurdat dit Logo fan di Leewentshelp blö wiar. Bi des Fest es Angela Merkel sen uuren.
 Di Post heer en ekstra Breevmark ütdönen.

Dat Leewentshelp-Hüs fan Söl staant ön Weesterlön. Diar uuni ombi 15 Mensken ön di Uuningen. Uk fuar Mensken, wat ek diar uuni, uur forskelig Help önberen.
 Hat jeft forskelig Mensken, wat diar hol tö Bisjuk kum en wat mi di Uuners maaki. Masi Faarten en üđer Aktiwiteeten maakit di Fröhliche Kreis. Sent 2008 wukset uk en ain Band āp: Di Wunschlistenband.
Di diari haa al tau Maal ön di Ual Kuursaal ön Weesterlön spölet, en ön 2010 haa ja tau Āptreren her, tö wat ja nöörigt wiar.

Üp Föör en Aamrem uur Help fuar Familiien me bihenert Jungen önberen. 
Em wel di Jungen help, dit wat di ken, wat beeter hentöfing, dat di't wat iinfacher fo. 
Dat Uurt Integratsjoon uur diar ek üs en Likmaaki forstönen, di wel diar ali help, jen en achtler öntönem. 
Diarfuar skel di Jungen, wat ek normaal üp Warel kemen sen, Help fingen, wat naier tö di üđer Mensken tö kum, dat et fuar ali wat lechter uur. 
Fuar des sen di Jungen uk ön di Regel- Jungensgarten en Skuulen, wan dit giar, hur di fööring Leewentshelp me di diari Lir töhop aarbert.




#Article 194: Eidem (107 words)


Eidem es en Tērp üp Söl wesen. Hat lair weestern fan delings Weesterlön.
Eidem es aaftinoch fan di Nuurđsee aurspöölet en achterön weđer āpbecht uuren, man achter di gurt Flöör fan 1436 giar dit ek muar. 

Di Lir fan Eidem sen tö en gurt Diil hentö't Weesterlön fan Tinem gingen en nēmt des Plaats Südhedig. Leeterhen kām diar muar Hedigen tö, wat töhopnemen uur fuar dit, wat em deling üs Ual-Weesterlön keent.

Di Sērk lair wat uastern fan Eidem en uur jit rocht lung nütit, jer di uk önergiar.
Di Sērktorn skel jit lung tö se uuren wiis, en di uur bit hentö 1652 üp Lönkaarten iinteeknet.




#Article 195: Friisnakigiraat (625 words)


En Friisnakigiraat es en Fiirsnaker (Dütsk: Fernsprecher, Telefon), hur em niin Hiirer ön di Hun hual brük.

Hat jeft forskelig Plaatsen, hur em sawat brük ken.

Hat jeft fuar't Friisnaki iin ön't Hüs forskelig Giraaten:

Dit jeft et al lung (Sent ombi 1990). San Fiirsnaker ken em me di normaal Hiirer of aur dat Mikrofoon nüti, wat diar iinbecht es.
Fuar friitösnaki skel em en Knop (Miisttirs me en Gurtemsnaker-Teeken diar ön) drüki. 

Di jerst Giraaten fan des Systeem hee Probleeme aur jaar Duplex-Systeem. Dit jit, dat di Fiirsnaker tö't Bispöl meent, em sair wat, en da giar di iinbecht Gurtemsnaker üt. Da ken em di Üđer ek muar hiir, en dit pasiareti mesken jüst, wan di wat forklaari wel. Fuar't Miist kām dit, wan dat Mikrofoon olter gau önspreek, wan em höm tö'n Bispöl bluat en Kop Kofi iinskeenkt.
Des Fail es rocht gau wechfingen uuren. Dit Probleem es man dach weđer kemen: Wan em deling bi di Reekenmaskiin sit en san Fiirsnaker binütet, da ken em ek gur wat iintipi, wan di Üđer wat sair. Da giar di Gurtemsnaker weđer üt, aurdat di Fiirsnaker teenkt, em sair wat.
Em kan man gans gur liir, en bet üptöpasi, en da giar dit waker.

Dit es hentö't Jen fan di niigentiger Jaaren āpkemen, üs di Reekenmaskiinen wat gauer uur en di Bidrefts-Systeeme muar üs jen Program metjens biaarberi kür (Multitasking).
Diar kür em Soundkaarten koopi, wat Duplexfähig wiar. Dat jit, dat fan tau Siren metjens jen snaki ken, söner dat et Probleeme jeft. 
Fuar san Giraat brükt em en Fiirsnakiprogram ön di Reekenmaskin, en Soundkaart, wat duplexfähig es en en Headset. Dit es en Haurhiirer me en Mikrofoon diarön.

Probleeme sen diaraur ek olterfuul bikeent, man üs lung, üs dit me Kābel giar, wiar dit langsen san bet Fumelkraam. Deling jeft et uk Systeeme söner Wiir, en dit aarbert uk rocht waker.

Dat iinsigst es, dat em diarfuar Bateriien brükt en em me san Giraat en Sender (Iin ön't Headset) üp Haur draii skel.
En da weet ja nemen sa rocht, weđer em diarfan ek kraank uur.

Wan em deling (2010) en nii Funk-Fiirsnaker (Mobiiltelefoon) fo, da es aaftinoch en Headset diarbi. Fuar't Miist es dit bluat san Knop, wat iin ön't Uur stopet uur me en Stek Kābel diarön, wat hentö di Fiirsnaker giar. Ön des Knop sen Mikrofoon en Gurtemsnaker töhopbraacht.
Wan em sawat heer, ken em di Fiirsnaker iin ön di Jakenfek steek en me di Hunen ön di Boksfeken snaki. 
Normaalerwiis es bi sawat man dach dat Kābel en bet kuurt, diar skel em en bet üppasi, wat em koopet.

Hat let höm al teenk, dat et dit nü uk söner Wiir jeft. Di Funktechnik fuar sok Giraaten jit fuar't Miist Bluetooth.
Hat es ja iinfacher tö binüti, man em heer di Sender ek bluat üp Haur (Üs bi di wiirluas Headsets), nü steeekt em di uk jit diar iin. Fuar di Sender brükt em da natüürlich en Baterii, fuar't miist san litj Jen, me Kweksölwer diarbenen.

Em skel hol weet, dat em fan't Gisets me niin Faartjüch köör mut, wan em en Fiirsnaker ön di Hun halt.

Diarom skel em jen fan di Systeeme fuar Spatsiarigunsters binüti, wan em me Rad önerwai es.

Hat jeft et uk ekstra Giraaten fuar Autos, wat iinbecht uur:

Bi di miist Önlaagen es en Anteni fuar büten bilair, wat em hol binüti skel.

Hat es noch seekerer en haa di Hunen frii, wan em me di Wain köört en da uk jit telefoniari wel.
Weetenskepsliren fan Ameerika wel nü man ütfünen haa, dat di Haur dit gaar ek skafi ken, dat em metjens fiirsnaket en köört.

Wan wat pasiaret, da es em langsen di Dumi, wan em fiirsnaket heer en jen ken dit biweegi.




#Article 196: Raantem-Beken (198 words)


Dat Raantem-Beken liit üp Söl, süđern fan Weesterlön, süđweestern fan Tinem en nuurđern fan Raantem.
Weestern diarfan es di Önlaag, wat dat Skitweeter fan Söl riinmaakit en weestern fan des es di Eidem-Fügelkui tö finj.

Dat Raantem-Beken skul jerst en Flugplaats fuar Fliigers uur, wat üp Weeter landi ken (Ombi 1936). 
Diaraur es en Koog fan Raantem-Nuurđ hentö di Nösi-Dik bi Tinem becht uuren, hur dat Weeter fan Eeb en Flöör iin en üt ken. 
Fuar di diar Flöören tö stjüüri sen Slüüsen me Pompen diarbenen iin ön di Koogsdik becht uuren.

Wan di nii Koog klaar wiar, hee Dütsklön wat Lön fan Denemark iinnemen, hur di Fliigers nü henflö kür. Sa sair em, dat em di Koog fuar di Krich ek muar brük wel.
Leeeterhen skul dat Beken ütdrügit uur en fjuur Buernstairen diar hen kum.

Me di Kanalisatsjoon fan Weesterlön skul em di Ofweeter luasuur. Dit kām aur Röören hentö't Raantem-Beken.

Sent 1962 uur di Koog renaturiarit en fuar di Sjuts fan di Seefügeln iinrocht. 1968 uur dit Euroopareserwaat.
Ön di soowentiger Jaaren uur di Skitweeter-Tauiönlaag becht en langsen modernisiarit.

Bitö dat Raantem-Beken es en Campingplaats en bi't Kasernenareaal ön Süđern staant nü en gurt Hotelsaamling.




#Article 197: Fügelkui Kaamp (100 words)


Di Fügelkui Kaamp uur fan di Sölring Foriining bidrewen, sa fiir üs dit di Natuur-Liirwai en dit Lukin eeđer di forskelig Önlaagen raaket.

Des Önlaag es di jerst fan des Aart üp Söl wesen, en di es 1767 becht uuren.

Di Sölring Foriining bikömert höör uk aur di forskelig Bechningen, wat ek muar brükt uur, man jit Museeumswert haa.
Ön jen fan di diari Hüsen es nü en Ütsteling fan di Histoorii, en ön dat üđer Hüs es en Ütsteling fan di forskelig Fügler, wat diar lewi, tö biluki.

Iin ön di Fügelkui jeft et en Restaurant, wat forpachtet es.




#Article 198: Wyk (Föör) (248 words)


Wyk (Platdütsk: De Wiek of De Wyk)es en Stat üp dat nuurđfriisk Ailön Föör.
Tö Wyk jert uk Bualigsem en Süđerströn.

Wyk liit ön't Süđuasterjen fan Föör. Di Stat heer 4.500 Iinuuners; ön di Somer kum ombi 17.000 Baarigasten diartö.
Ön Wyk jeft et fuar di Feringers masi, wat et hurüđers ek jeft, sa üs Bechstofkraamer, en Zentrum fuar iintökoopi, Dochters,Bokerii, Post, en sa förter.
Dat Amt Föör-Aamrem en dat Sozialzentrum set uk ön Wyk.
Wyk lewit fuar't miist fan di Baarilir.

Gans Föör heer elev Gimiinden muar, en diar uuni 4.200 Mensken. 

Dat Gisjeft me di Baarilir wukseti man laangsem. Hat waariti twuntig Jaaren, bit dat diar muar üs 200 Gasten henkām.

Köning Christian VIII. faart fan 1842 bit 1847 ön di Somer hentö Föör fuar höm diar tö fuarhaali. Des maakit Föör wat bikeenter, en diar kām muar Gasten.

Hat es dat senerkst Weeter, hur ik ön't Leewent benen wesen sen.

Andersen fortelt man uk, dat et ek sa iinfach wiar en kum hentö Föör:
Fan Hamborig wiar em aur Lön ombi fjuur Daagen önerwai.
Me Skep wiar dit bluat tau Daagen aur Heliglön, man diarbi kür em lecht seekraank uur.

Ön't Statgibiit fan Wyk es di Füürtorn Olhörn.

Ön't Carl-Häberlin-Museum uur ual friisk Wiisen en wat aur di Histoori fan Wyk weegit. Bi di Iingung staan tau gurt Walfesk-Knooken üs Ler.

Ön Bualigsem liit di Sērk St. Nicolai, wat ön't 13. Jaarhönert becht uuren es.

Hok Kilomeeters nuurđfuar es dat Fügelsjutsgibiit en di Bualigsemer Fügelkooji




#Article 199: Fügelkui (506 words)


En Enen- of Fügelkui es es Önlaag, hur Wildfügeln leewendig fungen uur.

En Kui staant üp ombi 2,5 ha Lön. Trinjum di Kui es en Weetergraav, dat diar niin üđer Lir üs di Fanger iinkum ken.
Des kumt aur en Klapbrüch iin, wat hi hoogtocht, wan hi benen es.
Hat jeft uk Fügelkuien, hur di Graav bluat diarfuar es, dat dit Weeter diarhen ken, wan't tö fuul fuar di Kiar uur (Riin, Tauweeter). Diaraur giar da bluat en iinfachi Brüch, wat ek hoogtöklapi giar. 

Ön di Meren fan di Kui es en Kiar, ombi 3.000 m2 gurt. Fan des Kiar gung fjuur bit soks Fangpipen wech, dit sen Graawer, hur di Enen iinskel. Aur des Graawen giar Meeskenwiir, en bisir diarfan staan Stre-Skeremer, dat di Enen di Fanger ek se ken. 
Ön't Jen fan ark Fangpip es en Kest fuar di Enen, wat fungen sen.

Ön jerer Tiren sen Düüsendi fan Enen fungen uuren, en des wiar mal wichtig fuar di Wertskep. Üp Föör en Aamrem sen Konservenfabriken wesen, wat di Diiren foraarbert.

Di Taacht, wat hentö Fügelkuien gair, kām fan di Nederlönen.
Diar hee em wat Hunger en wel hol di Enen tö faat haa en iit.

En Fügelkui sjocht sa üt: Ön di Meren es Weeter, en Kiar me fjuur Huken. Fan des Huken gung di Pipen wech, Reusen, hurbenen di Enen fungen uur.
Trinjum di Kiar sen Boomer plantet, dat et wat makelk fuar di Fügeln ütsjocht.

Üp't Weeter swum Enen ombi, wat em sa bihanelt haa, dat di ek wechflö ken.

Des skel di üđer Enen fortel, dat di man uk fain diar henkum ken. 
Wat di ek sair, es, dat en Mensk nai diarbi sit en teeft, dat di jam di Hals omdrai ken.

Bi en Fügelkui sen lung Reusen, hur di niisgiirig Enen iinswum skel. Bi't Jen fan san Reusi es en Nat, hur di ek muar ütkum ken, en diar sit di Mensk en mjurkset di of.

Di Idee fan di nederlönsk Fügelfangers braacht nuurđfriisk Seefaarers me tüs, wat üp nederlönsk Skepen mefaart wiar.
Di jerst Fügelkuien uur üp Föör becht en ek fuul leeter uk ön di üđer Ailönen Söl, Pelworem en Aamrem.

Di gurt Tir fan des Fügelfang wiar fan't 16. bit hentö't 19. Jaarhönert. 
Ön di Fügelkuien uur bit tö 25.000 Enen ön't Jaar fungen.

Fan di Ailönen sen forskelig Produkti fan Enen, sa üs Pasteeten, hentö Hotels ön't hiili Dütsklön en hentö Ameerika stjüürt uuren.

Fan di Lönwertskeps-Maskiinen en di Wainer fan Iinuuners en Baarilir uur dit gurtemer, en da kām ark Jaar mener Fügeln tö di Kuien.

Sa kam fuar di miist Önlaagen di Dai, hur di ek muar rocht wat iinbraacht.

Ön Nuurđfriislön uur niin Enenfang muar bidrewen, bluat üp Föör giar't jit förter, man lung ek muar sa fuul üs jerer.
Deling uur di Fügelkuien fuar't miist ek muar diarfuar brükt, di Fügeln duartömaakin, man em ber diar nü en Rastplaats fuar jam ön.
Sa es ön des Plaatsen uk masi Möögelkhair, di diar Diiren tö biluki en wat aur jam uttöfinj.




#Article 200: Olersemer Enenkui (207 words)


Fuar di Olersemer Enenkui (Dütsk: Oldsumer Entenkoje) uur di Konzesjoon al 1767 ütdönen.
Becht uur di Önlaag man 95 Jaaren leeter, ön't Jaar 1862.

Di Seefaarers kām fan Holand töbeek en braacht Forskeligs me: Di Fööring Tracht, masi Jil en dat Printsip fan di Fügelkoojen.

Dat Statuut, wat di aacht Bidriiwers jam salev dö, es bit hentö deling blefen. 

Föör wiar tö des Tir rocht arem. Fan dit Fügelfangin uur interesant Aarber fuar hok Lir. 
Ön Wyk uur en Konservenfabrik fuar Enenprodukti becht, wat jaar Kraam bit hentö Ameerika stjüüri kür.

Di Fööringer wiar bliir, dat di nü uk Enenfleesk iit kür.

Ön di jerst foftig Jaaren giar dit gans gur, en langsen uur muar Enen fungen. 
Achter di jerst Warelkrich uur dit man mener, aurdat di Maskiinen fan di Mensken olter gurtem fuar di Enen wiar.

Diartö kām, dat fan di fjuur Enenaarten, wat em fuarof fang maast, fan't Gisets bluat di Stoken aurblef, aurdat dat di iinsigst wiar, wat ön hoogi Öntaal fan Nuurđfriislön kām en niin Tochfügel wiar. 
Ön som Jaaren uur bluat jit 50 Enen fungen, en dat gurt Gisjeft wiar forbi.

Ön di Olersemer Enenkui es man jit Bidreft, diar uur bit hentö deling (2010) Fügeln fungen.

Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.




#Article 201: Bualigsemer Fügelkui (102 words)


Di Bualigsemer Fügelkui (Dütsk: Boldixumer Vogelkoje) liit üp Föör en es 1879 becht uuren.
Bualigsem jert deling tö Wyk, jerer wiar't en Tērp fuar hömsalev.

Di Forloov fuar di Bidreft es man jerst 1887 wesen, aurdat diar Āriger me di Bidriiwers fan di Oewenemer Fügelkui wiar.
Da waanten man jit di Lok-Enen, wat ek wechflö kür, en sa es em 1888 me't Fangin bigent. 

Wan dit 1888 uk bluat 2 Enen ön't Jaar wiar, sa uur dit bit hentö 1891 dach 2.559 Diiren.

Bi Bualigsemer Fügelkui uur bit hentö 1968 bidrewen, bluat fan 1943 bit 1945 ek.

Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.




#Article 202: Aamremer Fügelkui (162 words)


Di Aamremer Fügelkui Meeram es 1866 iinrocht uuren. Jü liit twesken di Tērper Neebel en Nuurđtērp.

Grünlair wiar di Önlaag fan en Interesengimiinskep, wat 80 Öndiilen forkooperti.
Diarbi pasit em üp, dat sa fuul Lir, üs man giar, diarfan wat of fing. 
Aurdit kür ark jen bluat tau Loosi fing.
Em pasit uk üp, dat bluat Aamringer Öndiilen koopi kür.

Ark Tērp fing en Dai fan di Week, hur dit fangi maast. 
Di Tērps-Kuiengimiinskepen hee Fuarsetendi, wat di Fang fan des Dai ofhualiti.

Ön di 70 Jaaren fan 1866 bit 1936 (Diar di techtmaakit uur) sen ombi 420.000 Enen fungen uuren. 
Des kür man ek sa gau Eier lii üs di Enen wechgair.
Di Gurtemhair fan di wuksend Forkiir diar sin Diil diartö, dat dit Fangi nönt muar iinbraacht.

Deling ken di Gasten en Iinuuners diar aur't hiili Jaar hengung en biluki di Önlaag, wat jit hiil es.
Nü es diar man Ruarwild henbraacht uuren, en Enen en Göös uuni diar uk.




#Article 203: Eidem-Fügelkui (230 words)


Di Eidem-Fügelkui es en Biotoop, wat di Heegiring Söl' önerhualt en bidreft. 
Paset uur di Kui fuar't Miist fan Birgit Hussel.
Di Fügelkui liit süđuastern fan di Plaats, hur Eidem wesen es en weestern fan't Raantem-Beken, wat en Weeterbiotoop me Fügelsjutsgibiit es.

Diarbenen uur Forklaaringen fuar Bisjukers önberen.

Di Eidem-Fügelkui es ön di List fan di Teenkstairen āpskrewen.

Di Naam kumt fan't Tērp Eidem, wat nuurđweestern fan di Fügelkui wesen es. Eidem es 1436 önergingen. Hat ken gur wiis, dat di Kui üp Lön staant, wat tö des Gimiindi jert heer.

Di Eidem Fügelkui es bit 1932 bidrewen uuren. 
Ön di twuntiger Jaaren wiar al ark Jaar mener Enen fangen uuren, aurdat di Maskiinen fan di Mensken tö gurtem fuar di Enen uuren wiar.

Deling es dit en Rastplaats fuar di forskelig Weeterfügler, man bluat, di kum ek:

Weestern giar di Lönstraat hentö Raantem en Hörnem fuarbi, süđern en uastern köör di Mülwainer fuarbi. Bi di Skitweeter-Tauiönlaag es uk di Mülplaats fan Söl.
Alis fuul tö gurtem fuar di Fügler. 

Di Plaats heer man en interisanti Plantenwarel, en forskelig üđer Diiren kum diar dach jit hen.

Benen di Fügelkui es en Jungensgaart itüüs, hat höm Wurzelkindergarten (Rötenjungensgaart) nēmt.
Tau wukseti Lir pasi diar fuar ombi aacht Jungen üp, wat diar fuar't miist büten spöli, sa dat di diarbi di Natuur keen liir ken.

Fügelkui en Jungensgaart

Iin ön di Ütsteling




#Article 204: Weederhünj (157 words)


Di fresk weederhünj of uk Wetterhoun as en faan a FCI gudkäänd holuns hünjras.

Di wetterhoun as en rochten weederhünj. Wetter as det waastfresk wurd för weeder. Di hünj stamt wel uf faan di portugiisk weederhünj an di curly coated retriever. Hi liket uk det ööder waastfresk ras stabyhoun auer a miaten.

Uun a föftager juaren wiar di weederhünj bal ütjstürwen. Daalang jaft at amanbi 800 hünjer, a miasten lewe uun Holun.

Di weederhünj woort bit 59 cm huuch, an fäält üüb troch sin kralag skan üs en persiaaner. A kralen san fäätag, an sodenang koon hi't loong uun't weeder ütjhual. Miast san jo hünjer suart-witj of brün-witj. Weederhünjer san turaghualen an trau, oober ei baang. Jo mei hal aportiare an sjük.

Weederhünjer wurd üüb otern an huarmer ufracht. Iar haa's uk molwarper ütj a diker jaaget, an uk daalang wurd's noch bi a dikpleeg iinsaat, am biisams tu jaagin. Miast san weederhünjer oober hoof- an wachthünjer.




#Article 205: Di latje prins (131 words)


Di latje prins as jü frasch ouerseeting foon dåt frånsch bilebök Le Petit Prince foon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Dåt bök as ma da bile foon e ferfooter ouerseet wörden tu't frasch foon Ingo Laabs un tu't fering foon Antje Arfsten (De letj prens).
Dåt bök Le Petit Prince as eeder 140 oudere spräke ouerseet än as 1998 uk ouerseet tu't weestfrasch foon Jacobus Quiryn Smink, di 2010 uk dåt bilebök Struwwelpeter eeder't weestfrasch ouerseet heet. Di latje prins as önj 2009 ouerseet wörden önj't saaterfrasch foon Margaretha Grosser, jü önj 2010 uk dåt bilebök Struwwelpeter eeder't saaterfrasch ouerseet heet.

Et reef sää tu di Prins:

Dåt as hiilj iinjfåch: Huum schucht mån mat hart gödj.
Dåt, wat wörklik wichti as, dåt koon huum ai ma e uugene siinj.“ 




#Article 206: De letj prens (142 words)


De letj prens as det fering auersaating faan det fransöösk bilbuk Le Petit Prince faan Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Det buk as mä dön biljen faan a ferfaader tu't fering auerdraanjen wurden faan Antje Arfsten an tu't frasch faan Ingo Laabs (Di latje prins). Det buk Le Petit Prince as tu 140 öler spriiken auersaat wurden an sant 1998 jaft'at uk en auersaating tu waastfresk faan Jacobus Quiryn Smink, di 2010 uk det bilbuk Struwwelpeter tu't waastfresk auersaat hee. De letj prens as uun 2009 auersaat wurden tu't saaterfresk faan Margaretha Grosser, diar uun 2010 uk det bilbuk Struwwelpeter tu't saaterfresk auersaat hee.

A Foos saad tu de Prens:

Det as gans ianfach. Ham kön bluat mä’t hart gud sä. 
Det, wat rocht woor wichtig as, kön a uugen ej sä.“

wederhaalet de letj prens, am ham det tu marken.




#Article 207: Di Litji Prins (113 words)


Di latje prins es di frasch Aurseeting fan dat franzk Staatji Le Petit Prince fan Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Dat Bok es me di Skelter fan di Skriiwer aurset uuren:

uur ön 2011 aur di Sölring Foriining drukt (Editsjoon Blakfat)

Dat Bok Le Petit Prince es üp aur 200 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren. 1998 es dit üp Weestfriisk āpskrewen uuren, fan Jacobus Quiryn Smink. Des heer 2010 uk dat Skelterbok Struwwelpeter üp weestfriisk aurset (Smoarge Piter). 

Uk fan di Struwwelpeter jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint, wat jit ek ütdönen es. Di jit Tuusipetji.

Di Jemelkhair fan di Fos

Di rocht Saaken ken di Oogen ek se.“




#Article 208: Tuusipetji (101 words)


Tuusipetji es di Sölring aurseeting fan dat dütsk Skelterbok Struwwelpeter fan Heinrich Hoffmann (1845). Dat Bok es üp Sölring aurset uuren fan Kai Klint. Uk fan Di latje prins jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint. Di jit Di Litji Prins.
Biiring Boker sen jit ek ütdönen uuren, man em ken Leesproowen biluki (Se uk öner Luki uk jir).

Dat Bok Struwwelpeter es üp aur 130 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren.

Di Struwwelpeter es ön 2010 üp Saaterfrasch aurset uuren, fan Margaretha Grosser (Tuusterpäiter). Uk jü heer ön 2009 Di latje prins ön hör Spreekwiis āpskrewen (Di litje Prins).




#Article 209: Jens Mungard/fe (336 words)


Jens Emil Mungard (09.02.1885 - 13.02.1940) wiar en dachter faan Sal.

Jens Emil Mungard kaam a 9.2.1885 uun Keitem üüb Sal üüs dring faan Nann Peter Mungard an Elisabeth Mungard, bäären Schwennen, tu wäält. A 31. 3. 1900 kaam hi ütj skuul. Hi wurd büür an auernaam det büürsteed faan san aatj. A 29. 4. 1910 befreid hi ham mä Anna Andresen faan Feer. Jo hed 4 jongen mänöler. Uun a 1. wäältkrich wurd hi tu a Inselwache iintaanjen. 1936 wurd hi waler feestnimen. Hi kaam iarst uun't Gerichtsgefängnis uun Flensborig, faan diar haalet a Gestapo ham a 1. 2. 1939 uf an broocht ham uun't KZ Sachsenhausen. Diar stoorew hi a 13.2.1940

Troch Pieter de Clercq, diar mä san aatj Nann Peter Mungard tupwerket, fing Jens E.Mungard uun jong juaren kontakt tu a waastfriisk literatüür. Sodening kaam det, det hi hög waastfriisk liitjen tu't sölring auersaat. Uun det Sölring Leesbuk, wat 1909 faan Boy Peter Möller ütjden wurd faan Mungard det dachting Dial aur Is ufdrükt. Uun Dechtings an leedjis, ütjden faan Andreas Hübbe, wurd Ströntistel an waler Dial aur Is ufdrükt.
Uun a naist juaren küd ham föl faan Mungard uun det bleed Sylter Zeitung lees. Öler steeden, huar ham sin wärken lees küd, wiar Fuar sölring lir an det tidjskraft Sylter Land und Leute.
Mungard hee uk 6 teaaterstaken skrewen.

Min Bloom

Ströntistel es min Bloom,
Ströntistel neem's uk mi.
Jü gröört üp Dünemsön,
Ik üp des Leewents-Strön,
En Proter haa wat biiđ!

Muasem-Meln
(Becht 1787, stellair 1918, ofbreeken 1928)

Dü Meln gre en ual,
Din Ruaen hual jaar Wiil,
Din Stiiner stel jens hual 
Nü eeđer Jaarens Iil.

Dü kürst me Hemelswinj,
Man dach ek söner Sweet,
Tö Bruar dit Kuuren Grinj,
Man salev waarst Dü treet.

Di Winj, di sjungt sin Wiis
Aur Strön, aur Dünem, Hiiđ.
Dü halst Din Wiil, letst wiis
Din Ialer, net en bliiđ.

Di Sen, di sünkt sa ruar,
Di Winj wait söner Iil.
Fo ik uk fuar min Duar
En Stün tö Freer en Wiil?




#Article 210: Hoogi (743 words)


Hoogi es en Halig bi Heef.

Dit es di gurtist fan tiin Haligen. Töhop me Nuurđeroog es Hoogi en Gimiindi ön Nuurđfriislön.

Ön di Fering/Aamring Biskriiwing sen di politisk en demograafisk Daaten weeget.

Tö Hoogi jert uk di Halig Nuurđeroog, wat süđerk liit. Diar uuni niin Mensken. Nuurđeroog jert sent 1909 di Foriining Jordsand, wat diar Fügelsjuts bidreft.
Di Hüüsinger fan di Hooger Mensken lii üp tiin Wereven.

Üđers üs di üđer Haligen heer Hoogi en stiinern Dik, wat ombi 1,20 m hoog es. Sa kumt dat Weeter diar ek gans sa lecht üp't Lön. Hoogi heer man dach tau bit füf Mool ön't Jaar Lönöner.
Di Halig liit iin ön di Natsjonaalpark bi Heef, man di jert ek diartö.

En Föriskep faart fan Hoogi hentö't Fastlön en töbeek. 
Fuar di Persoonenforkiir jeft et uk Skepen, wat fan di Ailönen en fan Schlicksiel diar hen faar.

Üp Hoogi mut em me Auto köör, man hat jeft niin Tankstair. Sa skel di Autoköörers üp di Halig langsen wat Bensin of Diesel staan haa.
Fuul Forkiir uur uk me di Hingstbusi, gurt Wainer, want Hingster tii, maakit. Dit es man muar wat fuar di Gasten, fuar jam di Halig tö weegi.

Di Baarilir skel ek hol me Auto hentö Hoogi kum.

Hat jeft en Koopman, forskelig Gasthüsen, en Sērk en en Skuul üp Hoogi. 
Fan di Halig ken em me DSL ön't Nat gung.

Hat jeft noch forskelig Taachten, hurfan di Naam Hoogi kumt. Hat kür sa iinfach wiis üs hoogi Plaats, aurdat di Halig en bet hooger liit üs di üđern.
Bit hentö 1362 es Hoogi en Diil fan di Pelworemer Hiart wesen, wat me tö dat Ailön Strön jerti. Bi di taust Marcellusflöör uur di Halig ofskiart. Di Sērk en di Diken giar diarbi kaput.

Fuar lung Jaaren uur üp Hoogi Saalt üt di Öört fan Mērsklön kööket.
Di Mensken haa fuar't miist fan di Buererii lewet, en ja et, wat diarfan kām. Di Küen wiar uk wichtig fuar di Wunter, aurdat fan jaar Skit di Diten maaket uur.
Sent di foftiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert es en bet Turismus diartö kemen.
Ön di Somer uur fan di 111 Iinuuners uk mol 165, me di Baarilir töhop. 

Ön't Jaar kum ombi 90.000 Gasten üp di Halig.

Bit hentö di foftiger Jaaren wiar Mül niin Probleem, aurdat fan alis, wat aurblef, jit wat maaket uur kür. Dit hung fuar't miist me di Buererii töhop. Leeterhen uur di Mül da forgreewen, en diarfuar hee ark Werev en Hol ön di Öört. Dit maast ek olter gurt wiis. 
Me di Leewentsmidel fan't Fastlön uur di Mül aartig wat muar, en wat diarfan aurblef, dat kur em di Küen ek muar dö. Sa kām di Mül iin ön Saken, wat iingreewen uur. 
Aurdat di Mül jit muar uur, faart em di nü me Containers hentö't Fastlön.

Achter di elefst September fan 2001 heer di Hooger Skuulmaister, Uwe Jessel, me sin Skuulsters snakit, hurfuul Krich en Konflikti et dach üp Warel jeft.
Ja fent da üt, dat ön masi Stairen sok Swaarheren tö finj sen.
Fuar ark Plaats, hurfan em wust, dat diar Krich wiar, uur en iirsern Stang henstelt, hur en Gumihunskuu ön fastmaaket uur.
Ja hööpi diarbi, dat ja jens jen Stang achter di üđer üttii ken, wan en Krich töjen giar.
Aur di Jaaren es man dach klaar uuren, dat dit gaar ek rocht mener uur.
Jen Hunskuu kür ütnemen uur, aurdat di Konflikt ön Nuurđirlön töjen giar.

Di Rest staant jit diar (2010), en di sjocht üt, üs wan di Fingers weegi, dat em üppasi skel en niin Krich maaki. 

Di Biskriiwing fan Uwe Jessel (08.11.2010)
Nun zum Gummihandschuhe - Mahnmal
Als die Twintowers in sich zusammenbrachen, kam bei uns in der Schule die Frage auf, in welchen Zusammenhängen dererlei Ereignisse stehen mögen. Und wir machten uns u. A. Gedanken, wo überall auf der Welt eigentlich Krisengebiete mit Krieg zu verzeichnen sind. Wir mussten voller Verwunderung feststellen, dass es an vielen Stellen auf der Erde menschliches Leid durch Kriegsumstände gibt. 
Daraufhin stellten wir für jedes bekannte Kriegsgebiet einen Handschuh auf einem Edelstahlstab auf.

Wir verbinden unser Mahnmal mit der Hoffnung immer zwischendurch mal einen Handschuh rausziehen zu können, weil sich etwas im Weltgeschehen geregelt hat. 
Wir stellen jedoch fest, dass die Handschuhmenge kaum abnimmt.

Die Handschuhe werden im Wind hin- und hergewedelt, so dass man den Eindruck haben könnte, dass der erhobene Zeigefinger
mahnt, keinen Krieg zu führen. Einige Handschuhe zeigen auch den Stinkefinger.




#Article 211: Sjip (608 words)


Dat Uurt Sjip uur fuar dat Hüssjip (Ovis orientalis aries) brükt. 
Hat es en domestitsiareti Aart fan't Mufflon, wat en wildi Sjip es.
Dat Sjip jert tö di Tetjidiirter.

Dat Hüssjip drait tjuk Hiir, wat offskiart uur, dat em diarfan Üül maaki ken, hur da weđer Kluađer fan maaket uur.
Dat Fleesk fan di Sjip uur hol eten. Deling es dit man nönt muar fuar ark Dai, aurdat nü di Hanel diartwesken es, en diarfan es dit jüür uuren.
Sjip uur molken, en da maaket em fan di Molk fuar't miist Aast. Uk des es döör di Hanel diarme aartig wat jüürer uuren.

Di Sjip laap di hiili Dai ombi en sjuk wat tö iit.
Ja hual diarme di Hiir of dat Geers kuurt, en ön di Diken stompi ja di Öört fast. Diarfaur sen üp di Diken uk langsen Sjip laapen, dat di Öört diarfan rocht hart en fast blift.

Aur lung Tiren heer em senerk üp di Ailönen fan di Hun iin ön di Mür lewet.
Di Hofstairen her hok Henen, hok Swinj, mesken en Kü of da efen Sjip.
Di Buern her langsen en bet muar üs dit, wat āpeten uur, en sa kür di gans gur aur di Jaaren kum.
Ön di Tērper wiar da uk en bet Hanel me di Produkti fan di Diirter, man diarfan es nemen sa rocht rik uuren.

Söner jaar Diirter kür di Mensken ek gur aurlewin, dit wiar nönt en foraasi. 
Söner jaar Sjip her ja nönt en maaki Kluađern fan, söner di Molk fan di Sjip kür ja niin Sjipaast maaki, en wan di Sjip ek of en tö uk Sikis fing, da wiar di Sjip bal ütstorewen.

Me di Skit fan di Sjip (Sjipluurter) kür em uk haitsi. Diarfuar uur di Jungen jerer üp Dik stjüürt en haali des fan diar.

Diar kām ja ek aliweegen en Toch of Föriskep aur, wat fresk Fleesk fan Niiseelön braacht, en di Kluađern fan Indien, sa üs dit deling es.

Di Wichtighair fuar di Diken es lik blefen. 
Üp Söl sen ön di Iitplaatsen fan di Sjip nü Straaten (Di Sjipkaamp ön Ual-Weesterlön es nönt üđers üs masi Beton, Straaten en Bechningen. Jerer es diar di Inselbaan langs köört.
Nuurđfuar, ön di ual Baantrasi, köör di Autos sent 1980 wat gauer hentö Woningstair, aurdat diar di Umgehungsstraat becht uuren es.
Di Hiiren fan Brērerep en Kaamp sen al lung öner Natuursjuts en diar pasi noch niin Sjip muar hen.
Ön't Listlön laap jit masi Sjip en trapi diar di Dünemhalemer fast, en ja hual di uk kuurt. 

Di Hanel heer di Aarber me di Sjip temelk foranert. 
Ön delings Warel uur dat Fleesk fuar di Friisen fan aural üp Wārel diarhen köört, en di Sjip fan di Diken uur fuar't miist naa Frankrik köört. 
Uk di Molk en di Üül uur ek muar ön di Buernstairen foraarbert. Dat miist uur forkoopet en üđershur bihanelt en tö nii Produkti maaket.
Wan em nü en Stek Salzwiesenlamm haa wel, skel em jüür bitaali, en em weet aaftinoch ek, hurfan dit kemen es.

Bit hentö di 1950er Jaaren uur di Sjip gurttain en da skul ja fuaral Üül dö. 
Dit es nü wat üđers uuren: Fan delings Fleeskproduktsjoon es dit diarhen kemen, dat di Sikis al üs Fleeskprodukt forkoopet uur.
Üül es deling bluat jit 20% fan dit wert, wat et 1950 wert wiar.
Aur dit hen jeft et uk jit Molksjip (Fuaral ön Uastfriislön) of Sikis fuar Sikifeli (Karakulsjip, fuaral ön Usbekistan).

Fan Sjipstiaremer uur uk Streengern maaket, man di uur öner di Noom Katzendarmsaiten forkoopet.

Fan Sjip kum uk forskelig Stofi, wat em fuar Leechters, Seep en Liim brüki ken.




#Article 212: Kraaben (insekten) (369 words)


A kraaben (Coleoptera) san mä 350.000 slacher det gratst kategorii faan a insekten – an uk daalang noch wurd arke juar hunerten faan nei slacher beskrewen.




#Article 213: St. Clemens sark (386 words)


At St. Clemens sark as en sark uun Neebel üüb Oomram. At stäänt bi a uaster aanj faan Neebel, amanbi 150 meeter faan a ääg faan a waas. 

At sark wurd uun't juar 1236 baud. Jütidjs jääw at tau saarpen üüb Oomram, Noorsaarep an Sössaarep. At sark wurd uun a maden tesken jo tau saarpen baud. Leeder wurd at saarep Neebel trinjam at sark baud. Daalang as Neebel at gratst saarep faan Oomram. 

At sark stamt faan a romaanik an hää ään sarkskap. At saag as drewen mä raid an riaper. Iarst 1908 füng at sark en türn. Hi as 36 meeter huuch an mä kööber belaanj. At jaft hög jüür staken uun a sark. Ään diarfaan as maaget ütj holt an wiset Jesus an sin twaalew jong gaster üüb en burd. At wurd ans bi strun fünjen.  A dööpstian as faan a romaanisk tidj, amanbi so ual üs at sark salew. At sarkskap as smääl an baud üüs en skap. Bääft an üüb a lachter sidj faan a dör hää't en empoore. Det as en huuger böön, faan huar am fein deel üüb a pretjstuul luke koon. Iar wiar a plaatsen diar boowen fääst tu enkelt familin ferden. Tu det ferdialen faan a plaatsen saad am steeden gripen.

Üüb a sarkhoof stun föl likstianer faan 1670 tu 1830. Jo fertel faan at leewent faan a duaden an stun oner denkmoolskül. Di bekäändst likstian as wel di faan di siamaan Hark Olufs. Uun a somer jaft at arke süürsdai inj en pretjei mä föl musiik. 

At gemeen as föör a efangeelisk lidj faan't hialer eilun diar. Man uk föl baaselidj gung tu hööw. Uun Neebel jaft at uk at St. Clemens Hüs, huar a gemeen tuup kem koon, an at präästers hüs uun a jaat „Präästerstigh”. At jaft en sarkhoof muar bi a struat tu Noorsaarep, an en letjen sarkhoof för sialidj, wat ei bekäänd san. Uun Witjdün jaft det en letj sark faan amanbi 1900, wat uk föör`t pretjin brükt woort. A gemeen hää en buk faan 1486, Missale Slesvicense. Dethir buk as at äälst drükt buk faan Schleswig-Holstian an at ööder äälst drükt buk faan`t Däänsk, an diar jaft at bluat noch sjauer stak faan. Wilems woort det buk uun a sark ütjsteld, man normoolerwiis as det uun Kiel uun`t archiif faan a hööw. 




#Article 214: Fering spriak (133 words)


Fering as det nuurdfresk spriak faan't eilun Fer, an liket at öömrang auer a miaten. Fering an öömrang hiar tu a eilunsfresk spriakwiisen uun Nuurdfresklun.

Amanbi 3.000 minsken snaake fering, fööraal üüb Waasterlun-Fer. Am onerskääst trii spriakwiisen üüb Fer, det san weesdring uun't waasten, aadring uun't uasten an boowentaareps uun't süüden.

Mä det äälst skraftelk dokument auer't fering as det auersaatang faan Martin Luther san letj katechismus. Uk det äälst nuurdfresk dokument auerhood komt faan Fer, det as at balaad A Bai, a Reder faan amanbi at juar 1500.

Am det spriak komert ham üüb Fer di Fering Ferian an at Ferring Stiftang. Uun a sööwentager juaren jääw det en letj tidjskraft mä fering teksten, di Breipot. Dan an wan stäänt uk ans en letjen artikel üüb fering uun't öömrang bleed Der Insel-Bote. 




#Article 215: Nuurđfriisk (131 words)


Nuurđfriisk („Nordfriisk“) es jen fan di friisk Spraaken. Hat uur snaket fan ombi 10.000 Mensken ön di Krais Nuurdfriislön. Deling jeft et jit tiin Dialekte fan Nuurdfriisk. Dit sen jens muar wesen, sa ombi 13 bit 15 forskeligi. Hat es wes, dat jen diarfan, dit Süđergoesharder, al duar blefen es. Dat Holmer Freesch uur jit fan en Hunfol Mensken snakit.

Dåt Nordfriisk as döör e Europäisch Charta for regionaal- unti manerhäidespräke as manerhaidespräke önj Tjüschlönj gödjkånd.

Di Dialekti (Spreekwiisen), wat deling jit bikeent sen, jit:

Bi di Noomen ken em se, dat ark Spreekwiis en ain Naam heer, wat ek langsen -friisk jit. Di Ailöns-Spreekwiisen neem jamsalev gaar ek Friisk. Friisk es en nii Uurt, wat em fuar ali töhop brükt. 

Di Tabel förter ünern weeget, hur forskelig di Spreekwiisen sen.




#Article 216: Hobelfasker an Poden (155 words)


Poden an Hobelfasker (Poren, lat.Anura of uk Salientia) san en order faan diarten an hiar tu a amfiibien. At jaft amanbi 6.700 slacher.

Jo ööder tau ordern faan amfiibien san Störtpoden (Caudata, ~700 slacher) an Blinjwarper (Gymnophiona, ~ 200 slacher).

Allophrynidae – Alsodidae – Alytidae – Aromobatidae – Arthroleptidae – Ascaphidae – Batrachylidae – Bombinatoridae – Brachycephalidae – Brevicipitidae – Bufonidae – Calyptocephalellidae – Centrolenidae – Ceratobatrachidae – Ceratophryidae – Conrauidae – Craugastoridae – Cycloramphidae – Dendrobatidae – Dicroglossidae – Eleutherodactylidae – †Gobiatidae – Heleophrynidae – Hemiphractidae – Hemisotidae – Hylidae – Hylodidae – Hyperoliidae – Leiopelmatidae – Leptodactylidae – Limnodynastidae – Mantellidae – Megophryidae – Micrixalidae – Microhylidae – Myobatrachidae – Nasikabatrachidae – Nyctibatrachidae – Odontobatrachidae – Odontophrynidae – †Palaeobatrachidae – Pelobatidae – Pelodryadidae – Pelodytidae – Petropedetidae – Phrynobatrachidae – Phyllomedusidae – Pipidae – Ptychadenidae – Pyxicephalidae – Ranidae – Ranixalidae – Rhacophoridae – Rhinodermatidae – Rhinophrynidae – Scaphiopodidae – Sooglossidae – Telmatobiidae




#Article 217: Fialsparger (161 words)


Fialsparger (Emberizidae) san en fögelfamile an like a sparger an finken.

Tu detdiar famile hiart man muar ian skööl: Emberiza mä jodiar slacher:
E. affinis – E. aureola – E. bruniceps – E. buchanani – E. cabanisi – E. caesia – E. calandra – E. capensis – E. chrysophrys – E. cia – E. cineracea – E. cioides – E. cirlus – E. citrinella – E. elegans – E. flaviventris – E. fucata – E. godlewskii – E. hortulana – E. impetuani – E. jankowskii – E. koslowi – E. lathami – E. leucocephalos – E. melanocephala – E. pallasi – E. poliopleura – E. pusilla – E. rustica – E. rutila – E. sahari – E. schoeniclus – E. siemsseni – E. socotrana – E. spodocephala – E. stewarti – E. striolata – E. sulphurata – E. tahapisi – E. townsendi – E. tristrami – E. variabilis – E. vincenti – E. yessoensis

Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:




#Article 218: Rooten (230 words)


Rooten (Rattus) san en skööl faan gnaudiarten (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae), at jaft diar 65 slacher faan.





#Article 219: Fering dracht (295 words)


At fering dracht (of uk man ianfach at fering), wat ham daaling faan Feer an Oomrem käänt, jaft at noch goor ei so loong. Iarst tu a began faan't 19. juarhunert kaam at uun a muud an hed wel det dracht faan a Halgen üüs föörbilj. Nütudais drait ham fööraal det fering, wat ham iar tu huuchhaiden uunhed. Det uuntjin as oober goor ei so lacht an ham brükt diar halep för.

Det suart, fjauerhuket braanjnöösduk wurt so konstfol trinj am't hood bünjen, det auer a braanj de raam, huar en ruusenmönster üübseid as, tu sen komt. Bi a sidjen faan't braanjnöösduk hinge franjin deel. Bi befreid wüfen wurd beeft üüb't hiar noch en letj ruad duk mä suart parler üüb feeststeecht.
De jonk pei lingt miast deel tu a fet an hee onern en laachtblä snuur. Trinjam a skolern wurt det triihuket halsnöösduk uun fualen laanjen an mä en 100 needler üüb a pei plakt. Det siisen halsnöösduk jaft at uun muar klöören. At kön tu'n bispal ruad, green of blä wees an hee trinjenam en kant mä suart franjin. Bi dön suart sliawen san witj spitsen biseid. Tu huuchhaiden namt ham fölsis en witjen skortluk föör, wat miast trinjenam lingt. At jaft oober skortluker uun suart an brons.

At wäärtfolst bi't fering as at salwer. Diartu hiart a panser, en briad salwern keed, wat mä tau haagen bi a pei feestmaaget wurt. At hee en medaljon uun a maden, wat en krüs, en hart an en aanker wiset, dön teeken för gluuw, leefde an hööb. Bi det briad keed san uk noch smeel keeden ütj gul an salwer feestmaaget. Det hiale wurt faan tjiin bit twaalew salwern knooper iinraamet. Tu't salwer hiar uk noch knooper för a sliawen an knoopneedler för a braanjnöösduk.




#Article 220: Fichten (141 words)


A fichten (Picea) san näädelbuumer faan det famile faan a Pinaceae. Di iansagst slach uun Madeleuroopa as Picea abies, huar am uk ruad-tan tu sait. Hat hää mä a tanen oober niks tu dun.





#Article 221: Denghoog (405 words)


Di Denghoog, wat nuurđern di Serk fan Woningstair üp Söl liit, es en  Gurtstiingreev, wat ön di  Jungstiintir becht uuren es. Des Tir es uk di Denghoog-Stufe neemt uuren. Di Denghoog es sa ombi 5000 Jaar ual. Dü kenst ön des Megalithstiin-Önlaag  iingung, wat öner en 3,20 Meeter hoogi Öörtstak liit.
Di Hoog es 1868 fan di Geoloog Ferdinand Wibel (beren 1840, stürewen 1902) üt Hamborig önersaacht uuren. Sent 1930 ken di Baarigasten dit beest pleeget Gunggreev ön Sleeswig-Holstiin bisjuk.

 Di Kaamer heer di Fuarem fan en Ai en mat 5 Meter fan Uasten hentö Weesten en sa ombi 3 Meeter fan Nuurđen hentö Süđern. Di Höögdi es 1,90 Meeter üp di Weester- en 1,50 Meeter ön di Uastersir. Di Kaamer es fan Dikstiiner üt di Istir. Des sen bit hentö 18.000 Kilogram swaar. 12 Dikstiiner stuun ön en Krans, wat 3 jit gurter Stiiner drai, en dit es di Aurskot. 
Di Gung es becht fan 12 Stiiner en jit 2, wat di Düür fuarstel skel. Di Hööler twesken di Dikstiiner sen me Ruarsönstiiner techt maaket uuren. Ön jer Tiren skul em döör en 6 Meeter lüng Gung, wat 1 m hoog en breer wiar en wat me litj Stiiner plaasterit uuren wiar, ön di Kaamer iingung. Deling kum di Liren fan boowen iin. 
Des Gung weeget hen tö Süđern, sa dat di Sen ön di 21.Detsember üp di Spailstiin ön di Greev skinjt. 
Ön di uastermuar Hualev fan di Kaamer sen 2 Reegen Stiiner hoogkant stelt uuren en diili di Rüm. Jir heer di Geoloog Ferdinand Wibel en Jölstair fünen, wat üp en akuraat becht Bröch öntjent uuren wiis maast.

 Wat heer hi diar fünen? Hi fuan iin ön di Greev Aurbliifsel fan en ünforbronen Lik, en Ter fan en Nuat, 6 Röfstiinperlken, en Muk, Toonfaten en –potsjaart, Eeksen, forskelig Baitels en Flentstiinklingen. Di originaal Diilen kenst Dü ön Schloss Gottorf ön Schleswig finj en önluki. Kopiien sen iin ön dit Sölring Museeum ön Kairem ütstelt uuren.

Di Naam „Denghoog“ es Söl'ring en jit sa fuul üs Thinghoog (Deng: Thing). Man Spreckelsen meent, Denghoog kumt fan „d’eng“ of „d’inge“. Dit Uurt „Eng“ es deensk en jit Ingi, üp Dütsk „Wiese“. 
Ön jer Tiren wiar trinjom di Denghoog bluat Eeker en di Kiar. Deling es diar al di Tērp. 
Hat es möögelk, dat des Stair uk fan üüs Fuarfaaren üs Plaats brükt uuren es, om Rocht tö spreeken.

(En Tekst fan Birgit Hussel, Sölring Foriining)




#Article 222: Bulgaarien (484 words)


 

Bulgaarien, amtelk Republiik faan Bulgaarien (üüb Bulgaars: България Bǎlgarija [bɤɫgˈarijɐ] an Република България Republika Bǎlgarija) as en stoot uun a süüduast faan Euroopa, üüb at Balkanhualeweilun.  Uun a nuurd leit Rumeenien, uun a uast at Suartsia, uun a süüd lei a Türkei an Grekenlun an uun a waast Nuurd-Masedoonien an Serbien.  At lun hee 7.364.570 lidj (2011).  At hoodsteed faan't lun as Sofia. At lun as sant 1. Janewoore 2007 lasmaat faan det Europeeisk Unioon.

Bulgaarien leit twesken 44° an 41° (faan a nuurd tu a süüd) an 22° an 29° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi triisis letjer üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (608 km) faan't lun wurt mä Rumeenien an det kurtst (148 km) mä Nuurd-Masedoonien diald. At lun dialt uk en 494 km lung grens mä Grekenlun, en 318 km lung mä Serbien an en 240 km lung mä’t Türkei. A eeg faan Bulgaarien bi det Suart Sia as 354 km lung an lingt faan nai bi Durankulak uun a nuurd tu Resowo uun a süüd.

A Donau dialt Bulgaarien uun a nuurd faan Rumeenien uf, an di ööder grat struum uun't lun as a Maritsa uun a süüd.

De huuchst ponkt uun't lun as de Musala Berig, wat uun dön Rila Berger leit.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Bulgaarien hee 28 prowinsen (области oblasti, iantaal област oblast):

Bulgaarien wurd uun det 14. juarhunert dial faan det Osmaansk Rik. En staheu faan a bulgaaren jin osmaansk reegiment bruch 2. Mai 1876 ütj, man wurd faan det osmaansk armee an ireguleer trupen deellaanjen. Uun det naist juar ferklaaret Rüslun 24. April 1877 tu det Osmaansk Rik a krich. En rüs armee oner faan generool Josif Gurko (1828–1901) naam 4. Janewoore 1878 Sofia. 

A generoolguwernöör faan Uastrumeelien wurd 17. September 1885 faan en putsch störtet an en nei regiaring ferklaaret welerferianiging mä Bulgaarien. Auer’t welerferianiging ferklaaret Serbien 13. Nofember a krich. Serbien man ferlus a krich an wurd 3. Marts 1886 uun a Frees faan Bukarest a föörkrichsgrensen an't ferianigungen faan dön tau dialen faan Bulgaarien de facto uunkäänd. Uastrumeelien bleew de jure en prowins faan det Osmaansk Rik, man wiar det nü de facto oner bulgaars reegiment, auer det generoolguwernöör faan’t prowins a fürst faan Bulgaarien wiar. Auer Rüslun wiar ian faan dön lunen, wat at ferianigung de jure uunkeen ei wul, enslood jo en skööl faan ofisiaren fürst Aleksander auer sin ferbinjing mä Rüslun tu störten. At jeew 9 August en putsch an a fürst wurd tu't uftoonking twingen. Det naist juar wurd Ferdinand von Sachsen-Coburg und Gotha fürst.

At indialing faan Bulgaarien kaam tu aanj, üüs 5. Oktuuber 1908 ferklaaret Fürst Ferdinand a suwerniteet faan Bulgaarien, an Uastrumeelien wurd dial faan en nei köningrik. Bulgaarien naam uun det Iarst Balkaankrich jin't Türkei an uun det Naist Balkaankrich jin Serbien, Rumeenien, det Osmaansk Rik, Grekenlun an Monteneegro dial.




#Article 223: Letlun (226 words)


Letlun, amtelk Republiik faan Letlun (üüb Letisk: Latvija  [ˈlatvija] an Latvijas Republika) as en lun uun nuurduast faan Europa.  Uun a nuurd leit Eestlun,  uun a uast Ruslun, uun a süüduast Witjruslun, uun a süüd Liitauen an uun a waast at Uastsia.  At lun hee 1.959.900 lidj.  At hoodsteed as Riga. 

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Letlun hee seeks statistisk regiuunen (wat ei indialing faan ferwalting san), njüügen aanjstendig steeden an 110 kreiser.

 
Iar wiar at lun uun tau regiuunen onerdiald: Liiflun, wat a nuurduast faan't lun faan't nü (an uk at süüddial faan't Eestlun faan nü) hed an Kurlun, wat a süüdwaast faan't lun faan nü hed. Uun't 13. juarhunert wurd dön tau regiuunen faan de Swäärtbrelerorden, wat lääder dial faan de Tjiisk Orden üüs de Liifluns Orden wurd, uun föl kriiger nimen. 1561 wurd a orden sekularisiaret an Liiflun an Kurlun wurd dial faan Liitauen.

At lun wurd uun de Iarst Wäältkrich faan 1915 faan Tjiisklun besaatet. Det süüddial faan Liiflun an Kurlun slood jo 1918 tup, am at Republiik Letlun wurden. A poliitiker Kārlis Ulmanis en wichtig persuun uun't politiik faan't republiik uun detheer tidj. 17. Jüüne 1940 wurd at lun faan't Sowjetunioon besaatet. Faan 1941 tu 1944-1945 wurd at lun faan Tjiisklun besaatet. Do wurd at lun üüs det Letisk SSR weler dial faan't Sowjetunioon. Letlun wurd 1991 weler suwereen.




#Article 224: Rumeenien (241 words)


 

Rumeenien [ruˈmɛ:ni̯ən] (üüb Rumeensk: România  [romɨˈnia]) as en stoot uun at grensrüm twesken at maden an a süüduast faan Euroopa.  Uun a süüd leit Bulgaarien, uun a waast lei Serbien an Ungarn, uun a nuurd an a uast Ukraine an Moldaawien an uun a uast leit uk at Suartsia.  At lun hee 21.698.181 lidj.  At hoodsteed as Bukarest.

At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (681 km) wurt mä Moldaawien an det kurtst (448 km) mä Ungarn diald. At lun dialt uk en 649 km lung grens mä Ukraine, en 631 km lung mä Bulgaarien an en 546 km lung mä Serbien.

Rumeenien as uun ian-an-fiartig kreiser (üüb Rumeens: județe, iantaal județ) an’t steed Bukarest onerdiald.

A neimuuds rumeensk stoot enstäänt 1859 troch at ferianigung faan a fürstentuumen Moldau an Walachei. Alexandru Ioan Cuza wurd Janewoore 1859 tu a fürst faan't Moldau an letjet wegen lääder, 24. Janewoore, tu a fürst faan't Walachei woolet. 24. Deetsember 1861 wurd dön dau fürstentuumen üüs Rumeenien ian fürstentuum. Alexandru wurd 23. Febrewoore 1866 störtet an Karl von Hohenzollern-Sigmaringen tu de nei fürsten neemd. Uun de Rüs-Osmaans Krich (1877–1878) streed Rumeenien mä Rüslun jin det Osmaans Rik an diarefter wurd uun't kongres uun Berliin at suwereniteet faan't lun uunkäänd. 26. Marts 1881 wurd at lun en köningrik. Uun de Iarst Wäältkrich streed at lun jin Uasterrik-Ungarn, Tjiisklun an Bulgaarien. Efter a krich fing at lun Transilwaanien faan Ungarn an Besarabien faan Rüslun.




#Article 225: Francis Beaufort (161 words)


Sir Francis Beaufort, ütjspreegen [boˈfort], (* 7. Mei 1774 uun Navan, County Meath, uun Irlun; † 17. Detsember 1857 uun Hove, Sussex, Ingelun) wiar hüdrograaf faan a ingelsk admiraliteet. Diar wiar hi tustendag för a best siakoorden faan jü tidj. Leederhen wurd det bekäänd Beaufort-tabel efter ham näämd. 

Det Beaufort-tabel as goorei faan Francis Beaufort apsteld wurden. Det stamt woorskiinelk faan Alexander Dalrymple, di hüdrograaf faan a East India Company. An Dalrymple hää det faan a winjmalern ufluket.

Sin leewent loong hää Beaufort daibuken auer't weder skrewen. An 1806 skrääw hi diar iin, dat hi faan do uf uun det määcht faan a winj efter en tabel mä 13 straaler beskriiw wul. Det begand mä luuwen an hääl ap mä sturem. 1807 hää hi det tabel widjer ferbeedert, an Beaufort skrääw ap, hün saiel en folskap bi hün winjmäächt dreeg küd. Bi 5 Beaufort kön noch aler saiels stunen bliiw, faan 6 uf uun skal do ian efter't ööder bürgen wurd.




#Article 226: Euro/mo (127 words)


Di Euro (tiiken: €; koode: EUR) as sunt di 01. Januar 2002 dåt ofisjäl betåålmadel foon jü Eurozone: 18 foon da 27 lasmootstoote fon jü Europäisch Unjoon. 

Da lasmootlönje foon jü Eurozone önj 2011 san: Ååstenrik, Andorra, Bälgien, Estlönj, Finlönj, Frånkrik, Griichenlönj, Irlönj, Italien, Letlönj, Luxemborj, Malta, da Nederlönje, Portugal, jü Slowakäi, Slowenien, Spanien, Tjüschlönj än Zypern. 

Da lönje Monaco än Montenegro brüke di Euro passiiw. Dåt bedjüset, da ministoote san ai EU-lasmoot, ouers da brüke ofisjäl di Euro.

Iinj Euro bestoont üt 100 sänte. Et jaft münte foon 1, 2, 5, 10, 20 än 50 sänt. Banknuten jaft et foon 5, 10, 20, 50, 100, 200 än 500 Euro. Åle münte heewe da EU-lönje aw e forsid, aw e äädersid heet ark lönj sin äin bil.




#Article 227: Wiiren (100 words)


Wiiren (Iantaal: at (a?) wiirus) san letj partiikler, diar laben selen uungrip an jo uun uungreben selen fermuare. Saner frääm selen kön jo ei auerlewe, diaram wurd jo miast ei tu't labenen tääld uun a biologii.
Wiiren grip selen faan eukarioten uun, det san plaanten, diarten an swaampen. Oober uk prokarioten wurd uungreben, det san bakteerien an uurbakteerien.
Wiiren auerdreeg en DNA of RNA tu det sel an feranre sodenang det natüürelk program faan det sel.



Familin saner order: 

	

Sköölen saner famile:




#Article 228: Minsk (102 words)


Di minsk (lat. Homo sapiens) as efter at süsteem faan a biologii en huuger tetjdiart uun det kategorii faan a primaaten. Uun't leed istidj föör muar üs 200.000 juaren begand a minsk uun Afrikoo det tu wurden, wat hi daalang as. Di föörgunger faan a homo sapiens wiar woorskiinelk di homo erectus.

En hialer rä orgaanen surge för't sünjhaid faan a minsk. A taalen uun det tabel gung faan en 20 bit 30 juar ualen minsk ütj, di 170 cm grat an 70 kg swaar as.

Hün rol a minsk uun a selskap spelet, diar stridj a wedenskapslidj uun flook feeg auer:




#Article 229: Poetry Slam (851 words)


En Poetry Slam es en Wetstrir fan Techters en Skriiwers. Des skel di Teksti salev skrewen haa, en ja skel dit iin ön en bistemet Tir fuarlees. Di Töharkers sii leeterhen, hoken ja fuar di Beest hual.
Poetry Slams jeft et sent di Meren fan di tachentiger Jaaren, diar es ön Chicago jen üp di Taacht kemen en maaki sawat. Ön di niigentiger Jaaren es dit uk hentö Dütsklön kemen, en aliin ön 2009 heer dit bluat ön Dütsklön aur hönert forskelig Plaatsen jefen, hur Poetry Slams maakit uur.

Poetry Slam es töhopset fan di engelsk Uurter poetry (Techting) en slam (Sa fuul üs slaii, om di Uuren haui).
Ön di Sport sair em ük slam fuar rocht gur raaket of fuar en wichtig Turniir (Sa üs Grand Slam).
Dat Uurt uur üp Straatenengelsk uk fuar hart Kritik, en ön Ameerika uur dit uk diarfuar sair, wan em jen platmaaket haa.
Iin ön dat Uurterbok Black American English fent em sent 1994 uk di Forklaaring: „competitive performance“.

Di Naam skel kemen wiis, aurdat Marc Kelly Smith (Nēmt hömsalev Slamdaddy), di Jerst, wat höm sawat üttaacht heer, olter aaft fan Reporters fraagit uur, hurdeling dit nü jit, wat hi en sin Frinjer diar maaki.

Boris Preckwitz heer en Bok skrewen, wat Spoken Word  Poetry Slam jit, en diarbenen jeft et en Forskel twesken
Poetry Slam üs en literaarisch Fuarstelingsaart,
Slam üs en literaarisch Meening en Slam Poetry en 
Slam Poetry üs Literatuur, wat en Puublikum fuarlesen of fuardrain uur.

Hat jeft uk en Iipen Mikro en en Iipen Büüni, en em ken en tekst uk jit gans normaal fuarlees.
Bi en Poetry Slam haa di Autooren en Wetstrir.
Des skel diartö nöörigin, dat di Lir beeter henharki, aurdat ja ön't Jen fan di Fuarsteling sii skel, hoken di Beest es.
Di Autooren skel diarfan uk mefing, hur di Töhiirers reagiari en hur'ling jam dat Fuarleesin gifalt. Hat skel uk help, dat di Autooren uk förterhen Lest haa en skriif en drai dit fuar. 
Me Poetry Slams skel uk wat fuar dat Interesi ön di Aarber fan di Skriiwers dönen uur.

Poetry slam is the competitive art of performance poetry. Established in the mid-80s as a means to heighten public interest in poetry readings, slam has evolved into an international art form emphasizing audience involvement and poetic excellence.

Sölring
Poetry Slam es en Wetstrir fan Büünentechters, wat ön di Meren fan di tachentigerJaaren üttaacht uuren es, dat di Lir weđer muar Lest haa en harki diareeđer. Öntwesken Poetry Slam en Konstaart uuren, wat diarfuar bikeent es, dat Techters en Töharkers interagiari en dat et diar Techtingskonst fan hoogst Niwoo önbeeren uur.

Aur di Histoori fan di Poetry Slams jeft et ön di Sir fan Assemble Art wat tö lees:
Di jerst Fuarstelingsreegen ön Sleeswig-Holstiin wiar ön Kiel, en di sen ön 1999 bigent uuren. Dat Lokaal wiar di Schaubude, wat tö des Tir jit Tanzdiele nēmt wiar.

Ön't Jaar 2005 es em ön Flensborig bigent. 
Bi biiring Slams wiar di Swaarhiar, dat di Autooren bluat fuar jamsalev slamt haa.
Ja haa noch ek rocht diarön taacht en sjuk üđer Skriiwers. 
Achter en Tir her dat Publikum niin Lest muar en hiir langsen achter disalev Lir.

Ön 2007 kām da weđer wat muar Leewent bi di Saak: 
Ön Neumünster uur en Fuarstelingsreeg bigent, en uk ön Lübeck uur dit weđer forsjukt. Des Lop pasiti em wat beeter üp, dat diar uk Autooren fan büten diartö kām. Sent des Tir giar dit uk ön Lübeck gans gur, en dit wukset uk.

Fan 2008 ön heer em ön Pinneberg, Ahrensburg, Hüsem, Woningstair (Söl) en forskelig üđer Staten förter Fuarstelingsreegen bigent.

Hi forsjukti dit da uk ön Itzehoe,en töhop me sin Team-Partner Jasper Diedrichsen bigenti hi en taust Reeg ön Kiel, wat Volksbühne jit.

Aur di Reegen hen jeft et nü uk Gala-Slams, sa üs di Iron Slam, wat jens ön't Jaar ön Büdelsdorf luasgiar.

Ön't hiili Lön Sleeswig-Holstiin jeft et deling (2011) Fuarstelingsreegen en di Autooren en Poeeten keen enachtler sa laangsem. 

Sent 2010 uur uk Meester-Wetstriren maaket. Aur't Jaar wiar Kwalifikatsjoonen ön di forskelig Fuarstelingsplaatsen.
Dat jerst gurt Finaali wiar ön Lübeck.

Ön Dütsklön sen di Autooren fan Sleeswig-Holstiin bikeent fuar di gur Kwaliteet, wat ja skriif.
Bi di Fuarstelingen sen uk aaftinoch Gasten fan't hiili Dütsklön tö hiir. 
Sa wiar bi di jerst Poetry Slam ön Muasem en Techter fan Luxemburg diarbi.

Di Autor Björn Høgsdal (Assembe Art) fan Kiel heer ön Woningstair üp Söl me Poetry Slams ön Nuurđfriislön bigent, en dit wiar iin ön di Galerii Länge mal Breite (Öntwesken techtmaaket). 
Em skel diartö sii, dat Ali Djassemi, hoken üp Söl uunet, di Idee ön't Ailön āpbraacht heer, en Björn heer dit da önskoowen en förtermaaket.
Leeterhen es dit uk iin ön di Speicher ön Hüsem bigent uuren, wat en Soziokultureli Zentrum es.
Di Galerii ön Woningstair uur techtmaakit, en ön di 28. Mai 2011 wiar di jerst Fuarsteling iin ön't Muasem Hüs ön Muasem üp Söl.
Dat des Plaats fünen uur, diarfuar heer Jens-Uwe Ries fan Söl masi dönen.

En nii Formaat, wat fan di Poetry Slam kumt, es dat Pensel-Duel.




#Article 230: Plankton (167 words)


Plankton as nian kategorii uun a süstemaatik faan a biologii. Am ment diar at labenen mä, diar uun't weeder lewet an ham mä a struum ambidriiw läät. Labenen, diar uk jin a struum swääm koon, as nian plankton, det het nekton.
At wedenskap am't plankton begand mä Johannes Peter Müller, di faan 1846 üüb Halaglun werket hää.
Plankton as miast letj, fiiner üs en minskenhiar. Oober uk glaagen, diar auer 9 m lung wurd kön, hiar diartu, auer jo mä a struum hen an weder driiw.

Plankton hiart tu trii grat hoodkategoriin uun a biologii:

Plankton komt fööraal diar föör, huar föl sürstoof uun't weeder as. Det as miast diar, huar't ei so warem as. An do brükt plankton mineraalen, am tu waaksen. Sodenang fanjst Dü plankton uun a naite faan a küsten mä kuul struumer. An diar finj do uk a fasker nooch tu freeden. Üüb det koord (rochts) as det föörkemen faan plankton jonkgreen uunmoolet.
Bekäänd slacher faan diarten, diar fööraal faan plankton lewe, san:




#Article 231: Henriette Hirschfeld-Tiburtius (975 words)


Henriette Hirschfeld-Tiburtius (beren üs Pagelsen, 14. Februwaari 1834 ön Weesterlön üp Söl; storewen ön di 25. August 1911 ön Berlin) wiar di jerst Tērdochter ön Dütsklön, wat en Wüfhaur wiar en fuar höör Aarber studiaret her.

Henriette Therese Friederike kām üs en Faamen fan di Pröst Pagelsen ön Weesterlön üp Warel.
Di Familii her al tau Jungen; Henriette wiar di trērst.

Di Pagelsens giar bal hentö't Fastlön, en wan Henriette 19 Jaaren ual wiar, da uur jü bifriit.
Höör Man wiar al 30 Jaaren ual, en hi her en gurt Buernstair, wat rocht nai bi Kiel lair. 
Sin Naam wiar Christian Hirschfeld en di Hof wiar Erbpachthof Hammer nēmt.

Christian en Henriette her ek fuul Lek. Christian drunk olterfuul en he kür uk ek gur me Jil aarberi. 
Di Skilen üp di Hof uur muar en muar, en üs diar dit en des muar pasiaret wiar, giar Henriette ön't Jaar 1860 wech. 
Di Ehe uur 1863 anuliaret. Christian Hirschfeld es 1867 storewen.

Söner Jil en gans aliining giar Henriette Hirschfeld da hentö Berlin. Jü her en Frinj, wat diar bifriit wiar. 
Jens sjocht jü iin ön en Bleer en artikel aur tau Sestern fan Engilön (Elisabeth en Emily Blackwell) wat achter't Studiarin ön Ameerika di jerst Wüfhaurn wiar, wat üs Dochters ön New York aarberi kür.

Henriette her fan Jungenstiren fuul me Tĕrwark tö dön her, en jü fent di Methoden fan höör Tērdochters olter rupig.
Jü wel dit hol beeter maaki, en sa bislüt jü en uur liir des Aarber.

Ön di Meren fan't 19. Jaarhönert wiar jit ek rocht birailet, wat en Tērdochter liir skul, en diar wiar uk niin Stuudiengang fuar Tērmeditsiin. 
Ön Dütsklön maast di Wüfhaurn bit hentö di Bigening fan't 20. Jaarhönert di Uniwersiteeten ek bisjuk.

Henriette Hirschfeld köörti 1867 hentö Philadelphia (USA). 
Me fuul Gidüür, Laaperii en Fraagin fing jü törocht, dat jü bi di Pennsylvania College of Dental Surgery töleten uur en diar studiari kür.
Jü wiar di taust Wüfhaur ön di USA, wat dit törocht fing.

Bit hentö di diar Tir her bluat jen Amerikaanerin, Lucy Hobbs, en College bisjukt, dat Dental College ön Cincinnati. 
Lucy Hobbs her diar man bluat jen Jaar töbraacht en ek di normaali Stuudientir fan tau Jaaren.

Achter en Tir, hur ark Karming ön't College muar of mener töögen höör aarbert her, kām dit törocht, en di Komilitoonen wiar frinjelk en emhartig tö höör.
Höör Anatomii-Stuudien skul jü man dach ön't Women's Medical College maaki, aurdat höm dit sa jerti.

Henriette Hirschfeld kām gur törocht:
Me waker Hunen en en gurt Lest, tö Liiren kür jü gans gur studiari.
Jü liirt' Engelsk sa üüs uk Anatomii en Füsiologii, Operiaringsmetooden en maaket Labooraarberen törocht.

Achter tau Jaaren giar höör Studiarin ön di 27. Februwaari 1869 me di Titel Doctor of Dental Surgery töjen.
Jü wiar diarme uk ön Ameerika di jerst Wüfhaur, wat dit üp di normaal Stuudiengang ön en Dental College törocht fingen her.

Henriette Hirschfeld wiar ön di USA gur klaarkemen, en sa giar jü töbeek tö Dütsklön. Jü bigenti höör Aarber ön di Behrenstraat Nr. 9 (En Paraleelstraat fan di Prachtstraat Unter den Linden) ön Berlin.
Jü bihanelti fuar't miist Wüfhaurn en Jungen, wat höm tö des Tir uk sa jerti, en wat jü uk hol maaki wel. Jü her man uk niin Probleem, wan en kraank Karming holpen uur skul.
Fan di Bigening wech giar di Praksis aur di Maaten gur en braacht masi Jil fuar Henriette Hirschfeld.

Di Mensken snaket aur di Maaten gur aur Henriette Hirschfeld, en des uur jit beeter, wan jü Hofdochter fan di Kroonprinzessin (Victoria fan Gurtbritanien en Irlön, 1840 - 1901), höör Jungen en somtirs uk höör Man (Friedrich di trērst, leeterhen Kaiser fan Dütsklön) uur.

Zitat fan di Dütsk Versioon:

Ich musste (…) an unsere erste und einzige Zahnärztin denken, an die kleine, überaus zarte und schwächliche Frau Dr.Tiburtius, die mir erst kürzlich mit so großer Geschicklichkeit einen colossalen Backenzahn mittels Gasbetäubung ausgezogen hat. 

Ik maast (...) ön üs jerst en iindsig Tērdochterswüfhaur teenk, wat di litj en swak Dochter Tiburtius wiar. Jü her mi leest en gurt Bakentēr gans waker üttain en dit diar gaar ek siir, aurdat jü me Gas aarberti.

Ön't Jaar 1871 uur Henriette Hirschfeld me di Militeerdochter Karl Tiburtius, wat al aur lungi Jaaren höör gur Frinj wesen wiar, bifriit.
Jat fing di tau Dreenger Karl en Franz. Bi di taust Gibuurt wiar Henriette al 42 Jaaren ual, en dit wir tö des Tir senerk.

Henriette Hirschfeld-Tiburtius aarberti förter, uk wan jü Mooder uuren wiar. 
Uk des wiar tö des Tir senerk en jerti höm normaal ek.

Uk üs Mooder en Wüf let jü höör ek nem, wat fuar di arem Lir tö dön. Jü missioniareti diartö uk ön höör ain Familii.

Fan höör Uurter kām uk, dat di Sester fan höör Man, Franziska Tiburtius, hentö Zürich giar en Meditsiin studiarteti. 1876 uur des klaar me't Studiarin, en jü uur di jerst Dochterwüfhaur ön Dütsklön, wat en ain Praksis her.

Henriette frügeti höör, dat di Dopelnaam Tiburtius diarfan en ful Klang fing.

Ek fuul leeter uur di „Verein zur Rettung minorener. Mädchen“ en dat „Heimathaus für stellungsuchende Mädchen“ iipen maaket.
Achter en bet muar Tir kām en „Versorgungshaus für gefallene Mädchen und Frauen“ diartö.

Des wiar taacht en hiir tö di Poliklinik fan di Dochterwüfhaurn, dat di nü uk statsjoneer bihaneli kür.

Wan jü dörtig Jaaren aarberet her, hualti jü āp, en des wiar ombi dat Jaar 1900.
Fuar höör leest Jaaren giar jü hentö Berlin-Marienfelde en uuni diar. 

Ön höör jerst Praksis es en Skelt önbraacht uuren, dat di Lir ön höör teenk, wan ja diar fuarbi gung.

Wan ön 2008 dat 50. Raakin fan di Tērdochters ön Sleeswig-Holstiin ön Weesterlön wiar, uur ön di Gimiindi bislöten, dat en litj Wai twesken Nurderstraat en Lornsenstraat, wat jit niin Naam her, fan des Tir Henriettenweg jit skul.




#Article 232: Ual-Weesterlön (552 words)


Ual-Weesterlön es di Diil fan Weesterlön üp Söl, hur di Mensken fan Eidem hengingen sen, wan jaar Tērp önergiar. Üđer Liren fortel uk, dat Raantemern üp Weesterlön' nii becht haa, aurdat jam dit me di Dünemsön tö fuul waar.
Di Hedigen sen di Diilen wesen, fan wat Ual-Weesterlön töhopwukset es. 
Em kür uk sii, dat des di Röten fan delings Weesterlön sen.

Di Süđerhedig skel di jerst Plaats wesen wiis, hur di Eidemers hengingen sen. 
Ombi 200 Jaaren leeter es diar uk di Sērk henbecht uuren, aurdat dat Prötjeriihüs fan Eidem da hiilendal ön Steken gingen wiar.

Üs dit ütsjocht, sen di Buern me Sjip aur di Wai gingen, wat deling Sjipwai jit, dat di Sjip üp di hooger Hiiren Geershalemer fret kür.
Hat wiar fuar des noch wat iinfacher en uuni direkt bi di Wai, en sa es waarskiin't di Uasterhedig wukset.

Di naist Aart fan Lir wel mesken hol bi't Benenweeter uuni, aurdat ja diar gur klaarkum kür. 
Des giar da hentö di Weesterhedig, aurdat weesterfuar diarfan en Kiar wesen es. 
Bit hentö deling jit di Straat weestern fan dit Lön Kjeirstraße, wat noch fan Kiarstraat kumt.

Di Fesker en Skepslir kür noch ön di üđer Hedigen ek fuul bigen. 
Ja ging da wat förter nuurđfuar, en sa her ja ek muar gans sa fuul Wai hentö di Friisenhaawen, wat ön Woningstair wiar.

Hermann Schmidt heer en Stek skrewen, wat ön ual'ing Tir spölet. Iin ön sin Aurskreft jit et Uasterhee(r)k, en dit weeget noch di Forskel, hur'ling hi keenti, dat dit ütspreeken waar.
Sa ken em ek bluat liif, dat di Hedigen üp Söl'ring Heerken wiar, em fair diarbi uk en bet wat tö smiilin.

Dit Uasterhee(r)kböör Boovki

Ön Weesterlön, ön Uasterheerk,
diar uunet jens Moi Nelken.
Dailk wiar's jüst ek, en tjuk ruar Nöös,
höör Sjaken her diip Külken.
En dial üp Nöös lair en gurt Kröl,
üs her er diar Röt slaien.
Höör Mür wiar gurt, di Uaren lüng.
Moi wiar aaft üt tö skraien.

Ön Weesterlön, ön Uasterheerk,
diar uunet uk Haik Uuwen.
Her al gre Hiir, en Brel üp Nöös,
sin Snaater wiar ek luuwen.
En Fesker wiar hi, silt ön Heef,
fangt Skolen, Tungen, stiiner.
Sin Buat üs Baaktroch tiinet her,
dach her hi't jüst ek fiiner.

Moi Nelken wil höör hol bifrii,
Haik Uuwen wil't ek mener.
En jen gur Dai, da kām tö Moi
ual Haik, di ārem Sener:

min Pop, mit hartlef Daatjen,
min Wüf uurst Dü ön des Week jit!
Nü dö mi jest hok Taatjen!“

Moi Nelken, üđers rap üp Snüt,
Höör blef di Uurter stekin.   		
Dach ārig waar's, dit kür em se,
wust höör ek muar tö skekin:  		

Dü Prüntjikiarel, Dü Driiwer,
Üp Stair lapst Dü üt of min Hüs!“
Sa röp Nelk Moi fol Iiwer.

Haik Uuwen löp, aur Moi wiar stark,
me höör wiar ek tö spaasin.
En Haik, hi skrualet ek forwaar,
bigent uk ek tö raasin.
Hi smiilet jens, üs fiir inoch
hi wiar fan Moi höör Hüski:

tö feskin om san Müski.“

Moi Nelken hööpet Jaar om Jaar,
man di rocht Friier kām ek.
Höör Nöös waar blö, di Kröl waar wir,
en bal noom höör di Duar wech. –
Haik Uuwen silt jit Dai fuar Dai
tö Tung- en Skolenfeskin.
Sin Hart wiar frii, her jenmol noch
fan Leefdi en höör Weskin!




#Article 233: Wal (-fesk) (135 words)


Di Walfesken (Cetacea) sen en Ördning fan di Tetjidiirten. 
Hat jeft ombi 80 Aarten, wat ali iin ön't Weeter lewi.

Bi di Bartenwali sen di gurtest Diirten üp Warel me bi.

Dat Uurt Walfesk es ek gans rocht, aurdat di Wali Rechknaakendiirten fan't Lön sen, wat jam fuar't Weeter önpaset haa. 
Di Wali sen rocht nai bi di Hingstfutdiirten me paarwiis Taunen (Atriodactyla). Em nēmt biiring Grupen töhop Cetartiodactyla, aurdat em ja uk langsen wat fuarhaa skel.

Fuar't miist lewi di Wali iin ön't Saaltweeter.
Hat jeft uk forskelig Delfinaarten, wat iin ön Flüsi uuni, hur Swetweeter benen es.

Di Wali uur mener, aurdat di Mensken aural jaar Skit iin ön't Weeter smit, di Wali iin ön Naten fan di Feskeri kum en duar gung. Diartö kumt, dat gurt Fabrikskepen olterfuul fan di Wali feski.




#Article 234: Eidem/öö (133 words)


Eidem wiar en histoorisk saarep üüb Sal. At lai hunerten faan meetern uun't waasten faan Waasterlun uun a Nuurdsia.

Eidem as muarsis faan sturemfluden auerspeeld an weder apbaud wurden. Efter det grat flud faan 1436 wurd Eidem ei weder apbaud, an jo iinwenern, wat det auerlewet haa, skebet widjer auer tu't uasten üüb a geest faan Tinem. Ütj detdiar siidlang Süüdheedig as do leederhen Waasterlun wurden. Det het Waasterlun, auer't uun't waasten faan Tinem leit. Di huk käänt am daalang üs Ual-Waasterlun.

Di sarktürn faan't ual Eidem skal noch loong tu sen weesen haa, an iarst efter det grat sturemflud faan 1634 wurd det nei sark St. Niels baud. Det Eidemer sark daaget det leetst tooch üüb det koord faan Johannes Mejer uun't Neue Landesbeschreibung faan Caspar Danckwerth ütj at juar 1652 ap.




#Article 235: Rechknaaken (360 words)


Üs di Naam al sair, sen di Rechknaaken (Vertebra) di Knaaken, hurfan di Rech wukset es.

Diirter, wat Rechnaaken haa, jit da uk Rechknaakendiirter (Vertebrata).

Di miist Lir haa jen Dai me di Hexenschuß tö dön. 
Fuar't miist hangt dit me di Bjenskiiwen töhop, wat twesken di Rechknaaken sit.

Di Rech heer somtirs Swaarheren me di Mensk, wat hi āprocht hual skel.
Dit kumt senerk, wan di Rech fan jen Sir boowen hentö di üđer Sir önern Druk fo (Diagonaali Last).
En üđer Grün ken uk wiis, wan em leenger forkiirt sit of liit. 
Fan en kuul Rech ken dit uk diarhen kum, wan forskelig Muskeln diarfan hart uur. 
Da halt em hömsalev forkiirt, en di Muskeln ken di Rech ek rocht bienachtler hual.

Da ken't diartö kum, dat di Bjenskiiv twesken L5 en S1 (Lumbaal-Rechknaak 5 en Sakral-Rechknaak 1, jit uk Krüzbiin) tö jen Sir twesken di Knaaken ütdrükt uur. 
Wan dit pasiaret, da ken di Bjenskiiv üp en Nerv drüki, en dit ken siir dö of Leemungen maaki. 

Em skel diartö weet, dat benen di Rechknaaken Hööler sen, hur di Kabelboom döörgiar, wat fan't Stüürgiraat  (Di Brain) kumt en aural di Biskiiren diarfan henstjüürt. 
Di Kabel sen di Nerven, en di kum aural langs di Rechknaaken tö biiring Siren üt, tö'n Bispöl hentö di Maag of dat Hart. Bi L5 / S1 kum di Nerven fuar di Biiner üt, en diaraur ken em ek rocht of gaar ek laap, wan didiar Bjenskiiv üp di Nerv drükt.

Wan dit töhop kumt, snaket em fan en Hexenschuß, man ofitsiel jit dit Lumbo-Ischialgie of Bjenskiiwen-Fuarfal.
Di Nerv jit da uk ek Kabel fuar di Biin, dit es di Intervertebraal-Nerv, uk Nervus intervertebralis.

Benen di Rechknaaken giar di Kabelboom dial, dat Rechmark.
Fuar't miist sen dit Forleengeringen fan di Brain, wat di Biskiiren fan di Organi hoogstjüüri en di Reaktsjoonen töbeek.
Dit skel em höm man ek sa iinfach fuarstair:
Benen di Rechknaaken es en komplitsiaret Systeem fan forskeligst Wiitighaiern üs Blöör en en ekstra Wiitighair, wat Liquor jit, en alis es fol fan Brainhir en Nerven, Veenen en Arteerien. Des aarbert töhop me jit san Systeem, wat trinjem di Rechknaaken āpgair.




#Article 236: Taksonomii faan diarten an plaanten (105 words)


At Taksonomii uun a biologii onersjükt an leit fääst, hü a diarten an plaanten mäenööder tuuphinge. A enkelt tremen üüb detdiar lääder faan boowen tu onern het takson.

En takson faadet diarten mä gemiansoom eegenskapen tuup an fraaget: Wat haa jodiar diarten för eegenoorten? An hü as di ferskeel tu ööder diarten?

Sodenang baut det taksonomii üüb det hiirarchisk definition efter genus proximum an differentia specifica ap.

At wichtagst takson as di slach. Bluas diarten faan di salew slach kön jo fermuare. Sant Carl von Linné wurd a slacher binominaal mä en föörnööm an bääftnööm betiakent. Diar daaget ei bi arke slach arke takson ap.




#Article 237: Co-Ofhengighair (670 words)


Co-Ofhengighair es en Konsept fan di Psychiaaters, wat meent, dat di Mensken trinjom Lir, wat fan wat ofhengig sen me dit, wat ja dö of let, di Sucht fan di Ofhengigi slemer maaki. En bikeent Bispöl fuar des es di Co-Alkohooliker.
Em teenkt, dat des Lir iin ön en Dön faststeek, wat töögenön aarbert, wan di Ofhengighair bihanelt uuren skel.
Diaraur meent em uk, dat di Mensken trinjom en Ofhengigi Mensk fan di Psycholoogi me bihanelt uur skel..
Wan dit diari di Dochters al kraankhaft fuarkumt, sair em, dat di Persöönelkhair kraank es.

Hat jeft uk Psycholoogen, wat des Taachten kritisiari, aurdat dat fan dat Mebihaneli sotsiaali Probleemi me di Warel trinjom di Co-Ofhengigi kum ken.

Bispölen fuar Co-Ofhengighair sen Aarberskoleegen, wat di Aarber fan en Koleegi, wat drinkt, me maaki wel, sa dat nemen morki skel, dat di ek fuul dēr.
Iin ön en Familii kumt aaftinoch fuar, dat ali fuar dat bitaali, fan wat di Ofhengigi ofhengig es.
Uk Dochters ken co-ofhengig uur, wan ja wat forskriif, wat ofhengig maakit, man wat di Patsient gaar ek brükt.
Meaarberers fan't Jugendamt of Skuulmaisters ken co-ofhengig uur, wan en Aalerndiil, wat di üđer ütgrensi wel, di fuar sin Kaar spant. Des Aalerndili sen ofhengig fan jamsalev, en di Jungen, wat di fuar üppasi, kum al ön jaar jungi Jaaren ek ön fuarbi en uur salev co-ofhengig.

Co-Ofhengighair helpt, dat dit ek sa siir dö, di Ofhengigi öntöluki, sa dat nönt foranert uur. 
Di Kraankhair fan di Ofhengigi waaret diarfan leenger.

Co-Ofhengighair ken ön Phasen pasiari: 
Iin ön di Üppaserphasi bikömert di Mensk, wat mefo, dat wat ek stemet, höm senerk aur di Ofhengigi. Hi hööpet, dat di Süchtigi salev mefo, dat hi me sin Dön āphual skel.
Iin ön di Kontrolphasi paset di Memensk üp, dat alis maaket uur, wat di Ofhengige ek muar skafi ken en dat nemen mefo, wat luas es.
Iin ön di Önklaagiphasi uur di Memensk sa laangsem ārig. Hi skempet me di Ofhengigi en hi es hart töögen höm.
Hat ken sa fiir kum, dat di Memensk ek muar förter weet.

Hat es noch ek iinfach tö sii, hurfan di Co-Ofhengighair kumt, en sa es dit bi di miist psychaatrisk Kraankhairen uk:
Hat jeft bi di Psycholoogen en multifaktorieli Model. Dit jit sa fuul üs forskelig Grünen, wat jam töhopset fan soziaali Grünen sa üs uk dit, wat di Co-Ofhengigi liirt heer en mesken uk Wunerkhairen aur di Geeni.

Fuar't miist kumt di Co-Ofhengigi man salev üt en Familii, hur ek alis sa gans rocht gingen es.
Ali Lir, wat Co-Ofhengig uur, haa Probleeme en se, wat ja salev wert sen.

Ofhengig Mensken manipuliari di Mensken trinjom jamsalev. Ja binj jaar Memensken iin ön dat Dön fan en Co-Ofhengigi Mensk.
Co-Ofhengigi Lir set di Ofhengigi da ön di Meren fan jaar Leewent. Di Lir trinjom jam finj dit fuar di jerst Tir uk gans gur.
Di Co-Ofhengigi keent ek muar fuul üđer Taachten üs tö help (Helpers-Syndroom), bit dat hi gaar ek muar diartö kumt en teenk aur hömsalev.

Sa ken't pasiari, dat jen olterfuul Jil ütjeft, aurdat hi sin Heroinofhengige Dreeng help wel. Üđer Mensken gung rain kaput, aurdat ja forsjuk, olterfuul tö aarberi, dat man jaa alis maaket es.
Bitö des kumt fuar't miist fuul Strir twesken di Ofhengigi en di Co-Ofhengigi, en wan des Jungen haa, da ken des uk kraank diarfan uur:
Di Jungen liir da ek, hur'ling ja me sok Situatsjoonen omgung skel en of wat slem es of ek sa slem.
Em meent uk, dat des tö di Grünen jert, huraur di Jungen leeterhen salev fan wat ofhengig uur.

Fuar't miist es dit gur, wan di Mensken trinjom en Ofhengigi (sa üs Partners, Brüđern, Jungen) me hentö di Psycholoogi gung.
Da ken ja bigrep, wat forkiirt gingen es en wat bi jamsalev kraank uuren es. 
Wichtig kür uk wiis, tö weet, hok Rul em iinnemen haa en wat diarbi holpen heer, dat di Ofhengighair slemer en ek beeter uur.

Hat jeft man uk Grupen, hur Co-Ofhengigi jamsalev help ken. 




#Article 238: Riap (129 words)


En riap as en toog faan abaca, manilahenep of flaaks, üüb Oomram an Sal hää'm diar halem för brükt. Halemriaper san oober miast grööwer an sjoker.

Tu't riaper tren brükt am en lung boon, huar jo sialen iarst enkelt an do mäenööder ferdreid wurd. Sok boonen wiar bit 400 m lung. Üüb huuchsjiisk sait am diar Reeperbahn tu.  Uun Hamborag het daalang en bekäänd struat noch so. Uk uun ööder stääden jaft at struaten mä didiar nööm: Uun Buxtehude, Eckernförde, Elmshorn, Kiil, Lauenburg, Lüchow an Verden.

Riaper faan halem san üüb a nuurdfresk eilunen fööraal brükt wurden, am raidsaagen tu driiwen. Starker riaper för a siafaard wiar miast faan manila maaget.

Daalang wurd riaper miast ütj konsttriader maaget. Sok triader, diar fiks wat ütjhual, het Kevlar, Dyneema of Spectra.




#Article 239: Hidjjügeten (205 words)


Hidjjügeten (Hymenoptera) san insekten mä sok fiin jügen, dat dü diar trochluke könst.

Tu a hidjjügeten hiar knaap 100 familin faan insekten:




#Article 240: Krümwaal (139 words)


Di Krümwaal as en waal üüb't eilun Oomram, diar faan Neebel auer Sössaarep tu Stianood lääpt.

Di Krümwaal as 1800 m lung an ei huuger üs 2 m. Hi hää - muar of maner - det furem faan en hualwen kreis. Tu'n dial as hi auerpluuget wurden an knaap noch tu käänen, düütelk tu sen as hi tesken Sössaarep an Stianood. Bi Ualaanj woort hi faan't Stianoods klaf ufskäären. Di huk tesken Neebel an Stianood het uk Waalaanj.

A wedenskapslidj san ei ians, huar di Krümwaal ans för uunlaanj wurden as. Hi as bi muar steeden eeben grobet wurden, oober diar as niks faan wäärs uun fünjen wurden. Woorskiinelk stamt hi ütj a wikingertidj, so aanj faan't 1. juardüüsen. Uun a madelponkt faan a waal-kreis leit Klafhuug, en huug ütj a bronsetidj. Daalang as a Krümwaal en archeoloogisk denkmool.




#Article 241: Kariibik (119 words)


A Kariibik as en regiuun uun a waastelk Atlantik tesken Nuurd- an Süüd-Ameerikoo. Di nööm hää't efter det fulk faan a Kariiben, diar heer lewet haa. At geografii täält a Kariibik mä tu Nuurd-Ameerikoo. Tu det regiuun hiar a Kariibisk eilunen an at Kariibisk Sia. Kulturel hiart uk a nuurdküst faan Süüd-Ameerikoo diar mä tu.

Uun a Kariibik lewe amanbi 36 miljuun minsken. Faan a kariiben, diar heer föör a besiidlang troch Euroopa lewet haa, san ei fölen auerblewen. Daalang lewe heer fööraal minsken, diar ans faan Euroopa, Afrikoo, Indien an Sjiina kimen san. Sodenang woort uun a Kariibik fööraal spoonsk an ingelsk, oober uk fransöösk an holuns snaaket. Mä det besiidlang san uk nei spriaken, a kreool-spriaken apkimen.




#Article 242: Township (USA) (106 words)


En township uun Ameerikoo hää en histoorisk an en poliitisk bedüüdang.

Faan 1785 uf uun wurd det lun uun sjauerhuket sections apdiald, diar 1 miil lung an briad wiar. 6 mool 6 sections wurd tu en grat kwadroot tuupslööden, det wiar en township. Ian faan jo 36 sections wurd ferkääft, an faan det jil san skuulen baud wurden.

Daalang as en township en ferwaltangsianhaid. Uun a miast stooten uun a USA jaft det

En hialer rä faan sok ferwaltangsianhaiden hiar do tuup tu en county, det as tu fergliken mä en lunkreis uun Sjiisklun. Det naist huuger ferwaltangsianhaid as do di bundesstoot, sowat üs en bundeslun.




#Article 243: Claas Riecken (110 words)


Dr. Claas Riecken  (* 1965 uun Hamborag) as en freiberuufelken filmemaager, journalist an histooriker.

Claas as uun Rausdorf, kreis Stormarn apwoksen, huar hi daalang uk wenet. Hi hää faan 1987 bit 1993 uun Groningen an Kiil filologii an histoore studiaret. 1998 hää'er uun Kiil san dokter maaget. Faan 1999 bit 2000 hää hi bi a NDR, bi't Nordfriisk Instituut an bi a SSW-lundaisfraktsjuun werket. Sant 2001 as Claas Riecken freiberuufelk uun a gang an hää det Medienbüro Riecken apbaud.

Claas Riecken sin filmer drei jo am histoore, Nuurdsjiisklun, an a spriaken plaatsjiisk, däänsk an fööraal am't nuurdfresk. En list fanjst Dü üüb sin . Jo kön aaltumaal bi  uunluket wurd.




#Article 244: Bo Sjölin (564 words)


Prof. Bo Sjölin (* 5. Nofember 1931 uun Åshammar, Sweeden (Gävleborgs län) † 12. September 2016 uun Ljouwert, Waastfresklun) wiar en wedenskapsmaan uun a fresk filologii.

Skraften 1960- 2010 (ütjwool) 

Altfriesisch lade 'Reinigung', in: Fs. J.H. Brouwer. Assen 1960, S. 85-88.
Zur Gliederung des Altfriesischen, in: Us Wurk 15.1966, S. 79-82.
Einführung in das Friesische. Stuttgart 1969.
Die 'Fivelgoer' Handschrift I. Einleitung und Text (= Oud­friese Taal-en Rechtsbron­nen XII) Den Haag 1970.
In rimmetikige perfester mjirkes? In: Fs. W.J. Buma. Gronin­gen 1970, S. 189-192.
Anglofriesisch, in: Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Bd.1  Berlin und New York o. J., S. 329-331.
Het Grote Oudfriese Woordenboek - terugblik, balans, proble­ma­tiek, in: Us Wurk 21/2 1972/73, S. 193-206. 
Zur lexikalischen Interferenz im gesprochenen Friesisch, in: Philologia Frisica Anno 1972, Leeuwarden 1974, S. 24-37.
Die 'Fivelgoer' Handschrift II. Namenregister, Glossar, syn­opti­sche Übersicht. Den Haag 1975.
(Bespreegen faan) J. de Rooij, I. Wikén Bonde, Nederländsk Grammatik, in: Moderna Språk 60.1974, S. 332-337.
Pax Groningana (=Estrik 49) Groningen 1975 (mit M. Oosterhout, P. Gerbenzon u. a.: 'Min Frysk'. Een onderzoek naar het ontstaan van transfer en 'code-switching' in gesproken Fries (= Bijdragen en mededelin­gen der Dialectencommissie van de Kon. Ned. Akad. v. Weten­schap­pen L.) Amsterdam 1976.
Kodewechsel und Transferenz bei diglossischem Bilingualismus, in: Studia Neophilolo­gica 48.1976, S. 245-268.
Alte und neue Wege der Frisistik, in: Nordfriesland 10.1977 S. 146-151.
Tien stellingen over de Friese taalwetenschp, in: Us Wurk 26.1977, S. 25-32.
Möglichkeiten der Frisistik,(or.) in: Nordfriesisches Jahrbuch, NF 15. 1979, S. 35-46.
On the modalities of alternation in intra-group bilingual speech, in: P. Nelde (Hrsg.), Sprachkontakt und Sprachkon­flikt. ZDL Beihefte NF 32. Wiesbaden 1980, S. 271-281
In Fryske taelman yn Sweden. Oantinkens oan Jelle Brouwer, in: Jelle Hindriks Brouwer in memoriam. Easterein 1981, S. 3-46.
Oer 'it' Noardfrysk en 'de' Noardfriezen, in: De Stiennen Man 37. 1981, S. 38-40.
Die Gliederung des Altfriesischen - ein Rückblick, in: Fs. H.T.J.Miedema. Assen 1984, S. 55-66.
(Bespreegen faan) G. van der Meer. Frisian 'Breaking'. Aspects of the Origin and Develop­ment of a Sound Change, in: It Beaken 47. 1985, S. 144-146.
(mä A.G.H. Walker) Frasch for önjfångere. Programmierter Lehr­gang des Moorin­ger Friesisch. (Di­dactica Frisica 2) Kiel 1986.
Das Quembên - ein bequemer Knochen? Ein Beitrag zur etymolo­gi­schen Methodolo­gie. In: Us Wurk 35. 1986, S. 31-38.
(mä A. Walker u. O. Wilts): Frasch Uurdebök. Wörter­buch der Mooringer Mundart. Neumünster 1988.
(Bespreegen faan) P. M. Tiersma, Frisian Reference Grammar, in: Leu­vense Bijdragen 77. 1988, S.108-112.
Die friesischen Entsprechungen des niederländischen Pronomi­nal­adverbs 'er', in: Fs. K. Langvik-Johannesen. Leuven 1989, S. 55-62.
(Bespreegen faan) G. de Haan, Wetenschap en ideologie in de Friese Taalkunde, in: It Beaken 52. 1990, S. 34-36.

Tussen wetenschap en willekeur: de methodologie van etymolo­gisch onderzoek, in: Tydskrift foar Fryske Taalkunde 8.1993, S. 98-109.
Ideologien und Paradigmen in der Nordfriesischen Lexikogra­phie 1950-1990, in: Wat oars as mei in echte taal (FS A. Feitsma). Leeuwarden 1995, S. 200-207.
(Artiikel) Friesen in: Reallexikon der germanischen Altertumskunde, begr. von Johannes Hoops, 2. Aufl.
(Artiikel) Deutsch-Nordfriesisch in: Kontaktlinguistik. Ein internationales Handbuch zeitgenössischer Forschung, hg. v. Hans Goebl, Peter H. Nelde u. a. Berlin u. New York 1997.
Sprachverdrängung und ‚RLS‘. Zur Deutsch-friesischen Kontaktsituation, in: Neue Forschungsarbeiten zur Kontaktlinguistik, hg. V. Wolfgang W. Moelleken u. Peter Weber. Bonn 1997.

Nordfriesische Lexikologie, in: UW 47.1998. 67-106.
Etymologisches Handwörterbuch des Festlandsnordfriesischen. 262 S. Kiel 2006.
Taxonomische Phonologie des Festlandnordfriesischen. Kiel 2009.
Ein Plädoyer für frethe (f.) in: UW  59. 2010. 94-100




#Article 245: Plaatsjiisk (159 words)


Plaatsjiisk as en waastgermaans spriak, diar uun Nuurdsjiisklun an uun't uasten faan a Neederlunen snaaket woort. A plaatsjiisk spriakwiisen san nai mä holuns, fresk an ingelsk.

Efter süüden tu wurd a madelsjiisk spriakwiisen snaaket. Det spriakgrens woort Benrather Linie näämd.

Widjer am a süüd, süüden faan't Speyerer Linie san't a boowersjiisk spriakwiisen.

A Neederfrenkisk spriakwiisen (Kleverluns, Uastbergisk uun't nuurduasten an Limborags  uun't süüden) tääl tu't Plaatsjiisk, oober uk al tu a Rheinisk weier.




#Article 246: Swadesh list nuurdfresk (120 words)


Det as at Swadesh-list för't nuurdfresk. Detheer standardisiaret list feert 100 (kurt list) an 207 (lung list) wurden ap, am a spriaken üüb a eerd tu fergliken an onersjüüken. Sok listen jaft at uuntesken faan a miast spriaken.

Di Swadesh-List jit eeđer Morris Swadesh, wat höm dit üttaacht heer. Des es di Swadesh-List fuar di Nuurđfriisk Spreekwiisen. Diabenen staan 100 (Kuurt List) en 207 (Lung List) Uurter, dat em di Forskel biluki ken. Swadesh-Listen jeft et fuar di miist Spraaken üp Warel.

Deät es de Swadesh-Les fer 't Noortfriisk. Hiir stun 100 (kürt les) en 207 (loang les) woorten, om de ferskeed’n spreeken tu ferglikken en tu önnerseeken. Fer de measte spreeken iip de welt is soo ’n les moaket.




#Article 247: Marie Tångeberg (111 words)


Marie Tångeberg (beeren Siewertsen, * 8. Oktober 1924 ön di Marienkoog) es en nuurđfriisk Pedagoogin en Autoorin.

Jü es bikeent fuar höör Aarber fuar di Nuurđfriisk Spraak, fuaral Frasch. Jü wiar di bööwerst Skuulmaister bi di Skuul fan Risem.

Ön di jerst Jaaren aarberti Marie Tångeberg fuaral ön Önerrocht fuar di Deensk Spraak en Kultuur.
Ön't Jaar 1956 uur jü di bööwerst Skuulmaister, en 1961 maaketi jü di jerst friisk Mooderspraakenskuul diarfan. Di Deensk Menerhair en di Kultusminister sair nönt diartöögen.

Fan Marie Tångeberg sen uk Boker ütdönen uuren. 
Des sen ön Mooringer Spreekwiis skrewen, sa üs dit ön do Böökinghiart trinjom Risem-Loonham spreeken uur.

Eeđer es höör Faamensnaam Siewertsen-Vriesema wesen.




#Article 248: Hein Hoop (183 words)


Hein Hoop (* 16. Febrewoore 1927 uun Gråsten, Denemark; † 25. Mei 1986 uun Büttel-Eck) wiar en sjiisken skriiwer an konstler. 

Hein liard det telgin faan holt an hää konst uun Ameerikoo studiaret. Uun Katingsiel üüb Eidersteed hää'er uun en ual dikerhüs wenet an werket üs telger, mooler, tiakner, skriiwer an aktjuunskonstler. Hi hää för a Münchner Lach- und Schießgesellschaft an det bleed Pardon skrewen. Miast skrääw hi üüb plaatsjiisk. Sin staken san faan Knut Kiesewetter, Hannes Wader, Lonzo Westphal, Fiede Kay, Volker Lechtenbrink an Liederjan süngen wurden. 

Hein Hoop hää a waaskonst erfünjen, wat en regionaal furem faan a Land Art as. Bekäänd wurden as hi mä sin waasolümpiaad bi Brunsbüttel, mä't ööle-pestiwal an det instalatsjuun tidjendör.

Mä di sweedsk stakenskriiwer Carl Michael Bellman (1740-1795) feeld Hein ham ferbünjen an hää flook staken tu't huuchsjiisk an plaatsjiisk auerdraanj. Efter Hein Hoop san duas haa Hannes Wader, Klaus Hoffmann an Reinhard Mey en CD mä sin staken ütjden: Liebe, Schnaps, Tod – Wader singt Bellman.

A 25. Mei 1986 wurd di swaar kraank Hein Hoop nai bi Hüsem duad uun sin auto fünjen.




#Article 249: Francis Beaufort/sö (169 words)


Sir Francis Beaufort, ütspreeken [boˈfort], (* 7. Mai 1774 ön Navan, County Meath, uun Irlön; † 17. Detsember 1857 ön Hove, Sussex, Engelun) wiar Hüdrograaf fan di engelsk Admiraliteet. Hi maaketi diar Seekaarten, en des jerten tö di beest Kaarten ön des Tir. 
Leeterhen uur di Beaufort-Tabeli eeđer höm nēmt.

Det Beaufort-Tabeli es gaar ek fan Francis Beaufort āpstelt uuren. 
Waarskiint't, dat di fan Alexander Dalrymple maaket uuren es, di Hüdrograaf fan di East India Company. 
Dalrymple es diarüp kemen, üs hi di Winjmelnern biluketi.

Aur sin hiili Leewent her Beaufort Daiboker aur't Weđer skrewen. Ön 't Jaar 1806 skreew hi diar iin, dat hi faan da ön en Tabeli aur di Kraft fan di Winj maaki wel, en des skul 13 Harthairen weegi.
Des Tabeli skul me Niin Winj bigen en me Orkan ǎphual.

Bi 5 Beaufort kür jit ali Sailer stuun bliv, bi 6 en muar skul jen eeđer't üđer dialhaalet uur.

Ön't Jaar 1906 waar di Tabeli fan di engelsk Weđertiinst  dach üs Beaufort scale ütdönen.




#Article 250: Pider Lüng (236 words)


Pidder Lüng es en Balādi fan di dütsk Dechter Detlev von Liliencron (1844–1909).

Dat Dechting es fuaral bi di Weeterkant fan di Nuurđsee bikeent.
Biskrewen uur, hur'ling di Sölringer töögen di Deenen öngingen sen, en dit pasiaret üp en historisiarendi Aart en Wiis. 
Di Personalisiaring fan ali Sölringer es Pider Lüng, en Fesker fan Hörnem. 
Des raaket di Amtman fan Töner, Henning Pogwisch, di Personalisiaring fan di deensk Regiaring tö des Tir. 
Pogwisch forsjukt en fo Stjüüren fan di Sölringer. Üp sin Wai heer hi uk en Pröst en Lönsknechti me langs, wat Knefen ön di Feken haa.
Iin ön dat Feskerhüs fan Pider Lüng en sin Familii snaki ja, en diarbi fing ja Strir meenachtler.
Pider Lüng giar't fuaral aur di Friihairen, tö wat di Friisen en uunet Rocht haa, en diaraur sjocht hi uk ek, huraur hi Jil hentö di Deenen bitaali skel.

Fuarüt fan di Balaad es ön en ekstra Dechting āpskrewen, wat fuar Friihair meent wiar:

Pogwisch uur da jit aariger en spüt iin ön di Greenkualsop, wat üp di Aun staant.
Da nemt Pider Lüng höm bi di Jak en drükt sin Haur iin ön di hiti Kualsop, bit dat hi duar es. 
Di Lönsknechti maaki Pider Lüng da me jaar Knefen duar. Achter des laap ja aur Söl en bringi masi Fortröt aur ali Sölringer.
 

Fuar di Balaad uur uk en Melodii skrewen, fan Achim Reichel. Di Plati jit Regenballade.




#Article 251: Uunet Rocht (223 words)


Uunet Rocht es Rocht, wat ek āpskrewen es. Hat uur önnemen, wan et lung sa wesen es (Praktitsiaret Ööwing, latiinsk consuetudo) en wan dit tö di algimiini Meening aur di Nöörighair paset (Latiinsk opinio necessitatis of opinio iuris).
Wan en uunet Rocht tö en bistemet Plaats jert, sa üs tö en Gimiindi, uur dit Observanz nēmt.

Uunet Rocht uur iin ön masi Rochtsördningen üs ain Rocht önnemen. 
Dat kanonisk Rocht es di ualest Rochtsördning. Bi des jeft et trii Aarten fan uunet Rocht:

Senerk Wichtighair heer dat uunet Rocht bi dat Rocht fan di Fulker.
Uk ön Dütsklön es't möögelk, dat em wat aur uunet Rochtsrailen döörfo ken. Diar snaket em fan Iinfachrocht.

Uunet Rocht kumt ek fan en Bisjuk bi't Girocht. Hat wukset fan lung Ööwing (longa consuetudo). 
Sa gur üs arkenjen skel dit rocht finj, sa üs dit es. Wan dit ek sa es, da waant di Rochtsmeening(opinio iuris).
Sa kumt uunet Rocht ek fan Gisetse, en hat ken uk wiis, dat et diartöögen ön giar.
 Wan di opinio iuris waant, da es dit bluat en Uunethair, wat ek fuar Rocht döörgung mut 
 (Uunethairen ken niin Rocht maaki).

Wan en Rochter fent, dat di opinio iuris ek waant, en wan niin Gisets forleengt, dat aur di Rochtslaag wat āpskrewen wiis skel, da es dat uunet Rocht sa gur üs en Gisets.




#Article 252: Erk-Uwe Schrahé (173 words)


Erk-Uwe Carl Schrahé (* 16. Bārichtmuun 1931 ön Ārichsem, † 27. Ismuun 2018) heer Sölring liirt, wan hi al aur 50 Jaaren ual wiar. Diarbi her hi sa fuul Früger, dat hi wat diarfuar dö wel, dat des Spraak āprocht hualen uur ken.
Wan hi en bet snaki kür, da wel hi uk skriif. 
Di Bigening wiar Boker en Aarberen sa üs 

Masi Energii en Aarber es iin ön dat Sölring Uurterbok (Uurterbokstair fan di Christian-Albrechts-Uniwersiteet, 2006) gingen. Söner des kür em deling (2011) gaar ek muar Sölring liir, aurdat et sa fuul mener snaket uur.

Dit es en senerk Iaring, aurdat di Skriiwers ek fan Söl kum, en dach üp Sölring skrewen haa.

Senerk es diaraur, dat et jit bluat üs Kopii fuarliit, wat me Skriifmaskiin skrewen es.Hat maaket noch rocht fuul Aarber, dit digitaal törocht tö fo.

Jir hok Bispölen aur di Aarber, wat höm Schrahé me sin Skriifmaskiin en en Kopiarer maaket heer.

Di Bruarwening fan Schrahé es fan di Tachentigerjaaren ön Postmaister wesen, hi her di Poststair ön Raantem.




#Article 253: Frankrik/sö (501 words)


Frankrik es en Lön' ön Weest-Europa. 
Di Hauptstat es Paris.

Frankrik es Meföliger ön di NATO , di Europäische Union en di Foriinigt Natsjoonen.

Frankriks Naibern sen:

Di Grensen fan delings Frankrik sen fuar't miist lik üs di Grensen fan't ual Gallien, hur di keltisk Gallier uunet haa.
Julius Cäsar fan't Röömisk Rik nem Gallien iin, en dit wiar ön't 1. Jaarhönert.
Di Gallier haa da di röömisk Spraak (latiinsk) aurnemen, en dit wiar di Grünlaag fuar di Franzk Spraak en Kultuur.
Dat Kristendom uur ön't 2. än 3. Jaarhönert dat nii Liiwing, ön't 4. än 5. Jaarhönert wiar al sa fuul Kristen önerwai, dat Hieronimus fan Stridon skref, dat Gallien frii fan Häresie wiar.

Ön't 4. Jaarhönert sen Germansk Grupen aur di Rhiin hentö Gallien kaamen, fuaral Franken. Diarfan kumt waarskiint't di Naam Frankrik.

Fan ali germansk Folksgrupen üt des gurt Folkswanering wiar dit di Franken, wat üs jerst dat Kristendom önnemen haa.
Di Friisen en di Saksen haa des ek jerer üs ön't leeter Merelaaler dönen. Di Saksen sen diaraur sa temelk di Leest wesen.

Di Karolingers her bit hentö 987 Macht aur Frankrik, eeđer des uur Hugo Capet diar Köning. 
Twesken 1096 än 1270 wiar Frankrik bi fjuur Krüztochen me üp Wai. Aur jaar normandische (jurtkaamen???) regiaret engelsk Köningen gurt Diilen ön di Weesten fan Frankrik.
Wan Köning Philip IV storewen wiar (1314), haa di Engelsken jaar Rocht aur di Throon forleesen.
Frankrik her tö des Tir fjuur maal sa fuul Iinuuners üs Engelön. Di Engelsken her man militeerisk wat muar Kraft.
Achter di Hönertjaarig Krich haa Engelön sin Rochti ön't Fastlön man dach forleesen (Bluat Calais blef bit 1558 engelsk.).

Ön't 17. Jaarhönert kām di franzk Köningskep me Ludwig XIV tö sin hoogst Punkt.
Diarfan wiar uk di franzk Spraak raaket: Des uur fuar di literaarisk Selskepen en di Forwalting diarfan brükt, en aur des kām di Spraak iin ön en üđer kultureli Kontekst.

Ön't leeter 18. Jaahönert her Frankrik masi Kolonien ön Nuurđer- en Süđer Ameerika, Afrika än Asien.

Di Franzk Rewolutsjoon (1789) wiar dat Jen fan di Monarkii ön des Lön. Frankrik uur en Republik.
Des Republik waareti man ek olter lung.
Al ön't Jaar 1799 fing Napoleon I di Macht aur't Lön.
Leeterhen uur Napoleon Kaiser fan dat jerst Franzk Rik (1804–1814).
Ön't Jaar 1815 uur Napoleon me sin Armee bi di Slacht fan Waterloo dialslain.

Di Weestfront fan di Jerst Warelkrich wiar fuar't miist ön di Nuurđ-Uasten fan Frankrik.
Di Strir ön di Sjütsengreewen wiar di gurtest Masenslachterii ön di Histoorii fan Frankrik.
Di Taust Warelkrich wiar üđers, des mool kür Dütsklön Frankrik iin ön tau Weeken iinnem. Dat wiar ön di Mai/juuni fan 1940.

Ön Frankrik lewi ombi 62,2 Milljoonen Mensken (Juuli 2008). 

Keltisch en latinsk me teutoonsk, slavisk, nord-afrikaansk, indochineesk, baskisk Menerhair.

Franzk es Amtsspraak, Menerhairenspraaken sen Nederlönsk ön di Nuurđweesten, Bretoonsk ön Weesten, Katalaansk en Baskisk ön Süđen.

Dat Brutobenenlönsprodukt per Haur wiar $32.600 ön 2007. In 2007 wiars 2,2% fan di hiili Ökonomii Loonbidreft, 20,6% Industrii en 77,2% Tiinst-Bruarwening.




#Article 254: Gitari (1891 words)


Di Gitari (kumt fan greksk:κιθάρα), jerst bikeent üs Kithara, es en Instrument sa üs en Leier, wat uk tö di Familii fan di Kesthalslauten jert, aur dat, hur di Klang maaket uur, en Streenginstrument, aur dat, hur di spölet uur, en Taasi-Instrument.

Di Klang uur forskelig maakit, en diarfuar jeft et akustisk und elektrisk (E-)Gitaren.

En Gitari es fan trii Diilen maaket:

Hat jeft Gitaren söner Haur (kumt senerk bi E-Gitaren fuar) of Klangkest, man ali haa en Nak. Hat jeft minimāli Gitaren, diar bluat en Nak, Streenger en Wirbel haa.
 
Fuar't miist es di Nak ek fan jen Stek maaket. Diar es en Fingerbuurt önliimt, hur di Bundwiiren benen sit. Diarfan uur di Nak wat faster, en aaftinoch maaket dit uk di Klang wat beeter, wan gur (Klang-) Holt diarfuar nomen uuren es. 
Bi en gurt Diil fan di Fender- E- Gitaren es di Nak fan jen Stek Ahorn maaket. Wan dat Holt offgrepen es, da skel em en nii Nak fuar di Gitari haa of di Nak skel weđer törochtslepen uur en nii Bundwiiren fo. 
Senerk di Naken söner ekstra Fingerbuurt uur uk scalloped, da uur dit Holt twesken di Bundwiiren ütslepen, dat em diar me di Fingern bal gaar ek muar ön kumt, söner dat di Toon höm foranert. Des uur maaket, dat em wakerer Wiisen spöli ken, en di Lünt foranert hom uk, aurdat di Streeng uk bluat jit töögen di Bundwiir drüket uur. En Gitarist, diar dit hol sa heer, es Yngwie Malmsteen.

Bii en Konsert- of Spansk Gitari me Tiarem- of Nylonstreenger uur di Nak ek krum fan di Toch, wat di Streenger maaki. Di miist Instrumenti me Iirsenstreenger (Sa üs Western- of Folkgitaren en E-Gitaren) haa en lung Skrüüv langs döör di hiili Nak en benen di Nak sit di Mooder diartö. Des jit üp Engelsk truss rod of Trussrod. 
Di Trussrod ken iinstelt uur: Wan tjuker Streenger āptain uur, wat starker tii, da uur di Trussrod wat iindrait. Wan di nii Streenger wat tener sen, da uur di lung Skrüüf wat luasdrait, aurdat di Streenger ek gans sa fuul Toch haa.

Dat Fingerbuurt ken muar of mener breer wiis. Som sen lik maaket en üđer sen bööget. Dat hingt diarme töhop, hurfuar (Fuar hok Spöliwiis) di Gitari becht es.

Bi E-Gitaren es dat Fingerbuurt fuar't miist aartig wat leenger üs bi di akustisk Gitaren.

Normaalerwiis sen ön't Fingerbuurt Bundwiiren fastmaaket. Des help diarbi en raaki di rocht Toon. Ark Bundwiir es en hualev Toon hooger of liiger üs sin Naiber. 
Jerer wiar di Bundwiiren gaar niin Metal; di wiar fan Tiarem maaket. Leeterhen sen di fan Knaakenbiin, jit leeter fan Sölwer maaket uuren. Ön di twuntiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert küür em uk Bundwiiren fan Mesing tö se fo.
Deling uur di fan Niisölwer maaket. Dit es en Legiaring fan Koper, Nikel en Zink.

Di Bundwiiren sen fast iin ön't Fingerbuurt iinbecht. Diaraur ken em uk niin Tööni spöli, wat twesken di Hualevtöne lii. Wan em dit dach wel, da skel em en ekstra Spölitechnik binüti sa üs tii fan di Streeng, Bottleneck (Of Slide). 
Bi forskelig E-Gitaren jeft et en Tremolo- of Vibrato- Giraat, hurme em di Ton hooger en uk diiper maaki ken.

Jir kenst Dü jens hiir, wat em me san Tremolo maaki ken 

Di Streenger gung aur Brüchen diarhen, hur ja fastmaaket sen. Boowen giar di Brüch hentö di Haur. 
Man töbeek tö di Brüch: 
Aaftinoch sit boowen ön't Fingerbuurt en Saddel hur di Streenger aurgung. Des sen jerer fan Knaakenbiin of Hartholt maaket uuren. Deling sen di fuar't miist fan Plastik maaket, wan di wat beeter wiis skel, uk fan Karboon- of Grafitmateriaal. 
Knaakenbiin kumt deling bluat jit bi jüüri Konsertgitaren fuar, wat fan Hun maaket uur.
Wan em sin Konsertgirarre wat beeter maaki wel, ken em san Knaakenbiin-Sadel uk koopi en iinbech. Dit skul da man töhop me en Steeg fan Knaakenbiin pasiari, en dit es en bet Aarber, aurdat em di Laag fan di Streengen (hur fiir di fan't Fingerbuurt wech sen) weđer törocht haa skel (Streengenlaag).

Fuaral ön Dütsklön sen uk Gitaren becht uuren, wat niin Sadel haa, üs di boowen biskrewen es.Des haa en Nullbund, en dit es en Bundwiir, wat ön't bööwerst Jen fan't Fingerbuurt sit. 
Dit uur maaket, fuar dat di Streenger jam langsen lik önhiir skel, weđer grepen uur of ek.
Des skel diarfan kum, dat di Streenger langsen twerk aur en Bundwiir langs lii, uk wan gaar ek grepen uur.

Wan em me di Finger ön di Streeng drükt, da uur di Streeng diarfan en bet leenger tain; di uur jaa döörbööget.
Da drükt em di dial, en wan di Streeng ön di Bundwiir liit, da es jü kuurter, sa dat em di Toon spöli ken, wat em spöli wel.
Sen di Streengen nü tö fiir wech fan't Fingerbuurt, uur di Wai tö lung, di Streengen skel olter hart tain uur, dat em di üp di Bundwiir fo.
Da sen di Tööni ek muar rocht, di Gitari es ek Bundriin.
Wan di Streengen ek fiir inoch fan't Fingerbuurt wech sen, da maaki di Spitaakel, aurdat di bi't Spölin töögen di Bundwiiren snari.

Ön di Haur sen fuar't miist soks Knopen an fast, dat em sin Gitari uk stemi ken. Des jit Wirbel, normaalerwiis en dütsk Uurt, man huraur skul em nü Stemknopen sii? Dat Uurt Wirbel kumt fan di Geigen of Strikinstrumenti, hur di jit aaft fuarkum.
Bi delings Gitaren sen gaar niin Wirbel muar, diar sen Mechāniken ön fast, litj Gitriibi, wat drait uur.
Ön des Gitriibi uur di Streenger fastmaaket, en da ken di stemet uur. Di Toon uur hooger, wan em di stramer drait.

Hat jeft forskelig Haurn: 
Bi Konsertgitaren sen diar tau lung Hööler benen, en iin ön ark diarfan sen trii Aksen, hur di Streenger ön fastknetet uur. Des Aksen ken me di Mechāniken drait uur, wan em stemi wel.

Bi di miist Westerngitaren sen soks Hööler döör di Haur böört, en döör des Hööler kum di Mechāniken steekt.
Hat jeft ofslöten Iinselmechāniken, jen fuar ark Streeng, en Reechen me trii of soks Aksen diarön (Fuar Folk-Gitaren me 12 Streenger jeft et da tau Reechen me soks Aksen, ark Jen.)

Bi di E-Gitari es aaft jen Reeg fan soks ofslöten Iinselmechāniken fast.
Bi E- Gitaren jeft et uk sok, wat gaar niin Haur haa, diar uur di Streenger boowen bluat iinhinget. Des uur da önern ön di Klangkest stemet.

Di Lüntkast uur uk Korpus nēmt.

Hat jeft trii Aarten fan Lüntkast:

Fuar't miist me en rundi Lünthol fan ombi 8 cm.
Gair gur en gurtem söner Forstarker, wat di gurtemer maaki.
Uk bi Taasimuster (Picking) gurtem inoch.
Iin ön en Musikker olter litjem.

Akustik-Gitaren jeft et me Nylon- of Tjerem-Streengern sa üs uk me iirsern Streengern.

Elektrisk Bidreft:
Diarfuar jeft et ekstra Systeemi, wat et möögelk maaki, di ön en Forstarker tö hingi, en höm dit förterhen akustisk önjert. Beeter jert höm dit fuar't miist me Mikrofoon aur en Önlaag ön.

Lüng Lünthööler (F-Hööler), ombi 25 cm lung.
Gair gur en gurtem, wan di Streengen slain uur (Em slait aur ali Streengen, fuar di Rhythmus tö spöli), uk iin ön en Musikker me akustiski Instrumenti üs Kontrabass en Slachtüch söner Önlaag.
Diarom waar des uk ön di 50er en 60er Jaaren üs Slachgitari forkoopet, man em ken dānen uk tuusi en me Mikrofoon ofnem.
Bi Taasispölin fuar't Miist olter litjem.

Jen of tau F-Hööler somtirs uk söner des.
Hualev akustisk me en magneetisk Toonofneemer nai bi di Nak, da jit di fuar't miist Jazz-Gitari. 
Me Toonofnemer en Önlaag uk gur fuar Soli, hur di Tööni ek olter hoog wiis skel.
Di Tööni uur normaalerwiis ek olterlung, aurdat Lucht iin ön di Lüntkest es.
Diaraur uur di Lünt man uk aaft waremer fünen üs di fan en E-Gitari.

Fuar't miist söner Lünthööler, wan dach, da haa des Gitaren jen of tau F-Hööler.
Des Gitaren sen üttaacht uuren, dat di Lünt warem bleft en di Tööni wat leenger tö spöli sen (Bi Soli).
Üp engelsk jit dit Neck through body.
Des Gitaren sen da uk muar fuar elektrisk taaacht. Diarom sen diar aaft uk tau of trii Toonofnemers ön.
Em ken des jit söner Forstarker spöli, man dit es rocht litjem.

Gair söner Forstarker gaar ek, man diaraur uk gans gur en ööwi sa, dat et nemen jert.
Aurdat dat Holt masiif es, ken di Tööni lung lünt, wan di Gitari ön en Forstarker of Önlaag hinget (Solo-Spölin)
Des Gitaren sen normaalerwiis elektrisk, aurdat dit üđers gaar ek giar.

Wan di E-Gitaren āpkemen wiar, da uur di Kontrabas tö litjem. Em wel da hol wat haa, wat lik sa gurtem aur di Forstarker tö spöli es üs des nii Gitaren.
Des Taacht uur sa omset: Em maaketi di Nak wat leenger en paseti alis ön, dat em diar tjuker Streenger ön fastmaaki kür. Üs bi di E-Gitari her des Instrument niin Klangkest, bluat en holten Buurt.
Des wiar di jerst Basgitari, ön di Bigening fan di 60er Jaaren.

Ja sen rocht litjem, man di haa en Toonofnemer-Systeem, hur em aur di Forstarker me spöli ken.

 Uurter sjukt: Fuar E A D G H(B) E (Sa üs üp Dütsk: Ein Anfänger der Gitarre habe (braucht) Eifer)En ali des Gitarispölsters haa (brük) Energii?

Normaalerwiis uur di Gitari eeđer di Tööni E A D G H(B) E stemet.
Di Toon H jit bluat ön Dütsklön H. Wan em Noooten of Sjungseerel me Akkordi fan Engelön of Ameerika fo, da staant diar en B, hur bi üüs en H henjert. Dit skel em hol weet.

Di Nootenreeg bigent jaa normaalerwiis me dit A, en fan des giar em me't ABC förter:
A B C D E F G A jit di Oktāvi da, di A-Moll-Toonleđer.
Dat H skel fan en Fail fan di Munken kemen wiis, dānen di Nooten ofskref, aurdat di förterdönen uur skul.
Hat wiar noch en Laihair bi't Skriiwen, dat fan di litj Bokstaav b en h uur, en des waar fan en taust Laihair of söner Weeten diaraur förterdönen.

Dat iinfachst Giraat es di Stemgaafel. Des haut em töögen wat Harts, en da lünt di me 440 Hertz, wat en A es.
Dat A es di Kamertoon en di es dat Maat fuar ali Instrumenti.

Bi di Gitari es jaa ti taust Streeng fan boowen dat A.
Wan di stemet, da ken em dat diip E diareeđer stemi: Diarfuar drükt em di E-Streeng ön di füfst Bund dial en slait di ön. Da slait em di lerig A-Streeng ön, en dit skel di salev Toon wiis.
En sa giar dit da förter: Di A-Streeng ön di füfst Bund jeft en D, da ön di füfst en G, da ön di Fjuurst en H en da ön di füfst en hoog E.

Fuar höm di Tööni tö morki, ken em Uurter fan di Bokstaawen maaki, hur di Tööni jit:

En Ali Des Gitarispölsters Haa (Brük) Energii

En Aur Di Gidüür ... Wat skel jir hen? Fuar'n Basgitari leengt di al, man es jaa niin gur Sats.

Nü sen di Mensken jaa langsen en bet knap me Tir, en di Maskiinenmaakers brük jaa uk wat Bruarwerev. Diaraur jeft et al leenger elektroonisk Stemigiraaten, wat me Baterii aarberi.
Dit sen tö'n Bispöl:

Söner Haurn

Fan bikeenti Lir

Drüki Strg, wan Dü en Forwiis önklikst, da fairst Dü en nii Tab me di üđer Sir diarbenen.Fan Shift kumt en nii Wining.




#Article 255: Hein Hoop/sö (374 words)


Hein Hoop (* 16. Februar 1927 ön Gråsten, Deenemark; † 25. Mai 1986 ön Büttel-Eck) wiar en dütsk Skriiwer en Könstler. 

Hoop heer ön di U.S.A. liirt, Skulptuuren fan Holt tö maaki, en diar studiareti hi uk Konst (Montana State University - Bozeman). 
Bi di Dik fan Katingsiel üp Eiderstedt kür hi höm fan en ual Hüs en Könstlerklausi bech. Fan di Sjip-Busem diarbenen uur en Galerii maaket. Benen des Hüs kür hi üs Skulptuurenmaaker, Konstmaaler, Grāfiker, Techter, Ledjiskriiwer, Aktsjoonskönstler aarberi.

En Bruarwerev muar her hi üs Skriiwer, tö'n Bispöl fuar di Münchner Lach- und Schießgesellschaft en dat Bleer Pardon. Hi skref aaft satiirisk Kraam en des fuar't Miist üp Plattdütsk.
Knut Kiesewetter, Hannes Wader, Lonzo Westphal, Fiete Kay, Volker Lechtenbrink en Liederjan haa uk Melodiien tö sin Teksti maaket.

Hoop meenti, dat hi höm di Heefkonst(Wattenkunst) üttaacht her. Des bidref hi fan 1964 ön üs en Varianti fan di Land Art, wat al leenger ön üđer Plaatsen tö biluki wiar.
Hi wiar uk ek di Iinsigst, wat meenti, dat di Taacht tö di Heefolümpiadi(Wattolümpiade) fan höm wiar. Des uur nai bi Brunsbüttel maaket.
Hoop wiar bikeent fuar sin Aktjoonen, sa üs dat Āpstelin fan Holten Skulptuuren, dat des en Wald uur skul, en Öl-Pestival en sin Instalatsjoon Tiidendüür(Gezeitentür).
Aur di Gezeitentür haa forskelig Fiirlukisender birocht. 2007, 21 Jaaren achter sin Duar, uur des Instalatsjoon tö sin Iaren jit jens becht. Di Könstler diarachter wiar üs di Wattikan töhöpkemen, en di Düür kām ön't Wattkampfgelände, nai bi Brunsbüttel, āpbecht.
Hoop her uk en satiirisk Fuarslach, dat di Uniwersiteeten et wat lechter fing skul: Di Leerstuhl für Wattologie, hur jit nemen sit.
Wan gaar ek üđers, da maaketi hi manshoogi Plastiken, wat ütsjocht üs Pinten, erootisk Radiaringen en Teekningen fuar iin ön Boker tö druki.

Hoop fent, dat hi fan't Lewi en uk fan't Skriif me di swensk Leedjitechter Carl Michael Bellman forbünen wiar.
Hi skref masi fan Bellmans Teksti üp Dütsk of Plattdütsk āp. Hannes Wader heer me des Aarberen ön't Jaar 1996 en CD ütdönen . 
.

Hein Hoop, uur ön di 25. Mai 1986 iin ön sin Wain fünen, wat twesken Hüsem en sin Hüs rochts ön di B5 staanti.Hi wiar storewen. - Hoop wiar kraank ön't Hart en ön di Lungen.




#Article 256: Konsonant (151 words)


Konsonanten san tuuner faan en spriak. Uun't jindial tu wokaalen brük jo en steed uun a müs, huar det stemloft jin trakt woort.

Uun a spriakwedenskap wurd konsonanten diarefter betiakent, huar uun a müs jo maaget wurd:


A miast konsonanten san pulmonaal, det ment: mä halep faan loft ütj a long.

An do woort onerskääst, üüb hün oort an wiis di konsonant maaget woort:


Det oort an wiis koon stemhaft (sth, woker) of stemluas (stl, harder) wees.




#Article 257: Lenard Streicher (163 words)


Lenard Streicher (* 1966 uun Berlin) as en musiiker. Hi lewet uun Berlin, an as mä't eilun Oomram ferbünjen, auer san unkel Panscho diar lewet. Bit 2011 as Lenard al aachtsis üüb Oomram aptreeden.

Lenard wooks uun Berlin ap, begand mä fiiw juar, klawiir tu spelin, an mä 12 juar liard hi at gitaar käänen. Mä 13 hed hi al sin iarst kapel The Creepers. 1984 woon hi san iarst pris bi en wäädstridj, diar faan a senaat faan Berlin ütjskrewen wurd. 1989 begand hi, för't musical tu liaren bi a Neuköllner Musikschule oner Helmut Baumann, di direkter faan't Theater des Westens. Sant di tidj as hi üs spelster an musiikkonstler fööraal uun Berlin, oober uk öödershuar onerwais, hää uk al för Caroline faan Monako spelet. Lenard skraft filmmusiiken an träät alian of mä onerskiaselk kapelen ap.

Lenard spelet föl musiikstiilen faan rockabilly, jump-n-jive, jazz an blues. Hi hää mä flook kapelen spelet, a leetst juaren san det fööraal rockroll an swing kapelen:




#Article 258: Hans Hoeg (581 words)


Hans Hoeg (16. Januwaari 1917 bit 03. Detsember 2011) wiar en Pleeger fan di Sölring Spraak.

Aur lungi Jaaren her Hoeg en Tankstair ön Kairems Weesten, en diarbi wiar uk en Werkstair, fuaral fuar franzk Wainer.

Wan höm sin Aarber en bet Tir diarfuar let, nem hi höm fuul Tir fuar Sölring, wat sin Mooderspraak wiar.

Hans Hoeg heer di forskeligst Boker ütdönen, sa üs tau Boker me Dechtingen fan Wilhelm Siemens (1981 en 82) of en Bok aur dit, wat Nann Mungard aur sin Leewent āpskrewen her (Der Schiffer Jan, Autobiografii, 1989).

Masi Maid en Aarber heer Hans Hoeg höm me di Dechtingen fan Jens Mungard maaket.
Hat uur üs en gurt Wert fuar delings Aarber me di Spraak önsen, dat des Aarbern üs en Bok drukt uur kür.

Fan di Bigening fan di Soowentiger Jaaren diar Hoeg aural Biskiir, di Sölring Spraak ek sterewi tö let.
Hat jit, dat hi diarbi somtirs uk en rocht Twerkhaur wiis kür.

Hoeg wiar Meföliger fan di Natsjonāli Friisen.

Ön 2005 snaketi hi uk iin ön di Film Inselklang, en Dokumentatsjoon, wat üp Söl maaket waar.

Tö Duar
fan Hans Hoeg
fan Renate Schneider

Nü es hi fan üüs gingen, jen fan di leest ual gurt Keempers fuar Sölring Spraak, Kutuur en Wiis. Béren waar hi di 16.01.1917 en hi lükt di Oogen di 03.12.2011, ek lung fuar sin 95. Bérensdai. Ik keen Hans Hoeg al üt min Jungenstir, üs hi jit me min Mooter, Brunhilde Hagge en muar ön en Aarberskris seet en Leetjiboker en Uurterboker skreew.

Eeder di Krich, hur hi lung Tir ön Russlön wiar, en diar uk di Spraak liirt heer, becht hi ön Kairem hur nü di Botiken sen, en Autowerkstair me en Tankstair áp. Ik ken jit teenk, dat hi diar Fakman fuar Citroen wiar en dit jit, üs di „Spatz von Paris“ üp Mark kám. Diarme köört sin Wüf me Mooter tö Weesterlön ön Injem, man ja kür di Leechtsjalter ek finj. Wat haa wü diar jit aaft aur lachet. Ön di Tir seet hi höm al langsen fuar sin Mooterspraak iin. Hi wiar jen fan en litj Ker Sölring, wat tö di Natsjonaalfriisken jert. Tau Boker fan Wilhelm Siemens heer hi ütbracht en aur dit Leewent fan Nann Mungard heer hi uk en Bok ütdön. En hi her jit safuul Ideen, man dit ütföören leet dit Ialer ek muar tö.

Sa heer hi uk 2003 me en paar Lir töhop, höm Taachten maaket, huraur niin Sölring muar ön di Bleer tö leesen wiar. En sa kám dit, dat ik me des Baantji bitruut waar. Dit wiar fuar mi nü gans wat niis. Üüs Jungen her ik al fuar di C. P. Hansen Pris skrewen, man nü skul ark Week wat tö Bleer kum. Man wü fing dit törocht. Hans heer mi gur üp Wai holpen me Reer en uk üs hi mork, dat ik jit me en Skriivmaskiin seet tö tipin. Hi stelt mi en Computer hen en braacht mi bi, diarme tö aarberin. Da ging dit al fuul lechter. Tja, deling es di Kraam al fuul muar ütripet. Sa wust ik langsen, wan ik ek förter wust, kür ik Hans Hoeg fraagi. Hi wiar en gurt en hart Kritiker, man wü waar üüs langsen iinig. Nü haa wü höm üp Hof ön Kairem bi sin Wüf Irmgard tö sin leest Ruu béret.

Hans Hoeg fing di C. P. Hansen-Pris ön't Jaar 1986.
Sent 2002 es hi Iaren-Meföliger fan di Foriining fuar't Nuurđfriisk Instituut wesen.




#Article 259: Flugplaats Söl (765 words)


Di Flugplaats (Bechning me Kontroltorn) fan Söl liit temelk ön di Meren fan't Ailön:
Waien fan Tērpsmeren hentö di Flugplaats:

Di Startbaanen gung uasterfuar bit hentö 300 m fuar di Weesterkanten fan Kairem en Munkmēsk, sa üs bit hentö 300 m fuar di Uasterkant fan Woningstair.

Sent 2008 jeft et en direkti Fliiger hentö di Fering Flugplaats. 
Diarfuar es en ual Propelermaskiin önerwai.

Di miist Fliigers, wat fan Berlin kum, flö fan Süđuasten direkt aur Muasem-Wal, Ārichsem en Kairem iin en düüsi tö Nuurđweesten aur Woningstair weđer of.
Propelermaskiinen flö uk aaftinoch aur Munkmēsk luas en flö da aur di Heef fan Kairem, Ārichsem en Muasem, dat di aur di Baan langs kum.

Dit miist Lön, hur niin Fliigers langs kum, es forbecht of staant öner Natuurschuts.
Diaraur uur nü uk ön Muasem, List en Hörnem muar omreten en nii becht. Ön Hörnem (Hotels, Hapimag, Haawen) en senerk ön List (Hotels, Haawen, MUEZ, Föri) sen masi Autos önerwai, sa dat et diar üđer Gurtemhairen jeft.
Dit miist fan Muasem liit twesken di (gurtem) Autotoch nuurđern en di Flöwai süđern, en di Autoforkiir kumt fuar't miist miarnem en injem (Pendlers), sa dat et jit rocht litjem fan of kumt. 
Wat ön Muasem nuurđern fan di Baan liit, es gans fain üt, diar nemt di Winj dit miist fan di Gurtemhairen, en diar kum uk ek fuul Wainer langs. Di Propelermaskiinen kum diar man dach langs. 
Di dailk Lönskep fan Wal en Uasterjen es nü ek muar gans sa interesant fuar di Lönsforkoopers, aurdat em diar rocht ön di Iars knepen es, wan di Fliigers kum.
Di Startbaanen gung aur di gurtest Drinkweeterlinsi fan Söl.

Di Flugplaats es 1918 becht en ön di twuntiger Jaaren ütbecht uuren. Ön di dörtiger Jaaren uur dit miist diarfan fan di Weermacht aurnemen en förter ütbecht. Bit hentö't Jen fan't twuntigst Jaarhönert es di gurtist Diil militiarisk nütet uuren. 
Bi di ual Zivil- Flugplaats sen bluat hok Tuntenbombers fan Berlin önkemen. Langsen sen diar fuul Priwaatmaskiinen henflöen, en diarfuar jeft et al fan di sokstiger Jaaren en ekstra Flugwerft.

Wan di Bundesweer wechgair (Ön Trapen fan 1992 bit 2005), uur't Tir fuar en Wanel fan di Wiartskep.
Masi Lir, wat bi di Marinefliegerlehrgruppe of bi di Bund ön List en Hörnem aarbert hee, skul nü üđer Aarber finj, en di Gimiinden skul töse, dat da jit Stjüüren iin ön di Kas kām, wan dit Jil fan di Bundesweeraarberern ek muar kām.
Da bislüt ja, di Turismus förter üttöbech, en sa es di Flugplaats, wat wü deling keen, ön di niigentiger Jaaren gurter maaket uuren. 

Rocht gau (ombi aacht Jaaren) achter des heer em morken, dat diar lung ek inoch Jil iinkām en önerhual di diar Önlaag. Sa uur masi diarfuar dönen, dat diar muar Fliigers henflö.
Sent di Bigening fan't 21. Jaarhönert skel di Sölring tö muar en muar Krach fan di gurt Fliigers uunet uur, aurdit haa't masi Strir jefen. 
Des Stemen sen man me di Tir uk litjemer uuren. 
Ön 2009 sen 3,6 mool sa fuul Lir (176.000) me'n Fliiger tö Söl kemen en weđer wech üs 2004 (48.000). 
Em heer sair, dat di Infrastruktuur fan di Flugplaats ek muar üs 180.000 Flögasten ön't Jaar skafi ken. Em heer man ön di soowentiger Jaaren uk sair, dat dit Ailön ek muar üs 100.000 Gasten üp Slach forkrafti ken. Diarfan sen nü (2010) bi bit hentö aur 200.000 Gasten uuren, en nemen gair uk bluat jen Trap töbeek.
Hat sjocht uk üt, en wan em diar uunet, jert höm dit uk sa ön, üs wan di Priwaatmaskiinen langsen muar uur en muar Maskiinen me Düüsenöndreft kum.

Ön di Süđweesterhuk fan't Flugplaatsareaal sen Giwerbibechningen henkemen. Diar sen man masi Firmen fan't Fastlön of Sölring Firmen, hur fuul Aarberers fan't Fastlön sen, önerkemen, wat jaar Stjüüren itüüs bitaali. 
Sa bleft diar noch ek olterfuul fuar di Gimiindi fan aur. 
Hat kür uk gur wiis, dat di Krais en dit Lön mal interisiaret sen, dat alis sa förter gair.

Di Flugplaats skel nü (Mai 2011) weđer gurter maaket uur, aurdat ön't Jaar 2010 al 210.000 Mensken me di Fliigers kemen en gingen sen.

Di Bechningen fan't Militeer skel renaturiaret uur of fuar di Algimiinhair nütit uur. Sa staant et noch ön di Kontrakt, öner wat di Gimiindi dit Lön fan di BIMA fingen haa.Wan üđers, da skel di Gimiindi muar Jil diarfuar bitaali.
Hat sjocht nü üt, üs wan di Gimiinden di iinfachst Wai sjuk, wat noch ek di es, hur em di interesiaret Foriiningen fraagi skel. 
Hat skiinjt uk, üs wan et ek inoch Stemen jeft, wat diar wat tö sii wel.




#Article 260: Andreas Hübbe (409 words)


Andreas Hübbe (*19. Oktoober (Storemmuun).1865 Kläden/Altmark, † 15. Mai (Krölenmuun).1941 Hamborig) es en Aur-See- of Eksport-Koopman wesen. 
Sin Faađer, Friedrich Johannes Hübbe, wiar Düneminspektor en uk di leest Lönvoogt üp Söl, en sa kām Andreas Hübbe hentö Söl en liirti diar Sölring fan höm.

Sin Bruarwening her hi ön Hamborig.
Hi heer aur hönert Dechtingen en Leedjis aur Söl skrewen.

Andreas Hübbe heer't ön di Gang braacht, dat di Foriining fuar Söl’ring Spraak en Wiis grünjlair uur (1900), wat leeterhen di Söl'ring Foriining uuren es.
Andreas Hübbe nem sin hiili Kraft fuar di Sölring Spraak. Hi wiar di Öndreft fuar masi Saaken, wat diaraur bit hentö di jest Warelkrich pasiaret sen.
Töhop me Boy Peter Möller, diar uk ön Hamborig wiar, taacht hi höm dat Sölring Lesbok üt, wat Möller da maaket her.Me des Bok uur et möögelk, dat em al ön't Jaar 1909 me di Sölring Önerrocht iin ön di Skuulen bigen kür.

Hübbe meenti, dat di Baarilir man sawat üüs en Toonk fuar di Sölringer aur haa skul.
Al tö di Bigening fan't 20. Jaarhönert gair dit me di Sölring Spraak jaa dial, en sa wel hok Mensken en uk Hübbe dit iin ön di Skuulen bringi.

Sa bigenti Hübbe, ön Hamborig wat Jil tö saamlin, hur Boker fan maaket uur skul.
Andreas Hübbe her al bigent, Techtingen en Leedjis töhoptödrain, en hi her hömsalev uk aartig wat techtet en komponiaret.

Me sin Friisenstiftung kür hi 2.500 Mark töhop fo, wat temelk dit Hualev fan di 5.000 Mark wiar, wat hi haa wel.
Fan di Stifting dair Hübbe uk wat fuar di üđer Ailönen, man fuaral üp Föör es nönt fan dat Uurterbok uuren, wat hi jam dö wel.

Di Fööringer wel di Rochtskriiwing eeđer Boy-Peter Möller ek aurnem. Tö des Tir jef dit uk en Rochtskriiwing eeđer Bremer, wat noch wat naier bi di Dütsk Skriiwing wiar. Des wel di Fööringer haa, en da fing ja niin Jil fan Hübbes Stifting.
Dat Jil fuar dit Bok es man dach bitaalet uuren, aurdat en Profesor, wat fan Föör kām en sin Aarber ön Flensborig her, dit diarfuar nem.
Dat Uurterbok maaketi hi man ek.

Andreas Hübbe heer höm aur muar üs twuntig Jaaren fuul Aarber en Maid fuar di Ailönsfriisk Spraaken maaket.
Dat leest Jil fan di Stifting nem di Inflatsjoon fan ombi 1923 wech, en tö des Tir uur Hübbe uk mal ārem.

Ön't Jaar 1932 heer di Söl'ring Foriining jit en Iaring fuar höm her.




#Article 261: Willy Schröder (253 words)


Willy Schröder (15.12.1919 - 8.1.2015) wiar en bēren Muasemböör.

Sin Bruarwening es et wesen, tö See tö faar. Hi waar Koptain üp gurt Faart.
Leeterhen, üs sin Jungen (Trii Faamnen en nen Drēng) kām, heer Schröder ön di Nuurđ-Uastsee-Kanaal üs Lootsi aarbert.

Schröder heer masi Lön ön Muasem forkoopet. Hi heer uk en Hüs becht, hur tau Uuningen benen wiar.
Jen Uuning diarfan en en Uuning iin ön sin jialer Hüs heer hi langsen hentö Lir forhüürt, dānen üp Söl lewi wel.

Willy Schröder wiar sent 1948 bifriit me sin Wüf Anna, bēren Matzen (*1922) diar ön Muasem-Uasterjen bēren en āpwukset es.
Fan höör sen sa Saaken tö liir üs dit, dat, wat ön Kairem ütarküđer jit, ön Muasem ek bikeent es, aurdat et jaa ütenachtler jit.

 Üs Jungen haa ik ön Muasem ek aaft Lir raaket,
 dānen Dütsk snaketi, 
 man jit mener aaft sen deling Liren tö raaki, 
 dānen Sölring snaki.

Dit heer Willy Schröder sair, üs dit Sölring Uurterbok ütdönen waar (2006).

Wat höm en sa fuul üđer ual Muasemer olter leet klaar uuren es, es, dat dit fan di Lönsforkoopingen kemen es, hurme ja salev ön di söstiger en soowentiger Jaaren bigent haa.

Senerlig aur Schröder es sin Lefhair tö di Sölring Spraak, en aurdes heer hi aur lungi Jaaren dütsk Teksti üp Sölring āpskrewen.
Sin gurtest Werk es noch di Meaarber ön dit Sölring Uurterbok wesen, üs hi töhop me Carmen Müller-Matzen en Brunhilde Hagge di Aarberen döörluket heer, wat ja töhop me di Uurterbokstair ön Kiil maaket her.




#Article 262: Kariibisk Eilunen (117 words)


A Kariibisk Eilunen, am sait uk Waastindisk Eilunen of Waastindien san en grat skööl faan eilunen uun a Kariibik. Mä Madel- an Süüd-Ameerikoo lei jo trinjam at Kariibisk Sia.

A Kariibisk Eilunen wurd iindiald uun:

Di nööm Kariibik komt faan det fulk faan a kariiben, diar heer lewet haa. Di nööm waastindisk eilunen komt diarfaan, dat Christoph Kolumbus an ööder sialidj eegentelk Indien, Sjiina (Cathay) of Japan (Cipangu) üüb a waastelk siawai finj wul, an diar goorei mä reegent haa, dat's en neien kontinent finj. Di nööm Antilen komt faan't latiinsk ante ilium = eilunen diarföör, oober ei föör Sjiina, man föör Ameerikoo. Huar daalang ingelsk snaaket woort, käänt am jodiar eilunen uk üs British West Indies. 




#Article 263: Kariiben (176 words)


Kariiben het a ual iinwenern faan Süüd- an Madel-Ameerikoo. Tesken at 8. an 15. juarhunert waanert a Kariiben uun det regiuun iin, diar leederhen faan a Spoonsken at Kariibik näämd wurden as. Of jo ual kariiben würelk minskenfreedern wiar, witj am oober ei so nau.

Di nööm faan a Kariiben komt faan en fulk, diar daaalang noch uun't süüden faan a Kariibik uun Venezuela, Guyana, Suurinam an Nuurdbrasiilien lewet. Hör aanj nööm as Kalihna of Galibi. Hör spriak hiart tu at kariibisk spriakfamile.

Üüb a ööder sidj woort di nööm Kariiben oober uk brükt för det fulk, diar a Spoonsken uun't madelääler üüb a Letj Antilen fünjen haa, a Eiluns-Kariiben. Jo snaaket oober en hialandaal ööder spriak, diar tu at Arawak spriakenfamile täält. Daalang lewe man noch 3.500 Eiluns-Kariiben üüb det kariibisk eilun faan Domiinika. Hör spriak jaft at sant 1920 ei muar.

Enkelt Eiluns-Kariiben haa jo mä slaawen faan Afrikoo fermisket. Sodenang jaft at daalang uk Suart Kariiben, diar üüb't madel- an süüd-ameerikoonsk fäästlun lewe, a Garifuna. An jo snaake daalang noch det Arawak-spriak Igneri.




#Article 264: Engelsk Kiino (Söl) (978 words)


Dat Engelsk Kiino es en Bechning fan 1953, wat di Engelsk Bisatsungsmacht üp't Areaal fan di Militeer-Flugplaats becht heer.
Di Dütsk Bundsweer heer dit ön't Jaar 1961 aurnomen, en bit hentö 1980 kür diar Filmi önluket uur.
Da waar me di Kiinobidreft āphualen, man em kür diarbenen jit wat biluki, wan en Projektor diarhen braacht uur.

Senerli es ön des Bechning, dat diarbenen uk en Büüni me en Orkestergraav diarfuar es.

Sent 2005 uur dat Hüs ek muar nütet, aurdat di Bundsweer fan Söl wechgingen es.

Dat Engelsk Kiino stön sent 2007 öner Teenkstairensküül

Di Gimiindi wil likert des en uk di Halen 25 en 28 wechriiv, dat em Ökopunkti me't Renaturiarin forkoopi kür. Bi di Halen 25 en 28 waar ofstemet, dit Engelsk Kiino waar twesken 2013 en 2017 wechrewen.

Büten

Dat Lönsamt fuar Teenkstairen meent, dat et en Bechning sa üs dat Engelsk Kiino üp Söl bluat jens ön Sleeswig Holstiin jeft.
Dit hinget me di forskeligst Taachten töhop.
Di Teenkstairenpleeger heer (üp Dütsk) āpskrewen, wat aur ditdiar Bechning senerlig es, en hurom dit ek ofrewen uur skel.

Dat Engelsk Kiino

wan em dat Engelsk Kiino fan boowen biluket, da sjocht et üt üs en T. Dat Bechning heer en lung Saal, en diarfuar staant en Twertdiil me tau Laagen, hur em iingair.
Fuar des Diil fan't Bechning es en Fuarplaats, wat hooger liit üs dit wat trinjom es. Rochts en lefts fan des Plaats sen stiinern Kwaaders tö bilukin.
Tö biiring Siren fan di Trap wat diar hen giar, sen litj Stölpen henbecht uuren.

Di Saal es ek jüst sa breer üs dat Twert- of Haurbechning. Diarom es uk en gurt Forskel tö des tö bilukin, en dit kumt uk, aurdat didiar Iingangsdiil fan Ruar Stiiner becht es.

Di Saaldiil es muar me Zementpots maaket. Ön ark Sir sen man soowen Stripen fan Ruarstiin iinbecht, wan fan boowen tö önern gung (Ruarstiin-Liseeni).
Diarom sjocht des Diil wat kuurter üt üs di es.

Aur di gurt, debelt Düüren (Iingangsportaal) giar en Taak hen, wat frii drait. Des jeft dat Bechning en senerlig Lechthair.
Aur des Flocht-Taak giar en Reeg fan fjuur Wininger langs, wat di Breerhair en bet hentö boowen streekt, sa dat dat Hiili wat wuchtiger ütsjocht.

Ön des Reeg fan Wininger sen fuar't Miist uk Ruarstiiner tö se, man diartwesken sen Stripen fan Zementpots maaket.
Em skul beeter sii, dat diar Ruarstiiner en bet üt di Wuch luki en aurpotset sen, sa dat et Liseenen uur.
Fan des Stripen sjüünt dit hiili Bechning üs töhophingend, wat man dach aktsentuiaret ütsjocht.
Öner di Winiger sen jit sa Boloogen, wat noch di Meening fan Moderniteet ön di 50er Jaaren weegi.

Wan em iin ön't Engelsk Kiino gair, da trapet em ön Solnhofener Böörtstiiner.
Uk fan benen es alis me Ruarstiiner müüret. En Diil es iin ön di Iingangshali aurpotset en önstreeken, dat et en bet leechter uur. Des jeft uk des Rüm en senerk Struktuur.
Bitö di Iingangshali fent em Hüsjis en di Trapen, wat hentö di forskelig Technik- en Laagerrümen gung.

Üs ön ark Kiino sen uk jir (tau) Kasen tö finj. Senerk aur des es, dat diar jit di ual Skiiwen me di Snakiklapen, üs jerer me Zellophan, iinbecht sen.

Bisirs fan di Iingang giar't da lefts en rochts döör gurt Düüren iin ön di Saal. Di Böört ön di Saal giar fan achtern naa fuarn en bet dial.
Lefts en rochts sen Blöki fan Klapstöölern tö bilukin; ön di Meren ken em langslaap.
Temelk üp di hualev Wai fan achtern naa fuarn es en Twerkgang, hur em lefts en rochts döör iirsern Nuardüüren ütlaap ken, wan't tö'n Bispöl brent.

Tau Trapen gung trinjom di Siren fan di Orkestergraav hentö di Büüni. Fuar di Orkestergraav, wat twerk tö di Büüni giar, jeft et Buurter, wat em diaraur henlii ken.
Dit maaket et möögelk, dat Kiino uk üs Teaater of Konserthali tö binüti.

Achter di Büüni es jit en Twertdiil, hu em jerer üđer Kluađer önfo kür en üp Hüsji gung. Des Diil es man ön't Jaar 1988 tö en Sauna ombecht uuren.

Dat Engelsk Kiino uur 1953 fan di Royal Airforce becht, wat di Militeerflugplaats binüteti.
Dat, wat diar iinbecht wiar, sa üs uk di Forkluađing fan di Wuchen of di Fuarhangen fan di Büüni en di Kasenrümen, wiar ön't Jaar 2007 fuar't Miist alis sa üs dit becht uuren wiar.
Senerk des es deling noch sa gur üs ek muar tö fo.

En Stifting wiar't, wat me di Taacht bigent uur, dat weđer muar Plaats fuar di Sölringer üp Söl fünen uur skel.

Hat wiar mesken söner Forloof, üs em ön di 16. fan di Septembermuun 2011 diar raaketi, man somhur wiar dach en bet Stroom iin ön't Kiino kemen, en sa kür en Musik-Ker jaar Musik me Leecht en me di rocht Gurtemhair spöli.

Normaalerwiis es al lung bislöten, dat dat Kiino ofreten uur skel, aurdat me di Teenkstairensjuts-Urkundi wat ek stemi skel.
Masi Sölringer hööpi man dach, dat des ek pasiaret, aurdat em diar masi Saaken maaki kür, wat üđershuar gaar ek muar giar fuar al di Baarilir.

Di Lir, wat ditdiar Konsert maaket heer, kür't ek let en smit me ārig Uurter eeđer di Gimiindi en di Büürfööger.Da Sen des aartig wat ārig uuren, en di Gimiindi bislöt en maaki dat Areaal techt.

Hat jeft Lir, wat sii, dat di Gimiindi dit sa haa wel, dat höm dit jens ek muar luanet en maaki dat Hüs weđer klaar.
Fuar üđer Liren es dit hartinoch tö bigrip, hur em üđer Lirens Kraam man iinfach önsteken maaki ken, bluat, aurdat nemen üppaset.
Biiring kür stemi, en jir sjocht em, hur'ling dit eeđer fjuur Jaaren ütsjocht:

Das Kino wurde 1953 von der britischen Besatzungsmacht für den von der Royal Airforce genutzten Fliegerhorst erbaut. Mobile wie wandfeste Ausstattung und Details stammen noch weitgehend aus der Entstehungszeit.

 

 

www.schleswig-holstein.de / Neue Objekte / Denkmale / 2007




#Article 265: Tams Jörgensen (118 words)


(Vilhelm) Tams Jörgensen (* 11. Maarts 1924 uun Hüsem, † 19. April 1987) wiar en spriakwedenskapsmaan.

Sin aalern wiar Wilhelm Jürgensen an Ilse (bäären Tams). 1946 begand hi, uun Freiburg, Kiil an Kopenhuuwen sjiisk an ingelsk tu studiarin. 1955 hää'er sin werk „Frasch-Tjüsch-Dånsch Uurdebök“ ütjden.

Tams Jörgensen hää ham diarför iinsaat, dat 1964/65 at Nordfriisk Instituut grünjlaanj wurd. Diar hää'er a Nuurdfresk Juarbuken bewerket an faan 1971 hää hi bi at Pedagoogisk huuchskuul faan Flensborag frasch onerracht den.

Tams hää föl för at ferbinjang mä Waast- an Uastfresklun werket. Hi hää a interfriisk studentendraapen organisiaret an at biak üüb a Stolberag uun't leewent repen. Tams küd gud mä jong lidj an hää fölen at fresk kultüür nai broocht.




#Article 266: Tams Jörgensen/sö (123 words)


(Vilhelm) Tams Jörgensen (* 11. Maarts 1924 ön Hüsem, † 1987) wiar en Spraakenweetenskepsmaan.

Sin Aalern wiar Wilhelm Jürgensen en Ilse (beeren Tams). 1946 bigenti hi, ön Freiburg, Kiil en Kopenhaagen Dütsk en Engelsk tö studiarin. 1955 uur sin „Frasch-Tjüsch-Dånsch Uurdebök“ ütdönen.

Tams Jörgensen heer masi diarfuar dönen, dat 1964/65 dat Nordfriisk Instituut grünjlair uur. Diar heer hi di Nuurdfriisk Jaarboker biaarbert.
Fan 1971 heer hi bi di Pedagoogisk Hoogskuul ön Flensborig frasch Önerrocht dönen.

Tams heer fuul fuar di Töhopaarber me Weest- en Uastfriislön maaket. Sa heer hi di Interfriisk Studentenraakin organisiaret en uk di Biiki ön di Stolbarig ön di Gang braacht. Tams kām gur me jungi Liren törocht, en sa kür hi jam aaftinoch di friisk Kultuur wat naier bringi.




#Article 267: Fliigerhalen 25/28 (Söl) (782 words)


Hali 25 en 28 sen Fliigerhalen, diar dit Militeer brükt heer fuar eeđer jaar Fliigers en Hüüvskrüüwers tö lukin.

Di Halen uur sent 2005 sa gur üs ek muar nütet.
Ja staan öner Teenkstairensküül, aurdat dit senerlig Bechningen sen.

Dat Amt fuar Teenkstairensjuts heer biskrewen, wat aur di Bechningen senerlig es, en hurom di ek ofrewen uur skel.

Di Hali uur fan en gurt Giwölbi deekt, wat wan Betonripen maaket es. Des Ripen gung twerk en langs öner di Aurskot hen. 
Ön di Achtersir giar di Aurskot rocht wat diiper dial üs ön di Fuarđersir, wat hentö Nuurđen weeget.
Di Ripenkonstruktsjoon giar achtern dial bit hentö di Grünj, en fuar di Forbining staan achtern Betonstölpen. Twesken des Stölpen es ek techtmüüret uuren.

Achtern en bisirs sen Önbechningen fuar litjer Halen en Warekstairen, sa üs uk Baarirümen en Hüsjes.
En Nuurđerwuch jeft et ek, di hiili Flechi es en gurt iirsern Toor, wat en iipen sküüv ken. Diarbi klapt dit töhop üs en Ziehharmoonika.
Aur des Toor langs giar en lung Reeg fan Wininger.
Ön di Uastersir staant en Önbechning me jen Laag. Ön di Süđer- en Weestersir heer dat wuchtigi Önbechning tau Laagen, en diarbenen sen forskelig Rümen sa üs Kontoori, Warekstairen, Manskepsrümen tö finj.

Ön di Huken bitö di Nuurđerwuch sen gurt Torner söner Wininger önbecht, en des haa sa tjuk Aurskoten, dat em diar üp uk Kanuunen henstel en diarme sjit kür.

Aur Hali 25 es jit senerk, dat di ek langsen söner Nuurđerwuch wesen es. Di jest Jaaren ging fan biiring Siren ombi 5 Meeters Wuch fan di Huken wech, en aur dat (waarskiints holten) Toor ging uk Müürstiiner langs. Iin ön des Wuchstrip wiar soks Wininger iinbecht, en bisirs dat Toor wiar fjuur Wininger ön ark Sir.

Ön di Torner wiar jerer Düüren en Wininger.

Langs aur di Hali gung fjuur wuchtigi Iirsendraiers hen, wat boowen ön di Meren spüt töhoplaap.
Aurdes falt dat Taak fan di Knip tö biiring Siren of.
Twerk tö des Draiers sen mener tjuk Draiers iinbecht, wat di Kraam wat stabiiler maaki.

Dat Toor es fuar't Miist lik becht üs dit fan Hali 25, en sa jeft et diar uk niin Nuurđerwuch.
Üs em deling weet, es Hali 25 ombecht uuren, aurdat et me dat Toor fan Numer 28 sa gur ging.

Aur't Toor langs giar en lung Bjen fan Wininger, hurfan di hiili Hali höör Leecht fo.
Ön di Süđersir sen hok Önbechningen tö biluki, wat jen Laag haa. Des sen üs Warekstairen en litjer Halen ön di Gang wesen.

Ön di Uaster- en Weestersir sen Önbechningen me tau of muar Laagen tö se, en des sen fuar di forskeligst Saaken nemen uuren.

Üs uk bi Hali 25 jeft et tau wuchtigi Torner me tjuk Taaken fan Beton, hur em me Kanuunen fan sjit kür, wan bütlöning Fliigers kemen wiar.

Halen fan des Gurthair sen deling noch ek muar tö bitaali, wat uk me di āpskailig hoog Lönprisen üp Söl töhophingt.
Di Aart fan di Bechningen kumt fan di twuntiger Jaaren, en senerk di Konstruktsjoon fan di Düüren es sa gur, dat di aur bal 50 Jaaren sa gur üs ek foranert uur.
Di Halen sen bit hentö 2005 ön di Gang wesen en paset uuren. Önlaagen üs di Heitsung en hok üđer Kraam skel bluat döörluket uur en da weđer ön di Gang kum.
Dat Ruar Krüts heer di Hali bit hentö di Uurs fan 2011 üs Laager binütet, en ja wel di Plaats ek hol töbeekdö..
Di Büürfööger wel di Hali 28 hol üs Katastroofensjutshali haa. Em kür al ütprobiari, hur gur dit giar, wan em hok hönert Liren ewakuiari skul.
Di Halen lii mal zentraal üp Söl. Wan di Füürweer Hali 25 nem en dat Ruar Krüts Hali 28, da kür em aural rocht gau henkum.

En da es dit jit ek bluat en Fraagi aur't Jil; em kür diarme uk weegi, dat em me san Teenkstair wat Gurs bigen ken.

Di Plaats kür da jit üs Parkplaats fuar't Engelsk Kiino of di Sporthali gung, sa dat em döör dat Biotoop, wat fan dit Lön jit uur skel, hentö dit of des spatsiari kür. 
Wan uk ek klaar es, weđer dat Kiino staan bleft: Di Sporthali heer di Gimiindi al aurnemen.

Wan di Teenkstairen diar staan blef, da kür ja fan jaar ual Āpgaav, fuar di Rusen üptöpasi, hentö en lik sa wichtige Āpgaav kum: 

Üs Bolwerki töögen Spekulanten.

Me Help fan di Bechningshof ön Weesterlön uur't möögelk en maaki beeter Skelter.

Hali 28 waar fan di Gimiindi Söl āpaarbert en uur nü fuar di Katastroofensküül fan dit DRK nütet. 
Di gleesen Leechtliist aur di Düüren ön Nuurđen sen wech, en di Klöör fan di Düüren waar uk foranert.




#Article 268: Teenkstairen (Gimiindi Söl) (111 words)


Ön di Listi fan di Kultuurteenkstairen ön Sylt-Ost sen ali Teenkstairen āpskrewen, wat ön di Gimiindi Söl tö finj sen.
Di Tērpsnaamen staan diarbi (Ofskrewen: 2007). 

Di Skelter mut em uk fan priwaati Teenkstairen maaki (§ 23, Tenkstairengisets fan Sleeswig-Holstiin).

Di Marinesiedlung es wan't Militeer becht uuren. 
Dit wiar fan di 30er bit hentö di 50er Jaaren, en di Uuningen wiar fuar di Aarberers bi't Militeer.
Wan di Bundsweer fan Söl wechging, heer dat KLM (Kommunales Liegenschaftsmanagement) di Hüsen aurnemen, dat di Uuningen förter tö Sölringer önberen uur kür.
Di Hüüsinger sen langsen en bet senerk wesen. Nü ken di sa gau uk ek ofreten uur, aurdat di öner Teenkstairensjuts staan.




#Article 269: Eestlun (491 words)


Eestlun, amtelk Republiik faan Eestlun (üüb Eestnisk: Eesti an Eesti Vabariik) as en lun uun a nuurduast faan Euroopa.  Uun a nuurd an a waast leit at Uastsia an uun a uast Ruslun.  At lun hee 1.315.944 lidj (1. Janewoore 2016).  At hoodsteed as Tallinn.

Eestlun leit twesken 59.5° an 57.3° (faan a nuurd tu a süüd) an 21.5° an 28.1° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi aachtsis letjer üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (333 km) faan't lun wurt mä Letlun an det kurtst (324 km) mä Rüslun diald. A eeg faan Eestlun bi de Uastsia as 3794 km lung an lingt faan a mös faan de Narva Struum uun a nuurduast tu nai bi Metsapoole uun a süüdwaast.

De lingst struum uun Eestlun as de Võhandu Struum, wat sin kwel uun a süüduast faan't lun hee. A struum leept tu a nuurduast iin uun de Lämmijärv (of Warem Sia).

Eestlun hee bluat letj berger. De huuchst berig faan't lun as de Suur Munamägi (of Grat Ai Berig), wat uun a süüduast faan't lun leit an 318 m huuch as.

Dön fjauer gratst eilunen faan't lun san Saaremaa (2673 km²), Hiiumaa (989 km²), Muhu (198 km²) an Vormsi (93 km²).

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

At lun hee 15 lunkreiser (üüb Estnisk: maakonnad)

Uun det 13. juarhunert wurd at nuurddial faan Denemark an't süüddial faan't lun faan de Tjiisk Orden besaatet. Efter de Liifluns Krich (1558-1583) wurd at nuurddial dial faan Sweeden an at süüddial dial faan Poolen. Uun det 17. juarhunert fool at süüddial oner sweedsk kontrol. 

Faan 1710 tu de Iarst Wäältkrich wurd at Eestlun faan daaling dial faan Rüslun. A nuurddial faan't lun wiar det Eestlun Guwernement an a süüddial wiar dial faan det Liiflun Guwernement. Uun de Iarst Wäältkrich wurd at lun wurd faan det tjiisk armee besaat. Eestlun wurd 24. Febrewoore 1918 suwereen. Det rocht suwereniteet faan Eestlun wurd uun a freihaidskrich (1918–1920) jin’t Sowjetrüslun wonen. A stridjen begand 28. Nofember 1918, üüs at Sowjetrüslun Narva uungreeb. För’t iarst hed jo Eesten üüs uk Leten an leeder de tjiisk baltisk lunsweer, diar uun’t lun efter't aanj faan de Iarst Wäältkrich ferblewen hed, am at lun jin a Rüsen weeret. A Eesten fing halep heerbi föör faan Finlun, Sweeden an Denemark. Al trii lunen säänd trupen, an uk fersurginggüüder. Faan’t sia holep det Royal Navy a Eesten am jo föör’t rüs floot tu bewaarin. Oner’t feering faan generool Johann Laidoner, loket a Eesten, a Rüsen al tu aanj Janewoore 1919 faan’t lun tu driiwen.

Faan 1938 tu 1940 wiar Konstantin Päts president faan't lun. At lun wurd 1940-1941 faan't Sowjetunioon an faan 1941-1945 faan Tjiisklun besaatet. Det wiar üüs det Eestnisk SSR dial faan't Sowjetunioon faan 1945 tu 1991. Do wurd at lun weler suwereen. Det wurd 1. Mei 2004 lasmoot faan det Europeeisk Unioon.

A president faan't lun sant 2016 as Kersti Kaljulaid.




#Article 270: ISO 3166-2:FR (101 words)


Die Regionen erhalten einzelne Buchstaben und die Départements zweistellige Zahlen 01 bis 95, die der Nummerierung der Départements nach dem Alphabet entlehnt sind. Ausnahme bilden hier die Übersee-Regionen/Départements, sie erhielten wie die Übersee-Gebietskörperschaften zwei Buchstaben nach ihrem jeweiligen ISO-3166-1-Code.
Die Bezeichnungen für die korsischen Départements (2A für Corse-du-Sud und 2B für Haute-Corse) erklären sich daraus, dass die beiden Départements zeitweise zu einem zusammengefasst waren, das die Nummer 20 trug.

Alle Geocodes wurden am 11. September 1995 bereits von der Association française de normalisation (AFNOR) festgelegt und mit der ISO 1998 lediglich international standardisiert.
Sie finden auch noch bei den Kfz-Kennzeichen Verwendung.




#Article 271: Sjiisk Keiserrik (119 words)


Det Sjiisk Keiserrik hää faan 1871 bit 1918 bestenen. Hat wiar en konstitutjunel monarchii. Könang Wilhelm I. faan Preußen as di 18. Janewoore 1871 üs keiser faan Sjiisklun ütjrepen wurden. Nuurd- an süüdsjiisk stooten hed jo tuföören tuupslööden an en kriich jin Frankrik wonen. Det wiar di began faan en sjiisken natjunaalstoot.

Det Sjiisk Rik ging oner mä di Iarst Weltkriich.

Det Keiserrik wiar en ferbinjang faan 25 bundesstooten. A Hansestääden Hamborag, Breemen an Lübeck hed hör aanj ferfaadang, an Elsaß-Lothringen wiar direkt di keiser onersteld. Tu't könangrik Preußen hiard a prowinsen Pommern, Waast- an Uastpreußen, Poosen an Schleesien uun't uasten, Hannover, Hessen-Nassau, Saksen an Brandenborag uun a maden, Westfaalen an at Rheinlun uun't waasten, an Schleswig-Holstian uun't nuurden.




#Article 272: Gregoriaans kalender (143 words)


Di Gregoriaans kalender woort daalang aueraal üüb a welt brükt. Hi begant mä det juar, huar Jiises Krast bäären wurd, an hää san nööm efter poop Gregor XIII.. Hi as uun't juar 1582 iinfeerd wurden an hää di Juliaans kalender an flook öödern ufliaset. Üs leetst lun hää uk Sjiina di Gregoriaans kalender uun't juar 1949 iinfeerd.

Det wichtagst ferbeedrang jinauer di Juliaans kalender wiar, dat a skregeljuaren genauer fäästlaanj wurd. Arke sjuard juar wiar nü widjerhen en skregeljuar, man a juaren 1700, 1800, 1900, an do 2100, 2200, 2300 an so widjer wurd ütjläät.

A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, an uk ei genau uun 365,25 daar, at san sowat 365,2421 daar. An bi a Gregoriaans kalender düüret det juar (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender am ään dai ferkiard.




#Article 273: Maike Ossenbrüggen (1085 words)


Maike Ossenbrüggen, bēren Andersen (* 23.11.1939, stürewen 13. Januwaari 2014) wiar en Wüfhaur fan Kairem.
Fan 2003 ön wiar jü di Fuarseter fan di Söl'ring Foriining.

Maike Andersen kām fan en Buernhofstair ön Kairem me fjuur Jungen. Jen fan höör Brüđern wiar Claus Dochter Andersen, en Dochter fuar Diirtern. 

Maike Ossenbrüggen fuan Famiilii en Bruarwening iin ön en ual' Hüs bi di Kairemer Gurtstig. Jü friiti 1962 di Postmaister Jan Ossenbrüggen fan Hamborig, en jat fing tau Dreengen, Nils (1963) en Jörn (1965). Höör Man skul jest jens Söl'ring liir, wan hi naa Söl' kām, dit giar üđers ek. Fan Kairems Wanel  vom Kuhdorf zum Kurort fing di Ossenbrüggens jaar Bruarwening maaket. Ja haa en Appartement-Forhüüring iin ön jaar Uunihüs. Aur lungi Jaaren her jat uk en Hüs bi di Ingi, ek olter fiir fan Claus Dochter sin Hüs, hur di Dreengen uuni kür en hur uk Uuningen fuar Baariliren benen wiar. Des Hüs jeet Öner Lenem.

Likwel keempeti jü uk töögen dit Ütforkoopin fan't Ailön Söl', en diarfan jaav dit al 1980 wat tö lees.

Maike Ossenbrüggen her aur lungi Jaaren hen me Kreeft tö dön, man jü aurjeet di Aarber fuar Spraak en Brükdom diaraur ek. Bit töleest wiar jü uk iin ön höör Forhüüringskontoor ön di Gang.Jü wiar en Mensk, diar alis, wat jü bigenti, me Lif en Siil dēr, sa üs dit uk ön di Greevstiin fan Nann Peter Mungard skrewen staant. Weđer jü wat bigent her, da jaav dit niin töbeek, bit dat klaar wiar mun dit slaaget her of efen ek. Wan wat ek slaaget her, da wiar't fuar't Miist ek fiir bit tö höör naist Taacht.

Bit töleest wiar Maike Ossenbrüggen en Öndreft en en gurtem Stem fuar di Söl'ring Spraak.
Jü fuan diaraur hen uk jit Tir en bikömeri höör om en Gitarenseminār, hur di Foriining di Skiremherskep fuar aurnomen her. Diarfuar skreev jü jit ön di Septembermuun 2013 en Popenspöl tö dit 25. Seminār üp Söl' en sörigti uk diarfuar, dat dit weeget waar.

Maike heer forsoocht en rümi āp, hurfuar jü aarbert her. Sa her jü fuarof al höör Popiiren hentö di Söl'ring Foriining dönen. Hok Daagen fuar höör Duar her jü me Claas-Erik Johannsen en Jürgen Ingwersen, di taust en di trērst Fuarseter fan di Foriining, bisnaket, hur'ling dit förter gung skel en alis üp Sereln āpskrewen, wat höör wichtig wiar.

Iin ön höör Forhüürings-Kontoor sörigti Maike Ossenbrüggen al ombi 2011 fuar en jungi Wüfhaur, diar höör Aarber liir en leeterhen uk aurnem kür.

Fuar di Kofi eeđer höör Lik her jü diarom böören, dat bi di Staal en Mikrofoon staan skul, hur di Liren fortel kür, wat ja me höör bilewet her.

Sa ken em sii, dat jü uk höör leest Wai sa gingen es üs em dit langsen fan höör keent heer: Me Respekt fuar di Āpgaav, man āprocht.

Maike Ossenbrüggen wiar sent 1968 iin ön di Sölring Foriining; sent 2003 wiar jü di Fuarsetendi diarfan.
Jü heer masi Komeedii me Popen üp Söl'ring maaket. Fan höör kām di Taacht, di Söl'ring Önerrocht tö bigen, en Kursus ön di Wunter, hur Freemern en Söl'ringen di Söl'ring Spraak liir ken. Des es al sent di tachentiger Jaaren ön di Gang, en Skuulmaisters wiar Liren üs Brunhilde Hagge en Erk-Uwe Schrahé. Hat jeft diar en Kursus fuar Bigensters en jen fuar des, diar al wat liirt haa. Fuar Liren, diar sa gaar niin Tir haa, heer Maike höör uk jit en Crashkurs üttaacht, man des Liren fuan fuar't Miist uk diarfuar niin Tir.
Di Kursi waar aur lung Jaaren me en Öfslütinj ön di Uurs bislööten. Ön't Jaar 2013 wel em man di Popen daansi let: Di Skuulsters skul Komeedii me Popen spöli, Theema wiar Daagligs Dai bi C. P. Hansen, skrewen fan Birgit Hussel, diar di Önerrocht nü (2014) aliining maaket..

Masi heer Maike Ossenbrüggen uk fuar di Brükdomsaarber dönen. Sa heer jü 1980 uk di Drachtenker fuar Jungen bi di Söl'ring Foriining grünet.

Aur Maike Ossenbrüggen kür em sii, dat jü di Aarber fan üđer Liren aur di Maaten hoog achtet. Hat wiar höörsalev fuar bal niin Taacht tö skaar en nem höör Tir diarfuar, tömendst fuar en litj Aurlech. Fan höör Ideen sen masi Iinrochtingen uuren, wat lung waari kür.

Bi Maike Ossenbrüggen, diar jaa langsen fuul tö dön her, kür em haa, dat jü metjens Fuul Toonk sair, en em wust gaar ek muar, hurfuar. Da her em en kwart Jaar fuarof en Taacht her, aur di jü höör früget her. Sawat kür jü gur iin ön Haur bihual en da jens töbeek dö.
Senerk wiar wes uk höör Aart, en Sölring Uurt tö forklaarin. Da wiar jü mener Didakt üs fuulmuar en Mensk, diar di Bidüüting fan Harten forklaareti, wat et meent, sair jü da aaft.

Maike Ossenbrüggen kumt iin ön di Film Inselklang (2005) fuar.

Faarwel Maike
fan Renate Schneider 

Weder es en Mensk fan üüs gingen, wat wü jaa fan jung of keen en dit wiar Maike Ossenbrüggen, bēren Andersen. 
Wü Sölring en uk en gurt Diil Freemern keen höör rocht sa gur. 

Ik salev haa höör keenen liirt, üs ik tö Skuul kām. Üs wü da üs jung Lir di jit blö Drachtenker her, heer jü üüs uk al gur holpen bi dit Ööwin fan di Daansen en jü her uk al tö di Tir maning gur Ideen. Leeterhen heer jü da salev ön di Drachtenker fan di Wuksenen daanset, üs em di ruar Dracht weder leewentig maaket her. 

Priwaat her jü dit hiili Jaar me di Baasrigasten tö dön en uk dit maaket jü me Lif en Siil. Man likert her jü jit Tir en maaket aur muar Jaartiinten Sölring Önerrocht fuar di Wuksenen fan di Nowembermuun hen tö Puask en diar wiar jü en kitisk Skuulmaister. Bi di Ofslütinjer waar da dit Popenspöl iinbraacht en dit bistaant jit hen tö deling. 

Fuar höör Sölring Aarber waar jü da 1985 me di C. P. Hansen - Pris ütteekent. 1978 wiar jü al Fuarseter fan di Brükdomsütskot en waar da eeder Peter Müller di jest Fuarseter fan di Sölring Foriining. 

Maike wiar en Mensk, wat langsen bliir wiar en fuul lachet. En me höör hartelk lachin kür jü maning Lir önsteek. Sa heer jü da uk maning Saaken lik büch kür. Man töleest wiar dit Lachin en di Bliirhair ek muar sa frii. Jü heer salung töögen didiarem Kraanker önkeempet. Man jü heer di Keemp forleesen en es nü üp höör leest Rais gingen. 

Wü altermaal ken bluat jit sii: „Faarwel Maike en maaki dit gur!“




#Article 274: Eike Frese (228 words)


Eike Frese, bēren 1960 ön Muasem üs Eike Nielsen, es en Wüfhaur fan Muasem.

Jü snaket Söl'ring fan höör Jungenstir ön. 

Eike Frese heer di Friisen-Jungensgaart ön Kairem paset, wat me di tau Spraaken Sölring en Dütsk aarbert.
Me di Jungen uur diar aur di hiili Dai Söl'ring snaket.

Eike Frese es me en jüngeri Sester en en jit jüngeri Brüđer ön Muasem-Litjmuasem ön di Buernstair fan höör Aalern, Luudji en Erika Nielsen, āpwukset. Di Buern ön Muasem wiar des, diar di leengst Tir Söl'ring snaket haa, en sa kām jü gaar ek trinjom en liir di Spraak uk.

Üs Pedagoogin heer jü fuar't Āpbechning fan di Friisk Jungensguart ön Kairem masi dönen, en jü heer da uk höör Spöören leten, wan jü diar wech giar.

Fuar höör Aarber heer jü masi Leedjis aurset en öner di Uurter en Ain Lünskreft maaket, dat uk Aalern, diar bluat dütsk lees ken, di Söl'ring Aurseetingen mesjung gen. Jü heer di Saamling Me Hart, Haur en Hun neemt.
Sent 2012 es Eike Frese ek muar bi di Friisenjungensguart, man höör Saamling es diar blefen. Bi di Aarber me di Jungens-Daansiker fan di Söl'ring Foriining uur uk Söl'ring sjungen, en diarfuar uur nü en Diil diarfan digitāl āpaarbert, aurdat di Fuarlaagen fuar't Miist me di Skriifmaskiin en uk aaftinoch söner Nooten maaket sen.

Eike Frese kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.




#Article 275: Brunhilde Hagge (164 words)


Brunhilde Hagge, bēren Jacobsen (11.Februwaari 1923  -  21.September 2007) wiar en Skuulmaister fan Kairem.

Brunhilde Jacobsen wiar dat taust Jungen fan di Bakermaister Nikolai Jacobsen en sin Wüf Dora, bēren Gantzel.
Jü liirti Baker, en jü wiar di jest Bakerwüfhaur üp Söl, wat en Giselenbiskiir her.
Höör jialer Brüđer Paul wiar ön di Krich blefen, en diaraur skul jü di Bakerii ön Weesterlön', Wilhelmstraat 3 aurnem.
Leeterhen es des Bakerii forskelig Bakern sa üs Christoph Thiele  Manfred Thomas en diareeđer fan Michael Hubert aurnemen uuren.

Jat fing tau Jungen, Claus-Jochen (06.12.1952 – 05.08.1978) en Dürken (*11.09.1955).

Ön di jest Mai 1960 tooch di Familii hentö Kairem.

Me fuul Lefhair wiar Brunhilde Hagge fuar höör Familii en uk fuar di Sölring Spraak ön di Gang.

Aur 30 Jaaren lung diar jü Sölring Önerrocht en skref Komediisteken, forskelig Bokers, Skuulbokers en Leedjis üp Sölring.
Me senerk Formaak aurset jü uk Boker fan Autooren sa üs Ephraim Kishon. 

Brunhilde Hagge kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.




#Article 276: Jöölboom (180 words)


Di Jöölboom (öö. Kenkenbuum) uur ön Nuurđfriislön' aaft tö di Jööltir āpstelt. Diarfur haa di Liren da niin Tanenboom.

Fuar't Miist es dit en holten Gistel, hur (üp Söl) fjuur Leechter ön sit. Di Krans, wat diarön fast es, uur, sa üs üp Aamrem, fan Boksboomtwiiger maaket.
Di Figuuren ön di Jöölboom uur fan Saaltjai maaket. Önern sen Adam en Eva me Boom en Slang tö se; diaraur hingi forskelig Diirter. Des sen fuar't Miist en Hingst, en Hün en en Huan.
Ön san Jöölboom skel hol hok Aapler hingi. Aaftinoch haa di Liren drüget Plumen diar ön.

Wan üp Aamrem Swin, Kü, Sjip fuarkum, da sen dit üp Söl en Hingst, en Hün en en Huan.
Ketinger üs üp Aamrem kum üp Söl normaalerwiis ek fuar.
Di Jöölboom üp Söl drait fjuur Leechter.

Normaalerwiis staant di Jöölboom iin ön en Uuning.
Iin di Aamring Naam Kenkenbuum (Söl'ring Kinkenboom) kumt Kinken, dat Jeesesjungen, fuar.

Diarme kür dat Jaar meent wiis, wat höm üs en Weel drait.
Süüer Aapler, üs som Liren ön jaar Jöölboom hingi, kür fuar süüer Tiren staan.




#Article 277: Skregeljuar (136 words)


Uun skregeljuaren hää a kalender ään dai muar, det as a 29. Febrewoore. Normoolerwiis as arke juar, diar ham troch sjauer dial läät, en skregeljuar.

A naist skregeljuaren san 2012, 2016, 2020 an so widjer.

A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, at san sowat 365,25 daar, diaram hää a Juliaans kalender a skregeljuaren iinfeerd.

Leederhen hää am ütjfünjen, dat a eerd ham ei genau uun 365,25 daar am a san dreit, at san sowat 365,2421 daar. Diaram hää a Gregoriaans kalender fäästlaanj, dat a hunerter juaren, diar jo ei troch 400 dial läät (1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 an so widjer), nian skregeljuaren san. Sodenang düüret det juar efter a Gregoriaans kalender (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender bluas am ään dai ferkiard.




#Article 278: ISO 3166-2:ES (125 words)


Die Codes wurden von der ISO insgesamt viermal aktualisiert bzw. überarbeitet (2000, zweimal 2002 und 2010). Im ersten Newsletter (ISO 3166-2:2000-06-21) vom 21. Juni 2000 wurden ein Schreibfehler behoben (Santa Cruz de Tenerife) und bei zwei Provinzen (Girona und Lleida) die alternative Schreibweise der regionalen Amtssprache hinzugefügt.

In der vierten ISO 3166-2-Bekanntmachung (ISO 3166-2:2002-12-10) vom 10. Dezember 2002 wurde ein Fehler bei der Zuordnung der Provinz Balearen (Baleares) zur Autonomen Gemeinschaft Balearische Inseln korrigiert.

Im Newsletter II-1 (ISO 3166-2:2010-02-03) vom 3. Februar 2010 erhielten alle autonomen Gemeinschaften, die aus nur einer Provinz bestehen, einen von der Provinz verschiedenen Code. Außerdem wurden die spanischen Toponyme der Objekte in den Autonomen Gemeinschaften Galicien, Katalonien und Balearische Inseln durch galicische und katalanische ersetzt, weil allein diese offiziell seien.




#Article 279: Hulkin (132 words)


 gung miast jong lidj üüb Oomram ütj tu hulkin. Diaram het di 31. Detsember üüb Oomram uk hulkinj.

Letj sköölen faan ferklääst jong lidj luup faan hüs tu hüs. Diar skel a lidj do räät, hoker wel bääft jo skrabelken steget. Miast woort fraaget: Gongst Dü noch tu skuul? of Komst Dü faan Sössaarep?. An a hulken nek of sköde at hood, snaake mut jo ei. Wan's do käänd wurden san, fu a hulken wat sweten - of a ääleren uk en puns. Tuleetst wansket am enööder en Seegent Nei Juar. Jodiar trii wurden kään wel aaltumaal üüb Oomram - ianerlei of's aran öömrang snaake of uk ei.

Uk üüb Fer woort hulket, oober diar het det ütj tu kenknin. An üüb Fer woort muar süngen, so üs bi Rummelpott üüb fäästääg.




#Article 280: Iarst grat mandränke (140 words)


At iarst grat mandränke wiar en swaar sturemflud maden Janewoore 1362. A 16. Janewoore san flook diker breegen, so dat en graten dial faan Nuurdfresklun onergingen as: Rungholt an sööwen sarkspalen uun a Eedomshiird. Auerblewen san Ual-Nuurdstrun an a Halgen. Bi a hialer Nuurdsiaküst skel 50. bit 100.000 minsken amkimen wees.

Di 16. Janewoore as efter poop Marcellus I näämd, sodenang het det flud uk Marcellusflud. Auer al ans üüb en 16. Janewoore uun't juar 1219 en swaar sturemflud auer a küst räänd, wiar't uun't juar 1362 al det Ööder Marcellusflud. Bi't Iarst Marcellusflud as en graten dial faan Waastfresklun onergingen, an a Zuiderzee as entstenen, huar daalang at IJsselmeer as.

Di nööm stäänt uk för en ööder swaar sturemflud, at Ööder grat mandränke uun't juar 1634. Diar san Nuurdstrun an Pelwerem ütjenööder rewen wurden an at Eedomshiird ging oner.




#Article 281: Johann Frank (129 words)


Johann Emil Frank waar ön di 22. Februwaari 1932 iin ön sin Grootaalerns Hüs ön Weesterlön üp Söl' bēren.

Sin Aalern wiar Marie Sofie, bēren Momsen fan Horsbel, en Ludwig Heinrich Fran(c)k. 
Marie snaketi Frasch en Ludwig Sölring, sa wukseti Johann en sin Sester Hannelore me Platdütsk fan Aalern`s Sir en me Sölring fan Mootji en Gooki´s Sir āp.

Üs hi 1957 friiti, kām me sin Wüf Monika, bēren Zachariasen, Sölring weđer üs Mooterspraak iin ön´t Hüs.
Jat fing fjuur Jungen: Uwe, Maike, Jens en Corneelis.

Johann Frank es Snetjermaister. 
Hi wiar  ön di Magistrat en   Stadtvertreter fan Weesterlön.
Aur tiin Jaaren lung höl hi di Prötji bi di Biiki fan Weesterlön.
Johann Frank heer 2006 Di fjuur Evangelien tö Söl'ring aurset.
Ön't Jaar 2006  fing hi di C.P.Hansen-Pris.
  




#Article 282: Daans (1224 words)


Daans (Beeter: Dat Daansin, kumt fan italieensk danza, jialer, ualhhoogdütsk Uurt: laikan/laikin) es en Uurt fuar dit, wan en Mensk eeđer Musik ön di Gang es.

Dat Daansin es en Rituaal, en Brükdom en uk en Aart fan Konst, wat wat weeget.
Hat jeft uk Mensken wat jaar Jil me des Konst fortiini, en üđer nem dit üs jaar Sportaart.

Di Dochters en uk di Haurdochters keen dat Daansin üs en Terapii, hurfan di Mensken dit beeter gung skel.
Masi Mensken daansi, aurdat di forskelig Saaken ek sii ken, en da nem di dat Daansin üs jaar Uurter.

Masi Mensken ventiliari uk, wan ja truurig of ārig sen. Des ken help, sa üs dit uk bi Musik es, wan di diarfuar maaket of önjert uur. 
Em skel diarbi man ek auriit en let dit weđer, dat em jit liirt, me di Swaarhairen klaartökum, wan dit wat lechter giar.

Üs em al lees kür, uur fuar forskeligst Grünen daanset, en wan dit bluat töögen Lüngwiil es.

Wan Wüfhaur en Karming, wat töhop lewi, daansi, da dö di des fuar't Miist fuar jam tö weegi, dat ja töhop wiis wel.
Daansin ken uk brükt uur, wan di üđer wat muar Lest haa skel en kum me tö Bēr en haa dit net meenachtler.
Bi Festi, sa üs, wan em me di Skuul klaar es en ali Proowen törochtfingen heer, daansi di jung Karminger en Wüfhaurn aaftinoch töhop, en somtirs meen di da uk, dat ja töhophiir en lewi wel.

En üđer Grün fuar't Daansin ken Wiis, wan em en gurt Fest heer, en da es dit dailk tö biluki, wat diar daanset uur, sa üs uk bi Brükdomsforiiningen of Brölepen.

Bi di Söl'ring Foriining en üđer Brükdomsforiiningen uur dat Daansin brükt fuar di Sölring Drachten tö weegi en aaftinoch uk wat me di ual Spraak tö maaki.
Sa es di (ek gans sa) nii Idee fuar di Söl'ring Jungens-Daansiker, dat di Jungen bi't Daansin uk di Spraak liir skel. Diarfuar sen forskelig Liren ön di Gang en forsjuk, Söl'ring Uurter fuar di Daansimusik tö skriif, dat di Jungen dit mesjung ken.

Bi dat ritualisiariti Daansin, sa üs ön Afrika en forskelig üđer Kultuuren, heer dit aaftinoch me Religioon tö dön. Sa jeft et Daansen, wan em hol Riijn haa wel, en da daanset em fuar di Gothair, fan wat em meent, dat di Riijn maaki ken.
Uk ön Nuurđfriislön heer't sawat jefen, jer di Kristianisiaring wiar. Da uur uk Jööl maaket en daanset, dat nönt Ārigs au't Lön kum skul of wan di Liren jaar Gothair om Help ber wel.

Üs en Sport es dat Daansin gur duar di Muskulatuur, diarfuar, dat em gur me Jeremer en Biin en me hömsalev aarberi liirt en dat em hömsalev beeter lik en āprocht hual ken. Em liirt diarfan uk, tö liif, dat em wat törochtfo ken.
Fan en Sport üs Daansin uur em gur tö Wai me hömsalev en liirt, uk komplitsiareti Saaken me hömsalev en di Daansipartner tö maaki.

Büünendaansin uur fan Regissööri en Choreogrāfen üttaacht. Des maalet da Skelter me di forskelig Daansifiguuren, wat di Konstdaansers da maaki skel. Diarbi sen des aaftinoch uk me alis ön jamsalev, sa üs uk dat Gisicht ön di Gang.
Sok Steken uur ek langsen diarfuar maaket, dat et dailk ütse skel. Somtirs wel di Skriiwers jaar Publikum uk wat weegi of forklaari.

Em weet fan Höölenmaaleriien ön Indien, dat al twesken 5000 en 2000 fuar Kristus Daansers diar wesen sen. Ön Bhimbetka (Indien) es sa temelk tö des Tir en Reeg fan Daansers henmaalet uuren.. 
Skelter en Maaleriien fan jer Aarten fan di Hinduismus weegi di Got Shiva üs Natraj, wat di „Köning fan't Daansin“ es.
Ön Indien jeft et uk di Natya Shastra, di „helig Weetenskep fan't Daansin“, wat tö sin Tir (Ombi 400 bit 200 f. Kr.) dat Wichtigst diaraur wesen es.

Ön't antik Egypten heer em rituel daanset, di Duar en dat Weđerbērenuur fan di Got Osiris sen tö des Tir āpmaalet uuren. Des Daansen wiar sa swaar maaket, dat di bluats Daansers maaki kür, wat dit liirt of studiaret her.

Di ual'ing Greeken her en Systeem eeđer jaar Gothairen en eeđer dit, wat jam bi di Taachten sa döör't Hart ging.
Deling halt em Homers Biskriiwing fan dit Daansin Chorea (Iin ön di Ilias, ombi 8. bit 6. Jaarhönert f. Kr.) fuar dat wichtigst Popiir diaraur.
Ekstātisk Daansen wiar Diil fan di Dionysien. Diarfan sen leeterhen Drama en Komeedii uuren.
Des wiar en Aart fan Teaater, en bi des wiar aaftinoch en Chor me diarbi, wat me Jeremer en Biin wat weegeti. Diarfan es me di Tir di Bigrep Choreografii wukset.
Di Muusi fuar Chorlyrik en fuar't Daansin es Terpsichore (Weeget me dit Symbool Leier, wat höör Attribuut es).

Daanset es langsen uuren, en fuaral di Buern haa üp jaar Festi aaftinoch daanset.
Diarfan es man ek olterfuul āpskrewen uuren.
En Foranering jeft et ön't jer 15. Jaarhönert, üs uk faini Liren daansi maast. Dit uur da uk bi di Fürsten en Köningen Moodi, en da uur dit uk āpskrewen. Bi Hof wiar da aaftinoch en Hofdaansimaister tö finj, en uk Boker, hur'ling em rocht daansi skul, uur skrewen.
Diarme uur dokumentiaret, dat dat Daansin en Diil fan't ādelig Leewent uur.

Di Hoftechter fan Francesco Sforza, Antonio Cornazzano (1429 bit 1484) skref masi Boker, en jen diarfan wiar dit Libro dell'arte del danzare (Ombi 1460).

Di danse basse wiar aur di hiili Renaissance Moodi. Dit wiar en Prozesioonsdaans me faini Beweegingen en Gibaaren, wat di Wüfhaurn uk me jaar tjuk Kluađern maaki kür.
Wel önsen wiar da uk di Pavane (Pfauendaans).

Me en Friimaaking fan Aarten en Wiisen kām ön't jer 16. Jaarhönert nii Daansen kām uk en niin Daans, di danse haute, hurbi em wat gauer ön di Gang kām en hurbi uk Sprüngen fuarkum kür.

En wichtigi hoogi Daans wiar uk di italieensk Gaillarde. Bi des Daans skul em enachler ek muar langesn di Hunen leengi, en diar kür uk maal gaui Stööpen en Sprüngi fuarkum.
Di Gaillarde uur fuar't Miist achter di Pavane daanset.
Bilefet wiar uk di Volta. Des ken em iin ön di Film Elisabeth (Me Cate Blanchett üs Elisabeth I.) gans gur biluki. Di Karming drait bi des Daans di Wüfhaur, en da nemt hi höör üp sin Kneebiin.
Üđer hoog Daansen wiar Courante, Allemande en Gavotte (17. Jaarhönert), wat mal wel leren uur.

Di lewentig Daansen fan di faini Liren ön't 16. Jaarhönert wiar eeđermaaket fan di Daansen, wat di iinfacher Liren her. Des wiar da jit en bet stilisiaret uuren, dat di Daansers jam ek tö nai bi di ārem Liren fööli maast, hur di Daansen fan nemen wiar.
Ön di taust Hualev fan't 16. Jaarhönert kām di forskelig Daansi-Kultuuren naier töhop, en diarbi uur di uk wart sportlicher of spektakuleerer.
Daansi-Skuulen önerrocht di ādelig Liren, en sa kür di wel leren Daansen uk fan jen Lön hentö en üđer jen drain uur.

Tö des Tir jef dit aural Impresarios, wat gurt Fuarstelingen üp di Biin fing. Bi des kām da uk Konstaarten üs Sjung, Rezitiarin en Pantomiimi fuar, en di Rümen diarfuar uur rik ütstafiaret.
Ön Italien wiar de balli nēmt, ön Frankrik ballets de cour. Ön Engelön wiar di Maskenspölsters tö raaki, hur di Köningsfamilii aaftnoch mespölti.

Üs en wichtig Bok aur di Daans fan di Renaissance es di Orchesographie (1588) von Thoinot Arbeau bikeent.




#Article 283: Bosnien an Hertsegowina (165 words)


Bosnien an Hertsegowina (, kurt BiH/БиХ) as en stoot uun Süüduasteuroopa. Uun't uasten leit Serbien, uun't nuurden, waasten an süüdwaasten Kroaatien an uun't süüduasten Montenegro. Sant at aanj faan a bürgerkriich 1995 jaft at tau regiuunen, diar muar of maner autonoom lewe: at Föderatjuun Bosnien an Hertsegowina an at Republika Srpska, diartu komt noch di Brčko-Distrikt.

A minsken uun Bosnien an Hertsegowina het Bosniern.

Man det san dach trii fulken: Bosniaken, Kroaten an Serben. Kroaten an Serben san katuulsk, an Bosniaken san moslems.

Efter 1990 fool det lun Jugoslawien ütjenööder. A 1. Marts 1992 stemet a iinwenern för en aanjen, suwereenen stoot, di uk uun April 1992 gudkäänd wurden as. Man a Serben haa diar ei mämaaget, auer jo det lun ei apdial wul. So kaam't tu en trii juar lungen kriich tesken Serben, Kroaten an Bosniaken. Di 14. Detsember 1995 ging di kriich mä det Ufkemen faan Dayton tu aanj. Daalang as Bosnien an Hertsegowina en diald lun, uk wan't en gemiansoom regiarang hää.




#Article 284: Sölring Drachten (776 words)


Drachten sen Kluađer, wat di Liren ön bistemet Plaatsen drai fuar tö weegi, dat ja diar itüüs sen.
Dit hingt töhop me Folkloori en Brükdom.

Hat jeft üp Söl trii forskelig Drachten: En blö Jen, jen es brün, en di Trērst es ruar. 

Wat üs Sliiwen bikeent es, jeft et fuar't Miist gaar ek muar. 
Di Wüfhaurn drai deling normaalerwiis Bluusen öner jaar Kaarteln. 

Di Hüüv

Di Kaartel

Di Brök

Di Bröken sen normaalerwiis lik fuar ali Drachten.

Rok, Bluus en Skorteldok

Söl'ring Drachten fan om 1800 bit hentö deling (Eeđer Renate Schneider)

Di ialst Biskiir aur Drachten es fan Heinrich Rantzau, āpskrewen ön't Jaar 1597. Diar sen di Drachten uk al üp Skelter tö biluki.
Jit beeter heer Henning Rinken di Drachten biskrewen, en dit wiar 1843. 

Di Drachten sen langsen foranert uuren. Di Grünforem es man lik blefen, tömendst bit hentö't Jaar 1800.
Me di Hanels-Skepsfaart kām di „Koptainsdrachten“ hentö di riker Familien. Di Wüfhaurn sen tö des Tir me jaar Karminger hentö di Gurtstaten köört en braacht da faini Tjüch me tüs.

Hat es man dach tö sii, dat di Drachten mener uuren sen, wan dit me di Rikdom muar uur.

Di Wüfhaurn püntjet jaar Drachten aaftinoch me Gul. Di Gul-Döpken ön di Hüüven uur gurter, sa üs uk di Hüüven wukset sen:
Di Hüüven wiar töleest ombi 20 cm hoog, en dit wair al ek muar gur tö draien.

Me di Jaaren uur langsen muar Diilen fan di Drachten wechleten, en dit wat aurblef, uur tö di Moodi önpaset.
Di Konstmaalers Korwan en Bracht saacht 1880 eeđer di ual Dracht en braacht dit, wat's finj kür, hentö't „Museeum fuar Dütsk Folksdrachten“ ön Berlin.

Familjenstandsdrachten wiar üp Söl ek tö finj, man et jaav Kluađer-Railen:
Tö Lik waar dat ruar Kaartel drain, wan Gul üp di Sliiwen wiar, da uur dit Smii nēmt.
Üp Sendai, eeđer dat di Man lekelk fan See tüs kemen wiar, taach em dat broket Kaartel. Des uur uk tö Brölep drain.
Di Brir en uk di Ualerwüfen draach dat Gulkaartel. Di Brir draach des uk di Sendai eeđer höör Brölep, en da dör jü dit förter tö di naist Brir.
Üđers droch di Wüfhaur dat Kārdem, en suurt Rok.
Hentö di Wunter uur en Pelzrok drain, dit Siist.
Ön di Aurgangstiren uur dat Ülen- of Lenensmok öntain, dit wiar en Rok söner Kraag.
Wan dat Gürtelbjen aur di Rok drain waar, wiar tö keenen, we'er di Man üp Söl wiar. Wiar hi tö See, da wiar ditdiar Bjen forstat.
Tö Lik waar di Hüüv, hur di sölwern Döpken ön sit, me en Dok fordeekt.

Di ual Söl'ring Dracht me dit broket Kaartel uur sent 1974 weđer drain.Di Drachten uur nii maaket eeđer en ual jen, wat em fünen her.

Fuar't broket Kaartel uur 74 ruar, wit en suurt Stripel Tjüch tö Rolen maaket, wat 1cm tjuk wiar. Des uur da eeđer di Klöören bienachtler set, sa üs dit aurlööwert wiar.
Di Sjiiwen fan di Kaartel gung bit hentö di Alemböög. Ja sen fan tjuk ruar Ülentjüch siit. 
Di Rechdiil es fan Plissée maaket (Luki uk boowen iin ön di Galerii).

Di Rechdiil fan di Kaartel es en Stek Aarber fuar hömsalev.
Jer heer em dat Tjüch üp Lechen lair, töhopsiit, kööket en achterön ön di Baakaun drüchet.
Leeterhen toog em di Trerer weđer, en di Lechen bleev.
Bit hentö deling skel em sin Kaartel wiit henlii en achterön iin ön di Baakaun drügi, wan di tauet uuren es.

Tö di Dracht drait em Kraagetsmok en Kraagetsliiwen.
Di Rok uur me en ruar Skaartelbjen fan Ülentjüch of Flanel töhophölen.

Bi Fet en Biin drait em ruar Höösen, en des uur jerer salev prekelt.
Di Skuur skel suurt wiis en Spungen haa.
Di Hüüv es fan Pap becht. Jü es fuarn rund en uur hentö achtern flaker.
Di Hüüv uur me suurt Samet bitain. Normaalerwiis es jü 10cm hoog.
Boowen om di Kant uur 10 rundi Sölwerdöpken fastmaaket.

Di Jungensdracht es bluat en wit Rock, hur em di Kaartel aurhen drait.
Tö jaar Friimaakin droch di Faamen jerer en Haurbjen, wat lik sa hoog wiar üs di Hüüv.
Des Haurbjen wiar trinjom me en techt Reeg fan Mesingknopen biseet.

En Dracht fuar Karminger jaav dit jerer ek.
Dit uur uk ek foranert, üs 1929 di blö Dracht ütdönen waar; di Karminger droch da Koptainstjüch.

Di Idee, en blö Dracht tö maaki, her hok Wüfhaurn fan di Nuurđtērper.
Des Dracht en uk di brün Dracht, wat jerer aaftinoch fan ual Wüfhaurn drain waar, ken em uk deling tö se fo.
Senerk di blö Dracht uur aaftinoch drain, en di brün Dracht hingt bitö en eeđeraarbert ruar Dracht bi di Söl'ring Foriining.




#Article 285: Wil Hingst (140 words)


A wil hingst (Equus ferus) as en slach faan a hingster (Equidae). Al föör auer 5000 juar haa a minsken hingster häälen an tu en hüshingst (Equus ferus caballus) aptaanj. Diar as man ään onerslach, di noch üs wil hingst täält, an det as a Takhi of Przewalski-hingst (Equus ferus przewalskii). En öödern onerslach wiar di Tarpan (Equus ferus gmelini of sylvaticus), hi as uun't 19. juarhunert ütjstürwen. Di Sorraia-hingst uun Portugal an det Exmoor-Pony lewe uk noch temelk natüürelk. Aal jo ööder hingster, diar daalang lewe, kem faan Equus ferus caballus uf.

E. f. caballus – E. f. przewalskii – † E. f. antunesi – † E. f. arcelini – † E. f. ferus – † E. f. gallicus – † E. f. germanicus – † E. f. latipes – † E. f. piveteaui – † E. f. taubachensis




#Article 286: Biiki (277 words)


Biiki (aa. Biakin, fe. Biikin, mo. Biikebrånen) es en nuurđfriisk Fest. Hat uur tö Piđersinj (21. Februwaari) fiiert.

Di Biiki es en Diil fan di Söl'ring Aart en Wiis, wat üs di Bigrep fuar Brükdom bikeent es.

Dat Uurt Biiki kumt fan Engelsk beacon of Dütsk Bake. Hat meent sa fuul üs Teeken, en gurt, leecht Teeken.

Piđersinj es jaa di Inj fuar Piđersdai, en katoolsk Fiierdai,  wat eeđer di Hilig Petrus (Petri Stuhlfeier, 22. Februwaari) nēmt es. Uk üp di deensk Nuurđsee-Ailönen keent em Pers Awten.

Ark Tērp heer en ain Biiki, en trinjom dat Jöl jeft en masi Önerhualing. Ön hok Tērper (üp Aamrem) uur Teaater spölet, sjungen en daanset, en üp Söl' en üp di Stolbarig uur Önspraaken hölen. 

Achterön jeft et Greenkual tö iit.

Al fuar di kristelk Tir haa di Mensken biiket, fuar di Wunterspook tö forjaagin. Ön't 17. en 18. Jaarhönert haa di Ailönsfriisen jaar Tüs faarwel sair, aurdat ja luas skul en Walfeski fang.

Tö des Tir her em ek olterfuul Holt, en sa wiar ditdiar Jöl fuar't Miist ek olter gurt. Deling sen di Jölen wat gurter en ja uur uk muar ön't Benenlön üs bi Strön maaket.

Bi delings Biiken uur Tanenboomer, Bosker en uk gurter Boomer forbrent. 

Boowen üb di Biiki kumt üp Söl' en Ten, en wan di dialfalt, da es di Wunter fuarbi. 

Üp Aamrem en Föör kumt en Piader (Dütsk: Peter) üp di Biiki, dit es en broket Strepop. Dit wiar jer noch sa meent, dat em di Poop (Petrus sin Eeđerföliger) en di katoolsk Sērk ek haa wel. Deling heer di Piader ek muar fuul tö sii.

Dit Dechting Biiki fan Jens Mungard: 




#Article 287: Böle Bonken (210 words)


Bandix Friedrich Bonken, uun't ääler Böle näämd (* 18. Mei 1839 üüb A Grööd, † 10. April 1926 uun Foortuft) wiar en skuulmääster an lewet sin jongensjuaren üüb A Nääs an leederhen üüb Oomram.

Üs Bandix trii juar ual wiar, skebet hi mä sin aalern faan A Grööd tu Nuurderhörn üüb A Nääs. Diar auernaam sin aalern en büürsteed, diar bit 1963 sted. Bandix san aatj wiar Broder Bonken, büür an uk skuulmääster för a jongen üüb A Nääs. Hi stoorew 1881.

Efter't freimaagin wiar Bandix halper bi a skuulmääster uun Enge. Faan 1858 bit 1860 wurd hi tu'n skuulmääster ütjbilet uun't seminaar faan Tondern. 1865 ging'er tu Neebel üüb Oomram an wiar diar skuulmääster an köster. 1892, hi wiar man iarst 53 juar ual, wurd'er panjuniaret, auer hi knaap noch luke küd. Hög juaren leeder wiar hi blinj. Di nööm Böle füng Bandix üüb Oomram, det ment so föl üs unkel. Sin leewent loong strääd'er för a krastelk gluuw an at fresk spriak.

Efter sin panjuniarang wiar Böle weder föl üüb A Nääs, ging faan hüs tu hüs an hääl biibelstünjen uf. Hi wost föl biibelsteeden ütj at hood, sodenang küd hi sin stünjen uk üs blinj maan ufhual. Stürwen as'er 1926 uun Foortuft, huar hi üüb besjük wiar.




#Article 288: Julflud 1717 (117 words)


At Julflud wiar en swaar sturemflud uun a naacht faan a 24. tu a 25. Detsember 1717.

Bi en swaaren nuurdwaast-sturem kaam't bi a hialer Nuurdsia-küst diartu, dat flook diker bruch. Faan a Neederlunen auer Sjiisklun bit Denemark as föl lun onergingen. Alian tesken Tondern uun't dojütidjs Hertoochdoom Schleswig bit Emden uun Uastfresklun drinket amanbi 9.000 minsken, uun a Neederlunen wiar't amanbi 2.500. A lidj küd jo ei halep, auer di sturem uk uun a naacht faan a 25. tu a 26. Detsember widjer rooset.

Di gratst komer kaam auer a minsken uun't Groofskap Oldenburg, uun't Herskap Jever (1.700 duaden), uun't lun Kehdingen an uun't Föörstendoom Uastfresklun. Uun Butjadingen as knaap en traaden faan a minsken drinket.




#Article 289: Böle Bonken/sö (161 words)


Bandix Friedrich Bonken, wan hi ialer wiar, uk Böle nēmt (* 18. Mai 1839 üüb Gröödi, † 10. April 1926 ön Faartuft) wiar en Skuulmaister. Sin Jungenstir her hi üp Lungnöös, leeterhen giar hi hentö Aamrem.

Üs Bandix trii Jaaren ual wiar, faarti hi me sin Aalern fan Gröödi hentö Nuurđerhörn üp Lungnöös. Diar aurnem sin Aalern en Buernstair, wat bit 1963 ön Bidreft blef. Bandix sin Gooki wiar Broder Bonken, hoken Buer en uk skuulmääster fuar di Jungen üp Lungnöös wiar. Broder Bonken storew ön't Jaar 1881.

Eeđer't Friimaakin wiar Bandix Helper bi di Skuulmaister ön Enge. Fan 1858 bit 1860 liirti hi Skuulmaister ön't Seminār fan Tondern. 1865 gair hi hentö Neebel üp Aamrem, en diar wiar hi Skuulmaister en Köster. Di Naam Böle fing Bandix üp Aamrem; dit meent sa fuul üs Unkel. Sin leewent lung aarberti hi fuar di Kristlichi Gloov en di Friisk Spraak.

Bandix Bonken es 1926 ön Faartuft storewen, huar hi tö Bisjuk wiar.




#Article 290: Kwadraatmeeter (265 words)


Kwadraatmeeter es en Maat fuar di Gurthair fan en Areaal. 

En Kwadraat, wat 1 m lüng an 1 m breer es, heer di Gurthair fan 1 Kwadraatmeeter (1 m2 of uk 1 qm).
Des kür man efen sa gur 50cm (½ Meeter) lüng en 2m breer wiis. 
Da reeknet em bluats: 0,5m x 2 m = 1m2

Jir sen forskelig SI-Maaten biskrewen, wat em fuar Areaali brükt.

Di Kwadraatmilimeter (Teeken: mm2) of en 'Milimeter tö't Kwadraat' ist di Plaats, wat en Kwadraat brükt, hurön ark Sir 

Di Kwadraat-Tsentimeter (Teeken: cm2) of en 'Tsentimeter tö't Kwadraat' es di Plaats, wat en Kwadraat brükt, hurön ark Sir 

Di Kwadraat-Deetsimeter (Teeken: dm2) of en 'Deetsimeter tö't Kwadraat' es di Plaats, wat en Kwadraat brükt, hurön ark Sir 

Dat Maatengisets sair:
Barn, Ar und Hektar mut ön Dütsklön', Österrik en di Swaits jit brükt uur, man ek fuar alis.
Dat Barn mut bluats bi di Kern- en Atoomfüsik, Ar und Hektar mut bluat fuar Grünj- öf Lönsteken brükt uur.

En Ar es dat Maat fuar dat Areaal, wat em heer, wan 100 m2 bi't Multiplitsiarin fan Leengdi en Breerhair ütkum.

En Hektar es fuar Liren, wat me Kwadraatmeeters ek ful bigen ken, sa üs Buern.
En Hektar es dat Maat fuar dat Areaal, wat em heer, wan 10.000 m2 bi't Multiplitsiarin fan Leengdi en Breerhair ütkum.

En Kwadraatkilomeeter es dat Maat fuar dat Areaal, wat em heer, wan 1.000.000 m2 bi't Multiplitsiarin fan Leengdi en Breerhair ütkum.
Dat Iinfachst es dit, wan Leengdi en Breerhair lik gurt sen, dit meent da 1.000m x 1.000m = 1.000.000m2 = 1 km2.




#Article 291: Papeln (340 words)


Papeln (Populus) waaks miast üs en buum, enkelt slacher uk man üs en bosk, an wurd brükt för holt, papiir an energii. Jo hiar tu't famile faan a wilagplaanten (Salicaceae)

P. adenopoda – P. alba – P. afghanica – P. alaschanica – P. amurensis – P. angustifolia – P. baicalensis – P. balsamifera – P. berkarensis – P. cathayana – P. charbinensis – P. ciliata – P. davidiana – P. deltoides – P. euphratica – P. fremontii – P. glauca – P. grandidentata – P. girinensis – P. guzmanantlensis – P. haoana – P. hastifolia – P. heterophylla – P. hsinganica – P. incrassata – P. iliensis – P. koreana – P. laurifolia – P. luziarum –P. mainlingensis – P. manshurica – P. maximowiczii – P. minhoensis – P. nakaii – P. nigra – P. pamirica – P. pilosa – P. platyphylla – P. przewalskii – P. primaveralepensis – P. pruinosa – P. pseudoglauca – P. pseudomaximowiczii – P. pseudosimonii – P. qamdoensis – P. qiongdaoensis – P. purdomii – P. rotundifolia – P. schneideri – P. shanxiensis – P. sieboldii – P. simaroa – P. simonii – P. suaveolens – P. szechuanica – P. talassica – P. tremula – P. tremuloides – P. trichocarpa – P. trinervis – P. tristis – P. ussuriensis – P. violascens – P. wenxianica – P. wilsonii – P. wuana – P. wulianensis – P. xiangchengensis – P. yatungensis – P. yuana – P. yunnanensis 

P. × acuminata – P. × beijingensis – P. × berolinensis – P. × brayshawii – P. × canadensis – P. × candicans – P. × canescens – P. × gansuensis – P. × generosa – P. × glaucicomans – P. × hinckleyana – P. × hopeiensis – P. × jackii – P. × jrtyschensis – P. × moskoviensis – P. × ningshanica – P. × petrowskiana – P. × pseudotomentosa – P. × rasumowskiana – P. × tomentosa – P. × vernirubens – P. × wilsocarpa – P. × woobstii – P. × xiaohei – P. × xiaozhuanica 




#Article 292: Brükdom üp Söl (940 words)


Senerk di Friisen en di Ailönsfriisen dö fuul fuar jaar Brükdom, en diartö jert uk jaar ual Spraak.

Ön di Drachtenkeren uur Folklooridaans fan forskeling Lönen daanset. Di Meföligers drai fuar't Miist Drachten fan ual'ing Tiren.
Hat jeft trii forskelig Sölring Drachten.

Di Jungens-Daansiker raaket jens ön di Week fuar tö ööwi. Di Musik uur fan en Hunharmonikaspölster en maningmool fan en Gitarispölster maaket. Somtirs kumt di Musik uk fan di Maskiin.
Wan di Ker en Āptreer heer, da fo di Jungen jaar Draachten ön. Ja daansi tö'n Bispöl bi't Museeums-Fest fan di Söl'ring Foriining, of bi Brölepen, wan di Wii iin ön't Museeum es. 
Ali tau Jaaren daanset di Ker bi „Sylt tanzt“ (Söl daanset). Dit es en Fuarsteling fan muar üs twuntig Keren, wat üp Söl daansi.  

Ark trērst Jaar es en Töhöpkumst fan ali friisk Lönen üp Heliglön. Diar faar di Daansikeren altert hen fuar en Weeksjen ön di Maimuun.

Di Drachtenker fur di Jungen waar ombi 1980 fan Maike Ossenbrüggen grünet.

Eeđer Heidi Holst, Marts 2012

Di Ker drait di Drachten, wat eeđer Kluađern fan 1750 bit 1815 nii maaket sen.

Di Söl'ring Daansiker me di Wuksenen heer 25 Meföligers, hurfan 12 bit 14 Liren medaansi. Hat jeft diar bluat tau Karminger. 
Di Ker wel hol muar Daansers en fuaral Karminger haa.

Bitö höör Aarber üs Daansiker representiaret di Ker uk Söl' en di Söl'ring Foriining ön di hiili Warel. Diarbi uur di dailk Drachten drain.

Fuar't Miist sen di Daansen fan Nuurđeuroopa, en des uur töhopstreken fuar dit, wat di Daansers törochtfo ken.
Di Ööwingen sen jens ark Week, en di waari 1 ½ bit tau Stünen.

Di Ker es al hentö forskelig Stairen ön Dütsklön wesen, hur üđer Brükdomsforiiningen en Daansikeren raaket waar.
Di Daansers sen man uk al hentö't europeeisk Bütlön wesen, sa üs Ungarn, Tschjechien, Holön, Denemark en Frankrik.

Ön't Jaar 2000 wiar ja hentö New York, hur di „German-American Steuben Parade“ wiar.

Hat jeft Bikeentskepen me forskelig Daansikeren, en di Söl'ring Daansers sen aaftinoch Gasten bi Daansi-en Drachtenfesti. Hat jeft uk üp Söl en Drachtenfest, hur di üđer Keren nöörigt uur, hen tö kum.

Dat 25st Jubileeum fan di Ker ön't Jaar 2000 waar töhop me forskelig Foriiningen fan Söl fiiert.
Ön't Jaar 2000 wiar uk dat füfst Söl'ring Drachtenfest, en aur 200 Daansers fan Sleeswig-Holstiin en Denemark kām tö Bisjuk en gratuliari.

Ön't Jaar 2005 kām di 30st Gibuursdai töhop me dat Jubileeum fan di Stat Weesterlön', en da wiar üp di Promenaadi aartig wat luas.
Aur trii Daagen giar dat sokst Söl'ring Drachtenfest ön't Jaar 2006 hen. Hat kām töhop me di 100st Gibuursdai fan di Söl'ring Foriining. Gasten wiar fan't hiili Dütsklön, di Nederlönen en Denemark kemen.

Bitö di Aarber fuar di Söl'ring Foriining sen di Drachtendaansers uk Meföliger fan di „Landestrachten- und Volkstanzverband Schleswig Holstein“, bi di SHHB (Schleswig-Holsteinischer Heimatbund) sa üs bi di Nuurđfriisk Foriining. 

Diarfan kumt, dat ja fan des Foriiningen tö Daansi- en Drachtenseminaari sa üs uk tö Workshops nööriget uur.

Ön di Januwaari fan't Jaar 2012 giar di Skuulmaister fan di Jungens-Daansiker hentö di Grünskuulen.
Ön Töhopaarber me di Söl'ring-Skuulmaister fing di Jungen wat aur't Daansin weeget. 

Des Skuulmaister maaket uk forskelig Teksti klaar, wat di Jungen da lees ken.

Sölring Önerrocht es manigfaltig en bert en hiil Reech ön Möögelkhiaren.
Jungen liir ark üp forskelig Art en Wiis en sa es dit beeter ön Projektönerrocht forskelig Saaken tö jen Teema üttödön.
Tö ark Teema jert sa wat tö skriiwen en leesen fuar danen Jungen, wat aur Spraak liir, loogisk Reertial fuar di Matematiker, Āpgaawen tö’n teeknen en klepen fuar Jungen me Forstand fuar rüm, musikaalsk Saaken en wat tö’n beweegen, Āpgaawen fuar enkelten of muaren, tö’n teenken, snaken of spölen.
Tö di forskelig Iarler jeft dit fuarskelig swuar Āpgaawen.
Ön min Önerrocht bigen wü töhop en teenk di Uurter fan’t leestmol of liir Niis. Achterön aarberi wü manigmol wat töhop. 
Man wes jeft dit en Tir hur di Jungen fuar jam aarberi, alining of me hoken. 
Ön di jest en taust Klas liir di Jungen dit jit miist aur Spölen en Leedjes. 
Wü snaki aur Skelter en Saaken en di Jungen finj lecht Uurter en Skelter üp Aarbersblerer weđer. 
Di Jungen maali, bastli, forbinj en forglik. 
Leeter, ön di treerst en fjorst Klas kum Setninger, Texte en Dialoogen diartö. 
Ooft jeft dit en Aarbersplaan hur di Jungen iindrai, wat ja skafet haa. 
Sa sjocht em, hurfuul/ wat jat tö Teema aarbert haa. 
Dit leest fan ark Stün es di Faarwel-Leedji.

Hat jeft nü jens ek sa fuul forskelig Materiaal fuar Sölring tö koopen en sa besörigi ik mi dit fan forskelig Staiđer: Leedjis jeft dit al of ik aurseet wat, wat paset. Di Aarbersbleerer maaki ik salev of aurseet hoken. 
Dit ken wiis dat ik diartö fan üđer Spraakönerrocht nem of uk üt di „Sachunterricht“. 
Tö Bigen kum Āpgaawen weđer en weđer, sa dat di Jungen waker weet, wat tö dön es. 
Miist jeft dit tö di Teema Liispölen sa üs Doomiinoo, Triimiinoo (me triihukig Uurterkaarten) of Memoorii. 
Wü erfinj diilwiis salev Buurterspölen, man uk Krais- of Markspöln mai di Jungen hol, salev di gurten. 
Dit wichtigst fuar di Sölringönerrocht es wat fan di Kultuur fiirertödön en di Jungen jen fremer Spraak me Spaas naier tö bring.

Ark Wunter uur Kursi fan di Söl'ring Foriining önbeeren.
Diarfuar heer em diar normaalerwiis tau Skuulmaisters, wat fuar't Miist iinfach Söl'ringer sen, wat di Spraak keen.
Jen Kurs es diarbi fuar Bigensters en di üđer Jen es fuar Liren, wat al en bet snaki ken.
Hentö di Uurs uur di Kursi ofslööten, en da jeft et en Ofslütinj, hur di Skuulsters Komeedii üp Sölring spöli.




#Article 293: Tidjen (186 words)


A tidjen men det feranerang faan a siapeegel tesken huuch- an liachweeder. Wan't weeder fäält, het det ääb, an wan't weder sticht, het det flud.

Uun't madel maage a tidjen uun a grat ooseaanen man en ferskeel faan 30 cm ütj. Bi enkelt küsten an uun enkelt bochten staut ham det huuchweeder oober bit auer 10 m ap. Uun Nuurdfresklun leit at tidjenhööchde miast tesken 2 an 3 m.

Diarbääft steget at grawitatjuun (of uk swaarkrääft) tesken eerd, san an muun. Uk jo ööder planeeten uun üs sansüsteem haa diarmä tu dun, oober det krääft, wat faan jo ütjgongt, as knaap tu marken. Det krääft faan a san as sowat hualew so grat üs det faan a muun. A san as föl grater an hää sodenang föl muar grawitatjuunskrääft, hat as oober uk föl widjer wech, an so reegelt ham det weder.
 

Troch det dreien faan a muun trinjam a eerd woort det weeder en betj efter bütjen trakt, so üs wan dü en glääs weeder am ham salew dreist. Wan san an muun uun ian rä stun, woort det krääft starker, do haa wi springflud.
 




#Article 294: Euro (145 words)


Di Euro (tiaken: €; code: EUR) as sant di 01. Janewoore 2002 det amtelk münt faan a Eurozone: Det san uuntesken 19 faan jo 27 lasmootstooten faan't Europeesk Union (stant:2020). 

Uastenrik, Belgien, Estlun, Finlun, Frankrik, Griichenlun, Irlun, Itaalien, Letlun, Litauen, Luksemborag, Malta, a Neederlunen, Portugal, a Slowakei, Sloweenien, Spoonien, Sjiisklun an Zypern.
Andorra, Monaco, San Marino an Watikaanstääd.

Kosovo an Montenegro brük di Euro pasiif. Det ment, jodiar lunen brük ofisiel di Euro, san oober ei lasmoot faan a EU.

Denemark hää en münt mä en fäästen wakselkurs jinauer di Euro.

Ään Euro bestäänt ütj 100 Cent. Diar san jilstaken mä 1, 2, 5, 10, 20 an 50 Cent an mä 1 of 2 Euro. Jilskiiner jaft at mä 5, 10, 20, 50, 100, 200 än 500 Euro. A jilstaken haa en koord mä Waasteuroopa üüb a föörsidj, bääftüüb hää arke lun sin aanj bil.




#Article 295: Iirsenbaan (1343 words)


En Iirsenbaan es en Forkiirsmerel, wat me iirsern Weelen üp iirsern Sjiinen köört. 
Di iirsern Weelen ruli ek sa swaar üs Gumiweelen üp Straaten fan Asfalt of Beton. 
Diaraur uur Tochen maaket, wat fan Lokomotiiwen tain uur. Des Tochen ken mal lüng uur, aurdat di niin Swaarhairen me Plaats fan üđer Mensken, wat tö Fut, me Rad of Auto önerwai sen, keen.
Dat Wecht fan san Toch ken lecht maal 3.000 t uur (Lung Güter-Tochen).

Transportiaret uur fuaral Mensken en swaar Saaken sa üs uk Wainer (Ön di Autotoch).

Ön't Jaar 2017 waar di Baanhofstairen Muasem en Kairem automatisiaret. Diaraur jeft et en Video.

Ön Nuurđfriislön es di Marschbahn önerwai, wat fan Hamborig hentö Weesterlön giar. Dit es en Persoonentoch (Naiforkiir), wat ombi ark Stün hentö Hamborig of Weesterlön köört.

Uk ön di Marschbahn önerwai es di Intercity-Toch, wat Köken en Fiirsnaker me üp Wai heer.
Bi di Intercity jeft et uk Kurswainer, wat ön Naibel achter en Toch fan di NEG (Niebüller Eisenbahn Gesellschaft, Priwāt-Iirsenbaan)kum en diarme hentö Daagibel tain uur.
Normaalerwiis skul di uk gauer wiis üs di Naiforkiir, man dit slaaget ek rocht, aurdat dit me di Kurswainer langsen en bet waaret. En da skel des Tochen uk jit ön Itzehoe üđer Lokomotiiwen haa, aurdat diar di Wiirenmasten fuar di Elektroloks töjen sen. Dit waaret uk en bet.
Jüürer es dit man dach, wan em san Toch nemt, aurdat jaa sa fuul Komfort diarbenen es.

Fan Hüsem gung uk Tochen hentö Kiel en St. Peter-Ording. Des sen fuar't Miist litjer Tochen, wat fan tau Driifwainer töhopset sen, sa üs di Bombardier Talent

Ön di Marschbahn-Sjiinen köört da jit di Autotoch, wat fan Naibel hentö Söl giar.

Di Iirsenbaan köört me forskelig Lokomotiiwen:

Maskiin elektrisk, Stroom kumt fan boowen (Wiiren ön Masten)
Bit hentö 6.500 kW, ön NF niin Stroomwiiren diarfuar

Gans gaui Tochen, sa üs di ICE, haa uk maal 8.000 kW en muar.

Diesel-hydraulisk Lok
Dieselmaskiin, Öndreft aur Draimoment-Wanelers
Bit hentö 4.000 kW, ön NF me ombi 1.800 kW önerwai 

Modeli: 

Diesel-elektrisk Lok
Dieselmaskiin drift Generator ön, Köörmotooren elektrisk
Bit hentö 4.000 kW, ön NF twesken 2.000 en 2.650 kW önerwai

Modeli: 

Di Persoonentochen fan di NOB (Nord-Ostseebahn) haa normaalerwiis 6 Wainer me Stööler fuar 500 Mensken diarbenen. Dat Wecht fan san Toch es ombi 500 Tenen (Lok 80 bit 120 t, ark Wain 40 bit 48 t). - Jens me langs: Transportiaret uur diarme Mensken me 500 x 75 kg = 37,5 t.
Wan muar Plaats brükt uur, sa üs wan en Toch ütfeelen es of wan olterfuul Liren meköör skel, da nemt di NOB fjuur Wainer diartö, sa dat 800 Mensken Sitplaatsen fo ken.
Di kuurter Tochen uur fan di Siemens ER 20 (80 t, 2.000 kW) of di MAK DE 2700 (122 t) tain; fuar di leenger Tochen uur normaalerwiis di DE 2700 me 2.650 kW nomen. Des sit da normaalerwiis twesken di jest soks en di leest fjuur Wainer.
Di NOB-Tochen sen Wendetochen, dit jit, dat di ek omdrai brük. Fan Hamborig uur di Toch normaalerwiis tain, töbeek uur di fan di Lok skoowen.

Di Intercity-Tochen haa 8 bit 12 Wainer fuar ombi 500 bit 800 Mensken. Dit kumt, aurdat jen Wain aliining fuar Köken en Bistro menomen uur. 
Des Tochen uur fan tau Lokomotiiwen tain, aurdat jen Diesellok aliining ek di Stroom fuar di Toch maaki en uk jit 140 km/h köör ken.
Di Intercity-Tochen uur fan tau BR 218 tain (3.600 kW), sa dat dat Wecht rocht nai bi 700 bit 900t kumt.Intercity-Tochen kür normaalerwiis uk Wendetochen wiis, man dit giar noch ek, aurdat jaa tau Lokomotiiwen menomen uur. Sa köört di Intercity langsen hentö Tinem en töbeek, dat di Loks weđer naa fuarn kum ken.
Ön Itzehoe fo di Intercity en Elektrolok, aurdat diar di Wiirenmasten luasgung.

Driifwainer sen Lokomotiiwi en Wain töhop. Ja haa 130 bit 140 Stööler en 100 bit 150 Plaatsen, hur em stuun ken.
Dat Wecht fan san Driifwain-Toch es twesken 65 en 75 t, en di Motooren fan di tau Wainer sen ark me 315 kW ön di Gang.
Bi 200g Diesel fuar di kW en Stün sjocht dit günstig üt, wan em biluket, hur fuul Liren diarbenen meköör ken.
Driifwainer jit aaft VT (...) (Verbrennungstriebwagen). Des jeft et me Automatik-Gitriibi of uk Diesel-elektrisk.
Di salev Driifwainer uur uk fuar riin elektrisk Öndreft becht.

Ön en Autotoch ken em bluat iin ön di ain Wain sit. Hoken me Motoorrad meköört, di kumt iin ön en Gepäck-Wain me, hur hi uk sit ken.
Dat Wecht es ombi 1.500 t (me 150 Autos uk muar), en fuar jen Tour fan Naibel hentö Weesterlön uur 360 Liters Diesel brükt, sair di Baan.

Autotochen uur ek üs Wendetochen brükt; mesken giar dit me di Waggons ek. Ark taust Autotoch (500m lüng, fiirens aur 1.000 t swaar) uur hentö Tinem skoowen en weđer töbeek tö di Baanhof, dat di Loks fuarn henkum. 
Dit kumt man uk diarfan, dat üp di rocht Sir (Wan em hentö di Baanhof ön Weesterlön luket) di Rampi bluat diarfuar giar, dat di Autos fan di Toch köör ken, en ek menomen uur ken. Üp des Sir es niin Plaats, hur Autos teef ken, dat di üp di Toch köör mut, en bitaali ken di Liren diar uk ek. Des gifalt da di mesken Baan ek rocht.
Ön Naibel kür Wendetochen wat bringi: Diar sen tau Rampen, hur em ön en fan di Toch köör ken. Diar köör di Loks man jit jens fan fuarn, wat achtern uur tö achtern, wat fuarn uur.

Me di Autotoch ken dit uk maal gifiarelk uur, wan em me en Önhanger ön di Flachwaggon meköört. Diar uur di Wainer ek fuarwiarts menomen, en diarfurar sen di Autos ek becht. Fan des sen uk al Liren duar blefen.
Di Autotochen uur fan tau BR 218 tain (3.600 kW töhop), somtirs sen dit uk trii of bluat jen. Dit wel em al leenger foraneri, man bit nü sen bluat forskelig Loks ütprobiaret uuren.
Wan di Persoonentochen tö leet sen, da kumt dit aaftinoch fan Autotochen, wat tö leet wesen sen.

Ön di Waggons, wat di Intercity me heer, ken em ek sa iinfach me Rulstööl iinkum, dit staant noch ek iin ön't Komfortpakeet.
Bit hentö 2005 heer uk ali Naforkiirstochen Trapen, dit wiar sa lung üs di Dütsk Baan (DB) diar köörti.
Ön üđer Bundslönen heer di DB man uk moderneri Waggons. Bi üüs slit ja noch lefer jaar ual Kraam āp.

Uk di ialer Wainer fan di NOB (Brükti Flex-Waggons, waarskiints jit fan di DDR) sen sa becht üs di ual Kraam fan di DB.
Ön't Jaar 2005 (Diar haa ja di Marschbahn fuar 10 Jaaren aurnomen) heer di NOB man 90 nii Raisi-Tochen koopet, hur em binai söner Help me en Rulstööl iinkum ken. Bluat fan di Baanstich skel em Help haa en kum aur en Graav fan 40 cm.
Di Driifwainer sen binai lik sa gur becht, man iin ön di Raisitoch-Waggons, sen di Toiletten wat gurter becht. Di leengi man dach jüst sa efen hen.

Di Iirsenbaan es al wat ialer, en sa jeft dit uk Tochen en Lokomotiiwen, wat nii of ual sen.
Des sen da forskelig gau, forsööpen of gurtem. 

Di laangsomer Tochen, sa üs Kraam- (Güter-) Tochen en Autotochen köör 80 bit 100 km/h.
Di Sjiinen ön Nuurđfriislön sen fuar bit tö 140 km/h töleten. Des Gauhair uur fan ICs en Naforkiirstochen utnütet.

Gauer sen Tochen üs di ICE (Ken bit tö 300 km/h uur). Ön Spanien es jen fan di gauest Tochen önerwai, di AVE (Alta Velocidad Española, Spansk Hoog-Gauhair) en di köört bit tö 300 km/h.
Di TGV [teʒe've] fan Frankrik (Train à grande vitesse, Toch fuar gurt gauhair) köört bit tö 320 km/h.

Ön di AVE-Streek jeft et di Tochen fan Bechreeg 100 bit 103. Di 103 es di gauest Seerientoch üp Wārel, di es al me 403,7 km/h önerwai wesen (söner Köörgasten). Des Toch kumt fan Siemens; ja haa di Dütsk ICE en bet förter ütbecht.

Di Rekord fuar Sjiinentochen es ön di Aprilmuun fan't Jaar 2007 āpstelt uuren:
En TGV fan Alstom




#Article 296: Hemelsrochtingen (277 words)


Di Hemelsrochtingen sen wichtig fuar di Nawigatsjoon üp di Öört.

Fjur Waien leengi ek fuar en rocht Nawigatsjoon, en diaraur haa di Seefaarers di Winjruus ginauer iindiilt:
Nuurđ - Nuurđ tö Uast - Nuurđ-Nuurđuast - Nuurđuast tu Nuurđ - Nuurđuast - Nuurđuast tu Uast - Uast-Nuurđuast - Uast tö Nuurđ - Uast - en sa fiiđer ... biluki diartö uk dat Skelt rochts. 
Hat jeft 32 Streeken en ark Streek es 11,25 (=360:32) Graad breer.

Deling uur man uk bi di Seefaarers di Krais me sin 360 Graad nemen:
Dit bigent bi 0 Graad (Nuurđ) en lapt da rochts om tö Uast (90 Graad), Süđern (180 graad) en Weest (270 graad).
Diarme en me di GPS-Technik let jam Kurs en Positsjoon gans ginau ütfinj.

Nü jeft et Graad jaa uk fuar Temperatuuren. Dat es ek sa iinfach ütenachler tö hual; hat jeft niin ekstra Teeken.Fuar di Temperatuur en fuar't Winkelmeten es dit san Kringel (Sa üs 45°, wat mal hit of nuurđuast meen ken). 
Fuar di Temperatuuren kumt jit en C fuar Celsius of en F fuar Fahrenheit diarachter skrewen, dat em weet, dat en Temperatuur öndönen uur en eeđer hok Systeem di meten uuren es. 
Bi dat Temperatuursysteem Kelvin uur niin Graadteeken bitö set (273 Kelvin sen sa fuul üs 0°C).

Bi di Winkels kum jit di Minüten diartwesken, wat me en Apostroph öndönen uur. 
Ark Winkelgraad heer 60 Minüten (Bispöl: 44° 11' wiar 44 Graad en 11 Minüten, en bet nuurđfuar fan nuurđuast, wat 45° sen). Di Minüten haa weđer 60 Sekunden, wat me Guusfet () öndönen uur (Sa üs 44° 11' 34)

Tö Medai skiinjt di Sen fan 180°; dat Leecht falt hentö 0°.




#Article 297: Pensel-Duel (172 words)


En Pensel-Duel es en Wetstrir fan tau Konstmaalers of -teekners.
Des fo fuar di Inj di Āpgaav, Teksti, wat Skriiwers fuarlees, bi't Töhiiren tö ilustriari.

Di Forskel tö en normaali Ilustratsjoon es, dat di Teekners di Teksti ek keen, sa dat di Skelter fuar't Miist dach en bet wunerk ütfal ken.

Di Taacht diarachter des, dit, wat bi di Poetry Slam pasiaret, me Skelters tö forsjuk.
Uk jir sair dat Publikum, hok Könstler di beeter Aarber maaket heer.

Dat jest Pensel-Duel wiar ön di 4. Mai fan't Jaar 2012 iin ön't Muasem Hüs ön Muasem üp Söl'.
Initsjatooren wiar Bjørn Høgsdal fan Kiel, Jens-Uwe Ries, en Techter fan Weesterlön' en di Konstmaaler Peter Klint fan Tinem üp Söl'.

Di Könstlers wiar di Teekners/Maalers Peter Klint en Katharina Kierzek (Kiel)
Di Techters wiar Bjørn Høgsdal, Torsten Wolff (Kiel) en Jens-Uwe Ries.
Tö des Inj wiar ombi 70 Mensken kemen.

Jir sen di Teksti kuurt biskrewen en bitö di Skelters weeget, wat diarbi ütkemen sen.

Fuar en nii Tab Strg drüki en da kliki!




#Article 298: Kubikmeeter (315 words)


En Kubikmeeter es dat Maat fan di Rüm (Dat Woluumen) iin ön en Körper.

En Lif, wat 1m lüng, 1m breer en 1m hoog es, heer en Rüm fan 1 Kubikmeter (1m3 of uk cbm).
Lik sa gur kur di uk 50cm lüng,2m breer en 1m hoog wiis.

En Kubikmeeter es da di Rüm, wat em heer, wan bi't Multiplitsiarin wat Leengdi, Breerhai en Hoogdi 1.000.000 cm3 ütkum.

Em ken diar jit sii: En Areaal fan 1m2 fo 1m3 Rüm, wan diar uk jit 1m hoog Wuchen ön fast kum.

Wan di Körper bluat 1cm x 1cm x 1cm gurt es, da heer hi en Rüm fan 1 Kubik-Tsentimeeter (cm3)

Fuaral fuar Wiitighairen, man uk bi Hüüf-Kolbenmotooren uur di Liter fuar di Rüm nomen.

Bi san Glees skel di Drinker 2 Tsentiliter (2cl) Snaps fuar sin Jil fo. 
Üs bi di Meeters es ük bi di Liters Tsenti- dat Uurt fuar di 100st Diil fan jen.
Wan Jen Liter 1.000cm3 heer, da es di Hönertst Diil 10cm3.
Wan di Drinker 2cl Snaps fo, da sen dit sa fuul üs 20cm3.

Wan em en Glees Weeter bistelt, da uur em aaft fraaget: 02 oder 04?
Meent sen 0,2 Liters of 0,4 Liters.
Lik sa gur kür em fraagi: 200 of 400?. Dit wiar da dit salev me Kubik-Tsentimeters of Mililiters, man dit maaket nemen.

Jen cm3 es uk di Düsendst Diil fan en Liter. 
Sa üs uk bi di Meeters staant Mili fuar di 1000st Diil. Di jit da Mililiter (ml)

Dat jit: 0,2 Liter (l) = 20 Tsentiliter (cl) = 200 Mililiter (ml) = 200 Kubik-Tsentimeter (cm3)

En Motoor, wat me 1.589 cm3 Hüüvrüm öndönen es, heer likfuul 1,589 Liters Hüüvrüm, wat da üs 1,6 Liter forkoopet en fan't Finantsamt bireeknet uur (Iin ön't Bispöl uur di Stjüür eeđer 16 Bigenti 100 cm3 bireeknet).

En Bireekning fan en Kolbenmotoor jeft et öner Krais-Tsülinder tö biluki.




#Article 299: Krais (Geometrii) (113 words)


En Kreis es en geomeetrisk Grünjfiguur, sa üs uk dat Kwadraat en dat Triihuk me lik Siren. 
Aur dat Bireeknin haa di Weetenskepsliren lung spekuliaret, aurdat ja di Taal Pi ek ginau bistemi ken.
Sent 1882 es em iinig diaraur, dat et ek beeter hentöfo es.

Di Krais es en Areaal me Huken söner Jen, en dit maaket et sa swaar en bireekni dit.

Trinjom di Krais es't ombi trii maal sa lüng üs twerk döör. Di Taal let höör ek ginau bistemi, aurdat et niin Rationali Taal es. Di wiar rocht nai bi  .

Me  es di Raadius meent.

Di Döörmeter  fan en Krais me't Areaal  en Raadius  kenst Dü sa bireekni:




#Article 300: Krais-Tsülinder (230 words)


En Krais-Tsülinder es en Körper, wat fan tau lik Kraisi aurenachtler küm en me en Wuch trinjom forbünen uur.

Di Bireekning giar me't Areaal fan jen Krais en di Hoogdi fan di Wuch.

Dit meent:
Woluumen V= Areaal A x Hoogdi h:

en diarom uk

En Motoor es me 12 Tsülinders öndönen, en ark jen heer en Bööring fan 240 mm en en Kolbenwai fan 270 mm.
Wü wel nü weet, hurfuul Kolbenrüm di Motoor heer.

Dit skel em nü omset: 
Di Raadius es dit Hualev fan di Bööring, dit meent 

Wü brük fuar üs Bireekning dat Areaal fan di Krais:

Me di rocht Omreekinng jit dit:

Dit meent:

Des skel wü da me di Hoogdi maalnem (Multiplitsiari).
Di Hoogdi es lik me di Kolbenwai.

Üüs Bireekning fuar jen Tsülinder es da:

Des Woluumen brük wü nü üs Liters:

Des sen al litj Aamers.
En des skel wü da fuar 12 Tsülinders bireekni. 
Fuar dit iinfacher tö maaki, uur di Liters üp 12,21 rundet:

Hurfuar brükt em san gurt Maskiin? 
Di Bireekning es temelk ginau di fan di MAK 12M282, wat iin ön di Lokomotiiwi MAK DE 2700 sit. Diar drift di me bluats 1000 /min (Omdraiingen/Minüt) en Generator ön, wat 2.650 kW ofdair. Muar diartö öner Iirsenbaan.
Normaalerwiis wiar di Maskiin man üs Skepsdiesel taacht. Di Wyker Dampfschiffs-Reederei heer Föriskepen me MAK-Motooren diarbenen, mesken wat litjer üs di Jiri.




#Article 301: Hans Bradtke (557 words)


Hans Bradtke (* 21. Juuli 1920 ön Berlin; † 12. Mai 1997 ön Berlin) wiar en dütsk Tekst-Techter, Teekner en Karikaturist.

En Skelt fo wü uk jit:

Eeđer sin Abituur studiareti hi Architektuur bi di Technische Hochschule in Berlin-Charlottenburg.
Hi wel man dach lefer fuar di Bleeren teekni, üs hi fan't Krichsgifengnis töbeek kemen wiar. 
Diaarbi fing Hans Bradtke uk Aarberen, hur hi Titelbleeren fuar Nootenbokers maaki skul, en sa kām hi me Liren töhop, wat Musiik maaketi. Bal kām hi üp di Taacht en skriiv ain Teksti fuar Leedjis (Fan 1948 ön).

Fuar di Uurter fan dat Leedji Pack' die Badehose ein (1951) skel Bradtke bluat en kwart Stün brükt haa. Di Komponist Gerhard Froboess skref da en Melodii diartö, en sjungen uur dit fan sin Faamen Cornelia, wat soowen Jaaren ual wiar.
Dat Leedji uur da ön di 26. Juuni fan't Jaar 1951 iin ön en Sērk ön Weest-Berlin āpnomen, en diarbi sjoong uk di Schöneberger Sängerknaben (Sjungdreenger fan Dailkbarig) me.
Conny Froboess uur diarfan di jest Kinderstar ön Dütsklön.

Fuar Vico Torriani skref Bradtke tau Numer-jen-Hits, en dit wiar Siebenmal in der Woche
(September 1957) en Kalkutta liegt am Ganges (Juuli 1960).
Fuar Bill Ramsey skref hi ön di Februwaari fan 1961 Pigalle (Uk en Numer-jen-Hit) en ön di August fan't salev Jaar Zuckerpuppe, wat üp di füfst Plaats fan di Dütsk Hitparaadi kām.
Uk ön di August fan 1961 skref hi Dütsk Uurter fuar en Leedji fan Greekenlön'. Di Noom fan des wiar San Sfirixis Tris Fores, en di Komponist wiar di Greek Manos Hadjidakis.
Fuar di Greeksk Wüfhaur Nana Mouskouri maaketi Hans Bradtke Weiße Rosen aus Athen diarfan. Uk des kām üp Plaats jen fan di Dütsk Hitparaadi, en di Plati uur aur en Miljoon maal forkoopet. Nana Mouskouri kür uk Ich schau den weißen Wolken nach, (1962) aur di Maaten gur forkoopi.

Jens her Hans Bradtke en Leedji me di Noom Sommerwind skrewen, wat üp Dütsk fan Grethe Ingmann āpnomen uur.
Sommerwind uur fan Johnny Mercer ön't Jaar 1965 üp Engelsk Summer Wind aurset. Eeđer dat Frank Sinatra dat ön't Jaar 1966 üp Engelsk āpnomen her, uur dit aur di hiili Wārel bikeent en mal gur forkoopet.

Ön't Jaar 1967 uur Tammy (Hörst Du den Südwind, der flüstert Dir zu...) skrewen en fan di Sjungster Angela āpnomen.
Des Leedji uur da uk di Titelmusiik tö di Seerii Tammy, das Mädchen vom Hausboot ön di Fiirlukikast, hur Debbie Watson di Hauptrul her.

Bradtke koopeti ön't Jen fan di sokstiger Jaaren tau mool di trērst Diil fan en Hüs ön Kairem, en di Familii heer dit jit.
Di Fiir tö sin 50. Gibuursdai wiar uk ön Kairem.

Masi Jaaren wiar Hans Bradtke Meföliger fan di Üppasireer bi di GEMA. Fuaral ön forskelig Greemien diarfan en bit di GEMA-Sotsiaalkasi wiar hi mal ön diGang

Bradtke fing uk dat Bunds-Fortiinstkrüts fan di Bundspresident.
Üđer Iaringen wiar di Gul-Stemgaafel en di di Gul-Sjalplati.

Bradtke diar man uk wat fuar di Füürtorn Roter Sand, wat bi di Weeser liit. Des skul noch ofreten uur en Hans Bradtke uur fuar sin Aarber diartöögen tö en Iaren-Füürtornpaser maaket.

Hans Bradtke wiar aur 50 Jaaren, bit hentö sin Duar, me sin Wüf Renate bifriit. Jü her tau Jungen, wat salev lung wukset sen, en des haa töhop trii Jungen fingen.

Des Leedjis jert tö di gurtest Hits fan Hans Bradtke:

 




#Article 302: Stroom (799 words)


Jir skel forklaaret uur, hur'ling elektrisk Stroom, Stroomkraft en Energii tühophingi.

Wan Weeter lung inoch üp en Stiin dropet, da maaket et en Küül iin ön di Stiin.
Dat Weeter let höm gans gur ofmet, aurdat en Dropen langsen lik gurt es. Wan dit muar uur skel, da ken wü dat Weeter me en Aamer of en Kofikani ön di Stiin giteri.
Wan da muar Dropen üp di Stiin fal, da uur di Küül diarbenen uk gurter of diiper. 
Wan em wat Breers heer en let di Dropen üp di Stiin fal, da uur diar me di Tir en litj Graav fan.
En da es dit jit sa, dat 10 Dropen ön en Sekundi di Küül ön di salev Tir 10 maal diiper maaki üs wan dit bluat 1 Dropen ön di Sekundi es. 
 
Wan dat Weeter fan en gurter Hoogdi kumt, uur di Küül diiper, üs wan dit fan en liiger Plaats kumt.
Fan 10 Meeter Hoogdi uur di Küül diiper üs wan di bluat fan 5 m dialfalt.

Em kür nü sii:
Di Stroomkraft fan't Weeter es proportsjonaal me di Hoogdi, wat me di Stroom maalnomen uur.
Of üđers sair:
Jen Drop ön en Sekundi fan 10 Meeter Hoogdi maaket ön en bistemet Tir jüst san diip Küül üs wan tau Dropen ön di Sekundi fan 5 Meeters Hoogdi dialfal.

Di Aarber, wat dat Weeter maaket, heer uk jit me di Tir tö dönen:
Wan di Tir 10 maal sa lung es, da maaket dat Weeter di Küül uk 19 maal sa gurt of diip.

Di Gurthair fan di Küül es proportsjonaal me di Energii, wat jit: Di Hoogdi x di Stroom x di Tir.

Elektrisk Stroom ken em met üs di Dropen, wat langsen lik gurt sen.
Dit jit da man Elektroonen. Di Stroomdropen sen man mal litj, en diaraur uur di bluat meten en üs Ampère āpskrewen. 
Jen Ampère es sa fuul üs 6.250.000.000.000.000.000 Elektroonen ön en Sekundi.

Sa üs di Hoogdi, hur di Weeterdrop fan dialfalt, jeft et bi elektrisk Stroom di Stroomkraft, āpskrewen üs Watt (W).
Da jeft et jit di Spanung, wat üs Volt (V) āpskrewen uur.

Diarbi es da: 

Stroomkraft P (Watt, W) = Spanung U (Volt, V) x Stroom I (Ampère, A) 

of me di Maaten

En Autolampi fuar 12 V, wat 5 Ampère tocht, forbrükt da

En Auto-Baterii me 60 Ah (Ampèrestünen) ken des Lampi 6 Stünen Stroom dö

Di salev Baterii ken en Starter me 600 Watt (Merelgurt Wain me Bensiin-Motoor) 36 Minüten ön di Gang hual. 
Forsjuk dit man ek! Di Starter heer niin Kööling, di es eeđer trii bit fjuur Minüten kaput!
Di Starter heer normaalerwiis uk niin Sekering, aurdat dit me 50A (600W döör 12V diilt) jaa en aartig gurt Giraat wiis maast.

En Leechtmaskiin me 180 Watt bringt

en brükt 

Fjuur Stünen, fuar en lerig Baterii me 60 Ah weđer ful tö fo.

Jaa, en bi't Hüs? Diar heer em normaalerwiis jaa Sekeringen fuar 16 A.
Hurfuul Stroom mut diar döör? Klaar, dit sen 16 A. Man hurfuul Watt ken di Sekering fordraii?

Gans iinfach:

ken em önslüt, söner dat di Sekering ütflocht.
Dach ek sa iinfach!
Hat jeft man en Önlaap-Stroom bi gurter Giraaten, wat hooger es üs dit, wat di Maskiin fuar't Laapen brükt, en di fo em da ek ön di Gang.
Diaraur ken em normaalerwiis ek muar üs 2.500 W (Of 2,5 kW) önslüt. Dit maaket em uk, aurdat di Wiiren fuar 16A bluat 1,5 mm2 Twerkskiaring haa. Di uur olter hit, wan diar tö fuul Stroom döör skel.
Me 2,5 mm2 ken em al 20A döörfo.
Da sen dit

normaalerwiis gur inoch fuar 3,8 kW.

Fan des nemt em trii fuar Draistroom, wat me trii Faasen aarbert.
Dit sen da:

en uur normaalerwiis ek ütnütet.
Hurom dit 400V sen en ek 3 x 230 = 690 V?
Gur Fraag, en di Dütsk Wikipedia weet öner  di Bireekning en muar diartö:

Öntskiligi, dat wü jir niin Eksperti fuar di rocht Bigrüning haa, wat dit uk jit rocht üp Söl'ring forklaari ken.

Di Stroomkraft hen em gans gur bi en Lampi biluki:
En Lampi fan disalev Slach me 100 Watt jeft tau maal sa fuul Leecht üs jen me 50 Watt.

Wan wü bitaali skel, da kumt et diarüp ön, hur lung wü dat Leecht önhair haa:

En Haitsgiraat me 2 kW (2.000 W) kostet da bi 23 ct/kWh 0,46 € di Stün, wan di üp foli Kraft lapt.
En Baakaun me 2,5 kW nemt normaalerwiis bluat 1,5 kW, aurdat di Haitsung ütgair, wan di wārem inoch es. Dit sen da 1,5 x 0,23€ = 0,345€.Fuar trii Stünen sen dit da - naaa?

Wan di Pris nü 23 ct fuar en kWh es, da ken em diarfuar me en 50 Watt-lampi dopelt sa lung Leecht önhaa üs me en 100 Watt-Lampi.




#Article 303: Elektrisk lääs (149 words)


At elektrisk lääs of uk mengde faan elektrisiteet as en grünjmiat uun a füsiik. Hat woort efter't SI-süsteem uun Coulomb (C) meeden an hää det formeltiaken  of  efter det latiinsk wurd quantum.
At elektrisk lääs as en eegenskap faan atomaar elementaardialen üs elektroonen (negatiif apleesen) an protoonen (positiif apleesen).
Det letjst lääs as det elementaarlääs an het e. Hat as 1,602 176 565 × 10−19 C grat. At prooton hää en lääs faan + 1e an det elektron hää en lääs faan - 1e. Det neutron häält nian lääs.

Det „gesets faan Coulomb“ as faan Charles Augustin de Coulomb am 1785 ütjfünjen wurden. Uun't SI-süsteem bereegent ham det krääft tesken tau lees efter

diarbi san  an  tau elektrisk lees,  di wai diartesken an  det elektrisk fialtaal.

En konstanten struum an en konstant lääs hinge direkt faanenööder uf:

Sodenang woort det ianhaid Coulomb ütj jo SI-grünjmiaten Ampere an Sekund bereegent:




#Article 304: Elektrisk späänang (152 words)


At elektrisk späänang as en grate uun a füsiik. Det dää uun, hüföl elektrisk werk (= energii) nuadag as, am en elektrisk lääs faan en elektron of ion uun en elektrisk fial tu skebin.

Det Formeltiaken U komt faan latiinsk urgere (trak of pui). Uun't SI-süsteem woort at späänang uun't ianhaid Volt (V) efter Alessandro Volta beskrewen.

Späänang entstäänt uun a natüür troch rofin, so üs bi en laid, huar onerskiaselk loft bienööder rofet. Uun a technik woort späänang miast troch induktjuun häärsteld. Bi en baterii entstäänt späänang troch en cheemisk reaktsjuun.

För a hüshual woort uun föl lunen en späänang faan 220 V paroot steld, uun ööder lunen oober 110 V. Grater maskiinen brük 380 V. Wan maskiinen uun a gang san, suragt det späänang för struum.

Det späänang woort bereegent ütj det elektrisk werk (= energii)  (uun Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) an det elektrisk lääs (Q) (uun Coulomb).

Ütj




#Article 305: Elektrostaatik (104 words)


Elektrostaatik as en feenomeen uun a füsiik an befaadet ham mä't elektrisk lääs uun rau.

Al loong witj am, dat was mateeriool letj lacht dialen uuntji koon. Det griichisk wurd elektron för rääf, huar det gud bi tu sen as, käänt am daalang uun a miast spriaken.

Det krääft uun a elektrostaatik komt faan't elektrisk lääs an woort efter't gesets faan Coulomb bereegent. Det krääft komt üs böös letj föör, as oober uun ferglik mä't grawitatjuun böös grat. So as det elektrisk krääft tesken en elektron an en proton 1040-sis grater üs det grawitatjuunskrääft diartesken.

Det elektrodünaamik befaadet ham mä't elektrisk lääs uun faard.




#Article 306: Krääft (füsiik) (132 words)


Krääft as en grate uun a füsiik an spelet en grat rol uun a mechaanik. Hat koon at faard faan dingen feranere of ferfurme. Troch krääft woort werk den an det energii faan dingen feranert. Enkelt slacher faan krääft haa en aanjen nööm: krääft faan't rofin, krääft faan't gewicht an sentrifugaalkrääft.

Isaac Newton foonj uun't 17. juarhunert ütj, dat at krääft di grünj as, wan det faard faan dingen ham feranert. An do foonj hi ütj, dat at tu arke krääft en jinkrääft jaft (actio = reactio).

Wan krääft at faard faan en ding fernanert, do koon det krääft auer di wai an det tidj bereegent wurd. Efter Newton sin ööder gesets täält för en mase  an en konstant faardferanerang  det reegel:

Det woort uk bi det bestemang faan't ianhaid Newton düütelk:




#Article 307: Latiinsk spriak (134 words)


Latiinsk (lat. lingua latina) as en indogermaans spriak, diar iar trinjam Rom snaaket wurden as.

Latiinsk wiar amtsspriak faan't Röömsk Rik an sodenang en wichtag spriak trinjam at waastelk Madlunsia. Ütj det amgungsspriak san leeder a romaansk spriaken wurden. Latiinsk as üs amgungsspriak ütjstürwen, oober 
hat blääw det spriak fan a wedenskap an fööraal faan a hööw. Bit iin uun't 19. juarhunert wiar't det spriak üüb a huuchskuulen uun Euroopa. An uk daalang as't uun düüsenen faan fräämwurden noch diar. Uun flook skuulen an huuchskuulen woort det daalang noch onerracht, auer't son grat bedüüdang för't Europeesk kultüür hää.

Latiinsk as at amtsspriak faan't Watikaanstääd. At röömsk-katuulsk hööw skraft daalang noch aal jo wichtag skriiwen so, an a poop dää san seegen üüb latiinsk.

Bispalen: īnsula (eilun w.); amīcus (frinj m.); an rēgnum (könangrik s.).




#Article 308: Madlunsia (114 words)


At Madlunsia () as en grat banensia tesken Euroopa, Afrikoo an Aasien. Hat as amanbi 2,5 Mio. km² grat an häält 4,3 Mio. km³ weeder. Det jipst steed as 5.267 m jip. Det regiuun trinjam at Madlunsia hää en aanj kliima.

Uun't waasten begant det mä Spoonien, do kem klookwiis Frankrik, Monako, Itaalien, Malta, Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Herzegowina, Montenegro, Albaanien, Griichenlun, a Türkei, Zypern, Syrien, Libanon, Israel, Gaza, Egypten, Libyen, Tuneesien, Algeerien, Maroko an Gibraltaar.

Miast as't uun a somer fiks warem an drüg, an uun a wonter milj an wiat. Faan waast tu uast woort at leewen drüger. Föraal faan Süüdfrankrik (Mistral) an faan Kroatien (Bora) kön fiks sturmer auer't Madlunsia püüste.




#Article 309: Winkelgraad (171 words)


At Graad (faan ‚ straal) as en miat uun a matematiik för di winkel. Det ianhaid woort mä ° ufkört. Am det ei mä en temperatuur tu ferwakslin, haa jo temperatuur-ianhaiden leewen noch en buksteew diarbi so üs °C = graad Celsius.

Uun a wedenskap woort oober miast mä  (Radiant) werket. Diarbi gongt am diarfaan ütj, dat en kreis di raadius 1 hää. Do as di hiale kreis (360°) likwäärdag mä . Det amreegnin gongt so:

an so komst dü tu:

Bröökdialen faan en graad wurd deesimaal uunden, t.b. 12,37° (= 12 °).
Jo mut oober uk uun söstagstel uunden wurd mä winkelminüüten an winkelsekunden, t.b. 12°22′12″ (= 12++°).
Uun a nawigatjuun mä geograafisk koordinaaten woort det deesimaal süsteem mä det söstagstel süsteem fermisket. Diar koon det t.b. 54°22,3' (= 54+°) het. Diarbi as 1° =  faan en sjuarden faan a eerdkreis (amanbi 10.000:90 = 111 km), 1' as =  faan 1° (amanbi 1,852 km = 1 siamiil) an 0,1' as =  faan en siamiil (amanbi 185 m = 1 kaabel).




#Article 310: Magneetisk fial (112 words)


En magneetisk fial entstäänt troch magneetisk materiool of troch elektrisk struum.

Det magneetisk fial lääpt uun sleufen tesken en nuurdpuul an en süüdpuul. En magneetisken nuurd- an en süüdpuul tji enööder jinsidjag uun. Sodenang könst dü mä en kompaas efterwise, huar en magneetisk fial lääpt.
Di wai faan a magneetisk struum as faan a nuurd- tu a süüdpuul.
Di nuurdpuul faan en kompas wiset tu a geograafisk nuurdpuul faan a eerd, auer diar en magneetisken süüdpuul as. An amkiard as di geograafisk süüdpuul en magneetisken nuurdpuul.

Det magneetisk fial ööwet en krääft üüb elektrisk leesen dialen ütj, detdiar krääft het Lorentzkrääft.

Diarbi as  at elektrisk lääs,  at faard an  at magneetisk struummäächt.




#Article 311: Gewicht (füsiik) (163 words)


Det gewicht  faan en materiool hinget faan sin mase an det grawitatjuun uf. Sodenang as gewicht en krääft, diar efter onern trakt. Uun't SI-süsteem woort det uun Newton (N) meeden. 

At gewicht üüb a eerd  bereegent ham ütj mase  an faardferanerang üüb a eerd :

 as amanbi . 

Bit 1960 as det gewicht uun kilopond (kp) meeden wurden. Det wiar ianfach, auer 1 kg üüb a eerd genau 1 kp wäächt. Do as det üüb Newton amsteld wurden. Diarbi as 1 kp = 9,80665 N.

Det mase faan en materiool blaft likedenang, ianerlei huar det as. Oober det gewicht feranert ham, üüb a muun wäächt det föl maner an uun a leesag rüm wäächt det goor niks muar.

Bispal: En materiool faan 100 kg mase wäächt üüb a eerd amanbi 981 N (det san 100 kp), üüb a muun oober man 163 N. Det gewicht üüb a muun as do bluas noch so grat üs det gewicht faan ~16 kg üüb a eerd.




#Article 312: ISO 3166-2:IT (147 words)


Das sind zweistellige Zahlen für die Regionen und je zwei Buchstaben für die Provinzen. Im ersten Newsletter (ISO 3166-2:2000-06-21) wurden Schreibfehler in den Namen der Provinzen Massa-Carrara und Pesaro und Urbino korrigiert. Im achten Newsletter (ISO 3166-2:2007-04-17) wurden vier neu gegründete Provinzen in Sardinien nachgetragen. Im Newsletter II-1 (ISO 3166-2:2010-02-03) wurden drei weitere neu gegründete Provinzen nachgetragen und der Name und Code der Provinz Forlì-Cesena korrigiert. Im Newsletter II-2 (ISO 3166-2:2010-06-30) wurden die Codes dreier Provinzen korrigiert; seitdem stimmen wieder alle Provinzcodes mit den Kfz-Kennzeichen überein.

Für die Provinz Rom sind als Kfz-Kennzeichen ROMA oder, wenn aus Platzgründen nur zwei Zeichen möglich sind, RM in Gebrauch. In ISO 3166-2 ist nur RM gültig.

Eine Provinz Aosta, deren Gebiet neben der heutigen Region Aostatal auch Teile der Provinz Turin umfasste, bestand nur von 1927 bis 1945. In ISO 3166-2 ist die heutige Region auch als „Provinz Aosta/Aoste“ aufgeführt.




#Article 313: Egypten (102 words)


 

Egypten ( Miṣr, amtelk Araabisk Republiik faan Egypten) as en stoot uun't nuurduasten faan Afrikoo. Det hualeweilun Sinai hiart uk tu Egypten, woort oober al tu Aasien tääld.

Uun Egypten leit a Sueskanaal mä sin grat bedüüdang för a hiale welt.

Det leewent faan 80 miljuun minsken woort bestemet faan a Niil, di san müs uun't Madlunsia hää. Diar as al föör 5000 juar en huuch kultuur bi apwoksen.

Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

Egypten hää sööwen-an-twuntig guwernementen (üüb Araabsk محافظات muhāfaẓāt, iantaal محافظة  muhāfaẓa).

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 74,2 juaren, an maaner ian faan 69,6 juaren.




#Article 314: Georgien (140 words)


 

Georgien (georgisk  – ; iar uk Грузия (Grusija), Gruusien of Grusiinien) as en stoot uun Aasien bi't Suart Sia uun't süüden faan a Kaukasus. Uun't nuurden leit Ruslun, uun't süüden lei a Türkei an Armeenien an uun't uasten Aserbaidschan.

Dön tjiin gratst stääden uun Georgien san:

A regiuunen san tesken 1994 und 1996 iinfeerd wurden. Tau regiuunen san autonoom, det hoodstääd Tiflis as en regiuun för ham salew. Auer Abchaasien jaft at stridj mä Ruslun. Uk auer Süüdoseetien (tu Baner Kartlien) as noch ei det leetst wurd snaaket. Jo autonoom regiuunen Abchaasien an Adschaarien stun ei mä üüb det list:

At lun wiar faan 1918 tu 1921 suwereen. Do wurd det faan det Ruad Armee besaat. En juar lääder wurd det üüs det Transkaukaasisk SSR dial faan't Sowjetunioon. 1936 wurd det det Georgisk SSR. Det wurd 9. April 1991 suwereen. 




#Article 315: Adriaatisk Sia (124 words)


At Aadria of uk Adriaatisk Sia (latiinsk Mare Adriaticum; ; ,  an serbisk Jadransko more of kurt Jadran; ;  of kurt Adriatiku), as en sidjensia faan't Madlunsia tesken at Apeniinhualeweilun an at Balkanhualeweilun. Hat as näämd efter det stääd Adria  bi a Po uun Itaalien.

At Adriaatisk Sia as faan Nuurdwaast bit Süüduast 820 kilomeetern lung an amanbi 160 km briad. Uun't gehial as't 132.000 kwadrootkilomeetern grat an miast tesken 40 an 200 meetern jip. Efter süüden tu woort hat jiper bit deel tu't gratst jipde faan 1260 meetern. Uun't süüden täält det Struat faan Otranto tesken Süüditaalien an Albaanien üs grens. Süüdermuar leit at Ionisk Sia.

Lunen trinjam at Aadria san Itaalien, Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Herzegowina, Montenegro an Albaanien.

Wichtag huuwenstääden san:




#Article 316: Nuurd-Matsedoonien (117 words)


Nuurd-Matsedoonien, uk Makedoonien, (, , amtelk Republik faan Nuurd-Matsedoonien (Република Северна Македонија/Republika Severna Makedonija) as en lun uun Süüduasteuroopa. Sant 1946 wiar Matsedoonien en dial faan Jugoslawien, 1991 as't suwereen wurden.

Mä Griichenlun jääw't juarloong stridj auer di nööm, auer't uk uun Griichenlun prowinsen mä disalew nööm jaft. Di 12. Jüüne 2018 as beslööden wurden, dat Matsedoonien di nööm anre skal tu: Република Северна Македонија/Republika Severna Makedonija (Republiik Nuurd-Matsedoonien of  Republiik Nuurdmatsedoonien).

A prowinsen uun Griichenlun het Uast-Makedoonien an Thraakien, Madel-Makedoonien, Waast-Makedoonien.

Makedoonien as uk di nööm faan en grater regiuun üüb a Balkan. Det lingt auer di stoot Nuurd-Matsedoonien henwech iinuun Bulgaarien an Griichenlun.

Oner Alexander di Grat lingd det ual Makedoonien widj hen bit Mesopotaamien.




#Article 317: Digital Object Identifier (102 words)


Digital Object Identifier wort miast DOI ufkört an beskraft det steed uun't wääb, huar dü en was informatjuun fanjst.

Normoolerwiis fanjst dü en informatjuun uun't näät auer di URL (Uniform Resource Locator), det as det internet-adres. Det woort oober flooksis feranert an do fanjst dü det informatjuun ei weder. Di DOI paaset üüb, hü ham di URL feranert hää, an skraft det iin uun sin dootenbeenk. Sodenang könst dü det wääbsidj leewen weder finj.

DOIs wurd miast faan wedenskapelk iinrachtangen brükt an haa det furem . Diarbi as 1371 det numer faan en onernemen an di began as leewen det taal 10.




#Article 318: Litauen (112 words)


Litauen () as en stoot uun Nuurduasteuroopa. Uun't waasten leit a Uastsia, uun't nuurden Letlun, uun't süüduasten Witjruslun, uun't süüdwaasten Poolen an uun't waasten det rüsk Oblast Kaliningrad.

Suwereniteet käänt Litauen faan 1918 bit 1940 an efter 1990. Sant di 1. Mei 2004 as det lun lasmoot faan a EU.

Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

Uun Litauen jaft at 60 gemeenen (Savivaldybės). Lunkreisen of bundeslunen jaft at ei (ei muar sant 2010).

At lun wiar faan 1918 tu 1940 en suwereen republiik. 1940-1941 wurd det faan't Sowjetunioon an 1941-1944 faan Tjiisklun besaat. 1944 wurd at lun weler dial faan't Sowjetunioon üüs det Liitauisk SSR. At lun wurd 1991 weler suwereen.




#Article 319: Elisabeth II. (139 words)


Elisabeth II. (* 21. April 1926 uun Mayfair, London; bäären üs HRH (Her Royal Highness) Princess Elizabeth Alexandra Mary of York; tidjwiis HRH The Princess Elizabeth an uk HRH The Princess Elizabeth, Duchess of Edinburgh) ütj det Hüs Windsor as det äälst doochter faan könang Georg VI. an Elizabeth Bowes-Lyon (Queen Mum) an könangin faan't Ferianagt Könangrik. Widjer as hat stootsbaas faan a Commonwealth lunen Antiigua an Barbuuda, Austraalien, Bahaamas, Barbados, Belize, Grenaada, Jamaika, Kanada, Nei-Sialun, Papua-Nei-Guinea, a Salomonen, St. Kitts an Nevis, St. Lucia, St. Vincent an Grenadiinen an Tuvalu. 

Sant a 20. Nofember 1947 as Elisabeth II. befreid mä Sir Philip Mountbatten, Duke of Edinburgh. Di 6. Febrewoore 1952, di dai üs hör aatj stoorew, as hat könangin wurden. 
 

Sant 2011 san dringer an foomnen liksteld uun a truunfulag. Föör 2011 bäären foomnen rük oober ei huuch.




#Article 320: Kompleks taal (142 words)


Kompleks taalen (mengde ) san bütj a reel taalen uk jodiaren, diar dü ei üüb en taalstrual wise könst.

Uun det mengde faan a reel taalen jaft at nian liasang för  uun det liknang . Üüs skrääpreegner sait 'error', wan wi  liase wel.

Diaram as det nuadag, en nei taal iintufeeren, det imagineer taal  mä det eegenskap . Det taal  het uk imagineer ianhaid.

Kompleks taalen kön uun det furem  apskrewen wurd. Diarbi san  an  reel taalen an  det imagineer ianhaid.

Det tuuptäälen faan tau kompleks taalen  an  gongt so:

Jüst so gongt det uftäälen faan  an :

Bi't moolnemen faan tau kompleks taalen  an  skel dü beaachte:

Bi't dialen faan en kompleks taal  troch  skel dü di bröök iarst ütjwidje mä det konjugiaret kompleks taal faan di dialer: . Sodenang woort di dialer reel (an as jüst det kwadroot faan ):




#Article 321: Wacholder (227 words)


Wacholder as di nööm faan 50 bit 70 slacher faan näädelbuumer uun det famile Cupressaceae.

J. angosturana – J. arizonica – J. ashei – J. barbadensis – J. bermudiana – J. blancoi – J. brevifolia – J. californica – J. cedrus – J. chinensis – J. coahuilensis – J. comitana – J. communis – J. convallium – J. coxii – J. davurica – J. deltoides – J. deppeana – J. drupacea – J. durangensis – J. excelsa – J. flaccida – J. foetidissima – J. formosana – J. gamboana – J. gracilior – J. grandis – J. horizontalis – J. indica – J. jaliscana – J. komarovii – J. macrocarpa – J. maderensis – J. mairei – J. maritima – J. martinezii – J. monosperma – J. monticola – J. morrisonicola – J. mucronata – J. navicularis – J. occidentalis – J. osteosperma – J. oxycedrus – J. phoenicea – J. pinchotii – J. pingii – J. poblana – J. polycarpos – J. procera – J. procumbens – J. przewalskii – J. pseudosabina – J. recurva – J. rigida – J. sabina – J. saltillensis – J. saltuaria – J. saxicola – J. scopulorum – J. semiglobosa – J. seravschanica – J. squamata – J. standleyi – J. taxifolia – J. thurifera – J. tibetica – J. tsukusiensis – J. turbinata – J. virginiana – J. zanonii




#Article 322: Geologii (126 words)


Geologii (faan griichisk γῆ gē̂ ‚Eerd‘ an λόγος lógos ‚Liar‘) as det wedenskap diarfaan, hü a eerd wurden an apbaud as.

Det algemian geologii befaadet ham mä a krääften, diar mä det materiol faan a eerd amgung. Diar san fööraal trii ünlik waier, amdat materiol tu stianang woort, an diaram jaft at

Krääften kön faan bütjen kem, do het jo exogen. Of jo kem faan banen uun a eerd, do het jo endogen.

A histoorisk geoloogen fraage diarefter, wat efter a rä üüb a eerd föörkimen as.

A uunwand geoloogen befaade jo fööraal mä a surgen faan a minsken an ferschük föörütj tu saien, wan wi mä ünloken tu reegnin haa üs tun bispal

Man jo gongt det uk am di ufbau faan wäärdag materiol üs




#Article 323: Holozän (194 words)


At Holozän as det jongst kirew uun det jongst süsteem faan eerdtidjäälern Quartär. Det begant sowat uun't juar 9.700 f.Kr. an lingt bit daalang. En ööder wurd as Alluvium (=efteristidj). Det tidj föör't Holozän het Pleistozän of Diluvium (=istidj). Uun't Holozän ging at stiantidj tu aanj, am 5000 f.Kr. begand a minsken, üs iarst metal kööber tu ferwerkin.

Efter det leetst istidj hää't begand, warmer tu wurden an a minsken küd jo uun Nuurdeuroopa briad maage.

So siig a Nuurdsia noch föör 10.000 juar ütj. Üs det is smolt, san grat dialen auerspeeld wurden. Uun't Atlantikum (7.270–3.710 f.Kr.) as di siapeegel am 120 m uunstegen.
Oober uk uun jonger tidj as't noch ans kuuler wurden. Uun a juaren tesken 1550 an 1850 lai det temperatuur man am en hualew graad liager, man det lingd, am dat flook lidj ferhongerd. A grat pest an di 30-juarag kriich ded hör dial tu det letj istidj diartu, dat föl minsken tu Ameerikoo ütjwaanerd.

Jo fiiw kliimakirwer faan det tabel rochts wurd daalang ei muar so föl brükt, auer jo muar det feranerang üüb a nuurdelk eerdheleft beskriiw. För a hialer eerd woort det Holozän daalang ööders iindiald:




#Article 324: Jil (160 words)


Jil woort brükt, am hanel tu bedriiwen.

Det iarst jil wiar wäärsfol metalen üs gul an salwer, oober uk kööber. Jo skul leewen ufwaanj wurd an det wiar amstentelk. So begand a iarst huuch kultüüren, jilstaken tu maagin. Jo wiar aleewen like swaar an küd uftääld wurd. Det wiar kurantjil, an det ment, di wäärs faan det jilstak wiar jüst so huuch üs di wäärs faan det metal. Leeder kaam uk ianfacher materiool üs müntjil diartu an sant at 11. juarhunert uk papiir. Det as natüürelk föl maner wäärs üs di wäärs, wat diarüüb stäänt. Daalang woort muar an muar bukjil brükt, det ment, ik fu det jil goorei muar uun hun, det woort faan ian konto tu en ööder konto auerwiset.

Daalang hää bal arke lun sin aanj münt. Muar an muar lunen gung oober diartu auer, mä det salew münt tu betaalin. Uun a welthanel woort fööraal mä di US-Dooler, oober uk mä Euro an Schweizer Franken betaalet.




#Article 325: Kneppelfreed (177 words)


Kneppelfreed (waastfresk för Knapelfreidai) wiar di 16. Nofember 1951 uun Leeuwaarden uun Waastfresklun.

Üüb Zaailand, di markels faan Leeuwaarden san sjandaarmer mä knapler an weedersprütjen üüb a minsken luas gingen.

A minsken hed jo diar föör't gericht fersaamelt, am en proses jin di skriiwer Fedde Schurer tu ferfulgin. Hi hed en artiikel auer di rachter mr. Wolthers uun det bleed Heerenveense Koerier skrewen, auer didiar rachter auer a miaten hard jin a Waastfresken oordialet hed. Iansis hed'er en moolkmaan bestroofet, auer hi sin moolk üüb waastfresk uunprisagt, an en ööder tooch hed'er di tiirdochter Sjirk van der Burg ferbeeden, föör gericht waastfresk tu snaakin.

Bütjen sted a minsken an rept: 'Wi wel Schurer sä!'. Di stootsafkoot mr. Hollander wurd det tuföl, an do rept hi a sjandaarmer, am a minsken tu ferdriiwen.

Auer detdiar föörgungen wiar a Waastfresken so dol, dat tau ministern ütj Den Haag kem moost, am a minsken tu beraugin. Jo ferhaneld diar tau weg an beslood do, dat waastfresk at ööder amtsspriak wurd skul. Leederhen as waastfresk uk uun a skuulen iinfeerd wurden.




#Article 326: Moritz Momme Nissen (146 words)


Moritz Momme Nissen (* 17. Febrewoore 1822 uun Stedesand; † 29. Detsember 1902 uun Sünderup) wiar en nuurdfresken köster, skuulmääster an wedenskapsmaan am't fresk spriak.

Moritz Momme Nissen wiar di dring faan en büür an widjloftag nai mä Friedrich Paulsen. Nissen liard üüb skuulmääster uun Tondern, hed flook steeden uun Brunsbüttel, Kiil, Gammendorf üüb Fehmarn an wiar faan 1858 skuulmääster an köster uun Neebel üüb Oomram. Di prääster tu jü tidj wiar Lorenz Friedrich Mechlenburg (1799-1875), hi befaadet ham uk mä't nuurdfresk spriak, fööraal mä't öömrang. Nissen liard diar uk Knut Jungbohn Clement käänen. 1865 wurd Nissen skuulmääster an köster uun Stedesand. Diar blääw'er bit hi 1888 uun pangjuun ging. Diar füng hi di Königliche Hausorden von Hohenzollern. För't ääler hed hi oober ei föörsuragt, so dat sin wedwüf an sin doochter uun't aaremhüs lewe skul.

Nissen hää wel det bedüüdenst werk tu't nuurdfresk spriak skeeben:




#Article 327: US-Presidentenwool 2012 (103 words)


Di 6. Nofember 2012 as auer di president faan a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo (USA) ufstemet wurden. Uun Ameerikoo stun normoolerwiis tau kandidoooten faan a Demokraaten an a Republikooners tu wool.

Arke stoot stemet enkelt uf, an di kandidoot, di a miast stemen füngen hää, want a woolmaaner faan didiar stoot. Uun letj stooten san det maner, an uun grat stooten san det muar woolmaaner. Jodiar woolmaaner kem do leederhen tuup an weele di president.

Uun a stääden want miast di demokraat (blä), an üüb't lun want miast di republikooner (ruad). Üüb detdiar koord könst dü sä, hü a enkelt countys ufstemet haa:




#Article 328: Thusnelda Kühl (100 words)


Thusnelda Kühl (uk: Kuehl, befreid: Petersen * 14. August 1872 uun Kollmar, † 24. Jüüle 1935 uun Nortorf) wiar en sjiisk dachter an skriiwer.

Thusnelda wurd bäären üs en doochter faan di prääster Carsten Kühl an sin wüf Wilhelmine, b. von Oldenburg. Uun jong juaren an uk leederhen hää Thusnelda miast uun Oldenswort lewet. Uun a 1890er juaren hää't üs skuulmääster werket. Am 1900 begand hat tu skriiwen, miast romoonen. Am jü tidj wiar't noch temelk üngewöönelk, dat en wüf üüb't lun buken skraft, man uk Thusneldas mam wiar en skriiwer. Leeder wurd hat bekäänd üs „dachter faan a maasken“.




#Article 329: Jarich Hoekstra (123 words)


Prof. Dr. Jarich Freark Hoekstra (* 17. Febrewoore 1956 uun Hitsum, Waastfresklun) as en wedenskapsmaan uun a fresk filologii.

Faan 1962 bit 1968 hää Hoekstra det grünjskuul uun Abbegea besoocht an 1974 hää'er sin abituur uun in Almelo maaget.

Bi't Rijksuniversiteit Groningen hää'er norweegs, fresk an isluns studiaret. 1997 füng hi san dokter mä det werk The Syntax of Infinitives in Frisian.

Faan 1981 bit 1999 hää Hoekstra bi't Fryske Akademy uun Ljouwert/Leeuwarden uun onerskiaselk positjuunen werket, 1994 begand hi mä't onerrachten faan't fresk bi't Universiteit van Amsterdam. Sant 1999 as Jarich Freark Hoekstra profeser för fresk filologii an direkter faan't Nuurdfresk Wurdenbuksteed bi't uniwersiteet faan Kiil.

En auersicht auer Hoekstra sin skraften fanjst Dü üüb sin persöönelk sidj bi't uniwersiteet faan Kiil




#Article 330: Mary Celeste (278 words)


A Mary Celeste wiar en brigantiin, det as en tau-määster. A 4. Detsember 1872 wurd det skap üüb hualew wai tesken a Azoren an Portugal ferläät üüb a Atlantik fünjen. Bit daalang witj näämen so rocht, huaram diar näämen muar uun buurd wiar.

A Mary Celeste as 1861 uun Kanada baud wurden an hää tuiarst Amazon het. Hat wiar 99,3 ft lung an 198 t swaar an siild uun a iarst juaren muarsis auer a Atlantik. Hat as muarsis ferkääft wurden an het sant 1869 Mary Celeste.

Di 7. Nofember 1872 hää det skap 1.701 feed mä rian alkohol uun buurd nimen an wiar bestemet för Genua uun Itaalien.

Di 4. Detsember 1872 as hat faan det bark Dei Gratia tesken a Azoren an Portugal fünjen wurden. A Mary Celeste drääw diar ambi, man diar wiar näämen uun buurd. En pomp wiar uunstaken, an ales wiar böös trochenööder, man det skap wiar hial, an at fracht wiar noch uun buurd. Di leetst logbukiindrach kaam faan naibi det eilun Santa Maria (Azoren). Trii maan faan a Dei Gratia haa det skap do bürgen an tu Gibraltaar broocht.

Uun Gibraltaar jääw't en loong siaamtsferhanlang, man diar kaam ei föl bi ütj. Tuleetst füng a sialidj faan a Dei Gratia en bergeluan an do wiar det stak iarst ans tu aanj.

A Mary Celeste hää diarefter noch 12 juar üüb a Atlantik siild, an as 1885 bi Haiti üüb grünj saat wurden. Di eegner wul a ferseekerang bedreeg, man det kaam ütj. A auerresten lei diar wel daalang noch ambi.

Det logbuk wiar noch diar, üs det skap fünjen wurden as, an sodenang witj am uk, hoker diar uun buurd wiar.




#Article 331: Internatjunaal flagenalfabeet (116 words)


At internatjunaal flagenalfabeet woort uun a siafaard brükt, am bööden faan ian skap tu en ööder mä signoolflagen tu schüüren.

Arke buksteew hää en aanj flag. An do san diar uk noch flagen för taalen an aparte mädialangen. A miast flagen haa tau bedüüdangen, iarst üs buksteew an do uk noch üs mädialang. Det flag A tun bispal bedüüdet uk: Ik haa en düker oner.

 

A flagen kön enkelt, oober uk kombiniaret wiset wurd. Jo wurd faan boowen tu onern leesen, so ment t.b. „U“ auer „W“ : „Good Luck“ of „Gud rais“. An „N“ auer „C“ ment: „Ik san uun nuad“. Flook kombinatjuunen san uk hiamelk codes, so dat näämen witj, wat jo skapsfeerern besnaake.




#Article 332: Hingstbuan (128 words)


At hingstbuan (Vicia faba), uk swinbuan, sjok buan of ääkerbuan (eekerbuun) as en plaant uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae of uk Leguminosae). Hat liket at guardbuan, as diar oober ei altu nai mä.

At hingstbuan woort föl bi a Nuurdsiaküst uunbaud, auer hat uk en betj saalt an en lachten froost ferdreeg koon. A früchten kön bluas jong ferteeret wurd, sodenang haa jo daalang fööraal bedüüdang üs fuderplaant of üs greenged.

Det siad as auer a miaten wäärdag an häält 25 bis 30 % protein, 1 bis 2 % fäät an 40 bis 50 % köölhydraaten.

Tiaknang ütj O.W. Thomé: Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1885.
Vicia faba flower detail.jpg|Bloos
Tuinboon voor zaad.jpg|Rip früchten
Tuinboon zaden in peul.jpg|Bongen mä ünrip früchten
Broad-beans-after-cooking.jpg|Kööget sjok buanen




#Article 333: Lidice (911 words)


Lidice (dütsk Liditz) es en Gimiindi benen di Okres Kladno ön Tschechien. 
Lidice liit ombi 5km uastern fan Kladno en 20km weestern fan Prag benen di Merelböömsk Regioon. 
Tö Tiren fan di Taust Warelkrich uur Lidice ön't Jaar 1942 fan di dütsk Nāzis ön Steken slain, eeđer dat jen eeđer Reinhard Heydrich sjoten her. Eeđer di Krich es Lidice weđer āpbecht uuren, en dit staant nü ombi 300m fan't ual Tērp wech.
Ön di Plaats fan't ual Lidice waar en Teenkstiin henstelt sa üs uk en Museeum.

Lidice waar ön't Jaar 1306 dat jest Mool āpskrewen, aurdat jen en Uurkundi haa skul, di wat āreft her. 
Dat Lön' jerti fuar't Miist Böörern fan Prag en Kuttenbarig . Fuar't Jaar 1309 jeft et Popiiren aur en „castrum Luticz“.

Me di Forloop fan di Hussitenkrichen waar Meziříčskýs Kraam fan hok düüsend Rewolutsjoneeri fan Louny, Žatec en Slaný ütroowert, üs des hen tö jaar Kamerāden ön Prag wel.

Wan Meziříčský storewen wiar uur Lidice aafter forkoopet. 
Ön't Jaar 1470 koopeti Jetřich Bezdružický fan Kolowrat, Makotřasy en leeter Buštěhrad dit. Hi smet dat Lön' töhop, en bit hentö't Jaar 1713 kür hi dat hiili Lidice tö sin Herskep Buštěhrad teeli.
Leeterhen heer Franziska Sibylla Augusta von Sachsen-Lauenburg dat Lön fingen. Wan dat Faamen fan höör storewen wiar, ārefti di bayrisk Kurfürst Maximilian Josef di Kraam. 
Tö des Tir uur diarme bigent en greev eeđer Kual, hurfan et diar masi jeft.

Bit hentö't Jen fan di Patrimonialherskepen ön't Jaar 1848 jerti Lidice tö di Herskep Buštěhrad.

Dat Tērp liit iin ön't Deel fan di Lidický potok. Hooger üs alis üp Stair wiar di Sērk St. Martin di Ialeri. Des waar ön't Jaar 1732 fan di BechningsmaisterVáclav Špaček nii ütstafiaret. 
Üüs Kladno fan di Industrii muar Jil fo kür (Fan di Meren fan't 19. Jaarhönert ön), da kür di Mensken diar jaar Jil fuar't Miist üs Bārigliren fortiini.
Wan di Dütsken Lidice iinnomen her (1939) uur dat Tērp tö dat „Protektorat Böhmen und Mähren“ teelt. 
Ön't Jaar 1942 her Lidice 102 Hüüsinger me 503 Mensken diarbenen. Diar wiar 14 Hofstairen, en Meln, trii Kraamers, trii Wertskepen, tau Slachters en di Sērk.

Ön di 27. Mai 1942 waar Reinhard Heydrich, di Fuarseter fan't Reichssicherheitshauptamt en stairfortreerendi „Reichsprotektor fan Böhmen en Mähren“, öngrepen, üs hi üp Wai tö sin Kontoor ön di Hradschin wiar. 
Des wiar en Attentāt fan Prager Töögen-ön-Kēmpers, wat et „Operation Anthropoid“ nēmt her. 
Heydrich wiar diarfan sa slem raaket, dat hi ön di 4.Juuni fan't Jaar 1942 strorev. 

Di Nāzis uur da mal bistert; ja wel dit töbeekdö. Ja grep di Büürers fan Tschechien ön, aurdat ja jaa ek wust, hoken dit wesen wiar. Ja sair, dat di Mensken ön Lidice di Töögen-ön-Kēmpers Taak en Bēr dönen her en uk üđers holpen her, man dit stemeti ek.

Injems ön di 9. Juuni 1942 stelti Liren fan di dütsk Politsai (Meföligers fan GeStaPo en „ Sicherheitsdienst Reichsführer-SS|SD“) sa üs di „Sjutzpolitsai“ jam trinjom Lidice āp. 
Dat Komando her Ofitsiiri fan di Wafen-SS sa üs en senerk Komissjoon fan di Sekerhairs-Politsai ön Prag. Ja nem uk tschechisk Politsai me langs.
Ali Waien, wat hentö Lidice giar, uur techt maaket, aurdat em meenti, dat di Töögen-ön-Kēmpers of jaar Helpers ön't Tērp wiar.

Bi di Nacht uur di Mensken fan Lidice töhopdrewen. Ali 172 Karminger, wat ialer üs 15 Jaaren wiar, waar üp di Hofstair fan Familii Horák braacht. Diar waar ja di naist Dai duarsjoten.
Di Histooriker Stefan Klemp sair, dat fuar't Miist di Liren fan di Sjutspolitsai sjoten haa. 

Diar wiar jit niigen Karminger, wat bütlöns Kual ütgreewen her. Des uur da hentö Prag braacht en diar duarsjoten.
Soowen Wüfhaurn, wat Jungen fo skul, uur somhur henbraacht, dat ja jaar Dütjis fo kür. 
Wan di Jungen diar wiar, uur ja jüst sa bihanelt üs di üđer Wüfhaurn. Di Dütjis uur wechnomen.
Des soowen waar sa üs di üđer 195 Wüfhaurn fuar't Miist hentö't Konzentrationslager Ravensbrück deportiaret, hur 52 diarfan ombraacht uur.

Dat Tērp Lidice uur forbrent, sprengt en leeterhen gleermaaket. Fuar des fing di Reichsarbeitsdienst Biskiir. Di Gimiindi skul fan di Lönkaart forswinj.
Dat „Wechflii“ fan't Tērp wel di SS-en Politsaiföörer Karl Hermann Frank sa haa. 
Bal dit salev es hok Daagen leeter me di Gimiindi Ležáky maaket uuren.

Ön't Jaar 1949 kām hok Wüfhaurn, wat aurlewet her, töbeek. Ja kür iin ön en nii becht Tērp, delings Lidice, uuni.

Lidice her 98 Jungen. Ja waar hentö di „Umwandererzentrale Litzmannstadt“, Gneisenaustraße 41 ön Litzmannstadt braacht. Diar uur ja eeđer Rasikriteerien ütsortiaret.
Trötain fan des Jungen uur hentö en „Lebensborn“-Heim braacht, tö „germanisiarin“.
Fuar't Miist uur di Jungen man töhop me di Jungen fan Ležáky hentö't Vernichtungslager Kulmhof braacht, hur ja vergāst waar.

Di trötain Jungen, wat tö „germanisiarin“ wesen wiar, waar eeđer di Krich ön Bayern raaket. Uk soks fan di soowen Jungen, wat eeđer di 10. Juuni 1942 tö Warel kemen wiar, uur fünen; jen diarfan wiar storewen.

Üs di Āpskailighairen bikeent waar, wat ön Lidice pasieret wiar, da haa forskelig Gimiinden di Naam fan Lidice aurnomen.

Sa kumt et, dat em des fent:

Di Gimiindi nem höör nii Naam ön, üs di taust Jaaresdai fan di Forbreeken wiar.
Iarenlir fan Brasilien en Diplomāten fan di Tschechoslowakei wiar diar me bi.

Hat jeft uk Tērps- en Statdiili me di Naam Lidice, sa üs ön Lima (Peru), Caracas (Venezuela), Regia (Kuba) en Gan Yaoneh (Israel).

Dat Hüs uur üs Lidice-Hüs fööret. Dat Moto es: Erinnern für die Zukunft., en di Aarber giar töögen Diskriminiaring en töögen Natsjonālsotsjalismus.




#Article 334: Okres Kladno (217 words)


Okres Kladno as en lunkreis uun't Středočeský kraj uun Tschechien.




#Article 335: Tetrapoodi (766 words)


Me Tetrapoodi (Greeksk: τετρα, tetra = fjuur; ποδές, podes = Fet) es en Weeterkantensküülsbechning fan Beton meent.
Hat jeft uk masi Diirter, wat Tetrapooden sen, alis, wat fjuur Biiner heer, sa üs uk di Mensk.

Di Jeremer fan san Bechning sen sa ütrocht, dat em höm en Tetraeder diarbi fuarstel ken.
En Tetrapoodi heer en Wecht fan ombi 6 t.
Wan em jam brük wel, da liit em di ön en Reeg aur- of tööchenarküđer, dat di san bet forkanti.
Ja skel di Kraft fan di Braning wechnem, dat di ek muar sa hart töögen't Lön' slait.
Dit uur uk Welenbreeker nēmt.

Di Taacht fuar Tetrapoodi es fan Frankrik kemen.
Dit wiar en Instituut, Ets. Neyrpic ön Grenoble. Fan't Jaar 1950 ön waar Tetrapooden ön manig Lönen fuar Neyrpic patentiaret.

Tetrapooden sen rocht iinfach tö maaki.
Dat et ek sa jüür uur, kum fuar't Miist Betonlasters en giti jaar Beton iin ön Foremen, wat al diar stuun, hur di Tetrapooden hen skel.
Di Foremen sen fan Iirsen maaket en sit me Skrüüwen töhop, dat em di ütenachtler fo en weđer binüti ken. 
Wan di Beton hart es, da skrüüft em di Foremen ütenachler en nemt di Tetrapoodi fuar't miist me en Swumkrān üt en stelt di hen, hur di bliif skel.

Tetrapooden uur ek bluat töögen di See nomen. Uk fuar di Kanten fan Stroomer ken ja tö pasi kum, dat di Kanten ek sa ütspöölet uur. Des es da aaftinoch uk gur fuar forskelig Diirter en Fesken, wat twesken di Tetrapooden uuni ken.
Fuar Haawenkanten en Iinfaarten uur Tetrapooden nomen, dat di Kant höör Forem wat leenger bihual ken.

Ön Hörnem heer em Tetrapooden hensmeten, dat ek sa fuul Lön' fan Hörnem-Or wechspöölet uur skul.
Fan des kām man ek olterfuul Gurs: Di Or heer twesken di Jaaren 1968 en 2010 60% fan höör Dünemsön forleesen.
Di Tetrapooden ken dat Weeter jaa bremsi, man ja ken di Sön' ek fasthual. Aaftinoch waar ja uk önerspöölet en forsaketi ön di Sön'.

Ön Hörnem jeft et en Langs- en en Twerkwerk fan Tetrapooden. Süđern fan des Aarbern es di Lee fan di Weeterstroom, wat fan Nuurđweesten kumt.
Dit meent: Luv es di Nuurđweesterkant, Lee es di Süđer-Süđuasterkant.
Wan di Weeterstroom, wat langs di Strön önkumt, fan en Twerkwerk bremset uur, da uur di Weetermasi höör Energii ek luas.
Dat Weeter breekt hentö Weesten üt, drükt diar jit muar Weeter wech, en di hiili Druk maaket en gurt Wirbelstroom, wat töögen di Klokreeg weđer hentö di Strön' wel (Dit es di iinfachst Wai fuar't Weeter).
Diar kumt da bi üt, dat süđern fan di Tetrapooden gurt Hööler öön ön di Strön en di Dünemer spöölet uur. 
Dat Uurt diarfuar es Lee-Erosioon.

Ön't Jaar 2005 wiar fan 105 ha, wat et 1968 jit wesen wiar, bluat jit 43 ha aurblefen.
Dit fing da uk dat Landesamt für Küstenschutz und Naturschutz(LKN) sa laangsem me. 
Dat jest wat maaket waar, wiar, dat dat Twerkwerk kuurter maaket waar. Di Tetrapooden waar hentö Heliglön-Dünem faart. Diar kür ja fuar di Kant fan di Dünemer ön Dünem brükt uur.
Sa waar Söl' ombi 40% fan't Twerkwerk lekelk weđer luas.

Wat me di Rest pasiari skel, da uur jam di Eksperten ek iinig: Di Geoloogi Dr. Ekkehard Klatt sair, dat dat Beest es, wan di Tetrapooden hiilendal wech kum.
Üđer Lir meen, dat em fan dat gurt Twerkwerk hok litjer Twerkwerken maaki skel, en des sen di, hoken wat tö sii haa.
Sa sjocht em ön't Jaar 2013, wat ja ön 2012 maaket haa:

Iin ön di Jaaresbirocht fan di Weeterkantensjutslir bi di Söl'ring Foriining wiar tö lees, dat em ön 2012 Tetrapooden fan't ual Twerkwerk omlair heer.
Diarbi skel ütkum, dat dat Langswerk forbeetert uur en di Lee-Erosioon mener.
Em heer diar nü dat Langswerk leenger maaket en süđerfuar fan't ual Twerkwerk jit en litjer Jen henbecht.
Di Forleengering fan't Langswerk giar üs en Böög hentö't Weeter, sa dat dat Jen jit en litj Twerkwerk uuren es.

Foraneringen eeđer di Aarberen fan't LKN ön 2012.

Di green Tetrapooden weegi jit Algen. Ja sen fuarof öner Weeter wesen, üs ja jit tö't ual' Twerkwerk jert haa.

Dat Alfred-Wegener-Institut (AWI) heer ön't Jaar 2009 en Projekt bigent fuar üttöfinj, wat di Tetrapooden fuar Foraneringen bi di Struktuur fan di Weeterkanten bringi.
Ja wel fuaral uk weet, weđer en wat höm diarfan bi di Heef en di Heef-Ingi foranert.

Tetrapooden sen al üs Barieeri töögen Panzers brükt uuren.
Bi di San Giacomo Pass heer em Tetrapooden iin ön en Bach smeten, dat em diar ek muar me Panzers langs köör kür, wan di fröösen of ütdrüget wiar.




#Article 336: Pyramiidi (Geometrii) (128 words)


Di Pyramiidi es en Objekt fan di Geometrii me trii Dimensjoonen.
Di Grün fan en Pyramiidi ken trii of muar Huken haa. Dit jit uk Polygoon, wat sa fuul jit üs fuul Huken, teel man eeđer.

Wan di Grün fjuur Kanten heer, en di sen ali lik lüng, da stuunt di Pyramiidi jaa ön en Kwadraat.
Di jit diarom uk Kwadraat-Pyramiidi. 

En Pyramiidi ken lik (Ön't Loot) wiis of en Sirenslach haa. Wan di ön't Loot es, da liit di hoogst Punkt ön't Loot aur di Meren fan di Grün.

Di Forskel es:

En Pyramiidi, hur di Spüt ofskiart es, jit en Pyramiidenstump.

En senerk Forem es en Pypamiidi, hur ali Siren en di Grün fan Triihuken sen, hokens Kanten ali lik lüng sen.
Des jit da Tetraeder.




#Article 337: Retingsselskep fuar Seefaarers (DGzRS) (628 words)


Di Retingsselskep fuar Seefaarers es en hiilendal priwāti Foriining, wat aural bi di Dütsk Weeterkanten Retingsskeepen en di Lir diartö heer, wat help, wan jen üp See ön Nuar kumt.

Di kuurt Noom es DGzRS (Dütsk: Deutsche Gesellschaft zur Rettung Schiffbrüchiger). Di DGzRS es ön Dütsklön töstendig fuar di Tiinst SAR (Search and Rescue), wat et aural üp Wārel jeft.
Di Selskep fo höör Jil bluat fan dit, wat di Lir fan salev dö (Skeenkingen). Litjet wat kumt bitö, wan di Justiz jen fordonert en bitaali wat hentö di DGzRS.
Di Bundspresident es Skeremher aur di DGzRS. Prominenti Lir aarberi, ark fuar en Jaar, üs Bootschafter (Dit jit sa!). Dit jit, dat ja Reklāmi fuar di Selskep maaki en diar niin Jil fuar nem.

Di DGzRS heer masi Skeepen en Buati, en di ken em jir ek ali weegi. Fuar't Miist sen di Skeepen üs Klasen iindiilt, wat jir tö biluki sen.
Nii sen ön di leest Jaaren di 36-Meeter- en di 20-Meeter-Klasi konstruiaret uuren. Fan di 20-Meeter Skeepen uur jüst (2012/13) en Seerie fan fjuur Stek becht. Ja sen lechter en en bet laangsemer uuren. Senerk di Elektrik es hiilendal nii.(Se uk öner Foraneringen)

Ön di Birocht fan di DGzRS aur 2011 stuunt des:

Hiilendal her di Retingsselskep ön't Jaar 2011 ombi 34,3 Miljoonen € fuar höör Aarber.
Fan ark Euro uur 85 ct fuar di Retingsaarber brükt, ombi 5 ct fuar di Kontoorsaarber en 10 ct fuar Reklāmi.

Di Retingsselskep heer 61 Skeepen en Buati bi Nuurđ- en Uastersee, sa üs uk bi hok Swet-Weetern.
Des sen ön't Jaar 2012 2.117 maal ütfaart, wan Help brükt waar. 

Wan di Aamringers Jungen fo skel, da uur jaa somtirs me't Retingsskep hentö't Kraankenhüs ön Wyk faart.

Di Skeepen, wat nü jit faar (Ja uur bihölen, bit dat ja ombi 30 Jaaren ual sen), haa aaftinoch Rümen, hur em ön uuni ken. Dit maaket di Skeepen swaar, en em brükt muar Diesel en gurter Maskiinen, dat di gau inoch önerwai sen.
En üđer swaari Diil es dat Buat, wat mefaart. Des wel em uk lechter haa, dat dat gurt Skep wat litjer becht uur ken.
Nü (2012/2013) skel fuar di 23,3-Meeter-Skeepen sok me 20 Meeter kum. Achtern faart da en Gumibuat me hart Kiil me, en fuar di Retings-Seelir uur Hüüsinger becht.
Di nii Skeepen fo uk en Bus-Systeem fuar jaar Elektrik. En Reekenmaskiin stjüürt diar bi ali Forbrükers en Funktsjoonen ön, sa dat em mener Kābel brükt en muar me di forskelig Giraaten bigen ken. Sawat es bi forskeligi Autos ombi sent 2005 iinbecht.

Üp Söl' heer di DGzRS tau Statsjoonen: List en Hörnem. 
Ön List wiar bit Detsember 2013 bitaaleti Seefarers ön di Minden en teevti, dat wat pasiareti, hur ja help kür. Ön't Jaar 2013 waar dit Hüs fan di DGzRS man tö en uuning ombecht, en en nii Skep, di Pidder Lüng kām üp Stair fuar di Minden. Des Skep heer niin Uuning muar, en dit es uk en bet kuurter üs di Minden (20-Meeter-Klas). Fan List uur uk Kontrolfaarten maaket. 
Ön Hörnem es dit en Ker fan aacht Hörnemer Borigers, hoken di DGzRS önrööpi ken, wan dat Buat, wat diar liit, üt faar skel en Help. Diarom staant ön di Statsjoon uk en Telefoonnumer fan Bremen, hur aliweegen jen sit en Önrööpen āpnemt.

Ön dit 10,1 Meeter-Buat es dit Rööpteeken (DH 2306) fuarn üp dit Taak fan di Kabiini henmaalet, dat em dit uk fan di Lucht keen ken. Sa es dit bi di Retingsskeepen fuar't Miist maaket, aurdat SAR-Aarber jaa me Skeepen en ön di Lucht (Me Hubskrüüwers) maaket uur. Boowen ön di Galerii fan di Skeepen es dit bi di Hecht gur tö keen.

Jir sen Noomen fan Lir, wat ark fuar en Jaar üs Iarenamt Reklāmi fuar di DGzRS maaket haa.




#Article 338: Feldbus-Systeem (606 words)


En Bus-Systeem es diarfuar diar, dat em, wan em masi Giraaten iin ön en Stjüürkrais heer, ek aural en Kābelboom henlii brükt, dat em diar wat me maaki ken. En zentrāli Reekenmaskiin diar aur en Buskābel bluat jit Biskiiren döör, en di Giraaten haa ain Stjüüringen, wat di Biskiiren tö di Aarber fan't Giraat omset.

Di Stjüüringen, wat Biskiir fan di Zentrāli fo, jit uk Feld-Giraaten, aurdat di aural ön dit Feld trinjom di Zentrāli tö finj sen. 
Diarom jit dat Bus-Systeem, wat fan niier Autos bikeent es, uk en Feldbus-Systeem.

Ön en Feldbus uur di Feldgiraaten Metföölers (Sensooren) en di Stelgiraaten (Aktooren) forbünen, dat ja me di Stjüürings-Zentrāli komunitsiari ken.
Ark Giraat skel sin ain Keening (Sa üs en Telefoonnumer) haa, aurdat ali Biskiiren fan di Metgiraaten en di Stelgiraaten aur jen Wiir gung. Üđers ken di Stjüüring ek weet, hok Sensor fuar hok Aktor Biskiir dönen heer, en di Stjüüringsbiskiiir (Initiatiivi) ken ek ütdönen uur. Diarfuar jeft et normiareti Protokoli.

Di jest Generatsjoon fan Feldbus-Systeemi waar ön di tachentiger Jaaren üttaacht, dat em di Biskiiren ek muar aur Wiiren (Analoogi Signāli) tö di forkelig Stelmotooren en -giraaten stjüüri wel. Dit skul da digitāl uur.
Deling sen masi forskelig Systeemi diarfan önerwai. Sent 1999 es en Norm fuar Feldbus-Systeemi skrewen, di IEC 61158 (Digital data communication for measurement and control - Fieldbus for use in industrial control systems), en des es di Standard aur di hiili Wärel.

Di taust Generatsjoon fan di Technologii giar aur Ethernet, dit jit, en Natwerk. Des haa en nii Norm, IEC 61784-2.

Jen fan di Feld-Systeemi es di CAN-Bus, en des es fan ombi dat Jaar 1983 ön fan di Firma Bosch en di Reekenmaskiinenfirma IBM üttaacht uuren.
Di Taacht kām diarfan, dat di Maskiinen langsen muar Saaken automātisk maaki skul. Diarfuar waar aliweegen muar Kābel en Wiiren brükt, dat dit alis Stroom fing en da uk jit funktsjoniari kür.
Bi Mercedes en BMW (Des haa bi Bosch fraaget, weđer em wat maaki kür) wiar di Kābelboom fan en Merelklasiwain ombi 100 kg swaar, en dit wel em foraneri.
Muar Kābel sen jaa uk muar Diili, en muar Diili jit muar Möögelkhairen, dat wat forkiirt aarbert.
Di jest S-Klasi fan Mercedes waar al ön't Jaar 1992 me CAN-Bus becht. Bi di iinfacher Wainer waareti et ombi 10 Jaaren leenger.

Langsen waar muar Technik iinbecht:

Da ken em lecht diarüp kum, en maaki en Zentrāli, hur alis langs lapt, en jüst des es di Sen fan en Bus-Systeem.
Wat diar nü alis iin ön di CAN-Bus forswünen es, es fan Model tö Model forskelig, sa üs dit jaa uk forskelig es, hurfuul iin ön san Auto fan salev giar.

Naan! Dat Auto es en wichtigi Diil, man normaalerwiis wiar didiari Technik bi di Aarber fuar di Autmatisiaring fan di Industrii aur.
Hat jeft uk ek bluat di CAN-Bus, di es bluat jen fan fuul.

Di nii Skeepen fan di DGzRS haa Bus-Systeemi, wat muar Funktjoonen me mener Kābel möögelk maaket.
Dit sen di nii 36-Meeter-Klasi en di 20-Meeter-Klasi.

Tö alis, wat me en Dieselgenerātor en Elektromotooren önerwai es, heer masi Stjüüring, dat alis tö di rocht Tir me di rocht Kraft of Draitaal aarbert. Wan dit uk söner Bus möögelk wiar, sa uur et dach fan en digitāli Stjüüring aaftinoch ginauer en iinfacher.
Uk fan en Lokomotiiwi en Omdraistjüüring haa skel, dat di Toch ön Weesterlön' önkum ken en iinfach di üđer Wai om töbeek köör ken, es fuul Technik. Des giar uk iinfacher aur en Reekenmaskiin me Bus-systeem üs me en gurt Kābelboom en masi Giraaten diarön.

CAN-Protokoli uur fuar Biriken brükt, hur di Sekerhair senerk wichtig es, sa üs:




#Article 339: Schottel-Propeler (182 words)


Di Schottel-Propeler es en Skeps-Öndreft. Senerlig es diarbi, dat di Propeler iin ön en draibaari Gondel seet. Wan dat Skep om di Huk faar skel, da skel em bluats di Gondel en Stek tö di Sir draii, wan em omdrai wel, da drait em di Gondel om.

Sok Giraaten uur iinbecht, hur en Skep gur tö manövriari wiis skel of ön tau Rochtingen faar.
Wan en Skep fuarn en achtern san Giraat heer, da ken dit uk twert köör.

en jit muar.

Di Schottel SRP (Schottel-Ruuderpropeler) waar ombi 1950 ütbraacht. Fuar lung Jaaren kür em diar dat Miist me maaki, man di Skeepen waar gurter en di Maskiinen fing muar Kraft.
Des giar fuar masi Skeepen me en gurter Propelern tö forbeeteri, man en gurter Gondel jit jaa, dat en Skep uk diiper giar.

Di salev Kraft üs en gurt Propeler ken em uk me tau litjer Giraaten iin ön't Weeter bringi. Dit wiar di Taacht fuar di STP (Schottel-Twin-Propeler). Jen Propeler sküüvt, jen tocht, di seet ön di salev Aksi.

Di Schottel-Propelers haa jaar Gurs:

Hok Saaken sen ek sa jur:




#Article 340: Sylt Express (159 words)


Di Sylt Express en en Auto en Pasagiirföri, wat sent 2005 ön di Föriskepslinie twesken Röm (Deenemark) en List üp Söl' faart.

Dat Skep waar ön di Jaaren 2004/2005 becht, aurdat em di ual Skeepen Westerland (1970) en Vikingland (1974), biiring ön Hüsem becht, wechdö wel.
Di Öndreft aarbert me fjuur Dieselgeneratooren, wat Elektromotooren me Stroom forsörigi. Des driif di Schottel-Propelern ön, diar metjens öndriif en stjüüri ken. Diarom heer di Sylt Express uk niin Ruuderönlaag üs konventsjoneli Skeepen.

Di Kiil, di Deks en di Āpbechningen kām fan di Western Shipbuilding Yard, Klaipeda, Litauen, en töjen waar dat Skep bi di Fiskerstrand-Skepswerev ön Norweegen becht.

Di Forkiir skul fan des Tir ön me jen Skep skafet uur. Em meenti, dat das me en gurt Maskiin en gurter Kapatsiteet tö skafi wiar.
Diarom heer di Sylt Express uk muar Maskiinenkraft üs ark üđer Föriskep bi Heef, en et es me 16 Kneten uk dat gaust fan di Föriskeepen ön Nuurđfriislön'.




#Article 341: Westerland (Skep) (720 words)


Di Westerland es en RoPax-Föriskep fan di Bligh Water Shipping Ltd.. Jü es sent di Februwaari fan 2007 twesken di Fidschi-Ailönen Viti Levu en Vanua Levu önerwai. Fuarof wiar di Westerland fan 1971 bit 2005 fuaral ön di Skepslinie Röm-Söl' iinset.

Dit nii Skep waar ön di 12. Marts fan't Jaar 1970 üp Kiil lair (Hüsemer Skepswerev, Bechningsnumer 1297).
Ön di 12.Wuntermuun 1970 löp et üs Westerland fan di Stāpel. Eeđer en Jaar en soks Daagen waar di nii Föri ön di 18.Marts fan't Jaar 1971 hentö di Kopenhaawener Reederii Lindinger dönen. Des stjüürti di Westerland twesken Röm en Söl' üp Wai.

Wan em di Histoorii en bet biluket, da ken em forstuun, dat di Reederii stolt üp dit taust Niibechning fuar di Rømø-Sylt Færgeri A/S wiar. 1963 me en ual Pasajiirskep bigent, 1964 en Diirterskep bitö  stjüürt, 1966 en Föri fan al 39 Jaaren diartö, 1967 di litjeri nii Föri, en 1971 en Skep fuar 55 Wainer, me Komfort aural en fuarn techt, üs en rocht Liner: Di Westerland wiar en gurt Trap fuar di Linie.

Hentö't Jen fan di soowentiger Jaaren fing di Reederii Lindinger Swaarhairen. Jü maast ön di Aprilmuun fan 1979 Insolvenz-Biskiir dö. Di Westerland waar hentö di Fördereederei ön Flensborig forkoopet en üs Reserviskep āplair. 
Ön di Januwaari fan 1983 koopeti di Reederii E.H. Rasmussen di Westerland en her höör bit 1990 twesken Kappeln en Sönerborig üs Böderskep ön Gang. Tö des Tir wiar ön't Autodek en Duty-free-shop tö finj.
Fan di 14.Wuntermuun 1990 wiar di Westerland weđer fuar di Förde Reederii registriaret. Jü waar ön Hüsem ombecht (Achtern kām en Parfüümshop iin, sa üs uk bi dat Sesterskep Vikingland). Fan di Maimuun 1991 ön wiar di Westerland weđer twesken Röm en Söl' iinset. Aur di Wuntermuunen faarti fuar't Miist di Vikingland aliining, en di Westerland kām iin ön di Haawen fan Havneby üp Röm.
Ön di 12.Juuli 2005 kām di nii Sylt Express. Di Westerland en di Vikingland waar da āplair. 

Ön di 20.Oktoober fan 2006 waar di Westerland hentö di Bligh Water Shipping Ltd. fan Fidschi forkoopet. Fuar di lüng Rais aur hoogi See (Kapverdisk Ailönen, Panamakanāl, Tahiti esf.) waar dat Skep ön Hüsem bi di Werev ombecht.
Di Faart waareti 53 Daagen, en di Westerland kām ön di 23. Januwaari fan 2007 bi di Fidschi-Ailönen ön.
Sent di Februwaari es jü diar twesken di gurtest Ailönen Viti Levu en Vanua Levu önerwai. 
Di Noom Westerland heer dat Skep bihölen.
Ön di Aprilmuun fan 2008 drev di Westerland üp en Rif, man diar es ek olterfuul fan ön Steken gingen.

Üp di Fidschi-Ailönen heer di Westerland trii nii Kabiinen fuar Pasagiiri fingen. Diarfan es jü en RoPax-Skep uuren. Üs dit ütsjocht, waar en Diil fan di Manskeps-Kabiinen ombecht, dat di forhüürt uur ken. 
Hat jeft et niin Skelter fan di Ombechningen, man em kür meen, dat di Shops, wat jerer achtern ön't Salondek wiar, ombecht waar. Di trii nii Kabiinen haa Balkons, en jerer wiar achtern en Balkon aur di hiili Breerhair. Des waar 1990 techtmaaket, wan diar en Parfüümshop hen kām (Luki uk boowen). Di üđer (Duty-Free)-Shop wiar al langsen achtern ön di Stjüürbuurd-Sir. 
Di Manskepskabiinen wiar al langsen twesken Salon- en Autodek.

Fünen üp 

VESSELS FOR SALE-Ropax/Passenger
[Vessels]
International Energy Insurance Brokers
Posted 3 Apr 2008

Category: Ropax / Passenger
Type: car ferry / day passenger vessel, DWAT: 356, LOA x breath: 58,37 x 12,40 m, Draught: 2,50 m max., Build / country: 1971 Germany, rebuild 1988, Specific capacity: 546 passengers, 50 pass.crs or 6 trucks of 18 m.
Capacity / DWCC: 546 passengers

Main engine: 2 x MAN TBD 604
BHP: 2 x 850 BHP

Asking price: € 2,9m
Additional information:
Well maintained car and passenger from EU owners,  Sailing Northsea incl. restaurants/kitchens. Crew accommodation 9 beds in 9 cabins

AND,

Category: Ropax / Passenger, Type: car ferry / day passenger vessel, DWAT: 520, LOA x breath: 68,27 x 12,40 m, Draught: 2,50 m max., Build / country: 1974 Germany, Specific capacity: 585 passengers, 60 passenercars or 8 trucks of max 20 m length
Capacity / DWCC: 585 passengers

Main engine: 2 x DEUTZ MWM TBD 604 DV8
BHP: 2 x 1020 BHP 

Asking price: € 2,5 M
Additional information:
Vessel sailing in timeschedule Northsea, Classed and well maintained, Main engines renewed 1994 Vessel in perfect condition, delivery ex northsea 




#Article 342: Voith-Schneider/sö (108 words)


Di Voith-Schneider-Öndreft (of Voith-Schneider-Propeler, VSP) es en Skeps-Öndreft, diar di Kraft me en Aart en Wiis omset ken, dat di hentö ali Rochtingen gung ken, söner dat di Tuurentaal fan di Maskiin foranert uur mut. 
Me tau of muar VSPs ken en Skep uk twerk of drükt uur.

Di Taacht kām fan Ernst Schneider, en omset waar dit fan di Firma Voith, fan St. Pölten (Uasterrik), wat fuul me Hydrodynāmik maaket.
Schneider en Voith haa di Öndreft metjens patentiari leten. Voith-Schneider-Propelers uur sent 1926 becht.
Dit jest Skep, wat leenger me di nii Öndreft önerwai wiar, wiar di Kempten, en Skep fan di Bodensee (1931).

Skelt: Archiif W.D.R.




#Article 343: Nordfriesland (Skep, 1995) (245 words)


Di Nordfriesland 6 es en Föriskep fuar Autos en Pasajiiri. Jü faart fuar di Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem.

Di Nordfriesland 6 waar 1995 bi di Hüsümer Skepswerev becht. Jü es eeđer di Rungholt (1992) becht.
Fuar des nii Skep kām di Nordfriesland 5 wech. Des waar hentö Thailön' forkoopet; diar es jü bit hentö deling (2013) üs Raja 1 önerwai. 
Wan di nii Nordfriesland döpt waar, da heer di Wyker Statreer Margot Melzer di Borel töögen't Skep smeten. Tö Proof faart waar dit Skep ön di 21. Marts 1995. Soowen Daagen förter waar dit Skep hentö di W.D.R. braacht. Sent des Tir es di Föri twesken Daagibel, Wyk en Witdün önerwai.

Boowen, aur di Skrabikant, es dit Skep bal lik tö di Rungholt. Bluat di Röören fuar't Rookgas sen en bet gurter.
Di Rump es man en nii Konstruksjoon wesen: Di Driifpropelers sen förter hentö di Kanten iinbecht uuren, en jat drai jam uk hentö di Kanten ek muar naa benen. Fuarn es di Rump spüt becht uuren, en dit es jit en Forskel tö di ialer Skeepen, wat em se ken.

Wan em me jen fan di Skeepen önerwai es, da skel em höm dit Kiilweeter en di Eeđerstroom jens biluki en da leeterhen dit salev me di Nordfriesland maaki (Mesken fotografiari?). Dit skul al en Forskel wiis.

Aur lungi Jaaren war di Nordfriesland dat Flagskep fan di W.D.R. . Ark Jaar waar jen fan di Konserti fan't Schleswig-Holstein Musik Festival ön di Nordfriesland spölet.




#Article 344: Antje Arfsten/sö (116 words)


Antje Kristine Arfsten, (* 5.Maarts 1969 ön Wyk) en ön Aalkersem āpwukset. Deling uunet jü ön Risem-Lunham.
Wan jü me di Skuul klaar wiar, studiateri jü Volkskunde, Friisk en Ur-und Frühgeschichte bi di Universiteet ön Kiel. Fan 1990 bit 2000 heer jü üs frii Meaarberer bi di NDR I/Welle Nord fuar „Frasch for enarken“ Bidrachen maaket. Sent 2001 es jü üs Spraakenlektoorin bi’t Nordfriisk Instituut ön Bräist.

Antje Arfsten snaket fan Hüs üt Fering, en aurdat jü ön Risem-Lonham uunet, heer jü fuul me Mooring tö dön. Wan em Reer fuar en Tekst üp Söl'ring brükt, wat em skrewen heer, da es jü man dach en Lektoorin me Emhartighair fuar di Spraak en en seekeri Oog.




#Article 345: Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem (995 words)


Di Wyker Dampskeepen-Reederii (W.D.R.) es en Forkiirsselskep, wat twesken Daagibel, Wyk en Witdün faart sa üs uk fan Witdün aur Hoogi en Lüngnöös hentö Schüttsiel. Üp Föör en Aamrem heer jü uk di Busforkiir.

Di W.D.R. waar 1885 üs Wyker Rhederei-Gesellschaft grünet. Aur di jest Jaaren wiar bluat Pasajiirskeepen önerwai, aurdat Faarten hentö't Fastlön' en Aamrem üs Lüstfaarten önsen waar.
Di Mensken üp di Ailönen her jaar Hofstairen en kür jam fuar't Miis salev forsörigi. Diirter waar al leenger me Skep hentö't Fastlön braacht.
Ön di jest Tir her di W.D.R. jit Konkurenz fan üđer Reederiine, man des gin hiilendal iin ön di nii Dampskeepen-Selskep āp.

Di Bidüüting üs Forkiirsmerel en Forsöriger fan di Ailönen Föör en Aamrem bigenti me di jest Smeelspöör-Baan fan Naibel naa Daagibel laangsem tö wuksi. Wan des Baan üp Normālspöör ütbecht waar (1924/25), giar dit förter.
Dit jest Skep, wat uk Wainer menem kür, wiar di Nordfriesland fan 1927. Ön't Jaar 1932 waar 32 Autos menomen. Em skel höm dit man uk ek sa iinfach fuarstel, hur'ling tö des Tir üp Skep köört waar.

Di Natsonālsotsjalisten her ön di dörtiger Jaaren fuar en bech Demi hentö di nuurđfriisk Ailönen, aurdat ja taacht, dat ja des fuar jaar Militeer brük kür. Diarfan es man nönt uuren, aurdat di taust Wārelkrich ütbreek. Wan dit slaaget her, wiar't me di W.D.R. bal fuarbi wesen.
Ön di Krich waar uk Skeepen bisjoten. Üs di Kapitäne Christiansen raaket waar (1944), blef 11 Mensken duar.
Eeđer di Krich kām masi Liren fan't Fastlön me Skep hentö Föör,dit green Buernailön, om diar wat tö iit tö fo. Eeđer 1948 en di Reform fan't Jil waar di Tiren weđer wat lechter.

Di W.D.R. wiar uk twesken Föör en Heliglön' önerwai, en des wiar noch eeđer di Krich ek sa iinfach, aurdat Heliglön jaa fan di Engelönsken biset wiar. Fan 1952 ön giar't uk diar weđer beeter.

Fuar Ütfaarten waar aur di hiili Tir Pasajiirskeepen koopet en faart.

Ön di Soowentiger Jaaren kām em üp di Taacht en let en ain Skepsaart bech. Di Prototyp wiar di Schleswig-Holsten II , wat 1972 ön Faart kām. Dit naist Skep wiar di Nordfriesland V (1978), en di Forbeeteringen bi des Skep waar tö en Diil uk bi di Prototyp ombecht. Di Forbeeteringen waar da uk bi di Uthlande IV (1980) iinbecht.

Ön di tachentiger Jaaren wiar di Skeepen weđer tö litj uuren. Di Nordfriesland V en di Uthlande IV kür om 10 Meeters leenger maaket uur, di Schleswig-Holstein II ek. Sa kām't, dat di al eeđer 15 Jaaren weđer forkoopet waar, en di Schleswig-Holstein III kām üp Wai. 

Ön di tachentiger Jaaren wiar al tö morki wesen, dat di Autos breerer en breerer waar. Sa bislöt em bi di W.D.R., dat di Skeepen uk breerer uur skul: Di Rungholt (1992) es tau Meeter breerer üs di ialer Skeepen, en di Nordfriesland VI (1995) es jüst sa becht, man me en modifitsiareti Rump-Konstruktsjoon.

Da her di Reederii jaa masi Skeepen koopet, en diarme wiar sa temelk Ruu bit hentö't Jaar 2009. Da skul et weđer wat Niis wiis, moderner, efitsienter en makelker: Di Uthlande V en di Schleswig-Holstein IV sen Skeepen, wat eeđer en hiilendal nii Konsept becht sen. Ja haa noch sa fuul Plaats, dat di Insel Amrum, di Schleswig-Holstein III en di Uthlande IV wech kür.
Ön't Autodek ken onbi 40% muar Wainer mefaar (Fuarof wiar't bit tö 55 Autos, nü sen dit 75).

Di nii Skeepen sen beeter tö manövriati üs ali Skeepen, wat fuarof wesen sen: Jat haa en Voith-Schneider Öndreft.
Di Haawenselskepen haa uk wat dönen: Ön Wyk, Daagibel en Witdün sen Rampen becht uuren, hur uk Āptochen fuar Rulstöölfaarers iinbecht sen. Nü ken em boowen fan di Sir iin ön di nii Skeepen kum.

Fan't Jaar 1970 ön wiar aur di hiili Tir bit 2012 di Insel Amrum önerwai, wat jen ön di 2000er Jaaren al san bet üs en swumendi Anakronismus fuarküm kür.

Fuar't miist es des Skep rocht iipen hentö ali Siren, en di Hüsjis sen ön di Sir iin ön en smeel Gung tö finj. Fan des Gung giar en Trap dial naa önern iin ön di Salon, en des es hualev öner Weeter.
Da ken em höm al fuarstel, dat di Maskiinen en di Propelers rocht gur tö hiir sen, wan dit Skep üp Wai giar. 
En jit wat bitö: Di Insel Amrum heer tau Driifskrüüwen, jen fuarn en jen achtern. Da let höm uk teenk, dat em en leengeri Weli brükt, wan di Maskiinen achtern sen en fuarn jit en Driifskrüüv. Di Kraft skul da öner di Salon langs naa fuarn tö di Skrüüv, en dit giar aur en lüng Weli. Dit diari Weli sjungt of hüült en bet, en des ken jen al forwuneri, hoken dit jit ek keent.
Di Insel Amrum wiar man lecht, sa pragmātisk becht, dat em höm bluat wuneri kür - en gau. Di iinfachi Föri kām me tau 12-Kolben-Fjuurtakt Dieselmaskiinen (MAN) fan 588 kW fan di Hüsemer Skepswerev, en eeđer tau Jaaren giar jen fan di Maskiinen ön Steken. Diarfuar kām en MTU-Maskiin me 599 kW iin, sa dat di Insel Amrum da 1187 kW her. Dit es inoch en kum waker üp 13 Kneten, en dit jen al rocht gau fuarkum, wan dit Skep hiilendal san bet skoret. Wan em ön dit Senskiindek staant (1977 iinbecht) da es dit jit en bet starker tö föölin.

Jü waar bi di W.D.R. fuaral brükt, wan dit Weeter ek hoog inoch wiar (Jü giar bluat 1,46 Meeters diip), wan gifiarelk Kraam faart uur maast, wan't me di Plaats jens knap waar. Diar heer jü masi Helpsfaarten maaket. 

Des Eetfiarel es jit tö bilewi: Di Insel Amrum waar ön't Jaar 2012 hentö di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH (N.P.D.G.) forkoopet, wat twesken Nuurđströn' en Pelworem faart. Em skel bluats fuarof fraagi we'er di ük iinset es, aurdat jü diar uk weđer üs Pufer Önerwai es.
Di Insel Amrum en uk di dailk Ailönen skul wert wiis en köör jens hen.




#Article 346: Amrumbank (Skep) (103 words)


Amrumbank jit dit nii (2011) Seeteekenskep fan't Weeter- en Skepfaarts-Amt (WSA) ön Töning. Dit Skep liit ön Witdün üp Aamrem. Fuarof waar di Aarber me di Johann Georg Repsold maaket.

En Seeteekenskep bringt Seeteeken üs Boojen en Tenen üt üp See, dat di Skepskoptaini weet, hur ja faar ken.
Wan dit Faarweeter höm foranert, da skel di Seeteken omset uur, en des uur uk fan Skeepen üs di Amrumbank maaket, sa üs me ditdiar Skep uk eeđerluket uur, dat di Teeken ek ön Steken sen of gung.
Füürtornen üp Lön' hiir uk tö di Seeteeken, man diarme haa di Seetekenskeepen nönt tö dön.




#Article 347: Kort-Düüsi (190 words)


En Kortdüüsi es en Ring, wat naa achtern koonisk töhop lapt. Dat Profiil fan des Ring es sa temelk üs des fan di Jük fan en Fliiger maaket. Iin ön des Ring drait höm di Propeler fan en Skep.
Di Taacht diartö kām ön di 30er Jaaren fan di italieensk Luchtfaart-Injenjöör Luigi Stipa en di dütsk Skepsinjenjöör Ludwig Kort.

Fan di Kortdüüsi giar mener fan di Kraft, wat di Propeler iin ön't Weeter bringt, forleesen, en di Stroom fan di Weetermasi ön di Rochting, hur em di haa wel, uur beeter. Diarfan kumt en Forbeeetering fan di Kraft-Omseting, hurfan en Skep muar Toch fo. Di Eeđerstroom, dit es dit, wat achtern fan't Skep me't Weeter pasiaret, uur ruuiger, en dit es gur fuar di Kanten fan Stroomern. Ja uur mener öngrepen fan di Woogen, wat dit Skep maaket.

Kortdüüsen uur aaft ön häufig an Sleepern en Skeepen fuar Benenweetern iinbecht. Ja ken uk draibaar iinbecht uur, en da ken em diarme uk stjüüri. 
Uk fuar Hobbybuati uur Kortdüüsen nomen, man dit es muar, dat diar ek sa fuul Skit twesken di Propeler kumt üs dat di diar beeter fan faar. 




#Article 348: Skepsnumer (335 words)


Di Skepsnumer es dat Teeken fan en Skep, wat aur di hiili Tir, wat dit önerwai es, ek foranert uur, uk wan dit Skep forkoopet uur of bütlöning förter faart (Ütflagt uur).

Di IMO (engl.: International Maritime Organization, IMO; franz.: Organisation maritime internationale, sölr.: Internatsjonaali Seefaarts-Organisatsjoon) es en Organisatsjoon fan di Foriinigti Natsjoonen (UN). Jü heer 170 Meföligerstaaten, en trii uur diartö reeknet (associated).
Di Imo heer dit Moto: Seeker en efitsienti Faart üp riin See-Weetern, en diarom aarbert jü töögen Skeps-Bidraiern en Skepsfaarers, wat Skit iin ön't Weeter smit. Jü paset uk üp, dat di Seefaarers gur Aarbersplaatsen haa of fo. En Diil fan di Aarber es di IMO-Numer.

Me des Numer es en Skep aural üp Wārel tö finj, uk wan et al lung en üđer Flagi of Noom heer. Jü es sawat üs di VIN (Vehicle Identification Number, Köörgistelnumer) bi't Auto.
Di IMO-Numer mut iin ön Rump en Maskiinenrüm sa skrewen uur, dat di söner Giwalt ek wechgair (Numer üs Hööler wechbreni, iin ön't Iirsen breni (Lasergrawuur) of āpsweisi). Di Numer es en Taal me 7 Stairen, wat ek weđer ütdönen uur, wan dit Skep me di Numer wech es.
Sent 2002 mut di Numer uk achtern of ön di Sir fan't Skep tö lees wiis. Diar leengt et man, wan di diar hen maalet es.

Skeepen me ain Keeningen sa üs Krichskeepen, Feskeriispeepen en Füürskeepen brük niin IMO-Numer

Di Klasifikatsjoons-Selskep Lloyd's heer jerer en Numer fuar ark Skep ütdönen. Fuar des fo di Skeepen nü IMO-Numern. Lloyd's heer jest di IMO-Teeken ütdönen, nü maaket dit man IHS Fairplay.

Dit Forskel-Signāl uur me di Registriaring ön't Skepsregister fuar dit Skep tödiilt.
Des es da metjens uk dit Rööpteeken (engl. call sign) fuar di Seefunk, en dit es fan Bokstaawen en Taalen töhopset.
Des es beeter (gauer en ginauer) tö forstuun üs Skepsnoomen.

Di Feskern brük niin IMO-Numer ön jaar Kutern skriif, aurdat ja ain Keenteeken fo.
Dit diari Feskerii-Keenteeken es fuar Fangskeepen fuarskrewen. 

Jir es en Listi fan di Feskerii-Keenteeken ön Dütsklön'




#Article 349: Jargon ön't Nat (Internetjargon) (104 words)


Des Sir weeget en Saamlig fan Bokstaawen-Kuurt Bigrepen en Akronyymi, wat ön't Nat fuarkum ken.
Ja uur fuar't Miist iin ön Chats, Diskusioonsfooren of E-Mails (Natpost) of SMS esf. brükt. Ja uur fan masi Liren forstönen, wat masi ön't Nat önerwai sen en diar fuul me maaki.
Aaftinoch kum des Bokstaawen-Fragmenti fan amerikānsk Engelsk. Ja ken likfuul me gurt of lij Bokstaawen skrewen wiis. Hok Liren maaki uk Stjernken fuar en achter jam, sa üs *lol*, dit jit dit salev üs LOL.

Ek forklaaret uur jir:

esf.

Dat et iinfach blift, waar Engelsk en Dütsk stuun leten. Hoken Lest heer, ken dit hol aurset!




#Article 350: Rööpteeken (233 words)


Dit Rööpteeken (engl. call sign) uur me di Registriaring ön't Skepsregister fuar dit Skep tödiilt. Des es da metjens uk dit Forskel-Signāl fuar di Seefunk. Hat es fan Bokstaawen en Taalen töhopset. Des es beeter (gauer en ginauer) tö forstuun üs Skepsnoomen. 

Aliining ön NF jeft et jaa tömendst tau Skeepen, wat Nordfriesland jit.

Me Rööpteeken jit 

Diartö kumt, dat dit Rööpteeken me di Bokstaawen eeđer't NATO-Alphabeet sair uur skel
Eeđer't NATO-Alfabeet jit Bispöl 1 da Delta-Juliet-Hotel-Xray, Bispöl 2 es Delta-Juliet-Lima-Kilo. 

Di Skeepen ken jaar Rööpteeken uk me Flagen weegi

Des uur fuar't Miist bluat fan Skeepen maaket, hur al en üđer Keening ön stuunt, sa üs Militeerskeepen.

Wan en Skep wech kumt of fan di Funkforkiir nomen uur (Ütflagt uur), da uur dit Rööpteeken fuar't Miist fuar tiin Jaaren ek nomen. Di DGzRS heer man fuar höör nii Skep ön Büsum (2012) dit Rööpteeken fan't ual Skep aurnomen.

Wan en Skep en nii Flagi fo, da uur fan di Staat tö di Flagi en nii Rööpteeken ütdönen. 

Dütsk Skeepen haa Rööpteeken me fjuur Bokstaawen, hurfan di jest trii fan DAA bit DRZ gung.

Üđer Lönen haa üđer Keeningen, sa üs Spānien (AMA-AOZ), Antigua en Barbuda (V2A-V2Z) of Zypern (5BA-5BZ).

Dit Föriskep Sylt Express es naa Zypern ütflagt. Dit heer dit Rööpteeken 5BFF3. Hualev sa slem, kür em sii.
Skeepen, wat di salev Noom haa, sen me dit Rööpteeken klaar ütenachtler tö hual.




#Article 351: Propeler (149 words)


En Propeler es diarfuar diar, di Kraft fan en Maskiin, wat üs en Rotatsjoon ofdönen uur, tö en Ön- of Ofdreftskraft omtöset. Propelern kum fuaral bi Skeepen en Fliigers fuar.

Di iinfachst Aart fan en Propeler-Öndreft es aur en Weli, en achter di Propeler sit en Ruuder.
Dit Omseten fan di Kraft let höm me en Kort-Düüsi forbeeteri. Dat di Propeler wat muar eeđer di Kraft, wat fan di Maskiin kumt, aarberi ken en dat dit Skep uk iinfacher töbeek faar ken, diarfuar jeft et Forstel-Propelern.
Forskeligi Skeepen, hur di Maskiin hoog drait, haa jit Gitriibi fuar di Propelern, dat di ek jüst sa hoog draii en da jit Lucht önsüügi. Wan Lucht of Maskiinenrook önsüüget uur, da faart dit ek muar rocht.

Wan dit beeter uur skel (Beeter Omseting fan di Kraft of Propeler en Ruuder iin ön jen Giraat), da skel em wat üđers haa, sa üs:




#Article 352: Rungholt (Skep, 1992) (254 words)


Di Rungholt es en Föriskep fuar Autos en Pasajiiri. Jü faart fuar di Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem

Di Rungholt waar 1992 bi di Hüsümer Skepswerev becht. Jü es eeđer di Föriskeepenseerie becht, wat 1972 me di Schleswig-Holstein II bigent waar (Biskriiwing üp di Sir aur di W.D.R.).
Bi ark nii Skep waar wat forbeetert: Wiar't bi di Nordfriesland V (1978) en di Uthlande IV (1980) di hydraulisk Bugwisiiri of di Forleengering en bi di Schleswig-Holstein III fan 1988 en Retingsbuat me Bensiinmotoor, sa wiar't bi Rungholt en nii, breereri Rump, gurter Maskiinen en Propelers, wat iin ön Kort-Düüsen löp. Forskeligi üđer Modernisiaringen fan di ialer Skeepen waar uk metjens me iinbecht. Nii wiar dit hydraulisk Wisiir, wat nü uk achtern iinbecht waar.

Ön di 10. April 1992 waar di Rungholt tö Weeter leten. Döpt waar jü fan Hanna Bradhering. Tö Proof waar ön di 29. Mai 1992 faart. 
Sent Juuni 1992 es di Föri twesken Daagibel, Wyk en Witdün önerwai.

Eeđer di Rungholt kām jit dit leest Skep fan di Reeg, di Nordfriesland VI (1995). Diar sen di Foraneringen bal ek muar tö keen, man fan di Technik waar dach jit en bet wat maaket. Sa markiaret di Nordfriesland VI dit Jen fan en lüng Reeg aur 23 Jaaren.
Di Rungholt, di Nordfriesland en höör tau litjer Sesterskeepen wiar bit 2010 dit Maat fan di Föriskepsforkiir langs di Priili.
Di litjer Skeepen sen forswünen (Fuar't Miist forkoopet, ek wechdönen), man di Rungholt en di Nordfriesland skel dach temelk wes jit hok Jaaren me langs laap.




#Article 353: Kuter (384 words)


Siilkuters haa fuar't Miist jen Meest me tau of trii Sails.

Bi forskeligi Mariinen tö Tiren fan di Siilskeepen wiar uk Kutern me Kanoonen diarön. Des wiar da Krichskutern. 
Ja her masi Sails, dat ja üp Faart kum kür, en diarfuar waar masi Liren ön Buurt brükt. 
Di Krichskuters waar fuar Kontrolfaarten, üs Kurier-Skeepen, fuar di Zoll ön somtirs uk üs Kāperskeepen brükt. 
Aurdat ja bluat jen Meest her, kür ja ek muar faar, wan des ön Steken sjoten wiar of di Sails ofbronen wiar. Diarom waar di Kutern bal fuar iinfacheri Āpgaawen iinset, diar ek sa eetfiarelk wiar.

Üp Krichsskeepen wiar aaftinoch Retingsbuaten me ön Buurt, wat em rö kür (8 bit 14 Riimen) of aaftinoch uk siili.
Fan des Buaten es di Sportbuat-Klasi Mariinikuter uuren sa üs uk di Jugendwanderkutter.

Fesk- of Porenkutern sen litjer (bit ombi 24 Meetern Leengdi) Maskiinenskeepen fuar't Feskin nai bi di Weeterkanten. Wan't förter üt gung skel, da uur Trawlers nomen of Kutern, wat leenger sen üs 24 Meetern. 
Di Noom es uk jir bihölen blefen, aurdat di Forem fan di Rump jit sa ütsjocht üs jerer.
Aurdat dit me Maskiinen jaa lechter faar en faar me san Skep, brükti em Keenteeken. Jir es di Listi fan di Feskerii-Keenteeken ön Dütsklön'.

Krichs-Feskkutern (KFK) wiar ön di Taust Warelkrich Skeepen fan ombi 24 m Leengdi, diar üs Fuarpostenbuaten brükt waar. Hok fan des sen jit üs Angelkuters bi di dütsk Uastseekant ön Faart.

Di gurtest Kuter üp Wārel sen ön Amerika önerwai en di Liren diarön pasi fuar di Weeterkanten üp (United States Coast Guard). Des Skeepen sen aaftinoch aur 150 Meetern lüng, en ja jit ek bluat „Cutter“ (engl. fuar „Kuter“), ja haa uk jit di Rump-Forem, wat bluat leenger maaket es en da jit förter forbeetert. Siilt uur diar man fuar't Miist ek, en üp Dek sjocht di aaftinoch üt üs Krichskeepen, uk wan di dit ek sen.

Di US Coast Guard neemt bal ark Skep en „Cutter“, man fuar't Miist sen di al üđers becht. Dit kumt diarfan, dat di Coast Guard ön jerer Tiren me Siilkuters bigent es en di Noom sa iin ön di Haurn blef. Üp US-Engelsk jit Cutter sa fuul üs Skep fan di Coast Guard, uk wan dit en Isbreeker es en di Rump wes niin Kuter muar wiis ken.




#Article 354: Sylt (Föriskep, 1927) (407 words)


Di Sylt wiar di jest Ro-Ro-Föri, diar ön di Föriskepslinie Röm-Söl' faarti.
Jü waar ön't Jaar 1966 fan di Rømø-Sylt-Færgeri A/S, diar en Diil fan di Lindinger Reederii Holding A/S ön Rødovre, Deenemark wiar, koopet.

Dit Skep waar 1927 ön Bremen üs Dampskep SS Oldenburg becht en fuar di Weserfähre GmbH, Oldenburg ön di Föriskepslinie Bremerhaven-Blexen iinset. Dit jest Ombechning wiar al 1935, aurdat aliweegen muar Pasajiiri kām. 
Ön di 18. September 1944 waar di Oldenburg fan Brandbomben raaket en bruan üt. Ek jerer üs ön di Februwaari 1946 kür jü weđer faar, man diar wiar ek inoch Köölen. Dit Skep lair bit hentö di Juuli 1946 üp Stair. 

Eeđer 31 Jaaren waar di SS Oldenburg 1958 naa Hamborig (Sund-Reederii) forkoopet. Di nii Reederii braacht dit Skep hentö di Sietas-Werev (Tö des Tir Wilhelm Holst) hur dit üp Dieselmaskiinen ombecht waar (Da wiar jü di MS Oldenburg uuren).

Ön di 1. Januwaari 1960 heer di Kastruper Reederii di wesen Oldenburg da koopet.
Eeđer knap trii Jaaren waar di MS Kastrup ön di 29.12.1962 hentö di Interessenskabet fan Høng ön Deenemark forkoopet. Fan di 7. Januwaari 1964  bit Juuni 1964 ön faarti jü twesken Kastrup en Trælleborg.
Ön di Januwaari fan 1965 waar di Föri jit jens forchartert. Di G-H Linjen ön Höganäs her höör bit hentö di 26. Juuli ön di Gang. Jü faarti twesken Höganäs - Gilleleje.
Sa giar dit jaa ek aliweegen förter. Üüs Foranering bigent ön di 27. Juuli fan't Jaar 1965.

Di Reederii Lindinger her 1963 me en Föriskepslinie twesken Röm en Söl' bigent. Bal' waar da klaar, dat di Pasajiirföriskeepen ek leengti, en uk di MS Anø, en ual Diirter-Transportskep maaketi Fortröt, aurdat di Autos fan di Bakbuurd-Sir āpköör skul.
En RoRo-Skep skul da hol koopet uur, man eeđer knap 15 Muunen her di Linie jaa jit ek olterfuul Jil fortiinet.
Da kür di MS Kastrup üs en 38 Jaaren ual Skep me Maskiinen fan bluat 6 Jaaren jüst sa pasi.

Di Föri waar bi di Helsingør Skibsværft ön Helsingør döörluket en āplair (September 1965).
Ön di November 1966 waar jü fan di Lindinger Holding A/S ön Rødovre, Deenemark koopet, üp höör nii Noom Sylt omdöpt en fan di 25. November ön wiar jü bal tiin Jaaren twesken Röm en Söl' önerwai.

Ön di Juuli 1976 waar di Sylt naa Panama forkoopet. Diar wiar jü jit 15 Jaaren ön di Gang, en 1991 waar jü me 64 Jaaren üt dit Register streeken.




#Article 355: Rømø (Föriskep, 1967) (235 words)


Di Rømø wiar dit jest nii Skep fuar di Föriskepslinie Röm-Söl'. Di Linie wiar sent 1963 ön di Gang, en sent 1964 kür jü uk Autos transportiari. 
Em wiar man mal knap me Plaats fuar di Wainer:

Di Autos waar man aliweegen muar, en da maast di Rømø-Sylt-Færgeri A/S reagiari. Di Rømø waar bistelt en becht.
Tö Jööl 1967 waar jü ön Faart braacht.Di Anø fing üđer Āpgaawen, en di Reederii kür da me di tau Ro-Ro-Skeepen 61 Autos faar.
Bal wiar uk des tö litj uuren, en di Sylt  wiar jaa uk al ialer. Sa waar 1970 di Westerland, en Föriskep, wat al 55 Autos me fo kür, becht en iinset. 1974 waar di Vikingland, jit gurter en wes uk jüür becht.
Da kür di Reederii metjens me tau Skeepen ombi 110 Autos faar, en di Komfort fuar di Pasajiiri wiar uk beeter üs em dit jerer her. Da wiar di Rømø aur en waar forkoopet.

Em ken man uk sii, dat di Skeepen fan di Rømø ön al weegi, wat Lindinger fuarher: En wertigi Alternatiiwi tö di Autotoch önber. Ön di Skeepen wiar masi Taachten omset (fuaral bi di Westerland), wat tö Tiren fan di Damplokomotiiwen üs Rewolutsjoonen önsen uur kür. Fuar't Oog wiar aliweegen uk wat diarbi.
Sa tört em höm uk ek wuneri, dat di tau leest Föriskeepen biiring aur 30 Jaaren ön di Linie faar kür en jit önerwai sen.




#Article 356: Anø (Föriskep,1963) (482 words)


Di Anø es en Krailtransportskep, wat twesken 1964 en 1976 üs Föriskep ön di Skepslinie twesken Röm en Söl' faart es.

Di Anø waar fan di Rederiet Anholt A/S, üp Anholt bistelt, en des fing dit Skep uk ön di Juuni fan 1963 fan di Løland Verft AS, Leirvik i Sogn, Norweegen. Dit nii Skep waar twesken Grenå en Anholt ön Deenemark üp Wai braacht, man da giar di Reederii pleite. Dit Skep waar hentö di Dampskibsselskabet Torm A/S forkoopet en waar da twesken Kopenhaawen en Anholt iinset. Des skul noch en nii Linie uur, man dit slaageti ek rocht. Di Linie blef achterön forswünen, en dit nii Skep wiar al weđer aur.

Dit fing di Reeder Lindinger tö weet, diar forskelig Skeepen en Linien her. Sin Lindinger Holding A/S her en Önerselskep, di Lindinger Agro A/S, en des koopeti di Anø, diar jaa en Krailtransporterskep wiar. Hat kür nü wiis, dat me Nuaten en Swinj ek olterfuul tö fortiini wiar. Klaar es man, dat dit Skep bal naa Havneby stjüürt waar, hur Lindinger jaa sent 1963 sin Rømø-Sylt-Færgerii A/S ön di Gang tö fo forsjukti. Diar wiar di Rømø I, en Pasajiirskep al tö litj uuren, en diar waanti uk di Möögelkhair en faar Autos.
Eeđer en kuurt Aurlech meenti Lindinger da, dat et jaa beeter wiar, wan di Autos en L köör skul üs wan di gaar ek me faar kür. Di Anø her jaa rochts en lefts gurt Düüren en achtern en Rampi, diar em uk fuar Autos nem kür. Diarom paset di Biteekning Ro-Ro uk ek akuraat; dit keent em jaa fan Skeepen, hur em fuarn üp- en achtern weđer of köört en töbeek.
Sa ging dit ön List fan Bakbuurd üp Skep en ön Havneby achtern weđer üt. Di Lindinger-Bröch ön List giar uk ek om di Huk, üs dit deling es. Em kür iinfach liik üt diar hen köör.
Eeđer en Tir fan't Ütprobiarin waar fan di Anø di Anø Lindinger maaket (1966), en töhop me di Sylt, diar Lindinger uk günstig sjoten her, kür em fan November 1966 ön 53 Autos me tau Skeepen faar.
Hat es ek gans klaar üttofinj, we'er di Sylt fuar di Anø kām, of we'er di jit en Sküür töhop köört sen. Di Sylt kür jaa üp Slach trii Autos muar me fo, en jü wiar en Ro-Ro-Föri, en waarskiints uk en Dopeljen-Föri. Di nii Rømø kām jaa ek jerer üs ön di Detsember 1967, en da kür em jaa jit gauer me di Wain aur kum.
Et jit, dat di Anø al 1967 tö en Met-Skep ombecht uuren es.

OZMT (1963 - 1975)
J8B2001 (1995 - )

Danmark's flag
	Danmark (1963 - 1975)
St.Vincent  Grenada's flag
	St.Vincent  Grenada (1995 - )

Anholt (1963 - 1965)
Havneby (1965 - 1975)

Længde: 41,06 m, Længde overalt: 42.42 m, Bredde: 9,02 m, Dybgang: 2,44 m

BRT: 348, NRT: 176

Fart: 12 knob




#Article 357: Zollskep (122 words)


En Zollskep uur brükt fuar üp di Grensen üptöpasi, en dat nemmen Kraam naa Dütsklön' bringt, wat diar ek hen skel. Dit ken Droogen wiis of uk Waapen en forskelig üđer Kraam.
Fuar hok Saaken skel uk Zoll bitaalet uur, wan dit mebraach uur, en da skel di Zoll-Biamten hol kasiari.
Zoll es en dütsk Uurt, fuar Söl'ring kür em bal beeter dat deensk Uurt Skat binüti, wat diar fuar't Miist fuar Stjüüren nomen uur.

Di Kniepsand liit ön Hörnem. Jü es aliweegen me 5-7 Man biset, en tö di Tiinststair jert uk en Pick-Up, hur di Liren me köör ken.

Di Tanks ken 11.000 Liter Skepsdiesel me langs fö. Diarme faart san Skep da 540 Seemeilen, dit sen ombi 1.000 km.




#Article 358: Nuat (539 words)


Nuaten (Bos primigenius taurus) hiir tö di Tetjidiirtern. Wan en Nuat en Wüfki es, da jit dit Kü, wan't en Mantji es, da jit et Stiir of Bol. Wan en Mantji kastriaret es, da jit et Aus. Di Jungen fan di Nuaten jit Kualewer.

Fan Nuaten, Sjip of Hingster üp Hofstair snaket em uk üs Tjüch of di Kraitern.

Di Kü jeft masi Molk, hur di Mensken manigfual Saaken fan maaki ken sa üs Aast, Joghurt en Fleten. Di Buern tii forskelig Nuaten āp, üs Molk- en Fleesktjüch.
Di Ausen sen jerer aaftinoch üs Tochdiirtern fuar Wainer en Buererii-Giraaten nütet uuren. Me di Technisiaring fan di Buererii es dit man mener uuren en nü sa gur üs forswünen.

Di Bolen uur fuar't Miist üs Fleesktjüch āptain, man em nütet jam uk fuar senerlig Nuaten-Aarten tö fo. Diarfuar uur dit Sperma fan jam saamlet en iinfröösen, dat em di Aart uk jit fo ken, wan di Bol al lung tö Mārig uuren es. Hat jeft en Sperma-Baank, ön Sleeswig-Holstiin di RSH, diar Sperma forkoopet. Des uur da fan di Dochter iin ön di Kü sprütet, dat jü di rocht Kualeven fair.

Dit Fleesktjüch es en nöörig Diil fan di Buererii, aurdat fuar Nuatenfleesk muar Jil bitaalet uur üs fuar Swinj of Feđertjüch.

Bi di Restaurants uur aaftinoch niin Nuat fan di Regioon önböören; dit kumt da aaft fan Lönen ön Sönerameerika of sawat. Em meent mesken, dat dit beeter es. Uk iin ön di Koophüsen uur somtirs Nuaten- en uk Siki-Fleesk fan jens hualev om di Wārel forkoopet, en aaftinoch es dit uk jit günstiger.

Jer, lung fuar di Globalisiaring, hur jaa nönt sa bilig es üs Transportkosten, her di Mensken fuar't Miist uk en Nuat, aaftinoch en Kü, en wan't giing, kām jit en Bol diartö.
Da her di Liren altert jaar Molk, Böder en Aast, en wan di Kualewer en bet wukset wiar, da kür em uk jens en Bol slachti, dat wat Fleesk ön di Telern kām.

Di Mjuks kür uk jit fuar dit Greentjüch ön di Guart tiini.
Di Skit fan di Nuaten waar uk drüüget en tö Diten maaket, dat em di Aurn wārem fo kür. Bitö kām aaft uk Sjipluurtern, wat di Jungen fan di Dik haali maast.
Uk des es me günstigi Öölprisen foranert en bal auriiten uuren.

Fan Ameerika sen di Gau-Iit-Keten üs McDonalds en WürgerKing naa Dütsklön' kemen. Des maaki fan Nuaten-Fleesk en Jai, diar ja töhopdrüki, iinfröösi en twert döör't Lön' köör, da braari en me Salaat en Greentjüch, aaftinoch uk me Aast iin ön senerk wuk Rundsteken lii en da fuar jüür üs Burger forkoopi. Di Mensk, diar dit iit, weet gaar ek sa rocht, wat dit diari es, hi skel man bluat meen, Dit es nü di XY-Kwaliteet, dit smakt jaa man gur.. Des Keten sen sa laangsem diarfuar bikeent, dat ja ek olterfuul üđers keen üs Masen forkoopi, en sa stuunt et me di Kwaliteet ek aliweegen tö't Beest..

Hok Mensken iit da Nuat fuar di Nuar, wan ja me Auto ön di Autobaan önerwai sen, en diarfuar kür dit Diirt me sin gur Fleesk normaalerwiis uk tö skaar wiis.
Henen en Fesk uur lik sa döör di Meln drait, paniaret en iin on wuk Rundsteken forkoopet.




#Article 359: Vikingland (Skep, 1974) (439 words)


Di Vikingland es en Aarbersskep fan di Saipem S.p.A. (Eni S.p.A.), Italien. Jü es sent 2008 fuaral ön Kasachstan önerwai. Fuarof wiar di Vikingland fan 1974 bit 2005 üs Föriskep ön di Skepslinie Röm-Söl' iinset.

Dit nii Skep waar ön't Jaar 1973 üp Kiil lair (Hüsemer Skepswerev, Bechningsnumer 1401).
Ön di 30. Marts 1974 waar jü üs Vikingland tö Weeter leten. Fan di 24. Mai 1974 ön wiar jü fuar di Kopenhaawener Reederii Lindinger ön di Rømø-Sylt Færgeri A/S, en Diil fan di Lindinger-Reederii ön Rødovre üp Seelön', Deenemark önerwai. Des Firma waar 1979 fan di Fördereederei ön Flensborig aurnomen, wat 1988 en nii Selskep fan di Föri maaketi, di Römö-Sylt-Linie GmbH. Fan ali Selskepen wiar di Vikingland aliweegen twesken Röm en Söl' iinset. Jü waar ön di niigentiger Jaaren ombecht.

Dit Skep wiar üs gurter Sesterskep tö dit ialer Föriskep Westerland becht. Di Linie wiar 1963 bigent uuren en her aur di Jaaren masi maaket, höör Kwaliteet en Kapatsiteet tö forbeeteri. Sa wiar di Vikingland uk ek bluat en gurter Skep, em her uk fan benen alis dönen, dat höm üp sin Rais diarme gur tö Wai wiis kür.
Fan büten her em di faini Linie fan di Westerland fuar't Miist bibihölen, man dit nii Skep fing niin Skybar muar boowen aur di Salon henbecht, en et her Rookgas-Piilern üp biiring Siren, hurfan jü en bet wuchtiger ütsaach. 
Di Vikingland kür 65 Pkw en ombi 500 Mensken faar (Forskelig ön Somer en Wunter).

Di Westerland en di Vikingland kür töhop 120 Autos faar, en dit wiar muar üs inoch. Sa waar di ialer RoRo-Skeepen Sylt 1976 en Rømø ön't Jaar 1974 forkoopet.

Hentö't Jen fan di soowentiger Jaaren fing di Reederii Lindinger Swaarhairen. Jü maast ön di Aprilmuun fan 1979 Insolvenz-Biskiir dö. Di Vikingland waar hentö di Fördereederei ön Flensborig forkoopet en faarti aliining ön di Förilinie. 

Sent di Maimuun 1991 wiar di Westerland weđer me üp Wai iinset. Aur di Wuntermuunen faarti fuar't Miist di Vikingland aliining, en di Westerland kām iin ön di Haawen fan Havneby üp Röm.
Ön di 12.Juuli 2005 kām di nii Sylt Express. Di Westerland en di Vikingland waar da āplair. 

Ön di November fan 2007 waar di Vikingland naa Itālien forkoopet. Ön di 1. Marts 2008 waar dit Skep naa Kasachstan omflagt en ön Klaipeda (Letlön') ombecht.

Datei:Vikingland 001.jpg|Di Vikingland (1974). Leenger üs di Westerland, man söner Skybar boowen üp Taak, wat des her.
Datei:Westerland 001.jpg|Di Westerland ön höör beest Tiren, jit söner di Parfüümshop üp di Rech (Ombi 1975)
Datei:Vikingland Römö Sylt 001.jpg|Me di Rømø-Sylt-Linie (1988) waar di Vikingland nii maalet. Dit waar ön di Tachentigers jit me Fārev maaket




#Article 360: Asger Juul Linding Lindinger (1037 words)


Asger Juul Linding Lindinger (Beren Fridai, di 13. Oktoober 1916 ön Esbjerg/DK, Storewen Mondai, di 20. September 1999 ön Skodsborg/DK) wiar en deenski Skepsreeder, Generalkonsul, Forfater en Politiker.

Hi braacht ön't Jaar 1963 di Föriskepslinie Röm-Söl' üs Rømø-Sild Færgerii A/S ön Havneby üp Röm ön di Gang.

Bülow Agro Co. wiar en Diil fan dit Automobiil-Gisjeft F. Bülow  Co., diar waarskiints ön di jest Hualev fan di 50er Jaaren grünet waar.
Di Diil Agro Co. her me Mereln töögen Ünkrüür, Slöör en Üntjüch sa üs di Sprüten diarfuar tö dön, diar importiaret en forkoopet waar.
Asger Juul Lindinger kām 1946 tö F. Bülow en Co.. Fan 1952 ön her hi al Diili fan di Bülow Trading Co. en biraileti di Hanel. 1953 kām Bülow Agro Co. diartö. Lindinger kür di hiili Kraam ön't Jaar 1956 aurnem, en diarfan waar di Lindinger-Konzern grünet.

Di Reederii waar ön't Jaar 1961 grünlair. Lindinger her en Importfirma en maast olterfuul Stjüüren bitaali. Dit wel hi foraneri, aurdat hi meenti, dat hi me en Skep Forleesens maaki kür. Dit slaageti man ek. Dit Skep, diar eeđer sin Wüf Ruth Lindinger neemt waar, braacht jit muar Jil iin, en sa skul Lindinger jit muar Skat bitaali.

Hi gair da hen en bistelti nii Skeepen, jest fan di deensk Nuurđsee-Werev ön Ringkøbing, leeterhen fan di Hüsemer Skepswerev. Diarfan waar da en rocht Skeps-en Gisjefts-Impeerium. Lindingers gurtest Swaarhair wiar noch, dat alis, wat hi bigenti, tö Jil waar, en da skel em jaa Stjüüren bitaali.

Lindinger kām jaa fan di deensk Weesterkant, en sa wust hi, dat et fuar di Deenen ek sa iinfach wiar en kum jens naa Söl', wan ja ek me di Toch köör wel. Des kām töhop me sin manigfual Taachten en di Swaarhairen om Fortiinsten en Stjüüren.
Di naist Trap üp Wai wiar da di Föriskepslinie Röm-Söl' . Aur di jest Jaaren waar me ual Skeepen bigent. Tö des Tir wiar't uk fuaral fuar di Deenen jit interisant en koopi üp Skep iin. Da kür ja masi Jil spaari, wan ja niin of mener Zoll en Stjüüren bitaali maast. Mesken waar diarom di Linie uk me en Pasajiirskep bigent. 
Me di nii Föri Rømø (1967) bigenti sin Töhopaarber me di Hüsemer Werev. Diar sen da ek bluat di trii Föriskeepen fuar di Rømø-Sylt Færgeri A/S becht uuren, Lindinger koopeti jit 18 Frachtskeepen, diar da hentö priwāti Investooren forkoopet waar.

Di Töhopaarber me di Hüsemer Werev giar bit tö di Konkurs, en bi des giar fuar di Koopers fan di Frachtskeepen dit miist Jil forleesen.
Lindinger kām 1978 ön Swaarhairen, aurdat hi hoogi Krediti ön Dütsk Mark her en üp di üđer Sir eeđer di Öölkriisi 1973/74 ek inoch Fortiinst fan US-Dollars iinkām.

Ali Skeepen waar bütlöning forkoopet, man fuar di Föriskeepen Westerland en Vikingland waar en ain Reederii grünet, di Rømø-Sylt Færgerederi (1978). Des kür höör man uk ek hual, en sa waar di Skeepen en di Reederii jaa 1979 naa Flensborig forkoopet.

Asger Lindinger wiar en manigfual Mensk.  Hi kür me Filosofii om, me Archeologii, me Politik en jit fuul üđers.
Fuar di Hanel her hi en Diploom und wiar 25 Jaaaren lung Zensor fuar Diplomanden.

Üs hi jung wiar, es hi me Rad döör 13 Lönen köört. Hi höl höm aaftinoch ön Lastwainer fast, dat hi wat gauer fan Stair kām, en des kür di Reeder ek gur haa. Hi brükti aaftinoch en üđer Jen. Sin Knooken kām diarfan uk ek langsen hiil fan of, en sa wiar Asger Lindinger uk bi masi Dochtern en ön Kraankenhüüsingern. Jens skel hi uk nai bi di tschechiski Grensi en Nacht me 11 Wölfi töhop wesen wiis, sa stuunt et iin ön sin Biografii, en diar stuunt uk, dat hi 28 Jaaren Meföligster fan en Eetfiarel-Foriining wiar.

Ön di taust Warelkrich wiar hi Töögen-ön-Kēmper. Hi aarberti üs Ārier iin ön en juudsk Firma. Hi skel nai bi di hooger Nazis üs Hitler en Mussolini stönen haa.

Lindinger es ön Monte Carlo Renen faart, es ön hoogi Bārigen āpgingen, her archeoloogisk Aarber maaket, es me Fliigers flöögen, heer töögen Stiiren kēmpet, en üs Politiker heer hi't uk forsjukt.

Jest waar hi Zentrumsdemokrāt, da giar hi fan des Partei wech en grün sin ain Partei, di Centerpartei me sin Moto: Hoog me Humoor.

Lindinger her Firmen-Öndiili en Firmen, sa üs di Föriskepslinie naa Sylt, wiar Meföligster fan di Maatsket fuar Bruarwening iin ön't Folketing. maaketi Bütlönspolitik en wiar UN-Ambasadoor fuar Deenemark fan 1977 bit 1979.

Lindinger heer jer me liir bigent, en hi waar oler rocht klaar diarme.
Wan em forstuun wel, wat höm sa omdref, da skel em luket haa, wat hi alis üp jens fuarher. Mesken her hi oler āphölen, wan höm di Konkurs ek ön't Aaler fan 62 Jaaren raaket her.

Skeepen, wat üs Selskepen bidrewen waar:

Lindinger wiar Fuarseter fan di Fuarstönen en administratiiwi Direktor fan des Selskepen.

Asger Lindinger wiar uk jit Meföligster bi di Kēmpers töögen Kreebs (1964 bit 67) en jit aural en narigen President, Stairfortreerer, Meföligster en sa förter.

LINDINGER Asger Juul skibsreder, generalkonsul; f. 13/10 1916 i Esbjerg; søn af skræddermester Jørgen J L Christensen (død 1954) og hustru Ninna f. Stoklund (død 1936); gift 15/7 1943 m. Ruth L., f. 22/7 1921 i Kbh, datter af skibsfører H J C F Iversen (død 1973) og hustru Karen f. Marquardsen (død 1973).

Næstformand i Foreningen af Importører af Nitrocelluloselakker i Danmark 1948; medl. af bestyrelsen for Kbh-Frdbg.-Gentofte kredsen af Landsforeningen til Kræftens Bekæmpelse 1954-67, formand for bestyrelsen 1964-67; medl. af Kræftkomitéen 1954-67, af hovedbestyrelsen for Landsforeningen til Kræftens Bekæmpelse 1964-67; generalkonsul for Guatemala 1959; medl. af Dansk Varedeklarationsnævns malevareudvalg 1960; medl. af rådet for Foreningen af Fremmede Magters Konsuler i Danmark 1961 og af Canadisk-Skandinavisk Komité 1962; Honorary Member Canadania Society Inc. 1962; Honorary Member Chiefs of Police Association of Pennsylvania; medl. af bestyrelsen for generalkonsul P M Wessels legat 1962; censor i udenrigshandel ved Handelshøjskolen i Kbh 1962; medl. af gouvernemen-tet for Selskabet Kjæden 1963-73; medl. af repræsentantskabet for Det Danske Selskab 1973; medstifter af og medl. af komitéen for Selskabet til Fremme af dansk Eksportforskning 1964, medl. af forretningsudvalget 1964-68. Medl. af Eventyrernes Klub 1967. Medstifter af Gentofte Round Table Club og Rødovre-Vanløse Rotary Club. Honorary Citizenship Philadelphia Pa. Udenl. ordner: Gu.Qu.3.;Ne.1.0.F.K:




#Article 361: Brar C. Roeloffs (266 words)


Brar Cornelius Roeloffs kām ön di 14. Oktoober 1928 ön Süđerjen/Föör tö  Wārel en storev di 22. Marts 2013.

Sin Bruarwening wiar di Buererii, diar hi ön di Hofstair fan sin Faađer bit 1955 eeđergingen es. Hi studiareti da Agrārweetenskep en kür diareeđer bal wichtige Kontoorsaarberen bi't Bundslön' aurnem. Sa waar hi Ministeriālreer fuar Agrarstruktuur iin ön't Kiiler Buereriiministeerium. Fuar en Jaar wiar hi uk jit Referent bi't Bunds-Buereriiministeerium.
Fan dit Jaar 1990 ön holp hi ön di nii Bundslönen en bech di Buererii diar nii āp, wat fuar't Miist hiilendal nii Struktuuren nöörig her. Uk di Kontoorsbirik iin ön di Ministeerien kür sin Help gur brük, dat ja beeter me di Foraneringen klaarkum kür. Diarom giar Roeloffs 1990 naa Mecklenburg-Vorpommern en waar Staatssekreteer iin ön't Schweriner Buereriiministeerium. Diar kām ön di fjuur Jaaren, diar hi diar wiar, masi bi üt, en Brar C. Roeloffs fing 1998 dit Bundsfortiinstkrüts fan di jest Klasi ön't Bjen.

Brar Botje Roeloffs her al jer en Saamling aur di Histoorii fan di Buererii en Menskhair üp Föör bigent. Bi forskeligi Stiftingen wiar hi Meföligster en uk Reersman fan't Fak. Bi't Nordfriisk Instituut wiar iin ön di Foriinings-Biraat (1996 - 2012).

Hi braacht masi Dokumenti aur di Buererii üp Föör hentö't Archiif fan't Instituut, en 1996 taacht hi höm en Hofstairen-Archiif üt. Des Taacht kām sa gur ön, dat dit Instituut en Projekt aur't hiili Lön' Sleeswig-Holstiin bigenti: „Wegweiser zu den Quellen der Landwirtschaftsgeschichte Schleswig-Holsteins“.
Roeloffs wiar Iarenmeföligster fan't Nordfriisk Instituut.

Brar C. Roeloffs heer uk bi Bokern meholpen, we'er hi di ek salev skref, sa üs:

... en jit muar.




#Article 362: Hans Momsen/sö (671 words)


Hans Momsen (* 23.10.1735 ön Faartoft, † 13.09.1811 ön Faartoft)

Di 23.10.1735 waar bi du Buer Momme Jensen ön Faartoft en Dreeng beren, diar di Noom Hans Mom(m)sen fing.

Hans wiar di taust Seen fan Momme Jensen, en hi wiar en bet swak üp di Biin. Hi waar da aaftinoch dåt hanerng of hennerling neemt, wat sa fuul üs sneerig Mensk jit. 
Jens saach hi en Stek Popiir, hurön sin Faađer wat bireeknet en teeknet her, en hi fraageti des, hurom dit diari sa ütsaach. Da sair Momme Jensen: Luki üp Bualkem eeđer ' Euklids 13 Elementi '. Niisgirig, üs Hans me sin 13 Jaaren wiar, fuan hi dit diari Bok uk bal, man hi kür dit ek gur lees. Dit Bok wiar fan sin Grootfaađer Jens Jakobsen, diar Skullmaister ön Holön' wesen wiar. Sa wiar dit Bok uk üp Holönsk skrewen Hans Momsen nem da en holönsk Biibel en liirti sa fuul Holönsk, dat hi di Euklid forstuun kür. Me 14 Jaaren her hi dit da ek bluat lesen, hi her dit uk sa fiir bigrepen, dat hi diarme aarberei kür.

Di Buererii wiar en bet swaar fuar Hans Momsen, en sa tooch hi 1853 naa Dithmarschen, hur hi aur di Somer üs Lönsformeter fuar Diksbechningen Aarber fo kür.
Ön di Hārefst ging hi töbeek naa Fāritoft en braacht gur Jil me tüs. Bal kür Hans Momsen uk itüüs Aarber üs Formeter fo, en 1787 waar hi uk jit Dikfoogt en stātlichi Lönsformeter.
Hans Momsen friiti leeterhen en Wüfhaur, diar 20 Jaaren jünger wiar üs hi. Sin Wüf kām uk dan en Hoftstair ön Fāritoft, en jat fing en Kraamlaaden en haa wat Jil bitö.

Aur di Somer wiar Hans Momsen me Buererii en Lönsformeting ön di Gang, en aur di Wunter set hi aaft me sin Bokern bi Staal en liir. Hi maaketi da uk Kööpersteeken en snetjeti Skelter fan Holt. Momsen taacht höm Sekstanten en Oktanten üt, en uk Kloken kür hi bech. Hi liirti, hur'ling hi Gleesen fuar sin Giraaten slip skul.
Bluat me sin Bokern liirti hi uk jit Spraaken, sa üs Franzk, Deensk, Engelsk en Latein. Bluat fan't Lees liirti hi wat fan Geogmetrii, Geografii, Histoorii, Algebra, Optik en Mechānik, aurdat dit alis me tö di Nawigatsjoon jert en brükt uur.

Aur di Wunter kām da uk Seeliren fan di Haligen tö Hans Momsen en wel wat liir. Diarfan sen hok düchtigi Koptaini of Dikfoogten uuren. Jen dirfan wiar Andreas Nissen, diar üs gurt Reekenmaister fan Lonham bikeent waar en Dikgrāf waar.
Di Dreeng fan di Pröst kür sagaar Matematikprofesor ön Kopenhaawen uur.

Hans set man fuar't Miist lefer iin ön sin Werkstair. Diar kür hi sin Bireekningen en Eksperimenti maaki en Saaken bech. Diar bi wair uk en Orgel fuar di Sērk me soks Register en 294 Floiten. Des waar man bluat en Jaar lung spölet. Hat leketi Momsen sagaar en bireekni di Baan fan en Komeet. Diarfan fing hi da uk jit en Noom üs Astronoom.

Hans Momsen blef man altert di iinfachi Gast me üülen Möts en ainweewelti Jak, uk, fan hooger Liren tö Bisjuk kām.
Jens wiar hi üp gurter Rais, da wiar hi naa Koopenhaawen nööriget. Hi waar da me Iaren bigröötet, man hi kür diar ek olterfuul Omgang finj. Fuar't Miist luketi hi eeđer di Uniwersiteets-Bibliotheek en dit Obserwatoorium.

Me sin Wüf fing hi 9 Jungen, hurfan jen Afkaat uur kür. Sin hiili Leewent uuneti Hans Momsen ön di Gabrielswarev ön Fāritoft, en diar es hi uk storewen.

Theodor Storm skel di Aart fan Hans Momsen fuar sin Figuur Hauke Haien iin ön di Romān  nomen haa. Jens uur hi uk biskrewen: 

Ihr hörtet wohl schon, Herr, die Friesen rechnen gut, und habet auch wohl schon über unsern Hans Mommsen von Fahretoft reden hören,der ein Bauer war und doch Bussolen und Seeuhren, Teleskopen und Orgeln machen konnte.
Theodor Storm|Der Schimmelreiter

Bit hentö deling es di Senwiiser ön di Sērk fan Fāritoft ön Gang.

Tu Iaren fan Hans Momsen uur ark Jaar di Hans Momsen-Kultuurpris fan di Krais Nuurđfriislön ütönen.




#Article 363: Bambus (125 words)


Bambus (Bambuseae) het en hialer rä plaanten faan det famile swetgäärs (Poaceae). Jo waaks slaank an kön aal hög meetern huuch wurd an ferholte. Daalang käänt am 1447 slacher. At jaft oober uk bambusplaanten faan en öödern triibus, diar ei ferholte.

Bambus wääkst uun Aasien, Nuurd- an Süüdameerikoo an uk uun Afrikoo an Austraalien. 500 slacher waaks alian uun Sjiina. A miasten brük det kliima faan a troopen, man uk huuch uun a berger faan a Anden an faan't Himalaja kem jo föör. Bambus wääkst fiks gau, enkelt slacher ään meeter di dai. Man holten hard wurd jo iarst efter juaren.

Bambus woort fööraal brükt üs baumateriool an üs braanholt. Jong sprööd woort uk eden, an bambuskurn liket heewer an koon för bruad brükt wurd.




#Article 364: Iartapel (485 words)


Di Iartapel (irpel, eerdaapel, Solanum tuberosum), es ön Diili fan Dütsklön, Öösterrik en di Swaits uk üs Erdapfel (Herdöpfel) of Grundbirne (Grumbeer) bikeent. Üp Söl' jeft et Liren, diar Iirtaapler sii, Jiartapeln (Ütspraak üs Jechtabeln) oof Öört-Aabelern, en jit muar. Em ken al sii, dat des en lewendigi Uurt fan di Söl'ring Spraak es.

Meent es da aliweegen di Nüti-Plaant, diar tö di bioloogiski Familii fan di Plaanten, diar ön't Junk wuksi (Solanaceae) jert. Tö des Ker fan Plaanten hiir uk di Tomāti (Solanum lycopersicum), Paprika (Capsicum) en Tabak (Nicotiana).
Brükt uur di Iartapel üs en öneriarsk Knolenplaant. Aur di Knolen ken fan di Plaant nii Plaanten wuksi. Di Siid wukset fan Baien ön di green Diil fan di Plaant. Des sen giftig fuar Mensken, diar skel em ek olter fuul fan iit.

Hat jeft üp Söl' jit trii Buern, diar Iartapeln plaanti en forkoopi. Jen diarfan sit twesken Kairem en Munkmēsk, jen ön Kaamp en jen ön Muasem. 

Di Buer fan Muasem maaket man dit Miist diarfan, di köört di uk üt. Ön Muasem jeft et sagaar en priwāti Iartapel-Auto, diar fuar forskeligi Famiilien-Meföligster iinkoopet en ütköört. Bi di Buererii sen uk jit Hingstern diarbi.

Ön Kaamp jest et uk Eier en Galloway-Nuaten üp di Hofstair.

Ön di hiili Wārel uur muar üs 5000 Iartapelaarten plaantet. Di Forskel kumt diarfan, dat di Plaanten forskelig brükt uur sa üs uk diarfan, dat ja dit dit Kliima ek aural lik es. Hat jeft Liren, diar jam aliweegen nii Aarten ütteenk. Ön't internationāli Iartapeln-Instituut ön Lima, Peru es di gurtest Saamling fan Aarten āpskrewen, en diar stuunt uk, hur'ling di Geeni ütse.

Bi di Aarten es forskelig, hur lung dit waaret, bit dat ja bāricht uur ken en uk, wat em diarme fuar heer.

En internatsjonāli Jaar fan di Iartapel waar 2005 bi di Foriinigt Natsjoonen (UN) üs en Deklaratsjoon fuarslain. Ön di 18. Oktoober 2007 waar ön New York bislööten, dat 2008 des Jaar wiis skul.

Di Taacht om en Jaar fan di Iartapel es, dat di Mensken diarön tö teenk kum, dat em me Iartapeln masi Gurs töögen Hungersnuar dö ken. Des Weeten skul fuaral uk diar hen dönen uur, hur Help brükt uur.
Em wel me dit Jaar senerk fuul diarön aarberi, jit muar aur di Iartapel üt tö fing en diarfuar, dat Saaken üs Logistig en Produktsjoon fan gurter Masen forbeetert en iinfacher maaket uur ken. Diarfan skel et möögelk uur, dat di Lönen, diar knap me Iit sen, jamsalev beeter help ken.

Tö dit nii Milenium her di UN jam fuarnomen, muar töögen di Hunger üp Wārel tö dö, en diartö skul dit diar Iartapeljaar help.
 

Di Post ön di Swaits diar en senerk Friimark (85 Rappen) tö dit Jaar fan di Iartapel üt.

Dit dütsk Uurt Kartoffel kumt fan dit italieensk Uurt , wat diar fuar di Trüfel brükt uur. Des Uurt kumt da fan latiinsk: Diar jit et terrae tuber.




#Article 365: Orbitaal (132 words)


Det Orbitaal as en ütjdruk uun a kwantenmechaanik an beskraft mä matemaatisk funktjuunen, huar en elektron trinjam en atoomkial ham woorskiinelk aphäält.

Iar mend am, a elektroonen flä trinjam en atoomkial üüb en fääst boon so üs a muun trinjam a eerd. Daalang witj am, dat jodiar elektroonenboonen bluas di rüm san, huar en elektron ham woorskiinelk aphäält. 

Orbitaalen wurd iindiald efter jo trii kwantentaalen .

Det iarst kwantentaal  beskraft di elektroonenrüm, huar det orbitaal tuhiart. At taal faan orbitaalen bereegent ham ütj . En elektroonenrüm hää ei muar üs  elektroonen.

Det ööder kwantentaal  beskraft det furem faan en orbitaal. Uun steed faan taalen 0, 1, 2, ... woort det ööder kwantentaal uk mä buksteewen s, p, d, f, g betiakent.

Det magneetkwantentaal as en winkelfunktjuun an diarför feroontwurdelk, dat at bi't




#Article 366: Moleküül (185 words)


En moleküül [] as en liitjeletj dial, diar faan tau of muar atoomen tuupsaat as. A atoomen wurd troch atomaar binjang tuuphäälen. Son moleküül as di letjst dial faan en rian materiol.

Uun moleküülen kön atoomen faan ään slach ferbünjen wees, so üs uun sürstoof (O2) of stikstoof (N2). Sok moleküülen het elementmoleküülen. Miast san oober ünlik slacher faan atoomen mäenööder ferbünjen, so üs uun weeder (H2O) of Methan (CH4).

Hü a atoomen mäenööder ferbünjen san, woort troch a binjangen fäästlaanj. So haa Ethanol (H3C–CH2–OH) an Dimethylether (H3C–O–CH3) likeföl atoomen, oober ünlik binjangen. Diaram haa jodiar materioolen uk ünlik eegenskapen. Sok moleküülen het isomeeren

Letj moleküülen san amanbi 10−10 m (= 1 Å) grat, grater moleküülen kön oober uk 10−9 m (= 10 Å) of noch grater wees.

Atoomen kön oober uk troch ionenbinjang tuuphäälen wurd. Diaram woort t.b. Natriumchlorid (NaCl, det as saalt) ei üs moleküül uunsen, an do het son ferbinjang ion. Det Natrium-atoom häält en positiif elektrisk lääs, det as en kation (Na+), an det Chlor-atoom häält en negatiif lääs, det as en anion (Cl−). An ünlik elektrisk lees tji arkööder uun.




#Article 367: Raadionukliid (131 words)


En raadionukliid as en ünstabiil wariant faan en atoom, an diaram raadioaktiif. Stabiil warianten faan atoomen het isotoopen.

Raadionukliiden kem natüürelkerwiis uun letj miaten föör. Det bekäändst as was det Karboon-isotoop 14C mä en hualewwäärstidj faan 5730 juaren. Wan t.b. en buum ufstareft, ferstrualet 14C, an mä det mengde, wat noch auer as, koon am bereegne, hü ual di buum as. 14C as kosmogeen, auer det iarst uun a natüür entstenen as. Primordial het soken, diar al iiwag diar san. Raadiogeen het jodiar radionukliden, diar uunfaal, wan primordialen of kosmogeenen ferstruale. An do jaft det uk noch konstelken, diar t.b. för atoomstruum brükt wurd.

Raadionukliiden wurd uk uun a medesiin iinsaat, am t.b. enkelt krääft-selen staltuleien. Det as ei gans üngefeerelk, an diaram skel medesiiners jo fiks föörsä mä detdiar materiool.




#Article 368: Eksponentiel waaksen (120 words)


Wan en wäärs ham auer en fäästen tidjrüm am en fäästen prosentdial feranert, do feranert hi ham eksponentiel. 

Eksponentiel waaksen ment, dat di wäärs leewen grater woort. Eksponentiel ufnemen (= negatiif waaksen) ment, dat di wäärs leewen letjer woort.

Wan en wäärs auer en wasen tidjrüm dobelt so grat woort, do het di tidjrüm generatjuunstidj. Wan di wäärs auer en wasen tidjrüm bluas noch hualew so grat as, do het didiar tidjrüm hualewwäärstidj.

Din beenk dää di för 1000 EUR spaarjil 3% sinsen, do heest dü efter

Kolibakteerien üs EHEC haa en generatjuunstdj faan amanbi 20 minüüten. Det ment, ütj ian bakteerium wurd efter

Raadionukliiden üs Sürstoof-15 haa en hualewwäärstidj faan 2 minüüten. Det ment, ütj 100 g wurd efter




#Article 369: ATC-Code (160 words)


Di ATC-Code (faan ingelsk: Anatomical Therapeutic Chemical .. Classification as sant 1976 det amtelk an internatjunaal süsteem för medekamenten.

 ATC A - Alimentäres System und Stoffwechsel

 ATC J - Antiinfektiva für systemische Gabe

 ATC Q - Veterinärmedizinische Arzneimittel

ATC-Code: B01AC06 (In der Dosierung und Anwendung als Thrombozytenaggregationshemmer)

Steht für die Gruppe von Stoffen, die „Blut und blutbildende Organe“ beeinflussen.

Steht für die Subgruppe „Antithrombotische Arzneimittel“.

Steht für die Subgruppe „Antithrombotische Arzneimittel“. Dass diese Sub-Subgruppe genau so heißt wie die Subgruppe vorher (das 2. Level), ist nicht überall so. Die Antithrombotischen Mittel lassen sich einfach nicht feiner subgruppieren.

Steht für „Thrombozytenaggregationshemmer, excl. Heparin“.

Steht für den Wirkstoff Acetylsalicylsäure, den Wirkstoff des Aspirin.

Die Acetylsalicylsäure in der Verwendung als Schmerzmittel in anderer Dosierung als in seiner Funktion als Thrombozytenaggregationshemmer lässt sich auch in einen anderen ATC-Code einordnen: N02BA01

Steht für das Organsystem Nervensystem

Steht für Analgetika

Steht für Subgruppe „Andere Analgetika und Antipyretika“.

Steht für die Salicylsäure und Derivate

Steht für Acetylsalicylsäure




#Article 370: Rudersdal Komuun (129 words)


Rudersdal Komuun as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan  km². Hat hiart tu't regiuun Hovedstaden, at ferwaltang sat uun Holte. Det komuun hiart tu en dial uk tu't Hovedstadsområdet.

A Trørød an Brådebæk san mä det stääd Hørsholm tuupslööden wurden.

B Birkerød leit uun't sarkspal Bistrup Sogn an tu en dial uun't Birkerød Sogn, tu en letjen dial uk uun't Farum Sogn faan't Furesø Komuun an uun't Blovstrød Sogn faan't Allerød Komuun.

C  Hørsholm leit tu en graten dial uun't Hørsholm Komuun, tu en letjen dial oober uk uun a sarkspalen Gammel Holte Sogn, Birkerød Sogn, Vedbæk Sogn an uun't Karlebo Sogn faan't Fredensborg Komuun.

D A sarkspalen Ny Holte Sogn, Nærum Sogn an Søllerod Sogn hiar tu't Hovedstadsområdet.




#Article 371: Jaapan (167 words)


 

Jaapan (jap. , Nihon/Nippon; ) as en lun föör't uastküst faan Aasien.

Jaapan leit fööraal üüb schauer grat eilunen, an do san diar noch hunerten faan letjer bewenet eilunen an düüsenen faan ünbeweneten. Det san berger, diar ütj a Pasiifik ütjraage. Sodenang as ääkerlun böös knaap.

Faan nuurd bit süüd as Jaapan amanbi 2.000 km lung. Sodenang skeelt det kliima uk auer a miaten. Det lingt faan miatag kliima uun't nuurden mä kuul wontern bit tu subtroopen uun't süüden.

Jaapan leit diar, huar schauer kontinentaalplaaden tuupstupe: Det faan Euraasien uun't nuurdwaasten, Nuurdameerikoo uun't nuurden, a Pasiifik uun't uasten an a Philippiinen uun't süüden. Sodenang jaft at diar 240 wulkaaner, di bekäändst as was di halag berag Fuji(jama). An huar't wulkaaner jaft, skal am uk mä eerdbeewrin reegne. Mä det leetst swaar eerdbeewrin uun't juar 2011 räänd en huuch flud auer't lun an hää sjauer atoomstruumuunlaagen uun Fukushima uunstaken maaget. Sok fluden het tsunamis. Uun a harefst kem faan a Pasiifik taifuuner, det san swaar sturmer liküs hurricanes.




#Article 372: Tsunami (153 words)


En tsunami (jap. 津波, det ment ‚huuwenwaag‘) as en auer a miaten lung weederwaag, diar auer düüsenen faan kilomeetern luup koon. An wan't jin en küst räänt, woort det kurter, oober diarför uk huuger. Diar san hööchdin faan auer 60 meeter meeden wurden. Miast komt at tu en tsunami efter en siabeewrin, det as en eerdbeewrin oner weeder.

 

Swäärs auern Pasiifik brükt en tsunami man en hualwen dai (lachter bil). Mä en gewaltag faard räänd 2004 en tsunami auer a Indisk Osean (rochter bil). An 2011 hää en tsunami en böös katastroof bi atoomstruum-uunlaagen uun Japan ütjliaset.

Det faard faan en tsunami bereegent ham ütj at jipde faan't weeder h an at faardferanrang üüb a eerd g (9,81 m/s²). Amso jiper det weeder as, amso gauer woort hi:

Det ment, bi en jipde faan 5.000 m jaaget di tsunami luas mä en faard faan 800 km/h. Det as so gau üs en düüsenfliiger.




#Article 373: Ranunculaceae (161 words)


Ranunculaceae san en plaantenfamile mä 2.525 slacher uun det kategorii Ranunculales, jo lewe fööraal uun miatag kliima. Jodiar plaanten hual aaltumaal Protoanemonin, diaram san jo giftag för diarten.

Aconitum – Actaea – Adonis – Anemoclema – Anemone – Anemonidium – Anemonoides – Anemonopsis – Aquilegia – Arcteranthis – Asteropyrum – Barneoudia – Batrachium – Beckwithia – Beesia – Buschia – Calathodes – Callianthemoides – Callianthemum – Caltha – Ceratocephala – Ceratocephalus – Cimicifuga – Clematis – Consolida – Coptidium – Coptis – Cyrtorhyncha – Delphinium – Dichocarpum – Enemion – Eranthis – Ficaria – Glaucidium – Gymnaconitum – Halerpestes – Hamadryas – Helleborus – Hepatica – Hydrastis – Isopyrum – Knowltonia – Krapfia – Laccopetalum – Leptopyrum – Leucocoma – Megaleranthis – Metanemone – Miyakea – Myosurus – Naravelia – Nigella – Oreithales – Oxygraphis – Paraquilegia – Peltocalathos – Psychrophila – Pulsatilla – Ranunculus – Semiaquilegia – Shibateranthis – Thalictrum – Trautvetteria – Trollius – Urophysa – Viorna – Xanthorhiza




#Article 374: Süüdafrikoo (113 words)


At Republiik faan Süüdafrikoo as en lun trinjam a süüdspas faan Afrikoo. Uun't süüden an süüduasten leit a Indisk Oosean an uun't waasten a Atlantik. Uun't nuurden lei Namiibia, Botswana an Simbabwe, uun't nuurduasten Mosambik an uun't uasten Eswatini. An maden uun leit at könangrik Lesotho.

Di süüdermiast ponkt uun Afrikoo, Kap Agulhas, leit uun a süüd faan Süüdafrikoo.

Det kliima skeelt fiks. Uun't nuurdwaasten as't böös drüg, efter uasten tu komt muar rin an at rinjt steedenwiis auer a miaten.

Sant at apartheid tu aanj ging, jaft at elwen amtelk spriaken:

Efter Boliiwien, Indien an Simbabwe as Süüdafrikoo det lun mä a sjuurdmiast amtsspriaken.

Süüdaafrikoo hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Afrikoo.




#Article 375: Ranselsberag (100 words)


A Ranselsberag (of uk Rantzauhuug, däänsk: Randselbjerg) naibi Lääk as mä 45 meetern di traadhuuchst berag uun Nuurdfresklun.

A Ranselsberag leit üüb a geest an as sodenang uun a istidj tuupsköwen wurden.

Diar fertelt oober en ual tääl: Diar kaam ans en riis faan Dithmarschen. Hi wiar üüb a wai tu Ribe, am diar bi a bau faan't sark tu halpen. Uun a Gooshiirden füng er oober so föl sun uun sin tofler, dat hi ham bi a Soholmer Ia henseed an di sun ütj sin skur sködet. An huar di sun henfool, san daalang a Ranselsberag an a Werkshuug.




#Article 376: Natjunaalpark Waas (SH) (178 words)


Di Natjunaalpark Waas as en natjunaalpark faan Sjiisklun. Diar san trii dialen uun Schleswig-Holstian, Hamborag an Niidersaksen.

Di natjunaalpark lingt faan a däänsk grens uun't nuurden bit tu a Ialew uun't süüden a Nuurdsia-küst deel. Sodenang hiart di hialer waas trinjam a Nuurdfresk eilunen diartu. 

Hi as 1985 iinracht wurden, am plaanten an diarten muar skül tu dun, man uk am a fräämenferkiar tu halpen.

Mä en grate faan 4410 km² as hi di gratst natjunaalpark uun Sjiisklun. Tau traaden san oner weeder an ään traaden fäält bi liachweeder drüg. A sjiisk natjunaalparken uun a waas hiar sant 2009 tuup mä a däänsk an a holuns waas tu't UNESCO-weltnatüürarewdial.

Üs di natjunaalpark iinracht wurd skul, wiar a Nuurdfresken diar goorei bliis auer. Jo wiar diar ei mä iinferstenen, dat auer a waas nü en amt uun Kiil besteme skul. Detdiar amt sat uuntesken uun Tönang.

Daalang werke a Nuurdfresken oober mä detdiar amt tuup.

Uun't juar 2008 as det natjunaalparkamt uun Tönang mä't marschenbauamt (ALR) uun Hüsem tuupslööden wurden an het daalang Landesbetrieb für Küstenschutz, Nationalpark und Meeresschutz.




#Article 377: Ask (169 words)


Ask as en betiaknang för en slach lun an komt noch uun enkelt fialnöömer föör.

En ask as en skraal stak lun, miast üüb a geest uun Nuurdwaastsjiisklun. Am di wäärs faan det lun tu ferbeedrin, san hiassuaden miast üüb gemeenlun slaanj wurden. Jo kaam uunsteed faan strä iinuun a busem an haa jo diar mä njoks folsögen. Jodiar njoksag suaden kaam do tuup mä köögem-uffaal ütj üüb't fial. Sodenang füng di skraal grünj ged an küd tu ääkrin brükt wurd, fööraal för roog. Mä detdiar muude san asken leewen huuger wurden, sowat 1 mm uun't juar. Det maaget uun 400 juar imerhen 40 cm ütj. Am 1900 begand a büüren mä konstdünger tu gedin, an do wiar't uk bal föörbi mä a asken. A wedenskapslidj gung diarfaan ütj, dat di grünj nü mä a juaren ringer an ringer woort, an dat diar tuleetst weder rian geest-grünj as.

Uk üüb a Orkney- an Shetland-eilunen uun Skotlun san sodenang ask-grünjer entstenen. Uunsteed faan hiassuaden haa's diar oober miast türew nimen.




#Article 378: Reimer Kay Holander (226 words)


Reimer Kay Hentschel-Holander (* 12. 07. 1925 ön Berlin üs Hans Reimer Hentschel, † 24. 09. 2013 ön Bräist) wiar en Karming, diar Geografii, Architektuur, Konst- en Kultuur-Histoorii sa üs uk Plaanmaaking fuar Lön en Liren studiaret her. Sin Brauwening wiar di Aarber fuar Blēren sa üs di önsen Der Monat, wan hi höm diarüp bitaacht, hur sin Aalern en Grootaalern fan kemen wiar: Nuurđfriislön.

Hi set höm töhop me Weetenskepsliren sa üs Tams Jörgensen (1924–1987), Dr. Johannes Jensen (* 1928) und Dr. Hans Christian Nickelsen (1934–1983), en ja braacht dit Nordfriisk Instituut ön di Gang (1964).
Al önt't Jaar 1965 kür di Aarber fant't Instituut bigen. Diarfuar wiar trii Kaamern iin ön dit Hüs Uasterstraat 63 ön Bräist hüüret uuren.
Reimer Kay Holander wiar Lektor en Gisjeftsföörer, en bitö des Aarber her hi aur di Maaten fuul tö kēmpi, dat dit nii Instituut ek bal weđer techtmaaket waar.
Bit hentö deling wichtig es di Blēr Nordfriesland, wat ali kwart Jaaren ütkumt; dit heer Holander 1987 bigent.

Töhop me sin taust Wüf, Margot Pauls, leweti Holander ön Bräist en her jit aliweegen me Kultuur tö dön.
Ön des Jaaren waar Skreften ütdönen sa üs Der Schimmelreiter - Dichtung und Wirklichkeit, diar en auraarberti Faating fan en diipgungendi Aarber aur Storms Noveli wiar.
En üđer wichtigi Aarber es uk sin Skreft aur di Autodidakt Hans Momsen uuren.




#Article 379: Uwe Jens Lornsen/sö (237 words)


Ik wiar ek muar üs en Flüch, diar höör boowen üp en Snebarig henset, hurfan da en Lawiini dialging.(Lornsen aur sin Aarber fuar Sleeswig-Holstiin)

Uwe Jens Lornsen (* 18. Nofember 1793 ön Kairem üp Söl'; † 13. Febriwaari 1838 uun Pressy ön di Swaits) wiar en Rochtsliirti en en Biamti fan di deensk Kroon. Me sin litj Bok Ueber das Verfassungswerk in Schleswigholstein set hi höm fuar en iinig Schleswig-Holstian iin.

Uwe Jens Lornsen waar beeren üs Dreeng fan en Koptein. Hi wel salev uk hol Koptein uur, man ön Euroopa wiar Krich. Uk wiar sin Faađer diartöögen, dat Uwe-Jens tö See faar wel.Da taacht höm dit beeter en studiari Rochtsweetenskepen, en dit diar hi ön Kiel en Jena. 
Fuar 10 Jaaren wiar hi achterön üs Biamti ön Kopenhuuwen. Fuar't Miist her ho me di Hertogdomen Schleswig, Holstiin an Lauenborig.

Sa fuul üs bikeent es, wiar dit niin olter harti Haft, en 1832 kām Lornsen weđer frii.

Hi her di Böök iin ön Haur, dat hi en swaari Kraankhair me sin Hur her, diar sa slem stjunk skul, dat di üđer Mensken ek üthual kür. Di Dochters kür man nönt finj of rük. Lornsen blef bi sin Meening en giar naa Rio de Janeiro, hur hi Help finj wel. Lornsen blef diarfan man swaarmurig. Hi skref dit Bok Die Unions-Verfassung Dänemarks und Schleswig-Holsteins, wat man ek jerer üs eeđer sin Duar fan Wilhelm Beseler ütdönen uur kür. 






#Article 381: Süüdkorea (186 words)


 

Süüdkorea of uk Republiik Korea as en lun uun Uastaasien üüb di süüdelk dial faan't Koreansk Hualeweilun. Di naiber uun't nuurden as Nuurdkorea. Jo tau loonsdialen san 1948 efter a Ööder Weltkriich apdiald wurden. Uun't waasten leit at Güül Sia, uun't uasten at Japoonsk Sia (a Koreanern sai Uastsia) an uun't süüden at Uastsjineesk Sia. Trinjam lei auer 4000 eilunen, diar san oober man 500 bewenet.

Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

Uun Süüdkorea jaft at ünlik slacher faan prowinsen:

En Teukbyeolsi (특별시; 特別市; Special City = Aparte stääd) as sowat üs en prowins.

A stääddialen faan Seoul het Gu.

En Teukbyeol-jachi-si (특별 자치시; 特別自治市; Special Autonomous City = Aparte autonoom stääd) as uk sowat üs en prowins.

En Gwangyeoksi (광역시; 廣域市; Metropolitan City = Gratstääd) hää uk det bedüüdang faan en prowins.

Gwangju an Daejeon haa bluas stääddialen (Gu), jo öödern haa uk lunkreiser (Gun).

En Do (도; 道; Province = prowins) as jo ööder iindialangen (1) bit (7) liksteld.

Arke Do hää lunkreiser (Gun) an stääden (Si).

En Teukbyeol-jachi-do (특별 자치도; 特別自治道; Special Autonomous Province = Aparte autonoom prowins) jaft at man iansis.




#Article 382: Albrecht Johannsen/sö (110 words)


Nis Albrecht Johannsen di jüngeri - beeren di 11. Marts 1888 önj Deetsbel, stürewen di 15. August 1967 uk ön Deetsbel. Hi wiar Skuulmaister en töleest Skuulreer. 

Üs Skriiwer es Johannsen fuaral me sin Saamlingen fan Dechtingen bikeent uuren. 1928 kāöm Üt min Schatull üt. Üs dit Bok ütforkoopet wiar, kām 1956 Beerid (Bāricht) achterön. Diar waar di Dechtingen fan Üt min Schatull me iin nomen, en Johannsen diar jit üđer Aarberen bitö. Albrecht Johannsen heer sent 1928 masi Dechtingen üp Mooring skrewen sa üs uk di frasch Hümne:

En Video me Skeltern fan dit Jaaresraakin 2013 fan di Nuurđfriisk Foriining. 
Dit Leedji uur fan di Meföligers süngen. (1:15 min).




#Article 383: Nuurdkorea (130 words)


 

At Demokraatisk Fulksrepubliik Korea, of man ianfach Nuurdkorea as en lun uun Uastaasien üüb a nuurdelk dial faan't Koreansk hualeweilun Uun't süüden leit Süüdkorea. Det lun näämt ham 'demokraatisk', as oober en diktatuur.

De Paektu Berig (üüb Koreaans: 백두산 / 白頭山; 2744 m) as de huuchst berig uun't lun.
 

Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

Nuurdkorea hää ian stääd oner sentraal ferwaltang faan't regiarang (Pjöngjang), trii apartig stääden (Kaesŏng, Rasŏn an Namp'o) an njüügen prowinsen:

Nuurdkorea hää en miatag kontinentaalkliima mä sjauer juarstidjen. At rinjt fööraal uun a monsuun(jangma)-tidj faan Jüüne bit August. A wontern san drüg an kuul. Uun a harefst kön uk ans taifuuner föörkem.

Nuurdkorea wurd 1948 grünlaanjen. At jeew en krich twesken at lun an Süüdkorea twesken 1950 an 1953.

A feerers faan't lun san:




#Article 384: Stäär (130 words)


En stäär ( an , astronoomisk sümbool: ✱) as uun a astronomii en swaar objekt, diar salew locht, so üs üüs san. Uun en stäär as hiat gas, diar faan hör aanj swaarkrääft tuuphäälen woort. Bi a kaant as hi sowat 2.200 K bit 45.000 K hiat, enkelt stäären (witj swerger) sogoor bit 100.000 K. Banen uun as hi oober noch föl hiater, miljuunen faan graad san det diar. 

A miast stäären san dobelstäären an haa planeeten trinjam. En stäär mä sin planeeten het sansüsteem. En grat skööl faan stäärsüsteemen het galaksis. Stäären san böös onerskiaselk efter hör grate, laacht an klöör, an diarefter wurd jo uk sortiaret.

Stäären kem an gung. A miasten san oober so ual üs det uniwersum, an det as wel auer 13 miljaarden juar ual.




#Article 385: Pidder Lüng (Skep) (178 words)


Di Pidder Lüng es en Seenuatretingsskep fan di Retingsselskep fuar di Seefaarers.
Di 1. Nowember 2013 waar di üs SK 34 naa List üp Söl' braacht en tö Proof faart.
Et waar ön di 16. Nowember 2013 aurnomen en statsjoniaret, dit ual Skep waar wechfaart.
Di 14. Detsembermuun 2013 waar dit nii Skep dööpet.

Fuarof wiar ön List sent 1989 di Minden statsjoniaret, en Skep fan di 23,3-Meeter-Klasi.
Di Pidder Lüng jert tö di nii 20-Meeter-Klasi, diar aartig wat lechter becht es, da dat jü me litjeri Maskiinen (Fuarof ~ 1.400 kW, nü ~ 1.200 kW) gauer önerwai es (22 Kneten, fuarof 20 bit 21 Kneten).

Dit Aarbersbuat Michel es üs en lechti Gumiboat becht, sa dat et bluat jit 40 cm diip giar en bit tö 33 Kneten (Ombi 69 km/h) laap ken. Senerlig es uk, dat dit diari Buat blut ombi 8 Meetern brükt, om stuun tö bliif (Jen en en hualev Skeps-Leengden).

Bi di Skepsdööp waar uk me di Gasten ütfaart. Jir es en litj Video, wat fan di Sylt Express wech āpnomen uuren es:




#Article 386: Hinrich C. Hinrichsen (194 words)


Hinrich C. Hinrichsen (*29. April 1898 uun Dunsem üüb Fer, † 1978) wiar en skuulmääster an hää ham för't fering-öömrang spriak an literatüür iinsaat.

Hinrich, hi wurd leeder uk Hinne Ruul näämd, wiar det äälst kint faan Roluf D. Hinrichsen an sin wüf Elene, bäären Braren. 1920 maaget hi sin iarst skuulmäästerpreew an werket iarst uun Ööwenem, leeder uun Medelby. 1924 wiar hi befreid mä Karoline, bäären Hinrichsen, hed ian doochter an füng en fääst steed bi't skuul uun Olersem. Diar begand hi an skrääw an saameld jongensliitjin an riimen, diar uun a Föhrer Lokalanzeiger ufdrükt wurd. 1929 wakselt Hinrich auer tu Ödersem an 1932 kaam sin letj heft Allerhand ual Stacken an Riemen... ütj. 1938 ging'er tu Foortuft, huar hi oober ei loong werket hää, auer hi 1939 uun a kriich skul. Diar kaam'er iarst 1949 weder tüs faan an füng do en steed uun Noorsaarep. Üüb Oomram begand Hinne Ruul weder mä't skriiwen an jääw det heft Oome, fertel mi wat ütj. 1954 ging'er weder tu Foortuft an skrääw det teooterstak At rocht hialmedel. Uk üs hi 1963 uun panjuun ging, skrääw hi noch flook staken. 1978 stoorew hi uun't tachentagst juar.




#Article 387: Kreeft (145 words)


Kreeft (meditsiinsk: neoplasma maligne) es en Kraanker, diar em heer, weđer iin ön di Lif Zellen wuksi, diar töögen di Organismus ön aarberi. Di Organismus ken jaar Wuksen ek kontroliari of töbeekhual.

Fuar't Miist kum fan Kreeft Tumoori, des ken en ārig Aart haa, dit meent, dat ja di Organismus ön Steken maaki. Tumoori ken en gur Aart haa, dit meent, dat ja fuar't Miist wech sen, weđer em jam üt di Lif skiart heer.

Gifiarelk bi di ringeri Aart fan Tumoori sen uk di Metastāsen, dit sen förteri Tumoori, diar fan di jest Jen kum en uk üđer Orgāni ön Steken maaki.

Blöörkreeft (Leukemii) es niin Kraankhair me Tumoori, man em sair uk Kreeft diartö, aurdat di Zellen iin ön't Blöör jam sa foraneri, dat dit Blöör en alis, hurfuar dit brükt uur, laangsem ön Steken giar of ek muar di rocht Kraft heer.




#Article 388: Birgit Hussel (251 words)


Birgit Hussel (* 20. Marts 1955) es en Wüfhaur fan Weesterlön'.
Al fan di 90er Jaaren ön maaket jü en Diil fan di Söl'ring Önerrocht bi di Söl'ring Foriining. Jü aarbert uk ön di Lönskepsreer fan di Foriining me en bikömert höör ön Niilön' (Nuurđen fan Kaamp) sa us om di Eidem-Fügelkui ön Raantem. 
Senerlig sen uk di Waneringen bi Heef, diar jü fuar di Söl'ring Foriining önber. Des skel di Liren weegi, hur'ling ja di Heef me ali Senen bigrip ken.

Birgit Hussel es ön Hamborig-Iserbrook āpwukset. Ombi 1988 kām jü naa Söl en help di Seefüglern, diar fan Ööl forklüwet wiar. Töhop me höör Leewentspartner waar masi fuar dit Leewent bi di Weeterkanten dönen en uk masi Skeltern maaket. Des wiar aaftinoch fan Swinjswāle, diar jaa aaft fuar di Söl'ring Strön' önerwai sen.

Höör Bruarwening heer jü bi dit Alfred-Wegener-Instituut ön List üs en Laboor-Asistentin fuar di Aarber diar. Jü es diar uk aaft bi Heef önerwai en nem Proowen.

Bal bigenti Birgit Hussel en liir di Söl'ring Spraak bi di Önerrocht fan di Söl'ring Foriining. Jü kām gur me di Uurtern klaar, en sa kür jüü bal uk di üđer Skuulsters help. Üs bluat jit en Skuulmaister fuar jen Kursus önberen uur kür, waar jü böören en bigen en ain Kursus fuar di Bigensters.
Aur lung Jaaren hen jaav et da tau Klasen, jen fuar Bigensters en jen fuar dānen, diar al en bet wat liirt her. Di taust Klas waar tö des Tir fan Maike Ossenbrüggen önerrocht.




#Article 389: Jürgen Borstelmann (554 words)


Jürgen Borstelmann (* 1963 üp Söl') es en Pianist, Komponist en Organist fan Söl'.
Me 8 Jaaren bigenti hi, üp dit Klawiir tö spölin. Al me 12 Jaaren spöleti hi uk di Orgel, bal uk bi Hööf en ön Konserti.

Sent 1981 heer Jürgen Borstelmann en Bruarwenig üs Organist üp Söl'. Ark Jaar spölet hi forskeligi Konserti, fuaral iin ön Sērken üp Söl'.

Borstelmann heer di Musik-Hoogskuul ön Lübeck bisaacht en di Proowen diar absolviaret (Stuudien fan Sērkenmusik en könstlerisk Spölin üp di Orgel bi Profesor Dr. Ernst-Erich Stender).

Borstelmann komponiaret uk. Sin Aarbern uur hol fan di Forlachen nomen, en hok waar uk ütteeknet.
Hi maaket uk Kamermusik, en sa heer hi me forskeligi renomiareti Musikern Āptreren her. Hi es uk üp forskelige Toonāpnaamen, sa üs üp di CD „Farewell To The Island“ en Filmbidrachen tö hiir en tö se.
Borstelmann maaket uk keltisk en friisk Musik.

Sin Faađer Hans (* 1934) en sin Ohm Willy Borstelmann (* 1927) haa al üs Organisten üp Söl' aarbert.

Sent 1992 sen maning Stelken, senerlig fuar di Söl'ring Spraak, maaket uuren.Eeđer en Taacht fan Hans Hoeg skreev Borstelmann Wiisen aur Dechtingen fan Mensken sa üs Mungard of Wilhelm Siemens.
Forskeligi Daans-Steken en Leedjis waar fuar forskeligi Biseetingen ütaarbert.

Jürgen Borstelmann es Organist ön Hörnem - Raantem. Fuar Konserti heer hi sin ain Ensemble. 2013 wiar dit en Organist, jen me en Oboe en jen Floitenspölster, diar uk soong. Des jeet Ensemble Amabile, Ker diar em lef haa ken.

Me Hans Hoeg heer hi en hiili Bok me Söl'ring Leedjis ütaarbert.

Borstelmann aarbert uk Fuarlaagen üt: Fuar di C. P. Hansen-Pris 2013 heer hi tau Fantasiien aur tau Musiksteken fan Peter Hansen skrewen, diar di Brüđer fan C. P. Hansen wiar. Di jest Fuarlaag her 16 Takti, dit waaret ombi 30 Sekunden tö spölin. Di Taust her 8 Takti en waaret ombi 20 Sekunden.
Di Ütaarberingen sen 6 (Di Jest) sa üs 4 en hualev Minüten (Di Taust) lung uuren. Jen diarfan wiar aliining fuar Klawiir, jen wiar fuar Klawiir en Soprānsaxofoon skrewen. Di Steken waar bi di Tödiiling fan di Pris tö Albert Panten spölet. Di Spölsters wiar da Jürgen Borstelmann üp Klawiir en Thomas Vester üp dit Soprānsaxofoon.

Sa üs em dit fan höm keent, heer hi di Wiisen ütkomponiaret, sa dat diarfan en könstfol en broket Musik uuren es.
Fan dit Daans-Stek eeđer Peter Hansen sen ön des CD aur 7 Minüten uuren. Üüs Söl'ring Lön' heer Borstelmann ön tau Steken forskelig biaarbert.

Hoken sa gur Klawiir spöli ken of dit liir mai, di ken uk hol en Nootenbok diarfan bi Jürgen Borstelmann bistel.

Sölring Koorbok

Leedjibok „Sjung din Sölring Wiis“
(Töhop me Hans Hoeg ütdönen)

Trii Leedjis eeđer Dechtings fan Wilhelm Siemens (fuar Sjungster en Klawiir)

(fuar Sjungster en Klawiir)

(4-stemigi Koorseetings fuar Koor sa üs uk fuar Koor fan Kārmingern)

Fuar Klawiir, en 16-taktigi Originaaltheema (Peter Hansen, 1824); bitö skreev Borstelmann 13 Variatsjoonen (2013)

Fuar Soprān-Saxophoon en Klawiir, 8-taktigi Originaaltheema āpskrewen fan Peter Hansen 1824

Fuar Orgel (solo)

Nooten tö di CD me di salev Noom, 2017

Sent 2005 maaket Borstelman töhop me Christina Glede (Blokfloit, Bodhran) en senerligi Aart fan Musik.
Di CD diartö jit Farewell to the Island en es uk wert en hiir eeđer.
Jü ken sa üs uk di üđer CDs en Boker bi Jürgen Borstelmann koopet uur.




#Article 390: Albert Panten (137 words)


Albert Andreas Panten (* 1945 ön Soholm) es en nuurđfriisk Skuulmaister en Histooriker.

Hi heer bi di Friedrich-Paulsen-Skuul ön Naibel Matematik en Füsiik onerrocht. Hi bikömert höm fuaral om di Histoorii fan Nuurđfriislön ön't Merelaaler sa üs om di Aarber fan C. P. Hansen.

Fan Pantens Aarber me di C. P. Hansen-Popiiren kām hok Senerligs: Ual Popiiren waar fünen en töhopdrain, en diarbi waar jit Popiiren fan Peter Hansen fünen, en Brüđer tö C. P. Hansen. Di Sölring Foriining heer en Bok aur di Saamling üp Wai braacht, hur masi aur di Aarber fan Panten benen staant, fuul Niis aur C. P. Hansen en fuaral uk forskeligi Āpteekningen fan Peter Hansen.

En Nootenbleer fan P. Hansen (16 Takti) waar bi di Tödiiling fan di C. P. Hansen-Pris spölet, en Jürgen Borstelmann her diartö jit en Fantasii skrewen.




#Article 391: Peter Hansen (211 words)


Peter Hansen (* 28. Aprilmuun 1812, stürewen 16. Januwaari 1829) wiar di Brüđer fan C. P. Hansen. 
Peter Hansen her al jer me Kraankern tö dön, en sa maast hi fuul iin ön't Bēr bliif. Hi saamelti sin Weeten da, wan höm dit sa gur giar, dat hi üt kür. Weđer hi weđer kraank wiar, da waar āpskrewen en teeknet.
Sa skrev hi āp, hur'ling hi sin Ailön saach. Hi teekneti uk hol, en weđer hi des Taacht her, da waar uk Musiksteken skrewen of üt Haur ütnotiaret.

Sin Talent mut fiir aur di Maaten gingen wiis, diar em fuar dit Aaler keent, diar hi des Aarberen maaket heer.
Fan sin 12. Leewentsjaar ön spöleti Peter Hansen di Orgel iin ön di Sērk fan Kairem.
Diarfuar her hi en hualev Jaar Önerrocht fan sin ialer Brüđer Christian Peter üp Klawiir en Generālbas fingen, en dit leengti noch al diarfuar.

Bi di Tödiiling fan di C. P. Hansen-Pris 2013 waar en Ütaarbering fan Peter Hansens Daans-Musik Treertā Muasem (A-Dur) en Alten Gudderinger (D-Dur) spölet, diar Jürgen Borstelmann diarfan maaket heer. 
Di Musik fan Hansen es uk en Biaarbering, et staant üp en Bleer me di Aurskreft Alte Stü(c)ke. Em ken höm bluat wuneri, hur fain hi di Nooten tö Popiir braacht heer.




#Article 392: Dai (150 words)


En dai as en miat för't tidj an hää flook bedüüdangen.

Ään dai (d) hää 24 stünj, 1.440 minüüten of 86.400 sekunden.

En dai as det tidj, huar a eerd ham iansis am ham salew dreit. Di san-dai düüret 24 stünj, man uun disalew tidj dreit a eerd ham uk en letj stak widjer am a san. Sodenang as di stäär-dai en betj kurter, det san sowat 23 stünj, 56 minüüten an 4 sekunden.

At lengde faan en dai üüb dön öler planeeten faan't sansüsteem kön linger of kurter üüs üüb a eerd wees:

En dai begant, wan a san apgongt an häält ap, wan a san onergongt. Do komt a naacht. Sodenang as't üüb a nuurdelk eerdheleft uun a somer linger dai üs uun a wonter. De lingst dai as bi't Somersankiar an de kurtst bi't Wontersankiar.

Diar san sööwen wegdaar: 

En kalender-muun hää tesken 28 an 31 daar.




#Article 393: Natsjonaalpark bi di Heef (S-H) (136 words)


Di Natsjonaalpark bi Heef es en Natsjonaalpark ön Dütsklön. Diar sen trii Diilen ön Sleeswig-Holstiin, Hamborig an Neđersaksen.

Di Natsjonaalpark giar fan di deensk Grensi ön Nuurđen bit tö di Elbe ön di süđern Kant fan di Nuurđsee. Di hiili Heef trinjom di Nuurđfriisk Ailönen jert diartö. 

Me en Areaal fan 4410 km² es di Heef di gurtest Natsjonaalpark ön Dütsklön. Tau fan trii Diili sen öner Weeter, en di trērst Diil falt bi Liig Weeter drüch. Di dütsk Natsonaalparken bi di Heef jert sent 2009 töhop me di deensk en di holönsk Heef tö dit UNESCO-Wārels-Natuurārefdiil.

Üs di Natsjonaalpark iinrocht uur skul, wiar di Nuurđfriisen ek ali diarfuar. Ja wel ek haa, dat en Amt ön Kiil diaraur bistemi skul. Ditdiar Amt seet öntwesken ön Töning.

Deling aarberi di Nuurđfriisen uk me dit Amt töhop.




#Article 394: Nonenguus (151 words)


Di Nonenguus (Branta leucopsis) es en Füügel, diar tö di Önerfamiilie fan di Gös en Swaanen (Anserinae) jert.

Di Nonenguus wiar jerer fuaral ön Ruslön bi dit Isweeter itüüs sa üs uk ön di Arktis. Diar wiar dit fuaral ön di Westpaläarktis, sa üs Spitzbergen ön Norweegen en Greenlön. Diarfan kumt wes uk di Aamring Noom Greenlungus. Fan di 1990er Jaaren ön kām des Fügel uk naa Mereleuropa, en sa es di Nonenguus uk ön Sleeswig-Holstiin en di Neđerlönen tö finj. Jü lewet nü uk üp di Nuurđfriisk Ailönen.
Ön Mereleuroopa sen 2.200 bit 2.800 Guuspaaren itüüs.

Di Nonenguus es en Tochfügel. Fuar't Miist flocht jü ön V-Formatsjoonen fan 40 bit 50 Diirtern, en diarbi bliif di Füglern aliweegen ön Snak. Di Wai, hur ja langs flö es ek geneetisk iinprogramiaret, di uur fan ark Fügelker fünen en da bibihölen.

Diar it jü fuaral Gērs en furskeligi Planten fan saalten Ingi.

 




#Article 395: Greenlöns En (228 words)


Di Greenlöns- of Eideren (Somateria mollissima) es en Fügelaart en jert tö di Enen (Anatidae). 

Di Noom kumt fan dit islönsk Uurt æðr  en heer nönt me di Stroom Eider tö dön.

Eiderenen sen ombi 58 cm lüng en diarme en bet gurter üs Wild-Enen. Ja wecht ombi 2,2 kg. Dit Mantji uur fuar't Miis ialer, gurter en swaarer üs dit Wüfki. Di Greenlöns En swumt en dükt mal gur. Di Neeb es senerlig gurt en hoog, en fuarn diarön es en litj Huurn, hurfan di ön forskeligi Spraaken uk üs en Huurnneeb bikeent es.

Eiderges lewi ön sköölen. Ja frit Snailen, Hopkraben en Heesen of Blöskelen. Bit tö 6 m diip ken ja dük en diarbi jen Minüt öner Weeter bliif. Di Heesen uur hiilendal dialsloongen en da iin ön di Maag ön Steken toren. Di litj Skelen uur weđer ütspüt, en bi di Strön' lii aural di blö-gre-wit Steken diarfan ombi.

Di Greenlöns En smit ön di Aprilmuun fjuur bit soks green-gre Aier en bröri 25 bit 26 Daagen. Wan ja dit Neest jens forlet, da uur di Aier me Dünen tödöpet. 

Di Enen bliif 65 bit 75 Daagen bi jaar Jungfügler. Tö jaar Skül fuar di Möen slüt ja jam langsen tö Keren fan füf bit tiin Enen töhop.

Fuaral üp Islön uur Eiderdünen āpsaamlet en fuar al fuar Bertjüch brükt.

Am onerskääst sääks onerslacher:




#Article 396: Tee (101 words)


Tee (, [], woort faan't teeplaant maaget, för ünlik slacher wurd ünlik dialen faan det plaant brükt: bleed, knob, bloos of halem.

Uun tee as Coffein, det woort uk leewen üüs Tein betiakent.

Det wurd tee woort uk brükt, wan bleeden of ööder dialen faan ööder plaanten brükt wurd. Do snaaket am oober faan pöbermünt-tee of hibiskus-tee of wat uk imer.

Diar san fööraal sääks slacher faan tee. Di ferskeel komt faan't bewerkin:

An do jaft at faan arke slach en hialer rä suurten:

Suart teesuurten wurd miast efter det lun of regiuun betiakent, huar's faan kem: Assam, Ceylon of Darjeeling.




#Article 397: Frücht (101 words)


At frücht (faan lat. fructus) as det bloos faan en plaant, wan det siad rip as.

Tu't frücht hiart ales, wat ütj en bloos woort. Diaram jaft at früchten uk bluas bi bloosenplaanten (Magnoliophyta). Bi a näädelbuumer (Pinophyta) wääkst at siad naagelt saner früchtflääsk trinjam.

Det frücht as diarför diar, am det siad tu bewaarin, bit det freiden woort.

Mä früchten men wi oober miast det, wat am iidj koon. An det koon det früchtflääsk wees faan en aprikoos of uk man det siad faan en eert.

Früchten mä en hard skel san nöden. Früchten mä en wok skel san beien.




#Article 398: Kofe (103 words)


Kofe woort faan kofesiad maaget, det woort röst an grünjen an do mä hiat weeder apkööget. Kofe wiar iar böös jüür an küd bluas faan rik lidj dronken wurd, ööder lidj haa kofe faan bere maaget, oober det smääkt natüürelk ei so gud. 

Uun kofe as Coffein.

Kofesiad woort uk üs kofebuan betiakent, hää oober mä buanen goorniks tu dun. Det wurd komt faan araabisk  bunn an det ment kofefrücht.

Uun't juar 2011 san 8,46 Mio. t Kofebuanen iinbürgen wurden. A gratst produsenten wiar:

F = slompet efter FAO
Im = slompet taalen

Faan det jil komt ei föl bi a produsenten uun:




#Article 399: Ruus (kraankes) (135 words)


At ruus het üüb latiinsk Herpes Zoster an komt faan en wiirus, di a nerfen uungrapt. En strimel faan letj bleesen leit miast üüb ään sidj faan a romp bi a bük of bi a hals. Jo bitj an kön föl piin maage. Det kraankes bräächt ütj, wan det imuunsüsteem faan a minsk swaak as, bi ääler lidj of minsken, diar auerläästet san. Flook jong lidj fu en ruus, do as det oober ei so gefeerelk, det san do winjpooken.

Di aparte nööm komt faan det ruad klöör. Di sjiisk nööm Gürtelrose komt diarfaan, dat det ruus miast trinjam a bük föörkomt, huar a riam draanj woort.

Di wiirus het Varizella-Zoster-Virus (VZV) an hiart tu a Herpes-wiiren. Hi as oober föl fülker üs Herpes simplex. Det as en wiirus, diar miast trinjam a lapen föörkomt.




#Article 400: Otfried Schwarz (176 words)


Otfried Panscho Schwarz (* 9. Janewoore 1942 uun Tilsit) as en konstmooler, di uun Berlin an üüb Oomram lewet.

Panscho as 1942 uun Tilsit bäären, an skul uun April 1945 mä sin aalern flücht. So lunagt hi uun Schleswig-Holstian. Sant 1954 käänt hi Oomram, huar sin aalern leeder en hüs baud haa. Al üs dring hää Otfried tiakent an skulptuuren maaget. San neknööm füng hi, auer hi so hal mä farwen kliam (pansche) maad. 1961 begand hi tu studiarin, iarst uun Kiil bi profesor Brockmann, leeder uun Berlin, bi a profesooren Jaenisch, Bergmann an Bachmann. Tidjwiis hää'er üüb Sardinien werket, miast oober uun Berlin. Sant 1963 hää Panscho flook ütjstelangen ütjracht an hää uk flook griisegrat bilen üüb hüswoger moolet. 1969 füng hi di konstpris faan't stääd Wolfsburg.

Üüb Oomram käänt arken Panscho sin strunborag üüb a Kniip tesken Neebel an Noorsaarep. Det woort arke wos mä strunholt an driiwlis nei apbaud an uun a wonter gongt det miast weder uunstaken. Faan 2002 bit 2005 wiar sin borag sogoor uun Hamborag uun't Altonaer Museum tu sen.




#Article 401: Blaanern (125 words)


Di Blaanern (Urtica) sen en Aart, diar tö di Famiilii fan di Blaanernplanten jert. Ja kum bal aural üp Wārel fuar. Ön Dütsklön raaket em fuaral di Gurt Blaanern, di Litj Blaanern en ek sa aaft uk di Röhricht-Blaanern of di Pilen-Blaanern.

Blaanern-Aarten wuksi üs Planten fuar jen Jaar of üs Krüürplanten, wat leenger stuun. Hat kumt uk fuar, dat diar en (Hualev-)Bosk fan uur, man ek aaftjens.
Blaanern ken ön Mereleuroopa fan 10 cm bit 3 Meetern hoog wuksi, wan ja inoch tö iit haa. Di Aarten, diar leenger üs en Jaar stuun, haa Rhizomi diarfuar, dat ja muaren uur en stuun blif ken.Di green Diil fan di Plaant heer blaanendi Hiir.
Wen em töögen di Blaanern kemen es, da heer em höm blaanert.




#Article 402: Maren Jessen (244 words)


Maren Jessen, bēren Lorenzen ( Tö Wārel kemen di 28. Juuni 1956) es en Wüfhaur fan Tinem üp Söl'. Sent di Aprilmuun fan 2014 es jü ön di Fuarstand fan di Söl'ring Foriining.

Maren Jessen es bifriit me Rainer Jessen. Ja haa jaar Bruarwenig fan di Forhüüring her. 2013 haa jat di Bidreft tö en Agentuur dönen, en nü wel jat dit Ailön wat töbeek dö.

Maren Jessen es aural tö raakin, hur dit om Friisk en senerk Söl'ring Spraaken en Kultuur giar, sa üs ön di Friisk Reer, di Nuurđfriisk Foriining en muar. Jü heer dit Talent en kum diar uk ön di Staalern, hur di Liren wat tö sii haa. Sent 2014 es jü ön di Fuarstand fan di Söl'ring Foriining.

Jü es mal fliitig, en jü wel di Wai fan Maike Ossenbrüggen förtergung, üs jü sair. Jest Teeken diarfan es al en nii Formāt fan Wat Snak üp Söl'ring, wat di Foriining al leenger önberen her, en dit jit Söl'ring Staal. Me des wel Maren en höör Helpers uk jüngeri Liren me iin ön dit Söl'ring Spraakenbuat fo, en diarfuar waar da me Fridai injems uk en Tir fünen, hur bal ark jen kum ken.
Uk bi en Ütsteling aur di Menerhairen, diar Friisk Foriining en Antenne Sylt iin ön't Dorfhotel ön Raantem maaket haa, wiar Maren Jessen me Renate Schneider üp Stair. Jat ber uk wat ön fuar ditdiari Rādioprogram, hur di Sender fan't Lön Sleeswig-Holstiin Jil fuar haa wel.




#Article 403: Jürnruar (205 words)


Di Jürnruar wukset aural twesken't Gērs. Di Planti jert tö di Famiilii fan die Kuurnskrēnkel-Planten.

Me di bleeren fan Jürnruar ken em Salaat maaki, di iinfach sa fan di Planti wech iit of di sa kööki, üs em dit fan Spināt keent. Jürnruar ken uk me iin ön dit Fat, wan em Spināt kööki wel.
Hat jeft jit en Aart, di Litj Jürnruar.

Di Planti heer fuul Vitamin C. Fan olterfuul Jürnruar-Bleeren ken em man Niirenstiiner fo. Dit kumt fan Kāliumhydrogeenoxalāt, hurfan senerlig Jungen en Oxalāt-Forgifting fo ken.

Hingster en üđer Diirtern iit niin Jürnruar.

Wichtigi Biskiir tö Bidrachen aur di Sünhair

Des Bidrachen maaki fuar't miist Lir, wat niin Dochters sen. Di skriif di Saaken jir sa hen, üs di dit weet of hur'ling di dit ön en üđer Wiki lesen haa.
Wan Di wat siir dö of üđers ek gans rocht es, sket Dü langsen en Dochter of Apoteeker fraagin. 

Ali Lir, wat jir skriif, dö dit eeđer beest Weeten en Giweeten. Hat skel man dach klaar wiis, dat fan des Aarber uk Failen pasiari ken, en diarfuar ken nemen en Garantii dö.

Senerk wan jir wat aur Medikamenti staant, sket Dü langsen me Din Dochter of tö't mendst me di Apotheker snaki!




#Article 404: Tistel (225 words)


Üs Tisteln sen Planten me Tuurnen, of üs Mungard sair Proter bikeent. Dit Uurt kumt fan indogermānsk Spraaken en jit sa fuul üs spüt of et steekt.

Ön di Botānik es Tistel bluat di Noom fan di Famiilii me masi aarten diarbenen.
Ön Nuurđfriislön wukset fuaral di Marientistel.
Di Famiilii jit Carduoideae, en des es en Önerfamiilii fan di Korbblütler (Asteraceae):

Di Tistel es ön di Heraldik en Figuur. Jü jert tö di bikeentest Waapenbloomen sa üs dit uk bi Ruusen en Lilien es.
Ön Skotlön es di Tistel en Natsjonaalbloom. Hat jeft en Waapen me en Tistel diarbenen sa üs dit uk en Orden fan di Tistel jeft, di Skots Orden fan di Tistel. Ön skotlön jit uk masi Sportforiiningen en Sportsliren eeđer di Tistel, bikeent es diarfan senerlig Partick Thistle. 
Di Tistel kumt uk ön dit Emblem fan di Encyclopædia Britannica, diar fan Edinburgh kumt.

Jens Emil Mungards Dechting Min Bloom fortelt fan di Strötistel. Des jert tö sin bikeentest Aarberen.

Ön dit Leedji The Thistle o' Scotland kumt di Planti üs en Metapher fuar Stolt en Bistuun fan di Skoten fuar.

It’s the flowret the proud eagle greets in his flight, as he covers the sun with the wings of his might. It’s the flowret that laughs at the storm as it blows, for the stronger the tempest, the greener it grows!




#Article 405: Undine (Skep, 1931) (299 words)


Di Undine es en dütsk Frachten-Gafelskuuner me en Rump fan Iirsen. Jü wiar fan 2013 bit 2017 fuar di Sailskeepen-Reederii Koptain Hass e.K. fan Flensborig Sonwik üs Liinienskep twesken Hamborig en Söl' önerwai.
Hoken dit bitaali kür, di kür uk en Trampfaart döör dit hiili Euroopa memaaki. 
Des heer höm man ek luanet, dit Skep maast 2017 forkoopet uur. Di Haimathaawen fan di Undine wiar en es Hamborig.

Di Undine waar 1931 ön di neđerlönsk Werev Gebr. Niestern  Co ön Delfzijl becht. Di jest Noom wiar Franziska. Dit Skep wiar ön Weest- en Uastsee üs Frachtskep iinseet.
Ön di taust Wārelkrich faarti jü fuar di Krichsmariini. 

Dit Takelwerk waar wechnomen, en dit Skep fing en Maskiin me 88 kW (122PS). Bit 1980 wiar dit Skep diarme nai bi di Weeterkanten önerwai.

Twesken 1980 en 1984 waar dit Skep restauriaret. Dit Takelwerk waar weđer önbecht, en di Rump waar weđer üp dit ual Maat töbeekbecht.

Bit 2009 waar jü fuar di Aarber me jungi Liren iinseet. Di Fracht wiar da bluat en pedagoogisk Merel.

Fan 2013 bit 2017 wiar dit Skep öner di Noom Undine üs Frachter fuar Bruarwening önerwai. Fuar Jil waar uk bit tö 8 Pasajiiri menomen. Des jert da man ek tö di Manskep fan't Skep, üs dit bi üđer Skeepen hölen uur.

Sent di 5. Aprilmuun fan't Jaar 2018 staant di Undine öner Sküül fuar Teenkstairen.

Dr. Christine Onnen fan dit Teenkstairenamt ön Hamborig skreev diartö:

Di Sailen haa 420 m², wan niin Winj es, da ken em en Maskiin önsmit, diar 1937 bi di Deutsche Werke Kiel becht uuren es. Des Fjuurtsülinder-fjuurtakt-Skepsdiesel heer 88 kW of 120 PS. 
Di Undine ken ombi 70 Tenen Wecht me langs fo.

Di Undine es dit iinsigi Fracht-Siilskep iin ön dit Register fan di Germanischen Lloyd öner dütsk Flagi.




#Article 406: Skuuner (166 words)


En Skuuner (Dütsk Schoner, Schooner of Schuner), es en Siilskep me tau Meestboomern, hur di fuarderst Boom kuurter of efen sa lüng es üs di achterst Jen.
Leeter eeđer di jest Skuunern waar uk Skeepen me muar üs tau Meestboomern Skuuner nēmt sa üs di Trii-Boomern Skuuner Amphitrite. Fuaral ön di Foriinigti Staaten waar ön dit leeteri 19. en dit jer 20. Jaarhönert Skuunern me muar Meestboomern becht.

Di fuarderi Meest (Fokmeest) uur uk Skuunerboom nēmt. Dit sail ön des Meestboom jit uk Skuunersail, en aaft es dit en Gafelsail. Ön di achterst Meestboom jit et Gurtsail. Fuar di Skuunerboom sen fuar't Miist tau Klüüwersailen en en Foksail āptain.

Achterön skel di Mensk, diar dit Skep becht her, dit en Scuuner nēmt haa.

Dit Uurt kumt fan dit Skotsk Dö-Uurt üt di Clydesdale-Müraart: „to scoon“ jit sa fuul üs Stiiner aur't Weeter gleer let en sa förter.

Di Takeling fan di Skuunern kumt fan di Neđerlönen, hur dit al ön't 17. Jaarhönert sa becht uuren wiar.




#Article 407: Weelendraier (1184 words)


En Weelendraier of Weelenhualer es en Giraat, diar em ön sin Wain becht, dat em diar jen of muar Weelen me langs fo ken.
Hat jeft dānen forskelig becht. Bi hok Wainern es uk en Weelenhualgiraat achtern iinbecht, dat em üttii ken üs en Sküüvkast.
En da jeft et Taakdraier, Kuplingsdraier, Tekseldraier en Draier, danen em iin ön di Wain benüti ken.

Ön Dütsklön wiar fuar en lung Tir bluat dat Tranportiarin fan Weelen ön di Taak töleten. Fan di Neđerlönen en Frankrik sen langsen muar Draier fuar achtern ön't Auto kemen.

Ön hok Lönen uur die Weelen büten ön di Busen transportiaret. Diartö es en Weelendraier ön di Fuarsir öf achtern montiaret.

Taakdraiern fuar't Weel nüti fuart miist di Fuarrochtingen üp die Wain (Taakreelingen of integriareti Taakdraiern) fuar die Weelenhualer of ja uur ön en ain Grünjdraier fastmaaket.

Bi di Kuplingsdraier uur di Önhingerkupling brükt, diar ön die Wain önbecht es.
Hat jeft Kuplingsdraier fuar tau, trii of fjuur Weelen.
Em ken di Draier fuar't Miist me di Weelen diar ön naa achtern kipi, dat em di Wain achtern iipen maaki ken.

Ön Dütsklön skel em en Forloof fuar di Bedriiv fan en Kuplingsdraier haa. Fuar di Draier sen Leechter en en Numernskelt fuarskrewen.

Fuar't Miist haa delings Giraaten en Steeker me 13 Pooli, hurfan 8 nütet uur. Dit es nöörig uuren, aurdat em en Leecht diar ön haa wel, wat ljucht, wan em töbeek köört. Di üđer Leechtern en uk dit Slütleecht fuar Töök ljucht uk me en 7poolige Steeker. 
Wan em en 13pooligi Doos ön di Wain heer, da ken em uk en Kamera fuar achtern of en Warnsysteem önslut, aurdat em jaa di Kontakt fuar dit Töbeekköör-Leecht heer. Diar uur dit da me önslööten.

Fuar Uunimobiili en Kombiwainern jeft et Draiern, diar ön di Achterdüür fastmaaket uur. Des sen da fuar't Miist senerlig fuar en Typ fan Wain konstuiaret.
Fuar sok Weelenhualern uur niin ekstra Leecht brükt, en di ken hoogklapet uur. Dit Numernskelt fan di Wain mut uk me Draier en Weelen tö lees wiis.
Di Achterdüür giar fan dit Wecht swaarer iipen tö maaki, en di Düür uur diarfan noch ek beeter, das em diar bit tö fjuur Weelen (Ark Weel ombi 15 kg) en di Hualer ön fastmaaket.

Forskelige Wainern uur me en Systeem önböören, diar em üttii ken, om diar sin Weelen üp tö stel. Des Systeem jit Flexfix.
Des Systeem jeft et bluat fan Opel, en di haa diar uk en Patent üp. Wan em dit Auto me Flexfix bistelt, da ken em niin Önhingerkupling muar ön dit Auto haa.

Fuar iin ön di Wain jeft et Systeemi, hur em di Fuardergaafel fastmaaket. Di jit uk, dar em di Fuarderweelen ütbech skel en dat di Plaats iin ön di Wain aartig wat mener uur.
Me sok Systeemi ken em lik sa waker köör üs wan em niin Weelen me langs heer, en fuar en Tērbörstel en hok Paar Höösen leengt di Plaats jaa wes likert.

Andere Träger werden an der Heckklappe montiert. Bei Wohnmobilen werden sie auch häufig an der heckseitigen Wand des Aufbaus fest angebracht. Viele dieser Träger sitzen so hoch, dass sie die Heckleuchten und das Nummernschild nicht verdecken. Andernfalls gelten die gleichen Vorschriften wie bei Kupplungsträgern. Die Halterungen der Fahrräder sind oft hochklappbar, um im unbeladenen Zustand die Länge des Fahrzeugs zu reduzieren. Bei einem Test des ÖAMTC verursachten Träger mit Heckklappenbefestigung an einem PKW einen noch höheren Kraftstoffmehrverbrauch als Dach- oder Kupplungsträger. Heckträger können die Sicht nach hinten einschränken. Bei einigen Modellen lässt sich die Heckklappe nicht mehr öffnen.

Einige Hersteller lassen auch ausdrücklich den Transport von anderen Gegenständen zu oder bieten entsprechende Umrüstsätze, wie zum Beispiel Gepäckbehälter, an.

Bei einigen Wohnmobilen und PKWs können heckseitige Fahrradträger auch in einem schubladenartigem Auszug der hinteren Stoßstange untergebracht sein, auf der Kennzeichen und Rückleuchten montiert sind. Beim Opel Corsa D, Opel Antara, Opel Zafira Tourer, Opel Adam und Opel Astra J wird die Zusatzausstattung „Flex-Fix“ angeboten, bei der ein heckseitiger Fahrradträger in Form einer Schublade hinter dem Nummernschild untergebracht ist.

In den letzten Jahren hat der Fahrradtransport bzw. die Ladungssicherung im Innenraum von Fahrzeugen an Gewicht gewonnen. Gründe dafür sind neben immer größer werdenden Fahrzeugen mit entsprechendem Stauraum (Kombis und SUV) die unverändert günstige Aerodynamik des PKW und somit kein erhöhter Treibstoffverbrauch und der bessere Schutz vor Nässe, Schmutz, Diebstahl und Vandalismus. Die Beeinflussung des Fahrverhaltens durch die veränderte Schwerpunktlage im Vergleich zu außen angebrachten Lasten ist ebenfalls geringer. Einige Wohnmobile verfügen über eigene „Fahrradgaragen“. Auf dem Markt befinden sich verschiedene Systeme, mit den sich das Rad im Innenraum sicher verstauen lässt.

Bei öffentlichen Transportmitteln, wie Zügen und Bussen ist häufig die Fahrradmitnahme im Inneren möglich. Die dafür vorhandenen Einrichtungen haben je nach Ausbau den Charakter von einfachen Laderäumen über Fahrradabstellanlagen mit einfachen Bügeln oder Stangen zum Anlehnen bis hin zu Fahrradträgern, die auch die Funktion der Ladungssicherung übernehmen.

Bei den meisten Ausführungen wird das Rad über Klemmbacken oder Riemen am Rahmen gehalten und durch Riemen an den Rädern in einer U-Schiene befestigt. Es gibt jedoch auch Varianten, bei denen das Fahrrad mit Bügeln, die den Rahmen oder die Räder umfassen, oder an den Tretkurbeln (Twinny Load) fixiert wird. Im Radrennsport sind Systeme verbreitet, bei denen das Vorderrad in einer separaten Halterung untergebracht wird und die Gabel an der Nabenaufnahme befestigt wird. Einige hochwertige Fahrräder (CFK- und sehr leichte Aluminiumrahmen) sind nicht zur Befestigung mit einfachen universellen Klemmbacken geeignet, da dort der Rahmen beschädigt werden kann.

  
Verlorene Ladung gefährdet nicht nur das Trägerfahrzeug, sondern vor allem andere Verkehrsteilnehmer. Grundsätzlich empfehlen die Hersteller eine Höchstgeschwindigkeit von unter 120 km/h, wenn ein Fahrradträger mitgeführt wird. Der Luftwiderstand führt zu hohen Belastungen der Fahrradbefestigung und der Befestigung des Trägers. Daher ist besondere Sorgfalt bei der Montage angebracht. Verpackungen wie Planen oder Folien sollten zumindest bei PKW nicht verwendet werden, um den Luftwiderstand gering zu halten. Gleiches gilt für großflächige Anbauteile, wie Packtaschen oder Kindersitze. Weiterhin sind vor Fahrtantritt alle Gegenstände, die sich lösen können, zu entfernen (geklipste Leuchten, Luftpumpen etc.).

Mit der Verbreitung von Elektrofahrrädern und ihrem höheren Gewicht von oft 20-30 kg gewinnt der Punkt der Tragfähigkeit der Trägersysteme und Stützlast der Anhängerkupplung an Bedeutung. Häufig besteht ein Limit in der Größenordnung von 50 kg, das bereits bei zwei Elektrorädern schnell erreicht wird. Es besteht dann die Gefahr der Überladung.

Besonders hohe Belastungen treten beim plötzlichen Ausweichen und starkem Abbremsen auf. Angepasste Geschwindigkeit und ein vorausschauender Fahrstil helfen derartige Situationen zu vermeiden. Auch werden ein Stopp kurz nach Fahrtbeginn und weitere regelmäßige Kontrollen der Ladung während der Reise empfohlen. 

Verschiedene Organisationen zum Beispiel der ADAC, testen Fahrradträger u. a. beim so genannten City Crash, einer Kollision mit ca. 30 km/h und bei abrupten Ausweichmanövern. Nicht alle Träger bestehen diese Tests. Bei Dachträgern zeigt sich häufig die Befestigung des Grundträgers am Fahrzeug als Schwachpunkt, Kupplungsträger können sich auf der Kupplung verdrehen, Heckträger Schäden am Fahrzeugheck verursachen.

Sicherheit umfasst auch das Thema Diebstahl und Vandalismus. Bei den meisten Trägern sind die Befestigungen zum Fahrzeug und zum Fahrrad mit einfachen Schlössern versehen oder nur mit Werkzeug zu montieren. Sie bieten so nur einen sehr begrenzten Schutz gegen Diebstahl.




#Article 408: Forheneringsmerel (1072 words)


Forheneringsmereler uur Skeken en Merelern nēmt, diar forheneri, dat Wüfhaurn skrabeli.
Fuar't Miist sen deling di Pil en dat Präservatiiv.

Di Aisprüng kür deling man bluat me Hormoonen en di Spiraali forheneret uuren.
Di miist Mereln forheneri dat Tohopraakin fan dit Ai me di früchtbaari Sperma eeđer forskeligi Skeken.

Fuar di Seekerhair fan di forskeligi Mereln en Skeken jeft et di Pearl-Index.
Dit meent, hurfuul fan 100 Wüfhaurn skrabeli, likert ja dit Forheneringsmerel jen Jaar nomen haa.
Wat liiger di Pearl-Index es, wat seekerer es dit Forheneringsmerel.

Söner Forheneringsmerel es di Pearl-Index bi Wüfhauern ömbi 20 Jaaren bi 85, bi Wüfhauern ombi 35 Jaaren bi 50 en bi Wüfhauern ombi 40 Jaaren bi 30.
Bi Wüfhauern ombi 50 Jaaren sünket di Pearl-Index hentö Nul. (Menopause)

Di Sekerhair fan di miist Skeken es man bluat sa gur üüs em jam nütet.

Bi di natüürelk Skeken fan di Forhenering uur di gröörigi Daagen fan die Menstruationszyklus bistemet, dat jü söner Mereln Bisliip haa ken.
Ön die gröörigi Daagen dö jam man nönt. Dit meent niin Bisliip.

Di natüürelk Skeken skel di Menstruationszyklus fan di Wüfhaurn biachti, aurdat en sün Karming langsen gröörig es.
Di aliining natüürelk Skek, wat en Karming dö kür, es di Coitus interruptus, man dit es niin seekeri Skek.
Dit Hormoonmetin, di Temperatuurskek, di Billings-Skek en di kombiniareti Skek symptothermāli Forhenerings-Skek ken uk fan Reekenmaskiinen fuar di Forhenering holpen uur. Hat jeft uk Programi en Online-Önbeeringen, diar bi di Forhenering help ken.

Di mechanisk Skeken skel dit Iintreer fan di Spermien iin ön di Lech forheneri. Sa skel niin Spermie di Ai leengi.

Kondoom en Femidoom sen deling di iiningi Forheneringsmerel, wat uk fuar Sexuel aurdraieni Kraankers üüs HIV-Infektsjoonen (AIDS), Gonorhoe oder Syphilis Sküül dö en diarom jit diartö forweendet uur skel, wan diar en Sjutswaant bistuunt.

Fuar di hormooneli Forhenering bi di Wüfhaurn uur Östrogeeni en Gestageeni nütet.
Dit sen di syntetisk Analooga fan di natürelsk Hormooni, aurdat dānen ek alto fuul Wirkinge bitö haa. En em ken me en litjet Dosis torocht kem.

Töhopstelti Pilen haa en Östrogeen en en Gestageen ön höm. Bi di deling fuar't Miist iinseetet Mikropil uur bi binai ali ön di Market tö Reer stuunte Präparaati Ethinylestradiol üüs Östrogeen brükt.

Dit kumt üp ön wat fuar en Gestageen forweent uur. Di jerst Generatsjoon me Norethisteron of Lynestrenol, di taust Generatsjoon, wat deling aaft brükt uur me Levonorgestrel, di trerst Generatsjoon me Desogestrel, Gestoden of Norgestimat en de fjuurst Generatsjoon fuar't Bispööl me Dienogest, Drospirenon, Chlormadinonacetat of Cyproteronacetat. Di jerst Wirkiing fan ali Mikropilen es di Forhenerin fan di Aispröng (Ovulationshemmung). Likert uur di Konsistens fan di Sliimpropen fan di Mootermün (Zervixsliim), aurdat di Pasage fan dit Spermaa ek sa iinfach es.

Di Hormoonmeeting, Temperatuurskek, Billings-Skek en di kombinierte symptotermaali Skek ken fan Forhenerings-Rekenmaskiinen stöten uuren. 

Ön Töögensats to di Kombinatjoonspili es iin ön di Minipil üüs Monopräparaat bluat en Gestageen. Normaalerwiis es iin ön di Minipilen üüs Wirkstof Levonorgestrel en wirki bluat üp di Lechsliimhir en di Zervixsliim, hurdöör di Pearl-Index hooger üüs bi di Mikropil es. Di neemte Niie Minipil haa di Stof Desogestrel ön höm en forheneret bitö dit uk töforletelk di Aispröng, hurdöör en Pearl-Index üüs bi di Mikropil fingen uur.

Di Pil diareeđer es fuar di Nuarfal-Kontrazeptjoon pasent, fuar di Fal, dat di Bisliip söner Sjuts ütföört uuren es, man niin Jungen welkemen es. Di Waarskiinelkhair fan dit Üp-Wai-Wiisen uur safuul minerer, wan di Pil diareeđer jerer achter di Bisliip söner Sjuts nemen uur. 
Dit Wirkingsprinsiip fan di Pil diareeđer es di Forhenering fan di Aisprüng. 
Mesken es diar uk en Iinneestiforhenring. Fuaral ön Nuarfalen me di Wirkingstof Levonorgestrel es dit bi adipösi Wüfhaur ek sa gur.

Bet hentö fjuur maal es dit muar wan em di Pil diaređer brük, dat en Wüfhaur skrabelet.
Uk wan en tjuker Wüfhaur me die Wirkingstof Ulipristalacetat forheneret, es di Wirking ek sa gur.. En gur Skek fuar Wüfhaurn me en BMI aur 25 ken di Implantatsjon fan en Kupfer-Intrauterinpessar wiis. 

Aur di Pharmakoepidemiologii bi di Forwening fan Forheneringsmerel jeft et fuar Dütsklön Stuudiien. 
Dānen dö seeker Beskiir aur Soziodemographie, Multimedikation, Morbidität, en fuul fisioloogische Daaten üs z. B. Blutdruck, Lipidstatus, Blutzucker en sa förter fuar Brüker fan hormoneli Kontrazeptiiwa. Alhüwel hormoneli Kontrazeptiiwa di miist häufigsten brükti Hiilmereler ön di hiili Warel sen, sen diar man bluat pharmakoepidemiologische Stuudijen, wat Sekundärdaten fan komertieli Daatensaamlingen of Daaten fan Kohortenstudien fuar Fraagen fan di sekeri Fuarwening fan di forskeligi Präparaati.

En hormoneli Forheneringsmerel fuar di Kārming, dat wat em Pil fuar di Kārming neemt, es ek diar. En australisk Ker aarberet diar ön. Di debelti Doosis fuar jen Dai fan Tamsulosin (0,8mg/Tag) alining ken to en Dialseeting fan di Masi fan dit Ejakuulaat öm binai 90% en ön 35% to en drüch Ejakuulaation fööri, fuar di Forhenering es dan ma ek inoch.

Spermiziidi sen diar üüs Sualwen, Geeli, litj Tapen, Sküüm of Sprays. Di miist Präparaati sen maaket fan di Wirkstof Nonoxynol-9, selten uk fan Molksäure-, Boorsäure- of Salicylsäure. Spermiziide uur fuarof fan di Bisliip iin ön di Skaam dönen en wirki, aurdat jü Spermien duar maaki of jer Biweegelkhair foringeri.

Wan em bluat Spermiziidi brükt es dit ek sa seker, man tohop me mechanisk Forheneringsmerel uur di Sekerher beeter.

Ek sa fain sen Sliimhirsiirhairen, wat em fo ken fan di Spermiziidi.

Spiiraalen sen Giraaten, wat iin ön di Lech iinseet uur en fan mechanisk Önreeging fan di Lechsliimhir forheneret, dat diar en Ai bliift. Spiiraalen fan Kööper skel diartö Kööper öfseneri aurdat dit Sperma duar uur. Spiraalen skel seker en fuar en lung Tir forheneri.

Spiraalen, wat Hormooni öfseneri uur iin ön di Körev Hormooneli Forhenering behanelet.

Ön di Löskitir ken Henerings-Metoodi üüs Kondoomi, Diaphragma of Portiokap önweenet uur, man en Diaphragma en en Portiokap skel nii önpaset uur. Bi hormooneli Forheneringsmerel es dit forskelig, aurdat diar forskeligi Hormooni sen: Forheneringsmerel me Estrogeen sen fuar di Löskitir ek gur, aurdat jü üp di Molkāpbechning iinwirki ken en Estrogeen iin ön di Mootermolk gung ken; Hormoonpräparaati, wat bluat fan Gestageen maaket sen üüs di Minipil, di Trimuunspröt, di Forheneringsstok of di Hormoonspiirali sen mögelk. Natürelk Forheneringsmerel sen iin ön di Löskitir ek gur, aurdat di Ütsaagkraft fan di Temperatuur miarens ek sa gurt es, wan di Sliip ek normaal es. Bluat bi di sympto-termāli Metoodi eeđer Rötzer es diar iin ön di Löskitir en töforletelk Rail.

Dat Löski salev forheneret mesken di Aispröng, man dit es ek seker,luki diar: Löski en Forhenering en Lactational Amenorrhea Metoodi.




#Article 409: Sterilisatsjon fan di Kārming (Vasektomie) (111 words)


Sterilisatsjon fan di Kārming (Vasektomie), dit jit bi di Doktors uk Vasoresektion, meent, dat Iiđern of Diilen fan en Iiđer üt di Lif skiart uur. Fuart miist es man dach di kirugisk Iingrep fuar di Sterilisatsjon fan di Kārming meent. Di Iingrep uur fuar di Forhenering brükt. Da uur di Siitlaiting iin ön di Siitstreeng (Ductus deferens) ön di Klootsak boowen di Bitö-Kloot fan di Kārming döörskiaren.

Di maist Liren beskriiw, dat di Bisliip achter di Sterelisatsjon beeter es. Niin Taachten aur Skrabeling, wat ja ek wel en sawat.
Fuar di Kārming es dit ek fuul üđers aurdat di Sperma üđers tohopsetet es.

Di Vasektomi es wat üđers üüs en Kastraatsjon.




#Article 410: Axel Prahl (233 words)


Axel Ferdinand Konstantin Prahl (* 26. Marts 1960 ön Eutiin) es en dütsk Spölster en Musikant.

Axel Prahl es töhop me sin Brüđer ön Neustadt/Holstiin āpwukset. Sin Mooder wiar Forkooper, sin Faađer wiar bi't Aarbersamt.

Me 14 Jaaren wiar Prahl bi en Wetstrir fuar Muusikers, diar hi won. Hi her da bi en Löns-Wetstrir förtermaaki kür, man hi wiar bang, dat di Musik sin Leewent olter hart foraneri kür. Diarom heer hi dit da leten.

Axel Prahl bigenti, en Bruarwening me Metal tö liir. Dit liirti hi man ek töjen. Hi ging naa Spānien en fortiinerti hok Jil me Straatenmusik. Prahl maaketi leeterhen sin Fachabituur en kür diarme 5 Semester Musik en Matematik bi di Peedagoogisk Hoogskuul ön Kiel studiari.
Hi spölet di Gitari, en tö sin Idooli jert uk Pat Metheny. Üs jungi Mensk heer hi masi Irish Folk spölet.

Fan 1982 bit 1985 studiareti Axel Prahl di Theaater-Spölerii ön Kiel. Fan 1984 ön wiar hi üs Spölster bi dit Sleeswig-Holstiinsk Lönstheaater.
Sent 1992 uunet Prahl ön Berlin. Diar es hi al bi dit Renaissance-Theaater, bi't Grips-Theaater en bi di Kammerspiele des Deutschen Theaters wesen.
Tö di Tir fan di Spölsterskuul maaketi Axel Prahl Musik. Di Bands wiar Ougenweide en leeterhen Impuls, diar hi uk grünjliar heer.

Sent 1992 es Axel Prahl uk üs Filmspölster ön Gang.
Sent 2002 es hi üs Kommissar Frank Thiel bi di Tatort üt Münster tö se.

 




#Article 411: Knudt Flor (181 words)


Knudt Flor (* 25. Jüüle 1959 uun Naibel) as en diploom-ingenieur an direkter bi BMW uun München.

Knudt as uun A Wik apwoksen üs dring faan Ocke Hinrich Flor an sin wüf Christa, bäären Baumgarten. Leeder skebet hi mä sin aalern tu Schleswig, auer san aatj diar hen fersaat wurd. Diar hää'er sin abituur maaget. Uun a tachentager juaren hää Knudt maskiinenbau uun Braunschweig studiaret an foor uk tu sia. 1988 kaam hi tu det grat auto- an motoorenfabrik BMW uun München, huar hi ham fööraal am det kwaliteet uun a produktschuun komert hää. Leeder wiar hi föl uun't ütjlun üs direkter uun Spartanburg (USA), Rosslyn (Süüdafrikoo) an Shenyang (Sjiina). 2013 seed'er weder uun München uun en huuch positschuun. Sant Detsember 2016 as hi CEO uun Spartanburg.

Uun Knudt sin famile wiar flooken, diar jo för't fering spriak an wiis iinsaat haa. Sin oome Lena Flor wiar en saster faan di historiker an dachter L.C. Peters an sin uur-oome Julia Peters wiar en saster faan Knud Broder Knudsen an en kusiine faan Namine Witt. Knudt hää tau sastern, Gundel an Lena.




#Article 412: Namine Witt (121 words)


Namine Witt (5. Jüüne 1843 - 16. September 1930) wiar en fering dachter. 

Namine Witt wurd a 5. Jüüni 1843 uun Ööwenem bären üüs Namine Maria Paulsen. 
Sin aalern wiar kaptein Simon Nahmen Paulsen (1818-1863) an Rosina Marianne Paulsen, bären Knudsen (1821-1914).
Hat wiar befreid mä de kruuger Broder Jansen Witt faan Njiblem. Namine hed trii jongen; tau dringer stoorew äder:
Simon Nicolaus (1866),
Broder Jansen (1879-85),
Robert Marius (1882-1885).
Namine Witt stoorew a 16. September 1930 uun Njiblem.

Faan Namine Witt san tun bispal
dön dachtingen Matje an Tatje, En faaligen brant , Jöögelstidj, Adjis, min leew Aalern albialn an En letj fering düntje.

Uwe Zacchi: Namine Witt - Die Nieblumer Heimatdichterin

L.C. Peters: Nordfriesische Dichter. NFJb. 1949. S. 155-158.




#Article 413: Wulkaan (169 words)


En wulkaan entstäänt, huar at bütjenst skel faan a eerd ünstabiil as, an huar hiat magma faan banen uun a eerd efter boowen kem koon. Uun ööder spriaken het hi uk ialberag.

Wan en wulkaan ütjbräächt, komt hiat luupen stian (at lava) efter boowen, man uk fääst materiol an gas.

Sowat 100 km oner a boowerkaant faan a eerd as't amanbi 1000 graad hiat an faan diar uf uun begant stian tu smolten. Det woort do tu magma, en tuch materiol, wat tu luupen begant an ham uun en magmaheerd saamelt. Didiar heerd koon bit tau km oner a boowerkaant huuchling.

An wan di druk faan son magmaheerd tu grat woort, do raft hi det bütjenst eerdskel ütjenööder an schükt san wai efter boowen. Diarbi wurd a eerdplaaden ütjenööder trakt an so komt at miast uk tu en eerdbeewrin.

Wan di ütjbruch föörbi as, blaft diar miast en keegelfuremten berag bi auer. Det koon oober uk üs en graten traachter ütjsä of üs en graten pokel uun a loonskap.




#Article 414: Oomram (gemeen) (137 words)


Oomram wiar di nööm faan en gemeen uun a kreis Tondern (efter a 19. Oktuuber 1920 kreis Südtondern) uun det prowins Schleswig-Holstian.

Det gemeen ging auer det hiale eilun Oomram.

Di 1.Detsember 1905 lewet üüb Oomram 1005 minsken, det eilun wiar 20,37 km2 grat.

Üüb Oomram jääw det a saarpen Noorsaarep, Neebel, Sössaarep, Stianood an sant 1890 Witjdün.

Det gemeen as di 27. Jüüne 1871 iinracht wurden.

Di 13. Oktuuber 1912 as det nei gemeen Witjdün iinracht wurden.

Di 25. Jüüle 1925 as det gemeen Noorsaarep iinracht wurden.

Di 23. Febrewoore 1926 as det, wat faan det gemeen Oomram noch auer wiar, amnäämd wurden tu't gemeen Neebel.

Uun a leetst juaren woort faan det gemeen Witjdün en tuupslütjen faan a trii öömrang gemeenen bedrewen. Man jo ööder tau gemeenen Neebel an Noorsaarep hual diar ei föl faan.




#Article 415: Friisensērk (188 words)


Di Friisensērk (San Michele dei Frisoni sa üs uk San Michele in Sassia of Santi Michele e Magno) es en Sērk ön Room. 

Di Sērk staant ön di Huk fan di Straaten Largo degli Alicorni en Via del S. Uffizio, töögenaur fan di Petersplaats, nai bi Vatikanstat, hurfan jü en exterritorioale Zone es.
Em fent dit, wan em döör di gurt Straat Borgo Santo Spirito 21/41 di Trap āpgiar, döör di Lēr en da lefts wech.
 
Di Friisensērk waar 1141 töögen jen fan di Roomsk Bechningen, dän Janiculus, becht, en des liit bi di Petersplaats. Aur des Laag blef di Friisensērk uk stuun, üs ön dit 16. Jaarhönert ali Bechningen, diar önern ön di Hoog stön, wechrewen uur skul, aurdat di nii Peterssērk becht uur skul.
Di Friisensērk staant sent 1990 ön di Listi fan't Ārefdiil fan di Wārel fan di UNESCO.

Di Weestfriisi Loadewyk Damsma heer ön 17 Jaaren 2700 Stiiner fan't Merelaaler saamlet. Dānen kām fan Sērken ön Friisk Lönen. Des Stiiner waar ön't Jaar 2002 iin ön di Wuchen fan di Friisensērk müüret. Üt Sāterlön sen diar Stiiner fan dit Klooster ön Roomelse me twesken. 




#Article 416: Adolf Hitler (529 words)


Adolf Hitler (* 20. April 1889 ön Braunau bi di Inn ön Boowenuasterrik; † 30. April 1945 ön Berlin) (Uk Aadji Hii, Aadji Brün of Aadji Aarberstiinst) wiar fan 1933 bit 1945 Diktaator fan't Dütsk Rik.

Fan Juuli 1921 wiar hi Fuarseter fan di NSDAP, en 1923 forsoocht hi, di Weimarer Republik tö stört (Hitlerputsch). 
Hitler skref en Bok Mein Kampf, wat 1925 und 1926 ütkām, en fortelti diar al, wat hi me di Juuden en Mensken fan üđer Menskenslachen fuarhair), kuurt, sin Ideologii fan Natjonālsotsjalismus.

Di 30. Januwaari 1933 waar Hitler Rikskanzler. Hi organisiareti daalkens, dat dit Teenken ön Dütsklön bluat jit jen Rochting haa kür. 
Hoken ek diartö pasi kür of wil, di waar iin ön Kontsentratsjoonslaager braacht, foltert en aaft uk ombraacht.

Üs Rikspresident Paul von Hindenburg ön di 2. August 1934 storev, da smet Hitler di tau Amten töhop, sa dat hi biiring waar. 

Di Juuden ön Dütsklön waar muar en muar Rochten luas, en Hitler en sin Liren maaketi di Gisetsi diarfuar tö pas (T. B. Nürnbāriger Gisetse fan 1935, Nowemberpogroomi 1938).

Hitler breek me forskeligi Manööwern di Kontrakti fan Versailles (Eeđer di jest Wārelkrich ofslööten). 
Ön di Propaganda waar di Politik fan di NSDAP-Regiaring üs gur Fuartrap weeget, en dit haa di miist Dütsken tömendst bit 1939 liift, en Hitler wiar populeer.

Üs hi da ön di Sptember 1939 uk jit üp Poolen luasging, kām diarfan di Taust Wārelkrich ön Euroopa. 
Ön di 31. Juuli 1940 dēr Hitler Biskiir, dat hi töögen di Sowjetunion uk jit Krich haa wil. Me des Krich (Bigent ön di 22. Juuni 1941 üs Unternehmen Barbarossa“, fuar dit Wening fan Leewentsrüm uasterfuar wil hi di Sowjetunion önsteken slaa.
Fuaral wil hi diarme bi di Roostofi fan diar kum (Kuurn, Erz en Ööl), aurdat dit Dütsk Rik dit bi di Rusen bal ek muar bitaali kür en sa en Krich töögen Engelön en Ameerika ek tö maaki wiar.

Öner dit Hitler-Regime sen ombi 54.000.000 Mensken omkemen.
Di 30. Aprilmuun fan 1945 noom Hitlers Wüf Eva Braun Zyankāli (Hi her höör jüst friit), en Hitler skuat hömsalev duar.

Di Aarberstiinst heer di Nösidik üp Söl becht en leeterhen uk dit Raantem-Beken. Di Kasernen ön List, Weesterlön en Hörnem sa üs ön Raantem (Seeflochthaawen)waar uk ön di 30er Jaaren bigent of becht. Ön di Alemböög ön List waar nai bi di Uastindienfaarershuk en Deekwerk fan Basaltstiiner önern fuar di Dünemern liar.
Di NS braacht diarme Aarbersluas Mensken fuar nögen Jil ön Aarber, en dit wiar ek olterfuul Mensken.
Di Propaganda kür man dach gur fortel, hur fain jü fuar Bruarwening sörichet heer, dat dit uk eeđer di Krich jit liift waar.

Di Sküülaarberen bi di Weeterkanten en Raantem-Beken haa Söl mal foranert. Di Turismus, üs em di deling keent, wiar söner des Bechningen noch ek sa gurt ütfeelen.
Naa List en Hörnem waar Betonstraaten becht. Fuarof wiar Hörnem bal gaar ek diar, en List wiar mal litj.

Ön Ladelund jaav et en KZ, üs dit ön Schwesing aurlöp. Biiring Laagern wiar fuaral Bütenstairen fan Neuengamme, hurfan töleest jit masi Fungeni ön di Skeepen Cap Arcona en Thielbek omkemen sen.

Fuar des en masi muar Liren jeft et uk ön Nuurđfriislön Snöfelstiiner.




#Article 417: Weđergunger (185 words)


En Gunger of uk Weđergunger es en duar Mensk, diar niin Freer fent en leewendig weđergiar. Sa giar en Stek, diar  üp Aamrem an Söl' fortelt uur.

Tau Tialen jeft et om Manne Teten, en Ārichsemböör, diar tö See fuarti.
Biiring fortel fan sin Skep, wat fuar Söl önergiar, man Manne teten ken jit üp Strön kum en fair sin Jilkas me langs.
Biiring fortel uk, dat hi üp Strön fan Strönroowers duarslain uur.
Bi jen fan di Tialen uur hi fan di Roowers ön di Dünemern iingreewen. Jen, diar diar leeter langslapt, sjocht sin Jerem, diar diar üt Sön luket en keent sin Fingerring.
Bi di taust Tial, en Dechting fan Hermann Schmidt, uur hi fol fan Blör üp Strön fünen, man diar heer hi höm ön't Sterewin iin ön di Sön wöölet.
Achterön uur fan Manne Teten di Dikjendeelman, diar em toltrin sjocht, wan Storm me Macht en Lait höm bleent.

Gary Funk fan di Friisk Foriining heer en Musical aur en Weđergunger skrewen, hur di Wüf höör Kārming töbeek fair.
Dit es en Stek om Leengsküür en nii Taachten om Tialen uuren.




#Article 418: Albert Einstein (307 words)


Albert Einstein (* 14. Marts 1879 ön Ulm; † 18. Aprilmuun 1955 ön Princeton (New Jersey)) wiar en Füüsiker aur Theorii of en bireeknendi Füüsiker. Hi fuan masi aur Mateerie, füüsikālsk Rüm en Tir sa üs aur di Aart en Wiis fan di Grawitatsjoon üt.
Fan des heer höm ön di Füüsik masi foranert. 
Einstein es diarom üs jen fan di nöörigst Füüsikern üp Wārel bikeent.

Einsteins Hauptaarber wiar di Relatiwiteetstheorii, en diarfan waar hi aur di hiili Öört bikeent.
Ön't Jaar 1905 kām sin Āpskreft Zur Elektrodynamik bewegter Körper üt, diar deling üs en speetsieli Relatiwiteetstheorii bikeent es. 1915 dēr Einstein di Relatiwiteetstheorii fuar hiilendal üt.
Fan di Kwantenfüüsik fuan Einstein uk masi üt. Fuar sin Fortiinsten om di bireekneti Füüsik, senerlig om di fotoelektrisk Effekt fing hi 1922 di Nobelpris fuar Füüsiker. 
Sin Bireekningen spölet - ön Forskel tö dit, wat di Liren meen - niin direkti Rul fuar dit Bechnig fan Atoombomben en Atoomkraftwerki.

Albert Einstein es üs Bigrep fuar en Ütfinjer en Genii bikeent. Sin Bikeenthair seet hi uk fuar sin Aarber fuar dat di Fölker meenachtler snaki en Freer meenachtler hual iin.
Albert Einstein forstön hömsalev üs Patsifist, Sotsjalist en Zionist.

Einstein heer aur sin Leewent hok Staatstöhiiringen: Aur hi diar tö Wārel kemen wiar, wair hi Würtembāriger Staatstöhiirighair en wiar diarme uk Dütsk. Twesken 1896 en 1901 wiar hi staatenluas, achterön waar hi Swaitser. 1911/12 her hi uk di Natsjonaliteet fan Uasterrik-Ungarn. Fan 1914 bit 1932 uuneti Einstein ön Berlin, diarme Preußi en diarfan uk weđer Dütsk. Eeđer dat Hitler tö Macht kām, dēr Einstein sin dütsk Pas töbeek. Hi blef da Swaitser en waar 1940 jit Amerikaaner, wat hi da uk blefen es.

Tau Saaken üp Wārel sen söner Jen: Dit Uniwersum en di Dumhair fan di Mensken. - Bi dit Jest weet ik dit jit ek rocht.
Albert Einstein




#Article 419: Fijool (846 words)


Di Fijool es en Strikinstrument, wat fan forskeligi Holtaarten maaket uur. Di fjuur Streengern uur (g – d1 – a1 – e2) stemet en me en Böög streken.
Di fijool uur fuaral bi klasisk Musik iinseet, man jü kum uk bi Folkloori fuar.

Masi Komponisten haa Steken senerlig fuar di Fijool skrewen.

Dit Uurt Fijool (Dütsk: Violine) meent sa fuul üs litj Brātsji (Viola of Viola da Braccio). Dit italieensk Uurt violino es üs jest 1535 dialskrewen uuren. 

Jerer jeet dit dütsk Uurt Geige forskeligi Instrumenti, sa üs di Fijool, di Brātsji, di Gambi dit Cello en di Kontrabas. Dat em dit beeter ütenachtler hual ken, skel em üp Dütsk Violine en ek Geige sii, üp Söl'ring haa wü des Swaarhair ek.

Di Lüntkast of Korpus seet höm üt Deek, Böört en Wuch töhop. 

Di Deek heer tau F-Höölern, es konkāv en uur fuar't Miist fan Fichtenholt maaket. Jü es bal langsen fan tau Diili ön di Meren töhopliimt. Senerlig hol uur Holt nomen, wat üp Bārigen wukset es, hur di Boomer ek sa fuul tö iit haa en diarom lungsom wuksi. Bi des Holt sen di Jaaresringi ek sa tjuk en laap temelk lik aur't Holt, en dit Holt heer fuul Fāsermateriaal. 
Des Holt uur ön di jest Hualev fan di Wunter slain, wan di Boomer temelk drüch sen, en da uur dit Holt aur muaren Jaaren drüget. Eeđer hok Jaaren uur dit Holt da törochtskiart en jit jens hok Jaaren drüget. 
Des Mait es nöörig, aurdat en gur Deek bluat 2,4 bit 3 mm tjuk uur skel.

Di Böört es fuar't Miist üt Āhorn maaket (ek sa aaft Papel of Weidi), en uk des uur konkāv ütaarbert. Hat es forskelig, mun di Böört fan jen of tau Diili maaket es, dit ken em da leeter ön di Teekning (spailt bi tau Diili) keen. 

Di Wuchen of Zargen uur fuar't Miist fan dit salev Holt maaket üs di Böört.

Di Kanten fan di Korpus uur normaalerwiis holten Stripen liimt, dat di Fijool ek langsen önsteken giar, wan em hur ön haut.

Di Korpus es ombi 35 bit 36 cm lüng. Hi heer en Gap, hur di Nak iinliimt uur.Des es ombi 13 cm lüng en fo en Fingerbuurt fan ombi 27 cm Leengdi, diar aur di Korpus hengiar. Fuar't Miist es dit Fingerbuurt fan fiinpoorigi Eebenholt maaket, aur dit senerlig hart en robust es. Bi günstigeri Instrumenti uur uk Holt üs fan di Piarenbosk nomen en suurt önmaalet. 

aaftinoch heer di önerst Streengenhualer uk Fiinstemers. Dit es fuaral nöörig, wan di Fijool me iirsern Streengern spölet uur skel. 

Fuar di Klang es jit wat iin ön di Korpus: Di Stemstok en di Basbualkem. Di Stemstok uur söner Liim twesken Böört en Deek iinseet, man di Basbualkem uur spant en me Kraft öner di Deek liimt.
Forskeligi üđer Holtsteken maaki di Deek da fuaral stabiil, dit es fan Fijoolenmaaker tö Fijoolenmaaker en bet forskelig.

Bi en gur en jüür Fijool uur me Liim fan Knaakenbiin aarbert. Des Liim es reversibel, dit jit, em fo di me wārem Weeter weđer wuk. Hoken wat diarfan keent, di fair en Fijool ütenachtler, söner das diarön wat önsteken giar.

Masi mes gung ken da me di Lakiaring. Wan dit ek rocht maaket es, da lünt dit jüüri Holt ek muar rocht.

Senerlig bi Instrumenti sa üs di Fijool es di Kinhualer, diar dit wat iinfacher maaket en hual dit bi't Spölin twesken Kin en Skoler. En senerlig Skolerhualer jeft et uk jit. Biiring uur bluat fastklemt, dat di Lünt diarfan ek ringer uur.

Di fjuur Streengern sen fan Tjerem maaket, hur Sölwer- of Aluminiumwiir trinjom es. Günstiger giar uk jir. Sa jeft et uk Streengern fan Könststof of Iirsenwiir. Di hoogst Streeng (Chanterelle) es di E-Streeng en aaftinoch fan Iirsenwiir. 
Di Streengen uur ön Kwintensteming (Kwint of Quint = 5 Tööni ütenachtler) üp di Tööni g – d1 – a1 – e2 gestimmt. Orkester stemi ön Dütsklön fuar't Miist eeđer A= 443 Hz, ön di Swaits uur normaal eeđer 442 Hz stemet (Kaamertoon).

Jit bitö: Gitarenspölsters en Musiker (söner Orkester) stemi fuar't Miist eeđer 440 Hz.

Di Böög uur aaft fan dit Ruarholt Pernambuk maaket. Des wukset fuar't Miis rocht lik, en di Fāsern laap parallel, da ken em di Böög rocht fiin ütaarberi, dat di fain lecht ütfalt. Pernambuk jeft et ek olterfuul, en diarom sen des Böögen jüür. Iinfacheri Instrumenti fo aaft Böögen fan Brasiilholt. Uk Fijoolspölsters, dānen diarme aarberi, nem deling uk Böögen fan Kualfāserforstarkti Könststof (Karbonfiber).

Böögen haa en Wecht fan 58 bit 62 g
Hat es ek saacht dit salev, hur di swaarst Diil fan di Böög es.

Fuar en Böög skel en Springhingst hok Hiir fan sin Stört dö. Jen Böög heer 180 bit 250 Hiir, en des uur uk bluat fan senerlig Hingst-Slachern nomen.
Di Hiir uur fuar't Spölin spant en achteön uur ja weđer en bet luasdrait. Diarfuar es üp jen Sir en Haak en üp di üđer Jen fan di Böög en Skrüüf. Di Mechānik ön di Skrüüwensir jit uk Por (Springpor).

Aliining en gur Böög kostet fuul Jil tö koopi.




#Article 420: Kwintenkrais (655 words)


Fan di Musiiktheorii kumt di Bigrep Kwintenkrais (Dütsk: Quintenzirkel, latiinsk circulus = Krais).

Me di Kwintenkrais es dit iinfach en finj üt, hurfuul Fuarteeken en Toonaart heer.

Di Kwintenkrais jert jaar ek twingend tö des Systeem, man em ken höm aur di Maaten gur diarfuar iinseet.

Des Krais bigent me G. Füf Tööni diiper liit D, da kum A, E, H en Fis, en diareeđer C.
G heer jen Krüts, D heer tauen, A heer trii en sa förter. C heer gaar niin Fuarteeken.

Jüst sa giar dit uk me Moll-Toonaarten. Me di paralleeli Toonaart es di Moll-Toonaart me dit salev Fuarteeken meent. Jü liit langsen trii hualev Tööni of en litj Terz diiper üs di Dur-Toonaart.
Moll uur litj, Dur gurt skrewen (Se uk ön dit Skelt diar stuun gurt en litj töhop eeđer Fuarteeken):
e tö G, h tö D, f of fis tö A, c of cis tö E, g of gis tö H en a tö C

Wan en Gitarispölster en Nootenbleer sjocht en weet ek, hok di rocht Grünjakkord es, da teelt hi iinfach di Krütsi. Heer dit Bleer tau Krütsi, da es dit ön D of h (H-moll) notiaret. Da weet hi, dat di Grünjakkordi D, G, en A jit, jest, fjuurst en fifst Trap, analoog ön moll h, e en f, sokst, taust en trērst Trap fan di Dur-Leđer, en dit leengt fuar't Miist en spöli fuar di Sjungsters of hoken diar Musik maaket. - Des jert man tö dit Theema Kadens.

Fuar dit beeter ön Haur tö bihual, ken em höm en Bröch bech:
Gung Dü Altert Eeđer  Haur  Fuar
Dit giar bit Fis. C (a-moll) kumt uk ön Dütsk ek fuar, aurdat dit niin Fuarteeken heer.

Jüst sa lapt dit, wan diar niin Krütsen staan, man s:

Jen b es F-Dur, tauen sen B (internatsjonaal B)-Dur, trii sen Es (E)-Dur, da kumt As (A)-Dur, D(Des) en G (Ges), wat dit salev es üs F# (Fis). 

Dur tö Moll lapt da aliksa üs bi di Krütsen (Litj Terz diiper)
d tö F, g tö B, c tö Es of E, f tö As of A, b tö Des of D es tö Ges of G

En Bröch:

Fuar'n Bloom Es't Aural Dailk ön Guart
Dit giar bit Ges. 

Wan en Toon me es jit, da es di formenert: Ges es G om en hualev Toon diiper.
Wan en Toon me is jit, da es di om en hualef Toon hooger: Fis es F om en hualev Toon hooger.

Hoken rocht henluket heer, di fair me, dat dit saacht di salev Toon es. Sawat jit da enharmoonisk Fortuskin, wan jen Toon tau Noomen heer.
En huarfuar es dit gur? - Dit sjocht em, wan em di Kwintenkrais jit förter driift: Da kumt em ön't Jen fan di Krütsen tö H-is, wat dit salev es üs C. - Niin 12 Krütsen, gaar niin Fuarteeken.

Di miist Sen maaki di Toonaarten, diar boowen weeget sen, sa bit fjuur Teeken hen. Wan't me di Fuarteeken tö fuul uur, da ken dit bal nemen muar spöli.

Som Komponisten skriif wat, hur di Toonaarten langsen üđers uur. Mal bikeent es Sweet Georgia Brown, wat ön Kwinten dial giar.
Akkordi: D7 -- G7 -- C7 -- F7  en üs Bröch A(7), di Kwint tö D.
Taust Diil fuaranert höm: d a a7 :| F7 E7 Es7 D7  en weđer Kwinten: G C F

En bet wat fuar Gitarispölsters:
Hoken dit omseet wel, di skul me C7 aur sin Fingerbuurt sleri (Di Akkordi, dānen diar me 7 āpskrewen sen). Dit es dit Wakerst en lünt ön't Beest diarfuar. Ik spöli dit A fuar di Bröch iipen en seet en A7 bluat achterön.
D- Moll en A-Moll spöli ik Barrée en sleri da fan F dial. G, C en F da weđer iipen, dit let höm gur omseet.

Bi des Bispöl di jest trii Takti döör ali 12 Toonaarten fan di Kwintenkrais. Dit es fan Chopin:




#Article 421: Kadens (672 words)


En Kadens (fan cadentia, aur cadens tö lat. cadere = faal), biskriift di Aart, hur'ling di Trii- of Fjuurlünten (Akkordi) tö di Wiis spolet uur en sa uk di Wiis fööri.

Hat jeft di forskeligst Aarten fan Kadensen, dānen forskelig biskrewen uur ken.
Jen Wai es eeđer di Trapen fan di Toonleđer, diar di Toonaart dēr, en üđer Wai sen di Funktjoonen fan di Tööni iin ön di Toonleđer. Fuaral sen des bikeent:

Es üs II - V - I bikeent. Di taust Trap es di Paralleelakkord fan di fjuurst Trap ön di Toonleđer.

 Bispöl: C d e F G a (h) C

Des kumt sa aaft fuar, tö'n Bispöl bi Feuilles morts:

 a7       d  G       C
 C'est une chanson,  que nous resemble...

Des Stek es bal beeter üs Autumn Leaves bikeent, man skrewen waar dit üp franzk.

Jit uk Laagerjöl-Kadens, aurdat em des uk blinj bi di Nacht üp Strön törocht fair.
Masi Folks- en Slaagerleedjis ken diarme spölet uur.
Di trii Akkordi haa di Plaatsen 1, 4 en 5 ön di Toonleđer.
Di Funkstjoonen jit: Tonika, Subdominati en Dominanti.

Bispöl ön G-Dur
      D   G        C       D        G
      Bolle reiste jüngst zu Pfingsten, zu Pankow war sein Ziel
 Plaatsen 5   1        4       5        1
 Fuktsjoon Do   To        SubD     Do       To

Wan em dit ek sjung ken, da slaaget dit mesken ön D-Dur. Da skel em bluats transponiari:
     A   D        G       A        D
     Bolle reiste jüngst zu Pfingsten, zu Pankow war sein Ziel
 Plaatsen 5   1        4       5        1

Hat kumt jen tö Gaagen, wan hi di Plaatsen ön di Kadensen keent.
Dat bi des Bispöl di fifst Trap üs jest kumt, hinget me di Wiis töhop, dit es en Āptakt.

Dit Salev slaaget uk ön (a-)Moll:
      e       a     d          e        a
     Ich wünsch Dir Liebe ohne Leiden und, dass Dir nie die Hoffnung fehlt.
 Plaatsen: 5       1     4          5        1

Aliksa let höm dit uk transponiari, jir üp e-moll:
      h       e     a          h        e
     Ich wünsch Dir Liebe ohne Leiden und, dass Dir nie die Hoffnung fehlt.
 Plaatsen: 5       1     4          5        1

Tö I IV V hiir Paralleelakkordi, dānen fan di Moll-Toonaarten me dit salev Fuarteeken.
Bi C-Dur sjocht dit sa üt:

 Bispöl: C d e F G a (h) C
     1 2 3 4 5 6 7 8

Dit meent: 

Diarme ken em al olerhun tö en Wiis dö.

Fan di Kwintenkrais es jaa bikeent, dat tö ark Dur-Toomleđer en Moll-Toonleđer jert, diar ditsalev Fuarteeken heer (Paralleeltoonaarten).
Aliksa jeft et uk Paralleelakkordi. Wan di Wiis diartö paset, da ken em haa, dat em beeter a-moll spölet üs C-Dur.

Fuar di forskeligi Lünt fan di Akkordi skel weđer en iinfachi Bispöl tiini (C-Dur me Āptakt).
 G      C  a d G           C...
 If I had a hammer,    I'd hammer in the morning...

of jit wat fan't Laagerjöl (a-moll):
 e   a   C    D   F      a    C   e
 There is a house in New Orleans, they call the rising sun...

Jir falt āp, dat dit D gurt skrewen es. Dit kumt uk fuar. d-moll wiar di Paralleelakkord tö F-Dur, man diar uur Dur spölet.
Dat dit aliksa paset, es di Wiis en bet üt di Reeg skrewen, dat em san Stek beeter ön Haur bihalt.
Bi Bolle (Jest Bispöl) es dit aliksa. Diar es di Bröch en bet üt di Reeg skrewen, en fan a-moll (Paralleel tö C-Dur, di fjuurst Trap bi di Toonaart G-Dur) uur A-Dur:

 Toonaart bleft üs her G-Dur:
 G  D           A    A7   D
 Ne volle halbe Stunde hat er nach ihm gespürt

Sa weet em al olerhun, hur em tö dit Miist me spöli ken. Dit slaaget ek bluat üp Gitari, naan, uk Ukulele of Klawiir fo diarfan en iinfachi Struktuur en spöli tö forskeligi Wiisen.
Förter giar dit da me Sērkenmusik, senerligi Toonleđern en Jazz-Akkordi, man dit skel jen forklaari, diar dit beeter ken.

Üp en hiilendal üđer Bleer stuun di Aarten, dānen ön Indien of ön forskeligst Lönen spölet uur. Dit es mal forskelig, man et jert jit langsen tö di gurt Famiilie fan Musiik en Spölsters.




#Article 422: Kaamertoon (566 words)


Di Kaamertoon es di Toon, hureeđer ali Instrumenti fan en Musiik-Ker stemet uur, dat dānen töhopstemi.

Kaamertoon kumt diarfan, dat jerer fuul Musiik iin ön di Priwaatkaamern fan köninglig Liren musitsiaret waar. Bitö jaav et diar jit di Sērk- en di Choor- toon. Di Choortoon kür en hiili Toon diiper of hooger wiis.
Diaraur hen jaav et jit Stemtööni fuar Cornetts en fuar di Ooper. Di Forskelen sen eeđer dit Jaar 1800 lungsom forswünen.

Sent 1939 uur fuar't olermiist eeđer a1 = 440Hz stemet. Dütsk en uasterriksk Sinfoniiorkester nem man aaft a1 = 443 HZ, di Swaitser haa't me 442 Hz.

Di Toon uur üs a1 of a' skrewen (A, jens streken), bi di Weetenskep uur man uk A4 sair, bi MIDI-Programiaring A3.

Bit tö dit 18. Jaarhönert lair di Tööni ön di forskelig Lönen bit tö tau Tööni ütenachtler. Eeđer 1800 kām em en bet naier töhop, di Tööni wiar om 432 Hz önerwai, en diarfan en hualev Toon diiper of hooger. Ön Frankrik en Engelön waar fuar't Miist wat diiper stemet en süngen, ön Lönen sa üs Dütsklön en Uasterrik en bet hooger.
Ön Frankrik waar 1788 a1 me 409 Hz fastlair (Jer Pariser Steming), öner Napoleon waar 1858 en Toon fan 435 Hz üs Gisets dialskrewen en fan di miist Naibern uk aurnomen. 1885 waar fan en internatsjonaali Stemikonferens bislööten, dat uk Ruslön, Sweeden, Italien en forskeligi Dütsk Staaten me 435 Hz stemi skul.
Ön Uasterrik waar man fuar di Militeermusik fuul hooger, me 461 Hz stemet. Des giar bit tö di 1960er Jaaren, en bit deling haa di Original Hoch- und Deutschmeister des Toon üs jaar Stemitoon.

Di Forskelen blef man jit langsen, en diarfan kām Swaarhairen. Me di Technisiaring kām di Musikanten fan di forskelig Lönen aafter töhop, en em skul höm hol iinigi.

Di leest Konferens fuar di Kaamertoon wiar 1939, en diar waar 440 Hz bi 20 °C fuar di Toon a1 (Standard ISO 16) fasthölen. Diarfuar waar en Norm skrewen, en dit Dütsk Instituut fuar Normiaring aurnom dit. Diarfan kām di DIN 1317-1. Des Norm es fuar di Normtoon, Stemgaafel en di Orgel maaket. Di Norm es fuar Liren, dānen Instrumenti bech, man ja sen ek twüngen, diareeđer tö aarberi.
Di Euroopareer aurnom des Norm ön di 30. Juuni 1971.

Em ken höm dit bal ek fuarstel, wat dit fuar'n Stohai wiar en kum üp jen A fuar ark'jen. Deling ken em en Video fan Ameerika of Frankrik ön't Nat önluki, sin Gitari üt di Huk haali en diartö spöli.

Hoken aliweegen en uk söner Bateriien en gur A haa wel, di skel man en Stemgaafel me langs haa. Des heer höm en engelsk Trompeetenspölster ön't Jaar 1711 üttaacht. Hat jeft uk Stempiipen, man dit es ek san klaari Toon en diarom uk ek ark'jens Saak.

Al sent di 1970er Jaaren jeft et elektroonisk Giraaten, danen di jest Tir me Mikrofooni löpen sen en leeter uk me (Signaal-) Kābel fan elektrisk Instrumenti. Sent di 1990er Jaaren jeft et mal litj Giraaten me Piezokristal, diar dit Swüngen fan dit Instrument ofnem. Me sok Giraaten ken em sagaar stemi, wan trinjom Liren snaki.
Delings Giraaten sen fuar't Miist chromaatisk, dit meent, ja keen ali Tööni fan salev. Em tört jam ek muar üp di Toon, diar em haa wel, iinstel.

Jir ken em di forskel twesken di Frekwensen hiir en sin Instrument mesken jens omstemi, wan em dit ütprobiari wel.




#Article 423: Toonleđer (506 words)


En Toonleđer es en Reeg fan Tööni, diar üs Ördning nütet uur, dat em salev en Liren, me dānen em Musiik spöli wel, en Aart fan Rüm haa, hurbenen em önerwai es.

Bikeent es fuaral di iinfachi Diatoonsk Toonleđer,  diar et ön Dur en Moll jeft. Diatoonsk kumt fan Greeksk en jit sa fuul üs em giar döör di hiilen Toonstööpen.
En diar sen wü uk al bi di Senerlighairen: Hat jeft hiili Toonstööpen en sok, diar hualev sen.

En Oktāvi es en Interval, en diarfan des, diar au aacht Tööni giar (Okt- ön latiinsk stuunt fuar aacht). 
Fuar di Toonleđer es dit ek di rocht Noom.

Üp dit Skelt sjocht em, dat twesken di wit Tasten somtirs suurt Knopen seet en somtirs ek.
Dit hinget diarme töhop, dat 

Bi Dur sen twesken di Trērst en di Fjuurst sa üs twesken di Soowenst en di Aachtst Toon di natüürelk Hualevtoontstööpen.

Dit es rocht iinfach tö forklaari: Gung dach jens fan di Toon G me di Reeg tö't naist G.
Wan Dü bi dit Skelt bi H best, teeli iinfach lefts fan C förter.
Hur es di hualev Stööp? Rocht, twesken E en F, dit meent, twesken Toon Numer 6 en 7.
Dit es mes, en dit lünt uk mes. Di hualev Stööp skel jaa twesken Toon 7 en 8, bi G-Dur twesken F en G.
Da helpt bluat, dat em dit F hooger maaket, en dit giar me en Krüts (). Achterön jit di Toon ek muar F, di jit Fis (Skrewen uk: F).

Dit ken em nü döör di hiili Kwintenkrais förterspöli, üs naist kumt D, hur dit Cis (C) waant, dit taust Krüts.

Bi dit Moll, hur wü om snaki, jert di Moll-Toonleđer me dit salev Fuarteeken 1 1/2 Tööni, trii hualev Stööpen of en litj Terz öner di Stamtoon fan di Dur-Toonleđer. Stamtoon fan C-Dur es C, klaar.
Ön di Tastatuur fan't Klawiir ken em se: Twesken C en H es niin suurt Tasti, dit es en hualev Stööp. Twesken H en A es en suurt Tasti, dit es da jen hiili of tau hualev Stööpen. Dit sen trii, wü sen bi a-moll, en dit giar uk bluat aur di wit Tasten.

Nü bigen wü weđer tö teeli: Di hualev Toonstööpen sen nü twesken Numer 2 en 3 en twesken Numer 6 en 7. Dit lünt üđers üs Dur, en jüst diarfuar es dit taacht.

Bi Moll sen twesken di Taust en di Trērst sa üs twesken di Sokst en di Soowenst Toon di natüürelk Hualevtoontstööpen.

Di salev Fraag en salev swaaret: Gung jens fan G trii hualev Stööpen dial, en Dü lönigst bi E.
Bigen nü tö teeli (F ek auriit), en Dü sjochst, hat kumt aliksa üt, bluat dat dit 5 Tööni hooger es üs fan C-Dur/a-moll.

Hat jeft jit fuul muar diatoonsk Toonleđern, man hat skel jir diaröm gung, des tö forklaari, hur fuar't Miist me aarbert uur. Töhop me di Kwintenkrais heer em diarme al hok Weeten, hur em höm me üđer Musikanten aur iinigi ken. - Fuul Formaak!




#Article 424: Interval (Musiik) (407 words)


En Interval (Latiinsk fuar Rüm twesken Pualen) weeget di Rüm twesken tau Tööni, om tö biskriif, hur fiir dānen ön di Toonleđer ütenachtler lii.

Ön Euroopa her em forskeligi Toonsysteemi, en diarfan kür höm bit ombi dit Jaar 1700 dit Dur-Moll-Systeem, wat wü deling keen, döörseet. Di Üđern sen deling fuaral üs Sērken-Toonleđern bikeent, aurdat ön't Merelaaler fuaral ön Sērken masi Musiik üttaacht en maaket waar. Des Systeeme wiar fuar't Miist heptatoonsk, dit meent, aur soowen Tööni. Uk des her tau hualev Toonstööpen, en diarom jit uk des diatoonsk (Di en dia es latiinsk fuar tau).
Di Intervalnoomen waar aurnomen. Di bikeentest sen dānen, diar jir weeget sen: 

Des Systeem giar āp bit tö hönert Stööpen, dit wiar da wat en bisnaki me di Dochter, wan em dit ütaarberi wil. Bi daagelks Musiik kumt bal nönt Üđers fuar üs bit tö di Oktāvi. 

Di Nooni kumt somtirs fuar, bi sok Leedjis üs  We are the world kum ön di Bröch Noonenakordi fuar:

               Cadd9                 Dadd9             Eadd9 
 When you're down and out and there seems no hope at all
 But if you just believe, there's nowhere you can fall.

 Bi des Akordi uur di Nooni diartö spöet, bi C-Dur en hoogi D, bi D-Dur en hoogi E, bi E-Dur en hoogi F

Bi di Rock- en Bluesmusiik sa üs somtirs uk bi Jazz uur me 9-, di Krüts-Niigen-Akordi aarbert. Bi sok Akordi es di senerligi Toon en hualev Toon aur di Nooni, wat dit  weeget.
Jimi Hendriks heer me Purple Haze en senerligi Stek skrewen. Di Kadens diartö bigent me E9 en diar da aur G- en A-Dur:

 Bispöl Purple Haze
 |E9 | G A |
 Di Streeken weegi di Takti.

Des Stek lefet diarfan, dat em üp Gitari, di diip E-Streeng frii swingi ken. Di Akord uur me C7 ön di soowenstst Bund maaket.  Fuar di 9-Toon kumt di litj Finger ön di aachst Bund fan di H-Streeng.

En gur Bispöl fuar di 9-Akord, jir ön D-Dur, es Taxman fan George Harrison.

Bi dit Systeem es dit gur tö weet, dat di Intervali töhop üp en Oktāvi ütkum.
Bispöl: En Kwarti giar fan C tö F, en en Kwinti giar fan F āp tö C'. 
Bi fjuur (Kwarti) en füf (Kwinti) kumt da ek niigen üt. Rocht es aacht, en Oktāvi, aurdat di jest Toon bi ark Interval meteelet uur.
Dit es gur tö weet, wan em me di Kwintenkrais of Instrumenti sa üs di Gitari aarberi wel.




#Article 425: Amrumbank West (144 words)


Amrumbank West as en winjpark uun a Nuurdsia. Hi woort bedrewen faan't Amrumbank West GmbH, hat hiart tu E.ON.

Di winjpark woort baud üüb en areal faan 32 km² amanbi 35 km nuurdwaasten faan Halaglun an 18 km süüdwaasten faan Oomrambeenk üüb en jipde faan 20 bit 25 meetern.

Diar wurd sowat ian miljaard Euro ferbaud. An hi skal 2015 klaar wurd.

Diar san 80 winjmalner faan Siemens (Siemens SWT-3.6-120) apsteld wurden mä en efekt faan 3,6 MW an a ruaner haa en trochmeeder faan 120 meetern. Ään rua as 58,5 m lung. Di struum skal ling för 300.000 hüshualangen. 

Di 33 kV-dreistruum woort üüb en traafostatjuun üüb 155 kV amspäänd. Üüb en konwerterstatjuun woort diar ±320 kV-likstruum faan maaget an di woort auer en siakaabel iarst tu Büsum an do auer lun tu Brunsbüttel schüürd, huar di struum weder üüb dreistruum amspäänd woort.




#Article 426: Oomrambeenk (105 words)


Oomrambeenk as en flaak uun a Nuurdsia amanbi 11 miilen waasten faan Oomram.
 

Bi Oomrambeenk as det weeder knaap 10 m jip, sodenang luket det flaak uk bi liachweeder ei ütj, ööders wiar't en sunbeenk. Hat as sowat 12 miilen luung an lääpt faan nuurdnuurduast tu süüdsüüdwaast. Bi a flaakst steed stun sowat 6 m weeder.

Faan 1908 bit 1939 lai üüb di süüdwaasthuk üüb det positjuun  en ialskap, tuiarst di damper Amrumbank I an sant 1919 Amrumbank II. Üs a Ööder Weltkrich begand, as det skap iinhaalet wurden. Daalang lei diar kardinaaltanen.

Sowat 10 miilen widjer uun't süüwaasten woort di winjpark Amrumbank West apbaud.




#Article 427: Siamiil (136 words)


At siamiil (M, schiisk: sm, ingelsk: NM) as en miat uun a sia- an loftfaard för't lengde. Hat skal di söstagst dial faan ian graad geograafisk breetje (=1 winkelminüüt) lung wees. Leederhen as't mä akeroot 1852,0 m fäästlaanj wurden.

Diarmä hinget uk det ianhaid faan't faard tuup: 1 knoot (kn) = 1 siamiil (sm) per stünj (h).

Uun a nawigatjuun mä geograafisk koordinaaten woort det deesimaal süsteem mä det söstagstel süsteem fermisket. Diar koon det t.b.54°22,3' (= 54°+°) het. Diarbi as

an 0,1' =  faan en siamiil (amanbi 185 m = 1 kaabel).

Ian winkelminüüt faan a eerd as ei akeroot 1,852 km lung. Leederhen as det siamiil oober faan't SI-süsteem üüb 1852,00 m fäästlaanj wurden, amdat am diar beeder mä reegne koon.

Uk det ingelsk yard hinget mä siamiilen tuup: 1 siamiil ~ 2.000 yards




#Article 428: Weel (134 words)


En weel as en küül, huar bi en sturemflud ans en dik breegen as. Son weel as miast trinj üs en kreis an temelk jip. Huarööders sait am diar Brack tu.

Wan en dik bräächt, speelt det siaweeder diarbääft en grat hool iinuun a grünj. An a minsken hed ei so föl materiol, am det hool weder aptufalen, diaram haa's miast en neien dik trinjam det weel baud. Son stak diks het flooksis hualewmuun.

Tuiarst as uun en weel saaltweeder, man leeder woort det tuup mä grünjweeder sweter, an do sait am diar brakweeder tu. Uk uun't ingelsk käänt am det wurd brackish water.

Weelen jaft at ei bluas bi a Nuurdsiaküst, man uk bi struumer. Loongs a Ialew jaft at flook Bracks, bit widj ap efter Hamborag an noch widjer a Ialew huuch.




#Article 429: ASAG (197 words)


A ASAG wiar en reederei an ferboonj Oomram, A Huug an A Nääs mä Schlüttsiel.

Al tu began faan't 20. juarhunert hää det famile Jakobs faan A Nääs a Halgen fersuragt. Di liinjinsiinst begand 1905 mä en siilskap, 1927 kaam det iarst motoorbuat. Hat küd 40 lidj mänem an wurd efter det werew üüb A Nääs Hilligenlei näämd. Di siinst lep faan Bongsiel auer A Huug an A Nääs tu Oomram. 1951 kaam en neibau, di uk weder Hilligenlei het.

Uun a juaren 1958 bit 1960 as di Hauke-Haien-Kuuch iindiket wurden an Bongsiel lai nü banluns. Di nei siahuuwen wiar nü Schlüttsiel. 1960 hää August Jakobs det Amrumer Schiffahrts-Aktiengesellschaft (ASAG) uun Stianood grünjlaanj. Uun't salew juar kaam en modernen damper uun siinst, a Amrum. Man al 1968 kaam diar en nei an föl grater skap, hat het uk weder Amrum. At nei Amrum wiar goorei tu fegliken mä det ual, hat hed 212 BRT an wiar gud 32 m lung, 10 m briad an ging 1,50 m jip. Diar paaset 481 pasajiiren an 20 Pkw üüb. 1991 wurd a Amrum ferkääft an keert daalang noch üs Vitte üüb a Uastsia tu Hiddensee.

( eegentelk numer 4 )




#Article 430: V (buksteew) (101 words)


V of v (ütjspreegen: fau) as di tauantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

Uun't öömrang jaft at nian V, unsteed woort en F (skarep) of en W (wok) nimen.

Det V as nai mä't U, uk uun't latiinsk wiar det U an det V noch likedenang.
Det latiinsk taaltiaken V (för: 5) hää oober niks mä di buksteew V tu dun, det as man a heleft faan X (för: 10). Ütj di tidj komt det spreegwurd: Dü skel di nian X (=10) för en U (=V, =5) föörmaage läät. Ütj en V küd am jo gau en X maage.




#Article 431: Kromosoom (113 words)


Kromosoomen (faan griichisk  chrōma ‚klöör‘ an  sōma ‚lif‘) san grat moleküülen huar a geenen uun sat. Diar as DNA uun, diar mä protein ferbünjen as. Detdiar ferbinjang faan DNA an proteinen het chromatin.

Uun arke selkial fan eukarioten kem kromosoomen föör. Eukarioten san diarten, plaanten an swaampen, ales labenen mä en selkial. 

Prokarioten, det san bakteerien an archäen, haa nään selkial an uk nian kromosoomen, man jo haa likes DNA-moleküülen.

A miast geenen faan eukarioten lei uun a kromosoomen, man enkelten lei uk uun a mitochondrien, jo het mitochondriol DNA. Bi plaanten lei jo uun a chloroplasten.

Di minsk hää 23 ünlik kromosoomen-paaren. Det green klöör wiset en huuch taal faan geenen uun.




#Article 432: Winrütjplaanten (355 words)


Winrütjplaanten (Rutaceae) san en plaantenfamile uun det kategorii faan a siapenbuumer (Sapindales). Diar hiar wel son 1200 bit 1900 slacher tu. En grat skööl diar uun san a citrusfrüchten.


×Citrofortunella – ×Citroncirus 




#Article 433: Amrumbank II (139 words)


Det ialskap Amrumbank as uun a juaren 1914/1915 faan't Meyerwerft uun Papenburg för't Preußisch Ministerium für öffentliche Arbeiten baud wurden. Hat as üs Amrumbank II efterfulger faan Amrumbank I wurden.

A Amrumbank II wiar en ialskap mä 12 maan uun buurd. Tuiarst lai't föör a Eider, auer noch kriich wiar. Faan 1919 lai't do oober üüb Oomrambeenk, huar't bit 1939 san siinst ded.

Efter a Ööder Weltkriich as det skap üüb flook steeden iinsaat wurden, tuleetst üüb det positjuun (), diaram stäänt uk daalang noch Deutsche Bucht üüb a romp.

Uun Oktuuber 1983 as di siinst iinsteld wurden, an di ferian Museums-Feuerschiff „Amrumbank/Deutsche Bucht e.V.“ bedraft det skap nü üs museum uun Emden.

Di föörgunger Amrumbank I as 1906/07 baud wurden an lai üs iarst üüb det positjuun Oomrambeenk, huar det skap do bit tu a Iarst Weltkriich blääw.




#Article 434: Wakselstruum (118 words)


Wakselstruum as en elektrisken struum, diar san wai stüdag feranert. Hi as likeloong positiif an negatiif. At jaft uk en likstruum.

Uun a hüshual haa wi det mä en ian-faasen-wakselstruum tu dun, so üs hi üüb det model rochts tu sen as. Son struum as lacht tu maagin. Aal wat apwendager as di dreistruum, diar för starker maskiinen brükt woort.

Det frekwens faan en wakselstruum as det taal, hüföl periooden faan positiif an negatiif struum uun ian sekund föörkem. Detdiar taal woort mä det miat Hertz (Hz) beskrewen.

Det perioodendüür as det tidj, diar son perioode düüret. Perioodendüür  an frekwens  hinge direkt mäemööder tuup:

Uun a miast lunen as det wakselstruum-frekwens 50 Hz, an det perioodendüür as do:



#Article 435: Frekwens (111 words)


Det frekwens (faan lat. frequentia) as en miat uun a füsiik an technik an sait ütj, hüfölsis en föörgang uun en was tidj föörkomt. Hat as di kiarwäärs faan't perioodendüür.

Det ianhaid för't frekwens as en SI-ianhaid an het Hertz (Hz). Diarbi as 

At jaft oober uk ööder ianhaiden, t.b.

Det frekwens  faan en stüdagen föörgang as fäästlaanj üs di kiarwäärs faan't perioodendüür :

Bi waagen hinget det frekwens mä't faard  an det waagenlengde  tuup:

Bi elektromagneetisk waagen as

Diarbi as  at faard faan't laacht uun a leesag rüm,  det waagenlengde diar an  det breegtaal faan't meedium. Wan det meedium wakselt, feranre faard an waagenlengde jo. Man det frekwens blaft detsalew!




#Article 436: Bronsetidj (101 words)


At bronsetidj as en tidjääler, huar a minsken metal ütj bronse maaget haa. Det wiar a juaren 2200 f.Kr. bit 800 f.Kr. an sodenang di auergung faan't stiantidj tu't iisentidj.

Föör a bronsetidj haa a minsken uk al metal maaget, man det wiar dääg metalen. At begand mä kööber, an do kaam gul an salwer. Am bronse tu maagin, brükt am kööber an tan, an detdiar legiarang wiar föl harder üs rian kööber.

Erts jääw't oober ei aueraal, an so begand mä det maagin faan metal uk di hanel auer grat waier. Mä di hanel kaam uk a iarst skraften ap.




#Article 437: Sanjonken (204 words)


En sanjonken of (san-)eklips (faan griichisk: ἔκλειψις ékleipsis = auerloogrin) komt föör, wan a san faan a muun dialwiis of hialandaal ferdekt woort. Üüb a eerd as det bluas steedenwiis tu sen.

San an muun sä faan a eerd bal likegrat ütj. An wan det boon faan a muun trinjam a eerd (= muunboon) det boon faan a eerd trinjam a san (= ekliptik) skäärt, do lei a san, a muun an a eerd uun ian rä. För en wasen plak üüb a eerd bedüüdet det, dat diar amanbi tau stünj loong det sanlaacht ei trochkem koon. Di plak, huar't rocht pakjonk woort (=kial-skaad, üüb di film rochts: suart), as man tau- bit triihunert kilomeetern grat. Man det steed, huar a san dialwiis ferdekt woort, as aal wat grater (=hualew-skaad, üüb di film: grä). Det as sowat en schuarden faan't eerdflaak.

 Sanjonken jaft at bluas bi neimuun, auer a muun do tesken eerd an san stäänt. Oober ei bi arke neimuun as en sanjonken, auer det muunboon an a ekliptik ei parallel tuenööder ferluup. Jo san am sowat fiiw graad jinenöder ferkiard (= inklinatjuun). Jodiar tau boonen skeer enööder amanbi tweisis uun't juar (arke ~173 daar). Sodenang koon tweisis uun't juar en sanjonken föörkem.




#Article 438: Muunjonken (140 words)


En muunjonken of muun-eklips (faan griichisk: ἔκλειψις ékleipsis = auerloogrin) komt föör, wan di muun faan a eerd dialwiis of hialandaal ferdekt woort, an di muun nian sanlaacht uffeit.

Det tiaknang wiset, hü eerd, san an muun tuenööder stun bi muun- an sanjonken. 
Det eerdboon am a san (= ekliptik) as di grat kreis, det muunboon san a letj kreiser.
Bi muun-positjuun 1 of 4 koon en muunjonken, bi positjuun 2 of 3 koon en sanjonken föörkem.

 Muunjonken jaft at bluas bi folmuun, auer a eerd do tesken muun an san stäänt. Oober ei bi arke folmuun as en muunjonken, auer det muunboon an a ekliptik ei parallel tuenööder ferluup. Jo san am sowat fiiw graad jinenöder ferkiard (= inklinatjuun). Jodiar tau boonen skeer enööder amanbi tweisis uun't juar (arke ~173 daar). Sodenang koon tweisis uun't juar en muunjonken föörkem.




#Article 439: Neimuun (203 words)


Wi haa neimuun, wan a muun tesken eerd an san stäänt. Do feit bluas sin ragsidj laacht, an wi kön ham ei sä.

A muun dreit ham iansis uun a muun am a eerd. Son  siderisken muun as en betj kurter üs di kalender-muun. För ian amdreiang am a eerd brükt di muun 27 daar, 7 stünj, 43 minüüten an 12 sekunden. Wi sä ham oober iarst efter 29 daar 12 stünj 44 minüüten an 3 sekunden weder uun detsalew muun-faas, auer a eerd ham uun didiar tidj en stak widjer am a san dreid hää. Son muun faan ään neimuun tu di naist het synodisk muun:

Bi neimuun koon't tu en sanjonken kem, oober bluas do, wan det muunboon jüst det boon faan a eerd trinjam a san (= ekliptik) skäärt. Det komt amanbi tweisis uun't juar föör.

Bi neimuun (= faas 1) an folmuun (= faas 5) haa wi springflud. Ääb an flud hinge fööraal faan't grawitatjuun faan a muun uf. Oober wan eerd, muun an san uun ian rä stun, do markt am, dat uk det grawitatjuun faan a san noch en letjen dial diartu dää, so dat det huuchweeder en betj huuger an det liachweeder en betj liager ütjfäält.




#Article 440: Alexander di Grat (127 words)


Alexander di Grat (griichisk  Aléxandros ho Mégas) uk Alexander III. faan Makedoonien (* 20. Jüüle 356 f.Kr. uun Pella; † 10. Jüüne 323 f.Kr. uun Babylon) wiar faan 336 f.Kr. bit tu san duas könang faan Makedoonien an hegemon faan a Korinthisk Bund.

Alexander auernaam faan san aatj Philipp II. en letj könangrik, huar daalang Griichenlun as. Man do fergraterd hi det efter süüduasten bit hen tu Indien. Uun Egypten hää hi det stääd Alexandria grünjlaanj an efter ham salew näämd. Mä Alexander wurd det griichisk kultuur auer en graten dial faan a welt bekäänd. Uk üs sin könangrik al ei muar diar wiar, hed det kultuur dach en graten iinflööd uk noch uun't Röömsk Rik. Efter san duas haa sin militeers (a diadochen) det könangrik apdiald.




#Article 441: Fulkenwaanrang (116 words)


Det fulkenwaanrang wiar en grat feranrang faan leewentsrümen för föl germaans fulken efter a deelgung faan't Röömsk Rik.

Det fulkenwaanrangstidj woort üs auergung faan a antike tu't madelääler uunsen.

Üs at Röömsk Rik hör iinflööd auer Euroopa ferlus, kaam ütj at uasten det fulk faan a Hunnen mä en grat stridjmäächt an ferdrääw flook Germaanen faan hör wensteeden. Det begand so am't juar 375 an ging bit 568.

Uun di tidj waanert a Gooten faan Skandinaawien auer a Uastsia am a süüd.

Wandaalen toog troch hial Euroopa, man küd jo nochhuaren fäästsaat.

A Angeln an Saksen faan Nuurdwaasteuroopa toog auer a Nuurdsia tu Britannien.

Uk a Langobarden wiar Germaanen an toog auer a Alpen tu Nuurditaalien.




#Article 442: Alpen (128 words)


A Alpen san en keed faan berger uun Madeleuroopa. Jo san 1.200 km widj faan waast tu uast, an tesken 150 km an 250 km briad faan nuurd tu süüd.

A Alpen dial Euroopa swäärs troch. Uun't nuurden haa wi miatag Atlantik-kliima, uun't süüden Madlunsia-kliima. 

Diar wene 13 miljuun minsken uun aacht lunen: Frankrik, Monako, Itaalien, Schweiz, Liechtenstein, Sjiisklun, Uastenrik an Sloweenien.

Troch a Alpen luup wichtag ferkiarswaier an jo haa en grat bedüüdang för a fräämenferkiar.

A huuchst berger uun't waasten san miast 3.000 bit 4.000 m huuch, uun't uasten en betj liager. Di huuchst berag as di Mont Blanc mä 4810 m.

A Alpen san diar apfualet wurden, huar määchtag kontinentaalplaaden faan nuurd an süüd jinenööder trak. Diarbi skoft ham det süüdelk plaad oner det nuurdelk.




#Article 443: Fräämenferkiar (120 words)


Fräämenferkiar as en betj wat ualmuudis wurd för det büürin mä fräämen.

Mä fräämen san lidj mend, diar uun hör freitidj ferraise. Uun Nuurdfresklun woort för sok fräämen uk flooksis di ütjdruk baa(d/s)egast of baa(d/s)elidj brükt. Man fölen kem goorei tu baasin tu a Nuurdsia, jo wel man ütj uun a loft, jo ferhaale an hör rau haa. Muar an muar nem a lidj jo uk tidj an du wat för hör sünjhaid.

Fräämenferkiar as mä di gratst wiartskapstwiig üüb a hialer welt. Uun't juar 2004 san diarmä 623 miljaarden $ amsaat wurden. An auer 100 miljuun minsken lewe diarfaan.

Det büürin mä fräämen hää föl skaker:

Bedüüden steeden för a fräämenferkiar bi a Nuurdsiaküst faan Schleswig-Holstian san:

Üb Sal:




#Article 444: Hilag Röömsk Rik (134 words)


At Hilag Röömsk Rik (HRR) wiar en ferbinjang faan europeesk loonsdialen oner Otto I.. Hi siig ham salew üs efterfulger faan a röömsk keiser an regiaret auer hial Madeleuroopa.

Efter di duas faan Karl di Grat uun't juar 814 auernaam iarst Ludwig di Froom det ruder. Uun't juar 843 as det Frankenrik do mä di Ferdrach faan Verdun mad sin dringer apdiald wurden. Oner Otto I. san a sjiisk dialen uun't 10. juarhunert ferbünjen wurden.

At Hilag Röömsk Rik (HRR) wiar temelk apspleden tu letj föörstendoomen an könangriken. An a keisern an könger küd det lun knaap tuuphual. Uun't juar 1806 as hat apliaset wurden. 1815 fulagt a Sjiisk Bund, di 1866 mä a Sjiisk Kriich tesken Preußen an Uastenrik tu aanj ging. Do hää't bit 1871 düüret, iar det Sjiisk Keiserrik grünjlaanj wurd.




#Article 445: Galien (131 words)


Galien (Gallia) näämd a Röömern di nuurdwaastelk dial faan't rik, huar fööraal a Kelten (lat. Galli) lewet haa. Jo snaaket galisk. Cäsar skraft uk noch faan a fulken Belgae an Aquitani. 

Galien wiar diar, huar daalang Frankrik an Belgien san. Man uk dialen faan Waastschiisklun hiard diartu (Gallia Transalpina). Uk Nuurditaalien (Gallia Cisalpina) as iarst am 200 f.Kr. faan't Röömsk Rik iinnimen wurden.

A Röömern haa Galien (Transalpina) uun trii prowinsen apdiald: Gallia Aquitania, Gallia Lugdunensis an Gallia Belgica. Det prowins bi't Madlunsia wiar Gallia Narbonensis. Leeder kaam noch tau germaans prowinsen diartu: Germania superior an Germania inferior. 

Uun't 5. juarhunert kaam oober mä't fulkenwaanrang a Franken, Burgunden an Hunen ütj at uasten an a Röömern ferlus hör määcht. Di Frankenkönang Chlodwig I. küd ham trochsaat am baud det Frankenrik ap.




#Article 446: Frankenrik (237 words)


At Frankenrik wiar en könangrik uun Madeleuroopa faan't 5. bit 9. juarhunert.

Uun ferluup faan't fulkenwaanrang kaam a Franken an ööder germaans fulken ütj at uasten tu Galien, diar tu't Röömsk Rik hiard. Di Frankenkönag Chlodwig I. küd ham jin öödern trochsaat an baud det Frankenrik ap. Det gratst määcht hed a Franken oner Karl di Grat am 800, üs hi röömsk keiser wurd. Hi strääd för at krastendoom uk jin a Saksen an Fresken. Efter Karl san duas wurd det rik 843 mä di Ferdrach faan Verdun apdiald. Di waastelk dial wurd tu Frankrik an di uastelk dial tu't Hilag Röömsk Rik, di föörgunger faan Sjiisklun. Frankrik an Sjiisklun strääd noch bit uun't 20. juarhunert am hör grens.



#Article 447: Fresken (fulk) (510 words)


A Fresken san en fulk, diar bi at Nuurdsiaküst faan Sjiisklun an a Neederlunen lewet. Uun bias lunen san's üs en manertaal gudkäänd. En germaans fulk (latiinsk Frisii of griichisk Φρείσιοι) as al sant ualang tidjen bekäänd.

Auer a Fresken skraft tu't iarst tooch Pytheas faan Massalia, di am 325 f.Kr. det regiuun faan't Sjiisk Bocht beraiset hää. Hi skraft uk faan Abalus (Halaglun).

Tacitus skraft uun sin buk Germania auer a Frisii üs en germaansen stam, diar hi tuup mä a Saksen an Chauken Ingaevones näämt. Jo skel uun't nuurden faan't röömsk prowins Germania inferior lewet haa.

Faan't 4. bit 8. juarhunert wiar det tidj faan't Fresk Rik, at wiar uk det tidj faan't grat fulkenwaanrang. Ferlicht san Fresken tuup mä Saksen tu Britannien taanj. Det spriakwiis faan Kent skal nai mä't Waastfresk wees.

Uun't 7. juarhunert maaget a Fresken jo bi't süüdelk Nuurdsiaküst briad; faan a Chauken hiart am sant di tidj niks muar. An uun't süüdwaasten haa's det hanelsstääd Dorestad grünjlaanj. Uun a naist juarhunerten wiar's baas auer a Nuurdsia-hanel. Det ging iarst föörbi, üs a Hanse apkaam. Man a Saksen an a Franken naam a Fresken böös uun a knip. Iarst üs di Frankenkönang Karl di Grat uun't juar 785 jin a Saksen strääd an woon, kaam diar en betj rau för a Fresken. Karl ded jo en was autonomii, an hör ual germaans rocht wurd üs Lex Frisionum aptiakent. Tu salew tidj toog oober uk föl Fresken am a nuurd an siideld üüb a Nuurdfresk Eilunen an Eidersteed. Leeder uun't 11. juarhunert haa's do uk üüb a fäästääg faan Nuurdfresklun siidelt. Jodiar regiuunen uun't nuurden faan a Eider hiard ei muar tu't (Uast-)Frankenrik.

Fresk könger:

Efter 734 wiar det Fresk Rik üüb det regiuun uasten faan a Lauwers tuupskrompt:

Üs Fresklun oner a Franken kaam (efter 734), skul a Fresken jo oober jin a wikingern trochsaat, diar faan nuurden kaam. Diaram sost jo nään militeersiinst för a Franken leewre. An uk uun a kemen juarhunerten blääw jo hör aanj her, wiar nian föörsten, bluas di keiser onersteld. Det saien hed a redjeven, det wiar weelet riadjiwern faan en lungemeen. Tu best tidjen so am't juar 1300 wiar diar 27 lungemeenen, diar jo tu a Sööwen Fresk Sialunen tuupslood. Arke juar tu Pingster wiar diar en grat fersaamlang faan a opersten bi a Upstalsboom naibi Auerk. Jo fersoocht, det ual fresk rocht, diar uun a  an  apskrewen wiar, amtusaaten, man det hää nimer loket. Am 1500 ging't tu aanj mä't fresk freihaid. Det hed uk föl mä a pest an mä swaar sturemfluden tu dun. Uun Uastfresklun auernaam a groofen (Edzard I.) det ruder.

Uun't madelääler bruch Fresklun ütjenööder. Üs a Hanse apkaam, ferlus a Fresken at hanelsmäächt auer a Nuurdsia. Daalang as Waastfresklun en prowins faan a Neederlunen, Uastfresklun en regiuun uun't bundeslun Niidersaksen an Nuurdfresklun en lunkreis uun Schleswig-Holstian. A Fresken hual oober widjer tuup an hual ferbinjang mä a Fresk Riad. Man jo haa komer an onerhual jo mäenööder uun hör aanj spriakwiis, auer waastfresk, saaterfresk an nuurdfresk daalang böös widj ütjenööder lei.




#Article 448: Irlun (eilun) (139 words)


Det eilun Irlun as sowat 450 km lung an 260 km briad an leit uun a Atlantik. Hat as mä 84.421 km² det traadgratst eilun faan Euroopa an üüb a hialer eerd stäänt hat uun twuntagst steed.

Üüb det eilun lei det Republiik Irlun an uun't nuurduasten Nuurdirlun; det hiart tu't Ferianagt Könangrik.

Di ingelsk nööm as Ireland, üüb iirsk het det eilun Éire (ual-iirsk Ériu). Di waliisisk nööm as Iwerddon. Di nööm Éire komt woorskiinelk faan't uur-keltisk wurd *Φīwerjon- uf an ment so föl üs „wäärdag lun“.

Di latiinsk nööm wiar Hibernia of uk Ivernia, an griichisk as Ierne faan Claudius Ptolemäus auerleewert. Det gongt üüb en grünfurem *Īwenjū turag. A Röömern näämd det lun uk Scotia, didiar nööm as do oober leeder üüb di nuurdelk dial faan Gratbritannien auergingen (Skotlun).

Irlun woort uk det green eilun näämd.




#Article 449: Waag (130 words)


En waag as en stüdag feranrang faan en füsikaalisk grate, diar ham leewen wederhaalet.

At jaft mechaanisk waagen, jo brük en meedium, am hör energii widjertudun, t.b. weederwaagen.

An do san diar waagen, diar uk uun a leesag rüm hör energii widjerdu kön, det san elektromagneetisk waagen of grawitatjuunswaagen.

En waag dää energii widjer, oober nian materiol. Bi en weederwaag stupet ian weedermoleküül det naist uun, blaft oober leewen üüb't salew steed. Jüst so ferhäält ham det bi tuunwaagen of bi't laacht.

Uun a natüür kem miast nian rian waagenfurmen föör, diar bluas faan ään ponkt ütjgung. Wan rindrööber inuun't weeder faal, do gongt faan arke rindrööb en waag ütj, an jodiar waagen auerloogre enööder. An det waagenbil as do en temelk trochenööder faan weeder, diar ap an deel sprangt.




#Article 450: Tjiiner logarithmus (124 words)


Di tjiiner logarithmus as di logarithmus mä det grünjtaal 10. Hi woort so apskrewen:

Sin kiarfunktjuun as , det ment  as detsalew üs 

Hi het tjiiner logarithmus, auer dü uk logarithmen mä ööder grünjtaalen bereegne könst. Jo haa oober ei son grat bedüüdang.

Iar skrääpreegnern apkaam, skul am a logarithmen faan logarithmentoofeln uflees. Diar wiar oober bluas a logarithmen faan a taalen 1 bit 10 uun. Wan dü nü di logarithmus faan 120 wed wulst, skulst dü efterluke:

an do reegne:

Dü wel wed, hüfölsis dü det taal 7 mä ham salew moolnem skel, amdat 16807 ütjkomt:

Do reegenst dü 

An do dialst dü

Det ment: 

An auer di logarithmus en stüdag funktjuun as, säär för  ei ünbedingt en natüürelk taal ütjkem:

Det ment: 




#Article 451: Gesellschaft für bedrohte Völker (107 words)


Det Gesellschaft für bedrohte Völker (GfbV) as en internatjunaal NGO, an saat ham föör manertaalen üüb a hialer welt iin. Det kön religiös, spriakelk of ethnisk manertaalen wees. Di ferian werket jin arke onernemen, det seekerhaid, leewent, rocht üüb eegendoom, religion, spriak an kultuur faan manertaalen tu onertraken. Diarför wurd buken an en tidjskraft ütjden, uun a politiik märeerd an flüchtlingen holpen.

Di ferian as 1968 ans begand üs Aktion: Biafra Hilfe faan Tilman Zülch an Klaus Guerke, sant 1970 het hi GfbV an werket daalang uk uun Uastenrik, a Schweiz, Süüdtirol/Itaalien, Bosnien-Herzegowina an Irak. Uk uun London an Luksemborag san büroos, det hoodbüroo as uun Berlin.




#Article 452: Pytheas faan Massalia (106 words)


Pytheas faan Massalia (griichisk Πυθέας Pythéas; * am 380 f.Kr.; † am 310 f.Kr.) wiar en griichisken kuupmaan an hää üs siamaan di nuurdwaasten faan Euroopa beraiset.

Sin buk Auer a oosean as ei auerleewert, diar woort oober faan öödern auer skrewen. Föl loonslidj küd tu sin tidjen ei liaw, wat hi ales belewet hed. Hi as di iarst, di auer det fulk faan a Fresken (Φρείσιοι) skraft.

Auer Pytheas sin leewent as ei föl muar bekäänd, üs dat hi faan Massalia (lat. Massilia, daalang Marseille) stamt. Näämen witj, hüföl raisen hi onernimen hää. Wat hi apskrewen hää, mut so am't juar 320 f.Kr. skest haa.




#Article 454: Noorweegen (108 words)


Noorweegen, amtelk at Köningrik Noorweegen (üüb Bokmål Noorsk: Norge an Kongeriket Norge; üüb Nynorsk Noorsk: Noreg an Kongeriket Noreg) as en lun uun a nuurd faan Euroopa. Det leit üüb a waastdial faan det Skandinaawisk Hualeweilun. Uun a nuurd an waast leit at Nuurdsia, uun a uast lei Rüslun, Finlun an Sweeden an uun a süüd leit Skagerrak. At lun hee 5.367.580 lidj (2020). At hoodsteed faan't lun as Oslo.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Faan 1. Janewoore 2020 (mä ütjnoom faan det Trøndelag Regiuun, wat sant 1. Janewoore 2018 üüs en amt bestäänt), wal't lun elwen regiuunen haa:

Noorweegen as sant 1949 lasmaat faan NATO.




#Article 455: Kööl (251 words)


Kööl (faan ualgermaans kula) as en suart of brün sedimentstian. Hör grünjlaag san ufstürwen plaanten. Muar üs 70% faan kööl as köölstoof. Gans rian kööl, diar tu 100% köölstoof häält, as graphit.

Kööl komt üüb arke kontinent föör. Hat komt miast faan a eerdtidjäälern Tertiär (- brünkööl) an Karboon (- stiankööl). 

Kööl woort brükt üs energii tu ferbraanen. Det waremk woort uun a hüshual nadagt of uk uun grat uunlaagen, am elektrisk struum tu maagin.

Wan plaanten ufsterew, do ferrööde jo normoolerwiis. Wan diar oober ei nooch sürstoof bikomt, auer jo plaanten iinuun moder faal, do ferrööde jo ei, jo wurd tu türew. Nü sticht a siapeegel, an auer detdiar laag türew komt en laag faan sun an ööder sedimenten. Jo trak üüb di türew an sodenang trak jo uk di focht diar ütjmad, so woort türew tu brünkööl. Wan diar nü muar an muar sedimenten jo ufloogre, woort di druk leewen grater, an brünkööl woort tu stiankööl. Diaram as stiankööl uk föl widjer oner tu finjen üs brünkööl. 

Brünkööl leit ei jip oner a eerd, diaram woort iarst det eerd ufrümet, an do det brünkööl mä gewaltag bagern ufbürgen. Steedenwiis skel diarför saarpen an sogoor stääden ferswinj.

Stiankööl leit aalwat jiper oner a eerd. Am diar bitukemen, skal iarst en jip hool iinuun a eerd grobet wurd, an faan detdiar hool wurd gunger iinuun det stiankööl bööret. Det as en gefeerelk onernemen, an at komt leewen weder föör, dat jo hööl tuupbreeg, an a lidj, diar diar oner werke, amkem.




#Article 456: Tertiär (110 words)


At Tertiär as en eerdtidjääler uun't eerdneitidj (kenozoikum) föör det Quartär. Hat begand föör 65 miljuun juaren efter det Kritjtidj an lingd bit föör 2,6 miljuun juaren. Uun't tertiär wiar't föl warmer üs daalang. Diar begand diarten an plaanten aptukemen, so üs wi jo daalang kään.

Di nööm Tertiär woort daalang ei muar föl brükt. Diarför brükt am daalang för det ääler tertiär-tidj di ütjdruk Paläogen an för det jonger tertiär-tidj di ütjdruk Neogen.

At Tertiär begand, üs uun Meksiko en graten asteroiid iinslaanj as, an det miast leewent üüb a eerd tunant maaget hää. Diar haa ei föl diarten an plaanten auerlewet, man mä jo begand do det eerdneitidj.




#Article 457: Limerick (dachtang) (122 words)


Limericks san spoosag dachtangen mä en fääst fääsfurem. Jo kaam so am 1820 uun Ingelun ap, an di bekäändst dachter faan limericks as wel daalang noch Edward Lear.

En jongen gast faan Söleraanj
hed was ei tuföl beeft a braanj:
Nian jil üüb a beenk,
maad am werk ei ens teenk,
man keerd en rocht graten waanj!

faan: Ingken Lüdtke

Diar wiar ens en schephörd ütj Wik,
de hed a snütj fol faan a dik.
Hi hed at feks puan
an füng tu man luan, 
nü schongt’er Chansons an as rik.

Latiinsch wus en böre üt Tuner,
di toocht foon ham seelew wat wuner.
Duch üt aw e eeker  
wus’r ai mör sü sääker,
dan hi ploud åål sin bäiste ma uner.




#Article 458: Missale Slesvicense (153 words)


At Missale Slesvicense (eegentelk Missale secundum ordinarium ecclesie Slesvicense) as en buk faan di bukdruker Steffen Arndes uun Lübeck. Hat kaam 1486 uun Schleswig ütj an as det ööder buk, diar auerhood uun Denemark drükt wurden as, an det iarst buk, diar uun Schleswig-Holstian drükt wurd.

Faan't Missale Slesvicense san 300 stak drükt wurden, an diar jaft at daalang noch sjauer faan. Hat as en buk för't katuulsk hööw, an diar san beeden, salmen an teksten uun. Det buk as 35,6 x 23,8 cm grat an hää 265 bleeden.

Tau buken lei uun't bibleteek faan a däänsk könang/in uun Kopenhuuwen, ian as uun't bibleteek faan't Sloot Gottorf, an det sjuurd hää prääster Erich Pörksen 1935 uun en ual skaab üüb Oomram fünjen. Uun a juaren 2000 bit 2002 as det buk apwerket wurden an leit nü uun't archiif faan a hööw uun Kiel. Hat woort dan an wan uk ans üüb Oomram ütjsteld.




#Article 459: Muuriisenstian (114 words)


Muuriisenstian het klomper of laagen faan sun of tuun, leewen uk türew, huar bit 45% iisen uun as. Jo lei miast ei jip oner a eerd an kem diar föör, huar weeder ei gau ufluup koon, so üs uun en muur. Sok laagen faan iisenstian kön en hualwen meeter stark wees. Det mineraal diar uun het Limonit.

Uun Nuurdsjiisklun jaft at nian berger, huar am efter iisenerts schük küd, man uk uun muuriisenstian as rikelk iisen. An det lingt, am diar rian iisen faan tu maagin. Det wiar det grünjlaag faan't iisentidj, diar uun Nuurdeuroopa aal wat leeder begand üs uun Süüdeuroopa.

Det Carlshütte uun Rendsborag hää tuiarst bluas mä muuriisenstian faan Schleswig-Holstian werket.




#Article 460: Audulf (112 words)


Audulf of Audwulf, (latiinsk: Audulfus) wiar en fresken könang tu tidjen faan't grat fulkenwaanrang. Hi hää wel faan ~600 bit ~630 regiaret. San efterfulger as ei bekäänd, di naist bekäänd wiar könang Aldgillis.

Skraftelk tjüchnisen auer Audulf jaft at ei. Man diar san gulstaken mä san nööm üüb fünjen wurden: „AVDVLFVS FRISIA“, an üüb a ragsidj as en latiinsk krüs mä det skraft: „VICTVRIA AVDVLFO“.

Jodiar gulstaken san fünjen wurden uun Escharen naibi Arnhem, an uk uun Ingelun. Uun det waastfresk saarep Wijnaldum san 2006 muar sok gulstaken fünjen wurden üüb en steed, huar wedenskapslidj efter en ualen fresken könangsool soocht haa.
An do as noch ian gulstak fünjen wurden naibi Wiuwert.




#Article 461: Könang Finn (139 words)


Könang Finn, dring faan Folcwald, as en mytholoogisk figuur. Hi woort uun jo ual skraften Widsith an Beowulf üs fresk könang uun't 6. juarhunert näämd. An do komt hi föör uun't ualingelsk Finnsburg-Fragment.
Diar komt uk en Finn föör uun't Historia Brittonum.
Jodiar teksten san oober iarst uun't 7. juarhunert apskrewen wurden.

Uun't Widsith stäänt, dat Finn di dring faan Folcwald(ing) as. Uun't Beowulf stäänt, dat Finn mä Hildeburh befreid as, det saster faan di däänsk prens Hnæf. A swoogern kem uun stridj an Hnæf stareft. Finn komt oober auerian mä Hengest, di nei däänsk prens. Man det gongt uk ei loong gud. Nü stareft Finn, an a däänsken bring Hildeburh weder tüs tu Denemark.

Uun det buk Finn and Hengest faan J.R.R. Tolkien (1982/2006) gongt at fööraal am Finn.

Di iarst histoorisk efterwiset könang faan Fresklun as Audulf.




#Article 462: Läästaal (170 words)


Läästaal wiar en grünjmiat üüb't eilun Sal. Det miat as bluas för oonlun brükt wurden, an det al uun't juar 1777. Faan 1 läästaal oonlun küd ~ 1 lääs fooder bürgen wurd.

An 1803 as det miat feranert wurden, auer so föl oonlun onergingen as.

Föör ääkerlun üüb a Nuurdfresk Eilunen as det miat amerlun brükt wurden. Det wiar di grünj, di för 1 amer (huuchsjiisk: 'Scheffel') siad lingd.

Deemels of deemat wiar en grünjmiat faan gud en hualwen hektaar. Di nööm komt uf faan 'dai' an 'miat' of 'miad'. 1 deemels gäärslun küd faan en guden maan uun 1 dai mä a sen hauen wurd. 

En ris wiar en miat för a lengde faan gud 5 meetern. En kwadrootris wiar det miat för en areaal faan gud 25 kwadrootmeetern.

Ei aueraal uun Euroopa wiar en ris likelung. Det ging faan 3,00 m bit 9,00 m. Uun Ingelun wiar 1 rod = 5½ yard = 16½ foot = 5,03 m, an det stemet mä't ris uun Nuurdfresklun gans gud auerian.




#Article 463: Kaschmir (111 words)


Kaschmir (Devanagari: , Urdu: کشمیر, , Kashmir) as en regiuun uun't Himalaya uun't nuurden faan Pakistan an Indien.

Kaschmir wiar ans en suwereen föörstendoom, as daalang oober apdiald üüb tau stooten. Ään dial hiart tu Indien an leit uun't indisk bundeslun Jammu an Kashmir mä en grate faan 101.000 km² an 10,1 miljuun iinwenern. Di ööder dial hiart tu Pakistan an leit uun a ferwaltangsregiuunen Gilgit-Baltistan an Azad Kashmir üüb en areal faan 84.000 km² mä sowat 5 miljuun iinwenern. En letjen dial leit uk uun Sjiina.

Kaschmir leit tesken at indisk an euraasisk kontinentaalplaad. Det hialer regiuun as amanbi 222.000 km² grat. Det gratst stääd uun Kaschmir as Srinagar (Indien).




#Article 464: Mabberem (101 words)


Mabberem (dütsk: Mabberum) wiar en Ailön bi Söl en di deling Nuurđsee. 
Diar wiar 5 Tērper en 2 Sērker üp Mabberem: Mabberem (me Sērk), Wytem (me Sērk), Silingsem, Westerklyffsboll en Klyffsboll. Uk en gurt Holting wiar diar, hat wiar Mabberwoldt/Mabberwald neemt. En Tempel fan Tör wiar diar uk. Mabberem es en di Iarst Marcellusflud önergair. 
Nü es bluat jit en Sön fan Mabberem diar. (Di deling Salz-Sand bi Alemböög). 
Diar wiar waarskiinlig uk en Klef üp Mabberem, bi Klyffsboll en Westerklyffsboll, en uk en See bi Sillingsem lüt ual Kaarten, di Sillingsee.
Bi Westerklyffsboll wiar likert en Wik neemt Wester Wyk




#Article 465: Myrtenplaanten (301 words)


Myrtenplaanten (Myrtaceae) san en plaantenfamile uun det kategorii faan a Myrtales. Diar hiar wel son 4620 slacher tu.




#Article 466: Wikinger (152 words)


Wikingern san en skööl faan nuurdgermaans an baltisk fulken, diar bi Nuurd- an Uastsia lewet haa.

Di ütjdruk wikingern ment oober miast ei jo lidj, diar üs büüren of faskern lewet haa, man iarer jodiar miast jong maaner, diar uun a juaren 775 bit 1050 (at wikingertidj) tu sia foor an küstenstääden auerfool. Wan jo do en wasen rikdum tuupruuwet hed, kaam jo miast weder tüs an lewet uun frees. Faan sok minsken fertel jo ual nuurdisk sagas an a ruunenstianer. Öödern küd jo oober ei weder tu det leewent uun ääg wene, an mä jo wul do aran uk näämen muar wat tu dun haa.

Üüb di Tirsted-Stian woort faan det leewent faan en stolten wikinger ferteld, di üs rik maan weder tüs kaam. Det ualnuurdisk wurd viking ment so föl üs en loong skapsrais, man en wikinger wiar en stolten stridjer, diar föl belewet hed an rik weder tüs kaam.




#Article 467: Germaanen (187 words)


A Germaanen wiar fulken uun Madel- an Nuurdeuroopa. Hör kääntiaken wiar det germaans spriak. Huar a Germaanen lewet haa, wiar Germaanien.

Bi Tacitus het jo Ingaevonen, det wiar Angeln, Chauken (jo san leederhen tu Saksen wurden), Fresken, Warnen.

Det wiar Angrivarier, Bataver, Brukterer, Chamaven, Chatten, Chattuarier, Cherusker, Sigambrer, Sugambrer, Tenkterer, Ubier an Usipeter. Jo diald jo leederhen ap, a miasten san tu't fulk faan a Franken wurden, öödern slood jo a Saksen uun.

A Sueben het uk Ialew-Germaanen, an det wiar Hermunduren, Langobarden, Markomannen, Quaden, Semnonen an (ferlicht uk) a Bastarnen. Jo san leederhen tu Alamannen, Bajuwaren an Thüringern wurden. A Langobarden toog tu Nuurditaalien.

Jo het uk Uastsiagermaanen an haa üüb't Jütsk hualeweilun an uun't süüdelk Skandinaawien lewet. Jo san leederhen tu Däänsken, Sweedsken an Norweegern wurden. Enkelten tääl uk a Islunern diar noch mä tu. A Angeln an a Jüten lei sowat tesken a Nuurdgermaanen an a Nuurdsiagermaanen.

Det san Burgunden, Lugier an Vandalen.

Det san Bastarnen, Gepiden, Gotonen, Rugier an Skiren.

A Germaanen hed hör aanj skraft, det ruunenskraft.

Tu't tidj faan a fulkenwaanrang haa a Germaanen jo efter waasten an süüden briad maaget.




#Article 468: Grekenlun (204 words)


Grekenlun, amtelk det Greks Republiik (üüb Greks: Ελλάδα Elláda of Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía) as en lun uun a süüd uast faan Euroopa.  uun a nuurdwaast leit Albaanien, uun a nuurd Nuurd-Matsedoonien an uun a nuurduast lei Bulgaarien an't Türkei. A hoodsteed as Atheen.

Grekenlun leit för’t miast twesken 41° an 34° (faan a nuurd tu a süüd) an 19° an 29° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi triisis letjer üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (472 km) faan't lun wurt mä Bulgaarien an det kurtst (192 km) mä’t Türkei diald. At lun dialt uk en 234 km lung grens mä Nuurd-Masedoonien an en 212 km lung mä Albaanien. A eeg faan Grekenlun as 13.676 km lung.

De huuchst ponkt uun Grekenlun as de Mitikas toop faan dön Olymp Berger.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Grekenlun hee 13 regiuunen:

De letst akt faan't rewolutschuun bestemet de Rüs-Osmaans Krich (1828–1830). Efter de rüs iinmarsk iin uun det Osmaans Rik an a Sultaan sin kapitulatschuun wurd at apsaating faan en letj, suwereen, greks köningrik beslööden. En tjiisk prins, Otto I. faan Bayern, wurd a köning faan't lun.

Grekenlun as sant 1952 lasmaat faan NATO.




#Article 469: Uasterrik (159 words)


Uasterrik as en lun uun a maden Euroopa.  Uun a nuurd lei Tjiisklun an Tschechien, uun a süüd Sloweenien an Itaalien, uun a uast at Slowakei an Ungarn an uun a waast a Sweits an Liechtenstein.  At hoodsteed as Wien.  Diar wene 8.401.940 mensken (2011).

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Uasterrik hee njüügen bundeslunen:

Tjiisk as det amtelk spriik faan't lun. Burgenlandkroatisk, Romani, Slowaakisk, Sloweensk, Tschechisk an Ungaars san uk snaaket.

Ap tu 1806 wiar Uasterrik dial faan at Halig Röömsk Rik.  1806 wurd at Keiserrik faan Uasterrik faan keiser Frants I. grünjlaanjen.  1867 wurd at keiserrik en dopelmonarchii üüs Uasterrik-Ungarn.  Mä a uftookin faan a Karl I. uun 1918 wurd Uasterrik en republiik.  At tjiisk armee marschiaret 1938 uun in Uasterrik iin an at lun wurd dial faan Tjiisklun ap tu 1945.  Efter a Naist Wäältkrich wiar at lun faan a Ferianigt Stooten, a Ferianigt Köningrik, Frankrik an a Sowjetunioon besaatet.  Uasterik wurd 1955 weler suweeren.




#Article 470: Armeenien (125 words)


 

Armeenien (, amskrewen: Hajastan of Hajasdan) as en banenlun uun a Kaukasus uun Fööraasien. Hat leit uun a berger tesken Georgien, Aserbaidschan, di Iraan an Türkei. Det lun as auerblewen faan en armeensk regiuun, diar iar föl grater wiar.

Uun't süüduasten leit Bergkarabach, diar ham 1991 faan Aserbaidschan ufliaset hää an ham mä Armeenien ferbünjen feelt.

A gratst stääden an hör iinwenertaalen (2005):

Faan 1918 tu 1920 wiar at lun en suwereen republiik. Do wurd det faan det Ruad Armee besaat. 1920-1922 wurd det en suwereen sowjetisk republiik. 1922-1936 wurd det dial faan't Sowjetunioon üüs det Transkaukaasisk SSR. 1936-1991 wurd det det Armeens SSR. 1991 wurd at lun weler en suwereen republiik.

At lun holep det amstreeden regiuun Bergkarabach uun sin krich (1988-1994) jin Aserbaidschaan.




#Article 471: Primtaal (125 words)


En primtaal as en natüürelk taal mä tau dialern: ian (1) an det primtaal salew.

Det letjst primtaal as tau (2) an do gongt det widjer mä:

Diar as nian gratst primtaal, man jo grater primtaalen lei miast widjer ütjenööder. Likes jaft at uk bi griisegrat primtaalen primtaal-twanlangen, diar bluas am tau ütjenööderlei, t.b. 1019 an 1021.

Wan en natüürelk taal nian primtaal as, do as hat tuupsaat. Det ment, dü könst mä moolnemen faan primtaalen üüb detdiar natüürelk taal kem. Bispal: 35 as nian primtaal, auer hat mä jo primtaalen 5 mool 7 bereegent (tuupsaat) wurd koon. An det jaft uk nian ööder primtaalen, diar mäenööder moolnimen üüb 35 kem.

Det wurd primtaal komt ütj at latiinsk: numerus primus, an det ment iarst taal.




#Article 472: Vektor (152 words)


 
En vektor as en matemaatisken ütjdruk, di det paraleel fersküüwen beskraft.

Wan en geomeetrisk objekt paraleel fersköwen woort, do bedüüdet det, dat arke ponkt faan detdiar objekt likewidj an üüb disalew wai fersköwen woort. Oober hü widj an hün wai det gongt, det beskraft di vektor. Uun det bispal mä det triihuk (rochts) wurd jo trii hukponkter A, B an C mä disalew vektor fersköwen:

Dü könst di vektor beskriiw mä: 7 hoken rochts auer an 3 amhuuch. Det skriiwwiis as do:

Wan dü a koordinaaten faan en ponkt käänst, könst dü jo nei koordinaten mä detdiar skriiwwiis gau ütjreegne. Nem wi ans di ponkt A faan det triihuk . Do fu wi gau a koordinaaten faan di nei ponkt  ütj:

Di nei ponkt A' leit do üüb .

Di nolvektor as det neutraal element bi't tuuptäälen faan vektoren:

Mä di nolvektor blaft di ponkt A huar hi as (A = A').




#Article 473: Washington, D.C. (132 words)


Washington, D.C. [] as det hoodstääd faan a Ferianagt Stooten. Det ufkörtang D.C. stäänt för District of Columbia. Det as en bundesdistrikt, oober nään bundesstoot faan Ameerikoo. Hi hiart uk tu nään bundesstoot an as bluas di amerikoonsk kongres onersteld. Det stääd as näämd efter George Washington, di iarst president faan Ameerikoo. An di distrikt as näämd efter Christoph Kolumbus.

Uun Washington stäänt det Witj Hüs, diar wenet an regiaret di amerikoonsk president. Ei widj diar faan wech as det Kapitol, diar sat a kongres, det as at amerikoonsk regiarang. Tu a kongres hiart a senoot an at representantenhüs (at hüs). Uk det traad wichtag regiarangsiinrachtang sat uun Washington, det as at huuchst gericht.

Uun Washington sat uk noch ööder wichtag iinrachtangen, so üs di Internatjunaal Müntfond, at Weltbeenk an at OAS.




#Article 474: Ekwaator (153 words)


Di ekwaator as en (soochten) kreis trinjam a eerd, diar luadrocht tu't eerdaaks stäänt. Hi dialt a eerd uun a maden ap tu en nuurdelk an süüdelk eerdheleft. Sodenang komt hi uk tu san nööm. Ütj at latiinsk auersaat het ekwaator soföl üs likedenang maager. Mä di ekwaator began a geograafisk breetjin tu täälen, hi hää det breetje 0°. An efter nuurden an süüden täält am do bit 90° nuurd (nuurdpuul) an 90° süüd (süüdpuul). Trinjam a ekwaator lei a troopen.

Di ekwaator as 40.075,017 km lung an hää en (madelten) trochmeeder faan 12.756,274 km.

Uk det lengde faan en siamiil (sm) hää mä det lengde faan di ekwaator tu dun. Hat as ans fäästlaanj wurden üs di söstagst dial (= ian minüüt) faan ian breetjingraad faan a eerd. Doomools ging am faan en eerdraadius faan 6.370 km ütj, an sodenang wiar det siamiil 1853 m. Daalang as det siamiil 1852 m lung.




#Article 475: ISO 3166-3 (229 words)


ISO 3166-3 ist ein internationaler Standard, der ausgelaufene Länderkürzel nach dem ISO 3166-1-Standard definiert und ist der dritte Teil des ISO 3166.

Wenn nach 1974 Staaten

werden ihre Kürzel aus ISO 3166-1 gelöscht und mit zwei zusätzlichen Buchstaben in ISO 3166-3 eingefügt. Dabei stellen die ersten zwei Buchstaben das ursprüngliche Länderkürzel aus ISO 3166-1 dar und die zwei letzten Buchstaben das neue Länderkürzel aus ISO 3166-1. Gibt es keinen eindeutigen Nachfolger des ursprünglichen Landes, sind die beiden letzten Buchstaben HH. Im Falle von Serbien und Montenegro, welches als Bundesstaat das Kürzel CS hatte, wurde 2006 CSXX statt CSHH festgelegt, da CSHH bereits für die ehemalige Tschechoslowakei verwendet wurde.

In Datenbanken mit historischen (meist statistischen) Informationen können durch entsprechende Änderungen aus den ungültigen Schlüsseln wieder gültige Einträge gemacht werden. Die ursprüngliche Kodierung bleibt nachvollziehbar, und die aktuelle Zuordnung (CS als CSHH oder CSXX?) wird wieder eindeutig.

Die folgende Liste enthält alle ausgelaufenen zweibuchstabigen ISO 3166-Länderkürzel. Viele der Kürzel wurden vor der Einführung des Domain Name Systems ersetzt, so dass sie niemals als Top Level Domains verwendet wurden. Für jedes Kürzel ist das Jahr der Ersetzung angegeben.

Ausgelaufene Codes konnten gemäß bisheriger Praxis nach fünf Jahren wieder vergeben werden, wie geschehen mit AI, CS, GE und SK. Da sie mittlerweile aber durch Internet-Domains (beispielsweise als Teil von weiter gültigen E-Mail-Adressen) erheblich langlebiger geworden sind, soll eine Neuvergabe derzeit nicht mehr erfolgen.




#Article 476: Futbaal (170 words)


Futbaal as en baalsport mä tau maanskapen, diar jinenööder spele an eder muar tooren üs det ööder sjit wel. Uk di baal för det spal het futbaal.

Det spal düüret normoolerwiis tweisis 45 minüüten. Bi enkelt turniiren woort oober noch tweisis 15 minüüten efterspelet, bit ian maanskap wonen hää. Wan do uk noch nään waner fääststäänt, jaft at uk noch det elwen-meeter-sjiten.

Tu ian maanskap hiar elwen spelern, tjiin üüb't fial an ään uun't toor. Bit tu trii spelern mut uun a luup faan't spal ütjwakselt wurd. 

Di baal woort mä a fut auer't fial skööden, man di toormaan mut di baal uk uun a hun nem. A fialspelern mut di baal bluas uun a hun nem, wan hi ütj at spalfial skööden wurden as. Do mut jo ham mä tau hunen weder iin uun't spalfial smitj.

Det spal as uun't ääder 19. juarhunert uun't Ferianagt Könangrik apkimen. Uun't leeder 19. juarhunert kaam det muude do uk auer üüb a europeesk kontinent. Uuntesken woort üüb a hialer welt futbaal spelet.




#Article 477: Kualplaanten (146 words)


Kualplaanten (Brassica) san en plaantenskööl uun det famile faan a krüsbloosen (Brassicaceae). Diar hiar flook wichtag kultuurplaanten tu.

B. aucheri – B. baldensis – B. balearica – B. barrelieri – B. beytepeensis – B. bivoniana – B. bourgeaui – B. cadmea – B. carinata – B. cretica – B. deflexa – B. deserti – B. desnottesii – B. dimorpha – B. drepanensis – B. elongata – B. fruticulosa – B. glabrescens – B. gravinae – B. hilarionis – B. incana – B. insularis – B. jordanoffii – B. juncea – B. macrocarpa – B. maurorum – B. montana – B. napus – B. nigra – B. nivalis – B. oleracea – B. oxyrrhina – B. procumbens – B. rapa – B. repanda – B. rupestris – B. somalensis – B. souliei – B. spinescens – B. tournefortii – B. trichocarpa – B. tyrrhena – B. villosa




#Article 478: Büürerei (123 words)


Büürerei as di wichtagst primeer wiartskapstwiig. Diar hiar uk jacht an faskerei tu. Di primeer wiartskapstwiig fersuragt a minsken mä plaanten an diarten.

Büürerei as di äälst wiartskapstwiig faan a minsken. Hi woort üüb 48.827.330 km² bedrewen, det san sowat 9,6 % faan't eerdflaak. An sodenang amanbi en traaden faan't lun üüb a eerd. Faan a büürerei hinge weder flook ööder wiartskapstwiigen uf.

Büürerei woort daalang ei bluas bi en büür liard, man diar san uk flook huuchskuulen mä befaadet. Jo werke üüb det fial faan't agrarwedenskap.

Det produktjuun faan büüren hää fööraal mä tau twiigen tu dun:

Huar di grünj det tuläät, woort miast ääkert, huarööders leewer tiiren häälen. Uun Sjiisklun jaft at daalang knaap noch büürsteeden, huar ales mäenööder maaget woort.




#Article 479: Amaryllisplaanten (185 words)


Amaryllisplaanten (Amaryllidaceae) san en plaantenfamile uun det kategorii faan a spargeloortagen (Asparagales).

Diar san trii onerfamilin mä 73 sköölen an amanbi 1600 plaantenslacher:






#Article 480: Buumkaater (158 words)


Buumkaater (Sciurus) san en skööl faan gnaudiarten (Rodentia). Diar jaft at 28 ünlik slacher faan. A miasten lewe uun Ameerikoo. Uun Euroopa lewet man ään slach: Sciurus vulgaris. 

Buumkaater lewe uun a tanen. Jo freed siad an früchten, hünjmotsen an insekten, man uk fögelaier an jöönkin. Hör gratst fiinden san gripfögler an huarmer.

Jo kön bit 12 juar ual wurd.

Di wedenskapelk nööm „Sciurus“ komt faan ualgriichisk „skia“ (skaad) an „oura“ (stört).

S. aberti – S. aestuans – S. alleni – S. anomalus – S. arizonensis – S. aureogaster – S. carolinensis – S. colliaei – S. deppei – S. flammifer – S. gilvigularis – S. granatensis – S. griseus – S. ignitus – S. igniventris – S. lis – S. nayaritensis – S. niger – S. oculatus – †S. olsoni – S. pucheranii – S. pyrrhinus – S. richmondi – S. sanborni – S. spadiceus – S. stramineus – S. variegatoides – S. vulgaris – S. yucatanensis




#Article 481: Chloroplast (104 words)


Chloroplasten (faan   „green“ an  plastós „furemt“) san sel-dialen faan green algen an huuger plaanten, diar photosynthese bedriiw. 

Bi huuger plaanten jaft at noch en fiiner iindialang tu chromoplasten, leukoplasten (amyloplasten an elaioplasten), etioplasten an gerontoplasten, det san ales plastiden.

Liküs mitochondrien haa chloroplasten en aanj DNS an uk aanj ribosoomen. Det cytoplasma banen uun het stroma. Troch det stroma ferluup thylakoid-membraanen. Jodiar membraanen lei auerenööder an son bonk het granum. Uun a membraanen as det green chlorophyll. Jo kön det energii faan't laacht apnem an saat det am tu ATP, ADP an phosphat. ATP woort brükt, am faan CO2 an weeder glucose tu maagin. 




#Article 482: Cola (115 words)


Cola of Kola as en spruudel mä kofein, soker an köölsüren.

Cola woort fööraal faan't kolanöd maaget, diar as föl kofein uun. An do kem diar bleeden faan't ruadholt (Erythroxylum) tu. Sant 1902 woort ei muar di cocastrük (Erythroxylum coca) brükt, auer diar kokain uun as. Oober uk ööder Erythroxylum-slacher hual föl kofein.

Di smaag woort oober uk noch faan ööder gewürtsen bestemet. Det san wanile, kaneel, neegelken an flook öödern.

Det bekäändst marke as was Coca-Cola, man mä a tidj kaam diar muar onernemen tu, uun Ameerikoo as det fööraal Pepsi-Cola. Uun Sjiisklun käänt am noch Afri-Cola an Fritz-Kola.

Cola woort hal mä rum of whisky misket. Do smääkt di alkohol ei so bater.




#Article 483: Berthold Bahnsen (351 words)


Berthold Broder Bahnsen (* 8. Januwaari 1913 ön Risem-Lonham, † 14. Oktoober 1971 ön Flensborig) wiar en friisk Politiker fuar di Menerhairen ön Sleeswig-Holstiin.

Wan Bahnsen fan di hooger Reālskuul kām, liirti hi ön Flensborig en Sleeswig Spaarikasen-Koopman .

Bahnsen wiar Meföliger fan di SSW. Hi seet bi di Gimiindireer fan Leck. Ön di Jaaren fan 1947 bit 1954 en fan 1958 bis 1971 wiar hi tö di Löndai, (Di Lönsting of dit Lönsparlament) ön Kiil stjüürt.  Diar waar hi 1949 tö en Meföliger fan di jest Bundsforsaamling maaket, diar ön di 12. September Theodor Heuss üs di di jest Bundspresident ütsaachti. 
Senerligi Gaawen her Bahnsen fuar di Politik aur Wertskep en Jil. Sent 1962 wiar hi di Jen Kārming-Fraktsjoon fan di SSW ön Kiil. 
Ön di Hārefst fan't Jaar 1969 wiar di Kraisreform. Fan 17 Kraisi ön Sleeswig-Holstiin skul 12 uur. Diarfuar wiar Bahnsen sin Stem senerlig nöörig, aurdat di regiarendi CDU/FDP-Koalitsjoon niin Stemen-Muarhair her. Di forskelig Politikern iin ön didiarem Parteien her ek al di salev Meening. 

Bahnsen wil hol di trii Kraisi Eiderstedt, Hüsem en Süđertöner töhopfaatet se, en diarfuar dēr hi sin Stem. Me des Stem töhop leengti dit da uk fuar di Meening fan di regiarendi Koalitsjoon.
Üs langsen kām dit ek arkjen töpas, en sa waar uk sair, dat hi beeter ek mestemi haa skul en dat nü des Reform fan Deenemark stöt waar. Bahnsen saag dit üđers. Hi taacht ek hol ön Grensen, hi saag di Deenen üs Naibern en Brüđern. Deling wöör em dit mesken europeeisk nēm.

Di 24. Aprilmuun fan 1971 fing Bahnsen dit Bundsfortiinstkrüts (Jest Klas).
Nemen heer diarme reeknet, dat Berthold Bahnsen me bluat 58 Jaaren eeđer en Harts-Infarkt stürev. Hi wiar ön't Lönsparlament di Politiker me di leengst Tiinsttir, en masi Liren höl fuul fan höm.
Berthold Bahnsen stön langsen fast fuar sin Meening, man hi kür uk masi Fortröt me Humoor üt Wārel fo, sa dat achterön nemen muar sa rocht wust, hurom en Strir nöörig wesen wiar.
Me sin Politik heer hi fuul diarfuar dönen, dat Dütsklön en Deenemark jaar Riwaliteet auriit, jam fordrai en töhopaarberi kür.




#Article 484: Esperanto (115 words)


Esperanto as en ploonspriak an uk en laben spriak. Hör grünjlaagen san 1887 faan Ludwik Lejzer Zamenhof ütjfünjen an apskrewen wurden, an jo tääl daalang noch. Hi wul en spriak maage, diar lacht tu liaren as an aueraal brükt wurd koon.

A wurden san tuupsaat faan enkelt elementen, diar bääftenööder saat wurd:

A verbfurmen san gans ianfach:

A miast Esperanto-wurden kam faan't latiinsk of ööder romaansk spriaken uf, man uk faan germaans spriaken, fööraal schiisk an ingelsk. Uk faan't poolsk, rüsk of griichisk spriak san diar wurden bi. So komt det, dat flook minsken uun Euroopa of Ameerikoo det spriak gau liar kön.

Det skriiwwiis as foneetisk; det ment, arke buksteew hää en fääst ütjspriak.




#Article 485: Sanskrit (101 words)


Sanskrit (Devanagari: ,   sam „tuup“ +  „maaget“) as en nööm för ünlik spriakwiisen faan't Ual-Indisk. Det äälst spriakwiis as Vedisk, en saamlang faan religiös weden faan a Hinduismus. Hat as auer 3000 juar ual. Sanskrit as am 400 f.Kr. uun en gramatik fäästlaanj an apskrewen wurden. Flooksis woort Sanskrit uk mä Vedisk tuupsmeden, det as oober ei rocht. Sanskrit as det spriak faan a brahmanen.

Flook wurden faan't Sanskrit wurd uk daalang noch uun europeesk spriaken brükt:

Arier, Ashram, Avatar, Bhagwan, Chakra, Guru, Dschungel, Lack, Ingwer, Orangj, Kajal, Karma, Mandala, Mantra, Moschus, Nirwana, Swastika, Tantra, Yoga.

Sanskrit hee aacht gramatisk faaler.




#Article 486: Huuchsjineesk (137 words)


Huuchsjineesk (of uk Mandarin) as det amtsspriak faan Sjiina, Taiwan an Singapuur. 845 miljuun minsken snaake det üs mamenspriak, hat as det spriak mä a miast mamenspreegern. An efter ingelsk as huuchsjineesk det öödermiast snaaket spriak üüb a welt. Det spriakwiis faan Peking täält üs standardütjspriak.

Bütj huuchsjineesk jaft at noch muar sjineesk spriaken. Jo wurd miast üs sjineesk spriakwiisen betiakent, auer jo nian aanj skraftspriak haa. Bluas kantoneesk (Yue) hää en aanj skraftspriak.

Sant det fulksrepubliik Sjiina grünlaanj wurden as uun't juar 1949 woort huuchsjineesk uun aal a skuulen onerracht.

Wi san det wen, dat bi en fraag di tuun uunsticht, an bi en ütjsaag di tuun uffäält.

A wurden uun't huuchsjineesk kön schauer tuuner haa, man jodiar tuuner haa ünlik bedüüdangen.

An do as diar noch en fiften tuun (ünbetuunet), hi woort miast ei mätääld.




#Article 487: Sjineesk skraft (125 words)


At sjineesk skraft () of Han-skraft () as en skraftspriak för a sjineesk spriaken, fööraal för't huuchsjineesk.

Faan det sjineesk skraft san uk a japoonsk skraften (Kanji, Hiragana, Katakana), ian vietnameesk skraft (Chữ nôm) an ian koreaansk skraft (Hanja) ufkimen.

Uun't sjineesk skraft jaft at amanbi 87.000 skrafttiakens, a miasten wurd oober knaap brükt. Uun doogelk brük san fööraal 3000 bit 5000 tiakens. 

At Han-skraft as det amtelk skraft uun Sjiina, Taiwan an Singapuur.

At sjineesk skraft as auer 3000 juar ual an hää ham uun a luup faan a juaren feranert. Tuiarst as hat faan boowen tu onern an do lachts widjer skrewen wurden. Daalang skraft am faan lachts tu rochts an do det naist rä diaroner, so üs wi det uk wen san.




#Article 488: Aserbaidschaan (129 words)


 

Aserbaidschaan (aserbaidschaansk Azərbaycan) as en banenlun uun Fööraasien tesken at Kaspisk Sia an a Kaukasus. Trinjam lei Ruslun, Georgien, Iraan an Armeenien. At hoodstääd as Baku.

Tu Aserbaidschaan hiart uk det autonoom republiik Nachitschewan, diar waastelk faan Armeenien leit.

Aserbaidschaan wiar bit 1991 en dial faan a Sowjetunion.

Süüdelk faan a grens tu a Iraan leit en regiuun, diar uk Aserbaidschaan het.

Uun Aserbaidschaan lewe uk flook Armeeniern, diar uun't süüdwaasten (üüb det koord boowen: ruad) hör aanj republiik Bergkarabach ütjrepen haa.

At lun wiar faan 1918 tu 1920 en suwereen republiik. Do wurd at lun faan det Ruad Armee besaat. Faan 1920 tu 1922 wurd det en suwereen sowjetrepubliik. Det wiar faan 1922 tu 1991 üüs det Aserbaidschaans SSR dial faan't Sowjetunioon. Det wurd 30. August 1991 suwereen.




#Article 489: Fransöösk Rewolutschuun (100 words)


At Fransöösk Rewolutschuun wiar faan 1789 bit 1799 an wiar wel det wichtagst onernemen uun't Europeesk histoore. Hat hää di absolutismus ufskaafet an a minskenrochten för aaltumaal iinfeerd. Jo san det grünjlaag faan a demokratii, so üs wi det daalang kään. Faan Frankrik ging a föörstelangen faan persöönelk freihaiden trinjam a eerd, man jo san noch loong ei aueraal uunkimen.

Faan't rewolutschuun kaam uk a trii grünjreegeln, huar di stoot efter ütjracht wurd skul:

an jodiar ideaalen haa daalang en grat bedüüdang för aal a minsken üüb a hialer eerd.

Sant at rewolutschuun as det määcht faan a stoot apdiald:




#Article 490: Rum (158 words)


Rum as en sprit an woort faan sokerraid maaget.

Rum woort fööraal uun a Kariibik, uun Madel- an Süüdameerikoo, man uk üüb a Philippiinen, uun Austraalien, Madagaskar, Mauritius, Indien, Réunion, a Kanaaren an Kapwerden maaget.

Uun Nuurdschiisklun as rum al loong bekäänd, auer a däänsk Waastindien-floot al uun't 18. juarhunert diar hanel mä drääw an hör wichtagst huuwen wiar Flensborag.

Normoolerwiis woort rum faan sokerraid-sirep maaget. Hi gäärt an hää do iarst ans amanbi 5 % alkohol. Didiar sokerwin woort do braand an feit sowat 70 % alkohol. Mä rian weeder woort hi do üüb 40 % deelmisket, det as witj rum.

Wan di rum uun holtfeed loogert woort, lefst uun whisky-feed, do feit hi en brün klöör an namt di smaag faan det fäät uun. Flooksis woort uk noch muar diar iinmisket, amdat di brün rum en feinen smaag feit.

Uk faan sokerraid-saft kon sprit maaget wurd. Hi as laachtgreen an het cachaça (of aguardente = ialweeder).




#Article 491: Bergkarabach (101 words)


At Republiik Bergkarabach (/Lernayin Gharabaghi Hanrapetut’yun) of uk Arzach as en de-facto-regime uun Aserbaidschan. Hat woort oober neder faan a Euroopariad noch faan a UN gudkäänd.

Di 2. September 1991 hää Bergkarabach ham faan Aserbaidschan ufliaset. Hat hää haam mä Abchaasien, Süüdoseetien an Transnistrien tuupslööden tu't gemianskap faan ei gudkäänd stooten.

Det regiuun Bergkarabach leit uun't süüdwaasten faan Aserbaidschan. Trinjam lei aserbaidschaansk regiuunen, diar oober uk faan't armeensk regiarang kontroliaret wurd. Sant Mai 1994 woort diar ei muar skööden, an det republiik leit nü uun't süüden jin Iraan an uun't waasten jin Armeenien. Uun't juar 2020 as di stridj weder apkööget.




#Article 492: Öömrang Düner (122 words)


A Öömrang Düner lei üüb Oomram tesken a Kniip uun't waasten an a geest uun't uasten faan't eilun. Jo stun oner natuurskül. An di Öömrang Ferian skal diar sant 1990 üübpaase. Ood uun't nuurden stäänt al linger oner natuurskül an woort faan a Ferian Jordsand paaset. 

A Öömrang Düner san 728 hektaar grat an luup üs en briaden strimel faan nuurd tu süüd. Hi as sowat 8 km lung an 1 km briad. At huuchst dün as a A Siatler süüdwaasten faan Noorsaarep mä en hööchde faan 32 meetern. 

A düner san efter't leetst istidj tuupstöwen. Dan an wan woort di grünj oner a dünen ans freiweid, an do koon am diaroner di geestgrünj sä, so üs bi det Gratstiangrääf faan Neebel.




#Article 493: Flavivirus (239 words)


Flavivirus as en skööl faan wiiren, diar faan tegen an magen üüb fögler an tetjdiarten auerdraanj wurd. 

Di nööm komt faan't latiinsk flavus „güül“ uf, auer tu detdiar skööl uk det güülfiiberwiirus hiart.

Bütj güülfiiber wurd uk ööder kraankhaiden, so üs FSME, denguefiiber an zikafiiber faan sok wiiren ütjliaset.





#Article 494: Sahel (106 words)


A Sahel of at Sahel-regiuun as en 1000 km briaden strimel lun, diar swäärs troch Nuurdafrikoo lääpt. Di nööm  ment uun't araabisk soföl üs küst of grens an betiakent di auergung faan a drüg troopen tu't wüüst Sahara.

Uun a Sahel komt at flooksis tu auer a miaten drüg juaren, huar a minsken hongre skel. Man at koon diar uk ans so furchboor riin, dat a fialen ferniilet wurd. An do haa a minsken uk weder niks tu iidjen.

A lunen uun a Sahel hiar tu a aaremsten üüb a hialer eerd. Jo het faan waast tu uast an lei miast bluas dialwiis uun a Sahel:




#Article 495: Ruad Sia (127 words)


At Ruad Sia ( al-Bahr al-ahmar;  Araabisk Golf; Yam Suf; tigrinya ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri , ,  (Erythraeisk Sia) as en smääl bocht an hiart tu a Indisk Oosean. Hat as 2240 km lung an bit 2604 m jip, an leit tesken Nuurduastafrikoo an't Araabisk Hualeweilun. Diar san 200.000 km³ weeder uun, an det areal as 438.000 km² grat.

Trinjam at Ruad Sia lei Dschibuti, Eritrea, Egypten, Israel, Jordaanien, Saudi-Araabien an Jemen.

At Ruad Sia as en jipen gruug tesken at Afrikoonsk an Araabisk kontinentaalplaad. Sant 130 miljuun juaren wurd jodiar tau plaaden ütjenööder trakt faan magma, diar faan onern jin at stianskel (lithosphäre) faan a eerd trakt. Diaram woort at Ruad Sia arke juar am ian bit tau cm briader. Detdiar tektoonik suragt uk för eerdbeewrin.




#Article 496: Austroneesk spriaken (107 words)


Austroneesk spriaken san en spriakfamile mä amanbi 1150 spriaken. Jo wurd faan 300 miljuun minsken snaaket.

Di nööm gongt üüb di Uastenriks ethnoloog Wilhelm Schmidt turag an komt faan lat. auster: süüdwinj an gr. nêsos: eilun.

Det spriak woort uun tjiin twiiger iindiald:

Ferlicht hiar diar uk mä tu:

Det spriak kaam woorskiinelk faan Süüduast-Sjiina auer Taiwan üüb a eilunen uun a Süüdpasiifik an Indik, auer a Austroneesiern faan a Sjineesen muar an muar ferdrewen wurden san:

Uun detdiar tabel stun trataanj wurden, an hü jo üüb austroneesk spriaken üüb Taiwan, a Philippinen, a Marianen, uun Indonesien, Malaysia, Uast-Timor, Papua, Nei-Sialun, Hawaii, Madagaskar, Borneo an Tuvalu het:




#Article 497: Gerhard Martens (233 words)


Gerhard August Johannes Martens (* 14. Oktuuber 1855 uun Elsfleth, † 25. Jüüne 1946 üüb Oomram) wiar en matruus an konstmooler.

Gerhard Martens wiar ään faan elwen jongen faan di Sössaarper siaman an komandöör Martin Martens an sin wüf Eike, bäären Gerrets. Sin aalern lewet iarst uun Neebel, skebet 1848 oober am efter Elsfleth, huar Gerhard do uk bäären wurd. San aatj wiar ään faan a leetst  öömrang Greenlun-komandöören. 

Gerhard foor al üs jong maan tu sia, uun a 1880er juaren wiar'er uun Ameerikoo, kaam oober 1892 turag tu Oomram.

Hi wiar befreid mä Ida Diana, bäären John, an jo hed mäenööder schauer jongen: Martin Ermin, Juliane Pauline (befreid Jessen), Maria Elisabeth (befreid Hollstein) an Peter Hinrich Charles. Idas aatj Peter Christian Hinrich John kaam 1863 mä flook ööder Öömrangen am't leewent, üs'er mä't redangsbuat det strunagt skap Horus tu halep kem wul. Gerhard an Ida lewet tuleetst uun Sössaarep.

Iarst üs ual maan mä 75 juar begand Gerhard tu moolin. Hi küd furchboor smok skapsbilen mä öölefarew moole, miast soken, diar öömrang kopteins hed. An jo hinge daalang noch uun flook öömrang hüsang.

Di ään dring Charles, bäären di 25. Detsember 1893 uun Sössaarep üüb Oomram, stoorew jong üüb grünj faan kriichsfulgen. Hi as 1914 uun't seminaar faan Tønder skuulmääster wurden, wiar 1919 skuulmääster uun Sønderborg an 1919 bit tu a 5. Jüüle 1920 uun Løgumkloster, an diarefter uun Bramstedt bi Låålönj.




#Article 498: Iarst Wäältkrich (923 words)


De iarst Wäältkrich wiar en krich twesken 1914 an 1918.  De krich begant uun 28. Jüüle mä a krichsferklaarung faan Uasterrik-Ungarn uun Serbien.  Hi naam en aanj uun 11. Nofember 1918 mä en woopenrau uun Compiègne.  Uun a iarst Wäältkrich san amanbi 17 miljuun mensken störwen.

Bi ’t atentaat 28. Jüüne 1914 faan Sarajewo wurd a uasterriks troonfuliger ertshertoog Franz Ferdinand faan lasmaaten faan a rewolutschooneer onergrünjorganisatschoon Jong Bosnien ambroocht.  At hoodmotiif faan at organisatschoon wiar at befreien faan Bosnien-Hertsegowinien faan at uasterrik-ungarisk reegiment mä ’t mual faan en ianigen faan a süüdslaawen oner feering faan Serbien.

Tu a 28. Jüüle 1914 ferklaaret Uasterrik-Ungarn Serbien a krich.  Ruslun stään üüb a sidj faan Serbien an mobilisiiret sin armee för Serbien tu snaakin.  Auer dat Tjiisklun mä Uasterrik-Ungarn ferbünjen wiar, ferklaaret det tu a 01 August 1914 Ruslun a krich mä ’t fulig, dat rusisk trupen iin uun Tjiisklun iinmarschiaret.

Trii ofensiiwen faan uasterriks-ungarisk saldooten oner Oskar Potiorek twesken August an Deetsember 1914 jin Serbien kaam ei tu brud. Det iarst ofensiiw begand 12. August üüs det uasterriks-ungarisk füft armee auer de Drina struum ging.  Det füft (an uk det naist) armeen sted en deellaag uun en slacht bi Cer (16.-24. August) ütj an toog ütj Serbien turag.

Auer dat tau rüs armees uunjin dön uunoomen faan det Schlieffen Plaan ünferwaans ääder, nemelk tau wegen efter a began faan a krich, iin uun Uastpreussen iindroong, wiar at laag uun at uastfront för det Tjiisk Rik iarstens böös swaar. Dön tjiisken wiar auer de Schlieffen-Plaan uun hör uastfront iar defensiiw iinstääld, bluat hög rüs-pools grenssteeden wiar besaatet wurden. Efter a slacht bi Gumbinnen (19.-20. August) mooste dön tjiisk saldooten uun Uastpreussen turag tu tjin. Jo wurd starker maaget an generoolmajoor Erich Ludendorff an generoolooberst Paul von Hindenburg wurd hör komandöörn. Jo iinfeer at seekrin faan Uastpreussen mä en siig uun a slacht bi Tannenberg faan 26. ap tu 31. August.

Det tjiisk kolonii wurd efter at ütjbreeg faan a krich gau faan hör naibüüren nimen. 7. August 1914 marschiaret britisk saldooten ütj Ghaana faan daaling (iar Gulküst) an fraansöösk saldooten ütj Beniin faan daaling (iar Dahomey) iin, saner ap üüb jinweer tu draapin. 27. August 1914 wurd Toogolun tu dön Briten auerden.

A stridj uun Kameruun wurd 24. August 1914 mä a beskoot faan a eeg troch det britisk kanoonenbuat Surprise eebenmaaget. Tjiisk saldooten küd jo at kolonii tau juar hual. 1916 jeew det letst garnisoon uun Mora tu britisk saldooten auer.

Tjiisk Uastaafrika wiar uun det hial düür faan de Iarst Wäältkrich amstreden. 2. August 1914 fing de guwernöör Heinrich Schnee a bööd faan det tjiisk mobiilmaching uun Euroopa. Det kolonii weeret ham oner Paul von Lettow-Vorbeck ferbeden. 15. August 1914 besaat tjiisk saldooten jin letjet welerstant det steed Taveta, wat uun Britisk Uastaafrika leit. At besaating faan Taveta broocht dön Briten tu enskiasing, 4.000 indisk saldooten efter Mombasa tu bringen, wat uf September uunkaam. At lunigen faan dön Briten bi Tanga 2. Nofember 1914 wurd en ünlok för at britisk sidj. Von Lettow-Vorbeck twoong dön britisk saldooten uun a slacht bi Tanga (2.-4. Nofember 1914) iarstens tu a turagtooch. För det tjiisk strategii faan turagtööger an gerilja-taktiken küd jo dön tjiisk saldooten föör Tjiisk Uastaafrika ap tu a aanj faan a krich hual.

Efter uun Euroopa a krich ütjbreegen wiar, teft jo uun Tjiisk Süüdwaast Aafrika en uungrip faan Süüdaafrika ütj uf, wat mä det Ferianigt Köningrik frinjelk wiar. Diarfaan rep jo 8. August det mobiilmaaging ütj an ewakuiart en 50 kilomeeter briad strimel loongs at grens tu Süüdaafrika. Det süüdaafrikoons parlament beslood 9. September uun a krich dial tu nemen. 

Iarst skööd fool al 13. September 1914 bi at putsenstatschuun faan Nakop an Ramansdrift an al 19. September besaatet süüdaafrikoons saldooten uun starkhaid faan 2000 karmen at Lüderitzbocht. Een dai leeder auerskreed en ufdialing faan süüdaafrikoons saldooten a Oranjestruum, diar dach faan dön tjiisk saldooten uun a slacht bi Sandfontein (24.-26. September) turagslaanjen wurden küd. Diarefter ferlaagret dön süüdaafrikooners hör uungriper weler uun at Lüderitzbocht an küd diar loongs at boonliinje ap tu 9. Nofember 70 kilomeeter iin uun’t inlun föörstup. Uun Marts 1915 marschiaret süüdaafrikoons saldooten faan Walfischbai ütj iin uun’t rachting Keetmanshoop, wat jo 19. April iin uun a hunen fool.

Uun a süüd moost dön tjiisk saldooten at auermeecht faan a fiind woke an toog jo efter nuurden turag. Began Mei ferlai guvernöör Theodor Seitz sin amtssat faan Windhoek efter Grootfontein. Efter dön süüdaafrikoons saldooten dön tjiisk weerer uk uun a nuurd imer widjer turagkröget hed, beed guvernöör Seitz tu de süüdaafrikoons generool Botha 21. Mei 1915 ferjiiws en woopenrau uun. Mä det kapitulatschuun faan dön tjiisk saldooten 9. Jüüli 1915 wiar a stridj tu aanj.

Det tjiisk kolonii Kiatschow wurd uun det belaagring faan Tsingtau jin jaapaans saldooten weeret, ap tu materiaal an munitschuun apbrükt wiar. Jaapaans saldooten lunigt 2. September 1914 bi Longkou an 18. September bi Laushanbocht. Det belaagring faan't steed Tsingtao begand 28. September 1914. At kapitulatschuun wiar 7. Nofember 1914.

Uun a somer faan 1918 beslood Hindenburg an Ludendorff noch ian feer a krich tu wanen. A tjiisken fool uun trii steeden uun, bi de Marne, de Somme, an bi Ypern. Jo bal loket, man auer a ameerikoonern kaam uun wiar at nian trochbreeg, an wurd a tjiisken uun a harewst faan 1918 turagkröget.

Uun a harewst 1918 slood at Türkei an Bulgaarien woopenraun. Uasterrik-Ungarn fuligt de 3. Nofember. Uun Tjiisklun bruch en staheu ütj, an't lun wurd en republiik. Det nei regiaring fordert en woopenrau uun. A krich kaam 11 Nofember tu aanj.




#Article 499: Riiwel (132 words)


Di Riiwels (Ribes) of Riibels sen di iinsig Ker ön di Plantenfamiilie Grossulariaceae, diar 140 bit 160 Slachern heer. 

Di dütsk Noom Johannisbeere kumt fan di Johannisdai, diar ön di 23. Juuni es. Fan des Dai ön uur di jest Riiwels rip, dat em jam bārichi en iinkööki ken.

Fan 6 kg Riiwels me 6 Litern Weeter en 300 ml Höning ken em en en gur en kraftigi Saftdrink kööki. Dit uur sa aacht bit niigen Litern, aurdat jaa di Saft fan di Baien bitö kumt.
Wan em dit grof drooget, da heer em jit en bet Früchtmiit en Skelen me diarbenen. Dit bringt uk jit Smak.

Fan 1 kg Riiwels, 500 g Geliarisoker (2:1) en dit Mark fan jen Vaniljistek uur en gur en kraftigi Marmelaad, diar ek tö swet ütfalt.




#Article 500: Anthony Trollope (100 words)


Anthony Trollope (* 24. April 1815, † 6. Deetsember 1882, uun London) wiar ään faan dön miast uunsen ingels dachtern faan det 19. juarhunert.

Trollope wurd uun London bäären. A aatj, Thomas Anthony Trollope, wiar afkoot (man kaam hi ei tu brud) an leeder uk büür. A mam, Frances Trollope, en foomen faan en prääster, kaam efter en apenthual uun Nuurdameerika üüs bekäänd skriiwer tu brud. Hat kaam man weler tu Ingelun tu hör maan turag, wat diar ferblewen wiar. Trollope beschückt üüs kint skuulen üüs Harrow an Winchester College.

Serien: Chronicles of Barsetshire

Serien: Palliser novels

Kurt Staken

Saagliteratüür




#Article 501: Edmund Barton (159 words)


Edmund Barton, (* 18. Janewoore 1849 uun Sydney, New South Wales, Austraalien; † 7. Janewoore 1920 uun Medlow Bath, New South Wales, Austraalien) wiar en austraalisken politiker an de iarst premierminister faan at lun.

Edmund Barton wiar de jongst faan njüügen jongen faan William an Mary Louise Barton. Uun’t ääler faan sööwen juar begand hi sin liar uun skuul bi a Fort Street High School. Mä tjiin juar wakselt hi tu Sydney Grammar School. Efter a skuulufslus 1865 begand hi bi a University of Sydney studiare. Uun’t juar 1868 maaget hi san Bachelor-Ufsluss an tau juar leeder, uun’t ääler faan 21 juar san Master-Ufsluss. Hi freit 1870 Jane Mason Ross.

Edmund Barton wiar ian faan dön feeren lidj, wat för at skaafin faan ään austraalisk bund san. Sin amtstidj üüs premierminister wooret faan a 1. Janewoore 1901 tu a 24. September 1903. Hi treed a 24. September 1903 turag, am rachter faan at High Court of Australia tu wurden. 




#Article 502: New South Wales (110 words)


New South Wales (Ütjspriik: [ˈnjuː ˌsaʊθ ˈweɪlz]; fering: Nei-Süüd-Wales, ufkurting: NSW) as en bundeslun uun a süüduast faan Austraalien.  Sydney as at hoodsteed.  Uun a süüd leit Victoria, uun a waast South Australia an uun a nuurd Queensland.  Uun at süüduastdial faan at bundeslun leit at Australian Capital Territory.  At bundeslun heet 7.480.228 lidj (knaap en traad paart faan at befölkring faan Austraalien). 

De Murray Struum bildet det miast grens tu Victoria.

At bundeslun hee 128 lokaal ferwaltingsgebiiten (üüb Ingels: Local Government Areas) an tau unincorporated areas (Lord Howe-Eilun an Unincorporated Far West):

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

New South Wales wurd 26. Janewoore 1788 en britisk kolonii.




#Article 503: Victoria (Austraalien) (104 words)


Victoria (Ütjspriik: [vɪkˈtɔːɹiə]; ufkurting: VIC) as en bundeslun uun a süüduast faan Austraalien.  Melbourne as at hoodsteed.  
Victoria as at letjst bundeslun üüb at feestlun.  At bundeslun hee 5.926.624 lidj (2016).  Uun a nuurd leit New South Wales an uun waast South Australia.  Uun a süüd leit a Bass-Wai, diar at austraalisk feestlun faan at bundeslun Tasmaanien skääst.

At bundeslun hee 79 Local Government Areas an ian uncorporated area (Unincorporated Victoria).

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

Faan 1788 tu 1851 wiar de Victoria faan daaling dial faan det britisk kolonii faan New South Wales. 1. Jüüle 1851 wurd det en aanjstendig kolonii.




#Article 504: South Australia (180 words)


South Australia (Ütjspriik: []; fering: Süüdaustraalien, ufkurting: SA) as en bundeslun faan Austraalien.  Uun a uast leit Queensland, New South Wales, an Victoria.  Uun a nuurd leit at Northern Territory an uun a waast leit Western Australia.  At bundeslun hee 1.676.653 lidj (2016). At hoodsteed faan't bundeslun as Adelaide.

At bundeslun hee 74 Local Government Areas.

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

A miast uurlidj faan South Australia san faan dönheer stamer: Adnyamathanha, Dieri, Kaurna, Maralinga Tjarutja, Ngarrindjeri an Narungga.

A eeg wurd tu iarst 1627 faan a holuners ütjfünjen. 1792 siild a fransuus d’Entrecasteaux üüb a wai efter Tasmania bi a eeg föörbi. Uun a juaren 1798 ap tu 1802 erforsket de britisk koptein Matthew Flinders a eeg grüntelk. Tu’t grünjleien faan en kolonii feerd oober iarst en ekspeditschoon faan koptein Charles Sturt uun’t juar 1830, wat a Murray Struum faan at kwel ap tu a mös deelfoor. 

Uun’t juar 1836 wurd South Australia do britisk kolonii an uun Kingscote üüb Kangaroo Island en iarst europeeisk siidlung grünjlaanjen. At besiidlung begand mä’t proklamatschoon faan’t prowins 28. Deetsember 1836.




#Article 505: Queensland (102 words)


Queensland (Ütjspriik: [ˈkwiːnzlənd], ufkurting: QLD), as en bundeslun uun a nuurduast faan Austraalien.  Uun a süüd leit New South Wales an South Australia an uun a waast leit at Northern Territory.  Uun a uast leit at Koralensia, uun a nuurd a Torres-Wai an uun a nuurdwaast a Golf faan Carpentaria.  At bundeslun heet 4.703.193 lidj (2016). At hoodsteed faan't bundeslun as Brisbane.

At bundeslun hee 77 Local Government Areas.

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

Faan 1788 tu 1859 wiar det Queensland faan daaling dial faan det britisk kolonii faan New South Wales. 6. Jüüne 1859 wurd det en aanjstendig kolonii.




#Article 506: Tasmaanien (214 words)


Tasmaanien (englisch: Tasmania; fölsis uk Tassie; ap tu 1853 Van-Diemens-Land) as en eilun bi a uaster kant faan a Indisk Ootseaan, wat amanbi 240 km am a süüd faan det austraalisk feestlun as.  A begrip stäänt diartu för alike neemd austraalisk bundeslun. At bundeslun hee 509.965 lidj (2016). A hoodsteed as Hobart.

Det Bass Struat dialt Tasmaanien faan det austraalisk feestlun. Uun't struat san hög eilunen, diarfaan dön gratst King-Eilun, Flinders-Eilun an Cape Barren-Eilun san. De huuchst berig faan't bundeslun as Mount Ossa, wat uun det Madel Huuchlun leit.

At bundeslun hee 29 lokaal ferwaltingsgebiiten (üüb Ingels: Local Government Areas):

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

Tasmaanien wurd tu't manst föör 35.000 juar faan a nuurd ütj auer det feestlunferbinjing tu det tidj tu Austraalien besiidelt. At auerfluting faan det Bass Struat föör amanbi 12.000 juar isoliaret a iinwenern faan Tasmaanien faan a iinwenern faan't feestlun. 1642 siild Abel Tasman, en holuns siafoorer, mä a skeb Heemskerck an  Zeehaen loongs a süüdeeg faan Austraalien an foon at eilun för a europeern. Hi neemd at eilun Van Diemensland, efter Anthonie van Diemen, diar a guwernöör faan dön Holuns Uastinjin wiar. 1803 saatet a briiten bi Risdon Cove bi de Derwent River det iarst europeeisk siidlung üüb Tasmaanien ap. 1856 wurd at eilun Tasmaanien amneemd.




#Article 507: Alfred Deakin (138 words)


Alfred Deakin (* 3. August 1856 uun Melbourne, Austraalien; † 7. Oktuuber 1919) wiar en politiker an triisis premierminister faan Austraalien: faan a 24. September 1903 tu a 27. April 1904, faan a 5. Jüüle 1905 tu a 13. Nofember 1908 an faan a 2. Jüüne 1909 tu a 29. April 1910.

Deakin wurd uun Fitzroy, en steeddial faan Melbourne, bäären. Hi beschükt at University of Melbourne föör sin ütjbiljing üüs afkoot. Hi wurd 1879, uun't ääler faan tau-an-twuntig, iin uun det Legislative Assembly faan Victoria woolet an wurd 1883 minister faan a regiaring. Üüs ferfechter faan't föderatschuun faan dön austraalisk koloniin, wurd hi faan Edmund Barton de iarst premier-minister faan det nei lun, üüs lasmoot uun sin iarst kabinet berepen an fing at baantje generoolstootsafkoot. Hi wiar de naist premier-minister an wurd triisis iin uun't baantje berepen.




#Article 508: Namiibia (1168 words)


Namiibia, amtelk Republiik Namiibia (üüb Tjiisk: Republik Namibia; üüb Ingels: Republic of Namibia; üüb Afrikaans: Republiek van Namibië) as en stoot uun a süüd faan Aafrika. A nööm faan a stoot leitet ham faan’t Wüst Namib uf, diar det hial küstenrüm faan’t lun iinnamt. Uun a waast leit de Atlantisk Ootseaan, uun a nuurd lei Sambia an Angoola, uun a uast leit Botsuana an uun a süüd an uast leit Süüdaafrika. At lun hee 2.113.077 lidj (2011). At hoodsteed as Windhoek.

Namiibia leit för’t miast twesken 17° an 29° (faan a nuurd tu a süüd) an 11° an 26° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi tausis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (1376 km) faan't lun wurt mä Angoola an det kurtst (233 km) mä Sambia diald. At lun dialt uk en 1360 km lung grens mä Botsuana an en 967 km lung mä Süüdaafrika. A eeg faan Namiibia as 1572 km lung an lingt faan a mös faan de Kunene Struum uun a nuurd tu a mös faan de Oranje Struum uun a süüd. At nuurddial faan a eeg, faan de Kunene Struum tu a Swakop Struum, as üüs de Skrook Eeg bekäänd.

De huuchst berig (2574 m) faan't lun as a Königstein, wat en toop üüb a Brandberg as. Öler berger san: de Moltkeblick (2479 m), Stormberg (2424 m), Oorlogstein (2392 m), Auasende (2344 m), Grossherzog Friedrich Berig (2336 m), Regenstein (2302 m), Kamelberg (2211 m), Schroffenstein (2202 m) an det Schildkröte (2194 m).

Namiibia hee bluat tau sian, wat altidj mä weeder fald san: de Guinas Sia an Otjikoto Sia, wat iar höölen wiar. Jo lei nai bi Tsumeb uun a süüduast faan det Oshikoto Regiuun uun a nuurd faan't lun.

At jaft hög eilunen twesken Walvis Bocht an a mös faan de Oranje Struum. Jo san (faan a nuurd tu a süüd) Hollams Bird Eilun (wat tu a süüd faan Walvis Bocht leit), Mercury Eilun, Ichaboe Eilun (wat tu a nuurd faan Lüderitz lei), Halifax Eilun, Seal Eilun, Penguin Eilun (wat nai bi Lüderitz lei), North Long Eilun, South Long Eilun (wat tu a süüd faan Lüderitz lei), Possession Eilun, Albatross Eilun, Pomona Eilun (wat nai bi det Elizabeth Bocht lei), Plumpudding Eilun an Sinclair Eilun (wat nai bi Kap Dernburg lei).

Tau wichti natschunaalparken uun Namiibia san de Etosha Natschunaalpark an de Waterberg Natschunaalpark.

Fjauer grat struumer bilde grensen mä öler lunen:

Sköölen faan Aafrikoons Elefanten wene uun det Kunene Regiuun an uun de Etosha Natschunaalpark uun a nuurd faan't lun. Suart Nööshurner wene uun a nuurdwaast faan’t lun an Witj Nööshurner uun a uast (faan a nuurd tu a süüd). Slacher faan seebras wene uun a nuurdwaast (huar Equus quagga burchellii wene) an nuurduast (huar Equus quagga chapmani wene) an uun dialen faan’t huuchland, wat beeft a eeg leit, faan de Kunene Struum hen tu de Oranje Struum (huar Equus zebra hartmannae wene). Sköölen faan aaben wene uun letj dialen faan a nuurd (Chlorocebus cynosuros) an uk loongs de Oranje Struum (Chlorocebus pygerythrus). En slach faan Paawiaaner (Papio ursinus) wene uun’t hiale lun.

Dön tjin gratst steeden (efter’t taal faan iinwenern) san:

Sant 2013 hee Namiibia 14 regiuunen, wat iin uun woolkreiser diald wurd.

Üüb grünj artikel 103 faan’t ferfaading faan Namiibia, kön feranringen uun‘t taal, grate an apdialing faan a regiuunen üüb grünjlaag faan riader faan’t Ufgrensingskomischuun faan Namiibia föörnimen wurd. Sant 1990 at jaft fjauer ufgrensingkomischuunen. De iarst komischuun uun 1990 reet at grünjleien faan 13 regiuunen an 95 woolkreiser. At riad wurd faan iin uun kreeft faan det Regional Councils Act of 1992 saatet wurd. De naist komischuun (1998) hed tu’t fulig: dat a nööm faan det Okavango Regiuun wurd tu Kavango Regiuun feranret; dat at taal faan woolkreiser huuger tu 103 maaget; an dat enkelt grensen feranret wurd. De traad komischuun (2002) maaget at taal faan woolkreiser huuger tu 107.

Det letst komischuun (2013) hed tu’t fulig, dat:

Efter det letst folksteeling faan 2011 hed Namiibia 2.113.077 iinwenern. 1.021.300 faan a lidj wiar karmen an 1.083.600 wiar wüfhööd,

Det spriik, wat det gratst taal faan spreegern hee, as det Ovambo Spriik (aanjnööm: Oshivambo), en Bantu Spriik. Det wurt för't miast uun a nuurd faan't lun spreegen an hee tau dialekten: Kwanyama an Ndonga. Efter det 2011 folksteeling, 49 prosent faan a hüshualer du uun, dat jo det Ovambo Spriik spreege. En öler wichti Bantu Spriik as det Herero Spriik (aanjnööm: Otjiherero), wat faan 191.700 lidj uun dön Omaheke, Otjozondjupa an Kunene Regiuunen spreegen wurt.

Oner dön Khoisan Spriiken as Khoekhoe (aanjnööm: Khoekhoegowab) wichti: 11,3 prosent faan hüshualer du uun, dat jo detheer Spriik spreege. Oner dön Germaans spriiken, du 10,6 prosent faan hüshualer uun, dat jo Afrikaans üüs mamenspriik brük. 0,9 prosent du uun, dat jo Tjiisk spreege. At gratdial faan’t befölkring uk spreegt Afrikaans üüs naist spriik.

Öler spriiken uun’t lun san: 

Namiibia hee trii uniwersiteeten: det Universiteet faan Namiibia, det Namiibik Universiteet för Wedenskap an Technologii an det International University of Management.

De iarst romoon, wat faan a skriiwer skrewen wurd, diar uun Namiibia bäären wurd, as Born of the Sun: A Namibian Novel. A skriiwer faan a romoon wiar Joseph Diescho (1955-). Hat as en stak faan’t leewent faan en maan, Muronga, diar berigwerker wurd. Hi belewet üngerochtighaiden an wurd en rebel. En öler bekäänd skriiwer as Helmut Kangulohi Angula (1945-), diar a romoon Tau düüsen daar faan Haimbodi ya Haufiku skreew. Hi as en stak auer’t tidj faan a stridj föör suwereniteet faan det SWAPO.

Dön drüg lunstreger faan Süüdwaastaafrika san sant fölen düüsen juar aran föör dön San an Damara. Bi föl aafrikoons fölkerwaanringen droong faan det 17. juarhundert dön Herero, Nama, Orlam an Ovambo iin uun’t lun iin. 

Guwernöören faan Tjiisk Süüdwaastaafrika: Theodor Leutwein (1898-1905), Lothar von Trotha (August-Nofember 1905), 
Friedrich von Lindequist (1905-1907), Bruno von Schuckmann (1907-1910), Theodor Seitz (1910-1915).

At lun wurd troch beslütj faan’t Fölkerbinj 1920 tu det Süüdaafrikoons Unioon üüs mandaatsteritoorium tudiald. Efter de Naist Wäältkrich ferschückt dön Feriand Natschuunen ferjiiws tu ütjliasin, Süüdaafrika faan’t lun tu wechnemin. En suwereniteetskrich begand 1960 jin det süüdaafrikoons ferwalting. Iarst efter det Internatschunaal Gerichtshoof uun Den Haag 1971 ferklaaret, dat det süüdaafrikoons ferwalting jin’t gesets wiar, wul Süüdaafrika 1972 efter en uunmeeden auergungstidj iin uun’t suwereniteet tu entleeten. 

Det süüdaafrikoons ferwalting lai tjiin Bantustanen grünj:

De suwereniteetskrich kaam 1989 mä'n woopenrau tu aanj.

At lun wurd 21. marts 1990 suwereen. Uun 1994 wurd Walvis Bay, wat tuföören tu Süüdaafrika hiart hed, dial faan't lun.

Namiibia as en republiik. Det stootsauerhood as a president, diar arke fiiw juar nai weelet wurt. Det namiibisk regiaring bestäänt ütj en premier-minister, diar tup mä’t kabinet faan a president neemd wurt. A president faan’t sun sant 2015 as Hage Geingob an det premier-minister Saara Kuugongelwa-Amadhila. At partei faan’t regiaring as SWAPO.

Namiibia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 23. April 1990.

Namiibia hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Aafrika. At weering faan't lun as de Namiibia-Dollar, wat faan det Beenk faan Namiibia ütjbroocht wurt.




#Article 509: Botsuana (688 words)


Botsuana [bɔˈtsu̯aːna], amtelk Republiik Botsuana (üüb Tswana: Lefatshe la Botswana; üüb Ingels: Republic of Botswana) as en banenstoot uun a süüd faan Aafrika.  Uun a süüduast an süüd leit Süüdaafrika, uun a waast an nuurd Namiibia an uun a nuurduast Sambia an Simbabwe.  At lun hee amanbi 2.024.904 lidj (2011).  At hoodsteed as Gaborone.

Botsuana leit twesken 17° 50’ an 26° 50’ (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 20° 00’ an 29° 20’ (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi tausis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (1969 km) faan't lun wurt mä Süüdaafrika diald. Hat lingt faan en bocht faan a Nosso struum uun a Kgalagadi Transfrontier Park uun a süüdwaast faan’t lun hen tu Coetsers Eilun uun a süüduast. Det kurtst grens, wat bluat 0.15 km lung as an auerföor’t steed Kazungula bi a Zambezi struum leit, wurt mä Sambia diald. At lun dialt uk en 1544 km lung grens mä Namiibia an en 834 km lung mä Simbabwe. 

Botsuana as för’t miast en plaat lun an hee nian rocht berger, man det hee hög knober, wat muar üüs 1000 m huuch san. De huuchst knob (1494 m) uun Botswana as de Monalanong Knob, wat uun a süüd faan't lun leit. Öler knober uun't lun san de Otse Knob (1491 m), dön Tsodilo Knober (1400 m), dön Tswapong Knober (1379 m) an dön Marakalalo Knober (1347 m).

Dön tjiin gratst steeden uun Botsuana san:

Botswana hee tjiin distrikten.

At kliima uun Botswana as hualewdrüüg, auer at rintidj uu so kurt as. Uun a süüd faan't lun as at drüchtidj faan April tu Oktuuber an uun a nuurd faan April tu Nofember.

Botswana hee trii suurter faan regioonen faan plaanten: at hardveld, at sandveld an det Okavango deltaveld.

At hardveld regioon lei uun a süüduast an uun’t uastdial faan a maden faan’t lun. Unn’t hardveld waaks för’t miast holtig plaanten an suurter faan gäärs. A holtig plaanten san: Acacia karroo, Albizzia anthelmintica, Balanites aegyptiaca, Mopane, Combretum apiculatum, Grewia bicolor, Grewia flavecens, Grewia monticola, Lonchocarpus capassa an Terminalia.

At sandveld regioon lei uun det Kalahari, wat (bit üüb de fiar nuurdwaast) at auerbliiwsel faan’t lun bedobet. Uun’t sandveld waaks för’t miast suurter faan gäärs: Kragrostis pallens, Striagostis uniplumis, Anthephora pubescens, Schmidtia pappophoreides an Megaloprotachne albescens. Holtig plaanten waaks uk diar, tu’n bispal Grewia avellane, Grewia retinervis, Lonchocarpus nelsii an Terminalia sericia.

Det Okavango deltaveld regioon bedobet de fiar nuurdwaast faan’t lun. Uun det Okavango deltaveld waaks so wel suurter faan gäärs üüs uk holtig plaanten. A holtig plaanten san Fecus verruculosa an det Hyphaene crinata. Suurter faan gäärs liküüs Phragmites communis, Dichanthium papillusum, Panicum repens, Andropogon encomus, Echinochloa pyramidelis an Imperata cylindrica kön diar fünjen wurd.

Efter det letst folkteeling faan 2011 hed Botsuana amanbi 2 024 787 iinwenern. 989 179 faan a lidj wiar karmen an 1 035 608 wiar wüfhööd.

Det amtelk spriik faan Botsuana as Ingels. At spriik, wat faan't muarhaid faan't lun spreegen wurd, as Tswana.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 72 juaren, an maaner ian faan 66,2 juaren.

Skriiwern uun an faan Botsuana san:

Föör at koloniaaltidj jeew at muar letj köningriken faan Batsuana.  Faan 31. marts 1885 ap tu 30. september 1966 wiar Botsuana oner a nööm Betschuanalun det gratst britisk protektoraat uun a süüd faan Aafrika.  Seretse Khama wiar de iarst president.

Efter't ferfaading faan 1965 as Botsuana en republiik. De stootsboowenhood as a president, diar faan't natschunaalfersaamling weelet wurt. A president faan daaling as Seretse Khama Ian Khama, diar a dring faan de iarst president as. Dön letst woolen wiar uun 2014 an dön naist skal uun 2019 wees. At partei faan't regiaring as at Botswana Democratic Party.

Botsuana as sant 17. Oktuuber 1966 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 31. Oktuuber 1966 faan det Aafrikoons Unioon.

Botsuana hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Aafrika. At weering faan't lun as de Botswaans Pula, wat faan det Beenk faan Botsuana ütjbroocht wurt. 
Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 94 faan 187. Uun't juar 2018 hed at lun en BIP faan amanbi 18,6 biljuunen US-Dooler.




#Article 510: Eswatini (552 words)


Eswatini, amtelk Köningrik faan Eswatini (üüb Swaasi: Umbuso weSwatini; üüb Ingels: Kingdom of Eswatini [ɛswɑːˈtiːni]) as en banenstoot uun a süüd faan Aafrika.  Uun a nuurd, waast an süüd leit Süüdaafrika an uun a uast Mosambik.  At lun hee 1.018.449 lidj (2007).  At hoodsteeden san Lobamba an Mbabane. Föör 2018 wurd det lun Swaasilun, amtelk Köningrik faan Swaasilun (üüb Ingels: Kingdom of Swaziland [ˈswɑːzɪlænd]) näämd.

Swaasilun leit twesken 25° 72’ an 27° 32’ (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 30° 78’ an 32° 14’ (faan a waast tu a uast). At lun as tutool faan lun amslööden.

Swaasilun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (430 km) wurt mä Süüdaafrika an det kurtst grens (105 km) mä Mosambik diald. 

De huuchst berig as Emlembe (wat üüb Swaasi steed faan a koonkel het), wat 1862 m huuch as an mä Süüdaafrika diald wurt. Öler berger san: Ngwenya (1800 m), Nyonyane (780 m) an Sibebe (350 m).

Dön gratst steeden uun Swaasilun san: Manzini (110.000 lidj; 2005), Mbabane (94.874 lidj; 2010) an Big Bend (9374 lidj - 1997).

Struumer uun Swaasilun san: Komati (wat iin uun det Indisk Ootseaan tu a nuurd faan Maputo uun Mosambik leept), Umbuluzi (wat iin uun det Indisk Ootseaan nai bi Maputo uun Mosambik leept), Lusutfu (wat dial faan't grens mä Süüdaafrika bildet an iin uun de Maputo Struum uun Mosambik leept), Assegai (wat iin uun de Lusutfu Struum leept) an Ingwempisi (wat uk iin uun de Lusutfu Struum leept).

Swaasilun hee fjauer regiuunen, wat iin uun kreiser of tinkhundla iindiald san.

At wiar en folksteeling uun April/Mei 2017.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 64 juaren, an maaner ian faan 55,3 juaren.

Sarah Mkhonza (1957-), en swaasi jurnalist an skriiwer, hee föl staken, kurtstaken an romoonen skrewen. Sin staken an romoonen konsentriare jo üüb't leewent faan det aarem werklidj uun Swaasilun. De austraalisk skriiwer Malla Nunn, diar föl krimis skrewen hee, wurd uun Swaasilun bäären.

Det Swaasi folk siidlet uun de Swaasilun faan daaling uun det 18. juarhunert. Swaasilun wurd 1894 en protektoraat faan det Süüdaafrikoons Republiik (of Transvaal). Efter de Naist Buurenkrich (1899-1902) wurd at lun 1903 en britisk protektoraat. Föör a krich wurd föl lunkonseschuunen faan a köning tu ütjluners den. Ian faan dön iarst apgoowen faan dön nei britisk ferwaltern wiar at fertjungling auer dönheer konseschuunen tu aanj tu bringen. Uk wan uun a stamgesetsen nian lun tu ütjluners hiar moost, kaam det britisk regiaring auerian, at lun twesken a konseschuunhualern an a Swaasis ütj tu paartin: tau traaden faan't lun wurd tu a konseschuunhualern den. At fraag faan't eegdoomsrocht faan lun wurd en wichtig probleem oner det britisk reegiment. At lun wurd 1968 suwereen.

Köninger faan Swaasilun sant 1745: Ngwane III. (1745–1780), Ndvungunye (1780–1815), Sobhuza I. (1815–1839), Mswati II. (1840–1868), Tsandzile Ndwandwe (1868–1875), Dlamini IV. (1875–1889), Tibati Nkambule (1889–1894), Ngwane V. (1895–1899), Labotsibeni Gwamile Mdluli (1899–1921), Sobhuza II. (1921-1968), Mswati III. (1968-).

Swaasilun as en apsaluut monarchii. A köning (diar Ngwenyana of at löw neemd) faan daaling as Mswati III.. A köning sin mam (diar Ndlovukati of at elefantin neemd) spelet uk en wichti rol. A köning sin mam faan daaling as Ntombi.  A köning berept a premier-minister, diar en kabinet föörstäänt.

Swaasilun as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 24. September 1968.

Swaasilun hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Aafrika.




#Article 511: Simbabwe (353 words)


Simbabwe [zɪmˈbapvə], amtelk Republiik faan Simbabwe (üüb Shona: Nyika yeZimbabwe; üüb Nuurd-Ndebele: Ilizwe leZimbabwe; üüb Ingels: Republic of Zimbabwe [zɪmˈbɑːbwɪ]; iar Süüdrhoodeesien), as en banenstood uun a süüd faan Aafrika.  Uun a süüd leit Süüdaafrika, uun a uast Mosambik, uun a nuurdwaast leit Sambia an uun a süüdwaast leit Botsuana.  At wurd Zimbabwe bedüüdet „stianhüsing“ üüb Shona. At lun hee 13.061.239 lidj (2012).  At hoodsteed as Harare.  

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (1231 km) faan Simbabwe wurt mä Mosambik and det kurtst (225 km) mä Süüdaafrika diald. At lun dialt uk en 813 km lung grens mä Botsuana an en 797 km lung mä Sambia. 

De huuchst berig (2,592 m) uun Simbabwe as Nyangani Berig. De naisthuuchst (2436 m) as Binga Berig, wat mä Mosambik diald wurt. Dön tau berger lei uun Manicaland Prowins. Öler berger uun Manicaland Prowins san: Rukotso (2404 m), Nyangui (2227 m), Manyoli (2161 m), Nyamakanga (2037 m), Nusa (2029 m), Dombo (2004 m), Ruuinji (1954 m), Gomoringanyani (1912 m), Nyusero (1902 m). En öler berig, Darwin Berig (953 m), leit uun Mashonaland Central Prowins.

Det Sambesi Struum bildet at grens twesken Simbabwe an Sambia. De Limpopo Struum bildet at grens tu Süüdaafrika.

Simbabwe hee acht prowinsen an tau steedprowinsen.

Efter det letst folksteeling faan 2012 hed Simbabwe 13 061 239 iinwenern. 6 280 539 faan a lidj wiar karmen an 6 780 700 wiar wüfhööd.

A trii spriiken, wat dön gratst taal faan spreegern haa, san Shona, Nuurd-Ndebele an Nyanja.

Maschonalun un Matabelelun wurd 1888 protektoraaten faan faan det Britisk Süüdaafrikoons Sellskap. A nööm Süüdrhoodeesien wurd för at lun faan 1901 brükt. At lun wurd 1923 en britisk kolonii. Det wurd 11. Nofember 1965 oner en witj manerhaidsregiaring suwereen.  En suart muarhaidsregiaring wurd 18. April 1980 grünjlaanjen. A nööm faan’t lun wurd tu liker tidj tu Simbabwe feranert. De iarst president faan Simbabwe faan 1980 ap tu 1987 wiar Canaan Banana.

Simbabwe as en republiik. A president faan't lun sant 1987 wiar Robert Mugabe, iar hi 2017 faan Emmerson Mnangagwa ufliaset wurd.

Simbabwe as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 25. August 1980.




#Article 512: Mosambik (516 words)


Mosambik [mozamˈbi:k], amtelk Republiik faan Mosambik (üüb Portugiisk: Moçambique [musɐ̃ˈbikɨ] an República de Moçambique [rɛˈpublikɐ dɨ musɐ̃ˈbikɨ]) as en stoot uun a süüduast faan Aafrika.  Uun a nuurd leit Tansaniia, uun a waast lei Malaawi, Sambia an Simbabwe, uun a süüdwaast lei Süüdaafrika an Swaasilun.  A Wai faan Mosambik uun a uast trent a eilunstoot Madagaskar faan det aafrikoons feestlun.  At lun hee 20.252.223 lidj (2007).  At hoodsteed as Maputo.

Mosambik as tausis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1569 km) faan Mosambik wurt mä Malaawi an det kurtst (105 km) mä Swaasilun diald. At lun dialt uk en 1231 km lung grens mä Simbabwe,  en 756 km lung mä Tansaniia, en 491 km lung mä Süüdaafrika an en 419 km lung mä Sambia. A eeg faan’t lun as 2470 km lung. 

Loongs a eeg as en briad jiplun. Det bedobet det gratst dial faan a süüd, man wurt at faan a mös faan de Sambesi Struum efter a nuurd hen smeeler. Beeft a eeg sticht at lun uun tremen hen tu a amanbi 1000 m huuch taafellun faan’t huuchfial uun.

De huuchst berig (2436 m) as Binga Berig, wat bi't grens mä Simbabwe leit. Öler berger san Namuli Berig (2419 m), Mabu Berig (1700 m) an Muambe Berig (780 m), wat tu a nuurd faan de Sambesi Struum lei.

Eilunen, wat tu Mosambik tuhiar san: Angoche Eilun, Bazaruto Eilun, Benguerra Eilun, Ibo Eilun, Inhaca Eilun, Inhacamba Eilun, São Lourenço Eilunken, Magaruque Eilun, Matemo Eilun, Mosambik Eilun, Santa Carolina an Vamizi Eilun.

Dial faan de Malaawi Sia as banen Mosambik.

Dön tjiin gratst steeden uun Mosambik san: Maputo (1.094.315 lidj), Beira (546.000 lidj) Nampula (471.717 lidj) an Matola (440.927 lidj), Chimoio (238.976), Nacala (207.894), Quelimane (192.876), Tete (155.909), Lichinga (142.253) an Pemba (141.316).

Tau grat struumer leep troch Mosambik. De iarst, de Sambesi Struum leept troch't maden faan't lun an üüs en delta (wat twesken Beira an Quelimane leit) iin uun det Indisk Ootseaan. De öler grat struum as de Limpopo Struum, wat troch det Gaza Prowins uun a süüd an iin uun det Indisk Ootseaan nai bi Xai-Xai leept. En öler grat struum as de Rovuma Struum, wat dial faan’t grens tu Tansaniia uun a nuurd bildet.

Mosambik hee elwen prowinsen (üüb Portugiisk, províncias).

At wiar en folksteeling, wat det fjuard sant suwereniteet wiar, uun August 2017. De föörge folksteeling wiar uun 2007. At wiar uk folksteelingen uun 1997 an 1980.

Det äälst uniwersiteet uun Mosambik as det Eduardo Mondlane Uniwersiteet, wat 1962 grünjlaanjen wurd.

Mosambik wurd 25. Jüüne 1975 faan Portugal suwereen. Samora Machel wiar de iarst president faan 1975 ap tu 1986. Hat wiar twesken 1977 an 1992 en bürgerkrich.

Mosambik as en republiik. Det stootsboowenhood, a president, as för en amtstidj faan fiiw juar weelet. A president faan't lun sant 2015 as Filipe Nyusi.

Mosambik as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 16. September 1975. At lun as uk lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik.

At weering faan't lun as de Metical, wat faan det Beenk faan Mosambik ütjbroocht wurt.




#Article 513: Lesotho (411 words)


Lesotho, amtelk Köningrik faan Lesotho (iar Basutolun; üüb Sotho: Muso oa Lesotho [lɪ’sʊːtʰʊ]; üüb Ingels: Kingdom of Lesotho), as en banenlun uun a süüd faan Aafrika.  Folstendig trinjenam’t lun as Süüdaafrika.  At lun hee 1.876.633 lidj (2006).  At hoodsteed as Maseru. A nööm faan't lun het üüb Sotho at lun faan a lidj, diar det Sotho spriik spreegt.

Lesotho as en enklaawe banen Süüdaafrika. At lun hee en grate faan 30.355 km². 

De huuchst berig (3482 m) faan't lun as Thabana Ntlenyana, wat uun a uast faan't lun leit. Öler berger uun Lesotho san: Ntelle (2584 m), Thaba Bosiu (1804 m), Qoaling (1775 m), Makhoarane (1640 m), Phamong (1638 m) an Qibing (1484 m).

De Caledon Struum (wat üüb Sotho Mohokare het) bildet det nuurdwaastelk grens faan't lun. At hood faan de Oranje Struum (wat üüb Sotho Senqu het an troch Süüdaafrika, do longs at grens twesken Süüdaafrikaa an Namiibia iin uun’t Atlantik leept) leit uun a nuurduast faan Lesotho. Öler struumer san: Makhaleng (hög hood uun a waast faan't lun leit), Malibamat'so (hög hood uun a maden faan't lun leit) an Senqunyane (hög hood uk uun a maden faan't lun leit).

Lesotho hee tjiin distrikten (üüb Sotho, ditereke; iantal, setereke).

Det amtelk spriik faan't lun as Ingels. Det natschunaal spriik as Sotho. 

De iarst romoon üüb det Sotho spriik wiar Moeti oa bochabela (1907; A Waanrer faan a Uast), wat faan Thomas Mofolo skrewen wurd. Hat as en stak faan en jongen Sotho höödling, diar ham tu det krastelk liar bekiart. San bekäändst romoon wiar Chaka (1925), diar en stak auer Shaka as, diar a köning faan a Zulus uun det ääder njüügentanjst juarhunert wiar. A romoon as iin uun föl spriiken auersaatet wurden.

Moshoeshoe I. wurd 1822 de iarst köning faan Basutolun. Efter kriiger jin dön Boeren an dön Briiten wurd at lun 1869 en britisk protekoraat. Lesotho wurd 4. Oktuuber 1966 faan a Ferianigt Köningrik suwereen.

Köninger faan at lun: Moshoeshoe I. (1822–1870), Letsie I. (1870–1891), Lerotholi Letsie (1891–1905), Letsie II. (1905–1913), Nathaniel Griffith Lerotholi (1913–1939), Simon Seeiso Griffith (1939–1940), Gabasheane Masupha (üüs regent) (1940–1941), Mantsebo Amelia 'Matsaba (üüs regent) (1941-1960), Moshoeshoe II. (1960–1990, 1995-1996), Letsie III. (1990-1995, 1996-).

Lesotho as en parlamentaarisk monarchii. Letsie III. as a köning, wat at lun nü hee.

Lesotho as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 17. Oktuuber 1966.

Lesotho hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Aafrika. At weering faan't lun as de Loti, wat faan det Sentraalbeenk faan Lesotho ütjbroocht wurt.




#Article 514: Madagaskar (181 words)


Madagaskar [madaˈgaskar], amtelk Republiik Madagaskar (üüb Malagasy: Repoblikan’i Madagasikara, üüb Fraansöösk: Madagascar [ma.da.ɡas.kaʁ] () an République de Madagascar) as en eilunstoot, wat uun a Indisk Ootseaan leit, uun a uast faan Mosambik.  At lun hee 22.434.400 lidj (2014).  At hoodsteed as Antananarivo.

Madagaskar as det fjuardgratste eilun faan a wäält. At lun leit twesken 12° an 26° (faan a nuurd tu a süüd) an 43° an 51° (faan a waast tu a uast).

Berger uun Madagaskar san: de Maromokotro Berig (2876 m), de Andranofito Berig (1752 m), an de Vohimanga Berig (1038 m).

Sant 2009 hee Madagaskar tau-an-twuntig regiuunen (üüb Malagasy: faritra).

Madagaskar wurd 1896 efter kriiger 1883–1896 jin at Köningrik faan Merina en fraansöösk kolonii. Et jeew 1946-1947 en staheu jin fraansöösk ferwalting, wat ei tu brud kaam. At lun wurd 26. Jüüne 1960 suwereen. Philibert Tsiranana wiar de iarst president.

Madagaskar as en republiik. A president faan't lun sant 2014 as Hery Rajaonarimampianina.

Madagaskar as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de Ariary, wat faan det Sentraalbeenk faan Madagaskar ütjbroocht wurt.




#Article 515: Angoola (1123 words)


Angoola [aŋˈgo:la], amtelk Republiik faan Angoola (üüb Portugiisisk: Angola [ɐ̃.ˈɡɔ.lɐ] an República de Angola [ʁɛ.ˈpu.βli.kɐ dɨ ɐ̃.ˈɡɔ.lɐ]; üüb Nuurd Mbundu, Süüd Mbundu an Kongo Ngola an Repubilika ya Ngola) as en stoot uun a süüdwaast faan Aafrika.  Uun a süüd leit Namiibia, uun a nuurd an uast det Demokraatisk Republiik Kongo, uun a uast Sambia, an uun a waast de Atlantisk Ootseaan.  Angoola hee uk en eksklaawe, Cabinda, wat twesken at Republiik Kongo an Demokraatisk Republiik Kongo leit.  At lun hee 25.789.024 lidj (2014).  At hoodsteed as Luanda.

At Republiik Angoola leit twesken 4° 22’ an 18° 02’ (faan a nuurd tu a süüd) an 11° 41’ an 24° 05’ (faan a waast tu a uast). At lun as det sööwenstgratst lun uun Aafrika an triisis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (2646 km, tup mä Cabinda) faan Angoola wurt mä det Demokraatisk Republiik Kongo an det kurtst (231 km) mä det Republiik Kongo diald. At lun dialt uk en 1427 km lung grens mä Namiibia an en 1065 km lung mä Sambia.

A eeg faan Angoola as 1650 km lung. Hi lingt faan det Massabi Laguun hen tu a steed tu a süüd faan at steed Cabinda (uun det Cabinda Prowins), an faan a mös faan de Kongo Struum hen tu a mös faan de Cunene Struum.

Det hee en drüg liigens loongs a eeg. Uun a uast faan at liigens stun berger.  Uun detheer dial faan at lun stäänt de Moco Berig, wat de huuchst berig (2620 m) faan Angoola as. Uun a uast faan a berger leit en huuchlun, wat hööchten twesken 1,200 an 1,800 m hee.  Öler berger san: de Lupangue Berig (2554 m), de Ungungi Berig (2511 m), de Senha Berig (2494 m), de Mbuindo Berig (2480 m), de Vavele Berig (2479 m), de Chalima Berig (2478 m), de Catchimanha Berig (2451 m), de Tchila Berig (2442 m) an de Sacotiquite Berig (2438 m). 

De naistlingst struum uun Aafrika, de Kongo Struum, bildet dial faan't grens faan Angoola mä det DR Kongo: faan Nóqui uun Zaire Prowins tu a mös faan a struum. At lun hee uk de Cuango Struum, wat sin hood uun det Lunda Sul Prowins hee, dial faan't grens mä det DR Kongo bildet an tu a nuurd iin uun de Kasai Struum uun detdiar lun leept.

De fjuardlingst struum uun't kontinent, de Sambesi Struum, leept faan a nuurd tu a süüd troch at uastdial faan det Moxico Prowins uun a uast faan't lun. Angoola hee uk de Okavango Struum (diar üüs Rio Cubango bekäänd), wat efter a süüd, dial faan't grens mä Namiibia bildet an troch Namiibia iin uun det Okavango Delta uun Botsuana leept.

Öler struumer san: Chiluango (wat troch det Cabinda Prowins leept), Mbridge Struum (268 km lung; hi leept troch dön Uíge an Zaire Prowinsen uun a nuurd), Dande (285 km lung; hi leept troch dön Uíge an Bengo Prowinsen uun a nuurd), Bengo (300 km lung), Cuanza (965 km lung), Longa, Cuvo, Quicombo, Catumbela, Coporolo, Bentiaba, Bero, Curoca an Cunene Struum (1050 km lung), wat, üüs de Kongo Struum, iin uun’t Atlantik luup.

De gratst sia uun Angoola as Dilolo Sia, wat uun Moxico Prowins as.

Angoola hee trii kliimatsoonen.  Bi a eeg an uun a nuurd faan at lun as det troopisk.  Uun a maden an a süüd as det gemeesikt-troopisk.  Uun a süüduast as det för’t miast hiat.  

Dön tjiin gratst steeden uun Angoola san:

Angoola hee aagetanj prowinsen (üüb Portugiisk: províncias), wat iin uun kreiser (üüb Portugiisk: municípios) diald wurd.

Faan 16 ap tu 31 Marts 2014 jaft et en folksteeling uun Angoola.  Efter a resultooten hee at lun 25.789.024 lidj:  12.499.041 faan a lidj san karmen an 13.289.983 san wüfhööd.

Bal al a aafrikoons spriiken, wat uun Angoola spreegen wurd, san Bantu Spriiken.  Portugiisisk as amtsspriik faan Angoola an wurt uk faan 40% faan angolaaner üüs mamenspriik spreegen.  Oner a aafrikoons spriiken uun Angoola san Süüd Mbundu (of Umbundu, wat uun a maden faan't lun spreegen wurt), Nuurd Mbundu (of Kimbundu, wat uun a nuurdwaast faan't lun spreegen wurt; amanbi 1.700.000 spreegers), Kongo (of Kikongo, wat uun a nuurd faan't lun spreegen wurt; amanbi 2.000.000 spreegers), Kituba (en kreolspriik, wat faan lidj faan det DR Kongo spreegen wurt) an Ovambo (of Oshiwambo, wat amanbi 461.000 spreegers hee).

Det äälst uniwersiteet uun Angoola as det Agostinho Neto Uniwersiteet, wat 1962 grünjlaanjen wurd.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 63,7 juaren, an maaner ian faan 58,1 juaren.

De iarst bewenern faan Angoola faan daaling wiar Khoisan.  Jo wurd leeder faan sköölen faan Bantu fölker ferdrüngen.  Faan 1483 wurd portugiisisk hanelsposter bi a eeg apsaatet.  Föör 1671 wiar det Ndongo Köningrik uun a nuurduast faan Angoola. Det süstemaatisk besaaten faan at lun faan Portugal begand uun at njüügentanjst juarhunert an wiar amanbi 1925 ufslööden. En natschunalistisk welerstant begand 1961 en krich för suwereniteet.

At Rewolutschoon faan a Nelkin broocht at diktatüür faan a Estado Novo uun Portugal 25. April 1974 tu aanj. Det broocht uk tu aanj a kriiger för suwereniteet uun portugiisk koloniien. Det do liaset ütjenölersaatingen twesken dön trii befreiingsbewegingen det FNLA (Frente Nacional de Libertação de Angola), det MPLA (Movimento Popular de Libertação de Angola) an det UNITA (União Nacional para a Independência Total de Angola). Iin uun a ütjenölersaatingen greeb dön Ferianigt Stooten, Zaire an Süüdaafrika üüb at sidj faan det FNLA an det UNITA iin, det Sowjetunioon an Kuba üüb at sidj faan det MPLA. Det MPLA hääl at boowenhun an rep 11. Nofember 1975 uun Luanda at suwereniteet ütj, tu liker tidj det FNLA an UNITA uun Huambo. António Agostinho Neto faan det MPLA wiar de iarst president faan't lun. Efter't ferklaaring faan suwereniteet saatet en bürgerkrich iin. José Eduardo dos Santos wurd 1979 de naist president efter Neto san duas. A bürgerkrich kaam 2002 tu aanj.

Angoola as en republiik. A stootsboowenhood as a president. Efter det 2010 ferfaading, wurt at president arke fiiw juar weelet. João Lourenço as de traad president sant 26. September 2017. Det MPLA as at partei faan't regiaring. At wiar 23.-26. August 2017 woolen tu't Natschunaalfersaamling. At partei, wat a woolen wan, kön at president weele. Det MPLA wan mä 61,1 prosent faan a stemen. Det öler hoodpartei, UNITA, fing 26,7 prosent faan a stemen.

Angoola as sant 1. Deetsember 1976 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 11. Febrewoore 1979 faan det Aafrikoons Unioon. At lun as uk lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik.

Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 149 faan 187. Uun't juar 2018 hed Angoola en BIP faan amanbi 105,9 biljuunen US-Dooler.

At weering faan't lun as a Kwanza (ufkoortet: Kz), wat faan det Angolaans Natschunaalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 516: Beniin (950 words)


Beniin [beˈniːn], amtelk Republiik faan Beniin (üüb Fraansöösk: Bénin [beˈnɛ̃]  an République du Bénin) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a waast leit Toogo, uun a nuurd lei Burkiina Faaso an Niiger, uun a uast leit Nigeeria an uun a süüd de Golf faan Guinea. At lun hee 10.008.749 lidj (2013). A hoodsteeden san Porto Novo an Cotonou.

Beniin leit twesken 6° 25’ an 12° 30’ (faan a nuurd tu a süüd) an 0° 45’ und 4° (faan a waast tu a uast). At lun as triisis letjer üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (809 km) faan Beniin wurt mä Nigeeria an det kurtst (277 km) mä Niiger diald. At lun dialt uk en 651 km lung grens mä Toogo an en 386 km lung mä Burkiina Faaso. A eeg faan't lun as 121 km lung.

De huuchst berig uun Beniin as de Sokbaro Berig, wat 658 m huuch as an uun dön Atakora Berger leit. Öler berger uun Beniin (wat uk uun dön Atakora Berger lei) san: Tanekas (641 m), Gbessa (309 m), Boto (300 m), Touloua Toundi (268 m), Guéné Zéno (266 m) an Deï Tondi (253 m).

De Pendjari Natschunaalpark leit uun a nuurd faan't lun.

De gratst sia uun't lun as de Nokoue Sia.

Ian faan dön wichtiste struumer uun a nuurdwaast faan Aafrika, de Niiger Struum, bildet dial faan't grens mä Niiger uun a nuurduast faan't lun. At jaft öler struumer, wat at grens mä öler lunen bilde. Jo san de Mono Struum, wat en dial faan't grens mä Toogo bildet, an de Pendjari Struum, wat at grens mä Burkiina Faaso bildet, an de Okpara Struum wat en dial faan't grens mä Nigeeria bildet. De lingst struum, wat banen Beniin leept, as de Ouémé Struum. Deheer struum hee sin hood uun dön Atakora Berger uun a nuurd faan't lun an leept tu a süüd iin uun't Atlantik.

Beniin hee twaalew departmenten (üüb Fraansöösk: départements), wat iin uun komuunen diald wurd.

At kliima uun Beniin as hiat an fochtig. At lun hee tau rin- an tau drügtidjen. At hoodrintidj as faan April tu a aanj Jüüle, mä'n kurter, maner intensiiw rintidj faan a aanj September tu Nofember. At drügtidj as faan Deetsember tu April, mä'n kurt kuul drügtidj faan a aanj Jüüle tu a began September.

Det letst folksteeling wiar uun 2013. Efter a resultooten, 4.887.820 faan a lidj san karmen an 5.120.929 faan a lidj san wüfhöod.

At feeighaid faan leesen an skriiwen wiar 2008 41% oner woksen lidj. Uun grünjskuulen wiar 2006 1.356.818 skuuljongen an 31.103 liarpersonaal. Uun boowerskuulen wiar 2004 344.890 studenten an 14.410 liarpersonaal. Uun huuchskuulen wiar 2006 42.603 studenten. At hoodhuuchskuul as det Université Nationale du Bénin, wat uun Cotonou as.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 63 juaren, an maaner ian faan 59,9 juaren.

Iar det lun en kolonii wiar, wiar tau köningriken uun a süüd faan't lun: det Dahomey Köningrik an det Ajashe Köningrik faan Porto Novo. 1851 onertiiknet Frankrik mä a köning Sodji faan Ajashe (regiaret 1848-1864), gefuligsmaan faan köning Glélé faan Dahomey (regiaret 1858-1889) en komersiel an frinjelk ferdrach. 25. Febrewoore 1863 slood a köning en proktektoraatsferdrach, diardöör hi a fraansöösk misioonen at meecht ded, jo uun sin köningrik deeltuleeten, at Katolisismus auer’t lun tu lidj bringen an tu Frankrik kontrol faan sin bütjerbetji’ingen tu dun. Efter ferdracher faan 1868 an 1878 wurd at regiuun faan Cotonou twesken Ouidah an Porto-Novo tu Frankrik uftreeden. 1882 onertiiknet köning Tofa (regiaret 1874-1908) faan Ajashe, wat sin gebiit föör a Köningrik faan Dahomey schütse wul, en öler proktektoraatsferdrach mä Frankrik. A köning Béhanzin faan Dahomey greeb man a fraansuusen uun Cotonou uun, hääl 73 daar fraansöösk geiseln an belaagert do öler taarpen nai bi Dahomey, wat faan a fransuusen schütset wurd. Janewoore 1894 wurd hi gefangennimen an tu Martinique deportiaret. At köningrik wurd do en fraansöösk protekoraat. 1904 wurd at lun en fraansöösk kolonii. 1899 wurd Dahomey dial faan det Fraansöösk Waastaafrika. Efter de Iarst Wäältkrich wurd at skuulonerracht fööraal faan religiöös misioonen besanerlik uun a süüd faan’t lun uu so wichtig. A süüd wurd en politisk an intellektuel sentrum faan Fraansöok Waastaafrika. Tu das tidj wurd politisk parteien an en presse jin’t koloniaalsüsteem grünjlaanjen. 1958 wurd Dahomey tu en autonoomen stoot uun det Fraansöösk Gemianskap. 

Beniin wurd 1. August 1960 faan Frankrik suwereen. Hubert Maga wiar de iarst president faan 1960 ap tu 1963 an faan 1970 ap tu 1972. 

Hubert Maga wiar premier-minister föör’t suwereniteet. Unn Janewoore 1963 wurd Daniel Dessou, en beamte faan Sakété, ambroocht. San muurdiger, Christophe Bokhiri, en deputiarten, wurd ferhaftet, man kurt diarefter freileet. Det feruursaaget faan somer 1963 swaar ünrau. Christophe Soglo, a föörmaan faan a generoolstaap, störtet 28. Oktuuber at regiaring uun en putsch am. Soglo wurd a föörmaan ap tu Janewoore 1964 faan en auergungsregiaring.

Öler stootsboowenhööd wiar Christophe Soglo (1963-1964, 1965-1967), Sourou-Migan Apithy (1964-1965), Justin Ahomadégbé-Tomêtin (1965, 1972), Tahirou Congacou (1965), Jean-Baptiste Hachème (1967), Maurice Kouandété (1967, 1969), Alphonse Alley (1967-1968), Émile Derlin Zinsou (1968-1969), Paul-Émile de Souza (1969-1970), Mathieu Kérékou (1972-1991, 1996-2006), Nicéphore Soglo (1991-1996), Thomas Boni Yayi (2006-2016).

Beniin as en republiik. A stootsboowenhood as a president. A president sant 2016 as Patrice Talon.

Benin as sant 20. September 1960 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.

Beniin as en böös arem lun. Mä en HDI-indeks faan 0,485 stäänt det lun üüb plaats 167 faan aal a lunen üüb a eerd.

At lunwiartskap an letjet industrii san dön wichtigst dialen faan’t wiartskap faan Beniin.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.

Uun't juar 2018 hed Beniin en BIP faan amanbi 10,4 biljuunen US-Dooler.




#Article 517: Angoola/hf (216 words)


Angoola [aŋˈgo:la], amtlik ju Republiik foon Angoola (uwe Portugiisisk: República de Angola; uwe Nöörd Mbundu, Söö Mbundu än Kongo Ngola) is en staot öön e sööwäst foon Aafrika.  Öön e söö lait Namiibia, öön e nöörd än öön e uust ju Demokraatisk Republiik Kongo, öön e uust Sambia, än öön e wäst di Atlantisk Ootseaon. Angoola heet ok en eksklaawe, Cabinda, wat twaske e Republiik Kongo än ju Demokraatisk Republiik Kongo lait. Et löön heet 24.300.000 jude. E häädstää is Luanda.

Ju Republiik Angoola lait twaske 4° 22’ än 18° 02’ (foon e nöörd to e söö) än 11° 41’ än 24° 05’ (foon e wäst to e uust). Et löön is dat säämtgrotst löön öön Aafrika än tree'eauer groter as Tutsklöön.

Et löön dialt gränse mä fjauer lööne. Dat longst gräns (2646 km, tohuup mä Cabinda) foon Angoola wurt mä dat Demokraotisk Republiik Kongo än dat köörtst (231 km) mä dat Republiik Kongo diald. Et löön dialt ok en 1427 km long gräns mä Namiibia än en 1065 km long mä Sambia.

E aawer foon Angoola is 1650 km long. Hi liangt foon dat Massabi Laguun to a stää to e söö foon et stää Cabinda (öön dat Cabinda Prowins), än foon e mu foon de Kongo Struum to e mu foon de Cunene Struum.




#Article 518: Sambia (204 words)


Sambia, amtelk Republiik faan Sambia (üüb Ingels: Republic of Zambia [ˈzæmbɪə]), iar Nuurdroodeesien, as en banenstoot uun a süüd faan Aafrika.  Uun a waast leit Angoola, uun a nuurdwaast at Demokraatisk Republiik Kongo, uun a nuurduast Tansaniia, uun a uast Malaawi, an uun a süüd lei Namiibia, Botsuana, Simbabwe an Mosambik.  At lun hee 13.092.666 lidj (2010). At hoodsteed as Lusaka.

At lun dialt grensen mä aacht lunen. Det lingst grens (1930 km) wurt mä det Demokraatisk Republiik Kongo an det kurtst (0.15 km) mä Botsuana diald. At lun dialt uk en 1110 km lung grens mä Angoola, en 837 km lung mä Malaawi, en 797 km lung mä Simbabwe, en 419 km lung mä Mosambik, en 338 km lung mä Tansaniia an en 233 km lung mä Namiibia.

Sambia hee tjiin prowinsen.

Det amtelk spriik faan't lun as Ingels. Det Bemba Spriik, ian faan dön Bantuspriiken, wurd faan föl lidj uun't lun snaaket.

Sambia wurd 24. Oktuuber 1964 suwereen. Kenneth Kaunda wiar de iarst president.

Sambia as en republiik. A president sant 2015 as Edgar Lungu.

Sambia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 1. Deetsember 1964.

At weering faan't lun as de Sambisk Kwacha, wat faan det Beenk faan Sambia ütjbroocht wurt.




#Article 519: Malaawi (139 words)


Malaawi [maˈlaːvi], amtelk Republiik faan Malaawi (üüb Tschitschewa: Dziko la Malaŵi; üüb Ingels: Republic of Malawi [məˈlɑːwɪ]) as en banenstoot uun a süüduast faan Aafrika.  Uun a nuurduast lei Tansaniia, uun a süüduast an süüdwaast Mosambik an uun a nuurdwaast Sambia.  At lun hee 13.077.160 lidj (2008).  At hoodsteed as Lilongwe.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1569 km) wurt mä Mosambik an det kurtst (475 km) mä Tansaniia diald. Det dialt uk en 837 km lung grens mä Sambia.

Malaawi hee trii regiuunen.

Malaawi wurd 6. Jüüle 1964 suwereen. Hastings Banda wiar de iarst president.

Malaawi as en republiik. At president faan't lun sant 2020 as Lazarus Chakwera.

Malaawi as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 1. Deetsember 1964.

At weering faan't lun as de Malaawi-Kwacha, wat faan det Sentraalbeenk faan Malaawi ütjbroocht wurt.




#Article 520: Burundi (372 words)


Burundi [bʊˈrʊndi], amtelk det Republiik faan Burundi (üüb Rundi: Republika y'Uburundi) as en banenstoot uun a uast faan Aafrika.  Uun a nuurd leit Ruanda, uun a uast Tansaniia an uun a waast det Demokraatisk Republiik Kongo.  At lun hee 8.053.574 lidj (2008).  At hoodsteed as Bujumbura.

Burundi leit twesken 02° 18' an 04° 28' (faan a nuurd tu a süüd) an 28° 59' an 30° 50' (faan a waast tu a uast). At lun as tretanjsis letjer üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (589 km) faan't lun wurt mä Tansaniia an det kurtst grens (236 km) mä det Demokraatisk Republiik Kongo diald. At lun dialt uk en 315 km lung grens mä Ruanda. 

De huuchst berig uun’t lun as de Heha Berig, wat 2684 m huuch as. Öler berger san: de Twinyoni Berig (2659 m), de Nyaruyaga Berig (2571 m), de Mikiko Berig (2554 m), de Manga Berig (2523 m), de Monge Berig (2320 m), de Musebeyi Berig (2274 m), de Cendajuru Berig (2216 m), de Rumonyi Berig (2210 m) an de Rwengero Berig (2201 m).

De Ruzizi Struum bildet dial faan't grens mä det DR Kongo. De Malagarasi Struum bildet dial faan't grens mä Tansaniia.

Burundi hee 18 prowinsen.

Burundi hee tau amtelk spriiken: Fraansöösk an Rundi.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 63 juaren, an maaner ian faan 59,4 juaren.

Faan 1885 ap tu 1916 wiar at lun dial faan't kolonii faan Tjiisk-Uastaafrika. Faan 1916 ap tu 1922 wiar't faan belgisk saldooten besaatet. Faan 1922 ap tu 1962 wiar at lun en belgisk mandaat-teritoorium.  Burundi wurd 1. Jüüle 1962 faan Belgien suwereen. 1966 wurd at lun en republiik.

Burundi as en republiik. A stootsboowenhood as a president. A president sant 18. Jüüne 2020 as Évariste Ndayishimiye. Det CNDD-FDD as at partei faan't regiaring. Det ual president, faan 2005-2020, wiar Pierre Nkurunziza.

Burundi as sant 18. September 1962 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.

At weering faan't lun as de Burundi-Franc, wat faan det Beenk faan det Republiik faan Burundi ütjbroocht wurt. 

Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 185 faan 187. Uun't juar 2018 hed at lun en BIP faan amanbi 3,3 biljuunen US-Dooler.




#Article 521: Demokraatisk Republiik Kongo (351 words)


Det Demokraatisk Republiik Kongo [ˈkɔŋgo] (üüb Fraansöösk: République Démocratique du Congo; faan 1971 ap tu 1997 Zaire (üüb Fraansöösk: Zaïre; ufkurtet DR Kongo, Kongo (Kinshasa), Kongo-Kinshasa of de Kongo), as en republiik uun a maden faan Aafrika.  Uun a nuurd leit det Madelaafrikoons Republiik, uun a nuurduast de Süüdsudaan, uun a uast lei Uganda, Ruanda, Burundi, Tansaniia, uun a süüduast leit Sambia, uun a süüdwaast Angoola, uun a waast de Atlantisk Ootseaan an at Republiik Kongo.  At lun hee 71.884.000 lidj (2010).  At hoodsteed as Kinshasa.

Det DRK as det naistgratst lun uun Aafrika.

At lun dialt grensen mä njüügen lunen. De lingst grens (2646 km) faan't lun wurt mä Angoola an det kurtst (221 km) mä Ruanda diald. Det dialt uk en 2332 km lung grens mä Sambia, en 1747 km lung mä det Madelaafrikoons Republiik, en 1229 km lung mä’t Republiik Kongo, en 877 km lung mä Uganda, en 714 km lung mä Süüdsudaan, en 479 km lung mä Tansaniia an en 236 km lung mä Burundi. A eeg as 37 km lung.

De huuchst berig uun det DR Kongo as de Stanley Berig, wat 5109 m huuch as. Öler huuch berger san de Emin Berg (4798 m) an de Mohi Berig (3480 m).

Det DR Kongo hee sööwen ialberger, wat bi of nai bi a grensen mä Uganda an Ruanda lei. Jo san faan a nuurd tu a süüd: 

De Kongo Struum leept troch at lun iin uun at Atlantik.

Sant 2015 hee det DR Kongo ian steedprowins (Kinshasa) an 25 prowinsen (üüb Fraansöösk: Provinces, üüb Kongo: Bizunga).
 	

Det amtelk spriik faan't lun as Fraansöösk.

Faan 1885 ap tu 1908 wiar at lun üüs priwaat eegendoom faan a belgisk köning Leopold II. a Kongo-Freistoot. Uun 1908 wurd det en belgisk koloni. 30. Juni 1960 wurd at lun suwereen. Joseph Kasavubu wiar de iarst president.

Det DR Kongo as en republiik. A president faan't lun sant 2001 as Joseph Kabila.

Det DR Kongo as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de Kongo-Franc, wat faan det Sentraaalbeenk faan de Kongo ütjbroocht wurt.




#Article 522: Republiik Kongo (497 words)


At Republiik Kongo [ˈkɔŋgo] (üüb Fraansöösk: République du Congo [kɔ̃ˈgo]; uk Kongo-Brazzaville; ap tu 1960 Madelkongo, faan 1969 ap tu 1991 Folksrepubliik Kongo) as en republiik uun a maden faan Aafrika.  Uun a nuurd lei Kameruun an det Madelaafrikoons Republiik, uun a waast Gabuun an de Atlantisk Ootseaan, uun a uast an süüd leit det Demokraatisk Republiik Kongo an uk uun a süüd de angolaanisk eksklaawe Cabinda.  At lun hee 3.697.490 lidj (2007).  At hoodsteed as Brazzaville.

At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (2567 km) faan det Republiik Congo wurt mä Gabuun an det kurtst (231 km) mä Angoola diald. At lun dialt uk en 1229 km lung grens mä det Demokraatisk Republiik Kongo, en 494 km lung mä Kameruun an en 487 km lung mä det Madelaafrikoons Republiik. A eeg as 169 km lung.

De huuchst berig uun det Republiik Kongo as de Nabemba Berig, wat uun Sangha Department lei an 1020 m huuch as. Öler berger san: Bouloukombo Berig (uun Niari Department; 808 m huuch), Obima (uun Lékoumou Department; 800 m huuch), de Kinoumbou Berger (uun Bouenza Department; 784 m huuch), de Berger faan Pangala (uk uun Bouenza Department; 765 m huuch), de Kanga Berger (uun Bouenza Department); 764 m huuch), Nioundou Berig (uun Niari Department; 762 m huuch), Bombo Berig (uk uun Niari Department; 752 m huuch), Kiama Toop (uun Niari Department; 747 m huuch), Tembo Berig (uun Niari Department; 736 m huuch) an dön Tobo Berger (uun Pool Department; 727 m).

De Kongo Struum bildet dial faan at süüdgrens faan't lun. Öler struumer uun't lun san de Kouilou Struum an de Alima Struum.

Det Republiik Kongo hee 12 departmenten (üüb Fraansöösk: départments)

Det amtelk spriik faan't lun as Fraansöösk. 

Uun det 13. juarhunert wiar do köningriken, wat man miast troch a slaawenhanel uun det 17. an 18. juarhunert uun a mös faan de Kongo Struum tunantmaaget wurd. Dön iarst kontakten mä europeern wiar uun det 15. juarhunert. 1766 begand en fraansöösk misioon an faan 1875 uf uun begand at erforsking faan’t lun troch Pierre Savorgnan de Brazza. 1880 wurd at Teke Rik troch en skülferdrach en fraansöösk protektoraat. Bal wurd en militeerposten bi de Kongo Struum grünjlaanjen, diarütj at steed Brazzaville kaam. 1883 wurd Pointe-Noire grünjlaanjen. 1891 wurd at lun det fraansöösk kolonii Kongo (faan 1903 Madelkongo, üüb fraansöösk: Moyen Congo neemd). 1910 wurd det tup mä Gabuun tu’t generoolguwernment faan Fraansöösk-Ekwatoriaalaafrika ferklaaret. Brazzaville täälte do amanbi 6000 iinwener, wuks man gau droch a tutooch faan waanrewerker, diar ütj Tschad an Dahomey kaam. 1911 ging at nuurddial faan’t kolonii tu tjiisk Kameruun; efter de Iarst Wäältkrich wurd at gebiit weler dial faan’t kolonii. At lun wurd 15. August 1960 suwereen. Fulbert Youlou wiar de iarst president.

Det Republiik Kongo as en republiik. A president faan't lun sant 1997 as Denis Sassou Nguesso.

Det Republiik Kongo lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 523: Gabuun (564 words)


Gabuun [ɡaˈbuːn], amtelk det Gabuuns Republiik (üüb Fraansöösk: Le Gabon [lə ɡaˈbɔ̃] an République Gabonaise) as en stoot uun a maden faan Aafrika.  Uun a nuurd leit Kameruun, uun a nuurdwaast Ekwatoriaal-Guinea, uun a uast an süüd at Republiik Kongo an uun a waast de Atlantisk Ootseaan.  At lun hee  1.811.079  lidj (2013).  At hoodsteed faan't lun as Libreville.

Gabuun leit twesken 02° 19' an 3° 59' (faan a nuurd tu a süüd) an 8° 42' an 14° 30' (faan a waast tu a uast). Det lingt faan a Atlantisk Ootseaan ap tu’t bak faan a Kongo Struum. At lun as amanbi so grat üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (2567 km) faan Gabuun wurt mä det Republiik Kongo an det kurst (335 km) mä Ekwatoriaal-Guinea diald. At lun dialt uk en 349 km lung grens mä Kameruun. At lengde faan a eeg bedreeg 885 km.

De huuchst berig faan't as de Iboundji Berig (1575 m) of de Bengoué Berig (1070 m).

De gratst struum faan't lun as de Ogooué Struum, wat troch a süüduast an maden faan't lun leept.

Det natschunaal madelmiatig temperatüür as arkes juar 26°C. De hiatst muun faan't juar as Janewoore: det huuchst temperatüür uun Libreville as madelmiatig 31°C an det liichst temperatüür as 23°C. Dön madelmiatig temperatüüren uun Jüüle uun't hoodsteed san twesken 20 an 28°C. Faan Jüüne tu September jaft at bal neen rin man föl focht; at jaft uun Deetsember an Janewoore uf an tu rin. Uun dön öler muuner as a rin stark. De stark rin maaget en hiat an fochtig kliima.

Gabuun hee njüügen prowinsen.

Det amtelk spriik faan Gabuun as Fraansöösk an 32% faan’t befölkring spreecht Fang.

Det iarst huuchskuul uun't lun wiar det Uniwersiteet Omar Bongo, wat 1970 grünjlaanjen wurd.

Det wurd loong liawet, dat det grat ekwatoriaalwalt wiar ei faan lidj trochdrüngen wurd. Sant 1960 wurt man bewisen faan föl föörhistoorisk industrien uun a sawanen an uun a walter fünjen. Iar bewenern wiar woorskiinelk Pügmee'en, diar heer üüs jeegers an saamlern lewet. Föör amanbi juar begand sköölen faan Bantu-fölker iintuwaanrin an a Pügmee'en tu ferdringen. Pügmee'en san daaling bluat en uu so letj dial faan det gabuuns befölkring. 

Gabuun wurd 1910 dial faan a Fraansöösk-Ekwatoriaalaafrika. Uun de Naist Wäältkrich wiar en stridj twesken a uunhinger faan't regiaring faan't Vichy an a uunhinger faan Charles de Gaulle. At lun wurd Nofember 1940 faan a uunhinger faan de Gaulle nimen. At lun wurd 17. August 1960 faan Frankrik suwereen. De iarst president wiar Léon M'ba. Efter san duas wurd Omar Bongo Ondimba 1967 de naist president.  Efter san duas wurd Rose Francine Rogombé 2009 de treed president.  At lun ging 30. August 2009 tu wool an Ali Bongo Ondimba, dring faan Omar Bongo Ondimba, wurd diarefter de fjuard president.

Det neist wool wiar 27 August 2016.  Dön wichtigst kandidooten wiar Ali Bongo Ondimba an Jean Ping.  A resultooten san nü uun’t stridjen.

Efter't ferfaading faan 28. Marts 1991 as Gabuun en presidiaal republiik mä'n muardhaidparteiensüsteem. A föörmaan faan a stoot as a president, diar uk a föörmaan faan a stridjkreeften as. A president wurt för sööwen juar faan a lidj direkt woolet. A president faan't lun sant 2009 as Ali-Ben Bongo Ondimba.

Gabuun as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 524: Kameruun (358 words)


Kameruun [kaməˈruːn], amtelk Republiik faan Kameruun (üüb Fraansöösk: Cameroun [kaməˈʁun] ; üüb Ingels: Cameroon [ˈkʰæməˌɹuːn, ˌkʰæməˈɹuːn]) as en lun uun a maden faan Aafrika.  Uun a waast leit Nigeeria, uun a nuurduast Tschad, uun a süüduast det Madelaafrikoons Republiik, uun a waast de Atlantisk Ootseaan an uun a süüd lei det Republiik Kongo, Gabuun an Ekwatoriaal-Guinea.  At lun hee 17.463.836 lidj (2005).  At hoodsteed as Yaoundé. 

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1975 km) faan Kameruun wurt mä Nigeeria an det kurtst (183 km) mä Ekwatoriaal-Guinea diald. At lun dialt uk en 1116 km lung grens mä Tschad, en 901 km lung mä det Madelaafrikoons Republiik, en 494 km lung mä det Republiik Kongo an en 349 km lung mä Gabuun. 

De huuchst berig uun’t lun as a Kameruunberig, wat 4095 m huuch as. Öler berger san: de Oku Berig (3011 m), de Mekoua Berig (2,703 m), de Neshele Berig (2621 m), de Lekwé Berig (2485 m), de Chappal Waddi Berig (2419 m), de Manengouba Berig (2411 m), de Lekwé Khi Berig (2271 m), de Koupé Berig (2064 m) an de Tugyi Berig (2029 m).

Kameruun hee tjiin regiuunen.

Dön amtelk spriiken faan't lun san Fraansöösk an Ingels.

Faan 1884 ap tu 1916 wiar Kameruun en tjiisk kolonii. Efter a Iarst Wäältkrich wurd at lun en britisk-fraansöösk Mandaat. Fraansöösk Kameruun wurd 1. Janewoore 1960 an Britisk Kameruun 1. Oktuuber 1961 suwereen. Ahmadou Ahidjo wiar de iarst president (1961-1982). Sant suwereniteet jaft at uun dön Nord-Ouest an Sud-Ouest Regiuunen, huar Ingels faan a miast lidj spreegen wurt, leewen bestreewingen am autonomii. Faan 2016 tu 2018 jeew at protesten, wat faan’t armee deelslaanjen wurd. Sant detheer tidj stridj separatisten jin’t regiaring.

Kameruun as en republiik. A stootsboowenhood as a president, diar iansis a sööwen juar weelet wurt. Paul Biya as sant 1982 president an Philémon Yang as sant 2009 premier-minister faan't lun. Det Cameroon People's Democratic Movement as det partei faan't regiaring.

Kameruun as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.

Üüb Fraansöösk

Üüb Ingels

Üüb Spaans

Üüb Tjiisk




#Article 525: Nigeeria (183 words)


Nigeeria [niˈgeːri̯a], amtelk Bundesrepubliik faan Nigeeria (üüb Ingels: Federal Republic of Nigeria [naɪ̯ˈdʒɪ(ə)ɹɪ̯ə]) as en bundesstoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a nuurd lei Niiger an Tschad, uun a süüduast leit Kameruun, uun a waast Beniin an uun a süüd de Atlantisk Ootseaan.  At lun hee 140.431.790 lidj (2006). At hoodsteed as Abuja.

Nigeeria as det fjauertanjstgratst lun uun Aafrika. At lun as triisis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (1975 km) faan't lun wurt mä Kameruun an det kurtst (85 km) mä Tschad diald. Det dialt uk en 1608 km lung grens mä Niiger an en 809 km lung mä Beniin.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san: 

Nigeeria hee 36 bundesstooten an ian Federal Capital Territory.

Nigeeria wurd 1. Oktuuber 1960 suwereen. At lun wurd 1964 en republiik. Nnamdi Azikiwe wiar de iarst president.

Nigeeria as en republiik. A president faan't lun sant 2015 as Muhammadu Buhari.

Nigeeria as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 7. Oktuuber 1960.

At weering faan't lun as de Naira, wat faan det Sentraalbeenk faan Nigeeria ütjbroocht wurt.




#Article 526: Niiger (234 words)


Niiger [ˈniːgɐ], amtelk Republiik faan Niiger (üüb Fraansöösk: Niger [niˈʒɛːʁ]  an République du Niger), as en banenstoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a nuurd lei Algeerien an Liibien, uun a waast Maali an Burkiina Faaso, uun a uast Tschad an uun a süüd Nigeeria an Beniin.  At lun hee 17.138.707 lidj (2012).  At hoodsteed as Niamey.

Niiger as det seekstgratst lun uun Aafrika.

At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (1608 km) faan't lun wurt mä Nigeeria an det kurtst (277 km) mä Beniin diald. Det diald uk en 1196 km lung grens mä Tschad, en 951 km lung mä Algeerien, en 838 km lung mä Maali, en 622 km lung mä Burkiina Faaso an en 342 km lung mä Liibien. 

De huuchst berig (2022 m) faan Niiger as Mont Idoukal-n-Taghès.

Niiger hee sööwen regiuunen an ian hoodsteeddistrikt.

Niiger wurd 3. August 1960 suwereen. Hamani Diori wiar de iarst president ap tu 1974.

Öler presidenten wiar Seyni Kountché (1974-1987), Ali Saibou (1987-1993), Mahamane Ousmane (1993-1996), Ibrahim Baré Maïnassara (1996-1999), Daouda Malam Wanké (April-Deetsember 1999), Mamadou Tandja (1999-2010), Salou Djibo (2010-2011).

Niiger as en republiik. A president faan't lun sant 2011 as Mahamadou Issoufou. De letst presidentskapswool wiar 2016. Issofou fing 48% faan a woolen.

Niiger as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 527: Toogo (394 words)


Toogo [ˈtoːgo], amtelk det Toogoisk Republiik (üüb Fraansöösk: Togo [tɔˈgo]  an République Togolaise [ʁe.pyˈblik tɔ.goˈlez]), as en stoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a waast leit Ghaana, uun a uast Beniin an uun a nuurd Burkiina Faaso.  At lun hee 6.191.155 lidj (2010).  At hoodsteed as Lomé.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (877 km) faan Toogo wurt mä Ghaana an det kurtst mä Burkiina Faaso diald. At lun hee uk en 644 km lung grens mä Beniin. At küst as 56 km lung.

De huuchst berig uun't lun as de Agou Berig, wat 700 m huuch as. Dial faan de Sokbaro Berig leit uun't lun.

Struumer uun't lun san: de Oti Struum, de Koumongo Struum, de Kara Struum, de Mono Struum, de Anie Struum, de Amou Struum an de Sio Struum.

Toogo hee fiiw regiuunen.

Dön sööwen gratst steeden uun't lun san:

Faan 1884 ap tu 1916 wiar Toogo en tjiisk kolonii.  De letst guwernöör (1912-1914) wiar Adolf Friedrich Albrecht Heinrich, Hertooch tu Mecklenburg. Britisk an fraansöösk saldooten naam August 1914 at kolonii. Efter a Iarst Wäältkrich wurd at uastdial faan't kolonii en fraansöösk Mandaat (Fraansöösk Toogolun), an det waastdial wurd en britisk Mandaat (Britisk Toogolun). Britisk Toogolun wurd 1956 dial faan Ghaana. Fraansöösk Toogolun wurd 27. April 1960 oner a nööm Toogo suwereen. 

Sylvanus Olympio wiar de iarst president. Hi wurd 1963 uun en putsch ambroocht. Öler stootsboowenhööd wiar Emmanuel Bodjollé (diar feerer faan a putsch an tau daar uun 1963 feerer faan't lun wiar), Nicolas Grunitzky (1963-1967), Kléber Dadjo (diar feerer faan en öler putsch an 91 daar uun 1967 feerer faan't lun wiar), Gnassingbé Eyadéma (1967-2005), Bonfoh Abass (diar feerer faan't lun 68 daar uun 2005, twesken a turagtreed an wool faan Faure Gnassingbé).

Toogo as en republiik. A president sant 2005 as Faure Gnassingbé. At partei faan't regiaring as det Union pour la République. Gnassingbé wurd president efter a duas faan Gnassingbé Eyadéma, wat san aatj wiar. Auer fraagen auer san iinsteling üüs president, treed hi efter 20 daar turag. At wiar do en wool, huaruun hi tu a president weelet wurd. Det letst presidentskapswool wiar de 25. April 2015. Gnassingbé fing 59% faan a stemen.

Toogo as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc (ufkert: F), wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 528: Tschad (597 words)


Tschad [tʃat], amtelk Republiik faan Tschad (üüb Araabsk: تشاد‎‎ Tshād an جمهورية تشاد‎‎ Jumhūrīyat Tshād; üüb Fraansöösk: Tchad an République du Tchad), as en banenstoot uun a maden faan Aafrika.  Uun a nuurd leit Liibien, uun a uast Sudaan, uun a süüd det Madelaafrikoons Republiik an uun a waast Kameruun, Niiger an Nigeeria.  At lun hee 11.039.873 lidj (2009).  At hoodsteed as N’Djamena.

Tschad as det füftgratst lun uun Aafrika.

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1556 km) faan't lun wurt mä det Madelaafrikoons Republiik an det kurtst (85 km) mä Nigeeria diald. Det dialt uk en 1403 km lung grens mä Sudaan, en 1196 km lung mä Niiger, en 1116 km lung mä Kameruun an en 1050 km lung mä Liibien.

De huuchst berig uun't lun as de Emi Koussi Berig, wat 3445 m huuch as. Öler berger san: de Tarso Emissi Berig (3376 m), de Tarso Ahon Berig (3325 m), de Tarso Toussidé Berig (3265 m), de Tarso Voon Berig (3100 m), de Tarso Toh Berig (2000 m), de Binim Berig (1360 m), de Silagni Berig (1236 m), de Nikou Berig (1230 m) an de Diouga Berig (1210 m).

De Tschad Sia, wat at lun mä Kameruun, Nigeeria an Niiger dialt, as de gratst sia uun't lun.

De Mayo Kébbi Struum hee sin hood uun't süüdwaast faan't lun. Deheer struum leept iin uun de Benue Struum uun Kameruun. De Chari Struum, wat sin hood uun det Madelaafrikoons Republiik hee, leept troch a süüdwaast faan't lun, do at grens mä Kameruun bildet, an do iin uun de Tshad Sia leept. De Batha Struum, wat sin hood uun a maden faan't lun hee an bluat tidjwis mä weeder fald as, leept iin uun de Fitri Sia.

Tschad hee 23 regiuunen (üüb Fraansöösk: Régions, üüb Araabsk: مناطق Manāṭiq), wat iin uun departmenten diald wurd.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Det letst folksteeling wiar uun 2009. Efter a resultooten, 11.039.873 lidj wene uun't lun.

Tschad, uun a grensen faan daaling, as en skeebing faan dön europeeisk kolonialisiaring. A grensen faan't lun san at resultoot faan ferhanlingen twesken Frankrik an Tjiisklun. Tuföören wiar't lun at sat faan dön trii köningriken faan Kanem-Bornou, Baguirmi an Ouaddaï.

At lun wurd faan 1900 fraansöösk protektoraat an wurd üüs dial faan Fraansöösk Ekwatoriaalaafrika (AEF) en kolonii. Oner't feering faan guwernöör Félix Éboué wiar't koloniii det iarst fraansöösk kolonii, wat ham 1940 tu det Frei Frankrik uunslood.

Tschad wurd 11. August 1960 faan Frankrik suwereen. François Tombalbaye wiar de iarst president.  Tau juar leeder ferbeed a president oppositschoonsparteien.  Uun 1965 begand en bürgerkrich uun a nuurd.  

Det wiar 1975 en putsch, wat de iarst president störtet.  Félix Malloum wurd de naist president. A krich ging man widjer an ferschüker faan de naist president ham tu beaanjige, kaam ei tu brud.  Diarauer treed hi turag 23. Marts 1979. Hissène Habré wurd de treed president. En stridj begand twesken uunhinger faan Malloum an Habré.  At reegiment faan at lun faan en madelregiarung hääl ap. Frankrik, dön Ferianigt Stooten an Liibien bedialigte jo uun a stridj. 

Habré ging Deetsember 1980 tu Sudaan uun’t eksiil.  Man ging hi Jüüne 1982 tu Tschad turag an wurd weler president. Hi wurd 1990 faan Idriss Déby störtet.  Idriss Déby blaft tu daaling president faan’t lun.

Tschad as en republiik. A president faan't lun sant 1990 as Idriss Déby.

Tschad as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 187 faan 187. 

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc (ufkoortet: F), wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht.




#Article 529: Sudaan (279 words)


Sudaan, amtelk Republiik faan Sudaan (üüb Ingels: Sudan an Republic of the Sudan; üüb Araabsk: السودان as-Sūdān an جمهورية السودان‎‎ Jumhūriyyat as-Sūdān) as en stood uun a nuurduast faan Aafrika.  Uun a uast leit det Ruad Sia, uun a nuurd Ägipten, uun a süüduast lei Ethioopien an Eritrea, uun a süüd leit Süüdsudaan, uun a süüdwaast det Madelaafrikoons Republiik, uun a waast Tschad an uun a nuurdwaast Liibien.  At lun hee 30.894.000 lidj (2008).  At hoodsteed faan't lun as Chartuum.

At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (2184 km) wurt mä Süüdsudaan an det kurtst (175 km) wurd mä det Madelaafrikoons Republiik diald. Det dialt uk en 1360 km lung grens mä Tschad, en 1275 km lung mä Egypten, en 605 km lung mä Eritrea, en 769 km lung mä Ethioopien an en 383 km lung mä Liibien.

Sudaan hee 18 bundesstooten.

Det soneemd Kalifat faan Omdurman wooret faan 1885 tu 1898. Det wurd faan en anglo-egiptisk stridjmeecht uun a Slacht faan Omdurman tunant maaget. Sudaan wurd en britisk-egiptisk kondominium, man wiar at lun de facto en britisk kolonii. 19. Detsember 1955 ferklaaret at lun suwereniteet an det wurd 1. Janewoore 1956 faan Egypten an det Ferianigt Köningrik gudkäänd. Efter suwereniteet wiar tau bürgerkriiger, de Iarst Sudanees Bürgerkriich (1955–1972) an de Naist Sudanees Bürgerkriich (1983–2005). At süüddial faan't lun wurd 2011 üüs Süüdsudaan suwereen.

Sudaan as en republiik. A president faan't lun faan 1989 tu 2019 wiar Omar al-Baschir. Nü wurt at lun faan en suwereen riad regiaret. A föörmaan faan a riad, an de de facto president faan't lun, as generool Abdel Fattah Burhan.

Sudaan as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 12. Nofember 1956.




#Article 530: Somaalia (187 words)


Somaalia [zoˈma:li̯a], amtelk Bundesrepubliik faan Somaalia (üüb Somaali: Soomaaliya an Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; üüb Araabsk: الصومال aṣ-Ṣūmāl an جمهورية الصومال الفدرالية Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirāliyya) as en stoot uun a nuurduast faan Aafrika.  Uun a waast leit Äthioopien, uun a nuurdwaast Dschibuuti, uun a nuurd de Golf faan Aaden, uun a uast de Indisk Ootseaan an uun a süüdwaast Keenia.  At lun hee 7.114.431 lidj (1987).  At hoodsteed as Mogadischu.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1626 km) faan Somaalia wurt mä Ethioopien an det kurtst (58 km) mä Dschibuuti diald. At lun dialt uk en 682 km lung grens mä Keenia. 

De uastermiast ponkt uun Aafrika, Kap Guardafui, leit uun a nuurduast faan Somaalia.

De huuchst berig (2460 m) faan't lun as Shimbiris.

Somaalia hee 18 regiuunen.

A nuurddial faan’t lun wiar en britisk kolonii an a süüddial wiar en itajeensk kolonii. Somaalia wurd de 1. Jüüle 1960 suwereen. Aden Abdullah Osman Daar wiar de iarst president.

Somaalia as en republiik. A president faan't lun sant Febrewoore 2017 as Mohamed Abdullahi Mohamed.

Somaalia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.




#Article 531: Maali (645 words)


Maali [ˈmaːli], amtelk Republiik faan Maali (üüb Fraansöösk: Mali [maˈli] () an République du Mali) as en banenstoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a nuurdwaast leit Mauretaanien, uun a nuurduast Algeerien, uun a süüduast lei Niiger an Burkiina Faaso an uun a süüdwaast at Elfenbianküst, Guinea an Seenegal.  At lun hee 19.553.397 lidj (2020).  At hoodsteed as Bamako.

Maali as en banenstoot uun Waastaafrika. At wüüst Sahara bedobet tau traaden faan’t lun.

At lun dialt grensen mä sööwen lunen. Det lingst grens (2237 km) wurt mä Mauretaanien an det kurtst (419 km) mä Seenegal diald. Det dialt uk en 1376 km lung grens mä Algeerien, en 1000 km lung mä Burkiina Faaso, en 858 km lung mä Guinea, en 821 km lung mä Niiger an en 532 km lung mä't Elfenbianküst.

De Niiger Struum leept troch a süüd faan't lun. Det as de bedüüdendst struum faan Waastaafrika.  Hi leept Maali üüb at lengde faan amanbi 1700 km troch. A struum leept ütj Guineea an komt uun de süüdwaasten snipel faan’t lun iin uun’t teritoorium faan Maali. Hi bildet efter Ségou en grat banendelta. Bi Mopti namt de struum san gratst bistruum Bani ap, am ham kurt diarüüb iin uun tau iarmer, a Bara Issa an a Issa Ber, tu tudialen. Heer as en amanbi 100.000 km² uunspääld flaak lun, wat faan föl flaak, juarstidjelk seen bedobet as. Kurt föör Diré ferianigen jo dön tau iarmer. Bi Timbuktu want a struum ham am efter uasten an bi Bourem am efter süüduasten.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Maali hee tjiin regiuunen an a hoodsteeddistrikt Bamako.

Det amtelk spriik as Fraansöösk. Det Bambara Spriik, wat tu't skööl faan Mande Spriiken hiart, wurd faan amanbi fiiw miljuunen lidj üüs iarst spriik (uun dön Kayes, Koulikoro, Ségou an Sikasso Regiuunen) an faan en widjer tjiin miljuunen uun det hiale lun üüs naist spriik spreegen. Det Maninka spriik, wat nai mä det Bambara as, wurd uun a süüd faan dön Kayes an Koulikoro Regiuunen spreegen. Det Soninke spriik, uk ian faan dön Mande Spriiken, man ei so nai mä det Bambara an Soninke, wurd uun a nuurd faan döndiar regiuunen spreegen. Det Fulfulde spriik, wat en Seenegambisk Spriik as, wurd uun dön Kayes, Koulikoro, Ségou an Mopti Regiuunen spreegen.

Öler spriiken san:

Sundiata Keita lei det Maali Rik uun det 13. juarhunert uun't teritoorium faan Maali faan daaling grünj an det düüret trii hunert juar. Efter a raggank faan detdiar rik wurd det Songhai Rik meechtig an düüret ap tu en infaal faan Marrokko uun det 16. juarhunert. A marokkaanern regiaret uun a nuurd ap tu a aanj faan det 17. juarhunert. Öler riken uun't histoore faan Maali wiar det Bambara Rik, det Kaarta Rik, det Kénédougou Köningrik, det Toucouleur Rik an det Wassoulou Rik. 

Uun dön 1880 juar begand Frankrik Maali oner hör kontrole tu bringen. 1893 wurd det at kolonii faan Fraansöösk-Sudaan (Soudan-Français), diar tau juar leeder dial faan det Fraansöösk Waast-Aafrika Föderatschuun wurd. Louis Albert Grodet wiar de iarst guwernöör. Fraansöösk Sudaan wurd 1958 en republiik uun det Fraansöösk Komuniteet an wiar twesken 1959 an 1960 tup mä Seenegal dial faan det Maali Föderatschuun.

At lun wurd 22. September 1960 üüs det Republiik faan Maali suwereen. Modibo Keïta wiar de iarst stootsföörmaan an president faan 1960 ap tu 1968. Öler stootsboowenhööd wiar Moussa Traoré (1968-1991), Amadou Toumani Touré (1991-1992, 2002-2012), Alpha Oumar Konaré (1992-2002), Amadou Sanogo (2012), Dioncounda Traoré (2012-2013).

At jaft sant suwereniteet fjauer putschen (1968, 1991, 2012 an 2020). At jaft uk sant 2012 för't miast uun a nuurd faan't lun en bürgerkrich.

Maali as en republiik. A president faan't lun faan 2013 tu 2020 wiar Ibrahim Boubacar Keïta, diar efter en putsch (18. August 2020) turagtreed.

Maali as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 28. September 1960.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 532: Mauretaanien (379 words)


Mauretaanien [maureˈta:ni̯ən], amtelk Islaamisk Republiik faan Mauretaanien (üüb Araabsk: الموريتانية al-Mūrītāniyyah an الجمهورية الإسلامية الموريتانية al-Jumhūriyyah al-Islāmiyyah al-Mūrītāniyyah) as en stoot uun a nuurdwaast faan Aafrika.  Uun a nurduast leit Algeerien, uun a uast an süüduast Maali, uun a süüdwaast Seenegal an uun a nuurdwaast at teritoorium faan Waastsahara.  At lun hee 3.537.368 lidj (2013).  At hoodsteed faan't lun as Nouakchott.

Mauretaanien leit twesken 27° 19' an 14° 43' (faan a nuurd tu a süüd) an 17° 03' an 4° 45' (faan a waast tu a uast). At lun as det elwenstgratst lun uun Aafrika an as triisis grater üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (2237 km) wurt mä Maali an det kurtst (453 km) mä Algeerien diald. At lun dialt uk en 1561 km lung grens mä Waastsahaara en 813 km lung mä Seenegal.

Berger uun Mauretaanien san: Kediet ej Jill (915 m), Teniaggoûri (815 m), Et Toûmiyât (703 m), Goûr Amogjâr (690 m), Tizzai (637 m), Guelb Ben ’Amîra (635 m), Tarf Neïtiri (598 m), Tijjem (582 m), Gleïb Dbak (574 m) an Tarf Ntouiouiz (540 m).

Mauretaanien hee 15 regiuunen (üüb Araabsk: وِلَايَات wilāyāt).

At lun wurd 1904 dial faan Fraansöösk Waast-Aafrika. Mauretaanien wiar wichtig üüs en ferbinjing twesken fraansöösk koloniien uun Nuurd an Waast Aafrika. Fraansöösk ferwalting bestäänt bluat rochtwoor uun at lun loongs a eeg an a hanelswaier uun’t Sahaara. Mauretaanien wurd 28. Nofember 1960 suwereen. Moktar Ould Daddah wiar de iarst president. At wiar trii putscher uun 1978, 1980 an 1984, wat tu brud kaam. Efter de öler putsch wurd Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya föörmaan faan't lun ap tu 2005. Efter en öler putsch uun 2005, wurd de Militeerriad för Gerochtighaid an Demokratii at regiaring. At wiar 2007 woolen an Sidi Mohamed Ould Cheikh Abdallahi wurd president faan't lun. At wiar de naist juar en öler putsch. 2009 wiar't woolen an Mohamed Ould Abdel Aziz wiar president faan't lun.

A föörmaan faan't regiaring sant suwereniteet san:

Mauretaanien as en republiik. A president faan't lun sant 2009 as Mohamed Ould Abdel Aziz. At partei faan't regiaring as det Union pour la République.

Mauretaanien as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 27. Oktuuber 1961.

At weering faan't lun as de Ouguiya, wat faan det Sentraalbeenk faan Mauretaanien ütjbroocht wurt.




#Article 533: Libeeria (203 words)


Libeeria [liˈbeːri̯a], amtelk Republiik faan Libeeria (üüb Ingels: Liberia [laɪˈbɪ(ə)ɹɪə] an Republic of Liberia) as en stoot uun a waast faan Aafrika üüb a eeg faan de Atlantisk Ootseaan.  Uun a nuurdwaast lei Sierra Leone an Guinea, uun a uast leit at Elfenbianküst an uun a süüd de Atlantisk Ootseaan.  At lun hee 3.476.608 lidj (2008).  At hoodsteed as Monrovia.

Libeeria leit twesken 9° an 4° (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 12° an 7° (faan a waast tu a uast).

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (716 km) wurt mä't Elfenbianküst an det kurtst (310 km) mä Sierra Leone diald. Det hee uk en 560 km lung grens mä Guinea. A eeg as 580 km lung.

Libeeria hee füftanj amten.

Det amtelk spriik as Ingels.

Libeeria wurd 26. Jüüle 1846 suwereen. Joseph Jenkins Roberts wiar de iarst president.

Libeeria as en republiik. A president faan't lun as George Weah, diar tu't amt 26. Deetsember 2017 woolet wurd. A president faan't lun faan 2006 tu 2018 wiar Ellen Johnson Sirleaf.

Libeeria as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 2. Nofember 1945.

At weering faan't lun as de Liberiaans Dollar, wat faan det Sentraalbeenk faan Libeeria ütjbroocht wurt.




#Article 534: Elfenbianküst (420 words)


At Elfenbianküst, amtelk Republiik faan't Elfenbianküst (üüb Fraansöösk: Côte d’Ivoire [kot.di.ˈvwaʁ]  an République de Côte d’Ivoire [ʁe.py.ˈblik də kot.di.ˈvwaʁ]) as en stoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a nuurd lei Maali un Burkiina Faaso, uun a uast leit Ghaana an uun a waast lei Libeeria an Guinea.  At lun hee 22.671.331 lidj (2014).  At hoodsteeden san Abidjan an Yamoussoukro

At Elfenbianküst leit twesken 10° 44' an 04° 22' (faan a nuurd tu a süüd) an 8° 35' an 2° 35' (faan a waast tu a uast). At lun as wat letjer üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (816 km) faan’t lun wurt mä Guinea an det kurtst (545 km) mä Burkiina Faaso diald. Det dialt uk en 778 km lung grens mä Libeeria, en 720 km lung mä Ghaana an en 599 km lung mä Maali. A eeg faan’t lun as 515 km lung.

Berger uun’t Elfenbianküst san: de Zo Berig (1144 m), de No Berig (1070 m), de Zan Berig (1066 m), de Sangrou Berig (1051 m), de Tyouri Berig (913 m), de Bo Berig (902 m), de Bougouri Berig (893 m), de La Dent de Man Berig (881 m), de Gan Berig (872 m) an de Saratigikourou Berig (860 m).

At Elfenbianküst hee sant 2011 twaalew distrikten an tau aanjstendig steeden. Dön aanjstendig steeden san Abidjan an Yamoussoukro. Dön distrikten san: 

Det amtelk spriik faan't lun as Fraansöösk.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 58,7 juaren, an maaner ian faan 56,3 juaren.

Elfenbianküst wurd 7. August 1960 faan Frankrik suwereen. Félix Houphouët-Boigny wiar de iarst president, wat at lun ap tu 1993 regiaret. Efter a 1993 duas faan Houphouët-Boigny, wurd Henri Konan Bédié at stoosboowenhood. At wiar 1999 en putsch, huaruun Robert Guéï at meecht greeb. Efter en staheu uun 2000, wurd Laurent Gbagbo a president. En kurt bürgerkrich wiar 2002, huarauer Robert Guéï ambroocht wurd. At wiar en presidentskapswool uun 2010, huaruun Laurent Gbagbo skiinboor a waner wiar, man a resultooten diarfaan iin uun twiiwel taanjen wurd. At fulige wiar en öler bürgerkrich, an Alassane Ouattara wurd a president.

Elfenbianküst as en republiik. At stootsboowenhood as a president. A president sant 2011 as Alassane Ouattara. Det Rassemblement des Républicains as at partei faan't regiaring.

Elfenbianküst as sant 20. September 1960 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.

At lunwiartskap as de wichtigst twiich faan't wiartskap uun't lun.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 535: Naist Wäältkrich (877 words)


 

De Naist Wäältkrich wiar en krich faan 1939 ap tu 1945. Hi begand 1. September 1939 mä en tjiisken uungrip üüb Poolen. Uun 2. September 1945 naam de krich en aanj mä a kapitulatschoon faan Jaapaan. Uun de Naist Wäältkrich san üngefeer 55 miljuun mensken störwen. 6 miljuun juuden san bi de Holocaust ambroocht.

A krich uun Euroopa begand uun September 1939 an naam uun Mei 1945 en aanj.

De uungrip begand 1. September 1939 de maaren klook 04.40, an naam 6. Oktuuber 1939 en aanj, efter Tjiisklun an at Sowjetunioon hial Poolen besaatet haa.

De Wonterkrich (üüb finsk: talvisota, üüb sweedsk: vinterkriget, üüb rüs Зимняя война Simnjaja Wojna) wiar en krich twesken at Sowjetunioon an Finlun. Hi begand 30. Nofember 1939 üüs sowjetisk saldooten marschiaret iin uun Finlun iin. De krich naam 13. Marts 1940 en aanj.

Ääder de maaren faan 9. April 1940, marschiaret tjiisk saldooten iin uun Denemark iin. Det deens regiaring kapituliaret ungefeer am a klook seeks, efter letjet welerstant. De salew dai greeb det tjiisk krichsmariine, lochtwoopen an armee Noorweegen uun. Jo naam banen en dai steeden üüb a eeg am a süüd faan't lun. Welerstant faan noorsk saldooten fereewenet det föörwertsgungen faan tjiisk saldooten. Britisk saldooten lunigt 12.-17. April bi Åndalsnes am Bergen tu nemen, man jo küd ei at steed nemen. Jo wurd ewakuiaret 1.-2. Mei. En öler skööl faan britisk saldooten lunigt 4. April bi Namsos am Trondheim tu nemen. Uk lunigt 19. April fraansöösk saldooten bi at steed. Jo küd Trondheim ei nem an wurd ewakuiaret 3.-4. Mei. Britisk an fraansöösk saldooten lunigt 14.-18. April bi Narwik. Jo hed deellaagen an tjiisk saldooten besaatet 28. Mei at steed. Dön letst britisk an fraansöösk saldooten wurd 8. Jüüne ewakuiaret. Det noorsk armee uun Noorweegen kapituliaret 10. Jüüne, 1940.

De waastfialtooch begand 10. Mei, 1940 mä uungriper üüb Luksemborig, Holun, Belgien an’t nuurden faan Frankrik. Luksemborig wurd at aanj faan a dai tutool besaatet. Tjisk saldooten auerskreed 12. Mei det fraansöösk grens.  Holun kapituliaret 15. Mei. Brussel wurd 17. Mei faan tsjiisk saldooten besaatet. 20. Mei sted tjiisk panser bi Abbeville bi a Ingelskanaal. 26. Mei begand at ewakuiaring faan ingels an fraansöösk saldooten faan det fraansöösk steed faan Dunkerque, wat naam 4. Jüüne en aanj. Leopold III., de köning faan dön Belgier, kapituliaret 28. Mei mä sin saldooten jinauer det Tjiisk Rik. Itaaljen ferklaaret 10. Jüüni krich an marschiaret iin uun’t süüden faan Frankrik iin. Det fraansöösk regiaring ferleet de like dai Pariis an fjauer daar leeder, besaatet tjiisk saldooten at steed. De Waastfialtooch naam 22. Jüüne mä en woopenrau twesken Frankrik an Tjiisklun en aanj.

At Lochslacht am Ingelun wiar en ferschük faan det tjiisk lochtwoopen at kapitulatschoon faan faan dön Ferianigt Köningrik üüb’t twingen tu saten. At slacht düüret faan Jüüle 1940 ap tu Mei 1940. Det wiar en deellaag för det tjiisk lochtwoopen.

De Greks-Italjeens Krich begand 28. Oktuuber 1940. Uun Nofember naam italjeens saldooten Konitsa an Igoumenitsa. Det greks armee begand 14. Nofember en jinofensiiwe an naam 22. Nofember at steed faan Korçë. 6. April 1941 treed Tjiisklun de krich iin. Hi düüret apt u 23. April 1941. Efter de deellaag faan Grekenlun wiar en besaating, wat ap tu 1944 düüret.

Onernemen Barbarossa wiar en inwasioon faan at Sowjetunioon faan Tjiisklun an öler lunen. Det begand 22. Jüüne 1941. Tjiisk saldooten naam 27. Jüüne at steed faan Minsk an 19. September Kiew. Uun Deetsember wiar tjiisk saldooten nai bi Moskau, man jo küd at steed ei nem.

Uun samer 1942 jeew at en fialtooch uun’t süüden faan Ruslun an uun August begand en ferschük at steed faan Stalingrad tu nem.  At ferschük kaam ei tu brud an tjiisk saldooten uun’t steed kapituliaret 2. Febrewoore 1943. Tjiisk saldooten begand en turagtooch.

De Itaaljenfialtooch begand mä det 10. Jüüle 1943 inwasioon faan Sisiilien. Diktatoor Benito Mussolini wurd 25. Jüüle ufsaatet. En woopenrau wurd faan dön italjeener 8. September bekäändmaaget. Tjiisk saldooten besaatet at nuurden an at maden faan Itaaljen. Ameerikoons saldooten naam 4. Jüüne 1944 Room. De fialtooch düüret ap tu 1945.

D-Day wiar de iarst dai (6. Jüüne, 1944) faan’t Operaatschuun Neptune, wat en dial faan’t landing faan ameerikoons, britisk an kanaadisk saldooten uun’t Normandii wiar. Det wiar en sturemuungrip ap üüb dön tjiisk waaluunlaagen an det skeebin faan’n braghood.

A krich uun Aafrika begand 10. Jüüne 1940 üüs Itaaljen jin dön Ferianigt Köningrik de krich ferklaaret. Italjeens saldooten marschiaret 9. September 1940 iin uun Egypten iin man toog efter a Slacht faan Sidi Barrani uun Deetsember turag. Do britisk an austraalisk saldooten marschiaret iin uun Liibyen iin an naam Tobruk 22. Janewoore 1941.  Austraalisk saldooten naam 6. Febrewoore Benghazi. Jo kaam 9. February bi El Agheila tu stalstunen. Tjiisk saldooten wurd tu Liibyen säänt. Jo naam 24. Marts El Agheila.  Do begand britisk an austraalisk saldooten turag tu tjien.
Wichtig slachten wiar:

De krich uun Aafrika naam 13. Mei 1943 en aanj.

A krich uun Aasien begand föör de Naist Wäältkrich.  Det begand 7. Jüüle 1937 üüs de Naist Jaapaans-Schiinees Krich an wurd 7. Deetsember 1941 dial faan de Naist Wäältkrich.  Det naam 9. September 1945 en aanj.

De Sowjetisk-Jaapaans Krich (üüb Rüs: Советско-японская война; üüb Jaapaans: ソ連対日参戦) begand 9. August 1945. Sowjetisk saldooten marschiaret iin uun Manchukuo. A krich naam 2. September en aanj.




#Article 536: Albaanien/fe (628 words)


 

Albaanien [alˈba:ni̯ən], amtelk Republiik faan Albaanien (üüb Albaansk: Shqipëria [ʃcipəˈɾia] an Republika e Shqipërisë), as en stoot uun a süüduast faan Euroopa, üüb at Balkanhualeweilun. Uun a nuurd lei Monteneegro an Kosowo, uun a uast Nuurd-Matsedoonien, uun a süüd Grekenlun an uun a waast lei det Adriaatisk Sia an Ioonisk Sia. At lun hee 3.195.000 lidj (2016). At hoodsteed faan't lun as Tirana.

Albaanien leit twesken 42°30' an 39°39' (faan a nuurd tu a süüd) an 19°16' an 21°04' (faan a waast tu a uast). At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lungst grens (212 km) as mä Grekenlun an det kurtst (112 km) mä Kosowo diald. At lun dialt uk en 186 km lung grens mä Monteneegro an en 967 km lung mä Nuurd-Masedoonien. A eeg faan Albaanien as 362 km lung.

De huuchst berig uun Albaanien as de Korab Berig, wat 2764 m huuch as. A berig leit uun a nuurduast faan't lun, bi't grens tu Nuurd-Masedoonien.

De lingst struum as de Drin Struum. A struum hee sin kwel uun Kosowo an 285 diarfaan leept troch a nuurd faan Albaanien.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Albaanien hee twaalew regiuunen (üüb Albaansk: Qarqe, iantaal Qark).

Efter a letst folksteelung uun Albaanien (2011) hee at lun 2.800.138 lidj: 1.403.059 faan a lidj san karmen an 1.397.079 san wüfhööd.

Det amtelk spriik faan't lun as Albaans, wat tau spriikwisen hee: det Geegisk, wat uun a nuurd faan't lun faan 1.200.000 lidj spreegen wurt an Toskisk, wat uun a süüd faan't lun faan 1.570.000 lidj spreegen wurt. Öler spriik uun't lun san: det Arumeensk (3850 spreegern), det Greks (15.200 spreegern), det Matsedoonsk (4440 spreegern) an det Wlach Romani (4000 spreegern).

Uun a maden faan det 15. juarhunert wurd at gebiit faan Albaanien faan daaling dial faan det Osmaansk Rik. Uun de Iarst Balkaankrich, 28. Nofember 1912, wurd en fersoomling uun Vlorë tupkimen. De salew dai rep a president faan’t fersoomling Ismail Qemali (1844-1918) at grünjleiing faan det Republiik faan Albaanien ütj. 4. Deetsember wurd en regiaring grünjlaanjen. Efter det Osmaansk Rik al uunsprööker üüb Albaanien ferleesen hed, wurd a stoot 30. Mai, 1913 üüb det konferens faan bööder uun London faan a gratmeechten uunkäänd an dön üngefeer grensen faan de nei stoot feestlaanjen. Diarbi hed Rüslun an Frankrik üüs aliarten faan Serbien ling küden, dat en grat dial faan det albaansk siidlungsgebiit (det het Kosowo an a nuurdwaast faan’t Nuurd-Masedoonien faan daaling) tu de serbisk stoot tuspreegen wurd. Dial faan a süüd faan’t Albaanien faan daaling wiar iintwesken faan Grekenlun besaat. Uun Deetsember 1913 wurd a grensen uun’t protokol faan Florens feestskreewen. Uk wan en meechtspröök faan a gratmeechten a Montenegriinern, diar April 1913 Shkodër nimen hed, tu a ütjtooch diarfaan reert, bleew a greks trupen man uun a süüd faan’t lun.

At konferens uun London hed uk beslööden, dat Albaanien en fürstendoom weese skul. Tu a fürst wurd Wilhelm Prinz zu Wied (1876-1945) heewen, diar’t baantje 1914 bluat för letjet muuner ütjööwet. Bi’t ütjbreeg faan de Iarst Wäältkrich ferleet hi’t lun an kiart nimer turag.

Uun a Iarst Wäältkrich wurd at nuurden faan Albaanien faan Serbien an Monteneegro an at süüden faan Itaalien an Grekenlun besaatet. Uasterrik-Ungarn besaatet 1915 at nuurden an at maden faan at lun. Leeder besaatet Frankrik dialen faan at süüden. 

Efter a krich fersoocht, man ei loket, Fan Noli (1882-1965) en demokraatisk republiik ap tu saaten. Faan 1925 ap tu 1939 jaft et en autoriteer reegiment oner Ahmet Zogu (1895-1961). Itaalien fool 1939 Albaanien iin. At lun wurd faan 1943 faan Tjiisklun besaatet, man det wurd 1944 faan partisaanen befreit. Diarefter wurd en komunistisk diktatuur oner Enver Hoxha apsaatet, wat ap tu 1991 düüret. Albaanien as nü en parlamentaarisk republiik.

Uun't juar 2018 hed Albaanien en BIP faan amanbi 15,1 biljuunen US-Dooler.




#Article 537: Fidschi (188 words)


 

Fidschi [ˈfɪdʒi], amtelk Republiik faan Fidschi (üüb Fidschi: Viti [ˈβitʃi] an Matanitu Tugalala o Viti, üüb Ingels: Fiji [ˈfi:ʤi:] an Republic of Fiji) as en eilunstoot uun a Süüd-Pasiifik. Tu a nuurduast leit Wallis an Futuna, tu a uast Tonga, tu a süüd Neisialun, tu a süüdwaast Neikaledoonien an tu a nuurdwaast Wanuaatuu. Det hee 884.887 lidj (2017).  At hoodsteed faan't lun as Suva.

At lun as dial faan Melaneesien. Det bestäänt ütj 332 eilunen, diarfaan 110 bewenet san. Bütj dön Fidschi-Eilunen hiart noch det Rotuma-Eilun uun de bütjerst nuurd an uk det Ceva-i-Ra Atol uun de bütjerst süüdwaast tu't lun. Dön gratst faan dön Fidschi-Eilunen san Viti Levu an Vanua Levu.

Fidschi hee fjauer diwisioonen an ian besaner distrikt (Rotuma):

Fidschi wurd 1970 suwereen. At jonger histoore faan't lun wurd faan a konflikt twesken det indigeen fidschiaans muarhaid an't indisk-fidschiaans manerhaid. Det san fjauer putschen (tau uun't juar 1987, 2000 an 2006) sant suwereniteet.

At lun as en parlamentaarisk republiik. At stootsboowerhood as a president. A president faan't lun sant 12. Nofember 2015 as Jioji Konrote.

Fiji as sant 13. Oktuuber 1970 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen.




#Article 538: Gambia (153 words)


 

Gambia [ˈgambi̯a], amtelk Republiik faan Gambia (üüb Ingels: The Gambia an Republic of The Gambia), as en stoot uun a waast faan Aafrika, wat bi a kanter faan a Gambia struum leit.   Mä ütjnoom faan en letj stak faan eeg bi a Atlantisk Ootseaan wurd Gambia komplet faan a stoot Seenegal amslööden.  At lun hee 1.857.181 lidj (2013).  At hoodsteed as Banjul.

Gambia leit twesken 13° 49' an 13° 02' (faan a nuurd tu a süüd) an 16° 45' an 13° 48' (faan a waast tu a uast). At lun as tau-an-dörtigsis letjer üüs Tjiisklun.

Gambia hee fiiw regiuunen.

Det amtelk spriik faan Gambia as Ingels an 38% faan’t befölkring spreecht Mandinka.

Gambia as en republiik. A president faan't lun sant Janewoore 2017 as Adama Barrow.

Gambia hee lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 21. September 1965 weesen.

At weering faan't lun as de Dalasi, wat faan det Sentraalbeenk faan Gambia ütjbroocht wurt.




#Article 539: Mongolei (164 words)


 

At Mongolei, amtelk Mongools Stoot (üüb Mongools: Монгол Улс/ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ Mongol Uls) as en stoot uun a nuurduast faan Aasien.  Uun a nuurd leit Ruslun an uun a süüd a Folksrepubliik Schiina. At lun hee 3.081.677 lidj.  At hoodsteed as Ulaanbaatar.

At Mongolei as en stoot uun Madelaasien. Det lei twesken 41° 35′ an 52° 06′ (faan a nuurd tu a süüd) 87° 47′ an 119° 57′ (faan a waast tu a uast). At lun hee tau naibüüren: mä Ruslun uun a nuurd dialt det en 3485 km lung grens an mä Schiina uun a süüd en 4677 km lung grens. At ütjdeening faan a uast tu a waast bedrait 2392 km an faan a nuurd tu a süüd 1259 km.

At laag uun det madelasiaatisk huuchlun jaft tu’t Mongolei ian faan dön ekstreemst an drügst kliimas faan a wäält.

At Mongolei hee 21 prowinsen (üüb Mongools: аймаг/ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ aimag), wat  329 distrikten hee. At hoodsteed Ulaanbaatar wurd för ham salew ferwaltet. Dön prowinsen san:




#Article 540: Franklin Delano Roosevelt (202 words)


 

Franklin Delano Roosevelt [ˈfɹæŋk.lɪn ˈdɛlənoʊ ˈɹoʊzə.vɛlt] (* 30. Janewoore 1882 uun Hyde Park, New York; † 12. April 1945 uun Warm Springs, Georgia) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an wiar faan 1933 ap tu san duas 1945 de 32. president faan dön Ferianigt Stooten.

Roosevelt wurd Janewoore 30, 1882, uun at steed faan Hyde Park bäären. San aatj wiar James Roosevelt I (1828-1900), wat wiar en kuupmaan.  Sin mam wiar Sara Ann Delano (1854-1941). Hi wiar füft feter faan 26. president Theodore Roosevelt. Faan 1900 ap tu 1904 studiaret Roosevelt bi det Harvard University. Hi freid 17. Marts 1905 uun New York City Eleanor Roosevelt.

Uun det 1932 presidentskapswool wiar hi kandidaat faan det Demokraatisk Partei för president. Hi fing 472 woolmaaner an wurd di 32. president faan dön Ferianigt Stooten.  Hi wurd 1936, 1940 an 1944 welerweeled.  Hi as di iansig president, wat linger üüs tau wooltidjrümen regiaret. Hi wiar feerer faan dön Ferianigt Stooten uun de Naist Wäältkrich, man hi stoorew föör a aanj faan a krich.

Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945: Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).




#Article 541: Woodrow Wilson (113 words)


 

Thomas Woodrow Wilson [ˈtɒməs ˈwʊdɹoʊ ˈwɪlsən] (* 28. Deetsember 1856 uun Staunton, Virginia; † 3. Febrewoore 1924 uun Washington, D.C.) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an faan 1913 ap tu 1921 de 28. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi wiar president faan't Princeton University faan 1902 tu 1910, do guwernöör faan New Jersey faan 1911 tu 1913 iar hi 1912 tu president weelet wurd. Efter hi 1916 welerweelet wurd, treed April 1917 dön Ferianigt Stooten uun de Iarst Wäältkrich iin.

Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945: Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).




#Article 542: Billy Hughes (163 words)


 

William Morris Hughes, beeder bekäänd üüs Billy Hughes (* 25. September 1862 uun Pimlico, London, Ingelun; † 28. Oktuuber 1952 uun Double Bay, Sydney, New South Wales) wiar faan 27. Oktuuber 1915 ap tu 9. Febrewoore 1923 premierminister faan Austraalien.

Hughes wurd uun London üüs dring faan Wales aalern bäären. Mä 22 juar waanert hi tu Austraalien ütj an engagiaret ham uun det jong werkerbeweeging. Hi wurd 1894 üüs lasmoot faan det New South Wales Labor Party uun det Legislative Assembly faan New South Wales woolet an 1901 iin uun det nei bundesparlament fersaat. Hughes ferboon sin ääder poliitisk karieer mä'n tialtidjstuudium faan't rochtswedenskap an wurd 1903 en afkoot. 1904 treed hi tu det iarst feer iin uun't kabinet faan regiaring faan Chris Watson iin. Hi wiar lääder generoolstootsafkoot uun't regiaring faan Andrew Fisher. Hi wurd 1914 tu a onerföörmaan faan det Australian Labor Party woolet. Hi wurd Oktuuber 1915 premier-minister faan Austraalien, üüs Fisher faan sünjhaideelk grünjer iin uun a raustant ging.




#Article 543: Napoleon Bonaparte (654 words)


 

Napoleon Bonaparte, üüs Keiser Napoleon I., (üüb Fraansöösk: Napoléon Bonaparte of Napoléon Ier; * 15. August 1769 uun Ajaccio üüb Korsika üüs Napoleone Buonaparte; † 5. Mei 1821 uun Longwood House üüb St. Helena uun Süüdatlantik) wiar en fraansöösken generaal, rewolutschoneer, diktaatoor an keiser.

Napoleon wurd üüs Napoleone Buonaparte uun Ajaccio üüb’t eilun Korsika bäären. At eilun wiar kurt föör’t gebuurt tu Frankrik ferkeeft wurden. Hi wiar de naist dring faan Carlo Buonaparte an Letizia Ramolino, diar 13 letjen hed. Bluat aacht faan’s auerlewet a jongensjuaren. At familje hiart tu korsisk letjaadel an wiar sant det ääder 16. juarhunert üüb’t eilun. A ruter lei uun det italjeens Toskana. Napoleon san ualaatj wiar de korsisk poliitiker Giuseppe Maria Buonaparte; san aatj wiar a sekreteer faan Pascal Paoli, diar en korsisk rewolutschoneer an welerstantsstridjer, an hed mä’n för’t ufhengighaid faan Korsika streden. Uun a began kaam a stridj tu brud, man wurd a rebelen uun a Slacht faan Pontenuovo (8.-9. Mei 1769) tutool slaanjen, an Paoli ging iin uun’t eksiil tu Ingelun.

A klaagen auer det ferleesen freihaid an’t oofer hed en bedüüden influs üüb Napoleon sin jongensjuaren, an Paoli bleew ap tu dön 1790 juar sin idool an föörbilj. Napoleon san aatj hed üüs studiaret jurist wel nooch uun en korsisk ferfaading mäwerket, boog ham man 1769 gau föör det fraansöösk boowerreegiment. Hi werket faan detdiar tidj üüs adwokaat an rachter an uk üüs winbüür an büür üüb sin güüder. Sin uunjinkemin broocht tu’n at gonst fan dön nei fraansöösk heren iin. Uun’t juar 1771 wurd Carlo asesoor uun Ajaccio. Uk wiar er weelet aadelsfertreeter uun det korsisk standesparlament an uun Pariis.

A Buonapartes hör jongen ging tu’t iarst iin uun det steedskuul faan Ajaccio. Lääder wurd Napoleon an högen faan sin breler an sastern faan en Abbé uun skriiwin an reegnen onerrachtet. Auer a aatj föl buken hed, interesiaret jo dön ääler dringen för histoore, literatüür an juura.

Auer Carlo Buonaparte mä a fransuusen tupwerket hed, loket hat ham, faan a guwernöör faan Korsika, Louis Charles Graaf de Marbeuf, köningelk stipendien för sin dringer Napoleon an Joseph tu fun. Joseph skul üüb a präästerberuuf beredet wurd, Napoleon wiar för det militeerluupboon föörsen. Deetsember 1778 ferleet dön bialen at eilun an kaam för’t iarst üüb det Collège faan Autun, am fööraal det fraansöösk tu liarin. Det naist juar ging Napoleon tu det Kadetenskuul faan Brienne. Hi wiar do bütjersidjer, auer hi ei rik wiar an de iansig student, diar ütj Korsika kaam. 

Hi wurd 1785 artileri-leutnant. Uun't belaagering faan Toulon ütjteekned hi ham an wurd brigaadgenerool (1794). Uun Oktuuber 1795 fing hi a üübdrach faan't Konwentschuun am en royalistisk staheu uun Pariis deel tu slauen. Diaruun loket hi an uun Marts 1796 wurd hi komandöör faan't armee faan Itaaljen. Uun Itaaljen loket hi uk. Hi ging do tu Egypten: 1. August 1798 wurd det fraansöösk flot uun Abukir Bocht faan britisk admiraal Horatio Nelson tunant maaget. Uun't ütjbreeg faan de Naist Koalitschuunkrich kaam Napoleon tu Frankrik turag. Uun't putsch faan 9. Nofember 1799 broocht hi at regiaring faan't Directoire tu aanj. Uun det nei regiaring wurd Napoleon de iarst konsul för tjiin juar, man wurd hi de de-facto autokraat faan't lun.

Uun a luup faan amanbi muar üüs tjiin juar naam hi kontrol auer de gratst dial faan a waast an a maden faan Euroopa. Efter sin inwaschuun an besaating faan Spanje begand hi deellaagen tu belewin. Sin swaarst deellaag wiar, üüs sin inwaschuun faan Rüslun uun't juar 1812 ei loket. Armeen faan det Ferianigt Köningrik, Uasterrik, Preussen an Rüslun besaatet Frankrik, an toonket Napoleon 6. April 1814 uf.

Hög muuner leeder wurd hi üüb't eilun Elba feestnimen. Tjiin muun leeder kaam hi tu't meecht turag ('dön hunert daar'). Tuletst ferlus hi a Slacht bi Waterloo (18. Jüüne 1815) jin det Ferianigt Köningrik an Preussen. Kurt diarefter wurd hi weler faan a ingeluners gefangennimen an wurd tu't eilun Saint Helena ferbanet, huar hi 1821 stoorew.




#Article 544: Bangladesch (125 words)


 

Bangladesch (üüb Bengaals: বাংলাদেশ Bāṃlādeś [ˈbaŋlaˌd̪eʃ]) as en stoot uun a süüd faan Aasien. Uun a süüd leit a Golf faan Bengaal, uun a süüduast Mjanmaar, uun a waast, nuurd an uast Inje. At lun hee 144.043.697 lidj (2011). At hoodsteed as Dhaka.

De Padma Struum as en wichtig struum uun't lun. 

Bangladesch hee aacht diwisioonen.

Faan 1765 ap tu 1947 wiar Bangladesch tup mä det indisk bundesstoot Waastbengaalen dial faan det Bengaalen Presidentskap uun Britisk Inje. Do wurd at presidentskap twesken Inje an Paakistaan diald: at waastdial, huar dön miast lidj Hindus wiar, wurd en bundesstoot faan Inje an’t uastdial, huar dön miast lidj muslimer wiar, wurd en prowins faan Paakistaan. At prowins wurd 1971 suwereen efter en staheu an krich, huaruun Inje dialnaam.




#Article 545: US-Presidentenwool 2016 (116 words)


Di 8. Nofember 2016 as auer di president faan a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo (USA) ufstemet wurden. Uun Ameerikoo stun normoolerwiis tau kandidoooten faan a Demokraaten an a Republikaanern tu wool. A kandidooten faan ööder partein haa knaap en mögelkhaid, diar iinmad tu reeren.

Arke stoot stemet enkelt uf, an di kandidoot, di a miast stemen füngen hää, want a woolmaaner faan didiar stoot. Uun letj stooten san det maner, an uun grat stooten san det muar woolmaaner. Jodiar woolmaaner kem do leederhen tuup an weele di president.

Uun a stääden want miast di demokraat (blä), an üüb't lun want miast di republikaaner (ruad). Üüb detdiar koord könst dü sä, hü a enkelt countys ufstemet haa:




#Article 546: Mapuche (111 words)


A Mapuche (iar uk Araukaanern näämd) san en fulk faan indioonern uun Chiile an Argentinien. Jo snaake Araukaansk spriaken. A miasten lewe uun't IX. Regiuun Araukaanien. 

Fööraal a Pewenche an a Huilliche küd jo loong jin a spoonsk iinwaanrern trochsaat, an jo haa uk hör spriaken bewaaret: Mapudungun an Huilliche. Faan ~1550 bit 1883 hed a Mapuche hör aanj stoot, di 1641 uk faan a Spoonsken gudkäänd wurden as. Man 1883 ging Chiile hard jin a indioonern föör, an naam jo hör lun wech. Uun det Mapuche-regiuun san föl minsken faan Schiisklun iinwaanert, fööraal am det stääd Valdivia.

Wenufoye, det flag faan a Mapuche.

Enkelt regiuunen haa diartu hör aanj flag:




#Article 547: Michael Joseph Savage (146 words)


Michael Joseph Savage (* 23. Marts 1872 uun Tatong, Victoria, Austraalien; † 27. Marts 1940 uun Wellington, Nei-Sialun) wiar en nei-sialuns poliitiker faan’t Labour Party faan Neisialun an faan 1935 ap tu 1940 23. premier-minister faan’t lun.

Savage feerd det Labour Party tu san iarst woolwanst uun a woolen uun 1935. Hi woon populeer onerstütsing för a programen faan't regiaring för a wiarskapsapschung an a sosiaalwelfaartsstoot. Sin populariteet ferseekret för det Labour Party en noch bedüüden woolwanst uun a woolen uun 1938. Savage sin sünjhaid wurd efter de naist woolwanst faan Labour ringer an hi stoorew 1940 uun't baantje.

Savage, algemian üüs architekt faan de neisialuns welfaartsstoot bekäänd, wurt faan wedenskapslidj an at lidj algemian üüs een faan dön gratst an feriaretst premier-minister faan Neisialun beluket. Tu daaling as hi de iansigst neisialuns premier-minister, diar oner trii monarchen (Georg V., Eduard VIII. an Georg VI.) tiinet.




#Article 548: Zulu (Spriik) (111 words)


Det Zulu Spriik (üüb Zulu: isiZulu) as en spriik, wat tu det Nguni skööl faan Bantuspriiken hiart. Det as at spriik faan det Zulu an wurt uun Süüdaafrika, Simbabwe, Lesotho, Malaawi, Mosambik an Eswatini snaaket. A miasten spreegern faan't spriik wene uun't uasten faan Süüdaafrika, fööraal uun det KwaZulu-Natal Prowins. Det hee 11.587.374 spreegern uun Süüdaafrika (2011).

Det Zulu Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen. En mensk, wat tu det Zulu folk hiart as UmZulu (en wurd, wat tu de iarst klas hiart). At muartaal diarfaan as AmaZulu (en wurd, wat tu de seekst klas hiart). At lun, huar a Zulu wene, as KwaZulu an at spriik as IsiZulu. 




#Article 549: Hark Martinen (299 words)


Hark Martinen, * 3. Marts (Uursmuun) 1934, † 30.Nowember (Töökmuun) 2016 wiar en Skuulmaister fan Aamrem.
Töleest heer hi ön Rosendahl bi Hüsem uunet. 
Hark Martinen heer ön forskeligi Skuulen ön Sleeswig-Holstiin aarbert, sa wiar hi fan 1971 bit 1984 wiar hi Skuulfuarseter ön Scharbeutz en waar leeterhen Skuulreer ön Nuurđfriislön.
Hi wiar bifriit en her fjuur Jungen sa üs Jungensjungen, en dānen haa uk al Jungen.

Hark Martinen heer fuul fuar di Friisk Spraaken dönen, sa üs hi uk bi di Foriining fan't Nordfriisk Instituut (Fuarseter fan 1986 bit 1994, achterön Iarenfuarseter en Bireersman) en bi di Nuurđfriisk Foriining (Fuarseter fan 1987 bit 2000) meaarbert heer.
Fan 1998 bit 2001 wiar hi Fuarseter fan di Friisk Reer ön Nuurđfriislön.
Uk fuar di Sjungsters dēr Hark Martinen wat. Hi wiar Fuarseter fan di Kööri üp Heliglön, ön Neustadt/Holstiin en Scharbeutz sa üs töleest fan 1986 bit 2004 bi di Bredstedter Liedertafel von 1841 ön Bräist. Wan hi ek muar Fuarseter wiis wil, saacht hi salev en nii jen fuar di Koor üt. Bal bit töleest soong hi üs di taust Bas-Stem fuar di Koor ön Bräist. 

Sa üs uk Hans Hoeg heer Martinen uk bi di Sölring Dechtings di Uurter litj skrewen. Uk bi Ströntistel en Dünemruusen (Saamling fan Dechtings, dānen Jens Emil Mungard skrewen heer) luanet dit aaft en lees dit diari gurtem.

Di Saamling Dachtangs es aur dit Nordfriisk Instituut tö fo. Di kostet nönt, man em mut hol wat dö.
Senerlig ön des Bok sen uk di Saaken fan Hermann Schmidt, hur maning lüstigi Staatjis sa üs Dit Uasterheerkböör Boovki twesken sen.

Dü min tüs, min öömrang lun, 
Huar sa huuch a dünen stun,
Huar bi kniip a braanang bromet,
Huar a waastwinj ei ferstomet,
Iiwag spelet me det sun, 
Leef haa'k di, min öömrang lun!




#Article 550: Gregoriaansk Kalener (148 words)


Di Gregoriaansk Kalener of Kalen'er uur deling aural üp Wārel brükt. 
Dit Teelen fan di Tir bigent me dit Jaar, hur Jeeses Krist tö Wārel kām. Sin Noom heer di Kalener eeđer di Poop Gregor XIII.. 1582 waar di ön Stiar fan di Juliaansk Kalen'er brükt. Üs leest Lön heer uk Sjiina di Gregoriaansk Kalener aurnomen (1949).

Di nöörigst Forbeetering töögenaur di Juliaansk Kalener wiar, dat di Skrekeljaaren beeter fastliar waar. Ark fjuurst Jaar wiar -sa üs uk jerer- Skrekeljaaren, man di Jaaren 1700, 1800, 1900, en da 2100, 2200, 2300 en sa fiiđer waar en uur ütleten.

Forklaaring: Di Öört drait höm ek akuraat ön 365 Daagen trinjom di Sen, hat paset uk ek jüst me 365,25 Daagen; em kumt üp ombi 365,2421 Daagen. Bi di Gregoriaansk Kalender waaret dit Jaar ön't Merel 365,2425 daar. 

Dit jit, ön 3000 Jaaren giar di Kalener om jen Dai mes.




#Article 551: Hermann Schmidt (705 words)


Hermann Schmidt, * 10. Nowember (Töökmuun) 1901, † 3. Juuli (Fođermuun) 1979, wiar en Skuulmaister en Pleeger fan di Sölring Sprak, diar fan Brēderep kām.

Di jest freemer Spraak, diar Schmidt liir skul, wiar Dütsk. Sin Skuulmaister, Karl Petersen, her Früger diarön en snaki Söl'ring me di Jungen. Di naist Stööp fuar Hermann Schmidt wiar di Merelskkul. Hi wil hol tö See faar, man dit ging me sin Sünhair ek. Schmidt bislööt da en uur Skuulmaister. Hentö dit Jen fan di jest Wārelkrich kām hi iin ön en Präparandenskuul ön Töner. 1923 maast hi sin jest Proof üs Skuulmaister maaki. Di jest Jaaren heer Schmidt da üp Föör aarbert, bi di Merelskuul ön Wyk. Diar wiar Dr. Carl Gäde Fuarseter, en Schmidt meenti leeterhen, dat höm en sin jungi Koleegen fan des Fuarseter fuul tö Gaagen kām.
Üp Föör kām Hermann Schmidt en sin Koleegi Hans Runge üp di Taacht en maaki wat fuar dit Söl'ring Bleer, en diarfan waar di Bilaag Fuar Söl'ring Lir. Hans Runge stürew man jer ön't Leewent, en Hermann Schmidt waar 1927 naa Söl, tö di Folksskuul ön Weesterlön' forseet. Bit 1958 bleev Schmidt Skuulmaister üp Söl, sa kām hi naa Tinem en waar leeterhen uk Fuarseter bi di Nuurđtērper-Skuul ön Woningstair.

Hi heer me Boy Peter Möller en Jens Emil Mungard töhopaarbert, en al 1927 braacht hi en Sölring Aurseeting fan Tialen üt, dānen C. P. Hansen fuaral üp Dütsk āpskrewen her. Des waar da fan di Söl'ring Foriining tö Popiir braacht.

Schmidt braacht uk masi Dechtings fan Jens Mungard iin ön't Söl'ring Bleer.

Dit Uasterheerkböör Boovki (Hermann Schmidt)

diar uunet jens Moi Nelken.
Dailk wiar's jüst ek, en tjuk ruar Nöös
höör Sjaken her diip Külken.
En dial üp Nöös lair en gurt Kröl.
üs her'r diar Röt slaien.
Höör Mür wiar gurt, di Uaren lüng,
Moi wiar aaft üt tö skraien.

diar lewet uk Haik Uuwen.
Her al gre Hiir, en Brel üp Nöös;
sin Snaater wiar ek luuwen.
En Fesker wiar hi, silt ön Heef,
fangt Skolen, Tung en Stiiner.
Sin Buat üs Baaktroch tiinet her,
dach her hi't jüst ek fiiner.

Haik Uuwen wil't ek mener,
En jen gur Dai da kām tö Moi
ual Haik, di ārem Sener.

Min Pop, min hartlef Daatjen,
Min Wüf uurst Dü ön des Week jit!
Nü dö mi jest hok Taatjen!

höör bleev di Uurter stekin,
Dach ārig waar's, dit kür em se,
wust höör ek muar tö skekin: 

Dü Prüntjikiarel, Dü Driiwer,
Üp Stair lapst Dü üt of min Hüs!
Sa rööp Nelk Moi fol Iiwer.

me höör wiar ek tö spaasin.
en Haik, hi skrualet ek forwaar,
bigent uk ek tö raasin.
Hi smiilet jens, üs fiir inoch
hi wiar fan Moi höör Hüski:

tö feskin om sa'n Müski.

man di rocht Friier kām ek.
Höör Nöös waar blö, di Kröl waar wir,
en bal noom höör di Duar wech. -
Haik Uuwen silt jit Dai fuar Dai
tö Tung en Skolen feskin.
Sin Hart wiar frii, her jenmol noch
fan Leefdi en höör Weskin.

Video diartö

Hermann Schmidt skreev ek bluat Söl'ring Saaken, hi let uk Forklaaringen aur Geoografii, Histoorii en Folksweeten üp Dütsk prenti. 

Hans Hoeg heer aur lung Jaaren me Hermann Schmidt aarbert, en sa kür hi di Saamling me fuar sin Bok Ströntistel en Dünemruusen me iinset.

Masi Bokern en Aarbern aur Söl' en di Söl'ring Spraak wiar söner sin gurt Saamling ek tö maaki wesen.

Schmidt heer uk Uurterbokern en Bokern aur di Gramatik fan Söl'ring maaket.
Tö dit gurt Werk fan Skriiwerii hiir uk Aurseetingen fan Dechtings, diar aaft üp üđer friisk Müraarten skrewen wiar en uk di Skimelrüter, di Schimmelreiter fan Theodor Storm.
Sin leest gurt Aarber wiar en Bok aur C. P. Hansen, C.P. Hansen, Chronist der Insel Sylt (1979).

Sin Formaak uk ön Grapen üp Söl'ring es al bi di Tialen eeđer C. P. Hansen sa üs uk bi Dechtings tö morkin, dānen hi salev al 1926 / 27 skreev. Sin Humoor ken Lest maaki en lees sin Dechtings, Leedjis en Proosa rocht döör en uk jens tau Lop.

Hermann Schmidt wiar aur di Maaten fliitig, en sa heer hi fuul skrewen. 

Diarbenen sen 765 Tiiteln tö finj, en diarom skel jir bluat di Theemen fuarstelt uur:




#Article 552: Pseudonym (156 words)


En Pseudonym ( pseudōnymos Bi en mes Noom nemt) uur brükt, wan nemen weet skel, hoken em es. Dit ken forskeligi Grünjen haa, man aaft kumt dit ön Diktatuuren fuar, hur Liren fuar jaar Meening achter Tralen kum en slaien of sagaar ombraacht uur ken.

Bispöl fuar en Pseudonym es Jens Emil Mungard. Di Nazis wiar ek sin Frinjer en saacht wat, hur ja höm dit Leewent swaarer of kuurter me maaki kür. 
Üs Hermann Schmidt uk eeđer Mungards Duar ön en KZ sin Dechtings prenti let wil, da skul hi ön di Nazitir ön di taust Wārelkrich en üđer Noom fuar di Dechter nem, en Pseudonym. Sa kür hi di Dechtings weegi söner dat hi salev Āriger fing.

Musikanten spöli uk aaft öner Pseudonym, wan ja bi Āpnaamen fan Frinjer mespöli wel. Dit kumt aur di Kontrakti me di Platenfirmen, dānen masi Jil haa wil, wan di Frinj di Üđer fuar sin Werk hüüri wil.




#Article 553: Ströntistel en Dünemruusen (320 words)


Ströntistel en Dünemruusen es en Bok, hurbenen Hans Hoeg ombi 850 Dechtings fan Jens Emil Mungard töhopstelt heer.

Fuulen fan di Dechtings kām fan di gurt Saamling, wat Hermann Schmidt her. Eeđer Hans Hoegs Fuaruurt heer Schmidt di Dechtings en üđer Aarberen fan 1926 bi 1939 en fan 1953 bit 1970 iin ön't Bleer braacht, en üđer Stairen jit et uk, dat hi dit uk ön di Taust Wārelkrich öner Pseudonym dēr.

Di Noom fan dit Bok es töhopstelt üt dit bikeent Dechting Min Bloom en Dünemruusen. 

Dit Bok heer ek bluat en Forteeknis, wat diarbenen staant, diar es uk en Uurterlist me Uurtern, dānen al 1995 ek muar aaft brükt waar, benen. Sa ken em aur Stünen en Daagen iin ön des Bok lees en jit Uurter diarfan liir of dānen, diar em keent, beeter nüti. - Gur es dit fuar't Miist uk en haa dit Uurterbok fan Boy Peter Möller of tömendst Söl'ring-Dütsk me üp Staal.

Bi't lees liirt em uk masi aur Jens Emil Mungard, sin Aart sa üs sin Swaarhairen en Frügern.

Jir sen di Dechtings, hurfan Hans Hoeg noch di Noom fan dit Bok töhopstelt heer.

Min Bloom
Ströntistel es min Bloom,
Ströntistel neem's uk mi.
Jü gröört üp Dünemsön,
Ik üp des Leewents-Strön,
En Proter haa wat biiđ!

Dünemruusen
Üs ik leest ging döör Dünem,
haa ik, hur ik ek om taacht,
haa ik, wat ik oler saacht,
ön di Dünem Ruusen fünen.

Hur di Storem frii hen jaaget
stön di Ruusen, litj en peen,
wil't me Klöör en Hārem bleen,
wat jit nemen es jir slaaget.

Üs ik eet di Krölen luket
her'k en Wensk, sa litj en gurt,
her hol Kraansen diarüt bünen.

En dach haa'k jam ek ploket,
kām mi fuar üs wiar dit Muurt,
hiir töhop dach Ruus en dünem.

Dit Bok es sa gur üs ütforkoopet.
Wan Dü forsjuk wet en fo dit, heest Dü jir die Daaten diarfuar:




#Article 554: Max Bossen (267 words)


Max Andreas Bossen, * 5. Marts (Uursmuun) 1888 ön Weesterlön † 3. Nowember (Töökmuun) 1958 ön Muasem wiar en Söl'ring Snetker en Dechter. Hi skreev masi Leedjis, Fērsi en Komeediisteken üp Söl'ring.
Me di Skuulmaister Karl Kruse waar fan Bossen sin Leedjis uk Nooten fuar di Muasemböör Kööri set.

Tö dit Skelt sair Herbert Christoph (*1944): 

Jööl-Leechter

Jööl-Leechter skiin sa leecht en klaar,
di helig Nacht es diar,
di jemelkst Fest ön't hiili Jaar,
döör Engler kām üüs Böör.

Di Jungens Oogen ljucht sa klaar
ön Jöölbooms Leechterskiin.
Sa es dit wesen maning Jaar,
dach langsen weđer nii.

Fünen bi Hark Martinen, Dachtangs

Max Bossen sin Wüf jeet Emma Emilie (1892 - 1940), en jat uunet iin ön dit Hüs, hur deling di Fränkische Weinstuben sen.
Jat her tau Jungen. Di Dreeng Herbert Peter Max Bossen blef me 24 Jaaren ön di Krich (1915 - 1939), en diar kām di Mooder ek aurhen. Dit Faamen Inge Maren Emma (1922 - 2000) waar ön di 40er Jaaren me Theo Christoph, en Soldāt fan Franken (1920 - 1992) bifriit. Bit 1967 waar ön di Hofstair fuaral Buererii bidrewen, man da maaket jat dit Restaurant iipen. Ja fing en Dreeng, Herbert, diar dit Lokaal bit deling ön Gang heer. Lungsom uur dit fan di naist Generatsjoon aurnomen. Herbert en Edeltraut Christoph haa en Faamen, diar me en Kok bifriit es. Herberts Sester Rosana (*1950) aarbert uk bit deling me. - Aur'ner'm ken em höm diar gur henseet fuar Kofi en Kuk.

Tö dit Jen fan 2017 waar dit Hüs forkoopet en dit Lokaal techtmaaket, aurdat olterfuul Modernisieraingen nöörig uuren wiar.




#Article 555: Dechter (150 words)


En Dechter es en Mensk, diar sin Taachten ön Foremen tö Popiir bringt. Tö Dechting hiir di Lyrik en di Prosa. Prosa sen frii skrewen Texti, Lyrik riimet hön aaft en heer en Rhythmus iin ön di Reegen en Fērsi. - Hat jeft uk Lyrik söner Riimen, man dit kumt ek olter aaft fuar.
Wan en Komponist en Wiis diartö maaket, da uur dit en Leedji of Soong. Sa haa Hans Hoeg en Jürgen Borstelmann fuar masi Dechtings fan Jens Emil Mungard en üđer Dechtern Wiisen skrewen, en dānen waar da iin ön en Leedjibok prentet.

Tö Dechtern, diar Prosa skriiv, sair em uk Skriiwer. Di Aarber of dit Werk jit da uk ek Dechting, dit es da en Prosa- of Skriivstek.

Sent 1809 sen Söl'ring Dechtingen bikeent. Fuaral ön di jest Hualev fan't twuntigst Jaahönert waar üp Söl masi taacht en dialskrewen.

Jir sen som fan maning Sölring Dechtern:




#Article 556: Etiopisk kalender (160 words)


Di Etiopisk kalender as di kalender, di uun Etiopien brükt woort.

A juaren luup di Gregoriaans kalender sööwen juar an amanbi aacht muuner bääftuun. Det kalenderjuar begant di 11., of uun't juar föör en skregeljuar di 12. September. Det etiopisk juar 2000 begand sodenang di 12. September 2007. 
Uk di etiopisk kalender gongt üüb det juar turag, huar Jiises Krast bäären wurd, man det wiar uun't juar 5500 efter't skeeben faan a welt - üs am doomools mend. A juaren efter Jiises san gebursdai wurd  (amätä mïhrat; „a juaren faan't barmhartaghaid“; ufkört: ) näämd.

A juaren föör Krast wurd ei turag tääld, jo began uun't juar 5493 f.Kr. tu täälen an ling do bit tu't juar 8. Jodiar juaren wurd  (amätä aläm; „juaren faan a welt“) näämd an mä  ufkört.

Di etiopisk kalender hää 13 muuner, huarbi a iarst 12 leewen 30 daar, di 13. oober man 5 of 6 daar hää. Det as di skregelmuun (Ṗagumen, faan griichisk: Epagomenen).




#Article 557: Wilhelm Siemens (118 words)


Wilhelm Siemens (*1897, †1984) wiar en Söl'ring Dechter.

Hans Hoeg en Jürgen Borstelmann haa masi fan sin Dechtings me nii Wiisen iin ön dit Bok Sjung Din Sölring Wiis (2007) ütbraacht. Di Dechtings fan Wilhelm Siemens kum ön masi Anthologien en Saamlingen fuar, man hi heer salev uk hiili Boker ütdönen.

Dānen en uk di Saamling Dachtangs fan Hark Martinen sen bi dit Nordfriisk Instituut tö fo of tömendst tö lees.

Wilhelm Siemens

Dechtings sen Tiring en Böör,
gur of ring fan wir en Sir,
aaft üs Glees sa bros en sköör,
ek bünen ön stair en tir.

Dechtings sen broket Rüten
üt Früger, Wark en Senen;
ja skiin ek fiir tö büten,
jaar glemen Leecht es benen.




#Article 558: Hans I. (Denemark) (137 words)


Hans I. (* 2. Febrewoore 1455 uun Aalborghus Sloot, Ålborg; † 20. Febrewoore 1513, uk diar) wiar köning faan Denemark faan 21. Mai 1481, faan Noorweegen faan 20. Jüüle 1483 ap tu san 20. Febrewoore 1513 duas. Hi wiar uk köning faan Sweeden (üüs Hans II.) faan 6. Oktuuber 1497 ap tu 12. Nofember 1501. Hi wiar Hertoog faan Sleeswich an Holstian faan 29. Deetsember 1483 ap tu san duas. Hi wiar de öler köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian I. an Dorothea faan Brandenburg. Hi freit 6. September 1478 Christina faan Saksen. Hi wurd iarst uun Graabrødre kloostersark uun Odense begreewen. Hi wurd lääder uun Sankt Knuds Sark, wat uk uun Odense leit, weler begreewen.

Sin letjen wiar Hans (1479-1480), Ernst (1480-1500), Christian II. (1481- 1559), Elisabeth (1485-1555) an Frans (1497-1511).




#Article 559: Christian I. (Denemark) (102 words)


Christian I. (* 1426; † 21. Mei 1481 uun Kopenhuuwen Sloot, Kopenhuuwen) wiar graaf faan Oldenborig an Delmenhorst faan 14. Febrewoore 1440, köning faan Denemark faan 1. September 1448 an Noorweegen faan 13. Mei 1450 ap tu san duas. Hi wiar uk köning faan Sweeden faan 23. Jüüne 1457 ap tu 23. Jüüne 1464. Hi wiar uk hertooch faan Sleeswich an graaf faan Holstian-Rendsburg (faan 1474 hertoch faan Holstian) faan 5. Marts 1460 ap tu san duas. Hi wiar de iarst köning faan’t Hüs faan Oldenborig.

Sin letjen wiar Oluf (1450-1451), Knud (1451-1455), Hans I. (1455-1513), Margaret (1456-1486) an Frederik I. (1471-1533).




#Article 560: Frederik I. (Denemark) (201 words)


Frederik I. (* 7. Oktuuber 1471 uun Haderslevhus, Haderslev; † 10. April 1533 uun Gottorp Sloot, Gottorp) wiar faan 1490 hertoog faan Sleeswich an Holstian an köning faan Denemark faan 13. April 1523 ap tu san duas. Hi wurd köning efter’t ufsaating faan san bruler köning Christian II.. Hi wiar de fjuard köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian I. an Dorothea faan Brandenborig. Hi wurd uun Sleeswich Doomsark begreewen.

Frederik wiar 7. Oktuuber 1471 uun a sloot Haderslevhus uun’t steed Haderslev bäären, wat dial faan’t Hertoochdoom Sleeswich wiar. Hi wiar de fjuard dring faan Köning Christian I. faan Denemark, Noorweegen an Sweeden an sin wüf Dorothea faan Brandenborig, diar det jongst foomen faan Markgraaf Johann faan Brandenborig wiar. Frederik freid 10. April 1502 Anna faan Brandenborig, diar foomen faan Johann Cicero, Kuurfüürst faan Brandenborig an Margarete faan Saksen wiar. Jo hed tau letjen: Christian III. (1503-1559), diar lääder köning wiar an Dorothea faan Denemark (1504-1547), diar lääder Albrecht, hertooch faan Preussen, freid. Anna faan Brandenborig stoorew 5. Mei 1514 uun’t ääler faan seeks-an-twuntig. Fjauer juar lääder freid hi 9. Oktuuber 1518 Sophie faan Pommern, diar foomen faan Bogislaw, hertooch faan Pommern wiar. Jo hed seeks letjen.




#Article 561: Henryk Opieński (102 words)


 

Henryk Opieński (* 13. Janewoore 1870 uun Krakau; † 21. Janewoore 1942 uun Morges, Kanton Waadt, Sweits) wiar en poolsken kompoonist.

Opieński studiaret bi a Musikakademii Krakau bi Władysław Żeleński an uun Pariis bi Vincent d’Indy. Ap tu 1920 wiar hi leerer an dirigent bi a Musikakademii Warschau. Hi leitet ap tu 1926 at Konserwatoorium an Musikakademii Poosen an leet ham do üüs leiter faan a koorferian Motet et Madrigal uun Morges bi a Genfersee deel. Hi komponiaret tau oopern (Maria an Jakub lutnista), muar teaaterstakmusiken an koorwerken, trii sinfoonisk dachtingen, koomermusikaalisk werken an liitjin. Bitu skreew hi uk muar musikhistoorisk werken.




#Article 562: Michael Naura (131 words)


Michael Naura (* 19. August 1934 uun Memel, Litauen; † 13. Febrewoore 2017 uun Swaabsteed) wiar en schiisken jazzmusiker, redaktöör an skriiwer.

Naura wooks uun Berlin ap an studiaret bi't FU Berlin Publisistik, Filosofii an Sotsiologii. Tu di tidj hää hi uun swing-bands bi't klawiir seeden. Faan 1953 bit 1964 hää hi det bekäänd jazz-kapel Michael Naura Quintett uunfeerd. Hör musiik hed iinflööd faan George Shearing, Dave Brubeck an Horace Silver. En wichtagen maan un Naura sin kwintet wiar di wibrafoon-speler Wolfgang Schlüter. Ööder musikern üüb Naura san wai wiar Klaus Marmulla, Peter Reinke, Hajo Lange, Wolfgang Luschert, Heinz von Moisy an Joe Nay.

Hi wiar en guden frinj faan di skriiwer Peter Rühmkorf. 2009 füng Naura en iarenpris för jazz-redaktöören faan a WDR. 2017 stoorew hi uun Hollbüllhuus bi Swåbstää.




#Article 563: Atacama (173 words)


At Atacama-wüüst (of man ianfach Atacama) lingt a Pasiifik-küst faan Süüdameerikoo deel faan 18 bit 27 graad süüdelk breetje. Hat leit sowat tesken a stääden Tacna (Peru) an Copiapo (Chile) auer en distans faan amanbi 1200 kilomeetern.

At Atacama as en küstenwüüst an det drügst regiuun faan a eerd.

Det wüüst leit uun a rinjskaad faan a Anden. Di uastwinj rinjt ham üüb a uastsidjen uf, so dat uun't waasten nään drööb rin muar uunkomt. An föör't küst lääpt a Humboldtstruum. Hi as kuul an ferhanert, dat diar rin apstiig koon. Sodanang as't uun't Atacama iarer keelag an flooksis mistag.

Wan di Humboldtstruum ans ei so stark as, - det komt sowat aler sääks bit tjiin juar ans föör - do rinjt det oober sowat faan gewaltag, dat at wüüst apbleut. Detdiar aparte föörkemen het El Niño, auer det miast kurt för Jul apträät. An El Niño as at Kenken. Uun't juar 2012 wiar't ans weder sowidj, an do hää di rin a struaten wechspeeld, an det betj ääkerlun uk noch glik mä.




#Article 564: Blokfloit (303 words)


Di Blokfloit es en Floit hur iinblöögen uur. 
Bikeent sen Blokfloiten fuaral ön C-Dur. Ja uur fan hart Holtaarten sa üs uk fan ABS maaket.
Hat jeft forskeligi Aarten en Toonhoogden, sa üs di Stemlaagen Tenoor, Alt, Soprān.

Wan em bluat of en tö üp en Floit spölet, da skel em dit me di Grünjtööni gur wiis let.
Wan em aliining di Floit spölet, da luanet dit en ööwi. Da ken em di Blokfloit üp 24 Tööni (Tau Oktāven me ali Twesken- of Hualevtööni) bringi. Wan em dit ken, da ken em fuul muar spöli üs bluat C-Dur āp en dial.

En Bispöl fuar jen, diar di forskeligst Blokfloiten rocht spöli ken, es Christina Glede, diar töhop me Jürgen Borstelmann dit Duo Dreaming Pipes es.

Eeđer di Forem fan't Mürstek jert di Blokfloit uk tö di Neeb-Floiten.

Di Toonhöölern sen forskelig bööret, en da uur dit F forskelig greepen, aurdat dit fifst Hol bi Barock gurter bööret es (Gaafelgreep fuar F). 
Bi di Dütsk Steming ken em iinfach di Toonleđer önern bit boowen döörspöli, dit hoogi C es da bi biiring lik en en senerligi Greep.

Dit Iinfachst es di Dütsk Steming, man diar heer em Swaarhairen me Hualevtööni, diar skel em en Hol hualev iipen maaki.
En bet üđers falt di Barock-Steming üt, en wan diar bluat jen Hol fuar ark Toon es, da heer em di salev Swaarhair me hualev Toonstööpen. Bi F skel di Toon iinfacher tö raakin wiis.

Fuar't Miist üt trii Diili maaket sen Floiten me en taust Hol bi C en F fuar C en F. Diar heer em al di Toonaarten C-Dur/a-moll, G-Dur/e-moll en D-Dur/h-moll me langs. 

Fuar ali trii Aarten gelt da jit: Wan em di Greep fuar B (of internatsjonaal B) keent, da heer em metjens F-Dur/d-moll me langs. Didiari Greep giar mal iinfach.




#Article 565: Tin Whistle (180 words)


Di Tin Whistle (Sölring Aurseeting: Blekpip) es en Floit hur iinblöögen uur. 
Jü uur fuaral ön Irlön en di britisk Ailönen spölet. Ön Dütsklön uur jü fuaral fuar Musiik nomen, diar keltisk of fan Irlön es. 
Di jest Tin Whistles skel fan Skramel maaket uuren wiis, deling uur di fuar't Miist fan Iirsen- of Meesingblek me en Mürstek fan Plastik maaket. Hat jeft forskeligi Aarten en Toonhoogden/Toonaarten, traditsjonel sen di man ön D.
Em ken aur tau Oktāven spöli, di taust uur diarbi aurblöögen en me di Fingern greepen üs di liiger Toonreeg.

Eeđer di Forem fan't Mürstek jert di Blekpip uk tö di Neeb-Floiten.

Wan di Tööni hooger uur skel, da uur di Blekpip aurblöögen, em blocht diar harter iin.
Dit es man ek muar sa iinfach en raaki da di Tööni, aurdat em sin Luchtstroom gur kontroliari skel.

Wan em di Luchtstroom gur döörhual ken en bluat di Fingern foranert, da uur döörblöögen.
Di Blekpip maaket da wuk Tööni, jen Toon giar wuk aur tö di Naist. Dit giar me en holten Floit ek of ek sa gur.




#Article 566: ABS (Könststof) (110 words)


ABS (Acrylnitril-Butadien-Styrol-Copolymer) es en Könststof.
Hat jert tö di Thermoplasti. 
Thermoplasti foraneri jam, wan ja olter wārem uur.
Duroplasti sen Könststofi, dānen jam fan di Temperatuur sa gur üs ek foraneri.

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk Recyling Code) es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar ABS jeft et niin Skramelnumer, et falt öner 7 - Üđer Könststofi

Da waar iinfach di Könststof diar üp skrewen sa üs ABSASA
Fuarn ön dit Teeken es da Fiinblek of sawat  āpseet uuren, en des waar forkroomet. Fan achtern sjocht em di Klamern, hur dit me fast es.




#Article 567: ABS (Bremssysteem) (159 words)


ABS jit Anti-Blokiari-Systeem. Fan di 1980er Jaaren ön waar dit muar en muar iin ön di Autos becht, en leeterhen kām dit uk iin ön Busi en Lastwainer. Dit ABS es deling fuarskrewen, wan en nii Auto fuar di Forkiir töleten uur skel.

Ark Weel heer en Sensor, diar funtsjoniaret üs di Magneet fan di Tacho ön't Weel (Of Rad). Bi ark Omdraiin fan en Weel dēr dit en Impuls tö en Stjüürigiraat. Wan dio Diferens fan di tau Weelen, diar ön en Aksi sen, tö gurt uur, da uur dit Bremsventiil fan dit Weel, dat ek muar of ek inoch drait, techt en weđer iipen maaket, bit dat dit weđer üp biiring Siren lik es (Stoterbrems).

Di Sjüüring ken uk fuar Niis sa üs ESP (Elektroonisk Stabiliteets-Program) of EDS (Elektroonisk Diferentjaalsperi) nütet uur.
Diarfuar kumt bluat en ekstra Reekenchip iin ön dit Stjüürigiraat.

Töhop me en Lenkwinkelsensor en Navigatsjoonssysteem ken di Wai fan en Auto autonoom kontroliaret uur.




#Article 568: Polyethyleen (128 words)


Polyethyleen (PE) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.

Fuaral Inkoopipöösen en Foolien uur aaft fan PE maaket, man uk Borelern en Doosen uur diarfan maaket.

PE-LD jit Low Density, PE-HD jit High Density. Hat hinget me di Kompresjoon fan dit Materiaal töhop, hur stabiil dit da uur.
PE-LD es fuar Foolien en Pöösen, PE-HD giar uk fuar Borelern en Leren. Wan dit tö wuk fuar en Ler es, da nemt em aapft en üđer Köststof sa üs Polystyrool diafuar, di falt en bet stüfer üt.

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk Recyling Code) es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar PE sen di Skramelnumern di 1, di 2 en di 4.




#Article 569: Polyester (107 words)


Polyester es en Könststof. Hat jert tö di Duroplasti.
Hat mut bi di Aarber törochtmaaket uur. Tö dit Polesterharz (Bi Spaachtelmasi sen diar Folmaakern of Gleesfāsern benen), kumt en Harter, diar en Reaktsjoon ön Gang bringt. Di Tir, dat em aarberi ken bit dat dit hart uur, jit uk Pot-Tir.

Blek: Reparatuuren (Gleesfāsermaten me Harz of Gleesfāser-Spaachtelmasi, Süürkrüürspaachtel), Spaachtelmasi fuar Delen āptöfel en gleer üttöspaachtlin. Di Auto-Industrii becht uk Karoseriidiili fan GFK, sa heer di Renault Kangoo sent  2008 fuarn Weelensküülen fan GFK.

Reparatuuren sa üs bi Blek, en uk hiili Buati (Di Sken) uur fan GFK becht. Benen es man en Raamen fan Iirsen of Aluminium.




#Article 570: Acrylnitril-Styrol-Acrylat-Copolymeer (109 words)


Acrylnitril-Styrol-Acrylat-Copolymeer (ASA) es en Könststof, diar tö di Thermoplasti jert. ASA es bal sa hart üs ABS, man dit ken fuul beeter töögen't Weđer ön.

Fan ASA uur Mööbeln en Autodiili becht. Hat ken blank of uk mat, transparent of me Klöör maaket uur.

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk Recyling Code) es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar ASA jeft et niin Skramelnumer, et falt öner 7 - Üđer Könststofi

Fuarn es da Fiinblek of sawat  āpseet uuren, en des waar forkroomet. Fan achtern sjocht em di Klamern, hur dit me fast es.




#Article 571: Western Australia (106 words)


Western Australia [ˈwestən ɒˈstreɪliə] (fering: Waastaustraalien, ufkurting: WA) as en bundeslun faan Austraalien. Uun a nuurduast leit at Northern Territory an uun a süüduast South Australia. At hoodsteed as Perth. At bundeslun hee 2.474.410 lidj (2016).

At bundeslun hee 144 Local Government Areas.

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

Uun det iar 19. juarhunert wurd Western Australia en britisk kolonii. April 1829 luniget koptein Charles Fremantle mä sin skap Challenger, Mei do uk koptein James Stirling mä sin skap Parmelia bi a mös faan det Swan River, wat efter dön suart swaan (diar heer föl san) neemd. Jo lai do det Swan River Kolonii grünj. 




#Article 572: Öörtööl (250 words)


Öörtööl es en natüürelk Mineraal, en diar es Kööl-Weeterstof ön.

Om diar bitukum, skel Höölern diip iin ön di Öört bööret uur. Al ön di 1850er Jaaren heer em diarme ön Nuurđerdütsklön bigent.

Iin ön Öörtööl es masi Energii, diar uur Stroom me maaket, en bal ark Auto of Lastwain kköört diarme. Man uk, om Könststof tö maaki, es  Öörtööl nöörig. 

Aurdat em diar sa fuul me maaki ken, jit dit uk dit suurt Gul.

Di Energii iin ön en Brenstof uur üs kWh/m³ meten:

Wan em dit döör düüsent diilet, da weet em, wat iin ön jen Liter es.
Dit jit fuar 1 l Bensiin ombi 8,5 kWh, fuar Diesel ombi 10 kWh.

Dit jit uk: Wan en Dieselmotoor en en Bensiinmotoor di salev Aarber dö, da ken em ütreekni, hok muar Energii diarfuar nemt:

Bispöl Passat 35i:

Di Bensiinmotoor nemt diareeđer ombi 5% muar. Diartö kumt jit, dat ombi 20 % muar Kraftstof forbronen uur, dit meent muar CO2 iin ön di Rook. Fuar Bensiin uur 2,3 kg CO2/Liter reeknet, fuar Diesel sen dit 2,65 kg.

Öndönen uur biiring me muar CO2, en di Diesel heer aur di Fiinstof en ruar Plaketi, di mut gaar ek muar aural köör.

Wan em en Elektropassat her, da wöör di noch ombi 15 bit 20 kWh fuar 100 km nem.
Diarön sjocht em, hurfuul fan dit Ööl bi en Forbreningsmotoor tö Wāremker en Üđers, hur dit ek fan köört, uur.

Me di Haitswert fan dit Ööl ken em di Energii-Ütnüting ütreekni.




#Article 573: Skramel (248 words)


Skramel es dit, wat aur es, wan di Mensk wat maaket heer. 

Aurdat di Mensk uk masi maaket, wat Skaaren tö di Öört maaket, luket em aliweegen diareeđer, dat dit mener uur skel. Diartö jert uk Recycling, diar uur di Skramel sortiaret, dat em diar weđer wat fan maaki ken. Fuar di Sortiaring jeft et Skramelnumern, dānen diarbi help skel.

Beeter üs di Stofi jit jens tö nüti es noch, jam gaar ek to maaki, koopi of nüti. Em snaket diar uk fan di Futprent, diar en Mensk aur sin Leewent üp Wārel maaket.
Fuar mener Skramel jeft et masi Waien, jen diarfan es iin ön des Video biskrewen.

Jir sen Skeltern fan en iinfachi Tour naa Tinem en töbeek.

Di Konsuum fan üüs Menskhair es muar en muar uuren, en hat leengt al lung ek muar, wan em höm jens of tau Lop ön di Week tauet.
Wan't giar, da skel aliweegen wārem Weeter üt di Wuchen kum, en dit skel hol sa fuul wiis, dat em tömendst ark Dai dusji ken, wan ek baari. Dit Weeter diarfan skel somhur hen, en di Seep, hur em höm me tauet heer, mut metjens me langs.
Uk fan Werk kumt fül Weeter, en dit skel em hol luasuur.
Aurdat aliweegen Geft sa üs uk Skramel en Plastik iin ön di Seepen en dit Weeter sen, ken em dit Diari ek iinfach iin ön di Graav laap let, dit mut rensket uur. Diarfuar jeft et uk üp Söl en Weeter-Rensk-Önlaag.




#Article 574: Swaisi (724 words)


Swaisi jit dit, wan em tau Diili fan jen Materiaal töhopmeltet.
Forskeligi Materiaalien ken töhopswaiset uur, dit Bikeentest es Iirsen, man uk Aluminium, Edelstaahl of Könststofi ken swaiset uur. Diarfuar skel em dit rocht Giraat haa, dit rocht Swaismerel jert diartö en em skel weet, bi hok Temperatuur dit Materiaal meltet.

Wan dit Iirsen stark inoch es, da ken em dit me en E-Swais-Trāfo swaisi. Dit es en grof Giraat fuar Buerenstairen en di Hofplaats, hur em Moniari-Iirsen en Flakiirsen me töhopfo ken. Fuar't Miist giar di Stroom dial bit 40 Ampere, da brent em lecht Höölern iin, wan em restigi Fiinbleken swaisi skel.
Fuar ual Autos en Maskiinen giar Sküülgas beeter.
Fuar Autogeen skel em masi ööwi, diar guar waker wat önsteken of fortair höm, da es dit krüm, en nönt paset muar diartö.

Di Noom Leechtböög-Swaisin kumt diarfan, dat iin ön san Giraat di Wekselstroom likrochtet en dialspanet uur, dat di Stroom-Starkhair sticht. Di Minusklamer fan't Giraat uur ön dit Iirsen fastmaaket, den da kumt ön di Plustang en Elektroodi. Wan em nü di Elektroodi nai bi dit Iirsen halt, da springt diarfan Materiaal (Elektroonen) hentö dit Iirsen, en des jit di Leechtböög. Di Swais-Stair uur mal wārem, en diar kumt Materiaal fan di Elektroodi iin. 
Achterön heer em en Swaispunkt of en Swaisreeg maaket, dit kumt üp ön.

Dit Prinsiip es mal iinfach: Aarber = Spaning x Stroomstarkhair, Watt = Volt x Ampere

Dit jit: 

Di Stroomstarkhair (Ampere) maaket di Wāremker en di Leechtböög. Diar hooger di Starkhair es, diar tjuker ken dit Iirsen wiis.

Di Leechtböög es mal ring fuar di Oogen, diar ken em blinj fan uur. Dit skel em oler söner Oogensküül maaki.
In ön di Leechtböög sen uk gifiarelk UV- en Infraruar-Straalen, dānen fuaral ön di Sken Skaaren en Kraankern maaki ken. 
Bi't Swaisin flö Funken ombi, dānen aur düüsend Graad wārem wiis ken. Hunskern, Sküülkluađern en en gur Aurlech, wat em maaket, sen aliweegen Plicht.

Bi dit iinfache E-Swaisin es en Elektroodi iin ön den Elektroodentang, diar di Plus-Pool es. Iinfacher töögenaur Sküülgas-Swaisin es, dat diar niin Düüsi es, hur Gas en Wiir ütkum. Des Düüsi forklüvt aafjens.
Bi't E-Swaisin brent di Elektroodi wech, en da kumt di nii. 
En Swaarhair bi't E-Swaisin es, dat dit ek aliweegen metjens önspreekt, dit jit, somtirs mut di Trafo jest waakenmaaket uur, da klopet em me di Elektroodi töögen't Iirsen, bit dat jü tjent.
Di Elektrooden sen forskelig stark. En tjuk Elektroodi brent ek sa waker wech en let muar Materiaal üp Stair, man di tjent ek, wan em di Stroom ek hoog inoch iinstelt heer.

Dat di Leechtböög bluat fuarn ütkumt, haa di Elektrooden en Mantel, dat di Stroom ek tö Sir wechken.

Wan em Blek heer sa üs bi en Auto of üđer Giraaten, da es di E-Swaistrāfo aaft olter stark, em brent Höölern iin ön't Materiaal, en dit halt ek rocht. Jerer waar dit man dach aaft maaket, men diar skel em mal üppasi, en masi Aarber giar ek rocht of sagaar mes. 
Em heer diarom en nii Leechtböög-Swaisgiraat maaket, en dit giar me Sküülgas. Dit Sküülgas köölet dit Materiaal trinjom di Swaisstair, di Elektroodi es en Wiir ön di Meren, diar aliweegen eeđerkumt.
Forskeligi Gāsi reagiari uk me dit Iirsen, dat dit beeter slaaget. Fuar üđer Metali sen uk Reaktsjoonsgāsi nöörig, dat dit aurhaur giar en uk halt.
Dit Gas foremt uk en Mantel trinjom di Swaiswiir, dat di Leechtböög bluat fuarn ütkumt.

Iin ön Auto-Werkstairen uur fuar't Miist me CO2 swaiset.
Ön Stair fan tjuk Elektrooden ken em bü Sküülgas iinstel, hur waker di Wiir üt di Düüsi kumt. Di Stroom uur iinstelt üs bi en E-Swaisgiraat.

Me Süüerstof en Acetyleen uur en Flami maaket, diar wārem inoch uur, dat dit Iirsen wuk uur. Da halt em en Swais-Wiir iin ön di Flami, en di lapt me dit molten Iirsen töhop.
Di Swaarhair bi Blek es, dat höm dit lecht fortair. Bi't Autogeenswaisin uur di Swaisstair aaft olter hart, en dit Blek riivt jüst bitö weđer āp. Masi Tir es nöörig en liir dit Autogeenswaisin sa rocht. Diarom uur sawat fuar't Miist me Sküülgas maaket.

Me di salev Brener ken em uk hart luari, en da leengt uk Propaan ön Stair fan Acetyleen.

Autogeen-Swaisin uur ek sa leecht üs me Leechtböög, diarfuar leengt en iinfacheri Sküülbrel. Des mut em man ek fuar Leechtböög-swaisin nüti.




#Article 575: Moniari-Iirsen (223 words)


Moniari-Iirsen sen Iirsenstangen, dānen iin ön Beton kum, dat di ek riivt, aurdat di ek sa tai üs hart es. 
Fan Iirsen ken Betondraiern en Aurskoten uk muar Last hual.

Dat di Iirsen ek restig uur, kumt fan di Alkaliteet, diar di Beton heer. Dat didiari Sküül töögen Rest en bet fuarhalt, hinget diarfan of, hur tjuk di Beton aur di Iirsen kumt.
Di Beton neutralisiaret höm me di Tir (Fan Saaken sa üs Süüer Riin en Ofgas fan Maskiinen), en da nemt hi CO2 üt di Lucht āp, di karbonatisiaret. Em snaket diar uk fan en Karbonatisiaringsfront, diar hentö dit Iirsen giar.
Wan dit sa fiir es, da nemt dit Iirsen Weeter en Üđers āp, di uur muar. Diarfan uur da di Betondeek ofsprengt. 
Di Iirsen gung da fan Lucht en Weeter önsteken, en dit Bechning ken höm ek muar hual.

Di Karbonatisiaring uur uk bremset, wan em di Beton me gastecht Fārev (Betonsküül-Fārev) önmaalet.

Moniari-Iirsen kum öntwesken uk aaft üs Hualevtjüch, da sen ja al törochtskiaren en böögen.

Em ken di Iirsen gur me en Diamant- of Trenskiiv ön di Winkelsliper skiar, ma me di Iirsenseegi giar dit uk gur.
Moniariiirsen sen fan en gur Gurhair. Em ken jam uk fuar Betonforemen en uk üđer Saaken gur swaisi (E-swais-Trāfo), diarfuar dit Giraat skel inoch Stroom dö, dat dit rocht döörswaiset uur.




#Article 576: Beton (299 words)


Beton uur fan Zement en Sön sa üs uk Töslachstofi maaket.

Wan em diar en Saalt tödēr, ken em weetertecht Beton maaki (Wit Wani).

Jen Kubikmeeter Beton wecht ombi 1.800 kg, dit jit 1,8 Tenen. 
Dit Wecht eeđer di Aart es 1,8g/cm³ of 1,8 kg/l of 1,8 t/m³.

Em nemt mener Beton en muar Sön. Di Zement halt dit töhop man di Töslachstof Sön drait. 

Eeđer di Krich wiar em knap me Zement, en da jeet dit uk: Eins zu acht wird auch noch hacht, des Beton kür em da man sa wechfaagi, di höl ek olterfuul üt.

Em ken Beton iinfach iin ön en Fat of en Sküüvkaar töhoprööri. Wan dit ek sa fuul es, da ken em diarfuar en Röörwerk nüti.

En üđer Methoodi es di Betonröörer, diar me en Önerseeting fan en 600 of 700 W-Motoor bit tö 160 Litern (Ombi 280 kg) döörrööri ken.

Ön Betonwerki uur di Beton iin ön en Röörauto me en gurteri Fat smeten, en dit Fat drait höm aur di hiili Faart. Wan des Auto bi di Bechstair es, da uur di Beton aur en Rini iin ön dit Hol leten, hur dit henskel. Som Maskiinem haa uk Betonpompen, diar hur di Beton iinlapt, en da ken dit fuar en Beton-Aurskot of Estrich uk boowen henpompet uur. Dit jit Ortbeton.

Som Betonwerki maaki uk Betondiili, dānen drüch iinbecht uur. Diar kumt bluat en bet wiit Beton öner, dat dit klüvt en techt uur.

Fuar Skelbeton ur en Skel fan Holt becht, aaft kum diar Iirsen iin en da kumt diar di Beton iinpompet. Wan di beton da hart es, kumt di Skel wech, fuar't Miist üp Skramel. En nii Methoodi es en Skel fan Wuks, dit ken achterön weđer wuk maaket uur, en em ken diar nii Skelen fan maaki.




#Article 577: Energii-Ütnüting (665 words)


Di Energii-Ütnüting biskriift, hurfuul fan Energii, diar iin ön en Maskiin kumt, tö Aarber of Werk uur.

Di Bireekningen kömeri jam ek diarom, hur fuul Energii fau dit Böörin en Rafiniarin sa üs di Transport fan't Ööl nöörig wiar. 

Bi Jölings-Motooren giar di Ütnüting eeđer di Bren- of Haitswert fan dit Jöling.

Wan di diarme 140 köört, da sen dit ombi 557 Litern üp 100 km.
Di Brenwert dan Diesel es 10.000 kWh fuar en Kubikmeeter (1.000 Litern).
wan di Lokomotiiwi 780 Litern nemt, da skul diar 7,8 Megawatt of 7.780 kW fan uur. Jü maaket man bluat 2000 kW.
Di Reekning aur di Ütnüting es da: 7.780 döör 2.000 maal 10, dit sen 25,7 % Ütnüting.
Dit es ek sa ring, di Konstrukstjoon es fan di 60er Jaaren.

Di 218 es ön di Normaalbidreft me ombi 3 Litern di Kilomeeter önerwai, dit sen da 300 Litern üp 100 km.

Wan di diarme 140 köört, da sen dit ombi 470 Litern üp 100 km.
Di Brenwert dan Diesel es 10.000 kWh fuar en Kubikmeeter (1.000 Litern).
wan di Lokomotiiwi 660 Litern nemt, da skul diar 6,6 Megawatt of 6.600 kW fan uur. Jü maaket man bluat 2000 kW.
Di Reekning aur di Ütnüting es da: 2.000 döör 6.600 maal 100, dit sen 30,3 % Ütnüting.
Al beeter, di Konstrukstjoon es fan ombi 1997.

Di ER 20 lapt jir ön Sleeswig-Holstiin me di Software Ecotrain Book diar di Lokföörer helpt en nüti di Energii beeter üt. Diarme giar jü dial bit tö 2,3 Litern di Kilomeeter, dit sen üp 100 Kilomeetern da 230 Litern, man ek aliweegen Follast. Söner di Software nemt jü ombi 15% muar, dit sen ombi 265 Litern.

Wan di diarme 140 köört, da sen dit ombi 533 Litern üp 100 km.
Di Brenwert dan Diesel es 10.000 kWh fuar en Kubikmeeter (1.000 Litern).
wan di Lokomotiiwi 533 Litern nemt, da skul diar 5,337 Megawatt of 5.337 kW fan uur. Jü maaket man bluat 2.650 kW.
Di Reekning aur di Ütnüting es da: 2.650 döör 5.337 maal 100, dit sen 49,65 % Ütnüting.
Dit es ek sa ring, di Konstrukstjoon es fan di 90er Jaaren en me 150 Litern Kolbenrüm fuar Kraamtochen ön Nuurweegen taacht wesen.

Di DE 2700 of ME 26 lapt jir me ombi 3,5 Litern di Kilomeeter, dit sen 350 Litern üp 100 Kilomeetern. Fuar Persoonentochen giar dit jüst jit, man dit maaket uk nönt üt, wan diar fjuur Waggons muar önhinget uur.
Di Konstrukstjoon es fan ombi 1989 (MAK DE 1042) en waar bit 1995 forbeetert en tö en nii Lokomotiiwi maaket.

Di nii 28-Meeter-Klas fan di Seenuar-Retingsselskep (sa üs di Berlin ön Laboe) haa tau Maskiinen MTU 16V 2000 me 16 Kolben en 1.440 kW, ark. Di Retingsselskep en MTU sii dat di bi Follast 750 Litern di Stün nemt.
Dit jit: 750 x 10 sen 7.500 kWh Brenwert. Di Ütnüting es da 2.880 döör 7.500 x 100 = 38,4 %

Diarbi skel em se, dat di Maskiin en litjeri Föliger fan di MTU 16V 4000 R41 es, diar iin ön di Siemens ER 20 iinbecht es. Des kumt üp 30,3 %. 
Di nii Versioon fan des Lok-Maskiin es di 16V 4000 R43, diar haa ja weđer wat forbeetert. Jü es nü ek muar me 285 g/kW öndönen, dit sen bluat jit 190 bit 225 g/kW. Di Lok diartö es en Föliger fan di ER 20 en jit Vectron DE (Fan 2000 bit 2.400 kW tö haa). Di Lokomotiiwen kür da uk gönstiger laap.

En ual Passat 35i waar jens naa Marborig jaaget. Di Tank me 70 Litern Bensiin wiar eeđer knap 600 Kilomeetern sa gur üs lerigsööpen. Dit jit bi Follast me aur 200.000 km 10,7 Litern üp hönert Kilomeetern, diarfuar wiar dit Auto 4 Stünen önerwai. Ön di Stün heer dit Auto da ombi 14 Litern nomen, en di Aarber wiar mesken 60 kW di Stün, aurdat em jaa ek aural tököör ken.

Dit kumt sa temelk hen, dit es binai en bet tö fuul Ütnüting.




#Article 578: Luar (Element) (213 words)


Luar ( luad,  blii) es en cheemisk element me dit Teeken Pb () en di Atoomnumer 82. Hat es en Swaarmetal, meltet jer en let höm gur böög en ön Foremen bringi.

Fan Luar ken em mal kraank uur. Bit ombi 1990 wiar jit Luar iin ön't Bensiin, dat dit ek önbrent jer dat di Tjenskrüüv höör Funki maaket. 
Achterön kür dit forböören uur, aurdat di Tjeningstechnik me di Elektroonik iin ön di Autos beeter waar. 
Luar kööleti di Ventiili iin ön 4-Takt-Motooren. Wan di Seetringi fan di Ventiili hartet wiar, da wiar dit ek muar nöörig.
Uk di Katalysatooren wiar en Grünj, aurdat dānen fan Luar iin ön di Rook önsteken gung. Di Autos fuar Ameerikaa heer al leenger Katalysatooren. Hat jaav ön't Nat jens sagaar en Biskiir fan VW, hur'lin em en Export-Auto ombech maast, wan em diar ön Dütsklön me köör wil.
Ombi 20 Jaaren waar di Autos al me Kat en Iinsprütönlaagen en leeter uk Rail eeđer di Rook becht, man ön Dütsklön waar jit me Luar iin ön't Jöling sa üs söner Kat köört.

Riinrinen fan Sinkblek uur luaret, Diarfuar heer em Luaristangen me ombi 75 % Luar en 25 % Ten.
Me sok stangen ken em uk forteni.

Iin ön Süüribateriien es masi Luar fuar di Elektrolyysi.




#Article 579: Weel (Rund) (113 words)


En Weel (Engelsk Wheel) es altert rund, en dit ken fan Holt, Könststof, Aluminium, Staal of uk fan Holt en Iirsen töhop maaket wiis.

Hat es diarfuar, dat em saaken en Faartjüchen sküüv of ruli ken, aurdat dit lechter giar üs wan em dit aur di Grünj sküüv skul.

Dit Prinsiip es, das di Riivkraft dialseet uur. Bi Weelen me Gumimenteln es di Riivkraft hooger üs bi di Iirsenbaan, hur Iirsen üp dit iirsen fan di Sjiinen lapt. Dit es nöörig, aurdat em me Gumi-Weelen muar om di Huk köört, en da skel ja di Twertkraft hual. Bi Sjiinen uur di Weelen ön jaar Benenkant fööret, diar ken ek sa lecht wat pasiari.




#Article 580: Winkelsliper (230 words)


En Winkelsliper es en Maskiin, hur em me slip en skiar ken. Hat jeft Giraaten fuar jen en tau Hunen. Dānen fuar jen Hun jeft et fuar 115 en 125 mm - Skiiwen, dānen fuar 125 mm haa fuar't Miist en gurteri Motoor.

Tö di Winkelsliper uur aaft Flex sair. Dit kumt diarfan, dat di Firma Flex ön Baden-Württembārig di jest Winkelsliper ütbraacht heer.

Winkelslipern jeft et fan bilig aur gönstig bit ek önsteken tö fo. Ja uur aural eeđerbecht, en fuaral fan Fordreften sa üs Westfalia, Einhell kumt masi Kraam fan Chiina aur.
En beeteri Giraat, heer en Marki sa üs Metabo, Flex of Bosch. Di green Maskiinen fan Bosch kum man uk aaft fan Bütlön en sen muar üs gönstig tö se, hur em me hantiari ken, wan en dit ek üs Bruarwening of aafter maaket (DIY).
Sent ombi 1990 jeft et bal bluat jit Giraaten me Spinelaretiaring, fuarof skul em töögenhual.

Fuar di 115er Maskiinen jeft et fuaral Skiar- en Skrupskiiwen fan bünen Stiin. Des Maskiinen haa 500 Watt - Motooren en sen ek gur diarfuar tö nem en maaki diar Diamantskiiwen ön.
Fuar sawat nem em beeter en gurteri Maskiin, diar da uk di rocht Kraft fuar en Bösel heer, hur em fuaral uk Rest en Fārev me wechmaaki ken.

Skiar- en Skrupskiiwen fan bünen Stiin jeft et fuar Staal en uk fuar Stiin of Beton.




#Article 581: Weel (Forkiirsmerel) (170 words)


En Weel es en Faartjüch, hurme di Mensk ombi trii Lop sa gau önerwai wiis ken üs hi salev gung ken. Wan hi üp Weel önerwai es (Hi köört, uur sair, man dit paset ek sa rocht, jerer sair em, hi lapt üp Weel, en som Liren sii dit jit langsen.), da ken hi uk hok muar me langs fo üs wan hi tö Fut wiar. Me en Önhinger es dit al rocht gur, wat em me langs fair.

Dit kumt fan di Konstrukstjoon, fan diar dit Hart di Aurseeting es: Em trapet lungsem, man di Kraft giar aur di Keet tö en litjeri Ritzel, en des drait höm wakerer. Fan des giar di Öndreft tö dit Achterweel, en wan diar niin Skrekelkast twesken es, da drait des jüst sa waker üs dit Ritzel.

En Pedelec es en Weel me en elektrisk Helpmaskiin. Diarme ken em wakerer en uk muar önerwai wiis üs me en iinfachi Weel. Biiring hiir tö di Faartjüchen, wat fuar di Forkiirs-Foranering en gurt Wert haa.




#Article 582: Aluminium/sö (346 words)


Aluminium es en keemisk Element me dit Teeken Al en di Atoomnumer 13. Di Klöör fan des Metal es Sölwerwit.

Materiaalien, dānen me aluminium forbünen sen, sen al sent Düüsenden fan Jaaren bikeent. Aluminium waar ön't Jaar 1807 fan Humphry Davy fünen. Hi forsaacht en maaki dit fan Aluminiumoxid. Ön't Jaar 1825 kür Hans Christian Ørsted al en ünriin Aart fan Aluminium fan Aluminiumkloorid en Kāliumamalgaam maaki. Di jest Jaaren wiar Aluminium sa jüür, dat em diar bluat Ornamenti sa üs dit Washington Monument nomen waar. 

Di Noom kumt fan dit latiinsk Uurt ‘alumen’ (Alaun).

Aluminium es ek rocht tai, hat breekt olter lecht en halt ek fuul Toch üt. Dir riini Aluminium ken em dit bit 17 N/mm² straak jer dat et leenger bleft (Dit giar bit 17 N/mm² weđer üp sin ual Maat töbeek).
Dit wat sa forkoopet uur, ken al 90 N/mm² hual en let höm bit 34 N/mm² straak. 
Em snaket diar uk fan di Straak-Grensi, diar en Materiaal heer.
Diarom es uk dit wat wü üs Aluminium keen, en Legiaring, diar uk Duraluminium (Duraabli Aluminium: Alu, wat wat üthalt) jit: 

Legiaringen sa üs uk fuar Auto- Weel- en Motoorweel-weelen en Fliigern kum üp aur 700 N/mm².

Fan Natuur es Aluminium al me Silicium töhop.

Efen aur hönert Jaaren ken Aluminium nü maaket uur, en deling uur aur di hiili Wārel wat diarfan maaket.
Dit Metal es lecht (ombi di trēr Diil fan Iirsen of Bronzi), en di Legiaring (se boowen) es bal lik sa stark en tai töögen Korosioon, man ek töögen Spaningskorosioon. 
Aluminium ken di Stroom gur fööri,  en dit let höm gur böög.

Senerlig di Fliiger- en Rümskepsindustrii maaki fuul me dit diari lecht Metal. VW her jerer en Legiaring fan Aluminium en silizium fuar Motorhüüsingen (AS 21 en leeter AS 41), üs di Maskiinen jit me Lucht köölet waar en aur muar Maskiinenkraft olter wārem waar. 

Aluminium ken Infraruar Leecht en forskeligi UV-Straalen spaili. Dit Materiaal let höm uk gur āpdampi (Spailteleskoopi), en sa ken dit uk fuar di Astronomii nütet uur. 

Aaftinoch uur Aluminium me Lasersjern biaarbert.




#Article 583: Pop- of Blinj-Neeten (181 words)


Pop- of Blinj-Neeten uur nomen, wan em wat töhop haa wel.
Di Noom Blinjneeten kumt diarfan, dat em jam gur nüti ken, wan em di Achtersir ek se ken.

Blinjneeten jeft et fuaral fan Aluminium en Kööper.

Di Pop- of Blinjneeten-Tang tair en Wiir me Haur, diar iin ön di Neet es, töbeek. Diarfan uur di Achtersir töbeektain en ütenachtlerdrüket. Di Werksteken uur diarfan töhoptain en hölen.

Fuaral Fliigers fan Aluminium uur fuar't Miist neetet. 
Fuar't Auto uur ja of en tö nomen, man em mut diar ek olterfuul me maaki; dit Olermiist mut swaiset uur. Diartö kum Swaarhairen me di Spaningsreeg, diar ken Rest en Korosioon fan kum.
Wan em swaisi wel, da ken em jens en Blek me Popneeten fastmaaki, bitö fastswaise en di Neet achterön weđer wechbööri. Sa heer em di Hunen frii, en diar es niin Gifaar, iin ön di Leechtböög tö lukin. 
Wan em me Aluminium of Aluminiumprofiili wat bech wel, diar sen Blinjneeten fan Aluminium fuar't Miist dit Beest wat em nem ken.
Me Skiiwen diaröner ken em uk jens wat ön Könststof fast fo. 




#Article 584: Wial (144 words)


En Wial es en Küül, hur bi en Storemflöör jens en Dik breeken es. San Wial es fuar't Miist trinj üs en Kreis en temelk diip. Üđershur uur uk Brack diartö sair.

Wan en Dik önsteken giar, spöölet dit Seeweeter diarachter en gurt Hol iin ön di Grünj. Di Mensken her jerer ek sa fuul Materiaal, dit hol weđer techttömaakin, en da waar di Dik aaft trinjom di Wial becht. Sa en Stek uur da aaft uk Hualevmuun nēmt.

Tö Bigening es iin ön en Wial Saaltweeter, man dit uur fan't Grünjweeter leeterhen muar en muar Swetweeter, diar sair em da Brakweeter tö. 
Uk üp Engelsk keent em dit Uurt brackish water.

Wialen jeft et ek bluat bi di Nuurđseekant, ja kum uk bi Stroomern fuar. Langs di Elef jeft et olerhun Bracks, bit fiir āp achter Hamborig en fiiđer āp ön di Stroom.




#Article 585: Jens Jessen (124 words)


Jens Jessen (* 1959 uun Naibel) wiar en skuulmääster üüb Oomram. 

Jens as iarst üüb Oomram tu skuul gingen an hää 1978 bi't Friedrich-Paulsen-Skuul uun Naibel sin abituur maaget. Bi't Pedagoogisk Huuchskuul uun Kiil hää'er studiaret, am skuulmääster för matematiik an geografii tu wurden. Tu salew tidj hää'er bi't Nuurdfresk Wurdenbuksteed bi Prof. Bo Sjölin, Dr. Ommo Wilts an Dr. Alastair Walker fresk filologii studiaret. Efter't studiarin ging hi tu a Ferian Jordsand, am san siwiilsiinst tu maagin. Faan 1987 bit 2013 wiar hi skuulmääster bi't Öömrang Skuul üüb Oomram. Uun a 1990er juaren wiar hi aktiif bi't European Bureau for Lesser-Used Languages an bi't Nordfriisk Instituut. Sant 2009 halept hi mä, det  aptubaun.

Jens hää en hunfol buken auersaat, ütjden of diarbi mäholpen:




#Article 586: Martin Flor (1131 words)


Martin Flor (* 24. Mei 1597 uun Bräist, † 11. Detsember 1686 üüb Oomram) wiar prääster üüb A Nääs an Oomram.

Det beskriiwang faan Martin Flor sin leewent stamt faan Johannes Jannen (1871-1950). Det as hoonskraftelk auerleewert an faan Reinhard Jannen auerdraanj wurden. Diarbi as det skriiwwiis ei feranert wurden. Sodenang as det ei so lacht tu leesen.

Martinus Florus 1596 bären uun Bredstedt an fan 1629 to 1686 Präster üüb Aamram as a Stamfeeder fan di tálrik Floren an uk fan a Quedens Familie.

To sin Tidj as uun a ömrang Sark föl den worden: at Schalllad auer a Kanzel, Krünloghtern, jo ual mäsang Lághtstonners üüb Altar san uun sin Amtstidj a Sark skeenkt worden. Hi sallew skeenkt 1655 me sin iast Wüf Poppke a Sark an Altarlághtstonner. Efter a Duas fan sin iast Wüf Poppke bifreid hi ham wedder to a öder Taagh me Anna fan Hüsem, diar uk 1686 storew an toglik me ham beerdaght wurd.

David Monrad, san Adjunct an Nahfolger, skraft diarauer: Anno 1686, 15. Sept. ist der wegl. [?] Martin Florus im 90 Jahre gestorben, zugleich mit seiner Frau Anna von mir zur Erde bestattet (bestätigt). Nachdem er allhie in 57 Jahren Prediger gewesen u. auf Nordmarsch 3 Jahre. 2 Jahre war er stets bettlägrig. Nun aber hat endlich der liebe Gott alles wohlgemacht.
Skraftalk as fan ham nant muar efter üüs an letj Notiz faan sin Unstellang, diar fan di ual Mechlenburg unt Sarkenbuk iinklewwet as.

Martin Flor hed 7 Dringer an 2 Faamnen. Bütjen san Dring Paul, diar Präster wurd an Urban, diar äder storew, san sin Dringer wahrskiinalk Sialidj, dialwis Kopteins weesen, an uuntonemmen as't, dat Martin Flor, liküs di Präster Richardus Petri fan Fer, ei alianang sin Dringer, man uk öder Ömrangan a Sjüürmanskonst liard hä. Fan sin Dringer wennet 3 üüb Fer. Paul üüs Präster (Diakonus) uun Södderanj an Jacob an Johann uun Ollersem üüs Comadeurs. Fan jo stamme a Floren üüb Fer an Sal uf. Sin öder 3 Dringer Mathias Peter an Volkert wennet üüb Aamram an hed an tálrik Familie, man hat skinjt, üüs wan hör Efterkemmen a Floren Stamm ei altomal bihellen ha. Sin Faamen Lucia wiar me Riklef Rörden ütj Nebel bifreid an wiar Mam fan muar Jongen. Uun an ual Fertiaknis fan alla Ömrangen uun 1716 san Ricklef Rördens Sohn Jacob Ricklefs an nogh muar Riklefs fertiakend. Bi Jacob san Nöm stänt do nogh Jung Krasten Jacobs, diar waarskiinalk sin Wüf weesen as an 85 Juar ual wurd. Wi sê, a Nöömer wurd uun ianen weg wakselt. Sin öder Faamen Geeske wiar me Komandeur Buh Karstens ütj Northarep bifreid an wurd man 26 Juar ual. Of det hör wiar huar't fan hêt: Buh Karstens hed an smok Wüf, an diar wurd sad, a Präster hêl ar tup mê, diaram jaget a Ömrangen ham Anno 1682 wêg, witj ik ei. 

Man Martin Flor hêl ham an Adjunkt, Jacob Boethius, diar 5 Juar ham holep, an efter ham David Monradius, diar uk san Nahfolger wurd. Fan Buh Karstens hêt at nogh widjer: Comandeur Buh Karstens kam fan a Rais tüs, an üüs sin stolt Wüf ham ei harki wull, spänd hi a Hingster för a Wanj, keerd hör wedder tüs to hör Atj an sad: Tji din Faamen man iast ans roght ap, do kêm ik wedder an hali's. Det holep, jü Wüf wurd beeder, an Buh Karstens kam, an hálets wedder.

Man hat as mögelk, dat Buh Karstens ham för a öder Taagh bifreid hä, skrewwen kaan ik ar nant auer finj.

Jacob Flor wiar toiast bifreid me an Faamen fan Girre Nikkelsen bi Nurd, eftert me an Jong Ehlen ütj Ollersem, an wennet sant di Tidj üüb Fer. Man hi as üüb Aamram bigreewen. Auer ham stänt üüb an Krünloghter uun Höw skrewwen: Disse Krone heft de ehrsame Jacob Flor tho Gades Ehre und disser Kerken thom Zyradt verehret, sines Olders 38 Jahre, by der See gefahren 22 Jahr, Schipper und Komandeur gewest 9 Jahr. Gott allein die Ehre. Ao 1671.

Hi storew kurt hirüüb, sin Denkmal leit uun a Sark an as uuntonemmen, dat hi diar uk raut. Üüb die Stian stänt di smok Sprügh, diar nogh gud to leesen as, ütj Psalm 109: Stah mi bi, Herr min Gott, help mi na dinne [?] Gnade, datt se inne werden, datt ditt dine [?] Hand, datt du, Herr, sockes deist.

Paul Flor wiar fan 1660-1709 Diakonus uun St. Laurentii. Sin Wüf hêt Marina an wiar ütj Bredtstedt [sic]. Fan sin Jongen ha 3 a Theologie studiaret. 1 storew üüs Student 29 Juar ual. Urban wurd Präster uun Muarsem üüb Sal. Fan ham skraft di Chronist C.P. Hansen, dat hi ar an trauen Sialsorger wiar an am at Muarsumer [sic] Sarken- an Skuulweesen föll den hä, an dat am ham üüs di egentlik Gründer fan at salrang Skuulweesen uunsê mut. Uk hê hi uun a Sjüürmanskonst onerraght, an ödern diarto apmuntert.
Martin as Präster uun St. Laurentii üüb Fer weesen.

Johann Flor wiar liküs san Brudder Jacob, Comandeur. Hi storew uk uun a best Juaren an raut uun a St. Laurentii Sark üüb Fer. 7 faan sin Dringer mut äder stürwen wees, hörrens Nöm waart ei uundrapt uun a Copulationsregisters. Sin tau Jongen Martin an Marret wiar bialen üüb Fer bifreid. Martin as waarskinelk disallew, diar uun an ual Fertiaknis binämd Comandeur Maarte Flore de Wit, as, diar fan 1715 to 46 üüs Comandeur fären, an uunt Gehial 147 1/2 Walfasker fangd hä.

Fan ham stamme uk a Slomans uun Hamboreg uf, egentlik rightager fan sin Faamens-Faamen. Martin Flor bifreid ham me Ing, Oluf Rördens Faamen ütj Dunsem, an hed 6 Jongen, diarfan wiar Gundel Flor bifreid me Fröd Jung Frödden ütj Ollersem 1741. Hör Faamen Thur Frödden, bären 1751, bifreid hör wedder me Comandeur Hinrich Braren, eftert Navigations Examinator an Luatsencomandeur uun Tönnang. Hi as bikänd dör sin so nämd Schazkammer [sic] of Hunbuk för a Sjürmanskonst. An 2 fan hör Jongen, jung Göntje wiar Skapsreeder Rob. M. Slomans uun Hamboreg sin Wüf, an Göntje wiar Wüf fan John Slomann [sic].

Johann Flor sin Daghter [sic] bifreid hör 1690 för a iast Taagh me Nickels Jensen ütj Ödersam (2 Jongen), diar 1693 uun Greenlun storew. 1697 bifreid jü hör wedder me Hark Bohn ütj Ollersam (3 Jongen). Hör Faamen Elin Harken bifreid hör 1728 me Georg Hinrich Quedensen ütj Broaker. Det as waarskinalk an Brudder fan Philipp Quedensen, Präster to St. Laurentii üüb Fer weesen, an wennet toiast uun Ollersam. 1734 taagh jo ütj to Aamram. Hi as Stammfeder fan a ömrang Quedensens an wiar Skapper, jo hed tup 9 Jongen. Hark of Hinrich Quedensen, bären 1733, wurd Atj fan Georg Hinrich Quedensen an Volkert Quedensen. Bütjen ham san nogh bikänd Johann Casper Quedensen, Phillip Ernst Quedensen, bären 1734, an Boy Quedensen, bären 1738.




#Article 587: Windhoek (118 words)


Windhoek ['vɪnthʊk] as at hoodsteed an gratst steed faan Namiibia. At steed as uk det hoodsteed faan det Khomas Regiuun. De leit uun a maden faan't lun. Diar wene 325.858 lidj (2011).

Uun a nuurd an waast faan't steed leit det Khomas Huuchlun, uun a uast dön Erosberger an uun a süüd dön Auasberger. 

Windhoek hee föl steeddialen:

At steed wurd 18. Oktuuber 1890 faan Curt von François grünjlaanjen.

 

Windhoek hee tau boonhoofer: Windhoek Boonhoof an TransNamib Boonhoof. Det naist internatschunaal fliighuuwen, det Hosea Kutako International Airport, leit 45 km tu a uast faan't steed. At jaft uk en letj fliighuuwen, det Eros Airport, wat uun a süüd faan't steed leit.

Det Natschunaalbibleteek faan Namiibia stäänt uun’t steed. 




#Article 588: Po (118 words)


Di struum Po  (latiinsk Padus) komt faan a Waastalpen deel an hää san hood uun't Valle Po. Naibi Adria (Venetien) hää hi san müs iinuun a Aadria. Hi as 652 km lung an sodenang a lingst struum faan Itaalien.

A miast wai faan a Po ferlääpt troch't Poflaak (itajeensk Pianura Padana). Det as det wichtagst regiuun för a büürerei, man uk för't industrii uun Itaalien.

Di müs faan a Po as en grat delta faan amanbi 380 km², an det woort leewen grater. A fiiw grater iarmer faan't Podelta het Po di Maestra, Po della Pila, Po delle Tolle, Po della Donzella an Po di Goro. Uun't delta leit di Parco regionale del Delta del Po, en natuurpark.




#Article 589: Piemont (103 words)


At Piemont (, faan ‚ bi a fut faan a berger) as en regiuun uun't nuurdwaasten faan Itaalien mä  iinwenern (Stant ) an det gratst regiuun faan't itajeensk fäästlun.

Uun't nuurden leit a Schweiz, uun't waasten Frankrik, uun't süüden at regiuun Liguurien, uun't süüduasten at Emilia-Romagna, uun't uasten at Lombardei an uun't nuurdwaasten at Aostadääl.

Amtsspriak as Itajeensk, man fölen snaake uk det regiunaalspriak Piemonteesk. Widjer bi a kaant snaake a lidj uk Oksitaans an Frankoprowensaals. Uun't boower Sesia snaake enkelten uk Walserschiisk.

Uun't nuurdwaasten leit at regiuun Aostadääl, huar Itajeensk an Fransöösk amtsspriaken san. Uk diar woort uun trii saarpen Walserschiisk snaaket.




#Article 590: Veneetien (194 words)


Veneetien (of uk Veneezien),  amtelk: , of , as en regiuun uun Nuurduastitaalien, 18.391 km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Hör hoodstääd as Venedig.

Bütj Itajeensk snaake a miast minsken uk Veneetisk. Diar woort uk noch Furlaans an Ladiins snaaket.

Uun jodiar gemeenen as Ladiins en gudkäänd manertaalspriak: Agordo, Alleghe, Auronzo di Cadore, Borca di Cadore, Calalzo di Cadore, Canale d’Agordo, Cencenighe Agordino, Cibiana di Cadore, Colle Santa Lucia, Comelico Superiore, Cortina d’Ampezzo, Danta di Cadore, Domegge di Cadore, Falcade, Forno di Zoldo, Gosaldo, La Valle Agordina, Livinallongo del Col di Lana, Lozzo di Cadore, Ospitale di Cadore, Perarolo di Cadore, Pieve di Cadore, Rivamonte Agordino, Rocca Pietore, San Nicolò di Comelico, San Pietro di Cadore, San Tomaso Agordino, San Vito di Cadore, Santo Stefano di Cadore, Selva di Cadore, Taibon Agordino, Vallada Agordina, Valle di Cadore, Vigo di Cadore, Vodo di Cadore, Voltago Agordino, Zoldo Alto, Zoppè di Cadore.

Jodiar trii gemeenen Cortina d’Ampezzo/Anpezo, Livinallongo del Col di Lana/Fodom an Colle Santa Lucia/Col haa 2007 diarauer ufstemet, dat jo leewer tu't regiuun Trentino-Süüdtirool hiar wel, auer diar muar för't spriak den woort. Man diar as niks faan wurden.

Zimbrisk as bal ütjstürwen.




#Article 591: Tsimbrisk spriak (132 words)


Tsimbrisk (aanj nööm: Zimbrisch gaprècht, Zimbrische zunga, Zimbrisch, itajeensk Cimbro) as det boowersjiisk spriak faan a Tsimbern uun Booweritaalien. Uun det weesen republiik faan a Sööwen Gemeenen wiar't uk sarken- an amtspriak. Hat täält tu a bairisk spriakwiisen. Daalang as Zimbrisk bluas noch uun't saarep Lusern uun't Trentino ualdaispriak.

Di nööm hää temelk seeker niks mä a Kimbern faan Jütlun tu dun. Iarer hinget hi wel tuup mä temrin of temerlidj (sjiisk: Zimmermann, ingelsk: timber).

Bit tu't juar 1800 haa 20.000 minsken Tsimbrisk snaaket uun a Trataanj Gemeenen uun't nuurden faan Verona, uun a Sööwen Gemeenen trinjam Schlege (Sleeghe, it. Asiago), an uun dialen faan't Trentino.

Daalang san diar noch trii spriakeilunen mä en aanj spriakwiis: a Sööwen Gemeenen, a Trataanj Gemeenen an det Tsimbrisk faan Lusern, Lafraun an Vielgereut uun't Trentino.




#Article 592: Veneetisk spriak (479 words)


Veneetisk (of uk Veneezisk of Veneedisk; ven.  of ) as en romaans spriak uun det regiuun Veneetien an uk uun det regiuun Friaul-Juulisk Veneetien, uun't Trentino an üüb Istrien. Veneetisk hiart tu't Nuurditajeensk. Di ferskeel tu't Itajeensk as oober böös grat, so dat Veneetisk uk üs aanj spriak uunsen woort.

Efter't Matthäusefangeelium (Mt 3,1-8); auersaat faan Gianjacopo Fontana (1859):

Veneetisk: In sto tempo xe venguno Zuane el Batista a predicar in tel deserto de la Giudea, disendo: fè penitenza: perché el xe qua arente el regno dei cieli. Perché questo xe l'omo, che aveva parlà el profeta Isaia, col ga dito: ose de chi ciga in tel deserto: preparè la strada del signor: fè dreti i so trozi. Lu istesso po Zuane aveva indosso un abito de pelo de cameli, e una cintura de pele ligada ai so fianchi: e nol magnava altro che cavalete, e miel selvadego. Alora andava da lu Gerusalemme, e tuta la Giudea, e tuto el paese atorno del Giordano; e i gera batizai da lu in tel Giordano, confessai i so pecai. Ma col ga visto a vegnir a batizarse da lu tanti farisei, e Caducei, el ga dito a lori: razza de vipere, che ve ga insegnà a scampar da la colera futura? Fè donca fruto degno de penitenza.

Itajeensk: In quei giorni comparve Giovanni il Battista a predicare nel deserto della Giudea, dicendo: «Convertitevi, perché il regno dei cieli è vicino!». Egli è colui che fu annunziato dal profeta Isaia quando disse: „Voce di uno che grida nel deserto: Preparate la via del Signore, raddrizzate i suoi sentieri“! Giovanni portava un vestito di peli di cammello e una cintura di pelle attorno ai fianchi; il suo cibo erano locuste e miele selvatico.
Allora accorrevano a lui da Gerusalemme, da tutta la Giudea e dalla zona adiacente il Giordano; e, confessando i loro peccati, si facevano battezzare da lui nel fiume Giordano.
Vedendo però molti farisei e sadducei venire al suo battesimo, disse loro: Razza di vipere! Chi vi ha suggerito di sottrarvi all'ira imminente? Fate dunque frutti degni di conversione.

Schiisk: In jenen Tagen trat Johannes der Täufer auf und verkündete in der Wüste von Judäa: Kehrt um! Denn das Himmelreich ist nahe. Er war es, von dem der Prophet Jesaja gesagt hat: Eine Stimme ruft in der Wüste: Bereitet dem Herrn den Weg! Ebnet ihm die Straßen! Johannes trug ein Gewand aus Kamelhaaren und einen ledernen Gürtel um seine Hüften; Heuschrecken und wilder Honig waren seine Nahrung. Die Leute von Jerusalem und ganz Judäa und aus der ganzen Jordangegend zogen zu ihm hinaus; sie bekannten ihre Sünden und ließen sich im Jordan von ihm taufen. Als Johannes sah, dass viele Pharisäer und Sadduzäer zur Taufe kamen, sagte er zu ihnen: Ihr Schlangenbrut, wer hat euch denn gelehrt, dass ihr dem kommenden Gericht entrinnen könnt? Bringt Frucht hervor, die eure Umkehr zeigt.




#Article 593: Fersendäälsk (100 words)


Fersendäälsk of Mochenisk (fersendäälsk: Bersntolerisch, Bersntoler Sproch of Taitsch, itajeensk: mòcheno) as en boowersjiisk spriakwiis an hiart tu't Bairisk. Hat woort fööraal uun trii gemeenen faan't Fersendääl snaaket. Det leit uun't Trentino uun't Nuurdwaasten faan Itaalien.

Uun a naite woort uk Tsimbrisk snaaket, det as oober ei detsalew.

Uun't juar 2001 as uffraaget wurden, hü föl minsken Fersendäälsk snaake. Det wiar uun: Florutz/Vlarotz/Fierozzo (423 minsken, 95,92 %), Palai/Palae/Palù (184 minsken, 95,34 %), Gereut/Garait/Frassilongo (340 minsken, 95,24 % - tuup mä det saarep Eichleit/Oachlait/Roveda). Uun ööder gemeenen tuup wiar't 1.331 minsken, sodenang san't uun't hial Trentino 2.278 minsken of 0,5 %.




#Article 594: Ludwig XIV. (105 words)


Ludwig XIV. (üüb Fraansöösk: Louis XIV, Louis le Grand; * 5. September 1638 uun Saint-Germain-en-Laye; † 1. September 1715 uun Versailles), neemd „de Sanköning“ (Fraansöösk: le Roi-Soleil) wiar faan 1643 ap tu san duas Köning faan Frankrik an Navarra an uk Kofürst faan Andorra.

At gebuurt faan Ludwig XIV. uun Sloot Saint-Germain-en-Laye kaam tu fölen föör’n dai üüs lokelk bejewenhaid, auer trii-an-twuntig juar lung wiar’t befreien faan sin aalern Ludwig XIII. an Anna faan Uasterrik saner efterkemen blewen. Al iar hi fjauer juar ual wiar, wurd hi köning. Hi lewet man ap tu sin tretanjst leewentsjuar oner det regentskap faan sin mam Anna faan Uasterrik.




#Article 595: Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken (102 words)


At Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken (Spriaken-Charta) as en ferdrach, diar di 5. September 1992 faan a Euroopariad uunnimen wurden as.

Det Charta skal diarför surge, dat a regiunaal- an manertaalspriaken uun Euroopa halep fu, auer jo tu't kulturel arewdial hiar.

At Charta as bit nü faan 33 lunen onerskrewen wurden (Stant: 11/2012). Di naist straal as do det ratifiziarin (25 lunen), diar woort do mä fäästlaanj, dat an wan di stoot det amsaat wal.

Uun Schiisklun as det Charta 1992 onerskrewen, 1998 ratifiziaret an di 1. Janewoore 1999 iinsaat wurden. Bit nü san diar oober a bundeslunen för tustendag:




#Article 596: Frankrik/fe (390 words)


Frankrik, amtelk det Fraansöösk Republiik (üüb Fraansöösk: France [fʁɑ̃s] an République française [ʁepyblik fʁɑ̃sɛːz]), as en lun uun a waast faan Euroopa. Uun a nuurduast lei Belgien an Luksemborig, uun a uast Tjiisklun, a Sweits an Itaaljen, uun a süüd det Madlunsia, Spanje an Andora an uun a waast leit at Atlantik an uun a nuurdwaast de Ingels Kanool. Bit üüb Frankrik uun Euroopa, hee't lun auersiagebiiten uun Süüdameerika (Fraansöösk Guyaana), uun det atlantisk, pasifisk an det indisk otseaanen an uk uun Antarktikaa (Adélielun). Det lun hee 64.812.052 lidj (2019). Det hoodsteed faan't lun as Pariis. Frankrik as lasmoot uun a NATO, at EU an dön Feriand Naschuunen.

Frankrik uun Euroopa (at feestlun, Korsika an letj eilunen, wat diaram lei) leit för’t miast twesken 51° an 41° (faan a nuurd tu a süüd) an 5° an 9° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi tausis grater üüs Tjiisklun. 

At lun dialt grensen mä aacht lunen. Det lingst grens (646 km) faan't lun wurt mä Spanje an det kurtst (6 km) mä Monako diald. At lun dialt uk en 556 km lung grens mä Belgien, en 525 km lung mä a Sweits, en 476 lung mä Itaalien, en 418 km lung mä Tjiisklun, en 69 km lung mä Luksemborig an en 55 km lung mä Andora. A eeg faan Frankrik as 3427 km lung.

De huuchst berig uun Frankrik as Mont Blanc (4.810 m), wat uun a süüduast faan't lun leit.

De lingst struum ban’t lun as det Loire, wat iin uun't Atlantik leept.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Det letst folksteeling uun Frankrik wiar uun't juar 2018.

At amtspriik faan't lun as Fraansöösk. Öler spriiken, wat uun't lun spreegen wurd san: Frankoprowensaals (uun a süüduast), Oksitaans (uun a süüd), Katalaans (uun a süüd, nai bi't grens tu Spanje), Elsesisk an Lootringisk (uun a nuurduast), Baskisk (uun a süüdwaast), Bretoonisk (uun a nuurdwaast), Korsisk (üüb Korsika) an Fleemisk (uun a nuurd, nai bi't grens tu Belgien).

Frankrik wurd dial faan det Röömsk Rik uun det 1. juarhunert. Faan det 4. juarhunert ap tu det 8. juarhunert wurd Frankrik faan dön Franken nimen. De gratst köning faan dön Franken wiar Karl de Grat, diar 800 keiser wurd.

Frankrik as en republiik. A president faan't republiik sant 2017 as Emmanuel Macron.

Frankrik as sant 1949 lasmaat faan NATO.




#Article 597: Hebreewsk kalender (126 words)


Di hebreewsk kalender (hebr. הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) racht ham efter a muuner. Efter twaalew muuner (~354 daar) as oober noch nian juar am, diaram jaft at skregeljuaren mä 13 muuner (~384 daar). So woort di kalender weder uunpaaset tu't sanjuar (~365,25 daar). 

At hebreewsk juar begant uun a harewst mä di muun Tischri, auer efter a gluuw faan a Juuden a minsken uun a harewst skeeben wurden san. Det as oober likes a sööwenst muun, an ei a iarst Nisan. Di iarst muun as di muun, huar a Juuden faan Egypten ütjtoog, am en nei aran tu schüken. An auer a welt uun't juar 3761 f.Kr. skeeben wurden as, begant uk di kalender uun det juar.

A nöömer föör a muuner kam faan't aramäisk spriak.




#Article 598: Galicisk spriak (193 words)


Galicisk, of uk galegisk (gal. an port. galego; spoonsk gallego) woort uun't nuurdwaasten faan't Ibeerisk Hualeweilun faan amanbi 3,5 miljuun minsken snaaket. Hat hiart tu't Iberoromaans spriakenfamile. Sant 1981 as Galicisk bütj Spoonsk det ööder amtsspriak uun Galicien. Galicisk as nai mä't Spoonsk, oober noch naier mä't Portugiisk.

Galicisk woort fööraal üüb't lun snaaket (80 bit 100%, jonkgreen).

Uun a grat stääden, fööraal bi a küst san det leewen ei ans 20% (laachtgreen).

Tau traaden faan a minsken uun Galicien snaake muar Galicisk üs Spoonsk.

Ütj „Der Kleine Prinz“, huuchschiisk:
Ach, kleiner Prinz, so nach und nach habe ich dein kleines schwermütiges Leben verstanden. Lange Zeit hast du, um dich zu zerstreuen, nichts anderes gehabt als die Lieblichkeit der Sonnenuntergänge. Das erfuhr ich am Morgen des vierten Tages, als du mir sagtest: Ich liebe die Sonnenuntergänge sehr.

Üüb Galicisk ütj „O Principiño“:

Üüb Kastilisk (Spoonsk) ütj „El Principito“:

Üüb Portugiisk ütj „O Principezinho“:
Ah, principezinho! Assim fui conhecendo, aos poucos, a tua melancólica vidinha! Durante muito tempo, a tua única distração foi a beleza dos crepúsculos. Fiquei a sabê-lo na manhã do quarto dia, quando me disseste: Gosto muito dos pores do sol.




#Article 599: Klööwenhuug (163 words)


Di Klööwenhuug as en grääfhuug faan't bronsetidj tesken Neebel an Noorsaarep üüb Oomram. Hi hää en trochmeeder faan 19m an en hööchde faan 3m.

Klööwenhuug skal uun't madelääler en fersaamlangsteed weesen haa. Üs a reformatjuun kaam, skel efangeelsk präästern diar för't nei religiuun würwen haa.

Uun a wos faan't juar 1880 hää di skuulmääster an köster Böle Bonken det grääf ütjbodet. Diar foonj hi en stiankast uun mä en grate faan 1m x 0,4m x 0,5m. Uun det kast wiar knooken an det spas faan en bronseswörd. Üs Bonken sin hüs 1910 ufbraand, as mä sin saamlang uk det spas wechkimen.

Di nööm komt wel faan klüüwe. Di huug as boowen ei trinj, man dialwiis ufdraanj, an sodenang siig hi wel klüüwet ütj.

En huug as iar  ütjspreegen an miast huugh skrewen wurden. A miasten sai daalang  an sodenang as huug det aktuel skriiwwiis. Enkelten sai oober uk  an skriiw det huuch. Diaram het det nei bushaltesteed tesken Neebel an Noorsaarep nü Klööwenhuuch.




#Article 600: Eilun (skap) (144 words)


A Eilun as en motorskap faan Oomram, diar mä föl baaselidj an enkelt ööder lidj üüb a Nuurdsia fäärt.
Det skap hää tau maskiinen mä 2 x 180 PSe an lääpt 11,5 kn.

A Eilun as 1970 üs Delphin bi a Schiffswerft Lübbe Voss üs Nr. 30 för a Nordstern Schiffahrtsgesellschaft üüb Borkum baud wurden. April 1971 kääft a Wyker Dampfschiffs-Reederei (W.D.R.) at skap. A huuwen wiar a Wik üüb Feer. 1983 kääft koptein Bernhard Tadsen jr. faan Neebel a Delphin faan a W.D.R. an näämd at Eilun; a nei huuwen wurd Witjdün. 1997 hää koptein Bandix Tadsen at skap kääft.

A Eilun fäärt normoolerwiis, man ei uun a wonter, troch't waas tu a Halgen a Huug, a Nääs, Ualun an a Grööd, tu a selger üüb sunem, trinj am Oomram of tu a Wik. Bandix Tadsen wiiset a lidj ales wat interessant as.




#Article 601: Hüsmarke (137 words)


En hüsmarke wiset uun, hoker det hüs hiart. Det marke as oober uk brükt wurden för werktjüch of ööder dingen, diar tu det famile hiar.

Hüsmarkin haa miast ianfach streger, so üs ruunen. Diaram san's nian woopens. Man uun enkelt woopens san hüsmarkin mä uun. 

Jo skul det hüs an det famile kääntiakne. Jo ging miast üüb di äälst dring faan en famile auer. Jonger dringer faan detsalew famile, diar en aanj hüs hed, auernaam det hüsmarke an feranert det en betj: Diar kaam do ferlicht en letjen streg tu.

Flooksis san hüsmarken üs müüranker bi't hüs tu sen weesen, of uk man üs en letj holttoofel.

Üüb Rügen an diar trinajm san hüsmarkin sant 1530 bekäänd. Jo skul fööraal det werktjüch faan a faskern uunwise.

Hüsmarkin san uk üs onerskraften brükt wurden, t.b. bi en kuupferdrach.




#Article 602: Robert Schumann (125 words)


Robert Schumann (* 8. Jüüne 1810 uun Zwickau, Köningrik Saksen; † 29. Jüüle 1856 uun Endenich, Rheinprowins) wiar en tjiisken komponist, musiikkriitiker an dirigent. Hi wurt daaling tu dön bedüüdenst komponisten faan't romantik tääld. Hi wiar uk Clara Schumann (bäären Wieck) sin maan.

Schumann wurd uun Zwickau üüs Friedrich August Gottlob Schumann (1773–1826) an Johanna Christiane Schnabel (1770–1836) hör kint bäären. Hi naam sin iarst klawiaronerracht uun't ääler faan sööwen. En klawiar wurd keeft an sin aatj ferschükt, man ei loket, Carl Maria von Weber üüs klawiarliarer för san dring tu wanen. Tu't ääler faan aagetanj ging Robert tu't liseeum uun Zwickau.

Uun't ääler faan twaalew juar skreew hi sin iarst kompositschuunen, Salem 150 an't Uwertüür mä Koor. Hi skreew uk staken, reedin an artikeln.




#Article 603: ISO 8859-1 (120 words)


ISO 8859-1 as en ferianboorang auer tiakens uun a informatjuunstechnik. Hat as tuleetst 1998 so fäästlaanj wurden. Diarför tustendag as det onernemen ISO.

Mä ISO 8859-1 woort fersoocht, mögels föl skrafttiakens faan waasteuropeesk spriaken onertubringen. At jaft oober uk noch ISO 8859-15, det as fööraal för't fransöösk soocht. Jo ööder standards ISO 8859-2 an so widjer bit ISO 8859-16 san för ööder alfabeet-skraften so üs kyrilisk, araabisk, greks of hebreews. 

SP (2016, för ingelsk ‚‘) as det leesag-tiaken,  (A016, ‚‘) det fääst leesag-tiaken an  (AD16, ‚‘) det wok tren-tiaken bi't aanj faan en rä.

Bütj ISO 8859-1 san diar uk noch ööder standards för waasteuropeesk skraften so üs US-ASCII an UTF-8, man miast woort ISO 8859-1 (= Latin 1) brükt.




#Article 604: Madelaafrikoons Republiik (355 words)


Det Madelaafrikoons Republiik (üüb Sango: Ködörösêse tî Bêafrîka) as en banenstoot uun a maden faan Aafrika.  Uun a nuurd leit Tschad, uun a nuurduast Sudaan, uun a uast Süüdsudaan, uun a süüd det Demokraatisk Republiik Kongo, uun a süüdwaast at Republiik Kongo an uun a waast Kameruun. At lun hee 3.895.139 lidj (2003). At hoodsteed as Bangui.

Det Madelaafrikoons Republiik hee en gratens faan 622.984 km² an as do det fiiw-an-fiartigst gratst lun uun a wäält.

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1747 km) faan’t lun wurt mä det Demokraatisk Republiik Kongo an det lingst grens (174 km) faan't lun wurt mä Sudaan diald. At lun dialt uk en 1556 km lung grens mä Tschad, en 1055 km lung mä Süüdsudaan, en 901 km lung mä Kameruun an en 487 km lung mä’t Republiik Kongo. 

Det huuchst berig (1420 m) as de Mont Ngaoui. En öler berig as de Toussoro Berig, wat 1330 m huuch as.

Det Madelaafrikoons Republiik hee en tropisk kliima.

At lun hee 14 prefektüüren (Préfectures), tau wiartskapsprefektüüren (Préfectures économiques; Nana-Grébizi an Sangha-Mbaéré) an en aanjstendig steed (Commune autonome; Bangui).

Efter a Feriand Natschuunen, hee det Madelaafrikoons Republiik uun 2017 4.659.000 iinwenern. 43 % faan‘t befölkring san oner 15 juar ual an bluat 4 % faan‘t befölkring as ääler üüs 65.

Dön amtelk spriiken san Fraansöösk (sant at suwereniteet) an Sango (sant 1991).

Det fraansöösk armee saat 1887 en post ap, wat leeder Bangui wurd. Faan heerütj saat 1890 det militeersk okupatschuun faan’t lun iin, diar 1900 oner’t beteekning Oubangi-Chari fraansöösk militeerteritoorium wurd. Det wurd 1906 mä Tschad ferianigt an leeder en kolonii banen faan Fraansöösk Äkwatoriaalaafrika. At lun wurd 1960 suwereen. Efter en putsch uun 1966 wurd generool Jean-Bédel Bokassa hood faan’t regiaring. Bokassa wurd 1972 president tu a leewentstidj an 1976 keiser faan det Madelaafrikoons Rik. Hi wurd 1979 faan en putsch deelsaatet.

Det Madelaafrikoons Republiik as en republiik. A president faan't lun sant 2016 as Faustin-Archange Touadéra.

Det Madelaafrikoons Republiik as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 605: Eritrea (372 words)


Eritrea [eriˈtreːa], amtelk Stoot faan Eritrea (Tigrinya: ኤርትራ Ertra ) an ሃገረ ኤርትራ Hagere Ertra; Araabsk: إرتريا Iritriyyā an دولة إرتريا Dawlat Iritriyyā) as en stoot uun a nuurduast faan Aafrika. Uun a nuurdwaast leit Sudaan, uun a süüd Ethioopien, uun a süüduast Dschibuuti an uun a nuurduast de Ruad Sia. A nööm faan’t lun leitet ham faan de ualgreks Ἐρυθραία uf, dat üüb at beteekning ἐρυθρὰ [θάλασσα] erythrà [thálassa], ,ruad [sia]’ turaggungt. En fjuarden faan dön naar 6 miljuunen iinwenern (2016) faan Eritrea wene uun't hoodsteed Asmara.

Eritrea leit twesken 18° an 12° 22' (faan a nuurd tu a süüd) an 36° 50' an 43° 7' (faan a waast tu a uast). At lun as triisis letjer üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1033 km) faan Eritrea wurt mä Ethioopien an det kurtst (125 km) mä Dschibuuti diald. At lun dialt uk en 682 km lung grens mä Sudaan.

Berger uun Eritrea san: de Dega Berig (3047 m), de Amba Mossino Berig (3038 m), de Soyra Berig (3013 m), de Amba Debra Berig (2833 m), de Ādī-Hans Berig (2820 m), de Dahan Dahan Berig (2815 m), de Sihat Berig (2797 m), de Amba Marrod Berig (2733 m), de Addishum Berig	(2722 m) an de Alil’ Berig (2714 m).

Eritrea hee sant 1996 seeks regiuunen.

Dön amtelk spriiken faan Eritrea san Tigrinja, Araabsk an Ingels.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 68,2 juaren, an maaner ian faan 63,8 juaren.

En italjeens seelskap, „Rubatino“, keeft Marts 1870 en 6 km lung strimel faan a eeg, wat bi det Assab Bucht leit. 10 juar lääder wurd at geegent faan italijeenern siidlet. Uun Marts 1880 auernaam det Köningrik Italien at geegent, wat at huuwensteed Assab wurd, an uun Jüüle 1882 gründet det Assab Kolonii. Efter Massaua, Asmara an öler steeden nimen wurd, wurd 1890 det Eritrea Kolonii faan a italjeenern ütjrepen.

Eritrea as en republiik. At stootsboowenhood as a president. A president sant 1993 as Isaias Afewerki. Sant 1993 san nian woolen.

Eritrea as sant 28. Mei 1993 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 24. Mei 1993 faan det Aafrikoons Unioon.

At weering faan't lun as de Eritreeisk Nakfa, wat faan det Beenk faan Eritrea ütjbroocht wurt.




#Article 606: Dschibuuti (405 words)


Dschibuuti [dʒiˈbuːti], amtelk det Republiik faan Dschibuuti (üüb Araabsk: جيبوتي Jībūtī an جمهورية جيبوتي Jumhūriya Jībūtī, üüb Fraansöösk: Djibouti an République de Djibouti, üüb Somaali: Jabuuti an Jamahuuriyada Jabuuti, üüb Afar: Gabuuti an Gabuutih Ummuuno) as en lun uun a uast faan Aafrika. Uun a nuurd leit Eritrea, uun a waast an süüd Ethioopien, uun a süüduast Somaalia an uun a uast lei det Ruad Sia an a Golf faan Aaden. At lun hee 818.159 lidj (2009). At hoodsteed as Dschibuuti. 

Dschibuuti leit twesken 12° 43' an 10° 56' (faan a nuurd tu a süüd) an 41° 46' an 43° 25' (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi füftanjsis letjer as Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (337 km) faant lun wurt mä Ethioopien an det kurtst mä Somaalia diald. Det dialt uk en 113 km lung grens mä Eritrea. 

A eeg faan’t lun as 314 km lung. Hi lingt faan de Doumeira Kap uun a nuurd hen tu det letj steed Loyala uun a süüd.

Berger uun Dschibuuti san: de Gâgou Berig (2028 m), de Musa Ālī Terara Berig (2021 m), de Mêgo Aroug Berig (1694 m), de Agôgittou Berig (1382 m), de Data San Berig (1323 m), de Sôfe Berig (1289 m), de Sîḏa Berig (1226 m), de Dakkari Berig (1119 m), de Hémed Berig (1103 m) an de Koulâmalé Berig (922 m).

Eilunen uun Dschibuuti san (faan a nuurd tu a süüd): det Doumeira Eilun, de Kallîda Eilun, dön Sööwen Breler Eilunen, det Moucha Eilun, dön Maskali Eilunen, det Abou Maya Eilun (wat bi a iingung tu de Goubet Sii leit), det Boutres Eilun an det Biley Blax Eilun (of Warramous Eilun).

Dschibuuti hee seeks regiuunen (üüb Araabsk: أَقَالِيم‏ ʾaqālīm, üüb Fraansöösk: régions) wat iin uun distrikten diald wurd.

Dön amtelk spriiken faan Dschibuuti san Fraansöösk an Araabsk.

Det iansig huuchskuul uun't lun as det Uniwersiteet faan Dschibuuti.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 68,8 juaren, an maaner ian faan 64,6 juaren.

Dschibuuti as en republiik. A president sant 1999 as Ismaïl Omar Guelleh.

Dschibuuti as sant 20. September 1977 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 27. Jüüne 1977 faan det Aafrikoons Unioon.

At weering faan't lun as de Dschibuuti-Franc, wat faan det Sentraalbeenk faan Dschibuuti ütjbroocht wurt. Üüb a HDI-indeks stäänt det lun üüb plaats 171 faan 187. Uun't juar 2018 hed at lun en BIP faan amanbi 2,9 biljuunen US-Dooler.




#Article 607: Abuja (113 words)


Abuja [aˈbuːdʒa] as sant 1991 at hoodsteed faan Nigeeria. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 3.095.000 lidj (2019).

Abuja hee tau juarstidjen: at rintidj an at drügtidj. At rintidj wooret faan April tu Oktoober. Uun detheer juarstidj as't temperatüür bi dai twesken 28 °C an 30 °C an bi naacht twesken 22 °C an 23 °C. At drügtidj wooret faan Nofember tu Marts. Uun detheer juarstidj kön't temperatüür bi dai so huuch üüs 40 °C an bi naacht so liich üüs 12 °C weese. Uun't drügtidj weit fölsis a Harmattan, en kul, drüch an stoofig winj, troch't steed.
 

At steed as iin uun fjauer faasen (üüb Ingels: phases) diald.




#Article 608: Komooren (132 words)


A Komooren [koˈmo:rən], amtelk sant 2001 Unioon faan a Komooren (üüb Araabsk: جزر القمر Juzur al-Qamar an الاتحاد القمري‎‎ al-Ittiḥād al-Qumurī; üüb Komoorsk: Komori an Udzima wa Komori; üüb Fraansöösk: Comores [kɔˈmɔːʀ] an Union des Comores) san en föderaal eilunstoot uun a Indisk Ootseaan uun a nuurd ütjgung faan a Wai faan Mosambik twesken Mosambik an Madagaskar. At lun hee 575.660 lidj (2003). At hoodsteed as Moroni.

Uk Mayotte hiart tu't skööl faan eilunen faan a Komooren, man ei tu di stoot Union faan a Komooren.

A Komooren hee trii autonoom eilunen:

Dön amtelk spriiken faan't lun san Araabsk, Komoorsk an Fraansöösk.

A Komooren san en republiik. A president faan't lun sant 2016 as Azali Assoumani.

At weering faan't lun as de Komooren-Franc, wat faan det Sentraalbeenk faan dön Komooren ütjbroocht wurt.




#Article 609: Guinea (580 words)


Guinea [giˈneːa], amtelk det Republiik Guinea (üüb Fraansöösk: La Guinée [giˈne] an République de Guinée) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurdwaast leit Guinea-Bissau, uun a nuurd Seenegal, uun a nuurd an nuurduast Maali, uun a süüduast Elfenbianküst, uun a süüd Libeeria an uun a süüdwaast Sierra Leone. At lun hee 10.523.261 lidj (2014). At hoodsteed as Conakry

Guinea leit twesken 12° 41' an 07° 12' (faan a nuurd tu a süüd) an 15° 03' an 7° 45' (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi so grat üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1062 km) faan Guinea wurt mä Maali an det kurtst (363 km) mä Seenegal diald. At lun dialt uk en 816 km lung grens mä Elfenbianküst, en 794 km lung mä Sierra Leone, en 590 km lung mä Libeeria an en 421 km lung mä Guinea-Bissau.

Berger uun Guinea san: de Nimba Berig (of de Richard-Molard Berig; 1752 m), de Kakoulima Berig (1011 m), de Kambo Berig (836 m), de Belakaniaré Berig (751 m), de Bonkoui Berig (719 m), de Kankharé Berig (682 m), de Moïnahi Berig (681 m), de Sinbann Berig (654 m), de Dandomakhouré Berig (642 m) an de Taban Berig (630 m).

Ian faan dön grat struumer faan Aafrika, de Niger Struum, hee sin hood uun Guinea, nai bi a grens mä Sierra Leone. Bistruumer faan deheer struum san: de Mafou Struum, de Niantan Struum, de Milo Struum, de Dion Struum an de Sankarani Struum. Dönheer al bistruumer haa hörens hööd uk uun Guinea. De Sankarani Struum leept iin uun de Niger Struum uun Maali. Öler struumer uun Guinea san: de Kogon Struum, de Konkouré Struum (en bistruum as de Kakrima Struum), de Tominé Struum, de Koulountou Struum, de Gambié Struum, de Bafing Struum, de Bakoy Struum an de Loffa Struum.

Guinea hee aacht regiuunen, wat iin uun prefektüüren diald wurd.

Det amtelk spriik faan Guinea as Fraansöösk an 40% faan’t befölkring spreecht Fula.

At lun, iar en fraansöösk kolonii, wurd 1958 suwereen. De iarst president faan 1958 tu 1984 wiar Ahmed Sékou Touré, diar 1960 sin Demokraatisk Partei faan Guinea (Parti démocratique de Guinée of PDG) tu iansig legaal partei uun't lun ferklaaret an faan do uun üüs diktaator regiaret. Touré bleew president bit dat hi 26. Marts 1984 uun dön Ferianigt Stooten uun en hartslach stoorew. Premier-minister Louis Lansana Beavogui wurd do stelfertreeden president, man wurd 3. April 1984 uun en putsch störtet. A putsch wiar letjet stünjen föör a wool faan en nei feerer faan det poliitisk büroo faan det PDG. Beavogui, diar en naar frinj faan Touré wiar, wurd faan dön miast lidj ufteft, dat hi san efterfulger wurd ded. Lansana Conté, föörmaan faan't armee, wurd do president. Conté bleew uk president ap tu sin duas 23. Deetsember 2008. Kurt diarefter wiar en öler putsch an wurd Moussa Dadis Camara president. Camara sin presidentskap kaam tu aanj, iar hi 3. Deetsember 2009 uun en atentaat ferwundet wurd. Do wurd Sékouba Konaté president. Hi wurd mä't bereding för dön 2010 presidentskapswoolen beüübdraanjen. Dön iarst frei presidentskapswoolen wiar 27. Jüüne 2010 (det iarst runde) an 7. Nofember (det naist runde) an Alpha Condé wurd tu a president weelet.

Guinea as en republiik. At president sant 2010 as Alpha Condé.

Guinea as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 12. Deetsember 1958.

At weering faan't lun as de Guineeisk Nakfa, wat faan det Sentraalbeenk faan det Republiik faan Guinea ütjbroocht wurt.




#Article 610: Guinea-Bissau (246 words)


Guinea-Bissau [ɡiˈneːa bɪˈsaʊ̯], amtelk Republiik faan Guinea-Bissau (üüb Portugiisk: Guiné-Bissau [ɡiˈnɛ biˈsau] an República da Guiné-Bissau [ʁeˈpublikɐ dɐ ɡiˈnɛ biˈsaw]) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurd leit Seenegal, uun a uast an süüd Guinea. At lun hee 1.520.830 lidj (2009). At hoodsteed as Bissau.

Guinea-Bissau leit twesken 12° 41' an 10° 52' (faan a nuurd tu a süüd) an 16° 42' an 13° 40' (faan a waast tu a uast). At lun as tjiinsis letjer üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (421 km) faan Guinea-Bissau wurt mä Guinea an det kurtst (341 km) mä Seenegal diald.

Struumer uun Guinea-Bissau san: de Cacheu Struum, de Geba Struum an de Corubal Struum.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Guinea Bissau hee 9 regiuunen.

Det amtelk spriik faan Guinea-Bissau as Portugiisk (wat faan 11% faan’t befölkring spreegen wurt) an 44% faan’t befölkring spreecht Guinea-Bissauisk Kreol.

Uun't madeläälerns wiar at lun dial faan dön Maali an Kaabu riken. Portugiisk hanelsliidj baget 1588 uun Cacheu (en steed, wat uun nuurd faan’t lun leit) en faktorei, wat tu a hanel faan slaawen tiinet. Lääder wurd det hial lun en portugiisk kolonii. At lun wurd 10. September 1974 suwereen.

Guinea-Bissau as en republik. A president faan't lun sant 2014 as José Mário Vaz.

Guinea-Bissau as lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 611: Seenegal (346 words)


Seenegal [ˈseːnegal], amtelk Republiik Seenegal (üüb Fraansöösk: Sénégal [seneˈgal] an République du Sénégal) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurd leit Mauretaanien, uun a uast Maali, uun a süüduast Guinea an uun a süüdwaast Guinea-Bissau. Seenegal slot uk Gambia am. At lun hee 13.508.715 lidj (2016). At hoodsteed as Dakar.

At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (813 km) faan Seenegal, wat loongs de Seenegal Struum leit, wurt mä Mauretaanien diald. Det kurtst grens (330 km) wurt mä Guinea diald. At lun dialt uk en 419 km lung grens mä Maali an en 338 km lung mä Guinea-Bissau. Det grens mä Gambia, en lun, wat amanbi en enklaawe banen Seenegal as, as 740 km lung.

De waastermiast ponkt uun Aafrika, Cap Vert, leit uun a waast faan uun Seenegal, nai bi Dakar.

Struumer uun Seenegal san: de Seenegal Struum (wat at grens mä Mauretaanien bildet), de Saloum Struum (hög hood uun det Tambacounda Regiuun leit an troch a maden faan't lun leept), de Gambia Struum (wat at grens twesken dön Tambacounda an Kolda Regiuunen bildet an iin uun Gambia leept), de Geba Struum an de Casamance Struum (wat troch a süüd faan't lun leept).

Seenegal hee fjauertanj regiuunen.

Seenegal as en lun faan föl spriiken. Fraansöösk as det amtelk spriik faan't lun. At spriik wurd uun det koloniaaltidj iinfeerd. Wolof as at mamenspriik faan amanbi 50% faan a befölkring an at ferkiarspriik faan at miast faan a lidj uun't lun. Det as ian faan a natschunaalspriiken faan Seenegal. Öler natschunaalspriiken san:

Dön Fraansuusen lai 1659 at siidlung faan Saint-Louis üüb en eilun nai bi de nuurdwaasteeg grünj. A feestlun kaam man bluat uun det naist heleft faan det 19. juarhunert oner hör kontrol. 1895 wurd at kolonii dial faan det Fraansöösk Waast-Aafrika Föderatschuun. Seenegal wiar faan 1959 tu 1960 tup mä Maali dial faan det Maali Föderatschuun uun det Fraansöösk Komuniteet.

Seenegal as en republiik. A president faan't lun sant 2012 as Macky Sall.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 612: Sierra Leone (190 words)


Sierra Leone [siˈɛʁa leˈoːnə], amtelk Republiik Sierra Leone (üüb Ingels: Sierra Leone [sɪˈɛəɹə lɪˈoʊni], [sɪˈɛəɹə lɪˈoʊn] an Republic of Sierra Leone), as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurduast lei Guinea, uun a süüduast Libeeria an uun a süüdwaast a Atlantik. At lun hee 7.092.113 lidj (2015). At hoodsteed faan't lun as Freetown.

At lun dialt grensen mä tau lunen. Det lingst grens (794 km) faan Sierra Leone wurt mä Guinea an det kurtst (299 km) mä Libeeria diald. A eeg as 402 km lung. 

De huuchst berig (1945 m) faan’t lun as Bintumani Berig, wat uun a Loma Berger uun a nuurduast leit.

Sierra Leone hee fjauer prowinsen an ian gebiit.

Uun a naacht faan 4. an 5. Deetsember 2015 jaft at det letst folksteeling uun Sierra Leone. Efter a resultooten hee't lun 7.092.113 lidj: 3.601.135 faan a lidj san wüfhööd an 3.490.978 san karmen. 59 prusent faan a lidj wene üüb't lun an 41 prusent wene uun a steeden.

Sierra Leone wiar en britisk kolonii. Det wurd April 1961 suwereen.

Sierra Leone as en republiik. A president faan't lun sant 2007 as Ernest Bai Koroma.




#Article 613: Ghaana (458 words)


Ghaana [ˈgaːna], amtelk Republiik faan Ghaana (üüb Ingels: Ghana [ˈɡɑːnə] an Republic of Ghana) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a waast lei Elfenbianküst, uun a nuurd Burkiina Faaso, uun a uast Toogo an uun a süüd det Golf faan Guinea an Atlantisk Ootseaan. At lun hee 	24.658.823 lidj (2010). At hoodsteed as Accra.

Ghaana leit twesken 11° 10' an 04° 44' (faan a nuurd tu a süüd) an 3°15' an 1° 10' (faan a waast tu a uast). At lun as wat letjer üüs Tjiisklun.
 
At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1098 km) faan’t lun wurt mä Toogo an det kurtst mä Burkiina Faaso diald. At lun dialt uk en 720 km lung grens mä't Elfenbianküst. A eeg as 539 km lung. 

De huuchst berig (885 m) uun’t lun as Afadja Berig. Öler berger san de Edouka Berig (785 m), de Atiwiredu Berig (775 m) an de Kwamisa Berig (761 m).

Dön Suart Volta, Witj Volta an Ruad Volta Struumer luup troch a nuurduast faan't lun, am de Volta Struum tu bildin. De Volta Struum leept tu a süüd iin uun de Atlantik.

De gratst sia uun Ghaana as de Volta Stausia, wat uun a süüduast faan't lun leit.

Ghaana hee 10 regiuunen.

Det amtelk spriik faan Ghaana as Ingels an 58% faan’t befölkring spreecht Akan.

A nööm faan't lun, Ghaana, kaam faan det Ghaana Rik, wat uun a waast faan Aafrika uun't madeläälerns wiar. Daaling at lun faan't rik as dial faan Maali an Mauretaanien. At rik wurd uun Euroopa an Araabien üüs det Ghaana Rik efter a tiitel faan sin keiser bekäänt. At rik skintj ham efter a eroobering faan de almoraawidisk generool Abu-Bakr Ibn-Umar uun't juar 1076 apliaset tu haa'n.

Archeoloogisk auerrester uun a soon bi a eeg faan Ghaana wise diarüüb hen, dat at lun sant at Bronsetidj (amanbi 2000 f. Kr.) besiidelt as. A lidj faan detheer tidj, diar uun a laguunen an struumer fasket, haa man bluat letjet spöören turagleet. Archeoloogisk onerschükingen lei uk nai, dat at maden faan't lun uun a nuurd faan at waltsoon al 3000 tu 4000 juar bewenet wiar.

Faan 1878 ap tu 1958 wiar Ghaana en britisk kolonii. At lun wurd 1960 en republiik. Kwame Nkrumah wurd de iarst president.

Öler stootsboowenhööd wiar: Joseph Arthur Ankrah (1966-1969), Akwasi Afrifa (1969-1970), Nii Amaa Ollennu (1970), Edward Akufo-Addo (1970-1972), Ignatius Kutu Acheampong (1972-1975), Fred Akuffo (1978-1979), Jerry Rawlings (1979, 1981-2001), Hilla Limann (1979-1981), John Kufuor (2001-2009), John Atta Mills (2009-2012), John Mahama (2012-2017).

Ghaana as en republiik. A president sant Janewoore 2017 as Nana Akufo-Addo.

Ghaana as sant 8. Marts 1957 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen.

At weering faan't lun as de Cedi, wat faan det Beenk faan Ghaana ütjbroocht wurt.




#Article 614: Ekwatoriaal-Guinea (346 words)


Ekwatoriaal-Guinea [ɛkvatoˈri̯a:l giˈne:a], amtelk Republiik Ekwatoriaal-Guinea (üüb Spoonsk: Guinea Ecuatorial an República de Guinea Ecuatorial, üüb Fraansöösk: Guinée équatoriale an République de Guinée équatoriale, üüb Portugiisk: Guiné Equatorial an República da Guiné Equatorial) as en stoot uun a maden faan Aafrika. Uun a nuurd faan’t festlun faan’t stoot lei Kameruun, uun a süüd an uast Gabuun an uun a waast det Golf faan Guinea. Ian faan a eilunen faan’t lun, Annobón, leit 156 km tu a suud faan a Ekwaator, man dön öler eilunen leien tu a nuurd diarfaan. At lun hee 1.222.442 lidj (2015). At hoodsteed as Malabo. 

Ekwatoriaal-Guinea leit twesken 03° 47' an 01° 28' (faan a nuurd tu a süüd) an 5° 37' an 11° 20' (faan a waast tu a uast). At lun as tretanjsis letjer üüs Tjiisklun. At lun hee en festlun, Río Muni, tau grat eilunen, Bioko an Annobón, an föl letjer eilunen.

At lun dialt üüb at festlun grensen mä tau lunen. Det lingst grens (345 km) faan Ekwatoriaal-Guinea wurd mä Gabuun an det kurtst (183 km) mä Kameruun diald.

Berger uun Ekwatoriaal-Guinea san: de Pico Basilé Berig (3011 m; hi leit üüb det Bioko Eilun), de Pico Biaó Berig (2009 m), de Pico Quioveo Berig (598 m), de Pico Lago Berig (525 m), de Pico Do Fogo Berig (435 m) an de Quepuchin Berig (228 m).

Ekwatoriaal-Guinea hee sööwen prowinsen.

Dön amtelk spriiken faan Ekwatoriaal-Guinea san Spoonsk, Fraansöösk an Portugiisk.

At lun hee bluat ian huuchskuul: det Natschunaal Uniwersiteet faan Ekwatoriaal-Guinea.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 59,6 juaren, an maaner ian faan 57,4 juaren.

At lun wiar en spoons kolonii, wat 1968 suwereen wurd.

A föörmaaner faan't regiaring sant suwereniteet san:

Ekwatoriaal-Guinea as en republiik. A president faan't lun sant 1979 as Teodoro Obiang Nguema Mbasogo.

Ekwatoriaal-Guinea as sant 12. Nofember 1968 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 12. Oktuuber 1968 faan det Aafrikoons Unioon. At lun as uk lasmoot faan at Gemianskap faan a Lunen faan det Portugiisk Spriik.

At weering faan't lun as de madelaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Madelaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.




#Article 615: Mauritsius (105 words)


Mauritsius [maʊ̯ˈriːtsi̯ʊs], amtelk det Republiik Mauritsius (üüb Ingels: Mauritius [məˈɹɪʃəs] an Republic of Mauritius, üüb Fraansöösk: Maurice [moˈʀiːs] an République de Maurice) as en eilunstoot uun a süüdwaast faan de Indisk Ootseaan, amanbi 870 km tu a uast faan Madagaskar an amanbi 1800 km tu a uast faan Aafrika. At lun hee 1.237.091 lidj (2011). At hoodsteed as Port Louis.

Faan 1810 ap tu 1968 wiar Mauritsius en britisk kolonii. At lun wurd 12. Marts 1968 suwereen.

Mauritsius as en republiik. At president faan't lun sant 2015 as Ameenah Gurib-Fakim.

At weering faan't lun as de Mauritsius-Rupii, wat faan det Beenk faan Mauritsius ütjbroocht wurt.




#Article 616: Bengo (Prowins) (150 words)


Det Bengo Prowins (üüb Portugiisk: A Província do Bengo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't lun.Det as efter de Bengo Struum neemd, wat troch’t prowins an uun a nuurd faan Luanda uun iin det Bengo Bocht leept. Uun a nuurd leit det Zaire Prowins, uun a nuurduast det Uíge Prowins, uun a uast det Cuanza Norte Prowins an uun a süüd det Cuanza Sul Prowins. At prowins hee amanbi 351.579 lidj (2014). At hoodsteed as Caxito.

De Loge Struum bildet at nuurdgrens mä det Zaire Prowins. Dön Dande an Cuanza Struumer leept troch a maden faan't prowins.

Bengo Prowins hee seeks kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd. Tau öler kreiser, Ícolo e Bengo an Quissama, wat tuföören dialen faan det Bengo Prowins wiar, wurd 2011 tu det Luanda Prowins transportiaret.

Det Bengo Prowins wurd 26. April 1980 grünjlaanjen.
 




#Article 617: Benguela (Prowins) (105 words)


Det Benguela Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Benguela) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a waast faan't lun. Det as efter det Benguela Köningrik neemd. Uun a nuurduast leit det Cuanza Sul Prowins, uun a uast det Huambo Prowins, uun a süüduast det Huíla Prowins an uun a süüdwaast det Namibe Prowins. Det hee 2.036.662 lidj (2014). At hoodsteed faan’t prowins as Benguela.

De Coporolo Struum leept troch a süüd faan't prowins.

Det Benguela Prowins hee 10 kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd. De Catumbela Kreis, iar en komuun, wurd 5. Oktuuber 2011 en kreis. 




#Article 618: Bié (Prowins) (185 words)


Det Bié Prowins (üüb Portugiisk: A Província do Bié) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a maden faan’t lun, uun’t Huuchlun faan Bié, huaruun föl faan a struumer uun Angoola a uursprünger haa. Uun a nuurdwaast leit det Cuanza Sul Prowins, uun a nuurduast lei dön Malanje an Lunda Sul Prowinsen, uun a uast leit Moxico Prowins, uun a süüduast Cuando Cubango Prowins, uun a süüdwaast Huíla Prowins an uun a waast Huambo Prowins. Det hee 1.338.923 lidj (2014). At hoodsteed as Kuito.

Tau struumer haa hörens hööd uun det Bié Prowins. Ian, de Cuanza Struum, hee sin hood uun a süüd faan't prowins. Hi leept tu a nuurd an bildet dial faan't grens mä det Malanje Prowins. De öler, de Cubango Struum, hee sin hood uun a waast faan't prowins. Hi leept tu a süüd an bildet a grensen mä dön Huambo an Huíla Prowinsen. En öler struum, de Cutato Struum, bildet dial faan't grens mä det Huambo Prowins an leept troch a nuurd faan't prowins.

Bié hee njüügen kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 619: Burkiina Faaso (702 words)


Burkiina Faaso ([bʊrˈki:na ˈfa:zo], iar Boowervolta, üüb Fraansöösk: Burkina Faso [buʁkina faso]  an Haute-Volta) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a nuurd leit Maali, uun a uast Niiger, uun süüdwaast Beniin, uun a süüd lei Toogo an Ghaana an uun a süüdwaast leit at Elfenbianküst. At lun hee 15.224.800 lidj (2009). At hoodsteed as Ouagadougou.

Burkiina Faaso leit twesken 15° 05' an 09° 24' (faan a nuurd tu a süüd) an 5° 30' an 2° 25' (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi so grat üüs Tjiisklun.

At lun dialt grensen mä seeks lunen. Det lingst grens (1325 km) wurt mä Maali an det kurtst (131 km) mä Toogo diald. At lun dialt uk en 626 km lung grens mä Niiger, en 602 km lung mä Ghaana, en 545 km mä Elfenbianküst an en 386 km lung mä Beniin.

Uun a süüd as at lunskap green; uun a nuurd jaft at wüüst.

De huuchst berig (727 m) uun’t lun as de Tenakourou Berig. Öler berger san: de Tanlallé Berig (562 m), de Kantolo Berig (542 m), de Tonvo Berig (470 m), de Kanso Berig (448 m), de Kolèl Berig (448 m), de Pic de Nahouri (447 m), de Zaran Kipsi Berig (441 m), de Nanga Berig (417 m), de Gabou Kani Berig (411 m) an de Lakba Berig (400 m).

Dön trii gratst struumer uun Burkiina Faaso san de Ruad Volta, Suart Volta an Witj Volta.

Burkiina Faaso hee 13 regiuunen (üüb Fraansöösk: Régions), wat iin uun prowinsen diald wurd.

Det amtelk spriik faan Burkiina Faaso as Fraansöösk: 3.740.000 lidj uun't lun snaake detdiar spriik. Natschunaal spriiken san Fula, Jula an More.

Huuchskuulen uun Burkiina Faaso san: det Huuger Instituut för Informaatik an Ferwalting (uun Ouagadougou), Feekhuuchskuul faan Bobo-Dioulasso, det Uniwersiteet faan Ouagadougou an det Uniwersiteet faan Koudougou.

Wüfen raage uun't madel en ääler faan 61,9 juaren, an maaner ian faan 60,4 juaren.

Burkiina Faaso wiar en fraansöösk kolonii. At lun wurd 5. August 1960 suwereen. Sant suwereniteet san föl putschen. Maurice Yaméogo wiar de iarst president. At wiar 1966 en putsch. At hood faan't armee, Sangoulé Lamizana, wurd a efterfuliger. At wiar 1980 en öler putsch. Do wurd Saye Zerbo at stootsboowenhood. At wiar 1982 en öler putsch. Do wurd Jean-Baptiste Ouédraogo at stootsboowenhood. At wiar 1983 en öler putsch faan Koptein Blaise Compaoré. Do wurd Thomas Sankara at stootsboowenhood. A nööm faan't lun wurd 1984 tu Burkiina Faaso feranret. Koptein Blaise Compaoré startet 1987 en öler putsch, huaruun Thomas Sankara ambroocht wurd. Do wurd hi för 25 juar stootsboowenhood. Efter unrauen, treed hi 2014 turag an Isaac Zida wurd at stootsboowenhood. Hög wegen lääder treed hi turag an Michel Kafando wurd president. De letst putsch wiar uun 2015. At meecht wurd man bal tu Michel Kafando turagden an kurt diarefter't wiar en presidentskapswool.

Burkiina Faaso as en republiik. Roch Marc Christian Kaboré as sant 2015 a president.

Burkiina Faaso as sant de 20. September 1960 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.

Burkiina Faaso as een faan a aremst lunen üüb a eerd. Üüb a HDI-indeks steent det lun üüb plaats 181 faan 187. 2005 haa a Weltbeenk an a Internatjunaal Müntfond det henfingen, dat det lun en graten dial faan sin skiljen luaswurd. Uun a leetst 15 juar as det wiartskap stüdig am sowat 5% woksen. Man det waaksen komt fööraal det skööl faan a Mossi tu guud, diar uun a steeden wene. A miasten skel mä (amreegent) maner üs een US-Dooler a dai ütjkem. Hör aanj münt het CFA-Franc.

Auer 90% faan a minsken büüre för jo salew, an haa ööders neen iinkemen. Jo lewe faan hirse, meis, sorghum, fonio an ris. An wan diar ans en ring fung as, do skel fölen hongre.

Uun't süüden, huar't ei gans so drüg as, waaks uk yams, maniok an sokerraid. För a eksport wurd uk eerdnöden an buumol uunbaud.

Wäärdag materioolen uun a grünj san gul an mangaan, man för en industrii hää Burkiina Faaso noch neen gud ferkiarsneet.

At weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk ütjbroocht wurt.

Uun't juar 2018 hed Burkiina Faaso en BIP faan amanbi 16,2 biljuunen US-Dooler.




#Article 620: Cuando Cubango (Prowins) (178 words)


Det Cuando Cubango Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Cuando-Cubango) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins as efter dön Cuando an Cubango struumer neemd an leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurduast leit det Moxico Prowins, uun a uast Sambia, uun a süüd Namiibia, uun a waast lei dön Cunene an Huíla Prowinsen, an uun a nuurdwaast det Bié Prowins. At prowins hee 510.369 lidj (2014). At hoodsteed as Menongue.

De Cubango Struum bildet at grens mä det Huíla Prowins an dial faan’t grens mä det Cunene Prowins. Do leept hi tu a süüd am’t dial faan’t grens mä Namiibia tu bildin. De Cuito Struum leept troch a maden faan’t prowins. De Utembo Struum hee sin hood uun a maden faan’t prowins. De Quembo Struum bildet dial faan’t grens mä det Moxico Prowins an do leept iin uun de Cuando Struum. De Cuando Struum bildet uk at dial faan’t grens mä det Moxico Prowins an mä Sambia.

Det Cuando Cubango Prowins hee njüügen kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 621: Benguela (Steed) (159 words)


Benguela, amtelk São Felipe de Benguela, as en steed uun a waast faan Angoola. At stood leit amanbi 430 km tu a süüd faan Luanda, bi a mös faan de Cavaco Struum. Det as at hoodsteed faan Benguela Prowins. Det hee 128.084 lidj (2008).

At steed wurd 1617 üüs at Forte de São Filipe de Benguela grünjlaanjen.

Benguela hee en boonhoof, wat en haltesteed üüb det Benguelaboon faan Lobito hen tu Luau as. A boonhoof leit uun a nuurd faan't steed. Üüb det öler sidj faan de Cavanco Struum as en öler boonhoof, de Cavaco Boonhoof. At steed hee uk en fluughuuwen, de Benguela Fluughuuwen (üüb Portugiisk, Aeroporto de Benguela - 17 de Setembro), wat uun a süüd faan't steed leit. Tu a nuurd faan't steed leit uk de Catumbela Fluughuuwen. En struat, de Estrada Nacional 100 leitet efter Lobito, tu a nuurd faan Benguela. At jaft uk en struat, wat efter Namibe, tu a süüduast faan't steed, leitet.




#Article 622: Cuanza Norte (Prowins) (172 words)


Det Cuanza Norte Prowins (üüb Portugiisk: A Província do Cuanza Norte of Kwanza Norte) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins as efter de Cuanza Struum neemd an leit uun a nuurdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit det Uíge Prowins, uun a uast det Malanje Prowins, uun a süüduast det Cuanza Sul Prowins an uun a süüdwaast an waast det Bengo Prowins. Det hee 427.971 lidj (2014). At hoodsteed as N'dalatando.

De Cuanza Struum bildet at grens mä det Cuanza Sul Prowins an dial faan’t grens mä det Bengo Prowins. De Dande Struum bildet dial faan’t grens mä dön Uíge an Bengo Prowinsen. En öler dial faan’t grens mä det Uíge Prowins wurt faan de Lucala Struum bildet. Dediar struum leept troch det Malanje Prowins, do troch a süüd faan Cuanza Norte Prowins, huar hi iin uun de Cuanza Struum leept.

Det Cuanza Norte Prowins hee 13 kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.

Ap tu 1917 wiar Cuanza Norte det nuurddial faan det Cuanza Prowins.




#Article 623: Cuanza Sul (Prowins) (162 words)


Det Cuanza Sul Prowins (üüb Portugiisk: A Província do Cuanza Sul of Kwanza Sul) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins as efter de Cuanza Struum neemd an leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurdwaast lei dön Bengo an Cuanza Norte Prowinsen, uun a nuurd an nuurduast leit det Malanje Prowins, uun a süüduast lei dön Bié an Huambo Prowinsen an uun a süüdwaast leit det Benguela Prowins. Det hee 1.881.873 lidj (2014). At hoodsteed as Sumbe.

De Cuanza Struum bildet a grensen mä dön Cuanza Norte an Malanje Prowinsen. De Longa Struum hee sin hood uun a uast faan't prowins an leept tu a waast an bildet dial faan't grens mä det Bengo Prowins. De Cuvo Struum bildet dial faan't grens mä det Huambo Prowins an leept tu a nuurdwaast an iin uun det Atlantik uun a süüd faan Porto Amboim.

Det Cuanza Sul Prowins hee twaalew kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 624: Cunene (Prowins) (145 words)


Det Cunene Prowins (üüb Portugiisk: A Província do Cunene) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins as efter de Cunene Struum neemd. Det dialt a nööm mä det Kunene Regiuun, wat üüb det öler sidj faan’t grens uun Namiibia leit. Det leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurdwaast leit det Huíla Prowins, uun a nuurd an nuurduast det Cuando Cubango Prowins, uun a süüd Namiibia an uun a waast det Namibe Prowins. Det hee 965.288 lidj (2014). At hoodsteed as Ondjiva.

De Curoca Struum bildet dial faan't grens mä det Namibe Prowins. De Cubango Struum bildet dial faan't grens mä det Cuando Cubango Prowins. De Cunene Struum leept troch a maden faan't prowins tu a süüd an do tu a waast loongs a grens mä Namiibia.

Det Cunene Prowins hee seeks kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 625: Rolf Harlinghausen (175 words)


Rolf Harlinghausen  (* 25. Juuni 1940 ön Hamborig) es en dütsk CDU-Politiker en forleeren Meföligster fan di Büürerskep ön Hamborig.

Eeđer sin Abituur heer Rolf Harlinghausen bi di Forwalting liirt. Hi studiareti Pedagoogik ön dir Uniwersiteet fan Hamborig en ön di USA. 1966 waar Harlinghausen Skuulmaister. Hi wiar bit tö di  31. Juuli 2004 bi di Heinrich-Hertz-Schule ön Hamborig ön Aarber, hur hi uk sin ain Abituur maaket her. 

Hi halt fuul fan Skandināvien, en hat jit, dat hi uk Sweedsk snaki ken.
Harlinghausen heer en Uuning ön Muasem üp Söl. Hi snaket weđer Platdütsk jit Sölring.

Rolf Harlinghausen es bifriit en heer jen Daachter.

Sent 1984 es Harlinghausen bi di CDU. Fan 1993 bit 2011 wiar hi Meföligster fan di Büürerskep ön Hamborig. Diar set hi fuar sin Frakstjoon iin ön di Ütskot fuar Euroopa sa üs uk ön Ütskoten fuar Rocht en Sport. 
Harlinghausen wiar Spreeker fuar Politiik om Euroopa Partnerskepen me üđer Staten en internatsjonaali Saaken.

Sent 2004 set hi fuar Hamborig iin ön di Ütskot fuar Regioonen bi di Europeeisk Unioon.




#Article 626: Platdütsk (166 words)


Platdütsk es en weestgermaansk Spraak, diar ön Nuurđdütsklön sa üs ön Uasten fan di Neđerlönen spreeken uur. Di platdütsk Spreekwiisen sen rocht nai bi Holönsk, Friisk en Engelsk.

Des Tabeli weeget forskeligi Uurtern, hur di forskelig Skrewen en ütspreeken uur. Di platdütsk Skriiwing es fuar Liren, dānen fan Dütsk kum en bet naier bi di Ütspraak üs di friisk Skriiwingen, aurdat em fuar't Miist de debelt Konsonanten bihölen heer en di Vokaaldebelingen, üs di friisk Skriiwingen di haa, ek fuarkum.

(*) Eegentelk: aatj, öömr. faader ment hdt. Pate, engl. godfather

(nd. = Platdütsk ön Dütsklön, nied. = Platdütsk ön Holön, hdt. = Dütsk, engl. = Engelsk)

k → ch :

d → t :

oober d → d : (wan ingelsk th)

t → s :

t → z :

t → tz :

p → f :

p → pf :

v, w, f → b :

s → sch:

sm → schm:

sl → schl:

sw → schw:

st → scht:

sp → schp:




#Article 627: Huambo (Prowins) (143 words)


Det Huambo Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Huambo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurdwaast leit det Cuanza Sul Prowins, uun a nuurduast an uast det Bié Prowins, uun a süüd det Huíla Prowins an uun a süüdwaast det Benguela Prowins. At prowins hee 1.896.147 lidj (2014). At hoodsteed as Huambo.

De huuchst berig uun Angoola, de Moco Berig, leit uun detheer prowins.

Tau struumer haa sin hööd uun detheer prowins nai bi a steed Huambo. De iarst as de Cuvo Struum, wat tu a nuurdwaast leept an dial faan't grens mä det Cuanza Sul Prowins bildet. De naist as de Cutato Struum, wat tu a nuurd leept an dial faan't grens mä det Bié Prowins bildet.

Huambo Prowins hee elwen kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 628: Huíla (Prowins) (164 words)


Det Huíla Prowins (üüb Portugiisk: A Província da Huíla) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurdwaast leit det Benguela Prowins, uun a nuurd det Huambo Prowins, uun a nuurduast det Bié Prowins, uun a uast det Cuando Cubango Prowins, uun a süüd det Cunene Prowins an uun a waast det Namibe. Det hee 2.354.398 lidj (2014). At hoodsteed as Lubango.

Tau struumer haa hörens hööd uun detheer prowins. Ian, de Cunene Struum, hee sin hood uun a nuurduast faan't prowins. Do leept hi tu a süüd iin uun det Cunene Prowins. De öler, de Curoca Struum, hee sin hood uun a süüdwaast faan't prowins, nai bi a steed Chiange. Do leept hi tu a süüdwaast, am't grens twesken dön Namibe an Cunene Prowinsen tu bildin. De Cubango Struum bildet a grensen mä det Bié an Cuando Cubango Prowinsen.

Det Huíla Prowins hee fjauertanj kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 629: Lunda Norte (Prowins) (213 words)


Lunda Norte (üüb Portugiisk: A Província da Lunda Norte) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins as efter det Lunda Rik neemd an leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd an uast leit det DR Kongo, uun a süüd det Lunda Sul Prowins an uun a waast det Malanje Prowins. Det hee 862.566 lidj (2014). At hoodsteed as Dundo.

De Uanda Struum an de Cuengue Struum haa hörens hööd uun a maden faan't prowins. Dön tau struumer luup iin uun det DR Kongo. De Cuango Struum leept troch a waast faan't prowins. Öler struumer, wat troch at prowins luup san: de Cuilo Struum, de Luangue Struum an de Chicapa Struum. De Cassai Struum bildet dial faan't grens mä det DR Kongo

Steeden uun't prowins san: Cambulo, Capenda Camulemba, Caungula, Chitato, Cuango, Cuílo, Lubalo, Lucapa an Xá Muteba.

Det Lunda Norte Prowins hee njüügen kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.

Faan det sööwentanjst ap tu det njüügentanjst juarhunert wiar at prowins dial faan det Lunda Rik. 1884 wurd det dial faan det portugiisk kolonii faan Angoola. Diarefter, ap tu 1895, wurd at prowins dial faan det Lunda Distrikt. Do wiar det en distrikt faan 1895 ap tu 1978. Uun detdiar juar wurd at distrikt en prowins.




#Article 630: Lunda Sul (Prowins) (206 words)


Lunda Sul (üüb Portugiisk: A Província da Lunda Sul) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins as efter det Lunda Rik neemd an leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Lunda Norte Prowins, uun a uast det DR Kongo, uun a süüd det Moxico Prowins, uun a waast lei dön Malanje an Bié Prowinsen. Det hee 516.077 lidj (2014). At hoodsteed as Saurimo.

De Cuango Struum bildet at grens mä Malanje Prowins. De Cassai Struum bildet at grens mä det Moxico Prowins. Trii struumer haa hörens hööd uun a süüd faan't prowins: de Cuilo Struum, de Luangue Struum an de Chicapa Struum. Al dön trii struumer luup tu a nuurd iin uun det Lunda Norte Prowins.

Det Lunda Sul Prowins hee fjauer kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.

Faan det sööwentanjst ap tu det njüügentanjst juarhunert wiar at prowins dial faan det Lunda Rik. 1884 wurd det dial faan det portugiisk kolonii faan Angoola. Diarefter, ap tu 1895, wurd at prowins dial faan det Lunda Distrikt. Do wiar det en distrikt faan 1895 ap tu 1978. Uun detdiar juar wurd at distrikt en prowins.

A guwernöör faan't prowins sant 12. Oktuuber 2008 as Marcial Miji Itengo.




#Article 631: Malanje (Prowins) (189 words)


Malanje (üüb Portugiisk: A Província de Malanje) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. A nööm faan't prowins komt faan det Nuurd Mbundu wurd malanji, wat a stianer het. At prowins leit uun a nuurd faan't lun. Uun a nuurd lei det Uíge Prowins an det DR Kongo, uun a uast dön Lunda Norte an Lunda Sul Prowinsen, uun a süüd leit det Bié Prowins an uun a waast lei dön Cuanza Norte an Cuanza Sul Prowinsen. Det hee 968.135 lidj (2014). At hoodsteed as Malanje.

Ian struum hee sin hood uun't prowins. Dediar struum as de Cambo Struum hög hood uun a maden faan't prowins nai bi a steed Quela leit. Öler struumer bilde grensen mä öler prowinsen an uun ian faal, mä'n öler lun. De struumer, wat dialwis grensen mä öler prowinsen bilde san:

De struum, wat mä'n öler lun en grens bildet, as de Cuango Struum. Hi leept twesken a nuurdwaast faan't prowins an det DR Kongo.

De Cangandala Natschunaalpark, de letjst natschunaalpark uun Angoola, leit uun a maden faan't prowins.

Det Malanje Prowins hee fjauertanj kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 632: Moxico (Prowins) (183 words)


Det Moxico Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Moxico) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd lei det Lunda Sul Prowins an det DR Kongo, uun a uast leit Sambia, uun a süüd det Cuando Cubango Prowins an uun a waast det Bié Prowins. Det hee 727.594 lidj (2014). At hoodsteed as Luena.

Det Moxico Prowins as det gratst prowins uun Angoola.

Fjauer struumer haa hörens hööd uun’t prowins. Trii faan jo san de Cuando Struum, de Quembo Struum an de Cuito Struum. Hörens hööd lei uun a süüdwaast faan’t prowins an jo luup tu a süüd, am at grens mä det Cuando Cubango Prowins tu bildin. De fjuard struum, de Lungué-Bungo Struum, hög hood uk uun a süüdwaast leit, leept tu a süüduast iin uun Sambia. Ian faan dön grat struumer uun Aafrika, de Sambesi Struum, leept troch a uast faan’t prowins. En öler struum, de Cassai Struum, bildet at grens mä det Lunda Sul Prowins.

Det Moxico Prowins hee njüügen kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 633: Uíge (Prowins) (121 words)


Det Uíge Prowins (üüb Portugiisk: A Província de Uíge) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins hee 1.426.354 lidj (2014). At hoodsteed as Uíge. Uun a waast leit det Zaire Prowins, uun a nuurd an uast det DR Kongo, uun a süüduast det Malanje Prowins, uun a süüd det Cuanza Norte Prowins an uun a süüdwaast det Bengo Prowins.

At hood faan de Mbridge Struum leit uun a nuurdwaast faan't prowins. A struum bildet dial faan't grens mä det Zaire Prowins. At hood faan de Dande Struum leit uun a süüd faan't prowins. A struum bildet dial faan't grens mä det Cuanza Norte Prowins.

Det Uíge Prowins hee seekstanj kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 634: Zaire (Prowins) (113 words)


Det Zaire Prowins (üüb Portugiisk: Província do Zaire) as en prowins uun de aafrikoons stoot Angoola. At prowins hee 567.225 lidj (2014). At hoodsteed as M'banza-Kongo. Uun a nuurd leit det Kongo-Central Prowins uun det Demokraatisk Republiik Kongo, uun a uast leit det Uíge Prowins, uun a süüd leit det Bengo Prowins an uun a waast at Atlantik.

De naistlingst struum uun Aafrika, de Kongo Struum, bildet dial faan't nuurdgrens faan't prowins mä det DR Kongo: faan't steed Nóqui tu a mös faan a struum iin uun't Atlantik. De Mbridge Struum bildet dial faan't süüdgrens mä det Uíge Prowins.

Det Zaire Prowins hee seeks kreiser (municípios), wat iin uun komuunen (comunas) diald wurd.




#Article 635: Manicaland (118 words)


Manicaland Prowins (of Manikalun Prowins) (üüb Shona, Dunhu reManicaland, üüb Ingels, Manicaland Province) as en prowins uun de aafrikoons stoot Simbabwe. At prowins leit uun a uast faan’t lun. Det dialt a nööm mä at Manica Prowins, wat üüb det öler sidj faan’t grens uun Mosambik leit. Dön tau prowinsen san efter det Manyika folk neemd. Det hee 1.752.698 lidj (2012). At hoodsteed as Mutare.

Uun detheer prowins lei de huuchst berig, Nyangani Berig, an de naisthuuchst berig, Binga Berig, uun Simbabwe. De Nyanga Natschunaalpark leit uun a nuurduast an de Chimanimani Natschunaalpark leit uun a süüduast. At jaft trii weederfaalen uun't prowins: Odzani, Mtazari an Bungwe, wat uun a nuurd faan Mutare lei.

Manicaland hee 10 distrikten.




#Article 636: Cabo Delgado (Prowins) (160 words)


Det Cabo Delgado Prowins (üüb Portugiisk: Província de Cabo Delgado [ˈka.bu dɛɫ.ˈɣa.ðu]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins as efter Kap Delgado neemd. Det leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Mtwara Regiuun faan Tansaniia, uun a uast det Indisk Ootseaan, uun a süüd det Nampula Prowins an uun a waast det Niassa Prowins. Det hee 2.333.278 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Pemba.

De Rovuma Struum bildet det nuurdgrens faan’t prowins, de Lúrio Struum det süüdgrens an de Lugenda Struum dial faan’t waastgrens. De Messalo Struum leept troch’t prowins faan a süüdwaast tu a nuurduast iin uun at Atlantik. A eeg faan't prowins as 425 km lung.

De Quirimbas Natschunaalpark leit uun a uast faan't prowins.

Cabo Delgado Prowins hee ian steed (Pemba) an 15 distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 791.115 faan a lidj uun't prowins karmen an 843.047 wüfhööd




#Article 637: Gaza (Prowins) (299 words)


Det Gaza Prowins (üüb Portugiisk: Província de Gaza [ˈga.zɐ]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a süüdwaast faan’t lun. Det as efter en swaasi höödling, Gaza, neemd, diar uun a 19. juarhunert lewet. Uun a nuurdwaast leit det Masvingo Prowins faan Simbabwe, uun a nuurd leit det Manica Prowins, uun a uast det Inhambane Prowins, uun a süüd det Maputo Prowins an uun a waast lei dön Limpopo an Mpumalanga Prowinsen faan Süüdaafrika. At prowins hee 1.446.654 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Xai-Xai.

De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a maden faan Gaza Prowins. 

Gaza Prowins hee laguunen, wat mä öler prowinsen diald wurd. Tau san det Chuali Laguun an det Uembje Laguun, wat mä Maputo Prowins diald wurd. En öler as det Marrangua Laguun. En letj dial faan a uastaanj faan't laguun wurt mä Inhambane Prowins diald.

At prowins hee tau natschunaalparken: de Banhine Natschunaalpark, wat uun a maden faan't prowins lei and de Limpopo Natschunaalpark, wat uun a waast lei an en grens mä de Kruger Natschunaalpark faan Süüdaafrika dialt. En letj dial faan a nuurd as dial faan't de Zinave Natschunaalpark, wat för't miast uun det Inhambane Prowins leit. 

De Limpopo Struum leept troch't prowins iin uun det Atlantik nai bi Xai-Xai. De Chagane Struum bildet dial faan't uastgrens an leept iin uun de Limpopo Struum. De Save Struum bildet at grens mä Manica Prowins uun a nuurd.

Steeden uun't prowins san: Xai-Xai, Chokwé, Massingir an Chicualacuala.

Gaza Prowins hee ian steed (Xai-Xai) an tretanj distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 552.249 faan a lidj uun't prowins karmen an 684.035 wüfhööd.

Det Gaza Prowins wurd 1946 üüs det Gaza Distrikt grünjlaanjen. Det wiar iar dial faan det Lourenço Marques Distrikt.




#Article 638: Inhambane (Prowins) (202 words)


Det Inhambane Prowins (üüb Portugiisk: Província de Inhambane) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a süüduast faan’t lun. Uun a nuurdwaast leit det Manica Prowins, uun a nuurduast det Sofala Prowins an uun a waast det Gaza Prowins. Det hee 1.496.824 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Inhambane.

Det Inhambane Prowins leit amanbi twesken 21° an 25° (faan a nuurd tu a süüd). De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan't prowins. 

At prowins hee föl laguunen: Zevane Laguun, Nhalehengue Laguun, Nhangela Laguun, Dongane Laguun an Poelela Laguun, wat bi a eeg lei. Tau öler laguunen lei uun't banlun: Banamana Laguun uun a nuurd an Nhavarre Laguun uun a süüd.

De Save Struum bildet at nuurdgrens an de Changane Struum bildet dial faan at waastgrens.

At prowins hee tau natschunaalparken. Ian as de Zinave Natschunaalpark, wat uun a nuurdwaast leit. De öler as de Bazaruto Natschunaalpark üüb dön Paraiso Eilunen (üüb Portugiisk, Ilhas do Paraiso), wat uun det Indisk Ootseaan lei.

Inhambane hee tau steeden (Inhambane an Maxixe) an twaalew distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 580.158 faan a lidj uun't prowins karmen an 724.662 wüfhööd.




#Article 639: Kunene (Regiuun) (147 words)


Kunene as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun lei uun a nuurdwaast faan’t lun. Det as efter de Cunene Struum neemd. Det dialt a nööm mä det Cunene Prowins, wat üüb det öler sidj faan’t grens uun Angoola leit. Uun a nuurd leit Angoola, uun a nuurduast lei dön Omusati, Oshana an Oshikoto Regiuunen, uun a süüduast leit det Otjozondjupa Regiuun an uun a süüd det Erongo Regiuun. Det hee 86.856 lidj (2011). At hoodsteed as Opuwo.

Det Namiib Wüüst lei uun a süüdwaast, loongs a eeg faan't Atlantik. Tu a nuurd faan detheer wüüst lei det Kaokoveld, wat uk en wüüst as.

Det Kunene Regiuun hee 7 woolkreiser:

Efter det 2011 folksteeling hee at regiuun 86.856 iinwenern: 43.603 san karmen an 43.253 san wüfhööd.

Efter det 2011 folksteeling, 47 prosent faan hüshualer spreege det Herero Spriik, wat ian faan dön Bantu Spriiken as.




#Article 640: Manica (Prowins) (171 words)


Det Manica Prowins (üüb Portugiisk: Província de Manica) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a waast faan’t lun. Det dialt a nööm mä at Manicaland, wat üüb det öler sidj faan’t grens uun a waast uun Simbabwe leit. Dön tau prowinsen san efter det Manyika folk neemd. Uun a nuurd leit det Tete Prowins, uun a uast det Sofala Prowins, uun a süüduast det Inhambane Prowins, uun a süüdwaast det Gaza Prowins an uun a waast Simbabwe. Det hee 1.911.237 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Chimoio.

De huuchst berig uun Mosambik, Binga Berig, leit uun a waast faan't prowins.

De Save Struum bildet at süüdgrens faan't prowins. De Buzi Struum leept troch a süüd faan't prowins.

Manica Prowins hee ian steed (Chimoio) an 11 distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 690.062 faan a lidj uun't prowins karmen an 748.324 wüfhööd.

At prowins wiar dial faan’t konseschuun faan det Mosambik Seelskap, wat 1891 grünjlaanjen wurd.




#Article 641: ǁKaras (118 words)


ǁKaras (iar Karas) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Hardap Regiuun, uun a uast an süüd Süüdaafrika an uun a waast det Atlantik. Det hee 77.421 lidj (2011). At hoodsteed as Keetmanshoop. 

De huuchst berig (2202 m) uun't regiuun as a Schroffenstein, wat uun a Karasberger tu a süüduast faan Keetmanshoop leit. En öler berig as de Brukkaros Berig, wat 1590 m huuch as. De Oranje Struum bildet at süüdgrens faan't regiuun.

At regiuun hee 8 woolkreiser:

Efter det 2011 folksteeling, spreege 36 prosent faan hüshualer Afrikaans, 27 prosent Ovambo an 23 prosent Khoekhoe.

Det guwernöör faan't regiuuun sant 2015 as Lucia Basson.




#Article 642: Erongo (302 words)


Erongo as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Kunene Regiuun, uun a nuurduast det  Otjozondjupa Regiuun, uun a süüduast det Khomas Regiuun an uun a süüd det Hardap Regiuun. Det as efter de Erongo Berig neemd. Det hee 150.400 lidj (2011). At hoodsteed as Swakopmund.

Det Erongo Regiuun as de seekstgratst regiuun uun Namiibia. At regiuun leit amanbi twesken 20° an 24° (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 13° an 17° (faan a waast tu a uast). De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan at regiuun. A eeg faan't regiuun as amanbi 320 km lung.

De huuchst berig uun Namiibia, de Königstein, wat üüb a Brandberg as, leit uun a nuurdwaast faan't regiuun. Öler berger üüb a Brandberg san det Horn (2519 m) (de naisthuuchst berig) an det Numasfels (2518 m) (de traadhuuchst berig). Öler berger uun't regiuun san de Hohenstein (2319 m), Erongo Berig (2219 m), Omburg (2073 m), Otjipateraberg (1989 m), Witwatersberge (1861 m), Grootberg (1846 m) an Spitzkoppe (1728 m). Letjer berger san de Messum Kraater (726 m) an a Vogelfederberg (527 m).

Nai bi de Erongo Berig lei tau höölin: det Paula Hööle an det Phillip Hööle.

A süüd faan't regiuun as dial faan de Namiib-Naukluft Natschunaalpark. De Dorob Natschunaalpark lingt loongs a eeg faan de Ugab Struum hen tu a süüd faan de Kuiseb Struum.

De Ugab Struum bildet dial faan't grens mä det Kunene Regiuun. De Omaruru Struum leept troch a nuurd iin uun't Atlantik tu a nuurd faan a Kap Farilhao. De Swakop Struum an de Kuiseb Struum luup troch a süüd iin uun de Walvis Bocht.

At regiuun hee 7 woolkreiser:

Efter det 2011 folksteeling wurt det Ovambo Spriik uun 39 prosent faan hüshualer uun’t regiuun spreegen.




#Article 643: Zambezi (Regiuun) (188 words)


Zambesi (iar Caprivi Regiuun) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a nuurduast faan’t lun. Det as efter de Sambesi Struum (üüb Ingels, the Zambezi River) neemd. Uun a nuurdwaast leit Angoola, uun a nuurduast Sambia, uun a süüd Botsuana an uun a waast det Kavango East Regiuun. Det hee  90.100 lidj (2011). At hoodsteed as Katima Mulilo.

De Linyati Struum bildet det süüdwaast grens faan't regiuun mä Botsuana. De Kuando Struum bildet uk dial faan't grens mä Botsuana, man det leept troch't regiuun, am at grens twesken Angoola an Sambia tu bildin. De Sambesi Struum bildet dial faan't grens mä Sambia. At regiuun hee uk trii grat deuen. Ian faan jo, det Linyati Deu, leit uun a süüd uun a bocht faan de Linyati Struum. En öler deu leit deel a struum, trinjenam de Liambezi Sia. At jaft noch en öler, wat twesken de Sambesi an Linyati Struumer leit.

Det Zambezi Regiuun hee aacht woolkreiser:

Ap tu 2013 wiar't regiuun üüs Caprivi Regiuun neemd. Det wiar efter tjiisk kansler Leo von Caprivi neemd.

De guwernöör faan't regiuun sant 2010 as Lawrence Sampofu.




#Article 644: Otjozondjupa (Regiuun) (215 words)


Otjozondjupa as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurd lei dön Oshikoto, Kavango West an Kavango East Regiuunen, uun a uast lei Botsuana, uun a süüduast det Omaheke Regiuun, uun a süüd det Khomas Regiuun, uun a süüdwaast det Erongo Regiuun an uun a nuurdwaast det Kunene Regiuun. Det hee 143.903 lidj (2011). At hoodsteed as Otjiwarongo.

Berger uun't regiuun san: Omatako Berig (2316 m), Gross Otavi Berig (2155 m), Omobotozu Berig (1920 m), Klein Waterberg (1930 m), Omboroko Berig (1885 m), Groot Waterberg (1857 m), Orosberg (1760 m) an Eisenberg (1689 m). De Omaheke Struum, wat bluat tidjwiis mä weeder fald, hee sin hood nai bi de Omboroko Berig uun a nuurdwaast an leept efter a nurduast troch't regiuun, am at grens twesken dön Kavango West an Kavango East regiuunen tu bildin. De Swakop Struum uk hee sin hood uun Otjozondjupa, man det uun a süüdwaast faan't regiuun leit. Dediar struum leept efter a süüdwaast iin uun det Erongo Regiuun.

At regiuun hee 7 woolkreiser:

Efter det 2011 folksteeling wurt det Herero Spriik uun 27 prosent faan hüshualer uun’t regiuun spreegen. Uun 21 prosent faan hüshualer wurt det Ovambo Spriik spreegen. Uun en widjer 21 prosent faan hüshualer wurt det Khoekhoe Spriik spreegen.




#Article 645: Oshikoto (Regiuun) (137 words)


Oshikoto as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Ohangwena Regiuun, uun a nuurduast det Kavango West Regiuun, uun a süüduast det Otjozondjupa Regiuun, uun a süüdwaast det Kunene Regiuun an uun a waast det Oshana Regiuun. Det hee 181.600 lidj (2011). At hoodsteed as Omuthiya.

Det Etosha Saaltpoon leit uun a süüdwaast faan't regiuun. Det as dial faan de Etosha Natschunaalpark. De bluat sian uun Namiibia, wat altidj mä weeder fald san, de Guinas Sia an Otjikoto Sia, lei uun a süüduast faan detheer regiuun. En sia, wat tidjwiis mä weeder falld as, de Oponono Sia, leit uun a nuurd faan't regiuun.

At regiuun hee elwen woolkreiser:

Efter det 2011 folksteeling wurt det Ovambo Spriik uun 86 prosent faan hüshualer uun’t regiuun spreegen.




#Article 646: Khomas (219 words)


Khomas as en regiuun uun de aafrikoons stoot Namiibia. At regiuun leit uun a maden faan’t lun. Uun a waast leit det Erongo Regiuun, uun a nuurdwast det Otjozondjupa Regiuun, uun a uast det Omaheke Regiuun an uun a süüd det Hardap Regiuun. Det hee 342.141 lidj (2011). At hoodsteed as Windhoek.

Det Khomas Huuchlun, wat en madelmiadig hööchte faan 1000m hee, leit uun a waast faan’t regiuun. A Hakosberger an Rantberger lei uun detdiar huuchlun. A Gamsberig leit uun a Hakosberger. Bedüüden öler berger san dön Auasberger an Erosberger, wat nai bi Windhoek lei. Öler berger san dön Karubeamsberger, wat uun a süüduast lei. Det lingst hööle uun Namiibia, det Arnhem Hööle, leit uun a uast faan’t regiuun. De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan det Khomas Regiuun.

Föl struumer haa hör hööd uun det Khomas Regiuun. Jo san: de Wit-Nossob Struum, de Swart-Nossob Struum, de Olifants Struum, de Kuiseb Struum, de Kaan Struum, de Gaub Struum, de Ubib Struum, de Kam Struum, de Oanob Struum, de Skaap Struum an de Seeis Struum.

At regiuun hee tjiin woolkreiser:

Efter't folksteeling faan 2011, hee at regiuun 342.141 lidj. 169.672 faan a lidj san karmen an 172.469 san wüfhööd..

Efter det 2011 folksteeling, spreege 41 prosent faan hüshualer Ovambo, 19 prosent Afrikaans, 12 prosent Khoekhoe an 10 prosent Herero.




#Article 647: Nampula (Prowins) (166 words)


Det Nampula Prowins (üüb Portugiisk: Província de Nampula) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurduast leit det Cabo Delgado Prowins, uun a nuurdwaast det Niassa Prowins an uun a waast det Zambézia Prowins. Det hee 6.102.867 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Nampula.

Berger uun't prowins san: Ribaue Berig (wat uun a nuurd faan't prowins leit), Panda Berig, Nairucu Berig an Muíto Berig.

Uun a süüdwaast faan't steed Angoche uun det Indisk Ootseaan leit det Angoche Eilun.

De Lúrio Struum bildet faan't grens mä det Cabo Delgado an dial faan't grens mä det Niassa Prowins. De Ligonha Struum bildet dial faan't grens mä det Zambézia Prowins.

Steeden uun't prowinsen san: Nampula, Nacala, Lumbo an Angoche.

At prowins hee trii steeden (Ilha de Mocambique, Nacala an Nampula) an 20 distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 2.015.762  faan a lidj uun't prowins karmen an 2.068.894 wüfhööd.




#Article 648: Sansibar (Lokaal) (289 words)


Di Sansibar es en bikeent Restaurant üp Söl. Benen ken 160 Liren set en büten jit 250 (Terasi ön di Dünemern). 
Di Sansibar heer en Wiinkeler, en diar sen aliweegen ombi 30.000 Borelern fan aur düüsent Aarten.

Diar waar da Iit, Mārigern en Pommes Frites forkoopet. 
Des Imbis her di Noom Sansibar. Ön di Wuntertir her Seckler Bruarwening üp Böterskeepen. 1982 buan di jest Sansibar wech, en Herbert Seckler kām üp di Taacht, en nii jen āptöbech.

Di Noom kumt fan di Strön-Diil, hur dit Lokaal stuunt. Fan di 1930er Jaaren fing trii fan di FKK-Strönen üp Söl exootisk Noomern. Di Strön bi Woningstair jeet Abessinien, süđern Raantem wiar tau Strönen me ni Noomern Sansibar en Samoa.

Di jest en bit nü iining Filiaali fan di Sansibar es ön Düsseldorf, ön di Kö-Böög. Dit diari Restaurant me Lounge es 400 Kwadraatmetern gurt en es iin ön dit Moori-Koophüs Breuninger (in-shop-Model).

Di Sansibar-Stores üp Söl en ön't Internet ken em Moorisaaken fan Sansibar sa üs uk skuur, Pöösen, Tasken, Püntjikraam koopi. Ja haa diar uk Wiin en Iit tö forkoopi.
Ön dit Krütsfaarskep Europa es en Filiaali fan di „Sansibar“.
Sent 2007 dēr di Sansibar di Noom fuar Menüüs, dānen em ön di Fliigern fan Air Berlin koopi ken, wan di Flocht leenger üs 90 Minüten waaret.

Ön Hamborig jeft et uk san Shop, dit es iin ön dit Alstertal-Zentrum.

Ö di Saison 2014/15 heer di Sansibar - fuar jen Spöltir - di FC Würzburger Kickers iin ön di Regionaal-Liiga Bayern sponsert. Di Trainer fan Würzburg Bernd Hollerbach her fuar di Kontakt twesken di Futballforiining en di Sansibar sörigt, en diar her em Lest en help jam jens üt.

Sent di Saison 2015/16 sponsert di Sansibar di Hunenball-Bundesliigisten THW Kiil.




#Article 649: Niassa (Prowins) (104 words)


Det Niassa Prowins (üüb Portugiisk, Província do Niassa) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a nuurd leit Tansaniia, uun a uast det Cabo Delgado Prowins, uun a waast lei Malaawi an de Malaawi Sia, uun a süüduast leit det Nampula Prowins an uun a süüdwaast det Zambézia Prowins. Det hee 1.865.976 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Lichinga.

Det Niassa Prowins hee ian steed (Lichinga) an füftanj distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 596.217 faan a lidj uun't prowins karmen an 617.181 wüfhööd.




#Article 650: Sofala (Prowins) (114 words)


Det Sofala Prowins (üüb Portugiisk: Província de Sofala) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a maden faan’t lun. Uun a nuurduast leit det Zambézia Prowins, uun a uast det Indisk Ootseaan, uun a süüd det Inhambane Prowins, uun a waast det Manica Prowins an uun a nuurdwaast det Tete Prowins. Det hee 1.642.920 lidj (2007). At hoodsteed faan't prowins as Beira.

De Sambesi Struum bildet at nuurdgrens faan't prowins. Det Save Struum bildet at süüdgrens.

Sofala Prowins hee ian steed (Beira) an twaalew distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 820.559  faan a lidj uun't prowins karmen an 865.104 wüfhööd.




#Article 651: Zambézia (Prowins) (136 words)


Det Zambézia Prowins (üüb Portugiisk: Província de Zambézia) as en prowins uun de aafrikoons stoot Mosambik. At prowins leit uun a nuurd faan’t lun an as efter de Sambesi Struum (üüb Portugiisk: Rio Zambeze) neemd. Uun a nuurduast leit det Nampula Prowins, uun a süüduast det Indisk Ootseaan, uun a süüdwaast lei dön Sofala an Tete Prowinsen an uun a nuurdwaast Malaawi an det Niassia Prowins. Det hee 5.110.787 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Quelimane.

De Mabu Berig (1700 m) leit uun a maden faan't prowins. En öler berig as de Paracoma Berig (522 m), wat uk uun a maden leit.

Zambézia Prowins hee ian steed (Quelimane) an 21 distrikten.

At wiar folksteelingen uun 2017, 2007, 1997 an 1980. Efter't folksteeling faan 2007, wiar 1.878.160 faan a lidj uun't prowins karmen an 2.012.293 wüfhööd.




#Article 652: Alibori Department (157 words)


Det Alibori Department (üüb Fraansöösk: Département de l’Alibori) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a nuurduast faan’t lun. Uun a nuurdwaast leit Burkiina Faaso, uun a nuurd Niiger, uun a uast Nigeeria, uun a süüd det Borgou Department an uun a süüdwaast det Atakora Department. Det as det gratst department uun Beniin. Det hee 867.463 lidj (2013). At hoodsteed faan't department sant as 2008 Kandi.

At lunskap bestäänt ütj en fleek lun, wat tu’t deel faan de Niiger Struum deelfäält. At lun as mä muar deelen trochskäären. De Niiger Struum bildet at grens twesken't prowins an Niiger. De Natschunaalpark W leit uun a nuurdwaast faan't department.

At department hee seeks komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 867.463 lidj uun't department: 431.357 faan a lidj wiar karmen an 436.106 wüfhööd.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:

At department wurd 1999 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Borgou Department.




#Article 653: Central (Distrikt uun Botsuana) (119 words)


De Central Distrikt (üüb Tswana, Kgaolo ya Legawe, üüb Ingels, Central District) as en distrikt uun de aafrikoons stoot Botsuana. A distrikt leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd leit de Chobe Distrikt, uun a uast lei Simbabwe an de North-East Distrikt, uun a süüduast leit Süüdaafrika, uun a süüdwaast lei de Kgatleng Distrikt an de Kweneng Distrikt, uun a waast leit de Ghanzi Distrikt an uun a nuurdwaast de North-West Distrikt. Det hee 638.604 lidj (2011). At hoodsteed faan a distrikt as Serowe.

De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a süüd faan a distrikt. De Limpopo Struum maaget at grens tu Süüdaafrika. Dön Makgakgadi Pans leit uun a nuurd faan a distrikt.

A distrikt hee seeks onerdistrikten:




#Article 654: Limpopo (Prowins) (313 words)


Det Limpopo Prowins (iar Nuurd Prowins, 1995-2003, Nuurd Transvaal, 1994-1995; üüb Nuurd-Sotho: Porofense ya Limpopo) as en prowins uun de aafrikoons stoot Süüdaafrika. At prowins leit uun a nuurd faan’t lun. Det as efter de Limpopo Struum neemd. Uun a nuurd leit Simbabwe, uun a uast Mosambik, uun a süüduast det Mpumalanga Prowins, uun a süüd det Gauteng Prowins, uun a süüdwaast det Nuurdwaast an uun a nuurdwaast Botsuana. Det hee 5.404.868 lidj (2011). At hoodsteed faan't prowins as Polokwane.

De Süüdelk Kiarkreis gungt troch a nuurd faan't prowins. De Limpopo Struum maaget at grens faan't prowins mä Botsuana an Simbabwe. At prowins hee hög grat berger: a Waterberger, Strydpoortberger an Drakensberger uun a süüd an a Soutpansberger uun a nuurd. De subtroopisk nuurd as boskveld mä aafrikoons aapenbruadbuumer an uun a waast san för't miast greden.
 

Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

At prowins hee fiiw distrikt-munisipaliteeten:

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2011. Efter a resultooten hee't prowins 5.404.868 lidj: 2.880.732 faan a lidj san wüfhööd an 2.524.136 san karmen.

Efter't folksteeling uun't juar 2001, 52,1 % faan a lidj uun't prowins snaaket Nuurd-Sotho, 22,4 % Tsonga an 15,9 % Venda.

At prowins wurd 1994 üüs Nuurd Transvaal Prowins grünlaanjen, üüs det nuurddial faan det Transvaal Prowins mä dialen faan a bantustanen Venda, Gazankulu an Lebowa tuplaanjen wurd.

Det Limpopo Provincial Legislature as at parlament faan't prowins. Det weelet at kabinet an a premier-minister faan't prowins faan't partei of koalitschuun, wat dön miast lasmaaten uun't parlament hee. A premier-minister faan't prowins sant 2013 as Stanley Mathabatha faan det African National Congress (ANC). Det ANC as sant 1994 det starkst partei uun't parlament.

Dön ual premier-ministern san: Cassel Mathale (2009-2013),  Sello Moloto (2004-2009), Catherine Mabuza (22-26 April 2004), Ngoako Ramathlodi (1994-2004).

At prowins hed uun't juar 2016 en BIP faan 311.686 miljuunen Rand, wat 7,2 % faan't BIP faan Süüdaafrika as.




#Article 655: Kiarkreis (136 words)


A kiarkreiser san tau kreiser üüb det geograafisk breetje 23° 26′ 05″ N(Nuurd) an 23° 26′ 05″ S(Süüd). Diar skinjt a san lik faan boowen deel, wan a somer begant. Di somer begant üüb a nuurdelk eerdheleft di 21. Jüüne an üüb a süüdelk eerdheleft di 21. Detsember. Tesken a kiarkreiser lei a troopen. An maden uun a troopen leit a ekwaator. A kiarkreiser san ~2609 km faan a ekwaator wech.

Det geograafisk breetje, huar a san lik faan boowen deel skinjt, feranert ham auer't juar mä a juarstidjen. Di nuurdelk kiarkreis as det nuurdermiast geograafisk breetje, do kiart a san am an en hualew juar leeder skinjt a san üüb a süüdelk kiarkreis lik faan boowen deel.

Det wurd troopen komt faan't ualgriichisk uf: τρόποι Ἥλιου (trópoi Hēliou), an det ment: huar a san amkiart.




#Article 656: Matabeleland South (114 words)


Matabeleland South Prowins (of Süüd Matabelelun Prowins) as en prowins uun de aafrikoons stoot Simbabwe. At prowins leit uun a süüd faan’t lun. Det as efter det Ndebele folk neemd. Uun a nuurdwaast lei det Bulawayo an Matabeleland North Prowinsen, uun a nuurduast det Midlands Prowins, uun a süüduast det Masvingo Prowins, uun a süüd Süüdaafrika an uun a süüduast Botsuana. Det hee 683.893 lidj (2012). At hoodsteed as Gwanda.

Matabeleland South Prowins as det fjuardgratst prowins uun Simbabwe. De Limpopo Struum bildet at grens faan't prowins mä Süüdaafrika. De Matobo Natschunaalpark leit uun a nuurd faan't prowins.

Matabeleland South Prowins hee sööwen distrikten.

Föör 1974 wiar Matabeleland South dial faan det Matabeleland Prowins.




#Article 657: Swaasi (spriik) (120 words)


Det Swaasi Spriik (üüb Swaasi: siSwati) as en spriik, wat tu det Nguni skööl faan a Bantuspriiken hiart. Det as at spriik faan a Swaasi, det amtelk spriik faan Eswatini an ian faan dön elwen amtelk spriiken faan Süüdaafrika. Det wurt faan amanbi 4.7 miljuun lidj uun Eswatini an Süüdaafrika, fööraal uun det Mpumalanga Prowins, snaaket. At spriik hee 1.297.048 spreegern uun Süüdaafrika (2011).

Det Swaasi Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen. En mensk, wat tu det Swaasi folk hiart as liSwati (en wurd, wat tu de föft klas hiart). At muartaal diarfaan as emaSwati (en wurd, wat tu de seekst klas hiart). At lun, huar a Swaasi wene, as eSwatini an at spriik as siSwati (7. klas). 




#Article 658: Namib (189 words)


At Namib (Khoekhoegowab för widj steed) as en wüüst uun't süüdwaasten faan Afrikoo. Hat leit fööraal uun Namiibia an hää det lun a nööm den. Hat lingt bit tu't küst faan a Atlantik.

Sant di 20. Jüüne 2013 as di gratst dial üs Namib Sand Sea („Namib-Sunsia“) en weltarewdial faan a UNESCO.

At Namib lingt faan nuurd tu süüd auer en wai faan 2.000 kilomeetern an efter uasten tu bit 160 kilomeetern iin uun't lun. Hat as amanbi 95.000 km² grat an det „Namib-Sunsia“ as 31.000 km² grat. 9.000 km² trinjam tääl üs auergungsregiuun (buffer zone).

At Namib as wel at ünfrinjelkst regiuun üüb a eerd. Di dai auer koon't diar 50 °C hiat wurd, an uun a naacht oner 0 °C. Diar as't so furchboor drüg, auer diar en kuulen Atlantikstruum föörbilääpt, di Benguelastruum. Sodenang sticht diar nian focht ap, diar bi a küst ufriin küd. Jüst so ferhäält ham det mä't Atacamawüüst uun Chiile, diar lääpt di kuul Humboldtstruum föörbi.

Üüb a ööder sidj jaft at föl mist, an enkelt plaanten kön diar faan lewe. En hial aprte plaant as det Welwitschia, diar bluas uun't Namib föörkomt.




#Article 659: Atakora Department (106 words)


Det Atakora Department (üüb Fraansöösk: Département de l’Atacora) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit Burkiina Faaso, uun a nuurduast det Alibori Department, uun a süüduast det Borgou Department, uun a süüdwaast det Donga Department an uun a nuurdwaast Toogo. Det hee 772.262 lidj (2013). At hoodsteed faan't department as Natitingou.

Det Pendjari Natschunaalpark leit uun a nuurd faan't department.

Det Atakora Department hee njüügen komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 10.008.749 lidj uun't department: 380.448 faan a lidj wiar karmen an 391.814 wüfhööd.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:




#Article 660: Atlantique Department (Beniin) (112 words)


Det Atlantique Department (üüb Fraansöösk: Département de l’Atlantique) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Zou Department, uun a uast det Ouémé Department, uun a süüduast det Littoral Department, uun a süüd det Atlantisk Ootseaan, uun a süüdwaast det Mono Department an uun a nuurdwaast det Couffo Department. Det hee 1.398.229 lidj (2013). At hoodsteed faan't department as Ouidah.

Dialen faan trii sian leit uun't department:

At department hee aacht komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 1.398.229 lidj uun't department: 686.747 faan a lidj wiar karmen an 711.482 wüfhööd.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:




#Article 661: Collines Department (Beniin) (115 words)


Det Collines Department (üüb Fraansöösk: Département des Collines) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a maden faan’t lun. Uun a nuurd leit det Borgou Department, uun a uast Nigeeria, uun a süüduast det Plateau Department, uun a süüd det Zou Department an uun a waast Toogo. Det hee 717.477 lidj (2013). At hoodsteed as sant 2013 Dassa-Zoumé.

De Ouémé Struum leept troch at department.

At department hee seeks komuunen:

Efter det 2013 folksteeling wiar at 717.477 lidj uun't department: 363.885 faan a lidj wiar wüfhööd an 353.592 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:

At department wurd 1999 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Zou Department.




#Article 662: Donga Department (117 words)


Det Donga Department (üüb Fraansöösk: Département de la Donga) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Atakora Department, uun a uast det Borgou Department, uun a süüd det Collines Department an uun a waast Toogo. Det hee 543.130 lidj (2013). At hoodsteed as Djougou.

De huuchst berig uun Beniin, de Sokbaro Berig, leit uun a waast faan't department.
 

At department hee fiiw komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 543.130 lidj uun't department: 270.754 faan a lidj wiar karmen an 272.376 wüfhööd.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:

At department wurd 1999 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Atakora Department.




#Article 663: Couffo Department (102 words)


Det Couffo Department (üüb Fraansöösk: Département du Couffo) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüdwaast faan’t lun. Uun a nuurduast leit det Zou Department, uun a süüduast det Atlantique Department, uun a süüd det Mono Department an uun a waast Toogo. Det hee 745.328 lidj (2013). At hoodsteed as Dogbo-Tota.

At department hee seeks komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 745.328 lidj uun't department: 396.754 faan a lidj wiar wüfhööd an 348.574 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:

At department wurd 1999 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Mono Department.




#Article 664: Littoral Department (Beniin) (111 words)


Det Littoral Department (üüb Fraansöösk: Département du Littoral) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd an waast leit det Atlantique Department an uun a uast det Ouémé Department. Det as det letjst department uun Beniin. At department hee 679.012 lidj (2013). At hoodsteed as Cotonou.

Dial faan de Nokoue Sia leit uun't department.

At department hee bluat ian komuun:

Efter det 2013 folksteeling wiar at 679.012 lidj uun't department: 353.140 faan a lidj wiar wüfhööd an 325.872 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:

At department wurd 1999 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Atlantique Department.




#Article 665: Mono Department (Beniin) (122 words)


Det Mono Department (üüb Fraansöösk: Département du Mono) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Couffo Department, uun a uast det Atlantique Department an uun a waast Toogo. Det hee 497.243 lidj (2013). At hoodsteed as Lokossa.

Det Grand-Popo Laguun, wat uun a süüd faan't regiuun leit.

De Ahémé Sia, wat uun a uast leit an dial faan't grens tu det Atlantique Department bildet. Öler sian uun't department san de Togbadji Sia an de Toho Sia

At department hee seeks departmenten:

Efter det 2013 folksteeling wiar at 497.243 lidj uun't department: 255.689 faan a lidj wiar wüfhööd an 241.554 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:




#Article 666: Ouémé Department (101 words)


Det Ouémé Department (üüb Fraansöösk: Département de l'Ouémé) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüduast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Zou Department, uun a nuurduast det Plateau Department, uun a süüduast Nigeeria an uun a waast lei dön Littoral an Atlantique Departmenten. Det hee 1.100.404 lidj (2013). At hoodsteed as Porto Novo.

Dial faan de Nokoue Sia leit uun't department.

At department hee njüügen komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 1.100.404 lidj uun't department: 565.590 faan a lidj wiar wüfhööd an 534.814 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:




#Article 667: Plateau Department (Beniin) (102 words)


Det Plateau Department (üüb Fraansöösk: Département du Plateau) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüduast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Collines Department, uun a uast Nigeeria, uun a süüdwaast det Ouémé Department an uun a nuurdwaast det Zou Department. Det hee 622.372 lidj (2013). At hoodsteed as Sakété.

At department hee fiiw komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 622.372 lidj uun't department: 322.307 faan a lidj wiar wüfhööd an 300.065 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:

At department wurd 1999 grünjlaanjen. Det wiar iar dial faan det Ouémé Department.




#Article 668: Zou Department (110 words)


Det Zou Department (üüb Fraansöösk: Département du Zou) as en department uun de aafrikoons stoot Beniin. At department leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Collines Department, uun a uast det Plateau Department, uun a süüd lei dön Ouémé an Atlantique Departmenten, uun a süüdwaast det Couffo Department an a nuurdwaast Toogo. Det hee 851.580 lidj (2013). At hoodsteed as Abomey.

De Zou Struum, en bistruum faan de Ouémé Struum, leept troch at department.

At department hee njüügen komuunen.

Efter det 2013 folksteeling wiar at 851.580 lidj uun't department: 444.550 faan a lidj wiar wüfhööd an 407.030 karmen.

A taal faan a lidj efter ferleeden folksteelingen:




#Article 669: Luchtskep (250 words)


En Luchtskep es en Flochtgiraat, diar höm bluat me Help fan Motooren of sagaar söner Motooren iin ön di Lucht hual ken.
En Luchtskep heer Draiblöösen, hur Gas benen es, wat lechter üs Lucht es. Masi Luchtskeepen waar me Weeterstof āpfelt, man em faart lefer me Heelium, aurdat dit ek brent.

Jerer waar di Luchtskeepen sa becht, dat di aliining wechflö kür. Di Motooren wiar bluat diarfuar, dat em töögen di Wing of om di Kuk stjüüri sa üs uk lönigi kür. Me sok Luchtskeepen waar faart.
Delings Luchtskeepen sa üs di Zeppelin NT ken ek aliining flö, ja mut fan di Luchtprobelern fan di Öört wechdrückt en ön Gang hölen uur. Dit kumt, aurdat ja litjer becht sen en diarom mener Gas me langs haa. Bitö kumt jit, dat ja me Heelium önerwai sen, en dit drait ek sa gur üs Weeterstof. Weeterstof fair em deling ek muar fuar en Luchtskep töleten.
Diarom es dit wat twesken faar en flö. sair uur, dat em diarme flocht.

Luchtskeepen sen ek olter waker önerwai, fuar't Miist sen dit aliweegen 80 bit 130 km/h wesen. Wat di ual Skeepen nomen haa, es ek rocht klaar, man ja kür mal lung önerwai wiis. Ön di 20er Jaaren jaav dit Liinjen twesken Euroopa en Ameerikaa.

Di Zeppelin NT heer 900 Litern Aerobensiin me langs. Diarme ken dit ombi 1.000 km flö. Sa kumt em üp ombi 90 Litern fuar di 12 bit 14 Mensken, dānen me langs ken. Di Zeppelin NT skafet 125 km/h.




#Article 670: Boucle du Mouhoun (Regiuun) (204 words)


Det Boucle du Mouhoun Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de la Boucle du Mouhoun [bukl dy mu.un]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At regiuun leit uun a waast faan't lun an as efter de Mouhoun Struum neemd. Uun a nuurdwaast leit Maali, uun a süüd lei dön Hauts-Bassins an Sud-Ouest Regiuunen an uun a uast dön Centre-Ouest an Nord Regiuunen. At regiuun hee 1.434.847 lidj (2006). At hoodsteed faan't regiuun as Dédougou.

At regiuun as tausis grater üüs Sleeswich-Holstian. De Nanga Berig (417 m), wat de aachsthuuchst berig uun Burkiina Faaso as, leit uun det Sourou Prowins faan detheer regiuun. De Mouhoun Struum leept faan a süüdwaast tu a maden faan't regiuun, huar de Sourou Struum iin uuna struum leept. Do bocht de Mouhoun tu a süüduast an leept tu at grens twesken det Boucle du Mouhoun Regiuun tu det Centre-Ouest Regiuun. Diarefter leept a struum tu a süüd an biljet at uastgrens faan't regiuun, mä ütjnoom faan en letj dial faan't regiuun uun a süüd, wat üüb a uasteeg leit.

At regiuun hee seeks prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.

A guwernöör faan't regiuun sant 2011 as Victor Dabiré.




#Article 671: Cascades (Regiuun uun Burkiina Faaso) (146 words)


Det Cascades Regiuun (üüb Fraansöösk: La région des Cascades [kas.kad]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurd leit det Hauts-Bassins Regiuun, uun a uast det Sud-Ouest Regiuun, uun a süüd at Elfenbianküst an uun a waast Maali. A nööm faan't regiuun het weederfaaler üüb fraansöösk an as efter dön Karfiguéla Weederfaaler neemd. At regiuun hee 524.956 lidj (2006). At hoodsteed faan't regiuun as Banfora.

At regiuun as wat grater üüs Sleeswich-Holstian. De huuchst berig uun Burkiina Faaso, de Tenakourou Berig (749 m), leit uun a waast faan't regiuun. Dön Karfiguéla Weederfaaler lei uun a nuurd faan't regiuun. At jaft walter uun a süüduast: Boulon, Dida, Diefoula, Koflande, Logoniegue an Niangoloko.

Det Cascades Regiuun hee tau prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.

A guwernöör faan't regiuun sant 2011 as Toukoumnogo Léonard Guira.




#Article 672: Centre-Est (Regiuun uun Burkiina Faaso) (102 words)


Det Centre-Est Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Centre-Est [sɑ̃tr ɛst]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurd leit det Centre-Nord Regiuun, uun a nuurduast an uast det Est Regiuun, uun a süüd lei Toogo an Ghaana, uun a waast leit det Centre-Sud Regiuun an uun a nuurdwaast det Plateau-Central Regiuun. At regiuun hee 1.302.449 lidj (2011). At hoodsteed as Tenkodogo.

At regiuun as wat letjer üüs Sleeswich-Holstian. 

At regiuun hee trii prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.

A guwernöör faan't regiuun sant 2011 as Allahidi Diallo.




#Article 673: Centre-Ouest (Regiuun uun Burkiina Faaso) (106 words)


Det Centre-Ouest Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Centre-Ouest [sɑ̃tr wɛst]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurd leit det Nord Regiuun, uun a uast lei dön Plateau-Central, Centre an Centre-Sud Regiuunen, uun a süüd leit Ghaana, uun a süüdwaast det Sud-Ouest Regiuun an uun a waast det Boucle du Mouhoun. At regiuun hee 1.348.784 lidj (2011). At hoodsteed as Koudougou.

At regiuun as wat grater üüs Sleeswich-Holstian. De Ruad Volta Struum hee sin hood uun a nuurduast faan detheer regiuun.

At regiuun hee fjauer prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.




#Article 674: Centre-Nord (Regiuun uun Burkiina Faaso) (109 words)


Det Centre-Nord Regiuun (üüb Fraansöösk: la Région du Centre-Nord [sɑ̃tr nɔʁ]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurd leit det Sahel Regiuun, uun a uast det Est Regiuun, uun a süüd lei dön Centre-Est Regiuun an Plateau-Central Regiuun an uun a waast leit det Nord Regiuun. At regiuun hee 1.375.380 lidj (2011). At hoodsteed as Kaya.

At regiuun as wat grater üüs Sleeswich-Holstian. De Tanlallé Berig (562 m), wat de naisthuuchst berig faan Burkiina Faaso as, leit uun det Bam Prowins faan detheer regiuun.

At regiuun hee trii prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.




#Article 675: Hauts-Bassins (Regiuun uun Burkiina Faaso) (154 words)


Det Hauts-Bassins Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région des Hauts-Bassins [o ba.sɛ̃]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurd an uast leit det Boucle du Mouhoun Regiuun, uun a süüduast det Sud-Ouest Regiuun, uun a süüd det Cascades Regiuun an uun a waast Maali. At regiuun hee 1.469.604 lidj (2011). At hoodsteed as Bobo Dioulasso.

At regiuun as wat grater üüs Sleeswich-Holstian.

De Kantolo Berig (542 m), wat de traadhuuchst berig faan Burkiina Faaso as, leit uun det Houet Prowins faan detheer regiuun. De fjuardhuuchst berig, de Tonvo Berig (470 m), leit uun det likedening prowins. De füfthuuchst berig, de Kanso Berig (448 m), leit uk diar.

De Mouhoun Struum hee sin hood uun a süüdwaast faan't regiuun an leept tu a nuurduast iin uun det Boucle du Mouhoun Regiuun.

At regiuun hee trii prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.




#Article 676: Sahel (Regiuun uun Burkiina Faaso) (292 words)


Det Sahel Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Sahel [sa.ɛl]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurd an nuurdwaast leit Maali, uun a uast Niiger, uun a süüdwaast lei de Est an Centre-Nord Regiuunen an uun a waast leit det Nord Regiuun. At regiuun hee 968.442 lidj (2011). At hoodsteed as Dori.

At regiuun as tausis grater üüs Sleeswich-Holstian.

Fjauer faan dön wichtigst berger uun Burkiina Faaso lei uun det Sahel Regiuun. De Koèl Berig (448 m), wat de seeksthuuchst berig uun't lun as, leit uun det Oudalan Prowins faan't regiuun. De sööwensthuuchst, de Zaran Kipsi Berig (441 m) an de tjinsthuuchst, de Lakba Berig (400m), lei uun det likedening prowins. De njüügensthuuchst berig uun't lun, de Gabou Kani Berig (411 m), leit uun det Soum Prowins.

Tau struumer haa hörens hööd uun't regiuun. De tau struumer san bluat tidjwis mä weeder faald. Ian as de Béli Struum. At hood faan deheer struum leit uun det Soum Prowins, uun a nuurduast faan Djibo. De struum leept tu a nuurduast iin uun Maali, an do leept troch Maali iin uun det Oudalan Prowins. Do leept hi troch at nuurddial faan't prowins an iin uun Niiger. Diar leept hi iin uun de Niger Struum. De öler as de Babongou Struum, wat uk sin hood uun det Soum Prowins (tu a süüd faan at steed Aribinda) hee. A struum leept tu a süüduast iin uun, an do troch, det Centre-Nord Regiuun. Do leept hi iin uun det Yagha Prowins. A struum leept troch a süüd faan't prowins an do iin uun Niiger, huar hi iin uun de Niger Struum leept.

At regiuun hee fjauer prowinsen.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.




#Article 677: Sud-Ouest (Regiuun uun Burkiina Faaso) (108 words)


Det Sud-Ouest Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région du Sud-Ouest [sy.d‿wɛst]) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. Uun a nuurduast lei dön Boucle du Mouhoun an Centre-Ouest Regiuunen, uun a uast leit Ghaana, uun a süüd at Elfenbianküst, uun a süüdwaast det Cascades Regiuun an uun a nuurdwaast det Hauts-Bassins Regiuun. Det regiuun hee 620.767 lidj (2011). At hoodsteed as Gaoua.

At regiuun as wat grater üüs Sleeswich-Holstian. De Bougouriba Struum leept troch't regiuun faan waast tu uast. De Mouhoun Struum (of de Suart Volta) leept loongs at uastgrens faan't regiuun.

At regiuun, üüs dön twaalew öler regiuunen uun Burkiina Faaso, wurd 2. Jüüli 2001 grünjlaanjen.




#Article 678: Estuaire (Prowins) (109 words)


Det Estuaire Prowins (üüb Fraansöösk: La province de l'Estuaire [ɛs.tɥɛʁ]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Gabuun. At prowins leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit Ekwatoriaal-Guinea, uun a nuurduast det Woleu-Ntem Prowins, uun a süüduast det Moyen-Ogooué Prowins, uun a süüdwaast det Ogooué-Maritime Prowins an uun a waast det Atlantik Ootseaan. Det hee 895.689 lidj (2013). At hoodsteed as Libreville.

De Komo Struum leept troch't prowins iin uun det Atlantisk Ootseaan.

Det Estuaire Prowins hee fjauer departmenten.

At prowins hee'n ekwatoriaal kliima mä tau drügtidjen (grat an letj) an tau rintidjen (uk grat an letj):

A guwernöör faan't prowins as Léonard Diderot Moutsinga Kebila.




#Article 679: Haut-Ogooué (118 words)


Det Haut-Ogooué Prowins (üüb Fraansöösk: La province du Haut-Ogooué [o.toɡ.we]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Gabuun. At prowins leit uun a süüdwaast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Ogooué-Ivindo Prowins, uun a uast an süüd det Republiik Kongo an uun a waast Ogooué-Lolo Prowins. Det hee 250.799 lidj (2013). At hoodsteed as Franceville.

De Lékoko Struum hee sin hood uun't prowins.

Det Haut-Ogooué Prowins hee elwen departmenten.

At prowins hee'n ekwatoriaal kliima. Det hee tau juarstidjen: en rintidj faan maden September tu aanj Mei an en drügtidj faan Jüüne tu maden September. Det delmiatig temperatüür faan't prowins as 25 ° C an arke muun san letj wariatschuunen.

A guwernöör faan't prowins as Jacques Denis Tsanga.




#Article 680: Moyen-Ogooué (117 words)


Det Moyen-Ogooué Prowins (üü Fraansöösk: La province du Moyen-Ogooué [mwa.yɛ.n‿oɡ.we]) as en prowins uun de aafrikoons stoot Gabuun. At prowins leit uun a waast faan’t lun. Det as det iansig prowins uun Gabuun, wat entweeder eeg of grens mä’n öler lun hee. Uun a nuurd leit det Woleu-Ntem Prowins, uun a uast det Ogooué-Ivindo Prowins, uun a süüd det Ngounié Prowins, uun a süüdwaast det Ogooué-Maritime Prowins an uun a nuurdwaast det Estuaire Prowins. Det hee 69.287 lidj (2013). At hoodsteed as Lambaréné.

At regiuun hee fiiw sian: de Azinga Sia, de Ezanga Sia, de Nkonié Sia, de Onangué Sia an de Ouambé Sia.

At prowins hee tau departmenten:

A guwernöör faan't prowins as Michel Ngueba Koumba.




#Article 681: Woleu-Ntem (117 words)


Det Woleu-Ntem Prowins (üüb Fraansöösk: La province du Woleu-Ntem) as en prowins uun de aafrikoons stoot Gabuun. At prowins as efter dön Woleu an Ntem Struumer neemd an leit uun a nuurd faan’t lun. Uun a nuurd leit Kameruun, uun a uast det Republiik Kongo, uun a süüd det Ogooué-Ivindo Prowins, uun a süüdwaast lei dön Moyen-Ogooué an Estuaire (Prowins) Prowinsen an uun a nuurdwaast at feestlun faan Ekwatoriaal-Guinea. Det hee 154.986 lidj (2013). At hoodsteed as Oyem.

Föl struumer haa hörens hööd uun't prowins: t.b. de Okano Struum, de Mvoung Struum, de Oua Struum, de Nouna Struum an de Mbini Struum.

Det Woleu-Ntem Prowins hee fiiw departmenten:

A guwernöör faan't prowins as Jean Gustave Meviane O'Biang.




#Article 682: Kaarl II. (Köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun) (143 words)


Kaarl II. (üüb Ingels, Charles II, * 29. Mei 1630 uun London; † 6. Febrewoore 1685 uk diar) ütj at Hüs Stuart wiar köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun. Hi wiar de naist dring faan köning Kaarl I. faan Ingelun, Skotlun an Irlun an köningin Henrietta Maria, en bäären prenses faan Frankrik.

San aatj wurd 1648 uun de Ingels Bürgerkrich faan det Ingels Parlament för huuchferriad uunklaaget an a 30. Janewoore 1649 at hood ufslaanj. Det Ingels Parlament ded Kaarl II. uun Mei 1660 at krüün. A 23. Mai 1660 raaget hi Dover, an üüb san dörtigst gebuursdai toog hi mä en proseschuun uun London iin. Det welersteling (üüb Ingels, the restoration) wurd tu ian faan dön bedüüdend tidjrümen faan Ingelun an Kaarl II. wiar de letst ingels köning, diar en absoluut monarchii iin uun't lewent rep an charismaatisk auer sin lun regiaret.




#Article 683: Agung Berig (271 words)


De Agung Berig (üüb Indoneesk: Gunung Agung of Huuch Berig) as en aktiiwen ialberig üüb det indoneesk eilun Bali. De berig as 3142 m huuch an det huuchst heewing faan't eilun.

De letst ütjbreeg faan 1963 an 1964 wiar det starkst eruptschuun faan en ialberig uun Indoneesien sant at ütjbreeg faan de Kraktau Ialberig uun’t juar 1883. Det begand 18. Febrewoore mä letj eksploschuunen uun a kraater bi a toop. Letjet daar leeder lep en struum faan laawa ütj a kraater deel uun nuurden, wat en lengde faan 7,5 km lingd.

Tu salew tidj reerd ham püüroklastisk struumer deel a nuurdhing. 17. Marts kaam det tu’n hard ütjbreeg, huarbi en piiler faan eruptschuun schetsingwiis 19 hen tu 26 km huuch üübstiigd. Eesk faan a ialberig ferdiald ham fööraal tu a waast an nuurdwaast an wiar noch uun Jakarta efterwisboor, wat 1000 km widj faan a ialberig leit. Püüroklatisk struumer mä’n lengde faan hen tu 14 km störtet ham deel at süüd- an uasthing faan Agung; faan jo stoorew dön miast lidj, diar deheer dai duadmaaget wurd. Auer dat at ütjbreeg uun’t rintidj üüb Bali fool, bildet ham kul an hiat struumer faan slober, wat Lahars het, wat tu’t dial a eeg lingd. En naist, swaker ütjbreeg 16. Mei hed en amanbi 20 km huuch piiler faan eruptschuun an widjer oofern tu’t fulig. Uun Pura Besakih wurd 18. Mei dön miast gebüüden faan’t uunlaag faan a tempel faan en eerdbeewrin uunstaken maaget. Twesken Mei 1963 an Janewoore 1964 kaam det tu widjer, swaker eruptschuunen. At rintidj uun Nofember feruursaaget uflaagringen faan püüroklastisk struumer jo tu reeren, mä’t fulig, dat widjer Lahars üübtreed.




#Article 684: Detlef Petersen (122 words)


Detlef Friedrich Petersen (* 24. Janewoore 1950 üüb Pelwerem) as en musiiker, komponist an produsent.

Detlef hää uun Hamborag klasisk musiik studiaret. 1967 hää hi mä frinjer det musiikkapel Tornados grünjlaanj. Sant 1973 spelet hi aanj staken uun det kapel Lake, an so het uk sin iarst plaad, det kaam 1976 ütj. Uun Ameerikoo maad a lidj Lake noch leewer hiar üs uun Sjiisklun. Mä Lake hää Petersen 4 plaaden apnimen. Sant 1980 hää Lake saner Detlef widjer maaget.

Uun a 1970er juaren hää'er mä en frinj uun Hüsem en musiikstudio iinracht, an hää diar plaaden maaget för Trio of Hannes Wader. 

Uun a 1990er juaren begand Detlef, musiik för filmer tu skriiwen. Fööraal för Detlev Buck sin filmer hää hi komponiaret. 




#Article 685: Atol (132 words)


En atol as en muar of maner trinj struktur uun't weeder, miast en koralenrab. Maden uun as en laguun. Det wurd komt faan't Dhivehi, det spriak faan a Malediiwen ( atolhu). Üüb det koralenrab stun en rä faan smääl eilunen, jo het miast Motu, det polyneesk wurd för eilun. Uun det laguun san flooksis noch rester faan en wulkaan tu sen.

En atol wääkst efter en teorii faan Charles Darwin (1809–1882) trinjam en wulkaan ap. Di wulkaanberag saket ütj ünlik grünjer suutjis uf, man a stiankoralen trinjam waaks leewen huuger ap. Tuleetst as di berag goorei muar tu sen, man a koralen san leewen huuger an huuger apwoksen.

Atolen kem bluas uun a troopen föör, ei nuurdermuar faan 28° 24’ n. Br. (Kure-Atol), an ei süüdermuar faan 24° 41’ s. Br. (Ducie-Atol).




#Article 686: Saint-Martin (103 words)


Saint-Martin as en bütjluns teritoorium faan Frankrik. Jüst so üs Saint-Barthélemy as Saint-Martin en gemeen, en departement an en regiuun faan Frankrik. Üs Collectivité d’outre-mer (COM) hiart hat tu't Europeesk Union an tu't Eurozone. Hat as 53,2 km² grat an diar lewe 35.742 iinwenern (Stant: 1. Janewoore 2012).

Saint-Martin leit uun't nuurden faan't eilun St. Martin uun a Kariibik. Di süüdelk dial as det holuns teritoorium Sint Maarten. Tu't regiuun hiar uk noch hög ünbewenet eilunen trinjam: Tintamarre, Îlet Pinel, Petite Clef, Caye Verte, Caye Chateau, Rocher de l’Anse Marcel und Rocher Créole.

Bütj det hoodstääd Marigot san diar noch fiiw stääddialen (quartiers):




#Article 687: Niil (167 words)


Di Niil (; faan , leeder Nīlos, diarföör ), ualegyptisk Iteru, Gery, koptisk Piaro of Phiaro, as en struum uun Afrikoo. Hi as amanbi 7.000 km lung an täält üs lingst struum faan a eerd. Enkelten tääl daalang oober di Amazonas üs di lingst struum. Di Niil hää san hood uun a berger faan Ruanda an Burundi, ferlääpt troch Tansania, Uganda, Süüdsudaan an Sudaan, iar hi uun Egypten iin uun't Madlunsia lääpt.

Di Niil feit sin weeder ütj a troopen, lääpt do oober troch a Sahara, at naistgratst wüüst üüb a eerd. Loongs sin ääger as en ual huuchkultuur apwoksen. An uk daalang noch as di Niil bütj a miaten wichtag för Egypten.

Assuan – Asyut – Atbara – Banha – Beni Suef – al-Chartum Bahri – Damanhur – Damietta – Giseh – Jinja – Juba – Helwan – Kairo – Khartum – Kigali – Kusti – Luxor – Mahalla al-Kubra – Malakal – Mansura – Minya – Omdurman – Qena – Rabak – Sohag – Tanta




#Article 688: Somaalilun (127 words)


At Republiik Somaalilun (somaali Jamhuuriyadda Soomaaliland) as en de-facto-regime uun Uastafrikoo. Hat leit uun di nuurder dial faan Somaalia, woort oober internatjunaal ei gudkäänd. Trinjam lei Dschibuuti uun't nuurdwaasten, Etioopien uun't süüdwaasten, Somaalia uun't süüduasten an di Golf faan Aden uun't nuurden.

Somaalilun (iar: Britisk Somaalilun) hää ham 1960 tuupslööden mä di süüdelk dial Itajeensk Somaalilun tu di nei stoot Somaalia. Man üs det regiarang faan Somaalia stört wurd, jääw't en böösen bürgerkrich, di bit daalang uunhäält. Diaram hää Somaalilun ham faan di süüdelk dial weder ufliaset an as sant 1991 de facto weder en suwereenen stoot. An at gongt diar eenegermooten raueg tu.

Diar san sääks regiuunen mä en ünlik taal faan distrikten. Diarbi ment A, B, C an D en iindialang efter grate an wiartskapsmäächt.




#Article 689: Malaysia (100 words)


Malaysia as en stoot uun Süüduastaasien an bestäänt ütj tau loonsdialen, wat troch’t Südschineesksia skääsd san: det Malaaisk Hualeweilun uun a waast an a nuurddial faan’t eilun Borneo uun a uast. At waastdial hee’t grens uun a nuurd mä Thailun an uun a süüd mä a steedstoot Singapuur. At uastdial dialt en lung grens mä Indoneesien an amslot uun a nuurduast das Sultanaat Bruunei. At gratdial faan dön amanbi 28,3 miljuun lidj lewe uun a waastdial. At hoodsteed as Kuala Lumpur.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

At lun hee trii bundesteritoorien (Kuala Lumpur, Labuan, Putrajaya) an 13 bundesstooten: 




#Article 690: Fatick (Regiuun) (100 words)


Det Fatick Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Fatick, üüb Wolof: Diiwaanu Fatik) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit det Diourbel Regiuun, uun a nuurduast det Kaffrine Regiuun, uun a uast det Kaolack Regiuun, uun a süüd at Gambia, uun a süüdwaast a Atlantik an uun a nuurdwaast det Thiès Regiuun. Det hee 714.392 lidj (2013). At hoodsteed faan't regiuun as Fatick.

Dön gratst steeden uun det Fatick Regiuun san:

Det Fatick Regiuun hee trii departmenten:

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 691: Central (Prowins uun Sambia) (119 words)


Det Central Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a nuurduast leit det DR Kongo an det Northern Prowins, uun a süüduast det Eastern Prowins, uun a süüd det Lusaka Prowins, uun a süüdwaast det Southern Prowins, uun a waast det Western Prowins an uun a nuurdwaast lei dön Northwestern an Copperbelt Prowinsen. At prowins leit uun a maden faan't lun. Det hee 1.375.710 lidj (2010). At hoodsteed as Kabwe.

At prowins hee twaalew distrikten.

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 1.375.710 lidj: 693.228 diarfaan san wüfhööd an 682.482 san karmen.

Dön Bemba (31.8 %), Nyanja (14.8 %) an Tonga Spriiken (11.4 %) san dön miast spreegen spriiken uun't prowins.




#Article 692: Gao (Regiuun) (108 words)


Det Gao Regiuun (üüb Bambara: ߜߊߏ ߘߌߣߋߖߊ Gao Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Gao) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Kidal Regiuun, uun a uast det Ménaka Regiuun, uun a süüduast Niiger, uun a süüdwaast Burkiina Faaso an uun a waast det Timbuktu Regiuun. Det hee 542.304 lidj (2009). At hoodsteed as Gao.

De Niiger Struum leept troch at regiuun.

At regiuun hee fjauer kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd.

At regiuun wurd 12. Jüüle 1977 grünjlaanjen. 2016 wurd at uastdial faan't regiuun, de Ménaka Kreis, en nei regiuun.




#Article 693: Kayes (Regiuun) (167 words)


Det Kayes Regiuun (üüb Bambara: ߞߊߦߌ ߘߌߣߋߖߊ Kayi Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Kayes) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit Mauretaanien, uun a uast det Bamako Regiuun, uun a süüd Guinea an uun a waast Seenegal. Det hee 1.993.615 lidj (2009). At hoodsteed faan't regiuun as Kayes.

Hög struumer luup troch't regiuun: de Baoulé, de Bafing, de Bakoye, Bafoulabé an de Seenegal. Uun't regiuun san dön Félou Weederfaaler, wat 17 km uun a süüduast faan't steed Kayes lei, an dön Gouina Weederfaaler, wat 82 km uk uun a süüduast faan't steed Kayes lei. Dön tau weederfaaler san üüb de Seenegal Struum. Uun't regiuun san tau sian, de Magui Sia an de Doro Sia, wat uun a nuurduast faan' steed Kayes san. At jaft uk en stausia, de Manantali Sia, wat uun a süüd faan't regiuun leit.

At regiuun hee sööwen kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen (üüb Fraansöösk: communes) diald wurd:




#Article 694: Kidal (Regiuun) (148 words)


Det Kidal Regiuun (üüb Bambara: ߞߌߘߊߟ ߘߌߣߋߖߊ Kidal Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Kidal) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit Algeerien, uun a uast Niiger, uun a süüduast det Ménaka Regiuun, uun a süüdwaast det Gao Regiuun an uun a waast lei dön Timbuktu an Taoudénit Regiuunen. Det hee 67.739 lidj (2009). At hoodsteed as Kidal.

At regiuun hee en hiat wüstenkliima an as för ekstreem drööchte an hatj bekäänd. A somern san uu so lung an hiat mä temperatüüren faan muar üüs 45 ° C uun a dai. A wontern san kurt, man uk hiat mä temperatüüren faan 30 ° C. Uf an tu riint at wat uun detheer juarstidj. 

Det Kidal Regiuun hee fjauer kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:

Det Kidal Regiuun wurd 8. August 1991 grünjlaanjen.




#Article 695: Bobo Dioulasso (125 words)


Bobo Dioulasso as en steed uun de aafrikoons stoot Burkiina Faaso. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun, amanbi 329 km tu a süüdwaast faan Ouagadougou. Det hee 489.967 lidj (2006). Det as at hoodsteed faan det Hauts-Bassins Regiuun an det Houet Prowins.

At steed leit uun a maden faan det Hauts-Bassins Regiuun.

Det Route Nationale 8 ferbant at steed mä det grens tu Maali uun a waast, det Route Nationale 1 ferbant at steed mä Ouagadougou uun a nuurduast an det Route Nationale 7 ferbant at steed mä't grens tu't Elfenbianküst. At steed hee'n smok boonhoof, wat 1933 baget wurd an üüb't boon twesken Abidjan uun't Elfenbianküst tu Ouagadougou leit. At jaft uk en fluughuuwen, wat uun a süüdwaast dial faan't steed leit.




#Article 696: Kolda (Regiuun) (105 words)


Det Kolda Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Kolda, üüb Wolof: Diiwaanu Koldaa) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a süüd faan't lun, uun det Huuch Casamance geograafisk regiuun. Uun a nuurd leit at Gambia, uun a uast det Tambacounda Regiuun, uun a süüduast Guinea, uun a süüd Guinea-Bissau an uun a waast det Sédhiou Regiuun. Det hee 662.455 lidj (2013). At hoodsteed as Kolda.

At kwel faan de Casamance Struum leit uun detheer regiuun.

Dön gratst steeden uun det Kolda Regiuun san:

Det Kolda Regiuun hee trii departmenten:

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 697: Louga (Regiuun) (101 words)


Det Louga Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Louga, üüb Wolof: Diiwaanu Luga) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit det Saint-Louis Regiuun, uun a uast det Matam Regiuun, uun a süüduast det Kaffrine Regiuun, uun a süüd det Diourbel Regiuun, uun a süüdwaast det Thiès Regiuun an uun a waast a Atlantik. Det hee 874.193 lidj (2013). At hoodsteed faan't regiuun as Louga.

Dön gratst steeden uun det Louga Regiuun san:

Det Louga Regiuun hee trii departmenten:

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 698: Saint-Louis (Regiuun) (169 words)


Det Saint-Louis Regiuun (üüb Fraansöösk: La Région de Saint-Louis, üüb Wolof: Diiwaanu Ndar) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a nuurd faan't lun. Uun a nuurdwaast, nuurd an nuurduast leit Mauretaanien, uun a süüduast det Matam Regiuun, uun a süüd det Louga Regiuun an uun a süüdwaast a Atlantik. Det hee 908.942 lidj (2013). At hoodsteed as Saint-Louis.

De Seenegal Struum maaget at grens tu Mauretaanien uun a nuurd faan't regiuun. De Doué Struum leept uk troch a nuurd faan't regiuun. Dial faan de Guiers-Sia leit uun a süüd.

Dön tjiin gratst steeden uun det Saint-Louis Regiuun san:

Det Saint-Louis Regiuun hee trii departmenten:

Det Waalo Köningrik leit uun a waast faan't regiuun faan nü, an det Fula Köningrik uun a uast. A fransuusen baud 1659 en feesting üüb Bocos Eilun nai bi't steed Saint-Louis faan nü. A feesting wurd 1659 ferlaanjen, auer't eilun wiar fölsis floot, tu't steed, huar Saint-Louis nü leit.

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 699: Sédhiou (Regiuun) (107 words)


Det Sédhiou Regiuun (üüb Fraansöösk: La région de Sédhiou, üüb Wolof: Diiwaanu Séeju) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun, uun det Maden Casamance geograafisk regiuun. Uun a nuurd leit at Gambia, uun a uast det Kolda Regiuun, uun a süüd Guinea-Bissau an uun a waast det Ziguinchor Regiuun. Det hee 452.994 lidj (2013). At hoodsteed as Sédhiou.

De Casamance Struum leept troch at regiuun.

Det Sédhiou Regiuun hee trii departmenten:

Det Balante Spriik wurt uun a süüd faan't regiuun snaaket, uun a süüd faan de Casamance Struum.

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 700: Tambacounda (Regiuun) (107 words)


Det Tambacounda Regiuun (üüb Fraansöösk: La région de Tambacounda, üüb Wolof: Diiwaanu Tambaakundaa) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd leit det Matam Regiuun, uun a nuurduast Mauretaanien, uun a uast Maali, uun a süüduast det Kédougou Regiuun, uun a süüd Guinea, uun a süüdwaast det Kolda Regiuun, uun a waast at Gambia an uun a nuurdwaast det Kaffrine Regiuun. Det hee 681.310 lidj (2013). At hoodsteed faan't regiuun as Tambacounda.

Dön gratst steeden uun det Tambacounda Regiuun san:

Det Tambacounda Regiuun hee fjauer departmenten:

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 701: Ziguinchor Regiuun (109 words)


Det Ziguinchor Regiuun (üüb Fraansöösk: La région de Ziguinchor, üüb Wolof: Diiwaanu Siggcoor) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun, uun det Liich Casamance geograafisk regiuun. Uun a nuurd leit Gambia, uun a süüd Guinea-Bissau, uun a waast at Atlantik an uun a uast det Sédhiou Regiuun. Det hee 549.151 lidj (2013). At hoodsteed as Ziguinchor.

De Casamance Struum leept troch at regiuun.

Dön gratst steeden uun det Ziguinchor Regiuun san:

Det Ziguinchor Regiuun hee trii departmenten:

En spriikwiis faan Guinea-Bissauisk Kreol, Cacheu-Ziguinchor, wurt uun an trinjenam't steed Ziguinchor snaaket.

At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.




#Article 702: Fujian (112 words)


Fujian (üüb Schiineesk: 福建省 (Mandarin) Fújiàn Shěng [fǔtɕjɛ̂n] , (Süüd-Min) Hók-gióng) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. At prowins leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Zhejiang Prowins, uun a süüd an süüduast det Taiwan-Struat, uun a süüdwaast det Guangdong Prowins an uun a waast det Jiangxi Prowins. Det hee 36.894.217 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Fuzhou.

De Min Struum leept troch a nuurd faan't prowins an iin uun det Uastschineesk Sia.

Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

Mandarin as at amtelk spriik uun't prowins. Föl lidj uun't prowins snaake ian faan dön Min Spriiken. Det Hakka Spriik as uk uun't prowins snaaket.




#Article 703: Koulikoro (Regiuun) (112 words)


Det Koulikoro Regiuun (üüb Bambara: ߞߎߟߌߞߏߙߏ ߘߌߣߋߖߊ Kulikɔrɔ Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Koulikoro) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit Mauretaanien, uun a uast det Ségou Regiuun, uun a süüduast det Sikasso Regiuun, uun a süüdwaast Guinea an uun a waast det Kayes Regiuun. Det Bamako Regiuun as en enklaawe uun a süüd faan't regiuun. Det hee 2.422.108 lidj (2009). At hoodsteed as Koulikoro.

Hög struumer luup troch't regiuun: de Niiger Struum, de Baoulé, de Sankarani, de Bagoé, de Bani an de Bafing.

Det Koulikoro Regiuun hee sööwen kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:




#Article 704: Sikasso (Regiuun) (106 words)


Det Sikasso Regiuun (üüb Bambara: ߛߌߞߊߛߏ ߘߌߣߋߖߊ Sikaso Dineja, üüb Fraansöösk: Région de Sikasso) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Maali. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurdwaast leit det Koulikoro Regiuun, uun a nuurduast det Ségou Regiuun, uun a uast Burkiina Faaso, uun a süüd at Elfenbianküst an uun a waast Guinea. Det hee 2.643.179 lidj (2009). At hoodsteed as Sikasso.

At regiuun hee tau grat struumer, wat iin uun de Niiger Struum luup: de Sankarani uun a nuurd an de Bani uun a süüd.

Det Sikasso Regiuun hee sööwen kreiser (üüb Fraansöösk: cercles), wat iin uun komuunen diald wurd:




#Article 705: Muchinga (Prowins uun Sambia) (106 words)


Det Muchinga Prowins as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. At prowins leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit Tansania, uun a nuurduast Malaawi, uun a süüduast det Eastern Prowins, uun a süüdwaast det Central Prowins, uun a waast det Luapula Prowins an uun a nuurdwaast det Northern Prowins. Det hee 711.657 lidj (2010). At hoodsteed as Chinsali.

Det Muchinga Prowins hee sööwen distrikten.
 	

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 711.657 lidj: 361.785 diarfaan san wüfhööd an 349.872 san karmen.

Dön Bemba (46.9 %) an Namwanga (20.7 %) Spriiken san dön miast spreegen spriiken uun't prowins.




#Article 706: Ellin Nickelsen (114 words)


Ellin A. Nickelsen (* 15. April 1956 uun Olersem) as en fering skriiwer an skuulmääster.

Efter't abituur bi A Wik hää Ellin uun Hamborag anglistik an germanistik studiaret. Üs assistant teacher wiar't onerwais uun Ingelun an Austraalien. Bi't Friedrich Paulsen-skuul uun Naibel hää't hör naist skuulmääster-preew maaget, an hää do noch flook juaren bi't uniwersiteet faan Kerala uun Indien werket. Sant 1991 wiar Ellin üs skuulmääster uun Nuurdschiisklun uun a gang, twaalew juar üs skuuldirekter uun Hambergen. 2016 hää't auerwakselt tu't skuuldirektjuun uun Lüneburg.

Ellin as at naist tooch befreid an hää en woksenen dring.

Letj staken uun:

Dachtangen uun: 

Flook staken an dachtangen san auersaat wurden iinuun't Frasch, Waastfresk, Plaatschiisk, Sorbisk, Tschechisk, Ingelsk




#Article 707: Digitaal spriakduas (328 words)


Digitaal spriakduas as en ütjdruk uun't spriakwedenskap. Hi as 2013 brükt wurden faan András Kornai an hi wal sai, dat en spriak, diar am't auerlewin strat, noch föl muar komer hää, wan hat uun't digitaal welt ei föörkomt. Faan jo amanbi 7.000 spriaken üüb a welt wurd sowat 2.500 üs uun gefoor uunsen. An diar san wel bluas 5% (~350 spriaken), diar di straal iinuun't digitaal welt skaafe an auerlewe.

En spriak täält üs ütjstürwen, wan di leetst spreeger stürwen as. Man at jaft trii uuntiakens, dat en spriak bal ütjstareft:

Uun't digitaal tidjääler woort ei muar so föl uun a kuuplooden äärent, man muar auer't näät, an det spriak uun't näät as miast ei det faan en letj spriak (funktjuun). An wan't ei uun't näät as, do woort det ei muar woornimen (uunsen). An sodenang as't bal ünmögelk, mä frinjer uun en letj spriak tu komunisiarin (kompetens).

Efter Fishman san diar 13 kategoriin faan spriaken, diarefter iindiald, hü intensiif det spriak brükt woort.

Efter Kornai as diar tumanst ian grater online gemianskap nuadag, diar fööraal uun detdiar spriak komunisiaret. Diar san miast en hunfol letjer sköölen uun't näät, man Wikipedia as mad aal jodiaren det wichtagst, an koon temelk seeker üs uuntiaken nimen wurd, dat det spriak di straal auer det digitaal grens (digital divide) nimen hää. 

Di grünj as, dat jongen temelk gau mä Wikipedia uun kontakt kem. An wat uun Wikipedia föörkomt, hää en wasen wäärs för jong lidj. Wan diar en Wikipedia uun en letj spriak as, do hää uk det spriak en wäärs uun a digitaal welt: No wikipedia, no ascent (Saner Wikipedia nian apstiigen).

Tu tidj (2013) san diar 533 letj spriaken, diar hal en Wikipedia apbau maad. Det san dobelt so fölen üs diar al uun't näät san (). Man diar san uk enkelten bi, diar böös föl artiikler hual, huar oober ei föl uun stäänt, auer jo artiikler faan robots (computer-programen) maaget san, t.b.  mä muar üs 5 miljuun artiikler.




#Article 708: Wjetnam (299 words)


Wjetnam, amtelk det Sosialistisk Republiik Wjetnam (üüb Wjetnameesk: Việt Nam () of Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ()) as en lun uun a süüduast faan Aasien. Uun a nuurd leit Schiina, uun a uast det Süüdschineesk Sia, uun a süüdwaast lei a Golf faan Thailun an Kambodscha an uun a nuurdwaast leit Laos. At lun hee 96.208.984 lidj (2019). At hoodsteed faan't lun as Hanoi.

Wjetnam leit twesken 23° 22' an 08° 25' (faan nuurd tu süüd) 102° 08' an 109° 30' (faan waast tu uast). At lun dialt grensen mä trii lunen: det lingst grens wurt mä Laos (2130 km) an det kurtst mä Kambodscha (1228 km) diald. Det dialt uk en 1281 km lung grens mä Schiina. A eeg faan't lun as (saner eilunen) 3444 km lung. At lun hee uk föl eilunen; det gratst diarfaan as Phú Quốc (589,27 km²), wat föör a süüdeeg faan Kambodscha leit.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

At lun hee fiiw munisipaliteeten (Hanoi, Ho Chi Minh Steed, Cần Thơ, Đà Nẵng an Hải Phòng) an aacht-en-föftig prowinsen.

Faan 1802 wurd at lun faan a keiser faan det Nguyễn-Dünastii regiaret. Frankrik besaatet dön trii lunsdialen faan Wjetnam, Cochinschiina, Annam an Tongking, uun det 19. juarhunert. Dön trii lunsdialen wurd 1884 ferianigt, am dial faan det fraansöösk kolonii Fraansöösk Indoschiina tu wurden. At lun wurd faan 1940 tu 1945 faan Jaapaan besaat. Efter en krich twesken Frankrik an det Việt Minh wurd at lun 1954 suwereen an iin uun tau lunen, Nuurd-Wjetnam an Süüd-Wjetnam, diald. Kurt diarefter begand uun Süüdwjetnam en öler krich twesken det komunistisk Việt cộng an't regiaring faan Süüdwjetnam, wat faan dön Ferianigt Stooten an öler lunen holpen wurd. 1975 wurd dön tau lunen welerferianigt, üüs Nuurdwjetnam Saigon (Ho Chi Minh Steed faan nü) naam.




#Article 709: Gangwon-do (103 words)


Gangwon-do (üüb Koreaans: 강원도) as en prowins uun a nuurduast faan Süüdkorea. Det hee 1.518.040 lidj (2015). At hoodsteed faan't prowins as Chuncheon.

Uun a uast faan't prowins lei dön Taebaek Berger (üüb Koreaans: 태백산맥 / 太白山脈 Taebaek Sanmaek). At regiuun uun a uast faan a berger as Yeongdong (영동 / 嶺東) an a regiuun uun a waast as Yeongseo (영서 / 嶺西).

Det Gangwon Prowins hee sööwen steeden (üüb Koreaans: 시 shi) an elwen lunkreiser (üüb Koreaans: 군 gun).

Det Gangwon Prowins wurd 1395 grünjlaanjen. Efter de Naist Wäältkrich wurd at prowins diald: at nuurddial, wat uun Nuurdkorea leit, as Kangwŏn Prowins.




#Article 710: Kambrium (106 words)


At Kambrium as en eerdtidjääler tesken  an  miljuun juaren föör üs tidj. Tu jü tidj san bal aal a stamer faan diarten apkimen, diar't daalang noch jaft (kambrisk eksplosioon). Det hää was diar mä tu dun, dat di sürstoof-uundial uun a atmosfeere grater wurden as.

Di nööm 'Kambrium' komt faan di latiinsk nööm för Wales (Cambria) uf. Daalang as Cumbria en groofskap uun't regiuun Nuurd Waast Ingelun.

At Kambrium as det äälst süsteem uun't Paleozoikum. Aal a eerdtidjäälern föör't kambrium (542 - 4.600 mya) wurd mäenööder üs Präkambrium betiakent.

Enkelt serien an kirwer haa noch nään nööm, auer detdiar iindialang iarst 2009 so fäästlaanj wurden as.




#Article 711: Wil kaat (121 words)


At wil kaat (Felis silvestris) as en slach kaater (Felidae), huar üüs hüskaat faan ufkomt. Enkelt onerslacher lewe uun Euroopa, Afrikoo, Waastaasien, Madelaasien an Indien.

Onerslacher efter :
F. s. brockmani – F. s. cafra – F. s. catus – F. s. caucasica – F. s. caudata – F. s. euxina – F. s. foxi – F. s. grampia – F. s. griselda – F. s. jordansi – F. s. lybica – F. s. molisana – F. s. morea – F. s. ocreata – F. s. ornata – F. s. pyrrhus – F. s. sarda – F. s. shawiana – F. s. silvestris – F. s. tartesia

At grä kaat (F. s. bieti) woort uk üs aanj slach uunsen: Felis bieti.




#Article 712: Nordfriesland (bleed) (100 words)


Nordfriesland as det bleed faan't Nordfriisk Instituut uun Breetsteed.

Al 1845 skrääw di prääster Christian Feddersen uun sin skraft Fünf Worte an die Nordfriesen, dat Nuurdfresklun nuadag en bleed haa skul, an diar uun skul auer Nuurdfresklun beracht wurd.

Oober iarst 1965 kaam numer 1 ütj, an uuntesken wurd 2000 eksemplaaren faan't Nordfriisk Instituut drukt. Mäfulgern faan a instituutsferian fu det bleed amsunst, an öödern kön det aboniare. 

Det bleed komt normoolerwiis schauersis uun't juar ütj, an diar uun gongt at am politik, wiartskap an kultuur. Diar wurd aktuel fraagen diskutiaret, persöönelkhaiden ütj a regiuun iaret an nei buken föörsteld.




#Article 713: Belgien/fe (351 words)


Belgien [ˈbɛlgi̯ən], amtelk det Köningrik faan Belgien (üüb Holuns: België an Koninkrijk België, üüb Fraansöösk: Belgique an Royaume de Belgique) as en lun uun a nuurdwaast faan Euroopa. Uun a nuurd leit Holun an uun a uast lei Tjiisklun an Luksemborig. Det hee 11.376.070 lidj (2018). At hoodsteed faan't lun as Brüssel.

Belgien leit twesken amanbi 51° an 49° (faan a nuurd tu a süüd) an 2° an 6° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi twaalewsis letjer üüs Tjiisklun. 

At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (556 km) faan't lun wurt mä Frankrik an det kurtst (130 km) mä Luksemborig diald. At lun dialt uk en 478 km lung grens mä Holun an en 133 km lung mä Tjiisklun. A eeg faan Belgien as 66.5 km lung.

De huuchst berig uun Belgien as de Botrange, wat uun a uast faan't lun leit.

De lingst struum uun Belgien as de Scheldt Struum, wat sin kwel uun Frankrik hee an troch Belgien tu a nuurd iin uun't Nuurdsia uun Holun leept.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Belgien hee 10 prowinsen:

Efter det Belgisk Rewolutschoon wurd at lun 1830 suwereen. En parlamentaarisk monarchii wurd apsaat an Leopold von Sachsen-Coburg tu de iarst köning neemd. Leopold II., dring faan de iarst köning, keeft a Kongo üüs priwaat eegendoom. Efter brutaal behanlingen faan dön iinbäären (at wurd toocht, dat 10 miljuunen mensken troch slaawerei an twangswerk am’t leewent kimen hed) uun det wiartskapelk ütjbüüding faan a Kongo internatschunaal bekäänd wurden wiar, moost Leopold at gebiit 1908 üüs kolonii tu de belgisk stoot uftreed. Uun de Iarst Wäältkrich wurd det neutral Belgien faan det Tjiisk Rik efter de Schlieffen-Ploon auerfeelen an faan det tjiisk armee bal hial iinnimen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at lun weler besaat. En tol- an wiartksapsiinhaid mä Holun an Luksemborig wurd 3. Febrewoore 1958 uun den Haag ferianbooret an hee 1. Nofember 1960 uun kreeft treeden. Belgien as ian faan a grünjleierstooten faan det Europeeisk Wiartskapsgemianskap an hee en wichtig rol uun det europeeisk ianigungspruses spelet. 

Belgien as sant 1949 lasmaat faan NATO.




#Article 714: Åktoorp/mo (120 words)


Åktoorp (ap Tjüsch: Achtrup, ap Dånsch: Agtrup) as en gemiine foon't Åmt Söödtuner önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden lade e gemiine Låålönj än Bramstedtlund, önj’t ååsten läit e Kris Flansborj, önj’t sööden e gemiine Språkebel, önj’t söödweesten Leek än önj’t nordweesten Kuurlem. Et heet 1524 manschne (2019).

E gemiine läit önj e Kårhiird.
 

E gemiine heet 13 sate önj’t gemiinefertreesing. Sunt e wool önjt iir 2018 heet dåt Åktoorp Wäälergemiinschap (AWG) 7 sate, di Söödschlaswiksche Wäälerferbånd (SSW) 3 än jü CDU 3. 

Önj e wool önjt iir 2013:

E burgermäister foon nü as Norbert Nielsen, deer di 20. Samermoune 2018 iinjstimi tu di nai burgermäister wääled wörd. Da üülje burgermäistere wjarn Uwe Matthiesen (AWG; 2013–2018) än Hannelore Schulze (2003?-2013).




#Article 715: De Grööe (109 words)


De Grööe (uwe Tutsk: Gröde; uwe Däänsk: Grøde) is en halii foon dä Nöördfreesk Ailööne. E halii is ok, tohuup mä dat lidj ailöön Haabel, en gemeende öön't Amt Polweerm öön'e Krais Nöördfreesklöön. Et gemeende heet 13 jude (2011)

De Grööe heet taue weerwe: 'e Knutsweeref (Knudtswarft) än'e Schoorkweeref (Kirchwarft). Öön'e iirferluup ward 'e Halii döörsnitlik twonti to dorti tonge, mä tonamen foon dä taue weerwe, bai löönoner auerflööded. Dä taue weerwe sän siidlingplaotse fir'e jude, dir öön'e Halii laawe. Öön'e Knutsweeref sän fjauer wonhusinge. Wat lidjer is 'e Schoorkweeref: hir is 'e Haliiskööl, 'e schoork än en woning fir'e sköölmääster. Ju skööl än'e woning stööne sont 2012 lääch.




#Article 716: Hörnem Jip (111 words)


Det Hörnem Jip (üüb Salring: Hörnem Diip, üüb Tjiisk: Hörnumtief, üüb Deensk: Hørnum Dyb) as en priil uun a Nuurdsia bi Hörnem üüb Sal. A priil, wat 23 meeter jip as, skääst at eilun Sal uun a waast an Feer uun a uast, an hee uun a süüd a uun’t Föörtrepjip a mös. Det hee fiiw sidjeniarmer: uun a nuurd san det Aidem Jip, det Waaster Lei an Uaster Lei, uun a uast det Fering Lei an uun a waast det Rantem Lua. Auer dat at priil krümet ferleept, pralet at üüb at uasteeg faan de Hörnem Ood. Uun a auergung tu’t Föörtrepjip bedrait at jip bit 42 meeter hen tu.




#Article 717: Aalkersem/fe (124 words)


Aalkersem (üüb Tjiisk an Deensk: Alkersum) as en gemeend uun’t Amt Feer-Oomrem faan a Kreis Nuurdfresklun. At gemeend leit uun a maden faan't eilun Feer. Uun a nuurd leit a gemeend Olersem, uun a uast Madlem, uun a süüd Njiblem an uun a waast Borigsem. Det hee 417 lidj (2016).

Sant 2007 hiart Aalkersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

Efter en schetsing 2016 wiar 417 lidj uun Aalkersem. 205 diarfaan wiar maaner an 212 wiar wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 418.

At gemeend hee njüügen saten uun't gemeenfertreeding. Diaruun hee sant a komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 det Alkersumer Wählergemeinschaft (AWG) al njüügen saten. Uun a komunaalwoolen 2013 woon det AWG aacht saten, an en enkeltbewerewer ian widjer sat.




#Article 718: Dunsem/fe (115 words)


Dunsem (üüb Tjiisk an Deensk: Dunsum) as en gemeend uun’t Amt Feer-Oomrem faan a Kreis Nuurdfresklun. At gemeend leit uun a nuurdwaast faan't eilun Feer. Uun a nuurd an waast leit a Nuurdsia, uun a nuurduast a gemeend Olersem, uun a süüduast Söleraanj an uun a süüd Ödersem. Det hee 74 lidj (2016).

Sant 2007 hiart Dunsem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

Efter en schetsing 2016 wiar 74 lidj uun Dunsem. Diarfaan wiar 33 maaner an 41 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 66.

At gemeend hee sööwen saaten uun't gemeendfertreeding, Diarfaan häält det Dunsumer Wählergemeinschaft (DWG) uun det kommunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 seeks saten, en sat häält en enkeltbewerewer.




#Article 719: Michail Gorbatschow (253 words)


Michail Sergejewitsch Gorbatschow (üüb Rüs: Михаил Сергеевич Горбачёв   [mʲɪxɐˈil sʲɪrˈɡʲejɪvʲɪtɕ ɡərbɐˈtɕɵf]; * 2. Marts 1931 uun Priwolnoje, Nuurdkaukasus Regiuun, Sowjetunioon (daaling Stawropol Regiuun, Rüslun)) as en rüs poliitiker. Hi wiar faan Marts 1985 ap tu August 1991 generoolsekreteer faan det Sentraalkomitee faan det Kommunistisk Partei faan’t Sowjetunioon an faan Marts 1990 ap tu Deetsember 1991 stootspresident faan’t Sowjetunioon. Nei ideen uun det sowjetisk politiik saatet ’er mä Glasnost (Eebenhaid) an Perestroika (Ambau). Uun ferhanlingen auer ufrüsting mä det Ferianigt Stooten leitet ‘er at aanj faan de Kul Krich iin. Hi fing 1990 a Noobelpreis för a Frees.

Michail Sergejewitsch Gorbatschow kaam 2. Marts 1931 üüs dring faan en rüs aatj, Sergei Andrejewitsch Gorbatschow (1909–1976), an en ukrainisk mam, Marija Pantelejewna Gopkalo (1911–1993), uun det Nuurdkaukasus (daaling Stawropol Regiuun) tu wäält. 1952 treed hi uun't ääler faan ian-an-twuntig iin uun det [Komunistisk Partei faan't Sowjetunioon iin an werket sant do 22 juar lung uun det Stawropol regiuun för't partei. Uun't juar 1966, uun't ääler faan fiiw-an-dörtig, maaget hi san ufslus üüs agraarbedriiwswiart uun det lunwiartskapelk instituut.

Uun August 1991 onernaam hög ortdoks komunistisk poliitiker, tup mä'n dial faan't militeer an uunfeerd faan't stootskomitee för't ütjnoomtustant, en putschferschük uun Moskau. Gorbatschow an sin wüf Raisa wiar trii daar oner hüsarest uun en datscha uun det Krim. A president faan det Rüs SFSR, Boris Jeltsin, loket a putschisten ütjtumaagin an't stootsmeecht tu auernemen. Kurt diarefter wurd a republiiken faan't Sowjetunioon suwereen. 25. Deetsember 1991 treed Gorbatschow üüs president turag. De naist dai wurd at Sowjetunioon apliaset.




#Article 720: Henriette Herz (205 words)


Henriette Julie Herz (* 5. September 1764 uun Berlin; † 22. Oktuuber 1847 uk diar; bäären de Lemos) wiar skriiwer an ian faan dön wichtigst wiartswüfen faan literaarisk salongen faan det Ääder Romantiik uun Berlin. Hat wiar mä de dochter an skriiwer Marcus Herz befreid.

Henriette Herz enstamet faan en sefaardisk-jüüdsk familje: a föörfeedern faan hör aatj hed föör’t inkwisitschuun ütj Portugal flüchtet. Hör aalern wiar Benjamin Benveniste de Lemos (1711–1789), en uunkäänd dochter an direktöör faan det jüüdsk kraankenhüs uun Berlin an Esther de Charleville (1742–1817), en foomen faan en jüüdsk dochter. Henriette wurd fööraal uun muar spriiken böös gud ütjbiljet. Uun't ääler faan twaalew wurd hat mä de sööwentanj juar ääler dochter Marcus Herz ütjbroocht an tau juar lääder befreid. Marcus Herz, diar ham fol faan't Apkleering an fööraal san leerer Immanuel Kant ferskrewen hed, hääl uun hörens hüs föörleesingen auer Kant sin filosofii an feerd kreiser faan diskuschuunen tu wedenskapelk an filosoofisk teemen. Henriette san swaarponkt wiar iar literaarisk saagen an hat saamelt gau am hör en kreis faan jong maaner an wüfen, diar jo för't literatüür interesiaret.

Henriette Herz as üüs skriiwer knaap bedüüdend, man mä’t begrünjiging an feering faan ian faan det bekäändst literaarisk salongen (1780-1803) leistet Henriette Herz pioniirwerk.




#Article 721: Serval (107 words)


Di serval (Leptailurus serval) as en slach faan madelgrat wil kaater an lewet uun Afrikoo. Hi as di iansagst slach uun det skööl Leptailurus.

efter: 

Servals kön mä hüskaater krüsagt wurd. Diar komt det Savannah-kaat bi ütj. Hat as en gudkäänd ras.

Det iarst generatjuun faan son krüsang het F1. Di uundial faan't wil kaat as tuiarst 50% an namt mä a leeder generatjuunen uf. Savannah-kaater wurd efter di uundial iindiald:

För a generatjuunen F1 bit F4 täält det kaat noch üs wil diart, an diar tääl was bestemangen för't hualen faan wil diarten. Savannah-kaater san böös jüür, för en F5-diart wurd EUR 500 an muar betaalet.




#Article 722: Henry Berkeley Fitzhardinge Maxse (149 words)


Lieutenant-Colonel Sir Henry Berkeley Fitzhardinge Maxse KCMG (* 1832, Effingham Hill, Surrey, Ingelun; 10. September 1883, St. John's, Neufundland) wiar en britisk koptein uun a Krimkrich (1853-1856), onerguwernöör an guwernöör faan Haliglun (1863-1881) an guwernöör faan Neufundland (1881-1883).

Maxse wurd 1832 uun Effingham Hill, Surrey, Ingelun bäären. Hi wiar dring faan James Maxse (1792-1864) an Caroline FitzHardinge Berkeley (1802-1886). Hi broocht sin ääder juaren uun't armee an wurd 1854 koptein. Hi wurd uun a Slacht faan Balaklawa uun de Krimkrich ferwundet. 1859 befreid hi Auguste von Rudloff († 1915). 1863 wurd Maxse onerguwernöör faan Haliglun an uun det naist juar guwernöör. Maxse an sin wüf hör jongen, Ernest George Berkeley Maxse (1863-1943), Craven FitzHardinge Alexander Maxse (1865-1926) an Reginald Edgar Maxse (1869-1945), wurd uun't tidj bäären, dat hi onerguwernöör an guwernöör faan Haliglun wiar. 

Hi wurd 1881 tu a guwernöör faan Neufundland neemd, huar hi tu san duas lewet.




#Article 723: Greenlun/fe (252 words)


Greenlun (üüb Greenluns: Kalaallit Nunaat  [kalaːɬit nunaːt], üüb Deensk: Grønland [ˈgʀœnlanʔ]) as det gratst eilun faan a eerd. At eilun hiart efter a geografii tu Nuurd-Ameerika an as poliitisk en dial faan't köningrik Denemark. Det hee 55.860 lidj (2017). At hoodsteed faan't eilun as Nuuk.

Greenlun leit twesken 83°40' an 59°44' faan a nuurd tu a süüd an 73°10' an 11°19' faan waast tu a uast. De huuchst ponkt faan't eilun as Gunnbjørn Fjeld (3694 m). Öler berger san Mont Forel (3391 m) an Ejnar Mikkelsen Fjeld (3325 m). At eilun as seekssis grater üüs Tjiisklun.

Uun a nuurd leit det Arktisk Sia, uun a uast lei det Greenlun Sia, det Denemarkstruat an det Atlantisk Ootseaan, uun a süüd leit det Labrador Sia an uun a waast lei det Davis-Struat, det Baffin-Bocht an det Nares Struat.

Tu a nuurd an waast leit Kanada, tu a uast Svalbard (wat dial faan Noorweegen as) an tu a süüduast Islun.

Det gratst eilun faan Greenlun (bit üüb't feestlun) as Disko Eilun.

Greenlun hee sant 1. Janewoore 2018 fiiw komuunen. At eilun hee uk tau regiuunen, wat nian gemeenden hee: Thule Air Base (üüb Greenluns: Pituffik [ˌpituˈvːik]) an de Norduast-Greenlun-Natschunaalpark (üüb Deensk: Grønlands Nationalpark). A komuunen san:

At histoore faan't eilun begand mä't iinwaanring faan dön iarst Inuit föör amanbi 5000 juar. Lääder kaam a nuurdmaaner, diar am 1550 ütj ap tu nü ünkleeret grünjer ferswoon. At eilun wurd 1721 „welerütjfoon“ an faan deensken besiidlet. Sant 1. Mai 1979 hee Greenlun autonomii banen det deensk köningrik.




#Article 724: Kujalleq (Komuun) (118 words)


Det Kujalleq Komuun (üüb Greenluns: Kommune Kujalleq [kujaɬeq], üüb Deensk: Kujalleq Kommune) as ian faan dön fiiw komuunen faan Greenlun. At komuun leit uun a süüd faan’t lun. Uun a nuurd leit det Sermersooq Komuun. Det hee 6692 lidj (2017). At hoodsteed faan’t komuun as Qaqortoq.

De huuchst berig uun't komuun as de Paatusoq Berig, wat 2488 m huuch as an uun a nuurdwaast leit.

Eilunen: Nunarsuit, Qaarsuarsuk, Tuttutooq, Sermersooq, Itilleq an Kristian IV. Eilun.
 

Steeden uun det Kujalleq Komuun:

Taarpen uun det Kujalleq Komuun:

At komuun hee trii distrikten:

A bürgermääster faan't komuun sant 2017 as Kiista P. Isaksen. Iar bürgermäästern wiar: Simon Simonsen (2009–2013) an Jørgen Wæver Johansen (2013–2017).

At komuun wurd 1. Janewoore 2009 grünjlaanjen.




#Article 725: Qaasuitsup (Komuun) (109 words)


Det Qaasuitsup Komuun (üüb Greenluns: Qaasuitsup Kommunia  [qaːsui̯tsup], üüb Deensk: Qaasuitsup Kommune) wiar faan 2009 ap tu 2018 ian faan dön fjauer komuunen faan Greenlun. At komuun lai uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a uast lai de Nuurduast-Greenlun-Natschunaalpark (en regiuun, wat frei faan gemeenden as) an det Sermersooq Komuun an uun süüd det Qeqqata Komuun. Uun a nuurd faan’t komuun lai det Thule Air Base regiuun, wat frei faan gemeenden as. Det hed 17.147 lidj (2017). At hoodsteed faan’t komuun wiar Ilulissat.

Steeden uun det Qaasuitsup Komuun:

At komuun wurd 1. Janewoore 2009 grünjlaanjen. 1. Janewoore 2018 wurd at nuurddial det Avannaata Komuun an't süüddial det Qeqertalik Komuun.




#Article 726: Sermersooq (Komuun) (140 words)


Det Sermersooq Komuun (üüb Greenluns: Kommuneqarfik Sermersooq, üüb Deensk: Sermersooq Kommune) as ian faan dön fiiw komuunen faan Greenlun. At komuun leit uun a waast an uasten faan’t lun. Uun a nuurd leit de Nuurduast-Greenlun-Natschunaalpark (en regiuun, wat frei faan gemeenden as), uun a nuurd an waast det Qeqqata Komuun an uun a süüd det Kujalleq Komuun. Det hee 22.673 lidj (2017). At hoodsteed faan’t komuun as Nuuk.

Det huuchst berig uun Greenlun, det Gunnbjørn Fjeld (3694 m), leit uun a nuurduast faan't komuun. Öler berger san Mont Forel (3360 m), Ejnar Mikkelsen Fjeld (3282 m) an Borgetinde (3267 m).

Det traadgratst eilun uun Greenlun (efter't feestlun an Disko Eilun), Milne Land, leit uun a nuurdwaast faan't komuun.

Steeden uun det Sermersooq Komuun:

Taarpen uun det Sermersooq Komuun:

At komuun hee fiiw distrikten:

At komuun wurd 1. Janewoore 2009 grünjlaanjen.




#Article 727: Ilulissat (111 words)


Ilulissat ([ˌiluliˈsːat], üüb Deensk: Jakobshavn) as't hoodsteed faan det Avannaata Komuun faan Greenlun, amanbi 561 km uun a nuurd faan Nuuk. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun as as't hoodsteed faan de Ilulissat Distrikt. A nööm faan't steed het üüb Greenluns a isberger. Det hee 4555 lidj (2017).

At steed leit bi de Disko Bucht.

At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Ilulissat). Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Aasiaat.

At taal faan't lidj sant 1980 uun Ilulissat:

Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar at steed hoodsteed faan det Qaasuitsup Komuun.




#Article 728: Aasiaat (147 words)


Aasiaat ([ˌaːsiˈaːt], üüb Deensk: Egedesminde [eːəðəsˈmenə]) as't hoodsteed fan det Qeqertalik Komuun faan Greenlun, amanbi 506 km uun a nuurdwaast faan Nuuk. Det leit uun a süüdwaast faan’t komuun an as't hoodsteed faan de Aasiaat Distrikt. A nööm faan't steed het üüb Greenluns koonkler. Det hee 3069 lidj (2020).

Aasiaat leit üüb det Aasiaat Eilun uun det Diskobucht.

At taal faan't lidj sant 1980 uun Aasiaat:

At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. At steed hee'n fluughuuwen (üüb Greenluns: Mittarfik Aasiaat), huarfaan fliigern faan Air Greenland tu Ilulissat, Kangerlussuaq, Nuuk an Sisimiut gung. Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Ilulissat, tu a nuurdwaast, an tu Sisimiut, tu a süüd.

At steed wurd 1763 faan Niels Egede, de naist dring faan Hans Egede, grünjlaanjen. Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar't steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.




#Article 729: Qeqertarsuaq (119 words)


Qeqertarsuaq ([ˌqɛqɛʁtɑʁsuˈɑq] üüb Deensk: Godhavn) as en steed uun det Qeqertalik Komuun faan Greenlun. Det leit uun a nuurdwaast faan’t komuun üüb en eilun faan de likedening nööm an as't hoodsteed faan de Qeqertarsuaq Distrikt. Det hee 853 lidj (2017).

At steed leit uun a süüd faan det Disko Eilun (üüb Greenluns: Qeqertarsuaq, üüb Deensk: Diskoøen), wat det naistgratst eilun faan Greenlun as.

At taal faan't lidj sant 1980 uun Qeqertarsuaq: 

Faan 2009 ap tu 1. Janewoore 2018 wiar't steed dial faan det Qaasuitsup Komuun.

At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an mä'n buat lingd. Buaten faan Diskoline gung en wosem an en somrem tu Ilulissat, Aasiaat, Qasigiannguit an Kitsissuarsuit.




#Article 730: Avannaata (Komuun) (111 words)


Det Avannaata Komuun (üüb Greenluns: Avannaata Kommunia) as sant 1. Janewoore 2018 ian faan dön fiiw komuunen faan Greenlun. At komuun leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Uun a nuurduast an uast leit de Norduast-Greenlun-Natschunaalpark regiuun, uun a süüduast de Sermersooq Komuun, uun a süüd de Qeqertalik Komuun, uun a waast det Baffin-Bocht an uun a nuurdwaast det Nares Struat. A nööm faan a kommun komt faan det greeluns wurd avannaa, wat at nuurden het. At hoodsteed faan't komuun as Ilulissat.

Eilunen uun't Avannaata Komuun (mad ölern) san:

Steeden uun det Avannaata Komuun:

At komuun hee fjauer distrikten:

Föör 1. Janewoore 2018 wiar at komuun at nuurddial faan det Qaasuitsup Komuun.




#Article 731: Illoqqortoormiut (102 words)


Illoqqortoormiut (üüb Waastgreenluns) of Ittoqqortoormiit ([itːoqːoʁtoːʁmiːt] üüb Uastgreenluns; üüb Deensk: Scoresbysund) as en steed uun det Sermersooq Komuun faan Greenlun. Det leit uun a nuurduast faan’t komuun, amanbi 1436 km tu a nuurduast faan Nuuk. Det hee 375 lidj (2017).

Illoqqortoormiut leit bi Scoresby Sund, de lingst fjord üüb a wäält. At steed as ian faan dön isoliaretst steeden uun Greenlun. 

At taal faan't lidj sant 1980 uun Illoqqortoormiut:

At jaft nian waier, wat at steed mä öler steeden ferbinj. Det kön mä'n helikopter an uk en somrem mä'n buat lingd.

At steed wurd 1925 faan deensk forsker Ejnar Mikkelsen (1880-1971) grünjlaanjen.




#Article 732: Achtkarspelen (133 words)


 

Achtkarspelen (Ütjspriik üüb Frysk: [axtkaspələn]) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Weestfresklun. At gemeend leit uun a nuurduast faan’t prowins. Uun a nuurd leit at gemeend Noardeast-Fryslân, uun a uast det Groningen Prowins, uun a süüd at gemeend Smellingerlân, uun a waast Tytsjerksteradiel an uun a nuurdwaast Dantumadiel. Det hee 27.943 lidj (2017). At hoodsteed faan’t gemeend as Bûtenpost.

Det Knillesdjip kanaal leept troch't gemeend.

Steeden uun't gemeend san:

A nööm faan’t gemeend, kaam faan dön aacht sarkspalen uun’t gritenij (de iar nööm för en gemeend, wat uun Waastfresklun an Groningen faan det 16. juarhunert ap tu det 19. juarhunert brükt wurd). Dön aacht sarkspalen wiar: Bûtenpost, De Koaten, Droegeham, Koartwâld, Lytsepost, Stynsgea, Surhuzum an Twizel. At Gritenij wurd 1851 en gemeend efter’t iinfeering uun Holun faan’t gemeendrocht faan Johan Rudolph Thorbecke.




#Article 733: Dongeradiel (141 words)


 

 

Dongeradiel (Ütjspriik üüb Frysk: [doŋəradi.əl]; üüb Holuns: Dongeradeel) wiar ian faan dön twuntig gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a nuurduast faan't prowins. Tu a nuurdwaast leit It Amelân an tu a nuurduast Skiermûntseach, wat so wel tau gemeenden üüs uk eilunen uun det Waastfresk Heef san. Uun a nuurduast leit a Lauwersmar, uun a süüduast at gemeend Kollumerlân, uun a süüdwaast Dantumadiel an uun det waast Ferwerderadiel. Det hee 23.901 lidj (2017). At hoodsteed faan't gemeend as Dokkum.

Tau sunbeenken hiart tu't gemeend: De Kalkman an It Rif. Jo lei twesken It Amelân an Skiermûntseach.

Steeden an taarpen uun't gemeend san:

Det Noardhoeksk spriikwiis faan Waastfresklun wurd uun't gemeend spreegen. Det Dokkumersk, wat en spriikwiis faan Stedsk (en skööl faan Waastfresk-Holuns mischspriikwiisen) as, wurd uun't steed Dokkum spreegen.

Dongeradiel wurd 1. Janewoore 2019 dial faan det nei-grünlaanjen gemeend Noardeast-Fryslân.




#Article 734: De Fryske Marren (118 words)


 

 

De Fryske Marren (üüb Holuns: De Friese Meren) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend leit uun a süüdwaast faan't prowins. Uun a nuurd leit at gemeend Ljouwert, uun a nuurduast It Hearrenfean, uun a süüduast Weststellingwerf, uun a süüd at prowins Flevolun an uun a waast an nuurd at gemeend Súdwest-Fryslân. Det hee 51.585 lidj (2017). At hoodsteed as De Jouwer.

Steeden an taarpen uun't gemeend san:

Uun a miast faan't gemeend wurt det Súdwesthoeksk spriikwiis faan't Waastfresk spreegen. Uun en dial faan a nuurd faan't gemeend wurt Klaaifrysk spreegen.

At gemeend wurd 1. Janewoore 2014 grünjlaanjen. Iar wiar trii gemeenden: Skarsterlân uun a nuurd, Lemsterlân uun a süüd an Gaasterlân-Sleat uun a waast.




#Article 735: Dithmarschen (Kreis) (108 words)


De Dithmarschen Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Dithmarschen) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a nuurdwaast faan’t bundeslun. Uun a nuurd lei de Nuurdfresklun Kreis an de Sleeswich-Flensborig Kreis, uun a nuurduast leit de Rendsborig-Eckernförde Kreis, uun a süüduast de Steinborig Kreis, uun a süüd de Ialew Struum an uun a waast det Haliglun Bocht. Det hee 133.900 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Heide.

A kreis as de fjuardgratst uun Sleeswich-Holstian.

A kreis hee tau steeden, wat frei faan amten san:

A kreis hee uk seeks amten:

Det letst kreisdaiswool wiar de 6. Mei 2018. Det naist wool as 2023.




#Article 736: Sleeswich-Flensborig (Kreis) (151 words)


De Sleeswich-Flensborig Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Schleswig-Flensburg, üüb Deensk: Kreis Slesvig-Flensborg) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a nuurduast faan’t bundeslun. Ofwel a nööm, hiart at steed Flensborig ei tu a kreis; auer as't en steed, wat frei faan kreiser as. Uun a nuurd lei Deenemark an Flensborig, uun a uast at Uastsia, uun a süüduast de Rendsborig-Eckernförde Kreis, uun a süüdwaast de Dithmarschen Kreis an uun a waast de Nuurdfresklun Kreis. Det hee 196.025 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Sleeswich.

A kreis as de traadgratst uun Sleeswich-Holstian. A eeg faan a kreis lingt loongs at Flensborig Förde, faan det deensk grens tu Flensborig an do faan Mürwik tu a dial faan't Schwansen uun a süüd faan't Schlei.

A kreis hee fiiw gemeenden an steeden, wat amtsfrei san:

A kreis hee uk tretanj amten:

A kreisdai faan a kreis hee 56 saten.




#Article 737: Rendsborig-Eckernförde (Kreis) (108 words)


De Rendsborig-Eckernförde Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Rendsburg-Eckernförde, üüb Deensk: Kreis Rendsborg-Egernførde) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a nuurduast faan’t bundeslun. Uun a nuurdwaast leit de Sleeswich-Flensborig Kreis, uun a nuurduast at Uastsia, uun a süüduast lei de Plöön Kreis, Kiil, Neumünster an de Segeberig Kreis, uun a süüdwaast leit de Steinborig Kreis an uun a waast leit de Dithmarschen Kreis. Det hee 269.362 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Rendsborig.

A kreis as de gratst uun Sleeswich-Holstian.

A kreis hee seeks gemeenden an steeden, wat amtsfrei san:

A kreis hee uk fjauertanj amten:

De Nuurd-Uastsia-Kanool leept troch a kreis.




#Article 738: Uastholstian (Kreis) (121 words)


De Uastholstian Kreis (üüb Tjiisk: Kreis Ostholstein, üüb Deensk: Kreis Østholsten, üüb Plaattjiisk: Kreis Oostholsteen) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a süüduast faan’t bundeslun. Uun a nuurd leit det Kiil Bocht, uun a uast det Lübeck Bocht, uun a süüd lei Lübeck an de Stormarn Kreis an uun a waast de Plöön Kreis an de Segeberig Kreis. Det hee 198.413 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Eutin.

A kreis as de füftgratst uun Sleeswich-Holstian. At eilun Fehmarn as dial faan a kreis.

A kreis hee sööwentanj steeden an gemeenden, wat amtsfrei san:

A kreis hee trii amten an dial faan en öler amt, Grat Plön-Sia, wat mä de Plön Kreis diald wurt.




#Article 739: Segeberig (Kreis) (103 words)


De Segeberig Kreis (üüb Tjiisk an Deensk: Kreis Segeberg) as ian faan dön elwen kreiser faan Sleeswich-Holstian. A kreis leit uun a süüd faan’t bundeslun. Uun a nuurd lei de Rendsborig Eckernförde Kreis, Neumünster an de Plöön Kreis, uun a uast de Uastholstian Kreis, uun a süüduast de Stormarn Kreis, uun a süüd Hamborig, uun a süüdwaast de Pinneberig Kreis an uun a waast de Steinborig Kreis. Det hee 260.665 lidj (2011). At hoodsteed faan a kreis as Bad Segeberig.

A kreis as de seekstgratst uun Sleeswich-Holstian.

A kreis hee sööwen gemeenden an steeden, wat amtsfrei san:

A kreis hee uk aacht amten:




#Article 740: Aastholstiin (Krais) (128 words)


Di Aastholstiin Krais (aw Tjüsch: Kreis Ostholstein, aw Daansch: Kreis Østholsten) äs aan fun dä alben kraise fun Sleeswich-Holstiin. E krais lait oun't söödaasten fun't bundesloun. Oun't noorden lait jü Kiil Bocht, oun't aasten jü Lübeck Bucht, oun't sööden läie Lübeck än di Stormarn Krais än oun't weesten di Plöön Krais än di Segebeerch Krais. Dat heet 200.539 jüde (2019). E haudstää fun e krais äs Eutin.

Mä en grotens fun 1393 km² äs e krais di füftgrotst oun Sleeswich-Holstiin. Et ailoun Fehmarn lait oun e krais.

Et jeeft nü 16.980 mår jüde oun e krais as et jäif oun 1987.

E Fehmarnsünbrouk ferbant et ailoun Fehmarn mä et fastloun. En fääre käärt twosche Puttgarden aw Fehmarn tu Rødby aw Lolland oun't Daansch.

E kraisdai heet 61 sate.




#Article 741: Kiil Bocht (117 words)


Det Kiil Bocht (üüb Tjiisk: Kieler Bucht, üüb Deensk: Kiel Bugt) as en bocht, wat uun a süüdwaast faan’t Uastsia leit. Uun a waast an süüd leit a eeg faan Sleeswich-Holstian, uun a süüduast det Fehmarn Eilun an uun a nuurd lei dön deensk eilunen Als, Ærø an Langeland. Uun a nuurdwaast uun a Flensborig Förde ferleept at grens twesken Tjiisklun an Denemark. At bocht as faan de Fehmarnbelt an de Fehmarnsun mä det Mekelnborig Bocht an Lübeck Bocht ferbünjen. Det as uk mä de Grat Belt uun a nuurd an de Letj Belt uun a nuurdwaast ferbünjen. Det hee muar letj bochten an iarmer faan’t sia üüs at Schlei, at Eckernförde Bocht an det Hohwachter Bocht. 




#Article 742: Nantou (Lunkreis) (103 words)


De Nantou Lunkreis (üüb Schineesk: 南投縣 Nántóu Siàn/Nántóu Xiàn, üüb Taiwaans: Lâm-tâu-koān, üüb Hakka: Nàm-thèu-yen) as en lunkreis faan’t Republiik Schiina. At lunkreis leit uun a maden faan't lun. Uun a a nuurd leit at steed Taichung, uun a uast de Hualien Lunkreis, uun a süüd lei at steed Kaohsiung an de Chiayi Lunkreis an uun a waast dön Yunlin an Changhua Lunkreiser. Det hee 497.031 lidj (2018). At hoodsteed faan a lunkreis as Nantou.

A lunkreis hee ian steed (市 shì), fjauer steedgemeenden (鎮 zhèn), seeks lungemeenden (鄉 xiāng) an tau beriglungemeenden faan a uuriinwenern.

A lunkreis wurd 16. August 1950 grünjlaanjen.




#Article 743: Kirgistaan/fe (104 words)


Kirgistaan, amtelk det Kirgisk Republik (üüb Kirgisk: Кыргызстан Kyrgyzstan [qɯrʁɯsˈstɑn] an Кыргыз Республикасы Kyrgyz Respublikasy, üüb Rüs: Киргизия Kirgizija an Киргизская Республика Kirgizskaja Respublika) as en banenstoot uun a maden faan Aasien. Uun a nuurd leit Kasachstaan, uun a süüduast Schiina, uun a süüdwaast Tadschiikistaan an uun a nuurdwaast Usbeekistaan. Det hee 5.362.793 lidj (2009). At hoodsteed faan’t lun as Bischkek.

Kirgistaan as dial faan dön Tian-Shan Berger.

Kirgistaan hee sööwen regiuunen (üüb Kirgisk: облус oblus, muartaal облустор oblustor; üüb Rüs: область oblast’, muartaal области oblasti) an tau steeden (üüb Kirgisk: шаар schaar, muartal шаарлар schaarlar ).

At lun wurd 31. August 1991 suwereen.




#Article 744: Ewolutjuun (276 words)


Ewolutjuun as en wedenskapelk teorii faan bioloogen. Hat ferklaaret, hü det leewent ham auer loong tidjrümer feranert hää, an huaram at labenen ham so wiset üs wi det kään.

Daalang witj wi, dat diar iar diarten an plaanten lewet haa, diar't daalang ei muar jaft. Wat faan jo auerblewen as, finj wi iinslööden uun stianer, det san fosiilien. An amso ääler a fosiilien san, amso grater as di ferskeel tu diarten an plaanten faan daalang. Det woort üs bewis uunsen, dat at labenen ham auer a tidjen feranert hää. An detdiar feranrang het ewolutjuun (efter lat. evolvere = ütjwole, ütjdoble). An huaram det feranrang so an ei ööders kimen as, diar werke a wedenskapslidj auer.

Ewolutjuun as daalang det grünjlaag faan a biologii. Hat as fööraal uunstupt wurden faan Charles Darwin (1809–1882) mä sin buk On the Origin of Species (1859) (~ Huar a slacher faandaan kem). Uun detdiar buk hää hi beskrewen, dat diar uun a natuur en natüürelk ütjwool as an näämd det survival of the fittest. Det haa fölen so ferstenen, dat a starken jo trochsaat, an a swaaken ütjsterew, man det ment eegentelk, dat jodiaren auerlewe, diar beeder uunpaaset san. Darwin wost oober noch niks faan geneetik. Hi küd t.b. ei ferklaare, huaram jongen hör aalern like. Man hi küd ferklaare, huaram at giraf son lungen hals hää. A girafen mä en lingeren hals küd beeder auerlewe, an jo haa detdiar eegenskap widjer ferarewt. Man dat a minsken faan a aaben ufkem skul, det ging an gongt fölen tu widj, an jo wul an wel det ei rocht liaw. A modern geneetik hää Darwin oober rocht den: Diar as knaap en ferskeel.




#Article 745: Karl Friedrich Kielmeyer (202 words)


Karl Friedrich Kielmeyer (* 22. Oktuuber 1765 uun Bebenhausen; † 24. September 1844 uun Stuttgart) wiar en tjiisk meedisiiner, natüürforsker, cheemiker an teoreetisk bioloog.

Kielmeyer studiaret faan 1773 bi’t Karlskuul uun det Solitude Sloot bi Gerlingen, wat 1775 üüs Karlsakademii tu Stuttgart ferlaanjen an uun Deetsember 1781 tu det Huuch Karlsskuul heewen wurd. Sin stuudium hee'er diar 1786 mä det dokterwerk Auer Cheemisk Eegenskapen faan Mineraalweeder ufslööden. Oner sin promootschuun werket Kielmeyer bi det Huuch Karlsskuul üüs skuulmääster för natüürwedenskapen. Hi hee sin wedenskapelk werken bi't Georg-August-Universiteet Göttingen ütjwidjet. Do haa Johann Friedrich Blumenbach, Georg Christoph Lichtenberg an Johann Friedrich Gmelin ham holpen, dat hi diar sin onerschükangen trochfeer küd. 1790 wurd'er bi det Huuch Karlsskuul skuulmääster för soologii an mäkuraatöör faan det natüürhistoorisk saamling faan’t skuul.

Sant 1792 wiar Kielmeyer prufeser för chemii bi det Huuch Karlsskuul. Efter slütjing faan’t Karlsskuul wurd hi 1796 üüs prufeser för chemii an botaanik bi’t Uniwersiteet Tübingen berepen. 1804 wurd hi faan hertooch Friedrich beüübdraanjen, de nei botaanisk guard uun Tübingen uuntuleien. 1816 kaam hi üüs direktöör faan dön köningelk wedenskapelk saamlingen (det köningelk bibleteek, de botaanisk guard, dön ualdoomer-, möns- an naturaaliensaamlingen) efter Stuttgart turag. Faan 1817 werket hi uk üüs stootsriad uun Stuttgart.




#Article 746: Kasachstaan/fe (125 words)


 

Kasachstan [ˈkʰazaχˌstʰaːn], amtelk Republiik Kasachstaan (üüb Kasachs: Қазақстан Qasaqstan [qɑzɑqˈstɑn] an Қазақстан Республикасы Qasaqstan Respublïkası, üüb Rüs: Казахстан Kasachstan [kəzɐxˈstan] an Республика Казахстан Respublika Kasachstan) as en banenstoot uun a maden faan Aasien. Uun a nuurd leit Rüslun, uun a süüdwaast Turkmeenistaan, uun a süüd lei Usbeekistaan an Kirgistaan an uun a süüduast leit Schiina. Det hee 18.395.660 lidj (2019). At hoodsteed faan't lun as Nursultan.

Kasachstaan hee fjauertanj regiuunen (üüb Kasachs: Oblys, muartaal Oblystar) an trii steeden mä naatschunaal bedüüding (üüb Kasachs: Республикалық маңызы бар қала Republikalyq mangysy bar qala).

At lun wiar faan 1936 tu 1991 üüs det Kasachs SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Det wurd 16. Deetsember 1991 suwereen.

A president faan't lun sant 20. Marts 2019 as Qassym-Schomart Toqajew.




#Article 747: Filipiinen (180 words)


A Filipiinen (amtelk Republiik faan a Filipiinen,  [], ) san en lun an en skööl faan 7.641 eilunen uun a waastelk Pasiifik. Jo hiar tu Süüduastaasien. Jo san di fiftgratst eilunstoot üüb a eerd efter Indoneesien, Madagaskar, Papua-Nei-Guinea an Jaapan.

A Filipiinen san bütj Uast-Timor det iansagst lun uun Aasien mä katuulsk muarhaid bi a iinwenern.

Hör nööm haa a Filipiinen füngen faan di spoonsk siamaan Ruy López de Villalobos: Hi näämd a eilunen tu iaren faan di spoonsk prens Philipp II. Las Islas Filipinas.

A Filipiinen haa 17 regiuunen mä 81 prowinsen:

Mä 'Filipinos' ment am a iinwenern faan a Filipiinen, jo san oober nian ianhaidelk fulk. 95% faan a iinwenern hiar tu fulken, diar austroneesk spriaken snaake. Jo san fööraal faan Taiwan iinwaanert, man uk faan Süüdschiina kaam leederhen muaren diartu. 

Auer 90% faan a Filipinos san krastenminsken. Jo haa di gluuw uunnimen tu tidjen üs jo eilunen en spoonsk kolonii wiar.

Sowat 5% san moslems.

An do san diar noch letjer fulken of stamer, diar neder oner di iinflööd faan Spoonien, noch faan a islaam kimen san.




#Article 748: Steven Runciman (102 words)


James Cochran Stevenson Runciman (* 7. Jüüle 1903 uun Northumberland; † 1. Nofember 2000 uun Radway, Warwickshire) wiar en britisk histooriker, diar för sin werken tu’t madeläälerns bekäänd as.

Hi wiar de naist dring faan Walter Runciman, 1st Viscount Runciman faan Doxford an Hilda Runciman, Viscountess Runciman faan Doxford. Sin aalern wiar lasmooten för die Liberal Party uun det Britisk Parlament. San ualaatj faan aatjen eeg, Walter Runciman, 1. Baron Runciman, wiar en gratriader. San aptooch fing er uun Eton, tu liker tidj mä George Orwell, diar en naar frinj wurd. 1921 begand er bi Trinity College, Cambridge sin stuudium auer histoore.




#Article 749: Johannes Kepler (202 words)


Johannes Kepler (* 27. Deetsember 1571 uun Weil der Stadt; † 15. Nofember 1630 uun Regensburg) wiar en tsjiisk natüürfilosoof, matemaatiker, astronoom, astroloog, optiker an ewangeelisk teoloog. 

Hi wurd 27. Deetsember 1571 uun det frei rikssteed Weil der Stadt (wat nü dial faan Stuttgart as). San ualaatj, Sebald Kepler, wiar bürgermääster faan detheer steed. San aatj wiar Heinrich Kepler, en hanelsmaan, an sin mam wiar Katherina Guldenmann, diar en krüüswüfhood wiar an lääder faan hekserei uunklaaget wurd.

Faan 1594 tu 1600 wiar hi lunskapsmatemaatiker faan Steiermark uun Graz. Hi onerrachtet matemaatik bi det ewangeelisk stiftsskuul, wat det katoolsk Uniwersiteet faan Graz jinauersted. Uun Prag 1600-1601 wiar hi för’t iarst asistent faan de deensk astronoom Tycho Brahe, do keiserelk matemaatiker oner Keiser Rudolf II.. Detheer steling hääl hi onder a efterfulgern faan Rudolf, Matthias I. an Ferdinand II. tu 1627. Faan 1612 tu 1626 wirket hi üübtu üüs lunskapsmatemaatiker uun Linz. Tuletst tiinet hi Generool Wallenstein üüs astroloogisk beriader. 

Johannes Kepler foon a gesetsmiatighaiden, diarefter jo planeeten am a san reert. Hi maaget at optik tu’t ding faan wedenskapelk onerschüking an besteediget ütjfinjingen, wat san tidjmaaker Galileo Galilei mä a teleskoop maaget hed. Hi täält diarmä tu a begrünjigern faan dön moodern wedenskapen.




#Article 750: Edmond Halley (578 words)


Sir Edmond Halley (* 29. Oktuuber / 8. Nofember 1656 uun Haggerston bi London; † 14. Janewoore 1741 / 25. Janewoore 1742 uun Greenwich) wiar en ingels astronoom, matemaatiker, kartograaf, geofüsiker an meteoroloog.

Halley wurd uun Haggerston, uun a uast faan London bäären. San aatj, Edmond Halley Senior, kaam faan Derbyshire an wiar en rik siapmaager uun London. Hi studiaret bi St Paul’s School an faan 1673 bi det Queen’s College uun Oxford. Do studiaret hi matematiik an astronomii an küd al mä 21 juar en metood bekäändmaage, de sanfiarst punkt an eksentrisiteeten faan a planeeten tu bestemen.

Hi maaget 1677 en rais tu St. Helena. Hi küd üüs iarst astronoom en trochgenk faan Merkuur faan began tu aanj uun’t uug hual. Hi sluch diarüübhen föör, trochgenker faan Merkuur an Venus tu a besteming faan det astronoomisk ianhaid tu fermeeden, am at graten faan det sansüsteem tu bestemen. Deheer föörslach hed tuföören al James Gregory uun sin buk Optica Promota (Fördret Optiken; 1663) maaget. Uk fermeed hi do a positschuunen faan 341 stäären faan a süüdhemel. 1686 hee hi en artiikel uun’t tidjskraft Philosophical Transactions of the Royal Society skrewen auer sin onerschükangen faan a pasaat- an monsuunwinjer, wat hi üüb detdiar rais saamelt hed. Faan det Royal Society beüübdraanjen, diarfaan sekreteer hi lääder wurd, maaget Halley en rais tu Danzig, am en wedenskapelk stridj twesken Robert Hooke an Johannes Hevelius (diar diar wenet) tu deesken.

Faan 1680 tu 1681 maaget Halley en rais uun Frankrik an Itaalien an begand wedenskapelk tupwerkin twesken a obserwatoorien faan Greenwich an Pariis. Twesken Calais an Pariis hääl Halley tu de iarst feer a komeet uun't uug, wat lääder efter ham neemd wurd. Faan 1677 wiset hi troch sin bereegningen altidjs üüb’t wichtighaid faan a trochgenker faan Venus för’t besteming faan at sanparalaks hen.

Halley 1684 diskutiaret uun en kofehüs uun London mä Christopher Wren an Robert Hooke auer bewisen för dön wedenskapelk gesetsen faan Johannes Kepler. Auer dat jo nian liasing foon, beslood jo tu Isaac Newton tu wäänin. Halley schükt August 1684 Newton uun Cambridge üüb, diar’t liasing faan’t probleem iin uun’t sküf lei hed. Halley küd ham auertjüüg, at werk tu aanj tu bringin. At resultoot wiar Newton san buk Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Matemaatisk Prinsipien faan Natüürelk Filosofii), diarför Halley at koost för’t drük föörstreeget. Det broocht ham iin uun heewelk komer mä jil, tumool det Royal Society ei bluat niks bidruch, man uk san luan üüs skraftfeerer faan det Society ei uun boor, man uun skak faan buken (at Histoore faan a Fasker) ütjbetaalet.

Twesken 1698 an 1700 maaget Halley üüs komandant faan’t krichskap HMS Paramore uun det Süüd- an Nuurdatlantik raisen, am’t rachting faan a magneetspiker uun muar ponkter faan a eerd tu bestemen. Üüs resultoot faan dönheer raisen küd hi 1701 det iarst grater koord faan det magneetisk deklinatschuun maage. Uun widjer raisen fermeed hi det Ingels Kanool an beschükt huuwner uun det Adria.

Troch döndiar bereegningen kaam de ferdacht ap, dat det aleewen desalew komeet wiar, diar leewen weler apdaaget, an tu began faan't juar 1759 wederkem skul. Auer dat at spuaien besteediget wurd, wurd detheer komeet santdeem üüs Halleys Komeet betiaknet.

Üüs 1719 de köningelk astronooom John Flamsteed stoorew, wurd noch uun det salew juar Halley tu san efterfulger uun Greenwich berepen. Auer san uuntreed iin uun’t baantje uun Greenwich jeew Halley sin steed üüs sekreteer faan’t Akademii faan a Wedenskapen ap. Üüs astronoom uun Greenwich auerwerket hi’t Register faan Stäären faan Ptolemeeus.




#Article 751: Enno I. (Uastfresklun) (275 words)


Enno I. (* 1. Jüüne 1460; † 19. Febrewoore 1491) wiar faan 1466 tu 1491 graaf faan Uastfresklun. 

Enno I. wiar de iarst dring faan Ulrich I. ütj at Hüs Cirksena an sin wüf Theda Ukena. Hi hed för’t iarst öler intresin, üüs a efterfuliger faan Ulrich I. uun tu treeden. So bleew at ferwalting faan Uastfresklun uun sin mam Theda sin hunen. Iarst uun a juaren efter 1480 auernaam Enno muar an muar apgoowen faan regiaring. En föörmelk auernemin faan’t regiaring wiar det man ei. 1489 bruch Enno uun mägungin faan Viktor Frese tu’n pilgerreis iin uun det Halig Lun ap, huar hi uun Jerusalem bi det Halig Greef tu a reder slaanjen wurd. Uun sin wechweesen ferliibet ham sin saster Almut iin uun de westfeelisk aadlig Engelmaan faan Horstell, a drost faan’t Friedeburg. Hat smeset sogoor plooner faan at frei, wat Almuts mam Theda ei tuleet. Alikent ging Almut tup mä san bradgung ap üüb at Friedeburg an naam üüs ütjstjüür sin familjenschmuk mä. Hat saad för was, dat sin bruler mä’t leefde wiar. Üüs Enno lääder turag tu Uastfresklun kaam, kaam diarfaan ufsen at jindial föör’n dai. Uun liawin, dat at saster faan san bradgung wechfeert wurden as, ging hi dol tu’t ferfulging faan’t paar auer. Uun at fial kurt föör’t Friedeburg stääld hi a drost tu’t reede. A drost bested üüb sin leefde an ded Almut ei weler häär. Noch tutidjs lingt hi at Friedeburg, ferfulget faan Enno. Do Enno ferschükt a borigskoot, wat mä is bedobet wiar, mä sin swaar rüsting auer tu skridjin. At is bost tu, an hi ging oner. Hi stoorew uun’t ääler faan bluat 30 juar.




#Article 752: Aragoonien (Autonoom Gemianskap) (107 words)


Aragoonien of Aragon, amtelk Autonoom Gemianskap faan Aragoonien (üüb Spaans: Aragón  [aɾaˈɣon] an Comunidad Autónoma de Aragón, üüb Aragoneesisk: Aragón [aɾaˈɣon] an Comunidat Autonoma d’Aragón , üüb Katalaanisk: Aragó  [əɾəˈɣo] of [aɾaˈɣo] an Comunitat Autònoma d’Aragó) as en autonoom gemianskap uun a nuurduast faan Spanje. Uun a nuurd leit Frankrik, uun a nuurduast leit Kataloonien, uun a süüduast Valencia, uun a süüdwaast Kastiilien-La Mancha, uun a waast lei Kastiilien an León an La Rioja an uun a nuurdwaast leit Navarra. Det autonoom gemianskap hee 1.344.502 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemianskap as Saragossa.

Aragoonien hee trii prowinsen (üüb Spaans: provincias), wat seeks-an-dörtig ferwaltingsiinhaiden (üüb Spaans: comarcas) hee.




#Article 753: Monteneegro/fe (148 words)


Monteneegro (üüb Serbokroaatisk: Црна Гора of Crna Gora ['t͡sr̩naː 'ɡɔra], üüb Albaansk: Mali i Zi) as en lun uun a süüduast faan Euroopa. Uun a waast leit Kroaasien, uun a nuurdwaast Bosnien an Hersegowina, uun a nuurduast Serbien, uun a uast Kosowo, uun a süüduast Albaanien an uun a süüdwaast at Aadria. At lun hee 620.029 lidj (2011). At hoodsteed faan't lun as Podgorica.

Monteneegro leit twesken 43° an 41° (faan a nuurd tu a süüd) an 18° an 20° (faan a waast tu a uast). At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lungst grens (225 km) as mä Bosnien an Hersegowina an det kurtst (25 km) mä Kroaasien diald. At lun dialt uk en 124 km lung grens mä Serbien an en 172 km lung mä Albaanien. A eeg faan Monteneegro as 293.5 km lung.

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

Monteneegro hee fjauer-an-twuntig gemeenden:




#Article 754: Brest (Prowins) (178 words)


Det Brest Prowins (üüb Witjrüs: Брэ́сцкая во́бласць Brésckaja vóbłasć [ˈbrɛstskaja ˈvɔblastsʲ]; üüb Rüs: Бре́стская о́бласть Bréstskaja óblast’ [ˈbrʲesːkəjə ˈobɫəsʲtʲ] of [ˈbrʲest͡skəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a süüdwaast faan't lun. Uun a nuurd leit det Hrodna Prowins, uun a nuurduast det Minsk Prowins, uun a süüduast det Homelj Prowins, uun a süüd at Ukraine an uun a waast Poolen. Det hee 1.401.177 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Brest.

De Belawescha Puschtscha Natschunaalpark leit uun a waast faan't prowins. 

Det Brest Prowins hee trii steeden (Baranawitschy, Brest an Pinsk) an 16 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):

Resultooten faan iarer folksteelingen:

At prowins wurd 1939 grünjlaanjen. Faan 1921 tu 1939 wiar at teritoorium faan't prowins faan daaling dial faan det Polesien Wojwodskap uun Poolen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet. Det Pinsk Prowins wurd 8. Janewoore 1954 ufskaafet an wurd dial faan't prowins. De likedening dai wurd det Baranawitschy Prowins ufskaafet an det süüduast dial diarfaan wurd dial faan’t prowins.




#Article 755: Homelj (Prowins) (161 words)


Det Homelj Prowins (üüb Witjrüs: Го́мельская во́бласць Hómielskaja vóbłasć [ˈɣomʲelʲskajaˈvɔblastsʲ], üüb Rüs: Го́мельская о́бласть Gómel’skaja óblast’ [ˈɡomʲɪlʲskəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurd leit det Mahiljou Prowins, uun a uast Ruslun, uun a süüd at Ukraine, uun a waast det Brest Prowins an uun a nuurdwaast det Minsk Prowins. Det hee 1.440.718 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Homelj.

Dön gratst struumer uun't prowins san de Dnjapro, Sosch, Bjaresina an Priypjatsj. Uun't prowins san föl seen: de gratst see as de Tscherwonoje. 42 % faan't prowins as mä walter bedobet.

Det Homelj Prowins hee ian steed (Homelj) an 21 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009.

At prowins wurd 1938 grünjlaanjen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet. Det Polesien Prowins wurd 8. Janewoore 1954 ufskaafet an det wurd dial faan’t prowins.




#Article 756: Hrodna (Prowins) (206 words)


Det Hrodna Prowins (üüb Witjrüs: Гро́дзенская во́бласць Hródzienskaja vóbłasć [ˈɣrɔdzʲenskaja ˈvɔblastsʲ], üüb Rüs: Гро́дненская о́бласть Gródnenskaja óblast’ [ˈɡrodʲnʲɪnskəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd lei Liitauen an det Witsebsk Prowins, uun a uast leit det Minsk Prowins, uun a süüd det Brest Prowins an uun a waast Poolen. Det hee 1.072.381 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Hrodna.

Det Hrodna Prowins hee ian steed (Hrodna) an 17 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009. 

Föör 1939 wiar at teritoorium faan't prowins faan daaling dial faan Poolen. At miast diarfaan wiar dial faan det Białystok Wojwodskap, wat dial faan Witjruslun uun detdiar juar wurd. Det süüdwaast dial faan't prowins faan daaling wurd dial faan det Belastok Prowins, a maden wurd dial faan det Baranawitschy Prowins an det nuurduast dial wurd dial faan det Wiljejka Prowins. Uun de Naist Wäältkrich wurd det faan det tjiisk armee besaatet. At prowins wurd ütj dialen faan dön Belastok and Baranawitschy Prowinsen 1944 grünjlaanjen. Üüs det Maladsetschna Prowins (iar Wiljejka Prowins) 1960 apliaset wurd, wurd dialen diarfaan (Aschmjany, Astrawets, Smarhonj an dial faan Waloschyn) tu Hrodna Prowins auerden.




#Article 757: Mahiljou (Prowins) (114 words)


Det Mahiljou Prowins (üüb Witjrüs: Магілёўская во́бласць Mahilióŭskaja vóbłasć [maɣʲiˈlʲou̯skaja ˈvɔblastsʲ], üüb Rüs: Могилёвская о́бласть Mogilyóvskaya óblast’ [məɡʲɪˈlʲɵfskəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd leit det Witsebsk Prowins, uun a uast Ruslun, uun a süüd det Homelj Prowins an uun a waast det Minsk Prowins. Det hee 1.099.374 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Mahiljou.

Det Mahiljou Prowins hee tau steeden (Babrujsk an Mahiljou) an 21 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009. 

At prowins wurd 1938 grünjlaanjen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet.




#Article 758: Minsk (Prowins) (253 words)


Det Minsk Prowins (üüb Witjrüs: Мі́нская во́бласць Mínskaja vóbłasć [ˈmʲinskaja ˈvobɫasʲtsʲ], üüb Rüs: Ми́нская о́бласть Mínskaja óblastʼ [ˈmʲinskəjə ˈobɫəsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a maden faan't lun. Uun a nuurd det Witsebsk Prowins, uun a uast det Mahiljou Prowins, uun a süüduast det Homelj Prowins, uun a süüdwaast det Brest Prowins an uun a nuurdwaast det Hrodna Prowins. Det hee 1.562.000 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Minsk, uk wan at steed nian dial diarfaan as.

At lunskap faan’t regiuun as hüügelig an bal en traad part diarfaan as mä walter besaatet. De Lysaja Berig (342m), uun de Minsk Distrikt, as de huuchst ponkt uun't prowins an de naisthuuchst ponkt uun Witjruslun.  De Naratsch See, wat de gratst see uun Witjruslun as, as uun a nuurd faan't prowins. At jaft fjauer öler seen uun't regiuun: de Swir See, de Mjadel See, de Seljawa See an de Mjastro See. Det Minsk Prowins as det iansig regiuun faan Witjruslun, wat nian grens tu'n öler lun hee.

Det Minsk Prowins hee ian steed (Schodsina) an 22 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009. 

Föör 1793 wiar at teritoorium faan't prowins faan daaling dial faan Poolen-Liitauen. Auer det naist dialing faan detdiar lun wurd at teritoorum dial faan Ruslun. Uun de Iarst Wäältkrich wurd det faan det tjiisk armee besaatet. At prowins wurd 15. Janewoore 1938 grünjlaanjen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet.




#Article 759: Witsebsk (Prowins) (136 words)


Det Witsebsk Prowins (üüb Witjrüs: Ві́цебская во́бласць Víciebskaja vóbłasć [ˈvʲitsʲɛpskaja ˈvɔblastsʲ], üüb Rüs: Ви́тебская о́бласть Vítebskaja óblast’ [ˈvʲitʲɪpskəjə ˈobləsʲtʲ]) as ian faan dön seeks prowinsen faan Witjruslun. At prowins leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurduast an uast leit Ruslun, uun a süüduast det Mahiljou Prowins, uun a süüdwaast det Minsk Prowins, uun a waast lei det Hrodna Prowins an Liitauen an uun a nuurdwaast leit Letlun. Det hee 1.230.821 lidj (2009). At hoodsteed faan't prowins as Witsebsk.

De Düna Struum leept faan a uast tu a nuurdwaast troch't prowins.

Det Witsebsk Prowins hee tau steeden (Nawapolatsk an Witsebsk) an 21 distrikten (üüb Witjrüs: раёны rajóny, üüb Rüs: райо́ны rajóny):

Det letst folksteeling wiar uun't juar 2009. 

At prowins wurd 1938 grünjlaanjen. Uun de Naist Wäältkrich wurd at prowins faan det tjiisk armee besaatet.




#Article 760: Tschechien (102 words)


 

Tschechien, amtelk det Tschechisk Republiik (üüb Tschechisk: Česko of Česká republika ) as en banenstoot uun a maden faan Euroopa. Uun a waast leit Tjiisklun, uun a nuurd Poolen, uun a uast det Slowakei an uun a süüd Uasterrik. At lun hee 10.578.820 lidj (2016). At hoodsteed faan’t lun as Prag.

Tschechien saat ham ütj dön histoorisk lunen Böömen (Čechy) an Määren (Morava) an uk dialen faan Schleesien (Slezsko) tup.

Tschechien hee 14 regiuunen:

At Tschechien faan daaling wurd 1. Janewoore 1993 troch dialing faan’t Tschechoslowakei grünjlaanjen. 1999 wurd det lasmoot faan NATO an 1. Mei 2004 lasmoot faan det Europeeisk Unioon.




#Article 761: Imen (439 words)


Imen (Apidae) san en famile faan insekten. Diar hiar muar üs 200 sköölen tu.

Wichtag sköölen san Apis (Hönangimen) an Bombus (Imkönger).

Aal a sköölen :




#Article 762: René Descartes (328 words)


René Descartes [ʁəˈne deˈkaʁt] (üüb Latiinsk: Renatus Cartesius; * 31. Marts 1596 uun La Haye en Touraine; † 11. Febrewoore 1650 uun Stockholm) wiar en fransöösk filosoof, matemaatiker an natüürwedenskapsmaan. Hi wiar begrünjiger faan det ääder neitidjelk Ratschunalismus.

René Descartes wurd uun La Haye uun Touraine bäären. Hi wiar dring faan en parlamentsriad, Joachim Descartes. Hi kaam uun det aachst juar iin uun det Jesuitenkolegium bi La Flèche, huar hi ham uun’t matematiik ütjteeknet. Am erfaaringen tu saamlin, naam hi, uun’t ääler faan ian-an-twuntig, krichstiinst an maaget oner Moritz faan Oraanien an Johann T’Serclaes faan Tilly krichstööger uun Holun an Tjiisklun mä, naam uun a Slacht bi de Witj Berig (8. Nofember 1620) oner de Graaf faan Buquoy jin a Böömen dial an oner desalew herfeerer uun Ungarn jin a Türken streed. Hi befaadet ham uun’t stalen iiwrigst mä wedenskapelk werk an sin iarst werk De Musica wurd föör Breda uun Holun skrewen wurd. A beslütj, al fööruurdialen tu apjiiwen an üüb seeker an üntwiiwlig grünjlaagen ale faan neien troch ei ufhängig forsking aptubagen, faadet 1619 hi uun en wonterlaager föör Neuburg. 

Efter en apenthual uun Pariis, huar hi A Reegeln för't Rachting faan a Geist (Règles pour la direction de l'esprit; 1628) skreew, leet hi ham uun Holun deel. Galileo Galilei sin feruurdialing (1633) leet ham at ütjdun faan at Ufhanling auer a Wäält 
(Traité du monde) apdun. A Diskurs auer't Metood (Discours de la méthode) an trii aufsatsen auer't optik, meteorologii an geometrii wurd man 1637 ütjden. 1641 wurd a Metafüüsisk Meditatschuunen (Méditations métaphysiques) an 1644 a Prinsiipien faan't Filosofii (Principes de philosophie) ütjden. A Prinsiipien wurd tu köningin Elisabeth faan Böömen, diarmä hi korespondiaret, feriaret. 1649 wurd a Leidenskapen faan't Sial ütjden. Hi kaam triisis tu Frankrik turag, huar hi 1647 Blaise Pascal draapet. Aanj 1649 ging hi tu Sweeden üüb köningin Christina sin beed. Kurt efter sin uunkemst stoorew hi.

Descartes ferbant at skepsis faan traditschuun jinauer mä't huuchschetsung faan't fernonft tu'n apkleererisk werk.




#Article 763: Hans Christian Andersen (174 words)


Hans Christian Andersen  (* 2. April 1805 uun Odense; † 4. August 1875 uun Kopenhuuwen), as di bekäändst dachter an skriiwer faan Denemark. Hi näämd ham salew miast bluas H. C. Andersen. Bekäänd wurd hi fööraal mä sin teelen.

H. C. Andersen kaam üs dring faan di aarem sütjer Hans Andersen (1782–1816) an det sauwüf Anne Marie Andersdatter (~ 1775–1833) uun Odense üüb Fünen tu welt.

Mä 14 ging hi tu Kopenhuuwen an wul diar en steed bi't teooter fu, man det hää ei loket. Man di direkter faan't teooter naam ham ap uun sin hüs. Hi hoolep di jong H. C. do uk tu en stipendium faan könang Frederik VI., so dat hi tu huuger skuul gung küd an tu't uniwersiteet faan Kopenhuuwen.

Leeder raiset H. C. föl ambi an kaam tu Schiisklun, Ingelun, Itaalien, Spoonien, Portugal an tu't Osmaansk Rik. H. C. Andersen hää nimer freid an stoorew mä 70 juar uun Kopenhuuwen.

H. C. Andersen sin 156 teelen san üüb huuchschiisk ütjkimen:

Enkelt teelen jaft at uk üüb Nordfriisk tu leesen.




#Article 764: Napoleon III. (136 words)


Napoleon III. (üüb Fraansöösk: Napoléon III; * 20. April 1808 uun Pariis; † 9. Janewoore 1873 uun Chislehurst bi London) wiar oner san gebuursnööm Charles Louis Napoléon Bonaparte uun det Naist Republiik faan 1848 tu 1852 fraansöösk stootspresident an faan 1852 tu 1870 üüs Napoleon III. Keiser faan a fransuusen. Hi wiar a dring faan Louis Bonaparte an Hortense de Beauharnais. San aatj wiar a bruler faan Napoleon I. an san mam wiar at foomen faan Alexandre Vicomte de Beauharnais an Joséphine Tascher de la Pagerie an wurd lääder tu't stjipfoomen faan Napoleon I.. Efter a Slacht bi Sedan uun de Tjiisk-Fraansöösk Krich (1870-1871), wurd hi fingen nimen an wurd en nei natschunool regiaring uun Pariis bildet, wat ham för aufsaatet ferklaaret an det Traad Republiik proklamiaret. Sin letst lewentsjuaren ferbroocht hi uun eksiil uun Ingelun.




#Article 765: Kurt Weill (105 words)


Kurt Julian Weill (* 2. Marts 1900 uun Dessau; † 3. April 1950 uun New York City) wiar en US-amerikoons komponist, diar faan Tjiisklun kaam. Hi as för't iarst troch sin tupwerkin mä Bertolt Brecht (uun Die Dreigroschenoper 1928, Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny 1930, Die sieben Todsünden 1933) bekäänd. Efter a Natschunalsosialisten meecht greeb, flüchtet hi 1933 auer sin jüüdsk ufkemst tu Frankrik an waanret hi 1935 iin uun dön Ferianigt Stooten ütj. Uun dön 1940 juar loket hi uun Broadway uun New York üüs komponist. Hi komponiaret oopern, opereten, musik för balete an teaaterstaken, musicals, werken för orchester, koomermusik, liitjin an schongen.




#Article 766: Lex Frisionum (137 words)


Det Lex Frisionum (Latiinsk för det Gesets faan a Fresken) as en soomling faan rochtsföörskraften, wat uun det iar madeläälerns skrewen wurd. Det wurd tu iarst twesken 785 an 793 iin uun’t skraft stääld. At rocht, wat uun det Lex skrewen wurd, hed wel al juarhunerten bestenen. Bluat üüb inisiatiif faan Karl de Grat wuurd det üüb papiar saatet. Dön iarst tau-an-twuntig kapitler faan’t Lex befaade jo mä liisten (of compositiones) faan stroofen an wergeld, kompensatschuunen, wat tu oofern of hör familjin den skul, an efter de sosiaal rang (faan dön, wat at den hee an hör oofer) apredet san. Widjer elwen kapitler hee a Bigoowen faan a Wis Lidj (üüb Latiinsk: Additio sapientum), tjiin onertiitler faan Wiemar an Saxmund (huarauer niks bekäänd as) hör ordialen, an uk kirwen ütj det Lex Thüringorum (Gesetsen faan a Thüringern).




#Article 767: Saint Croix (224 words)


Saint Croix [ˈkrɔɪ] as en eilun faan dön Amerikoons Jongfoomen Eilunen uun det eilunskööl faan dön Letj Antilen. Det as mä'n gratens faan 213 km² det gratst an mä'n iinwenertaal faan muar üüs 51.000 tu liker tidj det befölkringrikst eilun faan dön Amerikoons Jungfoomeneilunen, wat en US-amerikoons bütjergebiit san. Üüb't eilun lei a steeden Christiansted an Frederiksted.

At eilun wurd uursprüngelk faan dön Kariben an dön Arawak besiidelt. Christof Kolumbus luniget 14. Nofember 1493 uun a nuurd faan't eilun an ded tu det a nööm Santa Cruz (Spaans för Halig Krüs). Bi'n ütjenölersaating mä a bewenern faan't eilun kaam en spanjer an en kariibe am't leewent. De föörfaal feerd tu en krich, wat iarst tu aanj broocht hed, üüs a spanjern hör kolonii üüb't eilun apded.

Uun det 17. juarhunert wurd det eilun faan ingeluners an holuners besiidelt. Dön bialen kolonien raaget dach bal uun't stridjen mäenöler. Woorskiinelk ded diarfaan a holuner hör siidlung ap. 1650 kaam en spaans floot faan fiiw skeb an 1200 saldooten faan Puerto Rico. Jo besaatet at eilun an maaget al a ingeluners duad. A spanjers wurd dach weleram kurt diarüüb faan a fransuusen ferdrewen. 
 13. Jüüne 1733 wurd Saint Croix tu det Deensk Waastindien Kompanii ferkeeft. At kompanii lai neen wäärt üüb't natschunaliteet faan a siidlers, diarfaan leet jo heer spaans juuden, fraansöösk Hugenotten an ingels siidler deel.




#Article 768: Skrobflenerken (102 words)


Skrobflenerken of uk troolflenerken of trooler (Noctuidae) san en famile faan flenerken. Diar jaft at uk bruketen faan, man a miasten san dach brün of grä. Daalang käänt am amanbi 35.000 slacher, uun Euroopa san't son 1.800.




#Article 769: Autographa (140 words)


Autographa san en skööl faan skrobflenerken (Noctuidae) uun det onerfamile Plusiinae.





#Article 770: Madlem (Feer)/fe (113 words)


Madlem (üüb Tjiisk an Deensk: Midlum) as en gemeend uun’t Amt Feer-Oomrem faan a Kreis Nuurdfresklun. Uun a nuurd leit a Nuurdsia, uun a uast a gemeend Ööwenem, uun a süüduast Wraksem, uun a süüd Njiblem, uun a waast Aalkersem an uun a nuurdwaast Olersem. Det hee 470 lidj (2016)

Sant 2007 hiart Madlem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

Efter en schetsing 2016 wiar 470 lidj uun Madlem. Diarfaan wiar 199 maaner an 271 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 408.

At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Diarfaan hee det Midlumer Wählergemeinschaft (MWG) sant dön kommunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 aacht saten. En widjer sat häält en enkeltbewerewer.




#Article 771: Atakpamé (Steed) (104 words)


Atakpamé as en steed uun de aafrikoons stoot Toogo. At steed leit uun süüd faan’t lun, amanbi 155 km tu a nuurd faan Lomé. Det as at hoodsteed faan det Plateaux Regiuun an det Ogou Prefektüür. Det hee 77.300 lidj (2017).

Troch at steed feert det togoisk natschunaalstruat N1 faan Lomé tu a grens tu Burkiina Faaso nai bi Cinkassé. Uk ferbant at struat at steed mä Sokodé. At steed hee uk en fluughuuwen, de Atakpamé Fluughuuwen, wat uun a uast diarfaan leit. De naist boonhoof as uun Agbonou, wat üüb at boon faan Lomé tu Blitta stäänt.

Naibi Atakpamé as de Nangbeto Stausia.




#Article 772: Dunkerque (136 words)


Dunkerque as en industriel huuwenstääd uun Nuurdfrankrik üüb di süüdelk dial faan't Nuurdsiaküst, amanbi twuntag kilomeeter wech faan det stääd De Panne tu a waast faan’t grens mä Belgien. Hat as det hoodstääd faan det arrondissement mä di salew nööm, wat miast temelk likedenang di fransöösk dial faan di Westhoek as.

Ferwaltangstechnisk as Dunkerque ian faan fiiw onerprefektuuren faan't département Nord an gliktidjag en gemeen uun't regiuun Hauts-de-France. Diar wene sowat neegentagdüüsen iinwenern. Tuup mä sääkstaanj naibergemeenen as't det stäädgemianskap faan Dunkerque, wat knaap tauhunertdüüsen lidj hää, an wan dü a föörstääden märeegenst, san't muar üs tauhunertföftagdüüsen.

Hat as en natjunaal bedüüden stääd för san siahuuwen, di naibi di Ingelsk Kanool leit, wat det traadgratst siahuuwengebiit faan't lun as, efter det faan Marseille an Le Havre. Det stääd as gud bekäänd uun Fransöösk-Flandern troch san karneval.




#Article 773: Salomoonen (244 words)


A Salomon-Eilunen of Salomoonen (ingelsk: Solomon Islands) san en eilunstoot uun Melaneesien.

Trinjam a Salomoonen lei Nauru, Kiribaati, Tuvalu, Fidschi an Vanuatu.

A Salomoonen wurd tu 9 prowinsen an det hoodstäädregiuun Honiara iindiald.

Det amtelk spriak faan a eilunen as Ingels. Det lingua franca as Pidschin, wat nai bi Tok Pisin as. Dön miast öler spriaken, wat üüb a eilunen spreegen wurd, san Austroneesk spriaken. Dön Sentraal Salomoonen spriaken, en skööl faan dön Papuaans spriaken, wurd üüb enkelt eilunen spreegen.

Dön Salomoonen wurd woorskiinelk wel föör amanbi 3000 juar besiidelt. Geliarden liawt, dat lidj, diar Papuaans spriiken spreeg, begand amanbi 30.000 f.Kr. dön eilunen tu besiidlin . Lidj, diar Austroneesk Spriiken spreeg, kaam amanbi 4000 f.Kr. an diarmä det outrigger kaanu broocht. Twesken 1200 an 800 f.Kr. kaam faan dön Bismark Eilunen a föörfeeder faan a Polyneesier, det Lapita lidj.

Uun de Iarst Wäältkrich besaat de Austraalisk Bund det tjiisk dial faan a Salomoonen, wat hi faan 1920 tu 1945 üüs mandaat faan a Völkerbund ferwaltet. Uun a Naist Wäältkrich naam* det jaapaans armee faan Marts tu August 1942 a Salomoonen. Mä hör lokelk lunigin üüb Guadalcanal (7. August 1942 tu 8. Febrewoore 1943) feerd dön amerikoons armee uun a Pasifiikkrich at anring faan a krich tu hör gonst iin. Uun swaar slachten uun a locht uun't sia an uk uun en springen faan hör luniginsaldooten faan eilun tu eilun küd dön Ferianigt Stooten tu 1944 dön strateegisk wichtig Salomoonen oner hör kontrol bring. 




#Article 774: Suart Volta (101 words)


De Suart Volta (uk Mouhoun neemd) as en struum uun a waast faan Aafrika, di sin hood uun a waast faan Burkiina Faaso uun det  Hauts-Bassins Regiuun uun a süüdwaast faan Bobo Dioulasso hee. A struum leept tu a nuurd ap tu a mös faan de Sourou Struum an do tu a süüd am at grens twesken Burkiina Faaso an Ghaana tu biljin. Do biljet a struum at grens twesken Ghaana an at Elfenbianküst. A struum leept do am tu a uast iin uun de Witj Volta Struum an wurt tu a Volta Struum uun det Brong Ahafo Regiuun faan Ghaana.




#Article 775: Mossi (161 words)


A Mossi (uk Mosi of Moaaga(iantaal), Moose(muartaal) uun hör aanj spriak Mooree) san det gratst fulk uun Burkiina Faaso. Jo lewe fööraal uun an am a grat stääden Ouagadougou an Ouahigouya. Det san sowat 5 miljuun minsken.

A Mossi lewet iarst fööraal uun a nuurd faan Ghaana, toog do oober so am't 15. juarhunert am a nuurd an ferdrääw diar ööder fulken, a Dogon an Nyonyonsé. Jo iinwaanrern haa det könangrik Tenkodogo grünjlaanj. Leeder waanert jo widjer am a waast an haa det könangrik Wogodogo grünjlaanj, leeder het det Wogdgo (Ouagadougou). Uun't nuurden as det könangrik Yatenga apwoksen.

Bit daalang hää di keiser (Moogho Naaba) di huuchst stant, oober hi hää nian poliitisk määcht muar.

A Mossi lewe traditjunel uun letj saarpen mä trinj hüsang, diar mä woger ferbünjen san. Arke saarep hää en naaba, det as di boperst, di det saien hää. A Mossi hual det ei so mä a islaam, leewer haa's noch hör natuur-religion. Hör god het Wendé.




#Article 776: Rintidj (195 words)


At rintidj as en juarstidj faan a troopen.

Uun a troopen jaft at nian juarstidjen, so üs wi det kään, mä en kuulen wonter an en warmen somer. Diar as det auer't juar muar of maner likedenang warem.

Auer't juar waanert oober a stant faan a san tesken a kiarkreiser hen an weder. An wan a san uun zenit stäänt, det ment, wan a san lik faan boowen deel skinjt, do jaft at uun a troopen zenitaalrin. Det as en rin, di miast so am a madetidj begant an hen jin inj aphäält. Det düüret sowat tau of trii muuner, an do woort at weder maner mä di rin.

Ji naier at regiuun bi a ekwaator leit, amso linger as det rintidj. Hen tu a kiarkreiser woort det rintidj leewen kurter. Diar rinjt det uun enkelt juaren goorei. Diaram lei diar a kiarkreis-wüüsten.

Üüb det kliimadiagram faan Vila Luso uun Angoola koon am gud kään, dat det rintidj uun a süüd-somer diar faan Nofember bit Maarts düüret. Uun a süüd-wonter faan Mei bit September as diar drügtidj.

Drügtidj as det ööder juarstidj faan a troopen. Tesken rintidj an drügtidj san muar of maner lung auergungstidjen.




#Article 777: Radoon (104 words)


Radoon (uk raadon) as en cheemisk element mä det ufkörtang Rn an det atoomnumer 86. Hat stäänt uun det skööl faan a eedelgaasen. Hör nööm komt (jüst so üs raadium) faan lat. radius „strual“, auer hat raadioaktiif as.

Radoon entstäänt üs produkt, wan det raadium-isotoop 226Ra ütjenööderfäält. Radoon 222Rn fäält do mä en hualewwäärstidj faan 3,823 daar ütjenööder tu poloonium 218Po. An det lewet aal wat linger, iar det mä en hualewwäärstidj faan 138,376 daar tu det stabiil luad 206Pb woort. Sodenang feert det iinöösmin faan radoon bi a minsk tu't strualkraankhaid. Do faal a hiaren ütj an at komt tu nöös- an müsblääten.




#Article 778: Magnetisiarang (102 words)


At magnetisiarang  as en füsikaalisk grate, huar di magneetisk tustant faan en materiool mä beskrewen wurd koon. 

At magneetisiarang woort bereegent üs magneetisk moment  per woluumen :

At mageneetisiarang beskraft det ferbinjang tesken magneetisk struummäächt  an magneetisk fialmäächt :

Diarbi as  at magneetisk fialtaal an  at magneetisk permeabiliteet. Uun diamagneetisk materiool as , at magnetisiarang werket det fial uunjin; uun paramagneetisk materiool as , at magnetisiarang an at fial werke di salew wai.

At magnetisiarang koon uk mä't magneetisk fialmäächt  an at magneetisk suszeptibiliteet  beskrewen wurd:

At suszeptibiliteet hää nian miat an koon en wäärs tesken -1 an ∞ (saner aanj) haa.




#Article 779: Biibel (130 words)


A Biibel ( ‚buken‘; diaram uk buk faan a buken) as en saamlang fan skraften, diar för a Juuden an Krasten üs Halag Skraft täält.

Det Biibel för a Juuden het Tanach an hää trii dialen: Tora (Uunwisang), Nevi’im (Profeeten) an Ketuvim (Skraften). Jo san am't juar 1200 f.Kr. apskrewen wurden.

A Krasten auernaam a Tanach, steld a skraften en betj am, an maaget diarfaan det Ual Testament. Diar kaam do det Nei Testament tu, diar ham üüb det leewent an a liaren faan Jiises Krast betoog. Detdiar taudialag Biibel as det miast drükt, an uun a miast spriaken auersaat buk faan a welt.

Di nööm Biibel komt faan't griichisk βιβλίον (Papyrus-rol), an det komt faan bíblos of býblos (papyrus). Byblos het uk det huuwenstääd, huar papyrus-rolen maaget wurden san.




#Article 780: Juudendoom (185 words)


Juudendoom (efter griichisk ἰουδαϊσμός ioudaismos, ) as det religion an kultuur faan a Juuden. 

At jüüdsk religion as det äälst faan a religionen, diar üüb Abraham turag gung. Hat as muar ür 3000 juar ual. 

Det grünjlaag as at Tora (Uunwisang, Liar, Gesets). Tuup mä't Nevi’im (Profeeten) an Ketuvim (Skraften) san det a trii dialen faan't Tanach. At Tanach as leederhen faan a Krasten tu't Ual Testament maaget wurden.

En ööder wichtag buk för a Juuden as di Talmud; diar stäänt uun, hü at Tora ütjlaanj wurd skal.

Tu tidj lewe amanbi 15 miljuun Juuden, a miasten uun Israel an a Ferianagt Stooten.

Di nööm faan a Juuden gongt turag üüb a stam Juuda, diar faan hör könang David tu en könangrik maaget wurden as. A minsken uun't Könangrik Juuda wiar Judeer. Leeder as det könangrik apdiald wurden tu en süüdelken dial Juuda an en nuurdelken dial Israel.

Ööders üs jo tau ööder religionen, diar üüb Abraham turag gung, at Krastendoom an a Islaam, wul a Juuden nimer ööder minsken misjuniare.

Det spriak faan a äälst religiös skraften as Hebreewsk; det modern furem het Iwrith.




#Article 781: Arawak (115 words)


A Arawak, Aruak of Arawaken (efter Lokono aru = Cassava-bloos) wiar en fulk uun't nuurden faan Süüdameerikoo an üüb a Letj Antilen. Jo san diar faan a Kariiben ferdrewen wurden.

Efter a Arawak as det Arawak spriakenfamile näämd wurden. Jodiar spriaken wurd daalang uun grat dialen faan Süüdameerikoo snaaket.

Det eegentelk Arawak spriak woort daalang fööraal uun Suurinam an Guyaana faan gud 2000 minsken snaaket. Hat as uk üs Lokono bekäänd.

Daalang lewe efterkemen faan a Arawak bluas noch üüb't madel-amerikoonsk fäästlun uun Honduuras, Guatemaala an Belize an jo snaake diar det spriak Garifuna, diar noch grat iinflööd faan't Igneri hää.

Üüb't Guajira-Hualeweilun (Kolumbien an Venezuela) lewe 140.000 Wayuu, diar tu a Arawak tääld wurd.




#Article 782: Kariibisk spriaken (109 words)


Kariibisk spriaken san en spriakfamile uun't nuurden faan Süüdameerikoo. Jo wurd faan Kariiben snaaket. 

A Kariiben haa föör hunerten faan juaren a minsken üüb a Letj Antilen ferdrewen. Diar haa iar a Arawak lewet. Man det Arawakisk spriak hää ham stark mä't Kariibisk fermisket, an sodenang as diar det Eilun-Kariibisk apwoksen. Eegentelk hiart det oober ei tu't Kariibisk, man tu't Maipuurisk (Arawakisk). At Eilun-Kariibisk as bit uun a 1920er juaren snaaket wurden. Daalang as't ütjstürwen.

Nai mä't Eilun-Kariibisk as oober Garifuna (Igneri), an det woort üüb ingelsk Caribe of Black Carib näämd.

Daalang san diar man letj sköölen faan't Kariibisk auerblewen; 29 spriaken wurd faan tuup 2000 minsken snaaket.




#Article 783: Manihot (154 words)


Manihot as en skööl faan plaanten uun det famile Euphorbiaceae. Jo het uk Maniok, Mandioka, Kassava of Yuca. Diar jaft at son 60 bit 100 slacher faan. Di wichtagst slach as Maniok (Manihot esculenta). Diar woort uun flook lunen mä büüret.

M. aesculifolia – M. alutacea – M. angustiloba – M. anomala – M. baccata – M. brachyloba – M. caerulescens – M. carthagenensis – M. catingae – M. chlorosticta – M. compositifolia – M. condensata – M. davisiae – M. diamantinensis – M. dichotoma – M. esculenta – M. foetida – M. gabrielensis – M. grahamii – M. hilariana – M. irwinii – M. leptophylla – M. maracasensis – M. mossamedensis – M. nogueirae – M. pentaphylla – M. pulchrifolius – M. pruinosa – M. quinqueloba – M. quinquepartita – M. rhomboidea – M. rubricaulis – M. sagittato-partita – M. saxatilis – M. sparsifolia – M. tripartita – M. violacea – M. walkerae




#Article 784: A Her faan A Ringer (120 words)


A Her faan A Ringer (üüb Ingels: The Lord of the Rings), as en buk uun trii binjer, wat faan de britisk skriiwer an filoloog J. R. R. Tolkien (1892-1973) skrewen wurd. At buk wiar feroontwurdelk för't grünjleien faan fantasii üüs en literaarisk slach. Dön trii dialen faan’t buk (At Selskap faan a Ring, Dön Tau Törner an A Köning San Turagkemst) wurd 1954 an 1955 tuiarst ütjden. At buk hanelt faan en hobbit, Frodo Baggins, diar en meechtigen, man gefäärelken ring hed an tu at lun faan a maager faan a ring (de Sauron het) gung moost, am ham tunant tu maagin. At buk wurd ferfilmet an kaam twesken 2001 an 2003 uun trii dialen iin uun a kiinos.




#Article 785: A Hobbit (101 words)


A Hobbit of Hen an Turag (üüb Ingels: The Hobbit or There and Back Again) an en fantasii-romoon för jongen faan J. R. R. Tolkien, wat hi twesken 1930-1936 skreew an tu iarst 21. September 1937 faan a ferlach George Allen  Unwin ütjden wurd. At buk as en stak faan en hobbit, Bilbo Baggins, diar en rais mä swerger tu en berig maaget, am en schats faan en draag tu nemen. At buk wurd ferfilmet an kaam twesken 2012 an 2014 uun trii dialen (En Ünferwaans Rais, Smaug Sin Iinias an A Slacht faan dön Fiiw Armeen) iin uun a kiinos.




#Article 786: Sarah Bernhardt (101 words)


Sarah Bernhardt (Ütjspriik: [saʁa bɛʁnɑʁt]; * 22. of 23. Oktuuber 1844 – † 26. Marts 1923) wiar en fraansöösk teaaterspeler, diar uun enkelt faan dön wel lesenst fraansöösk teaaterstaken faan det leed 19. an ääder 20. juarhunert tu sen wiar, diaroner La Dame Aux Camelias faan Alexandre Dumas, De Jonger, Ruy Blas faan Victor Hugo, Fédora an La Tosca faan Victorien Sardou an L’Aiglon faan Edmond Rostand. Hat spelet uk menelk rolen, t.b. uun William Shakespeare san Hamlet. Hat maaget muar teaaterturneen am a wäält an wiar ian faan dön iarst prominent schauspelern, diar tuunapnaamen maaget an uun kiinofilmen spelet haa.




#Article 787: Kuugel (133 words)


En kuugel as en geomeetrisk figuur, huar arke ponkt üüb't bütjensidj likewidj faan a madelponkt wech as. Di wai faan a madelponkt tu't bütjensidj as di raadius.

Di rüm faan en kuugel läät ham mä di rüm faan en türn ferglik, huar det kuugel man jüst iinpaaset. Wan dü uun det boowenst heleft en keegel amkiard iinstelst, di diar uk man jüst iinpaaset, do könst dü sä, dat di rüm faan det hualew kuugel jüst so grat üs di rüm, di di keegel auerläät. Det hualew kuugel an di keegel nem tuup jüst so föl rüm iin üs di türn. Nü tjochst dü di keegelrüm faan di türnrüm uf, an do komt diar di rüm faan det hualew kuugel bi ütj:

Bütjenam hää det kuugel detsalew areal üs di mantel faan di türn.




#Article 788: Li Bai (104 words)


Li Bai (uk üüs Li Bo, Li Po an Li Taibai bekäänd; üüb Schineesk: 李白 Lǐ Bái; * 701; † 762) wiar en bedüüden schineesk dachter uun’t tidj faan det Tang Dünastii. Hi an san frinj Du Fu (712-770) wiar dön wichtigst lidj uun en tidj, wat det gul tidj faan schineesk dachterei tääld wurt. Hi skreew amanbi ian düüsend dachten, wat iin uun det antologii Heyue Yingling Ji (753) faan Yin Fan saamelt wurd. Sin bekäändst dacht as Yuè Xià Dú Zhuó (月下獨酌; Gelaag uun a Muunskiin), diaruun ham a dachter mä’n koon win turagtjocht an mä sin skaad an a muun uunstupt.




#Article 789: John Locke (204 words)


John Locke [] (* 29. August 1632 uun Wrington bi Bristol; † 28. Oktuuber 1704 uun Oates, Epping Forest, Essex) wiar en ingelsken dochter an filosoof.

Locke woort uunsen üs grünjleier faan a liberalismus.. Hi täält tuup mä Isaac Newton an David Hume üs fertreeder faan a britisk empirismus. Bütj Thomas Hobbes (1588–1679) an Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) as hi en bedüdenen seenker faan't apkleerang.

Sin filosofii hed grat iinflööd üüb't suwereniteetsferklaarang faan a Ferianagt Stooten, at ferfaadang faan a Ferianagt Stooten an at ferfaadang faan't Fransöösk Rewolutschuun. An uk leederhen baud flook ferfaadangen faan liberaal stooten üüb jodiar grünlaagen ap.

Uun sin buk Two Treatises of Government skrääw Locke, dat en regiarang bluas do legitiim as, wan hat det tustemang faan a regiareten hää, an wan hat a natüürelk grünjrochten Leewent, Freihaid an Eegendoom seeker stelt. 

Jüst so üs Thomas Hobbes ferträät Locke det teorii faan a selskapsferdrach. Det määcht faan en regiarang hinget diarfaan uf, dat a regiareten freiwalag rochten ufdu. Muar üs Hobbes träät Locke diar för iin, dat at lidj det rocht üüb wederstant hää, wan en regiarang sin rochten masbrükt. Ööders üs bi Hobbes kön a minsken bi Locke oober uk hör rochten ferlees, wan's jo jin at selskap stel.




#Article 790: Pablo Picasso (175 words)


Pablo Ruiz Picasso (Ütjspriik üüb Spaans: [ˈpaβlo piˈkaso]; * 25. Oktuuber 1881 uun Málaga, Spanje; † 8. April 1973 uun Mougins, Frankrik) wiar en spaans konstmooler, graafiker an biljhauer. Det wurd toocht, dat hi amanbi 50.000 konstwerken maaget: moolet biljen, teekningen, graafiken, kolaaschen, plastiken an keraamiken. Sin werken san preeget troch en grat fölfual faan konstlerisk ütjdrückskaker an techniiken. A werken ütj sin blä (1901-1904) an roosa (1904-1906) tidjen an’t begrünjigung faan’t Kubismus (1907-1911) tup mä Georges Braque wiar a began faan sin üngeminan luupboon üüs konstler. Tu Picasso sin bekäändst werken hiart at moolet bilj Les Demoiselles d’Avignon (A Foomnen faan Avignon; 1907). Det wurd at kaibilj faan det klasisk modern. Mä ütjnaam faan det monumentaal moolet bilj Guernica (1937), wat en konstlerisk amsaating faan a skreker faan de Spaans Bürgerkrich wiar, het nian öler konstwerk faan det 20. juarhunert at forsking so ütjforderet üüs det Desmoiselles. At motiif faan’t düüw üüb at plakaat, dat hi uun’t juar 1949 för det wäältfreeskongres uun Pariis maaget, wurd aueraal üüb a wäält tu sümbool faan frees.




#Article 791: Sööwen Bragen faan Königsberg (204 words)


A Sööwen Bragen faan Königsberg san bekäänd wurden, auer jo en matemaatisk probleem apwise. 

Königsberg as apdiald troch di struum Preegel. Sodenang san diar tau stäädheleften rochts an lachts faan di struum an uk tau eilunen. Jodiar stääddialen san mä sööwen bragen ferbünjen, so üs üüb det tiaknang oner.

 →
 →
 →

Det fraag wiar, of diar en wai as, so dat dü iansis auer arke brag lääpst. An wan det mögelk as, of dü weder bi di began uunkomst.

Leonhard Euler hää 1736 bewiset, dat son Eulersken wai uun Königsberg ei mögelk as, auer diar tu arke stääddial en ünlik taal faan bragen feert. 

Diar mut bluas tau stääddialen (knooter) en ünlik taal faan bragen (kaanter) haa. Jodiar tau stääddialen küd do began an aanj faan en wai wees. Jo ööder stääddialen skel oober en lik taal faan bragen haa, amdat dü diar üüb en neien wai weder wech kem könst.

Bi detdiar fraag komt at goorei diarüüb uun, huar a bragen lei, man hü jo mäenööder ferbünjen san. Euler hää det fraag turagfeerd üüb en fraag faan't Topologii.

Efter a Ööder Weltkriich schocht Königsberg hial ööders ütj an het daalang Kaliningrad. Tau bragen jaft at goorei muar, man det bragenprobleem lewet widjer.




#Article 792: Uastpreußen (110 words)


Uastpreußen wiar en prowins faan't Könangrik Preußen. Det könangrik lai uasten faan't Hilag Röömsk Rik, bit di stoot Preußen 1867/71 dial faan't Sjiisk Keiserrik wurd.

Efter a Ööder Weltkriich as Uastpreußen apdiald wurden: Di nuurdelk, sjiisk dial kaam tu Ruslun an as nü det Oblast Kaliningrad, di süüdelk dial kaam tu Poolen.

Uun 1938 hed at prowins 4 regiarangsbesirken, Allenstein, Gumbinnen, Königsberg an Waastpreußen.

Allenstein Regiarangsbesirk
At regiarangsbesirk hed ian stäädkreis (Allenstein) an 9 lunkreiser:

Gumbinnen Regiarangsbesirk
At regiarangsbesirk hed tau stäädkreiser (Insterburg an Tilsit) an 10 lunkreiser:

Königsberg Regiarangsbesirk
At regiarangsbesirk hed ian stäädkreis (Königsburg) an 13 lunkreiser:

Waastpreußen Regiarangsbesirk
At regiarangsbesirk hed ian stäädkreis (Elbing) an 5 lunkreiser:




#Article 793: Skroben (495 words)


Skroben ( Jügen, lat. Genista) san en plaantenskööl uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae). Diar wurd oober uk ööder plaanten skroben näämd, diar eegentelk tu det skööl siigenkliawer (Cytisus) hiar. Faan a skroben jaft at amanbi 90 slacher.




#Article 794: Wiken (483 words)


Wiken (Vicia) san en plaantenskööl uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae). Diar jaft at wel 160 slacher faan.




#Article 795: Snöfelstiiner (990 words)


 
Di Snöfelstiiner sen en Projekt fan di Könstler Gunter Demnig, wat ön't Jaar 1992 bigent waar. Iin ön Waien uur litj Skeltern üt Meesing forlair, hur wat aur di Mensken üpskrewen (iinslain) uur. Diarme skel di Taachten om di Mensken en wat jam pasiaret es waaken hölen uur. Hat giar om di Mensken, dānen ön di Natsjonaalsotsjalismus meshanelt, forsleepen (deportiaret) en uk ombraacht uuren sen. Som haa jam uk salev ombraacht, aurdat ja ek muar lewi maat, wan ja aural me di GeStaPo reekni maast.

Di Stiiner sen kwadraatisk en haa rundi Huken. Ön en Tiarling (9,6 x 9,6 x 10,0cm) fan Stintjiklüv uur dit Meesingskelt klüvt, en dit uur da me di Hamer iin ön di Wai slain. 

Fuar't Miist uur di Stiiner diar montiaret, hur di Mensken üs Leest eeđer jaar aiin Wel lewet haa. Ja kum üp salev Niwoo me dit Plaaster, Leemkiis of di Asfalt iinleten, em snöflet diar ek aur. 

Ön di Maimuun fan 2018 jaav dit ombi 69.000 Stiiner. Des lii ek bluat ön Dütsklön, ja sen uk ön 23 üđer Lönen fan Euroopa tö finj.

Di Snöfelstiiner sen di gurtest deetsentraali Teenkstair üp Wārel. 
Di Mark Stolpersteine heer sent 2006 Sküül bi dit Dütsk Patent-en Markenamt üp di Noom fan Gunter Demnig, sent 2003 uk fuar dit hiili Euroopa.

Tö di 50. Joorensdai fan di Deportatsjoon fan 1000 Sinti en Roma, diar fan Köln iin ön dit Messelaager fan Köln ging (6. Mai 1990) heer Demnig me en Skreftspöörgiraat di Waien eeđerteeknet, hur di Sinti en Roma langs maast.
Di Nastjonaalsotsjalisten haa dit üs en Proof maaket, hur em di Juuden deportiari kür.
Ön di 16. Dezember 1992, dim 50. Joorensdai fan di Biskkir (fan Heinrich Himmler) dat di Zigeuner deportiaret uur skul (Uk Auschwitz-Biskiir)lair di Könstler en Stiin iin ön dit Plaaster, hur di Biskiir ön āpskrewen staant. On dit Meesingskelt stuunt di Bigening fan di Biskiir, iin ön di Stiin es en Hol, hur di hiili Biskiir stuunt.
 Hat git uk diarom, dat tö des Tir som Rooma üt Jugoslaawien wechlöpen wiar (Diar wuar Krich), dānen hol ön Düsklön bliiv wil.
Di Stiin fuar dit Reerhüs ön Köln waar 2010 fan Vandaalen ütbreeken en wechnaamen. Di 21. Marts 2013 lair Gunter Demnig en nii Snöfelstiin diar hen.

Di Spöör fan Fārev Mai 1940 - 1.000 Roma und Sinti waar 1993 ön 22 ütsaacht Stairen ön Köln iin ön Meessing iinbetoniaret en fan di Stat Köln öner Sküül stair.

Gunter Demnig wil dit nü ütbech üp ali Keren., hur di Nāzis achterön wiar, en dit waar dit Projekt Snöfelstiiner. Üs Jest wiar dit bluat en Taachtenspöl fuar dit Werk Größenwahn – Kunstprojekte für Europa meent, aurdat di Könstler taacht, dat fuar Euroopa soks Miljoonen snöfelstiiner nöörig wiar. Di Pröst fan di Antonitergimiindi ön Köln ber Demnig man diarom, tömendst som ütsaacht Stiiner tö seet, dat dit üs en Teeken aarberi kür. Sa waar 1994 230 Snöfelstiiner iin ön di Antonitersērk ön Köln ütstelt. Di Am 4. Januwaari fan 1995 forlair Demnig tö Proov som Stiiner ön Köln. Ön di Mai fan 1996 der hi wat tö di Ütsteling Künstler forschen nach Auschwitz, diar di NGBK ön Berlin-Kreuzberg ütrocht her. Diarbi lair hi uk ön Berlin (Orānienstraat)Stiiner, en sa üs uk ön Köln der hi niin Biskiir tö dit Amt fan di Stat.
Di jest Stiiner me Forloof fan di Stat waar ön di 19. Juuli fan 1997 ön Sankt Georgen bi Salzborig forlair. Diartö waar Demnig fan Andreas Maislinger nööriget, diar en Gedenkdienst önskööwen her. Friedrich Amerhauser wiar di jest Büürfööger, diar Gunter Demnig Forloof der, sin Snöfelstiiner iintöbech. Ön't Jaar 2000 waar me Forloof jit muar Stiiner ön Köln forlair. Dit es da ütwukset, en diarfan waar di gurtest deetsentraali Teenkstair üp Wārel.

Demnigs Intentsjoon es fuaral, dat di NS-Opfern, dānen iin ön di Konzentratioonslaagern tö Numern degradiaret waar, jaar Noomen töbeek t. Dat em höm büch skel, om dit tö lees,sjocht di Könstler üs en Büchen fuar di Mensk diarachter. 

Demnig kritisiaret dit Konsept fan tsentraali Teenkstairen, aurdat diar eeđer sin Meening ek inoch eeđer luket uur. Demnig wel di Noomen diarhen töbeek fo, hur di Mensken lewet haa.

Hat giar ek om Snöflin, dit giar diarom, dat dit Hart en dit Oog snöfli.

Em ken en Snöfelstiin fuar 120€ koopi, en diarfuar uur di uk forliar.
Wan di Könstler me di Toch diarhen aak skel hur di Stiin iinbecht uur, da skel em dit wes uk jit bitaali.

Di Könstler heer uk olerhun Prisen en Help fuar sin Werk fingen.

Snöfelstiiner uur bluat fan Hun maaket, aurdat di Könstler diarme uk wat töögen di Duarmaakimaskiinen seet wel. Di jest Jaaren heer hi di Snöfelstiiner salev maaket. Sent 2005 maaket dit uk di Stiinhauer Michael Friedrichs-Friedlaender, diar 50 Euro fuar en stiin fair. Bit tö di Juuni fan 2018 heer hin iin ön sin Werkstair me tau Meaarberers aur 60.000 Snöfelstiinern maaket. 
Sent 2006 uur di Snöfelstiiner iin ön en Werkstair bi di Könstlerhof ön Berlin-Buch maaket.

List eeđer di Tir fan di jest Stiiner

Ön Deenemark kür bit deling niin Snöfelstiin lair uur, aurdat di Deenen ek bi di Gisetsi töögen di Juuden memaaki wil.
Di Deenen haa uk Mensken naa Sweeden braacht, üs di Dütsken kām en dānen ombring wil. Dit skel ombi 8.000 Mensken wesen wiis, dānen di Nāzis ek faat fing.

Snöfeldrumpeln sen fuar't Miist fuar Keren, wan dit ek bluat jen of tau Liren wiar. Sa en Snöfeldrumpel es 100 x 10cm gurt.
Ön Stralsund liit iin ön di Baanhof ön Snöfeldrumpel fuar di 1.160 Mensken, diar kraank iin ön jaar Haur wiar en diarom 1939 bi Aktsjoon T4 euthanasiaret, dit jit, me Motooren-Ofgas ön Wielka Piaśnica ombraacht waar.

Jit muar Snöfeldrumpeln lii ön Geislingen an der Steige (Twüngen Aarberers iin ön dit KZ Natzweile-Struthof)), ön Luxemborig fuar dānen, di bi di Shoa omkemen sen, ön Glinde bi Hamborig fuar di Mensken, dānen iin ön dit diari Aarberslaager omkemen sen.

Hat jeft jit fuul muaren.




#Article 796: Noordfreeschloun (Krais) (107 words)


Am e artiikel aw Hoorninger Fräisch tu leesen, wee sü goud än klik heer.

Di Noordfreeschloun Krais (åw Tjüsch: Kreis Nordfriesland, åw Dånsch: Kreis Nordfrisland) äs åån foon dä alben kraise oun Sleeswich-Holstiin. E krais loit ount noordweesten fount bundesloun. Ount noorden loit et Dånsch, ount ååsten di Sleeswich-Flensboorj Krais, ount sööen di Dithmeersche Krais än ount weesten e Noordsäi. Dat heet 165.951 foolk (2019). E haudstää foon e krais äs Hüsem.

Mä en gråte foon 2084 km² äs e krais di tweedgråtste oun Sleeswich-Holstiin.

E krais heet fiiw stäänge än gemiine oone amt än åcht amten.

E stäänge än gemiine oone amt sän:

E amte sän: 




#Article 797: Snöfelstiiner ön Rodenäs (145 words)


Di List fan di Snöfelstiiner ön Rodenäs weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig ön Rodenäs forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.

Hans Hugo Schnack sair al tö Bigening fan di 30er Jaaren, dat hi nönt fan di Natsjonaalsozialismus höl, en diarfuar maast hi uk fuar Girocht stuun.Di Faađer fan fif Jungen waar ombi 1942 aur geistiger Verwirrung, dit jit, dat hi sin Snüt ek hual kür, naa Sleeswig iin dit Nerven-Kraankenhüs iinwiisen. Tau Jaaren leeter kür hi diar wechlaap; hi wil naa di Swaits. Bi di Mosel waar hi faat, en fan diar kām hi iin ön't Nerven-Kraankenhüs Meseritz-Obrawalde. Diar waar hi me en Geftsprüt ombraacht.
Di Kraankensester en di boowerst Dochterwüfhaur waar eeđer di Krich fuar Muurden bi aur hönert Mensken henrocht.




#Article 798: Öölebuumer (127 words)


Öölebuumer (Olea) san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae) mä 40 bit 50 slacher. Uun Euroopa käänt am fööraal di Öölebuum (Oliiwenbuum) (Olea europaea).





#Article 799: Öölebuumplaanten (105 words)


Öölebuumplaanten (Oleaceae) san en plaantenfamile uun't order faan a Lamiales. Diar hiar 25 sköölen mä 600 slacher tu.


Faan enkelt sköölen wurd slacher brükt:
Fraxinus an Forsythia (för medesiin of för a guard), Jasminum (jasmiinööle), Osmanthus (för a guard), Syringa (üs gewürts of för a guard), Olea (oliiwenbuum, Olea europaea, früchten an ööle), Fraxinus (för't holt).




#Article 800: Sölring Spraak (153 words)


 

Sölring es di Nuurđfriisk Spreekwiis fan dit Ailön Söl (1). Sölring uur jit fan ombi 500 Mensken spreeken, en dit uur mener. Diartö kum man jit Mensken diar jaar Uuning bütlön fünen haa.
Deling uur üp Söl fuaral Dütsk snaket, en dit wiar bit eeđer di Taust Wārelkrich jit üđers. Di Sölring Foriining skel höör diarom kömeri, dat di Spraak ek olter waker sterevt. 
Di Spraak et foranert höör, aurdat Lir fan freemer Staten en Lönen forsjuk en liir Sölring. Em helpt höm diarbi aaftinoch me dütsk Uurter, wat iinbecht uur.

Uk aur des uur bi di Sölring Foriining uur dat Personaal mener, wat diarbi help ken of mai.

Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.




#Article 801: Aamring Spraak (136 words)


 

Aamring (Üp Aamring jit dit Öömrang) es di Nuurđfriisk Spreekwiis ön dit Ailön Aamrem (2b). Hat liket Fööring fan dit Naiberailön Föör (2a) aur di Maaten.
Aamring uur fan ombi 600 Mensken ön Nuurđfriislön snaket, diartö kum jik Liren, dānen üđershur uuni. 
Di Aamringern snaki deling uk Dütsk, en des wiar ön di 1930er Jaaren jit üđers. Di Aamring Foriining kömert höör om Aamring Spraak en Brükdom.

Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.

kem miast uun a grünjfurem föör, mä ian ütjnoom: tesken en an en maanelk hoodwurd woort en -en bihinget: grat - en graten maan

Bispalen för ferbinjangen tu ööder spriaken:

Wurden saner ferbinjangen tu ööder spriaken:

Neimuudis wurden wurd miast ütj at huuchsjiisk auernimen - of nei ferbünjen




#Article 802: Fööring Spraak (172 words)


Fööring (Üp Föör jit dit Fering) es di Nuurđfriisk Spreekwiis fan dit Ailön Föör, en hat liket Aamring aur di Maaten. Fering an Aamring hiir tö di Ailönfriisk Spreekwiisen ön Nuurđfriislön.

Ombi 3.000 Mensken snaki Fööring, fuaral üp Weesterlön-Föör. Iin ön di Spraak jeft et jit trii Spreekwiisen üp Föör, en dit sen Weesdring ön Weesten, Aadring ön Uasten en Boowentaareps ön Süđern.

Jen fan di ialst skrefen Dokumenti aur Fering es di Aurseeting fan Martin Luther sin Litj Katechismus. 
Fan Föör kumt uk dit ialst Nuurđfriisk Dokument, en dit es di Balaad A Bai, a Reder wat ombi ön't Jaar 1500 skrewen uuren es.

Om di diari Spraak bikömert höm üp Föör di Fering Ferian en di Fering Stiftung. Ön di soowentiger Jaaren jaav dit en Bleer me fering Teksten, di Breipot. Of en tö staant uk jens en litj Artikel üp Fering iin ön dit Fering Bleer Der Insel-Bote.

Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.




#Total Article count: 801
#Total Word count: 199988