#Article 1: Viti Levu (697 words)


E dua Viti Levu (pronounced ) sai koya na yanuyanu levu duadua ena loma ni vanua o Viti, na vanua e tiko kina na mata ni matanitu, e Suva, kei na itikotiko vei ira e vuqa sara na lewe levu ni iwiliwili nei Viti.



#Article 2: Na Veitarataravi ni Veigauna vaka i Isireli kei Jiuta (403 words)


Era tiko vakabobula ka kawa i Jekope mai Ijipta rt. 1700 - rt. 1250.

Na gauna ka cavuti kina ni 'rauta tiko na yabaki ka cavuti, i vakaraitaki ni veitaba yabaki e na kena gauna ka cakacakataki Iesu.

Na yawa ga yani ki muri na veiyabaki, na kena dredre ni dodnu sara na veiyabaki e cavuti.

Ni sa mai mate ko Solomoni e na 931 BSK, ki na gauna ka taba-i-vakaro kina vakalawa ko Sairusi (Tui Perisia) 538 BSK, Sa viavia mai dodonu sara na vei yabaki e cavuti, ia e se rawa tiko ga ni veicalati e na maliwa ni dua na yabaki yani ki muri; se dua na yabaki mai ki liu.

Era biuti Ijipta mai na Isireli e na ruku ni veiliutaki nei Mosese rt. 1250.
Na nodra i lakolako na Isireli e loma ni vanua liwalala. E a soli kina vei Mosese na i vakaro e Tini mai na ulunivanua ko Saineai rt. 1250 - rt. 1210.

Sa liutaka ko Josua na i matai ni lakolako ni curumi ni vanua ko Kenani, rt. 1210. 

Sega soti ni maucokona sara na lewa ni nodra tiko na veimata yavusa ni Isireli, ka ra mani vakayagataka na kaukauwa ni nodra lewa na Dauveilewai ka veiliutaki kina.

Era kauvakavesu ki Papiloni na Isireli ni vakavuwai oti ko Jerusalemi 

Tauyavutaka na Matanitu va-Kirisi e Palisitaina ko Alikisada na Kalevu, 333 BSK.

Liutaki Palisitaina na Saleukiti, ka kawa talega ni dua tale na Turaga-ni-valu levu nei Alikisada, ka rawata talega na lewa ni vanua ko Siria, 198 - 166 BSK. 

Era yavala na Jiu e na ruku ni veiliutaki i Juitasa Makabiasi ka ra rawata kina na nodra tu galala. Sa qai liutaki Palisitaina ko Jiutasa kei ira na nona yavusa na Eisamoni, 166 - 63 BSK. 

Sa tauri Jerusalemi ko Pomopei, e dua na Turaga ni Valu levu ni Roma, 63 BSK.

Era sa qai digitaki tiko mai Roma na Tui ka ra vakarorogo ki na kena lewa me ra liutaki Palisitaina. Ka dua vei ira ko Eroti na kavelu, ka liutaki Palisitaina e na yabaki 37 BSK ki na 4 BSK.

Na susu i Jisu.

Vunau voli ko Joni na Dauveipapitaisotaki; na Papitaiso i Jisu ka sa tekivu talega kina na nona veiqaravi.

Na mate kei na Tucake tale i Jisu.

Na veisau i Paula (Ko Saula na kai Tasisi) rt SK 37.

Na laumotu i Paula rt SK 41 - SK 65.




#Article 3: Sa Vakatakila ko Jisu (196 words)


Sa Vakatakila ko Jisu Na ka eso sa Kalougata kina na tamata, 1-12. Sa vakavulici ira na nona tamata me ra yaga, 13-16. Sa vakadinadinataka na vunau makawa, 17-20. Sa tukuna na kenai balebale dina na laba, 21-26. Kei na dauyalewa, 27-32. Sa vakavulici ira na nona tamata me ra kakua ni bubului e na veivosaki, 33-37. Me ra kakua ni veisausaumitaka na ca, 38-42. Ka me ra lomani ira na lodra meca, 43-48.

Sa vakavulici ira na nona komata ko Jisu, e nai loloma, 1-4; e Na Masu, 5-15. E na lolo, 16-18. Sa vakarota me ra kakua ni daulomana na ka vakavuravura, 19-23; se lomaocaoca, 24-34. 

Sa vakatakila ko Jisu ni sa ca me da daulelewa vei ira na tamata, 1-5; e vinaka me da vakatavuvuli vakavuku, 6. E vinaka me da daumasu vua na Kalou; kai valavala dodonu vei ira na tamata, 7-12. Na matamata-ni-kiro qiqo, kei na sala rabailailai, 13-14. nai vakavuvuli lasi, 15-20. Me da kakua ni rogoca walega na vosa ni Turaga, me da cakava talega, de sa da vaka na tamata sa tara na vale e na nuku, 21-27. Sa kurabui na lewe vuqa e na nonai vakavuvuli, 28-29. 




#Article 4: Jisu Karisito (440 words)


Jisu Karisito  na iusutu ni ivakavuvuli va-Karisito ka ni na ivakavuvuli ni Lotu va-Karisito duadua na veimatalotu, me ikuri ni Jiu vakaMesaia, vakasamataka tiko na luve ni Kalou. Va-Karisito kei na Judaism vakaMesaia vakasamataka o Jisu Karisito na Mesaia sa waraki tu mai ena Veiyalayalati Makawa ka vakatokai koya me o Jisu Karisito, e dua na yaca e vakayagataki talega ena taudaku ni ivakavuvuli va-Karisito.

Kenadau ni itukutuku kece kilkiliki kaya kei duavata ni Jisu dina tu, e dina ga ni sega ni dua na vakasama me baleta na itukutuku makawa ni vakanuinui a vakayacora ni na kosipeli ka voleka vakacava na vakaivolatabu o Jisu ki na na itukutuku makawa ni o Jisu. E levu na kenadau duavata ni o Jisu e dua na dauvunau Jiu mai Kalili, a papitaisotaki mai vei Joni na Dauveipapitaisotaki ka vakoti ki na kauveilatai by order of na kovana ni Roma Ponitio Pailato.  Ni sa tara na kenadau na itukutuku eso ni makawa o Jisu, ka dau vakaraitaki koya mai e dua se sivia na nodra itavi oqo: iliuliu ni e dua na itosotoso apocalyptic, na Mesaia, e dua na dauveivakabulai dauniveisereki, e dua na tuvani vakamatau kei na tamata vuku, se na e dua na reformist ni veivakatautauvatataki. Vakadidike sa sa vakatauvatani na ivakadinadina ni veiyalayalati vou kei na itukutuku makawa ena taudaku ni ivakavuvuli va-Karisito me rawa ni vakadeitaki kina na ituvatuva vagauna ni bula i Jisu.

E vakabauta kece ga na laini ni Lotu va-Karisito ni sa kunekunetaki na o Jisu mai na Yalo Tabu, sucu mai e dua na goneyalewa savasava, na vakatovotovo na cakacaka mana, na tauyavutaki kina na Lotu, na mate mate ena kauveilatai me vaka e dua na fomu ni Veisorovaki, tucake mai na mate kei na nona cabe cake ki lomalagi, ka mai kina o koya ena lesu tale mai.  A qarava o Jisu cecere e levu na Lotu va-Karisito me vaka na incarnation ni Kalou, na Luvena, na ikarua baleta na lewe tolu na tamata na Yalo ni lewe tolu vakalou. Eso na ilawalawa Lotu Vakarisito cata na Lewetolu Vakalou, ena taucoko se vakatikina ga.

Ena vakasama Islamic, Jisu (transliterated me vaka na Isa) e vakasamataki me dua na ka bibi duadua ni parofita ni Kalou kei na Mesaia. Me baleta na Muslims, o Jisu a na dua ka a kauta mai na ivolanikalou ka sa ikoya na luvena e dua na ia goneyalewa, e sega ni vakalou, ka sega talega ni a vakacacani ena nona vakamatei ena kauveilatai. Judaism cakitaka na vakabauta ni o Jisu e na awaited ni Mesaia, ni sa sega e salavata kei na parofisai vakaMesaia ni na Tanakh na veiba.




#Article 5: Na Lotu Dina nei Jisu (143 words)


Na lotu dina nei Jisu Karisito e tauyavutaki mai Beijin, Jaina ena tinikaciwa tinikavitu (1917). Ena gauna oqo e rauta ni dua veimama (1.5) kina rua veimama (2.5) na milioni na lewena ena vasagavula ka limana matanitu ka wiliki kina na va nai wasewase ni vanua lelevu e na vuravura. Na lotu oqo e kilai ni tekivu ena vakabauta vaka Penitiko ni Lotu Vakarisito ka yaco mai ena i tekitekivu ni ruasagavulu na senituri. Na vakabauta ni lotu e yavutaki ena vakabauta ni dua ga na Kalou ka yacana o Jisu. E tauyavutaki na lotu oqo mai Viti ena tinikaciwa ciwasagavulu ka va (1994). Nai naki taumada ni soqosoqo lotu oqo me vunautaki nai tukutuku vinaka ena vuravira taucoko ni bera ni lesu vakarua mai na turaga o Jisu Karisito.

Oqo na tini (10) ni yavu ni vakabauta kei nai vakavuvuli ni lotu:




#Article 6: Vanua Levu (1404 words)


E dua Vanua Levu (pronounced ), kilai taumada me Ivavakau Yanuyanu, na ikarua ni ka levu yanuyanu nei Viti. Tiko 64 kilomita (40 maile) ki na vualiku ni levu sara Viti Levu, na yanuyanu e tiko kina e dua na vanua ni 5,587.1 lomanibai kilomita (2,157.2 sq mi) kei na dua na iwiliwili ni 135,961 mai na 2007.

Viti lasu ena tectonically na vanua e sega ni veiveisau kedra maliwa na Ositerelia Veleti kei Pasifika Veleti. Na Viti vatavata e koto ena dua na iyalayala ni iwasewase ka tiko kina e dua na iyatuvosa ni cala ka ra tu kina e vuqa na ni uneune. Na laini cala oqo sai koya na Viti Qavokavoka Veivanua (Vosa Vakavalagi: Fiji Fracture Zone, FFZ) ki na vualiku, na 176° Isema Veivanua (Vosa Vakavalagi: 176° Extension Zone, 176°E EZ) ki na ra, kei na Hunter Qavokavoka Veivanua (Vosa Vakavalagi: Hunter Fracture Zone, HFZ) kei Lau Ridge ki na tokalau.

Mio-Pliocene nukuvatu ka marl kalasi me epiclastics ka andesitic kacabotena Suva Ilawalawa. Na Ilawalawa na fomu ni Korotini Tevelivanua ena lomadonu ni yanuyanu, e okati kina ni Seseleka (1,380 yavana se 420 mita), Ndelanathau (2,443 yavana se 745 mita), Nararo (2,420 yavana se 740 mita), Valili (2,965 yavana se 904 mita), Mariko (2,890 yavana se 880 mita), Ulunivanua Nasorolevu (3,386 yavana se 1,032 mita), Ndikeva (3,139 yavana se 957 mita), kei Uluingala (2,730 yavana se 830 mita). Na Pliocene Undu Ilawalawa ena vuaicake ni yanuyanu, e lewena na breccia, tuff, kei drodro ni rhyolite kei dacite overlain mai na pumiceous strata. Na Plio-Pleistocene Mba Grouop e tiko ena tiki Ceva ra kei ni yanuyanu ka lewena na porphyritic basalt drodro kei na volukano clastic vinakavaki ki na greywacke. Na Ilawalawa oka kina na dautukutuku ni Navotuvotu (2,763 yavana se 842 mita) kei na Mt. Kasi Noqu.

Na tiki ni yanuyanu levu o ya na vakarivirivi e vaka e dua na tututolu balavu 30 to 50 kilomita (19–31 malie)  ena rabana kei 180 kilomita (110 malie) ena kena balavu, wavokitaki me rawa ni yaco na ka oqo ki na vualiku tokalau. Na tikina oqo, na vualiku duadua ena Viti sinucodo, e Udu Tukuna. Mai na yasa ceva tokalau kei ni tututolu oqo, e dua na balavu peninsula yani mai ki na Wasawasa Koro. E voravora ka hilly na yanuyanu, ka ra vakavolivoliti mai na lase cakau, oka kina na Cakaulevu Cakau, e dua na itatarovi balavu cakau mai na vualiku kei matasawa. Na anitai ituvuka lako curuma na yanuyanu oqo.

E dua na ulunivanua sukusukura wasea vakaveidabui e na yanuyanu o vakababa , ka bucini na kena iyalayala ena maliwa Yasana ni Cakaudrove kei Macuata. Na kena e cecere duadua dautukutuku sa Nasorolevu, ena dua na altitude ni 1,111 mita (3,645 yavana), kei 16 kilomita (9.9 malie) ikuri ni vualiku tokalau, Dikeva, ena dua na altitude ni . Vanua Levu's na ulunivanua levu ena ranges volekata na cagilevu, ena ceva kei yasayasa, ka vakavuna me ra levu suasua. Vualiku Vanua Levu, ena kena veibasai, e tiko e dua na draki mamaca ena walu na vula ni yabaki, me rawati dovuititoko, na lelevu ni yanuyanu itei, me bulabula e kea. Vanua Levu e tiko e vica na uciwai, oka kina na Labasa, Wailevu, kei na Qawa. E tolu na fomu oqo delta o koya na tauni ni Labasa leveni. E sega ni dua na uciwai ena yanuyanu me veitosoyaki mai na iyaya levu. E vuqa talega na uciwai era kilai tu ena Vanua Levu. Na kena imatai na uciwai rerevaki duadua, na Wainikoro Uciwai, ka ena kena qio kabai. Na ikarua na uciwai na dreketi, na uciwai titobu e Viti.

Na 17,600 hectares (43,000 eka) na iwasewase e kovuta na loma ni Natewa/Tunuloa peninsula sa ikoya na Natewa/Tunuloa Peninsula Bibi Vuka Itikotiko. Na  Bibi Vuka Itikotiko e kovuta na tikidua levu duadua ni kena yaco na veikau makawa ena peninsula, ka tiko ena ceva ni Vanua Levu, ka na tokona e dua na iwiliwili ni malumalumu madua qele ruve (Pampusana stairi).

Na yanuyanu ni iwiliwili ni lewenivanua e kawa era sa veitauni mai Labasa, ena vualiku, ka Savusavu, ena loma ni yavana na peninsula. Na Labasa, kei na dua na iwiliwili voleka ni 25,000 ena 1996 na lewenivanua, e tiko kina e dua na itikotiko raraba Idia, ka dua na valenivolavola levu ni cakacaka ni dovu nei Viti. Savusavu e lailai, kei na dua ga na iwiliwili ena loma ni 5000, ia e dua na valenivolavola kilai levu me baleta na saravanua me ki na kena nunu wai and yota iyauqaqa. Na cakacaka bibi e yanuyanu sa ikoya na dovuititoko, vakabibi ena vualiku. Na copra e dua talega na itei bibi. Gadreva na gone sa yaco tiko oqo me dua na cakacaka levu e Vanua Levu talega.

Me baleta na inaki ni veiqaravi, sa wasei kina o Vanua Levu ki na tolu na Yasana: Bua (ena ra), Macuata (ena vualiku tokalau), kei Cakaudrove (ena ceva tokalau). Na tolu na yasana oqo e ratou lewena talega na Tabana Vualiku ni Viti. Vata kei na yawa Lau Yanuyanu, Vanua Levu kei kena outliers na Tovata Ito, e dua vei iratou na tolu na tovata ni turaga o Viti. Na Cecere Turaga, o koya e yavutaki tiko ena yanuyanu voleka duadua ni Taveuni,taura tu na ulutaga ni Tui Cakau. E rua ga na iwiliwili ni kawa - Labasa kei Savusavu - sasemati me tauni. O ira yadua era liutaki mai na dua na turaganikoro kei na dua Tauni Matabose, ka ra sa digitaki na nona lewenilotu ena dua na vosa me tolu na yabaki ka digitaka na turaganikoro mai na kedra maliwa. Ena gauna oqo, sa vakatavakotaki na yago veiliutaki sa tu ena abeyance, ka ra sa cici yani vakawawa na veikoro kei na veitauni e Viti mai vei ira na dauveiliutaki digitaki mai vei ira era digitaka na matanitu e loma.

Vanua Levu sa vakaitikotiko oti ena 3,100 yabaki makawa, vata kei na dewavanua e vakaitikotiko ena veivale ka susuga cake na cakau ena baravi. Ena loma ni 1250 kei 1350 ivakatagedegede ni wasawasa ena Pasifika a centimita kina e 30 na yabaki (12), vakatakila o na kote ni cakau. Oqo e vakamatea na kakana e rawa ni tu kina na wai ni vanua, ka sa mai yaco kina na teveli ni wasawasa e ra ka koto kina na titobu ni wakadra na iteitei. Na sega ni kakana sa vakavuna na veisaqasaqa kei na ivalu. Me kena isau, era sa toki na tamata mai na baravi ni veikoro, ni ra sa ulunivanuacake na veikoro sa vakadeitaki. Na itikotiko ivalu oqo era a taura tu me yacova na 1870, ka sa mai ivakaraitaki matata ni veivaluvaluti me baleta na 1860.

Na vakanecaladi dauniuli Abel Tasman na imatai ni ka e kilai vakaurope me rai sara ki Vanua Levu, ena 1643. E dua muria o koya mai vei Kavetani William Bligh ena 1789, tiko gole to Timor ni drotaki mai na Mutiny ena Mudu, ka ra sa vakasaurarataki koya kina na nona kaimua kei ira sa yalodina vua na dreke ka biuti ira voli ena dua na bulawaqa. Kavetani James Wilson a vakekeli na vanua ena 1797 ena nona waqa Duff.

Dauveivoli tekivu yanaraka ivavakau ena Bua Toba iwasewase e rauta ni 1805, ka a kunei ena kasa waqa kaiwaqa ni schooner Argo. Ena 1815, ia, a oti ka vakatikori na kena ena gauna ni veisiko mai na dautovuto kei bêche-de-mer dauveivoli,era a vakarorogo vakalailai mai na yanuyanu me yacova na 1840, ena gauna e kila kina e dua na kaiwaqa gone ni Jackson era toki ira na nona kaimua ena Somosomo ena yanuyanu voleka o Taveuni, a tauyavutaki ena dua na vanua Ratu, ka vakekeli e vuqa na tokalau kei na vualiku Vanua Levu.

A tauyavutaka o dewavanua mai Ositerelia kei ni Niusiladi na balaka vakaiteitei ,ena vanua o Savusavu ena 1860s. veivakamau vata kei vakaviti tamata e dua na matatamata veicurumaki matatimi, ka sa mai tu sautu talega mai na volitaki ni copra,a sa dua na valenivolavola levu na Savusavu, me yacova na Vakaloloma Levu na 1930s e vakavuna na kabebe ena isau ni copra. Ena gauna vata oqori, Vakaidia tauyavutaka na tauni ni Labasa, sa dua na ka levu dovu-vakayacoka duavata.

Ena 2012, sa tekivu me veitalanoa na matanitu e Kiribati me volia 5,000 eka (2,023 hectares) ni yanuyanu me kedra na kena iwiliwili, ka sa namaki me na tosoi me vaka na inundated ni nodra yanuyanu ena sa tubu na wasawasa.




#Article 7: Ai Vola i Momani (558 words)


Na Ai Vola i Momani e dua na itukutuku tabu ni nodra toso na Yalododonu Edaidai, me vaka na kena dautokona, era tiko kina na kedra itukutuku na parofita ni gauna makawa era a vakaitikotiko ena vanua o Amerika mai na 2200 BC ki 421.

E duidui vakalevu nodra vakabauta na iVola Tabu na tamata. E so era vakabauta ni sa dodonu vinaka sara ga na iVola Tabu, e sega na kena cala, ka sa ikoya e gadrevi me da vakabulai kina. E so tale era nanuma ni iVola Tabu e ivola ni wili ivola ga e vinakati me vulici, ka ra cakitaka ni sega ni vakadinadinataka na ilesilesi tabu i Karisito kei na cakacaka e veivakurabuitaki se ivakatakila dodonu mai vua na Kalou. E so era digitaka me ra lecava na iVola Tabu, ka so tale era sega sara ga ni raica na iVola Tabu se bau vagalalataki me wilika.
Na Yalododonu Edaidai era vakabauta ni iVola Tabu e vosa ni Kalou kevaka me vakadewataki vakadodonu (Yavu ni Vakabauta 1:8). Na iVola Tabu e sega ni veisaqasaqa kei na iVola i Momani, na iVola i Momani ga e tokona, ka vakaroti keda me da wilika, ka vakadinadinataka na kena dina taucoko ni kena ivakavuvuli. Mo vakayagataka ga na iVola i Momani kei na iVola Tabu me rau veivukei vakairau.
Na iVola i Momani e vakaraitaka na nona Veiyalayalati Makawa mai Vua na Kalou kei ira na luvena; na iVola Tabu e tukuni ira na parofita cecere ka ra ciqoma na veiyalayalati oqo ena vakabauta. E tusanaka na iVola i Momani na veika me baleti Karisito kei na Nona Veisorovaki, na iVola Tabu e vakarautaka na itukutuku ni Nona sucu, cakacaka ni veiqaravi, mate, Veisorovaki, kei na Tucaketale. Sa dina sara, na iVola Tabu kei na iVola i Momani erau veivukei ka vakavutuniyautaki rau vakairau.
Na ivakadewa vakavalagi ni LDS ni iVola Tabu na Kings James Version kei na iVola i Momani e tu me tikina dusimaki ka ivukevuke ni veivakavulici ka cakava me ititoko i Juta (na iVola Tabu) kei na ititoko i Josefa (na iVola i Momani) me dua ga e ligada (raica
Isikeli 37:15–17; raica talega na 1 Nifai 13:34–41; 2 Nifai 3:12; 29:8). Solia taumada na veitikina mai na iVola i Momani ena gauna ko veivakavulici kina, ka vakatalega ena nomu vakaraitaka ni rawa ni vakayagataki na iVola Tabu kei na iVola i Momani ena veivakavulici ni tautauvata ga na ka erau vakavuvulitaka.
Vakayagataka na iVola i Momani mo vakadodonutaka ka vakamacalataka kina e so na iyatuvosa ena iVola Tabu. Me kena ivakaraitaki, ni iVola Tabu Vou e tukuna ni papitaisotaki na Karisito me “yaco na bula savasava vei keda kece” (Maciu 3:14–15). Na iVola i Momani e vakamacalataka na cava na ibalebale me yaco na bula savasava vei keda kece (raica 2 Nifai 31:5–9).
Ni ko sa vakayagataka na iVola i Momani kei na iVola Tabu me rau sa dua ga na ivola ka umani kina na vosa ni Kalou, ena vakamalumalumutaka na veiqati ka vakadodonutaka na ivunau lasu (raica 2 Nifai 3:12). 
Na iVola Tabu e vakavuvulitaka na veika e baleta na lawa ni ivakadinadina: “Ena gusudratou e rua se tolu na ivakadinadina ena vakadinadinataki kina na vosa kecega (2 Korinica 13:1). Ni lomavata kei na lawa, erau duavata na iVola i Momani kei na iVola
Tabu ena nodrau tukuni Jisu Karisito.




#Article 8: Basikeli (124 words)


Na basikeli, e vakatoka talega e dua na ivakarau ni bula se basikeli, e dua na motoka vakanukilia se tabana vakacici-vakanukilia, sega ni rawa-ka me caka ena dua na yasana, me dua na kena e rua na qiqi. Na Rider ni basikeli e vakatokai me cyclist, se bicyclist.

Na ivakarau taumada kei na configuration ni dua na ivakarau ni bula dodonu se na basikeli ni veitaqomaki, sa veisau vakalailai mai na imatai ni sinucodo ni itaube ka a tauyavutaki ena loma ni 1885. Ia, e vuqa na veika matailalai era sa vakavinakataki sara, vakabibi mai na Lesumai ni iyaya kei na ituvatuva ni komipiuta ena kompiuta. Oqo e vakatarai kina e dua na veivakamatabokotaki ni inaki ituvaki me baleta e vuqa na mataqali vodo.




#Article 9: Josefa Simici (872 words)


Josefa Simici

A dau vakaitikotiko mai Amerika o Josefa Simici, na vanua duadua beka ga e vuravura ka a dau marautaki kina na galala ni qaravi Kalou ena gauna o ya. Oqo e dua na gauna ni yalovakanuinui ni bula vakalotu ena tokalau kei Amerika. O iratou na nona matavuvale
eratou matavuvale lotu ka ratou dau vaqara na dina ena veigauna e so. Ia e vuqa na italatala era tukuna ni tu vei ira na kosipeli dina. E gadreva tu o Josefa me kila “se matalotu cava e dodonu,” (Josefa Simici—Ai Tukutuku 1:18). A vakavuvulitaka na iVolatabu

dodonu. . . .Ia ni sa veisaqasaqa tu vakaoqo na vunau, na vakasama ni tamata kei na nodra cikecike na veimatalotu, au sa kaya e lomaqu: A cava meu cakava? Na matalotu cava vei iratou oqo e dina; Eratou lasu taucoko li? Ke dua vei iratou e dodonu tiko, ia ko
cei, Au na kila beka vakacava?” (Josefa Simici—Ai Tukutuku 1:8, 10).
Ni vakasaqara tiko ena veimatavakabauta oqori na dina, a mani goleva kina o Josefa na iVolatabu me dusimaki koya. E wilika kina vaqo, “Ia kevaka sa lailai na vuku vua e dua vei kemudou, me kerea vua na Kalou, o koya sa solia vakalevu vei ira kecega na
tamata, a sa sega ni dauveivakadirideini; ka na soli ga vua” (Jemesa 1:5). Ena vuku ni vosa oqori, sa mani nanuma kina o Josefa me sa na kerekere vua na Kalou me baleta na veika me vakayacora. Ena vula itubutubu ni 1820 e a gole yani ki na dua na veikau voleka ka tekiduru ena masu. E qai vakamacalataka na veika a yaco:

. . . Ia ni sa mai toka e mataqu, au sa qai raica e rua na Tamata; ia na kedrau iserau kei na iukuuku sa sega ni vakamacalataki rawa; raica erau sa tucake tu ena maliwa lala donuya na mataqu. A sa kacivi au e dua vei rau, dusi koya na kena ikarua ka kaya: Oqo
na noqu Gone ni Toko. Mo rogoci Koya! (Josefa Simici—Ai Tukutuku 1:16–17).
Ena raivotu oqo, erau rairai kina vei Josefa Simici na Kalou na Tamana kei na Luvena o Jisu Karisito. Sa qai tukuna vei Josefa na iVakabula me kakua ni curuma e dua vei ira na matalotu oqori, ni “sa sega kece ni dina” ka “ni sa ka vakasisila e matana na nodra ivakarau.” E kaya kina, “Ni ra sa toro voleka vei au ko ira na tamata
oqo ena gusudra, ia na yalodra sa yawa tani vei au, era sa vakatavulica na ivunau ni tamata me ivakavuvuli va-Kalou; ia sa sega vei ira na kena kaukauwa” (Josefa Simici—Ai Tukutuku 1:19).
E dina ga ni levu na tamata vinaka era vakabauta na Karisito ka ra segata me ra kila ka vakavuvulitaka na nona kosipeli, e sega vei ira na taucoko ni dina se na dodonu ni matabete me ra veipapitaisotaki
ka qarava na veicakacaka tabu vakalotu ni veivakabulai tale eso. Era sa tu kina ena dua na ituvaki ni vukitani me vaka ni ra sa vakamuria ga na veitabatamata yadua na veika era a dau cakava na itabatamata e liu vei ira, ka oka kina na veisau ena ivunau kei na cakacaka tabu vakalotu me vaka na papitaiso. Me vaka e vakayacora na Kalou vei
Atama, Noa, Eparaama, Mosese, kei ira na parofita tale eso, a kacivi Josefa Simici me parofita ka vakalesuya mai vua ki vuravura na taucoko ni kosipeli.
Ni oti na nodrau rairai mai na Tamana kei na Luvena, era sa qai dau talai tale tiko mai na italai vakalomalagi, se o ira na agilosi, vei Josefa Simici kei Oliver Cowdery na nona itokani. A rairai mai o Joni na Dauveipapitaiso ka mai solia vei rau o Josefa Simici kei
Oliver Cowdery na Matabete i Eroni, ka oka kina na dodonu me qaravi kina na cakacaka tabu vakalotu ni veipapitaisotaki. Eratou a rairai talega mai o Pita, Jemesa, kei Joni (e tolu na iApositolo taumada i Karisito) ka mai solia na matabete i Melikiseteki kivei Josefa Simici kei Oliver Cowdery, ka vakalesuya mai kina na dodonu vata ga ka a soli vei iratou na iApositolo i Karisito ena gauna e liu. Ena dodonu ni matabete oqo, sa vakaroti kina o Josefa Simici me tauyavutaka tale na Lotu i Jisu Karisito e vuravura. A qai kaciva o Jisu Karisito e tinikarua na iapositolo mai vua.
Na gauna eda bula tiko kina oqo e dau vakatokai mai vei ira na parofita ni iVolatabu me iotioti ni gauna, na veigauna e muri, se na itabagauna taucoko ni gauna. Sai koya na gauna ni sa voleka me yaco na iKarua ni nona Lako Mai o Jisu Karisito. Sai koya na iotioti
ni itabagauna. Sai koya oqo na vuna e vakatokai kina na Lotu me Lotu i Jisu Karisito ni Yalododonu Edaidai.
E liutaka tiko na Lotu nikua e dua na parofita bula. Na parofita oqo, na Peresitedi ni Lotu i Jisu Karisito ni Yalododonu Edaidai, sai koya e vakadonui me isosomi kei Josefa Simici.
O koya vata kei ira na iApositolo ena gauna oqo, e rawa ni ra raica lesu na veivakadonui e dui soli vei ira me lesu tale ki vei Jisu Karisito ena veitabaki veimuri ka sega ni cavuka mai
vei Josefa Simici.




#Article 10: Martin Luther (546 words)


Martin Luther(10 Noveba 1483 – 18 Feperueri 1546) e dua na parofesa ni Jamani ni cioloji, vulica, bete, Vakaaugust monk, Luther dau vakatokai koya me dua na monk e liu. Me vakaoqo: e liu, ni 'u a se monk tiko, au dau nanuma me 'u nuitaka ni na rawa me 'u vakayalovinakataka na noqu vakatulewa ena lolo, na masu, kei na vigils au dau vakayagataka me 'u vakararawataki koya kina na yagoqu ena dua na sala ki na kurabuitaka lomalomani. Ia na levu ga ni noqu buno, na kena malumu kei na vakacegu au a vakila; ni sa kau tani mai mataqu na rarama dina. kei na dua i droini ena Tawase Vakacoko.

Luther a tabaki ki na matabete ena 1507. A yaco me cata e vica na ivakavuvuli kei na ivakarau ni Roma Latolika Lotu; vakabibi, ni dau vakatitiqataka na irairai ni veivakasaurarataki. Luther vakatura e dua na veitalanoa vuli ni kena vakatovotovotaki ka mana na veivakasaurarataki ena nona 95 Theses ni 1517. Na nona sega me vakanadakuya na nona volavola kece ena gadrevi kina na Pope Leo X ena 1520 kei na Tabu Roma Tui Charles V ena kana ni bacaniqele ena 1521 e vakavuna na nona muduki tani mai na pope kei na cudruvi me vaka na mailawa ena Tabu Roma Tui.

E vakavulica o Luther ni veivakabulai o ya, o koya gona, na bula tawamudu e sega ni rawati mai na ivalavala vinaka ia era na ciqomi ga me isolisoli galala ni loloma soliwale ni Kalou ena vuku ni vakabauta nei vakabauta ena Jisu Karisito me vaka na Dauveivueti mai na ivalavala ca. Na nona cioloji sa mai bolei kina na lewa kei na itutu ni Pope ena kena vakavulici ni ai vola tabu sai koya na ivurevure duadua ga ni kila ka vakatakilai vakalou, ka saqata na sacerdotalism ena noda vakasamataki ira kece na Lotu Vakarisito me ra matabete savasava. O ira era na raica na ivakavuvuli ni Luther ni rabailevu ga, era sa kacivi Vakaluther, e dina ni a cikeva o Luther ena Vakarisito se Evangelical sai koya na yaca vakadonui duadua vei ira na tamata era dau kilai Karisito.

Na nona ivakadewa ni Ai Vola Tabu ki na vernacular ni Jamani (e sega ni vakalatina) a rawa kina me yaco ki na laity, e dua na soqo ka levu sara na kena revurevu ena lotu kei itovo ni Jamani. E nona dau vakamareqeta na kena vakatorocaketaki e dua na ivakarau tudei ni vosa Vakajamani, vakuria e vica na ivakavuvuli ki na iyaloyalo ni vakavakadewa,  ka vakayarayarataka na volai ni dua na vakavakadewa vosa Vakavalagi, na Tyndale Ai Vola Tabu. Na nona serenilotu e vakauqeta na vakatorocaketaki ni lagasere ena Tawase Lotu. Nona vakamau me Katharina von Bora, dua na nun e liu, tuva e dua na ivakaraitaki ni vakavunivola ni vakamau, ka vakatarai Tawase italatala saumi me vakamau.

Ena rua na nona cakacaka e muri, a vakaraitaka kina o Luther na dauveitusaqati, voravora vakarerevaki na rai ki Jiu, ka kacivi me ra kama mai na nodra valenilotu kei na nodra mate.  Na nona rhetoric e sega ni vagolei mai vei ira na Jiu, ia kivei ira talega Roma Katolika , Anabaptists, kei nondaunivakadewa Vakarisito. E a mate o Luther ena 1546 ena muduki tani mai na rogo Pope Leo X.




#Article 11: Confucius (317 words)


Confucius (551–479 BC) na vakajaina ivakavuvuli kei daunipolitiki ni Itubutubu ki Vakadinamati gauna.

Na filosofi ni Confucius, e kilai talega me Confucianism, e vakamatatataka na bula savasava kei na vakamatanitu, na dodonu ni veimaliwai vakatamata, lewa dodonu, yalovinaka, kei na yalodina. O ira na nona tisaipeli era dauqito veisisivi vakavinaka sara ena koronivuli tale eso ena gauna ni Drau Koronivuli ni Nanuma eda me vakalailaitakataki ga na nodra tokona na dautauka ena loma ni Qin matavuvale vakatui. Muria na qaqa ni Han tulewa Chu ni oti na kabebe ni Qin, Na vakanananu nei Confucius e ciqoma na veivakadonui vakadonui ena matanitu vou ka ra sa tauyavutaki tale ki na dua na ivakarau e kilai tu e Ra ka Neo-Confucianism, ka qai Niu Confucianism (Gauna oqo Neo-Confucianism).

Na Confucius e vakatotolotaki vakavinavinakataki kei na vola o se veisau e vuqa na Vakajaina momona veivosa oka kina na Lima Momona, Ia o ira na kenadau ena gauna oqo era sa qarauna ni attributing me ra assertion kina Confucius koya. Aphorism me baleta na nona ivakavuvuli a cokonaki ena Analects, Ia ni oti ga e vuqa na yabaki mai na nona mate.

Na ivakavuvuli nei Confucius sa inakinaki ki na ivakarau ni Jaina kei na vakabauta. E championed kaukauwa na nona yalodina vakamatavuvale, qase e liu, kei na nodra rokovi na italatala qase mai vei ira na luvedra kei na tagane vakawati mai vei ira na watidra, vakatututaki na matavuvale me baleta na matanitu uasivi. E tokona na ivakavuvuli e kilai vinaka kakua ni cakava vei ira na tani na ka o sega ni vinakata mo cakava, na Koula Lewa. O koya talega e dua na Kalou vakadodonu ena Daoism.

Na Confucius e okati me dua vei ira na tamata bibi ka veivakauqeti ena siviraka ni kawatamata. Na nona veivakavulici kei na filosofi e bikai vuku ira vakalevu na tamata ena veiyasai vuravura ka ra sa dau veivakauqeti tikoga nikua.




#Article 12: St Peter's College (Okoladi) (182 words)


Na St Peter’s College mai Okoladi, Niusiladi e koronivuli ni lotu Katolika ka ra vuli kina na gonetagane yabaki 11 ki na 16 se 18. E tiko ena tauni levu e Okoladi, mai Niusiladi, ka koronivuli ni lotu katolika levu taudua e Niusiladi. A tauyavu ena 1939. E tauyavutaka na isoqosoqo ni lotu na Christian Brothers, ia mai na 2008, era sa veituberi kina na qasenivuli dina ga. Era duikaikai na kena gonevuli, tiko ena 1,200 na iwiliwili ke levu sara. Me baleta na vuli, e tauri kina, ni ra sa yabaki 16, na National Certificate of Educational Achievement assessment system (NCEA) kei na Cambridge International Examinations (CIE). E rauta ni lewe 70 na gonevuli era gole mai vanuatani. Gonevuli oti rogolevu e wili kina o Sir Michael Fay (daunibisinisi, dausoko) kei Sam Hunt (dauniserekali).

Intanet: 
 
Cibi: Dau loloma ka Dau veiqaravi (To Love and To Serve (Amare et Servire))

Mataqali koronivuli: Matanitu kei na Lotu Katolika (Yabaki 7-13) 

Tikotiko: 23 Mountain Rd, Epsom, Auckland 3 Talevoni: +64 9 524 8108 Feks: +64 9 524 9459 

Imeli: admin@st-peters.school.nz 

Qasenivuli Liu: James Bentley




#Article 13: Cakaudrove (164 words)


E tini ka va (14) taucoko na vei-yasana e Viti. O Cakaudrove e dua na yasana vakaturaga mai Vanua Levu, ka ratou wili kina e tolu na yanuyanu vei-volekati sara, o Taveuni, Rabi vata kei Kioa. E 2,816 na Sukuea na Kilomita na levu ni vanua e kumuni vata tu kina na vanua oqo, ka ra lewe 49,344 taucoko na lewe ni vanua e Cakaudrove. O Savusavu e dua na kena tauni levu toka mai Cakaudrove raraba ka ra lewe 4,962 taucoko na lewe ni vanua kina.

E levu sara na Turaga Bale, Marama Bale, Gone Turaga kei na Gone Marama era cavu tu mai kina me vaka-taki : Ratu Sir Penaia Ganilau (na i otioti ni Kovana levu e Viti, kai matai talega ni Peresitedi ka taura nai tutu vaka Tui Cakau e Vanua Levu). Na Turaga na Paraiminisita vakacegu, Hon. Sitiveni Ligamamada Rabuka. Ratu Naiqama Lalabalavu (na Turaga ka taura tu oqo na i tutu vaka Tui Cakau) kei na so tale.




#Article 14: Yaqona (226 words)


Na yaqona (Piper methysticum), kilai talega me kava, e dua kau teivaki ena na Yatu Pasivika. Na kava e kama ena kena sedating ena vanua taucoko ni Wasa Pasifika e Polinisia, oka kina o Awai, Vanuatu, Melanesia, kei so na iwase ni Micronesia. Ena dua na kena ituvaki lailai sara, e dau tu ga ena veivanua e dewa kina na vuniwai wai vusoi. 

E vakayagataki na wakadra na itei me rawati kina e dua na gunu vakamoceri, vakanunutaka, kei euphoriant. Sa vakatokai me kavalactone na kena gacagaca bulabula. E dua na vagoleya ni railesu e cakava na vakaigiladi sega ni tubu Cochrane ena kena sa na rairai vinaka cake sara mai na placebo ena kena vakayacori na nanamaki leleka.

Na veivakarusai vakarauta ni kava ena kena ivakarau dodonu, i.e. me vaka e dua na A nanamaki ni kava wakana, sa vaka e dua na vakaturi me vaka na kena vakaraitaki e dua na donu na ivakatagedegede ni tiko bulabula ena Mataisoqosoqo ni Vuravura Bula. Ia, na veivakarusai ni kava tauri e okati kina na organic solvent, se na levu ni ilavo e yaga vakalevu cake, na kena rawa ni semati ki na dua na leqa levu ni kava, oka kina na kena rawa ravuravu na mavoa. E Ositerelia ka taura tu na kava e vakalawa na veika e dau yaco vei ira na bula veimaliwai kauwai.




#Article 15: Kadavu (272 words)


 
 
 
 

Na yanuyanu ko Kadavu sai koya na ikava levu duadua ni yanuyanu e Viti, Kadavu kei na dua na iwasewase ni 411 kilomita (159 sq Mi), kei na duadua levu yanuyanu ena loma ni Kadavu Ilawalawa. e dua na kacabote veiyatuyanuyanu e lewena o Kadavu, Ono, Galoa kei dua na yanuyanu lalai mai na Levu Astrolabe Cakau. Na valenivolavola liu ni veiqaravi sa ikoya na Vunisea, ka tiko kina e dua na rara ni waqavuka, dua na koronivuli torocake, dua na valenibula, kei na dua na siteseni ni matanitu, ena Namalata Isthmus ka sa voleka ni vakalailaitaki sobu kina e rua na yanuyanu. Suva, na yasana o Viti, e 88 na kilomita (55 na maile) ki na vualiku kei Kadavu. Na iwiliwili taucoko ni yanuyanu yasana e ra sa 10,167 ena loma ni walega lewenivanua ena 2007.

Na i vola oqo “Manumanu Vuka e Kadavu” a volai vakatabakidua me baleta na kedra maroroi ka taqomaki na manumanu vuka e na yanuyanu ko Kadavu.

Na “Manumanu Vuka e Kadavu” e vakamacalataki ira vakaleleka na veimataqali manumanu vuka ka ra kunei e Kadavu. Oqo e will kina na kedra roka, i vukavuka, i bulibuli kei na nodra i tuvaki ni bula.

A vakaitavi na tabana ni cakacaka na National Trust of Fiji e na vakadewataki vaka-Viti ni vola oqo. Keitou sa nuitaka ni ko ni na taleitaka na wilika na i vola oqo, ka me ka ni vuli vei keda kece, vakabibi na noda veivuketaka vata na nodra maroroi ka taqomaki na i yau bula ni noda vanua.

E ratou vakailavotaka na tabaki ni vola oqo na RARE Centre for Tropical Conservation mai America.




#Article 16: Koro (162 words)


Yanuyanu ko Koro — E dua na yanuyanu e Viti.

Na yanuyanu oqo ko Koro e kilai levu ena noda vanua ni yanuyanu ni marau ka ra kilai tani na kena veimatasere ena buturara ni veivakamarautaki. Ia e lailai sara nai tukutuku me baleta na kenai yaubula se na veivakatorocaketaki eso. Ko Koro e kaono tiko ni yanuyanu levu ena noda vanua, ka tiko kina e tinikava na koro ka rauta ni 109 na kilomita vakarivirivi na kena levu.

E tolusagavulu taucoko na levu ni manumanu vuka e kunei rawa ena vakadidike oqo. E ruasagavulu ka lima na manumanu ni vanua ka lima na manumanu ni waitui. E lima na manumanu vuka ni vanua e nei Viti duadua; aya na Kaka, Kula, Soqe, Reba kei na Delakula. Mai vei iratou na lima oqo, e kunei ni sa bau levu dina nai wiliwili ni Kula kei na Kaka. Ena yaga me dikevi tale mada se cava e vakavuna na levu ni kedrau wiliwili.




#Article 17: Dravuni (192 words)


Na Dravuni e dua na yanuyanu kacabote ena Kadavu Ilawalawa e Viti. Kovuta e dua na iwasewase ni 0.8 km2 (0.3 na sq Mi), e tiko ena 18.78° ceva kei 178.53° tokalau, ka yacova yani e dua na na levu cake ena 40 mita (131 ft). 

E dau tawani na yanuyanu e rauta ni 125 na tamata ka dua na vualiku kei na vica na yanuyanu era tu ena loma ni Levu Astrolabe Cakau. 

Na vualiku ga kei Astrolabe domodua cakau, e dua na Kwajalein ena vanua e tiko kina na itukuni e dau vakayagataki me dua na koro ka lutu ki na wasawasa. lewenikoro na lombardi e dau rokova na koro levu oqo ena nona sega ni kolotaka benu koya.
 
Dravuni e vale talega ki Na Univesiti ni na Ceva Pasifika (The University of the South Pacific, USP) ka sa mai vakayagataki tiko oqo mai vei Lase Cay livaliva (Coral Cay Conservation, CCC) me vaka ni sa ka bibi sara ena kena liutaki na veiqaravi vakadidike ena cakau ena nodra veisureti na Viti cakacaka vakalotu ni saravanua. 

E liu Veiqaravi tani veitokani Kaliopate Tavola sa ikoya e dua na kai Dravuni. 




#Article 18: Laucala (150 words)


Laucala e dua vei ira na triplet ena yanuyanu lalai ka davo toka ena tokalau kei Thurston Dusia tiko na yanuyanu o Taveuni ena yatu Viti. Na yatu e ra ni vanua o Laucala Veivakaisini.

Na vanua taucoko e tiko kina na yanuyanu levu e 12 na kena kilomita. E 5 kilomita balavu sara na kena Rabana na 3 kilomita, rabailailaitaki ki na 1.5 kilomita ena so na vanua. Na kena ikarua ena rua na yanuyanu ena ilawalawa o ya Qamea ena vica na drau mita ki na ra kei Matagi.

Ena 2003 Dietrich Mateschitz, ulu ni na Red Bull me baleta na kabani ni gunu, volia na yanuyanu mai na Forbes na itaukei ni £7 milioni. 

Na veivakaisini oqo e oka kina na 25 bure, na kena e duidui mai na kena ulutaga duidui. E me na isau ni dua na bogi vakacava mai vei keda $7000 ki $36,000.




#Article 19: Matagi (150 words)


Matagi, so na gauna e volai Matangi, sa dua na yanuyanu na Vanua Levu ena vualiku kei Viti, ka toka 16° 44 na ceva 179° ra.  Oqo e dua vei ira na tolu na yanuyanu kacabote yanuyanu ilawalawa ki na tokalau kei Thurston Dusia tiko na yanuyanu o Taveuni, na kena vo Qamea kei Laucala. Na matanikatuba-yanuyanu ni 97 hectares (240 eka) 10 kilometers (6.2 mi) east of Thurston Dusia. Me yacova na gauna walega oqo, sa gole na yanuyanu oqo ki na dua na nodra itataqomaki makete. Vakatikori mai na nunu wai, na itaviqaravi e oka kina na siwa, cagivakaseua, soko, wai vakasisisi, kei na nunu dela. E tiko e dua na isema totolowaqa ena Matagi kei Taveuni.

Na veikau e baravi kei na luvuci kacabote caldera ni yanuyanu oqo e cau ki na kena bibi raraba me vaka e dusimaki tiko ena Viti Biodiversity Iwalewale kei Ituvatuva Cakacaka.




#Article 20: Namenalala (153 words)


Namenalala (Namena lala) e na kacabote yanuyanu ena Viti, e dua na outlier ki na yanuyanu ena vualiku kei Vanua Levu (tani Wainunu Toba), 24 kilomita (15 Mi) na kena yawa. Ka toka ena 17.11° ceva kei 179.10° tokalau, e kovuta e dua na iwasewase e 4 na kena lomanibai kilomita (990 eka). Na kena na taucoko e 105 mita (340 ft). Na yanuyanu sai koya na vanua e 0.44 kina na kilomita ni lomanibai (110 eka) Moody nei Namenalala Yanuyanu nodra itataqomaki kei ituvaki maroroi.

E 52 na hectares (130 na eka) vanua ni yanuyanu na Namenalala Iwasewase ni bibi vuka. E tokona e dua na iwiliwili ni malumalumu Ruve na Toga. Na waswasa vuka vakasova kece kei na veikau e baravi ni yanuyanu e cau ki na kena bibi raraba me vaka e dusimaki tiko ena Biodiversity ni iwalewale kei ituvatuva ni cakacaka ena Viti (Fiji's Biodiversity Strategy and Action Plan).




#Article 21: Madagasikar (161 words)


Madagasikar, kena dau cavuti na yaca Ripabuliki ni Madagasikar, e dua yanuyanu matanitu ka tiko kina Wasa Idia, rauta ni 400 na kilomita (250 maile) mai na baravi kei Aferika. Ena 592,800 na kilomita (228,900 sq Mi) Madagasikar sai koya na ikarua ni matanitu levu duadua e vuravura. Na matanitu e comprises na yanuyanu o Madagasikar, sa ikoya na yanuyanu levu duadua e vuravura ka lewe levu na yanuyanu peripheral. Ni oti na mosimosi prehistoric ni vakalevuvanua Gondwana, e a wasea o Madagasikar mai na Lalaivanua Idia ena 88 milioni na yabaki sa oti, ka rawa kina vei ira na kau kei na manumanu me ra vosa ena dua na tiko tani. O koya gona, o Madagasikar e dua na biodiversity katakata tikina; sivia 90% ni kena kilabula e sega ni kune tale e vuravura. Na duidui ni eco-ivakalau ni yanuyanu kei na kilabula cecere e dau vakarerei mai na basubai tikoga ni iwiliwili totolo ni tamata kei na bulavakaitikotiko veivakarerei.




#Article 22: Rusi (139 words)


Rusi se na Rusia, yacavakayacani vakai koya Isoqoisoqo Rusi, sa ikoya na vanua e tiko kina na vanua ena tokalau kei Iurope kei Vualiku Esia. E kovuta e dua na iwasewase ni 17,125,200 na kilomita (6,612,100 sq Mi), sai koya na vanua levu duadua e vuravura ena iwasewase, liliwa sivia na dua na ikawalu ni vanua e vuravura, dodo tinikadua na gauna logavinaka, kei na iyalayala 16 cecere veimatanitu. Na yasayasa Rusi mai na Wasawasa Baltic ki na ra ki na Wasa Pasifika ena tokalau, kei na Wasa Arctic ena vualiku ki na Wasawasa Loaloa kei Caucasus ena ceva. ni tiko e 146.7 na iwiliwili, o Rusia sai koya na matanitu lewelevu duadua e Iurope kei na ikaciwa ni matanitu lewelevu e vuravura. Na koroturaga nei Rusi e dua Moscow, sa ikoya talega na siti levu duadua ena vanua.




#Article 23: Viti ni iTukutuku Maroroi (115 words)


Na Viti ni iTukutuku Maroroi (Vosa Vakavalagi: National Archives of Fiji) e dua na digidigi vakaviti ni matanitu ena ruku ni Veiqaravi ni Vakavulici, Ivotavota, kei Cakacakaniliga (Vosa Vakavalagi: Ministry of Education, Heritage, and Arts).Oqo na isosomi Viti ni iTukutuku tuvatuva kei na Ra Pasifika Icake Ilesilesi (Vosa Vakavalagi: Central Archives of Fiji and the Western Pacific High Commission), tauyavutaki ena 1954. Sa veisau na yacana ki na Viti ni iTukutuku Maroroi e 1971,ni oti ga vakalailai na Viti bula vakataki. Na galala ni digidigi sa nona itavi me maroroitaki na itukutuku ni vakaviti matanitu. Na iTukutuku Maroroi tavoca wale toka ga oqo e dua na mataveilawa ka dau tu kina na itukutuku ena initaneti.




#Article 24: Oneness Pentecostalism (190 words)


Na vakabauta ni Duabau Vakapenitiko e vakadeitaka ni sega ni rawa na bula (salvation) kevaka e sega na veivutuni. E dina ga ni tiki tiko ni kena veivutunitaki nai valavala ca e vakavuna na kalou kina loma ni tamata (II Koro. 7:10), sa koto talega na nona i tavi yadua na tamata me vakaiotaka na nona vinakakata me veisau na lomana kei na nona vakasama vua na Kalou kei na nona vosa. Sa i koya oqo na vuna e ra namaka kina o ira na okati ena vakabauta ni Duabau Vakapenitiko na kena veisau taucoko na bula ki vei ira era sa vakagadreva me ra mai Lotu-vakarisito.
E vuqa na veisoqosoqo lotu Duabau Vakapenitiko era vakabauta na bibi ni veipapitaisotaki ena wai me rawa kina na bula, ka sega ni vakaraitaki se i yaloyalo walega e tautaku, ka baleta ni ra vakabauta talega ni dodonu me taumada na nona vakabauta e dua na tamata ka me veivutuni ni bera ni qai papitaisotaki, na nodra papitaisotaki na gone dramidrami kei ira era vakasaurarataki e sega ciqomi.

Na veivola ena na mona livaliva (Websites) ka tokoni kina na Duabau Vakapenitiko (Oneness Pentecostalism)




#Article 25: Niu Yoka Siti (179 words)


Niu Yoka Siti (New York City, NYC), kilai talega Niu Yoka (New York, NY), na koro populous duadua e Amerika. Ena dua na 2018 na iwiliwili e sivia ni 8,398,748 na kena veisoliyaki e rauta ni 302.6 lomanibai maile (784 km2), Niu Yoka e densely talega na siti lelevu lewena e Amerika. E tiko ena ceva ena nona vakasama na US ituvaki ni Niu Yoka, na siti sa usutu ni iwasewase ni Niu Yoka Peteriaki noda, na vanua peteriaki noda e vuravura ena cakacaka vaunafalawa. E voleka ni 20 millioni na tamata ena kena peteriaki na vanua vakaiwiliwili ka volekata na 23 millioni ena kena vanua vakaiwiliwili cokovata, sa dua vei ira na populous ni vuravura oqo me megasiti. Niu Yoka Siti sa vakamacalataki me vaka na ivakarau ni bula vakavanua, veika vakailavo, kei na media koroturaga e vuravura, na veivakayarayarataki ni vakabisinisi, veivakamarautaki, vakadidike, tekinolaji, vuli, politiki, saravanua, cakacakaniliga, kena ivakarau, kei na qito. Ki vale na itikotiko liu ni Matabose Kei Vuravura, Niu Yoka Siti sa dua na vale bibi ki na matau ni veiyasai vuravura veimatanitu.




#Article 26: Hanoi (103 words)


Hanoi na koroturaga mai Vietnam. E kovuta e dua na iwasewase ni 3,358.6 lomanibai kilomita (1,297 sq mi). Sai koya na ikarua ni siti levu duadua ena Vietnam, e sivia ni 8 million na iwiliwili ena loma ni siti dodonu kei na so na iwiliwili ni 20 millioni ena loma ni Metropolitan vanua. Ena loma ni uto na Uciwai Damudamu Bucabuca, na valenivolavola ni veika vakabisinisi, vakavanua, kei na vuli ni Vualiku Vietnam. Dua na ka e namaki lotutaki GDP ni US$32.8 bilioni me baleta na 2018, sai koya na ikarua ni iwasewase ni veikavakailavo veivanua ni Vietnam, oti Ho Chi Minh Siti.




#Article 27: Taipeh (107 words)


Sai koya na Taipeh ka e koroturaga vei Taiwan kei municipality ena ruku ni matanitu e loma, ka sa ikoya na vale ni kena vakatorocaketaki na politiki, vakailavo, itovo, vuli, veiqaravi vakavuniwai kei na vakadidike vuli. Ena vanua o e Taipeh beseni ena vualiku kei Taiwan, ka vakavolivoliti mai na siti o Vou Taipeh, sa ikoya na siti e loma o e Taipeh Metropolitan kei vualiku kei Taiwan. E wase 12 na siti ka tiko kina e dua na iwasewase levu ni 271.8 na kilomita. Kei na so tale me baleta na 2,650,000, na siti nei Taiwan e itutu na ikava kei na iwiliwili ni lewenivanua density.




#Article 28: Levu Astrolabe Cakau (214 words)


Na  Levu Astrolabe Cakau sa tiko mai Viti ka kovuti tu na ikava ni yanuyanu levu duadua, Kadavu, ka rauta na 65km ena balavu ni gauna. Na yanuyanu o Kadavu e rauta ni 100km ena ceva kei Viti Levu, na yanuyanu levu o Viti.

Na Levu Astrolabe Cakau e dua vei ira na kena e levu duadua itatarovi cakau e vuravura kei kovuta Kadavu yanuyanu, Ono kei na veiyanuyanu lalai tale eso ena loma ni dua na veitaqomaki waitui. Na cakau sa vakalewelevu tiko ena ceva kei Kadavu kei waqa vualiku ono ena yanuyanu kei na vualiku kei Buliya.

Na cakau e dua na qele breeding ena levu sara na biliika (saku vorowaqa) species, qio, tuna, tuwawa kela, mahi-mahi kei na onaga, ka sa vaka me lewe levu sala era liutaki mai na wai titobu ka lako ki na vovodea waitui. Na tiki ni cakau, me vaka Naiqoro Malanivosa, e dua vei ira na malanivosa bibi, era taqomaki mai na siwa ka gadrevi kina na ilavo ni curu. Oqo e baleta ni Naiqoro Malanivosa e dua vei ira na veitosoyaki levu ni ika.

Na waitui sotia digitaki ecoivakarau ni cakau yaga ki na kena bibi raraba me vaka e dusimaki tiko ena Viti Biodiversity Iwalewale kei Ituvatuva Cakacaka (Fiji's Biodiversity Strategy and Action Plan).




#Article 29: Finiladi (195 words)


Finiladi, vakaivola na Ripabuliki mai Finiladi, sa ikoya na matanitu ka tiko ena Vualiku Iurope. E wasea o Finiladi na iyalayala ni vanua vata kei Suwiteni ki na ra, Rusi ki na tokalau, kei Norge ki na vualiku ka vakamacalataki mai na Ikeli o Bothnia ki na ra kei Ikeli o Finiladi ki na ceva ka ra tiki tiko ni wasawasa Baltic. Na iwiliwili ni lewe rauta na 5.5 milioni, iwasewase ni 338,455 na kilomita (130,678 sq Mi). na korouraga mai Finiladi e Helsinki, sai kina na siti levu duadua ena vanua o ya. 

Na veiyatuyanuyanu ni Yanuyanu Åland o ka cevara ni levu sai koya na vanua yasayasa duadua ga e Finiladi. Na draki mai Finiladi e isau mai na duidui ni vanua e vakaitamera galalataki; na ceva kei Finiladi e ivakatagedegedetaki me vaka e dua na draki kaukauwa vanuataki kei na vo ni vanua e veika oqo tiko ena dua ni vakavulikau draki. E rawa ni okati me tiko e dua na ga vakavulikau veikau biome. E sivia ni 180,000 na Finiladi drano sa volai tu, oqo na vuna e vakatokai kina o Finiladi dau veivanua tani na vanua ni dua udolu drano.




#Article 30: Lali (183 words)


Na lali e dua na iyaya ni cakacaka ni percussion ni ivakatagi. lali lewe ni dua mada ga na mebareni, vakatoka e dua na laliulu se lali na yago, ka sa dodo yani ki na dua na shell ka yaco sara, me vaka ga na ligai koya na misini, se ena dua na percussion mallet, me vakayacori na rorogo. E dau tu e kea e dua na vakarogotaka ena yasana ni lali, ka dau tuned toka ga kina e dua na vakalailai ka lailai sobu mai na laliulu. Eso tale na iwalewale era dau vakayagataki me lali na rorogo, me vaka na idovidovi kakana qiqi. 

Ena rawa ni vakayagataki yadua na lali, ena misini e vakayagataka tiko kina e dua na lali, ka so na lali me vaka na djembe era sa voleka ni dau vakayagataki ena sala vakaoqo. Eso tale era dau qito ena rua se sivia, era qito kece ena dua na misini, me vaka na bongo lali kei timpani. E vica vata na lali duidui era tiko vata kei na kena cymbal na kato ni lali iyaya ena gauna oqo.




#Article 31: Dovuititoko (125 words)


Dovuititoko (Saccharum officinarum) — E dua na vu ni kau.

Na dovuititoko e tubu ga vakalevu ena vanua katakata, e dau rawa mai kina e 65 na pasede ni suka e vakayagataki ena vuravura.

Vica vata na milioni mai Cuba, mai Idia, mai Brazil kei Aferika, era tea na dovu, era musuka tale ga.
Ni musu oti na dovu, e vinakati me vakau totolo sara ina iqaqi, ni dau totolo na kena ca na suka e tiko ena dovu sa musu oti.
E rawa ni tukuni ni dovu e tara vakalevu na bula e vuravura ni vakatauvatani kei na itei tale e so. 

Sa ikoya na ka e yaco ki na veika vinaka e katakata me draki na veiyasana e Cevatokalau Esia kei Niu Kini.




#Article 32: Na vosa vaka-Viti (2149 words)


Na vosa vaka-Viti ni Yanuyanu na Ceva ga e Viti, ka sa ikoya talega na ivosavosa e Viti, me ikuri ni Vosa Vakavalagi kei Na Vosa FijiHindi, kei na vaka-Jaina nei Viti. Na vosa vaka-Viti e dua na vosa VOS.


#Article 33: Krisdayanti (103 words)


Kris Dayanti (sucu 24 Maji, 1975), dau volai tu ga mononymous Krisdayanti , sa koya Idonisia daulagasere se daunidrama yalewa.

Na nona sere kei na ivakarau ni vakatasuasua e dau vakavuna me vakasamataki koya na vaka-idnoisia sau levu duadua e daucakacakaniliga me vakacakacakataki kina na lagasere se cakacaka, ena volakete ni Swa mekasini ni sa earns vakalevu cake mai na Peresitedi ni Idonisia.  Ena 1996, a vakasamataki o koya mai vei Tabloid Bintang me dua vei ira na 6 marama kilai levu ena retioyaloyalo, kei na 2007 Vuravura Esia itavitaki na nona 31ni ena kena lisi ni 99 na marama veivakauqeti mai Idonisia.
 
  
 




#Article 34: Norge (248 words)


Norge, vakaivola na Matanitu ni Norge, e dua na matanitu Nordic e Vualiku ra kei Iurope ka ratou lewena kina na nodra vanua kei na vualiku duadua ni Scandinavian Peninsula; na yanuyanu yawa ni Jan Mayen kei veiyatuyanuyanu ni Svalbard era sa tiki talega ni matanitu e Norge. Na yanuyanu lalai na Antarctic Bouvetisland e dua na vanua ni vakararavi ka sega ni okati kina na tiki ni matanitu. E vakaoti talega o Norge ki na Antarctic yasana ni Ranadi Maud Vanua kei Pita I yanuyanu.
E tiko e dua na iwasewase levu ni 385,207 na kilomita e Norge (148,729 sq mi) kei na dua na iwiliwili ni 5,312,300. E wasea na matanitu e dua na iyalayala balavu ni tokalau kei Suwiteni (1,619 km se 1,006 mi balavu). Norge is iyalayala ena Finiladi kei Rusi ki na vualiku tokalau, kei na Skagerrak qiqo ki na ceva, kei Denmark ena yasana kadua. E tiko e dua na baravi rabailevu, ka sotava tiko na Wasa Atalanitika ena vualiku kei na Wasawasa Barents. Na veivakayarayarataki wavu era tiko talega e na na draki ni bula nei Norge ena kakua laivauna draki e wasawasa yasayasa, ia na loma, ni draki batabata, e levu talega na kena watina mai veivanua kecega e vuravura ena vualiku kei latitude. Ena bogi sara mada ga ni polar ena vualiku, e draki cake cevata na matau ni baravi. Na veivakayarayarataki wavu era tiko e kauta mai na ucalutu cecere kei na ucacevatalutu ki na so na vanua.




#Article 35: Akaivi ni matanitu (Brazil) (185 words)


Na Akaivi ni matanitu ni Brazil sai koya na iusutu ni gacagaca ni faile ni lewai ni ivakarau ni (SIGA) e Brazil. E a tauyavutaki ena ika 2 ni Janueri, 1838 ka e veiyasana ena Rio de Janeiro. Me vaka na lawa ni maroroi ni vosa (8,159 ni lawa) ni ika 8 ni Janueri, 1991, e tiko kina e dua na itavi mera tauyavutaka, maroroi, maroroya, solia rawa ni curu ka wasea na nodra ivotavota vakaitalanoa vua na matanitu, veiqaravi na itutu kei na lewenivanua

Na iyaya ni maroroi ni National umani tu ena 55 na kilomita ni veivola textual; 2,240,000 na itaba ka na vukica na dredre; Droini ni 27,000, cartoons; 75,000 na mape kei na ituvatuva; 7000 na kena Disi kei na 2000 rorogo magnetic risiti ni misini tauri; na 90,000 na yaca ni iyaloyalo kei na 12,000 na tepi ni vidio. E tiko talega kina e dua na Valenivola cakamisini itukutuku, akaivi, Science ni itukutuku, veiliutaki na lawa kei na veiqaravi raraba, vata kei na 43,000 baleta na ivola kei na ivola, 900 na niusipepa kei na 6,300 na cakacaka kunekune dredre.




#Article 36: Corbin Bleu (574 words)


Na lewe ni page oqo e butakoca mai na page vakavalagi ; raica na kena itukutuku mo kilai na kena attribution. Na kena formatting e via tautauvata.

Corbin Bleu Reivers (sucu ena 21 ni Feperueri, 1989), kilai vakararabe ena yaca Corbin Bleu koya e dua na daulagasere, daumekemeke ka actor ena yaloyalo e tiko mai Amerika. O koya e act-taka ena yaloyalo  ena yabaki 2006-2008. Na sere ni yalo yalo e rogo vinaka ena vuravura raraba. Na sere  e okati ena maliwa ni 70 sere cecere ena Billboard Katakata 100. Ena kena gauna, e leweni tiko o koya ena yaloyalo ni daulande e delai ni dali   (yabaki 2007). Na imatai ni yaloyalo e cakava tiko o koya sai e dua na yaloyalo (yabaki 2004). 

E saqara talega o koya na cakacaka ni daulagasere. E buli o koya na imatai ni nona album o  ena Me 1, 2007. E okati kina na nona sere dau tiko taudua . Na sere o ya e wilika e naba tolusagavulukaono ena kena  ni Merika ka volitaka e 18,000 na sere ena kena imatai ni macawa. E bulia o koya na nona ikarua ni album  ena ikatini ni siga ena vula ko Maji 10 2009. E lesu tale ki na cakacaka vakayaloyalo o koya ena yaloyalo ni TV e produce-taka ko  ni , na mataqali yaloyalo  (yabaki 2009), kei na yaloyalo  (yabaki 2009). E cakava talega o koya na yaloyalo  (yabaki 2011),  (yabaki 2012),  (yabaki 2013),  (yabaki 2013), kei  (yabaki 2013).

Ena yabaki 2010, e act-taki o Corbin Bleu mai Broadway ena . Ena yabaki 2012, e lesu tale mai me act tale mai Broadway ena vakalesumai ni . Ena yabaki 2013, e act tale vakalekaleka ena role ni Jeffery King ena yaloyalo ni TV .

E dau solisoli ilavo kivei ira na cabani dauloloma lelevu e okati kina na Kalorarama Gone Yavu, kei na Cakava-A-Gadreva Yavu. Ena yabaki 2005 kei 2008 e vakasaga na nona vakayakavi ni Thanksgiving kei na Siga ni Sucu o na tamata daubula e gaunisala mai Los Angeles, California. 

E sucu mai Brooklyn, Niu Yoka o Corbin Bleu. O rau na nona itubutubu sai koya O Martha (née Callari) vata kei David Reivers (sucu ena yabaki 1958), e dua na actor talega o koya. Na nona na e dua na kai Itali kei nona ta na kai Jamaika. E tolu na ganena: Jag, Phoenix, kei Hunter. Ni sa gone tikoga, o koya dau vuli na danisi ni ballet kei na jazz. Na nona momo, Joseph Callari, e ciqoma na  ni Excellence for Best Actor ena yabaki 2017, e baleta na nona actor ena yaloyalo The Julie Stories.

Ni sa yabaki rua, O Bleu laurai ena ads ni cabani Bula covuata, Bounty, Hasbro, kei Nabisco. E tekivu na vuli danisi jazz kei ballet. Levu na gauna, o koya na tagane duadua e na nona kalasi. Ni sa yabaki va, e model tiko vata kei na Ford Ivakaraitaki Digidigi mai Niu Yoka. E laurai o koya ena ads ni cabani Macy's, Gap, Target, kei Toys R Us e loma na niusipepa kei na mekesini ni sulu Child, Parents, kei American Baby. Ni sa yabaki ono, Corbin sa actor ena play sega mai Broadway, ena Na Tauni Olo. Na play oya e cakava vakatolu kei vola kina o Scott Siegel. E cici me yacova tolu na siga ka vakadokai o David Merrick. O Corbin Bleu acttaka e dua na homeless mute ena play Tiny Tim is Dead.




#Article 37: Veivukei (361 words)


Na veivukei sa ikoya e dua na ilawalawa tamata era vakaitavi tiko ena ivakarau ni veimaliwai raraba, se dua na ilawalawa ni veimaliwai era wasea tiko na vanua vata ga se vanua ni veimaliwai raraba, ena sala vata ga kei na veivakadonui vakapolitiki ka dua na veika e namaki. Era na tuvanaki na ve veivukei ena ivakarau ni veimaliwai (veimaliwai raraba) vei ira yadua era wasea e dua na itovo vakavanua kei na kena iSoqosoqo; e rawa ni vakamacalataki e dua na veivukei ni veivukei me tautauvata kei na levu ni veimaliwai vakaoqo ena kedra maliwa na constituent ni lewenilotu. Ena vakadidike raraba, e dua na veivukei levu e vakavuqa na exhibits stratification se gagadre na ivakarau ena subilawalawa.
Na veivukei era tara na ivakarau ni itovo ena deeming eso na ivalavala se vosa me vaka na kena e vakadonui se sega ni vakabau. Na ivakarau ni itovo oqo ena loma ni dua na veivukei e dau kilai me itikotiko matau. Na veivukei, kei na itikotiko matau, veilakolako vakamalua ka veisau.
Na ni ni collaborative, e rawa ni yaco e dua na veivukei me yaga vei ira na lewena ena veisala eso ka na sega ni dredre vua e dua na tamata; na tamata yadua kei na veimaliwai (kilai tani) e rawa ni kilai vakaoqo, se ena vuqa na gauna e kunei me soqoni. Na veivukei e rawa talega me tautauvata kei na nodra vakasama na tamata era liutaka na nodra Norms kei na kedra yaga ena loma ni dua na dua, levu na veivukei. Oqo e dau vakatokai me subitovo, e dua na vosa e vakayagataki ena sara ena loma ni criminology.
E levu cake na vakararaba, ka vakabibi ena loma ni structuralist vakasama, e rawa ni vakaraitaki e dua na veivukei me baleta na gauna ni bula vakailavo, eivukei, gugumatua se itovo vakavanua, ka duatani, ia e duidui mai na dua na vanua ni tamata yadua. Ena vuku ni veivukei oqo e rawa ni kena ibalebale na nodra inakinaki na tamata me ra veimaliwai kei na vuravura vakavuravura kei na so tale na tamata, ka sega ni so tale na tamata e ulabaleta na ituvaki ni bula vakatamata yadua.




#Article 38: Subset (111 words)


Ena fika, e dua na subset ni dua na kena i, se equivalently B e dua na superset ni dua na ka, kevaka e tiki (fika) e dua e tiki mai B. O ya, na veika kece e tiko ena dua tale na tiki ni B. E rawa me tautauvata na kena dodonu subset kei na B; Kevaka era vakaduiduitaki, sa na dua na subset dodonu mai B. Na veiwekani ni dua na subset ni dua tale e vakatokai me inclusion se so na gauna e containment. E dua na subset mai B e rawa talega me vakamacalataki me vaka e oka kina o B, se dua e okati mai B.




#Article 39: Fika (241 words)


Fika e oka kina na vulici ni veiulutaga vakaoqo me iwiliwilie (naba icavacava), kena ituvaki (algebra), kena vanua (geometry), kei veisau (vakadidike ni vakafika). E sega ni kena ibalebale na kena dau ciqomi.

Mathematician vakasaqara ka vakayagataka na iwalewale ni formulate na conjectures vou; era na walia na dina se falsity ni conjectures ena ivakadinadina vakafika. Ena gauna vakafika veivale kina e dua na ivakaraitaki vinaka ni phenomena, e rawa ni vakayagataki na kena ivakamacala me vakarautaki kina na vakasama se na voleka me baleta na ituvaki ni bula. Mai vakayagataki ni abstraction kei vakasama, e tarai cake na fika mai na kena nuitaki,  cakacakataka, ivakarau, kei na vagoleya ena kena vulici na ibulibuli kei na tu ga ni iyaya vakayago. Na kena fika e dua na itaviqaravi ni kawatamata mai na daku ni itukutuku sa volai tu. Na vakadidike e gadrevi me wali kina na leqa vakafika rawa ni taura e vica na yabaki se ena veisenijiuri mada ga ni vakadidike. 

Na fika e yaga ena vuqa na lomanibai, oka kina na vakadidike vakatamata, idinia, veiqaravi vakavuniwai, ilavo, kei na vakadidike ni veimaliwai. Sa basika na fika ni cakacaka ki na vakafika vou ni o, me vaka na iwiliwili kei na qito theory. Mathematicians vakaitavi ena fika savasava (fika me baleti ira ga) ka sega ni dua na kena vakasama, ia na kena vakayagataki na veika e tekivu me vaka na fika savasava e dau qai dau kunei e muri.




#Article 40: Geometry (221 words)


Na Geometry e dua na tabana ni fika e dau kauwaitaka na taro ni kena vakataucokotaki, levu na nodra itutu na tamata, kei na iyau ni vanua. E dua na mathematician ka cakacaka ena buturara ni geometry e vakatokai me geometer.

A Geometry na vakataki ena dua na iwiliwili ni mataqali ivakarau ni bula me rawa kina na veimaliwai kei qalova, veivanua, kei voliumu. E a sucu taumada mai Ijipita mai na gagadre ni vakadidike, ka tara cake vakataki ena gauna makawa mai Kirisi, vakauasivi mai Kirisi, me vaka e dua na vanua ni fika me vulici kina na veika eso era semati ki na tamata ka rawa me kilai ena tamata, Na veika lelevu oqo a tabaka o Euclid ena 300 BC. Ni oti o ya, eso na geometries e tekivutaki mai Euclidean geometry e a rairai mai Iurope mai na veitabayabaki e loma.

Ni sa yaco mai na geometry, e dau referrs me geometry na kena vakayacori na waqavuka kei vanua ni simede me vaka na Euclidean geometry, ka dina ga ni sa kilai levu tu, e vuqa na mataqali geometry era duidui ena iyaya, iwalewale, kei na geometry axillal, ka vakakina ena gauna oqo e vuqa na mataqali vakadidike, differential geometry kei algebraic geometry, E vakatorocaketaki ka differentiated ki na veivakasama ni vakasama me vaka na topological geometry.




#Article 41: Fisiki (201 words)


Na fisiki sai koya na vakadidike vakatamata e rawa ni itukutuku, na kena toso kei na itovo ena vanua kei na kena ka gauna, ka na vulica na veivakavatukani ni igu ka mataivalu. Na fisiki e dua vei ira na vakadidike bibi sara o, kei na kena inaki levu me kilai kina na kena vakaitovotaki na vuravura.

Na fisiki ruarua ni na mai na ra kei na Indo-Iurope sa ikoya na vakadidike ni bula ena loma ni broadest. 
E namaka me vulici na phenomena vakatamata, oya, na veika kece sara e rawa ni vakamacalataki, o ya, quantified se vakarautaki, mai na magnitudes vakayago, me rawa ni tauyavutaki kina na ivakavuvuli kei na lawa e vakatulewataka na nodra veimaliwai na magnitudes kei na nodra veiveisau, ena vakafika abstractions. Na takete oqo e rawati mai na warumisa ni kena vakayacori na iwalewale ni vakadidike, na inaki cecere duadua me vakarautaki kina e dua na vakarawarawataki ituvatuva, se ivakaraitaki, me baleta na phenomena. 
Na ivakarau ni ivakavuvuli vakayago kei na lawa e semati ki na dua na kalasi ni dikevi phenomena e vakamatatataka e dua na deductive, uma kei na ituvaki ni bula vakayago e tudei, ka dau tara cake mai na laboratori induction. 




#Article 42: Taiwan (298 words)


E tiko Taiwan o ena tokalau kei Esia, na Wasa Pasifika vualiku ra kei, ka tiko ena maliwa ni yanuyanu o Ryukyu kei veiyanuyanu Filipaini, na ra kei na ra ni ra ni sa qiqo mai na levu kaloko ena nodratou veidusimaki na kaloko ranking ni Wasa Pasifika (Wasawasa Filipaini), sa qiqo na basi, ena ceva kei Jaina, na yasana o Taiwan, na Wasawasa Jaina ni tokalau, ka vakavolivoliti mai na yanuyanu ena arc ni tokalau kei Esia. Na kena kau e dua na vanua e rauta ni 36,000 na kilomita, sa ikoya na yanuyanu levu duadua e 38th e yanuyanu, e vitu ka sa yaco me ulunivanua kei na veiulunivanua, na ivakavuvuli e tiko kina na ga e tautauvata kei na kena e baravi, na veivanua vakalevulevui koya ga sa veisau sara vakalevu. Me vaka ga ni matemate na laini ni vualiku, e tiko na draki ena maliwa ni draki kei na subkatakata logavinaka, na vualiku kei na laini matemate ni vualiku sa ikoya na subkatakata monsoon, na ceva, na draki monsoon na draki, na waicevata vakayago kei na ivurevure ni ecoivakarau era vutuniyau ka rabailevu. Ena kedra iwiliwili e rauta ni 23 millioni, sivia na 70% era sa voleka tiko ki na lima na iwasewase Peteriaki ena ra kei e Taipeh Peteriaki, vata kei na valenivolavola ni veiqaravi vaka-E Taipei me kena usutu, kei na vuqa na iwiliwili ni lewe ni 7 millioni. Na ilawalawa segata era sa lewena na Han kei na itaukei segata ni iwasewase na segata: era sa lewena tiko na itaukei e vica na yavusa era lewena na ilawalawa ni yanuyanu na Ceva segata, na Han era sa tawase ki na iwasewase segata ni Minnan (Helo), Hakka kei na so tale na veiyasana me vaka na kena duidui na segata e Taiwan.




#Article 43: Konitineni (216 words)


Na konitineni e dua vei ira na vica na ka lelevu vanuadusia. E dau kilai tu ena suffrage ka sega ni dua na ka e dodonu, me vitu na veiyasana era sa dau raici tiko me vaka konitineni. Otataki mai na veika lelevu ena veivanua lalai, na vitu na veiyasana oqo era: Esia, Aferika, Vualiku Amerika, Ceva Amerika, Antarctica, Iurope, kei Ositerelia. Na veiveisau ena lailai ni konitineni e rawa ni ra sema kina eso vei ira oqo, me ivakaraitaki eso na ivakarau e oka kina na Eurasia se Amerika me vaka e dua konitineni.

Veivanuati, na vanua salavata ki na veivanua e continental pisi ka kunei ena continental peleti, ia e oka kina na continental kedra kakavorovoro me vakataki Madagasikar ka sega ni dau vakatokai wasoma me konitineni. Eso na vanua veivanuaki konitineni era sa robota tiko na wai, me vaka Zealandia, na Continental piqi e kilai walega me tiko e vuravura.

Na wasabula yanuyanu o era dau ilawalawa tu ga ena dua na  tiko volekati konitineni me wasei kina na vanua taucoko ni vuravura ki na veiyasana. Ena ruku ni ituvatuva oqo, e vuqa na matanitu e yanuyanu kei na yasana ena Wasa Pasifika era sa ilawalawa vata kei na vanua o Ositerelia me ra laki tauyavutaka e dua na iwasewase ka vakatokai Oceania.




#Article 44: Viritalawalawa (124 words)


Na viritalawalawa e dua na ivakarau ni arachnids.

Era sa arthropods na cheliceri ka tawase na yago ki na rua na iwasewase, cephalothorax kei na opisthosoma, kei na walu na yavana. E rau lewena na rua na iwasewase e dua na cylindrical lailai peg. Me vaka ena arthropods kecega, celoma (mesoderm qara me baleta na kauti ni fluids), ka lailai sara, ena rawa kina na itukutuku ni hemolymph oxygenates kei na vakabulai tissues kei na vagalalataka sara na kena ivoli. Na intestines sa rui kaukauwa sara ka na sega ni rawa ni kania e dua na iyaya lumpof tudei, ia e lailai sara, ka ra vakasaurarataki me ra vakaraitaka na nodra kakana ena veimataqali karakarawa enzyme kei na qaqia finely kei na mama bole.




#Article 45: Wasawasa kaukaua (131 words)


Na wasawasa kaukaua se wai, ka kilai talega me vaka e dua na kaukaua, e dredre, ka itataqomaki e tautuba vakavavakutaka ilati ka buli mai na dua na manumanu ka tu e wasawasa. Na wasawasa kaukaua lala tu e dau kune e baravi ena baravicombi. Era sa lala tu na shells baleta ni sa mate na manumanu ka sa mai laukana na veitikina malumu mai na dua tale na manumanu se sa yagonimate.

E Wasawasa kaukaua dau exoskeleton ni dua na invertebrate, ka dau lewena tu ga na na calcium carbonate se chitin. E vuqa na kaukaua era kunei ena veimatasawa sai koya na shells ni sotia digitaki qanivivili, vakatikina baleta ni kaukaua oqo era dau caka ena na carbonate, ka vosota vakavinaka cake mai na kaukaua a caka mai chitin.




#Article 46: Mollusca (105 words)


Na Mollusca sa ikarua ni phylum levu duadua ni invertebrate ni oti na arthropoda.

Mollusca sai koya na sotia digitaki levu duadua ni phylum, okati kina na 23% ni yacadratou taucoko na sotia digitaki ituvatuva. E vuqa talega na molluscs era bula tiko ena freshwater kei na habitats vakateresitieli. Era sa rabailevu sara, sega walega ena kena levu kei na kena anatomical, ia sa vakakina ena me kei na vaka.

Na ituvaki raraba levu duadua ni yagodra na molluscs e dua na itutuvi e qara na kena vakayagataki na cegu kei na excretion, kei na ituvatuva ni ivakarau ni rere. E vuqa era calcareous Vivili.




#Article 47: Biology (136 words)


Na biology sai koya na vakadidike e dau vulica na bula kei na bula ituvatuva, oka kina na kedra ituvaki vakayago, wainimate ivakarau, molecular veimaliwai, physiological gacagaca, vakatorocaketaki kei na ibulibuli. Se cava sara na vereverea ni vakadidike, era tu eso na ivakavuvuli veivakaduavatataki e vakalailaitaka kina, ena dua na lomanibai ni uma. E kila tu o biology na kena veikauyaki na yavu ni dua na iwase ni bula, gene me vaka ni sa yavu ni itutu, kei na ibulibuli me vaka na idini ni tosoya na buli kei na raraba ni species. Na organisms bula e dau dolava na ivakarau e rawa ni yaco ena kena veisautaki na igu ka lailaisobu na nodra vanua ni entropy me maroroi kina e dua na vale ni manumanu kei na ituvaki bibi e vakamacalataki me vaka na homeostasis.




#Article 48: Vuravura taucoko (120 words)


Na vuravura taucoko e tiko na kena vanua kei na kena gauna kei na nodra lewena, oka kina na veivuravura, kalokalo, veivuravuras, kei na levu ni veika bibi kei na kena kaukauwa. Ena kena sa sega ni kilai na levu ni spatial ni vuravura , sa rawa me vakarautaka na levu ni muria e vuravura, ka sa namaki tiko oqo me 93 billion na yabaki ena diameter. Ena veimataqali multiverse hypotheses, na vuravura oqo e dua vei ira na vuqa na causal tagutuvi constituent na tiki ni dua na multiverse levu cake, o koya vakataki ira na comprises ena vanua vata ga kei na kena e liu; me kena isau, 'na vuravura' kei na 'multiverse' era sa tautauvata ena vakasama.




#Article 49: Mape (143 words)


Na mape sai koya e dua na ivakatakarakara e droini na kena semati tiko na isema eso ena dua na vanua, me vakataka na iyaya, yasana, se ulutaga.
E vuqa na mape era sosa, tudei tu ena pepa se so tale na kena kaukauwa, ka so era na Dynamic se veimaliwai. E dina ni dau vakayagataki wasoma na vakatakarakarataki veivanua, na mape e rawa ni matataka e dua na vanua, dina se italanoa buli, ka sega ni baleta na veika se ivakarau, Mape fomu mona, DNA mape fomu, se isema ni cakacaka ni kompiuta topology mape fomu. Na kena mapped e rawa me rua na na, me vaka na dela ni vuravura, e tolu na, me vaka na loma ni vuravura, se sivia na ni vanua e, me vaka na veivakasama, me vaka na ni ivakarau modeling ka levu sara na kena phenomena.




#Article 50: Cina Gaunisala (120 words)


Na cina gaunisala, ka ra sa rokataki na ivakatakilakila ni cina ka dau vakaisosomitaki interactively ena dua na gauna yalataki, era sa dau tuvanaki tu ena ilesunisala se so tale na vanua gadrevi kina na gaunisala ni kena vakarautaki na gaunisala me rawa ni ra laki iyaya ni cakacaka ena kei na draiva ka lewai na kena lewai na iyauqaqa me baleta na nodra ilakolako, tu vakadua ka vuki. E sega dua e na vanua ni vakatulewa e gaunisala ka dau cakacaka vata kei na livaliva me ivurevure, Vakaraitaka na motoka kei na bati me tarovi, sauma na vakasama kei na ilakolako ena dua na cina damudamu, dromodromo ka drokadroka tolu na roka se salavata kei na naba ni vakarorogo.




#Article 51: Bukawaqa (136 words)


Na bukawaqa sai koya na oxidation totolo ni dua na itukutuku ena exothermic wainimate ni, ka vagalalataki kina na katakata, rarama, kei na veimataqali ivoli, se lako mai na combustion se sega, Ena dua na gauna a vakayacori kina na combustion, e vakatokai na tikina ignition, na yameyame ni buka.

E dodonu me combustibles na buka, na katakata se ivakarau, oxidants kei wainimate ki na veiyaloni me rawa kina na kama, kevaka me na sotavi taucoko na kaukauwa ni combustion, ena vakama na vakaukauwa, kena itinitini, sa na yaco me ivalulevu.

Sa dau vakayagataki na buka ena tamata ena na butobuto, ena iteitei me baleta na vagalalataki vanua, me baleta na vakasaqa, vakacurumi na katakata kei rarama, me baleta na sikinalataka, propulsion inaki, smelting, vinakati, incineration na kena vakaoti, vakamai, kei iyaragi se ivakarau ni veivakarusai.




#Article 52: Vuravura (veivuravura) (101 words)


Na vuravura oqo sa ikatolu ni veivuravura mai na matanisiga ka sa kilai tu na kena maliwalala iyaya ena toba ni bula. Me vaka na radiometric veigadivi ivurevure tale eso ni ivakadinadina, a tauyavutaka o vuravura ena 4.5 billion na yabaki sa oti. Na remote ni bibi e vuravura kei na so tale na iyaya, vakauasivi matanisiga kei vula, na kena ena setilaiti duadua ga e vuravura. kalokalo vuravura na matanisiga ena loma ni 365.265 na siga, e dua na gauna e kilai me sidereal yabaki e vuravura. Ena gauna oqo, e cowiritaka o vuravura me baleta na 366.265 na gauna.




#Article 53: Kuila mai Viti (115 words)


Na kuila vakamatanitu mai Viti a tauyavutaki ena Okotova 10 1970. E vakalailai na liga ni itutu ia na kuila e tautauvata ga kei na kena ena gauna ni vakoloni nei Viti. Oqo e dua na defaced ni lomalagi e dua na Liaona karakarawa (na ilavelave ni kuila ni matanitu o karakarawa sa ikoya na Ensign). E se tu ga ena veisautaki mai na gauna a cauraka kina o Viti e dua na matanitu ena 1987, ka dina ga ni dau kaciva e so na daunipolitiki me baleta na veisau.
E dua na ituvatuva ni kena veisautaki na kuila, kacivaki mai vei ira na veiqaravi taumada Frank Bainimarama ena 2013, a biu ena Okotova 2016.




#Article 54: Yabaki vou (272 words)


Na yabaki vou sai koya na gauna se siga e tekivu na vou kaleda yabaki kei e dua na kaleda na yabaki wilika ka na vakalalai ya dua.

E vuqa na itovo vakavanua era marautaka na veika a yaco ena so na kena ivakarau kei na siga Janueri 1 sa dau vakatakilakilataki tu me dua na matanitu vakacagicagi.

Ena Gregorian Kaleda, na ivakarau ni kena vakayagataki na ivolanivula nikua, e yaco na yabaki vou ena Janueri 1 (Yabaki Vou Siga). Oqo talega na imatai ni siga ni yabaki ena ivolanivula taumada ni Julian Kaleda kei ni Roma Kaleda (ni oti e 153 na BC).

E dau vakayagataki me siga vou ni yabaki vou ena veigadivi duidui eso, ni se vakayagataki tikoga na Julian Kaleda, na siga ni yabaki vou mai na Janueri 1, vakatau ena nodratou, ki na dua tale na siga, oka kina na Maji 1, Maji 25, Siganimate, Sepiteba 1, kei Tiseba 25. Tekivu ena 1582, sa kena ibalebale na veivakubeci ni Gregorian Kaleda sa levu sara na tikinisiga vakamatanitu se noda vanua ena Ra Vuravura ka sa veisau e taudaku me vakayagataka e dua na tikinisiga tudei me baleta na Yabaki Vou Siga , Janueri 1.

Eso tale na itovo era vakadikeva na nodra ivakarau ni bula se na siga vou vakalotu me vaka ga na nodra itovo vakavanua, ena so na gauna me ikuri ni vakamatanitu kaleda vata kei Gregorian. Jaina Yabaki Vou, na Islamic Yabaki Vou, na yabaki vou kei na Jiu Yabaki Vou ni era sa ivakaraitaki vinaka sara. Idia kei veimatanitu tale matanitu era tomana tiko na marautaki ni yabaki vou ena veigadivi duidui eso.




#Article 55: Yaloyalo (125 words)


Na yaloyalo sa dua na siga bibi me da nanuma tiko ena bula oqo. 
Na veilawalawa segata kece kei na veiyasana kece e tu na nodra soqo. Eso na soqo vakayacori tiko mai na itovo vakavanua, Me kena ivakaraitaki, na nodratou yabaki vou ena tokalau kei Esia, Dragon boat festival, Mid-autumn festival, Qingming yalo, Double Ninth Festival. Eso na soqo vakayacori tiko mai na lotu, me kena Kirisimasi, Siganimate, Buddha Siganisucu ni kei na so tale. Eso na soqo vakayacori tiko mai na Commemoration ni dua se dua na soqo, me vaka na vakacagicagi ni Matanitu yalo. Na setareki ni qito tale eso e tiko kina na iSoqosoqo ni veimatanitu e lesi me vaka na siga cakacaka yalo, marama yalo kei na siga tina yalo.




#Article 56: Vakacagicagi (108 words)


Na vakacagicagi e dua na siga e dau biu vakatikitiki ena ivalavala se na lawa me baleta na kena ivakarau, vakauasivi na bisinisi se cakacaka oka kina na vuli, rube toka se vakalailaitaki. Vakararaba, na vakacagicagi e kena inaki me vakatara na tamata yadua me marautaka se vakananuma e dua na ka se ivakarau ni itovo vakavanua se veika vakalotu. Na vakacagicagi e rawa ni lesi mai na veimatanitu, mataisoqosoqo vakalotu, se so tale na ilawalawa se mataisoqosoqo. Na ivakatagedegede e tiko kina na itaviqaravi e dau vakalailaitaki ena dua na vakacagicagi e rawa ni vakatau ena lawa, itovo, kei na mataqali cakacaka e vakayacori se digidigi yadua.




#Article 57: Tavipolo (167 words)


Na tavipolo e dua na qito ni polo ka tiko kina e rua na timi ka ra sega ni fan ka yadravi tiko ena dua na stadium ka sega ni taucoko na kena isema. O ira na dauqito tavipolo era sa wasewasei tu, taqomaki, era dau vakayagataka na bat na dauqito me ra viritaka laivi na polo mai na taqomaka, ka qai lako yani ki na va na tawa me cici, ni sa rawa ki na dua na ilakolako vinaka ki na itikotiko ka na sega ni rawata na 1 na vakasama, ni a vakayagataka na ivakatawa ni vale na qaniliga me toboka rawa kina na yasa ni polo Ena loma ni qito, eratou dau gole na lewe rua na timi me ra mai valuti ka taqomaki, na timi scoring cake ena ikaciwa ni tavi ena qaqa vakaidina. Kevaka me sikoa na rua na iwasewase ni oti ga e 9 na innings, vakacuruma na qito sa oti. Na qito e tautauvata kei na kena tavipolo e ravupolo.




#Article 58: Basketball (178 words)


Na basketball e qito timi ka rua na timi, e levu sara na dauqito, veisaqasaqa vakaiira ena dua na mataveilewai retequla, ka veisisivi vata kei na inaki taumada ni veivanavanai e dua na basketball (rauta na 9.4 idi (24 cm) ena diameter) mai vei taqomaka (a basikete 18 idi (46 cm) ena diameter veitokoni 10 na fute (3.048 na m) ki na dua na backboard ena muana yadua) ni ra se taqomaki ni na timi ni veisaqasaqa mai na veivanavanai ki na nodra hoop. E dua na takete e dodonu me rua na kena vakasama, vakavo ga ena daku ni laini e tolu, ni sa yaga me tolu. Ni oti e dua na ca, vakaitarovi ni sa oti na kena vakacalai kei na kena sa lesi me veivana e dua na vakamisini sa soli vua e dua se sivia na galala ni cakacaka ca. Na timi kei na kena e levu duadua ena mua ni dauqito qito, ia kevaka e vaqaqacotaki na cava tiko vata kei na sikoa, e dua tale na gauna ni qito (overtime) e ivakaro.




#Article 59: Reketuqula (102 words)


Ena geometry, e dua na reketuqula e quadrilateral tiko kina e va na veitua imatau. E rawa talega ni vakamacalataki me vaka e dua na quadrilateral equiangular, me tekivu mai na equiangular e kena ibalebale ni sa tautauvata na kena veitua (360 °/4 = 90 °). E rawa talega ni vakamacalataki ni dua na parallelogram e tiko kina e dua na tutuni dodonu. E dua na reketuqula e va na kena balavu ka tautauvata na kena sikuea.

Na reketuqula era vakaitavi ena vuqa na leqa vakalutulututaka, me vaka na tiling na waqavuka ena reketuqula se vakalutulututaka e dua na reketuqula ena polygon.




#Article 60: Kato (205 words)


E vakamacalataka na kato na veimataqali koniteina kei vakasokumuni me vakayagataki tudei me vaka na mamaroroi, se me baleta na kena vakayagataki walega, e vakavuqa me baleta na lewe ni talaca. 
Na kato e rawa ni caka ena veivola kaukauwa me vaka na kau se kaukamea, se na delanivale fiberboard, paperboard, se so tale na iyaya sega ni vakadonui. Na kena levu e rawa ni duidui mai na veika lalai (k.v., e dua na matchkato) ki na levu ni dua na appliance levu. Na kato delanivale e dua na koniteina vakauyaya. Ni sega ni vakamacalataki e dua na kena ibulibuli, ena rawa ni namaki e dua na kato ni retequla ena dua na lomanibai ena yasana taucoko, ia e dua na kato e rawa ni dua na vakababataka iwasewase ni kauveilatai ka sa sikuea tiko, ia e dua na kato e rawa ni vakababataka e dua na iwasewase ni kauveilatai ka sa vakarerevaki, wavoki se oval; sloped se domed cake eso, se vakatagitaki batina. Era sega ni dau sukuwea. 
Sa rawa me dolavi na kato ni Decorative se iyaya ni mamaroroi ena kena maroroi, dreti, Sisi se kau laivi na isogo, ka rawa me hinged kei na/se vakabeleti ena dua na rai, clasp, se loka. 




#Article 61: Waiwai (128 words)


Na waiwai sai koya e dua na non-pola wainimate iyau ka viscous wai ena seraka draki ka sa hydrophobic ka lipophilic. Na waiwai e dua na kaboni levu kei na hydrogen ka dau waqa rawarawa ka bulabula tu.

Na ivakamacala raraba ni waiwai e oka kina na kalasi ni wainimate vakaikuritaka ka na rawa ni sega ni ena vale, iyau, kei na vakayagataki. Na waiwai e rawa ni manumanu, kakana draudrau, se petrochemical me tekivutaki, ka rawa ni yalototolo se sega ni yalototolo. Era dau vakayagataki me baleta na kakana, waiwai, inaki vakavuniwai, lubrication, kei buliiyaya ni vuqa na mataqali i boroya, palasitika, kei na iyaya tale eso. Ena dau vakayagataki vakamatau na waiwai ena so na soqoni vakalotu kei na na me ra mata kina ena veivakasavasavataki.




#Article 62: Vakayago iyaya (132 words)


E iyaya na ka e vakaraitaki tiko kina e dua na ka e tukuni tiko ena dua na iyalayala contiguous e tolu na vanua na. Na iyalayala e dodonu me vakamacalataki ka kilai ena iyau ni itukutuku. Sa rawa me veisau na iyalayala ena kena gauna donu. Na iyalayala e vaka na kena e laurai se na kena e tu ena dela ni iyaya. Na ka e yaco ena kena ivakarau e uqeti (ki na dua na ivakatagedegede levu se lailai) me tosoi ki na dua na ivakaraitaki. Ena rawa ni toso yani na iyalayala ki na dua tale na iyaya ka sega ni kabi vata kaya (ena vakavakadewa kei na loka). Na iyalayala ni dua na iyaya e rawa ni deform ka veisau ena kena gauna ena so tale na sala.




#Article 63: Polo (122 words)


Na polo e dua na ka e sega ni vakayagataki rawa (e mokimokiti ia ena so na gauna e dau ovoid) kei na kena vakayagataki. E dau vakayagataki ena qito polo, na vanua e dau vakamuri kina na qito ena gauna ni polo me vaka e tarai, caqeta se viritaki mai vei ira na dauqito. Na polo e rawa talega ni vakayagataki me baleta na itaviqaravi noda, me vaka na kena qaravi se juggling. Na polo e caka mai na iyaya ni daramaka na veika dredre e dau vakayagataki ena Idinia ni ivolakerekere me vakalekaleka kina na tawasei ka, ka kilai me vaka na polo ni qito ka. Na iyaragi vurumemea loaloa e vakayagataka na vatu kei na kaukamea polo me projectiles.




#Article 64: Volibol (245 words)


Na volibol e dua na qito timi ka tiko kina e rua na timi ni ono na dauqito era tawase tu ena dua na lawa. Ena dau tovolea na timi yadua me sikoa na veitikina ena grounding e dua na polo ena ruku ni lawa tauyavu tale e so ni timi.
Na ituvatuva taucoko ni lawa era sa rabailevu, ia e dau vakayacori ena kena gauna: e dua na misini ena dua na timi e tekivu kina e dua na 'veitauriliga' ena nona qarava na polo (viritaka se vakacegui ka qai veivukayaki ena dua na liga se liga), mai na daku ni laini ni iyalayala ni itikotiko , ena loma ni lawa, kei na nodratou itikotiko na timi. Na kena ciqomi na timi me kakua ni yavutaki tu na polo ena loma ni nodra itikotiko. Sa rawa vei ira na timi me ra tara cake na polo ki na 3 na gauna, ia na dauqito yadua me kakua ni tara na polo ni consecutively. Sa vakakina, na imatai ni rua na cakacaka e vakayagataki me rawa kina na kaba mai, na sagai ni kena liutaki lesu na polo ena lawa ena dua na kena ivakarau ka sega ni rawa vua na timi ni veiqaravi me tarova mai na yavutaki tu ni nodrau itikotiko.

Na polo e dau qito vata kei na ligamu se liga, ia na dauqito e rawa ni vakabesebese vakalawa se biliga (veitaratara vakalekaleka) na polo ena dua ga na tiki ni yago.




#Article 65: Filosofi (163 words)


Na filosofi sa ikoya na vulici ni taro raraba kei na veika bibi me baleta na bula, kila, yavunibula, vakasama, vakanananu, kei ivosavosa. Na taro vakaoqori ena dau tarogi wasoma ena gauna ni vuli se vakadodonutaki.

Taumada, filosofi solegi dua na yago ni kila. Mai na gauna ni Makawa Kiriki dauvakavulica Aristotle ki na ika 19 senijiuri, vakayago filosofi solegi maliwalala, vunaiwai, ena fisiki. Kena ivakaraitaki, Issac Newton na 1687 Vakafika Ivakavuvuli ni Vakayago Filosofi e muri sa qai ivakatagedegedetaki me vaka e dua na ivola ni fisiki. Ena ika i 19 senijiuri, na tubu ni gauna oqo vakadidike univesiti  liutaka na filosofi vuli kei na o tale eso me baleta na cakacakavaki kei na vakaivola.Ena gauna oqo, eso na veivaqaqai ka ivalavalataki na tiki ni filosofi sa yaco me okati kina na vuli o, oka kina saikolaji, sociology, linguistics, kei vakailavo, Eso tale na veivaqaqai era semati vakavoleka vei cakacakaniliga, vakadidike, politiki, se sasaga tale eso e dua na tiki ni filosofi.




#Article 66: Dina (206 words)


Na dina e dau vakayagataki wasoma me kena ibalebale ni da sa duavata tiko ena dina se dina, se na yalodina ki na dua na imatai se ivakatagedegede. Na dina e dau vakamacalataki talega ena contexts ni gauna oqo me vakasama ni  dina ki na bula, se veibataki.

Na dina e dau vakayacori me veibasai kei na lasu, ka, lomananibai, e rawa talega ni vakatura e dua na kei, factual, se ethical kena ibalebale. Na vakasama ni ka dina e veivosakitaki ka veibataki wavokiti ena vica na contexts, oka kina na filosofi, cakacakaniliga, cioloji, kei vakadidike. E vuqa na itaviqaravi ni kawatamata e vakatau ki na vakasama, na kena ivakarau me vaka e dua na ivakavuvuli ka sega ni vaka na ulutaga ni veivosaki; oqo e oka kina na vakadidike, lawa, journalism, kei na bula e veisiga. Eso na vuku era raica na vakasama ni dina me baleta na ka taumada, ka sega ni rawa me vakamacalataki ena dua na kena ivakarau e rawarawa cake sara mai na kena kilai na dina vakaikoya. Vei ira eso, na dina e dau saravi me vaka na ivosavosa ni vosa se vakanananu ki na dua na ka dina, ena so na gauna e vakatokai na ivola icavacava ni dina.




#Article 67: Rorogo (127 words)


Ena fisiki, na rorogo e dua na sautaninini ka dau propagates me vaka e dua na ni ua ni veivakasaurarataki, mai na dua na taranisimisani me tautauvata kei na dua na kasi, wai se kaukauwa.
Ena physiology vakatamata kei na saikolaji, na rorogo e sa ciqomi kina na ua vakaoqori kei na nodra kila ena mona. Na tamata e rawa walega ni rogoca na ua ni rorogo me domo na kena e koto e veigauna ena 20 na Hz kei 20 kHz. Na ua ni rorogo e sivia na 20 na kHz e kilai me ultrasound ka sega ni perceptible ena tamata. Na ua ni rorogo e ra e 20 na Hz era kilai me infrasound. Eso na manumanu duidui species e duidui na kena dau rogoci.




#Article 68: Idia (328 words)


Idia (Hindi: Bhārat), ka a tu kina na Ripabuliki ni Idia (Hindi: Bhārat Gaṇarājya), e dua na matanitu mai na Ceva Esia. Sa ikoya na ikavitu ni matanitu levu duadua ena vanua, na ikarua ni matanitu populous, kei na veilewelevu demokarasi e vuravura. Vauci mai na Wasa Idia ena ceva, na Wasawasa Arapea ena cevara, kei na toba ni Bengal ena cevatokalau, ka wasea na iyalayala ni vanua ki na Pakisitani ki na ra; Jaina, Nepal, kei Bhutan ki na vualiku; kei Bangladesh kei Myanmar ki na tokalau. Ena Wasa Idia, o Idia e tiko ena a ni Sri Lanka kei Maldives; rau wasea o Andaman kei Nicobar Yanuyanu e dua na iyalayala maritime kei Thailand kei Indonesia.


#Article 69: Thailand (144 words)


Na Thailand e dua na matanitu ena Cevatokalau Esia. Ena loma ni valenivolavola ni Indo-chinese Ucunivanua, lewena na 76 veiyasana. ka kovuta e dua na iwasewase ni 513,120 km2 lomanibai kilomita (198,120 sq Mi) ka sivia na 68 milioni ira na iwiliwili, o Thailand na matanitu levu ika 50 ni vuravura mai na veivanua tale eso kei na vanua ika 22 duadua populous. Na koroturaga ka lelevu siti o Bangkok, e dua na iwasewase ni veiqaravi digitaki. O Thailand e iyalayala ki na vualiku mai Myanmar kei Laos, ki na tokalau ena Laos kei Cambodia, ki na ceva mai na Ikeli ni Thailand kei Maleya, kei na ra ni Wasawasa Andaman kei na ceva kei lomaleqa ni Myanmar. Na kena iyalayala veiqaravi oka kina na Vietnam ena ikeli kei Thailand ki na cevatokalau, kei na Idonisia kei Idia ena na Wasawasa Andaman ki cevara.




#Article 70: Matanitu (153 words)


Na matanitu e dua na vakapolitiki cokovata, tevita, se vanua e dau lewai. E dau vakatokai vakavuqa me vanua ni sucu, itikotiko, se bula ni tamata yadua.

Na matanitu e rawa ni dua na cecere itutu se tiki ni dua na ituvaki levu, me vaka e dua na tabana sega ni cecere se cecere taumada ni vakapolitiki tabana, e dua na vanua vakayago ena dua na veimatanitu, se dua na vanua e Geographic ka salavata kei na so na tamata era tu vakataki ira se duidui na nodra ivakarau vakapolitiki. E sega ni tamata sovereign.

Matanitu e rawa ni vagolei ruarua ki na cecere e cokovata kei na veivakavatukani vakapolitiki tale eso, me vaka na Vatican Siti, ena so tale na gauna e rawa ni vagolei ga ki cokovata.

Na vanua levu duadua e vuravura e Rusi, ni populous levu duadua e Jaina, a muria o Idia, Matanitu Cokovata o Amerika kei Indonesia.




#Article 71: Wasa Pasifika (126 words)


Na Wasa Pasifika, yaca talega Wasa Pasivika, sai koya na levu duadua ka titobu ni iwasewase ni wasaliwa e vuravura. E kena ikuri mai na Wasa Pasifika ena vualiku ki na wasa ena ceva (se, vakatau ena kena ibalebale, ki na Antarctica) ena ceva ka vauci mai na vanua o Esia kei Ositerelia ki na ra kei Amerika ena tokalau.

Ena 165,250,000 na kilomita ni lomanibai (63,800,000 maile) ena vanua (me vaka e vakamacalataki ena iyalayala ni Antarctic ena ceva), na tabana levu duadua ni Vuravura Wasa — kei ena cega, me kena ikuri, na hydrosphere — e kovuta na 46% wai ni vuravura e ra kei 32% ni kena vanua taucoko, ka sa levu cake kina mai na vanua taucoko ni vanua e vuravura raraba.




#Article 72: Ua (116 words)


Ena fisiki, fika, kei na iteitei, e dua na ua e vakavu ni dua se sivia na iteitei me baleta na yavunilewa ni lomanibai oscillate me baleta e dua na vale ni manumanu equilibrium (kena ituvaki) e ka bibi. Kevaka e dau tu ga e veigauna na amplitude ni oscillation ena veika duidui eso ena loma ni were, sa tukuni tiko na ua me dua na ua tudei. Kevaka e duidui na amplitude ni wekana ena tikina e tiko ena loma ni vanua, e tukuni tiko na ua me dua na ua veilakoyaki. Na ua e rawa walega ni tiko ena lomanibai ni sa tiko e dua na kaukauwa me vakalesuya mai na vanua me equilibrium.




#Article 73: Bula (biology) (106 words)


Na bula oqo e dua na ivakarau ka dau veidutaitaka kina na veivakavatukani vakayago ka itubutubu dina iwalewale, me vaka na sikinalataka kei na ivakarau ni veitokoni vakaikoya, mai vei ira era sega ni cakava, baleta ni sa mudu na cakacaka vakaoqo, se baleta ni ra a sega ni sotava na nodra itavi ka ra sa ivakatagedegedetaki ni inanimate. Na veimataqali ivakarau ni bula e tiko, me tea, manumanu, fungi, protist, archaea, kei bacteria. Na veika e rawa ni yaco ena so na gauna e dau ambiguous ka rawa se sega ni vakamacalataki viruses, viroids. Na biology sai koya na vakadidike kauwai ena vulici ni bula.




#Article 74: Uca (183 words)


Na uca e dua na itukuituku phenomenon. E cawa na wai ena loma ni kumukumuni ki na ukuuku lalai, kei na levu ni ilavo ni wai lalai mataniwai o tiko kina. Ni sa mataniwai na wai ni ko sa yacova yani e dua ni wai bulabula e vuravura, era sa lutu ki na dela ni vanua sa ucalutu. Na uca e dua na tiki bibi ni ivakarau ni wai ni vuravura, na ivurevure ni kulumaca me baleta e dua na ecoivakarau, kei dua vei ira na sala ga me vakatawai kina na wai bulabula me voleka ni tea tani mai na uciwai, ka vakakina na kena vakarautaki na ivurevure ni wai me baleta na hydroelectric kaukauwa kau kei cava vakadrodrowai.

Eso tale o ya, uca ena rawa talega ni vakavuna na waicala ucacevata e rawa talega ni cawa ni bera ni ra yacova na qele, ena so na gauna, ni sa tau na uca ena veivunikau veikau, sa na muduki tani mai na veikau na uca ka cawa sara ki na draki, ka na rawa ni vakalailaitaka na tekivu ni dela ni uca.




#Article 75: Kawa (153 words)


Na kawa se sorenikau sa ikoya e dua na itei embryonic ka vakau yani ena dua na tataqomaki e tautuba. Na tauyavutaki ni sorenikau e tiki ni kena katoni lavetaki na itei ni kawa, na spermatophytes, oka kina gymnosperm kei angiosperm.

Kawa sa vua ni dreu ovule, ni oti na tavaya denioni kei so na tubu ena loma ni itei ni tina. Na embryo e tarai cake mai na zygote kei na kote ni kawa mai na kulitaki ni ovule.

Kawa sa dua na veivakatorocaketaki bibi ena kena lavetaki kei na qaqa ni gymnosperm kei na angiosperm tea, na wekana me vaka na taumada ni tea me vaka na balabala, lumi kei yatewert, e sega na sore ni kau ka dau vakararavi ena wai me rawa kina ni ra propagate ira. Kawa tea ena gauna oqo veirawai itubutubu dina vakararamataki ena vanua, mai na veikau kina veicovanua ena katakata kei na batabata draki.




#Article 76: Co (Tabana teitei) (205 words)


Na Co e dua na itei e vakatokai me ituvaki ca ena dua na ituvaki, e dua na kau ena vanua cala. Na ivakaraitaki e dau tawagadrevi vakalevu ena vanua ni lewai ni tamata, me vaka na lomanibai iteitei, iteitei, lomanibai, kei park. Taxonomically, na veivosa co e sega ni botanical na kena bibi, baleta e dua na kau e wereca ena dua na vanua e sega ni dua na wereca ni tubu ena dua na ituvaki ka na vinakati dina, ka dua na species e dua na itei bibi cava, dua tale na species ena genus migh me vaka e dua na wereca bibi, me vaka e dua na bramble ni veikau e tubu cake tiko ena kena teivaki na loganberries. Ena sala vata oqori, era na raici na kakana volodia me vaka na co ena dua na cava e tarava. E vuqa na kau era tu kina na tamata me vaka na co era sa dau talega ena iteitei kei na so tale na vanua, ka ra dau vakatokai ena so na gauna me ra dau co. Na vosa wereca e sa vakayagataki talega ki na dua na kau e tubu se reproduce voravora, se na ravuravu ena taudaku ni kena vanua habitat.




#Article 77: Waiwai (igu) (190 words)


Na waiwai sai koya e dua na ka e rawa ni caka me baleta na veika tale eso ka na vakavuna na kena vakasavasavataki na kaukauwa ni katakata se me vakayagataki ena cakacaka. Na vakasama a vakayagataki taumada vakatabakidua ki na veivola oqori e rawa me wainimate igu, ia me tekivu mai na kena sa vakayagataki tale ki na ivurevure ni kaukauwa katakata me vaka na nukilia kaukauwa (mai na nukilia fission kei nukilia fusion).

Na katakata igu ka vagalalataki mai na imoimoi ni waiwai sa saumaki mai ki na vakamisini igu ena dua na idini katakata. Ena so tale na gauna e dau yaga vakalevu sara na katakata ki na raragi, vakasaqa, se iyaya, ka vakakina na veivakararamataki e yaco mai ena combustion. Na waiwai era vakayagataki talega ena veitikina ni organism ena dua na iwalewale ka vakatokai me cellular datarilei, ka organic molikiuli era sa oxidized me vagalalataki kina na igu cavuti. Na hydrocarbon kei na okosijeni veiwekani e tiko kina na molikiuli era sa ivurevure levu duadua ni waiwai e vakayagataki ena tamata, ia na veika tale eso, oka kina na radioactive kaukamea, era sa vakayagataki talega.




#Article 78: Sasamaki mamaca (108 words)


Na sasamaki mamaca e dua na ivalavala ni sasamaki me baleta na isulu kei na cakaisulu ena kena vakayagataki e dua na wainimate solvent ka sega tale ni wai.
Se cava ga na yacana, na sasamaki mamaca e sega ni dua na ka mamaca; na isulu sa suasua ena wai solvent. Tetrachloroethylene (perchloroethylene), sa ikoya na kaci ni cakacaka perc, sai koya na kena levu duadua e vakayagataki solvent. Na kena solvents na kena trichloroethane kei yalo petroleum.
E vuqa na fibers vakatamata e rawa ni savai ena wai ia e so na synthetics (k.v. viscose, lyocell, modal, cupro) vakayacori na vakaca ena wai ka dodonu me vakasavasavataki.




#Article 79: Barasi (131 words)


Na barasi e dua na iyaya ni cakacaka vata kei na bristles, bai se so tale na filament. E okati kina e dua na sala se vanua e rawa ni filaments kina na toka vata ena dua na vakatauvatani se perpendicular, ka vakatau tiko ki na ivakarau me na barasi kina na tara ena kena vakayagataki. Na itukutuku ni barasi kei na filament sa digitaki me vorata na kama ni kena vakayagataki, me vaka na veivakatarabetaki e dauveivakacacani wainimate, katakata se abrasion. E dau vakayagataki me baleta na sasamaki, irairai ulumu, tuva, droini, kei levu ni inaki. Oqo e dua vei ira na iyaragi bibi ka versatile me vakayagataki nikua, kei na kena e rawa ni tiko kina na lewe ni matavuvale ka tu kina e vica na daseni na varieties.




#Article 80: Beseni (179 words)


Na beseni e dua na dari se koniteina e dau vakayagataki ena kena vakarautaki ka qaravi na kakana. Na loma ni dua na beseni e characteristically na kena vaka e dua na mokimokiti cap, kei na batina kei na kena e bucini e dua na seamless imoimoi. Oqo ena vakavuna me baulu vakabibi na kena vakayacori na waini ka sereka na kakana, me vaka ga na kena sa yaco tiko na lewe ni beseni ena kena e vakaitikotiko ga ena kena kaukauwa e bibi. Na tautuba ni dua na beseni e dau vakavolivoliti tu ga ia e rawa ni dua ga na kena ibulibuli, oka kina na retequla.



#Article 81: Covulaca (128 words)


Na covulaca e dua na kolomu ni vakailesilesi totolo ni cegu ka sa dau veisotari kei na dela ni vuravura kei na dua na cumulonimbus o, ena kena ituvaki e sega ni tiko kina, na kena yaco e dua na cumulus o.

Covulaca yaco mai ena vuqa na ibulibuli kei na duidui, ka ra dau laurai wasoma ena loma ni dua na condensation funnel na mai na kena vakayacori e dua na cumulonimbus, kei na o ni vakailesilesi benu kei kuvu ni soso. E vuqa na covulaca ni cagi totolo lailai sobu mai na 110 na maile ena dua na auwa (180 na km/h), me baleta na 250 ni yava (80 m), kei na veilakoyaki ena vica na maile (e vica vata na kilomita) ni bera na veivala.




#Article 82: Cagilaba (280 words)


Ena meteorology, e dua na cagilaba sa rui lailai na kena na ka cowiritaka tu ena loma ni dua na vale atmospheric veivakasaurarataki. E dau cagilaba na mekemeke cagi e loma ni veivukevuke me baleta e dua na iwasewase ni idre lailai.

Na cyclogenesis e cakacaka ni cagilaba tauyavutaki kei na intensification. Na cagilaba extratropical e tekivu me vaka na ua levu ni veiyasana era ulubale ivakarau contrasts ka vakatokai me baroclinic logavinaka. Na konitaraki logavinaka oqo kei na kena tikina ni draki cyclonic filimu tinia kei na intensifies. Ena dua na gauna e muri ena nodra ivakarau ni bula, extratropical cagilaba na occlude ni cagi batabata tawavanua undercut ka yaco me batabata na kena ivakarau. E dua na ituvatuva ni cagilaba me na dusimaki ena kena sala e 2 ki 6 na bula ena gauna e iuli tiko kina na subtropical waqavuka.

Na tikina ni draki e tadolava na iyalayala ni rua na tawavanua ni cagi duidui ivakarau, tunumaka, kei tawana, ka ra sa veiwekani kei na kena e lewe levu sara meteorological phenomena. Na tikina ni batabata qaqa e sa ivakatakilakila ni kena biu na kurukurucava kei dredre draki, ka rawa ni yaco ena so na gauna me liu mai na squall laini se mamaca laini. Na fomu tikina vakaoqo e tiko kina na valenivolavola filimu ka dau toki mai na ra ki na tokalau; tikina fomu katakata ni vale ni cagilaba ka dau tiko e liu ena stratiform precipitation kei kabu. Na tikina katakata poleward toso yani ki liu ena ilakolako cagilaba. Na occluded fomu tikina ena yaco ena cagilaba ni bula volekata na loma ni cagilaba ka vakakina e vakavuqa ni ologa ena loma ni cagi.
 




#Article 83: Lomalagi (294 words)


Na lomalagi sai koya na veika kecega e koto e dela ni vuravura, oka kina na draki kei tautuba sita.
 
Ena loma ni maliwalala, sa vakatokai talega kina na lomalagi me vanua vakasilesitieli. Oqo e dua na vuravura veivakasama, centre e vuravura, ka lako mai kina na matanisiga, kalokalo, veivuravura kei vula. Na vuravura vakasilesitieli e wasei vakaivolatabu ki na veivanua digitaki ka vakatokai na matakalokalo. 

E vakavuqa, na vosa mai lomalagi e vakayagataki veivosaki me vaka na irairai ni rai mai na dela i vuravura; Ia, na ibalebale kei na vakayagataki e rawa ni duidui.  Na e daudidigo ena dela i vuravura sa rawa ni raica e dua na tiki lailai ni lomalagi, ka vaka me dome, ka kilai talega me beseni ni lomalagi, cavilaki ena siga ka sega ena bogi. Ena so na gauna, me vaka na kena veivosakitaki na draki, na lomalagi e vakaibalebaletaki ga ki na vavaku lailai, ka levu cake na tiki ni atmosphere. 

Ena rarama matanisiga, sa rairai mai na lomalagi me karakarawa ni cegu vakasava na rarama karakarawa mai na damudamu. Ena bogi, sa rairai mai na lomalagi me dua na butobuto ka sega ni spangle ena kalokalo. Ena siga, na matanisiga, kei na so na gauna na vula, e rawa ni raici mai lomalagi vakavo ga na kabu mai vei o. Ena bogi o lomalagi, na vula, veivuravura, kei na kalokalo e rawa ni laurai vakakina e lomalagi. Eso na phenomena era raica e lomalagi sai koya na o, drodrolagi, kei aurora. 

Na yaseyase kei vanua mamaca e rawa talega ni laurai mai lomalagi. vuka, lalai, waqavuka, kei kite ni vuka e lomalagi. Ena vuku ni itaviqaravi vakatamata, smog ena siga kei na cina dukadukali ena bogi sa dau laurai vakavuqa ni sivia na veikoro lelevu.




#Article 84: Matanisiga (131 words)


Na matanisiga na kalokalo ena valenivolavola ni ivakarau Solar. E voleka ni dua na tiki ni plasma katakata vinaka duadua, ena convective e loma ka dau iyaubula e dua na makeneta vauna ena dua na cakacaka dynamo. Sa ikoya na ivurevure bibi duadua ni igu ni bula e vuravura. Na kena diameter e rauta ni 1,390,000 kilomita (864,000 na maile), se 109 gauna e vuravura, kei na kena na sa baleta na gauna ni 330,000 e vuravura. E tukuni tiko me baleta na 99.86% ni levu taucoko ni na ena ivakarau ni Solar. Roughly tolu na vulatolu ni na ni matanisiga mai na hydrogen (~ 73%); na kena vo e tiko e cake eliumi (~ 25%), vata kei na quantities lalai ni vavaku, oka kina na okosijeni, kaboni, neon, kei kaukamea.




#Article 85: Vula (119 words)


E dua na vula na kena gauna, vakayagataki ena kaleda, ka sa tu sara ga ena dua na gauna balavu me baleta na kena toso na vula; vula kei na vula cognates. Na vakasama dodonu a tubu ena ituvatuva ni vula; ena veivula (lunation|lunations) e synodic vula ka iotioti ni 29.53 na siga. Mai na vakekeli tally ivesukau, dauvakadidike sa tiko kina na cakacakataka ni ra sa wilika na tamata na siga me baleta na ituvatuva ni vula o Paleolithic ni se yabaki Synodic na vula, ka yavutaki ena isoso gauna ni vula kei na kena rokovi na laini ni matanisiga e vuravura, era se yavutaki tikoga ena vuqa na kaleda nikua, ka vakayagataki me ra wasea na yabaki.




#Article 86: Maliwalala (136 words)


Na maliwalala e dua na vakadidike ka na vulica na iyaya vakasilesitieli kei phenomena. E vakayagataka na fika, fisiki, kei na kemisitiri me vakamacalataki kina na nodrau itekitekivu kei na ibulibuli. Na iyaya ni kauwai e oka kina na veivuravura, vula, kalokalo, nebulae, vunilagi, kei na comet.

Na maliwalala e dua vei ira na vakadidike vakatamata. Na Momani taumada ni itukutuku volai a vakayacori kina e dua na vakadidike methodical ni lomalagi ena bogi. Oqo era oka kina na Babylonian, Kirisi, Idia, Ijipita, Nubians, Iranian, Jaina, Maya, kei na vuqa na indigenous ena gauna makawa ni Amerika. Ena veigauna e liu, na maliwalala e oka kina na o me vaka na astrometry, lomanibai vakasaqaqara silesitieli, vakarokorokotaki maliwalala, kei na kena vakayacori na kaleda. Na maliwalala ni sigaoqo, e dau cavuti wasoma me tautauvata kei na maliwalalafisiki.




#Article 87: Ivakaraitaki (105 words)


Ena fika, e dua na ivakaraitaki e dua na itukutuku ka vakadeitaka o kina na tautauvata e rua na ivakaraitaki.

Na kena wali e dua na ivakaraitaki e okati kina na kena vakatulewataki na kena vakadeitaki na veika e dau vakayacori ena tautauvata dina. Era dau vakatokai talega na dau veiveisau kei na yavunibula ni kena tawakilai na tautauvata e vakatokai na iwali ni ivakaraitaki. E rua tiko na mataqali ivakaraitaki: tuvaki kei vakailavaki ivakaraitaki. E dua na ivakatakilakila e dina me baleta na kedra yaga kece na kena dau veiveisau. Na ivakaraitaki vakailavaki e sa dina walega ena vuku ni veika e dau veiveisau.




#Article 88: STEM (196 words)


Vakadidike, Tekinolaji, Idinia kei Fika (STEM), e dua na vosa e vakayagataki ki na ilawalawa oqo vuli bula vakaivakarau. Na vosa oqo e dau vakayagataki ena gauna e dau vosa kina na lawatu vuli kei   lewenivuli ena koronivuli me vakatorocaketaki kina na veisisivi ena vakadidike kei vakatorocaketaki ni tekinolaji. E sa ibalebale na vakatorocaketaki ni tamata cakacaka, na kauwai ni tataqomaki kei na lawatu tawa vanua vakailoa.

O ira na marama era 47% na tamata cakacaka e Amerika, ka vakayacora na 24% ni veicakacaka e baleta na VU-ni-ka. Era vakayacora na marama e UK na ika 13 ni cakacaka veisemati eso (2014). Era na cakacaka vata na marama e Amerika kei ira na Turaga ena nodra vuli se ni tikobulabula ka sega na lomanibai ni TOLOI kei na nodra itokani. 

E ratio vakatau na tagane se yalewa ena vanua ni vuli. Me vaka oqo, mai na Duavata Iurope ena 2012 na marama era bulia na 47.3% na kena levu, 51% ni vakadidike ni veimaliwai, bisinisi kei na lawa, 42% ni vakadidike, fika kei na kompiutataki, 28% na idinia, buli iyaya kei na kena tara, kei na 59% of PhD taurivola ena tiko bulabula kei na welefea.




#Article 89: Matanitu Cokovata o Amerika (201 words)


Na Matanitu Cokovata o Amerika, e dua na vanua e okati kina e 50 na kena ikarua, e lima na ivakarau ni lewai koya e yasana, kei na veika tale eso. Ena 3.8 millioni na maile, e a ikatolu tiko ni vuravura se na ikava ni matanitu levu o Amerika mai na vanua taucoko ka vakalailai lalai mai na vanua taucoko o Iurope ka tiko kina e sivia e 327 millioni na tamata. Na Turaga e Washington, D.C, kei na siti levu duadua e New York Siti. E vuqa na matanitu e tiko mai na vualiku kei Amerika kei Mexico. Oqo e dua na matanitu sa tauyavutaki tu vakalevu, ena veika cecere duadua ni vuravura mai na ga GDP kei na ikarua ni vanua levu duadua e PPP, me baleta na kena e rauta ni dua na vulatolu ni vuravura raraba GDP. Na Amerika sa ikoya na vakacuruma levu duadua ni vuravura kei na ikarua ni vakavanuatani levu ni iyaya, ena kena yaga.  O ira na kena iwiliwili e 4 na% ni vuravura taucoko, ia e taura tu o Amerika na ika 31% ni iyau levu e vuravura, na kena wasei na iyau levu duadua e tiko ena dua na vanua.




#Article 90: Galileo Galilei (137 words)


Galileo Galilei (15 Feperueri 1564-Janueri 8, 1642), e dua na saenitisi, mathematician, dauraikalokalo kei daunivuku, a dua na ivakaraitaki bibi ena veika ni vakadidike cowiri. Na kena gugumatua e oka kina na kena vakatorocaketaki na telescope kei vakadidike maliwalala tukuni na qele, vaka talega kina na geodynamic stoush nei Copernicus. E vakadinadinataka o Galileo vakatovotovo ni veika e vakila ni bibi a sega ni toso vata na kena totolo, ia e totolo, ka ni na tiko ga ena kena gauna na se balavu sara ka sega ni tarai koya na sosa kaukauwa. A tabaka talega o koya na ivakavuvuli ni inertia me vakamatatataka na iyaya e sega ni vakila na revurevu ni external kaukauwa ena veisautaki mai na kena ituvaki taumada ni vakanomodi se toso tikoga. E vakatokai na Galileo me tama ni maliwalala ena gauna oqo.




#Article 91: Ivakarau Solar (462 words)


Na ivakarau ni Solar sa ikoya na bibi na ivakarau ni bula nei matanisiga kei na iyaya ni vuravura, se vakaukaua. Na iyaya ka vuravura na matanisiga, na kena levu duadua e walu na veivuravura, vata kei na vo ni iyaya lalai, na dwarf veivuravura kei na yago lalai Solar. Na iyaya ka vuravura na matanisiga vakaukaua — na vula — e rua sa levu cake mai na vuravura lailai, Mercury.
Na ivakarau ni Solar e tauyavutaka 4.6 billion yabaki sa oti mai na idre kabebe ena dua na tuwawa interstellar molecular o. Na iwiliwili levu ni ivakarau na sa tiko ena matanisiga, vata kei ira na vo ni na era tu ena Jupiter. Na va na veivuravura e loma, Mercury, Venus, vuravura kei Aceni, o vakateresitieli veivuravura, na kena e oka taumada vatu kei kaukamea. Na va na veivuravura e tautuba tuwawa veivuravura, ni vakalailaitaka vakalevu cake na vakaitamera mai na vakateresitieli. Na rua na kena levu, o Jupiter kei Satuni, sai koya gasi tuwawa, ka lewena na ga i hydrogen kei eliumi; na rua na teqi veivuravura, Uranus kei Neptune, o ira aisi tuwawa, ni ra sa lewena tiko na veika eso ka sa levu sara na veika me baleta na vakawaicalataka e vakatauvatani kei na hydrogen kei na eliumi, kacivi volatiles, me vakataki wai, ammonia kei methane O ira kece na walu na veivuravura era sa voleka ni rauni vakaitamera ka lasu ena loma ni dua na gauna volekata na Disi ka vakatokai ecliptic. 
E tiko talega ena ivakarau ni Solar eso na iyaya lalai. Na asteroid beleti, ka koto kina na vakaitamera ni Aceni kei Jupiter, ka tu kina e so na iyaya, me vaka na veivuravura vakateresitieli, na vatu kei na kaukamea. Mai na Neptune nei vuravura na Kuiper beleti kei na veiseyaki Disi, na iwiliwili i iVakadewa-Neptunian iyaya era lewena vakalevu na ices, ka sega ni dua na iwiliwili vou nei sednoid. Ena loma ni populations oqo, eso na iyaya e veirauti na kena rounded ena nodra bibi ga vakataki ira, e dina ga ni sa vinaka cake na veivosaki me vaka e vuqa era na vakadinadinataka. Na iyaya vakaoqori e categorized me dwarf veivuravura. Vakatakila se ciqoma na dwarf veivuravura oka kina na asteroid (Ceres kei iVakadewa-Neptunian iyaya na Pluto kei Eris. Me ikuri ki na rua na iwasewase oqo, eso tale na yago lalai populations, oka kina na comet, centaur kei interplanetary kuvu, na ilakolako wale ga ni veiyasana. E ono na veivuravura, na ono na kena levu e rawa ni dwarf na veivuravura, kei na vuqa na yago lalai era kaukaua mai na setilaite vakayago, e vakavuqa ni vakatokai  vula ni oti na vula. Na kena veivuravura e tautuba e ovici mai na veivuravura mama ni kuvu-ni-soso kei na iyaya lalai tale eso.




#Article 92: Bibi (125 words)


Na bibi sai koya e dua na vakayago phenomenon ni veika kecega ena na se igu — oka kina na veivuravura, kalokalo, galaxy, kei rarama — era sa kau mai vua e dua tale. E vuravura, na bibi e solia na bibi ki na iyaya vakayago, kei na bibi ni vula e vakavuna na ua ni wasawasa. Na idre ni veika totoka ena imatai ni gaseous ka a tiko ena vuravura taucako sa vakavuna me tekivu kina na cokovata, bucini kalokalo — kei kalokalo ki na ilawalawa ki na galaxy — sa nodra itavi talega o ira na lewe ni bibi ni vuravura taucako oqo me ra. E sega ni yalani na bibi, ka dina ga ni sa yaco me malumalumu tikoga na kena revurevu.




#Article 93: Lutu galala (170 words)


E Newtonian fisiki, na lutu galala sai koya e dua na yago ka sega ni bibi na kena cakacakataki tiko na totolo. Ena loma ni relativity raraba, na vanua e vakalailaitaki kina na gravitation ki na dua na gauna ni curvature, e sega ni dua na kaukauwa sega ni dodonu me cakacakataki kina. 
E dua na ka ena kena vakasama vakamisini na vosa  lutu ena sega beka ni rawa ni lutu ena kena ivakarau dodonu ni vosa. Ena sega ni lutu e dua na upwards ni iyaya, ia kevaka me na lewai ga ena bibi walega, e tukuni me na lutu wale tikoga. Sa yaco tiko na vula me lutu galala. 
Ena dua na lomanibai roughly unifomu idre, ena yali kina e dua tale na kaukauwa, gravitation na cakacaka yadua ena veitiki ni yago yadua roughly, ka kena macala ena kuruseta ni Vakarisito, e dua na ituvaki ka na yaco talega ni sa malumalumu na vanua idre (me vaka na gauna vakayawa sara mai na dua na ivurevure ni bibi).




#Article 94: Kote mamare (100 words)


Na kote mamare e dua na tiki ni isulu, ena dua na cokia sote balavu, ka vakavuna na knitted se crocheted ni veika e kovuta na tiki ni yago e cake. Ni sleeveless, sa dau vakatokai na qameni me slipover. 
Na siqeleti katakata era dara tiko na qase kei na gone ena yalewa kece sara, e vakavuqa ni dua na sote, kote, siqeleti, se so tale, ia ena so na gauna e tarava na yago. A siqeleti katakata  ivakarau mai na vutika sipi ia sa rawa me caka ena gauna oqo me vauvau, synthetic kakaseresere, se dua na kena cokovata.




#Article 95: Vakailavo (Vakadidike veimaliwai) (183 words)


Na vakailavo vakadidike raraba ni veimaliwai ka na vulica na kena qaravi, veisoliyaki, kei veivakarusai ni iyaya kei veiqaravi. 

Na vakailavo e vakanamata ki na me kei nodra veimaliwai na mata ni veika vakailavo kei kena cakacaka vakailavo. Microvakailavo dikeva na veika bibi ena kena ituvaki, oka kina na mata ni tamata yadua kei makete, nodra veimaliwai, kei na outcomes ni veimaliwai. Na tamata yadua me oka kina, me kena ivakaraitaki, vuvale, loya, dauvolivoli, kei na vakatalai. Macrovakailavo dikeva na veika kece e yaco (kena ibalebale na yaco, veivakarusai, veivakabulai, kei na kena maroroi) kei na veika e rawa ni vakatulewa, oka kina na tawacakacaka ni ivurevure (cakacaka, iyaya, kei na vanua), veituburi, tubu ni bula vakailavo, kei na lawatu raraba na vosa ni veika oqo (ilavo, baleta, kei na lawatu tale eso). Raica na glossary ni vakailavo.

Gauna vakailavo vakayagataka na fika. daunivakailavo kauta na iyaya ni cakacaka ni calculus, linear algebra, kena iwiliwili, qito icavacava, kei kompiuta vakadidike. E namaki na daunivakailavo dokai me kilai kina na iyaya ni cakacaka oqo, ni lotu vakaivola ena econometrics kei na kena ivakarau vakafika.




#Article 96: Tabana (100 words)


Na tabana oqo e dua vei ira na va na cakacaka taumada ni arithmetic, na sala e cokovata kina na kena naba me caka kina na naba vou. Na tolu tale e kena ikuri, subtraction, ka multiplication.

Ena dua na ivakatagedegede ni ena paraimari e tiko kina e rua na Naba vakatamata ni bula e rawa ni yacova e dua tale na vakavakadewa – na iwalewale ni kena cakacakataki tiko na levu ni gauna e tiko kina e dua tale na naba. Na iwiliwili ni gauna oqo e sega ni dau integer, ka basika ki na rua na ivakavuvuli duidui.




#Article 97: Paraimari Fika (144 words)


Na ena Paraimari fika e lewena na iulutaga fika e dau vakavulici wasoma ena Lalai se ikarua ni koronivuli. 
E lima na yavu ni gagata e ena Paraimari fika: naba ni vakasama kei Numeration, ivakarau, Geometry  Spatial vakasama, Patterning  Algebra, kei na lewai ni itukutuku  vakavurea. Na lima na gagata oqo era sa vakanamata tiko ki na vuli fika mai na kena e dau vakayacori tiko ena kalasi 8.
Ena ikarua ni vuli, na iulutaga levu duadua ena ena Paraimari fika mai na kena e ciwa me yacova na gauna ni kalasi e tini: iwiliwili ni vakasama kei na algebra, Linear veimaliwai, ivakarau kei Geometry. Ena gauna era na curuma kina na kalasi e tinikadua kei Tinikarua na gonevuli ni ra sa tekivu vuli mai na koronivuli ni vakavakarau ki univesiti, ka okati kina: cakacaka, Calculus  Vector, veiqaravi torocake, kei na lewai ni itukutuku.




#Article 98: Neutron kalokalo (110 words)


Na Neutron kalokalo na kasura ni dua na kalokalo tuwawa ni bera ni kabebe e levu sara na na ena maliwa ni 10 kei 29 solar tawavanua. Na kalokalo Neutron sa ikoya na kalokalo lailai ka butobuto, veivakuwai loaloa fokise, vakatokai vulavula fokise, quark na kalokalo kei na kalokalo duatani. Neutron na kalokalo e dua na radius ena ota ni 10 na kilomita (6.2 Mi) kei na dua na na me baleta na 1.4 solar tawavanua. Era lako mai ena kacabote supernova ni dua na kalokalo vakaitamera, ka cokovata kei idre kabebe, ka compresses na uto ni veika vulavula sa sivi dwarf na kalokalo ni tawana ena atomic ni nuclei.




#Article 99: Sala (106 words)


Na sala sa ikoya e dua na thoroughfare, gole, se sala ena vanua e rua kina na vanua e boro se sega ni yaga me rawa kina na ilakolako mai na yavana se so na iwasewase ni conveyance, oka kina e dua na motoka tabana, vakacici, kareti, basikeli, se ose.
Na sala e tiko kina e dua se rua na gaunisala ni sala, yadua ena dua se sivia na dausoko kei dua iyabeyabe kei sala verges. E tiko eso na sala basikeli. Eso tale na yaca ni sala e oka kina na sala ni gade, avenue, vakaiyalayala, sala ni saumi, interstate, vakaceceretaki, lalai, ikarua, kei tertiary.




#Article 100: Isoso kalokalo (162 words)


Na isoso kalokalo sa ikoya e dua na ivakarau daukabita ka vauca na kalokalo, kalokalo ivovo, interstellar kasi, soso, kei butobuto vakayago. A isoso kalokalo na kena levu mai na leka kei na vica ga na drau na milioni (10) na kalokalo me tuwawa vata kei na 100 trilioni (10) kalokalo, vakavolivolita yadua isoso kalokalo na kaulotu ni tubu.

Na isoso kalokalo e wasewasea me vaka na kena iyaloyalo morphology vaka elliptical, buturaka, se vagauna. e vuqa na isoso kalokalo era nanuma ni levuvakaitamera na fokise loaloa ena nodra valenivolavola.

Na vanua e tiko kina na isosokalokalo e vakasinaiti tu ena dua na tenuous kasi (intergalactic vakarauta) na kena duidui e dua na tawana ka lailai mai na dua na atom kiupiti mita. Na iwiliwili levu ni veivuravura era sa tauyavutaki daukabita ki na ilawalawa, isoso, kei levuisoso. Ena kena ivakarau levu duadua, o ira na ilawalawa oqo era sa dau biu tu ga ena pepa ka taura vakavolivolita na vakaitamera tawayaga.




#Article 101: Kauti (343 words)


Na veilakoyaki se veilakoyaki sa ikoya na toso ni tamata, manumanu kei iyaya mai na dua tale na vanua ki na dua tale. Ena dua tale na kena itukutukuni, na cakacaka ni kauti e vakamacalataki me dua na ivakarau ni ituvatuva se dua na ka mai na dua na tikina A ki na dua tikina B. veimataqali ni kauti oka kina na cegu, vauna, wai, keveli, pipeline kei kena loma. E rawa ni wasei na lomanibai ki na infrastructure, vakamotoka kei cakacaka. Na kauti ena yaco me ra volitaka na tamata, ka sa yaga sara ki na kena vakatorocaketaki na momani.

Kauti infrastructure e lewena na installations tudei, oka kina na sala, soveataki, sala ni cagi, sala ni wai, ikelimusu, bitu vakatagi, kei terminal me vaka na rara waqavuka, soveataki siteseni, siteseni ni basi, veikauyaki, lori terminals, lomaloma depots kei waiwaqa. Na Terminals e rawa ni vakayagataki ruarua me baleta na interchange ni pasidia kei na kako kei na kena maroroi. 

Na lori e lako tiko ena veitaratara oqo e rawa ni oka kina na motoka, basikeli, basi, sitima, lori, elikoputa, waiqaseqase, lomaqaseqase kei waqavuka.

Na cakacaka e vakayacori ena sala e dau cicivaki kina na lori, kei na iwalewale ni kena tuvanaki na inaki oqo, oka kina na ni vakailavotaki ni, legalities, kei na lawatu. Ena kauti, na cakacaka kei na vakadeitaka itaukeiwaqa ni infrastructure e rawa ni dua na tamata raraba se vakaitaukei, ka vakatau ena vanua kei na kena ivakarau. 

Na pasidia kauti e rawa ni pasidia, ka daunitalevoni kina na kena vakarautaki na veiqaravi, se na kena vakaitaukei. Na freight kauti sa yaco me vakanamata ki na containerization, e dina ga ni umauma kauti e vakayagataki ena veika lelevu ni iyaya kaukauwa. Na kauti e vakayacora e dua na tiki bibi ni tubu vakailavo kei vuravuratarai, ia e levu na ka e vakavuna na cegu dukadukali kei vakayagataki ni vanua lelevu. Ena gauna e dau subsidize tu kina na veimatanitu, na ituvatuva vinaka ni kauti sa ka bibi sara me caka kina na gaunisala taurivaki kei beci cakacaka kurabui.




#Article 102: Gugumatua (179 words)


Na gugumatua e dua na sector ka na vakavurea na iyaya se veiqaravi. Na ivurevure levu ni ilavo ni dua na ilawalawa se kabani sa ivakatakilakila ni cakacaka e dodonu me ivakatagedegedetaki. Ni sa tiko e dua na ilawalawa levu na ivurevure ni so na itabatamata, e sa nanumi tiko ni ra sa cakacaka tiko ena gugumatua duidui.

Na Gugumatua Cowiri e vakavuna na vakatorocaketaki ni buliyaya me baleta na kena vakarautaki na veika lelevu ka consequent na veisau ena itikotiko. e buliyaya na katakata ni vakanukilia, ia e muri e qai dewa na livaliva ni sa tara oti e dua na veilawa vakalivaliva. A soqoni lilni na mekenikitaki ni soqoni ni vakasoqoni vata me ra soqoni vata ena dua na tokaruatakarawa, vata kei ira era vakaitavi ena kena vakayacori na veikalawa yadua ena gauna ni cakacaka. Oqo e basika kina na tubu bibi ena efficiency, ka kena vakalailaitaki sobu na isau ni kena cakacakataki. E muri a qai vakalivaliva sara iyaya me sosomitaka na daunitalevoni vakatamata. E tiko na iwalewale oqo ena kena vakatorocaketaki na kompiuta kei robot.




#Article 103: Vakaakaude (254 words)


Na vakaakaude sa ikoya na ivakarau, kena cakacakataki, kei veitaratara ni veika vakailavo kei na sega ni veika vakailavo me baleta na veivakavatukani vakailavo me vaka na bisinisi kei isoqosoqo.

E rawa ni wasei na vakaakaude ena vica na iteitei oka kina na vakailavo vakaakaude, veiliutaki vakaakaude, taudaku dikevi fika, ivakacavacava ni vakaakaude kei saumi vakaakaude. Sa vakaakaude itukutuku ivakarau me tokona na qaravi ni vakaakaude cakacaka kei na itaviqaravi veiwekani. Vakailavo vakaakaude e vakanamata ena kena ripotetaki na itukutuku vakailavo ni dua na isoqosoqo, oka kina na vakarautaki vakailavo ni itukutuku, vei ira na taudaku era vakayagataka na itukutuku, me vaka na dauvakatubu ilavo, daunuitaki kei na dauvolivolitaki; kei na akaude ni veiliutaki e vakanamata ki na ivakarau, vakadidike kei na ripotetaki ni itukutuku me baleta na kena vakayagataki e loma ni veiliutaki. Na kena katoni na vakayagataki ni veika vakailavo, me rawa ni vakau kina na ivakaleleka ni vakailavo ena ripote ni veika vakailavo, e kilai me vakavunivola, ka sa ivakarau tudei sara na kena vakavunivola.

Na vakaakaude e veivakarautaki mai vei ira na mataisoqosoqo ni veika vakailavo me vaka na ivakarau tudei ni setters, na loya kei na yago vakacakacaka. Era dau dikevi fika na itukutuku vakailavo ena loya ni veika vakailavo, ka ra vakarautaki me vaka Ciqoma Vakararaba na Vakaakaude Ivakavuvuli (Generally Accepted Accounting Principles, GAAP). GAAP e dau tuvanaki mai na mataisoqosoqo tudei me vakataka na Vakailavo Vakaakaude Vava Ivakatagedegede Vava (Financial Accounting Standards Board, FASB) e Amerika vata kei na matabose ni ripotetaki ni vakaakaude ena Matanitu Cokovata.




#Article 104: Jazz (184 words)


Jazz e dua na iwasewase ivakatagi ka tekivutaki ena veitikotiko ni vanua o Aferikan-Amerikan mai New Orleans, Amerika. A tekivutaki ena ika ika 19 senitiuri, ka tekivu mai na wakana ena blues kei raggauna. E dau raici kei mai vei ira e vuqa na Ivakatagi vakasakiti e nei Amerika. Me tekivu mai na 1920s Jazz yabaki, sa yaco me kei me vaka e dua na ivakaraitaki levu ni sere ivakatagi. Sa qai basika na ivakarau ni kena ivakarau dodonu kei ivakarau ivakatagi kilai levu, era semati kece mai na ivesu raraba ni itubutubu kei ivakatagi ni Aferikan-Amerikan kei Iurope ena dua na soqo ni veiqaravi. Na kei e tuvanaki ena itukutuku tavi kei blues karakarawa, kaciva ka sauma na solo, polyrhythm kei na improvisation. Na kei e tiko kina na ivakaraitaki ni itovo vakavanua kei ivakatagi o Ra Aferika kei Aferikan-Amerikan vaka-ivakatagi, kei na ivakarau ni sere vaka-Amerika ka oka kina blues kei raggauna, vakakina na kena sa vaka na ivakatagi ni mataivalu ena Iurope. Na vakavuku e vuravura e sa kaciva kei me vaka e dua na fomu ni droini taumada nei Amerika.








#Article 106: Blues (165 words)


Blues na iwasewase ivakatagi kei fomu ni sere ka a tekivutaki voli ena ceva titobu kei Amerika e vuravura raraba mai na 1870s mai na ra kei Aferika mai na wakana ena ivakarau ni Aferika ivakatagi, na sere ni cakacaka ena Liga Ra African-Amerikan, kei veika vakayalo. Na blues e semati kina na bula vakayalo, sere ni cakacaka, holler, domolevu, chant, kei serekali rawarawa ni ivakamacala ballad. Na fomu blues, na ubiquitous e jazz, vakatagi kei blues, vatu kei iwiliwili, e dau vakatakilai mai na ivakarau ni veikacivi kei na kena kaciva ka sauma, na blues ivakarau kei kena e bibi cake yalona tosokiliu, ka sa rui ka Tinikarua-blues kina na lewe ni. Blues ivola karakarawa (se  iVakamacala ni lomaleqa ), e vakavuqa ni ikatolu, ikalima se ikavitu vakabalea ena gauna ni birika sa tiki bibi talega ni rorogo. Na blues shuffle se taubale besi e vaqaqacotaka na raivotu vaka na vakatagi ka bulia e dua na e tokaruataki ka kilai me vaka na groove.




#Article 107: Waqa (iwiliwili lailai) (104 words)


Na waqa sa waiqaseqase ni dua na mataqali veimataqali ka duidui, ia e vaka me lailai sobu mai na waqa, ka kilai ena kena levu, kena ituvaki, kako se pasidia rawa, se na kena rawa ni kauta na waqa.

E dau kune na waqa lalai ena lomanivanua sala ni wai me vaka na uciwai kei drano, se ena taqomaki ni coastal. Ia, eso na waqa, me vakataka na tavutowaqa, a nakiti me vakayagataki ena dua na vanua offshore. Ena ivakarau ni mataivalu wai tuvakawawa ni gauna oqo, na waqa e dua na bilo lailai e rauta me kau ena kina e dua na waqa.




#Article 108: Waqa (166 words)


Na waqa sa ikoya e dua na waiqaseqase levu ka dau kauta tani na veiwasawasa kei vuravura, na sala ni wai titobu, na pasidia se iyaya, se na tokoni ni tabana ni kaulotu, me vaka na veitaqomaki, vakadidike kei siwa. Na taumada, na waqa e dua na bilo soko ka toka kina e tolu na rig ni ivana kei dua bowsprit taucoko. Na waqa e kilai vakararaba mai na kena waqa, yavutaki ena levu ni kena iwiliwili, kena ibulibuli, na icolacola e rawa, kei na ivakarau ni ivalavala.

Sa rui bibi na waqa ni cau ki na biuvanua vakatamata kei commerce. Era sa tokona na vakatetei ni vakolonitaki kei veisau bobula, ia era a veiqaravi talega ena vakadidike, itovo vakavanua, kei gagadre raraba. Ni oti na ika 15 senijiuri, era a lako mai na kakana vou mai vei Amerika ena farer wasawasa ni Iurope ki na tubu ni iwiliwili ni vuravura. Na waqa kauti sa nona itavi me baleta na iwase levu duadua ni vuravura commerce.




#Article 109: Waqa ni soko (117 words)


Na waqa ni soko ena vakayagataka na soko, veitokoni ena rua se sivia na ivana, me beleti na kaukauwa ni cagi kei na muataka bilo. E tiko e dua na ituvatuva ni soko ka muataka na waqa ni soko, vakayagataki sikuea na rig se fore-kei-aft rig soko. Eso na waqa e kauta mai na laca ena ivana yadua — na waqa ni brig kei kau ni rig, ka tukuni tiko ena  waqa-rig ni sa lewe tolu se sivia na ivana. Eso tale era kauta ga na fore kei na aft soko ena ivana yadua — na schooner. Eso tale era vakayagataka na cokoti vata ni fore kei na fore-kei-aft soko, oka kina na barque, barquentine, kei brigantine.




#Article 110: Ivakatagi ni yalo (106 words)


Ivakatagi ni yalo (dau vakatokai me tamata wale tu yalo) sa ikoya e dua na ivakatagi kilai levu iwasewase ka tekivutaki ena itikotiko ni Amerikan-Aferikan mai Amerika ena 1950s kei itekivu ni 1960s. E oqo na tiki ni ivakatagi ni kosipeli e Aferikan-Amerikan, RB, vakatagi kei blues ni jazz. Na ivakatagi ni yalo sa yaco me ka ni danisi kei na vakarorogo mai Amerika, ka sa mai veivakauqeti kina na ivakatakilakila eso me vaka na Motown, Atalanitika kei Stax ena gauna ni toso dodonu vakamatanitu. Sa yaco talega me kilai raraba na tamata ena veiyasai vuravura, na kena sa mai vatu ivakatagi kei ivakatagi mai Aferika.




#Article 111: Vakatagi kei Blues (154 words)


Na Vakatagi kei Blues (Vakalekalekataki me vaka RB), sa ikoya e dua na iwasewase ni taleitaki ivakatagi levu ka tekivutaki ena itikotiko ni Vakaaferika Vakaamerika ena 1940s vakacaca. A vakayagataki taumada na vosa oqo ena nodra vola na kabani me ra vakamacalataka kina na volivolitaki veikauaitaki ki na cakacaka Vakaaferika Vakaamerika, ena dua na gauna ni urbane, sasakurekure, kei me jazz na ivakatagi e bibi sara, vakatuburarawa a vakadrukai sa yaco me kilai levu cake. Ena vakatagi ni sere kei blues ni ivakatagi mai na 1970s, sa dau tiko kina na ivau ni piano, dua se rua na baravi, besi, lali, dua se sivia na saxophone, ka so na gauna e muri daulynn. Na ulutaga bitunivakatagi RB e dau encapsulate wasoma na kena sotavi na mosi kei na bula vaka-Aferika kei na sasaga ni galala kei na reki, ka vakakina na qaqa kei na druka ena ivakarau ni veimaliwai, veika vakailavo, kei na vakanuinui.




#Article 112: Ofa (131 words)


Na ofa e dua na iyaya ni cakacaka triangular, ka sa vaka e dua na muataka waqavuka, ka dua vei ira na ono e na kena misini rawarawa. E rawa ni vakayagataki me rua na iyaya se tiki ni dua na iyaya, laveta cake e dua na iyaya, se taura e dua na iyaya. E cakacaka ena nona saumaki e dua na mataivalu ka vakamalumalumutaka na kena perpendicular ki na kena inaki eso. Na vakamisini yaga me baleta e dua na Ofa e dau solia na ratio ni kena sa mai baba ki na kena rabana. E dina ni dua na ofa lekaleka ena dua na tutuni rabailevu e rawa ni cakava vakatotolo e dua na cakacaka, e gadrevi kina e levu cake sara na kaukauwa mai na ofa ni tutuni.




#Article 113: Palasitika (134 words)


Na palasitika e tiko kina e dua na iyaya ni veika raraba ni synthetic se na synthetic organic vakatautauvatataki era sa malleable ka sa rawa ni tuliraki ki na iyaya tudei. 

Na plasticity sai koya na iyau raraba ni ivola ka na rawa ni deform irreversibly ia, ena kalasi ni moldable polymer, oqo e yaco ki na dua na ivakarau ni bula me vaka na nodra dui yaca dina ni kena na kena oqo.
 
Na palasitika e dau organic polymer ni molecular levu cake kei na veika tale eso. Era sa dau synthetic tu ga, ka levu sara na na mai na petrowainimate, ia, e dua na array ni variants era a caka mai na dua na ivola dauivurevure me vaka na polylactic acid mai na sila ca se cellulosic mai na vauvau linter.




#Article 114: Polymer (133 words)


Na polymer e dua na molikiuli levu, se macromolikiuli, ka ra lewena e vuqa era sa tokaruataki subunit. ena vuku ga ni nodra iyau rabailevu, o ira na synthetic kei polymer vakayago e veiganiti kei na itavi ubiquitous ni bula ena veisiga. Na polymer e lako mai synthetic palasitika kilai tani me vaka na polystyrene kei biopolymer ka ra sa ka bibi sara ki na kei itavi DNA ni protini. Na polymer, na itovo kei synthetic, era a buli ena polymerization ni vuqa na molikiuli lalai, ka kilai me vaka na monomer. Na kedra molecular na na levu duadua, o ira na wekana lalai molikiuli vakatautauvatataki, era vakavurea na iyau vakayago oka kina na yaloqaqa, viscoelasticity, kei dua na ivakarau ni bula me vaka na iloilo kei semicrystalline veivale ka sega ni veikarisitala.




#Article 115: Vuravura (Geometry) (187 words)


Na vuravura e tiko kina e dua na ka e geometrical vinaka sara ena loma ni tolu na vanua na ka sa dela ni polo taucoko.

Me vaka e dua na iwirini ena dua na vanua e rua na kena na, e dua na itikotiko e vakamacalataki kina na mathematically me tiki ni vakayawa r era tu ena dua na vanua vata ga e cake mai na dua na tikina, ia ena loma ni tolu na vanua na. Na vakayawa r ni radius ni polo, ka sa caka mai na veitikina kecega ka lailai na kena duidui mai na kena e sivia (se, me sogo na polo, lailai mai na kena e tautauvata se na kena bibi) r mai na kena e soli mai, ka sa ikoya na valenivolavola ni polo vakafika. O ira oqo era vakatokai talega me radius ka itakele ni vanua, gacagaca. Na duadua ni laini dodonu ena loma ni polo, ka semati kina e rua na tiki ni vanua, na kena curuma na vale kei kena balavu e sa vakaruataki na radius; oqo e dua na diameter ni vuravura ruarua kei kena polo.




#Article 116: Yameyame (115 words)


Na yameyame ni bukawaqa sai laurai na tiki gaseous ni dua na kama. E vakavuna na kena yaco e dua na exothermic ena dua na iwasewase sega ni dodonu. Na yameyame ni buka katakata e sa rauta me ionize gaseous cakacaka na kena sa rauta na density ni plasma.

Na roka kei na ivakarau ni dua na yameyame ni ulunivanua era sa vakatau tiko ena mataqali waiwai era vakaitavi tiko ena combustion. Ena ituvaki oqo sa na rawa kina ni ra sotava na okosijeni ena cegu, ka dau solia na katakata levu ena exothermic e tarava ki na vaporize ia e levu cake na waiwai, ka sa tokona tiko e dua na kena yameyame tudei.




#Article 117: Siqeleti (136 words)


Na siqeleti e dua na tiki ni sote ni isulu ka vakayacani kina na kena vakataucokotaki na yagona kei na cokia sote. Veitokiyaki wale tu ga na cokia sote kei na ilobi, ka kilai me era sa domona kaimua, ka veirauti e dua na kola. E dau caka na sote me dua na dodoka, rarama kei na isulu e sau levu ka rawarawa na kena vakasavasavataki.

Na kena ilobi e dua na sote ni sarasara, ka sega ni rawa ni ilobi na kena sa rui lailai na sote ni vulagi ka sega ni vakadonui (e vakatokai talega me dua na domomu). E a vakaveikilaitaki o domodomoqa me baleta na ilobi ni sote e sega ni dau vakaraitaka ni sa daramaki e dua na sote e tautuba, me vaka ni ra sa dua na sote ni sarasara.




#Article 118: Iviu (108 words)


Na iviu sai koya e dua na roqota rugurugua e tokona na kau se kaukamea sarisarina, ka dau tu ena veitokoni e dua na kau, kaukamea, se palasitika kau balavu. E nakiti me taqomaki e dua na tamata mai na uca se matanisigararama. Ni sa parasol na taqomaki nona dua mai na rarama, e dina ga ni sa dau vakayagataki tikoga na vosa interchangeably. E vakavuqa ni duidui na kena vakayagataki na iyaya ni rugurugua; eso na parasols era sega ni ni suasua. Na iviu rugurugua e rawa ni caka ena isulu se na palasitika. 

E dau vakayagataki na iviu ena draki forecast ni me ivakatakilakila ni uca.




#Article 119: Symptom (129 words)


Na symptom e lako tani mai na dua na itavi se vakanananu ka dau laurai vua e dua na dauvosota, ka vakananuma tiko na iserau ni dua na ituvaki duatani, se dua na veitauvi. Na ivakaraitaki e rawa ni veiulutaga se inaki. Na ocaness e dua na veiulutaga ivakaraitaki ia gusumu se katakata sa inaki ni symptom. Me veibasai kei dua na symptom, na sainitaka e dua na veitauvi ki dua na lomana ni mate veitauvi ena dua na daukitaka se vuniwai. Na symptom kei sainitaka era dau nonvakatabakidua wasoma, ia e vakavuqa ni ra dau veivakatotogani tu ga na lewe ni diagnose, ka ra veivuke me ra rabailailai na ka ena rairai cala. Ena so tale na gauna era sa vakatabakidua sara ga ki na gauna ni pathognomonic.




#Article 120: Venus (102 words)


Na Venus sai koya na ikarua ni veivuravura mai matanisiga. E vakayacani ni oti na kalou yalewa ni loloma kei totoka ni Roma. Me vaka ga na ikarua ni vuku ni vanua ni lomalagi bogi oti na vula o ya, sa rawa vei Venus me biuta e dua na kudru, ka sega ni dua, e dau luvaiwale mata ni matanisiga ena loma ni rarama. Na Venus e koto ena loma ni vuravura nei vuravura, ka sega vakadua ni rairai muailiu ni vakayawa sara mai na matanisiga, ena kena gauna ga ni oti ga na dusk kei na kena tubu tiko ena tokalau.




#Article 121: Nanuma (115 words)


Nanuma kovuta e dua na isau ni vakaituvakitaki (vakasama kei veimaliwai ka na rawa ni muataki ki na vakaituvakitaki-ka dina. E dina ga ni vakasamataki tiko e dua na itaviqaravi existential ni yavunilewa ni tamata, e se sega tikoga ni dua na duavata me baleta na kena vakamacalataki vakavinaka se kilai levu.

Na vakasama e vakatara na tamata me laurai kina, vakadewataka, matataka se ivakaraitaki e baleta na veika e baleti ira na vuravura era sotava, ka me voleka na veika e baleta na vuravura o ya. O koya gona ena veivuke ki na dua na ituvatuva ena gadreva, inakinaki, kei vinakata me vaka na kena inaki ituvatuva se saga mo rawata na takete oqori.




#Article 122: Yabaki (220 words)


Na yabaki sai koya na orbital ni gauna ni vuravura ka toki ena kena vuravura wavokita na matanisiga. Na kena sa yaco ki vuravura axial taiki, na sala ni dua na yabaki e raica na kena sa veisoliyaki na gauna, ka makataki ena veisau kena draki, na auwa ni sigararama, ka vaka kina, draudrau ka qele talega.

Na yalomatua kei subpolar na veiyasana vakavolivolita na vuravura, e va na draki e kilai vakararaba: vulaitubutubu, vulaikatakata, vakadinamati, kei vulaibatabata. Ena tropical ka subtropical na veiyasana, eso na vanua e sega ni tiko kina na sector e sega ni vakamacalataki kina na draki; Ia mai na gauna tropics, na gauna vakayabaki sa suasua kina  kei mamaca gauna era sa kilai ka vakadikeva.

Na naba Kaleda yabaki e sa approximation ni iwiliwili ni gauna ni orbital e vuravura me vaka e a wiliki ena dua na kena soli kaleda. Na Gregorian kaleda, se kaleda ni gauna oqo, me vakaraitaka na nona yabaki ni ivolanivula me dua ga yabakini bula ena loma ni 365 na siga se dua yabaki ni lade ena 366 na siga, me vaka na Julian kaleda; Me baleta na kaleda Gregorian kaleda, na balavu ni gauna ni yabaki ni ivolanivula (kena ibalebale na yabaki) ka sa taucoko tiko kina na ivakarau ni kena rika tiko 400 yabaki e 365.2425 siga.




#Article 123: Rika yabaki (131 words)


Na rika yabaki sa dua na yabaki e lewena e dua tale na siga (se, ena kisi ni lunisolar kaleda, e dua na vula) e vakuri kina na kena maroroi na yabaki ni wiliwili ena kena gauna maliwalala, se gauna yabaki. Me vaka ni sega ni dau tokaruataki na veika astronomical ena draki kei veika e dau yaco ena dua na siga na naba ni bula e tiko kina na naba taucoko ni veisiga ena veiyabaki kuitaki na gauna ni kena rokovi na soqo e dodonu me vakamuria na yabaki. Ena veiyavica (kacivi talega intercalating ena dua tale na siga se vula ki na yabaki, sa na rawa ni vakadodonutaki kina na kuitaki.

Rika yabaki e ni dau yaco ena va yabaki, Na siga Feperueri 29 rairai mai ena rika yabaki.




#Article 124: Gauna (draki) (130 words)


Na gauna e dua na tiki ni yabaki e makataki ena veisau ni draki, veikabula, kei levu sigararama. Ena vuravura, na draki sa vua ni vuravura ki na loma ni matanisiga kei na vuravura sowiri vakalakala toka na wekana ki na ecliptic waqavuka. Ena veiyasana matau ka lakova veiyasana, ena vakatakilakilataki na draki ena veisau ena kena kaukauwa ga rarama ka na tara na dela i vuravura, veiveisau ka rawa me vakavuna na manumanu me veilakolako vakamoceri se vei biuvanua, kei na kau me vakabauta. Na veimataqali itovo vakavanua e vakamatatataka na iwiliwili kei ituvaki ni draki ka yavutaki ena veiveisau ni iwasewase.

Ena loma galala, gauna wasei e ni va gauna, vulaitubutu, vulaikatakata, vakadinamati, vulaililiwa.

Ena tunumaka, gauna wasei e ni rua gauna, na gauna mamaca kei gauna suasua.




#Article 125: Auwa (107 words)


E dua auwa (ivakatakarakara:h ;vakalekalekataki hr.) e dua na gauna ni conventionally vakabauta me vaka 1⁄24 ni dua na siga kei na vakadaunivakadidike vakabauta vaka 3599 – 3601 sekodi, ka vakatau ena ituvaki.

Ena gauna oqo metric ivakarau , na auwa e dau ciqomi kina e dua na tabanilotu e vakatokai me 3,600 atomic sekodi. Ia, ena so na gauna e rawa ni cokonaka e dua na auwa se dua na sekodi ni rika, cakava ena iotioti ni 3,599 se 3,601 na sekodi, me rawa ni tiko kina ena 0.9 loma ni dua na tiki ni UT1 ni sekodi, ka yavutaki ena ivakarau ni kena ibalebale solar. 




#Article 126: Miniti (115 words)


Na miniti sa dua na tabanilotu ena gauna e rawa ni tautauvata kei  (Na imatai sexagesimal fraction) ni dua na auwa, se 60 sekodi. Ena UTC ivakatagedegede ni gauna, e dua na miniti ena veigauna e 61 tiko kina na sekodi, e dua na isau ni rika sekodi (e tiko e dua na na me vakacurumi kina e dua na vanua ni rika cala, ka na yaco ena dua na 59 na ikarua ni miniti, ia oqo e se bera mada ni bau yaco ena 40 sivia na na e dina ga ni sega na SI (International System of Units, SI) tabanilotu, sa ciqomi na miniti me vakayagataki vata kei ira na veitabanilotu ni SI.




#Article 127: Aferika (117 words)


Aferika na ikarua ni vanua e vuravura raraba ka ikarua ni populous. Ena rauta ni 30.3 milioni km2 (11.7 milioni na maile) oka kina na tikiva yanuyanu, e kovuta na ika 6 ni vanua e tu kina na yasana levu o vuravura ka 20 % ni vanua e tiko kina. Ena 1.3 billion na tamata me vaka na 2018, e tukuni tiko ena ika 16 ni% ni iwiliwili ni kawatamata ni vuravura. Sa vakavolivoliti tu na vanua oqo mai na Wasawasa Mediterranean ki na vualiku, na Isthmus kei Suez kei Wasawasa Damudamu ki na northeast, na Wasa Idia ki na Southeast kei Wasa Atalanitika ki na ra. Na vanua e wili kina na Madagascar kei veimataqali veiyatuyanuyanu.




#Article 128: Danisi (123 words)


Na danisi e dua na qaravi cakacakaniliga fomu ni ka tiko kina na purposefully digitaki veitaravi ni toso ni tamata. Na toso oqo e sa esthetic ka ivakatakarakara, ka dau vaka na danisi ena dauvakatasuasua kei dauvakadidike era ena loma ni dua na itovo vakavanua.

E dua na kena duidui bibi me na dreti tani mai na lewena ni ivakatagi se kei na kena participatory, e dina ga ni rua na iwasewase oqo era sega ni dau tawasei vakadua; e rawa ruarua ni dua na itavi digitaki, e levu talega na ivakarau ni nodra toso na tamata era tautauvata kei na danisi, oka kina na veivuke cakacakaniliga, gymnastics, marauveiliutaki, droini vodo, synchronised qalo, tiko na ivau, kei na vuqa tale na veimataqali qito.




#Article 129: Setilaiti (273 words)


Na vakayago setilaiti, se vula, setilaite, e maliwalalaka iyaya ka orbits e dua na veivuravura se lailai veivuravura (se ena so na gauna e dua tale na yago lailai ivakarau Solar).

Ena ivakarau Solar, e ono na ivakarau ni kena vakayacori na setilaiti ni planetary era tu kina e 205 era kila tu setilaiti. Va IAU-volai leleka veivuravura era kilai talega me ra  vakayago setilaiti: Pluto, Haumea, Makemake, kei Eris.

Na kacivitaki vakatamata setilaite e voleka sara ga ki na vuravura ena prograde, uninclined rauni kacivi era dau nanumi tu ga ni ra sa tauyavutaki tale tu ga vakaitamerataki yasana ni na protoplanetary disi a bulia na kena lalai. Me kena veibasai, vagauna setilaiti (vakararaba kacivitaki tu vakayawa, retrograde, eccentric se kacivi) sa dau nanuma me ivakanananu a maroroi asteroid rawa ni kakaseresere ena collisions. E vuqa na ka bibi e vakayago setilaiti ivakarau Solar sa cabori kacivi, e vuqa vei ira na setilaiti ni veika lalai era vagauna kacivi. Na vula ka rawa Charon era sa leqa tiko ena kedra maliwa na yago era nanuma ni ra sa tekivutaki tiko mai na coqa e rua na iyaya ni proto lelevu ni planetary. Na veika eso ka na laki biu tu ena vuravura ena veiyasai vuravura sa yalataki tu ni na reaccreted me bulia e dua se sivia na kacivi ni veika vakavuravura. Me vaka ni saqata na yago planetary-tawaitaga, asteroid vula sa dau vakasamataki tiko ena cakacaka oqo. Triton sa dua tale na ka e cala; e dina ga ni sa rui levu ka voleka ni rauni kacivi, na kena toso e retrograde ka sa vaka me ivakanananu a maroroi leleka veivuravura.




#Article 130: O (meteorology) (107 words)


Ena meteorology, na O na aerosol e lewena e dua na na ni miniti wai mataniwai lalai, wadakau veikarisitala, se dua tale na kila veika rube toka ena kena ituvaki e dua na vuravura se vanua tautauvata ga. Wai se so tale na wainimate me me na mataniwai lalai kei veikarisitala. Ena vuravura, o era sa tauyavutaki tu ena tonimoce ni macawa ni sa cooled ki na kena tegu poidi, se ni sa rauta na kulumaca (ena kena ivakarau ni wai cawa) mai na dua na mataniwai lalai ni tikiva me tegu poidi kina na kena e vaka na ambient ivakarau.

Era raici ena homosphere ni vuravura.




#Article 131: Vakaseua (107 words)


Vakaseua e dua na ni wai qito ka dauvodo kina na ua, ka vakatokai me dua na dauvakasisi, vodo na kena e liu se na mata ni dua na vanua ni toki na ua kei na cagi ua, ka na dau tiko kina na surfer ki na matasawa. Na ua veiganiti me baleta na vakaseua e kunei taumada ena wasa, ia e rawa talega ni kunei ena drano se uciwai ena loma ni dua itikotiko ua se ualoka wasea. Ia, na dauvakasisi e rawa talega ni vakayagataka na ua buli me vaka na kena e wakes na waqa kei na ua a caka ena buli ua tobu.




#Article 132: Qalo (126 words)


Qalo na nona propulsion e dua na tamata ena wai, e vakavuqa ni dau vakacagicagi, qito, se itataqomaki. Na locomotion e rawati mai na yavavala ni ka na, na yago, se ruarua. Na tamata e rawa ni tu vua na underwater ni icegu kei na kevaka ubia rudimentary locomotive ena loma ni macawa ni sucu, me dua na kena isau ni itataqomaki.
Na qalo e dau tu ga ena dua na itaviqaravi ni veivakabulabulataki raraba, kei na so na veimatanitu, na lesoni ni sisili sa tiki compulsory ni lewenivuli ni vuli. Me vaka e dua na qito formalized, sa dau tu na sisili ena dua na ituvaki ni vanua, vakamatanitu, kei na veisisivi e vuravura raraba, oka kina na veika vou ni gauna oqo Vulaikatakata Olimipiki.




#Article 133: Nunu dela (181 words)


Nunu dela na ivakarau ni qalo ena loma ni dua na yago ni wai ni vakaiyaragitaki kei na dua na nunu wai icegucegu, e dua na cegu ka vakatokai me ilumu e dua na, ka dau tu ga e na. Ena batabata ni wai, sa rawa talega me daramaki e dua na suasuasutu. Na vakayagataki ni iyaya oqo ena rawa kina vei ira na nunu daivakaraica me ra lomaniwai na veika domoni me vaka na gauna ni nodra sasaga ka me ra cegu ga e dela i cake.
Nunu dela e dua na itaviqaravi ni vakacagicagi kilai levu, vakabibi ena draki nodra itataqomaki ni vanua. Na kerekere taumada sai koya na madigi me dau dikeva na lomaniwai bula ena dua na ituvaki ka sega kina na iyaya dredre kei na veituberi e gadrevi me baleta nunu e nunu wai. E dau yaco ki na veitabayabaki kece sara baleta na levu ni sasaga lailai e tiko kina, ka sega ni exhaled tovure ni nunu e nunu wai iyaya. Sa ikoya na yavu ni rua na o e dela lomaniwai qito ni fin-qalo.




#Article 134: Matanitu Cokovata (139 words)


Na Matanitu Cokovata ni Peritania Kei Vualiku Ireland, kilai wasoma ni Matanitu Cokovata (UK se U.K.) se Peritania, e dua na cecereduadua matanitu ka toka kina na vuaicake rakei ena baravi ni Iurope vanualevu. Sa tu rawa ena yaca ni gauna oqo mai na 1921, na matanitu cokovata e oka kina na yanuyanu o Levu Peritania, Na vuaicaketokalau e tiki ni yanuyanu o Ireland, kei na so tale na yanuyanu lalai. Vualiku Ireland wasea e dua na vanua ena Ireland. Kevaka e sega, sa na vakavolivoliti na matanitu cokovata mai Wasa Atalanitika, kei Wasawasa Vualiku ki tokalau, na Vakavalagi Jenala ni ki na ceva kei Wasawasa Celtic ki na cevara, solia mai na ika 12 duadua baravi e vuravura. Na Wasawasa Irish tawasei Levu Peritania kei Ireland. Na iwasewase taucoko ni Matanitu Cokovata e 94,000 lomanibai maile (240,000 km2).




#Article 135: Meke (170 words)


Meke sa ivakarau taucoko ni danisi nei Polinisia. E dau vakayacori ga ena gauna ni soqo marau kei na soqo. Veiliutaki na danisi ka ratou lewena na na fomu ni 'meke' era dau vakayacora ga na ilawalawa tagane se yalewa walega, ia, na veivakauqeti tani, me vakataki ira na tamata Toga Ma'ulu'ulu yaco me Viti Vakamalolo, sa vakadinadinataki ena veigauna kece.

Friedrich Ratzel ena nona 1896 tabaki Na Itukutuku ni Kawatamata (The History of Mankind), Vola me baleta na meke Viti ni sere kei danisi, ka lewe vica walega era soli ki na veivakacacani ka vakakina o ira era cakava, veibeitaki me ra vakayacora vakakina ena vuravura ni yalo ka ra vakavulica kina na tamata vakalou na sere kei na danisi dodonu. A vola o koya ni kena vinaka na Viti daunivucu sa serekali tiko vata kei na veitikina kece sara ena vowel ni veigauna kece e vakayagataki kina veilewai, ka sa dau rawati tu ga ena kena na laiseni ni serekali o se ivakaleleka, kei na vakabalavutaka ni yavu.




#Article 136: Varanise (406 words)


Varanise e dua na matanitu ka lewena na vanua o Metropolitan Varanise ena Ra Iurope kei na vica na ki veimatanitu tani veiyasana kei na yasana. Na vanua Metropolitan e Varanise e lako mai na Wasawasa Mediterranean ki na Vakavalagi Jenala kei na Wasawasa Vualiku, kei na Rhine ki na Wasa Atalanitika. Sa iyalayala mai vei Belgium, Luxembourg kei Jamani ki na northeast, Suwitisiladi kei Itali ki na tokalau, kei Andorra kei Spain ki na ceva. Na lewawasa ki veimatanitu tani e oka kina na Varanise Guiana ena Ceva Amerika kei na vica na yanuyanu ena Wasa Atalanitika, Pasifika kei Indian oceans. Na vanua e 18 kina na matanitu e tiko kina na veivanua bibi eso (e lima na ka toka ki veimatanitu tani) yalataki e dua na iwasewase cokovata ni 643,801 na kilometres (248,573 sq mi) kei na iwiliwili taucoko ni 67,020,000. E Varanise e dua na unitary ni veiqatitaka ka kena iusutu Parisi, na siti levu duadua ena vanua kei na valenivolavola ni veivoli. Eso tale na vanua cakacaka wili kina Lyon, Marseille, Toulouse, Bordeaux, Lille and Nice.

Sa tu dede o Varanise ena dua na valenivolavola e cakacakaniliga, vakadidike, ka filosofi. E tu kina na iwiliwili levu duadua ni vuravura ena ikalima ni UNESCO Vuravura Iyau Vanua ka sa ikoya na kena liutaki na saravanua, ciqomi ni lewe 83 milioni na vulagi tani, ia kevaka e wili ena bogi ni bera na lewenivanua saravanua, sa yaco ko Varanise me ikaono ni matanitu e vuravura ka 138 e milioni na bogi, daku America, China, Spain, Itali kei Matanitu Cokovata. Na Varanise e dua na matanitu e tara cake na ikavitu ni vanua vakailavo e vuravura ena ga GDP, kei ikatini e levu cake mai na PPP. E dau vakayacora vakavinaka o Varanise na vakaitutu ni vuli, qaravi ni bula, bula expectancy, kei tamata vakatorocaketaki. E vakatokai o Varanise me dua na kaukauwa cecere ena veika raraba, me dua vei ira na lima na lewe ni Matabose Kei Vuravura Veitaqomaki veimatanitu vata kei na kaukauwa ni veto kei na dua na ituvaki nukilia-iyaragi. Oqo e dua na nodra itutu na lewe ni ilawalawa ni duavata ena Cokovata Vakaiurope kei na Eurozone, kei na dua na lewe ni iwasewase ni 7, Vualiku Atalanitika Veidinadinati Mataisoqosoqo (North Atlantic Treaty Organization, NATO), Tuvanaka ni vakayagataki ni veika vakailavo kei veivakatorocaketaki (Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD), na Vulavula Volitaka Mataisoqosoqo (World Trade Organization, WTO), kei La Francophonie. 




#Article 137: Austria (188 words)


Austria e vaunaloka mantitu Tokalau Alps mantitu ena ceva kei tiki ni Iusutu Iurope. E lewena e ciwa na vakamatanitu ituvaki, e dua vei ira na Vienna, na i Austria kei kena koro levu.

Austria taura tiko e dua na vanua ni 83,879 km2 (32,386 sq mi) ka tiko e dua na iwiliwili voleka ni 9 millioni na tamata.

Austria na iyalayala mai vei Jamani vei ira na vualiku ra, Czech Ripabuliki ki na vualiku, Slovakia ki na vualiku tokalau, Hungary ki na tokalau, Slovenia ki na vualiku ceva, kei Suwitisiladi na Liechtenstein ki na ra.

Austria e dua na matanitu lelevu duadua ena vuku ni kena vanua e Alps. Na Iusutu Tokalau Alps, Vualiku Qaravatu Alps ka Ceva kei Qaravatu Alps era sa vakatikina kece ena Austria. Na vanua taucoko ni Austria (84,000 km2 or 32,433 sq mi), ena vuku ga ni dua na vulatolu e rawa ni laurai kina na lasu, ka vakakina na 32% ni matanitu e koto kina e 500 na metres (1,640 ft). Era dau solia na Alps ni ra kei Austria ki na veivanua lailai kei na buca ena tokalau ena veivanua.




#Article 138: Niu Yoka (191 words)


Niu Yoka (New York) e dua na ituvaki e tiko mai na vuaicake kei Amerika. Niu Yoka e dua vei ira na imatai ni tinikatolu veikoloni ka tauyavutaki e Amerika. Ena loma ni 19.45 millioni na lewenivanua ena 2019, sai koya na kena ikava populous ituvaki. Me rawa ni da kila na ituvaki mai na kena siti ena yaca vata ga, ena so na gauna e dau vakatokai me Niu Yorka Ituvaki (New York State, NYS).

Rua na ikatolu ni ituvaki ni bula era tiko ena Niu Yoka Peteriaki noda (voleka 40% ena Balavu Yanyanu). Ena dua na iwiliwili ni lewe ni 8,390,000 ena 2018, na siti o Niu Yoka sai koya na siti populous duadua e Amerika kei na kovana ikoya matamata me baleta na tawa vanua vakailoa ni Amerika ki Amerika. Na iwasewase na peteriaki e Niu Yoka e dua vei ira na populous levu duadua e vuravura. Niu Yoka Siti e dua na siti e vuravura, ki vale ki na Matabose Kei Vuravura itikotiko liu, ka sa vakamacalataki me gauna ni itovo vakavanua, vakailavo, ka media turaga ni vuravura, ka vakakina na siti kaukauwa vakailavo duadua e vuravura.




#Article 139: Dovu (157 words)


Na Dovu yaca vakaumauma me baleta na ni tovolea kamica, soluble carbohydrates, ka vuqa era vakayagataki ena kakana. Na rawarawa dovu, e vakatokai talega me monosaccharides, oka kina na kulukosi, fructose, kei galactose. Vakatautauvatataki dovu, ka vakatokai talega me disaccharides se rua na dovu, era sa lewena na molikiuli ka ra curu mai ena dua na ivau ni monosaccharides curu ki na dua na ivau ni glycosidic.

Na sinucodo balavu ni monosaccharides era sega ni dovu, ka vakatokai me oligosaccharides se polysaccharides. Eso tale na veika wainimate, me vaka na glycerol kei na alcohols ni dovu, ena rawa me dua na dinau kamica, ia era sega ni ivakatagedegedetaki me vaka na dovu.

Dovu era kunei ena igacagaca ni duadua tea. Na oni kei vuanikau e levu sara na ivurevure ni kena rawarawa dovu. Sucrose e sa vakatabakiduataki vakatabakidua ena dovuititoko ka suka, caka vinaka me baleta na vinaka vakabisinisi tuva kawa ni me caka kina na dovu.




#Article 140: Ludwig van Beethoven (544 words)


Ludwig van Beethoven (17 Tiseba 1770 – 26 Me 1827) a daunivucu ka daunipiano e dua na Jamani. O koya e dua na ka bibi ena nona sa veisau na e kei na veidomoni na veitabagauna ivalu ena e ni ivakatagi malumu ka sa okati me dua vei ira na daunivucu cecere duadua ena veigauna kece sara. Na nona cakacaka e yalataki na veisau mai na malumu gauna ni e ki na veidomoni gauna tiko ena e sere.

Beethoven a sucu mai Bonn. Na nona taledi ni sere e a laurai ena dua na yabaki lailai, ka a cudrucudru taumada kei na tabanataki ka vakatavulici mai vei Tamana Johann na nona voli Beethoven. E muri a qai vakavulici mai na nona daunivucu ka dautauri ivodovodo Christian Gottlob Neefe, ena nona icurucuru a tabaka kina na imatai ni nona cakacaka, e dua na ibinibini piano livaliva veiveisau, ena 1783. A kunea na vakacegu mai na dua na veivakalolomataki ni matavuvale mai Helene Von Breuning, ka dau lomani ira na luvena o koya, veikilai ka veivakavulici ena piano. Ni yabaki 21, a toki yani ki Vienna, ka yaco me kena isosomi, ka ririko ivukivukitaki kei Haydn. A qai rawata o Beethoven e dua na irogorogo me vaka e dua na virtuoso dautabapiano, ka sa voleka tiko ni loma mai vei Karl Alois, Ravouvou Lichnowsky me baleta na ivukivuki, ka a yaco na ni tolu piano tolu (na kena cakacaka taumada me vaka e Opus 1 na kena) ena 1795. 

Na imatai ni nona cakacaka mataivakatagi levu, Imatai Mataivakatagi, a rairai mai ena 1800, ka sa tabaki na imatai ni Wa Quartet ena 1801. Ena gauna oqo, sa tekivu me vakaitikotiko na nona vakarorogo, ia a tomana tikoga nona itovo, premiering his Ikatolu kei Ikalima Mataivakatagi ena 1804 ka 1808, gacagacataki. A rairai mai na nona Vailini Concerto ena 1806. Nona iotioti ni piano concerto (No. 5, Op. 73, kilai me 'Tui'), vakatabui ki na nona petereni wasoma icurucuru vakatawa Rudolf ni Austria, a vakaraitaki ena 1810, ia e sega ni Beethoven na dausolo. E voleka ni didivara o koya ena 1814, ka qai laki vakayacora na cakacaka ka rairai mai e matanalevu. E vakamacalataka na nona leqa ena bulabula kei na nona tatadra na nona bula ena rua na ivola, nona Heiligenstadt Veiyalayalati (1802) vei iratou na tuakana kei na nona unsent nona ivola ni loloma e sega ni macala Tawamaterawa Lomani (1812). 

Ena veiyabaki mai na 1810, era sega tu ni vakaitavi kina na bula veimaliwai, a lewena o Beethoven e vuqa na nona cakacaka taleitaki ka oka kina na nona mataivakatagi e muri kei na nona loqi ivakatagi ni donui kei piano sonata. Na nona opera duadua, o Fidelio, ka a vakayacori taumada ena 1805, a vakavoui ena kena iotioti ni kena gauna ena 1814. A lewena na nona Missa Solemnis ena veiyabaki 1819 – 1823, kei na iotioti ni nona, Ciwa Mataivakatagi, e dua na imatai ni ivakaraitaki ni dua na sere mataivakatagi, ena 1822–1824. Volai ena iotioti ni nona yabaki, na nona Wa Quartet na 1825 – 1826 sa tiko kina na iotioti ni nona rawa ka. Ni oti e vica na vula davo tauvimate a mate ena 1827. Na cakacaka nei Beethoven e dau levutoka ga na e ni ivakatagi repertoire.




#Article 141: Rapa (195 words)


Na rapa sai koya na veika e okati ena polymers ni organic vakatautauvatataki isoprene, vata kei na tawasavasava lalai ni organic tale eso vakatautauvatataki kei na wai. O Thailand kei Idonisia e rua na kena liutaki na rapa veivakarisekete. Na ivakarau ni polyisoprene e dau vakayagataki me vaka na rapa sa ivakatagedegedetaki tiko me elastomers.

Ena gauna oqo, na rapa tamusuka ga ena loma ni latex mai na vunikau ni rapa se so tale. Na latex e dua na kabikabi, vakasucu colloid ena kena caka na incisions ena kuli ka kumuni ira na waiwai ena kena ivakarau e vakatokai me gadrevi. Na latex sa na qai vakasavasavataki ki na rapa sa vakarautaki tu me baleta na cakacakataki ni veivoli. Ena veivanua lelevu, na latex e vakatarai me coagulate ena bilo ni ikumuni. Na vuce coagulated e sa kumuni cakacakataki ki na fomu mamaca ni volivolitaki.

Na rapa e dau vakayagataki sara ena vuqa na ivolakerekere kei na ivoli, se dua ga na kena cokovata kei na so tale na iyaya. Ena vuqa na kena fomu yaga sara, e tiko kina e dua na ratio levu kei na cariba levu, ka sa ni suasua sara ga.




#Article 142: Ose (202 words)


Na lasa kecega ose (Equus ferus caballus) ni veimatavuvalevaki formu ni ose (Equus ferus). Oqo e dua na rogorogo-qaqalovaki ungulate vakasucuna e lewena na matavuvale na taxonomic Equidae.

Era na vakamatautaki na ose me ra cici, ka rawa ni ra dro vakatotolo mai na meca, taukena e dua na vakasama vakasakiti me baleta na kena rawa kei na vuka kaukauwa ni ivalu. Na kena semati ki na kena gadrevi me dro tani mai na aina ena veikau sa ikoya e dua na ivakarau matalia: sa rawa vei ira na ose me ra moce vata, ka davo sobu, ka ra laki moce tu e cake na ose gone ena nodra qaravi ni ra sa qase sara. Ose ni yalewa, vakatokai na tinaniose, kauta na nodra gone me rauta ni 11 na vula, kei na dua na ose gone, a kaciva e dua na luve, e rawa ni tucake ka cici ni oti vakalailai na sucu. E vuqa na ose veimatavuvalevaki era tekivu veituberi ena ruku ni ilala vakaidabedabe se ena dua na beleti ni yabaki rua kei na va. Era na yacova na veivakatorocaketaki ni uabula ena nodra yabaki lima, ka dua na kena bulayalataki vakatautauvata ena maliwa ni 25 ki 30 yabaki.




#Article 143: Vuaka (123 words)


Na Lasa kecega vuaka  na veimatavuvalevaki levu sara-qaqalovaki ungulate. Era vakatokaivaki eso na subspecies ni Eurasian werenivaini vuaka se duatani species. Na balavu ni lasa kecega vuaka e dau 0.9 me 1.8 m (35 me 71 ena), kei ira na vuaka qase era sa veidutaitaka na 50 ka 350 kg (110 kei 770 lb), e vakavuqa ni dau yaco vakalevu na veika bibi oqo. Na levu kei na bibi ni vuaka e vakatau ena nodra basika.

Ni vakayagataki me bulavota, lasa kecega vuaka sa farmed vakatabakidua me baleta na veivakarusai ni yagodra, kacivi lewemanumanu vuaka. Na sui ni manumanu, vunia, kei na tataviraki era dau vakayagataki talega ena ivoli vakabisinisi. Lasa kecega vuaka, vakauasivi lailai bucina, era maroroi tu me vaka na pit.




#Article 144: Sucu (125 words)


Na sucu e dua na kakana nutrient ka vulavula na kena wai kakana a vakarautaka na sucuni adrenali ni vakasucuna. Sa ikoya na ivurevure taumada ni kakana bulabula me baleta na vakasucuna lalai (oka kina na tamata era sa vakaidinavakani) ni bera ni ra laki digovi na mataqali kakana tale eso. Na sucu mai na lactation lalai e tiko kina na colostrum, ka tiko kina na antiyagoda nei tina vei ira na gone ka na rawa ni vakalailaitaka na veika rerevaki e vuqa na veitauvi. E tiko kina e vuqa tale na nutrient oka kina protein kei lactose. Na veivakarusai inter-veikabula ni sucu e sega ni vovou, vakabibi vei ira na tamata, e vuqa vei ira era kania na sucu ni so tale na vakasucuna.




#Article 145: Iseleiwau (119 words)


Na iseleiwau sa ikoya e dua na bladed melee ni iyaragi me baleta na slashing se thrusting ka sa sivia na isele se dagger, ka tu kina e dua na buroro balavu sara ka tu kina e dua na ni diana. Na ivakamacala vakavinaka ni vosa e isau vata kei na itukutuku makawa ni epoch se na vanua o geographic e vakasamataki tiko. Na buroro e rawa ni dodonu se iqaqalo. Na Thrusting ni iseleiwau sa tiko kina e dua na vakasama ni buroro, ka dau straighter; slashing na iseleiwau sa sharpened tu ena dua na yasa ni buroro ruarua, ka ra na rawa ni iqaqalo. E vuqa na iseleiwau era caka me baleta na thrusting kei na slashing.




#Article 146: Ruve (154 words)


Na vatu ruve, se matau ruve  e lewe ni matavuvale e vuka Columbidae. Ena kena vakayagataki wasoma, e dau vakatokai ga na manumanu vuka oqo me ruve.

Na kila vatu ruve ni veikau e malumalumu sika vata kei na rua na na loli loaloa ena tabana yadua, ia na noda kei na feral ruve e duidui ena roka kei na kena ivakarau. E vica walega na duidui e laurai vei ira na tagane kei na yalewa. E dau monogamous na bula, ka rua na squab ena samataka. Rau dau qarava na gone na itubutubu ruarua ena dua na gauna.

Na nodra itikotiko e oka kina na kena dolavi ka dolavi na ituvaki. Na bari kei na dudu vatu era vakayagataki me baleta na iroro kei na basikavaki ni veikau. A kunei taumada mai Iurope, na vualiku kei Aferika, kei na ra kei Esia, ruve sa yaco me ra tauyavutaki ena veikoro e veiyasai vuravura.




#Article 147: William Shakespeare (110 words)


William Shakespeare (bapt. 26 Epereli 1564 – 23 Epereli 1616) e dua na daunivucu Vakavalagi, dauvoladrama, kei dauvakaraitaki ena, ka raici raraba me vaka na dauvolaivola levu duadua ena vosa Vakavalagi kei na dauveiqaravi levu duadua e vuravura. E dau vakatokai wasoma me o koya na daunivucu vakamatanitu nei Igiladi kei na Bard ni Avon (se ga na Bard). Nona cakacaka makawa, oka kina veitaratara, tiko kina eso 39 qito, 154 sonnet, two long ivakamacala serekali, kei na vica tale na tikina, eso era sega ni authorship. Sa vakadewataki na nona vakatasuasua ki na bula lelevu yadua vosa ka ra sa vakayacori wasoma mai vei ira eso tale na dauvoladrama.




#Article 148: Tagane (138 words)


Na tagane (♂) bula sai koya na physiological vakayelewa ka a vakavuna sperm. Yadua spermatozoon e rawa ni fuse e levu sara na yalewa gamete, se ovum, ena kena icakacaka vakatubukawa. E sega ni rawa vua e dua na tagane me lavetaki ni veiyacovi ka sega ni dua e ovum mai vua e dua na yalewa, Ia eso na bula e rawa ni reproduce ruarua ena veiyacovi kei lavetaki ni asexual. Levu na tagane vakasucuna, okati kina na tagane tamata, me dua na Y chromosome, ka sa nabavuni na kena vakayacori na iwiliwili levu ni testosterone me vakatorocaketaki na tagane vakaluveni oqani.

Ena vuqa na manumanu, oka kina na tamata, e genetictaki na tagane se yalewa; Ia, na kena species me vaka na Cymothoa exigua veisau na tagane ena vakatau ena iwiliwili ni yalewa ka tiko ena veivolekati.




#Article 149: Yalewa (118 words)


Na yalewa se marama (♀) na tagane se vakayalewa ituvatuva ka dau vakavuna na sega ni veikauyaki ova (yaloka sela). E sega ni Barring na ivakarau ni bula vakavuniwai, e vuqa na yalewa vakasucuna, oka kina o ira na yalewa tamata rua X chromosomes. E duidui na itovo ni yalewa ena maliwa ni species duidui kei na so na species ka vakamacalataki vakavinaka kina na ivakarau ni marama, me vaka na kena e cavuti mammary adrenali. E sega tale ni dua na ituvaki e gacagaca tiko na duidui ni tagane ena duidui ni species kei na tiko ni rua na vakayalewa e vaka me tiko kina na dewa ena so na gauna vakataki ena kena duidui vakaidewadewa lainikawa.




#Article 150: Vakasama (ivakavuvuli) (117 words)


Na vakasama se ivakavuvuli, era sa vakamacalataki tu veivakasama vakasama se nanuma raraba ka yaco ena vakasama, ena vosa, se nanuma. Era sa kila tu ni sa ka bibi sara na buloko ni vale ni nanuma ena vakabauta. Era na vakayacora e dua na itavi bibi ena ituvaki ni veicokocokoti. Me vaka, ni ra vulica na ivakavuvuli oqo e vica na veivakadodonu, me vakataka linguistics, saikolaji, ena filosofi, Ia na ivakarau ni bula oqo era taleitaka na kei kei na vale saikolajitaki ni vakasama, kei na sala era dau biu vata kina me ra dau nanuma na kei niyatuvosa. Na vulici ni ivakavuvuli e sa dua na kuliawaqa bibi ni idromudromu inter-veivakadodonutaki e vakatokai me cognitive vakadidike.




#Article 151: Marama (138 words)


Na marama sa ikoya e dua na tamata yalewa. Na marama e dau vosa ni marama uabula; goneyalewa sa ikoya na vosa me baleta na gone se itabagone.

Sa vakakina, e dua na marama e tiko e na rua X chromosomes ka rawa ni bukete ka solia na sucu mai na yagodra me yacova na menopause. E veitiki na yalewa, me vaka e kilai tani mai vua na tagane veitiki, ka okati kina na fallopian ilumu, ovaries, uterus, vulva, lomada, Skene ni adrenali, Bartholin ni pituiteri. E vure na yalewa rabailevu ga mai na tagane, na isulutaga era sa rabailevu sara, ka ra sa sega ni dau yagodra irairai matadra na kena vo na yalewa kei na so tale na Turaga. Na kena vakatautauvata, era sa lekaleka ka sega ni bulicaki na yalewa mai vei ira na tamata.




#Article 152: Tagane (tamata) (161 words)


Na tagane e vakavuqa ni dau vosa e dua ena uabula tagane tamata. Gonetagane e dau vosa tudei ni tamata ni bera na uabularawa, me baleta e dua na gone tagane se itabagone.

Me vakataka ga e dua tale na tagane vakasucuna, e dua na tamata genome e rawata na X chromosome mai vei tinana kei koya Y chromosome mai vei tamana. Na tagane fetus e dau vakavurea na iwiliwili levu ni androgen kei na kena levu estrogen mai vua e dua na yalewa fetus. Na duidui oqo ena kedra iwiliwili na wekana yalewa steroid e sa nodra itavi sara ga na physiolvaki na duidui ka ra dau veidutaitaka kina na tamata mai vei ira na marama. Ena gauna ni yagodra, omoni na inaki yavalata androgen na kena tubu ena vakatorocaketaki ni ikarua ituvaki veiyacovi, sa solibula vakalevu na duidui ena kedrau maliwa na vakayalewa. Ia, e tiko eso na leqa e cake me baleti ira eso ivakadewa-vakatagane ena inter-vakayalewa tagane.




#Article 153: Nabavuni (204 words)


Ena gauna ni veitaratara kei itukutuku iwalewale, na nabavuni e dua na ivakarau ni lawa ki na itukutuku ni saumaki mai — me vaka e dua na ivola, vosa, rorogo, iyaloyalo, se lomasoli — ki na dua tale na fomu se ivakaraitaki, ena dau vakalekalekataki se vuni e dua na ka, me baleta na veitaratara ena dua jenala na veitaratara kakaburaki se mamaroroi ena dua na mamaroroi vakarauta. Na ivakaraitaki taumada sai koya na bulia ni vosa, ka rawa kina vua e dua na tamata, ena vosa, me tukuna na veika era raica, rogoca, vakila, se vakasamataka vei ira na tani. Ia na vosa ena yalana na sala ni veitaratara ki na yawa ni domo e rawa ni kauta, ka yalana na ivavakoso vei ira era tiko ena gauna e tukuni tiko kina na vosa. Na bulia ni volavola, o ya na vosa ni vosa e cavuti tiko ena vakaiyaloyalo ivakatakarakara, ka dau soli kina na veivosaki ena vanua loma kei gauna.

Na iwalewale ni kena envunivaki na itukutuku ni saumaki mai e dua na ivurevure me ivakatakarakara ni veitaratara se mamaroroi. Na devunivaki sai koya na kena veibasai, saumaki na ivakatakilakila ni vosavuni ena dua na fomu e kila o koya e ciqoma.




#Article 154: Gusunivosa (158 words)


Na gusunivosa na tabana ni fisiki e salavata kei na vulici ni vakamisini ua ena kasi, waini, ka tobu oka kina na ulutaga me vaka na sautaninini, rorogo, ultrarorogo ka infrarorogo. Na kena vakayagataki na acoustics e sa tiko sara ga ena ituvaki ni iSoqosoqo ni bula ena gauna oqo vata kei na kena sa kilai vinaka tu na audio kei lewai ni rorogo gugumatua.

Rocoga e dua vei ira na sala bibi duadua ni kena vakabulai na manumanu e vuravura, kei na vosa sai koya e dua vei ira na ivakarau tudei ni veivakatorocaketaki vakatamata kei na itovo vakavanua. O koya gona, na vakadidike ni gusunivosa yani e vuqa na facets ni tamata veivukei, ivakatagi, vuniwai, droini, iyaya ni tabaivola, ivalu na cake. Sa vakakina, na manumanu e species me vaka na manumanu dau lagasere kei na boto na kena serevuta vakayagataka rorogo kei na e dua na tiki bibi ni tikovata butobuto se vakatakilakilataka na yasana.




#Article 155: Katakata tokitaki (135 words)


Katakata tokitaki sa dua na ivakarau ni bula vakaivakarau vutinisipi katakata idinia ka ra kauwai kina na itabatamata, vakayagataka, saumaki mai, kei na veisau ni vutinisipi katakata igu (katakata) ena ivakarau vakayago. Na veisau katakata e ivakatagedegedetaki ki na veimataqali gacagaca, me vaka na vutinisipi katakata conduction, vutinisipi convection, vutinisipi mataqalirarama, ka tokitaki ni igu ena veituvatuva veisau. Sa nanuma talega o idinia na na ni duidui wainimate species, rau e batabata se katakata, me rawata katakata tokitaki. Ena gauna ni gacagaca oqo e tu kina eso na ivakarau ni bula, era dau yaco ga ena ivakarau vata ga.

Vutinisipi mataqalirarama yaco mai ena dua na lala se dua ga mamare vakarauta (tobu, waiwai, se kasi). Sa ikoya na vu ni kaukauwa me baleta na photon ena electromagnetic ua ka liutaki ena lawa vata ga.




#Article 156: Katakata (120 words)


Ena thermovakayavavala, na katakata sa ikoya na igu me tokitaki se mai na ivakarau ni thermovakayavavala, ena noda gacagaca ka sega ni thermovakayavavala cakacaka se tokitaki ni baleta.

Me vakataka ga na thermovakayavavala cakacaka, na kena kau ena katakata e dua na iwalewale e levu cake mai na dua na kena ivakarau, sega ni dua na iyau ni dua ga na ivakarau. Ena thermovakayavavala, me vaka na katakata ni igu (Na cakacaka itavi) na yaga ni veisau ena kadinala ni ivakarau ni bula, me vaka na kena ivakarau e loma, se me kena ivakaraitaki na enthalpy. Oqo me na kilai tani mai na vosa kunekune ena katakata me vaka e dua na itikotiko ni dua na ivakarau e tu duadua.




#Article 157: Totolo ni rarama (193 words)


Na totolo ni rarama ena lala, tukuna wasoma , e na raraba vakayago tudei bibi ena vuqa na vanua ni fisiki. Na kena yaga e vakamacalataki me 299792458 mita ikarua ni (e rauta ni 300000 km/s (186000 mi/s ). E matata baleta na veidinadinati ena veiyasai vuravura e sa vakamacalataki tiko ni sa ru metre na ilakolako ena rarama ena lala ena gauna ni gauna ni  sekodi. According to digitaki vakaveimaliwaitaki,  sa na yalani toka ga kina na totolo ni kena rawa ni yaco na veika kei na itukutuku veilakoyaki. E dina ga ni totolo sara na kena rawa ni yaco oqo ena rarama, sa kena totolo talega na veika kece tubululuqa tikitiki kei na vanua perturbation veilakoyaki ena lala, oka kina electromagnetic vutinisipi mataqalirarama ka lomalagi ua. Kila veika na ilakolako kei na ua ena  se cava ga na kena toso na ivurevure se na inertial na tiki ni e e daudidigo. Tikitiki ena nonsaiva vo tubu rawa ni goleva , Ia ena sega ni rawa ni yacova. Ena ni digitaki raraba kei na tikitiki,  veiwekani na loma kei gauna, ka na basika talega ena equation kilai levu ni tubu–igu vakatawani .




#Article 158: Totolo (149 words)


Ena kena vakayagataki e veisiga kei na kinematics, na totolo e dua na ka e bibi kina na magnitude ni kena itutu; sa yaco kina me scalar iwiliwili e. Na ivakatautauvata totoloe dua na iyaya ena gauna ni gauna na vakayawa na ilakolako e tiko ena iyaya e wasea na kena dede oni na lekaleka; na totolo ni makeneta sa ikoya na yalana ni totolo ni kena dede na gauna ni lekaleka saiva na kena iwalewale.

Na totolo e lomaivakarau na kena yawa ena kena gauna donu. Na SI tabanilotu na totolo ni kena metre na kena ikarua, ia na tabanilotu e levu duadua ni kena totolo ena vakayagataki e veisiga sa ikoya na Amerika kilometre ena dua na auwa se, vei keimami kei na Matanitu cokovata, maile ena dua na auwa. Me baleta na ilakolako ni cagi kei na sotia digitaki ni ibuki e e dau vakayagataki wasoma.




#Article 159: Banjo (115 words)


Na banjo e va, lima, se ono iyaya ni wa ena dua na mebareni lailai, dodoka tu e dua na qara ena dua na itutu ni resonator. Na mebareni e dau rauni, ka dau caka na palasitika, se na manumanu ena so na gauna. Na fomu taumada ni iyaya a vakayacora o Aferika kai Amerika e Amerika, Tauri mai na vata vaka-Aferika iyaya cakacaka. Na banjo dau veimaliwai vakawasoma kei ira ivakatagi ni mamarau ka vauna ivakatagi. Banjo e rawa talega ni vakayagataki ena so na vatu sere. Levu na vatu ilawalawa, me vakataka The Eagles, Led Zeppelin, ka The Allman Brothers, sa vakayagataka na banjo ni lima na wa ena so na nodra sere. 




#Article 160: Waqa (dauveivoli) (140 words)


Na waqa e dua na waqa ni dauveivoli e dau vakayagataki me kauta pasidia, ka so na gauna ni lori kei na kako, ena loma ni dua na yago e wai. E dua na waqa pasidia ka levu na kena yawa, me vaka e Venice, Itali, e dau vakatokai ena so na gauna me wai basi se wai tekisi.
Na waqa e dua na tiki ni ivakarau ni bula kauti raraba ena vuqa na siti kei na yanuyanu, e rawa ni solia na vakawawa na veitikina ena dua na isau turaga levu ka lailai sobu mai na kena ena wavu se qara. E rawa ni vakatokai talega na waqa me baleta na ituvaki levu cake (me vaka na balavu ni vanua ena loma ni wai me vaka e Wasawasa Mediterraneanna wai ni waqa, vakabibi ke ra kauta tiko na lori.




#Article 161: Qin Shi Huang (365 words)


Qin Shi Huang (Vosa Vakajaina: 秦始皇; vakaidina: 'Imatai Empera ni Qin', 18 Feperueri 259 BC – 10 Sepiteba 210 BC) sa ikoya na kena tauyavu na Qin matavuvale vakatui ka sa imatai ni empera ni dua na duavata Jaina. A sucu o koya Ying Zheng (嬴政) se Zhao Zheng (趙政), e dua na ravou ni ituvaki ni Qin. Sa yaco me Zheng, na Tui ni Qin (秦王政) ni sa tinikatolu o koya, sa qai imatai ni empera o Jaina ena gauna e 38 na Qin kina ni sa vakadrukai ira kece Ivaluvaki Ituvaki ka vakaduavatataki ira na tamata kecega e Jaina ena 221 BC. Ka sega ni maroroya na itutu ni tui (王) colata na veika sa oti Shang ka Zhou iliuliu, e vakatulewa me vaka na Imatai Empera (始皇帝) ni na Qin matavuvale vakatui mai 221 BC ki 210 BC. Nona itutu vakatekivuna ulutaga ni bula empera (皇帝), me vaka sa vakaraitaka ena nona vakayagataka na vosa Imatai,ena tomana tikoga na nodra colati mai vei ira na iliuliu ni Vakajaina ena rua na meliniumi e tarava.

Ena gauna ni nona veiliutaki, sa turaganivalu sara vakalevu na levu ni Vakajaina ituvaki: Vunautaki ceva ni Chu vakuri vakadua na Yue vanua ni Hunan ka Guangdong ki na itovo vakavanua ni ilakolako ni Jaina; Vunautaki ena Iusutu Esia vakadrukai Ordos Isivi mai na nomad Xiongnu, e dina ga ni na vakavuna na nodra veicokovatavaki ena gauna Modu Chanyu.

A cakacaka talega o Qin Shi Huang ena nona veiqaravi Li Si ki na me levu ni veika vakailavo kei na veika vakapolitiki veisau a saga o ena standardization ni vuravura taumada sa oti Makawa Vakajaina ituvaki.E dau traditionally o koya me  vakatabuya ka kama e vuqa na ivola kei na tamata vuku vakamatei, e dina ni dua na vakadidike voleka ni peresitedi na akaude ni lomalomarua.  Na nona cakacaka e vuravura raraba e okati kina na unification ni vanua ni bula duidui ki na dua na Levu Lalaga ni Jaina kei na dua na ivakarau ni gaunisala ni vakaitamera vou, ka vakakina na tawaitaga mausoleum yadravi na bula-tawaitaga Terracotta Mataivalu. A vakatulewa me yacova na nona mate ena 210 BC ena ikava ni nona sarasara ena Tokalau Jaina.




#Article 162: Vakayakavi (125 words)


Na vakayakavi e dau vakaibalebaletaki ki na veika sa tu ena vuqa na ituvaki ni itovo ni bula e levu ka levu duadua na vakarauwai ena siga, ka vuqa na vakara kei era kania na yakavi. Taumada na kakana levu duadua e vakayagataki me laukana kina siglevu, ka kacivi vakayakavi, Ena nodra ra kei itovo vakavanua, vakauasivi ena kedra maliwa na matatimi, a biuvanua sara vakamalua ena siga taucoko ni 16th ki  ika 19 senijiuri.  Vakabibi ena so na gauna e dau vakayagataki me dua na kakana ena sigalevu se ena veiyakavi lailai ni gauna digitaki, me vaka na vakayakavi ni Siganisucu. Era dau vaqori tu e veigauna na tamata ena draki me ra kania na kakana levu ena yakavi, ni sa lutu na ivakarau.




#Article 163: Kioa (394 words)


Kioa e dua na yanuyanu ena Viti, na outlier me Vanua Levu, e dua vei ira na yanuyanu e rua nei Viti. Ka toka veibasai Buca Taba, Kioa a voli ena dewavanua mai na Vaitupu kwajalein ena Tuvalu,o ira era lako mai na 1947 kei na 1983.

E dina ga ni levu na kena levu, Vaitupua yaco me vutucoqa ena 1940 vakacaca ni ra sa biuvanua tiko e dua na iwiliwili ni matavuvale me ra vakaitikotiko e Kioa yanuyanu.  Ena mua ni Ivalu levu II,  Neli Lifuka curu ki na iyaya ena kena kumuni na ilavo me voli Kioa. Taumada e 37 na tamata era biuvanua mai Vaitupu me ra vakaitikotiko e yanuyanu o Kioa; ena loma ni tini na yabaki, era a muria e sivia ni 235 na tamata.  Ena 1956, a lewena na itikotiko raraba ni Kioa o Neli Lifuka ka yaco me jemeni ni kena matabose.

Na Kioa e dua vei ira na rua na yanuyanu e Viti lewena ena veitikotiko migrant mai na Yatu Pasivika, na kena ikarua Rabi, talega ena Vanua Levu Ilawalawa kei na itikotiko ki na dua na noda Banaban itikotiko. Ena itekivu ni 2005, a nanuma na matanitu Viti me rau sa laki bula taucoko kina na Kioa kei Rabi dauyanuyanu. Me vaka ni ituvuka e dua na sasaga balavu ni naturalization, a vakayacori e dua na soqo ni soqoni ena 15 Tiseba 2005 Tiseba me ra solia kina e 566 sitivikiti ni kena lewenivanua na yanuyanu kei ira na nodra kawa (eso vei ira ena gauna oqo mai Viti), ka meda ira ki na rawarawa kei na veivuke raraba ni vakakoro veivakatorocaketaki. A liutaki na soqo oqo mai vei Kebineti Italatala Josefa Vosanibola kei Ratu Naiqama Lalabalavu, ko koya talega na Tui Cakau, se dua na cecere turaga niCakaudrove, ka okati kina na yanuyanu o Kioa.

Lalabalavu kacivi ena Kioa dauyanuyanu me ra doka na nodra ivakatakilakila ka susuga cake ka taqomaka na nodra ivakarau ni bula.

E dina ni tiki ni Cakaudrove Yasana, na yanuyanu e tiko kina na ivakatagedegede ni vakayadua kei yagona sa veiqaravi tiko, na Kioa Yanuyanu Matabose, e dina ni Viti Kebineti sa lewa ena ika 15 Janueri 2006 me semati vata kei na Rabi Yanuyanu Matabose.

Na ituvaki ni yanuyanu e yaga ki na kena bibi raraba me vaka e dusimaki tu ena Viti Biodiversity Iwalewale kei Ituvatuva Cakacaka.




#Article 164: Tabua (307 words)


Na tabua e masiraki kei bati ni dua na watina tavuto oqori e dua na itukutuku bibi ni itovo vakavanua e Vakaviti e dua na isoqosoqo. Era a soli ivakarau vei ira na isolisoli ni veisorovaki sesevusevu, ka sa bibi sara na nodra veivosaki na ikei toroga. Era na bulu na tamata mate ena nodra tabua, na ivalu clubs kei ira na watidra kidomoki, me vukei ira ena otibula. E tukuni taumada ni ra sega sara tu ga ni saumi, e rawa walega mai na baravivaki tavuto s kei na veisau mai na nomutaki Toga (ena vanua e tiko kina na kena ivakarau ni tekivutaki), ia ena gauna sa kilai kina na makete ena loma ni ika ika 19 senijiuri ni ra kei na vakamatavulo era a curuma na makete. Na veisau oqo a vakavuna na kena vakatorocaketaki na Iurope e dua na cakacakaniliga ni scrimshaw.

Nikua na tabua e dua ga na itukutuku bibi ena bula vakaviti. Era sega ni volitaki ia era vakavuvale veisolitaki vakawasoma me vaka na iloloma ni vakamau, siganisucu, kei na veibulu. Sa dau vakayagataki vakalevu na Tabua ena kacivaki me vaka e dua na veivakabauti na ivakatakarakara se yaca, me kena ivakaraitaki Viti Airways e tiko vua e dua na ni tabua na kena e baleti ira na tikidua ena dua na kalasi Tabua ni kalasi bisinisi. Era dau ivakatakilakila talega ena Viti 20 sede tikina. Na vagalalataki ni Tabua mai Viti e taqomaki sara vakalevu, ena 225 vakauta ena dua na yabaki , kei na kena ituvaki mai na Veiqaravi Viti ni cakacaka, na tabacakacaka ni vanua o Viti ni yasana, kei na CITES e gadrevi, me vaka ni ra vakalawa ruarua me vaka e dua na enrerevaki species kei na dua na cakacaka vakavanua. Ni sa vaka o ya, sa na rawa ni levu na kena isau ena $500.




#Article 165: Ivakatagi iyaya (302 words)


Na ivakatagi iyaya e dua na iyaya ni gacagaca se vakamatautaki me caka kina na ivakatagi rorogo. Ena ivakavuvuli, na ivakaraitaki cava ga e kauta mai na rorogo e rawa ni vakasamataki kina e dua na iyaya ni vakatagi — ena kena inaki ga sa yaco kina me iyaya ni vakatagi na iyaya. Na itukutuku ni iyaya ni vakatagi me baleta na kena itekitekivu ni itovo vakatamata. Sa rawa me vakayagataki na iyaya ni vakatagi ni sere me baleta na makawa, me vaka e dua na ulumatua me baleta na kena rawati na toso ni vakasaqaqara, se dua na lali ena dua na soqoni vakalotu. Na itovo vakavanua a tara na ivukivuki kei na vakayacori ni irorogo ni veivakamarautaki. Vakaidewadewa iyaya ni ivakatagi ena veikalawa ni veisau ivolakerekere kei tekinolaji.

Ivakatagi iyaya vakatorocaketaki na vakataki ena vuqa na veiyasana lewena ni vuravura. Ia, na veitaratara vei ira na Momani e vakavuna na totolo kei na kena vakamatautaki e levu sara na iyaya ena veivanua vakayawa mai na kena itekitekivu. Mai na Veiyabaki Loma, a vakayacori na iyaya mai Mesopotamia e maritime Cevatokalau Esia, ka tabaka o Vakaurope na iyaya eso ni cakacaka na mai na Vualiku Aferika. Na veivakatorocaketaki e Amerika a yaco ena dua na berabera, ia na ivakarau ni vanua ni vualiku, e loma, kei na Ceva Amerika e wasea na iyaya ni vakatagi.

Ivakatagi iyaya vakalasitaki sa ikoya e dua na veivakadodonutaki ena kena dodonu, ka vuqa na Vakalasitaki sa vakayagataki oti ena veiyabaki sa oti. E rawa ni ivakatagedegedetaki na iyaya ena kedra iwiliwili, nodra ivukivuki na nodra iyaya, nodra itavi, nodra ilesilesi, kei na so tale. Ia, na kena iwalewale e vuli wasoma, Hornbostel-Sachs, e vakayagataka na sala e dau yaco kina na rorogo. Na vuli ni kena vulici na iyaya ni ivakatagi e vakatokai me organology.




#Article 166: Joseph Haydn (165 words)


Franz Joseph Haydn (31 Maji 1732 - 31 Me 1809) a daunivucu tiko o Vaka-austria na gauna ni e. A iyaya ena vakatorocaketaki ni loqi donui ivakatagi me vaka na piano trio. Na nona cau ki na ivakatagi fomu sa dau rawata na vakatokai Tamada ni na Mataivakatagi kei Tama ni na Wa Quartet.

Haydn vakayagataka e levu sara na nona cakacaka me vaka e dua na dauvakatagi ni valenilotu me baleta na vutuniyau Esterházy matavuvale ena nodra itikotiko yawa. Me yacova na tiki ni nona bula e muri, oqo e tu duadua mai na daunivucu kei na ivakarau tale eso ni ivakatagi me vaka a cakava o koya, ena nona biuta, ka vakasaurarataki me yaco taumada. Ia e vakalevutaki na nona sere ni ivakatagi, kei na levu ni nona cakacaka e dau marautaka na nona vulica e Iurope.

O koya e dua na itokani ka daunivakasala nei Mozart, e dua na qasenivuli mai Beethoven, kei na taci qase duadua e daunivucu na Michael Haydn.




#Article 167: Kania (162 words)


Na kania, kilai talega lewe ni manumanu se lewenimanumanu na manumanu vakayago e dau kana me kakana.

Na ga e lewena na wai, protein, kei uro. E sautu droka, ia e dau laukana ga ni oti na saqa kei na matua se cakacakataki ena vuqa na sala. Ena univakatakila na itoki valu se kavuru ena loma ni auwa se ena dua na siga na kena isau mai na tauvimate kei decomposition ena bacteria kei fungi.
E bibi na lewe ni manumanu ena ivakarau ni bula kei na itovo vakavanua, e dina ga ni sega ni na kei na veivakarusai sa vakadeitaka me na kina na veika dredre ni bula vakatamata kei na ituvaki. E vuqa na matalotu era tu kina na lawa me baleta na kakana e rawa se sega ni rawa ni laukana.

Ena lesumai ni taurivaka e vakatarai kina na vakaveicakacaka ni manumanu.  Na tamata vakatamata e vakavuna na nodra vakayagataki na kakana ena kedra iyaya na veivuke ni veivakamateivale.




#Article 168: Nicaragua (118 words)


Nicaragua, ka sa mai tu kina na Ripabuliki o Nicaragua, na matanitu levu ena loma ni Iusutu Amerika, iyalayalataki mai Honduras ki na vualikura, na Wasawasa Caribbean ki na tokalau, e Costa Rica ki na ceva, kei na Wasa Pasifika ki na cevara. Managua e sa usutu ni vanua ni bula kei na koroturuga levu duadua ka sa ikatolu talega ni koroturuga e Amerika, e dakuna o Tegucigalpa kei Guatemala Siti. O ira na lewe ni multi-segata era lewe 6 milioni era oka kina na lewe ni indigenous, Iurope, Aferika, kei na mai Esia. Na ivosavosa levu o ya na vosa vaka-Sipeni. Itaukei na yavusa ena Mosquito Baravi era tukuna tiko na nodra vosa kei na vosa Vakavalagi.




#Article 169: Cuba (174 words)


Na Cuba, vakaivola na Ripabuliki ni Cuba, e dua na matanitu e okati kina na yanuyanu o Cuba ka vakakina Isla de la Juventud kei na vica na lalai veiyatuyanuyanu. Na Cuba e tiko ena vualiku kei Caribbean ena vanua a soqoni kina na Wasawasa Caribbean, ikeli e Mexico kei na ra kei na Wasa Atalanitika. Oqo na tokalau kei Yucatán Peninsula (lewena ni Mexico), ena ceva kei Amerika kei na Bahamas, na ra kei Haiti kei na vualiku kei Jamaica kei na Yatu Cayman. Na Havana na siti levu ka toroturaga; eso tale na siti lelevu e oka kina o Santiago de Cuba kei Camagüey. Na vanua e Cuba kina e 110,860 na lomanibai kilomita (42,800 sq mi) (109,884 lomanibai kilomita (42,426 sq mi) Ke sega na wai kina). Na yanuyanu o Cuba sai koya na yanuyanu levu duadua e Cuba kei na Caribbean, kei na dua na vanua ni 105,006 lomanibai kilomita (40,543 sq mi), kei na ikarua ni lewelevu ni oti na Hispaniola, ka sivia lewe ni e na 11 milioni.




#Article 170: Fidel Castro (118 words)


Fidel Alejandro Castro Ruz (13 Okosita 1926 – 25 Noveba 2016) o ya e dua na vaka-cuba communist dauveitusaqati daunipolitiki, a Vako-Munisi – Vaka-Lenin kei vaka-cuba dauboletaki. A liutaka na Castro na  Ripabuliki ni Cuba me Imatai Sekeriteri ni Communist Isoqosoqo ni Cuba mai na 1961 me yacova na 2011, na veiqaravi taumada e liu mai na 1959 ki na 1976 ka qai Peresitedi ni Matabose ni Ilawalawa kei Matabose ni Italatala mai na nodra 1976. A veiqaravi talega o Castro vaka-iliuliu ni Cuban dauveitusaqati vakaiyaragitaki. Ena nona itutu ni veiqaravi, sa Cuba yaco kina me dua-isoqosoqo communist, ka sa mai vakayagataki kina na kena cakacaka kei na kena e nationalized tiko na lawa ni socialist ni vanua.




#Article 171: Yanuyanu (261 words)


Na yanuyanu se e dua na tiki ni vanua ni vanuataki lalai e vakavolivoliti tu ena wai. Na yanuyanu lailai sara me vaka na veivakatovolei ni vanua ena veicakau e rawa ni vakatokai me yanuyanu (islet), yanuyanu (skerry), cay se idola. E dua na yanuyanu ena uciwai se dua na yanuyanu ena drano e rawa me vakatokai me eyot se ait, ka na rawa ni vakatokai me dua na yanuyanu lailai ena baravi me holm. Sedimentary na yanuyanu e Ganges Delta era vakatokai chars. Na me veisautaki ni vakaiwase se geologically ni yanuyanu, me vaka na Yatu Filipaini, e vakatokai me veiyatuyanuyanu.

E rua tiko na mataqali yanuyanu levu ena wasawasa: vaunataki kei na oceanic. E tiko talega na buli yanuyanu, ka sa bulia na tamata.

Greenland na yanuyanu levu duadua e vuravura, vata kei na dua na iwasewase ni 2.1 milioni km2, ni tiko o Ositerelia, na vanua lailai e vuravura, e tiko kina e dua na vanua 7.6 milioni km2, ia e sega ni dua na ivakatagedegede e veidutaitaka kina na yanuyanu mai na vanua, se mai yanuyanu (islet). 

E tiko na duidui ni yanuyanu kei na veivanua ena ivakarau ni geology.
Sa levu duadua na veivanua vaunamisa vakatabakidua vaunataki veleti; e dina oqo vei Ositerelia, ka dabe ga na kena vaunataki lithosphere kei na tectonic veleti (na Vakaositerelia veleti).
Kena veibasai, era sa isema ga ena yanuyanu na oceanic piza (e.g. Yatu kacabote), se lewena e dua na veleti vaunataki ka lewena e dua na landmass levu; sa vakaoqo na kena Greenland, ka dabe ena Vualiku vaka-amerika veleti.




#Article 172: Madrai tavu (212 words)


Na madrai tavu ivakarau ni madrai ka sa dravu ena draki ki na serau katakata. Na dravutaki oqo e vua e dua na Maillard sauvuki, ka vukici kina na ikanakana ni madrai ka cakava me vakabauta ka sa rawarawa kina me vakatetei yani na duauduataki. Na madraitaki e iwalewale ni kena caka na bulagi madrai palatable. Na madrai e dau vakamadrai vakayagataka e dua na daumadrai, ia e dau vakayagataki talega na daumadrai lovo. E dina ni levu na mataqali madrai e rawa me madraitaki na kena vakayagataki wasoma na tikina madrai, me baleta na madrai ka sa tikina tu ka beleti ena volivoli ka rawa ni vulavula, dravu, multi-sila, kei na so tale.

Madrai tavu e dau kania vakalevu na bata se margarine, kei na vakamikamicataka duaduataki, me vaka na jam se jeli. Yasayasani, tuituina yani, me vaka na pinati bata se yeast tauri, sa rawa talega me kilai raraba. Ni sa batataki na madrai tavu, sa rawa talega me qaravi e dua na ivakatagi ki na tuituina veleti, vakauasivi na supu se rourou, se duadua kei na yaloka ni me buli bini ni dua na cina. Na madrai tavu e dua na kakana katalau. Ni selesele na madrai era sa ka bibi sara, ka ra bagel talega na Vakavalagi muffin.




#Article 173: Yanakimadrai (107 words)


Na yanakimadrai sa dua na madrai e bulia na valawa, wai, kei na masima, ka qai tekivu sara me yanaraki na bali. E vuqa na yanakimadrai era vakaleveni, e dina ni so era leveni, me vaka na Pita madrai.

Na yanakimadrai e lako mai na kena e ra milimita ki na vica na senitimita me rawa ni ra kania vakarawarawa ka ra sega ni tikina. E rawa ni ra buli ena dua na lovo, tavuteke ena waiwai katakata, dau na qilaiso koala katakata, saqa ena dua na beseni katakata, tava, comal, se kaukamea itavutavu, ka kania na bulabula se vakaukauwa kei na wadakau me vakayagataki e muri.




#Article 174: California (298 words)


O California e dua na ituvaki e Amerika. Ena loma ni 39.5 milioni lewenivanua tiko kina e dua na iwasewase levu ni rauta ni 163,696 na lomanibai maile (423,970 km2), California sa ikoya na populous kei na ikatolu ni vanua levu duadua e Amerika kei na kena katolu. Na itutu koroturaga e Sacramento. Na Levucake Los Angeles Vanua kei na San Francisco Toba Vanua na ikarua ni matanitu kei na ikalima ni lewelevu cakacaka ni vanua, ena 18.7 milioni kei na 9.7 milioni lewenivanua gacagaca. Los Angeles e California ni duadua lewelevu siti, kei na ikarua ni matanitu e lewelevu, ni oti na Niu York Siti. E tiko talega kina na yasayasa lewelevu ni veimatanitu, e Los Angeles Yasayasa, kei na kena yasayasa levu duadua ena vanua o San Bernardino Yasayasa. Na Siti kei Yasayasa ni San Francisco na ikarua ruarua ni matanitu ivakaraitaki ni vanua e lewena kina na siti levu ni oti na Niu York Siti kei na ikalima ni ivakaraitaki lewena, e taudaku ni va vei ira na lima na Niu York Siti borough. 

California ni vakailavo, kei na dua na sara ituvaki ivoli ni $3.0 trilioni, sai koya na vakailavo ni vanua lalai duadua e vuravura raraba. Na Levucake Los Angeles Vanua kei na San Francisco Toba Vanua na ikarua ni matanitu kei na ikatolu ni duadua e koronivalu vakailavo ($1.3 trilioni and $1.0 trilioni gacagaca me vaka na 2018),ni oti na iwasewase ni Niu York Metropolitan Vanua. Na San Francisco Toba Vanua PSA tu duadua vua na matanitu sara noda ivoli dua na capita ena 2018 ena maliwa ni veivanua lelevu ni lalai, ka sa tiko e vale ki na va na ilawalawa levu duadua ni tamata e tini na kena makete matanivolalevu kei na va na lewe ni cecere duadua e tini.




#Article 175: Florida (125 words)


O Florida na ceva duadua contiguous ituvaki ena Amerika. Na ituvaki sa koya ki na ra ni Ikeli ni Mexico, ki na vualiku ra ena Alabama, ki na vualiku ena Georgia, ki na tokalau ena Wasa Atalanitika, kei na ceva ena Qiqo ni Florida. Na ituvaki koroturaga, Tallahassee, a tauyavutaki me vaka ena 1823 ena ikarua ni soqoni ni yasana matabose. Florida sai koya na ika 22 levu duadua (65,755 sq Mi se 170,300 km2), na ika 3 levu duadua lewelevu (21,000,000+), kei na 8th lelevu lewena (384.3/sq Mi se 148.4/km2) mai na Amerika ituvaki. Jacksonville e na duaudua lelevu municipality ena ituvaki kei na siti levu duadua ena vanua e contiguous Amerika. Na Miami metropolitan vanua na lelevu cakacaka ni koronivalu vanua o Florida.




#Article 176: Kentucky (183 words)


Kentucky e dua na ituvaki e toka ena ceva kei Amerika. Kentucky e ka levu duadua na 37th kei na 26th levu duadua e lelevu na 50 na Amerika.

Na karakarawaco yasana ena yasa ni vale e loma ni veivale ni kena ituvaki koroturaga, o Frankfort, ka vakakina na kena e rua na siti levu, o e Louisville kei Lexington, e rua ka tiko vata e vale me sivia na 20% ni iwiliwili ni tamata. E wasea o Kentucky na iyalayala kei Illinois, Indiana, kei Ohio ki na vualiku, na Ra Virginia kei Virginia ki na tokalau, Tennessee ki na ceva, kei Misuri ki na ra.

Kentucky e kilai me Karakarawaco Ituvaki, e dua na yacabuli ka yavutaki ena Kentucky karakarawaco, e dua na species ni co e kunei ena vuqa na kena veico. Kentucky e vale ki na ivakarau duadua ni qaravatu e vuravura, o Mammoth Cave National Park, e dua vei ira na qalova cecere duadua ni tatabaki waisala kei na sala e tiko kina na contiguous Amerika, kei na rua na tamata lelevu e na kena tokalau ena Uciwai Mississippi.




#Article 177: Ohio (229 words)


Ohio e dua na ituvaki ena tokalau kei Tokalau Vualiku Lomadonu-Tokalau kei Amerika. Mai na 50 ituvaki, sai koya na 34th levu duadua ena vanua, na ikavitu ni lelevu duadua, kei na ikatini e levu duadua yasai lewena. Na vanua ni bula kei na koro levu duadua e tiko kina na Columbus. O Ohio e koula mai vei Drano Erie ki na vualiku, e Pennsylvania ki na tokalau, na ra kei Virginia ki na ceva tokalau, Kentucky ki na cevara, e Indiana ki na ra, kei Michigan ki na vualikura.

Na ituvaki oqo e taura na yacana mai na Uciwai Ohio, e kena ibalebale na vinaka uciwai, levu uciwai se levu uciwai lailai. Wasewaseataki mai na yasana o vualiku, Ohio sa ikoya na ika 17 ni vanua e vakacurumi ki na duavata ena Maji 1, 1803, kei na imatai ena loma ni Vualikura Cakavakalotu. Ohio e kilai taumada ni Buckmata Ituvaki ni oti na Ohio buckmata vunikau, kei Vaka-Ohio era sa kilai talega me Buckmata. 

A tucake o Ohio mai na lekutu mai Ohio na ra kei Appalachia ena vakoloni ena gauna taucoko ni Vualikura Idia Ivalu mai na vanua o Vualikura Yasana ena veimatanitu taumada, me vaka na imatai ni matanitu ka sega ni rawa ka sega ni vakadonui me vakacurumi ki na duavata, ki na dua na vakoloni iyaya ena kaukauwavale ika ni 20 senijiuri ni bera.




#Article 178: Bata (126 words)


Na bata e dua na iyaya loba sucu a caka mai na uro kei protein cakacaka ni sucu se kirimu. Oqo e dua na emulsion tudei ena ivakarau ni rumu, e oka kina na 80% batauro. E dau vakayagataki ena rumu ni ivakarau me tete, waicala vaka condiment, ka vakayagataki me isaluwaki ena vavi, isaluaki, beseni itavuteke, kei na iwalewale tale eso ni vakasaqa.

E dau vakayacori wasoma mai na sucu ni bulumakau, na bata e rawa talega ni manufactured mai na sucu ni vakasucuma tale eso, oka kina na sipi, me, bafalo, kei yak. E caka mai na veivukiyaki sucu se kirimu me tawasei na uro globule mai na batasucu. Na kakaba rokarokataki kei na masima e dau vakuri ena so na gauna me bata.




#Article 179: Jisi (107 words)


Na jisi e sucu ivoli na mai na sucu ka a caka ena dua na gauna rabailevu ni ikanakana, ibulibuli, kei na fomu ena nona coagulation na sucu proteini casein. E ratoulewena protini ka uro mai na sucu, e vakavuqa na sucu i bulumakau, bafalo, me, se sipi. Ena gauna ni soqoni, sa dau acidified tu ga na sucu, ka vakuria na enzyme ni rennet vakavuna na cevatavatataki. Era sa veitawasei na tudei ka ra sa kau yani ki na iotioti ni fomu. Eso na jisi sa moici tu ena kulina, na vakavavakutaka ilati e tautuba, se ena veigauna kece. Vuqa na jisi waicala ena vakasaqa ivakarau.




#Article 180: Virginia (104 words)


Virginia e dua na ituvaki ena veiyasana ni ceva tokalau kei na ra ni Lomadonu-Atalanitika e Amerika ka tiko ena maliwa ni Atalanitika Tai kei na Ulunivanua Appalachian. Na veivanua kei na draki ni Virginia era sa dau veisautaka na Ulunivanua Karakarawa Batibatina ni ra kei na Chesapeake Toba, ka vakarautaka na kila vei ira na kena flora kei na fauna. Na kena ituvaki koroturaga ni Virginia o Richmond; Na lelevu e dua na siti levu e Virginia Baravi, ka sa lelevu sara na Fairfax ni yasayasa me subtabana. Na Virginia ni iwiliwili nei e tautauvata kei na 2019 sa sivia na 8,54 milioni.




#Article 181: Volavola (118 words)


Na volavola e dua na veitaratara ni kawatamata e oka kina na ivakaraitaki ni dua na vosa kei ivakatakarakara. E sega ni dau vakayagataka na veivosa taucoko e dua na volavola ivakarau, o ira na ivakarau ni vosaceuti e rawa ni ra vukea ka dodoka yani na vosataki vosa e cavuti tiko ena kena vakayacori na kena buli na ivakarau kaukauwa ni vosa ka rawa ni vakau yani ena kena gauna donu kei na kena maroroi. Sa dau laurai talega ni kena dau volai na itaviqaravi ni volavola vakai koya e rawa ni vakavuna na veisau ni kila, me vaka e vakatara na kawatamata me veitaudakutaki na nodra vakasama ena fomu rawarawa me ra vakasamataka ka koya tulituli.




#Article 182: Kakana (132 words)


Na kakanae dua na ka e iyaya me vakarautaka na yaga veitokoni ni dua na ituvatuva. E dau tu ga na kena itei se manumanu na kakana, ka tu kina na nutrient yaga, me vaka na carbohydrate, uro, protein, vitamin, se mineral. Na iyau oqo e kaniataki mai na dua na ituvatuva kei na ivakavuvuli mai na veitikina nei ituvatuva me veisela na igu, maroroi ni bula, se na tubu ni yavalata.

Taumada, tamata na kakana e tiko ena rua na iwalewale: vakasasa kei vakasoqoni vata kei na iteitei, ka solia na tamata ni gauna oqo ena dua na ga omnivorous kana. E vuravura raraba, na kawatamata sa bulia e vuqa na cuisine kei na cakacaka ni vakasasaqa, oka kina e dua na totoka rabailevu ni isaluwaki, vakasorena, sipaisi, iwalewale, kei veleti.




#Article 183: Vakasorena (114 words)


Sa vakasorena se co na nodra kau na tuituina se aromatic na iyau era vakayagataki me baleta na isakisakitaki kei na kakana draudrau, me baleta na savasava tikoga na inaki, se na wainimate; veivakuwai na kakana kei na kau tale eso me baleta na maqosanutrient. vakasasaqa vakayagataka ga na veidutaitaka vakasorena mai na sipaisi. Na vakasorena e vakaibalebaletaki ki na draunikau drokadroka se seraki e loma ni dua na kau (e bulabula se na kena ivakarau), ni sipaisi era dau tu ga ka biu mai na so tale na tiki ni itei, oka kina na sorenikau, kuli, wakana kei na vuanikau.

Ena botany, na vosa co e vakaibalebaletaki ki na dua na herbaceous tea.




#Article 184: Mallard (131 words)


Na mallard (Anas platyrhynchos) e siova ga o ya ka bucina taucoko kina na veika vinaka kei na subtropical Amerika, Palearctic iyalava kei na Vualiku Aferika ka sa vakatakilai mai kina mai ni Niusiladi, Ositerelia, Brazil, Colombia, kei na Ceva Aferika. Na tagane e manumanu (drakes) e dua na ulu ni vunia drokadroka ka sika ena tabana ni tabadra kei na kete, ni ra sa yalewa na toa (ga se o ira na nodra) era sa na kena  tavutonotono. Na vakayalewa ruarua oqo e tiko kina e dua na vanua ni iyalayala vulavula ka iridescent na vutina karakarawa ka vakatokai me dua na speculum ena tabadra; o ira na tagane vakabibi era dau speculum karakarawa vutina.

Na species oqo sai koya e dua na qase levu ena bucina ni vakatautauvata ga.




#Article 185: Malesia (180 words)


Malesia na matanitu mai Tokalau Esia. Na matanitu e tiko kina e tinikatolu kei na tolu na yavavala yasana, ka tawasei mai na Wasawasa Ceva Jaina ena ki na rua na veiyasana, Peninsular Malea kei na tokalau kei Borneo ni Tokalau Malea. E wasea o Peninsular Malea e dua na vanua kei maritime na iyalayala kei Thailand kei maritime na iyalayala kei Sigapoa, Vietnam, kei Idonisia. Tokalau Malesia na vanua kei pasidia na iyalayala kei Brunei kei Idonisia kei na dua na iyalayala pasidia kei na Yatu Filipaini kei Vietnam. Na Kuala Lumpur sa ikoya na tiki ni vanua vakamatanitu ka levu duadua ena gauna e Putrajaya kina na idabedabe ni matanitu yavavala. E tiko so tale na iwiliwili ni lewe 32 milioni.

Na matanitu e multi-segata kei na multi-itovo vakavanua. E rauta ni veimama na iwiliwili ni tamata e kaitanitaki vaka-malea, kei na lewevica ni vakajaina, vakaidia, kei na itaukei vakatokai. Na taumada iwiliwili e vakatovotovo lotu na Musilimi, Nona kilai Islam me vaka na lotu tauyavu ni vanua, na lawatu e solia na galala ni lotu kina talega-Musilimi.




#Article 186: Baskin-Robbins (195 words)


Baskin-Robbins  e dua na sinucodo e vuravura raraba ni Aisi kirimu parlors. E sa franchises ena sivia na 30 na matanitu. Mai na 5800 vanua, 2800 era yavutaki e Amerika. A tauyavutaki ena 1953 mai na vakaduavatataki ni rua na Aisi kirimu sasaga of Burt Baskin kei Irv Robbins, o iratou na veitacini-lawa. Ni bera na vakaduavatataki e rua na Aisi kirimu sasaga era sa kacivi Burt Aisi kirimu, kei Snowbird Aisi kirimu. O Snowbird Aisi kirimu e 21 na flavors ena gauna o ya, ka sa vu ni ivola ka bulabula.

Ni rau sa cokovata na sasaga e rua ki na Baskin-Robbins, ka na yaco e muri me dua na aisi ni kirimu ni, ka sa mai biligi ira na mataivalu ni '31 flavors.' Baskin-Robbins e dua na ka ena kena rawa me biu ki liu na ivakarau ni kena vakatovolei vakataratarai — ka laiva me ra tovolea na tamata na flavors duidui ni Aisi kirimu vata kei na kena e lailai, na kena vakayagataki na palasitika piqi me yacova ni ra sa kunea na sevuni era vinakata. Sa vakakina, na Baskin-Robbins na imatai me vakamacalataka na Aisi kirimu keke ki na veivanua raraba.




#Article 187: Meli (111 words)


Na meli se posi sa ivakarau ni talaca vakayago posikadi, ivola, kei ovica. Dua posi veiqaravi rawa ni vakaitaukei se raraba, e dina ni vuqa na veimatanitu era vakatabui ena ivakarau vakaitaukei. Na ivakadinadina ni sausaumi e dau tu ga ena ivakarau ni kabikabi posi sitaba, ia e dua na sitaba mita sa vakayagataki talega ena umauma ni meli.

Era dau cakacaka vakatikitiki na vakaitutu ena vakaumeli mai na ivola talaca. Ena so na matanitu, dua posi, telekaravu kei talevoni (Postal, Telegraph, Telephone, PTT) veiqaravi e raica na na posi ivakarau, me ikuri ni televoni ka telekaravu ivakarau. Eso na matanitu posi ivakarau vakatara vakabulai akaude kei qarava ivolakerekere ni pasipote.




#Article 188: Waqanivola (124 words)


Na waqanivola e dua na iyaya ni pakete kilai levu, e dau vakayacori kina e dua na itukutuku e sega ni tautauvata. E caka ga me tiko kina e dua na kena ivakarau, me vaka e dua na ivola se kadi.

Na waqanivola vakadodonu e dau vakayacori mai na draunipepa ni pepa me dua e tolu na ibulibuli: dua na rhombus, e dua na kauveilatai lekaleka se dua na kite. Na ibulibuli oqo e vakatarai kina na kena buli na valenivolavola ni waqanivola ena kena roqota na pepa e tiko kina e dua na vanua ni reketuqula e loma. Ena kena ivakarau oqo, e dua na reketuqula sotava e sa tauyavutaki ena dua na ituvatuva ni va na taqana ena yasa ni kena daku.




#Article 189: Pacific Games (1982 words)


Na Pacific Games (e kilai taumada me vaka na qito ena ceva ni Pasifika) e dua na soqo multi, me vakataka na qito ni Olimipiki (albeit ena dua na kena ivakarau lailai), vata kei na vakaitavi vakatabakidua mai na veivanua ena wasawasa ni Pasifika. E dau vakayacori ena loma ni va na yabaki ka tekivu ena 1963.

E ciwa na siti duidui ena ono na matanitu kei na yasana era sa hosted na qito ni Pasifika. E va na matanitu era sa hosted na qito ena tolu na gauna: Viti (1963, 1979, 2003), New Caledonia (1966, 1987, 2011), Papua Ni'u Kini (1969, 1991, 2015) kei Samoa (1983, 2007, 2019). E rua na yasana sa hosted na qito ena Pasivika: French Polynesia (1971, 1995) kei Guam (1975, 1999). Na Yatu Solomon islands ena yaco me ikavitu ni vanua me vakayacori kina na veika e yaco mai 2023.

E ono walega na matanitu era sa tiko rawa ena ilavelave kece ni Qito ni Pasifika: Viti, French Polynesia (Taiti), New Caledonia, Papua Ni'u Kini, Toga, kei Vanuatu. Sa dauvakayacoka e tinikarua na Kaledonia vou mai na tinikalima na qito ena Pasivika, o Papua Ni'u Kini vata kei na rua, kei Viti vata kei na dua.

Na vakasama ni kena tauri tiko na Qito ni Ceva ni Pasifika ka tekivutaki vei ira na . A.H. Sahu Khan ka dua vei ira na mata i Viti ena dua na soqoni ni ilesilesi ena Ceva ni Pasifika ka vakayacori e Rabaul ena 1959. A maroroi ka muataki na vakasama oqo ki na dua na soqoni ni ciwa na yasana, ka vakayacori e Nouméa ena ika 1961 ni Maji, ka soli vei Viti na vakarokoroko ni vakayacori na imatai ni qito. 

Ena 1962, e a tauyavutaka kina na ilesilesi ni Ceva ni Pasifika na Matabose ni Qito ena Ceva ni Pasifika, ka kena imatai tiko ni Qito e Suva, Viti. Ena loma ni 40 na yabaki mai na gauna o ya, sa vakayacori kina na qito ena 12 na matanitu kei na yasana ena loma ni yasana. Taumada a vakayacori taumada na qito ena tolu na yabaki gauna e dina ga ni a vakalevutaki sara na ka oqo ki na va na qito ni Tumon e Guam.

Me vaka e dua na isau ni colonisation e Iurope ni Pasifika mai na itekivu ni ika 18 ni senitiuri onwards, e vuqa na veimatanitu era a vakaitavi ena imatai ni qito (mai na 1963) era a tiko ena predominantly ni Peritania se na lawa ni kina ni Varanise. Vakamatata na ga vakataki koya oqo e dua na iwiliwili ni veilecayaki me vaka na Peritania kei na kuila ni Varanise kei na vanua raraba sere dauvakayacoka ka dau vakayagataki ena so na gauna me baleta na matanitu qaqa.

Na ra kei Samoa e vanua duadua ga ena dua na kuila kei na vanua ni kena sovereignty me vaka ga na matanitu ka tiko duadua ga e yanuyanu ena gauna o ya. Ni toso na gauna, era qai fledgling na veimatanitu era sa rawata na sovereignty ni nodra segata me ra extricate ira mai na nodra vakoloni ni gauna sa oti kei na vanua vou sere kei na kuila basika. Ia, na Vosa Vakavalagi kei na Varanise e tiko ga kina na vosa vakadonui ni qito.

Me vaka eso tale na soqo qito, sa sotava oti na qito ena ceva ni Pasifika na duidui. E dua na veileti lailai e se tomani tiko nikua sa ikoya na ituvatuva ni veika a yaco Landing ena Sigatabu. Ena Gauna taucoko ni Pasifika, sa rui bibi sara na Siga ni Vakacecegu va-Karisito (qito ena itaviqaravi eso se itaviqaravi tautauvata e sa dau vakatarai e Toga me vakataka) ka vakayacori ena loma ni gauna dredre ena dua na gauna. Na veika era a sotava era sa tarai ira talega ena na vakalotu, notably na volibol na vanua e unifomu kina na bikinis vakadonui me baleti ira na marama era sa vakasaurarataki me ra dau tudei ena isaluwaki tudei. Ia eso tale na matanitu lelevu ena loma ni vanua se o ira era ciri vata kei na so tale na veimatanitu vakavuravura (k.v. Cook (Ni'u Siladi), American Samoa , kei Varanise Polynesia era sa vakarauta vakalevu cake ena vuku ni ka oqo.

Eso tale na soqo e vuravura raraba kei na iwasewase era sa vakauqeta talega ka veisautaka na itukutuku makawa ni qito. Ena 1995, na yabaki Papeete, a hosted kina o Taiti, e vuqa na matanitu era a vakatulewa ki na boycott me vaka e dua na vakacudrucudru ni Varanise nukilia ena Pasivika. Ia, na qito, a lesu tale ki na dua na vakaitavi ena iwasewase taucoko ena soqo oqo ena 1999, a vakayacori e Guam.

Na imatai ni inaki ni matabose ni qito ena Pasivika, me vaka na kena Charter na:  me tauyavutaki kina na ivau ni veitokani kei na veitacini ena kedra maliwa na tamata ena iwasewase ni Pasifika ena kena isau qito ka sega ni dua na duidui me vaka na veitau, Lotu se politiki. 

Era a vakatekivuna na qito me ra tokona ka tara cake na qito ena kedra maliwa na veimatanitu kei na tamata ena ceva ni Pasifika. Ni oti e limasagavulu na yabaki na kena bula tiko, sa veisautaka na yaca na ilesilesi ni Ceva ni Pasifika ki na itikotiko ni Pasifika.

Na qito ni XII south Pasivika a vakayacori e Suva, e a raica o Viti ena imatai ni gauna me ivakamacala taumada ni dua na parokaramu taucoko ni 32 na qito. Na parokaramu oqori e okati kina na qito ka ra duavata ena yasayasa ni Pasifika ka vakakina na qito ka tiko kina e dua na vakaitavi vakaiyalayala ka ra sega ni dau tauyavutaki vakavinaka.

E dua na TLW kaukauwa ni pakete e dua na imatai ni qito e rawa kina vei ira na cicivaka me ra cakacaka vata kei na dua na liga galala ni kena caka na namaka ni kena rawati na qito. E dua na iyaloyalo duiroka ka mana kei na irogorogo vunautaki ga vakataki koya na kauwai kei na marau ena kedra maliwa na lewe ni veivanua e Viti. Era a vakaitavi na veikoronivuli kei na ilawalawa itabagone ena parokaramu ni veimaliwai me vakataka na parokaramu vakubeci ni matanitu me imatai talega ni qito.

Era a hosted na qito me ika 13 ni Pasifika mai Apia, Samoa. Me kena veibasai ki na qito Olimipiki ka namaki me vakavurea na ilavo me baleta na matanitu era tiko kina, sa namaki vei ira na qito 2007 na Pasifika me ra biuti Samoa $ 92na milioni ena dinau, predominantly me isau ni vakayagataki ilavo ena cakacaka ni infrastructure levu me vaka na wavu kei na gaunisala.

Na itutu ni dinau e dina, lima na matanitu (Papua Ni'u Kini, Vanuatu, Solomon Islands, Toga kei Amerika Samoa) era a vakamoce ki na 2015 na qito ena Pasifika. A soli na qito oqo vei port Moresby, Papua Ni'u Kini ka vakamuria na 2011 na qito ena Pasivika ka vakayacori e Nouméa, New Caledonia. Ia na isau ni tubu cake (purportedly ena vakasabusabutaki ni $1 billion) kei na icolacola logistical ni kena biu na qito ena kena tomani tiko na kena rawa ni vakayacori na soqo o ya.

Na yago e lewai tiko sa ikoya na matabose ni qito ni Pasifika. Na kuila ni matabose ni qito e sa vakaraitaki ki na matanitu ni qito e tarava ena mua ni qito kece sara. Ena vakalevutaki kei na tubu vakailavo ena vanua ni Pasifika kei na Oceania ni Yatu Pasivika, sa lewa kina na matabose ni Qito ena Ceva ni Pasifika me modernise ka talemuria na kena Charter ena rarama ni veisau oqo ena vanua kei na vanua veisau ni qito ena noda itikotiko, sa yaco kina na matabose me dua na Charter vou ena 2007.

The current President of the Council is Vidhya Lakhan from Fiji.

Na lewe ni matabose e oka kina na dau veivanua tani kilai National Multisport Organisations ena loma ni veimatanitu kei na yasana era lewena tiko na itikotiko ni Pasifika. cala: sega na module Footnotes . Ena gauna oqo e 22 na lewenilotu. Na yanuyanu o Pitcairn sai koya duadua ga na lewe ni matabose vakaitikotiko ni Pasifika ka sega ni lewe ni matabose ni Pasifika, ia a vakacurumi na yanuyanu o Norfolk me lewe ni matabose ni qito ena Pasivika ka dina ga ni sega ni lewe ni itikotiko ni Pasifika.

Ena ika 2014 ni Julai, era a kacivaka kina na komiti ni Oceania National Olimipiki na nodra lewenilotu lomavata me ra vakatarai Ositerelia kei ni 'u Siladi me ra vakaitavi ena va na qito, ena dua na provisional, ena qito ni 2015 na Pasifika. Na kena rerevaki na kena raici na titobu e rua, era sa veirawai na matanitu era sa tarova tiko na nodra inclusion. Ena vakatarai vei ira me ra vakauti ira walega na vakaitavi ena rakavi sevens, soko, taekwondo kei na weightlifting-qito ka ra a vakadinadinataka kina na veimatanitu tale eso ni Pasifika na nodra veisisivi ena veigauna sa oti.

E 37 na qito era vakadonuya na matabose ni qito ni Pasifika, me vaka ena Tiseba 2017.Script: sega na module  ivakamacala e ra . Na qito ni 2019 na Pasifika ena tiko kina e 26 na qito, ia e dua na torosobu ki na 24 na qito ena caka me 2023.

A tubu cake na iwiliwili ni qito ena Pasivika mai na 14 ki na 16, ka mana ena 2023 na qito. A vakayacori na veisau oqo ena 2016, ka rau sa cakava kina o soko kei Triathlon na qito. Na uto ni qito e gadrevi me okati ena ilavelave kece ni qito.

Na matailalai ni qito yadua, ka vakakina na kena e 2019 na qito, era sa vakaraitaki tiko ena teveli e ra:

E 21 na qito e rawa ni inclusion ena dua na qito, me vaka e digitaki mai na komiti ni organising ni matanitu. Na matailalai ni qito yadua, ka oka kina na 2019 na qito, era sa vakaraitaki tiko ena teveli e ra:

Kena isau e liu e oka tiko kina na rakavi 15s (vakaisosomitaki qara ena rakavi 7s) kei na SIwa underwater (iotioti ni contested ena 1999).

E okati talega ena 2009 na qito lailai ena Pasivika na rakavi sotasota 7s (ena gauna oqo sa mai sosomitaka na rakavi sotasota 9s).

^ a vakacurumi e dua na ituvatuva 3x3 me ikuri ni bula vakaivakarau me baleta na basketball ena 2019 ni oti na kena okati ena qito vakalekaleka ena 2017.

Na ^ b volibol kei na baravi volibol o sa volai tu me dua na qito me baleta na inaki ni parokaramu ni qito me tekivu mai na so na gauna ni oti na vakamoce me baleta na qito XV (me salavata kei na iwiliwili taucoko ni qito e vakalailaitaki mai na 28 ki na 26 me baleta na qito XVI). Cala ena itukutuku: sega ni dua na module Footnotes. Cala ena itukutuku: sega ni dua na module Footnotes.

^c Netball e dua walega na veisisivi ni marama.

^ d tara rakavi sa dua na qito vinaka ia na tagane, na vakaiwasewase ni marama kei na kena e veicurumaki e dodonu me okati kevaka e sa digitaki na rakavi.
Na iotioti ni tally ni metali ni qito e sega ni kila e dua na icocovi, me baleta na veisisivi kei na qito totoka.

E rau a okati o Ositerelia kei Ni'u Siladi ena metali ni gauna taucoko ena imatai ni gauna ni oti na 2015 na qito ena Pasivika na Moresby, Papua Ni'u Kini. Na ituvatuva e ra e oka kina na qito kece sara mai na 1963 ki na 2019. e dodonu me okati na vakaiwasewase kevaka e digitaki na rakavi.

Nation(s) in italics are defunct PGAs.




#Article 190: Qito (305 words)


E okati ena qito na fomu ni veivuvutaki itaviqaravi vakayago se dauqito, mai na vakaitavi vakawawa se tauyavutaki ni dua na ka, ke lailai me vakayagataki, maroroya se vakatorocaketaka na kaukauwa vakayago kei na kila vakacakacaka ena nodra marautaka tiko na vakaitavi, kei na so na gauna, veivakamarautaki ni dausarasara. Na qito e rawa ni kauta mai na macala vinaka ki na nona bula vakayago e dua. E drau na qito e tiko, mai vei ira era tiko ena kedra maliwa na veisisivi, mai vei ira e drau na vakaitavi ena vakasalataki, ena timi se veisisivi vakatamata yadua. Ena dua na qito me vaka na tatuki, e vuqa na veisisivi me ra veisisivi, vakayagataki se veitaravitaki, vata kei na dua na icocovi; ena so tale, na veisisivi (e tautauvata) e tiko kina e rua na yasana, e rau tovolea me sivia na kena kadua. Eso na qito e vakatara e dua na sea se droinitaka, ka sega kina na icocovi; eso tale era vakarautaka na iwalewale ni voroki ni me vakadeitaki kina e dua icocovi kei dua tawayaga. E dua na iwiliwili ni veisisivi e rawa ni tuvai ena dua na sotasota vakayacoka e dua na jabeni. E vuqa na qito sotasota ni e dua na jabeni vakayabaki ena nomu vakarautaki na dauqito ena dua na veigauna qito gauna, ka tarava ena so na gauna ena qitotakali.

Na qito e dau liutaki ena dua na lawa se ivalavala, ka dau veiqaravi me vakadeitaki kina na veisisivi totoka, ka vakatara na adjudication tudei ni icocovi. Na qaqa e rawa ni vakatau ena veika vakayago me vaka na sikoa takete se takosova dua na laini. Ena rawa talega ni vakatau ena turaganilewa o cei sikoa na tiki ni cakacaka qito, oka kina na inaki se vakabekataki ivakarau me vaka na cakacaka vakamisini se ivakaraitaki ni cakacaka vakamisini.




#Article 191: Lisi ni cecere matanitu (399 words)


Oqo e dua na lisi ka vakarautaki kina na raici vakararaba ni cecere e veiyasai vuravura, kei na itukutuku ena kedra ituvaki kei na kilai ni nodra veiceceretaki.

Biutataki e dua na lisi me vaka oqo e rawa ni dua na ivakarau dredre ka veivosakitaki, me vaka ni sega ni dua na ivakamacala e veivauci vei ira kece na lewe ni itikotiko raraba ni veimatanitu me baleta na ivakarau ni matanituiubi. Me baleta na ikuri ni ivakamacala ni veika e vakayagataki me kilai kina na lewe ni lisi oqo, yalovinaka raica na veika me baleta na iwasewase ganititaki e ra. Na lisi e kena inaki me okati kina na veivakavatukani ka sa kilai tu me vaka de facto na ituvaki ni cecere e Amerika, ka me kakua ni laurai na ganititaki me vaka e dua na veivakadonui me baleta e dua na ka e rawa ni yaco me matanituiubi ena ivakarau vakalawa.





#Article 192: Vunilagi (320 words)


Na vunilagi se lomalagilaini na laini e laurai me tawasei Vuravura mai na lomalagi, na laini e wasea vakaveidabui e na idusidusi kece sara e laurai ena rua na iwasewase: o ira era veilatai na dela i vuravura, kei ira era sega ni vakakina.

Na dina vunilagi e dina vakaukauataki dina laini, ka na rawa walega ni laurai ni sa koto e wasawasa dela. Ena vuqa na vanua, e kasa na laini oqo ena vanua, vunikau, tara, ulunivanua, kei na so tale, kei na ilesu ni sala ni vuravura kei na lomalagi sa rogoci laurai vunilagi. Ni raici e dua na wasawasa mai matasawa, sa dau vakatokai na tiki ni wasawasa voleka ki na vunilagi me nirataki. 

Na dina vunilagi e vakababataka. E wavokita na daudidigo ka sa vaka me dua na iwirini, ka dau vagolei yani ki na dela ni dua na ivakaraitaki mokimokiti vinaka sara ni Vuravura. Na kena vale e koto kina na daudidigo kei na kena e ra wasawasa itagede. Na kena yawa mai na daudidigo isau ena veisiga yadua ki na atmospheric refraction, ka tarai koya vakalevu sara draki vukitani. Sa vakakina, na kena cecere cake na matai daudidigo mai na wasawasa itagebe, kena yawa na vunilagi sa mai daudidigo mai na ka e tukuna. Kena ivakaraitaki, ena ivakatagedegede atmospheric vukitani, me baleta e dua na daudidigo ena mata e cake wasawasa itagede ena 1.70 mita, na vunilagi e tiko vakayawa sara ena 5 kilmita.

Ni laurai mai na rai saraga icake duridusia, me vaka na siga siteseni, na vunilagi e yawa sara ga ka kovuta e dua na vanua levu cake e vuravura. Ena kisi oqo, sa yaco me laurai ni vunilagi vakavoleka cake na vakatotomuria e dua na ellipse mai na dua na iwirini vinaka sara, vakabibi ena gauna daudidigo kina e cake mai na ekueita, ka ni na rawa ni ivakaraitaki vinaka cake na vuravura me ellipsoid mai na kena e vuravura.




#Article 193: Ulunivanua (282 words)


Na ulunivanua e dua na vanua levu ka duri tu e dela ni vanua vakavolivolita ena dua na vanua vakaiyalayala, e vakavuqa ni dua na dautukutuku. E dau nanumi tu ga e dua na ulunivanua me gaunisala mai na dua na delana. Era buli na veiulunivanua mai na tectonic kaukauwa se daulabuebue. Na veikaukauwa oqo ena rawa ni laveta cake na delai vuravura. Sa cadra mai vakamalua na veiulunivanua ena cakacaka ni uciwai, draki ni ituvaki ni waicevata, kei na kena e muri mai. E vica na ulunivanua era sa oya tu ga, ia e levu sara era yaco ena levu ni veiulunivanua vakaitamera.

Na vakalevulevui koya ga ena veiulunivanua e vakavuna na draki batabata mai na wasawasa itagade. Na batabata draki oqo ena tara na eco-ivakarau ni ulunivanua: eso tale na vanua e duidui kina na tea kei manumanu. Ena vuku ga ni veivanua hospitable lailai kei na draki, sa dau vakayagataki na veiulunivanua me lailai kina na tabana ni teitei kei na kena me baleta na tuva kawa kei na veivakabulabulataki, me vaka na ulunivanua kabata kei vakasisisi.

E tolu tiko na mataqali ulunivanua levu: daulabuebue, lobi ulunivanua, kei buloko. Era sa tauyavutaki kece na lewe tolu mai na tectonic veleti: ni sa toso na pituiteri ni vuravura, icaca, kei na dekeulu. veikauaitaki na mataivalu, isostatic veilaveti kei na vakalatilati ni noda vakawalena na vatu e cake, ka vakavuna me cecere cake na kena landform mai na veika e vakavolivolita. Na cecere ni ivakatakilakila e vakavuna me dua na delana se, kevaka e levu ka gaunisala, e dua na ulunivanua. Na veiulunivanua lelevu e dau yaco ena linear balavu arc, ka vakaraitaka na tectonic veleti na iyalayala kei na itaviqaravi.




#Article 194: Uciwai (285 words)


Na uciwai sai koya drodro vakatamata waisala drodro, e vakavuqa ni bulabulawai, drodro ki na dua na wasa, wasawasa, drano se dua tale na uciwai. Ena so na gauna e dau drodro e dua na uciwai ki na qele ka yaco me mamaca ena mua ni kena sala ka sega ni yacova tale e dua na yago e wai. E rawa ni vakatokai na uciwai lalai me vakayagataki na yaca me vaka na soniwai, drekeniwai, brook, rivulet, kei uciwai lalai. E sega ni dua na ivakamacala vakadonui me baleta na vakaumauma ni vosa ena kena vakayagataki na veika geographic, e dina ga ni so na matanitu se itikotiko e tiko kina e dua na kena iwiliwili.

Na uciwai sa tiki ni ivakarau hydrological. Dau vakasokomuni na wai ena dua na uciwai mai na suasua ena dua na wainiuca beseni mai na dela ni drotani kei na ivurevure tale eso me vaka na qelewai vakavinavinaka, vulaitubutu, kei na vagalalataki ni wai ni bula vakayago ena aisi kei na ucacevatatawana (k.v., mai waicevata).

Na uciwai kei soniwai e dau vakasamataki wasoma ena loma ni dua na saravanua, ia, era sa waqa ga ena 0.1% ni vanua e vuravura. Era sa kilai levu ka bibi sara me ra tamata ena kena dina ni vuqa na siti kei na taurivaka era tara wavoki na freshwater ena uciwai kei soniwai. E vuqa na veikoro lelevu e vuravura era sa ka toka ena bati ni uciwai, me vaka, se, vakayagataki me ivurevure ni wai, me baleta na kakana, me baleta na kauti, me vaka na iyalayala, me vaka e dua na sasabai, me ivurevure ni waikaukauwa me ra draiva kina na susu, ni sisili, kei na ivakarau ni takali ni vanualala.




#Article 195: Drano (282 words)


Na drano e dua na vanua e sinai tu ena wai, veivakacurumi ena dua na beseni, vakavolivoliti ena vanua, vakatikori mai na dua uciwai se so tale volekata e veiqaravi me vakani se drodro na drano. Drano davo tu ena vanua ka sega ni tiki ni wasawasa, e dina ga ni vaka na wasawasa levu, era sa tiki ni cowiri ni wai ni vuravura. Na drano e duidui mai na waitui ka dau veibaravi tu ena wasawasa. Era tautauvata ka titobu cake mai na tobu, ka ra davo tu talega ena vanua, e dina ga ni sega ni dua na ibalebale ni veika me caka. Na drano e rawa ni vakaibalebaletaki ki na uciwai se soniwai, ka dau drodro tu ena dua na soniwai ena vanua o ya. E vuqa na drano era vakani ka drodro ena uciwai kei na soniwai.

Na drano matau e kunei vakararaba ena veivanua lelevu, loga veisei, kei na veivanua eso ena kena marautaki tikoga waicevata. Eso tale na drano era kunei ena endorheic beseni se ena sala ni uciwai matua, ka sa vakayawa kina e dua na jenala ni uciwai ki na dua na beseni. Ena so na veiyasai vuravura era tu kina e vuqa na drano ena vuku ni vakarerevaki wainiuca ka dau biu tani mai na iotioti ni Aisi Yabaki. Na drano kece sara era sa vuravura tiko vari, ni ra na vakalewena vakamalua na kune se takava mai na beseni era tu kina.

E vuqa na drano era buli ka ra tara me baleta na iyaya se teitei vakayagataki, me baleta na itabatamata qaqa ni wai-livaliva kaukauwa se noda ni wai, se me baleta na aesthetic, inaki ni veivakabulabulataki, se itaviqaravi tale eso.




#Article 196: Soniwai (107 words)


Na soniwai kena tiko e dua na yago wai ka drodro tu e dela ni wai ena loma ni imocemoce kei na baqe ni dua na vakayagataka. Na drodro ni dua na soniwai e liutaki mai na tolu na wai ivakasala e dela, subdelena na wai kei na qelewai. Na wai ni subdelena kei na wai sa dau veiveisau vakalevu ena loma ni ucalutu. Na qelewai, ena yasana kadua, e tiko kina e dua na cau tudei ka dau lewai vakalevu cake ena ivakarau balavu ni suasua. E kovuta tu na vu ni vosa, subdelena kei na qelewai vakayagataki ka sauma na geological, geomorphological, hydrological kei na.




#Article 197: Iyalayala (153 words)


Iyalayala e dua iyalayala geographic ni veivakavatukani vakapolitiki se vanua vakalawa, me vaka na veimatanitu, cecere matanitu, veivueti matanitu, kei na veivakavatukani subnational tale eso. Era sa  iyalayala na tauyavutaki ena veidinadinati ni veivakavatukani vakapolitiki se veimaliwai ni veivakavatukani ka na lewai kina na veivanua oqori; na buli ni veidinadinati oqo e vakatokai me yalanitaki ni iyalayala.

Eso iyalayala — me vaka na iyalayala ni lomada veiliutaki iyalayala, se na iyalayala ni vanua e loma na Iwasewase Schengen — era sa dolavi ka veiyalayalati sara. E vuqa na iyalayala era lailai se lewai taucoko, ka rawa ni takosova vakalawa ga ena iyalayala ni jekepoidi kei na iyalayala loga vinaka e rawa ni lewai.

Na iyalayala e rawa sara ga ni susuga cake na tatao iwase loga vinaka. Sa tauyavutaki talega e dua na duidui ena sikolasivi vuli na iyalayala kei na veimatanitu, na veivosaki ituvaki ni vakasama oqo ka sega ni matanitu iyalayala.




#Article 198: Halloween (157 words)


Na Halloween sa ikoya na marautaki ni vakacagicagi e vuravura, vakalevu ga mataniti ni Iurope o Amerika, tikinisiga ena Okotova 31, se na tavi ni Ra Vakarisito kei na kana magiti ni Kece Vakatabuya Siga.

Ena gauna ni Halloween, e vuqa na gone era na qito lawakitaki se qaravi. Era dau isulu na gone mai na dua na vale ki na dua tale, ka kerea na vakidacalataka me vaka na jokeliti se so na gauna, ena taro, lawakitaki se qaravi? Na vosa lawakitaki e kena ibalebale e dua na veivakarerei me vakayacori kina na vosalevu ena itaukei se na nodra iyau kevaka e sega ni soli e dua na ka.

Na tiki ni gauna vakadinamati, me vakataka na papukeni, qani sila, kei na rereganivatu, era sa tu tiko e Halloween, o Jack-o'-lantern sa ikoya e dua na ivakatakarakara kilai levu duadua me matataki kina na Halloween. Na itikotiko era dau ukutaka ena mataqali ivakatakarakara vakaoqo e Halloween.




#Article 199: Vakavinavinaka (116 words)


Vakavinavinaka e a dau marautaka e dua na vakacagicagi ni matanitu o Amerika, Kenada, Brazil. Sa tekivu me siga ni Vakavinavinaka kei na solibula me baleta na veivakalougatataki ni tatamusuki kei na italanoa ni yabaki yani ki liu. E tautauvata na kena vakatokai na soqo yaloyalo vakacagicagi e Jamani kei Japani. E marautaki na siga ni Vakavinavinaka ena ikarua ni Moniti ni Okotova mai Kenada kei ikava ni lotulevu ena Noveba mai Amerika kei Brazil, ka vakakina ena loma ni yabaki vata oqori ena veivanua tale eso. E dina ga ni sa rui wakadra na siga ni Vakavinavinaka ena ivakarau vakalotu kei na itovo vakavanua, sa dau marautaki talega me vaka e dua na vakacagicagi vakavuravura.




#Article 200: Vuna (130 words)


Na vuna sai koya na noda kaukauwa ni vakilai na veika eso, vakayagataki ni vakasama, kei na kena moici se vakadonui na ivalavala, isoqosoqo, kei na vakabauta ka yavutaki ena information vou se veika e sa tu rawa. E semati vakavoleka sara ki na itaviqaravi vakatamata vakaivakarau ni filosofi, vakadidike, vosa, fika, kei cakacakaniliga, ka dau vakasamataki me dua na ka e rawa ni kilai tani mai na tamata. Na vuna e dau vakatokai kina ena so na gauna na vakaituvatuva.

Na kena nakiti e veiwekani kei na cakacaka ni vakasama kei na veicokocokoti, ka okati kina na nona vakayagataka na vuku e dua. Na vanua ni vakasama ena vulica kina na sala e rawa ni vakayagataka kina na humans na ivakarau ni kena rawati na vakasamataki e donu veiba.




#Article 201: Biuvanua (178 words)


E biuvanua sai koya na yawa sara ni nodra toso na manumanu yadua, ena dau tu ga ena dua na gaunaki. Sa ivakarau tudei duadua ni biuvanua ena ecology. E kunei ena ilawalawa ni manumanu lelevu kece, oka kina na vuka, vakasucuna, ika, qasi, bula e vanua e wai, manumanu lalai, kei na veimataqalikai. Na ivakasaribariba me baleta na biuvanua e rawa ni yaco kina na draki ni vanua, na kena rawati na kakana, na gauna ni yabaki se me tikoga na vuna. Me na wiliki me vaka e dua na biuvanua dina, ka sega walega ni dua na vakasavi se irruption, na nodra toso na manumanu e dodonu me dua na ka vakayabaki se gaunaki vakavudua.

Ena vuka, E rauta ni 1,800 na vuka species e rawa ni biuvanua vakayawa sara ena veiyabaki me sauma na draki. E vuqa vei ira na migrations oqo era vualiku kei na ceva, ka species na nodra vakani kei na bucina ena vualiku kei ulubale ena vulaikatakata, ka ra toki ena vica na drau na kilomita ceva me baleta na vulaibatabata.




#Article 202: Veivanua e Viti (994 words)


O Viti e dua na ilawalawa kacabote ni yanuyanu ena ceva ni Pasifika, ka lasu me baleta na 4,450 kilometres (2,765 Mi) Southwest ni mai Onolulu kei na 1,770 km (1,100 Mi) ena vualiku kei ni 'u Siladi. Ena 332 na yanuyanu kei na 522 na islets lalai era cakava na archipelago, rauta ni 106 era sa tawani tu ga. Na levu taucoko ni vanua e 18,272 km2 (7,055 sq Mi). E tiko kina na iwasewase 26th levu duadua ni vakatabakidua ni veika vakailavo ni 1,282,978 km2 (495,361 sq Mi).

O Viti Levu, na yanuyanu levu duadua, e kovuta na 57% ni vanua ni vanua ni matanitu, o ira na lewe rua na siti vakadonui (na Suva, kei na Lautoka) kei na veitauni lelevu tale eso, me vaka na Nausori, Vaileka, ba, Tavua, Kororvou, Nasinu, kei Nadi (na vanua ni waqavuka levu), ka lewena e 69 na% Vanua, 64 km (40 Mi) ki na vualiku kei Viti Levu, e kovuta ga e 30 na% ni vanua e dina ga ni tiko e vale ki na 15 walega na% ni iwiliwili ni lewenivanua. Na kena veitauni levu o Labasa kei Savusavu. Ena northeast e kena ti na Natewa toba, ceuceu mai na Loa peninsula.

Erau sa lelevu na yanuyanu ruarua, ka ni cake ki na 1,300 na m (4,300 FT) ka tubu cake tiko mai matasawa, ka ubia na draki veikau. Na uca bibi (ki na 304 cm se 120 idi vakayabaki) ka lutu ena cagi (southeastern), ka kovuta na veiwasewase oqo ni yanuyanu ena veikau taqomaki draki. Na Lowlands ena ra ni veiyatu kece sara era na na veiulunivanua ka sa tiko e dua na draki mamaca vinaka na ki na dua na gauna mamaca na me vaka na sugarcane.

Eso tale na yanuyanu kei na yanuyanu, ka dau ubia ga e 12.5 na% ni vanua kei na vale eso ena 16 na% ni iwiliwili ni tamata, oka kina na Taveuni Southeast laivi Vanua Tu kei Kadavu yanuyanu, Ceva kei Viti Levu (na ikatolu kei na yanuyanu levu duadua e tiko kina na kena ivakarau), na ilawalawa ni Mamanuca (vakatikitiki walega) kei Nadi) kei Yasawa group (ki na vualiku kei Mamanucas), ka ra saravanua kilai levu gole, na ilawalawa ni Rawaiviti (e Suva) kei Naka) kei Naka , na kena Turaga e liu kei na tauni duadua ga ena dua na yanuyanu lailai, ka tiko ena yanuyanu o Ovalau, kei na yawa Lau ena wasawasa na Koro ki na tokalau kei Toga, ka wasei mai na itukutuku ni Lakeba.

E rua na veiyasana outlying era Rotuma, 400 km (250 Mi) ki na vualiku, kei na uninhabited coral Ktoll kei na cay Ceva-au se Ra se Conway cakau, 450 km (280 Mi) ki na Southwest ni levu o Viti. Culturally tudei Rotuma kei ira na kena lewe 2,000 na tamata ena 44 km2 (17 sq Mi) vakaiwase era lewena na Polynesia, ka taleitaka na wekana autonomy me vaka e dua na Fijian dependency.

Viti retioyaloyalo e ripotetaki ena 21 ni Sepiteba 2006 ni yanuyanu o Viti Maritime kei na veimaroroi (FIMSA), ni railesuva tiko na kena madra maritime na ivolakabi, sa kunea kina na kena rawa ni levu cake na yanuyanu e rawa ni davo koto ena loma ni iwasewase ni vakatabakidua ni veika vakailavo nei Viti. [Citation e gadrevi]

E sivia ni veimama na iwiliwili ni lewenivanua e Viti era vakaitikotiko ena yanuyanu ena baravi, e Suva se ena veivanua lalai cakacaka. Na loma e sparsely lewena ena vuku ni kena voravora veivanua.

Soqo me: Biodiversity, veisau ni draki-Kyoto Protocol, Desertification, Endangered Species, lawa ni wasawasa, sotia digitaki Life livaliva, Ozone vakaoti veitaqomaki, draki veikau 83, draki veikau 94, Wetlands

Sainitaki, ia e sega ni vakadonui: e sega ni dua vei ira na veidinadinati digitaki

Veivanua – iMataka

E oka kina na 322 na yanuyanu kei na islets ka rauta ni 110 na lewena

Na Viti e tiko ena tutu ni northeast ni Indo-Ositerelia veleti ka volekata na subducts ena ruku ni Pasifika veleti ena vualiku kei Viti beseni microplate ena maliwa ni iwasewase na North Viti Fracture ena vualiku kei na iwasewase o Hunter Fracture ena ceva. Oqo e dua na tiki ni mama ni bukawaqa, na wa ni volokeno ena iyalayala ni Wasa Pasivika

Oqo e dua na lisi ni veitikina vakaitamera e Viti, na veitikina ka yawa sara mai na vualiku, ceva, tokalau kei na ra kei na veivanua tale eso.

Northernmost – Uea yanuyanu, Rotuma, tokalau

Easternmost kena vakasama – Vatoa yanuyanu, tabana ni tokalau

Southernmost tikina – Ceva-i-Ra, tabana ni ra kei

Westernmost tikina – Viwa yanuyanu, ra kei Divisio




#Article 203: Veiyasana (193 words)


Ena veivanua, na veiyasana era sa wasei tu ena ituvaki vakayago (vakayago veivanua), na ituvaki ni bula vakatamata (veivanua vakatamata), kei na veimaliwai ni kawatamata kei na ituvaki ni vakabula (vakabulataki veivanua). Na Veiyasana veivanuani kei na veiyasana lalai era sa vakamacalataki tu ena nodra dauvakalevu, ka so na gauna e vakalekaleka na iyalayala, vakavo ga ena veivanua vakatamata, ka sa vakamacalataki kina na vanua ni vanua me vaka na iyalayala ni vanua vakamatanitu ena lawa.

Vakatikori mai na veiyasana continental e vuravura raraba, era sa tu talega na hydrospheric kei na atmospheric ni veiyasana ka ubia na wasa, kei na duidui draki e dela ni vanua kei na wai tawavanua ni vuravura. Na vanua kei na veiyasana e vuravura raraba era sa wasei ki na subregions vakaiwase iyalayala mai na veika lelevu veivanuani ka na vakauqeta na veika e baleti ira na veikabula, me vaka na bucabuca kei kena ivakarau.

Me vaka ni sa dua na sala ni kena vakamacalataki na vanua kasivitani, sa ka bibi ka vakayagataki raraba ena kedra maliwa na veitabana e vuqa ni veivanua, o ira yadua era rawa ni vakamacalataka na veivanua eso ena ivakarau ni iwasewase.




#Article 204: Iwasewase (119 words)


Na iwasewase sa ikoya na iwiliwili e ka vakaraitaka na kena levu e rua tale se bulia se na kena ivakarau se na planar lamina, i loma ni waqavuka. Na delena iwasewase o ya na kena analog ena ni rua tale e dela ni tolu tale iyaya. E rawa ni kilai na iwasewase me vaka na levu ni iyaya e soli ena dua na vavaku ka na ganita me dua na kena ivakaraitaki, se na levu ni kau e gadrevi me boroya na dela ni dela ni dua na kote. Sai koya na analog na e rua ni balavu ni na imoimoi (dua na vakasama na) se na ivola ni dua na ka tudei (e tolu na vakasama na).




#Article 205: Iwiliwili (145 words)


Na iwiliwili e dua na iyauqaqa e rawa ni tiko me vaka e dua ka lewevuqa se rabailevu, ka vakaraitaka na tagutuviki kei vosovosoni. Na iwiliwili e rawa ni vakatauvatani kei na levu cake, lailai, se tautauvata, se ena nomu lesia e dua na matanivika ena kena ivakarau e dua na tabanilotu ni ivakarau. Na dusia, gauna, yawa, katakata, kei na angular era sa tu ena kedra maliwa na ivakaraitaki kilai levu ni iyau quantitative.

Na iwiliwili e tiko ena kedra maliwa na kalasi taumada ni veika vata kei na kena vinaka, iyau, veisau, kei na veimaliwai. Eso na iwiliwili era sa vaka na kena ituvaki e loma (me vaka na kena iwiliwili), ka so era cakacaka me vaka e tukuna (iyau, gacagaca, ivakarau) ni veika me vaka na bibi ka rarama, balavu ka lekaleka, rabailevu ka rabailailai, lalai ka levu, se levu ka lailai.




#Article 206: Iloilo (iyaya) (203 words)


Na iloilo e dua na iyaya e vakasaraka e dua na iyaloyalo. Na rarama e marau laivi e dua na iloilo ena vakaraitaka e dua na iyaloyalo ni veika cava ga e tu e liu, ni vakanamata ki na iloilo ni mata se dua na itaba veilawa. Sa mai cava na iloilo na vanua me na laurai kina na iyaloyalo ena dua na tutuni e tautauvata kei na kena serau mai me cila kina na rarama. Oqo ena rawa kina vei ira na welefea me ra raici ira se iyaya e dakuna, se na iyaya sara mada ga era tutuni mai vei ira ia mai na nodra vanua ni rai, me vaka na kena e tuba. Sa bula tu na iloilo vakatamata me tekivu mai na gauna prehistoric, me vaka na iloilo e dela ni wai, ia era sa iloilo buli iyaya na tamata mai na veimataqali iyaya me udolu na yabaki, me vaka na vatu, kaukamea, kei iloilo. Ena iloilo ni gauna oqo, na kaukamea me vaka na siliva se aluminum e dau vakayagataki wasoma ena vuku ni nodra icake veivakalougatataki, ka vakayagataki me vaka e dua na koteni e sega ni taucoko ena iloilo baleta na kena vakalogalogavinakataki ka dredre sara.




#Article 207: Cina (113 words)


Na cina sa ikoya na kena vakayagataki na rarama me rawati kina na kena rawaka se aesthetic na kena revurevu. Na cina e oka kina na kena vakayagataki na ivurevure buli ni rarama me vaka na cina kei kaivirikom rarama, ka vakakina na veivakararamataki vakatamata ena toboka ni sigararama. Sigararamataki e dau vakayagataki na rarama ena so na gauna ena talevoni ena sigalevu. Oqo ena rawa ni vakabula na igu ena kena vakayagataki na cina buli, ka matataka e dua na taqomaka levu ni igu veivakarusai ena veivale. Na cina dodonu e rawa ni vakavinakataka cake na cakacaka, vakavinakataka na irairai ni dua na vanua, se vakavakasama vinaka na kena revurevu ena vakayagataka.




#Article 208: Vuli (395 words)


E vuli na iwalewale ni kena rawati na ka vou kilaideivaki, kilaka, itovo, vakacakacaka, veikayaga, veivakarau, kei lavelavetaki. Na kena rawa ni vulici e taukena na tamata, manumanu, kei na so misini; e tiko talega na ivakadinadina me baleta eso na mataqali vuli ena kena dina tea. Eso na vuli e totolo sara, ka koma ena dua na ga soqo, ia e levu vakacakacaka kei kilaka soqona mai na veika dau sotavi vakawasoma. Na veisau e koma ena vuli e vakavuqa ni dau bulaganua, ka dredre me da vuli vakarautaka e vaka beka kina o ya yali mai na kena e sega ni rawa me ra vakau lesu tale.

Tamata tekivu vulica na sucu (ena rawa sara ga ni tekivu ena gauna ni katonigone) ka tomana tiko na vuli me qase, me yacova ni sa sega ni rawa ni vuli tikoga, me isau ni nodra veimaliwai tiko na tamata kei na ituvaki, vuli e sa dua na ka bibi sara. Na ituvaki kei na iwalewale e okati ena vuli e vuqa na iteitei, ena rawa ni yaco na vuli me isau ni veiyacovi, se e ivakabatabata, operant ivakabatabata se na vua ni itaviqaravi e levu cake me vaka na qito, raica walega na vuku manumanu. Ena rairai yaco na vuli ena veika eda kila se sega ni vakilai. Ni vuli e dua na soqo ni veicavilaki ena sega ni levei rawa se me na dro tani mai kina ena dua na ituvaki e vakatokai me vulici na vakatulewataki. E tiko na ivakadinadina me baleta na vuli veivakayavalati ni tamata taumada, ka sa dau laurai na vakatulewataki ena itekivu ni 32 macawa ki na buketetaki, ka vakaraitaka ni ivakarau ni rere e loma e sa vakatorocaketaki vakavinaka ka cabolo me baleta na vuli kei na vakanananu me vakayacori sara vakatotolo ena kena vakatorocaketaki.

Sa dau yaco qito ena vica na theorist me imatai ni ivakarau ni vuli. Era dau vakatovotovo na gone kei vuravura, vulica na lawa, ka vulica mo dau veimaliwai ena qito. qito e rawa ni kena ibalebale talega na gauna bibi vei gonelalai na vakatorocaketaki, me vaka ni ra dau vakavuna na ituvaki ni nodra bula ena qito ivakavuvuli qito. Baleta na Leo Vygotsky, ia, qito sa imatai ni ivakarau ni vuli kei na veitaratara kei na vanua e tekivu kina e dua na gone me kila vakavinaka na lawa kei na ivakatakarakara.




#Article 209: Kakumea (163 words)


Na kakumea e dua sa iyaya ya, ni sa vakarautaki na nona, itautauri, se qavokavoka, e vakaraitaka na irairai ilakolako, ka liutaka vakavinaka na livaliva kei na katakata.

Ena kemisitiri, e rua na ka ena sega ni rawa me dua madu metali — arsenic kaukaua kei na antimony — era sa dau kilai tu ga me vaka na metalloid ena vuku ni nodra kemisitiri.

Kakumea, me vaka wainimate na kena gacagaca, lewena e na 25% ni pist ni vuravura ka ra sa tiko ena vuqa na ituvaki ni bula ena gauna oqo. Na kaukauwa kei na vakacokotaki ni so na kakumea e sa vakavuna na kena vakayagataki wasoma, me kena ivakaraitaki, na tara ni vale kei na wavu, ka vakakina na lori levu, vuvale vakayayarataka, iyaya, paipo, kei salasitima ni rara. E dau vakayagataki taumada na vakamareqeti kakumea me baleta na ilavo, ia ena gauna oqo, sa dau soli na ilavo ni kakumea ena gauna oqo e rauta ni 23 tiki ni wainimate.




#Article 210: Aironi (100 words)


Aironi se kakumea e dua na wainimate elemedi kei na ivakatakarakara Fe (mai na vaka-Latina: ferrum) atomic naba 26. Na wainimate elemedi e kakumea.

Ristine kei vakalogalogavinakataki savasava eso era sa iloilo ni silivava-sa sika. Ia, na cakava kaukamea e dau tu ga ena okosijeni kei wai me solia kina na dravu ki loaloa na hydrated aironi oxides, ka kilai levu me vaka na veveka. E sega ni oxides e so tale na kakumea, na fomu oqori passivating vakaoti, veveka occupies e levu cake sara na ivola mai na aironi ka vakakina na tikitiki, vakatakila o bulabula eso ni vakanaveveka.




#Article 211: Lala (121 words)


Na lala e tiko na kena vanualala sega ni nana. Na approximation ki na lala vakaoqo e dua na vanua e gaseous vakasaurarataki kina e lailai sara mai na atmospheric vakasaurarataki. Physicists dau veivosakitaka wasoma na macala vinaka duadua ka na yaco ena dua na lala vinaka sara, ka ra dau vakatoka ena so na gauna me lala se vanua ni galala, ka vakayagataka na vosa vakatikina lala me baleta e dua na lala dina me vaka e dua e tiko ena dua na volau ni vakadidike se ena dua na vanualala. Ena idinia ka vakayagataka na fisiki ena yasana kadua, e vakaibalebaletaki kina na lala ki na dua na vanua e lailai sobu kina na veivakasaurarataki mai na atmospheric veivakasaurarataki.




#Article 212: Vanualala (105 words)


Vanualala sai koya na tolu tawayalani na ka kena ituvaki iyaya kei veika e yaco e wekana itutumaki ni veidusimaki. Na vanua vakayago e dau kunekurabui vakalevu ena tolu linear ivakarau, e dina ni o ira na physicist e dau vakasamataka vakavuqa, vata kei gauna, me tiki ni dua na tawayalani va na ituvatuva oqo kilai me vanualala gauna. Na vakasama ni vanua e okati me ka bibi sara ki na kena kilai na vuravura taucoko. Ia, e tomani tiko na duidui ena kedra maliwa na filosofia se dua ga na iyaukeli, e dua na isema ni veivakavatukani, se dua na tiki ni cavaki suitu.




#Article 213: Topology (110 words)


Ena fika, topology e kauwaitaka na iyau ni dua fika iyaya ka ra maroroi tu ena cakacaka tikoga vakadeitaki, me vaka dodokaki, tukiraki, yavu kei na tatuki, ia e sega ni wainisiki se tiromuki.

Na topological vanualala sa tuva vakaedua ena dua na vale, vakatokai me topology, ka na rawa ni vakamacalataki tikoga kina na vakadeitaki ni lalaivanualala, kei na kena e levu cake, veimataqali cava yalodina. Euclidean vanua, kei na so tale metric vanualala era sa ivakaraitaki ni dua na vanualala topological, me vaka e vakamacalataka e dua na metric se metric e dua na topology. Na deformations e vakasamataki tiko ena topology o ya homeomorphism sa kei homotopy.




#Article 214: Aisi kirimu (144 words)


Na aisi kirimu sa ikoya e dua na vakamikamicataka wadakau kakana e dau laukana me vaka e dua kana se vakalolovirataka. E rawa ni caka mai na loba sucu se kirimu ka kamikamica ena dua na vakamikamica, na dovu se dua na kena isasabai, kei na dua na boivinaka, me vaka na icoi se vanila. E rawa talega ni caka ena nona veiseletaki e dua na vakamikamicataki kirimu ka wai nitrogen vata. Sa dau vakuri na rokarokataki, me ikuri ni veivakadei. Sa vakayavalati na veicurumaki me umanaki na vanua ni cagi kei na totoka e ra ni cevata ni wai me levei kina na kilaiki aisi karisitala mai na bucini. Na vuana e dua na vuso kaukauwa vakalogalogavinakataki, ka kaukauwa sara na kena draki (e ra 2 °C se 35 °F). Sa yaco me yalomalumalumu vakalevu cake ni sa tubu cake tiko na ivakarau.




#Article 215: Kirimu (245 words)


Na kirimu na iyaya loba sucu e lewena na uro vakaoti wilika mai na dela ni sucu ni bera homogenization. Ena iyaya ni kena kirimu, na iwalewale oqo e sa totolo sara ena kena vakayagataki na serifuge e vakatokai me vakagadrevi. Ena vuqa na matanitu, e volitaki ena vica na maka ka vakatau tiko ki na lewe ni batauro taucoko. E rawa ni tara e dua na vurumemea me lewenivanua ki na makete vakayawa, ka tiko kina na ivakatagedegede cecere ni tonimoce uro.

Kirimu wilika mai na sucu e rawa me vakatokai me kamica kirimu me kilai tani kina mai na kirimu wilika mai uvuca, e dua na ivoli jisi cakava. E tiko e dua na lewe ni uro ni uvuca ka tovolea vakalevu cake na tuituina, qonaki kei na cheesy. Ena vuqa na matanitu, e dau volitaki vakalailai na kirimu: wananavu kirimu, crème fraîche, kei na so tale. Na fomu ruarua e levu tu na kena vakasasaqa na kena vakayagataki ena kamica, wiwi, tuituina kei qonaki veleti.

Na kirimu e vakarautaka na bulumakau bulumakau ena veico era dau lewena tu kina eso na carotenoid karakarawa na mai na tea era kania; oqo e solia e dua na vakalailai dromodromo, koya talega ka vakatokai na yaca ni roka dromodromo vulavula. Oqo talega na itekitekivu ni roka dromodromo ni bata. Kirimu mai na sucu nei veiwalitaki, sucu wai bafalo wai, se mai na bulumakau era vakani e lomanivale ena sila se kakana e pellet, sa vulavula.




#Article 216: Nylon (117 words)


Na nylon e dua vakaumauma ni me baleta e dua na matavuvale ni synthetic polymer ka lewena na polyamide (kena tokaruataki na tabanilotu e semati ki na isema ni amide). E nylon dua na iyau thermopalasitika silikaki ka rawa ni waicala-cakacakataki ki na kakaseresere, ririkio filimu, ibulibuli. na polymer nylon e rawa ni veicurumaki vata kei na veimataqali additives me rawati kina e vuqa na mataqali vanua veiveisau. Na polymer nylon sa kunea na kena vakayagataki na iyaya ni bula vakabisinisi ena isulusulu kei na kakaseresere (isulu, vuloataki kei na rapa vinakata), ena ibulibuli (tuli na tikina me baleta na motoka, iyaya vakalivaliva, kei na so tale), kei na filimu (e vakavuqa me baleta na kakana pakete).






#Article 218: Saikolaji (172 words)


Saikolaji sai koya vakadidike ni vakasama kei itovo. Saikolaji e oka kina na kena vulici na kila ka kei na lecai phenomena, ka vakatalega na vakilainika kei nanuma. Oqo e dua na ivakarau ni bula vakaivakarau vuli ni cakacaka vakaitamera. Dausaikolaji vakasaqara na kilai ni iyau idromudromu ni mona, kei na veimataqali phenomena kece e semati ki na iyau idromudromu oqori, ka semati ki na sala oqo na ilawalawa ni vakadidike rabailevu ni neuro.Me vaka e dua na vakadidike ni veimaliwai, e namaka me kilai na tamata yadua kei na ilawalawa ena kena tauyavutaki na ivakavuvuli raraba kei na vakadikevi ni kena gauna.

Ena lomanibai oqo, e dua na daubulataka cecere se daunivakadidike e vakatokai me dua na dausaikoloji ka rawa ni ivakatagedegedetaki me vaka e dua na veimaliwai, veivakayavalati, se cognitive dauvakadidike. Dausaikoloji tovolea me kila vakavinaka na itavi ni veiqaravi ni vakasama ena tamata yadua kei na veimaliwai itovo, ka vakakina na nona vakadikeva na veika bulataki kei na itubutubu dina na iwalewale e rukanalasu cognitive kina kei na itovo.




#Article 219: Lawa (176 words)


Na lawa e dua na ivakarau ni lai buli ka sa tasogo ena isoqosoqo ni vakamatanitu se vakamatanitu me vakataulewa itovo, kei na kena vakavinaka e dua na tiki ni balavutucaketaki veivosaki. E sa vakamacalataki veimataqali me vakadidike kei cakacakaniliga ni lewadodonu. Na lawa savakasaurarataki e rawa ni cakava e dua na ilawalawa boselawa se dua ga na dauboselawa tataivatia ena lawatudei;mai vei koya na iliuliu nanuna ena vuku ka vaqaqacotaki; se tauyavutaki mai vei ira na turaga ni lewa ena ivakaraitaki, vakavuqa ena matau lawa vanua qali. E rawa ni ra vakavuna na tamata yadua na veivauci vakalawa konitaraki, oka kina na veidinadinati arbitration e vakubeci na sala eso ni kena wali na veileti ki na ivakatagedegede ni veiqaravi litigation. Ena rawa ni vakayarayarataki ena dua na lawatu, volai se tacit, kei na dodonu  ivola oqo vakayacori kina. Lawa ibulibuli politiki, vakailavo, itukutuku makawa, kei veivukei ena veisala eso ka veiqaravi vaka-dautataro ni veimaliwai vei ira na tamata. e dina ga ni na rawa ni vakatoboicu oqo mai na dua na itikotiko cecere se boselawa.




#Article 220: Jack Johnson (124 words)


John Arthur Johnson (Maji 31, 1878 – June 10, 1946), Yacabuli na Galveston Giant, e dua na daukeirau ni Amerika ka yaco me imatai ni vuravura o Aferika quiobibi keirau jabeni (1908–1915). Na kena e raici raraba me dua vei ira na daukeirau veivakauqeti duadua ena veigauna kece, e dua vei ira na dua tamata qaqa, ka vaka e dua na keirau itukuni, na nona 1910 ni veivala kei na James J. Jeffries a vakatoka na veivala ni ena senijiuri.

Me vaka na iyaloyalo daucakava Ken Burns, ena sivia na tinikava na yabaki, a rogolevu duadua o Jack Johnson ka raravisa vakalevu duadua na Aferika-Amerika e loma na vuravura. Ulabaleta keirau, sa yaco me tiki ni itovo vakavanua kei na itukutuku veivakaduiduitaki e Amerika.




#Article 221: Franz Schubert (373 words)


Franz Peter Schubert (31 Janueri 1797 - 19 Noveba 1828) a daunivucu o vaka-Austria ni bera na malumu ka totolo veidomoni ganua. Se cava ga na nona gauna lekaleka, a biuta tu mai o Schubert e dua na cakacaka vakaitamera, oka kina e levu cake mai na 600 veikavuravura votu cakacaka (levu ni lied), vitu vakaotia mataivakataba, ivakatagi veikatabu, opera,ivakatagi lagasere kei na dua na tiki ni piano levu kei ivakatagi loqidonui.

A sucu ena Himmelpfortgrund suburb ni Vienna, a vakaraitaka o Schubert na isolisoli vovou ni ivakatagi mai na dua na yabaki lailai. A solia vua o tamana na imatai ni nona lesoni Vailini kei na tacina tagane ka solia vua na lesoni ni tabapiano, ia sa totolo sara na nodratou gugumatua o Schubert. Ena 1808, ni sa yabaki tinikadua, a yaco me iraki ena koronivuli ni Stadtkonvikt, ka yaco me veikilai kina kei na ivakatagi ni mataivakatagi ni Haydn, Mozart, kei Beethoven. A biuta o koya na Stadtkonvikt ni cava na 1813, ka lesu tale i vale me laki tiko vata kei tamana, ka tekivu vulica kina me qasenivuli. E dina ni a tomana na nona vuli ena ivukivuki kei Antonio Salieri ka se lewena tikoga na vakaluveni. Ena 1821, a vakacurumi o Schubert ki na Gesellschaft der Musikfreunde me vaka e dua na lewenilotu, ka veivuke ena kena tauyavutaki na yacana ena kedra maliwa na Viennese lewenivanua. A solia e dua na vakatasuasua ena nona cakacaka me dokai kina ena ika ni 1828 Maji, na gauna duadua ga a vakayacora kina ena nona cakacaka. A mate ena walu na vula i muri ni sa yabaki 31, a vakavuna na inaki ni cagilaba katakata, ia e vakabauta na daunitukutuku makawa me sifilisi.

Na vakavinavinaka ena ivakatagi nei Schubert ena gauna e bula tiko kina e vakaiyalayala ena dua na iwirini lailai ni tu mai Vienna, ia e taleitaka vakalevu cake na nona cakacaka ena vica na yabaki ni oti na nona mate. Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Franz Liszt, Johannes Brahms kei dua tale na ika 19 senijiuri era a kunea ka jabenitaki na nona cakacaka. Nikua, sa itutuni tiko o Schubert ena kedra maliwa na daunivucu cecere duadua ni ra kei e na ivakatagi kei nona sere ena dau kilai levu.




#Article 222: Coka (115 words)


Na coka sai koya na ituvaki ni kena rawa ni tolu mada ga sereka, wai, se waiwai, se wai me vaka e veisiga yadua. E dau yaco ena vica na siga ka rawa ni yaco mai na dehydration ni sa lusi waiwai. Na ivakatakilakila ni dehydration e dau tekivu ena kena yali na muana ni yago kei na vakalevu me. Oqo e rawa ni toso ki na lutu sobu ni urination, yali na roka ni yago, e dua na yalo ni lolo, kei na vakalailaitaka ni ilesilesi ni sa yaco me dredre vakalevu cake. Sereka ia e sega ni itolu okati ira na gone era sa breastfed sara ga, ia era sa vaka tu kina.




#Total Article count: 222
#Total Word count: 47080