#Article 1: Al Sâs (198 words)


Al Sâs (in Itagliàn Sasso Marconi) l è na cmònna ed 14.612 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna e al sò territori al tol la prémma stréssia ed culénn d'l Apenén stra la val ed såtta dal fiòmm Raggn, la pèrt ed såtta dal Satta a maténna e una pèrt d'la val dal fiòmm Lavén a sîra. Al secånnd nom dal pais la da' al famåuṡ Guglielmo Marconi, ch'al veins al premi Nobel par la Fisica int al 1909.

Al territori d'la cmònna l'è lighè a la zitè ed Bulåggna, a 17 km d'la capitèl, pr' al treno ch'al va da Pistòja a Bulåggna, ch'al fò fundè int'l ân 1864 e pr al tramvàj. Fén trai én al staziòn dal treno int'al territori d'la cmònna: Båurgnov (Borgonuovo), Puntacc' (Pontecchio) e al Sâs (Sasso Marconi). L'autostrè l è un ètra strè impurtanta pr al trâfic, ch'la porta da Milàn fèn a Råmma, ch'la fa sarvézzi a la cmònna par méz dal casèl dal Sâs. 
Al teritòri d'la cmónna l'è divîs in zénc fraziån, cun un cunsélli ed fraziån e un presidänt ed fraziån. Quassti i én: Båurgnôv-Puntàcc, Chèplôg (Al pajais dal Sâs), Funtèna, Bâdel - Battdèzz e Tignàn - Rôma.




#Article 2: Chèrp (177 words)


Chèrp (Carpi in itagliàn, 70.393 cristiàṅ) l'è 'na sitê dl'Emélia-Rumàgna; l'è la secända sitê pió grosa in dla pruvèinsa ed Mòdna.

La piasa ed Chèrp l'è la più granda edla regiòun. La sitê l'è famosa per l'indóstria di vistî (Denny Rose, Liu-Jo, Blumarine, Gaudì, ecc.), dal tesil in generêl e per la paternitê ed soquànti persòuni famósi: al Gino Piva, la Liliana Cavani, al Ciro Menotti, ecc.
I abitànt ed Chèrp i s ciàmen carpśàn o carpzàn; al sant prutetōr edla sitê 'l è San Bernardèin, e la só festa l'è al 20 ed maz.

La sitê la srèv stèda tirèda sù da 'l Re Astolfo, ùn di Lungubêrd; la prémma costrusiòun ch'a s in sà un quêl, l'è la Césa ed Santa Maria, ciamèda anca La Sègra, dal 752. 
A s pèinsa che 'l nòm Chèrp al deśvègna da Carpinus, un élber dimòndi cumùn in dla vâl dal Po in dal Mèdi-éṿ.

La squèdra ed balòun dla sitê l'è al Carpi FC 1909, promòsa in dla séri A per la prìma volta in dl avrîl 2015.




#Article 3: Dialètt mudnés (304 words)


Al dialètt mudnés l'è 'na varietê dialetèl dl'emiliàn, ch'la fà pert dal grópp linguìstich gàl-itàlich. L'è anca, insäm a tótt chi èter dialètt emiliàn, la léngua dla versiòun ed Wikipedia ch'a sî drê a lézer.

L'è ciacarê in dla zona cumprésa circa tra Vgnóla e Chèrp (a l'intéren dla Pruvèinsa ed Mòdna); cun 'na quèlca diferèinsa lesichèla al ciàpa al nöm ed dialètt mirandulés ed sóvra,  dialètt carbsàn a mansèina e frignanés ed sòt.

Al mudnés l'è ciacarê sovratótt da la gìnta pió vècia, pr'i quèl l'è la léngua prinsipèla, ma l'è pòch usèda dal generasiòun pió zóvni. Per furtónna lè adrê la gà un pòc ed risurgimèint gràsia anch a la selebritê mediàtica purtêda da Francesco Guccini, dai Modena City Ramblers, da Pierangelo Bertoli, da Tobi1 ed èter grópp musichel.

An gh'è nisuna istitusiòun furmèla ch'la dégga cum a se scrévv al dialètt mudnés anch perchè l'è 'na léngua ech pió che scrétta l'è ciacarèda. 

L'alfabèt mudnés al gh'à 21 lettri.

A a (a) B b (bi) C c (ci) D d (di) E e (e) F f (èfe) G g (gi) H h (àca) I i (i) J j (i lónga) [K k (càpa)] L l (èle) M m (ème) N n (ène) O o (o) P p (pi) Q q (qu o cu) R r (ère) S s (èse) T t (ti) U u (u) V v (vi o vu) Z z (zéda)

Alcuni lèttri i én cambièdi dai sègn diacrétich (o asèint).

Al mudnés al gh'a dimòndi pió vocheli dl'italiàn. Al mòd ed scrévver l'è cambiê in di secol, per cui a-s pól catèr un'istèss paròla scrétta in mòd advérs.

Gran pèrt d'al consonanti as  scréven cumpagn a l'italian. Ecesiòun:

(1) Quand dòp a ghè a,o,u
(2) Quand dòp a da i,e;
(3) Sol a la fin ed la paròla




#Article 4: Dialët piaṡintëin (762 words)


Al piaṡintëin l'é un dialët d' la lëingua emilian-rumagnöla dal grüp linguistic gall-italic cal sa pärla in d'la pruvincia ad Piaṡëinsa. L'é un dialët imbastardì parché l'é cuntaminä a bota da la lëingua lumbärda (specialmëint in di parol e in di mod da dì), ma anca da la lëingua piemuntesṡa e un po' da cula ligüra. In sert rob al sa smeia a bota al dialët lumbärd ucidentäl (ch'i ciaman anca insübar).

L'é nasì dal latëin vulgär mis'ciä sö cun la lëingua celtica ca prima i parlävan i Gall (Gal) ch' i stävan a setentrion de la penisula italica. Tant cmé i ätar dialët gall-italic, l'ha sintì divers inflüëinsi, cmé cula lungubärda. In di ültim sécul l'ha ciapä sö e mudificä parol dall'ucitan, dal franceṡ e dal tuscan.

Quälca letra la gh'a di cambiameint ad segn diacritich (o acceint).

Un òm al gh’ava dü fiö.
E ’l pö gióvan al diss a só pär: Papä, dèm la porziòn di mè bèin ch’a ’m tócan! E ’l pädar al ga fé la pärt a tüt dü.
E dä lé a poch dé al pö giuvan, miss insëm tüt al só, al ’s n’andé via ind un pais luntàn, e lamò al dsüpé tüt al só in stravizzi.
E dop d’avìl consümä tüt, vèins una gran calastrìa ind cul pais e lü al prinsipié a troväss ins la süta.
E l’andé e ’l s’ha miss con vöin ad cól pais ch’a la mandé ind una só campägna a mnä föra i animäl.
E lü l’ariss vorì leimpass la pansa dil giänd ch’ mangiävan i grèin; ma nsöin gh’in däva.
Finalmèint, mtèind zä testa, al diss: Quanta sarvitur in cà ’d mè pädar i gh’han dal pän da trassen adree, e mé son ché ch’a mör ad fäm!
Ma mé a ’m tudrò süsa e andrò da mé pädar e ’gh dirò: Papä, mé vöd ch’a i ho falä contra Dio e dnänz a vó.
Mé zä a ’n son pö degn d’iess ciämä voss fiö; tgnìm cmé vöin di vòstar sarvitór.
E ’l s’ toss sö, e ’l vèins da só pädar; e l’era ancamò da lontàn, che só pädar el l’ha vist, e ’l s’ha gomi, el gh’ha curs incontra, e ’l ga tré i brass al col e ’l la basé.
E ’l fiö al ga diss: Papä, a i ho falä incontra la Signór e incontra ’d vó; e ’n son pö degn d’iess ciämä voss fiö.
Ma al pädar al diss ai sarvitór: Svelti, tiree föra al vistii pö bèl e mitìgal sö, e dègh l’anèl in man, e mtìgh il scärp in pè!
E tudi' un vidél grass e mazzél, ch’a vöi ’ch mangium e ’ch fum altolè.
Parché al mé fiö ’ch l’era mort l’è risüssitä; n’a ’s sava dova ’l fiss, e ’l s’è truä. E i prinsipièn a sganassà.
Ma ’l fiö pö grand l’era pr’i camp; e cm’al vèins indree, quand al fé arand a cà, al sintì ch’i sonavän e i cantavän.
E ’l ciamé vöin di só òm e ’l ga dmandé coss l’era.
E cust al ga rispondi' ch’era gnii só fradél e só pädar l’ava mazzä un vidél grass, parché al fiö l’era tornä a cà san e sälav.
E lü al vèins nech, e ’l n’a vriva pö andä in cà; e ’l pädar gnì föra lü e ’l cminsé a imbunìl.
Ma al fiö a rispondì a só pädar: Tól, l’è tanta n ch’a ’v sèrav e ch’a fagh tüt a vòstar möd e ’n m’hii mäi dat gnan un cravöt tant ch’a podiss gódal coi mé compàgn,
Ma ’pena ch’è gnii ’st vòstar fiö ch’al s’è mangiä tüt al só con dil varän, hii bèin mazzä par lü un vidél grass!
Ma ’l pädar al ga diss: Al mè fiö, tè ta stee sèimpar con mé, e cól ch’è mé l’è anca tó;
Donca l’era bèin giüst ch’ fassam festa e stèssam alégar, parché ’st tó fradél ch’ l’era mort, l’è risüssitä, al s’era pers e ’l s’è catä.




#Article 5: Mòdna (129 words)


Mòdna (Modena in italiàn, caplógh dla sô pruvìncia, 184.727 cristiàn) l'è 'na zitê dl'Emìlia-Rumàgna, ch'l'a s'càta in mèž a dû fiómm,Säccia a la manzèina e Panèra a la drétta. L'è famóša a livèl internazionèl per l'indóstria del màchin (Ferrari, Maserati, ecc.) e per l'ašê balsàmich.
A Mòdna a gh'è óna dal pió antìghi universitê dal mänd e la sèd dl'arciväschev; l'è ànch stèda, per dimändi tèimp, la capitèl dal Duchê di Este. Al Dòm ed Mòdna, la tärr campanària ciamèda Ghirlandèina e la Piàza Grànda i éin stèdi méssi in dal patrimòni mundièl dl'umanitê da 'l UNESCO in dal 1997. I abitànt ed Mòdna i éin ciamê mudnéš, mo anch žemiàn, dal näm dal sànt protetór dla zitê ch'l'è Sàn Žemiàn, festegiè al 31 ed žnèr.

Cronologia ed Mòdna




#Article 6: Pärma (518 words)


Pärma l'è n c'mòn äd 187.214  abitant, capoluôg d'la provênsa 'd Pärma. Antiga capitäla dal Ducät ed Pärma e Piasensa (1545 - 1859), dal 2003 l'è seda dl'Autoritä Europea par la Sicuresa Alimentära (EFSA) e dal 1956 del Magistré pr'al Po, al dì d'incò Agensia Interegionäla pr'al fium Po (AIPO).

Situäda in Emélia, tra î Apenén e la Pianura Padana, la citè l'è dvisa in du dal torent Pärma, afluent dal Po che, apen'na primma d'enträr in'tal cör dàl centör storic, ricéva ì aquî dal afluent Bagansa. Al torent Pärma l'è un cors d'aqua con un regim mutevole, c'l alterna di pin'ni tumultuosî d'la stagiön invernäla a desolädî sèchî estivî.
Al inizî d'l '800 al stés lēt dal torent al gnèva ristrèt dentör altî mùr, al lungopärma apônt, cal consegnön a la citè un profil continuo e molt artistic.

Pèrma l'è una zitê ed 182.800  cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ed Pèrma

Tajèda in dû d'al turèint c'al g'ha l'istèss námm d'la zitê, Pèrma l'a-s càta in Emélia tra la Pianura Padana e i Appennèin.

Pèrma l'é 'na zitè ed 177.069 abitant, capitèl d' la pruvénzia d'Pèrma.

Taiè in du dal turänt ch'l à al stèss nomm d'la zitè, Pèrma l'é in Emégglia stra la Basa Padèna e i Apenén. 

Pärma l'é un cumoin ad 175.789 abitant, capitäla d' la pruvincia d' Pärma

Taiä in dü dal turëint ca 'l g'ha 'l stes num d' la citä, Pärma l'é in Emilia tra la Pianüra Padana e i Appennini.

Pèrma ( Parma in italiân) l'é un cmûn ed 175.789 abitânt, cèinter principêl ed la pruvîncia ed Pèrma. Antîga capitêla dal Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa (1545 - 1859), dal 2003 l' é al pôst ed l'Autoritê Europea per la Sicurèsa Alimentêra (EFSA) e dal 1956 del Magistrêt pr'al Po, al dé d'incō Agenséia Interegionêla pr'al fióm Po (AIPO).

Situêda in Emélia-Rumâgna, tra j Apenèin e la Pianûra Padâna, la sitê l'é divîsa in dû dal torèint Pèrma, ch’al va dêr int al Po che, apèina préma d'entrêr int al cōr dal cèinter stôric, al ricêv al j âcvi dal Bagansa. Al turèint Pèrma l'é un cōrs d'acva cun un regém variâbil, ch’ al pâsa dal furèinti pîni ed la stagiòun invernêla a fiâchi sèchi estîvi.
A l’ inési ed l’ '800 al ‘stès lèt dal torèint al gnîva ristrèt dèinter êlti mûri, al lòungopèrma apûnt, che dân a la sitê un profîl cuntènov e dimòndi artéstich.

Parma l'è na zità italiana dl'Emilia. La stà sla Via Emilia, la g'à 175.789 abitant e la fà pruìnza. La sò pruìnza la g'à ad sòra un pezz ad Pianura Padana infin al Po e ad sòta l'Apenin Emiliàn. La's tròva in tal punt d'incontar ad dò turént, al Baganza, ch'al và a finir in tal Parma. Quest chì al pasa in mezz a la zità e l'è n'afluént dal Po.
Parma la iéra la capitala dal Ducàt ad Parma e Piasénza (1545-1859).
Dal 2003 a'g stà la Sede dl'Autorità Europea par la Sicureza Alimentar (EFSA) e dal 1956 dal Magistrat par'l Po, ch'al dì d'incò al's ciama Agenzia Interegionale pr'al Fium Po.




#Article 7: Turén (206 words)


Turén (in itagliàn Torino), l'è la zitè piò impurtanta dal Piemånt. L'arà stra sé e nò un miglión d'abitant e l'è famòusa par la sò tårr, la Mole Antonelliana e parché l'è stè la capitèl d'l Itaglia fén al 1866.

Al só nomm al vén da la parôla cèltica Tau, ch'al vré dîr Muntâgna, anca se un bel pò ed zänt la pänsa ch'al só significhèd l'è quall ed Tårr cinénna. I romàn i l'avêven ciamè Augusta Taurinorum pr'al lår imperadåur Augustus.

Int'al zénc-zänt la zitè l'è gnó la capitèla del duchè ed Savoya, e da cal mumänt l'à sänper misdè la só stòria con qualla d'la famàjja ch'l à realizè l'unitè itaglièna, advintand la prémma capitèla Ràggn d'Itâglia int'al 1861.

La zitè l'è traversè dal fiómm Po e da la basa e la só economî l'è concentrè såura tott såura l'indósstria automobilésstica, cme la FIAT, la pió granda d'la naziån.

Stra i sénnbol d'la zitè ai è la Mole Antonelliana, un gran palâz che quand ch'l è stè tirè só l'era al pió èlt dal månd. Ai é anch'un Musêo d'l Egétt che l'è al pió inpurtant al månd, int'al só gènder, dåpp quall dal Cairo.

La sindichèsa ed Turén al s ciâma Chiara Appendino.




#Article 8: Zitè metrupulitèna ed Bulåggna (277 words)


La pruvénzia ed Bulåggna, a partîr dal 2015 zitè metrupulitèna ed Bulåggna, l é na pruvénzia dl'Emégglia-Rumâgna ed 1 017 806 abitànt.

La cunféṅna ed såura cun la pruvénzia ed Frèra, a matéṅna cun la pruvénzia ed Ravänna, ed såtta cun la Tuschèna (pruvénzia ed Fiuränza, pruvénzia ed Prè e pruvénzia ed Pistòja) e ed sîra cun la pruvénzia ed Môdna. Al sô cheplôg l é la zitè ed Bulåggna.

La pruvénzia ed Bulåggna la cunprànnd l'Emégglia ed matéṅna ed såura cun la żónta ed sèt cmóṅni cäli én geograficamänt int la Rumâgna: Båurg Tusgnàn, Caṡelfiumanaiṡ, Castèl dal Rî, Dåzza, Funtanàllṡ, Iómmla e Murdàn.  

Al teritòri dla pruvénzia al s estànnd såura tótt int la bâsa e int äl culénn (la muntâgna la fà al 21,3% dla pruvénzia, int al istàss tänp al valåur ed mèż l é dal 25%).

I fiómm chi travêrsen al teritòri én al Raggn, al Sèvna, l Égg' e al Santêren. I turént pió impurtànt én al Samûż, al Satta, al Séller. 

Int äl culénn as trûven dåu crésst ch'äl travêrsen äl vâl pió impurtanti: al Cuntrafôrt pliocênic e la Vänna dal żass. Interesant e bî da vadder én i calànc, däl furmazión culinèr ch'äl piôv àn scavè.

I setûr dl'economî pruvinzièl én: l'agricultûra (urtâg', furmänt - famåuṡa l é la patèta ed Bûdri), l arlîv (nénn e bû) e la céna e mêdia indósstria dî setûr mecânic, dal magnèr dla zerâmica e dl'eletrònica. An s pôl gnanc dscurdèr la Fîra 'd Bulåggna e la strutûra dl Interpôrt ed Bulåggna par carghèr e dscarghèr i quî. Ai é anc al pôrt ed Ravänna ch'l è dimónndi inpurtànt par la pruvénzia ed Bulåggna.




#Article 9: Granajån (106 words)


Granajån (in Itagliàn Granaglione) l é stè na cmóṅna ed  abitànt in pruvénzia ed Bulåggna tais al cunfén cun la Tuschèna (pruvénzia ed Pistòja) e al sò territori l'è strichè dal fiòmm Raggn e dal rî Urséggna da cl'èter.
Al fa pèrt dal 2016 dla cmóṅna ed Èlt Raggn.
Pajàis ed cuntadén, l'è traversè dal treno ch'al va da Puratta a Pistòja. 
In pasè i cuntadén î migrèven fén in Cåursga par fèr di sold. Al sît l'è famåus par la sò bérra ed castâgn.
L'è famåuṡ anch perché l é stè la cmóṅna con più èlber ed Castegno dal mond. Adès al é Èlt Raggn.




#Article 10: Sasól (133 words)


Sasól (Sassuolo, in italiàn) l'è un cumùn ed 41.746 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.

Luntàn 17 km da Mòdna, al cumùn l'è un di prinsipèli sèinter dl'indóstria dl'Emélia, al sèinter del cusidèt cumprensòri dal ceràmichi, un'indóstria dal urégin antighi che a partìr dal dopguèra l'à vést un grand crassimèint lóngh la vàl dla Sèccia.

I én ed Sasól trî cantant dimondi importànt: Pierangelo Bertoli, Caterina Caselli e Nek; e mons. Luciano Monari.

Sasōl (Sassuolo, in italiân) l'è un cmûn ed 41.746 abitânt ed la pruvîncia ed Mòdna.

Luntân 17 km dal Cèinter pió impurtânt, al cmûn l'è ûn di principêl cèinter industriêl ed l'Emélia, al cèinter ed l' acsé dét cumprensorî dal cerâmichi, un'indóstria dal j urégin antîghi che, a partîr dal dopguèra, l'à cgnusù 'na grôsa espansiòun lòungh la vâl dal Sècia.




#Article 11: Griżèna (276 words)


Griżèna (in itagliàn Grizzana Morandi) l é 'na cmóṅna dla pruvénzia ed Bulåggna con stra sé e nå 3921 abitant só int l'Apenén int al mel nuvzänt utantazéinqv al à catè al nómm dal pitåur Giorgio Morandi c al stétt lé par quatôrdg' estèd.

Al teritòri dla cmóṅna covra äl culénn stra la val di fiûm Sàtta e Raggn. L é sgnificatîva la seziån a sîra d'la cmóṅna, indóvv a i è anc al munizéppi. Qué a s pôl visitèr la cà dal famåus pitåur Giurgén Morand. Int la vâl dal Sàtta, a Piân ed Såtta a i é invêzi la staziån dal treno. 

Äl frazión dla cmónna i én: Sténc, Muntagò, Tavêrna (in fìn e mél utzént utantadû la sîd dla cmóṅna), Campôl, Muntòvel, Riola, Påṅnt ed Virzón, Bevvi Marnè, Prèda, Carbôna, al Fiòp (na pèrt, l' etra al fa' pèrt ed Varghè), Seiver, Mònt Sool, La Sèra, Carviè, Vêz, Tudiên, Pié d' Sätta, I rôc.

Scrétt in dialàtt bulgnaiṡ muntanèr ed mèż, variànt ed Griżèna.

Tot 'i aan p'r e 15 d' Agòst festa d'e zocaréin tott a'l dè.
Tot 'i aan p'r e 24 ed Loi, l' a' ié a Carvièè la festa 'd Sèta Margharètta 'd Carvièè d' la quela l' an s'sa dimondi.
La festa de paììs 'd Grizèna l'è par la prèmma Dmanga d' Agòst, quélla 'd Sténc p'r la terza.
La fèsta d' al patròòn l'è p'r e 29 'd stémber, S. Michèèl Arcànzel.
Festa e'd la zivòlla in Pién 'd Cètta p'r i premm 'd Maagg, int' e stéss siit l' otma stména ed Loi e la prèmma d' Agòst l' a'i é la fésta e'd l' Unità.
 




#Article 12: Sandròun (145 words)


Sandròun l'è la màscra ed Carnevêl ed Mòdna. 

Sandròun 'l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich, con dû dèint e al nês ráss. Ed solit 'l è vistî con 'na giàca ed velûd, pantolòun al żnoc', un gilet, di calzètt a righi bianchi e rássi, di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch. So mujéra l'è la Pulónia, la clàsica reżdora, e sô fiōl al s ciama Sgorghìguel. 
Tòt i giuvidè gras Sandróun e la famìa Pavirònica i partèssen da Bòsch éd Satta c'n al trein e i vinen a Mòdna per fèr al famòś sproloqui ed Piaza Grand, in dû i pèrlen un poch ed tòt qual ch'l è sucess en l'an passeé.

L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun,  vérs la fein dal Setzeint, con un nàm dimondi long: Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna.




#Article 13: Vasco Ascolini (1057 words)


Ascolini Vasco l'é un fotôgrafo italiân, nê a Rèz int'al 1937.

Al cumîncia a fotografêr a metê ed j an ssânta dal 1900. Al mèt a pûnt un stîl personêl basê só di pûnt ed fôrsa e dal sciēlti in môd de stîli che, purtêdi avânt ind al tèimp, pōlen sembrêr sforsêdi: a srân al só trât linêr distintîv.

Atravêrs la frequèinsa dla squêrta dla fotograféia americâna e a l’ajót  ricevû dal lesiòun ed l’universitê ed Pèrma as confrûnta cun di personâg cme Mulas ed êter.

L’inési ed la colaborasiòun cun al Teâter Municipêl ed Rèz (1973 - 1990) égh d’à al môd ed preparêr un só linguâg speciêl druvê préma per la fotograféia ed teâter. Ascolini l'intènd, cambiândel, al spetacól e l‘ arnôva completamèint la curnîṣa dla sêna. Sô fotograféi dal spettacòl ed Lindsay Kemp  srân dichiarêdi magneficamèint vîvi.  Da còl pûnt lé in avânti al srà un cresènd ed fôrsa  ‘d’emosiòun ind al  brûṣ ed la spiegasiòun. In sté insèm e sté ambîjnt ché i momèint ed spetacòl, in specêl môd al bâl e al recitêr a gèst, darân al materiêl per procurêr uriginêli emosiòun visîvi.

Al pâs segvèint al srà l’indeblîres dal rapôrt cun al teâter e l’inési d'un nôv filòun réch de spûnt e d’ucaṣion. I sugèt nôv dal sô figûri a srân al “mêlmer”, i volóm dl'architetûra parsiêl, al quartèini, al clōni, al stâtvi. Cuschè al sucêd vêrs la metê ‘d j ân ’80.

L’ativitê d’espresion cun al mèz fotogrâfich l' as pōl dîr inisiêda atōren al 1965. Dal 1973 al 1990 al fotôgrafa pr’al Teâter Municipêl ed Rèz Romolo Valli. Vêrs al 1980 l’invéja al peréiod in dōve al s’interèsa dla fotograféia di sogèt dl'architetûra e di repêrt dal musèo.

In tal 1983, a Chalon-sur-Saone (Francia), al fà 'na móstra al Musèo dla Fotograféia di N. Niépce. In Francia l'é dimòndi stimê e l'à otgnû divêrsi mansiòun da Eint e Istitut dal Minister dla Cultura Musée du Louvre, Musée Rodin, Tuileries, Versailles, Parc Royal, St. Cloud.

In tal 1985 espuṣisiòun int al Lincoln Centre Public Library, New York

Mòstra personêla ad Arles (Francia) in tal 1991.

Espuṣisiòun intitulêda Mèt al fotôgrafo int al Musèo (1996), 'na preṣentasiòun per figûri di Musèi Cèvich ed Rèz  ṣvilupêda da divêrs fotogrâfi, curêda dal Prof. Massimo Mussini

Al comûn ed Salon-de Provence (Francia) agh fà la dèdica ed 'na mòstra atravêrs al tèimp “Noir lumiere” (1998).

L’”idea metafisica” (Rèz, 1992); 

L'intervîn a l’espuṣisiòun Une incertaine Folie trêda insèm ind la Sêla dal Conclave ed Lille (Francia) cun al figûri di sît ed cûra per i malê ed mèint. 

L'é presèint int la mòstra D'Apres l'Antique (ân 2000) al Louvre (Parigi) l'é la préma mòstra fotogrâfica urganisêda al musèo ed Parigi.

La sitê ed Mântva agh dà un incâregh (int al 2002-03) ind al prugèt Al segrêt ed la sitê per 'na publicasiòun cun di tèst ed Jacques Le Goff e Pierre Sorlin.

Int l’ân 2004 al và a 'na mòstra al Cairo drêda a l’invît dal Ministér dla Cultûra Egiṣiàn cun 'na mòstra dal pió bèli ôpri di miōr artésta cureda da A. Gioé.  N'êtra mòstra a l'Université de Lyon, ind l' istès ân.

A New York, dèinter al MOMA e al Metropolitan Museum, cme al Guggenheim Musem, ’în tgnûdi da cât e méṣi in mòstra fotograféi dal peréiod  teatrêl. Acsè ânca da êtri impurtânti istitusiòun internazionêli cme al Lincoln Center Public Library, la Texas University di Austin, la Fondasiòuun Italiâna dla Fotograféia, Turèin, a la Biblioteque Nationale a Parigi, al Musée Carnevalet (Parigi); ecc.

Vasco Ascolini l'à ricevû tânt arcgnosimèint, tra i pió impurtânt la nômina a “Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres” dêda dal Ministér dla Cultûra Francèisa (int al 2000) e 
la Grande Medaille dla Citeé d'Arles

Ségn distintîv dal stîl ed Vasco Ascolini l'é al trât scûr, nîgher. L'é la celebrasiòun dal cuntrâst cun al pôch biânch che ghé presèint int ‘na figûra che l'é in môd rigurōs in biânch e nîgher. S’ as vôl dêr al nòm al sô carateréstichi, ânca se ògni spiegasiòun l'é strèta da per sé, as pōl squacêr i trât principêl ed tóti al sô ôpri int al cuntrâst dal gradasiòun e ind al rifiût a druvêr al colōr.

Ind la fotograféia ed teâter, cun ‘na fôrta preferèinsa pr’ al bâl e pr’ al recitêr a gêst, cmânda la figûra umâna che, atravêrs la pîna eliminasiòun dal gradasiòun ed méz dal luṣôr, l'é cambiêda in un côrp in môd plâstich e fés, quêsi un ugèt, 'na stâtva.

Ind al periéod “di mêlmer” al lénji ed préma as în adatêdi a 'n’ espresiòun (in aparèinsa) frèda e stiliṣêda. L'é stê pió vôlti dê un pusébil paragoun cun la pitûra misteriōṣa (De Chirico). An créd mìa ch' la sia, però, 'na citasiòun cêra. Al tàj dal môd ed guardêr al figûri l'é pió personêl, pió mudêren e al méz fotogrâfic as mòstra cun 'n’inchiēta divêrsa.

Trât carateréstich dal peréiod “di mêlmer” l'é la complêta mancânsa dla figûra umâna (vîva). 

Se unòm la fôrsa scûra di nîgher contrastê (peréiod “dal teâter”) e la mancânsa umâna (periéod “di mêlmer”) 'na préma impresiòun superficêla la prés purtêr, chi guêrda, a 'na viṣiòun pesiméstica dal complès dal figûri. 
 
Al cuntrâst biânch – nîgher, acsé evidèint, al ciâma al sémbol dal Yin e Yang ed la cultûra giapunèisa (e cinèisa). Dal figûri ed sêna a sembrén cme dal teâter dal NÔ. Al cuntât dl'Ascolini cun la cultûra giappunèisa lé gnûda prêma dla só pasiòunal per la fotograféia. Al stòdi dla “VIA” al l'à purtê a dvintêr ânca mèister ed lôta giapunèisa e cintûra nîgra ed VI dan (Ju-do). 

Se vréssen s’ciarîr a l’ j impresiòun e i cuncét cun al fêr la dmânda a l’avtôr ló, abandunêda l’aria da dutôr e da “mèister”, al farèv un surîs incurnisê da la bêrba c'l’é bèle biânca e as direv: “…l’ôpra dl'artésta, se êrt l'é, l'an sèrov mia per dîr un quél, a fêr dal dichiarasiòun, mó per tirêr fôra da ciaschidûn ed nuèter còl che agh'om dèinter, biânch o nîgher ch'al sia, scûr o aleghēr…” e che: “…fôrsi dèinter int ‘na figûra, e mìa sôl int ‘na figûra, an n'é mìa impurtânt còl che gh'é, còl ch'la fà vèder. Despès l'é pió impurtânt còl ch'agh mânca, lasând a nuèter la posibilitê ed serchêrel, sfumadûra o òm ch'al sia.”

Nota: Guérda anca in Francia




#Article 14: Can (103 words)


Al can (Canis lupus familiaris) l'è un mamméfer ch'al magnaré la chèren, mo l'è stè abituè a magnèr anch'd'la verdura. 

Al can l'è s-ciavvd e azil e par quasst al pol viver fazilmänt anch con l'omen, send anch 'n aiudànt da tgnir da cånt. Al sa èser anch un bon amîg pr'al lavurîr. L'è sämper tais al so padrån e al l aiuda sänper. 

In Itâglia al famàj chi àn un can én 6,8 migliòn. Chi pruèd a cürà e clasificä i vari spås di can l'è E.N.C.I. (Ente nazionale della Cinofilia Italiana).

Image:Racibórz 2007 082.jpg|Bulldog
Image:Fila Brasileiro (dog).jpg|Fila brasiliàn
Image:Borzoi female.jpg|Levrièr rüss




#Article 15: Equ (137 words)


EQU l'è un gropp musichél italién ad stìl pop/rock, cumpòst da elemìnt urizinèri ad Santa Sfì (Santa Sofia) in pruvenzia ed Furlè (FC).

E' gropp, furmé int e' 1996 cun e nomm Eku28, l'è cumpòst ad sìa elemìnt, Gabriele Graziani (vousa e autoùr dì tést), Vanni Crociani (pièn, tastìri e autoùr dàl musichi), Tommaso Anagni (batteria), Alessandro Fabbri (bàss) e Dario Favali (chitara, fino al 1998). Int e' 1998 l' entré ad fé pèrta de' gropp Roberto Olivetti (chitara) e Daniele Boscherini (chitara).

Int e' 2005 ì à  partezipé al Festival di Sanremo cun e brén L'idea. E' 20 ad znèr d'e' 2006 l'è scapé e' su prèmm desch Equ.

Durènt e' 2006 ì à fàtt dì cunzért cun Max Gazzé e partezipé à la trasmissioùn E' séns d'la vìta/Il senso della vita cundòtta da Paolo Bonolis.




#Article 16: Lauv (149 words)


Un Lauv (Canis lupus, lupo in italiàn) l'è 'na bistia dimóndi cunpagna a un can ch'l'as pol vadder int i bòsc. L'è na bistia salvâdga ch'al mâgna la chèren

Al lóv al fà part dla famìja di Canìdi ('l è al più grand ad cla rasa lè). La sò lungésa la và da 130 a 160 cm. mèntar al pól èsar élt fra i 80 e i 100 cm. Al péś mèdi dal lóv ch'al viṿ dal nòstri bandi 'l è ad 38.5 kg.

Al culór dal sò mantèl al càmbia a secónda dla stagiòṅ e di an ma in gènar 'l è griś-śalàstar o maròṅ-rusàstar. 

I sò dènt i èṅ dimóndi śvilupâ, cun di canèṅ a punta, biślung e curvâ vèrs 'l intèran. 

Al pól vìvar fiṅ a 10 an quand 'l è lìbar ma dal vòlti al riva a 17 an s al viṿ cun i óm. 




#Article 17: Lunbardî (485 words)


La Lumbardéia l'é ‘na regiòun italiâna cun cîrca nōv  miliòun d'abitânt. La só capitêl l'é  Milân. La Lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la Svésra (Cantòun Ticîn e  Grisòun), a sîra cun al Piemûnt, a matèina cun al Vènet e cun al Trintèin-Êlt Âdis/Sudtirōl, e a mezdé cun l' Emélia-Rumâgna.
L'aministrasiòun regiunêla l'é int al  Gratacēl Pirelli, a Milân.

Al nòm Lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda Langbardland o Langbardaland, che cun al tradusiòun ch' în stêdi fâti dôp l’é dvintê préma Langbard e dôp Longobardia o Langobardia fîn ad arivêr a Lumbardéia, ch' al vré dîr Tèra di Longobêrd.

La Lunbardî l'è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Milàn. La Lunbardî la cunféna piò sò cun la Svézzra (Cantån Tizén e Grisòn), a sîra col Piemånt, a maténna col Vènet e col Trentén-Elt Égg’/Südtirol, e piò zå cun l'Emégglia-Rumâgna.
L'aministraziån regiunèl l'è int'al Gratazîl Pirelli, a Milàn.

Al nòmm Lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda Langbardland o Langbardaland, che cun al traduziòn ch'ali én stè fati dåpp l'è advintè prémma Langbard e dåpp Longobardia o 
Langobardia fén ad arrivèr a Lunbardî, ch'al vré dîr Tèra dî Lungubèrd.

La Lumbardia (in italian: Lombardia) l'é una region d' l'Italia nord-ucidentäla. In dil so 12 pruvinci i ga stan pö d' növ milion d'abitant. La so capitäla l'é Milan. La cunfëina a nord cun la Svisera, a ovest cul Piemont, a est cul Venet e cul Trintëin-Ält Adige e a süd cun l'Emilia-Rumagna.

Al num Lumbardia al vegna da la parola germanica-lungubärda Langbardland o Langbardaland che, dop dil mudifich in latëin e in italian, l'é cambiä in Langbard, po in Longobardia o Langobardia par 'rivä al num d'incö. Völ di Tera di Lungubärd, la tera d' cul popul germanic ca l'era vegn zu in Italia in dal 568 d.C. e l'äva mis la so capitäla a Pavia. Alura la Longobardia l'era una zona bëin püsè granda d' cula d'adès.

Al simbul d' la region l'é la rösla camuna (in bianc cun dré dal verd) e l'é stä ispirä da un'incision in sil predi d' la Val Camonica ch' i ävan fat i om d' l'antiga civiltä di Camuni. Cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d' la region.
A gh'é una leg' d' la region par dä o dä mia 'l parmès da druä al simbul lumbärd.

Al motto üficiäl d' la Lumbardia l'é: Una regione per fare (una region par fä).

La Lumbardia la s' divìda quäsi a metä tra pianüra (pö o menu 'l 47,1%) e muntagna (40,5%). Al 12,4%  ca 'l resta la culëina.

La region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich: la pärt propri cun i Älp, vüna d' meza muntagna (Preälp) o culëina, un'ätra d' pianüra (Älta e Basa) e cula  suta 'l Po.




#Article 18: Silvio Berlusconi (225 words)


Silvio Berlusconi (Milàn, 29 ed setanber 1936) l è stè al presidänt dal cunsélli itagliàn. Dåpp èser advintè récc cme padrån intl' indòsstria d'l editurî, dal costruziòn e dal telecomunicaziòn, al fundé dal 1994 al partîd Forza Italia.

Dal 1994 al vénz agli eleziòn puléttich e al dvénta presidänt dal cunsélli par la prémma volta. Al prémm guéren al va zå parché al trova da dîr cun qui d'la Lega Nord d' Umberto Bossi. 

Dåpp di an pasè a l opposiziån dal 2001 al vénz n'ètra volta agli eleziòn pulétichi a chép d'la coaliziån ed dèstra ch'al dà vétta al scånd guéren Berlusconi. 
Dal 24 d'avréll dal 2005, dåpp na crisi puléttica dagli eleziòn regiunèl, al dà vétta al térz guéren Berlusconi, ch'al dura fén al mais d'avréll dal 2006. L'avêva pêrs äli eleziån dal 2006, vénti da Romano Prodi. Dåpp ch'al guêren Prodi l'è andè zå l'è turnè a vénzer qualli dal 2008 e adèss l è al presidänt dal Cunsélli itagliàn.

Al 19 'd Agóst dal 2009 Silvio Berlusconi al fà n'intervìsta al setimanàl Chi dirét par Alfonso Signorini e al gh diś che lò in dal sò vita al n à mai fat di festèṅ, ch'al n s cata briśa cun dal baghéti cun méno ad 18 an e che a cà sua al n à mai ciamâ dal parsòni pòc sèri.




#Article 19: Desêrt (103 words)


Al deṡêrt l é un sît indóvv ai é 'na gran diferänza ed temperatûra stra l dé e la nòt, 'na móccia ed såul, la mancânza 'd èlber e indóvv an al piôv mâi. 

I pió grand deṡêrt dal månnd i s trôven in sît 'd èlta presiån, indóvv la piôva an la pôl squèṡi mâi èser. Stra i deṡêrt ed sti sît ai é al Sahara, al Kalahari e quî dl'Austrâglia.

Ai é anc di deṡêrt ch'i s én formè pr al sèl ch'ai é int al trézz, ch'al fa sé ch'an i sîa brîṡa dl'acua e ch'an i pòsia cràsser gnìnta.




#Article 20: Rèz (2192 words)


Rèz (Reggio nell'Emilia in italiân) l'é 'na sitê ed 172.886 abitânt, e cèinter  pió impurtânt  dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L’é a cavâl ‘d la Via Emélia tr’al Sècia e l’Èinsa, a méza via tra Pèrma e Mòdna.

L'é famōsa pr'èser la sitê in dô l'é nê al Triculôr Italiân e pr' al só Teâter Municipêl. La zôna comunêla l'é tóta in pianûra, sistemêda ind la Pianûra Padâna, e l'é traversêda dal turèint Cróstel. La sitê la cgnós un avméint stabîl ch’al riguêrda sia l’andamèint ed la popolasiòun sia la sitê 'stèsa a fêres da i prém dal XX secól al dé d’incô. 

Al strêdi principêli, oltre la Via Emélia ch’l' atravêrsa da matèina a sîra, a gh'é l’ Avtostrêda dal Sōl  ch’la cór pêra a la Via Emélia, la Statêla 63 che al’albasèin la và vêrs Mântva, a mezdé la và vêrs La Spésia, po’ ghé la SS467 vêrs Sasōl, la  SS468 vêrs Curèz in diresiòun ed Chèrp.

Ai tèimp di rumân l'ēra ciamêda Regium Lepidi, al nôm al deṣvin da còl ed Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) cól ch'l'à fât la sitê e la via ch'la dà al nôm a la regiòun dal dé d'incô. 
Dôp la cunquésta longobêrda (VI sec. d.C.) e pó ind al tèimp dal Medioêv, la sitê l'à tôt al nôm ed Rèz ed Lumbardìa. Ste nôm ché l'armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, fîn al'uniòun di Teritôri Estèins al Règn ed Sardègna ind al 1859 (l'ân ed quând l'é stê inventê al nôm dal dé d'incô). Rèz dal vôlti l'é ciamêda Sitê dal Triculôr dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê (ind al téimp dl'occupasiòun Napoleònica).

La sitê l'é stêda municépi rumân. Cun la rèiṣa dl'Impêr Rumân la sitê l'é stêda quêsi abandunêda. Dvintêda pôst veschvêl, ind al tèimp dal medioêv l'è stê ûn cmun léber, ma cun dal guêri civîli al d'ed dèinter in continvasiòun, che j àn  purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j Este, e dôp a Duchê; in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed Rèz ed Lûmbardìa, al nôm al gh'à al sô urégin ind l'Êlt Medioêv, e gh'é dal prôvi in bundânsa, fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal 1859.

Int al XIX sècol Rèz l'à tôt pêrta a la Repóblica Ciṣalpèina e a la Repóblica Cispadâna. L'é stêda pò unîda, dôp 'na parénteṣi sót a la faméja reéla d’Austria-Este, al Règn ed Sardègna.  

Int al XX sècol, dôp la Secónda Guèra mundiêla, Rèz l'é stêda gvernêda da 'na magiurânsa ónica dal Partî Comunésta Italiân e, da j ân Nuvânta, da l'unióun  dl'Ulîv.

Réz l'é tr'al sitê italiâni decorêdi al Valôr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun, gh'é sté dê la Mdaja d'Ôr al Valôr Militêr pr'al sacrifési dla só gînta e per l'ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al 1 d'avrîl dal 1950, l'è stêda decorêda cun al segvèint mutîv:

A Rèz gh’é ‘na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica, ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d’aziêndi  cooperatîvi in diferèint câmp. L' agricultûra e l'alevamèint j in flôra, préma ed tót  l'alevamèint di nimêl (Fêra Internasionêla dal Nimêl), la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj (Grâna) e la coltûra dla frûta e dla verdûra.

Al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna  e lavûren in diferèint câmp. In môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica, dal mâchini avtomâtichi, dla cerâmica (Casalgrând e Castlarân) e ind la tesdûra (masmamèint in pruvîncia).

In pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed Ferrarini, Veroni, Smeg, Landini e Lombardini sōl per numinêr al pió grôsi. In pió a gh' é un móc 'd imprèişi ed gèner coperatîv, ânca lōr dimòndi impurtânti cme Coopsette, Coopservice,  Unieco e la centrêla 'd òna dal pió grôsi coperatîvi d'Itâlia la Coop Consumatori Nordest.

La disocupasiòun l’é ridòta (grêd ed disocupasiòun atâch al 3,5%); préma ed tót cóst al fà arivêr, da la Bâs’ Itâlia e dal’èster, di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia. Secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l’è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna.
L’intrêda dal stipéndi mzân l’é piotôst êlt grâsia a‘na disocupasiòun che in sustânsa l’an gh’è mìa, la pruvîncia l’a’s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl’ andamèint dla véta, secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l’è sèimper tr’al prémi 10 sitê italiâni.

La tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna, scèta e naturêla, l'a's câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōve l'è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d’in pêder in fiôl.
I prodòt principêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti, per còst a's pêrla ed “cuṣèina pôvra”. A's trâta ed savōr fôrt nê da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch'égh va més chêr e delichê. Prèma tra tót la fujêda, fâta cun la farèina, j-ôv dal cuntadèin, ‘na canèla rubósta e… dal mân cun al calôr gióst. Al caplèt in brôd l'è al rè dal mnèstri, mó s’in câta ânch cundî in môd divêrs. Tót i piât, da i pió cumûn ai pió stimê, în insavûri e cumpagnê cun al Grâna, ch'al só urègin as fân indrê adiritûra ai tèimp di Rumân. Per chi an al sà mìa, l'è un furmâj a pâsta dûra, mèz grâs, côt, a lèinta stagiunadûra, cun dimòndi sustânsi bòuni, al vîn fât ind i casê cun 'na tètnica incòra artigianêla. Ind i secònd piât a s'impòn sèins'êter al chêrni ed nimêl (a Rèz tót j-ân a gh'è la Fêra Internasionêla dal Nimêl). A tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt, cudghîn, sampòun, ecc.., in sèma al bânch  di salumêr la vaschèta di grasōl, salâm e persót. Al turésta ch'al vîn a Rèz e al vôl fêr brènda a's égh pōl cunsiliêr 'na specialitê tóta arzâna: al scarpasòun. As trâta 'd'n'impâst, côt al fōren, cun spinâs o bēdi, sigulôt, lêrd e Grâna, més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida.  Tra i vâri dōls a gh'è: la  spunghêda, e al bisòun, un dōls cun al mandòrli, sócher, ôv frèsch,  ch'al vîn preparê per Nadêl. La spunghêda uriginêla, ed Bresèl, lê adiritûra dal XV sécolo. Sèimper a Nadêl j arzân a prepêren i turtlèin, frèt o al fōren, cun dèinter al pést, o cun  la marmêlata ed nôsi o ed castâgni. Finî ed magnér a’s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa, sibèin al nòm al sia furastêr, l'è un dôls arzanèsim. Al vèin 'd la cusèina arzâna, che bèin a's acumpâgna al sô bâgni l'é al Lambrósch Arzân, ròs ch'al spóma naturêl, incô protèt da un mêrch D.O.C. Al Biânch de Scandiân, ed góst dôls e mèz sèch, l'é fât ind al tîpo ch'al spóma e al spumânt.

Al cèinter stôric dal dé d'incô ed la sitê al gh'à 'na piânta cun 'na fôrma geomètrica ed sê lê slunghêda, atraversê da la via Emélia, carateréstich dal sînch - setséint. I principél munumèint, d'ed là dal Teâter Municipêl, j în al basélichi ed San Prôsper e dla Beata Vergine dla Giêra, al Dôm e dimòndi palâs.

In môd particulêr interesânt l'è al colegamèint tr'al piâsi. Al colegamèint tra la piâsa principêla, in dō gh'è al Dôm e al Municépi, ciamêda Piâsa grânda o Piâsa Prampulèin , cun Piâsa céca (Piâsa San Prôsper), in dō gh'è al marchê, al vîn fât cun 'na strêda a purtghêl ciamêda Via dal Brulèt. Piâsa Prampulèin l'a's colêga ânca cun Piâsa Casôt, che 'na vôlta l'êra la piâsa dal marchê dal pólghi (Pìasa di Savaj) cun n'êtra strêda a purtghêl. Da nutêr ânca Piâsa Fontanèis rifâta da pôch cun d’atôrna di pôrdegh.
Ed valôr ânca: la via Emélia c'la gh'à, da tóti al dô pêrti, di palâs d’architetura ed valôr cun ind al mèz Piâsa dal Mûnt, l'antîgh côrs davanti a la cēsa dla Madòna dla Gêra, ciamê Côrs Garibaldi, in dō 'na vôlta pasêva al Cróstel, desviê fôra dal mûri, in dō gh'è ânca al palâs duchêl (adèsa a gh'ân pôst la Provîncia e la Prefetûra). Impurtânt ânca i giardèin póblich, un pérch ed l’Otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl'antîga sitadèla militêra. 

Ind la sèla dal Setsèint dal Municèpi, ciamêda Sèla del Triculôr, al 7 de znêr dal 1797 l'è stê siēlt al prém triculôr dla Repóblica Cisalpèina, d'ed lé desvîn la bandêra dal dé d'incô dla Repóblica Italiâna.

La zôna  comunêla l’è aministrêda da 8 circoscrisiòun, che unesén  al j antîghi Véli, oséja la divisiòun 'l a zôna ed campâgna  cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia. Al dé d’incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch’la s’è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla , masmamèint: l’Uspési, Sânta Crōṣ, Sân Pelgrèin, San Prôsper Strinê, e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia 'd la sitê.

A Rèz gh’è  presèint 'na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê: l'Universitê ed Mòdna e Rèz e l'Universitê ed Bològna. La sitê l’è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda Reggio Children pr’al prém cuntât cun la manêra d’insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân, inspirêda ai stódi iséma a l’argomèint ed l’arsàn  Loris Malaguzzi e l’è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l'êlt livél dl’insegamèint ed l’educasiòun  ind al scôli ed l’esîlo.
Ind al licéo Ariôst al s’è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d’incô Romani Prodi.

A Rèz a’s câta un impurtânt câmp e-spurtîv pr’ un zôgh americân che lôr ciamên baseball, druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in Itâlia e ciamê coliseum da j americân per la fatûra dal tribûni che s’arvîsen al teâter al’avêrta ed Ròma ciamê Colosseo.

Al gvêren estèins dla sitê al finés al 12 ed zôgn dal 1859 e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò ‘na Comisiòun cumunêla cun Podestê Pietro Manodori, s’êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al 25 ed setèmber dal 1859. Cósta l’è la lêsta di câp dl'aministrasiòun cumunêla ch’ in pasê a Rèz .

Rèz l'é unîda cun tóti al grôsi sitê dal Nord Itâlia per mèz ed l' Avtostrêda dal Sōl (A1 Milân-Napoli, usîda ed Rèz e Terre di Canossa-Valdenza a Cavrêra int al cmûn ed Capèşen. I traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun F.S., ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê, aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun Bològna e Milân per mèz ed trêno Interregionali e Intercity e colegamèint dirèt cun Napoli e Milân per mèz d' Eurostar. In pió a s' é drê fêr la nōva stasiòun pr' al trêno a êlta velocitê (T.A.V.) ch' la gh' à al nòm de  Stasiòun Mèdio Padâna dóve al prugèt l'é stê firmê dal famōş architèst spagnôl Santiago Calatrava ch' l' à prugetê, dèinter in un grôs prugèt ciamê Le Vele, anca i trî pûnt a campêda ònica (bèle fât) e la futuréstica quaciadûra (mìa ancòra fâta) dal casèl ed l'usîda a Rèz ed l'Avtostrêda dal Sōl.

I servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l'aşièda municipalişêda ACT (Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt )  che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno, l'é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia (cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed Mòdna, Pèrma e Mântva) e dal traspôrt feroviâri per mèz dal Ferovèi Arzâni cun la gestiòun dal léni Rèz-Ciân, Rèz-Sasôl e Rèz-Guastâla. În in gestiòun ed l'ACT ânca i parchèg scambiadōr pr'al cèinter (cun servési gratuî ed Minibus e nolèg biciclèti) e al nolèg ed mèz elètrich. Al trâfich privê só gòma al cunténva a 'd èsregh insém a la Via Emélia (la vècia S.S.9) ch'la travêrsa la sitê da matèina a sîra, insém a la strêda dal Pâs da Cerêto ch' la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch'l'unés Guastâla cun Aóla in pruvînca ed Massa Carrara, e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin.

Al trâfich sitadèin l'é dimòndi sostgû e, in soquânti  ōri ed la giurnêda, ingumbrê, a câşva ed sèimper pió gînta ch'la và a lavurêr in mâchina, i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr'al 1997 e al 2007. Rèz l' as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch'la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra (PM10) ind l' âria (fât ch' l' é preşèint in tóta la Pianûra Padâna). L'é in prugèt, bèle da divêrs ân, l' arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê. Un impurtânt investimèin in sté sèins l'é stê l'avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch'la và da Sîra a Matèina (cun 'n' ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş), despès impidîda ânca lê. L' ònica vèira tangesiêla, còla a mezanôt (la nōva S.S.9),  da divêrs ân an n'é mìa finîda dal tót.

Rèz l’è imparentêda cun:




#Article 21: Spagnôl (220 words)


Al spagnôl (ciamè anch' castigliàn) l'è 'na langua nèda int'la regiån d'la Castégglia, in mèz a la Spagna. L'è bacajè anch'in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da 500 migliòn ed cristiàn. 

L'al fà pèrt dal gropp dal languv indo-europei, ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr, anch's ai è dal paroli ch'al vénen da l areb.

Ai è di quî int'al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa (latén: vita, spagnôl vida), la palatalizaziån (latén: annum, spagnôl año), al ditongaziòn dal vuchèl srè e/o dal latén vulghèr (latén: terra, spagnôl tierra; latén: novum, spagnôl nuevo); quassti canbiaziòn funètichi as troven anch' in dagli ètri languv d'l Europa.

Al spagnòl (ciamê anch' castiàn) l'è 'na léngua nèda in dla regiòun dla Castìa, in mèz a la Spagna. L'è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da 330 miliòun ed cristiàn. 

L'al fà pèrt dal grópp di léngui indo-europei, gnùdi só da l'evoluziòun dal latèin vulghèr, anch s'agh én dal paròli ch'él vìnen da l'èreb.

Agh én dal paròli in dal spagnòl ch'i én di mòndi cumpàgn al latèin (lat: vita, spa:vida), la palatalisaziòun (latèin: annum, spagnòl año), la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e/o d'al latèin vulghèr (latèin: terra, spagnòl tierra; latèin: novum, spagnòl nuevo); sti cambiamèint funètici i-s càten anch in di ètri léngui dl'Europa.




#Article 22: Don Camél (413 words)


Don Camél (nòm intēr in italiân e quêşi mai druvèe  Don Camillo Tarocci) l'é un persunâg leterâri inventê da Giovannino Guareschi, cme prutagunésta – insèm a l'amîgh-nemîgh Pepòun - ed 'na sèria ed rumânz in dó l'é al prêt ed Bresèl, un paeşèin in rîva al Po, fantâstich mudèl ed la realtê cuntadèina italiâna dal dôp guèra.

Al j avintûri ed  Don Camél nâsen insém al giurnēl da réder Candido, fundê, insèm a Giovanni Mosca. Avintûri ch' a vînen mési insèm da l’ istès Guareschi , tânt tèimp dôp, in sèt lèber in dó sōl i prém trî publichê quând Guareschi l’ēra incòra al mônd.

Dimòndi famôş al grôs póblich italiân e francèiş (ch'l’ arcgnòs cun la fâcia ed Fernandel) ind al riusî adatamèint pr’al cìnema, al Don Camél ed Guareschi al gh'à mìa l'âria del pretèin tranquél apèina gnû fôra dal seminâri, mó al pêrla diretamèint cun al Crést 'd l'altêr (ch'al rispònd) e l'é bèin cuntèint ed risôlver a la só manēra – cun al tirêr a l'ucaşiòun ânca 'na quêlch e-scrâna - al discusiòun pió vîvi. 

Al cèinter di pinsêr ed Don Camél l’é, per fôrsa, Pepòun (al nòm vèira l'é Giuseppe Bottazzi, interpretê da Gino Cervi), Séndech ed l'aministrasiòun comunêla ed sinéstra e segretâri ed la sesiòun dal PCI dal pôst. La buntê dal spîrit, ind la vâl dal grôs fióm, la s’ amzûra ed mèj ind i mumèint ed necesitê. Éco alōra turnêr l'intèişa quând l'aversâri l’é in perécol, quând l'aluviòun la mèt a dûra prôva l'intēr paèiş, quând la môrt la pôrta via 'na persòuna chêra.

Don Caméll (ciamê in italiân Don Camillo) l'è un persunag' leteràri criê da Giovannino Guareschi, cmé co-prutagonésta - insìma all'amigh-nimich Pepòun - ed 'na sèria ed rumânz in d'i quèli l'è al prê ed Bressèll, un paesîn cécch in riva al Po idealmèint paradigmàtich d'la realtê rurèl italiàna del dop guèra.

Di mòndi famôs al grànd póblich italiân (c'al identìfica cun la fàsa ed Fernandel) per la riussìda riduziòun cinematogràfica, al Don Caméll ed Guareschi al n'gh'à brisa l'èria del pretèin tranquéll apèina usî dal seminàri, mo al ciacàra diretamèint cun al Crést d'l'altèr (c'al rispònd) e l'è bèin cuntèint ed risòlver a sô môd - tiránd all'ocurèinsa qualche scràna - anch i discussiòuni pió acési. 

Al sèinter d'i pinsér ed Don Caméll l’è, inevitabilmèint, al Séndech Pepòun (al quèl al-s'ciama realmèint Giuseppe Bottazzi, interpretê da Gino Cervi), a chép ed l'amministraziòun comunêl comunésta e chép d'la lochèla seziòun del PCI.




#Article 23: Tedèsch (120 words)


Al tedèsch (nàmm natîv deutsch) l'è 'na léngua appartenèint al grópp nederlandês-germànich d'al râm ucidentêl d'al léngui germànich d'la faméja d'al léngui indo-europei. 
L'è la léngua germànica pió difûsa in dal mànd dòp l'inglês.

L'è l'idioma cun al mażor nómmer ed parlèint natîv d'l'Unione Europea, léngua uffizièla in Germâgna, Austria, gran pèrt d'la Svézzra e in dal Liechtenstein; l'è anc parlê e ampiamèint tutelê in d'l' Èlt Èddig' (Itàlia) in dûv al gòd d'un status ed sustanzièl co-ufficialitê cun l'italiân; l'è parlê currentemèint anc in dal Lussembûrg, in d'i cantòun urientèl d'al Bélgi e in pèrti d'la Rumanî, d'la Pulógna, d'l'Alsazia e d'la Loréna (Francia). 
Cun 112 miliòun ed parlèint distribuî in 38 naziòun l'è 'na léngua pluricentrica cuma l'inglês.




#Article 24: Scutmâj (207 words)


Al scutmâj (in italiân nomignolo) l'è na parôla 'dl' Arzân, ch' l'a 's câta ânca in tânt êter dialèt, cme al Mudnèiṣ e al Frarèiṣ , e ânca fōra regiòun d'intōren al Po. Un scutmâj l'é na sôrta ed nòm inventê, druvê ânca al dé d'incō, ch' al 's tâca a la gînta per tōr in gîr na quêlch qualitê o un quêlch difèt; al pōl ânca arfêres al nòm, al cugnòm, al mistēr o a l'urégin (la faméja o la sitê) dla persòuna. Cun al tèimp, i scutmâj a pōlen dvintêr quêşi di secònd cugnòm. Còl ch'l'é sicûr l'é che na vôlta tachê an 's chêva pió.

La stôria dla parôla l'an n' é mia sicûra, mó la duvré deşgnîr dal medioēv ed èser lighêda ai scongiurâs e per difènder e tgnîr luntân, dal persòuni, la ièta e al malatéi. Dal spiegasiòun pusébil în: dal tudèsch antîgh Scottname (un nòm dê per schêrs o per tōr in gîr), dal latèin excutere malia (= scongiurêr j incantèişem), excutere mala (= scongiurêr i mêl) o scutum in mallo (= scûd purtê int al j adunânsi ed piâsa).

Al vocabulâri ed Ferâri e Sèra al gh'à e-sânta eşèimpi de scutmâj, gióst per fêr la lésta ed quî pió comûn.




#Article 25: Tordè d’arbètta (199 words)


I Tordè d’arbètta în ...

Pr'al dèt i tordej j g'han da isir: long ed tgniss, sensa r'taj, foghè in t'al butèr e sughè in t'al formaj.

Butér frèssch, formàj gràna pramzàn bớn.
Lavär bén bombén ilj arbètti, po zbojintäria con pòch àcua, zgosäria e stricagnäria par tirär via tutt i resìddov d’ àcua e tridäria fén. Mèttor la ricòta in-t-na trén’na insèmma ilj arbètti tridädi, i giäld d’ớv, al säl e al formàj gràna pramzàn. Tastär al pjén par vèddor s’ l’ e bén savorì mèttrol in frìgo cuatè, preparär la fojäda sutìla. Ciapär al pjén e fär di mucc’ insìmma a la fojäda a pòca distànsa vớn da l’ ätor, pigär la pasta e schisärla  con i dìd trà un mucc’ e l’ätor, tajär i tordè con la rodéla par la fojäda. Fär bòjjor l’àcua bén saläda in-t-na brớnza e po versär i tordè in-t-la brớnza.

Mezdär con manéra e cuànd jén còt al dént tớr via la brớnza dal fớgh. Con ‘na mess’cia foräda tiräria su poc a-la volta e mèttoria a strät in-t-na supéra con ‘na spolvräda äd formàj gràna  pramzàn e ‘na coläda äd butér fuz a fớgh lént ogni strät, sarvìria bén cäld.




#Article 26: Dialàtt bulgnaiṡ (1625 words)


Al bulgnaiṡ l é ón dialàtt dla längua emiglièna, óṅna däl dåu längv dal continuum linguésstic emigliàn-rumagnôl.

L'é óṅna däl variant pió prestigiåuṡi dla längua emiglièna, dimónndi artésst dal månnd dla mûṡica cme di lîber o dal spetâcuel i dzidénn ed adruvèr stal dialàtt qué int äl låur ôver. Stra i pió famûṡ ai é żänt cme Andrea Mingardi, Giorgio Diritti, Gvîd Fèva, Gigén Lîvra e Alfredo Testoni.

Al n é brîṡa pió dscåurs cme una vôlta, i vîc' ch'i én ancåura vîv e san al dialàtt én pôc, i żûven preferéssen bacajèr in itagliàn o in gêrg itagliàn luchèl (socuànt tûṡ i pänsen ed savair dscårrer in dialàtt, mäntr i pôlen dîr såul dåu parôl ch'én gnanc bulgnaiṡi). Par stal mutîv qué al é a rîṡg ed estinziån.

L é bacajè int la zitè metrupulitèna ed Bulåggna (fòra che int äl cmónn ataiṡ a Iómmla), int äl cmónn ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int La Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e däl bandi ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.

Al bulgnaiṡ al cunprànnd sî såttvariànt prinzipèli ch'äli én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl:

Al môd ed scrîver bulgnaiṡ l é stè creè dal Dagnêl Vitèli. Al abicî bulgnaiṡ l à 22 létter ed bèṡ pió èter sagg’ coi séggn diacréttic. Äli én 38 in tótt sänza tgnîr in cånnt däl grafî ch’an äli én cunpâgn par scrîver són prezîṡ.

A a (a)B b (bé)C c (cé)D d (dé)E e (e)F f (èf)G g (gé)H h (âca)I i (i)J j (i lónga)L l (èl)M m (èm)N n (èn)Ṅ ṅ (èn col puntén)O o (o)P p (pé)Q q (qu o cu)R r (èr)S s (ès)Ṡ ṡ (ès col puntén)T t (té)U u (u)V v (vi o vó)Z z (zêda)Ż ż (zêda col puntén)

Socuànt létter (vuchèli) äl pôlen èser canbiè ed lungazza dai séggn diacréttic.

Al bulgnaiṡ al à magâra pió vuchèl dl itagliàn.

Gran pèrt dal consonànt as scrévven cunpâgn a l itagliàn. Eceziån:

(1) Quand dåpp ai én a,o,u
(2) Quand dåpp ai én i,e + 'n ètra vuchèl;
(3) Såul a fén parôla

In pruvénzia i dialétt én divêrs int la prunónzia e int äl parôl da quall ch'as dscårr a Bulåggna. Só in muntâgna, pr eṡänpi, as tôr al sît dl azänt zircunflès al mâcron (¯). In socuànti band e żôn i én pûr druvè séggn diacréttic 'me la téllda (˜) pr äl vuchèl naṡèli (eṡ.: Bażã). Int la bâsa, bän e spass, qualla che a Bulåggna zitè a l é såul na e srè cûrta (é), la dvänta éi (eṡ.: turtléin). Däli vôlt quassta cunbinaziån qué l é ancåura druvè int al cheplôg.

Al bulgnaiṡ a divîd dû gêner (maschîl e feminîl) e dû nómmer (singulèr e plurèl). Par vultèr al feminîl i agetîv e i pió sustantîv as żónta al sufîs -a col maschîl: defizänt → defizänta, påndg → påndga.

Fèr al plurèl l é parò dimónndi pió difézzil. Defâti, a diferänza dl itagliàn, in paràcc' chèṡ an s żóntan brîṡa sufîs ed vuchèl mo as prodûṡ n'alternânza vucâlica int la radîṡ dal sustantîv, asquèṡ cme cali längv germânichi. Acsé arän pr eṡänpi:

Äl parôl maschîl ch’äl finéssen in consonànt armâgnen acsé cme äli én: al râm → i râm. 
Äl parôl feminîl mégga derivè da parôl maschîl äl pêrden la -a finèl: la rôda → äl rôd. Quèlca vôlta al é pusébbil żuntèr däl vuchèl eufònichi: fammna → fàmmen
Äl parôl feminîl derivè da parôl maschîl (sustantîv muvébbil) äl fåurmen al plurèl invêzi con -i: biånnda → biånndi; ziéṅna → ziéṅni

I artéccol i pôlen èser:
Determinatîv: al; la; l´; i; äl; äli.

Indeterminatîv: un; (u)na; di; däl; däli.

Al bulgnaiṡ l à un sistamma verbèl cunplès abâsta: al cunprànnd quâter clâs verbèl (vêrb ch’i finéssen pr èr, air, er, îr) bän e spass iregulèri såura tótt int al preṡànnt indicatîv. Particularitè dal bulgnaiṡ e di èter dialétt däl längv galo-rumànż al é al sugèt cléttic.
I én:

Espansiån dal sugèt: a (mé); (e) t (té); al, la (ló, lî); nuèter (nuèter); vuèter (vuèter); i, äli (låur)
Prunómm persunèl: mé; té; ló, lî; nuèter, nó; vuèter, vó; låur

Cognugaziån dal vêrb magnèr

Cognugaziån interugatîva dal vêrb magnèr

Se t vû savair d pió vèt a scartablèr la .

In bulgnaiṡ la distinziån stra'l nómmer maschîl e quall feminîl a i é fén al 3:

Dal quâter in pô an i é brîṡa pió distinziån.

I nómmr urdinèl, dåpp dal 10, i vôlen la fåurma quall di (qualla däl pr i nómmer feminîl). As pôl druvèr la fåurma chèlc dl itagliàn, cme undicêṡum, ventêṡum, ecz. pr i regnànt, eṡ.: Pèpa Pío dodicêṡum.

Par vàdder l artéccol conplêt, 
Al n é brîṡa vaira che la cunservaziån d una längua o d un dialàtt (par fèr prémma giän pûr d un idiòma) la séppa såul int äl man dal pòpol ch’al drôva cl idiòma e stièvo. Prémma de tótt, a s avän da métter d acôrd e dezîder se a vlän che al bulgnaiṡ al vâga avanti opûr se, come tanti ètri côṡ bôni d una vôlta, anca ló l èva da finîr int al panirån ed Cúccoli såul parché i ténp i én canbiè. A nó as é d avîṡ che biṡåggna fèr tótt quall ch’as pôl par salvèr al bulgnaiṡ dala môrt, sinchenå Bulåggna e tótt quant nuèter a srän pió pôver, pròpri come s’i avéssen tirè żå la Tårr di Aṡnî o mazè tótt i elefànt ch’ai é in Âfrica o tótti äl balên. Pió avanti in ste sît a miträn di artéccol par spieghèr méi parché la difaiṡa di idiòma pió cinén la séppa un saggn d modernitè e ed ziviltè. Pr adès supunän che tótt i viṡitatûr dal  i èven capé quasst e ch’i s dmànden csa fèr par salvèr al nòstr idiòma.

I puléttic, la Cmóṅna, la Pruvénzia, la Regiån e anc al Stèt itagliàn i àn da capîr che al bulgnaiṡ l é malè e che biṡåggna fèr quèl sóbbit ed lóng par môd ch'as pòsa salvèr, però biṡåggna ch’i fâghen quèl anc i bulgnîṡ, ch’i an sänper cardó al pregiudézzi faséssta che itagliàn = mudernitè e dialétt = vciâja e mancanza ed cultûra. Qué naturalmänt a n starän brîṡa a quistiunèr såura l’inpurtanza dl itagliàn, mo biṡåggna capîr che ormâi al bulgnaiṡ int la nòstra zitè al s sént tante pôc che al srêv méi se quî ch’i al san i turnéssen a druvèrel tótti äl vôlt ch’i pôlen: pr eṡänpi coi sû fiû se quíssti i al san almànc pasivamänt, con i anvudén se quíssti i inpèren bèle l itagliàn dai genitûr, e naturalmänt con sô maré o sô mujêr, sô fradèl o sô surèla, i amîg e, s’i capéssen al bulgnaiṡ, anc col lardarôl, al giurnalèr, al spzièl etecêtera. Con ste sît a vlän fèr da capîr che anc in bulgnaiṡ as pôl avair una vétta culturèl, e che al vèl la panna ed dscårr-el.

Biṡåggna ânca che tótti cäli autoritè ch’avän détt prémma i dâghen di góbbi par la salvazza dal bulgnaiṡ. Una vôlta ai êra la , che però la n é mâi sarvé a un bèl gnínta: l'é stè finanziè såul dû ân e i bajûc i én stè dè vî in manîra bän e spass clientelèr, un quèl ch'an s pôl brîṡa azetèr.  Pò la lażż l'é stè dscanzlè int al prinzéppi dal 2014, e såul dåpp che i inamurè dal dialàtt i an fât una gran tubèna al Cunsélli Regionèl l à dezîṡ ed fèrn un'ètra, la . A starän da vàdder, pr adès biṡåggna dîr che ai 21 ed febrèr dal 2006 al Cunsélli Comunèl ed Bulåggna l à apruvè un åurden dal dé in favåur dal dialàtt bulgnaiṡ (artéccol dal Carlén), mo che anc quall l é stè un pô al sfôrz ed Magrén (ch'al strazèva la chèrta mójja coi dént). L é asolutamänt indispensâbil finanzièr däli ativitè ch’äl sêrven da bån a dèr un pô d respîr al nòster dialàtt, pr eṡänpi di cûrs come quî ch’avän bèle détt, di fumétt, di lîber pr i cínno, e pò quall ch’ai é bèle e ch’al vèl: cuncûrs ed leteratûra, ativitè culturèl, teâter, buratén, cunzêrt ed mûṡica bulgnaiṡa, conferänz, stûdi, publicaziån etezêtera. Ai vôl anc una cumisiån ch’la fâga däl parôl nôvi par tgnîr al bulgnaiṡ in scuèdra coi ténp.

Ai é però un quèl inpurtantéssum da dîr: biṡåggna che i prugèt finanziè i dâghen da bån di riṡultè, sinchenå la Regiån l’à da avair i góbbi indrî pr äli iniziatîv dl ân dåpp. A n psän pió tolerèr che di sôld dè par la difaiṡa e valoriżaziån di dialétt emigliàn-rumagnû i n prudûṡen gnanc mèż riṡultè concrêt con un’inzidänza sozièl, parché däli ativitè da purtèr avanti ai n é magâra!

Insåmma: la salvazza dal bulgnaiṡ l à biṡåggn ed fât cunvént e sinzêr sía dal èlt che dal bâs, con na cusiänza puléttica sicûra däl scumàss e däli idéi dimónndi cèri só quall ch’as à da fèr. Bän e spass la żänt i cràdden che la difaiṡa dal bulgnaiṡ la séppa såul na quistiån ed divartîres con st’idiòma, mo nó a pinsän che la difaiṡa la s fâga atravêrs l’aziån póbblica e l’ativitè ed tótt i dé ed quî ch’i dscårren in bulgnaiṡ. Par fèr capîr sti dû aspèt a publicän qué dû artéccol, al prémm såura la situaziån dal Pajaiṡ Bâsc, al secånnd só la situaziån dal  dla Germâgna setentrionèl, ch’al måsstra l’inpurtanza dl’aziån dal bâs quand as vôl difànnder un idiòma.

Vadd al artéccol Leteratûra bulgnaiṡa
Al bulgnaiṡ l é un dialàtt pén rèṡ ed ôvri leterèri dal XVI sêcol fén dai nòster dé. Äli ôvri leterèri prinzipèli i én såura tótt tèst ed teàter, mo i én pûr ôvri ed pueṡî e prôṡa.




#Article 27: Rumànc' (582 words)


Al Rumànc (in uriginèl romontsch o rumauntsch) l'è un gropp linguésstic ch'al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in Svézzra (indòvv l è anca langua ufizièl), inparentè cun i dialétt in Trentén-Elt Égg’ e in Friåul. 

I 5 dialétt én la langua rumancia. Quésst én al sursilvàn, al sutsilvàn, al surmiràn e al putèr e al valladèr. 
Dl' ân 1980 in zà l'è stè strolghè un linguâg' artifizièl, al Rumantsch Grischun.

L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts.

La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts.

La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots.

La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots.

La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots.

La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts.

La våulp ancåura 'na vôlta l avêva una gran ṡghéssa. Al à vésst ón côrv apugè a un âlber, c l avêva un pzulén ed furmâi int al bèc. Al pinsèva c al piaṡrév a ló, e al à détt al côrv: Cum ît bèl! Se t cânt acsé bân cme la blazza tô, té t srésst al pió bèl ed tótt i uṡî.

La volpe aveva fame ancora una volta. Ha visto un corvo in un albero, che aveva un pezzo di formaggio nel becco. Pensava che gli piacerebbe, e ha detto al corvo: Come sei bello! Se canti si bene come sei bello, sei il più bello di tutti gli ucelli.

Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln.




#Article 28: Friåul (213 words)


Al Friåul (o par mej dîr Friåul Vnézia Giógglia, l è ciamè Furlanija-Julijska krajina in sluvên, Friaul-Julisch Venetien in tudassch. L è na regiån itaglièna d'l Itâglia ed maténna cun quèsi 1,2 miglión d'abitànt. La sô capitèl l è Trieste. 

Al Friåul Vnézia Giógglia l è una regiån autònoma a statûd spzièl, fâta dal Friåul (pruvénzi d Udine e Pordenon e 'na pèrt d'la pruvénzia ed Gorizia),
e da la Vnézia Giógglia (pruvénzia ed Trieste e la pèrt ed sîra d la pruvénzia ed Gorizia), divîsi dal fiòmm Isonzo.
La cunfénna ed maténna cun la Slovégna (Elta Cargnôla/Gorenjska e cun la Côsta/Primorska), só cun l Austria (Carénzia), ed sîra col Vènet, zå l è mujè dal Mèr Adriâtic.

Al Friåul Vnézia Giógglia l è stè méssa insamm int' i ân dåpp la secånda guèra. Send che Trieste l era pasè a l Itâglia (suzès såul int'l ân 1954), la zitè l aveva pêrs totti äl tèr ed drî e la Vnézia Giógglia l era bèli totta såtta Jugoslavia; par quasst i dezidénn ed mètter insamm Triest e l Friåul e dénn a la nôva regiån una zêrta autonomî anch parché l era la pèrt pió d såura d'la famåusa Curténna ed fèr.
Par savair quèl ed pió d la stòria d prémma, vadd:




#Article 29: Tär (292 words)


 
Al Tär l'è 'n fiumm dl'Italia setentrionälâ lông 126 km, c'al sgorgâ int l'Apenén ligùr e scórâ pr'al pù int'la Provénsa d' Pärma int l' Emilia Romägnâ.

Al sò basén idrografîc l'è d' 2026 km² e al comprendâ d'î afluent cme î torént Sèn, Récc e Stirôn. Al Tär e al Sén nasôn sôra al mont Pèna (1735 m), fra î provênsî d' Genova e Pärma. A's buta dòpâ al pasàg svèn a centör cme Borög Tär o Fornöv d' Tär, int'al Po cme afluent d'la riva dêstra e a's trôva int'ì svinanzî d' Gramignas.

Al fiumm al g'ha un regìm tipicament torentisî, con importantî variaziôn à sgondâ d'la stagiôn. In t'li ìsté l'è facilmênt sèch mentôr in t'î periōd piovôs al 'riva facilment ai 1000 m³/s äd portäda, e àncha al dopî pr'j pin'ni ecesionäli (détì sentenäli), cme côla dàl 9 novembôr dl'1982.

La valâ dal Tär l'era na volta un pasag' important atravers j Apenèn. L'era infati pärcorsa dala via Francigena, ch'la condusäva diretamênt a Róma i pelegrên e viasadôr dal nord-Europa. 

'Na pêrtâ dal côrs dal Tär, 20 km compres tra Fornôv d' Tär e Pont da Tär, sôra la via Emilia s'vèn a Pärma, atraversa la zóna protéta dal Pärch fluviäle dal Tär, fondé in t'al 1988. Côsta zona a's trôva ai pé d'i Apenén, in dòva al lêt dal fiumm se slärga e l'è pinn di isolót d' sabìa ed giära. Côsta l'è 'na fasja c's estenda subit dópa la confluensa col Sên, in tal côn äd deieziôn dal fiumm, in dóva a's g'ha 'na gran varieté botanicâ e ornitologicâ. Dòpa la via Emilia al Tär s'l insinua in t'la Pianura Padana cò i sò meandör. 

Al fiumm l'ha dé al nómm al Taro, vecc dipartiment francês.




#Article 30: Sèrsna (136 words)


Sêrsna (Sarsina in itagliàṅ) 'l è un cumùn itagliàṅ ad 3.696 parsòni (a fiṅ 2008) in dla pruvìnsa ad Furlé e Zisèna in Rumâgna. La s cata in d'l Apenèṅ tosc-rumagnól a 243 mètar dal livèl dal mar, in dla riva sinìstra dal fiùm Savio, e la dista a 'l incìrca 35 km da Zisèna e 50 da Furlé.

A n s è minga sicùr ad gl'urìgini dal nóm: a gh è 'l caś ch'al sia ùmbar, cum l'è anc la sità.

In di tèmp antìg a gh è nâ al più impurtànt autór ad cumèdi in latìn Tito Maccio Plauto.

A Sêrsna a s tèṅ dacàt i rèst dal véscuṿ San Vicinio, visû in dal tèrs sècul, famóś p'r èsar n'eśurcìsta e un guaridór. Tut i an, dimóndi gint la vèṅ chè par réndar-gh umàǵ.




#Article 31: Èinsa (327 words)


L' Èinsa (Enza in italiân e Incia in latèin) l'é un fióm ed l'êlt' Itâlia, ch'al và a dêr a dréta dal Po. Al gh'à al surzéi ind la zôna pió luntâna e difécila da rivêregh ed l'Apenèin arzân. Al sègna al cunfîn tr' al teritôri ed Rèz e Pêrma; ind la stôria l'é stêda la côsta dal Tèri Matéldichi e 'dla Vâl di Cavalêr.

Al nâs da l'Êlp ed Sucîş, int l'Apenèin arzân, al fà a 1.157 mêter d' altèsa al Padòl o lêgh dal Lagastrèl, al şvilópa al só cōrs ed 93 km cun al divéder la pruvîncia ed Rèz da la pruvîncia ed Pêrma. Ind al trât in pianûra al se şlêrga un bèl pô e al cór cun divêrs râm in un lèt lêregh pîn ed giaròun. Al 's bóta in Po aşvèin a Bresèl.

Principalmèint al cōrs dal fióm as divéd in dō pêrti dal tót divêrsi òna da cl'êtra sìa cme natûra sìa cme stôria, a 's pōlen arcgnòser in dû trât che vînen ciamê normalmèint Êlta Vâl d' Èinsa al prém trât ch' al 's fà dal bacîn dal Lagastrèl e as bóta a bêsa bôga tr'al parèidi a péch e al forèsti ed l' Apenèin fîn a un pô pió zò ed Sân Pôl e al secònd trât al se dvâna ind la pêrta meridiunêla ed la Pianûra Padâna ciamê Vâl d' Èinsa ch' al và da Muntèc fîn al Po.

Da cōrs d' acqua ed l'Apenèin l' Èinsa al sèint dimòndi dal piuvûdi che dân al furiōşi pîni ed l'avtûn (ânca bèin d'ed sōvra a i 1.000 m3/sec) e al mêgri, dimòndi pèişi, ed l'istê (al cōrs bâs al pōl armânger a sèch).

In premavèira però al ghà 'n ajót céch dal desfêres ed la nèiva ind al muntâgni.

Al dà al Po 'na mèdia ed cîrca 12 m3/sec.

Ind al só trât ed mèz l'é un pûnt d'arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting, canoa e kayak.




#Article 32: Mulinèla (156 words)


La Mulinèla l é na zitè ch'la s câta int la pruvénzia ed Bulåggna.
Al teritòri dal cmónn al s estànnd såuvr d na suparfézzi ed 127,87 km2  con n'altazza ed 8 mêter såur al livèl dal mèr.
L é un teritòri ed pianûra ed uréggin aluviunèl sulchè da tant cûrs d âcua.
I cmónn cunfinant i én: a nord Arżännta (FE) a sud Midgîna (BO), al sud-ovest ai é Bûdri, a nord-ovest ai é la Bariṡèla.
La populaziån dal cheplôg l'à 9059 abitànt, mäntr int äl frazión l é cunparté acsé:
San Pîr Chepfiómm 2113 abitànt, Mermåurta 1322, San Martén in Èrżen 1796, Sêlva Malvazz 505, la Guèrda 322.
In tótt al cmónn al arżónnż 15.090 abitànt.
Al teritòri l é travarsè da na lénnia feruvièria (Bulåggna - Pôrt Mażåur).
Äl prinzipèl ativitè industrièli äli én l'indósstria eletrumecânica ed eletrònica e la produziån ed mâchin agréccol.
Äli én inpurtànt äl ativitè agréccol e al artiżanèt.




#Article 33: Rubēra (907 words)


Rubēra (Rubiera in italiân)  L’é un cmûn ed 14.507 abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz. A's câta insém a la via Emélia, coleghê cun  Rèz da un servési ed curêra e cun la stasiòun feroviâria insém a la lénia Milân-Bològna.

Al nòm in urégin l’êra Corte de Herberia, e al pré deṣgnîr dal cêltich er-beria («in mèz a la pianûra»), mèinter al Musèo lapidâri ed Mòdna a’s stîn da cât ‘na lapìde dal 259 d.C., ch' la cûnta ‘d la fabricasiòun ‘d un pûnt ed prêda insém al Sècia per cûnt ed j-imperadōr rumân Gallieno e Valeriano, dôp che còl préma, fât in lègn, l’îva ciapê fôgh. Al prémi nutési ed l’ època stôrica a s' arfân al 915, quând l’êra al fèdev di Supponidi, dôp l’è pasêda a i Obertenghi. Ind l’êlt  Medioêv al cèinter al pêrd impurtânsa a favōr ‘d la campâgna lé d’atōrna, e l’é prôpia in sté ucasiòun che a cumîncen a gnîr só dal cà, in dōve préma an gh’n’êren mìa, dintōren a la pēv di Sânt Faustèin e Giovita, ch'la s’ arfà al 980. 

Ind al XII sècol, atravêrs l’intervèint dal cmûn ed Rèz, al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal  Sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via Emélia, al mócia incòra impurtânsa. A’s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm “Herberia”, difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum. Prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter, che al s’impés ed gînta ch’la gh’va a stêr e ch’la desvîn ânca dal zôni cunfinânti, la finirà pr’ èser la carateréstica ed ‘na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp: al batâli tra i mudnèis e j-arzân ind al 1200; i scûnter tr’ al pêrti arzâni del sècol dôp; al batâli tr’ al XV e XVIII sècol tra j-esêrcit ed divêrsa râsa. Gh’è d’ arcurdêr che a Rubēra ind al mâg 1409, in ‘na batâlia cûnter i Visconti, l’è stèe masê Ottobono Terzi, l’ûltem sgnōr ed Rèz. Per circa dû sècol Rubēra l’é stêda fèdev di Buiêrd (‘d l’ istèsa râsa di Bianchi ed Lunigiana) che ind al 1423 da j-Estèinsi în stê «convînt» a baratêr sté fèdev cun Scandiân. Dal 1512 al 1523 Rubēra l’è stêda cunquistêda da l’esêrcit dal Pêpa che al l’à dêda in fêdev ai Pio ed Chèrp: a l’artōren  ‘d j- Este, la catòm fèdev ‘d la faméja Sacrati uriginâria ed Fusignano (RA) e fedelésima dal Dòca; la rôca l’è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch’ al tulîva l’âcva dal Tresnêr. L’è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi  pió pèisi,  e lé stê a Rubēra (alōra l’êra sòt a Mòdna) che s’é riunî al Tribunêl Statâri che l’à giudichê e la cumpî, al 16 otòber 1822, la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr Don Giuseppe Andreoli.

Fâta  l’unitê d’Itâlia, Rubēra l’à més via  la só carateréstica militêra trând zó al mûri che circundêven al bōregh, mèinter al Fôrt ind al 1873 al pâsa dal Stêt ai privê arnunsiând  al só rōl ed  perṣòun da paûra pr’ al tremèndi cundisiòun ed véta che gnîva tgnû chi gh’è stêva.
A chi tèimp l’é i rubierèiṣ al ciamêven «Sâs» prôperia perché dirochê e bandunê. Ind al 1922, per drisêr la via Emélia, é stê butê zò la pêrta centrêla; al rêst a gh’è stê fât d’j-apartamèint. La stòria modêrna ed Rubēra la cumbîna cun la spînta che tót al comprensôri industriêl ‘d la zôna l’à avû. La zôna comunêl l’é tóta in pianûra e còst l’à permés al sparpagnamèint  masés sia dal coltivasiòun agriécoli che ‘d l’ attivitê industriêla ed vâri genér. Al recupêr fât da pôch ed dimòndi palâs stòrich dal cèinter l’à fât turnêr in pusès di rubierèis i pôst ed grând nômina de stòria sitadèina.

Es trâta d’un gróp ed fabrichêt gnû só per la fermêda e  per l’arsôr di viandânt e pelegrèin, atâch a la traversêda dal Sècia, lòung la via Emélia e lòung a cl'êter âs stradêl che, paralêl al côrs d'âcva, al purtêva, atravêrs i pâs muntanêr, a Lóca e a Ròma. Un prém ospedêl per pelegrèin, mandê avânti da ‘na comunitê ed benedetèin, al gh’êra bèle ind al 1179 a l’ ardôs dal cèinter abitèe mó ind al 1523, in ocasiòun ‘d la costrusiòun di bastiòun difensîv, l’è stê butê zó. La faméja nôbila di Sacrati la badê a la ricostrusiòun a l’albaṣèin dal paèis. L'uspési al dêva l'ospitalitê ed ‘na nôt e un sōl  pâst ai pellegrèin e a i viandânt. Ind la cēṣa  a gh’è incòra dimòndi  pêrt dal pitûri a frèsch uriginêli dal Garofalo. J-ambijnt adât a l'ativitê ed l'uspèsi, refetôri e durmitôri, în més dintōren a ‘l lêregh curtîl centrêl cun  la purtghâia a cruṣêra sostgnû da 36 clōni. Al gróp ed fabrichêt monumentêl l’é adèsa pôst d’ importânti associasiòun culturêli: La Cōrt Ospitêla, cèinter ed produsiòun, promosiòun, stòdi, e documentasiòun teatrêla;al Pêrch Fluviêl dal Fiòm Sècia, nèe per la gestiòun e la riqualificasiòun  ‘d la zôna interesêda dal câsi d’ espansiòun del Sècia lè atâch, cun al musèo dal fiòm e l'acvuâri; Lénia ed Cunfîn, prugèt culturêl ed rilevasiòun fotogrâfica ‘d la zôna. 

Al comûn al vîn numinê ind al tètol ed ‘na cansòun sōl sunêda ed Luciano Ligabue: Rane a Rubiera blues, da l'âlbum Buon compleanno Elvis. 

Rubēra l’è al comûn in dō al stà ed cà al campiòun européo ed olímpich ed maratòuna Stefano Baldini.




#Article 34: Bulåggna (1847 words)


Bulåggna (Bologna in itagliàn, Felzna in etróssc) l é una zitè ed 392.696 abitànt, capitèl dla pruvénzia col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumâgna. La s câta int al mèż dla Bâsa Padèna stra'l Po e i Apenén, par dîrla méi stra'l Ràggn e al Sèvna. 

Ai é óṅna däli universitè pió antîghi dal månnd, l'Alma Mater Studiorum, fundè dal 1088. Bulåggna l é óṅna däl zitè pió récchi e pió dṡvilupè d Itâglia par vî dla só lónga tradiziån industrièla e dla só puṡiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajaiṡ. 

Bulåggna l é stè fundè da i Etróssc e as ciamèva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i vilanoviàn, di pigrèr e di cuntadén. La zitè etróssca la s dṡvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a na culéṅna. 

Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, dla zänt gâlica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté pó Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji rumàn äl fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo. 

I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d indóvv as psêva andèr in só fén ad Aràżż par la Via Flaminia minor e in żå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.

Dl'88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè drétti con sî chèrd e òt decumàn (däl strè cråuṡänti) ch'äl s pôlen vadder anc dal dé 'd incû. Quand ai êren i Romàn, la żänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'era advintè anc la secånnda zitè pió granda d Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'aveva tôlta insàmm äl zénc opulentissimae (pió récchi) zitè d Itâglia.

Ai gné un gran fûg såtta a Clavién mo Nerån la fé ricostruîr tótta da zémma a fånnd dal prémm sécol dåpp Crésst.

Dåpp di sêcol ed dṡgrâzi, Bulåggna la gné inpurtànta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vàsscuv Ptròni, ch'al gé tirèr só la cîṡa 'd San Stêven. A la fén dl Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra dl Eṡarchè ed Ravanna int la Bâsa Padèna e l'êra difaiṡa da na raiga ed mûr ch'al n êren brîṡa al stassi ch'la zitè rumâna. 

Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insàmm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insàmm int al raggn dî Lungubèrd. I cunquestadûr germânic i miténn só ladiziån lungubèrda, un nôv riån ataiṡ a la cîṡa ed San Stêven, indóvv ai stétt anc Chèrel Mâgn dal 786.

Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guintè dal Mediuêv cmóṅna lébbra, la s żunté a la Lîga Lunbèrda cåntr a Federîg Berbaråssa dal 1164. Dal 1088, l é stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d Eurôpa ch'l avêva di luminèri cme Irnêri e l'à avó cme studént da la sô fundaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s ṡlarghèva la tachèva a avair biṡåggn 'd'na nôva lénnia ed mûr, ch'l é stè finé dal 1500.  

Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lażż dal Paradîṡ ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld dla cmóṅna. Int al zänter dla zitè ai êren 'na móccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anc dal cîṡ, dî palâz par tótt e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser óṅna däl zitè pió grandi d Europa, la sèsta dåpp Còrdoba, Parîṡ, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.

Propi cme socuànti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl litigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîṡ i én stè stianchè int la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîṡ dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîres e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000. 

Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l é stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèt dla Cîṡa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'ân dåpp ai é stè un pó la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baṡéllica ed San Ptròni e la Mercanzî, con di tentatîv ed métter só al Pèpa o i Viscónt, mänter ch'al famàjj al s fêven sänper la guèra. 

Vêrs la mitè dal 1400 i arivénn i Bäntvói, ch'i andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Żvân II (1462-1506). St'êpoca l é stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîr tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l é stè l'óṅnica zitè itaglièna indóvv äl dòni al pséven advintèr tótt quall ch'al vlêven. 

Al dòni i êren pió lébbri che in tótt i èter sît e ai êra anc qualli ch'ai arivèven anc a tôr 'na laurea a l'universitè.

Al raggn ed Żvân al dṡmité dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só eṡêrcit a Bulåggna e al purté vî tótta l'èrt ch'ai êra int al sô palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l é stè såtta al Stèt dla Cîṡa e al guêren ai êra al cardinèl lighè mandè da Råmma insàmm a un Senèt ch'al eleżêva ògni dû mîṡ un gånfalunîr (gióddiz), con di èter òt cónsul pió vîc'. 

La prosperitè dla zitè l'andè inànz, anc se al mèl naigher dla fén dal 1500 la purté la populaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai é stè n'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Żigànt e al Palâz di Banc ataiṡ a l Archiginèṡi, indóvv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só dimónndi ed cîṡ e dî palâz religiûṡ, pió ch'in tótti äli ètri zitè d Itâglia. I artésst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaiṡa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e di èter cgnossó in tótta Eurôpa. 

Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla dla Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånnd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l é andè żå Bulåggna l êra turnè såtta al Pèpa (Stèt dla Cîṡa), ch'l udièva dimónndi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachères mo i austrìac i arivèven sänper a dsfèr tótt. Stral 1849 e al 1860 ai êra anc una guarnigiån ed tugnén dl'Austria ed stanzia int la zitè. 

Al ûltum pèpa-rà ch'l é vgnó a Bulåggna cme gvarnànt l é stè Pìo IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed żóggn i bulgnîṡ (insàmm ai Tuscan e ai Lunbèrd) i vûden pr andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d Itâglia un ân dåpp. 

Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na móccia 'd inpurtanza par vî dla so cultûra mo anc parché la dvänta un zänter industrièl, comercièl e d traspôrt dimónndi inpurtànt. A l prinzéppi dal Novzänt la zitè la cràss e la dvänta récca, as câza żå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la żänt. 

Bunbardè fén a la fén dla secånnda guèra mundièl, Bulåggna l é stè ritirè só ed fûria e l é arturnè squèṡi sóbbit a èser óṅna däl zitè pió récchi, zivîl e méi urganiżè d Itâglia, anc par l'imigraziån ed tanta żänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la żänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int i ûtum ân, anc da l'Âfrica e da l'Âṡia.

Bulåggna l é un zänter däl ferovî e däli autostrè dimónndi inpurtànt. Al distràtt dla Fîra l é al secånnd pió grand in Itâglia dåpp quall ed Milàn e al quèrt pió grand in Eurôpa, col só eṡibiziån 'na móccia inpurtànti cme al Motorshow (mâchin, motoziclàtt; al pió inpurtànt dal månnd, as dîṡ, dal 2019 as câta a Môdna), Saie, Saiedue e Cersaie (costruziån), Cosmoprof (scanbiàtt), Lineapelle, ecz. Bulåggna e la só ârea metropolitèna l'à dimónndi 'd indósstri såura tótt mecânichi, dal magnèr e de l'eletrònica e po anc dî zänter ed vànndita pr äl butaig (al Centergross dl'ârea nòrd), fén dal 1973, ch'l é stè par di ân al pió grand 'd Eurôpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt dla frûta e dla verdûra. Pó Bulåggna l é péṅna ed monumént, muṡî e ai é una vétta culturèla inpurtànta.

Bulåggna l é stè capitèl européa dla cultûra dl ân 2000, méntar dal 2006 l é zité UNESCO dla mûṡica.

Tótt quasst l é incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, l'à 'na consideraziån par la só indósstria, la só cultûra e al só cumêrzi anc pió granda dla só dimensiån. A sti nómmer qué a arénn pó anc da żontèr anc i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.

Cum as sà, l'Emégglia-Rumâgna in cuṡéṅna l é regéṅna, e la cuṡéṅna bulgnaiṡa l é famåuṡa in tótt al månnd. Ón ch'al s n intindêva ed bî magnarén, al rumagnôl Pellegrino Artusi (1820 – 1911), al gêva:Quand a sentî parlèr dla cuṡéṅna bulgnaiṡa fè 'na riveränza, ch'as al mêrita.Socuànt di piât bulgnîṡ pió famûṡ i én i turtlén in brôd, äl tajadèl a l ragó, äl laṡâgn, äl carsintén, i pasatèl e al frigiån.

Bulåggna dal 2016 l'à såul 6 quartîr, mo ai é pió ed sî rión e żòn.
I quartîr stòric én:

Al Båurg

Ränn

Saragòza

San Dunè

San Vidèl

Al Bulåggna Club ed Fùbbol l é la scuèdra ed fùbbol prinzipèl dla zitè e óṅna däl pió titulè 'd Itâglia, con 7 scudétt, dåu Cópp Itâglia e èter téttol internaziunèl. Incû al żûga int la Sèrie A.

Dåu däl méi scuèdri ed bàsschet 'd Itâglia, la Virtus e la Fortitudo äli én bulgnîṡ.

A Bulåggna zitè al à al só sît la Duchè (motoziclàtt).

Bulåggna l é famåuṡa anc int al béiṡbol (Fortitudo Baseball) e vòlleibol (Zinella).

Fén a la fén dl Otzänt, quand i tachénn a tirèr só di palâz in tótt i sît, Bulåggna l êra óṅna däl zitè medievèl mej cunservè dl Itâglia. Anc al dé 'd incû l é bän tgnó drî e l é óṅnica pr al só valåur stòric. 
Anc s i bunbardénn dimónndi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on di pió grand dl Euròpa, l'à 'na móccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. 
La strutûra uriginèla di Rumàn la s vadd anc al dé 'd incû int äl fortificaziån dal Mediuêv e int äl tårr. Äl pió cgnossó i én äl Dåu Tårr.

A Bulåggna ai é anc na móccia ed cîṡ: 




#Article 35: Scandiân (1707 words)


Scandiân (Scandiano in italiân) l'é 'na cmûna in pruvîncia ed Rèz ed cîrca 25.000 abitânt. Al cumûn, nê insèma un sît abitê fîn dal etê ed la prêda e traversê dal torèint Treṣnêr, a's câta in culèina, tra 'n'altèsa ed 50 e 423 mêter i.l.m. (al pûnt pió êlt l'é al Mûnt Vangêl). Scandiân l'é ânca la sitê in dó l'é nê Romano Prodi, ch' l' é stê Presidèint dal Cunséli dl'Itâlia per dō vôlt.

Dôp al Ceinter pió impurtânt Rèz, l’é al comûn pió pîn ed gînta e ûn di cèinter conômich pió grând ‘d la provîncia. Cun al patrimòni de stòria e d’ êrt,  l’ê òna fra al sitadèini pió  interesânti ‘d l’Emélia. Al prém pôst abitê ed la zôna l’é a Ciòṣa, in dōve é stê catê, in un schêv, la famōṣa Venere ed Ciòṣa (incô tgnûda da cât ind i Muséi Cévich ed Rèz) e da dimòndi êter rèst ed l’istès peréiod.
Ind al 1262 Gilberto Fogliani l’à fât fêr un castèl che d’atōrna a gh’à més só cà soquânti faméj prôfughi dal Castlâs ed Pratsōl, (ch’ l’ êra stê butê zò), insém a di scampê gvêlf batû a Muntavêrt (1260) da Farinata d’j-Uberti che insém àn dê urègin a la sitadlèina dal dé d’incô.
Tr’ al 500 e al 700 Scandiân, ch’l’é stê gvernê prêma da i Boiêrd pó da i Thiene, dôp da i Bentivoglio e a la fîn da j-Este, la cgnusû un peréiod ed grând spiandōr e tót quî che l’àn gvernê l’àn richî ed difèisi e palâs.
A Scandiân în nasû di personâg numinê cme Antonio Vallisneri e Lazzaro Spallanzani, e al povēta Matteo Maria Boiardo.
Al cèinter ed la véta ‘d la burghêda l’êra d’ atōrna al monumèint pió impurtânt:  l'impunèinta Rôca, in dôve a gh’é stê ed cà, cme fevdatâri  a la fîn dal XV sècol, ânca Matteo Maria Boiardo, al famōṣ avtōr ed L'Orlando Innamorato 
A Scandiân, d’ed là di carateréstich pôrdegh d’ atōrna al piâsi e da j-antigh ingrès a la sitê, a gh’în ânca i teṣōr dal dimòndi cēṣi.

Fîn da i tèimp antîgh (3500 A.C.) dal vilâg ed l'etê ed la prêda ed Ciòṣa cun la só sitê di môrt, che la s’à  testimoniê la presèinsa ed l’òm, a la dichiarasiòun d'investidûra al castèl dal Gès al 5 lój dal 1134, a ‘s în dê al câmbi dimòndi Gînta cun sistêma ed  vèta, uṣânsi e règoli dal tót divêrsi.
I prémi a rivêr în stê i Legór,  a drê j-Umbri,  j-Etrósch, i Boi e in fònda da i Rumân, cambiând acsé, pôch a la vôlta, la gînta da pôst. L’é ind al peréiod di rumân che a la zôna a ‘gh vînen fâti al mudéfichi secònd al mudèl, in vôga alōra, a reticolêt cun ôvri de spartisiòun dal tèri che a’s vèden incòra al dé d’incô.
Ind al têrd Impêr per ragiòun ed sicurèsa, per cōlpa dal j-invasiòun furastêri, la vìta di scandianèiṣ la se ṣvilópa e la 's mócia préma ed tót intōrna al Pēv e dèinter al difèisi di Bôregh.
In sté peréiod Imperadōr e Rè regâlen tèri a Veschév, Cûnt e Abê dând véta al famōsi dunasiòun che dân ‘na mân a la nâsita ed chi Fèdev dimòndi impurtânt ind la véta e ind al ṣvilóp ed la civiltê medievêla ‘d la zôna.

Al nòm de Scandiâno Scandillius al ‘s vèd per la préma vôlta in un documèint dal Veschév Pêder ed Rèz, fât l' 11 agòst dal 1210. L' urègan dal nòm an n’é mìa sicûra, soquânt a dîsen  ch’ al deṣvîn da scandere (andêr só) eJanum (Giano), pôst da dōve a’s và só a Jân, vilâg cusché che al ciaparé al nòm dal dío pagân cun al dō frûnti. Di êter che al nòm Scandiân al sìa cumpâgn a un agetîv latèin ch’al sègna ‘na varietê bòuna ed pòm.

Ind al 1312, a finés la lòunga guèra cumbatûda ind l’ arzân dal faméj partigiâni dal Pêpa e ‘d l' Imperadōr. I sgnōr de Scandiân da la pêrta di ghibelèin , i Malapresa  e i só aleê, în stê batû e cun la butêda zò dal castèl dal Gès a vînen mandê in eṣéli. 

Còst l’à sgnê ânca l’inési ed la fortûna de Scandiân e dal só castèl  ch’ al dvèinta, soquânt’ân dôp la capitêla ‘d la putèinta faméja di Da Fogliano.
Ind al  fervêr 1344 Scandiân l’é stê al cèinter ed ‘n’ impurtânt fât stôrich. Ind la nôt dal dé ch’ l’ é partî da Pèrma e dirèt a Bològna al povēta Francesco Petrarca, cun soquânt amîgh, atâch a Scandiân l’é scampê a n’imbuschêda e da sicûra môrt andând a riparêres ind al castèl.
Al pusès di Da Fogliano inséma a Scandiân l’ é finî ind al 1409.
Nicolò III D'Este, subeintrê a i Da Fogliano, l’à fât fêr, ind al só cûrt peréiod ed gvêren, 
impurtânt lavōr al castèl.

Feltrino Boiardo l’é dvintê sgnōr de Scandiâno ind l' agòst dal 1423  e, al 13 dicèmber, Filippo Maria Visconti l’à zuntê al tètol ed cûnt a la cunfèirma ed l'investidûra fâta dal Marchèis ed Fréra.
Ind al tèimp dal gvêren di Boiêrd: ed Feltrino préma e ‘d Matteo Maria, Giovanni, Gio.Battista e Giulio dôp , Scandiân l’à cgnusû un fôrt ṣvilóp conômic, sitadèin e culturêl grâsia a ‘na polética iluminêda. Ciamê da Feltrino, e protèt da chi é gnû dôp, ânca  j-Abrèi àn dê ‘na mân, mìa cèca, al  ṣvilóp dal paèiṣ. 
Al Privilegium pro hebreis Scandiani  ûn di pôch esèimpi, in Itâlia, ed lèg in favōr d’j-Abrèi l’é stê vrû da Giovanni Boiardo. Sèimper ind al tèimp dal gvêren di Boiêrd, durê quêṣi sèint ân,  a Scandiân în sucès dimòndi fât impurtânt  ûn ed quî l’é còst: ind l’istê dal 1494, l’é stê ciamê dal cunt Matteo Maria, da Venèsia dōve al lavurêva, al stampadōr Pellegrino De Pasquali.Cun i só tôrc, sistemê deinter al castèl, l’à stampê la préma edisiòun ed l' “Orlando Innamorato” e l'edisiòun in fòi, di Statût d’Arṣèi e Scandiân.
Al castèl de Scandiân,  imblî cu j-adôb a frèsch ed Nicolò dell'Abate, l’é stê mudê in ‘na cà da lóso da Giulio Boiardo e al 13 ed zógn e al 3 lój 1543 al gh’à vû l’unōr ed dêr alôg al  Pêpa Paolo III e al só fés sègvit, ch’ l’ êra gnû a ‘mirêr, per bèin dō vôlti d’ aṣvèin, la bèla pitûra ed l'Eneide.

Ûltem rapresentânt de sta faméja  l’é stê Ippolito Boiardo,  môrt int al 1560, che a gh’é gnû dôp al cûnt Ottavio Thiene, marî ed Laura Boiardo, fiòla ed Giulio e 'd Silvia Sanvitale.

Al peréiod dal gvêren d’ Ottavio e còl di chî a gh’é gnû dôp Giulio e Ottavio II,  durê fîn a l' ân 1633, l’é stê sgnê da ‘na rugânt difèisa ed la lôr râsa, di lôr interès e privilèg. Dôp al cûrt  gvêren ed Enzo Bentivoglio, môrt int al 1643,  arturnê padròun dal marchesê, al dóca Francesco I, al l’à vindû a i só sìo Luigi e Borso d'Este.
Cun l’arîv al gvêren di Prîncip d'Este l’é cumincê, per Scandiân, un peréiod ed pês  e prosperitê. I nōv signōr j-àn facilitê la cunumèia cun  al crèdit, incuragê al j-idéj cumercêli,  la costrusiòun ed cà nōvi.
Facilitê dal favurèvel arîv ed gînta furastêra, în stê ciamê a Scandiân di bòun  mèister de scōla che n’ àn fât un impurtânt cèinter ed cultûra. I lavōr d’imbelimèint ed l’ apartamèint al piân tèra dal castèl fât dal scultōr mudnèiṣ Antonio Traeri e dal pitōr Francesco Stringa în stê vrû dal Prîncip Foresto, ûltim d’j-Este de Scandiâno môrt int al 1726.

Môrt Foresto al marchesê l’é turnê a la câmbra duchêl dōve al gh’é armêṣ fîn al 1796. L’é stê còst un periéod dimòndi brót per i scandianèiṣ. În stêdi mèsi nōvi tâsi, al castèl l’é stê butê pr’âria e cavê zò ‘d ògni só bèin: în stê purtê via i quêder ed valōr e i môbil, s’cianchê da i mûr al pitûri ed Dell'Abate. Ògni côṣa l’é stêda purtêda a Mòdna e l’é andêda a richîr i palâs ed la Côrt. A l’ arîv dal trópi napoleônichi al Dóca Ercole l’é scapê, e al 10 otòber 1796 la Comunitê de Scandiân la s’é unîda a la Repóblica Arzâna. Scandiân l’à avû ‘na partecipasiòun atîva a j-avenimèint polétich che àn sgnê la nâsita dal dō repóblichi: la Cispadâna e la Cisalpèina.
A i grând cambiamèint e ‘d  rifōrmi mó ânca ed guèri e ‘d sacrifési  per la gînta, dal peréiod napoleônich în gnû dôp, cun l’ artōren dal dóca Francesco IV a Mòdna, i 45 ân ed la Restaurasiòun e la Comunitê l’é stêda schisêda dal tâsi, sfrutêda, a gh’é stê stumpê la bòca, tót la libertê personêla.

Al zógn dal 1859, dôp la fûga da Mòdna dal dóca Francesco,  la Comunitê l’ à mandê a l'Asembléia sovrâna dal Pruvînci mudnèiṣi dû só rapresentânt: i sitadèin Giovanni Vecchi e Diego Vallisneri, e l'11 e al 12 mêrs 1860 al pôpol de Scandiano cun un Plebisît ch’ l’ à otgnû al 95% di vôt l’ à apruvê l’uniòun cun al Règn ed Sardègna.
Al blôch moderê, ind i ân che în gnû dôp, l’ à aministrê, quêṣi sèimper, al Comûn. L’ é stê cunquistê da j-òm ed la sinéstra sōl ind l’istê dal 1859 e l’é armêṧ ind al sô mân fîn al j-elesiòun dal  27 lój 1902 che în stêdi vînti, incòra ‘na vôlta, da i moderê. Luigi Ghiacci  l’à ripurtê i Socialésta, dôp la vitôria dal 24 otòber 1920, a gvernêr al Comûne. Cme in tóta l’Itâlia ind i ân dôp, în stêdi dimòndi al viulèinsi di fasésta, ânca murtêli, ai dân di socialésta. Ind l'agòst 1922 la Giûnta socialésta l’é stêda ublighêda a dêr al dimisiòun cun la viulèinsa. Ind al côrs ed l’ istès ân per mân di fasésta é stê masê l'Assessore Umberto Romoli. Al Municépi l’é stê ocupê e dmandêdi al dimisiòun dal Séndech, ‘d la Giûnta e di tót i componèint dal Conséli Comunêl, e l’é stê numinê un Cumisâri prefetèsi. 
Ind i ân che în gnû dôp an n’è mai gnû mèno, tra la gînta de Scandiân, l'opoṣisiòun a la ditatûra fasésta e trasfurmêda, dôp al 25 lój 1943, in ‘na vèira e prôperia lôta armêda a fiânch di Partigiân.

 




#Article 36: Apartheid (773 words)


Apartheid (separaziòun, in d'la léngua afrikaans) l'è la pulética ed segregaziòun rażiêl istituìda d'al guvéren d'i biànch in d'al Sudafrica in d'al dopguêra e armèsta in vigôr fîn al 1990. La paròla apartheid l'è stèda usèda in sèins pulétich par la prémma vòlta in d'al 1917 d'al prémm minìster sudafricân Jan Smuts. L'apartheid l'avìva dô manifestaziòun: la separaziòun d'i biànch d'i négher in d'i pòsti abitê da tót e dô (pr'esèimp rispêt a l'ûs d'i mêż póbblich) e l'istituziòun d'i bantustan, i teritòri quèsi indipendèint in d'i quêl di mòndi négher i gh'ân avû d'andêr a vìver. L'apartheid l'è stê aplichê d'al guvéren sudafricân anca a la Namibia, ch'l'era aministrèda d'al Sudafrica fîn al 1990.

L'apartheid l'è stê ciamê cmé crémin internażiunêl da 'na convenziòun d'le Naziòuni Unî, vutèda da l'Assemblea Generèla in d'al 1973 e entrèda in vigôr in d'al 1976 (International Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid) ed è stê méss da pòch in d'la lésta d'i crémin còunter l'umanitê pr'i quèli la Côrt pnèla internażiunèla la pôl cundanêr.

In Sudafrica, mèinter i négher i éren l'80% circa d'i cristiân, i biànch i-s dvidìven in culòni d'uréggin inglês e afrikaner. Gli afrikaner, ch'i éren la magiurèinża d'la gìnta biànca,i éren da sèimper a favôr d'na puléttica razzésta.

Cun i eleziòuni d'al 1924 i sun stèdi fâti in d’al paês i prémm elemèint ed segregaziòun rażiêl. Mo in d'al 1939 Jan Smuts (ex chèp d'al guvéren africân) l'è turnê al putêr e al nazionalìsem afrikaner l'an n'à mia pssû cuntinuêr al sô prugêt pulétich.

In d'im tèimp d'la scánda guêra mundièla un grópp d'i inteletuêli afrikaner influenzèdi d'al nazìsem i ân cumpletê la teorizażiòun d'al prugêt d'l'apartheid. La filosufî d'l'apartheid la dgîva d'vulêr dêr ai vèri grópp etnich la pusibilitê d'condùrr al pròpri svilópp suciêl in armunia cun i propri tradiziòuni. Cmé a-s srèvv vést, sta giustificaziòun chè l'a-n n'éra èter ch’un paravèint pa adfènder 'na pulética razzésta. La vîn crièda 'n'organizażiòun sgréta par prumôver j'interês d'i afrikaner.

In d'al 1948 l'apartheid l'à ciapê definitivamèint fórma.

Al léżi prinżipèli ch'i ân méss in pê al sistèma i én stèdi:

In d'al 1956 la pulética di apartheid la fù slunghèda a tótt i żitadèini ed culôr cumprês j'asiàtich.
In d'i ân 60 3,5 miliòun ed négher, ciamê Bantù, i én stèdi cażê cun la fòrsa da cà lôr e méss in d'le homeland of the south.
A i négher i furen tôt tótt i dirétt pulétich e civîl. I pssìven frequentêr sôl l'istitużiòn d'i scóli agrécol e cumerżèli. I negoż i dvìve servîr i biànch prémma d'i négher. I dvìven anca avêr d'i pasapòrt speżièli intéren pr'andêr in d'al zòni d'i biànch, péna èser arestèdi o picèdi.

In d'un prémm tèimp sia i négher ch'i biànch, i ân fât d'i prutésti còunter l'apartheid, chi gnìven puntualmèint sofuchèdi cun brutalitê d'la pulizìa afrikaner.
In d'al 1960 l'ANC insìma a un grópp d'i sôl négher, al Pan-African Congress of Azania, utiliżò par la prémma vòlta la fòrsa; l'ANC, c'l'avìva 'na sòlida tradiżiòun pacifésta, a-s limitò a i ubietîv stratègich cmé spachêr al żentrèli elêtrich (mutîv d'arêst d'al futûr presidèint Nelson Mandela) ed ètri strutùri, mèinter il Pan-African Congress a-s dedicò al terorìsem.

In d'al 1975, i guvernànti decìser ed fêr rispetêr 'na léż sminghèda da tèimp: tót i fój ufiżièli i dvìven èser scrétti in léngua afrikaans. Sta léż che la-s slungò in tótt al scóli, in d'i quèli di mòndi mìstri e studèint i féser resistèinsa i gnìren butê fóra d'al scóli
Sta chè l'éra sôl ónna d'i fiumàni ed léż cmandèdi a-l quèli di mònd négher i-s opunìven par fêr acsè c'al guvéren al caschèss.

Cun la liberażiòun ed Nelson Mandela in d'i ân '90 agh fù la fîn d'l'apartheid: i ùltem eleżiòuni i ân vést la schiasèint vitòria d'l'ANC, ch'l'à prumôs 'na nóva costitużiòune totalmèint democràtich c'la guvérna ininterottamèint d'alóra al paês, prémma cun Nelson Mandela.
La Truth and Reconciliation Commission (Cumisiòun per la Veritê e la Riconciliaziòun), istituìda in d'al 1995, la s'è è occupèda ed catêr testimunièinżi sóvra al violażiòuni d'i dirétt umân e ha cuncês l'amnistî a chi l'à cunfesê spuntaneamèint e totalmèint i crémin fèdi sóvra i órden d'al guvéren. La Comisiòun l'à anca stabilî l'amuntêr d'i risarcimenti ch'il guvéren l'è tgnû a versêr a chi é-l stêato vìtima d'al vec' argîm. Al Sudafrica d'al dòp-apartheid l'à ażûnt nôv léngui africhèni a l'ulandês-afrikaans e a l'inglês, cmé léngui ufiżièli, purtànd al tutêl a óndes. Un èter gést d'al nôuovov guvéren l'è stê l'abatimèint d'l'arsenêl sudafricân. Atualmèint al Sudafrica al gh'à ancòra da lutêr pr'arivêr a la cumpléta ugualitê d'i biànc cun i Bantù.




#Article 37: Triculōr Italiân (856 words)


Al  Triculōr Italiân, (Tricolore Italiano in italiân) cme bandēra nasionêla, la nâs a Rèz al 7  znêr  1797, quând al Parlamèint ed la Repóblica Cispadâna, só prupôsta dal deputê Giuseppe Compagnoni, al stabilés: …che si renda universale lo Stendardo o Bandiera Cispadana di Tre Colori Verde, Bianco, e Rosso, e che questi tre Colori si usino anche nella Coccarda Cispadana, la quale debba portarsi da tutti. Mó perché prôpria sté trî culōr?  Ind l ’'Itâlia dal 1796, traversêda dal vitoriōşi armêdi napoleònichi, al tânti repóblichi d’ispiraziòun giacubèina ch’ îven cambiê i véc Stêt ditatōr àn siēlt quêṣi tóti, cun variasiòun ed culôr, bandêri sgnêdi da trèi fâsci cumpâgni, ed sicûr inspirêdi al mudèl francèiṣ dal 1790.
E ânca i repêrt militêr italiân, més insèm a chi tèimp là a sustgnîr l'esêrcit ed Bonaparte, gh’îven dal bandēri fâti a la ‘stèsa manēra. In particulêr, i stindêrd regimentêl ed la Legiòun Lumbêrda mustrêven, gióst, i culōr biânch, ròs e vèird, che fêven pêrt dal j abitódin antîghi dal pôpol lumbêrd: al biânch e al ròs, difâti, fêven figûra ind al vèc stèma dal cmûn ed Milân (crōṣ ròsa in séma al biânch), mèinter vèird j èren, fîn dal 1782, al divîṣi ‘dla Guèrdia cèvica milanèiṣa. Culōr cumpâgn, pó, gnivèn druvê ânch ind i stindêrd ed la Legiòun Italiâna, ch’la metîva insèm i suldê ‘dl' Emélia e ‘dla Rumâgna, a gh’ é al chêş che còsta sia la ragiòun ch’ l’à cucê la Repóblica Cispadâna ed metrî ind la só bandēra. Al cèinter 'd la fâsa biânca, al stèma ‘d la Repóblica, un portafrèci cun dèinter quâter frèci, (a sêgn dal quâter sitê Rèz, Mòdna, Frêra, Bològna), circundê da ‘na curòuna ed lâver guarnî  cun un  troféo d’ êrmi. 

La prèma campâgna d'Itâlia, che Napoleòun al fà tr’ al 1796 e al 1799, l’arbêlta al vèc sistèma de Stêt che spartîven l’Itâlia. Al só pôst nâsen tânti repóblichi giacubèini, ed sêgn democrâtich: la Repóblica Ligure, la Repóblica Romana, la Repóblica Partenopea, la Repóblica Anconitana.
Dimòndi vînen batûdi dal cuntratâch austro-rōs dal 1799, da l’j êtri s’unîven, dôp la secònda campâgna d'Itâlia, in dal Règn Itâlich, che al srè durê fîn al 1814. Epór, al j êren la prèma vòja d’indipendèinsa in dal nôster Risorgimèint. E l’è stê prôpira in chi ân lé che la bandēra la vîn sintîda mìa pió cme sègn ed la faméja reêla o militêr, mó cme sègn dal pôpol, dal libertê cunquistêdi e, dòunca, ed la nasiòun ‘stèsa. 

Ind i trèint’ân dóp al Congrès ed Vièna, la bandēra  Triculōr l’è stêda fughêda da la Restauraṣiòun, ma la continvê ad èser tirêda só, cme insègna ed libertê, ind al rivólti dal 1831, ind al rivólti masiniàni, ind la  disperêda imprèiṣa di fradê Bandiera, ind al rivólti ind i Stêt dla Cēṣa. Dapertót in Itâlia, al biânch, al ròs e al vèird alōlen dîr ‘na cumûna spèransa, ch’la infiâma al pasiòun e l’imaginasiòun di poēti: Raccolgaci un'unica bandiera, una speme, al scrèv, in dal 1847, Goffredo Mameli in dal só Canto degli Italiani. E quând s’arvès la stagiòun dal '48 e al permès a la Costitusiòun, ch’la bandēra là, la dvèinta al sègn ed ‘na rivîncita nasionèla, da Milân a Venèsia, da Ròma a Palermo. Al 23 mêrs 1848 Carlo Alberto al pêrla al popolasiòun dal Lumbêrd Vènet cun al famōṣ proclàma ch’al dà la nōva ed la préma guèra d'indipendèinsa e al finés cun al parôli:(…) per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell'unione italiana vogliamo che le Nostre Truppe(…) portino lo Scudo di Savoia sovrapposto alla Bandiera tricolore italiana. Al stèma ed la faméja reêla a gh’è stê zuntê ‘na bordûra culôr aṣór, per fêr  in môd che la crōṣ e al câmp dal scûd a s’ armes’césen mìa  cun al biânch e al rós dal strési ‘dla bandēra. 

Figûri tôti dal 

Al 14 ed mêrs dal 1861 vîn dichiarê la nâsita del Règn d'Itâlia e la só bandēra l'à continvê ad èser, per abitódin, còla ‘dla préma guèra d’indipendèisa. Mó la mancânsa ed ‘na lèg in propôsit - fâta sōl per i stindêrd militêr – al pôrta a fêr  dal bandêri cun figûri divêrsi da l’originêl, adiritûra zò ed règola. Sōl in dal 1925 vîn stabilî, per lèg, i mudê ‘dla bandēra nasionêla e ‘dla bandēra de Stêt. A cósta ché (da druvèr ind i palâs dla faméja reèla, ind al parlamèint, ind i  ufési e ind al rapreṣentânsi diplomâtichi) a vîn  zuntê al stèma la curòuna reêla. Dôp la nâsita dla Repóblica, un decrêt ed  lèg  dal Presidèin ed la Repóblica dal 19 zógn dal 1946 al fésa la figûra pruvişôria ‘dla nōva bandēra, confermêda da l'Asembléia Costituèint ind la sidûda dal 24 mêrz dal 1947 e mésa ind l’articól 12 ed la nóstra Chêrta Costitusionêla. E ânca ind al sèch linguâg dal verbêl a’s pōl còjer tóta l'emosiòun dal mumèint.

Al Presidèint (Ruini) : 

Pongo ai voti la nuova formula proposta dalla Commissione: La bandiera della repubblica è il tricolore italiano: verde, bianco e rosso, a bande verticali e di eguali dimensioni.

L'é apruvêda. L' Asembléia e al póblic dal tribûni a’s mèten in pē. L’é un lòngh ciucamèint ed mân. 
	




#Article 38: Teâter Municipêl ed Rèz (819 words)


Al Teâter Municipêl (Teatro Municipale in italiân) ed Rèz, intestê incô a Romolo Valli, l'é ûn di teâter pió impurtânt d'Itâlia, al prém ed Rèz. L'é inséma a óna dal piâsi pió impurtânti ‘d la sitê Piâsa 'd la Vitôria, in dó a gh’é ânca chi êter dû teâter sitadèin, al Teâter Ariôst e al Teâter Cavalerésa, la Galèria ed San Rôc e i Giardèin Póblich. Al Teâter Municipêl l'é un teâter d'ôpra e ‘d cuncêrt.

Al fabrichêt l’é stê tirê só tr’al 1852 e al 1857. L’é stê pinsê e mnê a cò da l' architèt Cesare Costa ed Mòdna e i lavōr in stê cmandê dal' inzgnêr Antonio Tegani ed Rèz. Al móstra ‘na facêda in stîl napoleònich in dû ordén, in materiêl da furnêsa e mêrmel, cûn clôni in manêra etrósca al piân tèra e clôni lighêdi ind al parèidi stîl grēch antîgh al prém piân. In grònda a ghé stê més dal stâtvi legôrichi.
La sèla d’ed dèinter l’as presèinta cme ûn di sôlit teâter d'ôpra italiân, cun la piânta a fêr ed cavâl e sînch ōrdin ed pêlch. 

Al teâter l’é stê inavgurê al 21 d’avrîl dal 1857 cun l'ôpra Vittor Pisani dal musicésta Achille Peri (1813-1880). Al grând fabrichêt, l’é stê tirê só insém a ‘na pêrt ‘d la zôna ‘d l’ antîga sitadéla, butêda zó in prinsépi dal XIX secól, al côst lé stê ed 1.683.000 frânch.

Al fabrichêt, al gh’à ‘na piânta fâta a retângol ed 80x43.60 mêter cun zuntê in dal davanti dō lôgi ânca lōr fâti a retângol ed 26,40 x 5,20 mêter. Al quâcia ‘na metradûra ed tèra ed 3.763 mêter quadrê. La facêda l’amzûra 54 mêter. Ind la sèla a ghe stân 1.150 spetadōr, e dôp al mudéfichi dal 1907 l’amzûra lê 22,60 per 18.40 mêter. Al pelchsènich fònd 26,60 mêter, lêregh 31,20 mêter, al gh'à 56 cambarêin p’r j artésta e 16 sèli per i figurânt e per i sunadôr d’urchèstra. Al teâter, d’ed sōver, al gh’à ânca ‘na sèla grânda ch'l’è stêda druvêda cme scōla ed sēna

Al piân d’ed sóta al teâter al fà vèder 12 clòuni in stîl etrósch in prēda dûra.
Ind i quâter amdajòun tr’al pôrti Paolo Aleotti l’à sculpî i grând autôr dal teâter grēch, Menandro, Sofocle, Euripide, Aristofane. La pêrt d’ed sóver, cumpîda dal finêl a mudiòun cun âtich, l’è spartîda da urnamèint in fōra de stîl grēch ânca lōr in prēda dûra cun fnèstri e, al d’ed sōver, basrilēv legôrichi. L’urnamèint e al mudiòun a vân avânti insém al lôgi ed fiânch al teâter fâti a d’êrch a tót sèst inséma a di pilâster.
Al stâtvi 'd l' âtich e dal lôgi j ‘n stêdi sculpîdi da Prudenzio Piccioli, Ilario Bedotti, Giovanni Chierici, Antonio Ilarioli, Attilio Rabaglia.
Cóli ‘d l' âtich, andând da mansèina a dréta ed chi guêrda al fabrichê, arviṣên : 
Moderazione, Pudore, Pittura, Suono, Commedia, Estro, Danza, Scherzo, Favola, Diletto, Istruzione, Lavoro, Virtù, Dramma, Gloria, Vizio, Tragedia, Rimorso, Curiosità, Silenzio. 
Inséma a la lôgia a fêres da sîra dal la fròunt, as nôta: Medea, Edipo, Achille, Attilio Regolo. 
Inséma a la lôgia a matèina: La Concionatrice, il Punitore di sé stesso, Prometeo, Dedalo.

Al d’ed dèinter l’é stê dubê dal prof. Gerolamo Magnani ed Pèrma al gh’à dê ‘na mân ind ‘l’ ândit e ind’l’intrêda Pasquale Zambini ed Rèz. Ind’l’ândit gh’è stê més i bôst ed Cesare Costa e Achille Peri e dô mdaj dal scultôr Ilarioli cun al fâci ed Tito Maccio Plauto e Publio Terenzio Afro Terenzio. L’ingrés al gh’à la fôrma ed ‘na figûra geometrica a ôt lê slunghêda, cun clòuni e di decôr, in dó gh’in ânca al dòdeṣ Baccanti dla vôlta (ôvra ed Giuseppe Ugolini) e mdaj cun di amurèin a cêr-scûr (Magnani). I bóst ind’i fiânch ed l’ingrés fân véder Cesare Pariati, scritōr teatrêl (m 1733) e Francesco Fontanesi, arnuvadōr d’l’ idèja dal sēni. Ind l’êlta dal scalòun ch’al mèjna al ridòt (in dó gh’iva pôst la Socetê dal Casèin) gh’è al bóst ed Ludovico Ariosto ed Ilario Bedotti. 
 
Ind la sêla ovêla vinsén al biânch e l'ôr, a gh’è quâter ōrdin cun 106 palchèt, al pêlch reêl e ‘na lôgia. Al pitûri legòrichi dal sufét, in dó gh’è tachê al lampadâri ed cristâl, în ôvra ed Domenico Pellizzi, artésta arzân, cun legoréi teatrêli (da la pêrt ‘d la pôrta), a mansèina la cumédia, a dréta la tragédia, e in fônd la sēna.

Al sepâri l’è stê piturê da Alfonso Chierici ch’al gh’à scrét: II Genio delle Arti che loro addita i più chiari uomini d'Italia perché in essi si inspirino e risorgano. Ind al cartòun al pitôr l’îva dê ‘n sunêda a l' Itâlia, mó al dôca, an l’îva mia tòta luntēra ch’ l’arfêres al Risorgimèint, l’à fât piturêr ûn fulèt cun la fasèla vultêda vêrs al bâs. Al secònd sepâri (ed cômed) al fa vèder ‘na gran vésta ed paèiṣ e l’è ôvra ‘d’l' artésta Giovanni Fontanesi.




#Article 39: Insnierìa (541 words)


L'insnierìa l'é una sciinsa ch' la g'ha al compit da risolv il prublematic ch' i sarvìsan par la sudisfassion di bisogn d' la gint. Donca l'é da intëindas tant cmé sinonim ad tecnica d'ält livél, e bisogna mia scunfondla cun la tecnulugia, ca l'é sia un ram ad la siinsa che, dl'insnierìa stesa. La dà i metud par la riprodüssion d'un bëin fisich (manüfatt), al svilüpp o 'l cuntrol d'un prucèss o in generäl d'un sistema urganisä. I tecnic ch' i pölan esercitä cla prufession ché, i en prufesiunìsta abilitä, ch' i g'ha un titul da stüdi ad indiriss tecnic, tant cmé cul d'insnìer, architët, geometar o perìt indüstriäl.
Admè in Italia al titul insnier l'é prutegì par legg' e riservä ai laureä in insnierìa.

In prinsìpi d'un prugèt d'insnierìa, i tecnic prugetista, i gh'an da capí i vincul che i cundisionan al prublema, tant che 'l sia un rob o ch' la sia un'applicassion püsé cumplicä. I vincul inclüdan il risurs dispunibil, il pruspetivi p'r al fütür e i limit fisich o tecnich. Capì chi vincul ché, gl'insniér i lavuran par tirä föra i particulär e i requisí ch' un rob, un cuntroll o una solüsion, i gh'an d'avéig, par iés fat o uperä in un camp specìfic.

I tecnich i tösan in prèstit j'idei principalmëint dala fisica (tant che bota voti a s' riguärda al insnieria tradisiunä la d' l'applicassiön d' la Fisica Aplicä) e dala matematica par truvä il sulüsion püsé adàt ai prublema ch' i s' catan dadnans. I drövan la statistica e 'l metud scientìfic-empìric par derivä e verificä i so solüsion. Sa la gh'é püsé d'una sulüsion, gl'insnièr i cunsìderan il decision diferëint d'ogni prugett, in base ai so merit e i sarnìsan cùla che mei la s'adàta a il carateristich.

I tecnic prugetista i prövan a prugetä in che manera, una sulüsion, la lavurará cui relativ particulär; par migliurä il so cunusiëinsi e la sicürësa dal prudut, dal cuntroll o d'la sulüsiön i drövan, par quant pusìbil, un mudél, esperimëint e prövi ad laburatori. In dal camp dil custrüssion civil, par esëimpi, i drövan dil pröv sperimentäi distrütivi e dil pröv da sfors: chil pröv ché i sércan da scuprì che un manüfatt, simil a cul da zamò fat, al fünsiona tant cmé l'é stä dmandä.

La parola insnierìa la deriva, dal latëin ingenius, la radìs d' la parola mudèrna ingegn. Un insniér l'era un om inteligiint, pratich, bon da risolv i prublema. L'urtugrafìa d' la parola l'é stä po inflüensä, in di paes in dua a s' pärla l'ingles, dala parola engine (mutur), e difàtti, al dé d'incö, in chi paes ché, i vegnan ciamä engineers. La parola l'é cambiä par cumprëind tüt i camp in duv i abilitä dal metud sientifìc ien druvä.

Al lavùr d' l'insniér l'é druvä a bota in d' l'indüstria e in d' la püblica aministrassion.

L'insnierìa, sturicamëint, l'ha catä spasi prima in d' l'ambit dil strütüri militäri, culi c'al dé d'incö i s' ciaman, repärt dal genio militär, e po l'é stä druvä in d' l'ambit civil, cul num ad genio civil. Cul pasä dal tëimp, da l'insnierìa civila, i s'en diferensiä i ätar tipu d'insnierìa.
L'Italia la pö vantä una bona tradision in dil materi d'insnierìa.




#Article 40: Sân Mavrési (Rèz) (219 words)


Sân Mavrési  (San Maurizio in italiân) l’è un quartēr ed Rèz. Al fà pêrt ed la 
 (vècia N.6)

Sân Mavrési, da che indrē l’ēra un  paèis  indipendèint, ciamê Véla Sân Mavrési, adés l’è unî a Rèz, a’s câta a pôch chilômeter dal cèinter ed la sitê, lòngh a la via Emélia vêrs Mòdna. Sân Mavrési l’è famōş préma ‘d tót perché che a gh’é al Maurisiân  ( in italian  ), la cà in dóv' a gh’é stê Ludovico Ariosto  per un móc ed tèimp quând l’ēra guvernadôr ed Rèz; e l'ēra ânch al pôst dal manicômi ed Sân Lâṣer adèsa sarê.

Al Maurisiân l’è 'na véla dal Quatersèint, a s’ égh và dèinter drét per drét da la via Emélia lòngh al viêl d'ingrès ch'al gh'à 'd j èlber ed piôpa nîgra dal dō pêrt. Mamsmèint interesânt:   al Cambarèin di Poēti , al Cambarèin di Urâs e Curiâs e al Cambarèin ed l'Ariôsto, cun soquânti pitûri a frèsch dal XVI sècol.

Ind la zôna dintōrna al Maurisiân, al tèimp di rumân gh’ēra lòngh a la via Emélia, al simitèri ed la sitê. Dimòndi lâpidi în stêdi catêdi al tèimp di schêv ind l’Otsèint e ânca dôp, adèsa în int al Muséo Cèvic.

La cēṣa ed la parôchia, da dóve l’à ciapê al nôm la Véla, l’è cgnusûda dal 1059. 




#Article 41: Matteo Setti (1281 words)


Matteo Setti (Rèz, 17 agòst 1972), ( al só nòm cumplêt l' é: Matteo Mariafrancesco Setti) atōr,cantânt e musicésta, fiōl dal cantânt Franco Setti. 

Fîn da céch la só véta l'é in mèz a la mûşica cun al pêder cantânt e muşicésta ind i ân '60 e i désch ed Guccini, De André, al cansòun e i cantânt ed cl'època lé e al sō dō grôsi pasiòun i cavâj e la campâgna.
Mó a ló al cânt e la mûşica a gh' interèsen mìa, al sagâta sōl un pō cun la chitâra; l'é sōl int al 1991 ch'al câmbia idèja insém al cânt e la mûşica quând l'armâgn impresiònê da la môrt ed Freddie Mercury, la fantâstica vōş di Queen gnûda a mânch per AIDS ind la só cà ed Lòndra a sōl 45 ân d'etê. Sté fât particulêr al fà cgnòser a Setti la só pasiòun vèira, al cânt, e da ûn ch'l'impêra da per ló al 's invéia vêrs al só percōrs artéstich. Matteo ind l' istès mumèint al cumîncia a guadagnêres la véta e al fà tânt mistēr: da barésta a operâri filetadōr ed vîdi, da asicuradōr a dipendèint ed 'na dèta ch' la vènd al pès a lingrôs, da giardinēr a fachîn in 'na déta  ch' la fà i sanmartèin.

Int al 1966 al mèt insèm un tersèt da sperimèint cun Ezio Solito e Giordano Gambogi (vèc elemèint dal gróp Ladri di Biciclette). Ind l'istès ân al fà un peréiod de speriĵnsa cun al regésta Daniele Sala int al spetâcol Elettric Show. 
Ind al 1997 cun di êter musicésta al dà véta ai Radiogaga, che sòunen e cantên dal cansòun di Queen. Cun al gróp Radiogaga a cumîncia la véta artéstica da cantânt. 
Matteo al cumîncia a cunfruntêres cun al póblich, ch'al dvintarà la só pió grôsa pasiòun, l'impêra  a sustgnîr al grôsi fadîghi di cuncêrt dal vîv mó préma ed tót a miurêr al só grôsi bravitû canterèini.

Int al 1999, in zógn, in ucaşiòun ed la manifestasiòun Lakota People insèm a 'd jêter artésta italiân (tra quisché Piero Pelù e i Nomadi) al preşèinta 'n désch in dóv' al cânta da per ló, al teâter Sistina ed Ròma e al teâter Smeraldo ed Milân al tōş pêrta cmê corésta a la preşentasiòun ed Liberi di Volare, al nōv CD di Nomadi; ind la colesiòun The book of dreams al cânta dō cansòun insèm a i Mangala Vallis(un impurtânt gróp arzân che sòunen mûşica dal gèner progressive rock).
Sèimper int al 1999 cun la cà di désch Dave Rodgers e al nòm 'd êrt  Matt Land al fà 38 pès ed musica dance dèinter a la colesiòun Eurobeat Dance p'r al marchê giapunèiş.

Al 15 agòst dal 2000 a Tokio, int la pió grôsa sêla da bâl ed l'Asia ciamêda Velfarre, al preşèinta Fever the night e Captain Fantastic, (i sō prém dû lavôr insém a di désch) e al tîn al só prém cuncêrt. 
Mèinter l’è drê fêr un spetâcol cun al gróp Radiogaga a Bològna, a’s fà cgnòser  da Matteo Righi un colaboradōr dal  gróp ed Pavarotti  Friends, ch’a 'gh dà curâg a tôr pêrta  a un pruvèin  p'r al spetâcol musichêl Rent, més in sēna in Itâlia dal povêr Luciano Pavarotti e da só mujêra Nicoletta Mantovani (tr’ al  2000 e al 2001). Matteo al capés che còsta l'é 'na grôsa ucasiòun per la sô véta e per la só carēra, a 's licèinsia da dóve al lavōra  e al partés per New York dóve al vîn siēlt in la lésta ed j artésta da sté mumèint  a 's dà dal tót a la mûşica. In Itâlia al fà al debót cme Paul e dôp, dal znêr 2001 cól  dal persunâg principêl, Roger.

Int al setèmber dal 2001, dôp èser turnê in sêla ed registrasiòun e avèir stampê ed j êter pès al tōrna a Tokyo, insèm a 'd j êter artésta tra quisché Dead o Alive,  a preşentêr i dû ûltem désc dóve al cânta da per ló (Bad boys). Al spetâcol l'é tôt zò in dirèta da la televisiòun e al vîn vést insém a Internèt. Ind l'istès peréiod al stâmpa êter 6 désch da per ló (sèimper p'r al marchê giapunèiş) in dóve al fà Mickey Mouse e Winnie the Pooh per la Walt Disney.

Ind al 2001 al vîn sciēlt per la pêrt ed Gringoire ind al  spetâcol musichêl  ed Riccardo Cocciante, al Notre Dame de Paris. Pió ed dû miliòun de spetadōr e l’ân vêst tr’al mêrz  2002 e al setèmber dal 2004 in tóta  Itâlia. Al Notre Dame l'é per Matteo 'na scōla ed véta e d'êrt e int al 2004 dôp sta grôsa speriĵnsa a 's sèint prûnt a fêr vèder la só vèina artéstica.

Ind al  mâg dal 2005, al  Teâter Municipêl (Teâter Valli)  ed Rèz in un concêrt cun 1.200 spetadōr a vînen zibîdi dal cansòun scréti da Matteo insèm  al Mèister Fulvio Biguzzi Ferrari. Int al zógn ed l’istès ân vîn publichê un désch specêl Angelo e Diavolo ch'a gh’è dèinter, cun la cansòun dal 'stès tétol , ânca êter dō sô cansòun: Ora lo so e Codice Rosso.

Dal 2007 Setti l'é la vōs ch' la pôrta un secrēt int la La Bottega delle Parole Usate pinsê e prodòt dal muşicésta, regésta e cantât e avtōr Marco Caronna. Sèimper int al 2007 Matteo al fà pêrta 'd un stódi, fât da Claudio De Felice (profesōr dal Policlénich ed Siena) e da só fiōla Laura.  insém a l'efèt che, la vōş particulêra e al cânt, a pōlen avèir vêrs al fîşich dal ragasōli cun la malatéia ciamêda Sindrome di Rett, 'na malatéia reditâria rêra ch' la ciâpa scluşivamèint al fèmni.

L' 11 ed setèmber dal 2007 al debót ed la secònda sèria de spetâcol ed Notre Dame al Gran Teatro ed Ròma Matteo a' s fà mêl al nervòun dal calcâgn per còst l'à duvû arnunsiêr a tōr pêrta  al spetâcol.

  

Al tōrna a cantêr int al spetâcol scrét da Cocciante al 20 agòst 2008 ind la nōva sèria ed rèciti partîda da Catôlica,  al gîr al finés pó l'11 ed setèmber 2009 a l'Arèina ed Veròuna. Matteo Setti l'à vistî al paltò bló ed Gringoire per 600 vôlti. 

Ind al tèimp ed la fermêda, per cōlpa ed l'incidèint al nêrev dal calcvâgn, Matteo al pèinsa ed fêr 'n êtra colesiòun ed cansòun dal tètol Anime Sciarre (âlmi in lòta in dialèt lucân) cun rangiamèint dal Mèister Valter Silviotti. Int al CD, prodòt da Marco Caronna, a gh'é 11 pès tra quisché 5 în mai stê stampê, l'é un désch fât cun la mîra ed fêr un prodòt fîn, pió 'd artésta che p'r al comêrc. 

Al 13 dicèmber 2009 int la Piazza Re di Roma a Ròma cun i muşicésta Luca Savazzi (tastiēri), Stefano Carrara (bâs), Alessandro Lugli (bateréia) e Jonathan Gasparini (chitâra lètrica) l'à fât un spetâcol ed beneficèinsa per la giurnêda dedichêda al stódi insém a l'efèt dal cânt e la mûşica int la malatéia Sindrome di Rett.

Dal 2010, Matteo Setti l'é Giacomo Casanova al prutagonésta ed la cumèdia muşichêla dedichêda a sté persunâg, prodòta da Pierre Cardin (mûşica 'd Daniele Martini).  Dôp la préma ed Venèsia dal 12 ed lój in piâsa Sân Mêrch, al spetâcol l'é stê preşentê a Lacoste, in Frância, e a Parîg a l' Espace Pierre Cardin, dóve l'à ricevû di grôs cumplimèint da la crética e dal póblich. Adèsa al spetâcol l'é drê preparêres per fêr un gîr ed rèciti int al mònd ch' al tòca ânca la Rósia a la Cina.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 42: Franco Setti (304 words)


FRANCO SETTI, (10/01/1943 - 30/11/2001) artésta ed grând carâter, l’îva  incumincê dimòndi zôven a cantêr e èsregh in tânt concōrs in dōve al s’êra fât cgnòser ind l’ambiĵnt musichêl arzân. A 18 ân l’é andê a sunêr cun al gróp de I Madison, dôp l’êra pasê per pôch tèimp cun al gróp de I Selvaggi, insèm îven tachê a sunêr fōra Rèz e a zibîres in divêrs lochêl dl’ Èlta Itâlia. In sègvit l’îva fât pêrt dal gróp de I Peccatori, per conclóder j-ân ssânta cun al gróp de I Carbonari. Al só repertôri l’êra réch e al gh'îva dèinter dal cansòun, sia italiâni che furastêri, adâti a la só vōş  fôrta e pîna, cun la preferèinsa per cóli dal cantânt itâlo-bêlga Adamo. Andê fôra ed sēna per dimòndi ân, l’êra turnê in môd preputèint insém al pelchsènich ind al 1996 cun al Gaudio e il Duetto,  tersèt  musichêl ed varietê dialetêl e  italiân. Cun al tersèt l’à girê la pruvîncia ed Rèz, e in còli asvèin, in lòngh e in lêregh, l’îva prupôst un nōv môd  artestéch cun l’unîr al só bòuni qualitê ed vōş e èser ‘na bòuna spâla per Gaudio Catellani, cun al presiōş ajòt 'd l'amîgh Uberto Pieroni al pianefôrt.

L’ûltma e fōrsi l’ónica colesiòun ed cansòun cantêdi da Franco Setti cun al tétol: Via con lei. Ind la manēra dal só ultèm môd de stêr insém al pelchsènich osèja: sèri in italiân cun: Via con lei, Tu che sei il massimo, Amore amaro, Senza te e Il fatto che tu…; in dialèt cun: Turnòm indrê, Pêder e fiō e Mé pêder mé e mé fiōl; in bûrla in italiân cun: Piccolo difetto; in dialet cun: Orco cân! e Un bêş in asensōr.
Colesiòun prodòta da Gaudio Catellani e dedichêda a i dû fiō ed Franco Setti: Benedetta e  Matteo.




#Article 43: Sèss (Rèz) (645 words)


Véla Sèss (Villa Sesso in italiân) l’é ‘na vècia Véla (adès frasiòun) dal Cmûn ed Rèz, la fà pêrt ed la  (vècia N.8), fîn a soquânt  ân fa l’êra ‘na zôna dal tót ed campâgna e cun pôchi cà sparpagnêdi. Al dé d’incô gh’é un móc ed cà e l'é, in pêrta, industrialiṣêda, l’a’s câta ad èser zôna ed la periferéia sitadèina
Al só teritôri al cumîncia trî chilômeter da la sitê, inséma a la Strêda Statêla 63 ch’la và vêrs Mântva e a i cunfîn cun Cadelbôsch ed Sōver e Bagnōl in Piân. Sèss l'é famōşa int l'arzân per la só fēra ch' la gh'à pió ed sèint ân (int al 2011 l'é rivêda a la só 188èişma edisiòun.)

La Véla l’ é numinêda ind al 1063 e ânca ind la  bòla ed l'anti-pêpa Clemente dal 1092 in favôr ‘dla Cēṣa ed Rèz. L'urégin dal só curiōş nòm an n'é mia sicûr. Soquânt a díşen ch'al deşvègna da la só distânsa da Rèz, oséia al sèst méj, mèinter secònd êter da sessus oséia depôşit (sedimento in italiân), fōrsi  rivê dal lèt dal Cròstel ch' al cōr a sîra ed la Vèla.
Sèss là dê al nôm a òna dal più impurtânti e nôbili faméj arzâni: i Sessi. La cà de sté faméja nôbila l'é stêda tachêda, int al 1226, da j arzân e in êtri ucasiòun l'à patî di dân. La Vèla dôp èser stêda fèdev di Sessi int al 1447 al figûra cme cmûn indipendèint unî dôp a Rèz. Ind l' èstem  dal 1458 a gh’é nutê 79 fôgh mèinter a la fîn dal '700 as cuntêven 1063 abitânt. Aşvèin al cruşîl per la cēṣa ed la parôchia a gh’ēra un uratôri ciamê la Maestê Grânda ch’al figûra arnuvê int al 1668. Ind al XII sècol a Sèss gh’é ânca sgnê la preṣèinsa ed ‘n' êtra cēṣa, dedichêda a San Dalmazio, ch’ la fêva pêrta  dal proprietê di cûnt ed S. Prôsper ed Castèll.

Apèina fōra la frasiòun a 's câta la véla Prampulèin-Tirèl (villa Prampolini-Tirelli in italiân). Sté interesânt fabrichêt l'é stê tirê só int al XVI sècol e arfât dal tót int la secònda metê ed l' Otsèint secònd un góst ârab, cm' as pōl vèder da la facêda piturêda e da la tòra clumbêra. Da pôch a gh'é stê fât un restâver ed mantgnimèint. Dèinter a gh'é 'd la tapsaría francèişa ed l'Otsèint. Fîn a pôch ân fa l'ēra al cèinter ed 'na grôsa aşiènda agrécola cun 'd atōren un pêrch.

La cēşa ed Sèss, dedichêda a l'Asunsiòun ed Maréia, l'é da per lē, apèina fōra 'd la frasiòun, vêrs l'Êrşen. In un documèint dal 980 a rişûlta fra i bèin ed la Cēşa ed Rèz. Int al 1475 la vîn arfâta e, dôp, l'é stêda pió vôlti cambiêda e restarvêda. Int al '700 al restâver fât al l'à purtêda a èser còla dal dé d' incō. La tòra êlta e sutîla l'é stêda cumincêda, int al 1740, dal Ferraroni e finîda dal Tarabusi. La cēşa la gh'à 'na facêda a la bòuna, cun a i fiânch dō néci cun dèinter al stâtvi  ed Sân Juşèf  a Sân Vinsèins Ferâri. A dréta a va só la tòra dal campâni, la pió êlta ed la  pruvîncia che, a câşva ed la deblèsa dal trèin, la pîga da 'na pêrt. Dèinter la cēşa, ch' l'é stêda restarvêda int al 1896 e int al 1946, l'é a 'na navêda, dubêda da dòdes clòuni che tînen só la cópla centrêla. Int la facêda ed l'intêren a gh'é l'afrèsch ed la Dòna ed l'Apocalés, dal pitōr pramşân Bolla. Sèimper ed Bolla în i quâter Evangelésta piturê int la cópla e l'Asûnta int al quêder 'd altêr ed l'âbsida. Al côro in lègn l'é dal 1790. Int al côro a dréta a gh'é 'na rapreşentasiòun dal Sesèint, in stîl dal Caravaggio, ed la Flagelasiòun ed Gesó.




#Article 44: Trietto (696 words)


 

Al Trietto l'é stê un gróp ed sunadōr, cantânt e satrâj, més insèm int al 1990 da trî arzân parèint tra ‘d lōr (cuṣèin): Gaudio Catellani, Dante Cigarini  e Luigi Melloni. L’é stê un vèir fenômen musichêl int al mònd dal spetâcôl popolêr di prém ân nuvânta. L’é pasê da i festivâl dialetêl al pió grôsi piâsi dla  pruvîncia dóve al tót pîn al metîva in gròsi dificultê j urganisadōr.

La nâsita dal Trietto, as cûnta, l’è sucèsa per chêṣ. Al cèinter ed la stôria a gh’è Gaudio Catlân, ch'l'é ste còl ch'l'a tgnû só al gróp, l’avtôr dal parôli, dal mûṣichi dal cansòun e dal sēni. Al gróp, che, alōra, an gh'îva mìa un nòm precîş, dôp un peréiod ed preparasiòun e'd pensamèint, al tâca a fêr i spetâcôl pr’al faméj e j amîgh dal tersèt. Al spetâcôl pr’al póblich al cumîncia int al ’90.

A fêr dvintêr famōṣ al Trietto l'é stê la cansòun insém a i pòm e a i pîr intitulê W la frutta; cun stà cansòun ân vînt, int al '90, al prém pôst al Festivâl dla cansòun dialetêla arzâna. Int al '91 l’é stêda la vôlta 'd un secònd pôst cun  Fünfhundertfünfundfünfzig  (555)e prémi ed la crética cun Amor amer, e int al '92 ed nōv n’êtra mdâja d'ôr grâsia a Dummarà. 

Armâgnen stôrich i sō spetâcôl per la pruvîncia, e masmamèint al fèsti 'd l’Unitê, spēce còli al Campovōlo ed Rèz. D’arcurdêr la fèsta nasionêla dal '92, in dóv' al tendòun 'd l'eşibisiòun (a gh’êra doméla pôst) an gh'l'à mìa cavêda a cuntintêr tóta la gînta (j êren pió ed quâterméla) tânt che istès spetadōr andêven a serchêr al banchîni o còl che catêven per muntêregh insém per prèir guardêr i trî persunâg zibîres, e cóla dal '93 mìa da mēno straordinâria, pó a Bibiân sèimper int al '92 in dóve i trî j ân catê triméla persòuni a spetêri, 'na marèia ed tèsti, tânti che Dante, Gaudio e Gigi e s'în spavintê e j ân ânca pruvê sudisiòun.

Dintōrna a lōr as ēren més insèm ânca di cîrcol ciamê Và fan club. Tra i tânt armâgn famōş còl ed Caşîna, ‘na ṣmerciânsa, alōra, ed ragasèt e ragasèti ed vînt ân ch'e gh’andêven adrē per tóta la pruvîncia, cun indôs la mâja dal cîrcol: Và fan club Casina. I cuncêrt an finîven mai, e durêven pió ed trèi ōri, perché j afesiunê e i lasêven mìa finîr ch' agh sbrajêven sèimper al bîs e che lōr ed sicûr cuncedîven. Pó tóti al sîri a gh’ēra la cerimònia dal fîrmi di trî artésta cun la fîla di spetadōr. Sigarèin al cûnta: La préma vôlta j ó rispôst ânca mêl perché pinsêva ch’la fós 'na tôta in gîr.

Int al spetâcôl, mìa ed cêr, al fêva 'na scuriasêda ânca al fiōl ed Gaudio: Lisânder, che, d’ed là d’avèir tôt pêrta a la registrasiòun ed dō o trèi cansòun, as zibîva insém al pêlch e's al quistiunêva cun Chiara, ed quâtr’ân, fiōla ed Dante, che 'd surprèişa l’impruvişêva, ânca quând an l’ēra mìa scrét int al cupiòun, soquânt pâs ed bâl. Un gróp guidê cme 'na faméja a l’impruvîs butê int un sucès spervêrs. 

Mó quèl în stê j elemèint ch'ân purtê al tersèt a tirêr só, intōren al Trietto, un furōr acsé straordinâri? La rispôsta a l’àn dêda, alōra, Dante Sigarèin e Gaudio Catlân; int 'n'intervésta ad un giurnêl ed Rèz, Dante l’à dét: 

Al Trietto al s'é divîs int al 1994 sèinsa ninsûna ragiòun precîsa. I trî, Dante, Gaudio e Gigi, int j ân dôp e s'în riunî ed nōv per soquânt spetâcol cesionêl.

Al Trietto l'à fât quâter colesiòun ed cansòun, cgnusûdi cmé Trietto Schêrs 1 (1992), Trietto Wanted 2 (1992), The Best 3 (Le Bestie) (1993) e Trieccoci 4 (1994), ch'în tóti stêdi rangêdi dal mèister Uberto Pieroni. A pêrt Deserto ed Pieroni e I partugai ed Melloni, tóti al cansòun în ed Gaudio, ch'l’ēra al câp e l’avtôr sia di tèst e dal mûsichi dal casòun sia di tèst dal batûdi e dal sēni inséma al pêlch. I tétol e's câten ché sòta: ed nôrma, al cansòun în in dialèt, còli ch'n'în mìa în scréti in cursîv.




#Article 45: Gaudio Catellani (479 words)


Gaudio Catellani l'é stĕ 'n artésta nasû a Sân Mavrési, ed Rèz al 12 lój dal 1952. Dôp ch' al 's é spuşê l'é andê a stêr a Viadâna (MN).  Môrt al 27 de znêr dal 2019 int l'uspdêl Oglio Po ed Cremòuna.

Artésta bòun ed fêr tót: poēta, scritōr, cantânt, cumpoşidōr, muşicésta,  la só véta artéstica la và da la poeşéia, a la vignetéstica, da la sâtra a la mûşica, da la barşelèta a la filoşoféia cuntadèina. Al cgnòs quâter léngui mó la só produsiòun ed tèst l’é préma ed tót, mó mìa sōl, in dialèt arzân.

L’inési ed la só véta artéstica l’é ind al 1981 cun un prèmi nasionêl ed sâtra polética, ch’ a’gh fà sègvit ‘na mòstra ed vignèti, guernîda cun al relatîv léber Politicalia editōr Il Voltone ed Rèz.

La só vucasiòun canterèina l’é nêda quêşi per chêş in un bâr a Sân Mavrési, al Bâr Transcoop incō sarê, insèm a dû amîgh: ûn cun ‘na chitâra, ûn cun ‘na fisarmônica e ló cun ‘na tastêra eletrônica, a trêven insèm dal cansòun per tgnîr alēgher i clièint dal bâr.
Da cla sîra là la só produsiòun muşichêla l’é sèimper stêda in crèser, fîn ai nôster dé. Da nutêr che Gaudio Catellani l’é, cme ló a’gh piêş ciamêres, un ruspânt  ind al sèins, d’ed là ch’ l’ é d’ urégin cuntadèini, che an n’à mìa fât nisòna scōla per dvintêr l’Artésta ch’ l’é dvintê.

L’à tôt pêrta cme avtôr per quâter vôlti al  festivâl  ed la cansòun dialetêla arzâna  Cantaprospero, in dó l'é rivê per dō vôlti prém e per dō vôlti secònd... ma non nel senso di Casadei, che era Secondo anche quando era primo!... invece, mio zio Primo si chiama Primo, ma è il secondo, perché il primo era mio padre Antonio, che se mia nonna era più furba, dato che era il primo, lo chiamava Primo, invece di chiamare Primo il secondo, che non è neanche Casadei, oltre a non essere primo....L’à scrét e fât la mûşica a pió ed 450 cansòun ed divêrs gèner: lés, popolêri, dialetêli, italiâni, polétichi, ed custóm, trésti, alêgri, melôdichi, ròck.

L’à publichê deşdôt âlbum ed cansòun  cun la colaborasiòun dal Mèister Uberto Pieroni ch'l’à rangê la pió grôsa pêrta dal sō cansòun. L’à dê véta al spervêrs Trietto cun Dante Cigarini e Luigi Melloni, al Duetto cun al pôver Franco Setti e al Mèister Uberto Pieroni e ‘na suciasiòun per pôch tèimp cun i Fratelli di Talia: Franco Beltrami e Ugo Maccaferri. L’à colaborê cun al pió impurtânti orchèstri ed lés cme Titti Bianchi, Ruggero Scandiuzzi, Mike  Lori e Annalisa Simeoni e tânti êtri, cun artésta ed la pôsta 'd , cun personâg cgnusû o mēno cgnusû  cme Piero  Johnny, Gianni Dagolini, Felice Tavernelli, Marcello Ziveri e tânt êter.

L'à fât deşdôt âlbum ed cansòun: 

Quêşi tót j âlbum în stê rangê dal Mèister Uberto Pieroni




#Article 46: Padóll (101 words)


'Na padóll l é un sît in pièna pén d'âcua, ch'a s vadd parché a i é dla gran umiditè e tant vôlti anc dî animèl. La s diferénzia d 'na lâma, ch'l é invêzi taiṡ ai fiòmm.

'Na padóll la nâs parché l'âcua la 'n scårr brîṡa o parché a i é 'na falda ed såtta, o parché a i é un lèg ch'as sûga piàn piàn. 

Tanti padóll én stè bunifichè, såura tótt in pasè, par pó èser trasfurmè in sît par l'agricultûra. Stra quésst a i é l'Agro Pontino in Lâzi e la Conca del Fucino in Abròzz.




#Article 47: Areb (101 words)


LAreb (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o sulameint عَرَبيْ ʿarabī) l'è 'na langua seméttica ch'as dscårr int'na bóna pèrt d'l èlta Africa e int'l Uriänt ed mèz. In tòtt, quî ch'î bacàjen in Areb sràn 60 migliòn. As pôl incuntrèr trai varietè d'la Langua: la varietè Mashrèq (dscåursa in tott l'Uriänt ed Mèz) e la varietè Maghreb (ch'î dscårren in totta l'Africa èreba). Pô ai é anch' la varietè egizièna ch'l è 'na vî ed mèz däl dåu varietè.

La Langua dal Curân l'è la langua classica, ch'as studia a scola e ch'l è druvè anch' par televisiån, int î giurnèl e par radio.




#Article 48: Pepòun (250 words)


Pepòun, fêls scutmâj ed Giuseppe Bottazzi l’è sèimper in lôta cun Don Camél ind la sèria dal stòri scrèti da Giovannino Guareschi e ambientèe a Bresèl, ind la valêda del fióm Po apèina dôp la secònda guèra mundiêla.

Spusèe con Maria e pêder ed quâter fiô (Walter, Michele, Libero-Camillo-Lenin e Anna), Pepòun l’é un artigiân (fréra e mecânich), padròun  ed ‘na cèca ufîcina mecânica (che ind i ân  ed la ṣlarghêda  econômica al dvintarà ‘na mòstra dal machîni cun negôsi d’e-letrodomèstich). Iscrét al PCI, Pepòun al vîns al j-elesiòun e al dvèinta séndech ed Bresèl.

Mìa tânt struvî mó dotèe in môd straordinâri ind la capacitèe d’ urganiṣêr i compâgn ed partî, Pepòun a’gh ‘l a chêva dimòndi bèin ind al só cûmpit d' aministradōr , mó sèimper cun l'ajót dal só aversâri polétich. I dû, se da ‘na pêrt în sèimper  prûnt a quistiunêr, convînt, in môd dûr, ‘d la bontèe ‘d la prôpria posisiòun, a la fîn a’gh’ ‘l a chêven  pó a 'cumudêr e a catêr ‘na solusiòun ch’ a i mèt d'acôrdi.

Al stòri che vînen cuntêdi da Guareschi a’s fân vèder un personâg carateréstich, pîn ed cla  tèpica sinceritèe emiliâna, in pêrt ridécol e in pêrt a tót al manēri familiêr. Ind la versiòun pr'al cinêma, Pepòun l’é interpretèe da l’ atôr Gino Cervi. In realtèe, al prém candidèe a la pêrt ed Pepòun l’è stèe l’ istès Guareschi, che però al s’è fât cgnòser subét mìa adât a recitêr davânti a‘na machîna da cínema.




#Article 49: Leteratûra bulgnaiṡa (941 words)


La leteratûra bulgnaiṡa l é l insàmm däli ôver scrétti in dialàtt bulgnaiṡ int i sêcol. L é pénna ed tradiziån es la preṡänta una móccia d ôver ed teâter, ed poeṡî e d prôṡa. As à da zuntèri anc äl tipologî dla zirudèla e däl balanzunè, ch'äli én tradizionèl int la cultûra bulgnaiṡa.

Al prémm leterè dl'êpoca mudêrna al fó Lambertino Buvalelli, visó int al '200. Al fó al prémm povêta bulgnais ch'as cgnóss, mo al scrivêva in pruvenzèl cme tant èter dl'êpoca. Al prémm ch'al scréss in vulghèr tuscàn al fó al grand Guido Guinizelli, bulgnais, ch'al fó al màsster dal Dolce stil novo, siché dånca anc ed Dante Alighieri. Quèl d'on ch'al scrivêva int'un vulghèr emigliàn ai êra: al pió inpurtànt l'è stè Guido Faba.

La fén dal Zenczänt l'é stè la prémma êpoca d ôr dla leteratûra bulgnaisa, con al sô autåur pió pruléffic: Giulio Cesare Croce, ch'al scréss däli ôver ed teâter, poesî e prôsa (Bertoldo e Bertoldino, La sotterranea confusione, La tibia del Barba Pol da la Livradgha, La Toniola, Il Tartuffo, Il Tesoro, Il Sandrone astuto) in bulgnais. Al pôl èser considerè al Dante Alighieri dal bulgnais. Äli ôver äli én totti burlasschi e scharzåusi es ä dpénnzen un månnd in dóvv i puvrétt i én sänper i pió sfortunè anc quand i én pió inteligént di sgnåuri.
Int al Sizänt l é al teâter al gèner leterèri pió druvè dai autûr, i pió famûs i én stè Adriano Banchieri, Francesco Draghetti e Giulio Cesare Allegri, inventûr däl comêdi ridiculåusi, scrétti par èser rezitè. Äli êren ispirè ala comêdia dl'èrt e äli êren scrétti a sugèt. 
Dal Setzänt i druvénn dimónndi la figûra dal dutåur Graziàn, ch'al srà pò ciamè Dutåur Balanzån ala fén dl Otzänt e ali é in tótti äli ôver. I autûr ed teâter pió famûs i én Giuseppe Maria Cesari, col so chèp d ôvra Al sêruv furtunè, e la cuntassa Maria Isabella Dosi Grati, mei cgnussó col nómm d èrt ed Dorigista, ónna däl pôchi fàmmen scritrîz dl'epoca, ch'la in scréss tanti: Al pränzip pió amànt che anbråus, Al furtón pôc cgnusó dal dutåur Graziàn e tant'ètri. Èter autûr i én Fabrizio Nanni e Federico Gallesi. Al teâter dal Setzänt al n èv pió cal carâter sêri ch'l avêva ai ténp ed Croce, e an tratèva pió ed sugèt sozièl. 
Ed st'êpoca l'é anc la prémma racôlta ed balanzunè, che Properzio Talpi al méss insàmm dal 1738. 

Al cminzéppi dl Otzänt ai nasé dû filón teatrèl: quall d Persutén, operèri bulgnais ch'al fà rédder la zänt, e al teâter di buratén. Al parsunâg' ed Persutén al fó inventè da Leonardo Scorzoni, operèri anca ló, ch'al dvinté famåus col sô ôver dal 1840: Persutén in cucâgna, Guêren, e ètri. Mo al pió grand autåur dl Otzänt al fó Alfredo Testoni, ón di pió grand ch'ai séppa mâi stè, ch'al scréss stra la fén dl Otzänt e al cminzéppi dal Novzänt, fundànd anc na cunpagnî d teâter insàmm a Adriano Pagani. Stra äli ôver pió inpurtanti as à d'arcurdèr Scuffiaréini, Insteriarì, Sòtt ai adobb, I pisuneint, Cussa faréll ló, Quèll ch’paga l’oli, Anca nó l’Espusiziòn, Dóv s’métt Garibèldi, Al fnèster davanti, Arabella a Montecarlo, Tòurna in scena i pisunént (téttol scrétt int la grafî adruvè da ló), mo la léssta la sré ancåura lónga dimónndi. 
L Otzänt l é anc l'êpoca dal zirudèl. Ón di pió grand autûr l é stè Giuseppe Mezzofanti e dal 1820 arcurdän anc la traduziån in bulgnais dal Vangêl ch'al fé al cånt Carlo Pepoli, amîg ed Giacomo Leopardi.

La prémma metè dal Novzänt l'è stè segnè par dåu guèr, ónna pió brótta ed cl'ètra. Int la secånnda guèra mundièl al Teâter dal Cåurs l andé zå. Al teâter al vadd di nûv autûr ch'i cånten dla nôva vétta ed Bulåggna dåpp la guèra: Remo Scoto con A.S.M.A., Umberto Bonfiglioli con El bèl int'l'ultom e Umberto Morucchio con al sô adatamänt ed Che cuccagna, sgnèr Felîz!, tótti scrétti dal 1945. Mo stra i pió grand còmic bulgnîs ed tótt i ténp ai fó Bruno Lanzarini, ch'al lavuré anc con Strehler, e al scréss däli ôver såura al Dutåur Balanzån, e Arrigo Lucchini.
La prémma metè dal Novzänt la fó furtunè anc par la poesî. Ón di pió grand povêta dla prémma metè dal Novzänt al fó Oreste Trebbi, gran studiåus ed Bulåggna, ch'al scréss däl narcisè e däl poesî såura la zitè: Bulåggna la Grâsa, La vècia afadè. Eter autûr inpurtànt én Ugo Balestri, d ispiraziån tstugnèna, e Odoardo Baroni. Zirudlèr famåus ed st'êpoca l é stè Eugenio Roncagli.

I ân dåpp la guèra i én stè d ôr par la poesî e la nâsita d na tipologî ed pròsa. L autåur pió inpurtànt par la pròsa in sti ân l é stè Gaetano Marchetti, ch'l à publichè dal 1968 di lîber scrétt in bulgnais, cme Ai ténp dal pôver Scarabèl, Quand la cmandèva la Carmaila, La sêrva ed Żòboli, Cal facuajôni d Evaristo. Na móccia ed racónt i s câten int la rivéssta ed cultûra bulgnaisa Al Pånt dla Biånnda. I autûr pió famûs i én Gaetano Marchetti,  Luigi Lepri - Gigén Lîvra (autåur insàmm a Daniele Vitali dal Dizionèri ed Bulgnais, e d tant èter lîber in bulgnais), Fausto Carpani (che in pió däl såu canzunàtt al scrîv di gran bî quî), Daniele Vitali - Dagnêl Vitèli (autåur dla Gramâtica ed Bulgnais), Roberto Serra - Bertén d Sèra (profesåur di Cûrs ed Bulgnais ch'l à tradótt in bulgnais Al Pränzip Fangén ed Saint-Exupéry), Romano Danielli (buratinèr ed gran talänt e autåur ed bèli poesî, Sandro Sermenghi (poêta sureèl), Silvano Rocca, Giorgio Campi, Elio Evangelisti.




#Article 50: Vâchi Ròsi Râsa Arzâna (883 words)


Al j-invasiòun di bârbari, atōren a l’ân 568, àn purtê al sègvit dal nôvi gînti, i brânch ed buvèin 
dal carateréstic mantèl ròs saczêdi ind al grândi pianûri ‘d la Rósia meridiunêla e ‘d la Panônia. Incòra al dé d’incô l’è carateréstich al mantèl dal culōr furmntèin - cme al culōr dal grân dal furmèint - ind i buvèin ed l’Ucraina e ind la Rósia centrêla.
Vâchi róstichi, a l’època druvêdi per fêr trî lavōr: lavurêr, dêr la chêrna e dêr al lât; discrêti 
produtrîṣ ed lât: bèin prèst ste buvèini j-êren dvintêdi al pûnt ed riferimèint per i frê che ind al XII sècol îven cumincê a prodûṣer l’antîgh pêder ed còl che al dé d’incô ciamòm  Grâna oséja al Parmigiano Reggiano. Al só alevamèint al s’è sperpagnê in êlta e al cèinter ed l’Itâlia, tânt che la tradisiòun artéstica dal Rinasimèint la mèt in môd stâbil al bò ròs ind al pitûri a frèsch ed la Nativitê. La râsa l’è stêda (e per qualitê a l’é ânca incô) prutagonésta  ind l’ insèm agrècol e zotètnich arzân e parmèins tânt da èser la pió alvêda fîno a la metê dal XX sècol, quând l’é rivêda al mâsim ind al 1954 cun ‘na sustânsa ed bèin 139.695 cò. Mó la polética zotètnica italiâna dal dopguèra, per tènder a pió fâcil riṣulêt ed selesiòun, l’à tachê cun d’j-incrōṣ ed câmbi de ste buvèini cun râsi internasionêli. Ind al 1980 i cò dal furmntèini armagnîven mèno ed mél. La qualitê dal lât e di nōv piân per dêr valōr, sostgnûdi ânca dal Ministêr pr’ al Polétichi Agrécoli e Forestêli e da la Regiòun Emélia Româgna, a decèden, da alōra, un stâbil recóper che al riguêrda 
l’andamèint dal nòmer dal buvèini, tânt che la sustânsa d’ adès l’é d’ed là ed 2.300 cò presèint in 

L'Arzâna l’é ‘na buvèina natîva ed l’Itâlia Setentriunêla, adèsa l’è druvêda sōl per la produsiòun ed lât destinê a la trasformasiòun in Grâna. La râsa la cunsêrva ôtim riṣultê ed fêr râsa, l’è róstica e la gh’à dal bòuni qualitê che rènden ed chêrna per i vidlòun e pr’la bêsti quând în in fònda a la carêra.

La râsa la gh’à, cme figûra carateréstica, al mantèl ròs furmntèin (dal colōr  dal grân dal furmèint) ch’al câmbia fra al câregh e al cêr, pió o mêno ṣmursê al pêrti intêrni ed inferiōri dal gâmbi, al contōren d’ j-ôc, datōren al musèl rôsa. I sugèt de sta râsa în ed bòuna tâja, al trûnch lòungh, solîd impiânt schelètrich, tèsta sèimper dimòndi separêda e piotôst lòunga. L'altèsa a la spâla la va in quî in etê da 145-155 cm di tôr, cun un pèiṣ mèdi ed 9-10 q.l, ai 140-145 cm dal vâchi, cun un pèiṣ mèdi ed 6,5-7,0 
q.l.

	

Al lât dal j-Arzâni l’è dal tót destinê a la trasformasiòun in furmâj Grâna. Al recóper de ste bèstij  l’é da lêzer ind la chersûda atensiòun ed qualitê vêrs al lât. Difâti, ind al patrimòni genètich ‘dl’ Arzâna, rispèt ad êtri râsi, a’s câta ‘na pió granda frequèinsa ‘d la variânt B ‘d la K e ‘d la Beta caseîna. Quând a’s fâ al fûrmâj còst al vôl dîr: rèisi pió grôsi, miōri proprietê reologiche, miōr spurègh ed sèr (e dòunca ‘na pió cèca vêsta ed fermentasiòun zò ed règola), stagionadûra piò lòunga ed conseguèisa ‘na miōra digestiòun di grâs e dal sustàsi bòuni. I savōr în certamèin diferèint.

	

La stòria ed pôch tèimp fa ‘d la râsa Arzâna, la spiêga che la salvèsa de ste bèstij l’è stêda pusébila sōl atravêrs al ligâme cun al prodòt  principêl dal só cumprensôri, al Gâna.
Tra  j-elemèint impurtânt perché a’s pôsa ciamêr Parmigiano Reggiano da latte di razza Reggiana în pervèst la produsiòun in purèsa dal lât ed râsa Arzâna e almēno 24 mèiṣ de stagionadûra. In stâla l’alimentasiòun l’é  la sôlita (diviēt ed piât ònich), mèinter bisògna druvêr almēno al 90% ed furâg dal cumprensôri e mangém sèinsa o.g.m. L’intêr procès produtîv l'é tracê da l’Associasiòun. 

Al furmâj da lât ed buvèini ed râsa Arzâna al pōl èser arcgnusû  atravêrs dû sègn in a zûnta a quî dal Grâna. Tót dû în sóta la protesiòun ed l’ istès regolamèint ed produsiòun.
Al sègn Vacche rosse razza Reggiana, ed properietê ed la Grana d’oro l’é  stêt al prém ad èser druvê dal Cunsòrsi  per la valorizasiòun  di prodòt ed l’antîga râsa Arzâna (C.V.P.A.R.R.), oséja al prém caṣèl che int al 1991  l’é turnê a fêr al particolêr prodòt cun al lât de ste béstij.
Al ségn Razza Reggiana, ed properietê ed l’ANaBoRaRe, l’é stê dê in ûṣ a tót  i caṣê che a n’in  fân dmânda, sèimper ind al rispét dal regolamèint ed produsiòun.

Al 1991 l’é  l’ân in dō un prém casèl al torna a prodòr in purèsa al Grâna dal Vâchi Ròsi. Mó bèla a la fîn d’ istès dêṣ ân, e sopratót ind al nōv sécol l’é in ṣvilóp al nòmer di caṣê che prodûṣen al famōs furmâj dal sōl lât ed râsa Arzâna. Dal 1 dicèmber 2006 i caṣê che prodûṣen al Grâna ed râsa Arzâna în bèin dêṣ. Da nutêr che… al prèsi dal prodòt paghê ai produtōr l’é sèimper ôtim, bèin al dedsôver ai prèsi mèdi ed marchê dal Grâna, l’é sègn ‘d un furmâj ed qualitê e sicuramèint divêrs.




#Article 51: Via Emélia (419 words)


La Via Emélia l’é ‘na strêda rumâna fâta fêr dal cônsol Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) per coleghêr in lénia dréta Rémin cun Piasèinsa. Incō l’é clasifichêda cme strêda statêla cun al nòm SS 9 e al percōrs al finès a Milân.

La strêda l’é stêda fâta tr’ al 189 a.C. e al 187 a.C.
In còl peréiod la colônia ed Placentia (Piasèinsa) l’êra circundêda dai Galli Boi che, sibèin ch’ j-êren stê scunfét, an îven mìa vrû firmê la pêṣ  cun Ròma. Al perécol ed rivôlti l’êra dòunca vèira.

Ròma alōra l' à decîs ed fêr ‘na strêda militêra fîn a Placentia per fêr spustêr in prèsia l'esêrcit cun la mîra ed dumêr pusèbili rivôlti di Boi. Soquânt ân dôp la via Emélia l’é stêda slunghêda da Piasèinsa a Milân.

Al pió grândi sitê traversêdi, ed nâsita rumâna o arfâti da i rumâni, în: Ceşēna (Caesena), Forlimpopoli (Forum Popili), Furlé (Forum Livii), Faèinsa (Faventia), Iomla (Forum Cornelii), (Claterna, sparîda ind al VI sec.d.c.  dôp ed la guèra Greco-gôtica), Bològna (Bononia), Mòdna (Mutina), Rèz (Regium Lepidi), Sânt'Ilâri d'Èinsa (Tannetum), Pèrma, Fidèinsa (Fidentia), e  Piasèinsa (Placentia). La via Emélia rumâna la pasêva ânca per l'impurtânt sitê ed Laus Pompeia, incô Lodvèc, circa sînch chilômeter a sîra rispèt a la sitê dal dé d’incô Lôd (al percōrs l’é stê modifichê int al  XII sècol prôpria  per tuchêr la nōva sitê ed Lôd, dôp che Laus Pompeia l’é stêda butêda zò).

La via Emélia la coleghêva dō impurtânti strêdi rumâni: la via Flaménia, strêda consolêra ch’ la  partîva  da Ròma e la finîva prôpria a Rémin, colônia fundêda int al 268 a.C.; e la via Postómia, che da Piasèinsa la rivêva a l’Aquilèia, ultèm cèinter imputânt dal Vènet préma di cunfîn ‘d la pruvîncia itâlica, osèja la penisòla italiâna, tgnûda sóta al cmând dirèt ed Ròma.

Ind i pès fôra al sitê la via l’ēra ed sôlit salghêda cun ‘d la gêra, mèinter al d’ed dèinter dal sitê l’ēra despès salghêda cun di grôs lastròun ed prēda. Per traversêr i fióm e i turèint a gnîven fât di pûnt dal vôlti grandiōṣ, cme còl insèma al turèint Gaiana atâch a Castèl Sân Pêder, purtrôp butê zò ind al tèimp ed l’ûltma guèra.

La via Emélia l’é incòra al dé d’incō la strêda principêla ed l'Emélia-Rumâgna. In môd paralêl al só percōrs în stêdi fâti l' Avtostrêda dal Sōl e al ferovéi Milân-Bològna e la Diretrîṣ adriâtica ch’ la  partés da Bològna, per pó andêr in Rumâgna e traversêrla fîn a Rémin.




#Article 52: Fernandel (702 words)


Fernandel oséja: Fernand Joseph Désiré Contandin
Nasû a Marsìglia l’ 8 ed mâg dal 1903 e môrt a Parì al 26 ed fervêr dal 1971.

Fiōl ed gînta puvrèta ch' la stêva a Perosa Argentina, in dóve, s' a 's và vêrs al Sestriere, un cartèl a sègna dóve a gh'é la cà di só genitōr, la carêra ed Fernandel l’é incumincêda cun  dêṣ ân ed  lavōr pôch impurtânt  per sbarchêr al lunâri, dal 1915 al 1925. 
Ind al mèinter al fêva di spetâcol cme cantânt e caraterésta ind i café-cuncêrt  dōve al fêva armagnêr al póblich pr’ al só prufîl da cavâl.
Al 4 avrîl 1925 l’à spusê Henriette Manse, la surèla ‘d  un só chêr amîgh. A gh’àn avû trî fiô, Josette int al 1926, Janine int al 1930 e Franck int al 1935.

Al debót  int al cinéma l’é stê int al 1931, quând l’à 'vû un rōl céch int al  félm Le Blanc et le noir, in dōve “Raimu” l’ēra al prutagonésta principêl. Ind al  ‘stès ân Jean Renoir al gh’à fât fêr un rōl pió impurtânt in On purge bébé, trât da un lavōr ed Georges Feydeau. Sèimper int al 1931, l’é stê prutagonésta int al  félm ed Bernard Deschamps Le Rosier de Madame Husson, in dōve al recitêva ‘na pêrt che in carēra a gh’avréven zibî dèspes, còl 'd un zuvnôt ingènev, che, in sté chêş, al perdîva la verginitê in ‘na cà ed piaṣèir.

L’ēra rivê al sucès, che l’é continvê per tót j ân trèinta, peréiod dóve Fernandel però l’à purtê avânti la carēra ed cantânt in dimòndi comèdi musichêli, che despès în stêdi dôp pôch spustêdi in adatamèint p'ral cinéma.

Tót però l’é cambiê int al 1952, quând, grâsia a Julien Duvivier e al prém ed la sèria ed félm ed Don Camél, l’à vistî al rōl ‘d un prēt italiân ed pruvîncia, fugôṣ e sèimper in lôta cun al séndech cumunésta, Pepòun, recitê da Gino Cervi.

In tót, dal 1952 al 1965, a n’à recitê 5: 

Ind al mèinter al gh’é ânch in divêrs êter félm sia italiân che americân. Atōr bòun ed fêr tót e ch' es fêva capîr, int j ân sinquânta e 'sânta al s'é catê a fêr di rōl che pasêven dal cômich, cme in La legge è legge (1957) al fiânch ed Totò o La vacca e il prigioniero 1959, a ētri recitasiòun pió cumuvèinti.

Al só prém félm a Hollywood, dal 1956, l’é stê Il giro del mondo in ottanta giorni, dōve al recitêva la pêrt ‘d un viturèin. Al sucès otgnû in cól félm al l’à purtê a girêr ‘na nōva cumèdia int al 1958, Paris Holiday, cun Bob Hope e Anita Ekberg.

A la fîn ‘d la carēra al s’é inviê int la strêda ‘d la regía di félm, la trât insèm quâter  félm, e creê la cà ed produsiòun GaFer film insèm a Jean Gabin.

Int al 1971, quând la lavorasiòun ed la sèsta dal j avintûri ed Don Camèl, Don Camél e i zôven d’incō, per la regía ed Christian Jaque l’ēra bèle a un bòun pûnt, l'atōr l’à incumincê a  malêres in môd sèri e l’à duvû lasêr lé al prugèt, cun l'abandòun dal riprèiṣi dal félm. A’ s dîṣ che Gino Cervi, quând a gh’àn dê la nutèsia ed l’ abandòun, per questiòun ed salót, ed Fernandel, an n’à pió vrû cuntinvêr p'r al rispèt e la stéma che al pruvêva p'ral fradèl e cumpâgn ed lavōr. Dòunca al sèst félm l’é armêṣ mìa finî ânca se quelchidûn al dîṣ  ch' a 'gh manchés pôchi riprèiṣi a la fîn.
L'é pó stê fât int al 1972 cun Gastopne Moschin int al rōl ed Don Camél e Lionel Stander in còl ed Pepòun.

Dôp mèiş ed soferèinsi Fernandel l’é môrt ‘d un brót mêl; l’é stê suplî ind al simitèri parigîn ed Passy.

Al nòm d'êrt al deşvîn da la faméja Manse. Difâti, al dé dal spuşalési ed la fiōla a sèmbra che la nôna, ed l'alōra Fernand Contandin, l'âbia dét a 'd êlta vōş: Vé! Voilà le Fernand d'Elle!.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 53: Marino Piazza (162 words)


Marino Piazza (Bazàn 1909 - Bulåggna 1993), cgnossò cme Piazza Marino l'à tachè a fèr al fuléssta dal 1927 int'äl fîr e int'î marchè d'l Emégglia-Rumâgna cun l'armònica dal fradèl Piero e lò al sunèva l'ucarénna e al clarén. Ai piasèva ed mètter al cugnòmm davänti al nomm par fèr la rémma Piazza Marino, poeta e contadino. L'èra acsé famåus cme imbunidåur stra la zänt che tott i al ciamèven incanta bess. Marino Piazza l'à vént al premi ed truvadåur d'Itâglia a la Sagra dei Cantastorie dal 1970. In chî ân la tachèva a murîr la figûra dal fuléssta e par quasst al fò custratt a fèr al cumerciànt. Al n'avèva mai smèss ed fèr al fulèssta parchè ai piaséva ed trèr la zänt a la so bancarèla ed pici poci cun dal zirudèl e dal fôl impruvisè lé par lé. Stra i artéccuel ch'al vindéva l'era specializè såura tott in curtlén da bèrba e al fundè anch'na mèrca sò: la PIMAR. 




#Article 54: Gino Cervi (675 words)


Gino Cervi (Bològna, 3 mâg 1901 - Punta Ala, pruvîncia ed Grosseto, 3 ed znêr 1974), l’é stê un atōr e dupiadōr italiân.

Atōr cun al dòun ed ‘na grânda preṣèinsa inséma a la sēna, e  cun un impurtânt môd ed parlêr ed quî che lassèn al sègn, Gino Cervi l’é stê ûn  d’ j-atōr brêv a fêr tót ed la stòria dal spetâcol italiân, al s’é ṣlarghêva dal teâter sèri e còl brilânt, dal cínema a la televisiòun.

Fiōl dal crétic teatrêl Antonio, Gino Cervi al respîra l'âria dal teâter fîn da cèch. Al cumîncia a piaṣèiregh acsé tânt che incòra putîn l’insést perché só pêder l’ al pôrta  sêgh a vèder un quêlch spetâcol. Êlt, rubóst, cun ‘na bèla presèinsa, e cun di môd sgnurîl e gentîl, Cervi al cumîncia cme recitânt, per fêr al debót uficialmèint int al 1924 al fiânch ed la famōṣa Alda Borelli ind La vergine folle ed Henri Diamant Berger trâta da un drâma ed Henri Bataille.  In dal 1928 al sé spusä con l'atora Ninì Gordini Cervi.

L’utîn da subét un impurtânt sucès, sia ed póblich che ed crética, tânt che int al gîr ed dēṣ ân al lavōra cun al pió grândi compagnèi italiâni, per dvintêr pó prém atōr ind la cumpagnía Tofano-Maltagliati 1935 - 1937. La só vōṣ  profònda e bèla, e la só straordinâria sensibilitê ind al recitêr, al fân dvintêr ûn di pió stimê atōr ed Carlo Goldoni, Sofocle, Dostoevskij e sopratót ed Shakespeare (ch’ al dupierà al personâg d’ Amleto ind la versiòun pr’al cínema che al gh’îva cme prutagonésta Laurence Olivier). Int al 1938, insèm a Andreina Pagnani, Paolo Stoppa e Rina Morelli, Gino Cervi al mèt insèm la cumpagnía dal Teâter Eliseo ed Ròma, e ch’al turà la diresiòun int al 1939.  

Bèle ind i prémi ân '30 dòunca, còl ed Gino Cervi l’é  un nòm bèin cgnusû e stimê dal teâter italiân. Ind al ‘stès  peréiod ânca al cínema, che fîn dal prinsépi l’îva tót i personâg al sēni  per fabrichêr i prôpri artésta famōṣ, al s’n’adà ed Gino Cervi, esatamèint int al 1932. Mó a fêren un grând nòm dal cínema, égh  pensrà al regésta Alessandro Blasetti, l’ al fà fêr al prutagonésta ed ‘na fortunêda sèria ed félm stòrich, cme Ettore Fieramosca 1938, Un'avventura di Salvator Rosa 1939 e La corona di ferro 1941. Sèmper Alessandro Blasetti, int al 1942, l’ al dirég in un comovèint félm Quattro passi fra le nuvole.

Ind i j-ân '50 al rîva al straordinâri sucès cun la recitasiòun ind la fortunatésma sèria ed félm dedichêda al personâg leterâri ed Giovanni Guareschi, al sangvégn  pâroch emiliân Don Camél. I félm ‘dla sèria a srân bèin sînch – al prém,  Don Camél (1952) l’é dirèt da Julien Duvivier - e vèden Cervi ind i pâgn dal bèin dispôst mó ind l’istès tèimp fugōṣ séndech cumunésta Pepòun, sèimper in lôta cun al  prête dal paèiṣ, l'etertânt fugōṣ Don Camél, recitê  in môd grandiōṣ dal comîch francèiṣ Fernandel.  

Ind i j-ân '60 la srà la televisiòun a dêr a Cervi ‘na nòmina arnuvêda. L'atōr difâti, dal 1964 al 1972, al srà al perfèt  protagonésta ed la sèria zâla  Le inchieste del commissario Maigret, ispirêda ai rumâns dal scritōr dal Bēlgio Georges Simenon. Che Gino Cervi, al fiânch ed la stòrica cumpâgna d'êrt Andreina Pagnani, al fa vèder cun furbésia e afabilitê al famōs personâg dal cumisâri francèiṣ cun al nêṣ ch’egh ciâpa sèimper, ch’ agh piêṣ la cà e la buòuna cuṣèina. La sèria utgnirà un sucèss strepitōs.

Int al 1972 Cervi al s’ ritîra dal sēn, per murîr serenamèint dû ân dôp, a l'etê de stântadû ân,  lassând al ricôrd ‘d un sèri e celèint profesionésta, mó sopratót ‘d un òm sèmplic e profondamèint generōs.

I félm recitê da Gino Cervi în pió ed 100, tra i pió ncgnusû a's arcôrden:

Cme dupiadōr l’à  dê la só vōṣ, tra chiêter, a Clark Gable Acadde una notte ed Frank Capra (1934) e a Laurence Olivier in  Enrico IV (1946), Amleto (1948) e Riccardo III (1955).




#Article 55: Balanzunè (142 words)


La balanzunè l'é un cunponimänt fât pr èser rezitè, scrétt in dialàtt bulgnais nèd dal Sizänt. L é téppic dla mâscra bulgnaisa dal Dutåur Balanzån, ch'na vôlta as ciamèva Dutåur Graziàn, es l'é fâta da däl bacajè sänza fén ch'äli arénn d'avair un ligâm lògic. Äli én na caricatûra dal profesåur dl'universitè bulgnaisa ch'l é bån d inpresionèr i ignurànt anc quand al dîs däl bujè. 

L'é un cunpunimänt téppic dla leteratûra in bulgnais. 

La prémma racôlta ed balanzunè ch'avän l'é stè scrétta da Properzio Talpi dal 1738. Al cminzéppi dl Otzänt ai n scréss anc al Cardinèl Lanbartén e vêrs la fén dl Otzänt as à d'arcurdèr Oreste Trebbi e Ettore Bresbi. Incû i scritûr ed balanzunè pió famûs i én Luigi Lepri, autåur anc d un dizionèri bulgnais insàmm a Daniele Vitali, e Romano Danielli.

Informaziån tôlti dal Sît bulgnais: 




#Article 56: Pruvîncia ed Rèz (1382 words)


La Pruvîncia ed Rèz  (Provincia di Reggio Emilia in italiân) l’è ‘na pruvîncia ed l' Emélia-Rumâgna ed 530 méla abitânt.

La cunfîna a sira cun la Pruvîncia ed Pèrma ( al cunfîn l’é al fiòm Èinsa) a matèina cun la Pruvîncia ed Mòdna (al cunfîn l’é al fióm Sècia), a l’abaṣèin cun la  Lumbardìa (Pruvîncia ed Mântva ) e a mezdé cun la Tuscâna (Pruvîncia ed Massa-Carēra e Pruvîncia ed Lóca ).

La pruvîncia l’è traversêda  p'r al lêregh da la Via Emélia, fâta da i rumân, che a's gh’é més ed fiânch int al XX sècol l' Avtostrêda dal Sōl e, préma incòra, la lénia feroviâria Milân - Bològna. A gh’în ânca presèinti al léni lochêli dal Ferovéi Arzâni.
P'r al lòngh, da mezanôt a mezdé, la pruvîncia l’é traversêda da la Strêda Statêla dal Pâs dal Cerêto(SS 63) 

Da un pûnt ed vèsta dal teritôri e sitadèin la pruvîncia l’é carateriṣêda da la preṣèinsa ed divêrs cèinter pió céch che a fiânchen al cèinter pricipêl,  Rèz, da la stòria despès vîva e indipendèinta. Ind la bâsa arzâna l’é storicamèint impurtânt Guastâla, lòngh al Po, e al sitadèini ed Nuvalêra e Curèz. A i pē ed la culèina  a’s câta Scandiân, al secònd cèinter pió impurtânt ‘d la pruvîncia, mèinter al cèinter  pió significatîv ed l' Apenèin arzân l’é Castelnōv di Mûnt.

L’é cumprèiṣa fra al fióm Po a mezanôt e al crinêl ed l'Apenèin Tòsch Emiliân a mezdé.
Mèinter la zôna ‘dla pianûra la presèinsa ed l’òm l’é dimòndi fôrta, l' Apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt, ch’al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl.
Fra i magiōr arciâm ‘dla muntâgna a gh’é la Prêda ed Bismântva, ind al comûn  di Castelnōv di Mûnt e ch’ l’ as vèd dal zôni ed dimòndi comûn  ed la muntâgna. Al prufîl nèt ed la muntâgna l’à impresiunê  Dante Alighieri ch' al la nômina int al Purgatôri ed la Divina Cumèdia.

	

La pruvîncia l’é divîsa in dō pêrt: ‘na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna, la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l’abaṣèin fîn a ‘na lénia quêsi drèta, da sîra a matèina, a 6-7 km. a mezdé da Rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl. La pianûra, esènd lighêda al cōrs dal Po, la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina. I dû cò în i 19 mêter i.l.m. al cunfîn pruvincêl tra l’albaṣèin e matèina e i 2121 mēter dal  Mûnt Cùşna. Al j-êtri sémi impurtânti în: l’Êlp ed Sucîş (2017 m.), al Mûnt Caṣarōla (1979 m.) e al Mûnt Êlt (1904 m.). Da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la Prêda ed Bismântva, ch’la se stâca  cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s’arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l' Apenèin arzân. I pâs ed muntâgna pr’ al mâchini al cunfîn cun la Tuscâna, în, da sîra a matèina: al Pâs dal Lagastrèl (1200 m.), al Pâs dal Cerēto (Strêda Statêla dal Pâs da Cerēto(SS63), 1261 m., al Pâs ed la Pradarèina (1572 m.) e al Pâs dal Fôrbiṣ (1574 m.). 

Trî în i principêl  cōrs d'âcva che bâgnen la pruvîncia: al Po a mazanôt  per circa 20 km., l' Èinsa a sîra, dal surgînt fîn al sbòch int al  Po, sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma per circa 85 km. e al Sècia ch’al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed Mòdna da Srèdel a Rubēra; d’ed ché al va ind la pruvîncia ed Mòdna fîno a dêr int al Po, dôp un cōrs ed pió ed 170 km. Dimòndi în i turèint, spêce in muntâgna: al pió impurtânt l’é sèins êter al Cròstel, lòungh 55 km. ch’al nâs pôch sōvr a Caṣîna e al s’ bóta int al Po, atraversând al comûn ed Rèz. Turèint pió céch în al Dôl, al S’cèl e al Treṣnêr, che dân int al Sècia, pó al Rodên, la Mudlèina e al Quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed Rèz.

Pôch i lêgh naturêl: ûn sōl in pianûra, al Lêgh ed Gruma int al comûn ed Campéṣen, e in muntâgna i trî lêgh dal Cerêto (ûn principêl e dû pió cèch) e al lêgh Calamòun, ciamê ânca lêgh dal Vintâs, in côsta a l’istès mûnt.

Bacîn artificêl ed ‘na cêrta importânsa în a Ligûnchi, al Pâs dal Lagastrèl e a Gazân ed Véla Mnôs, mèinter la bâsa l’é tajêda da canêl sculadōr, da canêl per dacvêr  e da bonéfichi che vân a dêr int al Po o diretamèint o atravêrs al Cròstel o l' Èinsa. Da l’Êlt Mediēv e fîn al Setsèint ind la periferéia a l’albaṣein ed Rèz es s’ imbarchêva int al canêl Navéli per rivêr, ind al môd pió svêlt e sicûr, a Fréra e a Venèsia. 

Vèini termêli impurtânti în a Cervarèṣa, int al comûn ed Buṣâna, mèinter còli ed Quâra ed Toân, cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv, în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n’ àn stumpê al cōrs.  Al fûnti ed Puiân ed Véla Mnôs, ch’în dimòndi bundânti,  aspèten d’èser sfrutêdi. 

Ind la provîncia, in tóta la zôna ed la pianûra, a gh’è un fôrt distrèt mecânich. La zôna a matèina, ind i comûn ed Castlarân, Casalgrând e Scandiân a gh’è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi, in uniòun ânca cun i comûn  confinânt ed la provîncia ed Mòdna, in particolêr Sasōl. Tóta la provîncia, ânca la zôna muntanêra, l’è cgnusûda  per la produsiòun dal  Grâna  (Parmigiano Reggiano). Ed valōr l’é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica, préma ed tót  per còl che riguêrda l'alevamèint di nimêl.
Per sti motîv la provîncia l’è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l’an gh’è mìa.

La cunquésta rumâna  l’à purtê a la  costrusiòun  dal filòun ‘d la provîncia e ‘d la regiòun, la Via Emélia fâta fêr da Marco Emilio Lepido. In pruvîncia i rumân  j-àn fât  ânca la via ch’ la colêga Rèz a Bresèl (Brixellum).
Sant'Ambrogio, ind al  só viâg  in Emélia, l’à ciamê Rèz cadavere di città per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j-invasiòun furastêri. 
L' Apenèin arzân al gh’à ‘vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al XI sècol, con al paèiṣ ed Canòsa al cèinter ed la polética europèia  ed Enrico IV e Matélda ed Canòsa protagonésta ed la lôta fra al Papêt e al Sacro Romano Impero.
A la môrte ed Matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s’în tôti ed nōv  l’indipendèinsa fevdêla, pr’ andêr pó sòta al comûn ed Rèz.
Ânca divêrs sitadèini ed la pianûra, bèle pôst ed côrt cme Scandiân o Curèz în stêdi unîdi sòta  al doméni ed la faméja d'Este, per formêr al Duchêt ed Mòdna e Rèz. Fîn a la fîn dal XVI sècol al duchê a gh’êra unî, politichamèint, ânca la sitê ed Ferêra.  Int al XIX sècolo, dôp la parénteṣi napoleônica cun l’istitusiòun dal Dipartimèint dal Cròstel, dôp la restaurasiòun, per uniòun ed râṣa, al duchêt al gh’à ‘vû  ânch un  sbòch int al  mêr cun al pruvînci estèins ed  Mòdna, Rèz, Guastâla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carēra. Dôp l'uniòun al Règn d'Itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d’ Itâlia.

J-urganîṣem che dirègen la Pruvîncia a gh’àn avû, a partîr da l'unitê d'Itâlia, divêrs nòm: Cunséli Pruvincêl guidê da un presidèint dal 1860 al 1923 e dal 1951 ad dé d’incô. Al tèimp dal fâsio agh’è stê un Comisâri prefetési ed l'Aministrasiòun pruvincêla e dal 1945 al 1951 a s’gh’à la Deputasiòun pruvincêla, ch’ la gh’êra bèle dal 1889 dipendèint dal Cunsèli, cme incô la Giûnta. Cun al j-elesiòun dal 13 zógn 2004 l’è gnûda elèta Sonia Masini, préma dòna d’avèir st’ incâregh. Ed sègvit a gh’è l’elèinch di divêrs presidèint subeintrê e la dâta ed l’ elesiòun.

A Rèz a gh’é al Tribunêl e la Cumisiòun Tributâria ed prém grêd; la Côrt d’Apèl relatîva l’è a Bologna, al Tribunêl Aministratîv Regionêl e la Cumisiòun Tributâria ed secònd grêd relatîvi în a Pèrma.

Dû în j-ufési ed l’Agenséia dal j-Entrêdi,ûn a Rèz e ûn Guastâla.




#Article 57: Dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi (299 words)


I dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi én un insàmm ed dialétt bacajè int la muntâgna bulgnaiṡa str'äl prémmi culénn fén a quaranta chilòmeter ed distânzia da la zitè e fén a Puratta. I én 'na varietè dal dialatt bulgnaiṡ ch'l é stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed Bulåggna stra 'l XIV e al XVIII sécol. I piò impurtànt én al dialatt ed Ròca Pitiglièna e al dialatt ed Puratta.
I presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra 'l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la Tuschèna. La difuṡiån d un dialàtt muntanèr mêdi a Puratta l'é da ricondûṡris a la Contéa dî Ranózz stra'l 1494 e al 1797 ch'î purténn un bulgnaiṡ pió nustràn in sti sît ch'i dscurarénn un dialàtt muntanèr èlt.

I preṡänten l'eliminaziån däl vuchèli finèl cme in bulgnaiṡ zitadén (es. gât, sâc), mo an i é brîṡa stè l'anterioriżaziån däl vuchèli mêdi (eṡ. zit. sacc e munt. m. secc) e an i én brîṡa i ditóng dal dialàtt zitadén (eṡ. zit. vaird e såul e munt. m vêrd e sôl). Int al dialàtt ed Gâg' äli africhè /ʧ/ e /ʤ/ äli én armâst: (es. zit. zannder e gag. cènnder). Int äl variant pió cunpâgna ai muntanèr èlt ai é anc la finèl à int al partizéppi pasè invêzi d è (es. in puretàn: a sån stà invezi ed a sån stè o al pajaiṡ ed Varghè ch'l adventa Vergà int al dialàtt dal sît). 

Al consonànt naṡèl finèl spass al vénnen trunchè: (es. zit. cusén e munt. m cuséi). L'artéccuel singolèr maschîl, ch'in zitadén l é al, al dvännta int 'na móccia 'd dialétt, e (munt. m. e pogg, zit. al pôg' ).




#Article 58: Bażàn (103 words)


Bazàn (in itagliàn: Bazzano) l é stè 'na cmóṅna dla pruvénzia ed Bulåggna, såura al turänt Samûza a meza vî stra Bulåggna e Modna. Al fa pèrt dal 2014 dla cmóṅna ed Valsamûż.

L'è famåusa par la so rôca, ch'la fé costruîr Matélda ed Canòsa dal 1000. L'è stè sänper combattò stra Bulåggna e Modna int'la stòria, fén ch'al pasé såtta Bulåggna dal 1247, quannd i Ptrugnàn entrénn int'la Rôca e la cazénn zå. Qualla ch'as vadd incû l'è stè fata da Zvân I. Bäntvòj dal 1490.

Incû l'è un zänter industrièl inpurtänt, cun la so staziån dal treno stra Vgnóla e Bulåggna.




#Article 59: Carsinténa (117 words)


Carsinténa l'è al nomm in dialatt bulgnais pr un magnèr ch'as cata in totta l'Emégglia. A Modna e Rèz i al ciamen gnòc frétt o pasta frétta.

Prémma as mesda d'la faréna ed grèn, sèl, conza e lévit. Dåpp ch'l è carsò, as taja la pasta int'na spoja èlta dai 2 ai 6 mm e tajè in rònb ed 10 cm ed lè, frétt cme la vol la tradiziån in conza bujänta. 
La conza 'd nénn la fomma quand ai è 'na moccia 'd chèld (ca. 230 °C). 
As frézz la pasta (un minûd par lè) ch'la s gånfia int'na pänza. La carsinténa, la s pôl magnèr cun dal parsòtt, dal lärd, dal furmaj o dî salâm. 




#Article 60: Benito Mussolini (289 words)


Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 ed zógn 1883 a Predâpi atais a Furlé - 28 d'avrìl 1945 a Dongo) l'éra al ditatåur itagliàn dal 1922 al 1943. La sò puléttica l'éra espansiunéssta e al tulé dal culôni int'l Africa, in Albanî e in Grêcia e fundé 'na sêrie ed ditatûr ch'al s basèven såura la persunalitè. La so amizézzia cun la Germâgna d'Adolf Hitler int'la secånda guèra mundièl la fò la fén dal so guéren. 

Al taché la so carîra cme puléttic sucialéssta, mo quand al vlé ch'l Itâglia l'entréss int'la prémma guèra mundièl, l'avò da lassèr al partîd. Mussolén al dé vétta a l'ideologî dal Fâsio, un totalitarîsum. 

In utåbber dal 1922, cun i sû camîs naigri, al fé la famåusa marcia su Roma. Al rà Vittorio Emanuele III al ciamé a furmèr un guéren e al fé prémm minister. Mussolén al fé un gabinatt ed lèrga coaliziån e in tant i sperèven int'una normalizaziån dal guéren. 

Ma Mussolén n al vléva brîsa turnèr al sistema democrâtic e anzi al vléva creèr l'Impér rumàn moderen. Al militarisum l'è 'n ètra qualitè dal fasio, cme anch dal nazisum. Dal 1923 al mandé i suldè int'l îsla ed Corfù. Dal 1935 l'ataché l'Etiopia e al la caté dal 1936. L'Itâglia la fò tajè fora da la Sozietè däl naziòn. Dal 1939 i occupénn l'Albanî. 

Dal 1939 Mussolén firmé al pât d'azèr cun la Germâgna, e al dvénn amîg ed Adolf Hitler, al ditatåur tudassch par totta la secånda guèra mundièl. Dal 1940 al mandé l'esercit in Grêcia, mo al ciapé la pèga. Dal 1943 i Americàn arrivén in Sizégglia e al fò lighè. Al tinté ed scapèr in Svézzra mo i partigiàn al truvénn e ai tirénn atais a Milàn.




#Article 61: Dio (132 words)


Quand as bacàja ed Dio, as dîs 'na parôla ch'la vén dal latén deus, deriv. da divus=luminåus. Al nomm al vén da la radîs *div/*dev, ch'al vré dîr un quèl cme pén ed lûs (anch'in grîg ai é δῖος - al genitîv ed Ζεύς [Zeus] l'è Διός [Diòs] -, al sanscrit dèvas e l'agetîv latén divus), al vrè dîr un quèl ed såura, trascendentèl. 

La siänza ch'la dscårr ed Dio l'è la teologî (da teos, ch'al vôl dîr Dio e logos, dscåurs, strulgamänt).

La relaziån stra Dio e i ômen la tôl al nomm ed religiån. La radîs sanscrita, al parôl Divus i vôlen totti dîr lómm, parché dai ténp antîg fén al dé d'incû, chi dîs d'avair vésst Dio, l'à sänper vésst d'la lûs, e l'à vò sänper pès e tranquillitè.




#Article 62: Felghêra (816 words)


Felghêra (Fellegara in italiân) l’é ‘na stòrica e antîga frasiòun de Scandiân,  la gh’à circa 1.200 abitânt (int al 2011).

Un castèl ed Felghêra sèt fònd e dû mulèin în numinê bèle int al 972. Int al 978 al vîn vindû a la Cēşa ed Pèrma, a’s pèinsa che al casèl al fós in dóve adès a gh’é la vècia véla di cûnt Palazzi Rangoni dóv' în stê catê di rèst. Mó tót còst l'é més in discusiòun da di êter scrét, 'd Ireneo (Davide) Affò  (1741 – 1797) ch'al scrév tót i 'stès fât mó che al 's arfà al Felghêra in pruvîncia ed Pèrma e 'd Cesare Iori,  ch' al spiêga di 70 castē ch' ēren in Pruvîncia ed Rèz mó an pêrla mìa 'd un castèl a Felghêra de Scandiân, tót còst al mèt in dóbi al fât che ché 'gh sìa stê veramèint un castèl. 
Felghêra al vîn numinê in divêrs documèint dal XII sècol e ânca int al Liber Grossus Antiquus dal Cmûn ed Rèz dal 1244. 
A 's pêrla ed Felghêra Vècia (d'ed là dal Treṣnêr, adèsa Scandiân) ind al 1185,  quând ind i parâg è stê fât pasêr, dal cumûn ed Rèz, un canêl, al famōṣ Canêl ed Sècia, per purtêr l'âcva dal fióm dèinter in sitê. Ind i ‘stès ân, probabilmèint, é stê tirê só al mulèin séimper a Felghêra Vècia, incòra in funsiòun, numinê int al 1473 in 'na divisiòun ed bèin tra la faméja di Boiardi.
Int al 1306 a vîn fundê al Comûn ed Felghêra 
Cîrca int al 1315, al turèint Treṣnêr  (che al traversêva Felghêra e l’andêva finîr in ‘na padòl tra Sabiòun, Runcadèla, e la  la Maşòun) l’é stê deṣviê, per fêrel andêr a finîr int al Sècia dal pêrti ed Rubēra, in cól peréiod Felghêra l'ēra fōrsi sòta ai Fogliani e la gh'é armêşa fîn al 1418 quând la pâsa sòta a j Estèins, che int al 1423 a n' investésen i Bujêrd 
Intōren a la secònda metê dal XV sècol, al dóca Borso d'Este, per scansêr la cunténva rotûra dal canèl pr’âria ch’ al permetîva al pasâg dal âcvi dal canêl ed Sècia sōvra a còli dal Treṣnêr, l’à fât fêr un genèr ed bòta quacêda, ciamêda bòta dal canêl ed Sècia. Sté bòta l’é un lavōr fât a mân, cun di quadrê, ed fōrma ‘d un mèz sèirc schisê, cun un râg ed dû mēter e ‘d la lunghèsa ed 250 mēter, al pâsa sóta al lèt dal turèint pôch luntân dal paèiṣ. Giovanni Andrea Banzoli(1668 – 1734) al la ciâma:Botte maravigliosa.
Int al 1565 Felghêra al pâsa sòt a la faméja Thiene, int al 1642 sòt a 'na faméja imparintêda cun j Estèin e a la fîn int al 1750 sòta i Mari.
A la metê cîrca dal XVI sècol al léber di fōgh al nutêva 75 cà, 2 cēşi e 339 cristiân, a la fîn dal Setsèint la gh'îva 576 abitânt.
Dôp al 1796 e dôp la scanşladûra di fèdev Felghêra l'é andêda a drê al sôrti de Scandiân.

La cēşa parochiêla l'é dedichêda a Sân Savèin, 'na volta l'ēra vêrs Arsèj atâch in dóve adès a gh'é la cà da cuntadèin dal Benefési ed la parôchia. Lé l'é numinêda int al 972 e la dipendîva da la Pēv 'd in Fujân. A i prém dal XVII sècol stà cēşa l'ēra in ruvîna, int la secònda metê dal XV sècolo l'é unîda a Scandiân. La cēşa dal dé d' incō l'é stêda tirêda só int al 1622, la tòra, tirêda só lé 'd fiânch int al 1933, la finés cun al sît pr' al campâni cun dal fnèstri dòpi pr'ògni lê. Int al 1904/1905 la cēşa l'é stêda butêda zò, arfâta e inavgurêda int al 1906 só progèt dal perît Pietro Ferrari ed Rèz a gh' à dê 'na mân l'inzgnēr Valerio Zuccoli ch' l' à disgnê ânca la facêda. L' intêren ed la cēşa l'é stê piturê, tr' al 1944 e al 1945, dal pitōr Anselmo Govi.

Ind l'istès pôst, in dóv' adèsa a gh'é la cēşa ed la Madòna ed la Nèiva, fōrsi a gh'ēra l'antîgh uspdalèt ed Felghêra, unî  pó, pr'al vrèir 'd Ottavio Thiene, a la Cunfratêrnita ed Sân Jusèf de Scandian. A tâch a sté uspdêl e a lòngh a la strêda a gh'ēra 'n uratôri o 'na caplèina arcurdêda lé int al 1573. Int al 1593 la caplèina l'é mêl mésa. L'uratôri dedichê a la Madòna ed la Nèiva ed Felghêra, ciamê ânca dal Cattanie al vîn restarvê a i prém dal  XX sècol cun la costrusiòun ed 'n' âbsida nōva e la sistemasiòun dal pôrdegh. Dèinter a gh'é al tòmbi ed la faméja Rangone. Stà cēşa la preşèinta 'na facêda a capâna comûna cun davânti un pôrdegh a trèi lûş cun ed fiânch, e vêrs sîra, la tòra ch' la finés cun la câmbra dal campâni a 'na fnèstra per lê.




#Article 63: Equaziån (292 words)


Un' equaziån l'è 'na cunpagnänza stra däli espresión matemâtic, ch'al s cunpènsen cun dî valûr ed parameter o variâbil ch'al cunténen. 
Ed sôlit sti parameter s ciamen incògnit. I valûr ch'äli incògnit àn da tôr par fèr vaira l'espresión as ciamen soluzión d'l equaziån e risolver l'equaziån al vré dîr truèr on ed sti valûr. 
Par esänpi:

l'è un equaziån cåun un incognita, la x. 
Cum as pôl fèr vadder fazilmänt, avän dû valûr x = 2 e x = 3 ch'al risolven l'equaziån. Tott i èter valûr risoven l'equaziån. Tott i èter valûr i fàn l'equaziån sbagliè.
Un èter esänpi al pôl èser:

che pò l'è una equaziån (brîsa algebrica) d'una variâbil. In sti chès qué äl soluzión én: x = 0, x = 2π, etc. As scrîv anch: .

D'abitudin s drôven anch'äl prémmi letter d'l alfabet latén a, b, c, e vî acsé, par denotèr däl costant int'äli equazión, cura ch'as arserva int'äl letter finèl x, y, z, e vî acsé, par indichèr äli incògnit.
Äl dåu espressión cunpâgna s ciamen tèrmin d'l'equaziån.

D'acôrd cun la putänza masuma n elevè a l'incògnita as bacâja d'equaziån ed grèd n, par esänpi equaziån ed prémm grèd, equaziån ed secånd grèd, e vî acsé.

In sti chès, ch'as à da verifichèr däli equazión divêrsi tott al stess tänp, as dscårr ed sistema d equazión.  

Al concètt d'equaziån l'è generèl e al s pôl applichèr a una funziån e brîsa acsé a un nómmer, In sti chès qué al guaj l'è ch'as à da truèr una funziån o una famàjja d'equazión ch'äl verifichen däl condizión determinè. Par esänpi, as pôl fèr ed manîra che 'na funziån sìa cunpâgna a la sò derivè: 

Quassta qué l'è un' equaziån differenzièl, e äl só soluzión én:




#Article 64: Geometrî (357 words)


La parôla geometrî La ven dal grîg γεωμετρείν ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra.
Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.

Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî. 
Ste process l'à purtè a la redaziån dî Elemént d'Euclîd.
Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.
Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza. 
Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. 
Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée. 
Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami.
Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.

Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.
La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2.
I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta.
Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.
'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån.
Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. 
Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. 
Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).




#Article 65: Lambrósch Arzân (285 words)


Al Lambrósch Arzân  (Lambrusco Reggiano in italiân) l’é un vèin a DOC e la  só produsiòun l’é permésa ind la pruvîncia ed Rèz.

Al 22 lój 1971 al Lambrósch Arzân a'gh vîn arcgnusûda, per mèz 'd un decrēt  ed l'alōra Presidèint ed la Repóblica, la denominasiòun d’urégin Lambrusco Reggiano, e, ind l’ istès mumèint, a vînen apruvêdi al règoli ch’ el riguêrden.
La denominasiòun la gh’à la mîra ed qualifichêr al j òvi e i ralatîv vèin prodòt ind la zôna pruvincêla, bèle cgnusû e stimê fîn da l'antichitê. A sté prupôṣit  la fésa ‘na sfîlsa ed règoli bèin spieghêdi, e al produtōr al dêv per fôrsa adatêres, in manēra che al prodòt al sia bèin  spieghê e arcgnusû al consumadōr.
Al contròl dal rispèt dal règoli per prutēṣer la carateréstica di prodòt l’é cunsgnê a ‘d un èint a pôsta, ânca ló nê int al 1971, e adèsa ciamê Consorzio per la Tutela dei vini Reggiano e Colli di Scandiano e di Canossa.
Dal 26 novèmber 1996, difâti, la DOC Lambrusco Reggiano la câmbia nòm e la dvèinta semplicemèint Reggiano, cun la preşèinsa ed nōv genér ed vèin in pió dal Lambrósch.

Al Lambrósch Arzân al va servî zōven, al va ‘d bû ind la premavèira dôp ed la vendèmia, a’s cumpâgna perfetamèint a la cuṣèina tradisionêla arzâna oséja: lasâgni, lès, zampòun, cudghîn e salóm. Al va servî frèsch (16°) e sturacê al mumèint.

Citasiòun dal sît dal : Consorzio Vini Reggiani

Albinèa, Bagnōl in Piân, Baîṣ, Bibiân, Burèt, Bresèl, Cadelbôsch ed Sōver, Campagnōla, Campéṣen, Canòsa, Carpnèida, Caşalgrând, Castlarân, Castelnōv ed Sòt, Guastâla, Queriêgh, Curèz, Fâbrich, Gatâtich, Gualtēr, Muntèc, Nuvalêra, Puvî, Rèz, Quâter Castē, Rezōl, Ré Salṣêr, Rôl, Rubēra, Sân Martèin, Sânt'Ilâri, Scandiân,Vsân, Viân.




#Article 66: Nómmer (310 words)


Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè. 

I nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl {0, 1, 2, ...} o  {1, 2, 3, ...}, druvè par cuntèr, e as scrîven cåun la N.

Quand i s câten anch' tott i nómmer negatîv, arän i nómmer intîr Z.

I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.

L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.

I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.

Ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr'estensiån i nómmer cumplês C, indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch'al pôl èser fatorizè. 

As drova anch sta notaziån pr'äli ugnón prezedänti: 

Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl. 

Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.

As à d'arsténzer i nómmer dî numerèl, ch'i én i sémmbol ch'i dîsen al nómmer ch'l è. Ai é tant sistêm ed numeraziån. 




#Article 67: Guastâla (1303 words)


Guastâla (Guastalla in italiân)  L’è un comûn ed 15.230 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in dó 's pêrla al Dialèt guastalèiş un dialèt asê divêrs dal Dialèt arzân.

Guastâla l’é la pió impurtânt sitadèina ‘d la bâsa arzâna a’s câta a pôca distânsa da la rîva dréta del fióm Po, e a 30 km, cîrca, da Rèz, da Pèrma e da Mântva. Al  prémi testimoniâsi ed l’antichitê relatîvi ad un cèinter cun ed j abitânt pēra che a s’arfâghen al peréiod etrósch.  Còst an dév mìa sembrêr strân perché a’s déve al fióm cme via ed comunicasiòun cun al mêr se a’s câten di sègn d’ j Etruschi e ânca di Rumân, cun al lōr sistèma ed centóri, in sté zôni.
D’urégin probabilmèint longobêrda, al nòm l’arvîṣa un wardistall,  pôst ed guêrdia in avânti cûntra i Biṣantèin che s’ēren fermê a Mântva.
Però l’é in època ed l’êlt medioēv (864 dC) che al nòm ed la sitê al vîn numinê per la préma vôlta ind la stória quând l'imperadōr Ludovico II al regâla Guastâla a la mujêra Angilberga.
L’é cun i Canòsa, atōren a l’ân mél, che la burghêda, nasûda intōren a la Cēṣa ed la  Pēv, la gh’à al privilèg  dal nullius dioecesis, e la comîncia ad avèir impurtânsa per la presèinsa ed lêrghi  zôni cultivêdi insém a al tèri réchi a dû pâs dal Po. I dû cuncéli tgnû ind la Cēṣa ed la Pēve, préma int al 1095 cun Urbano II, al pêpa dal cruṣêdi e dôp int al 1106 cun al  pêpa Pasquale II, sègnen  l’impurtânsa ch’ la gh’îva Guastâla int al Medioēv. Cun l’arîv ed la Sgnuría di Torelli, dal 1406 al 1539, al cumîncia còl ch’ as pōl ciamêr al peréiod ed la creasiòun ed l’architetûra ed la sitê cun la costrusiòun dal palâs di nôbil, dal castèl, dal divêrsi cēṣi e ‘d la piâsa. Sta nōva realtê nêda insém a la rîva drèta dal Po la fà vòja a Ferrante Gonzaga maresiêl ed câmp ed l'Imperadōtor de Spâgna Carlo V, che al la cûmpra, int al 1539, da la Cuntèsa Ludovica Torelli cun la mîra ed fêren ‘na properietê dègna ed la só râsa.  D’ alōra Guastâla la mócia ‘na sicûra impurtânsa cme capitêl dal duchê di Gonzaga, fîn a la fîn dal '600. A gh’ é stê invidê di artésta cme al Campi e al Guercino, e povēti cme al Torquato Tasso e al Guarini. A câvṣa ed la só pusisiòun stratègica, Guastâla l’ēra dvintêda óna dal furtèsi pió impurtânti dal tèimp. Còst l’é ânch al mutîv ed la só ruvîna, difâti int al 1689 l’é stêda asaltêda da i Spagnôl che gh’àn butê zò al mûri e la rôca. Da sté dâta Guastâla la s’invèia  vêrs un deperimèint polétich e militêr. Cun i Borbone , che în gnû dôp di Gonzaga,  la sitê la pâsa sóta a Pèrma, e cun l’ arîv ed Napoleòun  (1801) e Maria Luigia  (1814) Guastâla la fà pêrt dal Duchêt ed Pèrma, Piaṣèinsa e Guastâla, fîn a l' Unitê d' Itâlia int al 1861. Al ‘900 al vèd la realtê ed la produsiòun ed Guastâla cambiêres da agrécola a industriêla e artigianêla la mantî però un ligâm cun la tèra atravêrs la fabricasiòun dal vèin Lambrósch Arzân, dal Grâna e cun jalevamèint.
Incō l’é ‘na sitê dóve la dimensiòn la permèt ‘na bòuna qualitê ‘d la véta, grâsia ai lêregh spâsi vèird lighê al fióm, a la burghêda stôrica, ai servési preşèint e a un livèl ed l’ocupasiòun tra i pió êlt.

Al cōr ed la sitê l’é Piâsa Mazzini, ‘na carateréstica piâsa emiliâna circundêda da pôrdegh, al fà da padròun al Monumèint a Ferrante Gonzaga, ôpra ed Leone Leoni. Dân ind la piâsa la al Dôm dal sinchsèint, ôpra ed Francesco da Volterra (mó la facêda l’é ed dû sècol pió têrd), al palâs Duchêl (1567) in grân pêrte arfât, e al Municépi, che al gh’à sóta al pôrdegh i mudê dal  j antîghi unitê d’ amzûra. Da la piâsa a’s va ai pôrdegh dal quatersèint ed cōrs Garibaldi, che a portèn  a la Biblioteca Maldotti, réca ed manuscrét, antîghi edisiòun a stâmpa e ‘na grôsa colesiòun ed  quêder. Al cōrs al s’arvés pó inséma a piâsa Garibaldi, in dó 's pōl amirêr la Madonna della Concezione, un uratôri cun piânta d’ôt lê, e la cēṣa ed S. Maria dei Servi (o Sânta Maria Annunciata), tirêda só a la fîn dal Sinchsèint da un disègn ed Francesco da Volterra: impurtânt, a l’intêren, la Deposizione, tèila ed Giuseppe M. Crespi.

Da Piâsa Garibaldi, per via Verdi a’s rîva al Teâter Comunêl in stîl ed la secònda metê dal ‘700, da pôch restavrê; se invēci a’s va per via Volturno a’s rîva a Piâsa Matteotti, in dó gh’è la Tòr Cèvica o campanòun dal setsèint, in dôve ‘na vôlta a gh’ēra l'antîga Rôca butêda zò dai Spagnôl (int al 1689). Pió avânti, in via Piave, al Santvâri Beata Vergine della Porta dal sesèint la gh’à incòra di paliôt in scajōla ed tânt culōr, ôpra d’artigianê carpṣân. S' a's tōrna in Strêda Gonṣêga (Via Gonzaga),'d impurtânt agh'é la vècia Cēṣa ed Sân Francèsch, incō destinêda a sêla mòstri.

Ind la zôna comunêla ed Guastâla în incòra dègn ed nôta l’Oratorio ed San Giorgio, céch gioièl rumânich (secònd soquânti testimuniânsi al sré dal IX sècol), e la Basilica ed S. Pietro ed la Pēve ed Guastâla, ânca lē tirêda só int al  IX sècol mó completamèint arfâta ind al sècol dôp. A l’intêren è pusébil amirêr ‘na vâsca dal batèz dimòndi antîga (nôn o dècim sècol) e ‘na teracôta piturêda, figurânt la Madonna col Bambino, fōrsi ôpra dal scultōr Guido Mazzoni.

Al 25 novèmbere  a’s festègia la Fēra e Sânta Caterèina; mercordé e sâbet în i dé ed marchê.

La têrsa Dumènica ed mâg a’s festègia la Fēra ed Sân Felîş.

L'ultèm fîn de smâna ed setèmber, Fēra dal Piânti e Bèsti Pêrsi, apuntamèint d’ impurtânsa pió che regionêl cumbinê insém a la protesiòun ed la diversitê di èser vivèint.

Ògni 3 ân, a la fîn dal mèiṣ ed mâg a’s festègia La Gnuchêda, bòuna d’arciamêr 30.000 spetadōr  ògni edisiòun.

La  Gnuchêda  ( Gnoccata in italiân) l’é ‘na fèsta vècia ed Guastâla ch’ la gh’à urègin ind la metê dal XIX sècolo quând l’é stêda urganiṣêda dai munêr che lavurêven insém al fióm Po. Chilōr îven decîṣ d’urganiṣêr ‘na fèsta popolêra e baracadōra, dóve dêr fōra a grâtis di gnôch fât cun al farèini ed la maṣndûra. Sté idèja la ciâpa pió sèins se liṣûda ind l’insèm socêl ed povertê dal teritôri in dóve l’ êra nêda  la festa. La Gnuchêda l’é dvintêda in môd cêr ‘na fèsta polética vêrs la fîn dal XIX sècol, quând la s’é cambiêda in ‘na manifestasiòun cûntra la tâsa insém al maṣnêsul, mésa só dal gvêren Menabrea int al 1868 e tirêda via dal gvêren Cairoli int al 1880. 
Ind al dôp guèra sta fèsta l’îven ṣmésa ed fêrla fîn a j ân Utânta, mó da alōra la vîn fâta ògni trî ân ind al méiṣ ed mâg. 
Mumèint impurtânt ed la Gnuchêda ed Guastâla în la sfilêda stôrica divîṣa in dō sesiòun, la préma di sgnōr (sfilêda di personâg stôrich che àn cmandê insém al teritôri ) e la secònda dal popolèin (sfilêda insém a i câr di rapresentânt d’j antîgh mistêr); a vînen dê fōra a grâtis 2500 kg ed gnôch (côt, naturalmèint) e l'incoronasiòun dal Rè di gnôch, figûra legôrica ch’ l’ armânda a d’êtri tradisiòun dal carenvêl (la pió antîga ed còli l’é  al rex saturnaliorum d’ època rumâna), che, ind l’insèm stôrich ed quând l’é nêda la fèsta, la sgnêva l’avgóri ed  l’arîv ed ‘na nōva etê ed l’ôr ch’ la tirés só al pôpol ed la Bâsa da la só antîga misèria e da la pió nōva preputèinsa fischêla.




#Article 68: Ferovéi Arzâni (407 words)


Al Ferovéi Arzâni  (Ferrovie Reggiane in italiân) în un insèm ed ferovéi in permès cun mâchini da trēno a diesel che unésen al cèinter principêl Rèz cun i cèinter arèint.
Al servési l’ēra fât in prinsépi dal CCFR Consorzio Cooperativo Ferrovie Reggiane, dôp da l' Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt (Azienda Consorziale Trasporti Reggio Emilia) e dal prém de znêr 2009 dal Ferrovie Emilia Romagna

Ind al 1859 a vîn avêrt la lénia Bològna-Piaṣèinsa. Còst l’ à favurî divêrsi idèj in pruvîncia ed Mòdna, pruvîncia ed Rèz e in pruvîncia ed Pèrma girédi vérs la costrusiòun ed léni 'd colegamèint.

Ind al 1860 a Rèz un cumitê l' à preparê al prugèt ed 'na lénia Rèz-Lóca cun diramasiòun per La Spèsia. La préma ferovéia fâta l'é stêda la Rèz-Ventōs (frasiòun de Scandiân). 
În gnûdi dôp la Rèz-Guastâla cun diramasiòun Bagnôl-Chêrp e prolungamèint Scandiân a Sasōl. Sté léni ēren in gestiòun a la SAFRE (Società Anonima per le Ferrovie di Reggio Emilia) a capitêl privê. 

Int al 1900 l'Aministrasiòun ed la Pruvîncia l'à prupôst la Rèz-Canòsa (vèc Ciân) cun la mîra ed cunsgnêr i lavōr e l'eṣercési a la SAFRE mó cun la partecipasiòun dal coperatîvi a i lavōri ed costrusiòun. 

La SAFRE l'îva rifiutê l'acôrd e int al 1904 la costrusiòun e l'eṣercési ed la Rèz-Ciân în stê dê al Consorzio Cooperativo di Produzione e Lavoro, fât cun l’uniòun ed 27 coperatîvi. Anca se gh'ēra dla difidèinsa sparpagnêda la Rèz-Ciân l'é stêda finîda int al 1910. Al Cunsôrsi la gh'à tgnû adrē cun unōr, l'à utgnû int al 1936, cun al nōv nòm CCFR (Consorzio Cooperativo Ferrovie Reggiane) ânca ed tgnîr adrē a dō léni ed la SAFRE, mésa in liquidasiòun perché ruvinêda finansiarmèint. 

Al Cunsôrsi int al 1975 al s'é unî a l' Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt (Azienda Consorziale Trasporti Reggio Emilia).

Ind j ân 2000 insém al trât Rèz – Bagnōl ed la lénia Rèz - Guastâla   în stê fât di grôs cambiamèint in vésta ch' a vègna fât un servési ed metropolitâna. Al servési a gnirà inviê quând a srân finî i lavōr per fêr la Stasiòun EV ed Rèz e da còl che gnirâ fōra da i progèt dal Piân ed la Mobilitê.
Dal 1 de znêr l'ACT l' à vindû la rêda dal ferovéi a FER Ferovéi Emélia Rumâgna dóve l'è ânca dvintêda asionésta.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 69: Sânt'Ilâri (697 words)


Sant’Ilâri (Sant'Ilario d'Enza in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt int la pruvîncia ed Rèz.

Sant’Ilâri l’ēra ciamê’ ind l’ antichitê Sânt’Eulalia, ch' l'é al tétol ed la Cēṣa parochiêla; al nòm l'é stê cambiê in Sant’Ilâri, probabilmèint per la preṣèinsa ed l' Hospitale S.Hilarii, pôst ed ripôṣ e arsôr per i pelegrèin che fêven l'antîga Via Emélia. Al nòm Sant’Ilâri a's vèd la prèma vôlta in un documèint uficêl int al 1714, ânca se al 's câta bèle int la Chronica dal frê Salimbene int al 1233.
Al Cmûn ed Sant’Ilâri al tōṣ al nòm d'adès int al 1862 quând, cun la dmânda dal Guvernadōr ed l' Emélia, al Cunséli comunêl l'à stabilî d' unîr al nòm Sant’Ilâri la spiegasiòun d’Èinsa, atravêrs còst al pôst al pōl èser catê subét e spartî da  quî cun l'istès nòm.

Int al peréiod ed l’impēr rumân al pôst in dóv' adès a gh'é Sant’Ilâri l'ēra cun bòuna probabilitê un bōregh ed la sitê ed Tannetum, còst l'é sostgnû da la preṣèinsa ed dimòndi tòmbi rumâni, catêdi specialmèint ind al secònda metê dal XIX sècol.
Cun la caschêda ed l’impēr rumân ind la zôna égh vînen dal popolasiòun d' urègin bârbera, cme testimônia la lapîda ed la tòmba ed Mavarta (cun la dâta tr’ al 487 e al 510 d.C.), scréta in carâter barbârich; dôp l’ é stêda la vôlta dal popolasiòun d’ urègin longobêrda, cme testimuniê da divêrs rèst antîgh catê ind al teritōri ed Sânt'Ilâri. L’é  stêda pó la vôlta dal popolasiòun frânchi (VIII – IX sècolo) e óngheri (X sècol). Ind al peréiod ed Carlo Magno (774-814) la pēv ed SAnt’Eulalia l’ēra ed sicûr sòta la Diòceṣa ed Pèrma insèm a Campéṣen, Gàida, Calēren, pêrt ed Queriêgh, Bibiân e Bêrch. Finî al peréiod di ungarèiṣ la popolasiòun l’ēra turnêda a ‘n’ ativitê pió stâbila, mó l’é ind i sècol XI, XII e XIII che la via Emélia la vèd crèser i trâfich e l’ é in sté peréiod che vînen fât divêrs hospitali, tra quisché còl ch' l‘ à dê al nòm a Sant’Ilâri.
In chî ân l’é Sânt’Eulalia l’ēra préma dal cuntêd, pó dal Duchê ed Pérma e l’ēra un cmûn cèch ch’ al dipendîva da la giurisdisiòun ed Muntèc.
Dal 1349 al 1403 Muntèc e al sô véli ēren stêdi dêdi  da i Visconti al capitân ed vintûra Alberico da Barbiano; int al 1404 Muntèc e i sô teritôri ēren stê vindû a Ottobono Terzi. A la só môrt al proprietê j ēren pasêdi sóta la sgnurèia ed j Estèins, pó Sânt’Eulalia l’ēra turnêda al Duchêt ed Pèrma e sōl int al 1428 l’ēra pasê dal tót a j Estèins e jostapûnt cme pêrta dal Marcheṣê ed Muntèc.
Al pusès estèins, ânca se cun stôri ṣfalsêdi, l’armâgn fîno al 1796, oséja fîn al’uniòun a la Repóblica arzâna ed Sant’Ilâri e Calēren, che s’ ēren stachê da Muntèc per unîres in un lèber cmûn. Ed conseguèinsa int al 1797 Sant’Ilâri al fêva pêrt dal Dipartimèint dal Cróstel ed la Repóblica Cispadâna. Al Cmûn ed Sant’Ilâri a gh’ēren stêdi unîdi al frasiòun ed Calēren e Gàida.
Al peréiod dôp l’é stê incòra ‘na vôlta convûls a câvṣa dal guèri napoleônichi, a gh’é stê un cûrt artōren d’ j estèins e a la fîn cun la creasiòun, int al 1800, ed la Repóblica Italiâna da pêrt ed Napoleòun, che dôp la s’é cambiêda 1805 in Règn d’Itâlia. Int al Règn d’Itâlia napoleônic Sant’Ilâri l’ēra cmûn indipendèint. Int al 1814 al Cmûn al gh’îva dèinter  Sant’Ilâri, Calēren, Gàida, Tanêto e Marturân.
Int al 1815 cun la restaurasiòun ēren turnen j Estèins mó Sant’Ilâri l’ēra ermêṣ cmûn indipendèint fîn al 1 znêr 1828, quând dôp ‘na nôva urganiṣasiòun ed l’aministrasiòun l’ēra ste unî a Muntèc.
Int al 1859 la vitôria di frânco-piemontèiṣ a Magenta l’à més fîn per sèimper al pusès estèins e a gh’é stê l’uniòun al Règn ed Sardègna, a la fîn, a partîr dal 1° znêr 1860 al ditadōr Farini l’à promòs Sant’Ilâri a cmûn indipendèint cun la zûta ed la véla ed Calēren.
Al 23 mêrs 1860 l’é stêda fâta la préma riuniòun dal Cunsèli comunêl ed Sant’Ilâri cun presidèint al Séndegh Gasparotti Andrea.




#Article 70: Gualtēr (2216 words)


Gualtēr  (Gualtieri in italiân) l’ é un cmûn ed 6.500 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz.

Mèsa a 25 km da Rèz (a s’égh rîva lòunga la Statêla 63), a l’ardôs ed l’êrṣen dal Po ch’ al sègna al cunfîn cun la Lumbardéia, Gualtēr l’é ‘na sitadèina ‘d urégin medievêla ch’ l’ à  subî pió vôlti lòungh i sècol la piêga dal j aluviòun (l’ûltma, catastrôfica, int al 1951).

A neghêr la convinsiòun che Gualtēr al duvés la só nasîta a i Rumâni a’gh pèinsen al 
sustansiōṣi catêdi relatîvi a l’etê dal fèr e al peréiod etrósch e cuncentrê ind la zôna ‘d la Palasèina dal dé d’incô e dal Castlâs, unî a quî che a s’arfân a l’etê dal brònz e che în da coleghêres a l’aṣvèin teramêra ed Sânta Rôsa (ed Puvî), a sègnen sti pôst cme préma abitasiòun stâbila ed probâbil coloniṣadōr ed l’època.
Al nòm ed Gualtēr al sêlta fôra cêr e nèt sōl dimòndi tèimp pió têrd, a la fîn dal peréiod rumân, al nòm al deṣvîn fôrsi da “Castrum Vulturena”, pó “Castrum Walterii”, pôst fundê dal Longobêrd Gualtiero (VII sec.) Al cèinter sitadèin pió antîgh ed Gualtēr l'é d'arcgnòser cun la Cēṣa ed Sânt' Andrea, tirêda só int al IX sèc. cme 'na nurmêla capèla, int a XII l'é dvintêda cēṣa parochièla, ch' la servîva ânca pr' al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa, che d' intôren  a s'în mési in fîla al prémi cà, che àn fât al sistèma ed Piâsa Felice Cavallotti dal dé d'incô  fâta a teriângol, circundêda da strèti cà in fîla d' impiânt medioevêl e rinasimentêl, probabilmèint druvêdi ind al pasê ad ûṣ ed furesteréia dal Cunvèint aṣvèin. Ind la piâsa a gh'é in pió ed la cēṣa ed S.Andrea ânca al Pòs  arnuvamèint, dôp avèir subî 'na parsiêla spianêda intōren a j ân ‘50,  dal pió antîgh fât intōren al 1776 insèma a un prugèt ed Giovan Battista Fattori in fōrma ed  'n' elegânt caplèina.    

Pr' al contròl dal véi dal fióm ed al pôst per la tèra bòuna i sgnōr ed l'època àn fât un castèl inséma a la rîva drèta dal Po, còl che gh'armâgn ed l'antîga furtèsa l'é stê mudê e més dèinter ind l'usadûra dal Palâs Bentivoglio che al tîn d'acât i sègn ed l'antîgh spiandōr ind la facêda ed frûnt la grânda piâsa e ind al dō tòri d' ângol davânti. Al gróp ed fabrichê, ed grândi mzûri ed fōrma a quâter cantòun circundê, fôrsi, da fusòun fònd furnî a i quâter angôl ed tòri, al gh'îva dèinter un lêregh curtîl. 
La stôria polética ed Gualtēr, decisamèint cumplichêda e turmintêda, l'à vést pasêr al pusès da 'na mân a  cl'êtra.
A l’inési dal Tersèint la properietê dal castèl l'é ed Azzo d’Este che a'gh và a drê, int al 1326, l' avtoritê di Da Correggio.
Int al 1345 al pâsa al Marchèiṣ Obizzo d’Este che, sibèin i tetatîv ed rinfursêr al difèiṣi dal castèl, an égh la chêva mìa schivṣêr, vêrs la fîn dal 'stès ân, la cunquésta da pêrt di Gunṣêga, che a tînen al fèdev per cûnt di Visconti.
Ind al tèimp ed la dipendèinsa gunṣaghèiṣa al castèl, pôst ed cunténov scûnter, al câsca sóta la giurisdisiòun ed Bresèl. 
Int al 1402, Gian Galeazzo, Dóca ed Milân, al dà al fèdev Ottobono Terzi, cambiê int al 1442 da Erasmo Trivulzio.
Int al 1452, Gualtēr al vîn més sóta da i Da Correggio, per caschêr ed nōv sóta al pusès milanèiṣ int al 1454. Un ât ed barât sarê só int al 1479 tra i Visconti e i sgnōr ed Frêra al decèd che Gualtēr al fâga pêrta dal Duchê estèins e la só sotmisiòun a la Duchessa Bona, invistîda da Ercole I. J Este mantînen al lôr pusès fîn a quând Alfonso I al decéd, int al 1567, ed cuncêder al feèved ed Gualtēr a Cornelio Bentivoglio, sostitût generêl dal Stêt Ferarèiṣ cun al tétol ed Marchèiṣ. 

Atravêrs la costrusiòun dal palâs Cornelio Bentivoglio al mudéfica in môd pió impurtânt l'impiânt sitadèin dal paèiṣ. Per tirêr só al palâs, che l'inzgnêr incarichê, Giovan Battista Aleotti ciamê l'Argenta, al dîṣ: “erezione di tanta mole”, a's drôva al materiêl ch' al deṣvîn  dal ṣventramèint dal Castlâs druvê cme pôst dal Consèli ed la Cumunitê. Al magnéfich Palâs Bentivoglio rispetōṣ di critèri dal Rinasimèint al gnirà finî da Ippolito fiōl ed Corneglio subèintrê a ló al gvêren int al 1594.
Cornelio e só fiōl Ippolito, àn dê l'inési a còla grandiōsa ôvra ed bunéfica ch' l'à salvê dal la padòla la pianûra arzâna e che j impiânt impurtânt în incòra vâlid e funsionânt.

A's pōl dîr che al periéod de spiandōr per la stôria ed Gualtēr a's cunclód int al 1634, quând Francesco I ed Mòdna l'à tôt adôs a ló al Marcheṣê.
Int al 1661, sóta al gvêren ed la Duchèsa ed Mòdna Laura, a s' intervîn inséma al palâs Bentivoglio ṣlargândel e dubândel. 
J Este int al 1750 vènden la rôca al Cmûn, ch' égh l'à incòra adès.
Int al 1751 'na grând pêrta dal fabrichêt l'é stê butê zò per arznêr al pîni dal Po.
A la fîn dal setsèint int l'êla ed mansèina é stê zuntê, per ôvra ed Giovan Battista Fattori, al teâter, che incô an s' pōl mìa druvêr. 
Int al l1796 al paèiṣ al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna. 
Int al 1860 al va a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia.
Al 9 novèmber dal 1879 a ’s  costituèṣ la préma Societê ed Mótvo Socôrs e Prèstit tra j operâri dal cmûn ed Gualtēr. A la vigélia ed la préma guèra, i coperadōr ed Sânta Vitôria a dân véta a n’impurtânt speriĵnsa ed coperasiòun agrécola cûmprând la pussiòun di Grèpi. 
L’inési dal sècol l’é sgnê da nōvi pîni dal Po. 
Al 15 novèmber 1951 l’âcva dal Po l’à invêṣ la Bâsa arzâna e la rîva al cêvi ed vôlta dal j archêdi ed Piâsa Bentivoglio a  3 mêter e 80 d’ altèsa. Da alōra la riprèiṣa socio-conômica dal cmûn l’é stêda sèimper in chersûda. 

Tirê só tr’ al 1594 e al 1600 da Cornelio e Ippolito Bentivoglio. In urégin al fabrichêt l’êra fât da quâter facêdi in côt lòunghi 90 mêtri, cumpâgni a còla ch’ a’s vède incô. I quadrê di trî lêt chi incô égh manchén în stê druvê per rifursêr e tirêr só j êrṣen dal Po al tèimp ed la pîna dal 1751. Al piân tèrra dal palâs a’s câta la Sêla di Marangòun, druvêda in pasê da artigiân dal lègn, adèsa druvêda per mòstri e sêla conferèinsi. Al piân d’ed sôvra catòm al Salòun di Gigânt, la Sêla ed l’Eneide, la Sêla d’ Icaro, la Sêla ed Giove e la Capèla Gentilésia. 

Mésa ind al fiânch a sîra, la tòr cévica la s’lêva só incastêda tra i pôrdegh che, cuntènev, ôrnen i trî fiânch ed la piâsa. A piânta cun quâter spîgh, l’é stêda fâta ind i prém dal ‘700. L’intêra impalcadûra l’é tgnûda só da un êrch a tót sèst che la dà l’ingrès in via Vittorio Emanuele II. La tòr l’é fâta da trî piân che se stréchen vêrs l’êlta: ind al prém piân, tra dō côpi ed riliêv vertichêl cun capitèl, a’s câta l’antîgh arlòj ch’ al dà inséma a la piâsa, ind al secònd tra còsti a’s câta ‘na perfiladûra archêda. Al têrs piân l’é un lucernâri cun la bês a ôt ângol, cun un’archêda cèca per lê, cun imséma un tambór ciléndrich, quacê da ‘na coplèta e da ‘na bandirîna segnaèient. Inséma a la facêda a mezdé ed la tòr l’é ste restarvê da pôch un antîgh arlòj solêr.

Al cèinter uriginâri a’s pōl  probabilmèint arcgnòser  cun l’antîgh castèl dal veschév ed Pèrma, arcurdê in un documèint dal 1388. L’é pasê Torello int al  XVI sècol. La véla a’s preṣentêva alōra a piânta fâta a retângol e a dû piâni. Al prugèt dal giardèin, més zò secònd a mudê rumântich, al fà vèder ûn di pió interesânt esèimpi ed prugèt ed giardèin pitorésch a l’inglèiṣa int l’arzân.

L’ospedêl, incô cà protéta per ansiân, l’é intitulê al benefatōr Felice Carri, che a n’à prugetê l’istitusiòun int al 1781. L’é gnû só in ‘na zôna bèle destinêda a Convèint  ed l’ōrden ‘’Francescano Minore Osservante’’,  ciamê i “Zoccolanti”. Che l’ é môrt, ind al 1965, dôp avèir pasê j ûltemi ân in malatéia, còl che l’é fôrsi incō al pió famōṣ sitadèin gualtierèiṣ, l’artésta Antonio Ligabue.

Ind la frasiòun ed Sânta Vitôria a’s câta sté grând fabrichêt tirê só tr’ al 1770 e al 1775 (al giardèin e chi êter fabrichêt atâch în stê finî int al 1783) da la faméja di Cûnt Greppi ed Milân, che îven  ricevû da j Estèins, in sté zôna, ‘na pussiòun ed grôsi dimensiòun, che îven urganiṣê e l’îve fâta dvintêr funsinânt e ch’ la rendîva. J adôb ed l’intêren în stêd in grând pêrta fâti da Giovanni Morini e préma ed tót dal gualtierèiṣ Giovanni Sogliani, ch’ l’ à imblîe al salòun Greppi, da considerêres cme esèimpi  d’adôb ed la metê dal ‘700 ind l’arzân. Ind al salòun a’s tîn da cât un camèin in mêlmer, dal Bolognini, che insèma a gh’êra, probabilmèint, un spèc. Da segnalêr la preṣèisa dal pôrti e fnêstri uriginâri, e la schêla d’ ingrés al salòun.

Ind la secònda metê dal sècol XVIII al Dóca ed Mòdna l’à impôst la sarêda ed tót i pós  privê per vansêr  infiltrasiòun cèchi d’ âcva surzéia dal Po ind l’abitê.
Per gnîr incûntra al necesitê d’ j abitânt ed la piâsa al Cmûn l'à fât fêr un pós pōblich, finî intōren al 1776, l’é stê da pôch arpurtê a la só fōrma uriginâria.

Sté pûnt ch’ al s’arfâ a la secònda metê dal ‘700 a’s câta a S. Vitôria, inséma al turèint Cróstel, e l’ é al pió antîgh dal gualtierèiṣ. L’ é in quadrê côt, a trèi archêdi. Al nòm al deṣvîn, probabilmèint, dal “paradôri” che mési a piòmb al côrs dal Turèint a tirêven só al livèl ed l’âcva, necesâri pr’ al funsionamèint dal mulèin, pôst l’ a tâch. Al pûnt al costituîva ‘na poṣisiòun stratégica: un tèimp a ‘gh pasêva l’antîga véia ‘’Domorum de Boscho’’ e al permetîva al pasâg da la pianûra a la culèina e invicivêrsa.

In sté piâsa a dân al Palâs cun al ‘stès nòm, la colegêda ed Sânta Maria ed la Nèiva e la Tòr Cévica. La piâsa l’é un perfèt quadrê ed sèint mêter ed lê, curonê per trî lê da ariōṣ pôrdegh muvimentê da 69 archêdi. 

Tirând drèt per via Vittorio Emanuele II a s’ arvésa la lòunga Piâsa Felice Cavallotti, a fōrma ed teriângol, circundêda da strèti cà in fîla. Ind la piâsa a gh’é la cêṣa ed S.Andrea e al Pòs. 

La Cēṣa l’é steda tirêda só int al 1547 e  in sègvit l’à subî di arnuvamèint ed nèt per ôvra ed l’inzg. Vacca. Òna dal dō facêdi la s’unès cun al purdghêl ed la piâsa, ch’ l’êtra sóta al purdghêl. În preṣèint sê caplèini ed fiânch piturêdi a frèsch: la pió impurtânta l’é còla a mansèina atâch al preṣbitèri, zuntêda int al 1660, dóve a’s câta l’Anunciasiòun dal Bononi. Al sufèt a’s preṣèinta in vôlti a bòt e a vèila.

La costrusiòun de sta cēṣa, mésa in un spâsi indrê rispèt a la cuntrêda, l’é stêda dêda a la diresiòun ed l’inzg. Vacca a j  inési dal XVII sècol. La cēṣa l’é servîda pr’ al funsiòun religiōṣi ed la Cunfratêrnita gnûda só a Gualtēr bèle int al  1547

Tirêda só int al  IX sec. cme nurmêla capèla, int al  XII l’é dvintêda cēṣa parochiêla, druvêda ânca pr’ al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa. Che, int al 1547, l’é gnûda só la Cunfratêrnita ed la Cuncesiòun. Quêṣi tóti al ōvri tgnûdu da cât ind l’ intêren în dal XVIII sècol, mēno la stâtva ed la Madòna ed Loreto (del XV°) ed ‘na tèila figurânt Sant’Ignazio ed Loyola e S.Filippo Neri in adorasiòun ed la Crōṣ (metê XVII°). 
A gh’ é che, sèinsa nisûn sègn per arcgnòsrel, la tòmba dal frê Ludovico Grossi, ciamê al Viadâna, fondadōr ed la múṣica sâcra modêrna, che l’é gnû suplî int al 1627 dôp avèir pasê i só ûltem ân ind al cunvèint aṣvèin.

Ind la frasiòun ed Pēv Salṣêr la gh'é la Cēṣa ed la SS.ma Vêrgin dal Grâsi.
Al fabrichêt uriginâri, més pió a sîra, l’à subî dimòndi dal pîni dal Po, che a n’àn cumprumés gravemèint la stabilitê. A n’é gnû fât un nōv fr’ al 1653 e al 1670. L’intêren ed la cēṣa l’é a ‘na navêda cun sê capèli ed fiânch. La vôlta l’é stêda dal tōt  restavrêda tr’ al 1914 e al 1915, cme grân pêrte dal tèimpi.

L’é davânti al Palâs Greppi.
L’ é stêda arfâta cme l’é adèsa insèm al campanîl int al 1683, insém al ruvîni ed la préma costrusiòun ed la fîn dal 1500, vrûda préma da Cornelio, pó da Ippolito Bentivoglio a conclusiòun dal j ôvri ed bunéfica int al teritôri. A l’intêren Sânta Vitôria l’é tôta zò a mèz bóst, in lègn decorê cun ōr e argînt, in manēra barôca; a i pē ed la scultûra ‘na custôdia ed vêder la tîn da cât l‘arléquia ‘d la sânta, dòun dal Cardinêl Vicâri ed Ròma all’Arcidiâchen ed Guastâla (1647).




#Article 71: Immanuel Kant (230 words)


Immanuel Kant (22 d'avréll, 1724 - 12 ed febrèr, 1804) l'era un filôsof tudàssch. L'era nèd a Königsberg, in Pròssia, e l'è mort sänper lé. Al studié filosofî int'l universitè 'd Königsberg, e dåpp l era advintè un profesåur ed filosofî. L'era interesè såura tótt a una nôva teorî fisica d Isaac Newton.

Dåpp ch'l avéva finé 'd studièr, l'incuntré al filôsof inglais David Hume. Hume l'era dré ch'al lavureva a la teorî dal skepticism, ch'la dgéva ch'an i sré gninta ch'al pré dèr 'na sicurazza al nôstri esperiänz. Kant al n'era brîsa acsé cuntänt quand al sinté quall ch'al strulgheva ch'l èter e alåura al zerché 'n etra strè che qualla 'd Hume, a meza vî stra 'l skepticism e al dogmatisum, såura tott l'era stè influenzè da Jean-Jacques Rousseau e dai só pinsîr såura la dutrénna murèl e al fât d'la libertè. 

Incû la filosofî 'd Kant la sciama; filosofî créttica. La só ôvra pió cgnossó l'è la Créttica 'lda ragiån pûra () ch'l è stè publichè dal 1781. 

Al cminzéppi dal sécol XX äl teorî 'd Kant gnénn druvè da una nôva generaziån 'd filôsof tudàssch, chi dénn vétta a un grópp ciamè nôv kantisum, ch'l à ancåura incû di mondi d'l influänza.
Kant al pinseva che nueter a prom cgnoser sol i fenomen, meinter col ca ghe de dre (al noòmen) an nal prom mia saveir.




#Article 72: Filippo Re (902 words)


Filippo Re (Rèz, 20 lój 1763 – Rèz, 26 mêrs 1817) L’ é stê un studiōṣ dal piânti e agrônom italiân.
Fiōl ed Rinaldo e Marianna Vezzani. La faméja l’êra d’ urégin lumbêrdi, dêda al cumêrc e la s’é spustêda a Rèz a la fîn dal XVII sècol. Al nōn ed Filippo, Antonio Re, l’îva otgnû  l'apêlt dal gabèli dal Dóca Francesco III d'Este int al 1720, l’ēra dvintê dimòndi réch e l’îva otgnû al tétol ed cûnt  per i sō fiō e per quî che gnîven dôp.
 

Filippo l’à studiê da i Geṣvéta Ravèna e, cun la scanṣleda ed l'ōrden int al 1773, l’à finî i stódi a Rèz, l’à utgnû al diplôma in siènsi matemâtichi int al 1781. Fîn da cl' època al s’é dedichê al stōdi dal piânti ind l’ôrt ed faméja a Sânta Crōṣ e in un fònd a Véla Sèla (frasiòun ed Rèz), ché al fà un vèira ôrt dal piânti furastêri cun 1400  qualitê che deṣvînen ânca da pôst dimòndi luntân. 
Int al 1790 l’à utgnû la câtedra d’ agrâria int al licèo arzân. L’à més insèm un erbâri cun 7835 divêrs campiòun che incô  l’é tgnû da cât a i Muséi Cévich ed Rèz. 
Còst l’é un peréiod dimòndi turmintê e ânca Re l’é ciapê ind la môrsa ed còl che câpita.
Tra i nôbil l’é ûn ed quî che în favurevèl a la rivolusiòun arzâna e al spēra che a Rèz  a vègna fâta ‘na repóblica indipendèinta perché al cunsîdra pèiṣa la dipendèinsa da Mòdna. 

Al 26 agòst 1796 la stôria la vèd nâser la repóblica arzâna, tra utòber e novèmber  la federasiòun tra Rèz, Mòdna, Bològna, e Frêra, in znêr dal 1797 la Repóblica Ciṣalpèina fîn a l’ avtûn pó la Repóblica Cispadâna fîn al 1799, cun l’invasiòun âvstro-rósa.
Filippo Re a l’inési al mantîn j incâregh póblic ed Capitân ed la Guêrdia Cèvica, pó Capitân ed la Milésia, ed Presidèint ed la Cumisiòun ed Puliséja e a Mòdna la nômina a Individuo della Commissione di Educazione e Istruzione pubblica e profesōr d’Agricultûra e studiōs dal piânti. Pó dôp avèir rifiutê ed fêr un giuramèint d’ “ôdi al gvêren di Ré” al dêv mulêr sti incâregh e scapêr in muntâgna a Culâgna in dó l'armâgn per dû mèiṣ. Sté speriĵnsa la ‘gh permét d’andêr in fònda a i só stódi e ‘d publichêr int al 1798 al ‘’Viaggio al Ventasso e alle Terme di Quara’’ e ‘’Elementi di Agicultura’’, che gh’àn dimòndi sucès. Al prém al sègna l’inési dal stódi dal piânti ind al teritôri arzân e al secònd l’é al prém léber in Itâlia che al promōv l’agricultûra al livèl ed siĵnsa.

Int al 1799 cun al ritōren di avstrîach al dvèinta presidèint ed la Regèinsa pruviṣôria e pó rapreṣentânt ed la Regèinsa ed Mòdna. Int al 1800, dôp la batâlia ed Marengo dōve Napoleòun al bât j avstrîach es tōrna a fêr la repóblica Ciṣalpèina, Re a’s ritîra a véta privêda. L’é stê, int al 1803 e per pôch tèimp, Presidèint dal cunsèli ed lêva, ind al ‘stès àn, a novèmber, l’é numinê da Napoleòun profesōr d’ Agrâria ind l’Universitê ed Bològna, ché l’arvés un ôrt dal piânti furastêri sperimentêl e un Muséo agronômich. Ind l’ân acadèmich 1805/1806 al dvèinta Mgnéfich Retōr. l’armâgn a Bològna fîn al 1814 in dóv' al póblica al só ôvri pió impurtânti.
Al cumîncia ‘na publicasiòun anvêla  l’ ”Almanacco, o Lunario de’ Contadini d’Italia”, al scrév ôvri de spiegasiòun cme:” L’Ortolano dirozzato” o “Il Giardiniere avviato all’esercizio della sua professione”. Ind i “Annali di agricoltura” da ló fundê al dà, dôp un stódi, per la préma vôlta la situasiòun ed l’agricultûra in Itâlia.  

Ind al 1814, cun al ritōren dal faméj reêli, a vînen prupôsti a Filippo Re al câtedri ed Napoli e còla ed Pavia, mó ló al rifiûta per turnêr, dôp la Restaurasiòun estèinsa, Profesōr d’ Agrâria a Mòdna, ind l’Universitê arfâta, e diretōr ed l‘Ôrt dal pianti furastêri che al li ṣlêrga, in trî ân, e al pôrta al nòmer di gèner preṣèint a 1836. Al fà l’elèinc la “Flora estense” e al póblica al IV edisiòun ed “Elementi di Agricoltura”.
Int al 1817 a Rèz a scòpia ‘n’ epideméia ed tîfo. Ló, turnê in sitê per al vacânsi ed Pâsqua al ciâpa la malatía e al môr al 26 mêrs a 54 ân..

Filippo Re l’é  l'agrônom ch’ al j ôvri în al pió lisûdi, in Itâlia, ind al cōrs ed l'Otsèint, rispèt ad ôgni êter studiōṣ agrâri: dal prémi edisiòun a l' inési ed l'Otsèint i sō tratê în stampê ed nōv e quistê da properietâri e fatōr fîn e ânca pió in là dal 1850. Antonio Saltini l’à nutê che: nel successo delle opere di Re si identifica la prova più evidente dell'arretratezza dell'agronomia italiana dell'Ottocento, siccome Re è un pratico che osserva con acume e giudica con lucidità comparativa le metodologie agronomiche in uso nelle campagne italiane, ma non ha percepito la portata della rivoluzione della chimica di Lavoisier, quella della fisiologia vegetale di De Saussure, né quella della patologia vegetale di Targioni Tozzetti. Tutta la sua opera è sensibilmente arretrata, quindi, rispetto al progresso delle conoscenze naturalistiche sulle quali si fonda, nei decenni successivi alla stampa delle sue opere, la nuova agronomia europea, che l'Italia non recepisce continuando a leggere i manuali di Re fondati su idee chimiche e biologiche tipiche dei naturalisti della metà del Settecento. .




#Article 73: Teâter Cavalerésa (Rèz) (254 words)


Al Teâter Cavalerésa (Teatro Cavallerizza in italiân), intitolê a Cesare Zavattini , l’é al têrs teâter póblich ed Rèz dôp al  Teâter Municipêl e al Teâter Ariôst al vîn só in Piâsa 'd la Vitôria in dó gh'é ânca chiêter dû teâter, l'é ed fiânch al Teâter Ariôst.
Al pōl èser druvê a fêr tōt i spetâcol ed teâter e mûṣica dal dé d’incô. Al fabrichêt al dêv al só nòm  a còl ch’l’é stê druvê a fêr un pô ed tèimp fà,  l’é stê més a teâter sōl da pôch, e l’ēra la cavalerésa ed la vècia casêrma Carlo Zucchi quând a’ gh’ēra dèinter un Regimèint ed l’Artilieréia a cavâl.

Al pōl cuntgnîr al mâsim 500 persòuni.

Ind al só aspèt normêl la sêla, ch' la pōl èser dispôsta in 12 diferèinti solusiòu, la gh’à un' ónica gradinêda mó la pōl avèirghen ânca ‘na secònda ch' l'é a scumpêrsa e di êter pôst a sēder da méter ind al pêra.  La natûra ed prèir èser druvêda a fêr tót e al dimòndi posibilitê ed la sistemasiòun dal spâsi a n’în fân al pôst naturêl ed progèt specêl, spetâcol ed ricêrca d’ògni gèner, e l’é in grêd ed favurîr al pió divêrsi esigînsi de sperimentasiòun, artéstichi e ed  rapôrt póblich-sēna Ind al  2004, l’é sêt rinfursê ind al materiêl tètnich, e gh’é stê zuntê un gradés cunténov in tóta la sêla.

Soquânt eşèimpi d’ûş dal tânti funsiòun e dal divêrsi manēri ch’ a’s pōl druvêr al spâsi ed la sêla fâti in soquânt spetâcol:




#Article 74: Cónt (195 words)


Dai ténp antîg l'omen l'à sänper druvè däl prêd cénni par contèr. In Grêcia antîga e a Råmma as druvèven dî âbec (ch'î éren fât ed balutén furè ch'i s infîlèven in fitón ed fèr) par fèr di cónt d'l aritmetica. As dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch'i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra. 
Po dåpp, in matemâtica, sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch'la vré dîr realizaziån dî cónt. In aritmetica, sti cónt i vrénn dîr zontèr, tirèr vî, moltiplichèr e divîder. 

In generèl as dîs ch'i én cónt äl combinaziån (col rispèt ed rêgol prezîsi) ed sîmbol (mégga sänper dî nómmer) con dî operadûr (par esänpi +,-,* e /) par avair un risultè sôlid. As pôl dîr acsé ch'l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént. Sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs, ognón coi só fén e äl só rêgol: int'l aritmetica, int'i cónt infinitesimèl (cónt differenzièl e cónt integrèl), int'i cónt d'la probabilitè, int' i cónt proposizionèl, int'i cónt dî nómmer, e vî acsé. 




#Article 75: Nuvalêra (2149 words)


Nuvalêra (Novellara in italiân) l’é un cmûn ed 13.623 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz més a 19 km. a mezdé ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz - Guastâla, cun la stasiòun.

Nuvalêra l’é al paèiṣ dōve l’é nasû Augusto Daolio, artésta brêv a fêr tōt,  cantânt e fundadōr insèm a  Beppe Carletti dal gróp musichêl  I Nomadi.

Al nòm d’adès al deṣvîn dal antîgh Nubilaria, in quânt al trèin d’atōrna l’êra per lo pió pantanōṣ e còst al favurîva al gnîr só dal fumâni fési e lòunghi.
Incòra incô a’s pōl vèder che al costrusiòun pió antîghi dal paèiṣ în stêdi fâti inséma a dal gôbi  dal trèin. Tra i monumèint pió impurtânt a‘s lumîna al Cunvèint di Geṣvît (ruvinê ind al tèimp da di dân edilési, bandunê totalmèint per di ân, adèsa în drê justêrel), la Rôca di Gonzaga, al Casèin ed Sòt e al Casèin ed Sōver che în stêdi al cà ed l’istê di Gunṣêga. Al Muséo Gunṣêga in dō a’s câta ‘na presiōṣa e rêra colesiòun ed vêṣ dal XVI sèc. che deṣvînen da la vècia farmacìa di Geṣvît.

La préma vôlta, dòunca, ch’es pêrla ed Nuvalêra l’é  in un documèint dal 963 ma la costrusiòun ‘d un “castrum” la và mésa a l’inési dal XII sècol  per mèrit ed Gherardo Malapresa. Chiló al fà tirêr só ‘n tòra circundêda da fusòun e rivêl, mudând acsé al primitîv recînt, rinfursê da ‘n’ imperdghêda. Al vîn pó vindû, int al 1142, dal fiōl ch’al l’îva reditê al la só môrt. Un êter cuntrât d’ acquést dal 1270 al fà pinsêr che prèma di Gunṣêga, che rivarân int al 1358,  fós stê i Sessi a cmandêr inséma a Nuvalêra.
La fortificasiòun di Malaprèiṣa la gh’armâgn fîn a quând al ciâpa al fèdev Feltrino Gonzaga, che, ind al 1371, al la fà butêr zò, al fà tgnîr da cât sōl la “turris vetus”, per tirêr só la costrusiòun d’adèsa. 

In tóti al manēri la stôria ed Nuvalêra l’é lighêda ai  Gunṣêga che, rivên ind la bâsa arzâna int al XIII sècol, a n’îven fât al cèinter cun atôren dal j êtri burghêdi.
E còst al vîn arcurdê ind al soterâni ed la cêṣa parochiêla ed Sân Zvân ed la Fôsa dōve al pitûri a frésch în stêdi stachêdi ind i ân sinquânta e tgû da cât int al muséo cévich che n ‘în ‘na testimuniânsa.
Feltrino Gonzaga, parèint ed la famōṣa faméja Gunṣêga ed Mântva, l’êra al ṣgnōr ed Rèz. Drêda la minâcia dal j êrmi dal marchèiṣ Nicolò d'Este, di Manfredi e dal Cûnt Lucio di Lando, Feltrino l’é stê costrèt a vènder a Bernabò Visconti la sitê al tîn però, per la só famèja, Bagnôl e Nuvalêra. L’é ste fât acsé un Stêt cèch, che promòs in cuntéa, l’é stê gvernê cun giudési da i cûnt Gunṣêga fîn al 1728. I prémi tèimp ed la sgnuría in mìa stê, ed sicûr, tranquèi perché un ôdi murtêl al dividîva i Gunṣêga ed Nuvalêra da i sô cusèin ed Mântva. Pr’ avèir un un sicûr ricôver cûntra ai sô nemîgh, i Gunṣêga îven pruvedû a cumincêr la costrusiòun ed la  Rôca. I lavōr per la costrusiòun ed la grandiōṣa cà-furtèsa in stê cumincê int al 1385 da Guido Gonzaga (fiōl ed Feltrino Gonzaga). Guido al mèt só un cantêr urganisê e funsionânt.
Cumpletê i vultòun ed fundasiòun, int al 1386 a’s và avânti cun al tirêr só al mûri fîn al prém piân. Sti lavōr, a vân avânti per pió de stânt’ân, a pôrten a la costrusiòun dal primitîv fabrichêt. La Rôcca, ed fōrma a quâter cantòun, l’êra furnîda ed mûri ed grôs spesōr (schêrpa ed 30 testêdi) cun i mêrel e cun, a i quâtr’ ângol, un turiòun; la se ṣlêrga per 191 têvli oséja 7.750 mêter quêder 
Int al 1452 i coregèiṣ asèdien Nuvalêra per dû mèise che a’s cunclód cun la rèiṣa ed la Rôca.
I grôs dân fât al bôregh e al sô fortificasiòuni, mìa incòra finîdi, a vînen justê da  Francesco I Gonzaga, che turnê in pusès dal fèdev, al finés al sistêma difensîv e l’ al rifôrsa cun ed l’artileréia.
Di nōv intrvèint per rinfurṣer la Rôca a vîne fât, int al 1494 e 1499, per al minâci che rîve da Guastâla, gvernêda da i Cûnt Torelli, e dai Stêt di cusèin mantvân. 
Per la putèinsa ed l’insèm al vîn ciamê: Gagliarda fortezza dal gvernadōr dal Pêpa  Francesco Guicciardini.
Int al ‘500 a vînen cumincê ‘na sèria ed lavōr che câmbien la furtèsa in un castèl destinê pió a la véta ed cōrt che a la difèiṣa e la vîn cambiêda in cà ed rapreṣentânsa, perdèn acsé al só primitîvi conotêt militêr.
Ind la préma metê dal XVI sècol utîn la regèisa dal fèdev Costanza, mujêra ed Alessandro Gonzaga, che la prugrâma a partîr dal 1541, ‘na sèria ed lavōr, per la bunéfica di trèin pantanōṣ, per la costrusiòun dal “Casèin ed Sōver” caimê “Bell’Aria” e per tirêr só un piân ind la Rôca.
A la môrt dal Cûnt Alfonso I Gonzaga int al 1589, la mujêra Vittoria di Capua l’à tôt in mân al bréj dal cmând d'acôrdi cun al fradèl dal marî Camillo che al cgnusîva bèi l’inteligînsa a la bontê ed la cugnêda che gnûda spôṣa a Nuvalêra a dersèt’ ân int al 1567, la gh’à ‘vû trédes fiō
L’é stêda subét bèin vrûda per la só bontê e pr’al só ôvri ed caritê. Int al 1598 l’à fundê al Mûnt dal Grân, ciamê ed la Misericôrdia e al Mûnt di Pègn ciamê Mûnt ed Pietê.
Nuvalêra la gh’îva un grôs pèiṣ polétich in chi sècol là esènd un Stêt indipendèint cun dirèt ed «tgnîr al bôia e bâter munèida» e cme vōṣ stimêda ind l’Impêr e tr’ al cà regnânti dal vèc continèint.

Al pusès di Gunṣêga, che al gh ‘îva ânca Bagnôl, l’é finî 1728 per la môrt ed l’ûltem cûnt Filippo Alfonso, al fèdev l’êra turnê a l’Impêr. Rinaldo d'Este, dóca ed Mòdna, drêda a un grôs pagamèint, a n’ utîn l’investidûra int al 1737, e dòunca fîn al 1859 Nuvalêra l’é andêda a drê al sôrti dal Duchêt ed Mòdna.

Purtôp dimòndi stâbil, cunvèint, cêṣi ecc. în stê guastê, mó an n’é mìa difécil catêr ind al vèci strêdi cun i pôrdegh bâs e silensiōṣ i sègn ed l'antîga dignitê. 
La Rôca la gh’à incòra, ind al mûri, ind di turiòun angolêr cun camèin ed rònda e piombarôli, strutûri medioevêli e rinascimentêli. Ed rêra belèsa l’é ‘na colesiòun ed vêṣ per farmacéia in cerâmica, rèst ed l'antîga farmacéia di Geṣvît.
Sèimper ind l’antîga Rôca a’s pōl vèder ‘na sêla dedichêda a Augusto Daolio, ûn di fundadôr del gróp muṣichêl  I Nomadi môrt int al 1992. Dèinter in sté sêla, druvêda sōl per conferèinsi  e incûnter, a’s pōl vèder soquânt quêder e disègn ‘d Augusto che în stê dê in depôṣit da l'Asociasiòun Augusto per la Vita.
Adèsa ind la Rôca a gh’é j ufési dal cmûn, al sêli dal muséo cèvich e ‘ dla civiltê cuntadèina e ânca un bèin teâter, fât cme ‘na miniadûra dal Teâter Municipêl ed Rèz

Al monumèint pió impurtânt ed Nuvalêra l’é ed sicûr la Rôca ch’la vîn só int al cèinter sitadèin. I lavōr în cumincê int al 1385 da Guido Gonzaga mó l’é sōl dôp la metê dal quatersèint ch’al dvèinta ‘na furtèsa. Int al 1500 l’é incumincê al lavōr per mudêrel in cà-furtèsa destinê pió a la véta ed cōrt che cme difèiṣa. Int al 1561 e int al 1566, Lelio Orsi al zûnta al secònd piân e la lôgia. Sèimper Lelio Orsi al pitûra j apartamèint dal piân nôbil, la lôgia, al teâter ed cōrt e al sêli d’unōr al piânt tèra. In dal sêli dōve gh’é al Muséo Gonzaga divêrsi sêli a gh’àn al sufét a castòun e splèndid camèin in mêlmer ed Veròuna, adôb srtésa e curiōṣ.

L’é un delisiōṣ teâter d’ôpra italiân, faâ inséma al mudèl di teâter ed Rèz e Chèrp. L’é stê fât tr’ al 1862 e al 1868 só prugèt ed l’arzân ântonio Tegani in pôst di êter dû teâte ed préma al prém dal sincsèint fât da Lelio Orsi (butê zò int al setsèint) e al secònd dal setsèint.
L’arzân Cesare Cervi (al ‘stès decoradōr ed la Sêla dal Cunsèli) a n’à dubê la sêla e l’ intrêda.

Al Muséo Gonzaga al tîn 15 tra sêli e salèti ed l’ apartamèint dal sincsèint di Cûnt, l’é al piân nôbil ed la Rôca di Gunṣêga,  prugetê, fât e decorê sòta la diresiòun ed Lelio Orsi. Soquânti dal sêli a gh’àn i sufét a castòun e decorêdi da sculêr ed l’Orsi in particulêr  Orazio Perucci (1548 – 1624). I dimòndi camèin che gh’în int al câmbri, fât cun al mêlmer rôṣa ed La Rocca Veròuna, in ôvra d’ artigiân sèimper sculêr ed Lelio Orsi.

La colesiòun ed vêṣ da farmacìa dal Muséo l’é òna dal pió réchi e presiōṣi che gh’é. A vînen quâṣi tót dal l'antîga drugaréia dal Cunvèint di Geṣvît ed Nuvalêra, in funsiòun bèle pôch ân dôp la fundasiòun dal cunvèint in dal sincsèint.

Tót i vêṣ a gh’àn al stèma di Geṣvît cun scrét ânca la rôba che gh’êra dèinter.
La sèriea di vêṣ grând, la pió impurtânta, cun figûri sâcri o fantâstichi în probabilmèint ed l’ambiĵnt artésti ed Lôdi ed la metê dal setsèint. Ed la colesiòun a fân pêrta ânca butèli venesiâni.

Int al 1567 Alfonso I Gonzaga, per celebrêr al só nôs cun Vittoria da Capua, l’à fât tirêr só ‘na cêṣa, inséma a n’êtra cumincêda int al 1512 e mai finîda, cun al prugèt ed Lelio Orsi cun la facêda vêrs la piâsa. I lavōr în stê finî sinquânt’ân dôp. La tòr l’é stêda fâta tirêr só da Camilo II int al 1616. L’impalcadûra intêrna l’é a piânta pr’al lòungh e a crōṣ latèina cun l’ònica navêda cun ed fiânc quâter capèli per pêrta. Dèinter a gh’ în ânca la lapîda ed Lelio Orsi, i ritrât ed Camillo I Gonzaga ed la mujêra Barbara Borromeo. I quêder che în ind la cêṣa în di sculêr ed l’Orsi: Pietro Maria Bagnatore, Mario Lodi, Borbone.

In fònd a la cuntrêda di Sêrev (adèsa Via Veneto), ind l’ângol ed la piâsa, a gh’é la Cêṣa di Sêrev, fundêda int al 1654 e tirêda só a pió riprèiṣi, cun al cunvèint atâch.
L'intêren, in ûṣ barôch, l’é a ‘na sōla navêda cun trèi capèli per pêrta.La facêda an n’ mìa finîda, ânca al cunvèint, in urègin prevést a piânta quadrêda l’é stê fât a mèz ( dal 1873 l’é stê druvê cme uspedêl civîl).

Santvâri ed la Beâta Vêrgin ed la Fusèta a’s câta in fònd a cōrs Cavòur. Fât ind al 1654 só disègn ed l’ architèt Gian Battista Negri, l’é a crōṣ grêca cun còpla, cuplèin e trî altêr. Drêda a l’altêr magiôr a gh’é ‘na pitûra a frèsch che dîṣen la sia ed Lelio Orsi, purtrôp ruvinê int l‘ otsèint. 

Da cl’êtra pêrt dal pôrdegh, atâch a la piâsa ed l’ Unitê d’Itâlia, a’s câta la cêṣa ed la Beâta Vêrgin dal Pôpol fâta int al 1704. Int al 1708 a gh’é stê purtê la figûra ed la Beâta Vêrgin ed la Nèiva, che in urègin l’êra stêda piturêda inséma al mûr ed la pôrta d’ingrés dal castèl

Da arcurdêr ânch la grandiōṣa cêṣa Sikh (la secònda in Eurôpa per dimensiòun) al servési ed la grôsa comunitê ed furastêr che lavōren préma ed tót in agricoltûra.

Nuvâlêra da un quêlch tèimp l’é stêda arcgnusûda cme «città d’arte»: la Regiòun Emélia-Rumâgna l’à arcgnusû l’impurtânsa che al paèiṣ al gh’à ind al câmp ed la cultûra, ed la stôria e ind l’aniversâri di fât ch’ al rîva al só mâsim ind la Sêgra ed Sân Casiân e ind l’ arnōv ed tót j àn ed la fèsta ed la batdûra a l’antîga. 
Dòna Vitôria da Capua, spôṣa ed Alfonso Gonzaga, la cunsuderê impurtânt fêr la pêṣ cun al Stêt ed la Cêṣa e ind l’ucasiòun ed l’ Ân  Sânt (1600) l’é andêda a Ròma per celebrêr al Giubileo, mò ânca per arnuvêr al diâlogh cun la Cêṣa. A s’é pasê acsé da ‘na pusèbila scomónica a ‘n’ apostôlica benedisiòun e la cunsègna a Nuvalêra dal j arléqui di sânt prutetōr a l’é ‘na prôva sicûra.
La Sêgra ed Sân Casiân la ciâpa urègin da l’ arcôrd ed l’arîv in paèise da l’arléqui di  Sânt., in dōve Sân Casiân l’é al pió impurtânt, sucès ind la nôt  fr’al 3 e al 4 ed mâg dal 1603.
Sarê dèinter a sèt casèti (ciaschidóna cun l’ arléqui e la bòla uficêla d’ arcgnopsimèint), i Sânt sfîlen in procesiòun pr’ al véi dal paèiṣ ind l’ aniversâri dal lôr spustamèint. La gînt al’à ciamê da sèimper sté funsiòun cme «la procesiòun dal sèt casèti» ch’ la ciâpa, d’ed là dal significhêt religiōṣ, un tōno d’ alêgra tradisiòun.




#Article 76: Fòsel (212 words)


Fòsel (Fossoli in itagliàn, 4.231 cristiàn) l'è na frasiòun ed Chèrp, ch'la s càta in dla pert ed sóvra ed la sitê, ad apèina 5 km da Ról. L'è la frasiòun pió populèda ed Chèrp.

In dla sgònda guèra mundièla Fòsel l'era dimòndi cgnusùda p'r al só camp ed cunsentramèint in dal quèl 'l è pasê anca Primo Levi. 

In dal só sèinter a gh'è la césa dla Nativitê dla Santa Maria ed Fòsel, tirèda sù in dal 990; a cal tèimp là l'éra sòta a 'l monastēr ed San Prósper ed Rèś. La céśa 'd adèsa l'è stèda tótta 'rcostruìda, in stîl neo-clàsic, in dal 1830 da 'l architèt Francesco Bonasi. L'élt campanîl neo-gòtic 'l è dal 1940. 'L intèren 'l è stê decorê da 'l Otello Giovanoli in dal 1911. La céśa la gh'à di manufàt dal 1800 e di quèd'r e di afrèsch dal 1600 e dal 1700, restaurê mìa da dimòndi. Dôp dal teremôt dal mâǵ 2012 però, a gh'è crudê śò al tèǵ e la gh'à da èser dimòndi giustèda.
La parócia nóva 'd Fòsel l'è stèda inavgurèda in dal 1993.

A gh'è anca, lè 'd atéś, 'na cécca stasiòun pr'i aparèć.

I én ed Fòsel Don Zeno Saltini, ch'l à fundê Nomadèlfia, e só surèla Marianna.




#Article 77: Matélda ed Canòsa (4256 words)


Matélda (Matilde in italiân - Mathildes in latèin medievêl )  ed Canòsa (di Canossa in italiân)  l’é stêda fevdatâria medievêla, e ‘n'ardèinta sustgnidōra dal Papêt ind la lôta pr’ al j invistidûri.

Matélda l’é nêda a Mântva int al 1046 e l’é môrta a Bundèin ed Runcōr 
(Rezōl) al 24 lòj 1115.

La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.

La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân. 

Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.

Matélda l’îva utgnû  in dôta la sgnuría e al tétol ed cuntèsa ed Canòsa, Rèz, Mòdna, Mântva, Brèsa e Ferêra, marchèişa ed Tuscâna e la sgnûría só grând teritôri ed la Lumbardìa, Emélia-Rumâgna dal dé d’incō e insém al tèri cun dèinter al marcheşêt ed Tuscâna, pó in sègvit l’à quistê la sgnuría insém al Duchêt de Spoleto, só sgnurèi e castèl ereditê da la mêdra in quî che al dé d’incô în Bēlgio, Lusembûrgh, Frância, Germâgna e só dimòndi êter teritôri dal padrégn Goffredo il Barbuto.

La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia  e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva  da i Rè ed Borgògna.
 
Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi). 

La râsa di Canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē, mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli, mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis, oséja privêdi, ed la faméja. Îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l'acquést ed tèri o al barât ed bèin (per eşèmpi un castèl in câmbi ‘d un vilâg) cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l’ idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs, mó ânca ‘n’ acôrta gestiòun di matrimòni: i Canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj ‘d un grêd socêl pió êlt (cme a d’ eşèmpi tra Adalberto Atto e Ildegarda). In pió i Canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi (a gh’êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri) e èser a la diresiòun ed ‘na diôceşa, èser a câp ed ‘na canônica, d’ un cunvèint o ed ‘na pēv l’ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi. I Canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter, despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di Canòsa. Soquânt cuntrât fât da Bonifacio prevedîven la precaria oséja ‘n'ocupasiòun ed 3 generasiòun in câmbi d’êter bèin, mó dôp a bastêva che l'ocupânt an n’arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev. A’gh’ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû: Bonifacio an s'é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli. Ind al gîr ed soquânti generasiòun i Canòsa, castèl dôp castèl, a gh’îven, ind i bèin privê ed faméja, tót l'êlta Itâlia. Bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun ‘na grôsa batâlia campêla int al 1021 per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch' l’ēra: uomo d'armi forte come un leone, despès al fiânch o in ajót ed l' Imperadôr Corrado II in tóta Eurôpa.

Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja.
Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé.
Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400).
A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a  Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.

La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.

I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice.
I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.

Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda  al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.

La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice.
Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).

A la môrt dal Pêpa Leone IX,  parèint ed tót dû i genitōr ed Matélda, l’ēra gnû elèt pêpa Vittore II da l’ avtoritê imperiêla. 
Vést che l’avtoritê dal dō Canosiâni e che an gh’era mìa al lôr aleê Leone IX, Enrico III al ciâpa in ustâg Matélda (ed sōl 10 ân) e só mêdra e a i pôrta in Germâgnia, ma dôp un ân al  mōr e Matélda la tōrna a Canòsa. 
A la môrt ed l'imperadōr Enrico III la mêdra Beatrice la sērca ‘na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa Goffredo il Barbuto cuşèin dal Pêpa Leone IX; Goffredo, che al dvèinta al padrégn ed Matélda, l’ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint, fiōl ed Gozzellone, Dóca ed Lotaringia ch’ l’ é gnû dôp dal pêder ed Beatrice. Al padrégn, per rifursêr al só avtoritê e còl di Canòsa e pr’ an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir, l’impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō (e cuşèin ed quêrt grêd) Matélda, só fiulâstra, e Goffredo il Gobbo, só fiōl naturêl. Prèst però l'imperadōtor dal Sâcher Rumân Impêr l’al custréng a scapêr e ritirêres in Lotaringia, cun còst Matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr, mó cun pió properietê.

Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa,  ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int  un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa.
A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.

Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061,   a sté pûnt în gnû  elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri  Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.

Matélda a la fîn dal 1069 l’ é andêda a catêr al padrégn Goffredo ch' l’ēra drê murîr in Lotaringia; préma ed la só môrt Matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs Goffredo al Gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê, cme l’ēra stê stabilî in ‘n’ artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra Beatrice. Al marî l’è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich, a tót al manēri Matélda, ch' la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch’ l’ ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra, ânca se ritentîva l’armagn in Lotaringia in cà cun al marî e l’armâgn in cînta ind l ‘avtûn 1070; tra la primavèira e l'istê del 1071 la parturés ‘na putîna ch’ la ciâma Beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra, nòm dimòndi frequèint ind la râsa di Lotaringia. 
Al pêrt an n’é mìa stê fâcil, cme quêşi tót i pêrt dal medioēv,  dôp pôch dé la céca Beatrice la mōr. La Beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed Frasinòr ind l'Apenèin Mudnèiş, cme l'ēra uşânsa tra i potèint, per: la grazia dell'anima della defunta Beatrice mia nipote. 

In  sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al Sgnōr, cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.

T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.

Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş Lamberto di Hersfeld) al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a  Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp  l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27 fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.

Al 18 avrîl 1076 mōr Beatrice, la mêdra ed Matélda, e da sté mumèint, ânca se préma l’îva bèle regnê ed fiânch a la mêdra, la dvèinta a 30 anni l'ónica sovrâna ed tóti al tèri che vân dal Lâsi al Lêgh ed Ghêrda.

Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal  28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv,  dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê. 

Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû  da i fevdatâri ed Matélda  atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.

Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica  Enrico IV.

Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a  Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al  Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme Guelfo), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV.  
Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai.... Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.

Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al  status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e  tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al tradimèint dal giovedé sânt, dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl  l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di  Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin. 

Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch  fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven  vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la  vâl d'Èinsa , da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.

Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl.
Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico,  Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.

Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz  per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.

Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm  a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la  Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.

Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa. 

J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di  Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.

Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia, a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.

Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr  capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.

Al vicèndi rumanşêdi ed Matélda e 'Enrico IV în cuntêdi da Luigi Pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal 1921, in trî ât, Enrico IV, dvintê pó un félm ind al 1984 dirèt dal regésta Marco Bellocchio.




#Article 78: Anzôla (103 words)


Anzôla (in itagliàn Anzola dell'Emilia) l'è 'na cmónna 'd 12 278 abitànt (2015) int'la pruvénzia ed Bulåggna.

Al teritôri 'd Anzôla l'è srè a maténna dal turänt Lavén e a sîra da la Samûza. Pr'al teritôri d'la cmónna i cårren anch'al Martignån e la Ghirånda. Al pajais al s câta a mèza vî stra Bulåggna e Mòdna, o par èser pió prezîs a 15 km dal zänter ed Bulåggna e a 20 da quall ed Modna. L'è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la Vî Emégglia, la strè prinzipèl pió inpurtànt d'la regiån. Äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi.




#Article 79: Don Camél e l'onorèvol Pepòun (félm) (336 words)


Don Camél e l'onorèvol Pepòun (Don Camillo e l'onorevole Peppone in italiân)
L’é un félm dirèt dal regésta Carmine Gallone, têrz episôdi ed la stòria. Al félm  l’à cgnusû un bòun sucès ed póblich e l’é incòra dèspes trasmés in televisiòun.

Al câr armê catê da Don Camél e Pepòun l’é incòra tgnû dacât int al muséo Don Camillo e Peppone ed Bresèl, insém al sidecâr ed Pepòun.

A sòm ind al peréiod delichê ed campâgna eletorêla, a Bresèl ind la Bâsa arzâna, cme sèimper, a se’s prepêra a l’ j elesiòun cun ‘na decîṣa propagânda polética, Pepòun, al séndech, a’s candîda per dvintêr deputê. Per còst l’é custrét a dêr l’eṣâm per utgnîr la licèinsa elementêra. Cun l’ajót e un quêlch sugerimèint, mìa dal tōt diṣinteresê, ed Don Camél,  Pepòun a gh’la farà. Al partî al mânda a Bresèl ‘na compâgna per dêregh ‘na mân ind la propagânda eletorêla, mó Pepòun al ciâpa ‘na côta e sōl l’intervèint dal sôlit Don Camél al sêlva la situasiòun e l’ ajóta a mantgnîr la pêṣ e la serenitê ind la faméja dal Séndech.   
Ind al cōrs ed la campâgna eletorêla ògni môsa l’é lècita, ânca la catêda ‘d un câr armê americân che al tôrna a vèder la lûṣ grâsia a’na pasegêda ed nôt cun Don Camél e al Sgnōr séndech. Dôp un rubamèint int al pulêr ed Don Camél, un stravagânt cumési tgnû in piâsa da Pepòun, un grôs panèl cun un ritrât dal Séndech “mudifichê”, Pepòun al vîn elèt, mêl luntêr al dêv partrîr per Ròma, cun al lasêr al paèiṣ, la faméja, al fiōl céch ch’ l’ al salóta dal balcòun ed cà e al só amîgh-nemîgh ed sèimper: Don Camél. Mó Don Camél agh fà cambiêr idèja a l’al tôrna purtêr a cà in ‘na cōrsa in bicicléta tóta da vèder e da gôder. 

Tant fât divertèint, soquânt ed quisché, cme la catêda dal câr armê a deṣvînen da la racôlta ed racûnt Don Camél e i sō fedēl (1953) ed Giovannino Guareschi




#Article 80: Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp (561 words)


Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp (Don Camillo monsignore... ma non troppo in italiân)  l’é al quêrt félm ed la stòria ed Don Camél e Pepòun, dirèt da Carmine Gallone int al 1961, trât dai racûnt ed Giovanni Guareschi. Al duvîva èser la pêrta finêla ed la stôria (cm' as vèd ânca da i dû prutagonésta: a gh' àn i cavî grîş e în invcî) mó invēce l'à 'vû un grôs sucès al butghîn (bèin 1.105.024.406 frânch) acsé a s'é decîş ed girêr 'n' êtra pêrt.

Don Camél e Pepòun, dvintê, al prém, munsgnōr e, al secònd, senatōr, a s’ incûntren per chêş insém a un trēno che a j arpôrta a Bresèl. ‘Na vôlta rivê al paèiṣ i dû as darân ed nōv batâlia cme ai vèc tèimp, a cumincêr da la necesitê ed risôlver al problēma ed la costrusiòun ed ‘na Cà Popolêra mó però a sré necesâri butêr zò ‘na caplèina vutîva, fîn a rivêr a un fôrt scûnter insém al matrimòni dal fiōl ed Pepòun, che ló al vré fêrel sōl in civîl. Mèinter la mujēra la vré p'r al fiōl un matrimòni cme còl ch' là fât lē cun Pepòun oaséja in cēşa. Cun l'ajót ed Don Camél la mujēra agh la chêva a cunvînser al marî: al matrimòni as farà ânch in cēşa però luntân dal paèiş e int la funsiòun Pepòun al srà ânca custrèt da fēr al cèregh.
Don Camél al dēv ânca mèter 'd acôrdi marî e mujēra: ló meridionêl e moderê, lē (la Gişèla) l'é dal pôst e comunésta che per la polética la trascûra la faméja. Per cavêrgla Pepòun al drōva un sistēma brósch e sèinsa rimisiòun: cun l'ajót dal marî, dōp avèiregh més in cò un sâch, a la pôrten in campâgna e cun al méni égh pitûren ed ròs al s'ciâp e pó la lêsen lé. La gînta pió che sintîr urōr p'r al fât sucès égh câta dal cômich e la puvrèta l'an gh' arà pió al curâg ed gnîr fōra ed cà.
Don Camél al gh'à a che fêr ânca cun la grôsa vincîta al totocâlcio ed Pepòun: al séndech  però al gh'à paûra 'd èser arcgnusû e duvèir pó dêr 'na grôsa pêrt di sôld al partî. Don Camél al capés però chî à vînt, dal mumèint che i giurnêl arpôrten al nòm scrét insém a la schedèina, Pepito Sbateguzzi, e che a n'é êter che Giuseppe Bottazzi cun al lètri şmercêdi, oséja Pepòun. Don Camél es zibés ed dêregh 'na mân: l'andrà ló a tōr i sôld. Mó int la nôt, dôp che Don Camél l'à purtê a cà i sôld, Pepòun an reşést mia a la vòja  ed vèdri e cun só mujêra al và a catêr al pâroch. Turnê a cà però as mèt in cò l'idèja che se int la nôt Don Camél égh ciâpa un cōlp, ló an pré mia dimustrêr che i sôld ch' a gh' à al prēt in realtê a srén sō, e alōra al tōrna in canônica a disturbêr incòra al pâroch e a tōr finalmèint i sō sôld. Al félm al finés cun l' artōren di dû prutagonésta a Ròma, arciamê a fôrsa da i superiōr ed cēşa e partî.
Félm alêgher e divertèint, sicuramèint ûn di dmèj ed la sèria.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun ed   trâta da .
 




#Article 81: L’Uspési (Rèz) (194 words)


L'Uspési ( Villa Ospizio in italiân) l ‘é un popolôṣ quartêr a matèina dal cèinter stôrich ed Rèz. Còsta l’é ‘na vècia véla ciamêda acsé per un Uspési, fundê int al 1668 da i Pêder Ménim, dóve gh’êra al Ricôver. Al fà pêrta ed la  (vècia N.6)

I cûnfîn ed  l’Uspési în

La cēṣa parochiêla ed l’Uspési l’é stêda tirêda só int al 1769 insém a ‘na capèla pió vècia dedichêda a Sân Francèsch da Paola. Arfâta tr’al 1815 e al 1839 ind la fōrma dal dé d’incō,  la facêda l'é stêda finîda int al 1906, tóta la cēṣa l’é stêda restarvêda int al 1920. Sōvra 'l purtêl d’ingrès a gh’é ‘na bèla côpia só tèila dal Crést in Crōṣ ed Reni.

Insém a la via Emélia ed frûnt al ristorânt  “Mac Donalds” a gh’é ‘na vèla in mèz al vèird, l’éra la cà dal famōṣ tenôr arzân Ferruccio Tagliavini.
Fîn a la fîn ed la guèra a l’Uspési a gh’êra la cà dal fâsio. Sté fabrichêt, cambiê e mudê ind al cōrs di ân, al gh’é incòra. L’é ind l’ângol tra la via Emélia e via Maria Melato, ed fiânch al “Mac Donalds”.




#Article 82: Rivêlta (Rèz) (912 words)


 Rivêlta (Rivalta in italiân) l’é ‘na frasiòun dal cmûn ed Rèz a mezdé ed la sitê e òna dal j antîghi véli che dividîven al teritôri ed la campâgna. La fà pêrt ed la
 (vècia N.4)

A Rivêlta, ind al 1722, soquânti dunasiòun dal prîncip Foresto d' Este, Cûnt de Scandiân, e i permès dal Dóca Rinaldo I al prîncip ereditâri Francesco, marî ed Carlotta d' Orleans, a permèten ch' a 's cumîncen i lavōr ambisiōş per la costrusiòun ed la Vèla Duchêla ed Rivêlta cun la spînta ed la pricipèsa francèişa Carlotta Aglae d'Orléans mujêra ed l'erêde dal duchêt Francesco Maria d'Este. A còl tèimp Rivêlta l'êra cunsidrêda 'na véla céca a matèina ed Rèz.
In còl pôst lé a gh'êra bèle 'n' impurtânta véla, fôrsi dal Sincsèint, cèinter dal divêrsi pusiòun agrécoli ed la zôna
A sèmbra, mó an n'é mìa sicûr, che al progèt de sté secònda Versailles, un grôs palâs cun un grôs pêrch e giardèin inspirê, in pió céch, a la règia francèişa, a sia stê fâta da l' Architèt arzân Giovanni Maria Ferraroni, (ânca se di stódi fât da pôch al cunsîdren sōl ûn ch' l' à fât al lavōr progetê da 'n êter, fôrsi un francèiş).
Prubabilmèint i lavōr în cumincê ind al 1723. Al Ferraroni al vîn licensiê ind al 1730, i lavōr în cuntinvê (sêlov 'na fermêda dal 1733 al 1749) da Francesco e Giovan Battista Bolognini, cun l' ajót ed  Ludovico Bolognini, fiōl ed Francesco. Al giardèin l' é stê cumincê ind al 1726 còst al se şvilópa, cun datōrna un grôs mûr, e al se şlunghêva vêrs al Cròstel
L' êra dubê cun cîrca 350 pès tra vâsch, stâtvi, êrchi, fiâmi e bóst. A fêr stâtvi àn lavurê préma Giuseppe Re (1723-34), dôp Giovanni Battista Bolognini ch' l' à fât al quâter stâtvi ed la Premavèira, Istê, Avtûn e Invêren (adèsa în a i Giardèin Póblich) e fôrsi ânca còli di trî fióm, Cròstel, (in Piâsa Grânda), Panêr e Sècia (adèsa în insém al pûnt ed Sân Pelgrèin). 
A 's rivêva al giardèin cun dal disèişi dōlsi quacêdi d' êrba, mēno che la grôsa scalinêda ed mèz ch' l' êra tóta in mêlmer, sòta la trâsa a matèina dal Palâs a gh'êren dal grôti lêrghi.
L'âcqua dal stâtvi la rivêva, cun dal cundòti sòt tèra, da la Véla d'Este o Işòla 'd Alcina (Vâsca ed Curbèl) a cîrca un chilômeter pió in à vêrs la muntâgna. 
Al palâs al duvîva èser quêşi bèle finî tr' al 1732 e al 1733; ind al 1727 a 'gh lavurêva un gróp ed pitōr per j adôb: Antonio Consetti cun l' ajót ed  Bartolomeo M. Mercati e i specialésta in pitûri ed vésti Giacinto e Claudio Venturi.
Al nutési dal tèimp arcôrden dal splèndidi fèsti réchi ed sēni, iluminasiòun, bâl, sèini; tr' al pió famōşi còli dal 1748 e dal 1754. Però dôp ed pôch la véla l'à cumincê a èser bandunêda.
Ind al 1788 al palâs l'é stê unî a la sitê, ind la préma pêrt dal percōrs, da un viêl, cun 'd j êlber, incòra bèin tgû ( l'é al viêl Umberto I dal dé d' incô), cun dal funtâni e dal góli 'd urnamèint cun ed fiânch di filêr ed piôpi nîgri (incô cambiê cun dal piânti ed téli) un pûnt, fât ind l'istès ân ch' al dà 'na mân a pasêr al turèint Cróstel.
Ind al 1796 la Delésia Duchêla l' é stêda vindûda, la mubélia l'é andêda sparpagnêda e la véla lasêda in abandòun.
La règia la vîn saczêda e in grând pêrta butêda zò al tèimp ed l' ocupasiòun dal trópi ed Napoleòun; l'insèm l'é stê in pêrt butê zò ânca da la gînta dal pôst e in pêrta butê zò dal nōv padròun al  Sgnōr Luigi Corbelli ind al 1807, dôp ch' al zibêda, sèinsa frût, a i câp dal comûn ed Rèz.
Adèsa a gh' armâgn l'êla ed mezdé còla ed la servitó e pêrt di stâbil a mezanôt cun i lochêl ed servési, al scuderéi, la cà da cuntadèin e la cēşa, adèsa druvêda cme algnêra, dedichêda a la Visitazione della Beata Maria Vergine.
Dal pêrch e di giardèin cun i zôgh d' âcqua, fât cun l'âcqua dal Cròstel lé aşvèin, a gh'é armêş bèin pôch. Quâter dal tânti stâtvi che dubêven i giardèin adèsa a 's vèden ind al Parco del Popolo (i Giardèin) al cèinter ed la sitê; dō în stêdi mési, bèle tèimp fa, insém al pûnt ed Sân Pelgrèin e òna l'é, in bèla vésta, ind la piâsa centrêla Piâsa Prampolini (Piâsa Grânda). 
I rèst ed la vèla e dal giardèin în stê cumprê ind al 2005 dal Comûn ed Rèz ch' al pèinsa ed salvêrla e dêregh incòra dal valōr. La règia ed Rivêlta la fêva pêrt 'd un pió grôs insèm dóve a gh'êra, vêrs i mûnt,  la véla ed Rivaltèla ( adèsa a gh'é l' indóstria ed salóm Ferrarini) e la vâsca ed Curbèl, cme l' é pó stê ciamê al bacîn artificêl ch' al dêva l' âcqua al sistêma dal funtâni, e che ind al mèz a gh'é un işòla pr' al divertimèint di nôbil d' alōra e un bèl stâbil têrd barôch, incòra bèin tgnû, (incô a gh'é 'na cà privêda e 'na pisaréia)
Al spèc d' âcqua l'é stê afitê per la pèsca spurtîva (riservêda a j inscrét) e avêrt pr' al pasegêdi di vişitadōr. 

Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da 




#Article 83: Queriêgh (1002 words)


Queriêgh, o  Quariêgh, (Cavriago in italiân) l’é un cmûn ed 9.229 (al 31/12/2004) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz ad 8 km a sîra ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz- Ciân
dal Ferovéi Arzâni.

Séndech unurâri ed Queriêgh l’é Vladimir Il'ič Lenin dal 1917 l’ân ed la Rivolusiòun Rósa, e ind la piâsa cun l’ istès nòm a gh’é (chêṣ curiōṣ mó mìa ònich in un paèiṣ ocidentêl)
un bóst in só unōr.

Queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l’Archévi Capitolêr ed Pèrma cun la dâta dal 1 dicèmber 996, dōve la cuntèsa Rolenda, fiōla mìa legètima d’ Ugo Re d'Italia la dunêva al castèl e la capèla ed “Covriaco” a un têl ciamê Paulone.
Certamèint, però, Queriêgh al gh’êra préma de stè chêrta bulêda, che bèle la pêrla ed costrusiòn impurtânti cme un castèl. L’é probâbil che la fundasiòun ed Queriêgh cme cèinter abitê a s’arfâga adiritûra a l’època rumâna e a la costrusiòun ed la via Emélia, ânca se per sfortûna an n’é mìa pusébil pruvêr sté fât. Còl ch’ l’ é sicûr l’é che al nòm al deṣvîn dal latèin curvus ager, in relasiòun al teritôri ed culèina in dōve l’é. Dal j êtri spiegasiòun, mēno credèbili, a dîṣen che al nòm al pōl deṣvgnîr dal latèin  curviacum, opór da la parôla cuprum in relasiòun al culôr ed la tèra apûnt culôr râm.

Paulone Bovini (Bruini secònd êter documèint), in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa Rolenda, al dvèinta al prém fevdatâri ed Queriêgh, e ânca al patriêrca ed la râsa ch ‘la fà da padròuna per quâter sècol. Fîn al 1077, l’ ân dōve l’Imperadōr Enrico IV l’à chinê la tèsta a Canòsa. Queriêgh l’é armêṣ ed proprietê ed Matélda ed Canòsa. Pó, vêrs la fîn ed l’XI sècol i queriaghîn a s’în unî a j arzân ind la lôta cûntra l ‘Impêr, ch’ la finirà, int al 1167, ind la Lêga Lumbêrda. La cûrta esperiĵnsa  dal Cmûn indipendèint ed Rèz, al cumbîna però a un peréiod turmintê per Queriêgh: la só puṣisiòun, preciṣamèint al cunfîn tr’ al Sgnuréi ed Pèrma e Rèz l’é ritgnûda stratègica da tóti dō al pêrti e al fà dal paèiṣ teâter ed cunténov scuntêr armê. Queriêgh al vîn numinê in môd cêr cme pôst ed ‘na grôsa batâlia tra arzân e pramṣân int al 1215. De sté peréiod fân pêrta, môlt probabilmèint, i lavōr che dân al castèl dal mûri pió grôsi.
Tèra ed cunfîn, al paèiṣ al dvèinta pôst preferî da brigânt e criminêl ed tóti dō al sgnurèi. In sté peréiod, l’é probâbil, che nâs al dét popolêr (armêṣ in véta fîn al dé d’incô) : “A Qeuriêgh a piânten i fasō e nâsen i lêder”. 
La situasiòun l’ an câmbia mìa gnân quând, a la fîn dal XIII sècol, Queriêgh al pâsa, insèm  a Rèz, a j Este ed Frèra, che gvernerân sté tèri, ânca se mìa sèimper, fîn a l’Unitê d’Itâlia. L’època dal discôrdi civîli a Rèz an sèmbra mìa tirêr dèinter Queriêgh: bisògna spetêr al 1458 per vèder al paèiṣ numinê ed nōv inséma a un documèint uficêl. In cl’ ân, sóta al cmând ed Borso d’Este a Queriêgh a vîn fât al Canêl Duchêl, un sistêma per dacvêr che al miliōra l’agricultûra in tót al cuntêd. .
Int al 1465, in fîn, Queriêgh al vîn dunê da Borso d’Este a Teofilo Calcagnini, a ló a’s dêv la publicasiòun di Statût ed Queriêgh,’na racôlta ed lèg ch’ la metîva per scrét soquanti uṣânsi lochêli.

Ûno di fât centrêl ed la stôria ed Queriêgh l’é sicûr quând àn trê zò al castèl. Tót al cumîncia int al 1482: Queriêgh l’é incòra ed Teofilo Calcagnini, mó Ercole I d’Este (Dóca ed Frèra, Mòdna e Rèz) l’é andê in guèra cûntra i venesiân jutê da i cûnt Rossi ed Pèrma e da  Guido Torello ed Muntchiaróghel. Prôpria al Torello, prufitând ed ‘n’ erōr stratègich d’ Ercole I, al cunquésta e al sâcza Muntèc, pó al và a l’atâch ed Queriêgh. I queriaghîn, stóf dal tâsi êlti mési da j Este, a’s cunsègnen ed sô volontê a Torello,  a fân gnîr la râbia a j arzân e a la Sgnuría ed  Frèra. .
La sentèinsa dal céch senêt arzân, in dâta 7 dicèmer 1842, l’é ed tót: punîr Queriêgh cun al butêr zò al castèl. A’s trâta, quêṣi  ed sucûr, ed ‘n’ûltma sulusiòun bèlo cunsidrêda, dal munmèint che Borso d’Este, gnû préma d’ Ercole I, soquânt  ân préma l’îva dét dal paèiṣ: La bicocheta qui de Cavriaco...sempre ribelle e cagione di molti danni.
Al 14 avrîl 1486 al castèl ed Queriêgh al vîn butê zò a canunêdi, mó j Este an s’fêrmen mìa che. La sèi ed vendèta l’é trôpa e acsé, dé dôp dé, un mjêr ed guastadōr ferarèiṣ a bóten a tèra tóti al cà dal paèiṣ. Al pôchi cà armêṣî in pē al 25 avrîl 1486 a vînen batzêdi “Vèla Nōva”, cun l’intensiòun ed canṣlêr per sèimper al ricôrd di odiê traditōr. 
Dal castèl an gh’armâgn mìa un grân ché. Al fusòun al s’é vést, intōrna a la cêṣa ed Sân Terensiân, fîn al XVIII sècol, pó l’é sparî; Al dé d’incô, ed la costrusiòun medievêla a gh’armâgnen sōl dō tór, che dal rèst an sgnòsen mìa a côlp d’ôc, a câṣva ed dimòdi restâver
subî  ind i sècol. Òna l’é la bibliotêca dal dé d’incô (bèle pôst dal Municèpi), cl’êtra l’é ‘na cà privêda cgnusûda da j abitânt ed Qeuriêgh cme “ Al mulèin”.

Queriêgh l’é la sitê in dōve l’é nasûda Orietta Berti. In pió al paèiṣ l’é numinê in pió ed ‘na cansòun a j Offlaga Disco Pax, un gróp muṣichêl més insèm da pôch. In òna dal sō cansòun (Piccola Pietroburgo) j Offlaga a fân un sègn ed riguêrd al la sitê dōve în nasû piturând cun delicatèsa e rumanticîṣem i pôst pió impurtânt (cme piâsa Lenin) e al spîrit di sitadèin. Al stà e l’é ânca nasû a Queriêgh Luca Cantagalli, campiòun ed palavōlo.




#Article 84: Delési estèinsi (102 words)


Al Delési Estèinsi (Delizie Estensi in italiân) în un insèm ed 19 véli, casèin ed câsa e ritîr estîv ind la pruvîncia ed Frêra e ind la zôna ed la Vâl Padûṣa e fâti tirêr só da la faméja 'd j Este in un peréiod ch'al và da la fîn dal '300 a metê dal '500. Al “Delési estèinsi”, cun la sitê ed Frêra e al Pêrch dal Dêlta dal Po în dal “patrimòni mundiêl ed l ' umanitê”ed l' UNESCO. Al pió cgnusûdi în Schifanoia e Belriguardo. Quêṣi tóti êren coleghêdi cun l'alōra capitêla Frêra cun di canêl e véi d'âcva.




#Article 85: Delésia dal Verginèiṣ (199 words)


La Delésia dal Verginèiṣ (Delizia del Verginese in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi) atâch a Portmagiōr

A’s trâta ed ‘na véla fâta a retângol a dû piân cun a j ângol quâter tòri merlêdi.
Fâta ed quadrê stablî ed biânch. L’é coleghêda cun un pôrdegh dal setsèint a ‘na capèla privêda. Ind la pêrt ed drêda a gh’é un brôl (un giardèin rinasimentêl) e ‘na tòra clumbêra (presèint int al fararèiṣ, in divêrsi véli sgnurîli).

L’é stêda fâta cme un caṣamèint a tâch i fióm Primêr e Silèr bèle a la fîn dal ‘400 e l’êra dòunca pusèbil rivêregh via âcva da Frêra. 
Pó sóta al Dóca ed Frêra Alfonso I d'Este l’é stê arnuvê fôrsi da Girolamo da Carpi e l’à avû al só mâsim dal spiandōr.
Alfonso al l’à regalê a la curtzâna Laura Dianti, ch’ l’à cunsulê e cumpagnê al Dóca dôp la môrt ed la mujêra Lucrezia Borgia, e ch’la gh’é stêda ed cà fîn a quând l'é môrta. Laura Dianti l’é stêda arcgnusûda in un quêder ed Tiziano, ch’l’êra stê ciamê da Alfonso per tôr zò la dâma che fôrsi Alfonso l’à spuṣê un pô préma ed murîr.




#Article 86: Delésia ed Belriguêrd (314 words)


La Delésia ed Belriguêrd (Delizia di Belriguardo in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi). L’êra stêda tirêda só ind al teritôri ed Voghiera e l’é stêda la préma ad èsser tirêda só fôra da la sitê ed Frêra ch’l’é luntân 15 km. L’êra cunsidrêda la Versailles d’ j Estèins.

La Delésia ed Belriguêrd l’é seda vrûda dal marchèiṣ Niccolò III d'Este e l’é stêda druvêda cme abitasiòun estîva ed tóta la cōrt estèins e cme véla ed rapresentânsa.
La mésa zò ed la préma prêda la s’arfà al 1435, ânca se al fabrichêt l’à subî arnuvamèint e ṣlargamèint ed cuntènov int al cōrs di ân, a ôvra di dóca ed râsa Estèins gnû dôp. A’s gh’é fermêda despès Lucrezia Borgia. La grandioṣitê ed la Delésia ed Belriguêrd la s’é fermêda ed cōlp quând j Estèins în stê ublighê a lassêr Frêra int al 1598. Belriguêrd l’é stêda lassêda in livèl a padròun ed tèri dal pôst ch'l’àn druvêda préma ed tót cme aziènda, cambiând al sêli piturêdi da i magiōr mèister dal ‘500 ferarèiṣ in stâli e granêr. Tót còl che gh’êra ed presiōṣ e an srè mìa stê druvê ind al nōv ûṣ dal fabrichêt l’é stê vendû. 

Belriguêrd l’é rivê fîn a nuêter sibèi che i mûr sièn caschê ûn a drê cl’êter, j adatamèint e ṣventramèint grâsia al fât ch’ l’ é stêda divîṣa in dimòndi abitasiòun privêdi. Còl che gh’é armêṣ ed Belriguêrd a’s vèd incòra, mó cun tōt i cambiamèint che gh’é stê fât an ‘s capés quêṣi pió cme l’êra la só fōrma uriginêla.

In st’ abitasioun estèins l’é ambijtêda l’ôpra teatrêla ed Johann Wolfgang von Goethe ciamêda Torquato Tasso dōve a vîn celebrê al poēta rinasimentêl italiâno. Difâti Torquato Tasso l’é stê divêrs ân in sta delésia estèins dōve agh piaṣîva ritirêres, e a Frêra dōve a stêva ed cà la cōrt.




#Article 87: Guèra fradda (1307 words)


L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990). 

Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.
Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.
I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa. 

La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta. 
 
Àutri cunfritti èranu ancora cchiù suttirrànei, pirpitrati attraversu atti di spiunaggiu, cu spìi e traditura ca travagghiàvanu sutta cupirtura/cupritura di ntrammi li parti; ‘n tanti casi l'attivitati cumpurtava accisioni di ndividui pirpitrati dî vari survizza sicreti. 
Tali aspetti dâ guerra fridda, dibburmenti pirciputi videmma dî media, happiru scarsu mpattu supra l'upinioni pùbblica dî rispittivi putenzi.
Ntô cunfrittu stratèggicu tra Stati Uniti e Unioni Suviètica unu di l’elimenti principali fu la suprimazzía ticnològgica (stratiggìa dâ ticnoluggìa). 
La Guerra Fridda si cuncritizzau di fattu ntê priaccupazzioni riguardanti l’armi nucliari; di ntrammi li parti vinìa l'auspiciu ca la sô sèmprici asistenza fussi nu ditirrenti sufficienti a mpèdiri la guerra vera e propia.

Puntu càudu dû cunfrittu ‘n àmmitu europeu fu la Girmania, e ‘n particulari Birlinu, pi la divisioni abbinuta doppu la sècunna guerra munniali. 
Unu dî sìmmuli cchiù vividi dâ Guerra Fridda fu propiu lu Muru di Birlinu, ca siparava Birlinu Ovest (cuntrullata dâ Girmania Ovest, nzèmmula a l’alliati di Francia, Regnu Unitu e Stati Uniti) dâ Girmania Est, ca la circunnava cumpritamenti.

Ntê studi uccidintali supra la Guerra Fridda vennu suitamenti ndividuati tri distinti pirìudi. Pi cchiù dûn dicenniu doppu la fini dâ sècunna guerra munniali, picca stòrici miricani vìttiru quarchi raggiuni pi sfidari la ntirpritazzioni ufficiali statunitenzi supra lu nizziu dâ Guerra Fridda: obberu ca lu ditiriuramentu fussi lu risurtatu direttu dâ viulazzioni, di parti di Stalin, di l’accordi di Yalta, dâ mpusizzioni di cuverni duminati dî suviètici supra n'Europa Urintali riluttanti e di n’aggrissivu spanziunismu suvièticu.

A ogni modu, stòrici succissivi, ‘n particulari modu William Appleman Williams ntô sô La traggedia dâ dipromazzìa miricana (1959) e Walter LaFeber ‘n 'Mèrica, Russia, e la Guerra Fridda, 1945-1967 (1967), dittagghiaru na priaccupazzioni pripunniranti: lu mpegnu statunitenzi a mantèniri na porta graputa pû cummerciu miricanu ntê mircati munniali. Arcuni stòrici sustìnniru ca li pruvucazzioni e l’ammizzioni mpiriali statunitenzi, foru di cunnannari parimenti, siddu nun maiurmenti. ‘N brevi, li stòrici s’attruvaru ‘n disaccordiu supra li rispunzabbilitati dû sdirrupu dî rilazzioni USA-URSS e siddu stu cunfrittu tra li dui superputenzi avissi statu nun evitàbbili. St’approcciu rivisiunista juncìu lu sô vèrtici duranti la guerra dû Vietnam quannu ‘n tanti nizziaru a vìdiri li mpiri suvièticu e miricanu comu murarmenti cumparàbbili p’arcuni aspetti riguardanti li rispittivi spanziunismi.

Nta l’ùrtimi anni dâ Guerra Fridda, cci foru tintativi di furgiari na sìntisi post-rivisiunista di parti dî stòrici. Dâ fini dâ Guerra Fridda, la scola post-rivisiunista è chidda duminanti. Pruminenti stòrici post-rivisiunisti nclùdinu John Lewis Gaddis e Robert Grogin. Cchiuttostu ca attribbùiri lu nizziu dâ Guerra Fridda a una dî dui supirputenzi, li stòrici post-rivisiunisti si cuncèntranu supra la mutua errata pircizzioni, supra la mutua riattivitati e supra la rispunzabbilitati cunnividuta tra li supirputenzi. Pigghiannu a prèstitu dâ scola rialista dî rilazzioni ntirnazziunali, li post-rivisiunisti, essinziarmenti, accèttanu li pulìtichi statunitenzi ‘n Europa, comu l'aiutu â Grecia ntô 1947 e lu Chianu Marshall, sibbeni nun cu pari ènfasi accògghinu l’anàlughi ntirventi ecunòmici suviètici.

Sècunnu sta sìntisi, l’ attivitati cumunisti nun foru la radica dî difficurtati di l'Europa Uccidintali, ma cchiuttostu foru l’effetti diliteri dâ guerra supra li strutturi ecunòmichi, pulìtichi e suciali di l'Europa. ‘N agghiunta, lu Chianu Marshall ricustruìu un sistema ecunòmicu uccidintali funziunanti, ca cuntrastau lu fascinu elitturali dâ manca radicali. Pi l'Europa, l'aiutu ecunòmicu punìu fini â carenza di danaru e stimulau lu mmistimentu privatu ntâ ricustruzzioni dû doppuguerra. Pi l’USA, lu chianu li sparagnau/spargnau di na crisi di suvrapruduzzioni e mantinni sustinuta la dumanna pî spurtazzioni miricani. L'allianza dâ NATO avissi sirvutu pi ntigrari l'Europa uccidintali ntôn sistema di patti di mutua difisa, furnennu quinni na sarvaguardia contra la subbirsioni o la niutralitati ô nternu di lu bloccu. Riggittannu l'assuntu ca lu cumunismu fussi nu monolitu ntirnazziunali cu disegni aggrissivi supra lu munnu lìbbiru, la scola post-rivisiunista accetta li pulìtichi statunitenzi ‘n Europa comu na riazzioni nicissaria p’affruntari la nstabbilitati europea, la quali amminazzava d’altirari drasticamenti l'equilibbriu dû putiri ‘n manera favurèvuli a l'URSS e divastari lu sistema pulìticu e ecunòmicu uccidintali.

L’asèrciti dî nazzioni cuimmurciuti, raramenti pigghiaru parti â Guerra Fridda; la guerra vinni cummattuta principarmenti dî survizza sicreti comu CIA (Stati Uniti), MI6 (Regnu Unitu), BND (Girmania Ovest), Stasi (Girmania Est) e KGB (URSS). Li maiuri putenzi munniali nun ntraseru mai ‘n cunfrittu armatu l’uni contra l’àutri.

La guerra tra aggenti, ntô spionaggiu mutuu d’ubbittivi civili e militari putissi aviri causatu la maiuri parti dî vìttimi dâ Guerra Fridda. L’aggenti vinìanu mmiati sia di l'Est ca di l'Ovest, e li spìi vinìanu videmma ricrutati supra lu postu o custrinciuti ô survizzu. Quannu scummigghiati, vinìanu acciduti mmidiatamenti o scanciati cu àutri aggenti. L’àerei spía e àutri apparecchi di ricugnizzioni vinìanu parimenti abbattuti ô mumentu dâ ndividuazzioni.

Tanti assirvatura di varî fidi pulìtichi pènzanu òi ca li Stati Uniti aggiru ‘n modi ca né la sô custituzzioni né lu sintimentu nazziunali putissiru suppurtari (comu cummàttiri guerri nun dichiarati senza lu splicitu supportu dû Cungressu). 

Nta l’ anni '50, la pupulazzioni civili (armenu ntâ Mèrica) vinni suggetta a asircitazzioni contra li raid aèrei e ncuraggiata a custrùirisi dî rifuggi atòmici pirsunali. Stu liveddu di scantu juncìu li liveddi cchiú àuti duranti la crisi missilìstica di Cuba, risurvuta “in extremis” di Kennedy (appoi ammazzatu) e Khruscev (succissivamenti difinistratu) e cû passari di l’anni svanìu; comu e gghiè, la cunzapivulizza dâ guerra e dî sô putinziali cunziquenzi fu na custanti. Li ndicazzioni pî rifuggi ntê grossi edifici, li prutesti supra lu pusizziunamentu di missili nucliari a cortu raiu ‘n Girmania, Cuba e Turchìa, lu spissu citatu rulogghiu di l'apucalissi nucliari, li fotugrafìi di cadàviri mpigghiati ntô filu spinatu dû Muru di Birlinu, accussì comu film tipu Wargames - Jòcura di guerra, Arba Russa e The Day After mantìnniru àuta la cunzapivulizza.

La Guerra Fridda ispirau tanti casi cinimatugràfichi e tanti scrittura, risurtannu nta n’enormi nùmmaru di libbra e film, arcuni cchiù fantasiusi (comu la serî didicata a James Bond), mentri àutri cchiù rialìstici e dittagghiati; ‘n particulari Tom Clancy si fici nu nomu di mastru ntô discriviri vividamenti l’aggenti sicreti e la guerra di spiunaggiu c’abbinìa sutta la supirficî.




#Article 88: Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto (827 words)


La Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto (SS 63), (Strada Statale 63 del Valico del Cerreto in italiân)  fîn a Rèz, o Strêda Pruvincêla 63 R dal Pâs dal Cerēto (SP 63 R) , (Strada Provinciale 63 R del Valico del Cerreto (SP 63 R) in italiân) da Rèz a Gualtēr, l’é ‘na strêda statêla e regionêla ch'la colêga la Tuscâna a l' Emélia-Rumâgna. La cumîncia int al cmûn d’Aóla, da un cruṣîl cun la Strêda Statêla 62 ed la Cîsa; la và vêrs l’Apenèin Tôsch-Emiliân, la tòca Fivisân, Sasêlb, la pâsa al Pâs dal Cerēto, in dōve la strêda la va dèinter l’ Emélia Rumâgn, la travêrsa  Culâgna, Buṣâna, Castelnōv di Mûnt, Caṣîna, Puianèl, Rivêlta; dôp ed pôch la và dèinter ed Rèz la và fôra a mezanôt ed la sitê. Dôp Rèz la travêrsa Cadelbôsch ed Sōver, Cadelbôsch ed Sòt, Sânta Vitôria e la rîva a Gualtēr, insém al Po, dōve l’ a’s zûnta ind al trât pruvincêl ed la vècia Strêda Statêla 62 ed la Cîsa.  

In sègvit al Decrêt Legislativ n°112 dal 1998, dal 2001, la gestiòun dal trât Rèz - Gualtēr l’é pasêda da l’ ANAS a la Regiòun Emélia Rumâgna che a só vôlta l’à girê al prâtichi a la Pruvîncia ed Rèz, ch’ l’à gh’à dê al nòm de strêda pruvincêla (SP 63 R) , perché in Emélia Rumâgna an gh’é mìa l’elèinch dal Strêdi Regionêli. 

Int al XVIII sècol l’êra ciamêda  ânca Strêda Duchêla o Strêda Duchêla ad la Lunigiâna. Un percōrs ind j Apenèin mìa regolêr l’é d’antîga urègin, mó la sistemasiòun deciṣîva e parsialmèint carosâbila ed la strêda l’à ‘vû inési sōl int al XVIII sècol, quânda al dóca Ercole III d'Este l’à incarichê l’inzgnēr Lodovico Bolognini ed fêr la Strêda duchêla ed Castelnōv di Mûnt, che al percōrs al se sré coleghê cun la pêrta tuscâna e d’ ed che  al mêr Tirèin.
Al prugèt l’êra stê presentê int al 1875. Al cantêr al s’é fermê int al 1796, cun l’arîv ed Napoleòun e i fât polètich  coleghê a la deṣfâta dal  duchêt. La strêda l’êra stêda sistemêda fîn al trât Rèz – Busâna.
Int al 1788 al vèc percōrs ed la trêda al vîn acsé spieghê da Lodovico Ricci nella Corografia  dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati appartenenti alla Casa d'Este:

Al gvêren napoleônich, ch'al gh'îva ind al fêr al strêdi e pûnt òna dal pió grôsi precedèinsi civîli e militêri, l'à tôt in mân ed nōv al prugèt estèins pinsând un colegamèint fr' al mêr Légor e al mêr Adriàtich a travêrs al Dipartimèint da Cróstel (al nōv nòm dê a la pruvîncia ed Rèz, sistemând la strêda dal Cerēto fra réz e La Spèsia d'ed che arnuvând al Canêl Navéli, véia d'âcva navigâbila ch'a's coleghêva al Po atravêrs al localitê ed Mancaṣêl, Bagnôl in Piân, Nuvalêra, Gualtēr. Dal prugèt ed la strêda l'é stê ed nōv, cun di êter espêrt, incarichê l'inzgnêr Bolognini, che al l'à preṣentê int al 1808. Al navèli Rèz-Po l'é stê, al tót al manēri, sistemê al 'stès ân, mèinter i lavōr ed la strêda ed l'Apenèin andêven avânti adêṣi. 

Dôp al cungrès ed Vièna l'Emélia e la Tuscâna êren ed nōv divîsi in vâri stêt, tót lighê a la Cà d'Avstrìa. A's turnêva a prupòner la quistiòun dal colegamèint fra la Pianûra Padâna al mêr Tirèin e se fós pió cuveniĵnt al percōrs ed la Strêda dal Cerēto o còl ed la Cîsa, int al duchêt ed Pèrma. Int al 1818 'na cumisiòun fâta da rapresentânt dal ducêt ed Pèrma, dal duchêt ed Mòdna e Rèz Francesco IV dal granduchêt ed Tuscâna e 'd l'imperadōr d'Avstrìa l'à cunsidrê al prublêma, mó al discusiòun inséma al percōrs e inséma a i finansiamèint în andê avânti fîn al 1828. A la fîn al percōrs finêl, ind al trât tuscân e légor, al pasêva dal pâs dal Cerēto per Fivisân, Sarṣâna e La Spèsia. Int al 1831 la strêda l'êra in bòuna pêrt finîda.

Dôp l'unitê d'Itâlia la strêda l'é stêda clasifichêda cme strêda d'interèsi nasionêl n°23 ( in sègvit la dvinterà la n°38 e a la fîn la strêda statêla n°63, cme l'é ânca adèsa). În stê fât divêrs cambiamèint dal tracêt, fra còst int al 1867 la mudèfica Aóla-Fivisân. Al nōv stêt italiân l'à dê 'na spînta al ferovèi e al s'é pôst la quistiòun dal percōrs ed colegamèint ed l'Apenèin tra la mezanôt e vêrs sîra cun la Pianûra Padâna. A s'é pôst ed nōv la siēlta fra la strêda ed la Cîṣa o còla dal Cerēto, e l'à vînt la préma siēlta. La ferovèia Pèrma-La Spèsia l'é stêda inavgurêda al 1 agòst 1894.

Al tracêt ed la strêda l'éra piotôst a bèṣa bōga e ind al cōrs dal XX sècol l'à subî dimòndi mudéfichi. Ind j ân 90 ind i cmûn ed Casîna e Carpèida ind la pruvîncia ed Rèz în stêdi fâti dimòndi galerèi ch' àn fât dvintêr pió ṣvêlt al colegamèint.




#Article 89: Bûdri (118 words)


Bûdri (in itagliàn Budrio e in tudàssch Heunburg) l'è un paais ad 18.426 abitènt (2014) et al se truva en pruvénzia ed Bulåggna.

Budri l'è propri vecc, l'è stè fundè par i Romèn dimondi temp fà: as pol vàdar com i chemp i son tôt divis par dal regh dretti. La cisa ad San Lurenz l'ira bela sò in tal mèl zent quaranta sì (1146), e lò l'è ench al patroni ed Budri (as fa fêsta al dis d'Agost).

L'è famaus par l'ocarina, cl'è un strument musichel en tèra còta inventè par Giüsepp Donati.

Un'etar budriais famaus l'è Giüsepp Barilli, cl'è cgnusò com Quirico Filopanti: l'è stè un professaur (l'à inventè i fusi oreri) et ench un polètic.




#Article 90: Secånda guèra mundièl (130 words)


La secånda guèra mundièl l'è tachè al 1 ed setànber dal 1939 quand la Germâgna l'invadé la Pulògna e la s è slarghè piàn piàn a tott i èter pajîs quand i s azunténn l'Inghiltèra, la Franza, l Itâglia, l' Ugnån Soviêtica, al Giapån, i Stèd Uné d'l Amêrica e di mondi d'èter pajîs, d'l Europa e dî èter cuntinént. In Europa l'è andè avänti fén a l 8 ed mâz dal 1945, quand la Germâgna ai dé só sänza cundiziån, mänter ch'a maténna la finé al 15 d'agåsst dal stèss ân quand i giapunîs, dåpp ch'i én stè bunbardè dai Americàn cun la bånnba atòmica, ai dénn só anca låur. 

I pajîs ch'i én stè tûlt in mèz én (ai é una starlénna atais i pajîs ed l' Asse): 




#Article 91: Ravêna (108 words)


Ravêna (Ravenna) l'è un cumùn ad 151.055 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.

Ravanna (in rumagnòl Ravêna) l'è na zitè dl'Emégglia-Rumâgna, chèplôgh d'la so pruvénzia. A i stàn ed cà stra sè e nå 151.055 abitànt.

Intè Medioêvo la iè stèda di mondi inpurtànta dacché Råma l'era andèda zå (stra e IV e e VIII sècol), tént ch'lé dvintèda préma capitèl d'l Inpêr rumàn ed sîra dal 402 sått a l'inperadår Onòri e dåp dî Ostrogòt sått Teodorîco dal 492.

A Bulåggna a i è al pruvêrbi: Zarchèr Marî par Ravanna, ch'as dîs quant'on al zairca un quèl indovv al n pôl brîsa èser.




#Article 92: Mirabèl (266 words)


Mirabèl (Mirabello in Italiàn) l'è na zità ad 3.419 abitànt (dai cunt fatt al 31 d'utobar dal 2007) int l'Emiglia-Rumagna.

Al paes, in pina pianura, l'è pugià lung l'antig cors dal fium Rèn.
Il sò origin di Mirabello i paran essar dimondi antig, anch se il primi notizi sicuri i paran essrag sol a partir dal mill'e siazent.

Dal prèm da znär dal 2017, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Sant Agustén par dvantä un paès sòl c'a ciäma Terr dal Raggn.

Dal 2004 al Cumun ad Mirabèl e al cumun ad Weyarn ià tacà a tgirs in cutat, con l'intenzion d'organizar un gemelagg tra 'd lor.
In t'al Magg dal 2005 un grupett ad zirca 50 mirables, con al sindac Giancarlo Pincelli, l'ha fatt al prim viaz a Weyarn e la sò squadra ad calcio ad putìn, allenada dal mister Stefano Pedriali, l'ha partecipà al Torneo di Pentecoste con altar 19 squadar: con grand onor e merit la squadra ad Mirabèl l'ha vinz al torneo, in final contra a l'Hertha ad Monaco.
In t'l'Utobar dal 2005, un bel grupon ad Weyarn invenzi l'è gnù a visitar Mirabèl in occasion d'la Fiera ad san Simòn.
Al 2 ad Dicembar 2006 è stà firmà a Weyarn, in forma ufficial dai sindac Pincelli e Pelzer, al gemellagg tra i Cumuni ad Weyarn e Mirabèl.
È stà firmà anch un document cumun, in t'al qual è stà sottolineà che al scop dal gemellagg l'è quel ad “favorire incontri tra i rispettivi cittadini, avvicinare tra loro le persone dei nostri Comuni nello spirito di una Europa pacifica e democratica”.




#Article 93: Muntèc (363 words)


Muntèc (Montecchio Emilia in italiân) l'é un cmûn ed 8.737 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 15 km a sîra ed Rèz

 
Muntèc in di tèimp antîgh l'êra ciamê Monticulo, per la natûra dal trèin dóve l'é gnû só al paèiṣ, més insèm cun al culmêdi purtêdi dal j aluviòun dal j âcvi dal fióm Èinsa che gnîven zò da l 'Apenèin. Sōvra a chi muntarôt în gnûdi só al prémi abitasiòun ed quî che a ritgnîven al pôst sicûr dal j âcvi e i trèin aluvionêl dimòndi grâs e bòun pr' al cultûri agrécoli. Al teritôri l'é stê da préma sòta j etrósch e pó i rumân, època che, d'ed l'à ed 'na sitê di môrt, l'à lasê sègn  in pcòun 'd  uṣvéj, vêṣ, munèidi, i rèst ed 'na lâpida pr'arcurdêr un' ôvra póblica dal I e II sècol, 'na cruslèina petorêla laminêda in ôr ch'a's cuṣîven atâch al vistî i prém cristiân o suldê int al V e VI sècol. Al testimuniânsi pió antîghi in fâti da pugnêl da manarèin ed prêda particulêr ed la préma etê ed la prêda pó bagâj in brónz. I rèst dal séngi d'ed sôvra a fân vèder un cêr ṣvilóp dal brónz finêl a l' etê dal fèr.
Muntèc medievêla cun al só furtificasiòun (bastiòun, mûri e rôchi) dimòndi difensîvi e ufènsîvi, mó ânca per la só puṣisiòun geogrâfica e stratègica, l'é stêda pó per sècol ambîda e cuntèiṣa, pasând cun vicèndi sfalsêdi dal pusès ed la Cēṣa a còl di Visconti, di Barbiani, di Sforza, di Gonzaga, di Farnese, di spagnôl, di francèiṣ, segvènd pó, in etê modêrna, al vicèndi dal Duchêt ed Mòdna e Rèz. Muntèc l'é numinêda in dimòndi ducumèint ch' în tgnû ind i archévi ed Rèz e Pèrma: ûn ed quî, un privilèg imperiêl, al pôrta la dâta ed l' 8 zógn 781. Al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna e còla Ciṣalpèina, per andêr a fêr pêrta ed l'Itâlia unîda, cme Cmûn cun al nòm Montecchio Emilia per arcgnósrel da di êter Muntèc, per mèz  'd un decrêt dal ditadōr Farini al 27 dicèmber 1859, dâta còsta ch' la cumbîna cun al prém cunséli cumunêl ed Muntèc. 




#Article 94: Sân Martèin (2109 words)


Sân Martèin Grând (San Martino in Rio in italiân) l’é un cmûn ed pió ed 8000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia, a 15 chilômeter da Rèz.

S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin Grând dóve a’s lumîna al Sânt prutetōr e al castèl.
Carlo Magno l’à regalê sté tèri a la Cêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa.

Int al 1115 la cuntèsa Matélda ed Canòsa l’à intestê al fèdev a ‘na nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli.
Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla  de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”.
Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed Federico Barbarossa i Robert a l'àn arfât cun un fusòun 'd atōren sèimper pîn 'd âcva, pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori.
Int al 1348, Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al Marchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e 'd dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin.
Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i Gunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al Marchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê fevdatâri i Roberti, la Rôca la vîn arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti. 
Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti insém al fèdev mó, gnû in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter ēren dvintê Marchèiṣ ed Rèz, int al 1420 ēren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren.
Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn.
Al Cusèli d’ j Ansiân al s' é impgnê ind la scritûra di Statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la gh'arà, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa. 

Al dvèinta cèinter ed 'na sguréia indipendèita int al 1501 cun l'invistidûra ed Sigismondo (Sgnōr fîn al 1512) da pêrt ed só fradèl Ercole I° d'Este. Al fèdev égh vîn zuntê Campgajân, Castlarân, Prē ed Curèz, Lemisòun, la Gazêda, Stiōl e Trignân.  Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê Estèins ed Sân Martèin e al fèdev l’é dvintê Sân Martèin d’Este
A la metê del XVI sècol, as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn.
Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed Milân Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêṣa.
Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda.
Filippo I l’é stê al prém, d’ j Este Martèin a ciamêres cun al tétol ed Marchèiṣ.
Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla.
Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli.
Int al 1618 a se stâmpen al Costitusiòun (l’insèm di Avîṣ mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra  Statuta).
Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal Marchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân
La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.

Int al  1727 a’s cunclód la costrusiòun ed la Tòra Cévica cumincêda int al 1585 e l’utîn la campâna sōl int al 1804.
Cun Filippo, al Paèiş l'é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun Carlo Emanuele Fliberto II, a pricipêt ed l'impēr int al 1747. Int al 1752 cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i Dóca ed Môdna, préma a l'à fât aministrêr dal cûnt Gaudenzio Vallotta (1752-1795) int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l’é armêṣ padròun fîn al 1792.Al castèl al pêrd l'aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal Sgnōr, in cl’ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, Gaṣêda, Stiôl, e Trignân.
A Anna Ricciarda d'Este, fiōla ed Carlo Emanuele Filiberto II égh vîn dê Nuvalêra in uşofrót.

Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi.
Sân Martèin in sègvit a la Rivolusiòun francèiṣa l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz.
La Restaurasiòun l’à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al 1859 quând l’é nasû al Règn d’Itâlia.

Al sémbol pió significatîv ed ‘na comunitê, dôp la cêṣa, l’é la tòra Cèvica e ânca per quî ed Sân Martèin l’é acsé. La Tòra ed Sân Martèin l’é cumincêda int al setèmber dal 1585 cme gh’é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l’ Archévi comunêl. Mésa ed frûnt al la Rôca l’é stêd finîda  pió ed sèintquarant’ân dôp.

 
La Rôca, dôpo èsser stêda butêda zò da Federico Barbarossa int al  1167, l’é stêda arfâta cun dal tòri pió rubósti.
Al fabrichêt cun piânta  a quâter cantòun la mantîn intâta ‘na tòra quadrêda, cun la merladûra ghibelèina. A l’intêren j ambiĵnt pió impurtânt în la Capèla ed Sân Zvân (XV sècol) e soquânti câmbri cun castòun piturê, pitûri a frèsch e stóch che s’afrân a sècol XV-XVIII.
Al dé d’incō la Rôca la gh’à: al piân tèra al Musèo ed l’Agricultûra e dal Mònd Rurêl, al piân nôbil a gh’é la Bibliotêca

Ind al cōr dal cèinter stòrich ed Sâa Martèin la facêda ed la Cêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca Estèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê.
La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê.
Vêrs la fîn dal 1500 al marchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda.
L’impiânt l’é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla.

L a cêṣâ l’é inttulêda a Sân Martèin Vèschev ed Tours e a Sân Venèrio Mârtir ch’al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da Margherita di Savoia Este, Marchèiṣa ed Sân Martèin.
A l’intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia
D’ed là dal pêli d’altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia. L’ôvra ed Sân Martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l’é ed la fîn dal XVI sècol e al preṣèinta bèin ṣmachê carâter d’imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl. La tèila ed Sân Carlo Borromeo i urasiòun e la Vèrgin cun al Bambèin in glôria l’é di prém ân dal sècol XVIII, probabilmèint de scōla frarèiṣa. La tèila ed la Madòna cun al Bambèin in trôno, Sân Jusèf, Sân Pêder e Sân Francèsch l’é ‘n’ ôvra dal  setsèint  ‘d un pitôr dal pôst. La tèila ed l’Anunciasiòun l’è un bòun lavōr dal têrd sincsèint de scōla bulgnèiṣa. La figûra ed la Madòna dal Pilâster, mésa dèinter ind al quêder ed la Santésima Trinitê cunsiderêda ed Domenico Tintoretto fiōl dal famōṣ Jacopo e al capitèl cun stèma di Roberti da Tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deṣvînen da la vècia cêṣa ed l’ân mél.La tèila di Sânt’ Antòni da Pâdva e Sân Francèsch in adurasiòun ed la figûra ed la Madòna l’ a ‘s arvîṣa al quêder dal Tintoretto. In sté chēṣ an s’ cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch ‘ l’êra ûn dal pôst o un arzân dal Sesèint.

Tirêda só insèm a la cêṣa di Capusèin per vrèir dal Marchèiṣ Carlo Filiberto d’Este Sân Martèin, la cêṣa ed Sân Chêrel Borromeo la vîn cunsacrêda int al 1618. Un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla. Ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh’è trèi capèli cu altêr. A l’intêren a gh’în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol  XVI e XVII, e paliôt in scajôla e altêr intarsiê. Dimòndi impurtânt l’é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol XVIII. La tèila in dōve Sân Francèsch al ricêv al piêghi l’é ‘na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeṣâg. La tèila dal Presèpi l’é ‘na côpia antîga, fōrsi dal têrd Sesèint, dal famōṣ quêder Notte dal Curèz ch’l ‘ êra ind la cêṣa arzâna ed Sân Prôsper e adèsa l’é a Dresda. Al tèili ed Sân Sebastiân duvîven èsser i laterêl ‘d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêṣ só i lê e al paeṣâg ch’ al cunténva idealmèint in ògni tèila. Al jôvri a gh’àn la dâta dal 1521 e firmêdi da Ercole Banci un pitōr frarèiṣ.

I prém documèint che a dîṣen ed la preṣèinsa de sta véla a s’arfân al 1063 e al 1092. Int al pôst
ciamê Sân Pelgrèin a gh’êra un castèl ch’ l’é steda la cà di Muti che àn ânca ciapê al nòm ed “Della Gazzata”, ûn de stà famèja l’êra al famōṣ arzân ciamê Caco, câp di Ghibelèin môrt a Rèz int al 1265, masê da i sō aversâri. Al castèl l'é stê ânca di Sessi, mó, sèmbra, ch’ an fós armêṣ abitê da i Della Gazzata che int al 1349 a j àn subî l'asêlt ed Gilberto Fogliano ch’ l’è dvintê al padròun, cun l’ingân, dal castèl e ch’ a l’à butê zò dal tót. La véla l’é armêṣa vint’ân sòta a i Fogliani pó di Roberti e da alōra l’é andêda a drē al vicèndi ed Sân Martèin in Ré.
Dipendèint dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, la Cêṣa, dedichêda a la Nativitê ed Maria int al 159 l’é stêda unîda a la Cêṣa parochiêla ed Sân Martèin e int al 1803 a gh’é stê zuntê la tòr.
 

La cēṣa de Stiôl, dedichêda a Sân Damaso, l’é numinêda in un documèint dal 963 ed Ottone I. Sta véla l’é sèimper stêda dal Cmûn ed Sân Martèin in Ré e a n’à sèimpr segvî al sō sôrti.  Int al 1573 Stiôl al s’ é unî cun Sânt’Ègta; pó quând la só cēṣa l’éstêda arfâta a gh’é ed nōv la separasiòun. 

 

La legènda la vōl al só nòm lighê a un fât curiōṣ: ind al tèimp ed ‘na guèra, int al paèiṣ êren armêṣ in véta sōl trî abitânt; pió probabilmèint al nòm al gh’à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed Giano.
La preṣèinsa ed la Cêṣa ed Trignân la s’ vèd in un dpcumèint dal 1302 e l’êra sóta a la Pēv ed Prê.
Tóta la véla l’é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed Sân Martèin e a n‘à segvî ânca la stòria.

Henghel Gualdi sunadōr ed clarèin
Daniele Adani zugadōr ed balòun. 
Frê Sacacio e Pietro Della Gazzata  àn cuntê i fât sucès ind l’arzân fîn al 1414. 
Tommaso Casali, de Stiôlo dutōr e studiōṣ ed la natûra (sec. XVIII)   
Giovanni Magnanini (1841 - 1901) musicésta

In sté cmû a’s câta al  Bar Mario cantê da Luciano Ligabue ind la cansòun cun al ‘stès nòm. Adèsa però cól bâr l’à cambiê gestiòun e al gestōr an n’é pió al famōṣ Mario
Che l’é gnû só int al 1956 ûn di pió vèc musèi ed vèci mâchini d’Itâlia www.museodellauto.it  ch’ l’ ôspita adèsa 40 mâchini e 12 môto dal 1910 al 1980.

A gh’é ‘na socetê ed palavōlo 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun ed   trâta da .
 




#Article 95: Ipod (121 words)


L'iPod l'é un lettòr ed mùsica digitèl con un hard disk e d'la memoria flash creê da Apple al 9 żner 2001.

La prèmma versioun d'l'iPod al gh'aviva un gòss ed policarbonê bianch; po' i an giunt di eter culór e un góss d'allumìni. 
Davanti al letór al gh'a un bagaj rutànd ch'a se sfiora sultant e as es drova per seleziunèr i canzòun. In dal curs dal tèimp, la Apple l'ha fât di étri versioun.
Al 6 żnèr 2004 l'ha lanzê l'iPod mini, un pôc piò cinein e cun al chassis d'allumìni en zinc (pò quater) culór. 
L'iPod s'as culega al computer cun al programa iTunes, e as pól cumprer online di canzòun via Internet dal negozi dl'Apple, |iTunes Store.




#Article 96: Rōl (1708 words)


Rōl (Rolo in italiân) l'é un cmûn ed quêsi 4.000 (3.900 int al 2006) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in cunfîn tr' al pruvînci ed Rèz, Mòdna e Mântva, l'é a 37 km da Rèz e cîrca 40 km da Mòdna e Mântva.

Cèintr abitê fîn da l’ântichitê per la só puṣisiòun ch’ l’ a gnîva fôra da la zôna pantanōṣa in dó l’ēra.
Ariolas, l’antîgh nòm ed Rōl,  a’s vèd la préma vôlta in un diplôma logobêrd dal 772 a sèmbra ch’al tóga urègin da la vōṣ latèina  areola, zôna céca, riferîda prubabilmèint a un sît cultivê in méz a di bôsch o a ‘d’ êtri tèri saldîvi.

Al prémi prōvi ed civiltê pasêdi în ed sicûr al tòmbi ‘d urègin rumâna catêdi in cà “Lodi” e i rèst ed la véla ed campâgna a pôch pâs dal vèc castèl.
Al teritôri rolèiṣ ind l’època rumâna, dal pûnt ed vésta aministratîv, quâsi ed sicûr l’ēra dèinter ind la giuriṣdisiòun dal municèpi ed Regium Lepidi.

Int al Medioēv, invēci, la popolasiòun la s’é unîda in cèinter abitê, pió fâcil da prutêṣer, in chêṣ ed biṣògn, cun al tirêr só dal furtificasiòun: la preṣèinsa ‘d un vilâg (Vico Rolesa) l’è arcurdêda da ‘na chêrta scéta da un nudêr ed l’ân 902. In sté peréiod i principêl cèinter ed la véta e l’urganiṣasiòun dal teritôri ēren la pēv e al castèl, nutê però sōl pió têrdi ind i ducumèint, per la pēv int al 1070, ân dóve la cêṣa lochêla ed Sân Zenòun la figurêva fra i bèin ed Bonifacio ed Canòsa e per al castèl dal 1116. Al castèl purtôp an ‘s vèd pió pr’ al fât ch’ l’ é stê butê zò int al 1953 perché an se gh’ la cavêva mìa a restarvêrel dôp la guèra. Ind al tèimp ed l’ etê cumunêla Rōl l’ēra sòta ed la sitê ed Rèz e l’é stê al pôst de scûnter armê fra i guēlf e i ghibelèin.

Ind i sècol dôp ind al teritôri a se andê sèimper di pió fêres valèir al pusès ‘d un râm ed la faméj nôbila arzâna di Sessi, ânch pr’ al grôsi proprietê ed trèin che soquânt ed la faméja a j àn mucê in zôna. Sté faméja l’à ṣlarghê incòra di pió la só fôrsa quând i dû fradê, Azzo e Giacomo Sessi, int al 1446 àn utgnû dal vèschev ed Rèz al dirét ereditâri ed numinêr j arsiprêt ed la pēv ed Rōl, privilèg che la cumunitê rolèiṣa l’à ricevû da l’ûltem fedvatâri e che incòra incō a gh’ l’à, ânca se sōl ed sōvravia, al Cunséli Cumunêl.
 
Rōl a’s pōl cuntêr fra i pió vèc fèdev imperiêl italiân: secònd ‘na memôria scréta che istès Sessi a s’àn lasê, al prém permès imperiêl al s’ arfaré a Federico Barbarossa, ind la documentasiòun d’archévi tgnûda da cât  es câten testimuniânsi dal j invistidûri a cumincêr dal 1496. I sgnōr cunfinânt, àn tintê, in divêrsi èpochi, de dvintêr padròun dal fèdev, sèinsa però maì cavêrghla, grâsia préma ed tót a l’abilitê polética di Sessi e a la prutesiòun dêda a lōr da l’imperadōr, interesê a sfrutêr, in ucasiòun ed guèri, la puṣisiòun ed cunfîn de sté céch stêt padân.

Int al 1776, ân ch’ l’ è môrt al marchèiṣ Gaetano Sessi sèisa lasêr erēd mas’c, al teritôri rolèiṣ l’é pasê sòta al dirèt cuntròl ed l’aministrasiòun imperiêla avstrìaca, int al tèimp dal règn ed Maria Teresa. 

Unî al Duchêt ed Mântva, al paèiṣ l’é ste mès ind al distrèt dal Cumisâri ed Gunṣêga. Dôp la cûrta parênteṣi napoleònica, l’é andê a fêr pêrt dal Règn Lumbêrd-Venét, fintânt che int al 1850 l’é stê dê al Duchêt estèins in câmbi ed Quistèl paşeda da Mantva a Mòdna. Al câmbi ed gvêren l'é stê 'na bôta mia céca per la comunitê ed Rōl, cun còst è stê ròt di ligâm che durêven da di sècol cun Mântva e tót al teritôri al s ' é catê işolê da chiêter cèinter dal stêt nōv.

La parôchia però la cuntinvêva a dipènder, dal 1820, dal vèschev ed Mântva e l’é stê per còst che, sòta la presiòun dal gvêren estèins, int al 1853 al pêpa Pio IX l’à mandê fôra al dispuṣisiòun pr’al pasâg ed la cêṣa ed Rōl int la diôceṣa ed Chèrp, còst l’é stê fât sōl int al 1852. 

Dimòndi pateriôti rolèiṣ àn tôt pêrta al guèri d’indipendèinsa italiâna; fra quisché trî zòven vuluntâri, i fradê, Pellegrino, Giuseppe e Anastasio Lupazzi, ch’în môrt int al 1849 mèinter cumbatîven cun Garibaldi per difènder la Repóblica rumâna.

Ânca se Rōl l'ēra andê dèinter al nōv Règn 'd Itâlia cme cmûn unî a la pruvîncia ed Rèz al şvilóp che tót spetêven an n'é mia rivê. In tóti al manēr l'é dvintê pôst ed la Guêrdia Nasionêla e 'd un regimèint ed fanteréia, perché int al só teritôri, a gh'ēra al cunfîn cun l'Impēr austr-ungherèîs, sgnê dal Pûnt ed la Tajêda. Cun la costrusiòun ed la stasiòun ed la ferovéia Mòdna-Veròuna Rōl a gh' la chêva a gnî fōra da l'işolamèint a l'à infisî i cuntât cun l'antîga capitêla estèinsa, tânt da dmandêr 'd unîres a la só pruvîncia, dmânda però rifiutêda.

Ind la Reṣistèinsa italiâna al fasîṣem e ind la lôta per la libertê la cumunitê ed Rōl la s’é fâta nutêr ind al tōr pêrta cun al distacamèint ‘’Aldo’’ ed la 77 ª Brgâta S.A.P. a dimòndi asiòun ed rinfôrs e ‘d sabotâg  (batâlia ed Gunṣêga, batâlia ed Fâbrich, sabotâg ed Pûnt Êlt, avrîl 1945) dóve în môrt 7 partigiân dal distacamèint.

Al cèinter l’é in môd carateréstich emiliân, ‘na véia lònga cun al dòpi purdghê. A fiânch ed la cêṣa catòm al véli dal dō pió impurtânti famèj nôbili ed Rôl: “Véla Resti Ferrari” e “Véla Cerillo”.  A’s cunsélia ed viṣitêr i giardèin de sté véli, quèl dimòndi rêri in un paèiṣ céch cme còst. 

La cêsa ed Rōl l'é un insèm de stîl. La piânta dal pôst religiōṣ l’é 'd sicûr dal quatrsèint, al pôchi pitûri a frèsch armêṣ l’è un splèndid eşèimpi 'd afrèsch dal Sincsèint emiliân. L'altêr, che incō l'é dedichê a la Madòna dal Ruşâri, l'é dal XVI sècol, mèinter i bē stóch che adôben còla dal Sâcher Cōr în dal sē-setsèin
L’arnōv dal setsèint al zûnta ‘n altêr ed divêrs mêlmer,  ‘na sagrestèia e di cunfesionêl fât dal tót da i mèister intarsiadōr rolèiṣ, ‘na belèsima tòra e bânch intarsiê. Int al 1800 a s’arfân al dō capèli ed fiânch rèiṣi ancòra pió bèli da un fînt mèlmer ed tânt culōr. Ind la secònda metê dal 1900 a vînen fâti al invedriêdi e al rusòun (butê zò ind la secònda guèra mundiêla). I lavōr ed restâver fât da pôch àn permés ed vèder ch' a gh'é un curtîl cun 'd atôrna un murèt ed quadrē ind la zôna che incō la vîn druvêda cme sagrê ed la cēşa, dóve 'na vôlta a gh'ēra l' antîgh simitèri. Ind i lavōr fât int la sagrestéia è stê verifichê che sòt al pavimèint d' incō a gh'é un pavimèint in côt a spîna ed pès.

Al fabrichêt dal cmûn, ‘na fîna costrusiòun ed l’otsèint, l'é stê un cunvèint francescân, dê, da i frê, a la  Comunitas Roli, al cunséli di câp faméja dal pôst, e, da alōra, a gh'é sèimper stê dèinter al Cmûn. Al stêbil dal dé d'incō al gh'à 'vû un restâver ind l'Otsèint, mó a 's vèden incòra soquânt sègn pió antîgh, préma ed tót ind la ceşulèina ed S. Francèsch atâch al stâbil âcha lē pêrta dal vèc cunvèint e sèimper armêşa ed proprietê ed la Cmunitê. Ind al XVII e XIX sècol p'r al funsiòun l'é stêda dêda  a la cungregasiòun dal SS, Sacramèint, 'na cumpagnía ed lâich dóve j elemèint a rapreşèinten al faméj pió impurtânti dal paèiş, in funsiòun fîn a la préma guèra mundiêla.
In cmûn a gh’é al Museo della tarsia rolese, dóve dèinter a’s câten i rolini antîgh e artigiân che fân vèder cme es fà ânch adèsa un têvel intarsiê.

Al stèma dal cmûn l’é fât da trèi crōṣ ed Malta, dedi al Marchèiṣ Ferdinando II da l’ ôrdin ed San Zvân int al 1610.

 
D'arcurdêr ind l'arigianê lochêl, la fabricasiòun ed tavlèin intarsiê ciamê Rolini. Sté céchi ôvri d' êrt în 'na tradisiòun rolèiṣa fîn dal 1600, soquânt mudê a's pōlen vèder ânch adès ind i palâs duchêl ed Mòdna, Frêra e ind la règia ed Versilles. La lavurasiòun ed fîn dal lègn rolèiṣa la rîva al só mâsim spiandōr int al XVIII sècol, època ch' a s' arfà ânca la Sagrestèia dal Dôm ed Rèz.
Un têvel rolèin a gh' l' îva ânca la faméja ed Giacomo Leopardi e l'é ânch adèsa in mòstra ind al palâs ed Recanati. 
In pió di têvel é stê prudòt ânca trumeaux, armâri, castēri e consolles. La specialitê di sté môbil l'é che în sèinsa ciôld e che vînen druvê 'd êlber ed forèsti ed la pianûra emiliân - rumagnôla (la quêrsa  rōra, al frâsen, al carpèin e pó di êter). I disègn pió caratérestich fât a 'd intârsi a fân vèder Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, scachēri, intrèc ed brôchi ed fiôr tra quisché l'é carateréstich al sâleṣ.

Dimòndi impurtânt ind la cunuméia lochêla l'é la Cantèina Socêla ed Rōl, la fà ûn di pôch vèin Lambrósch certifichê cun tót i D.O.C e D.O.C.G. pusébil.

Vést la preṣèinsa ‘d un trèin dimòndi fangōṣ, fîn dal 1800 la campâgna tra Rōl e Chèrp l’é stêda cunltivêda a rîṣ. În incòra incō în  in cumêrc dal qualitê ed rîṣ ed gèner Rolo. Ânch al dé 'd incō ‘na riṣêra artigianêla l’é in funsiòun in sté céch paèiṣ la gh'à in produsiòun divêrs gèner ed rîṣ cun di sistēma che s’arfân a i prém dal ‘900.

La tradisiòun lochêla ed l’intârsi la s’é ṣvilupêda ind l’ambît industriêl vêrs la prudusiòun de schêli ed ‘na qualitê dimòndi êlta.

La cultura cuntadèina ṣmercêda a la vòja ed mudêren, l’à purtê i cuntadèin rolèiṣ a metrés insèm in ‘na coperatîva lochêla per tgnîr adrê al cumêrc ed prudòt biolôgich cultivê int al tèri dal paèiṣ.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 97: Nilde Iotti (681 words)


Leonilde Iotti ciamêda Nilde (Rèz, 10 d'avrìl 1920 - Ròma 4 ed disèmber 1999) l'é stêda 'na dòna polética italiâna, la préma a 'd avèir la cârga ed Presidèint ed la Câmbra di Deputê.
L'à ocupê al scrân pió êlt ed Muntcitôri per trèi legiṣladûri, dal 1979 al 1992, l'à utgnû un recôrd finōra mìa batû sia ind l'Itâlia monârchica che repoblicâna.

 
Al pêder, môrt int al 1934, l’é un feroviêr iscrét al muvimèint operâi socialésta, l’é tôt ed mîra ind al tèimp dal fasîṣem, a câṣva dal só impègn sindachêl. Sibèin al cundisiòun cunômichi ed la faméja fósen stintêdi l’é stêda iscréta a l' Universitê Catôlica ed Milân dóve l'à tôt la lâvrea in lètri (l'à gh'à 'vû tra i só prufesōr Amintore Fanfani). Ind al tèimp ed la frequèinsa ed la facoltê ed Lètri ed la Catôlica a Milân, l’é cumncê per lê un turmèint ed pinsêr e d’idèj ch’ al l’à ṣluntanêda da la fèid catôlica ritgnûda cmandatâria e ch’ la sopôrta mìa al j idèj ed chiêter. Tôta la lâvrea in Lètri l'é stêda per quêlch tèimp prufesorèsa a l’Istitût Tètnich Agrâri ed Rèz, l’à decîṣ ed bandunêr la prufesiòun quând l’Itâlia la tôṣ pêrta a la Secònda Guèra Mundiêla, Nilde, sostgnûda da l’ eṣèimpi ed véta lasêd dal pêder la s’iscrév al PCI. Ind al 1943 la tôṣ pêrta atîva a la Reṣistèinsa subét cme portaôrdin, ûn di lavōr pió impurtânta fât dal dòni, ind al tèimp ed la Reṣistèinsa, atravêrs còst i partigiân a tgnîven i colegamèint tra ‘d lōr e i polétich dal tèimp e che àn purtê l’Itâlia a la liberasiòun da i naṣésta e dai faséta. Al só impègn tra i partigiân ed Rèz la gh’à permés, cun pôch ed pió ed vînt’ân, a ‘d èsser sgnêda cme responsâbila di Gróp ed Difèiṣa ed la Dòna, strutûra dimòndi atîva ind la guèra ed Liberasiòun. Subét dôp guèra (1946) la vîn candidêda dal PCI préma cme cunsiliêr cumunêl a Rèz e pó a l’ Asemblèia Costituènta dóve la fà pêrt ed la Cumisiòun di 75 incarichê ed la scritûra ed la Costitusiòun Italiâna

Elèta int al 1948 a la Câmbra di Deputê l’armâgn a Muntcitôri sèinsa fermêdi fîn al 1999. L’à ricevû dimòndi incâregh ed préma rîga cme la presidèinsa ed la cumisiòun bicamerêla inséma al rifōrmi istitusionêli 1993-1994, la presidèinsa ed la delegasiòun italiâna a l’Asemblèia parlamentêra dal Cunséli d’ Europa 1996 – 1999 dóve l’é stêda ânch vicepresidèint ind al ‘stès perèiod. Int al 1987 Nilde Iotti l’utîn un incâregh ed gvêren cun mandê espluratîv da pêrt dal Presidèint ed la Repóblica Francesco Cossiga ch’a ‘s cunclód sèinsa riṣultêt; l’é la préma dòna e la préma rapreṣentânt cumunésta arivêda acsé atâch a la Presidèinsa dal Cunsli 
 
L’à sé distînta ânch cun la richiêsta dal dimisiòun, per mutîv ed salót dal Parlamèint, al 18 nuvèmber 1999. Al só dimisiòun în stêdi unurêdi cun ‘na lòunga picêda ed mân ind la Câmbra di Deputê 

Giorgio Napolitano, al futûr presidèint ed la Repóblica e só vèc amîgh ed partî, ind l’imparêr al só dimisiòun al scrév ‘na lètra 

Al 4 dicèmber 1999 la ”Sgnôra ed al Repóblica” la và fôra ed sēna in pûnta ed pē...

La só presidèinsa ed la Câmbra di Deputê, lòunga 13 ân dal 1979 al 1992, l’è stêda la pió lòunga ed tóta la stòria d’Itâlia.
La véta polética ed Nilde Iotti la s’intrècia a la só véta privêda ind la lòunga relasiòun cun al segretâri dal PCI Palmiro Togliatti ch’ la finés cun la môrt dal câp cumunésta, int al 1964. ‘Na relasiòun ch’ la vîn fôra in ucasiòun ed l’atentêt a Togliatti dal 1948 e che j ativésta dal Pci a fân fadîga a digerîr per dimòndi tèimp perché Togliatti l’êra bèlo spuṣê. 

Dvintê Presidèint ed la Repóblica, Napolitano, ind al discōrs pronunsiê al Câmbri ind al tèimp dal giuramèint, al l’arcôrda cun sta frêṣ:

Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da 

Da La storia siamo noi, Tg ed la stòria 1984, Rai Educational  Nilde Iotti a i funerêl civîl d’ Enrico Berlinguer




#Article 98: Matteo Maria Boiardo (277 words)


Matteo Maria Boiardo (Scandiân, 1441 – Rèz 19 dicèmber 1494) l’é stê un poēta leterê italiân.

Al deṣvîn da ‘na réca e nobîla faméja, l’êra anvōd dal poēta umanésta Tito Vespasiano Strozzi. Armêṣ ôrfen a l’etê ed dêṣ ân, al s’é spustê dal tót a Frêra  int al 1476 dóve l’é andê dèinter a la cōrt Estèins dal dóca Ercole II, che da ló l’à ricevû divêrs incâregh polétich cme al gvernatorêt ed Mòdna (dal 1480 al 1483) e còl ed Rèz (dal 1487 fîn a la môrt sucèsa int al 1494). Dotê ed ‘na bòuna educasiòun ed gèner umanéstich, dôp l’inési cun soquânti traduziòun in volghêr dal latèin (Cornelio Nepote, Apuleio) e dal grêch (Erodoto, Senofonte), l’à prudòt dal sô ôvri, sia in latèin ( a s’arcôrden i Carmina de laudibus Estensium (1463 ca.) in unōr di J Este e i  Pastoralia, 10 poeṣèi pastorêli d’ispirasiòun virgiliâna) , sia vulghêri, cme la tragèdia  Timone, ridusiòun pr’al teâter ‘d un diâlogh dal criticòun grêch Luciano. Mó al só ôvri pió famōṣi în sèins’êter al só cansunêr (dóve al tétol d’ispirasiòun ovidiâna l’ è Amorum libri tres per via ed la só divisiòun in trî léber) ispirê a l’amôr per Antonio Caprara e al poēma erôich ed l’ Orlando innamorato, ch’ l’à ‘vû al mêrit  d’unîr la matèria ed Frância osèja i fât famōṣ e erôich di paladèin ed Carlo Magno a còla  ed Bretâgna (da Tristano e Isotta a la têvla rotònda), in ‘na spiegasiòun garbêda e incantêda,  lôgica cun la só cundisiòun d’òm ed l’umanèiṣem sé, mó cun nèti fantasèi e insugnamèint ed l’època fedvêla.

Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da 




#Article 99: Piâsa Céca (Rèz) (178 words)


Piâsa Sân Prôsper (Piazza San Prospero in Italiân), ciamêda da j arzân  Piâsa Céca l'é 'na piâsa ed Rèz.

La piâsa la tōş al nòm da la  Baṣelica cun al ‘stès nòm e l’é óna dal piâsi pió impurtânti ed la sitê. L’é unîda, da ‘na strêda purtghêda (al Brulèt), a la piâsa grânda, osèja la piâsa dal Dôm. La piâsa la gh’à la fōrma fâta quêṣi a retângol cun trî fiânch purtdghê. Ind al fiânch che gh’ armâgn a gh’é la cēṣa ed Sân Prôsper cun la tòra ‘d ôt lê. A guardêr da la pêrt ed frûnt a la cēṣa a’s vèden l’ âbsida e la cópla dal Dôm.La piâsa la gh’à cme carateréstica la preṣèinsa ed 6 stâtvi ed leòun in mêlmer ròs, insém al sagrê ed la Baṣélica dal 1503, fât dal scultōr arzân Gaspare Bigi. 

Ind la piâsa a gh’é, dō vôlti la stmâna (venerdé e martedé), al marchê ed la sitê.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 100: Fundamentalîṡum religiåus (207 words)


As ciama fundamentalîṡum (religiåus) 'na brotta râza d integralîsum religiåus, ch'as à quand un cardänt al vôl a tótt i cûst che al só môds ed pinsèr e 'd vadder al månd (e anch qual d'ed là) al seppa ed valåur par totta la zänt. I êter i én dî infedêl, sénd che qualla dî èter l'è l'onnica religiån vaira. 

L'uréggin d'la parola fundamentalîṡum la vré dîr artåuren d'na religiån ai só fundamént d'l uréggin (vair o pinsè). Ed ste môd al fundamentalîṡum l'è spass lighè a la letûra däl sâcri scritûr sänza intermedièri, un fât inpurtànt pr'i protestànt e pió difûs in Itâglia stra i Tstimôn ed Géova. 

Al fundamentalîsum l'è spass lighè al trai grandi religiån ch'al cradden int'un såul Dio: al Zudaisum, al Cristianêsum e l'Islam. Int'al religiån fundè såura tant divinitè al sré pió fâzil pinsèr a di mondi d'idee e dånca a un relativîṡum culturèl. 

Par di mondi ed zänt al têrmin fundamentalîsum al sré druvè a däl teorî econòmichi (tipicamänt neoliberésstichi) par che al marchè l'aré da èser l'ónnic inspiradåur ed vètta socièl. 

Al têrmin fundamentalîṡum, cme anch quall ed integralîsum l'è da druvèr cun prudänza e amsûra. L'è difézzil ch'a quî ch'al véggna dé ste têrmin spzièl i én d'acôrd. 




#Article 101: Èlp (332 words)


'Al j Êlpi (Alpi in italiân dal plurêl in latèin Alpes, che pōl vrèir dîr prēda, culèina, muntâgna, biânch) în la cadèina ed mûnt pió impurtânta ed l'Europa. In francèiş a 's ciâmen Alpes, in ocitân Aups/Alps, in tedèsch Alpen, in rumânich Alps, in sluvèin Alpe. Sesto Pompeo Festo int al só Primo Libro al dichiâra che al nòm al deşvîn da Albus (biânch) che i Sabèin a pronunsiêven Alpus per spieghêr al culôr sèimper biânch ed la cadèina, pîna ed nèiva ânch ind l'istê.

Cme 'd acôrdi al j Êlpi a cumîncen a sîra dal Pâs ed Cadibona e a finésen a sîra ed la sitê ed Vièna, a quâcen 'na distânsa ed cîrca 1.300 chilômeter, a gh'à la fōrma 'd êrch e în tra pêrta êlta ed l'Itâlia, la pêrta tra mezdé e matèina ed la Frância, la Svésra, al Liechtenstein, l' Austria, mezdé ed la Germâgna, la Şlovènia, e matèina ed l' Ungheréia . A gh' àn la larghèsa mâsima tra Veròuna e Monaco ed Baviera.  
  
 

La séma pió êlta l'é al Munt Biânch che cun i sō 4.810 mēter l'é cunsiderê ânch al tèg 'd Europa; a drē a gh'é al Mûnt Rôşa (4.634 m.). al Dom (4.545 m.) al Weisshorn (4.505 m) e al Cervèin (4.476 m.). Êtri sémi impurtânti în: al Grân Paradîş (4.061 m.), al Bernina (4.049 m.), l' Ortles (3.902 m.) e al Monviso (3.842m.).

Int al j Êlpi a ghe stân ed cà 16 miliòun ed persòuni.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da   trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.

 

Äli Èlp äli én una cadänna d'l Euròpa ed mónt ch'la dsunéss l' Itâglia a mezdé da un insàmm ed naziån d'l Euròpa centrèl: la Fränza, la Svézzra, l'Austria e la Slovéggna, ch'al s estànnden anch'a dî èter stèd cme la Germâgna, la Cruâzia, al Liechtenstein e al Prinzipè ed Monaco. 

La vatta pió èlta l'è al Månt bianc a 4810 méter såura al mèr. 




#Article 102: Franza (151 words)


La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaiṡa, la cunféṅna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Ṡvézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza a s pôl andèr in Inghiltèra a travêrs dla galerî dla Mândga.

La Repóbblica franzaiṡa l é 'na democrazî fâta cme repóbblica preṡidenzièla. La zitè capitèla l é Parîṡ. La Franza ai é dänter ai pajîṡ pió dṡvilupé dal månnd e incû la sèsta putänza dl economî mundièla. I ideèl dla Repóbblica franzaiṡa i én rapreṡentè da la dichiaraziån di drétt di òmen e dal zitadén. 

La Franza l é stè un pajaiṡ fundatåur dl Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber dla Francofonî, dal G8 e dl Ugnån Latéṅna. La Franza incû l é un pajaiṡ permanänt int al Cunsélli ed sicurazza däl Naziån Uné, e anc óṅna däl putänz nucleèri arcgnossó. LEṡâgon l é la destinaziån di viâż pió cgnossó dal månnd.




#Article 103: Lunbèrd (448 words)


Con lunbèrd (lombard o lumbard in lunbèrd ed sîra, lumbaard in lunbèrd ed matéṅna) as riferéss a 'n grópp ed dialétt inparentè stra låur bacajè såura tótt in Svézzra ed såtta ( e i ), Èlta Itâglia ('na gran pèrt d'la Lunbardî e óṅna 'd cäl regiån ataiṡ). 

Al lunbèrd l é na  ed matéṅna inparentè col , col rumànc', con l itagliàn, e vî acsé. Anca se l itagliàn l é in generèl druvè cme längua scrétta in di sît indóvv ch'a s dscårr lunbèrd, al lunbèrd l é mégga mutualmänt capébbil col itagliàn e stäl dåu länguv i fan pèrt ed dû râm diferént dla pianta dla famàjja linguésstica rumânza (rispetivamänt al  e l ).
 
A diferänza da 'na bôna pèrt ed länguv rumânz, a i é dimónndi 'd dialétt lunbèrd ed sîra ch'i àn däli upuṡiziån ed quantitè däl vuchèl, p.es. paas vs. pass, ciapaa vs. ciapá. Un quèl cunpâgn' al s vadd anch'in emigliàn, pr'esänpi in dialatt bulgnaiṡ: pàss vs. pâss, ciapèr vs. ciapè. Un'èter quèl, téppic 'd na längua rumânza, l é ch'a l drôva tànt ed vêreb fraṡèl idiomâtic (costruziån vêrb-particèla), pió o mänc cme in inglaiṡ e in däli ètri länguv germânichi. P.es. trá (trèr), trá via (trèr vî), trá sü (trèr só), trá fö(ra) (trèr fòra); mangiá (magnèr), mangiá fö(ra) (magnèr fòra). 

Druvèr al lunbèrd l é ed sòlit stigmatizè int i sît lumbardòfun che puliticamänt i fan pèrt dl'Itâglia, mo ed sòlit l è brîṡa acsé in Svézzra, indóvv che i dialàtt linguésstichi lunbèrdi luchèli äli én spassi vôlti sòlit pió cunservè e pió vitèli. 

Un quèi prugrâm dla râdio e dla televisiån in lunbèrd i én trasméss däl vôlti da la . L'istituziån d'arzairca pió inpurtànta ch'la lavåura atâc al lunbèrd l é a Belinzôna, in Svézzra (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, na istituziån dal guéren (cantunèla)). An i é incióṅna istituziån cunpâgn in Itâglia. 

(lunbèrd milanaiṡ)
Pader nost, che sii in dij cej,
el vost nomm sia santificaa.
vegna el vost regn,
se fasa la vostra vuluntaa 
cumè in cel, inscì in tera.
El nost pan de tücc i dì damm incöö,
e perdunem a nün i nost debit, 
cumè nün perdunem i nost debitur,
e lassa minga che burlem in tentaziun
ma liberum del mal.
Amen.

(emigliàn bulgnais)
Pèder nòster, ch't î int al zîl,
ch'al séppa santifichè al tô nómm,
ch'ai véggna al tô raggn,
ch'ai séppa fâta la tô volontè, 
cómm in zîl, acsé anc in tèra.
Dâs incû al nòster pan d tótt i dé,
e dscanzèla i nûster dèbet, 
cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,
e brîsa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,
mo lébbres dal mèl.
Âmen.




#Article 104: Vâl Padûṣa (564 words)


La Vâl Padûṣa (Valle Padusa in italiân) l’êra ‘na lêrga zôna pantanōṣa ch’ la se ṣlarghêva a mezanôt e a mezdé dal Po (Padus in latèin). 

La padòl  Padûṣa la tuchêva, a mezdé, al teritôri ed Ravèna – Cêrvia e, a mezanôt, la rivêva fîn a Venèsia. La lagûna ed Venèsia e al vâli ed Cumâchi în còl ch’ a gh’ armâgn incô ed la Padûṣa

Al Po l’êra al principêl purtadōr d’âchev; l’istès Po l’andêva dèinter int al mêr atravêrs la Padûṣa e, cun lò, chiêter fióm che dêven int la padòla.
Per eṣèimpi, i fióm che gnîve zò da l’ Apenèin rumagnôl, che an ‘gh la cavêven mìa andêr a dêr int al Po, perché al piân ed la campâgna l’êra pió bâs, a finîven int la Padûṣa sèinsa arivêr int al mêr Adriâtich. Mò cun a lôr cuntènov purtêr âcva frèsca la mantgnîven vîva. A finîven in sté spropoṣitêda còunca d’âcva, al Sâvi, al Ròunch, al Muntòun e al Lamòun (fôto 1 e 2) 

In mèz a la padòl a gh’êren dimòndi ìṣoli, che în stêdi pôst ed cumunitê umâni fîn da préma ed la Stòria. I prém abitânt de sté lêrga zôna a magnêven raîṣ, verdûra, frûta salvâdga, lât, pès e selvagîna.

A câṣva ed la cunfurmasiòun dal trèin, carateriṣê da lêrghi distèiṣi d’âcva, a stêven in dimòndi céch cèinter iṣolê, ciaschidûn ed quisché a fêven ‘na véta pió o mēno indipendèint da chiêter (fôto 3). Al lôr capâni êren fâti cun i materiêl che la natûra la zibîva: lègn, câni, êrbi sèchi, pantân. 

Sté cà êren di palis atque virgultis, quacêdi ed câni ed padòl, cme la pavîra (), ch’ le stêda druvêda, ânca se sōl ‘na quêlch vôlta, fîn a l’inési dal XX sècol.

Per dimòndi sècol sti spèc d’âcva êren i pûnt ed riferimèint ‘d un grând sistêma ed vâl ed pasâg tra la tèra fêrma e al mêr. Soquânti vâl êren navigâbili e permetîven ed rivêr al Mêr Adriâtich. 

Cun al pasêr di sècol e al ritîr, pôch a la vôlta, dal j âchev, la pêrt cispadâna ed la Padûṣa l’é dvintêda ‘na furèsta, selva litana, o ed còsta, ch’ la se ṣlarghêva dal Po Primêr o dal Rèn fîn a la via Emélia, per bèin 50 méj. 

Tra i cèinter principêl ch’es catêven inséma a ìsoli ind la padòl bisògna numinêr: Cumâchi, Frêra, Ravèna, Ruvîgh, Âdria, Argînta, Spîna, Pumpôṣa, Mulinèla e Portmagiôr. In pió a gh’êren al ìṣoli dóve a’s catêven al Delési estèinsi.
Cme dîṣ la scréta inséma a la chêrta ed la fôto 2: Laguna antica del Po nominata PADUSA, quale, secondo l'itinerario d'Antonino inferito da Gasparo Sardi, estendevasi da Nonantola sino à Ravenna in longheza di miglia 60 e secondo il Prisciano in larghezza di no e più Miglia.

Incô l’ambiĵnt naturêl ed l’antîga Padûṣa l’armâgn in véta a Cumâchi e int al risêrvi naturêli protèti, cme l’òasi ed Vâl Sânta ed Campôt (Argînta) e l’òasi ed Pûnti Alberèit (mésa tra i lîd ed Ravèna ed Marèina Rumèa e ‘d Casêl Borsèti, òna dal j ûltmi forèsti ed pianûra d’Eurôpa e la pió grânda ed l’Itâlia.

La bunéfica dal padòl l’é cumincêda cun al câmbi ed diresiòun dal fióm Rèn int al Primêr cun al schêv dal Chêv Benedetèin int al XVIII sècol, e pó dal Chêv Napoleônich int al 1807

Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da 




#Article 105: Masinsâdegh (442 words)


Mansinsâdegh ( Massenzatico in italiân) l'é óna dal vèci Véli dal circundâri ed Rèz, incō l'é 'na grôsa frasiòun ed 4.000 abitânt ch' la fà pêrt ed la   (la vècia Circoscrisiòun N.7)
Masinsâdegh l’é tra mezanôt e matèina e a 7,5 chilômeter dal cèinter ed Rèz. 

Al j urègin ed la frasiòun a s’arfân probabilmèint  a la coloniṣasiòun rumâna, cme a testimônia la catêda, sucèsa int al 1702, ed ‘na lâpida mèinter a ‘s fêva un schêv int al cantèini dal Palâs dal Vèschev. La divisiòun dal dé d’incō di sît d' atōrna a la frasiòun l’é quêṣi cumpâgn al j antîghi centóri rumâni.
L’é stê fèdev sòta a l’avtoritê dal Vèschev ed Rèz da l’època ed la dominasiòun Carolingia fîn a l’Unitê d’Itâlia. Sté ligâm, durê tân sècol, l’à lasê cme testimuniânsa la cêṣa dedichêda a Sân Dunèin, pugêda al Palâs dal Vèschev. Numinê fîn dal IX sècol tra i pusès ed la cêsa, al fabrichêt l’à subî, ind i sècol, dimòndi arnuvamèint, spêci int al XVIII sècol, quând l’à tôt la fiṣionòmia dal dé d’incō, mēno che la pitûra dal parèidi intêrni e ‘d la facêda, ôvra dal XIX sècol.

Cun l’Unitê d’Itâlia al proprietê ed la cêsa în stêdi sequestrêdi e mési a l’incânt, e ânch al tèri ed Masinsâdegh în stêdi tôti via dal contròl dal Vèschev dôp mél ân ed pusès.
Ind i prém ân dal Règn d’Itâlia a gh’é stê dimòndi rivôlti, tra còsti còla ed la tâsa insém al maṣnê (1869). Per rispònder a i biṣògn ed la pôvra gînta é nasû a Masinsâdegh int al 1866 ‘na Coperatîva ed cunsóm, sòta la spînta ed soquânt personâg famōṣ dal socialiṣém arzân, inséma a tót Camillo Prampolini. A la préma coperatîva a gh’ é andê a drê dal j êtri socetê, sia socialésti che catôlichi.
Int al 1908 è stê tirê só la scōla elementêra, ch ‘la vîn druvêda incòra al dé d’incō.

Al tèimp dal fâsio a s‘ arfân l’invgurasiòun ed la Farmacìa Comunêla (1925), ed la Cantèina Socêla La Grânda (1937), butêda zò int al 2003, ed la Cantèina Socêla Cèinter (1938) e di fabrichêt atâch al Teâter Artigiân.

Al dé d’incō la cunuméia ed Masinsâdegh l’é in pió pêrta agrécola, ind dal câmp dal vèin (Lambrósch ), di prodòt dal lât (Grâna) e di nimêl. Però la pêrta pió grôsa ed la popolasiòun la lavōra ind i cèinter aṣvèin (Rèz, Curèz e Bagnōl in Piân). Ind i sînch ân dal 2002 al 2007 è chersû la popolasiòun, chersûda cumincêda ind j ân Utânta, grâsia ânch a la costrusiòun ed cà nōvi, adèsa Masinsâdegh l’é óna dal frasiòun cun pió gînta dal teritôri comunêl.




#Article 106: Tòra dal Burdèl (Rèz) (456 words)


Per restarvêr la pêrta a matèina dal palâs in dó ēren j Ansiân ed la Cumunitê Arzâna, (j asesōr dal dé d’incō), al 28 nuvèmber 1478 àn incarichê Opizone Ruggeri, Aliprando Arlotti, Paolo Tamaroni, Grisanto Scapoli, Ugolino Falconi e Prospero Pratonieri de studiêr al lavōr, j incarichê àn fât un progèt che al gh'î dèinter la costrusiòun ed ‘na nōva Tòra destinêda cme l’archévi dal Cmûn. Mó sōl int al 1489 în stê apaltê i lavōr, incarichê ed la costrusiòun l’é stê Girolamo Casotti che, a i prém dal 1490, l’à butê zò i fundamèint a la profunditê ed nōv brâs rispèt al piân ed la véia. L’altèsa de sté préma costrusiòun l’ēra ed 38 mēter e l’é incòra facilmèint viṣébil ind al spîgh tra mezanôt e sîra sgnê da ‘na prêda ed sâs côch ed Canòsa. Int al XVI sècol l’é stêda tirêda só a l’altèsa dal dé d’incō (51 mēter) in dû mumèint; al prōven i sègn dal merladûri ch’ a’s vèden apèina d'ed sōver dal fnèstri pió grândi. Int al 1663 la campâna ed l’antîga Tòra dal Cmûn (còla che al dé d’incō le la Tòra ed l’arloj dal Palâs dal Mûnt) l’é stêda spustêda ind la Tòra ed l’archévi. Int al 1677 la campâna la s’é ròta e l’é stê necesâri turnêrla a fònder. Incarichê ed l’ôvra în stê Francesco Capelli e Dionigi Filippi, al stèma ed la Comunitê e i Sânt Prutetōr Grisanto e Daria în stê mudlê da Giacomo Carboni.
Sta campâna l’é còla ch’ a gh’é incòra adès. Al teremôt ed l’ 11 e 12 mêrs 1832 cun divêrsi scôsi l’à danegê la Tòra in môd sèri, la Comunitê l’îva decîṣ de sbasêrla, mó l'architèt Luigi Groppi l’à dimustrê, e al tèimp égh darà ragiòun, ed prèir mantgnîr só la Tòra in tóta la só altèsa. Ind al tèimp dal dō guèri mundiêli la Tòra l’é stêda druvêda cme oservatōri per la cuntraêrea. Tr’al 1986 e al 1989 l’inz. Daniele Pecorini l’à arnuvê la costrusiòun. 

La Tòra la ciâpa al nòm da ‘na costrusiòun aṣvèin e che al prém de znêr 1469 j Ansiân infōrmen ed la costrusiòun al Dóca Borso d’Este cum sté parôli: …un casteleto nel quale avessero a stare ed habitare le meretrici. L’é curiōṣ arcurdêr che la gestiòun de sté póblich eṣercési, pôch sèri, l’êra al monopôli dal Cmûn. La stradlèina ch’ l’ unés via Toschi e Piâsa Caṣôt l’à mantgnû al nòm ed Vécol dal Burdèl (Vicolo del Bordello in italiân) fîn al 1851. In ch’l’ân lé l’Arsiprêt dal Dôm l’à invitê l’aministrasiòun Comunêla a cambiêr al nòm ed la viasôla. La só richièsta l’é stêda acetêda e la véia l’à ‘vû al nòm pió onorèvol ed Vécol ed l’Arsipretûra (Vicolo Arcipretura in italiân)




#Article 107: Salvatèra (1482 words)


Salvatèra (Salvaterra in italiân) l'é 'na frasiòun ed 3000 abitânt dal cmûn ed Casalgrând in pruvîncia ed Rèz. L'é tra mezdé e matèina e a cîrca 4 chilometer da Casalgrând al cunfîn a matèina dal cmûn, sgnê dal fiòm Sècia, ch' al divéd la frasiòun da la pruvîncia ed Mòdna e l'é tra mezdé e matèina e a cîrca 18 chilômetr dal cèinter ed Rèz.

A gh'é dû pinsêr, arpurtê dal Pagliani, in mērit a l'urègin dal nòm Salvatèra, al prém l'é ch' al pré deṣgnîr da Salvatoris terra perché la só cēṣa l'é stêda dedichêda, tèimp fà, al SS. Salvadōr , al secònd pinsêr l'é ch' al pré deṣgnîr da tèra sêlva, fôrsi perché l'é scampêda a 'na quêlch saczêda o aluviòun.

Al prémi nutési sōver un cèinter abitê ind al pôst l'é in 'na cartula traditionis  dal 15 ed zógn 835 in dóve la regîna Cunegonda, mujêra dal pôver Bernardo Rè d'Itâlia, la dèta al só testamèint a favōr dal cunvèint pramṣân ed S. Maria e S.Alessandro. In sté documèint în més in lésta soquânt bèin ind i teritôri ed Rèz, Pèrma, Mòdna tra quisché la  tercia curte mea in loco ubi nominatur Ceredo iuxta flumen qui vocatur Sicla oséja «la mé têrsa cōrt ind al pôst ciamê Cerēto in rîva al fiòm ciamê Sècia». A ghé dal prôvi che un antîgh cèinter abitê ciamê Cerēto, l'êra ind la zôna lòngh la spònda ed mansèina dal fiòm Sècia tra Velalòunga e Rubēra, l'é da sté abitê che, prubabilmèint, a s'é ṣvilupê al paèiṣ ed Salvatèra. Soquânt stôrich, cme al Tiraboschi, àn més in dóbi sté urégin pinsând che al nòm Cerēto al sia còl ed Cerēto Êlpi. Mó sté pinsêr an n'é mìa ed sicûr gióst per soquânt mutîv: al prém l 'é che Cerēto Êlpi an scâta mìa insém a la rîva dal Sècia mó sōl aṣvèin, al secònd l'é che ind di diplôma ed Ottone II (980) Federico I (1160), Enrico IV (1191), Federico II (1224) an 's lêz mìa pió ed la Cōrt ed Cerēto, mó ed 'na Cōrt ed S.S.Salvadōr e ânca ed la Pēv (cēṣa parochiêla da dóve dipendîven dal j êtri cēṣi) dedichêda a S.S. Salvadōr, cme riṣûlta dal permès ed tirêr só al dècimi avûda da i Sgnōr Gessi da pêrt di vèschev ed Rèz int al 1210, n'êter mutîv l'é còl che Cerēto Êlpi an prîva mìa avèir la qualitê ed Cōrt perché, cme a dîṣen i documèint stôrich, l'an gh'îva mìa asê urganiṣasiòun cunômica, socêla e giurisdisiònêla e pó la cēṣa parochiêla ed Cerēto Êlpi l'é da sèimper dedichêda a Sân Zvân.In un documèint dal 1189 a 's dîṣ che la Pēv ed Sân Salvadōr ed Cerēto 

la gh'îva sōl 'na dipendèinsa e l'êra la cēṣa ed Muntzèl dedichêda a Sân Lurèins. In sté documèint al vèschev Pêder al dîṣ che tra i bèin ed l'arsiprêt dal Dôm ed Rèz a gh'é ânca la  plebem de Cereto cum sua capella de Monticello. Mó ânca ed Muntzèl an sà mìa in dóve l'êra ed precîṣ. A n' in pêrla al Pagliani in un scrét in dóve al dîṣ: Monticello è una altura ora assai abbassata, che sta di sotto a Villalunga, a sera e superiormente al canale di Secchia, che in quel posto piega ad occidente su quel di Dinazzano ; d'ed ché a gnîva fôra un canêl che  passando per Salvaterra, S. Donnino e Bagno andava fino a Campagnola. In pió es sà che la Cōrt l'êra sòta a Rèz, perché int al 1204 soquânt òm ed Cerēto e 'd Muntzèl àn utgnû, dal Podestê ed Rèz, al permès de scavêr un canêl sòta a còl dal Sècia, pió trî pâs dóve arén duvû tirêr só trî mulèin, in câmbi arén paghê la quêrta pêrt dal rèdit insém a la maṣnadûra al nûnsi comunêl ch'l'êra int al castèl ed Salvatèra. In pió ed la Pēv sèmbra ch' a gh fós un cunvèint, fundê da soquânt frê ch' andêven a drê a Sân Maròun (Marunît), scapê dal mònd urientêl al tèimp ed la persecusiòun ariâna dal 700 d.C.. A cumpîven al quêder ed la cōrt la cà dal ministeriêl ch' al tgnîva a drê a la cōrt, cun d'intōren al cà di cuntadèin, i mulèin, al butèighi artigiâni. A 's pōl dîr che quêṣi ed sicûr ind la zôna, a Cà Alboni tra véla Segrè e Cà Galliani, a gh' êren la cōrt e la pēv dal Cerēto dôp che int al XX sècol in stê catê di ôs umân, che cumfērmen la preṣèinsa 'd un grôs cèinter abitê. Quând gh' é stê al câmbi ed la Pēv ed Cerēto? La préma vôlta che a vín citê Salvatèra in un documèint l'é in al Léber Grôs Anîgh ed Rèz dal 1204, ân dóve în stêdi sgnêdi tóti al cà che duvîven paghêr al divêrsi tâsi. Int al 1209, l'Imperadōr Ottone IV al s'é fermê al castèl mèinter l'andêva a Ròma pr' èser incurunê dal Pêpa Innocenzo III. Ind i documèint dôp al 1233  a 's câta scrét ed 'na ecclesia de Cereto e an 's pêrla pió ed pēv, còst l'è al sègn che gh'êra bèle 'n' êtra pēv a Salvatèra; int al 1238 difâti a 's câta scrét bèin cêr ed 'na plebs de Salvaterra, arcurdêda per i mulèin que sunt in canali de Salvaterra che duvîven paghêr un quêrt di prôpri rèdit al cmûn ed Rèz ch' al gh'îva al pusès dal j âchev. Al spustamèint di dirét ed pēv al dêv èser sucès intōren al 1230 e la nōva pēv l' êra adèsa dèinter al mûri dal castèl. Sté secònd fabrichêt l'é durê fîn al XVII sècol, quând còla d'incô l'à tôt al só pôst int al 1687. Int al 1310, Arriverio da Magrèida l'à ocupê al castèl ch' l' êra d' j arzân, dôp ed 'na dûra batâlia, a 'gh l 'àn cavêda a casêr vìa l'invaṣôr, ânca se al castèl l'é stê butê zò quêṣi dal tót. Int al 1376 l'é stê arfât da i Fogliani cun al permès ed Barnabò Visconti. Al castèl l'é armêṣ in mân di Fogliani fîn al 1409 quând Nicolò II d'Este, dôp avèir batû Carlo da Fogliano e al só aleê Ottone de' Terzi, al gh'à tôt al castèl. Int al 1414 al castèl al srà infevdê a 'd Alberto Della Sala, nôbil frarèiṣ, cun tót al teritôri e insèm Casalgrând e Dinasân. A la môrt dal Della Sala int al 1444 i fèdev în pasê int al mân ed só zèner Francesco Landriano, pó al marchèiṣ Lionello d' Este e a Borso só fradèl. Int al 1449 Borso l' à dê tót al fèdev a Feltrino Boiardo cûnt de Scandiân. Salvatèra, che sòta i Della Sala l' êra dipendèint ed la podesterèia ed Casalgrând, l'é pasê sòta a còla d' Arsèi e al gh'é armêṣ fîn al 1712. Al castèl alōra al gh'êra mìa pió, in quânt ind l'ât ed l'invistidûra dal fèdev a 's lêz :  locus in quo fuit castrum de Salvaterra cun la pruibisiòun 'd arfêrel, l'armagnîva però sōl 'na rochèta cun soquânti tòr. Int al 1712 Salvatèra al s'é divîṣ d' Arsèi e l'é pasê sòta Scandiân fîn al decrêt Farini dal 4 dicèmber 1859, ân che Salvatèra al dvèinta frasiòun dal cmûn ed Casalgrând.

Tirê só intōren a l'ân mél, int al 1209 a s' ghé fermê l'imperadōr tedèsch Ottone IV al tèimp dal viâṣ vêrs Ròma dóve al 4 otòber ed cl'ân lé l'é stê incurunê da Innocenzo III Imperadōr dal Sachêr Rumân Impêr. Pió vôlti butê zò dal batâli e turnê a tirêr só, sia int al 1376 da Guido da Fogliano, che int al 1409 quând l'é dvimtê proprietê d' j Êste. Ind i ân în stê fât di cambiamèint mìa sèimper cumpâgn al stîl uriginâri e sèinsa rispetêr al carateréstichi che, fîn a la fîn dal XIX sècol, al li vdîva a la pêra dal furtificasiòun di paèiṣ aṣvèin. Sibèin còst, al castèl, al gh'à dal pêrti 'd interèsi architetônich, cme la pêrta fruntêla che, l'é la pió bèin tgnûda, la preṣèinta al purtêl d'ingrès cun d'ed sōver 'na turèta dóve incòra incô a 's vèden bèin i tâj pr'al cadèini dal pûnt alvadōr. 'Na fîla ed merlèt al curòuna tóta la pêrta fruntêla dal castèl.

Tra i fabrichêt pió impurtânt a ghé da segnalêr la cēṣa ed la parôchia dedichêda a Crést Salvadōr, a l'intêren a 's pōlen vèder interesânti ôvri dal Massarini e dal Talami e 'na tèila ed Guido Reni, 'La Madòna cun al Mân Zûnti'. La cēṣa dal dé d'incô l'é stêda tirêda só insém al ruvîni ed l'antîga pēv ch' l' êra dèinter al mûri dal castèl e druvêda sōl da i fevdatâri fîn al XVII sècol.

Salvatèra l'é int al distrèt industriêl ed la cerâmica, ch' al gh'à dèinter divêrs cmûn ed la pruvîncia ed Rèz e còla ed Mòdna, tra quisché Sasôl e Scandiân




#Article 108: Fâbrich (3111 words)


Fâbrich (Fâvregh int al dialèt dal pôst) (Fabbrico  in italiân) l'é un cmûn ed 6.049 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz e l'é tra mezanôt e matèina e a circa 32 chilômeter dal cèinter ed Rèz.

In di tèimp indrê, cme tót i teritôri l'é d' intōrna, ânca còl ed Fâbrich, dal dé d'incô, l'êra pantanôṣ. Fân da testimòni i sègn dal cà a gòcia catêdi sia int al fònd Bedòl a matèina sia int al fònd Bassoli a mezdé. A bagnêr e a inundêr sté teritôri êren i râm dal Sècia, dal Cróstel e dal Treṣnêr. A vînen inviê i lavōr ed bunéfica e 'd precîṣa arzadûra di fiòm e turèint sōl a cumincêr dal XI sècol e cun mètod sōl dal XV sècol. Per la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri ed Fâbrich în stê catê di rèst ed l'etê dal brònz ( X – VIII sècol p.C.) e dal peréiod etrósch. Int al 1872 al studiōṣ Gaetano Chierici al dà nutèsia ed 'na catêda ed tòmbi rumâni cun dèinter dal j êrmi e munèidi dal I e dal IV sècol p.C. e che în  longobêrdi trèi tòmbi, ch' as' pōlen datêr a la préma metê dalVII sècol, catê ind l' '800 lòungh a la strêda Bedòl tra Fâbrich e Rôl. La préma vôlta ch' as gh'à nutésia ed la preṣèinsa stâbila ed l'òm ind la zôna ed Fâbrich l'é dal 772 d.C. l'é un ât d' j ûltem rè longobêrd, in ch' j ân impgnê in 'na lôta murtêla cûntra al Papêt. In chi mumèint dramâtich, al 14 ed zògn 772, i rè Desiderio e Adelchi, ragâlen al cunvèint reêl di SS. Giólia e Salvadōr ed Brèsia un pès ed tèra ed treméla èter cun, apûnt, la tèra ed  Sancta Maria de Fabrega. L'é dal 980, in un diploma  ed l'imperadōr Ottone II, la cunfèirma stôrica ch' a gh'êra 'na pēv ed S.Maria ind al teritôri e al la dà sòta a l'avtoritê dal vèschev ed Rèz. L'é dal 'stès documèint ch' as arfà la sicurèsa ed la preṣèinsa ed 'na cēṣa cun unî un castèl a Fâbrich, prubabilmèint fât fêr e proprietê veschêl. Fâbrich al ciâpa sèimper pió impurtânsa risèt a i cèinter aṣvèin e bèlo int al 1056 a gh'é cumprèiṣ la localitê ed Bedòl. Int al IX sècol ind al carpṣân a dvèinten impurtânt al gróp dal faméj di Gandolfingi grâsia ânch a l'amicésia cun 'n' êtra faméja impurtân : i da Canòsa, destinêda a un rōl de cmând int l'arzân, e mìa sōl, per dû sècol e pió. I Gandolféns în aministradōr reêl (gastêld) crèsen la lōr potèinsa e ṣlêrghen la lōr impurtânsa insèm a i tertôri ed la bâsa pianûra vêrs al Po. Prôpia ûn ed chilôr, Guido, fiōl ed Gandolfo, al vîn numinê in un documèint dal 1007 cun zuntê al cugnòm de Palude e da alōra al nòm da Palude al sègna quî dla 'stèsa râsa. Prubabilmèint dòunca, ânca préma dal XII sècol, i Gandolféns în gnû padròun dal castèl di Palude, destinê a dvintê, grâsia a sta faméja, ûn di pûnt fôrt ed l'avtoritê di Canòsa in sté pès ed teritôri atâch al Po. Dimòndi documèint ed pôch dôp i prém ân ed XI sòcol a dîṣen che al castèl e la zôna ciamê dalla Palude  l'arcgnòs un precîṣ teritôri atâch al vicus Badulli. Difâti êren a mezdé dal paèiṣ fra Rezōl e Rōl: al pôst a's pōl arcgnòser incòra incô ind al fònd Sân Genèṣi, dōve a gh'é incòra òna dal carateréstichi dal furtificasiòun: un lêregh fusòun ed cuntōren al cèinter in dōve a gh'êra al castèl. Al pôst a s' égh rîva facilmèint incora incô da 'na strêda dréta ed cîrca ûn chilômeter ch' la gnîva druvêda int al medioēv e ind sècol dôp pr' al grândi celebrasiòun dedichêdi a Sân Genèṣi. I da Palude, ânca se sèimper ind l'òmbra di da Canòsa, a ṣlêrghen la lôr impurtânsa insém al teritôri fra Rivêlta e Palude e a mân mân aumèinten la lōr impurtânsa e i lōr pusès, a cambièn, da préma cûntra a l'avtoritê di prēt a dôp benefatōr ed la Cēṣa. Sté trasfurmasiòun a's pōl dîr ch' la cumîncia quând é andê só a Canòsa Matèlda e da l'impurtânsa ch 'al vîn avèir in di pinsêr ed lê Arduino ed la Palude, al só pió grând vasâl, al cunsiliêr, al capitân ch' al guîda in batâlia al trópi ed Matélda ed Canòsa. Arduino ed la Palude l'é dòunca l'é al proprietâri dōve adèsa a gh'é Sân Genèṣi. Int al 1136, ân ed la só môrt, al li lâsa in ereditê a i fiō Guido e Gerardo, che, per mètres a quêrt da bróti surprèiṣi, bèle int al 1147, a giûren fedeltê a còl ch' l'é un nōv prutagonésta ed la sēna polética: al Cûm sitadèin ed Rèz. Int al cōrs dal  '200 a s'ivéia al câl di da Palude che pêrden impurtânsa ind la sēna stôrica e polética, a's pōl dêr la dâta dal 1257 a la fîn ed la lòunga preṣèinsa di da Palude ind al teritôri. L'é int al peréiod fr' al 1247 e al 1257 la stréca dal cuntrât pr' al pasâg ed 500 biôlchi ed tèra, aministrêdi da i de Palude, al Cmûn ed Rèz vujōṣ de sté tèri per druvêri cûntra Mântva. Al teritôri ed Fâbrichi, dvintê pusès ed Rèz ch' l' êra sòta a la Sgnuréia Estèins (Azzo d' Este), int al 1304 al vîn dê, cun Campagnōla, Rôl, Bedòl, in afét a Giberto da Curèz, che cun un ṣvêlt cambiamèint ed frûnt, al risûlta fra quî che àn casê via, int al 1306, j Estèins da Rèz,  ricevènd, ed conseguèinsa, in dòun i castê ed Campagnôla e 'd Fâbrich. Al 13 mêrs 1306, in sègvit a dunasiòun, al bôregh al và in al pusès ed Curèz. Ind al cōrs dal XV sècoli da Curèz e i lōr pusès în minacê, in pió ed 'n' ucasiòun, da l'inavdèinsa d' j Estèins, che int al 1409 a cûmpren incòra al Cmûn ed Rèz; epór a vînen mìa sōl da l'estêren, mó anca da l'intêren ed la faméja stèsa câsva dal quistiòun tra i sō elemèint , che pôrten i da Curèz a 'na decadèinsa int al gîr ed dû sècol. Int al XV sècol la divusiòun ed Sân Genèṣi la ciâpa 'na grôsa spînta per la catêda, int al 1480, a tâch a la Môta ed San Genèṣi, di rèst ed 'n antîgh fabrichêt religiōṣ cun soquânt altêr ed 'na lâpida, ch 'la dà la dâta dal stâbil stès al 1009 e dedichê a Sân Genèṣi. A's cûnta ed dimòndi mirâchel sucès in còl pôst ind la secònda metê dal XV sècol tânt che Nicolò da Curèz l'é ste spînt a 'd arfêr la cēṣa in fōrmi adâti e cun 'na tòra. Int al 1489 l'à dmandê a Galeazzo, vèschev 'd Agen e vicâri dal cardinêl ed Bològna, al sustègn ind la costrusiòun dal stâbil religiōṣ, che al vîn restarvên ind al cōrs d' j ân fîn a l'ûltem dal 1790 dal cûnt Greppi ch' al la stréca e al li lâsa cme nuêter adèsa la vdòm. Bèle int al cōrs dal Xv sècol la bunéfica di trèin e la prâtica di mulèin per la daquadûra a permèten al teritôri ed Fâbrich de dvintêr in pôche tèimp al pió réch ed tót i pusès curègèiṣ.

Int al 1503 e 1506 i Pêpa leone X e Giulio II a tôṣen via i benefési parochiêl ed Fâbrich e Campagnôla a favōr ed la cēṣa ed Sân Quirèin ed Curèz cunfermêda int al 1522 da 'na bòla ed pêpa Adriano VI. Int al 1550 Ippolito da Curèz, in cunisiòun che a sré scupiê in pôch tèimp la guèra fra la Spâgna e la Frância, al rinfôrsa la furtèsa ed Fâbrich, guèra ch' l' aré més sotsōvra al teritôri ed Fâbrich cun al purtêr al sfinimèint e a la fâm la popolasiòun. Int al 1557 al castèl ed Fâbrich al vîn butê zò. Al grôsi dificultê ed la popolasiòun în cunfermêdi ânca ed l'avêrta 'd un Sânt Mûnt ed Pietê, cun la mîra 'd ajutêr la pêrta pió puvrèta ed lōr cun dêr d' j imprèst sèinsa interèsi. Vêrs la fîn dal '500 Fabrizio da Curèz l'à siêlt Fâbrich cme pôst per stêregh ed cà che l'à tirê só al palâs comitêl e a la só môrt al fiōl Cosimo l'à rinfursê al rōl ed secònda cà ed Fâbrich in cunfrûnt a la capitêla Curèz gvernêda dal fradèl Siro. Al 1617 al sègna un fât impurtânt ind la stôri tra Fâbrich e Curèz: la cunsègna a Cosimo dal castèl cun tót i stâbil relatîv e al Palâs nōv, in câmbi ed l'impègn a dêr alôg a un distacamèint spagnôl in nòm ed l'Imperadōr. J ân segvèint a vèden 'na véta culturêla bòuna per Fâbrich almēno fîn al la môrted Cosimo ch' la sucêd int al 1623 ( asm arcôrden per tóti la rècita dal Pastor Fido a d ôvra ed Nicolò Bonasio).  A la só môrt Fâbrich al tōrna ind l' âmbit dal Principê a tót j efèt, cun l'andêregh  a drê d'ed l'é a pôch ind al trésti sôrti, cun l' acûṣa purtêda da l'Impêr a Siro d'avèir batû munèida fêlsa. Int al 1630 Don Ferrante di Gunṣêga ed Guastâla al sâcza al Castèl e al Palâs ed Fâbrich, dôp pôch mèiṣ a vîn dmandê a i sitadèin ed Fâbrich un giuramèint ed fedeltê a l'Impêr e al teritôri al vîn presidiê da trópi rugânti e che rubêven. Pr' al matenimèint dal trópi la comunitê ed Fâbrich la vîn tasêda cun 'na spèiṣa ed 1.500 bâvri la smâna e i proprietâri teriêr dêven paghêr 'na sovratâsa insé a i fèin e int al 1632 a vîn tachê 'na nōva tâsa insèm a la panificasiòun. La popolasiòun la vîn arduṣîda ed nòmer da la pèsta còla dal Manzoni, finîda int al 1633. Al prîncip Siro al dichiâra ch' an gh' la chêva mìa a paghêr la mûlta che a gh'àn dê, ed cunsegueinsa al stêt ed Curèz al pâsa a i spagnôl. Int al 1635 j Estèins, per mèz ed 'na spèiṣa ed 150.000 fiurèin d'ôr a tôṣen al pôst di Spagnôl ind al pusès ed Curèz. Mó l'é int al 1659 che a vîn fât l'invistidûra, int al stès ân Fâbrich al và a fêr pêrta 'd un nōv stêt. Al 21 avrîl 1682 a's cumincia a butêr zò l'antîga cēṣa parochiêla e al 18 ed zògn dal stès ân a's mèt zò la préma prêda ed la nōva. Al  fôrt taramôt dal  1697 al fà dimòndi dân a la cēṣa in costrusiòun ch' la vîn finîda, sibèin tót, int al 1699 – 1700. Sèimper ind j ân '80 dal '600 la Câmbra Duchêla ed Mòdna la vènd a i Guidotti tót còl che gh' armâgn dèinter al cuntōren dal mûri dal Castèl. Sòta la prutesiòun mìa sōl di da Curèz mó ânca d' j Estèins i Guidotti rapreṣèinten òna fr 'al famaèj pió atîvi e prutagonésta ed la secònda capèitêla dal vèc Principê coregèiṣ. Fôrt de sté prutesiòun i Guidotti s'impònen ind l'ativitê ed la manifatûra ed la sèida e int al comêrc di tsû, in particulêr sòta la guîda ed Paolo Guidotti; ativitê ch' la dûra fîn a j ân 20 dal '700, dôp a gh'é stê un lèint andêr in ribâs fîn al falimèint che, per furtûna d' j erêd, al lêsa intât al patrimòni teriêr. Al '700 al partés cun l'ocupasiòun, da pêrt ed trópi francèiṣi e spagnôli, ed Fâbrich ch 'al vîn tirê dèinter ind al quêder ed la Guèra ed Sucesiòun spagnôla, ocupasiòun ch' l' à purtê impurtânt pèiṣ per la comunitê intêra. Int al 1707 al trópi a lâsen al paèiṣ. J ân dôp în dimòndi crétich pr' al finânsi dal cmûn ch' àn gh ' la chêva mìa a mantgnîr j impègn, in ch' j ân as dêv ânca mèter mân a l'arznadûra di pió impurtânt chêv che travêrsen al teritôri, arznadûra ruvinêda in pió pêrti e caṣva d' aluviòun dal campâgni.  Tr'al 1734 e al 1748 al paèiṣ al vîn atraversê da trópi francèiṣi, spagnôli, tedèschi, incòra, cme ind i tèimp indrê, tirê dèinter ind i fât ed guèra a livèl européo: sta vôlta a' s trâta ed la sucesiòun al trôno ed Polôgnia cun al scûnter fra Avstrìa e Frância. J ân che vînen dôp în ân cun un pō ed tranquilitê in dōve a's fân impurtânt lavōr d'edilésia ed bunéfica, drenâg e scôl dal j âchev. A la fîn dal '700 arîve ânch a Fâbrich l'arbòmb ed la Rivulusiòun Francèiṣa, ind l' avtûn dal 1796 la vècia clâs dirigînta ed Fâbrich la vîn mandêda vìa. Al 14 otòber 1796 insém a l'antîga tòr póblica a ṣvintâja al triculōr e la Comunitê ed Rèz la dichiâra Fâbrich unîda a la Repóblica. Fâbrich al vîn stachê da Curèz e unî a Nuvalêra, ânch se gh'é chi pèinsa danōṣa la separasiòun da Curèz. Al paèiṣ al và dèinter in 'na situasiòun ed cunfusiòun e melcuntèint in quânt i nōv elemèint ed la Municipalitê a sèmbren mìa a l' altèsa dal cûmpit.  Int al 1804 cun la dichiarasiòun e Lione ed la Repóblica Italiâna, Fâbrich la vîn unîda ed nōv a Curèz. A vîn dôp la Restaurasiòun, dôp al peréiod rivulusionâri napoleônich e sòta a j Estèin,  Fâbrich al vîv un peréiod ed fêrma cunômica, a 's fà nutêr sōl per la gajêrda véta culturêla (muṣîca e teâter). Ind ' j ân 1859-60 ind al teâter Fantozzi a vînen fâti dal j asemblèi per al distâch dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e l'uniòun al Règn d'Itâlia.

Fâbrich l'é tr'al sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun pr' i sacrifési ed la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla. Al 3 otòber 1952, al Cmûn ed Fâbrich a gh'é stê dê l' Amdâja ed Brònz al Valōr Militêr cun al segvèint mutîv:

Al Castèl Guidotti cumprèiṣ al prém bôregh cun al fusòun ed difèiṣa, al mûri e i bastiòun dal sicsèint, l'é dal XII sècol, ânca se fât insém a un pôst dōve préma gh'êra dal costrusiòun pió antîghi. Ind l'època medievêla la stôria ed Fâbrich la s'incrōṣa préma ed tót cun còla di Della Palude, dōve al personâg pió impurtânt l'é Arduino cmandânt ed Matélda ed Canòsa, pó cun còla di Gunṣêga, di Da Curèz e d' j  Estèins. L'impurtânsa dal bôregh fortifichê l'é testimuniêda ânca da 'na mâpa dal 1500 piturêda a frèsch in Vaticân. Dop divêrsi vicèndi e dôp al pusès dal Principê da pêrt d' j Estèins, l'antîgh furtèin al vîn ridòt a magaṣèin e depôṣit fîn quând int al 1676 l'arîva insé a la sēna 'na faméja ed Curèz, i Guidotti, destinêda avèir un rōl deciṣîv ind la stôria dal Castèl e 'd l' iner bôregh, grând prutagonésta ed la véta ed Fâbrich ed l'ûltem pès dal Sesèint, per quânt riguêrda al cèinter sitadèin e per còl che riguêrda la cunuméia. L'é dal 22 fervêr ed cl' ân al prém aquèst ( una pezza di terra a drê al mûri dal castèl) da pêrt ed la faméja Guidotti. Ind j ân che vînen dôp la faméja la ṣlêrga i pusès a l'intêren dal castèl ch' as cunclóden al 30 ed mêrs dal 1712 quând al nudêr ed Curèz Domenico Magnanini al fà al cuntrât ed l'aquést dal palâs e giardèin ed Fâbrich da Cristoforo Grisendi: per cîrca 13 biôlchi ed fabrichêt e relatîv trèin. I Guidotti a pêghen 16.000 frânch mudnèiṣ. Pôch pió d'un ân pió têrdi a i fradê Guidotti a 'gh vînen vendûdi, da la Câmbra Duchêla ed Mòdna, i fusòun dal castèl. Tót i stâbil  e trèin dal vèc castèl a dvèinten ed proprietê di Guidotti e acsé armagnrân e in pêrta armâgnen incòra incô.

La préna vôlta ch' as pêrla ed la cēṣâ ed Fâbrich l' é ind al documèint dal 772 di Rè longobêrd. In cl' època la cēṣa la gh'é cun al tétol ed Santa Maria Assunta de Fabrega (o Favrega), dedichêda a la Madòna Asûnta; la gh' à al 'stès tétol ânca la secònda dal 1465 e ânca la têrsa còla dal dé d'incô dal 1682-87. La préma e la secònda cēṣa êren al cèinter ed l'antîgh castèl, dōve adèsa a gh'é al côro e, secònd l'antîga l'uṣânsa, la facêda l'êra girêda a sîra in môd che al prêt al prés dîr la Mèsa girê vêrs matèina.
La secònda cēṣa l'êra in stîl gôtich mèinter còla d'incô l'é barôca, prugetêda da l'archtèt Girolamo Beltrami, sculêr dal Vigarani. La mésa zò ed la préma prêda, ed la cēṣa d' adèsa, l'é dal zógn 1682. Sînch ân pió têrdi, int al 1687, al stâbil l'é finî e inavgurê ind la fèsta ed Sân Genèṣi, al 25 agòst. La cēṣa d'al dé d'incô l'é a 'na navêda sōl cun trèi capèli da tóti al dō pêrti, cun clòuni, cun vôlti a bòta e cun l'absîda. Al só intêren al Côro l'é in nōṣa intajê dal 1725 ad ôvra dal curzèiṣ Malaguzzi, al Tabernâchel l'é ôvra ed Serafino Tencalla mèinter al péli ed l'âcva Sânta e i tavlèin ed fiâch a l'altêr magiōr în dal malmarèin Giovanni Maria Folcatelli. I pajôt in scajôla di divêrs altêr în ôvra dal Prêt mudnèiṣ Giovanni Massa ( 1660-1741), ed Giovanni Pozzuoli e di êter ed la Scōla Carpṣâna: în 'd un cêrt interèsi artéstich, da amirêr  la vésta dal paljôt ed l'altêr magiōr. 'Na stâtva ed la Madòna dal Setsèint restarvêda vêrs la fîn dal XX sècol, l'é ind l'antîga nécia ed l'altêr ciamê 'na vôlta Altêr ed la Madòna dal Castèl, cme riṣûlta dal relatîv paljôt dōve, ind al cèinter, un antîgh castèl al fà da sfònd a la figûra ed la Madòna. Ind l' âbsida, la tèila ed l'Asunsiòun ed Maria l'é dal 1688 e l'é ôvra dal pitôr francèiṣ Antonio Missoli, côpia ed la tèila ed l' Asûnta dal Caracci tgnûda da cât ind la Galeréia ed Dresda. La tèila dal préma altêr a dréta gurdânda al persbitèri, la rapreṣèinta l'apôstol Sân Bertlamè (scōla mudnèiṣa dal XVII sècol). A l'atêr dal Santèsim, as pōl amirêr la tèila in dōve 's vèd la Madòna ch' la prèiga a i pē ed la Crōṣ, ôvra dal mudnèiṣ Sigismondo Caula ( XVII sècol). In fònd a dréta, la tèila dal Bambèin Gesó cun Sân Jusèf e Sân Francèsch ed Paola, l'é ôvra dal curzèiṣ Girolamo Donnini (1681 – 1743), fâta int al 1735 per la faméja Rubini ed Fâbrich. In fònda a mansèina la tèila ed Francesco Striga (1635 – 1709) cun Sân Girolêm e Sânt' Antòni Abê. 




#Article 109: Gatâtich (1685 words)


Gatâtich (Gattatico in italiân) l'é un cmûn ed 5.779 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'è tra mezdé e sîra e a cîrca 23 chilômeter dal cèinter ed Rèz. 

Ind al teritôri comunêl în tânti al j aṣièndi agrécoli céchi e mzâni che prudûṣen, tra chiêter, al Lambrósch Arzân e al Grâna. In flôra l'ativitê dal majêri, ch' l' à tôt al pôst ed còla dal filarôli ed 'n vôlta. Mó la cunumèia dal pôst la s'è arnuvêda cun al ṣvilóp industriêl ch' al s'è specialiṣê ind la prudusiòun dal cèli frigoréferi, prefabrichê, rimôrchi, vernîṣ e detersîv. In dōve gh'é l'aministrasiòun comunêla, a Predṣel, in pió dal municépi a gh'è la caṣêrma di carabinêr, l'ufési postêl, la farmacéia, l'ambulatôri comunêl, la stasiòun dal coriêri, trèi filiêli ed bânca e dû mulèin.

Gatâtich l'è un cmûn dimòndi sparpagnê; al tōṣ al nòm da la frasiòun dōve a gh'è stê al Cmûn fîn al 1870: dôp al municépi l'è stê spustê a Predṣèl, siēlt cme sît polétich aministratîv per la só puṣisiòun centrêla int al teritôri. Ânch da l'Archévi Comunêl, ch' al cumîncia int al 1805, la stôria l'è a pès e pcòun e la finés cun pôch infurmasiòun impurtânti, al pió interesânti ed còli a pêrlen dal j antîghi costrusiòun e insém i nōvi servési industriêl. Al nòm ed Gatâtich al desgniré da Captati (perṣunēr) ch' ēren druvê despès a fêr j intervèint ed bunéfica dal tèri int l'êlt Medioēv. 'N' êter parèir insém a l'urègin dal nòm l'è còl che al nòm Gatâtich al deṣvègna dal nòm ed  persòuna Cat cun la zûnta dedrē 'd aticus. Secònd diêter, invêci, al nòm a deṣgniré da gât mó as crèd ch' al sia un parèir mia gióst. L'è 'na zôna dōve l' òm al s'è fermê tânt tèimp fa, l'è stêda abitêda préma da i Galli Cenomani e, dôp, da i rumân ch' àn fundê Tannetum, un cèinter in flôra préma ed tót ai tèimp 'd Avgósto. Dôp avèir cgnusû l' avtoritê farnèiṣa, pó còla di Sforza, pó còla papêla, francèiṣa e avstriàca, al paèiṣ l'è stê fât cmûn int al 1805 e int al 1853 l'è pasê uficialmèint a la Diocéṣa ed Rèz. 

Mó tóta la stôria antîga dal cmûn la partés da la fantâstica Tannetum o dmèj da ûn di dû bōregh ed la sitê rumâna: Tanêto e Sânta Eulalia (incō Sânt'Ilâri); ânca se l'òm al gh'ēra, in sté zôni, dimòndi préma. In sém a l'urégin ed Tannetum a gh'è la teoréia ed soquânt studiōṣ ed l'època ertósca, tra quî Ribezzo, Schulze e Trombetti, che l'unésen al dío Thann o Tannias, e còla, da pôch preṣentêda da Serra, ch' al gniré da un nòm gâlich, che al sré stê un bôsch sâcher ed quêrsi, che al lègn, réch ed tanèin, l'ēra druvê per curêr dal malatèi e per la cûnsa dal pèli. Atâch a Tanêto a gh'è un'impurtânta zôna ed rèst antîgh, dōve é stê catê di rèst ed 'n' etê ch' la va da i prém tèimp ed l'etê ed la prêda a la fîn dal peréiod Antîgh, cme al simitèri dal Furnêṣ ed Sânt'Ilâri, a mezanôt de sté zôna a s'è catê un pôst dōve in tèimp indrê a gh'è stê d' j etrósch e a st' època a s'arfân i tânt rèst pió impurtânt. Int al V sècol p.C. ind al capîr i prém segnêl che la civiltê etrósca l'êra drê andêr zò, i Celti (Gâl ed la tribó di Boi), àn cumincê a smercêres, mìa sèinsa 'd fêres la guèra cun viulèinsa, cun la popolasiòun ed cultûra etrósca. Ân cucê indrê cme bârber i Celti che deṣgnîven da d'ed là dal j Êlpi, àn fundê di nōv cèinter e àn rinfursê i vilâg etrósch ch' a gh'ēren bèle, tra quisché al chêṣ ed Bresèl e fôrsi ânca Tannetum. Int al 268 p.C. i rumân, cun la fundasiòun ed Ariminum (Rèmin dal dé d'incō), àn cumincê, sgnêda da viulèint scûnter cun la popolasiòun cêltica che gh'è stêven da quêṣi dû sècol , còla ch' la srà l 'ocupasiòun ed la Pianûra Padâna. Int al 218 p.C. a gh'è stê, a tâch a Tannetum, ûn di scûnter pió cgnusû e impurtânt ed la cunquésta fr'al Pretōr Lucio Manlio, ajutê da i Cenomani ed Bresèl, e i Boi arblê. Cîrca trî sècol dôp Tannetum la vîn numinêda cme òna dal 22 sitê ed la Regio Octavia, presapôch l' Emélia-Rumâgna dal dé d'incō, dōve l'imperadōr Avgósto l'à divîṣ l'Itâlia. Int al III sècol dôp Crést sèmbra che al strêdi, ch' unîven i pôst luntân, âbien cumincê a spustêres vêrs al sitê atâch ed Pèrma e Rèz, cun la cunseguèinsa che Tannetum la pêrd còla ch' l' è stêda la só impurtânsa ind la stôria ch' l' ēra dêda sōl dal fât ch'l' ēra in un pûnt stratègich pr' i colegamèint dal setentriòun ed la Peníṣola sìa al só intêren che vêrs la Ligória per còst, bèle préma ed la só viulèinta ruvîna, l'îva cumincê un lèint andêr zò. As cgnòs bèin pôch ed la ruvîna ed Tannetumm; al nutési ed la pêrt ed la stôria da la fîn ed l'Antichitê al Bâs Medioēv în schêrsi e a pès e pcòun. Prubabilmèint la sitê l'è andêda a drē a còl ch' l' è stê al lèint regrès ed l'Impêr Rumân. Dôp un cûrt peréiod ed règn Gôtich în gnû dôp d' j ân ed cunfuṣiòun e scuriasêdi barbârichi, fîn a l'arîv di Longobêrd e da l'inési dal lōr règn. L'è in sté mumuèint che s'unés la vicènda, trâgica, ed la ruvîna ed Tannetum. L'ûltma citasiòun stôrica la pêrla ed còl ch' è capitê in cl' època pôch préma dal fât.

Ind la premavèira dal 218 préma ed Crést é stê fât la batâlia tra i Rumân e i Galli Boi, la facènda l'è arcurdêda ind al j ôvri di studiōṣ de stôria Polibio e Tito Livio. Prufitând ed l' atâch 'd Annibale a l'Itâlia (inési ed la Secònda Guèra Pónica), i Gâl Boi da pôch més sòta, a s'în arblê a Ròma e àn asaltê i magistrê rumân che prôpria in cól peréiod ēren a drē fêr la centuriasiòun di teritôri ed Piaṣèinsa e Cremòuna (colôni che ēren stêdi fundêdi ind al 'stès 218). I magistrê, ch' în stê ciapê ed surprèiṣa da la rivulusiòun, guidê dal vèc còunsol Caio Lutezio àn catê scâmp ind la pió sicûra Mòdna. Mó, i Boi, che s'ēren aleê cun al j êtri tribó di gâl padân e cun Annibale, àn ciapê d'asèdi la sitê e a gh' l' àn cavêda a ciapêr perṣunêr i cmandânt rumân dôp avèir fât fînta ed tratêr la pêṣ. Al pretōr Lucio Manlio, che a's catêva ind la Padânia a câp ed la Quêrta Legiòun, l'è stê invujê a dêregh 'na mân. I Gâl, che i vinsîva nisûn in d' j atâch ed surprèiṣa, j àn asaltê a l'impuvîṣ, ind la fésa furèsta pantanōṣa ch' la quacêva al zôni, l'eṣêrcit rumân in mêrcia 'd aṣvinamèint. L'è stêda 'na batâlia cun môrt e frî e i rumân, pôch preparê al cumbatimèint ind al stréch (la lōr straordinâria urganiṣasiòun stratègica e militêra la funsionêva sōl in camp avêrt), gh'àn avû dimondi môrt: pió ed mèl òm. I suldê rumân, mêl ridòt , s' în ritirê e în stê custrét a serchêr scâmp int al presédi ed Tannetum (Polibio III, 40) dōv' în gnû circundê e asediê da i Boi. I rifurnimèint a prîven rivêr sōl lòngh al fiòm Èinsa da i Gâl Cenomani, aleê di Rumân, acampê a Brixellum (Bresèl), sti rifurnimèint àn permés a j asediê ed reṣestér. Ròma gnûda a cgnusèinsa ed la nutésia dal fât, l'à inviê in ajót ed Lucio Manlio 'na legiòun rumâna e sincméla suldê aleê: trópi bèle destinêdi a Publio Cornelio Scipione ch ' al duvîva partîr per Marsélia a fermêr Annibale préma ch 'al pasésa al j Êlpi. Al trópi in socōrs, cmandêdi dal pretôr Caio Attilio, în rivêdi dèinter Tannetum sèinsa cumbâter, perché, i Gâl, per la paûra ed la reasiòun rumâna, ind al fratèimp a s'êren ritirê. Tito Livio l'à scrét che, sèdeṣ ân dôp, al còunsol Caio Servilio a gh' l' à cavêda a liberêr só pêder ch' l' ēra stê fât perṣunêr insèm a C. Lutezio, ad vicum Tannetum, oséja atâch al vilâg ed Tannetum. Tannetum l'è stê dòunca ûn di prém cèinter abitê ed la regiòun a 'd aleêres cun Ròma e a sustgnîr la cunquésta, gnûda dôp, ed tóta la Padânia. Tannetum l'è dvintêda municipium. Al statût municipêl al gnîva dê ai cèinter nasû préma di rumân in sègn ed rispèt per la lōr tradisiòn d'indipendèinsa.

Al Musèo l'è 'na lêrga cà da cuntadèin ch' l' è, insém a i Câmp Ròs, un sît ed cîrca 16 èter ind al mèz ed la Pianûra Padâna. Ind al muséo a gh'è di documèint e testimuniânsi divêrsi lighêdi a la vicènda stôrica di Sèt fradê, a la Reṣistèinsa, a la cultûra cuntadèina, més insèm ind la cà dōve i Cervi în rivê int al 1934. L'idèja 'd un musèo ed la Reṣistèinsa e 'd la stôria dal muvimèint cuntadèin l'ēra bèle preṣèint int j ân '60 quând Alcide Cervi, pêder di sèt fradê fuṣile da i fasésta per rapreṣâlia a la matèina dal 28 dicèmber 1943, al decidîva ed dêr al Cmûn ed Gatâtich e a la pruvîncia ed Rèz la colesiòun di ricôrd e dal testimuniânsi dal sacrifèsi di sō fiôl. Int al muséo în colesionê in pió atrès relatîv al lavōr e a la véta ed 'na famèja ed cuntadèin ind la préma metê dal XX sècol. Al muséo l'è còl ch' al dà al j idèj 'd un fés calendâri ed riuniòun, mòstri e ativitê culturêli, a gh'è dèinter 'na bibliotêca de stôria ed l'agricultûra e 'na colesiòun ed quêder ed pitôr naif. Ind al sît ch' al circònda la cà è stê fât un pêrch agro-ambientêl cun dal piânti dal pôst e elemèint tèpich dal paesâg agrécol ed la pianûra padâna. 

Int al 2006 al Presidèint ed la Repóblica italiâna Giorgio Napolitano l'à dê al Gunfalòun dal Cmûn ed Gatâtich l' Amdâja d'Argînt al Valōr Civîl cun cla mutivasiòun ché:




#Article 110: Ligûnchi (2798 words)


Ligûnchi (Ligonchio in italiân Algûnc int al dialèt del pôst) l'é un cmûn ed 935 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, l'è tra mezdé e sîra e a cîrca 65 chilômeter da Rèz. L'è al pió êlt cmûn ed l' Apenèin arzân, l'è tra la splèndida vâl ed l' Ôzla e còla dal Sècia, e atâch a i pē dal Mûnt Cùşna.

Dōlsi rîvi 's mûden a trât rât e scarughê a fân un paeṣâg dimòndi particulêr e descumpâgn.
Int i pûnt pió êlti 's vèden i sègn d' j antîgh giasêr ed l'ûltma època giasèinta. La pió grôsa pêrta dal teritôri l'è quacêda da bôsch, ind la pêrta pió bâsa: quêrsi, carpèin e castâgn e ind la pêrta pió êlta: faṣ e pîn biânch secolêr dal pôst. D'ed là dal lémit d' j êlber a se ṣvilópen fōrmi d'êlber ed séma, piâni e prê. L'è rèch ed fiôr e bèsti ed gèner pió rêr (gèli salvâdegh, orchidèi, ginsiâni – caveriôl, cêrev, muflòun, marmôti, rés, lōv e âquili).

An n'è mìa precîṣa l'urègin dal nòm, ind i vèc documèint l'è scrét in divêrsi manēri: Aligante, Ligonchium, Ligontumo Ligustrum còst al gnriré da Légor, a sèmbra difâti che in tèimp luntân j Euro-Africân a s'în môs da l'Âfrica, atravêrs al regiòun dal Mediteràneo, a la cunquésta ed l' Eurôpa e che ind l'Itâlia setentriunêla în stê ciamê Légor. Da di documèint stôrich dal 1075 a riṣûlta che Ligûnchi l'é stê 'na Cōrt. La Cuntèsa Matélda ed Canòsa, int al 1076, l' à dê la cōrt ed Ligûnchi a la Badéia ed Frasinôr per prèir finansiêr la furtificasiòun dal Castèl ed Carpnèida cûntra i pusèbil atâch 'd Arrigo IV Rè ed Germâgna che in còl tèimp l'ēra in lôta cun Pêpa Gregorio VII. A 's gh'àn incòra nutési ed la Cōrt in un ât ed l'Imperadōr Federico I, al Barbaròsa int al 1158. Int al XIV sècol la fêva pêrt, insèm a Piōl di fèdev di Dallo ed Silân, 'na Sgnuría che, ind l' Apenèin, fra vicèndi altêrni a l'à fâta da padròun fîn a calêr e sparîr a Gôva ed Véla Mnôs al tèimp ed la Rivulusiòun Francèiṣa. Int al 1383 Ligûnchi e la só Rôca  e cun Piōl în pasê ind al mân ed la faméja di Vallisneri ch'ēren padròun insèm a i Dalli dal castèl ed Piōl. Int al 1431 Piōl cun al só dipendèinsi ind al teritôri ed Ligûnchi e a Vâlj al s'è cunsgnê a Nicolò d' Este. Per ûn sècol e mèz la Véla ed Ligûnchi l'à fât pêrt ed la podesteréia de Mnôs e pó, cun Ospidalèt, Predêr e Cànōva, l'è dvintê pusès dal faméj Bertocchi e Bernardi. Al Dóca Rinaldo d'Este, vêrs la metê dal 1600, per 17.000 scûd là vendû Ligûnchi a i Cûnt Ferrarini. Int al 1750 Ligûnchi l'è pasê a la famèja Becchi a la fîn a i cûnt Contuti Castelvetri. Al tèimp ed la Rivulusiòun Francèiṣa Ligûnchi l'è stê dichiarê Cmûn sòta al cantòun de Mnôs. Cun la Restaurasiòun dal 1815 l'è dvintê incòra indipendèint.
Int al Dizionario topografico storico degli Stati Estensi (1821-25) G.Tiraboschi al spieghêva acsé 'na pêrta ed la stôria ed Ligûnchi

Al cèinter stôrich ed Ligûnchi l'è divîṣ in dû móc ed cà a i pē dal mûnt ed la Crōṣ: La Vâla e Ligûnchi Sōvra în: ûn a mezanôt cl' êter a mezdé dal drét muntarôt che inséma, int al medioēv, a gh'êra un'impurtânta tòra ed difèiṣa. Di stî dû cèinter al pió antîgh l'è prubabilmèint còl vêrs nôt ch' l' è ânca còl pió rèch de testimuniânsi stôrichi e archtetônichi. La cēṣa parochiêla la 's câta a dréta dal palâs dal Municépi,  imbuchê, in diresiòun mezanôt, la strêda mèistra dal paèiṣ (via Valle), a 's incûntra, dôp pôch mêter al piasêl ed la cēṣa parochiêla, cun la tòra ch' la gh' é stà d'ed sôvra. La Cēṣa, dedichêda a Sânt'Andrea, la mòstra 'na facêda a capâna, vultêda vêrs sîra; 'na pôrta ed fiânch l'è dal XVII sècol, mèinter la tòr l'è stêda tirêda só ind la préma metê dal XVII sècol. Arfâta dôp al teremôt dal 1920. Vêrs mezanôt, ind al gróp ed cà, 's pōlen vèder dimòndi stâbil dal XVII e XVIII sècol: un stâbil al gh'à incòra 'na bèla facêda, prubabilmèint dal Sesèint, purtrôp in ruvîna. S' a 's và drét a's pōl vèder un fabrichêt forsi d'urègin dal Setsèint, cun al purtêl in sâs ed côch a 'd êrch ch' al s'arvés a livèl dal piân trèin, dôp pôchi duṣèini ed mēter, un gróp ed cà, cun un strèt sotpâs, dōve 's pōlen vèder soquânt interesânt fabrichêt d'època: tra quisché da nutêr  'na cà róstica cun dal fnèstri strèti quadrêdi e 'na masésa muradûra in prēda dal carateréstichi cà da cuntadèin ed l'êlt Apenèin dal XVIII sècol. Pió avânti 's vèden divêrs purtêl sia in lègn castâgn che in prêda tra quisché ûn a tót sèst in prēda bèin lavurêda, urnê in cêva cun al sègn bernardiniân, la pôrta al milèiṣum 1650. 'Na nécia murâria la ripêra invēci 'na bèla figûra a tót tònd ed la Beêta Vérgin. A 's vèden ânca soquânt mtêt, cun la carateréstica piânta a retângol e al tèg a dû spiuvèint. Al gróp ed cà ed Ligûnchi d'ed sōvra, ânca se pió puvrèt ed vèci testimuniânsi culturêli, l'è però meritèvol ed vîṣita per soquânti vidûdi: bisògna andêr só per la strêda pruvincêla ch' la và vêrs al Pâs ed la Pradarèina, fîn a rivêr a l'imbocadûra  ed vía ed la Piôpa, che fōrsi l'êra l'antîga strêda principêla de sté cèinter. Ind l' andêr só pr'al strét vécol a s'incûntra un fabrichêt cun al sotpâs ch'al gh'à incòra 'na fnestrèina urnêda a fâsi cun un milèiṣum dal Sesèint. A l'intêren 'na nécia in muradûra, ch' la 's vèd ind al sotpâs, 's pōl amirêr 'na fugûra sâcra in mêlmer siglêda M.B.C. 1767 ch' la figûra la Beêta Vèrgin cun al Bambèin. In un stâbil l'è aṣvèin un purtêl dal Setsèint cun architrêv scuplî. S' a 's và avânti per i sotpâs strèt, i stréch vécol e róstich gróp ed cà in grând pêrta arnuvê 's rîva incòra ind la strêda pruvincêla atâch a ûn di principêl munumèint architetônich ed Ligûnchi: l'uratôri dediche a Sân Rôch. La costrusiòun, ch' la preṣèinta i carâter costrutîv ed l'architetûra religiōṣa ed l'êlt Apenèin dal XVII sècol, al fà vèder però in facêda dimòndi êter elemèint che pôrten a èpochi precedèinti cme al dîş un milèiṣum dal XVI sècol ch' as vèd ind la spalèta dal purtêl ed facêda, ind la spalèta a dréta 's vèd al milèiṣum 1576 cun ed fiânch 'na rōṣa. Etri rōṣi în intajêdi ind l'archtrêv, cun la scréta “RESTAURATU 1634”. A Ligûnchi a gh'è la centrêla elètrica, fâta ind j ân '20, ch' l'è un eṣèimpi ed 'n' architetûra ch' la s' adâta a fêr tót, in manēra a fiôr, sègn ed ch' j ân là.

Per soquânt al só nòm al vîn da la cultivasiòun di sèr, per di êter a i sinch fradê Cerri, nôbil bavarèiṣ, che dal secònd marî ed Matélda ed Canòsa, Guelfo ed Baviera, àn avû la cuncesiòun de sté pcòun ed tèra. A la fîn dal 1700 Sincsèr l'êra un cèinter agrécol ed grôsa impurtânsa: l'ēra ciamê al granêr ed l' Apenèin arzân. Gajêrd  ânca l'alevamèint dal bestiâm da chêrna e da lât. 'Na carateréstica dal paèiṣ l'è 'na rêda de stradlèini salghêdi che vân só vêrs la cēṣa. Dimòndi interesânt, dal punt ed vésta stôrich e architetônich, al gróp ed fabrichêt ed Cà Magliani dal Setsèint.

Ind i tèimp indrê l'ēra 'na tèra ch' la rendîva, ind al fiânch ed mezanôt a 's cultivêva dal granâj, mèinter ind al fiânch a mezdé l'ēra bundânta la cultûra di pèir, pòm, mó préma ed tót al tâs e la srèiṣa salvâdga, ch'al dêva, in pió di frût, la frûta pèsca: côla, cumpâgn a la gòma, druvêda da i marangòun. A Cavrîl, sòta i Vallisneri, a gh'ēra un pôst in dóve 's catêven i mercânt a tratêr j afâri; tra quisché i pió atîv ēren i Scaruffi, d'urègin ungherèiṣa. Ûn de sté famèja, dôp èser stê numinê per mêrit Cûnt, al s'è trasferî a Rèz dóve è nasû Gasparo Scaruffi mercânt, studiôṣ ed cunuméia, banchēr, che, al servési 'd Alfonso II ed Frêra, l'à prupôst ed druvêr un sistêma munetâri ind i scâmbi internasionêl ch' al vîn druvê incòra incō. Per côlpa ed 'na grôsa frâna ch' la rèiṣ mìa abitâbili dimòndi cà ed la pêrt vècia dal paèiṣ, al cèinter l'è drē ṣvilupêres a mezdé, vêrs Ligûnchi.

L'é insém a la pruvincêla Ligûnchi-Véla Mnôs a matèina ed Ligûnchi e a i pē dal mûnt Bagioleto-Prē ed Sara. L'è fâta da trî cèinter abitê: Caṣalèin, Cà Bracchi e Lōgia. La frasiòun ed Caṣalèin l'à fât perta di pusès dal cunvèint ed Canòsa ed Sânt Apolôni. L'è stê ânca óna dal véli dal marcheṣê 'd Piōl, feved di Bernardi. La cēṣa ed Caṣalèin l'è dedichêda a Sân Rôch, a gh'é ânca 'na maestê dal XVIII sècol cun 'na scultûra a tót fònd sèimper ed Sân Rôch. In un vèc fabrichêt, drē a la cēṣa, a's lēz, insém a 'n architrêv, la dâta dal 1516. 

Al nòm Muntcâgn al deṣvîn da cagnōla: pôst in dōve a gnîven instruvî i nōv nôbil ed Cōrt  (ciamê dal pôpol cân). Volgarmèint ciamê al Mûnt ed la Cagnōla, dôp insivilî in Muntcâgn. Al paèiṣ l'è insém a la Pruvincêla Ligûnchi-Véla Mnôs. Tra i pôst interesânt dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich a s segnêla 'na costrusiòun dal XVII sècol, ind la cēṣa dal paèiṣ a gh'è un tabernâchel in lègn dal '600, 'd impurtânt valōr, fōrsi dal scultōr Ceccati.

L'è 'na cgnusûda stasiòun per siêr ch' la fònda la prôpria richèsa insém al turîṣem dal dō stagiòun: in istê e in avtón, sté cèinter l'è dimòndi frequentê perché réch ed prudòt dal sòt bôsch: fónz, bèc, lampòun e frâvli. Ospidalèt l'è stê fèdev ed Matélda ed Canòsa. Al nòm al deṣvîn da 'n uspési fât fêr per dêr da magnêr a i pelegrèin stóf e spêrs che gnîven zò dal Pâs Pradarèina vêrs al paèiṣ, urientê da i bôt ed 'na campâna. A 's dîṣ ch' la sia stêda la 'stèsa cuntèsa Matélda a vrèir la fundasiòun ed l'uspési. Incō a 'd arcurdêr al pasê a gh'în armêṣi sōl soquânti prēdi sculpîdi, tra còsti 'na cêva 'd un purtêl dal XVII sècol. Al taramôt dal 1920 l'à difâti butê zò tóta la frasiòun.

Al pôst l'è insém a la pruvincêla Ligûnchi-Véla Mnôs. L'é insém a la séma 'd un muntarôt ed prēda ed côch al se ṣlòunga a matèiva vêrs l'Ôzla. Fîn al 600 cîrca, per la só puṣisiòun stratègica, a Piōl a gh'êra un castèl furtifichê, l'è stê préma di Dalla e pó di Vallisneri. Int al 1454 Piōl l'à fât pêrta ed la podesteréia de Mnôs, pó l'è pasê al fèdev di Brusati e int al 1563 di Tassoni; dôp cîrca un sècol àn tôt al pôst i marchèiṣ Bernardi fîn a la scanṣladûra di fèdev. L'à fât pêrt dal cmûn ed Ligûnchi che al gh'è andê a drē ind al sôrti. Tra j elemèint stôrich e architetônich în 'd arcurdêr trèi maestê in nécia dedichêdi a la Madòna dal XVIII-XIX sècol.
Int al 1454 al dóca Borso d'Este l'à scrét:  «Li homini de Piolo sono a le frontiere di Toscana...»

Al nòm Vâlj al deṣvîn da la parôla latèina Vagus, oséja Vagante vagabònd, ch'al sèmbra arcurdêr al scuriasêdi di tânt pôpol tra quî i Lègor che s' în fermê per un pô ed tèimp in sté teritôri. Dō burghêdi divéden al paèiṣ: Vâlj Vècia e Quercêra. A Vâlj Vècia 's vèden soquânti cà in prēda cun stablidûra in tèra crēta, al vâschi da bughêda e la céca piasèta dal paèiṣ. Da Quercêra 's pōl vèder óna dal pió bèli vidûdi, difâti as pōl vèder la Prēda ed Bismântva, al Preêlpi, al Mûnt Cùşna, al Mûnt Caṣarôla e al Mûnt Vintâs

'Na blèina burghêda cun pôchi cà da cuntadèin, quêṣi bandunêda,  l'è a mezanôt ed Sincsèr. A lòng a la strêda  's pōlen catêr di maciòun ed môri e curnêl, prê vèird e piânti da frûta: d'ed ché prubabilmèin al nòm Giardèin.

Al vicèndi stôrichi de sté frasiòun în lighêdi strèchi a còli dal Livèl Nassetache a 'gh fêven riferimèint ânca Sincsèr, Câmp e Cavrîl. Ind la piasèta dal paèiṣ a gh'è un céch uratôri dedichê al Bambèin Gesó ed Praga, finî int al '60 e da pôch restarvê.

Canōva cun Ligunchi, Ospidalèt e Predêra, dôp avèir fât pêrt ed la Podesteréia per ûn sècol e mèz, l'è stê fèdev ed la faméja Ferrarini per ûn ân, pó pasê a i Becchi e, ind j ûltem ân che gh'êren incòra i fèdev ,l'êra dal Cûnt Contuti-Castelvetri Nestore Giuseppe. A gh'è un antîgh gróp architetônich ciamê la Cōrt di Pêpa, dal XVI sècol, fât fêr da la faméja di Papi, scapêda da la Tuscâna, la s'è spustêda in stî pôst. Al gróp ed cà l'è fât da quâter pêrti che cumbînen un curtîl sarê: al purtêl d'ingrès, la cesulèina, al purdghêl e l' êla ed la cà. Al stèma a riliêv ed la faméja l'è sculpî ind al lêregh purtêl cun êrch urnê da un bugnê fermê da 'na cêva ed vôlta. Pasê al purtêl as va dèinter in 'na lêrga côrt dōve ind al la pêrta a sîra a gh'è al purdghêl fât da quâter archêdi in sâs ed côch dal pôst. La quaciadûra l'è in sôliti lâstri. In 'na nécia, ind la pêrta centrêla, a gh'è 'na céca scultûra in mêlmer ed la Madòna cun la data 1843. Int al 1988 la Cōrt di Pêpa l'è stêda mésa sòta la protesiòun dal Ministêr per i Bèin Culturêl e Ambientêl. Vêrs vâl ed la Cōrt a ghé Canōva Bâsa, bōregh ed cà, soquânti ed còsti, 'd antîga e carateréstica costrusiòun, în dèinter in un splèndid pêrch naturêl fât ed piânti secolêri.

Un céch cèinter abitê a dréta dal turèint Ôzla, dóve int di tèimp indrē a gh' ēren quâter mulèin a âcva in sâs cun êrch ed paṣag ed l'âcva, bèle cgnusû int al 1888. Adès a 'gh n' è sōl trî. Dimòndi interesânt în l'ûratôri ed la faméja Sacchini, fât int al XVIII sècol, dedichê a la Santésima Nunsiêda, a Sân Francèsch 'd Assisi, e a Sân Bertlamè apôstol, un fabrichêt dal Setsèint, 'na figûra sâcra in mêlmer dal '900 ed la Vèrgin cun al Babèin e un sânt, e al vâschi per la bughêda cun la funtâna in sâs, incora druvê dal pôchi faméj armêṣi.

Sòta a Borso d'Este la Câmbra Estèins int al 1451 la cedû la pêrt d'ed sōver dal Mûnt Sigòla a Sorâg un bōregh ed la Garfagnâna, în câmbi àn vrû che la gînta de sté cèch bōregh la purtés a Mòdna un ōrs vîv, opór un cinghiêl e in mancânsa ed tót dû un nimêl ed 300 lébri cîrca 90 chîlo.A nasîva acsé al dét tōr l'impègn ed purtêr l'ōrs a Mòdna per dîr  tōres un grôs impègn. Secònd la môda ed chî tèimp l'ōrs al gnîva purtê a Mòdna mìa per èser magnê mó cme portafortûna cûntra al mêl sutîl(tubercolosi in italiân). 
Francesco Milani ind al só Minozzo negli sviluppi storici della Pieve e Podesteria al scrivîva acsé:

La stôria la sucêd atâch a l'ân mél. Pigo, Ligo, e Silo ēren trî fradê che s'în arblê al padròun perché al vrîva fêregh paghêr dal grôsi gabèli, per còst a  l'àn masê e per lughêres în scapê int al nôstri muntâgni. A gh'în andê a drē di êter zōven e sēgh àn fât 'na bânda ch' la rubêva e la saczêva. Mès insèm un bèl pó ed rôba rubêda e stóf ed cla véta, i trî fradê àn decîṣ de spartîres al maghèt e 'd fundêr tri paèiṣ per andêregh a stêr per sèimper. Pilo al s'è fermê insém a un muntarôt suladajê e l'à fundê Piōl; Ligo l'à pasê al fiòm e quêṣi ed frûnt a Piōl l'à fundê Ligûnchi; Silo pasê al Pradarèina e aṣvèin al surzèi dal Sèirch l'à fundê Silân.

Int al 1635 la spavintōṣa pèsta, ch' l' îva bèle fât di dân in tóta l'Eurôpa, l'è rivêda ânch in Itâlia. Arsanadōr ed la pèsta l'è ste dichiarê Sân Rôch e per còst venerê dapertôt. Alōra a 's pinsêva ch' l' ōra asê tuchêr 'na só arléquia o 'na só figûra per èser guarî dal mêl. Ânca Ligûnchi l'à tirê só un céch uratôri in só unōr. A l'aniversâri ed la fèsta a ló dedicheda, al pâroch ed Ligûnchi al dà fôra incòra incō un panèin benedèt ch' al vîn tgnû dacât int la panarèina cme portafurtûna cûntra tót i mêl.

Iva Zanicchi - cantânt - nêda al 18 znêr 1940 a Vâlj




#Article 111: Lusêra (3437 words)


Lusêra ( Luzzara in italiân) l'é un cmûn ed 9.134 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é a mezanôt e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz

L'é in 'na zôna geogrâfica a l' istèsa distânsa tra Rèz, Mântva e Pèrma Lusêra l'é in un paeṣâg carateréstich ed la Pianûra Padâna. Al carateréstichi spòndi dal fiòm Po che sègnen al teritôri cun al cunfîn lumbêrd, fân da sfònd spetacolêr al lêrghi distèiṣi ed bôsch e trèin cultivê cun 'na bòuna rèiṣa e che în al 60% ed la metradûra lusarèṣiâ. Al paeṣâg ch' es preṣèinta, a chi víṣita la berlēda lusarèiṣa, l'é 'd impurtânt valōr pr' al só aspèt 'd ambiĵnt ed fiòm incòra intât. A s' égh rîvapr' al carateréstich Viale Po, traversê da divêrsi carēri in tèra batûda che al lòngh a se ṣvilópa un interesânt percōrs adât a insgnêr la siĵnsa ed la natûra. La zôna l'é réca ed bèsti, ind al pâs ed l'avtûn e 'dla primavèira a gh'é dimòndi uṣê ed la faméja d' j airòun e 'd la faméja di nâder, ind l'êrch ed l'ân dimòndi uṣê ed la faméja 'dla pâsra, ânca ed quî che fân al né, pôch i gèner ed bèsti cun al mamèli, tôt fôra al lêvri e la têlpa. Ind al bûṣi d'âcva a gh'în divêrsi bèsti cun la cunchélia. Da viṣitêr al laghèt artificêl fât da la chêva ed tèra crēta, ciamê Chêva dal Lós. Ind al só fònd, quêṣi sèimper pantanōṣ, a gh'é dimòndi piânti e bèsti. Ind al laghèt a vîn fâta la pèsca spurtîva. Da viṣitêr ânca al prém lèt ed la Crustulèina ch' l' é stê fîn al 1932 l'ûltem cò dal lèt dal turèint Cróstel. Armês sèinsa âcva corèint dôp al sbancamèint fât dal 1929 al 1932 ind la localitê  Livèl, ch' l' à spustê al cōrs dal turèint vêrs mezanôt e sîra.

La só urégin, secònd i stôrich dal dé d'incō, l'é da mèter a i tèimp di longobêrd, in quânt da la léngua dal pôpol longobêrd a deṣvînen al raîṣi dal só nòm. Per Pêder Ireneo Affò invêci Lusêra la turé al nòm da la preṣèinsa ed tânt lós ind al só âchev. Ló al dîṣ difâti che i Longobêrd int al 604, dôp la batâlia ed Mântva a s' în fermê in dōve adès a gh'é Guastâla, àn catê che la pèsca di lós l'êra bundânta cûntra a l'íṣola lusarèiṣa (che al prémi cà ed Lusêra a fósen insém a n'íṣola al li dîṣ ânca al Rio) a l'àn ciamêda Lucciaia pó dvintêda Luciaria pó Luzzara. Pr' al Cluverio, invêci, al nòm Lusêra al deṣvîn da Nuceria, pó Nucera, Lucera e Luzzara, antîga sitê rumâna butêda zò al tèimp dal j invasiòun barbârichi, e che al ruvîni în stêdi quacêdi dal j aluviòun. A fân difèt al prōvi sicûri ch' la sía stêda fundêda da i rumân, ânca se a Codsòt e a Riva ed Suṣêra ind l'Otsèint é stê catêdi rèst ed l'etê imperiêla. Da i documèint che incō a gh'òm a dispuṣisiòun, al nòm Lusêra as lêz la préma vôlta in un ât dal 781 dōve Carlo Magno, Rè di frânch e di Longobêrd, al tulîva sòta la só prutesiòun la Cēṣa Arzâna. Lusêra l'é un eṣèimpi di cambiamèint dal Sgnurèi in sté peréiod ed vitalitê polética dal teritôri padân. Al Vèschev ed Rèz al cûmpra da l'Imperadōr Lodovico il Pio, che dōp ed ló insém al trôn égh va Lotario, che ind al reclamêr la proprietê a n'arciâpa cun viulèinsa al pusès. Dôp la tôrna a 'd èser dêda indrê al Vèschev ed Rèz; ind l' 840 la tōrna a l'Imperadōr ch' al la dà a Angilberga, mujêra dal fiōl Ludovico II. Dôp êtri tribulêri tra Cēṣa e Impêr, Lusêra la tōrna ind al mân dal Vèschev ed Rèz ch' al la dà cun Guastâla a Bonifazio ed Canòsa. La rèsta ind i pusès di Canòsa fîn a la fîn ed la faméja, e a i tèimp ed Matélda l'é arcurdêda cme Pēv fra i pusès ed la cuntèsa. Int al 1160 Federeco I al tôrna a dêrla indrê al Vèschev ed Rèz, ânca se còst an prîva mìa pretènder nisûn dirét, in quânt ocupêda da i Cremonèiṣ, che a's în vèden arcgnusû al pusès da Arrigo IV.  Int al 1311 l'imperadōr Arrigo VII al la dà a Passerino Bonaccolsi, sgnōr ed Mântva. Caschê i Bonaccolsi, i Cremonèiṣ preocupê ed la cresèint putèinsa di Gunṣêga, a se ṣgâgen a ocupêr Lusêra, mó a vînen casê vía da Luigi Gonzaga ch' a 'gh cunfermê al pusès da l'imperadōr Carlo IV ind al 1354. Ind al tèimp ed la sgnuréia di Gunṣêga, Lusêra la vîn rinfursêda e da la piânta ed la só mâpa 's pōlen vèder incòra incô cun distinsiòun al piâsi, i palâs ed l'avtoritê e i fabrichê roligiōṣ, acsé cme în stê pinsê ind al '400. Int al 1350 al paèiṣ al dà alôg a Francesco Petrarca. Cun la cunsègna ed Lusêra a Rodolfo Gonzaga, fiōl dal Marchèiṣ Lodovico, a cumîncia al râm ed la râsa di Gunṣêga ed Lusêra. Sòt al só pusès a vîn tirê só al palâs ed l'abitasiòun di Gunṣêga, ôvra ed Luca Fancelli, architèt a la Cōrt ed Mântva. Rodolfo al mōr int al 1495 al tèimp ed la famōṣa batâlia ed Furnōv insém al Târ. L'imperadōr Carlo V int al 1502 al nômina al Duchêt a fèdev dirèt, per sèimper al pasêva in ereditê al pió grând di fiōl. Al Marchèiṣ Massimiliano al dà (1577) al cusèin Guglielmo. Int al 1630 Lusêra la tôrna al Duchêt ed Guastâla ch' al la gvêrna mìa sèimper cun furtûna per cîrca mèz sècol. Môrt int al 1739 Carlo, fiōl ed Luigi Basilio, a finés al râm ed l'elbêr ed la faméja di Gunṣêga ed Lusêra. La vicènda pió impurtânt ed la stôria ed Lusêra l'é sucèsa al 15 agòst 1702, quând a s'é cumbatû ind l'ambît ed la guèra ed Sucesiòun Spagnôla,  'n viulentésima batâlia fra l'eṣêrcit imperiêl guidê dal Prîncip Eugenio ed Savoia e i Frânco-Spanôl: l'é la famōṣa Batâlia ed Lusêra. Dû dé dôp Lusêra la 's arènd a i Frânco-Spanôl cun grôsi pêrditi. Int al 1734, scupiêda la guèra per la sucésiòun dal Règn ed Polôgnia, al paèiṣ al vîn ucupê dal trópi Frâco-Sêrdi, sòta al cmând dal rè Carlo Emanuele ed Sardègna.  'Na nōva grôsa batâlia la sucêd al 17 setèmber ed l'istès ân, dōve j imperiêl a vînen incòra batû. Int al 1747 Lusêra e al só teritôri a vînen unî, dôp la fîn ed la râsa di Gunṣêga ed Guastâla, a l'Impêr Avstriàch ed Maria Teresa.
Cun al tratê 'd Aquisgrana ed l' 8 avrîl 1748 Luṣêra la vîn cunsgnêda a Don Filippo di Borbone , che al drōva l'inteligînsa ed Du Tillot per tirêr só la cunuméia cun di sôld a fònd pêrs per la creasiòun ed nōvi ativitê prudutîvi. Int al 1759, per edét dal Rè, a vîn scanṣlê la cârica ed Podestê perché êra stê més a Guastâla tót al cumplès ed la burocrasèia e 'd l' aministrasiòun.
 

La Rivulusiòun Francèiṣa e l'ôvra napoleônica a pôrten Lusêra ind la Repóblica Ciṣalpèina in sègvit ind al Cumpartimèint dal Cròstel. Finî l'impêr napoleônich, al 9 fervêr 1814, la vîn turnêda a èser ucupêda dal trópi ed l'Avstrìa.
A sègvit dal Tratêt ed Vièna, i vèc stêt Borbônich a vînen cunsgnê a Maria Luisa d'Avstrìa. A la môrt ed la duchèsa, al 4 znêr 1848, Lusêra la pâsa a j Estèins ed Francesco V. A sègvit ed la II Guèra d'Indipendèinsa, al 16 agòst 1860 a vîn mandê vía Francesco V. Cun al plebisît ed l' 11 e 12 mêrs 1860, Lusêra l'é unîda al Règn dal Piemûnt e dòunca al Règn d'Itâlia. Per mêrit ed Francesco Boccalari int al 1863 a Lusêra  's fa 'na Socetê ed Tîr a sègn ch' al gh'à cme presidèint Giuseppe Garibaldi. Lusêra cun la rifōrma aministratîva dal Règn d'Itâlia, l'é cunsgnêda a la pruvîncia ed Rèz. Da alōra la fōrma dal teritôri an n'é mìa cambiêda, però al paèiṣ la mantgnû la cumbativitê e la vivacitê insèm al piân socêl ch' al srà patrimòni ed tóta la Bâsa arzâna a i tèimp ed Camillo Prampolini, ciâme cme sègn  l'apôstol dal socialîṣem. Quâtr ân dôp l'Unitê a nâs a Lusêra la préma socetê operâria, che a 'gh andrà a drê tânt êtri, sèimper ind al tentatîv ed fermêr la diṣucupasiòun e la misèria e 'd fêr frûnt a la represiòun ed la pulisía. Ed 'na faméja ed fôrti tradisiòun socialésti l'é Bruno Fortichiari, tra i fundaōr dal Partî Comunésta Italiân. Al fasîṣem al piciarà dûr e da dêr l'eṣèimpi da subét: al 5 mâg 1921 a vîn masê in cundisiòun mai dal tót ciarîdi al zòven anârchich Riccardo Siliprandi, a gh'é saltê adôs un gróp de squadrésta. E al prèsi paghê da Lusêra al câṣva ed la Reṣistèinsa al srà dimòndi êlt: cambiêda in pulveriēra e in depôṣit d'êrmi da i naṣésta, l'avrà 10 partigiân fuṣilê a Rezōl ind l' avrîl 1945, êter 7 môrt in divêrsi operasiòun militêri in pruvîncia, môrt e dispêrs ind i câmp ed cuncentramèint, civîl arestê e torturê. Al dôp guèra al vedrà sèinsa prèir scansêri la riprèiṣa dal lôti socêli – arivêda al mâsim cun al siôper a l'arvêrsa di braciânt insém a j êrṣen dal Chêv Fiòma – e al darà indrê al Cmûn al gvêren dal sinéstri.

La Tòr Cévica

Al 23 otòber 1702 al milési francèiṣi àn minê la pêrta dal castél ch' la guêrda vêrs Guastâla, e pêrta ed la Rôca cun la só grôsa Tòra. La comunitê ed Lusêra l'îva fîn da l'inési manifestê al deṣidèri ed tirêr só 'na tòra dimòndi êlta cun al materiêl ed la vècia Tòra ed la Rôca e dal furtificasiòun. Int al 1724 a s'é cumincê ind al druvêr, per l'impalcadûra, l' algnâm rivê da Guastâla ofêrt dal Dóca. I lavōr în stê fermê, per la mancânsa ed sôld, cun al lasêr la pêrt d'ed sōvra ed la tòra quadrêda. Int al 1780 la volontê ed la comunitê ed Lusêra la purtê a finîr la Tòra cun la costrusiòun ed la cópla dōve é stê més 'na quaciadûra ed zéngh. Al 15 setèmber 1780 a gh'é stê més insèm la crōs cun al Lós 'd arivêr acsé a l'altèsa ed 55 mêter.

Al Palâs ed la Mêṣna
 
Al vèc palâs di Gunṣêga, sngōr ed Lusêra, al vîn tirê só vêrs la fîn dal XV sècol só disègn ed Luca Francelli. In urégin, cun i sō fabrichêt, al tgnîva tóta la piâsa dal dé d'incô, mó da la guèra, cun la batâlia dal 15 d'agòst 1702, a s'é salvê sōl la pêrta ch' es vèd incô. A l'intêren dal palâs  's vèd incòra la lôgia ch' la dêva ind al curtîl, fâta da un pôrdegh cun trèi archêdi avêrti a mèz sèirc che pôgen insém a clòuni adèsa murêdi. Dō de sté clòuni, còli ed mèz, în ed mêlmer e i capitê în urnêd ed fujâm, mèinter al j êtri dō clòuni în in muradûra e a gh' àn sōl i capitê ed mêlmer cun mutîv a fòj dimòndi pió a la bòuna. Ind al frûnt dal  Palâs, sōvra la pôrta principêla, a spéca al stéma di Gunṣêga, in cerâmica ed tânt culōr fâta da Luca della Robbia. L'é ed fōrma circolêra cun d'atōrna di festòun ed râm ed pîn, sègn ed la buntê.

La Cēṣa Parochiêla êd Sân Zôrz

L'ûratôri ed Sân Zôrz l'êra, tr'al VII e al IX sècol, un céch fabrichêt a 'na sōla navêda. Int al cōrs di sècol l'à subî divêrs cambiamèint e arnuvamèint, mó al mantîn incòra l'âbsida fâta in manêra rumânica, dóve sòta, di schêv fât da pôch àn purtê a la lûṣ l'antîgh soterâni, fònd pió ed dû mêter, in dóve 's vèden al céchi clòuni in côt dōve a 'gh pugêve al fâci. La facêda, al parèidi d'ed fôra e l'intêren în in scèt stîl barôch, cun trèi navêdi e sînch capèli ed fiânch, dō ed còli parsialmèint rinascimentêli. A la dréta dal preṣbitêri a gh'é la réca Capèla ed la Madòna dal Ruṣâri. Drêda a l'altêr Magiōr a gh'é 'na splèndida tèila dal 1500 ch' la figûra la Madòna cun al Bambèin sidûda insém a 'na scrâna ed mêlmêr, cun a dréta la figûra ed Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, a mansèina Sân Girôlem cun i pâgn da Cardinêl. D' impurtânt belèsa l'é l'Altêr Magiōr, 'na cumpuṣisiòun ed mêlmer ed tânt culōr, prêdi dûri e ed medrapêrla. Ind la préma Capèla a dréta a gh'é la Vâsca dal Batèz in mêlmer dal 1574, e 'na pitûra dóve ind al fònd as vèd Lusêra vésta da l'antîga pôrta pr'andêr int al Castèl, a's vèd ânca la tòra ed préma ed la Cēṣa ed Sân Zôrz. Còla d'adèṣ l'é stê tirêda só a l'inési dal XX sècol.

 Al  Teâter

Ind l'antîgh Palâs di Gunṣêga ed Lusêra a gh'êra ânca al céch Teâter ed Cōrt. Vêrs la fîn dal XVIII sècol n'é stê tirê só un êter ind i lochêl pó ucupê da la scōla d'êrt. Diversamèint da còl che dimòndi a pèinsen, al Teâter dal dé d'incô an n'é mìa còl préma dal XX sècol. Da un rôgit dal 1813 a riṣûlta che in cl' ân la Socetê Teatrêla ed Lusêra l'à cumprê un fabrichê róstich, drûve cme granêr, per cambiêrel ind al Teâter dal dé d'incô. Ânca se i lavōr, per adatêr al fabrichêt, în cumincê subét, per l'inavgurasiòun a s'é duvû spetêr al 2 otòber 1852, dâta dóve l'é gnû inavgurê cun la rapreṣentasiòun ed l'ôpra I Capuleti e i Montecchi ed Vincenzo Bellini. Al teâter al prîva tgnîr fîn a 400 persòuni, cun 47 pêlch divîṣ in trî ōrdin. Al sipâri, andê pêrs, al rapreṣentêva la Fêra ed Lusêra cun i Prîncip Gunsêga e l'êra stê piturê dal Casali. Al fabrichêt l'à subî un fôrt restâver int al 1919; sté dâta l'é intajêda ind al lunetòun ch' l' é d'e sōvra la fnèstra centrêla ed la facèda. Sibèin gnésen mantgnû i trî ōrdin di pêlch, la piânta, che a l'urégin l'êra a U svaṣêda, l'é stêda cambiêda ind fōrma circolêra. Da dimòndi ân al vîn mìa druvê, mó da pôch é stê fât di lavōr ed restâver, in vésta, da che a pôch, ed l'inavgurasiòun. 

 La Cēṣa dal vèc Cunvèint d' j  Agostiniân

La Cēṣa dal vèc uspdêl, o Cēṣa dal Cunvèint céch, atachê al pió antîgh fabrichêt ch' l' êra l'Uspési di Pelgrèin, l'é stêda arnuvêda a la fîn dal XV sècol pr' al vrèir ed Caterina Pico, fiōla ed Gianfranco Cûnt ed Mirândla. L'é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr' al 1764 e al 1771 insèm al Cunvèint d' j Agostiniân; per furtûna l'âbsida armêṣa l'é còla dal Quatérsèint. Ind la sagrestéia 's vèden, un pō, i rèst 'd un magnéfich monumèint mortuâri, dedichê a Luigi Gonzaga môrt a 32 ân int al 1570, parsialmèint ruvinê da un incèndi int al 1918. Ind la pêrt d'ed sōvra dal munumèint, al cèinter a 's vèd al stèma di Gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d'ed sōvra 'n' aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci. Sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri: 'na Cariâtid e 'n Atlânt. Dal cèinter, sòta al curniṣòun, sostgnû da 'na tèsta ed leòun, a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta, ch' al pâsa sōvr' al Cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân 'd apôg dal basamèint dóve 's pôgen al dō âquili. Int al mèz dal monumèint a gh' êra 'na lâpida dedichêda a Luigi Gonzaga. Sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch 'd interèsi stôrich e artéstich. È stê butê zò ânca la Tòmba Monumentêla 'd Antonia Gonzaga, surèla ed Luigi e mujêra ed Roberto Sanvitale, la tòmba tirêda só int al 1572 ed frûnt a còla ed Luigi, e spieghê da Caselli ind la só stôria ed Lusêra publichêda int al 1898. Per còl che riguêrda al vèira cunvèint, l'é stê tirê só da j Agostiniân, prubabilmèint préma ed la cēṣa 'stèsa in fōrmi rumânichi: difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila, salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol. A riṣûlta ruvinê da l' incèndi dal 1918 la pitûra a frèsch ch'al figurêva 'na Madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch, l'amzurêva 1 mêter e 20 e dû mêter d'altèsa, ôvra dal pitōr Francesco Monsignori nê a Veròuna int al 1487. Mandê vía j Agostiniân ind l'època napoleônica, int al 1824 al fabrichêt l'é stê druvê per al vrèir ed Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, Piasèinsa e Guastâla, cme uṣbdêl, ûṣ pó mantgû da la faméja Lodigiani che a n'é dvintêda padròuna int al 1886. Dôp l'é stê dunê al j Ôpri Péi ed Lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al 1978 préma cme uṣbdêl e pó cme Ricôver. Ind la pêrta a mezdé a gh'é n'êla fâta int al 1948 ch' la fà un tót ûn cun còla pió antîga. L'uṣbdêl l'é stê sarê dôp che é stê fât l'ûṣbdêl ed zôna a Guastâla, al fabrichêt, dōp che gh' é stê fât di lavōr d'adatamèint, al vîn druvê cme pôst ed la Mòstra Nasionêla e Musèo dal j Êrti Naif.  

Il Musèo Nasionêl  'd Êrti Naif

Al Musèo, ideê da Cesare Zavattini e fundê da Renato Bolondi int al 1967, l'é un musèo ch ' al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla: al j ôvri siēlti da la zuréia, difâti, armâgne per sèimper in mòstra int al musèo. In pió dal j ôvri, che în pió ed 300, al musèo al gh'à ânca 'na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti, 'na videotêca e 'na bibliotêca.

Véla Maso

L'é insém a la strêda comunêla cun al 'stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Lusêra. Cla Vèla ché l'é incòra, cun al só stupènd giardèin a l'italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól, ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed Lusêra. L'é stêda òna dal cà di Gunṣêga, a l'à mantgû soquânt di carâter ed l'antîga nobiltê, cme al giardèin, l'uratôri e al piantumêdi d'èlber. L'intêren la gh'à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa, a setentriòun 'na tòra cun êrch pasânt al gh'à un logê ch' al tîn só 'na balaóstra cun al cèinter 'n' arlòj incurunê da 'na turèta. Pêrta necésaria ed la véla l'é al giardèin in dóve 's câte dal piânti dimòndi importânti che a 'gh' n' é pôchi in Itâlia. La véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm Novecento ed Bernardo Bertolucci. Incō l'é al pôst ed la Comunitê per la cûra di droghê Mondo X.

Cēṣa parochiêla ed Codsòt

A 's pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la Cēṣa Parochiêla l'é atōrna a la fîn dal XVII sècol, e l'é stêda tirêda só ind l'istès pôst in dó l'êra cl' êtra dal 1500 cîrca. Dèinter as pōl mirêr, in pió ed l'altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli, quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal XV sècol che fân vèder di fât dal Vangēl.

Cēṣa parochiêla ed Sân Chêrel Borromeo di Casòun

Fr' al patrimòni artèstich ch' es pōl mirêr a l'intêren ed la Cēṣa Parochiêla a 's segnêla un côro ed lègn a scrâni ed bòuna fatûra dal Setsèint.

Cēṣa Parochiêla ed Sân Rôch ed Velaròta

In urègin l'antîga cēṣa, tirêda só insém a l'antîgh Uratôri ed Sân Rôch ind al XV sècol, la duvîva avèir sōl trî altêr: còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al Sânt Ruṣâri e a Sân Rôch. Dôp a n'é stê tirê só un êter altêr dedichê a Sân Francèsch d'Asîṣi e a Sânt' Antòni da Pâdva. Int al 1936 è stê butê zò la splèndida cēṣa dal Setsèin perché mìa sicûra.

L'é al pió antîgh lavōr fât a mân ch' es tîn da cât a Velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria. Sté ôvra idrâvlica, cun parapôrt, fât insém al Chêv Tajêda, sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal Fiòm Po, l'é stê cumincê int al XIII sècol; al gh'îva la funsiòun pr' impidîr j artōren dal pîni dal Fiòm Sècia e 'd la Môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê. 

 




#Article 112: Puvî (1912 words)


Puvî o Puî (Poviglio in italiân) l'é cmûn ed 6.927 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra sîra e mezanôt e a cîrca 20 chilômeter dal cèinter ed Rèz.

Tânti în al stôri e al legèndi insém a l'urègin dal nòm ed Puvî. L'é sicûra però la dâta che per la préma vôlta al nòm Poviglio e dmèj  Pupili o Pupilii 's vèd in un documèint: l'êra al 1022. Al tèimp l'êra 'na campâgna a l'ardôs dal fiòm Po, mèinter sōl soquânt ân pió têrdi (1060), al vîn citê cme cèinter cun castrum con fosato, dòunca cun strutûri ed difèiṣa. Per soquânt e secònd 'na legènda di tèimp di Rumân, i fundadōr de sté abitê a srén stê dû Pupilii oséja dû ragasó òrfen, incô rapreṣentê ind i putîn che tînen só 'na tirèla ed vîda ind al stèma dal cmûn dal dé d'incô. Diêter a câten l'urégin de sté  nòm cme un riferimèint al Po e mèter insèm al parôli Po-Villis da Po e villis (cà da cuntadèin) cun al significhê ed costrusiòun insém al Po o da Po-Vicus oséja Bôregh dal Po. Per diêter incòra al pré deṣgnîr dal nòm ed 'na persòuna in latèin Popilius, prubâbil padròun dal sît. An n'é mía da scartêr gnân l'idèja che al nòm al pré deṣgnîr da 'na parôla cêltica o gâlica cme Powliu e Powliau ind la légua galèiṣa d'adès, o i Poully ind la lègua francèiṣa che spiêghen la fōrma circolêra circundêda da un fusòun cun 'd l'âcva, o perschēra, cm'êra l'antîga Puvî in un vèc disègn. 'N'etra idèja l'é còla che al nòm Puvî  al pré sgnêr'na Véia dal Po: Po-Véia. Bèle ind al chêrti dal XVII sècol cme in còli pió recèinti al paèis l'é sgnê cun al nòm dialetêl Puvî o Puî.

Bèle da l'etê dal brònz (XVI-XI sèc p.C.) al teritôri l'êra abitê: bèin 10 sît antîgh în stê difâti catê che àn més in lûṣ divêrs pôst ed terimêri. La principêla ed còsti l'é la Teramêra ed Sânta Rôṣa, ind la frasiòun ed Fôdich a cîrca 3 chilômetr e mèz a mezdé dal Po dal dé d'incô. Dôp la totêla mancânsa ed documentasiòun ed l'êtê dal fèr, int al VI sèc. p.C. a gh'é 'na nōva coloniṣasiòun d' j Etrósch segvîda da un tracòl int al IV sècol a câṣva ed 'n invasiòun cêltica. Un mumèint dimòndi impurtânt pr' al teritôri ed Puvî l'é stê al ṣvilóp ed la coloniṣasiòun rumâna, dvitê gajêrd dôp che i Galli-Boi în stê batû (191 p.C.), la costrusiòun ed la Via Emélia(187 p.C.) e la cunsègna ed la tèra a i cuntadèin. Ind la campâgna ed Puvî  's vèden incòra incô i sègn ed la Centuriasiòun Rumâna in bòun stêt e divêrs cèinter abitatîv cme la véla rumâna ed Sânta Rôṣa ind la zôna antîga ed la teramêra, in quânt al zôna l'êra un pasâg ublighê pr' al legiòun rumâni dirèti vêrs e per al d'ed là dal Po, atravêrs i municipia ed Regium e 'd Tannetum e l'impurtânt colônia ed Brixellum. Dal Medioēv, 1060, in dôp al cèinter ed Puvî  's mócia intōrna al só castèl e al 'gh và a drê in tóti al vicèndi. Puví l'é stê, in tóti al manêri, un castèl ind al sèins ed 'na piâsafôrta dimòndi impurtânt, cme 's pōl capîr dal nutési stôrichi (sèc. XVII) che s' al spiêghen cme 'na strutûra poligonêla cun i cuntōren a stèla, cun bastiòun angolêr e avancôrp furtifichê. Al acstèl, la cēṣa, la piâsa e al j osteréi êren al cèinter ed la véta dal bôregh. Ind j ân al castèl l'é stê in pusès di Da Henzola, di Dal Verme, di Gunṣêga, di Farnèiṣ fîn a i Burbòun. Mó al sóvo l'é stê un pasê ed diṣâster e ricostrusiòun, cme int al 1321 ch' l' é stê butê zò da Passerino Bonaccolsi e dôp arfât da la nôbila faméja di Dal Verme che a gh'é stê cuncèsa l'invistidûra dal fèdev ed Puvî da l'imperadôr Venceslao e tutelêda da i Visconti ed Milân. Int al Quatersèint l'é incòra sgnê da saczêdi e ruvîni, sta vôlta a ôvra dal gvernadōr Ottobono Terzi ch' àn n'îva mía ricevû un pagamèint cumbinê. Int al Sincsèint, ind la préma pêrt, a gh' stê 'na situasiòun polética e aministratîva pôch sicûra câṣva la velocitê di pasâg ed proprietê finî sōl a la metê dal sècol con l'aquést ed Puvî da pêrt 'd Ottavio Farnese. Alōra é stê restarvê la rôca e bunifichêdi bòuna pêrt dal campâgn l'é d'atôren. Dôp i Borbòun, cun l'arîv di francèiṣ ed Napoleòun, Puvî l'é stê unî a l'Impêr Francèiṣ e int al 1811 l'é pasê sòta l'avtoritê ed Maria Luigia d' Avstrìa. Int al 1848 al vîn cidû, insèm a tóta la zôna a dréta ed l' Èinsa, al Duchêt ed Mòdna e Rèz, còst al sgnêva dal tót la separasiòun da l'antîga capitêla pramṣâna. In fîn, cun i plebisît, l' 11 mêrs 1860 Puvî al gnîva unî a la munarchía ed Vittorio Emanuele II e al fêva al só ingrès int al Règn d' Itâlia. A còl tèimp però Puvî l'êra in bróti cundisiòun socêli e sanitâri. Al grōsi proprietê êren in mân a i marchèiṣ Pallavicino e a l'Ôrdin Costantiniân ed Pèrma. Per fêr frûnt al malèser àn cumincê alōra a fêr só al prémi socetê 'd operài ed mótva asistèinsa. Pasê ânch al dramâtich peréiod dal dō guèri dal Novsèint, incô Puvî l'é un tranquél paèiṣ ed la Bâsa Arzâna, adèsa al cèinter dal paèiṣ l'é rapreṣentê da la piâsa, dedichêda a Umberto I, pôst ed la véta socêla cunômica e culturêla dal paèiṣ, ch' es preṣèinta cun di fabrichê nōv e strutûri modêrni (mēno che la cēṣa Parochiêla), tirê só ind al cōrs ed l' ûltem sècol.

La cēṣa parochiêla dedichêda a Sân Stêven l'é l'ònica strutûra ed Puvî, che ind al cōrs di sècol an n'é mai stêda butêda zò. Tirêda só, prubabilmèint, tr' al 1250 e al 1300 insém a l'istès pôst in dō gh'êra 'na capèla róstica dal VI sècol d.C.. Ind al cōrs di sècol l'à vést fêr dal zûnti che, intóti al manēri, àn mía cambiê al stîl originêl. La cēṣa girêda vêrs matèina, la preṣèinta 'na lêrga e luminōṣa facêda spartîda da mutîv in riṣêlt. Anca la tòr l'é stêda pió vôlti arfâta, mó la mantîn la préma manēra ed costrusiòun dal Setsèint. Al panèl, fât da matunèli ed cerâmica piturêda che gh'é sōvra a l'ingrès principêl, ôvra ed O.Carpi, l'é la côpia ed la pêla fâta da Zatti mésa insém a l'altêr magiōr.

Int al Medioēv a gnîven ciamê comunê e dipendivén dal cmûn ed Puvî.

L'antîga frasiòun dal cmûn, l'é cgnusûda  per la preṣèinsa ed la Teramêra ed Sânta Rôṣa. La cēṣa ed Fôdich sèmbra, idèja tirêda fôra da D.Baldoni, la sia sōvra a un muntarôt fâta da 'na teramêra cumpâgna a còli ed Godèsa, ed Môta Balestri a Bresèl, ed Cà Cocconi a Castelnōv ed Sòt e 'd Cà dal Lêgh a Campéṣen. La cēṣa l'é dedichêda a Sân Jâcom Magiōr, fâta prubabilmèint int al 1100 cîrca, cme la cunfêrma la scréta in latèin sōver al purtòun 'd ingrès che, tradòta, la dîṣ: Fâta da sèt sècol e ṣlarghêda int al 1763 per mêrit ed Giuseppe Diemi – Retōr. Giuseppe Diemi l'é al prêt che al spiêga, in dō relasiòun, la diṣastrōṣa aluviòun ed l' 11 novèmber 1765, la préma la cumincia acsé:

Al 13 novèmber 1951, a distânsa ed 186 ân da l'aluviòun sucèsa préma ( dal 1765) la frasiòun l'é incòra sòt' âcva. Al terébil fât l'é stê spieghê da 'n'êter prêt don Arturo Gualtieri che in un diâri, intitulê Amarcôrd, l'arvév chi dramâtich dé.

L'é la frasiòun cun pió ginta dal cmûn. L'é tra i cmûn ed Puvî e Sôrbol insém a la vèia postêla per Pèrma (incô vìa Pèrma) ind i tèimp indrê, l'êra al pôst in dóve 's fermêven i viaṣadōr, cavâi e carôsi. Int al 1873 l'avuchêt Odoardo  Pasqualini, figura  eccelsa  e  nobile  del socialismo prampoliniano, l'à fundê la Socetê Operâia ed Mótva Asistèinsa, òna dal prémi in pruvîncia ed Rèz. A ló  's dêv ânca la costitusiòun, int al 1890, ed la Commissione Velocipedistica  Povigliese, int al 1894 ed la Cooperativa Muratori ed Affini , dal Leghe  di  miglioramento  maschili  e femminili ed Puvî, ed la Lega trecciaie del Comune e 'd la Lega Contadini ed Sân Sést j ân dôp. 

L'é a Fôdich es trâta 'd un vilâg ed 7 èter. Al sît al rapreṣèinta un tèpich eṣèimpi di pôst abitê padân ed l'Etê dal Brònz ed Mèz e Recèint teramêra, opór 'd un grând cèinter abitê recintê da rivêl e fusòun che tr'al XV e XII sècol p.C. àn interesê la pêrta centrêla ed la Pianûra Padâna cun l'èser ûn di pió grând fât ed popolamèint in Eurôpa. I 4.000 e pió mêtr quêder ed metradûra antîga purtêda a la lûṣ a fân dal schêv ed S. Rôṣa al pió grând schêv in Eurôpa e ûn di prém a livèl mondiêl sia per larghèsa che pr'al gèner de stódi ché fât. Ind al grând vilâg ed la teramêra e S.Rôṣa  's arcgnòsen dû abitê cun quâter âgnol mía regolêr, ûn dèinter in cl' êter e ciaschidûn circundê da un rivêl e da un fusòun dimòndi grôs. L'abitê pió cèch, lêregh cîrca un èter, l'é stê fundê atâch al 1500 p.C. ind al mumèint ed la coloniṣasiòun teramécola.
Cîrca dû sècol dôp al só strutûri ed difèiṣa în stêdi rinfursêdi e d'atōrna a còsti a gh'é stê impiantê un abitê dimòndi pió grând (circa 5 èter ed larghèsa), a só vôlta cun, vêrs l'estêren, un rivêl e un fusòun.

La sēna ch' al prîva vèder un viaṣadōr ed cîrca tremesincsèint ân fa che al rivêva a Fôdich la prîva èser còsta: 'na pianûra un pô ondulêda, tajêda da pió cōrs d'âcva, cun tânt bôsch, un grând vilâg, fés ed cà stablîdi cun al tèg ed pâja. Se al rivêva da mezdé al se sré imbatû ind la dòpia cînta di sô fusòun e di sô rivêl préma ûn pió bâs che al sègna i cunfîn ed 'na zôna ed soquânt èter cun gróp ed cà êlti insém a di pêl, pó, al d'ed là dal grând fusòun, 'na grôsa muraja ed tèra, da dóve spuntén fési dal cà. Drêda, a mezanôt, al garbój di râm dal Po.

Acsé al priva èser, pió o mēno al vilâg ed Sânta Rôṣa vêrs la fîn ed l'etê dal Bronz, cme ûn di tânt ind la pianûra d'alōra, a pôca distânsa ûn da cl'êter.

Sti straordinâri abitê în stê catê ind al 1870 cîrca da di stódi e schêv ed Chierici, Strobel e Pigorini e în stê ciamê Terimêri o Teri-Merni, nòm ch' al deṣvîn da l'ûṣ di trèin archeolôgich cxme cuncém pr' i prê. La cultûra teramarécola la finés a l'impruvîṣ vêrs la metê dal XII sècol préma ed Crést.

Més insèm int al 1996, al muséo ed la Teramêra Sânta Rôṣa al mèt in mòstra di rèst ed grân valōr, a 'gh n'é quâṣi 500 e dân 'n' idèja generêla ed la realtê dal sît archeolôgich e dal catêdi. As amîren mâpi archeolôgichi, giuiê e uṣvéj in brònz, in ôs ed cêrev, ras'cèt, pcòun d'amsurèina, pûnti ed frèci in prêda, e ânca spilòun e pugnê. Dimòndi, in pió, i lavōr fât a mân in ceràmica. Tra i rèst pió interesânt a gh'é pêrli in âmber dal côsti dal Bâltich e pêrli in pâsta ed vêder intajêdi.




#Article 113: Quâter Castē (2194 words)


Quâter Castē (Quattro Castella in italiân) l'é un cmûn ed 12.955 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a 26 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz

Ind la favurèvel puṣisiòun geogrâfica, al cunfîn tra la zôna ed la culèina e l'êlta pianûra, la zôna dal Cmûn ed Quâter Castē l'é stêda  abitêda bèle a partîr da l'etê ed la prêda ch' l' à dê, cme frût, un móc 'd impurtânt rèst antîgh. Dimòndi sègn ed capâni ed l'êtê ed la prêda în stêdi catêdi ind la zôna intōren a Puianèl, divêrs lavōr fât a mân in prêda che 's pōlen arfêr a la préma època ed la prêda fîn a l'època rumâna în stê catê a Ròuchel, Magalân, Fôrchi e al Ghiardèl. Sègn evidèint ed l'eṣistèinsa, bèle ind l'època préma ed la Stôria, ed 'na strêda ed colegamèint tr'al fiòm Èinsa e al Sècia. Sta véia préma ed la muntâgna l'é stêda cunfermêda cme un naturêl percōrs stradêl ânca ind l'etê dal Brònz  gnûda dôp, l'é stêda ânca òna dal véi ed comunicasiòun che àn favurî  l'ingrandîres ed l'invasiòun rumâna int la regiòun. 
Ind l'etê medioevêla, gnûda dôp, as vèd furmêres dal cumunitê urganiṣêdi e as mèten insèm strutûri polétichi e cunômichi bèin precîṣi. Muciatèla, Muntchêvel, Ròunchel, Salvarân, Muntzâgn, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder în, a la fîn ed l'êlt Medioēv, i magiōr cèinter abitê ed la zôna ed Quâter Castē. Intōrna al Pēv ed Bibiân, Puianèl e al cunvèint ed Canòsa a gîra invêci l'urganiṣasiòun religiōṣa. L'é difècil stabilîr cun sicurèsa quând al quâter culèini més in fîla e quâṣi cumpâgn àn cumincêr a èser furtifichêdi:  's pōl pinsêr che al cambiamèint da curtesagrècoli a castra ed Muntvêder, Bianèl, Munzân e Muntlósi, la sia cumincêda ind l'etê longobêrda e la sia finîda tr'al X e l'XI sècol. Sté prém sistêma furtifichê ed difèiṣa vêrs la Pianûra Padâna al dvintrà ed préma impurtânsa per i fât stôrich ed tóta la zôna matéldica. In 'na nutésia dal 1285, Salimbene de Adam a fà i nòm dal quâter culèini arcurdân che ind i tèimp indrê fòsen stêdi: …sontuose dimore abitate da dame e cavalieri e attorniate da corti. Salimbêne 's riferés al peréiod ed mâsma ṣlarghêda quând i castē, ciaschedûn dutê ed 'n prôpria pēv, a cumincêven, a partîr da l' XI sècol, a girêr d'intōrna a i pusès ed la nôbila famja di Canòsa. Bianèl l'é dvintê in sègvit proprietê ed Matélda. A la figûra ed la Cuntèsa l'é lighê al famōṣ fât ch' l' à vést tirê dèinter Enrico IV e Pêpa Gregorio VII. Ché, ind al castrum Bianelli cun la mediasiòun ed Matélda, al Pêpa Gregorio VII l'à ricevû, int al 1077, Enrico IV ed Germâgna e al à ṣliberê ed la scumónica. L'é sèimper ché che, Matélda bèle vècia la ricêv, int al 1111, in vîṣita uficêla Enrico V, al nōv imperadōr fiōl ed còl préma. La vîṣita in amicésia e per mètres d'acôrdi la finirà cun l'incurunasiòun ed Matélda a vîce regîna d'Itâlia “super Ligures et Longobardes” oséja vicâria in Itâlia ed l'Imperadōr ed Germâgna. Cun la môrt ed la cuntèsa Matélda int al 1115, l'é cumincê al câl pr' al rôchi di Quâter Castē, al só tèri în stê un quèl per dal quistiòun tr'al Papêt a l'Impêr. As gh' à acsé 'na frantumasiòun in tânti céchi proprietê ind al mân di sòdit e 'd èint ed cēṣa, sibèin la râsa di Canòsa l'àbia cuntinvê a mantgnîr ind al só mân l'avtoritê insém a sté zôni. Int al 1160 a vîn invistî dal fèdev ed Bianèl la râsa di Da Canòsa che a n'în mantgnirân la giurisdisiòun per divêrs sècol. A j inési dal XV sècol al Duchêt ed Quâter Castē al pâsa a j Estèins che stréchen l'indipendèinsa ed la nobiltê dal pôst. Sōl a j inési del XIX sècol e, jostapûnt int al 1805, Quâter Castē  's costituès in cumunitê indipendèinta, ind al mèter insèm tót i teritôri fevdêl e zuntêregh soquânti burghêdi ed cunfîn, tra còsti còla ed Ròunchel. Int al 1796 dôp che i fèdev în stê scanṣlê, Quâter Castē al 's unés a diêter per mèter insèm 'na cumunitê indipendèinta. Int al 1859 as fa al Règn d'Itâlia e Quâter Castē al dvèinta Cmûn.

Fôrsi la costrusiòun di quâter castē (Muntzân, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder) în cumincê sòta Atto Adalberto int la metê dal X sècol. Al costrusiòun di castē, secònd còl che dîṣen i documèint, în stêdi fât per di precîṣ mutiv stratègich, sibèin cun di cûmpit divêrs, as tratêva ed pôst in avânti che êren la préma difèiṣa ed Canòsa cûntra i perécol ed la Lumbardìa e di pâs alpèin. Sōl Bianèl  incô l'é un castèl abitê, ed chiêter armâgnen sōl di pcòun pió o mēno rubóst dal tòri mèistri.

Muntzân l'é al prém, da matèina, di muntarôt di Quâter Castē. Prubabilmèint l'é a gh'êra la cēṣa ed Sân Nicolò dóve a s'în fât i pât ed l'incûnter ed Canòsa tra Enrico IV e al pêpa Gregorio VII. La cēṣa la figûra ind al Dècimi dal 1302 sòta a còla ed Bibiân. L'istès Muntzân al vîn numinê pió ed 'na vôlta ind al chêrti dal Cunvèint ed Marôla dal 1147, 1155, 1163 e via acsé. Int al 1024 al padròun dal castèlCorradodella Palude. Un êter ed la faméja della Palude int al 1296 l' al cunsègna al Cmûn ed Pèrma. Int al 1320 al cmûn ed Rèz, padròun dal castèl, al dà spuṣisiòun a j òm ed Caviân (Sân Pôl) e Bibiân ed restarvêr al mûri. Int al 1339 i Gunṣêga invèsten dal castèl Guglielmino Canòsa che l' al mantîn fîn a la fîn ed la só faméja. Int al 1497 sòta la dirésiòun ed Girolamo Casotti, inzgnêr ed la sitadèla ed Rèz, a vînen fât di lavōr al mûri, a la cà nôbil e a còla dal Podestê. Int al 1609 sōl la tòr la gh'à biṣògn ed justadûri. Intv al 1620 al chêrti dal cunvèint ed Marôla a cûnten che ind la tòr a figûren: due camere, una sala e molti muri vecchi. Al fèdev al vîn unî a còl ed Muntvêder int al 1777.

L'é al secònd da matèina dal quâter famōṣi  culèini. Prubabilmèint a gh'êra, cme insém al j êtri sémi, 'na tòr 'd avistamèint o costrusiòin ed difèiṣa. Ânca sté castèl l'é stê di Canòsa. Int al 1297 Attolino da Canòsa al l'à vendû a i pramṣân. Dal Dècimi dal 1302  riṣûlta ch' al gh' avés 'na cēṣa insèm cun Muntzân, ch' la dipendîva da la Pēv ed Cavjân (Sân Pôl). Dôp che al castèl l' é stê butê zò da Azzo d'Este, sgnōr ed Rèz, int al 1307 l'é stê turnê a tirêr só. Al castèl ind al cōrs di sècol l'é cambiê in cà nôbil che int al 1778 spieghêda cme fâta da sînch câmbri, 'na cuṣèina, al piân trèin 'na cantèina al pôrdegh, la stâla, un cambaròun e un uratôri..

Bianèl l'é al têrs muntarôt, da matèina, di famōṣ Quâter Castē. Tr'al j ôvri ed furificasiòun tirêdi só a presédi di quâter muntarôt, l'é l'ònica a èsres mantgnûda in bòuni cundisiòun. Bianèl l'é stê ind di sècol la cà e la furtèsa di Canòsa fîn a la metê dal 700, cà sgnurîl. 'Na prêda a l'ingrès dal mûri la dîṣ che: Castrum Bibianelli, comitissae Matllildis Opus, mó al castèl l'é stê fât préma, insèm a chiêter trî. L'urègin dal castèl cme tòr per vèder luntân l'é verifichêda bèle int al X sècol. Dôp al cròl sucès int al 1285, cme la dîṣ la Chronica ed Salimbene de Adam, la tòr l'é stêda arfâta cun la zûnta al cèinter ed 'na schêla a lumêga in prêda al pôst ed còli ed lègn che in urègin unîven i divêrs livê. Dôp sté restâver ind i sècol che în gnû dôp a s'é dirèt i lavōr vêrs al difèiṣi dal castèl. Sōl a la metê dal XVII sècol j intervèint a s'în vultê vêrs al valōr ed l'aspèt urnamentêl. Cun l'ôvra 'd arnuvamèint  ed magiōr valōr vrûda da Gaetano Canossa intōrna a 1644, cun intervèint a la caplèina intêrna e préma ed tót a l'apartamèint al piân d'ed sōvra e la pêrta a matèina, cun j urnê ed Gian Giacomo Monti e Baldassarre Bianchi. Int al XVIII sècol è stê fât al lêregh scalòun. L' ûltem impurtânt intervèint architetônich, dê da fêr al Marchelli ind la préma metê dal XIX sècol, l'interèsa al colegamèint tr'a j êli ed mezanôt e 'd mezdé ch'al sègna al cunfîn, a matèina, la cōrt ed la cistêrna. Matélda la stêva quâṣi sèimper a Bianèl, ché a gh'é stê Enrico IV in penitèinsa, préma ed l'incûnter dal 1077, ché a ghé stê di pêpa e di prîncip e int al 1111 Matélda l'à ricevû Enrico V, quând l'é turnê indrê da l'incurunasiòun a Ròma,  e l'é stêda da lò numinêda vicâria imperiêla in Itâlia: êren j inési ed la pês, ed dêṣ ân dôp, dal Cuncurdê ed Worms. Dôp la môrt ed Matélda al castèl l'é armêṣ a i Canòsa. L'à subî dimòndi cambiamèint che n' àn fât 'na ristocrâtica cà: la mantîn però interesânti strutûri ed la préma rôca e in 'na câmbra, un quêder dal XIV sècol, ch' al rapreṣèinta Matélda cun in mân un fiōrdal pòm granêr e al dét tuetur et unit. La permanèinsa ed Matélda e la fermêda 'd Enrico IV int al 1111 àn dê urègin a 'na celebrasiòun dal fât ch' es tîn da un bèl pô, dóve a  trât l'ucasiòun ed la nâsita dal Prèmi Matélda.

(cgnusû cme Muntvêder)

L'é l'ûltem da matèina di quâter muntarôt. Cme ind al sémi atâch, an se schêrta mía che fîn dal la metê dal X sècol a'gh prés èser 'na tòra per guardêr luntân e dal j êtri costrusiòun ed difèiṣa. An se schêrta gnân che i prém proprietâri a síen stê i Canòsa mó int al 1296, quând l'é stê cunquistê da i pramṣân, l'êra in pusès di Fogliani. Al fiōl dal pôver Guido Savina da Fujân, Bonifacio, int al 1344 l'à vendû, per 250 fiurèin d'ôr, un têrs dal castèl a Albertino e Guglielmo da Canòsa. Int al 1349, sèimper Bonifacio, l' à vendû, per 1200 fiurèin 'na secònda pêrt a Gabriotto fiōl 'd Albertino da Canòsa e in fîn al têrs che gh'êra armêṣ, int al 1354, sèimper a Gabriotto che, l'intêr castèl, l'é armês a la só faméja fîn a la fîn ed la râsa. Int al 1469 l'é stê pasê a Cuntèia. Int al 1472 Gabriotto da Canòsa al ricêv da Ercole d'Este l'invistidûra cun al tétol ed Cûnt, ed la giurisdisiòun a fêven pêr Ròunchel, la zôna dal Ghiardèl e 'na pêrta ed Salvarân e Calensân. A la fîn dal Setsèint l'êra al sît dal Pretôri. Ind al vîṣita dal Vèschev Picenardi a j inési dal XVIII sècol a vîn arcurdêda la presèinsa 'd un uratôri dedichê a Sânt' Antòni da Pâdv, pó cunfermêda dal Balletti. Dal furtificasiòun dal castèl incô a gh' armâgnen un pcòun ed muradûra 'd la pêrt a mezanôt ed la tòr, soquânt sègn a piân ed campâgna dal cuntōren ed chiêter lê e, incòra, trât cûrt ed la cînta ed difèiṣa.

Un pó préma ed l'istê ed tót j ân, a Quâter Castē a vîn arcurdê un fât impurtânt per la stôria d' Eurôpa e arcurdê da Donizone, crunésta ed l'època, cme al prém pâs vêrs al Cuncurdê ed Worms,  l' é un fât sucès insém al sagrê ed la cēṣa ed  Bianèl tr'al 6 e al 10 ed mâg ed l'ân 1111. Enrico V, fiōl ed cl' Enrico IV che treintân préma l'à utgnû dal Pêpa Gregorio VII, cun la mediasiòun ed Matélda, al famōṣ perdòun ed Canòsa, l'é andê a Bianèl e l'à incurunêr la Grând Duchèsa vîce regîna vicâria d'Itâlia. La manifestasiòun la vîn fâta a dû pâs da dóve è sucès al fat dal 1111. Bèle dal prém dopmezdé pr'al strêdi dal paèiṣ as incûntren sintunêr ed cumpêrsi ind i tradisiònel custóm medioevêl. A s'în dê apuntamèint a i pē dal castèl ed Bianèl, per dêr véta a la mosionânt e spetacolêra arcurdânsa, cuntadèin e paiṣân, frê in penitèinsa, delegasiòun nôbil , cavalêr ed l'eṣêrcit ed Matélda; pó da Bianèl în andê, in sfilêda, vêrs al paèiṣ: Matélda e Enrico V a vînen ricevû int al câmp da i cavalêr, da i religiōṣ e dal pôpol. Dôp che i gunfalòun dal cuntrêdi invidêdi a i zôgh, segvî da i mès, taburèin, castlâni, j òm d'êrmi e dal Gualdâni di Quâter Castē àn sfilê in parêda, Matélda l'è incurunêda e dichiarêda regîna d'Itâlia davânti a i só devôt sódit. A la fîn ed la fèsta al Mèister d'Ermi al dà inési a i zôgh: i nôbil e valorōṣ cavalêr as afrûnten ind al Zôgh dal Pûnt. Ind i sô custòm ed tânt culōr i sbandiradōr es zibésen in spetaculōṣi figûri. Al tramòunt lòungh al strêdi ed l'antîga cuntrêda al pôpol in fèsta a pécen al mân a Matélda in sfilêda cun a drê quî che àn vînt e quî che àn pêrs a i zôgh. 
La stôrica sfilêda Matéldica la vín fâta tót j ân ind l'ûltma dumènica dal mèiṣ ed mâg.




#Article 114: Ramṣèit (2574 words)


Ramṣèit (Ramṣé dialèt dal pôst - Ramiseto in italiân) l'é un cmûn ed 1.369 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 56 chilômeter dal cèinter ed Rèz.

Al cmûn ed Ramṣèit l' é in grând pêrta in 'na zôna pîna ed muntâgni, unî dèinter la còunca pîna ed bôsch, minacêda dal frâni, ch' al se ṣvilópa tr'al sémi dal mûnt Vintâs, l'Êlp ed Sucîṣ e la rîva dréta ed l'Èinsa, dóve al cèinter égh rîva al turèint Lònṣa cun i divêrs râm. Int al cmûn a gh'é soquânt lêgh e cōrs d'âcva inetresânt in pió dal fiòm Èinsa e dal turèint Lònṣa agh'é al Lêgh Calamòun,  al Lêgh dal Mûnt Acût e al turèint Liôca e dóve gh'é al sémi pió êlti ed  l' Apenèin Arzân: in pió ed l'Êlp ed Sucîṣ e al Vintâs, al mûnt Acût e al mûnt Caṣarôla. Dôp al turîṣem cl' êtra impurtânt risōrsa cunômica dal cmûn l'é l'alevamèint di buvèin da lât per la prudusiòun dal furmâĵ  Grâna, ch'al vîn lavurê in pió pêrta dai trî grând caṣê ed Castagnêt, Furnôl e Gaṣōl.

In pêrt dèinter ed cla zôna che da dimòndi tèimp la vîn ciamêda la Vâl di Cavalêr ch' la se ṣlarghêva tr'al dō rîvi dal cōrs ed l' Èinsa, fôrsi ciamêda acsé perché ed proprietê di Cavalieri ed Altopascio andê a stêr int al XII sècol ind la Badéia e Uspési di Linari ind la pêrta tuscân dal Pâs dal Lagastrèl.
Mésa a cavâl tra i teritôri ed Rèz, Pêrma e 'dla Tuscâna la zôna la sèmbra iṣolêda e stranamèint scurdêda da la Stôria Antîga. L'ûltma catêda atâch a Sucîṣ ed soquânt rèst ed la préma etê ed la prêda la spôsta indrê la dâta, pinsêda fîn a pôch tèimp fa, ed quând l'òm al s'é fermê da ch' al pêrti ché.
Al stagiòun pió dōlsi, al tèimp ed l'etê ed mèz ed la prêda, àn favurî la migrasiòun stagiunêla da la pêrta tuscâna ed gróp ed casadōr, ch' àn lasê insém al crinêl i sègn impurtânt di spustamèint, in particulêr atâch al lêgh Mescà. Mó an 's trâta mìa incora ed pôst urganiṣê. Còst al s'é mìa verifichê, ind la zôna, gnânch al tèimp di rumân quând al spustamèint l'êra limitê a soquânt percōrs ed vâlich tânt in êlta d' an èsser mìa necesâri fêr di fadigôṣ lavôr de sbuscamèint. Di lavôr fât a mân ed 'època rumâna în stê catê a Nigòun, che int al ṣvinânsi prubabilmèint a duvîva pasêr 'na strêda ed 'na quêlca impurtânsa. La zôna d'adès dal Cmûn ed Ramṣèit l'é stê discós in divêrsi èpochi tra l'avtoritê ed Rèz e 'd Pêrma; l'à fât pêrt per dimòndi tèimp di fèdev ed la faméja di Terzi. Int al XV sècol j Estèins n' àn invistî i Vallisneri, cme a riṣûlta da j ât dal 1453 e 1472. I Vallisneri, che deṣgnîven da cl'êtra pêrt dal Vintâs, a vrîven ṣlarghêr e rinfursêr i prôpri pusès cun 'na fûrba polética 'd leânsi.A i Vallisneri fôrsi a s' arfà la costrusiòun dal castèl ed Nigòun. Destinê a guadagnêres la rêra nòmina ed viljâch e dōls ed picâja cun 'na préma siēlta ed câmp in favōr dal Cmûn ed Pèrma e a la fín la prumésa ed fedeltê al cmûn arzân, firmêda int al 1237 per la cumunitê ed Ramṣèit da un têl Lombardellus. Pió têrdi però a gh'àn avû la pēs ed frûnt a 'na faméja aversâria, i Terzi Cornazzini, che gh' àn tôt al pôst ind l'aministasiòun dal fèdev cun al permès ed l' Imperadōr Federico II, apruvêda int al 1389 da Venceslao. I Vallisneri ind al fratèimp a s'în més sòta la capèla d' j Estèins, cun al guadâgn d'avèir incòra l'invistidûra e 'd mèter in pē al râm nigonèiṣ ed la faméja. Tra quistiòun tra 'd lōr, spartisiòun, asêlt al castèl, imparentêres cun gînta famōṣa, un diṣastrōṣ pasâg dal trópi francèiṣi int al 1648 e dō spavintōṣi valânghi che cambierân la ghégna dal pôst, al lōr pusès al durerà fîn a la scanṣlêda di fèdev. Dôp la Restaurasiòun Estèinsa al teritôri comunêl la subî divêrs cambiamèint còst fîn la 1860, l' ân ed quând al cmûn ed Ramṣèit l'é dvintê còl ch' l' é al dé d'incô.

L'abitê ed Ramṣèit l'é insém a la rîva mansèina dal turèint Lònṣa. Al pôst al vîn numinê per la préma vôlta in un giuramèint dal 1216 e numinê incòra tra i cmûn dal distrèt arzân int al 1315. L'é stê fèdev dal faméj Terzi e Vallisneri che l'àn gvernê fîn a la scanṣladûra di fèdev in època napoleônica. Ramṣèit dal dé d'incô l'é a vâl ed l'antîgh bōregh dóve al vèci cà în a drê a la strêda ch' la porta a Sucîṣ. I fabrichê în lòungh a 'na rîva atâch a 'na lénia ed côsta ch' la pôrta a la cēṣa parochiêla. La cēṣa dal dé d'inco l'é stêda avêrta al funsiòun int al 1827 la gh'êra bèlo int al 1256 però in 'n êter pôst. Ind la pêrta a sîra ed l'abitê a gh'é un fabrichê 'd  intèresi stôrich e architetônich. La costrusiòun l'é ûn di mudê architetônich dal Quatersèint in uṣ ind l'êlt apenèin arzân; intervèint 'd arnuvamèint àn però mudifichê, in pêrta, la costrusiòun, ch' la mantîn un lêregh purtêl ad êrch. A 's pōl vèder al carateréstich ingrès difensîv alvê da tèra dirèt al piân abitê cun insém a l'architrêv soquânt basrilēv e al milèiṣem 1495. Dal j êtri costrusiòun a mantînen i carâter architetônich uriginêl; al divêrsi abitasiòun a gh'àn ed fiânch al stâli i fnîl a dō fêldi cun al tèg in lâstri e muradûra in prêda a vésta. Dèinter ed 'na nécia a spéca 'na bòuna figûra sâcra in mêrmel apuân, cun al milèiṣem 1775.

Al bōregh ed Serèṣ, che in chêrti pió antîghi a catòm cun al nòm Cerigio, l'é a l'inési ed la Vâl di Cavalêr l'é un cêr eṣèimpi 'd un abitê campagnōl ed gèner cacuminale oséja ed séma, e l'é in un pôst ed 'na bòuna guardadûra. Ind i vèc castagnêt a gh 'în incòra di mtêt , la zôna l'é traversêda da un antîgh sistêma ed sintêr, tra quisché al Sintêr di dû Duchêt. Al cèinter dal bōregh l'é la piasèta dóve a gh'é la cēṣa dal 1634 dedichêda a Sân Francèsch, che a 's vèd dèinter a la cēṣa al cèinter e drêda a l'altêr cun Sânta Giustèina prutetrîṣ ed Ramṣèit, ind al quêder ed la Madòna ch' la dà al lât al Bambèin. Ind al bōregh al sâs al 's impòn: în in sâs al cà, i belésim purtêl e l'é in sâs ânca al salghê arfâty da pôch.

L'é a i fiânch orientêl dal mûnt Frecâna, Gaṣōl l'é 'na frasiòun céca. Aṣvèin al cèinter a gh' în al pôchi ruvîni armêṣi dal castèl ch' l' êra ciamê dal gâṣi. La cēṣa tirêda só int al 1637 l'é dedichêda a Sân Rôch, la preṣèinta un purtêl a quâter cantòun cun d' ed sōver un fruntespési mudlê ròt cun 'na figûra ed mêrmel ed Sân Rôch. In 'na cà a tòr a l'intêren dal bōregh, ch' la subî soquânt arnuvamèint, a 's vède soquânti fnèstrèini per s'ciôp a mécia, un curdòun ed clumbêra cun 'na fnestrèina e 'na prêda squadrêda cun al milèiṣem 1745. A l'usîda ed l'abitê, atâch a la cēṣa, a 's pōl vèder 'n' êtra cà a tòr ind al grandiōṣ gróp ed Cà Cavalieri, dóve a 's vèd la ṣlansêda tòr insèm a 'na sèria de stâbil cun carâter architetônich che 's arfân dal XV al XVIII sècol, dóve a's vèd un purtêl a tavlèini bumbêdi, 'na fnestrèina e un secònd purtêl decorê da 'na rōṣa a quâter foj da fiōr. D'ed sōvra a l'ingrès a gh'é un êrch a tót sèst datê 1756, un têrs purtêl cun êrch a bòt e stèpit decôre a bògni al pôrta la dâta 1639.

La frasiòun l'é tr'al fiòm Éinsa e al turèint Liôca e a i fiânch dal mûnt Côren. Cme quêṣi tót i paèiṣ ed l' Apenèin la puṣisiòun dal cà l'é ublighêda da la situasiòun dal tèimp dal pôst: al cèinter campagnôl l'é difâti girê vêrs matèina in puṣisiòun prutèta da i fôrt vèint ocidentêl. 'Na fésa rēda ed sēvi e murèt cunfinâri che sègnen un grân nòmer de pcòun ed tèra atâch a i curtîl d' atōrna al cà în j ûltem sègn ed l'uriginêl paeṣâg campagnôl. A matèina ed l'abitê a 's destènd, in 'na puṣisiòun frèsca e riparêda, un lêregh castagnêt, pôch pió in zò a 's pōl incòra druvêr l' antîga mulatēra diréta al vèc mulèin ch' al va cun al jâchev dal turèint Liôca. Int al paeṣag ed Miscōṣ a 's vèd bèin la tòra êlta tachêda a la cēṣa che, cunsacrêda int al 1667, la gh'à incòra al bèl purtêl datê 1715. A 's dîṣ che la préma cêsa l'êra in un pôst divêrs da còla dal dé d'incô. Soquânt aspèt impurtânt dal vèc bōregh a 's pōlen incòra vèder, sibèin al tânti trasfurmasiòun. A 's vèden soquânt purtêl ad êrch, strèt sotpâs, trât cûrt ed salghê antîgh e soquânt elemèint de scultûra ed recóper fôrsi dal têrd Medioēv. Cme in tânt paèiṣ ed l'êlt Apenèin més lòungh al valêdi ed l' Èinsa e dal Sècia, ânch a Miscōṣ în ṣparpagnêdi al figûri ed devosiòun in mêrmel apuân: soquânti ed quésti în ed bòuna qualitê artéstica e pôrten i milèiṣim dal XVII e XVII sècol.

Al bōregh l'é fât ed trî gróp ed cà ad altèsi dferèinti e més a i fiânch ed dréta dal turèin Liôca, al burghêd în ṣparpagnêdi e circundêdi da lêrghi zôni cultivâbili. Dimòndi cà an avû di dân per cōlpa dal frâni ind al cōrs d' j ân. Int al gróp pió in bâs a 's vèden dimòndi elemèint costrutîv in sâs ed côch sculpî. Per al tânti frâni dimòndi cà uriginêli în stêdi arfâti e despès àn mantgnû j artéstich purtêl d'urègin dal Sê-Setsèint. Al carateréstich salghê ed lâstri ed prêda a spîna ed pès al 's vèd a l'intêren ed soquânt curtîl. Sia d' atōrna che a l'intêren dal paèiṣ în dimòndi i pilastrèin vutîv in sâs ed côch cun dèinter di bòun basrilēv in mêrmel dal XVII sècol.

L'é un cèinter campagnôl céch ind l'êlta Vâl Lònṣa a i pē setentrionêl dal mûnt Calvâri.
A testimuniêr l' urègin antîga dal bōregh l'é la preṣèinsa ed la cēṣa e dal ruvîni ed 'n' antîga rôca insém a 'na gólia ed sâs côch a sîra ed l'abitê. La cunfurmasiòun dal bōregh l'é dal gèner medievêl. Al cà dal bōregh Valmzâna, unî in 'n'ònica fîla lòungh al fiânch, mantînen i rèst d' antîghi muradûri. Ind al cò ed la pêrta d'ed sōver ed la fîla dal cà a gh'é 'na cà sgnurîl di nôbil Da Vallisnera: ind la facêda a 's vèd un bèl purtêl squadrê in sâs ed côch cun al stèma ed la faméja. La grôsa ânta in lègn ch' la sèra l'ingrès l'é decorêda a intâj cun dal figûri ed leòun rampânt e 'd l'âquila incurunêda. Asvèin al palâs un pilâster vutîv cun tabernâchel in sâs ed côch dóve dèinter a gh'é 'na fugûra sâcra in mêrmel dal Setsèint. La cēṣa la vîn só atâch a dal prêdi ed vulcân d'ed sōver a la valêda dal Lònṣa e l' é dedichêda a Sânta Maria Asûnta, l'é stêda fâta colegêda a i prém dal XVIII sècol. Sibèin al tânti ricostrusiòun subîdi ind i sècol armâgnen soquânti prêdi suqadrêdi in sâs ed côch, capitê e 'na scultûra a fōrma ed bèstia d'urègin medievêla. A 's vèd insém a ûn di ingrès la dâta dal 1739 ch' la dimòstra l'ân ed l' arnuvamèint.  Pôchi mûri scuclêdi în invêci i rèst ed l'antîga rôcha dal Tègi che a s' égh rîva atravêrs la mulatēra, che incòra incô a 's pōl fêr, andând só pr'al fiânch setentrionêl ed la muntâgna; la larghèsa dal spâsi ed la séma, soquânti scarpêdi e rèst ed muradûra a dimòstren l'impurtânsa che, sta strutûra, l'à 'vû ind i tèimp indrê. Atâch a Nigòun, ind al turèint Maore a gh'é un mulèin in funsiòun dal 1800 prubabilmèint al pió grôs ed la muntâgna arzâna al gh'à bèin sèt mêzni.

Ceciôla l'é ûn di pió significatîv bōregh ed la muntâgna arzâna. Al bōregh l'é a sîra dal mûnt Lòungh, a la dréta dal turèint Liôca e 'd frûnt al paèiṣ ed Miscôṣ. Antîgh pusès di Vallisneri, l'éra unî al pramṣân cun 'na mulatēra, in pêrta salghêda, ch' la purtêva a Vairo atravêrs l' Èinsa
Só un antîgh pûnt ad êrch, adèsa butê zò. A 's dîs che sté pûnt al sia stê fât fer da Matélda ed Canòsa per lighêr insèm al dō rîvi ed l' Èinsa. Al bōregh al gh' à incòra un cèinter stôrich cun sotpâs ad êrch, cōrti e lôgi, tót unî da un fés intrèc ed viasô salghê ed sâs in dóve a dân i purtêl, al fnèstri e i tabernâchel. A gh'în incòra stâbil antîgh che fân vèder j aspèt ed l' architetûra muntanêra ed l' Apenèin arzân, a piânta quadrêda cun 'na lêrga metradûra insém a dû piân, tèg in lâstri ed prêda e pôchi fnèstri squadrêdi in sâs ed côch sigrinê ed fîn; còsta cà muntanêra l'archêlca mudê dimòndi antîgh ch' a 's unésen diretamèint a la cà cun al caminèt medioevêla. Un bèl purtêl in prêda sculpî e datê 1885 l'é preṣèint ind la facêda d la cesulèina, dedichêda a Sânta Maria Asûnta; diêter milèiṣem dal 1700 în intajê su prêdi squadrêdi ed la costrusiòun.  A 's vèden ind al paèiṣ dimòndi purtêl ed fōrmi diferèinti, al pió antîgh ch' l' é stê catê, fîn a incô, al pôrta la dâta dal 1592. Maestê in mêrmel a spéchen dal muradûri dal cà: in gèner sculpî a rilēv a figûren divêrs sânt, dal vôlti  in 'na caplèina o in un pilastrèin a gh'é dèinter figûri sâcri despès ed bòuna fatûra. A 's dîs che soquânt brêv scarplèin ed Carêra, ciamê a fêr al suldê da l'aṣêrcit tuscân, a s' êren dê dzertōr e în scapê a Ceciôla: da chilôr a srén gnû dôp i tânt scarplèin che àn fât la grân pêrta di purtêl, di basrilēv e di stâbil che incora incô a 's vèden e che fîn a pôch ân indrê a lavurêven al sâs côch dal pôst. A Ceciôla a gh'é un mulèim al  Mulein Briselli aṣvèin al turèint Liôca incora in bòun stêt mó mìa pió druvê perché da l'aluviòun dal 1972 al lèt dal turèint l'é ste spustê ed dimòndi mêter da la strutûra.

Al pôst l'é a tâch a la zûnta dal j âchev dal ré Andrèla cun al fiòm Èinsa e l'é numinê int al 1197 per 'na justadûra tra Guglielmo Vallisneri e l'abê ed Marôla. La cēṣa dedicheda a i Sânt  Vincèins e Anastasio l'êra 'n' antîga Pēv dal Cunvèint Pramṣan. A 's arcûnta che sté cēṣa l'à sré stêda fâta fêr da Matélda ed Canòsa, ch' la gh'îva ché di lêregh pusès. Só 'na lâstra in sâs ed côch arpurtêda só un mûr ed la canônica a gh' é incîṣ la scréta : NON TI FIDAR DI CHI SIA - CH'AL FINE SI VA RODENDO - D'AMICIZIA IL CRINE - C.N.F. DIE 2 JULI 1661. La cēṣa l'é stêda da pôch arfâta in fêls stîl rumânich, ed l'antîga Pēv la mantîn sōl un pcòun ed capitèl e la vâsca dal batèiṣem. 

 




#Article 115: Ré Salṣêr (1075 words)


Ré Salṣêr (Rio Saliceto in italiân) l'é un cmûn ed 6.089 ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezanôt e matèina e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz.

Al nòm al tōṣ urègin dal canêl ciamê Rio ch ' l'andêva e al và a drê, incō cun al nòm Treşnêr, a i cufîn cun Chêrp, dôp al dvèinta Sân Zôrz in Ré, al nòm Ré Salṣêr al dvèinta uficêl int al 1864, la zûnta ed Salṣêr a 's dêv a i sâleṣ ed padòl che vînen só ind al só teritôri.
I só abitânt però al ciâmen, incora incō, sōl Ré.

La stôria antîga ed Ré la cumîncia cun la préma bunéfica fâta da i rumân. În, difâti, ed cl' època lé soquânt rèst catê ind la zôna, tra quisché un leòun in mêlmer, ch' al fêva pêrt ed 'na tòmba, adèsa tgnû da cât int al curtîl dal Palâs di Prîncip a Curèz, i rèst 'd un pavimèint a muṣâich catê in véia Cà di Frê int al 1912 e un quadrèl ciamê manoberiê per l'incavadûra ch' al gh'îva insém, catê mèinter a 's fêva un schêv ind l' istèsa zôna int al 1969, adèsa tgnû da cât ind la Bibliotêca Comunêla. Al teritôri comunêl d'adèsa al vîn cuntê cme fât da terra, ronchi e prati e cun pôchi persòuni in un documèint da rè longobêrd Desiderio int al 772. Pêrt dal teritôri ed Ré al figûra cme pusès ed la Cēṣa ed Rèz int al 907 ch' al pâsa pó a Bonifâcio ed Canòsa, pêder ed Matélda, ch' al la dà indrê incòra a la Cēṣa. Al nòm ed Ré a 's vèd la préma vôlta int al 1093 in 'na bòla ed l'antipêpa Gilberto. Int al Léber di Fôgh dal distrèt ed Rèz tr' al XII e XII sècol Ré al riṣûlta cun 20 faméj ed cuntadèin padròun e 7 de mzêder. L'é sòta a la Sgnuréia di Da Curèz, la Zèca dal Principê l'ēra a Vèla Caprì ed Ré. Per sècol Véla ed Curèz int al 1859, cun un plebisît, l' utîn l'indipenèinsa aministratîva dal Cmûn ch' la và in vigôr al prém de znêr 1860. Cun l'eṣèimpi dê da Rèz e Nuvalêra al 18 avrîl 1881 nâs a Ré la Socetê Operâia ed Mótva Asistèinsa, cun la mîra ed purtêr asistèinsa a j operâi in dificultê. Int al 1899 cun la 'stèsa mîra Alfredo Ansaloni al fònda la Socetê ed Fradlânsa di Militêr in Cungêd. Cun la mîra ed dêr valōr al carateréstichi e a comercialiṣêr al vèin dal pôst al 23 agòst 1901 a 's fònda la préma Socetê Coperatîva ciamêda L'Enologica.

Al Municépi al vîn inavgurê al 23 otòber 1889, préma l'êra, dal 1860, in soquânt lochêl ed la canônica. Prugetê da l'architèt Giuseppe Aimi ed Curèz in  stîl dal '700 al gh'à 'na piânta a fōrma ed T. Ôt mdajòun che figûren i fundadōr dal Cmûn: don Giovanni Battista Branchetti, Luigi Brunetti, Luigi Carbonieri, Fortunato Galantini, Luigi Nicolini, Sante Santachiara, Tomaso Terrachini, Frumenzio Bernini în j elemèint decoratîv ed la dubadûra in tèra côta urdnê  dal Séndech Pier Giacinto Terrachini al fiōl ed Bruto.

Ciamê ind j ân indrê Cinema Teatro Montanari, dal nòm dal prém padròun, l'é stê tirê só al tèimp ed l'imbisiōṣ piân ed la sitê ed l'izgnêr Pier Giacinto Terrachini, ind i prém ân dal sècol pasê, quând Ré al s'é richî de stâbil póblich e privê. L'8 fervêr 1911 la cumpagnìa G.Zannini cun la cumèdia Il Cardinale ed G.Parker l' inâvgura al Teâter. Dôp che per un lòng tèimp l'é stê sarê, al stâbil dal dé d'incō, l'é stê inavgurê al 31 znêr 1993 dal tót arnuvê 
Luigi Pillitu l'à curê al decorasiòun dal balaóstri di logê.

L'ēra, fîn al 1935, al palâs dóve gh'ēra L' Enologica al prém èint a sistêma coperatîva  ch' la s'é dêda la mîra ed prudór e vendér al vèin. Còl vèin ed Rè da la gradasiòun pió fôrta ed l'intêr circundâri, che Pier Giacinto Terrachini prém séndech al gh'à dedichê un munumèint cgnusû cme  Il Bacco, fât da 'na stâtva ed Noè insém a 'na grôsa bòta, l' é pó stê butê zò al tèimp dal fâsio. Lòngh i mûr dal fabrichê în stê més, cme adôb, i vēder ed sintunêr ed butéli da vèin, urdnêd in môd che a l'estêren a 's vèden sfalsêd i fònd e al bòchi a testimuniânsa ed la vucasiòun dal vèin ed la coperatîva. 'Na târga comemoratîva cun la figûra ed Sân Zôrz, prutetōr ed Ré, l'é stêda mèsa zò al 23 agòst 2001 in ucasiòun di sèint ân ed la fundasiòun.

 
Int al 1070 in un elèinch di bèin che deşgnîven da la Cēṣa ed Rèz l'é numinêda per la préma vôlta 'na mudèsta cappella Sancti Georgii cum centum juges bèle pusès dal marchèiṣ Bonifacio, pêder ed la Cuntèsa Matélda ed Canòsa. Int al 1238 la nômina 'd un  prêt la fà pinsêr che, fîn d'alōra, gh'ēra a Ré 'na capèla o 'na cēṣa. Bèle in ruvîna e mìa pió in grêd ed sudisfêr al necesitê ed 'na popolasiòun in cunténov avmèint, la préma cēṣa l'é stêda dal tót arfâta só prugèt ed l'inz. Raffaele Villa da Curèz e turnêda a cunsacrêr al 23 avrîl 1879. La cēṣa dal dé d'incō, ch' la preṣèinta 'na piânta a crōṣ latèina cun 'âbsida mèza rotònda, la gh' à al d'ed dèinter divîş da pilâster quadrê in trèi navêdi. D'ed sōver a l'altêr magiōr un bòun quêder d'altêr cun 'na tèila, fōrsi 'na côpia d'un quêder ed Antonio Allegri ciamê al Curèz (1498 – 1534) ch' al figûra la Madòna cun al Bambèin e Sân Zvanèin, in pió la Madòna ed Loreto sostgnûda e incurunêda da ânzel e Sân Rôch in galêra côpia dal têrd Sesèint ed 'n' ôvra ed Guido Reni tgnûda ind la Galeréia Estèins ed Mòdna. Mèinter a 's fêva un schêv atâch a la cēṣa, a l'inési dal XVIII sècol, é stê catê 'na grôsa tòmba prubabilmèint d'època rumâna fâta da 'na câsa da môrt, ed quâter leòun ed mêrmel e dō ûrni mési a i cò ed la câsa. Incō a gh'é armêṣ sōl ûn di quâter leòun còl cun la scréta:C. Fuficius Hilario, adèsa tgnû da cât al Palâs di Prîncip a Curèz, chiêter trî înt stê sbraghê per fêr ed la calsèina. Dôp al teremôt ed l'otòber 1995 l'é stê necesâri rinfursêr al tèg e al restâver dal decorasiòun, inavgurê int al 2000.




#Article 116: Rezōl (2580 words)


Rezōl (Reggiolo in italiân l'é un cmûn ed 9.057 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra nôt e matèina e a cîrca 37 chilômeter dal cèinter ed Rèz

An n'é mìa cêra l'urègin dal nòm ânca se, tra i divêrs pinsêr, còl ch' al sèmbra al gh'âbia pió valōr al sia còl ch' al dîş ch' al deşvègna da la parôla latèina râşa oséja raşêr, stirpêra da la natûra salvâdga dal pôst. Stôrich antîgh o pió modêren, per prém Ireneo Affò in 'na só lètra stampêda a Guastâla int al 1775, a sèmbren d'acôrdi int la spiegasiòun. Diêter pinsêr în ch' al deşvègna da un môd şbaliê ed ciamêr la sitê 'd Rèz  Raézz (cme Flurèinşa, Fiurinsōla oséja Firènsa céca) ch' l'aré fât nâser al nòm Rézol o Ràzol oséja Rèz céca. Da pôch a s' é pinsê che Razolo  al pôsa deşgnîr dal latèin radius (râg), a intènder la spartisiòun a vintaj ed la burghêda, o ânca cme cambiamèint ed la parôla dal dialèt lumbêrd ràsol (piantarōla ed vîda) cme faré pinsêr ânca in dìvêrs documèint antîgh al nòm dal pôst scrét raçolo in sustègn ed l'idèia purtêda avânti dal stôrich Franco Canova (Le corti reggiolesi dai Gonzaga al sec. XX, 1996).

L'é sicûr invêci che ânca sta zôna, préma che rivésen i Rumân, l'êra dèinter a la grânda piânura dal Po, fâta alōra da 'na sprupuṣitêda distèisa ed padòl, pantân e lêgh stramṣê a stèirp e buscâja, al tót, in sustânsa, sèina êrzen. La zôna l'é stêda, ed sicûr, abitêda fîn da i tèmp indrê: lòungh al râm meridionêl dal Po, ciamê Po môrt. Ind al pôst dóve é gnû só l'antîgh cèinter etrósch ed Flexum în stê difâti catê rèst ed l'ête dal Fèr e rèst 'd abitasiòun rumâni. 'Na vôlta finî la cunquésta ed l'Emélia i Rumân a s'ín fermê, dôp avèirli bunifichêdi, in sté zôni. Andêr a drê a la centuriasiòun al sistêma stradêl al gh'îva al só âs pûrtânt ind la via Emélia e a 's dividîva ind al strêdi di chêrd e di decumân. Atâch a tót i municipia a se sgnêven sînch chêrd magiōr al pió vêrs matèina a sré dvintê, a Rezōl, la strêda vècia cngusûda int al 1142. Int al IV sècol l' é cumincê al regrès ch' l' à mandê a l'êlta l'impurtânta ôvra ed cambiamèint e 'd urganiṣasiòun dal teritôri fâta da i Rumân; l'abandòun dal zôni da pêrt ed l' òm e a man man ch' l' andêva a sparîr al pèiṣ ed la preṣèinsa ed l'urganiṣasiòun civîla al teritôri al gnîva subét cunquistê dal padòl e da la buscâja. Int al VI d.C. a gh' é stê 'na grôsa aluviòn, ch' l' à rèiṣ dal tót pantanōṣa la zôna tr' al Po e al  Sècia.  A partîr dal VIII sècol, a la fîn 'd un lòungh peréiod 'd abandòun, al teritôri l'é stê dê a divêrs cunvèint, ind la sperânsa ed rèndrel prudutîv, préma da i Longobêrd e dôp da i Frânch. I frê dal grândi badéi benedetèini în stê i prutagunésta ed 'na riprèiṣa urdnêda dal campâgni e tra còsti l'à trê benefési ânca còla 'd Rezōl. A la fîn, dôp 'na préma bunéfica, è nasû al cōrti ed Pegugnêga, Gunṣêga, Lusêra Curtnōva, Bundèin ed Runcōr e Bundèin 'd j Arduîn. Al j urègin ed Rezōl în datêdi atōrna al Mél, difâti al prém documèint ch' al dichiâra che gh'é un cèinter abitê ch' al cumbîna cun Rezōl l'é dal 1044 e l'é un ât dóve al dîs che la mêdra ed Matélda ed Canòsa Beatrîṣ la cûmpra sê cōrt cun i câmp e bôsch per 'na metradûra ed 970 biôlchi da ûn têl Gotifredo, in dóve per la préma vôlta a 's pêrla ed la corte Razolo. Int al cèinter uriginâri a gh'êra, tra chiêter stâbil, 'na cēṣa dedichêda a Sân Venèri. La cōrt l'é pó stêda dunêda da Beatrîṣ al l'impurtânt Badéia ed Frasinôr, mèinter la cēṣa la s'é catêda a dipènder da la Pēv ed Fâbrich. Int al 1115 a Bundèin ed Runcōr, argnusûda incô cme Bondanâs int al cmûn ed Rezōl, a môr la cuntèsa Matélda ed Canòsa. La puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra l'Arzân e al Mantvân l' é muntêda só a decéder al vicèndi ed Rezōl. L'é pr' al pusès ed cla zôna, ciameda Regona Padi (Pegugnêga, Gunṣêga, Bundèin 'd Arduèin e Bundèin ed Rucōr) che Rèz e [Mântva int al 1184 àn fât 'n acôrd ch ' al pervedîva vint 'ân ed pêṣ e 'n ajót da ûn a cl'êter. Intânt a 's fân al prémi impurtânti ôvri ed bunfica: insém a trèin ed Rezôl a nâs al chêv Tajêda, fât cun mân d'ôpra cremonèiṣa, int al 1218, fôrsi insém al vèc lèt dal Po. A vîn rinfursê al castèl che gh'êra per paûra dal minâci di mantvân che, l'istès, int al 1223 a mèten a fèr e fôgh Rezōl, còst l'à purtê la ruvîna ed dimòndi di castra ed Rezōl. Acsé în turnêdi a cumincêr al quistiòun e Rèz la s'é sicurêda al pusès di quâter paèiṣ. Mó sta situasiòun la duvîva cambiêr incora int al 1225 quând a s'é decîṣ ed dêr Gunṣêga a Mântva, Bundèin d ' j Arduîn a Rèz e chiêter dû paèiṣ da mandêr avânti insèm. Dal 1242 Rezōl la dvèinta 'na vèira e prôpria sitê furtifichêda, la srà armêda ed 'na rôca tr' al pió impurtânti ed l'Arzân e 'd 'na strêda dirèta per la sitê. La preṣèinsa ed la Rôca e 'd la strêda în stêdi deciṣîvi, bèin prèst al cèinter abitê al s'é ṣvilupê d' atōrna al castèl a la vèia per Rèz. Da i Statût dal 1244 a riṣûlta cun un móc ed gînta l' é stêda spustêda da Rèz a Rèzōl. Al cmûn arzân al fêva pó 'na sèria ed cûmpri e tèri da i Sgnōr Da Palude, al chersîva acsé la só pusibilitê ed dêr a i nōv abitânt ed Rezōl cà e pcòun céch ed trèin. In ân ed lôti tra 'd lōr ânca Rezōl al duvrà difèndres da j a sêlt cun la costrusiòun ed 'na tòra ed difèiṣa ch' la s'afrà prôpria  a ch' j ân. Ânca ind al Tersèint divêrs pretendèint àn serchê ed cunquistêr Rezōl, tra cuisché ânca i Sessi che l' àn ucupêda, e dôp a l'àn  vindûda per 3.000  frânca arzân a i cremunèiṣ, che, però, àn duvû dêr indrê subét  l'imprudèint aquést. Ciapêda cun la fôrsa da Obizzo d'Este e int al 1306 l'é stêda ucupêda incòra da 'n' eṣêrcit ed Mantvân e Verunèiṣ. Luigi Gonzaga int al 1328, dôp che j Arzân àn pruvê soquânti vôlti a cunquistêr al paèiṣ, a j à custrèt a rinuncêr a ògni dirét insém a la Rôca 'd Rezōl. Al gvêren di Gunṣêga insém a sté tèri se da 'na pêrt l'é intervgnû per miliorêr la situasiòun dal j âchev da teritôri da cl'êtra al s'é dimustrê per 'na pèiṣâ polética ed tâsi. Da 1444 al 1456 Rezōl l'é stê a câp 'd un céch stêt cun Gunṣêga, Lusêra e Suṣêra. Al '500 l'é stê un lòungh peréiod ed pêṣ e l'é finî cun la bunéfica vrûda e fâta da Cornelio Bentivoglio, cûnt ed Gualtēr. Rezôl l'armâgn di Gunṣêga fîn al 1630. Int al 1693 a Rezōl a gh'à picê la pèsta. Int al 1748, dôp la pêṣ 'd Aquisgrana, al vèc Duchêt ed Guastâla l'é stê dê al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa, gvernê da i Borbòun, fîn al 1802 quând, Napoleòun, al dà Rezōl al Cmûn ed Rèz insèm a Guastâla e Lusêra. Ind al mèinter a 's finésen al j ôvri ed sitemasiòun dal j âchev e nâsen dal  j indóstri céchi ed trasfurmasiòun ed prudòt cme filânda e stabilimèint ed la lâna. Int al 1806 Rezōl al cûnta 4.677 abitânt, dôp la Restaurasiòun, Rezōl al tōrna incòra a Pèrma. Dal 1847 al 1869 l'é stêda unîda al Duchêt ed Pèrma e Mòdna fîn al dvintêr pêrta dal Stêt italiân. Cun l'unitê d'Itâlia Rezōl al pâsa dòunca per sèimper sòta la pruvîncia ed Rèz e la 'gh và adrê ind la stôria. Adèsa l'é un cmûn dedichê préma ed tōt a l'ativitê industriêla e artigianêla cun particulêr riferimèint al setōr dal costrusiòun, ed l'abiliamèint, ed la metalmecânica e 'd la chémica.

Al cèinter ed Rezōl l'é urganiṣê d'atōrna a la só Rôca. L'è stêda tirêda só ind la préma metê dal XIII sècol quând al cunvèint ed Frasinôr l'à vendû a la sitê ed Rèz un trèin atâch a Rezōl, per la costrusiòun 'd un castèl nōv: la furtèsa l'é stêda tirêda só int al 1215, e al céch cèinter, cun ânca 'na cēṣa 'na cà per soquânt frê, l'é dvintê bèin prèst un impurtânt pôst in avânti cûntra i Mantvân che pió vôlti a l'àn asaltêda. La gh'à 'na piânta cun quâter cantòun  cun quâter tòri. Al dō tòri a mezdé în in fôra mèinter còli setentrunêli în a fîl cun i mûr ed fiânch. La mantîn presapôch sèimper la só strutûra uriginâria ed mâchina militêra. La Rôca la deṣvîn da l'uṣânsa dal castèl a recînt medioevêl. L'ingrès ed la Rôca la 's arvês al cèinter ed la facêda dôve a 's vèden i sègn 'd un pûnt alvadōr e al gh'à d'ed sōver 'na tòr. Al grând turiòun centrêl cun funsiòun ed turâs, che al restâver a gh'à tôt pêrta ânca l'architèt fiurintèin Luca Fancelli int al 1470, la gh'à incòra 'na schêla dal 1405 druvêda per mèter dèinter al j artilierèi. La tòr cme ch' al j êtri tòr e al mûri în merlêdi. La Rôca ed Rezōl, la rapreṣèinta ûn di pió impurtânt eṣèimpi italiân 'd architetûra furtifichêda, secònd al cuncèt dal castèl-recînt dóve a gh' aré duvû riparêres al pôpol in chêṣ ed biṣògn.

Al teâter ed Rezōl l'é un bòun eṣèimpi de stîl ed la secònda metê dal '700.
L'é atâch a la pêrta a matèina ed la Rôca medievêla. A Rezôl int al Sesèint a gh'êra in funsiòun 'na sêla per spetâcol teatrêl. Armêṣa fêrma, dôp tânt restâver, per pió ed quârant' ân fîn a quând la duchèsa ed Pèrma l'à dê, só richièsta dal Podestê, l'avtoriṣasiòun per arfêr ind l' istès pôst un teâter nōv e pió modêren che, grâsia a l'ajót di sgnōr dal paèiṣ che n'àn finansiê i lavōr cun al cumprêr i pêlch, l'é stê inavgurê int al 1838. Al cumpimèint di lavōr l'é stêda dê a l'architèt Luigi Sottili e al decorasiòun a 'n artésta pramṣân armêṣ scgnusû. Al sipâri, mèz brusê da un incèndi int al 1973, l'é 'na côpia quêṣi cumpâgna dal triûnf ed Pallade piturê insém al sipâri dal Rêgio ed Pêrma, l'é ôvra ed Martini. Int al 1880 sōver al purdghê ed l'ingrès al prém piân a gh'é stê zuntê al Ridòt dedichê al muṣicésta Rinaldi ed Rezōl. Ind la 'stèsa ucasiòun é stê fât la facêda purghêda, incurunêda da fnèstri e da un timpèn. A l'intêren 'na sêla a fèr ed cavâl un pô slunghêda, trî ôrdin ed pêlch dóve al cèinter a 's capés al principêl sōl per 'na fōrma un pô pió prununcêda ed la balcunêda. In generêl al teâter dal d d'incô l'é armêṣ cumpâgn a còl uriginêl mēno che la decorasiòun dal sufét arfâta int al Novsèint. Al tèimp ed l'ûltma guèra al teâter l'é dvintê un granêr. Intōrna a j ân Sincquânta al vrîven butêr zò. Int al 1964 în stê fât soquânt lavôr ed rinfōrs al strutûri portânti cme i mûr estêren, al tèg, e i sufét. Fîn al 1982 al teâter l'é stê druvê cme magaṣèin comunêl e i curidōr ed l'ingrès cme sît ed 'na socetê cicléstica. Int al 1982 în stêdi fâti ôvri ed risanamèint al strutûri, al pavimèint e l'é stêda piturêda ed nōv la facêda. Dal 1984 al 1988 în stêdi fati dal milioréi grâsia ai fònd regionêl e a la lèg pr'al teremôt dal 1987. Incô l'é ed nōv druvê al Ridòt cme sêla cunferèiṣi e sêla mòstri cun un réch prugrâma, ind al sotpêlch a gh'é stê tirê fôra un ambiĵnt per 'na scōla ed muṣíca e 'na bânda muṣichêla. La prugramasiòun dal teâter l'é fêrma da quârant' ân.

Palâs Sartoretti l'é dal Setsèin al preṣèinta 'na strutûra impunèinta e l'é in Piâsa Martiri. A l'intêren dal Palâs a gh'é dimòndi câmbri tra còsti un magnéfich salòun pr' al fèsti cun presiōṣi decorasiòun. Da un lêregh clonê ch 'al s'arvés ind la piâsa a's và dèinter a un lêregh e antîgh giardèin, incô cambiê in Pêrch, dôve a gh'é dèinter 'na grân varietê d'êlber soquânt ed quisché secolêr.

La Cēṣa Parochiêla dedicheda a Sânta Maréia Assunta l'é stêda fâta tr' al 1855 e al 1858 da Cesare Costa al 'stès prugetésta dal Teâter Municipêl ed Rèz. L'é fâta in stîl grêch, a trèi navêdi, 'na sôrta ed mèza véia tra la cēṣa a crōṣ grêca e còla a crōṣ latèina. La cēṣa l'é stêda fâta dóv' a  'gh n' êra n'êtra.
La gh'à 'n intêren grandiōṣ e prupursionê, cun 'na grôsa cópla centrêla e dō capèli lêrghi a i fiânch. Al presbitêri, splèndid altêr in mêlmer, a intêrs dal Setsèint la deṣvîn da 'na cēṣa tôta via a Guastâla. La capèla ed mansèina dal Setsèint, dedichêda a la Madòna dal Ruşâri, la gh'à un belésim altêr in mêlmer, l'é l'ónich elemèint impurtânt ch' al vîn salvê quând è stê butê zò la vècia cēṣa dal Sesèint. Al parèidi ed fiânch ed la capèla a gh' în j antîgh purtêl in mêlmer. Ind la capèla ed dréta dedichêda al Sânt Crucifés a gh'é l'altêr e 'na curnîṣ in scajôla ch' la deṣvîn ânca lê da la cēṣa butêda zò. La facêda l'é divîṣa in dû cun la pêrta centrêla alvêda da tèra e finîda cun fruntespési a teriângol. A s' arvésen trî ingrès, êlt cun la lunèta d'ed sōver còl principêl, cun timpèn a teriângol quî ed fiânch. A l' estêren la cēṣa la gh'à 'na bèla tòra in stîl barôch, cumincêda int al 1700 e finîda utânt' ân dôp. Int al 1966 la cēṣa parochiêla ed Sânta Maréia Assunta, cun al teremôt, la gh'à 'vû di grôs dân tânt che a l'àn duvûda sarêr. 

La venerasiòun ed Sân Venèri, ereméta ed la Spèsia e Sânt Prutetōr dal paèiṣ, la s'é sparpagnêda fîn da i tèimp antîgh ind l'arzân. A Rezōl a gh'é 'n uratôri dedichê al Sânt tirê só int al 1775 in dó gh'ēra 'n'antîga cēṣa Rumâna.

La Vèla fâta fêr da i Gunşêga che a n' àn fât la cà ed l'istê, destinasiòun ed tânt nòm famōṣ e testimôni dal grân lóso dal gvêren di Gunşêga. La cōrt-palâs l'é stêda fâta insém in dó gh'êra un caşèin ed câsa.

La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva  l'é ûn di fabrichê religiōṣ impurtânt a Rezōl. Fâta int al 1856 a l'intêren a 's pōl amirêr un elegânt altêr magiōr in mêlmer més ind la parochiêla un ân dôp la só costrusiòun.

Còla ed Brugnêt l'é 'n'êtra bèla cêsa Parochiêla e l'é un santuâri mariân tirêda só int al Setsèint. A l'intêren ed la cēṣa a gh'é 'na tèila céca dal Sincsèint, che la figûra la Madòna ciamêda dal Bôch, venerêda perché cunsiderêda miraculōṣa.

A cîrca dû chilômeter ed distânsa da Rezōl a gh'é Bundanâs, la Bundèin ed Matélda ed Canòsa, dóve 'n antîgh fabrichê, incô 'na cumûna cōrt agrécola fôrsi dal Sincsèint e arnuvê int al XVIII e XIX sècol, al gh'à dèinter prubabilmèint, i rèst ed la cōrt dóve l'é môrta, int al 1115, la famōṣa Cuntèsa.




#Article 117: Sân Pôl (2241 words)


Sân Pôl (San Polo d'Enza in italiân) l'é un cmûn ed 5.858 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz

Al dà insém al fiòm Èinsa e l'é zachê insém a dōlsi culèini ed l' Apenèin arzân, Sân Pôl l'é cunsiderê ûn di pió bê paèiṣ ed la pruvîncia prôpria grâsia a la só furtunêda puṣisiòun geogrâfica. Al sît in dó l'é Sân Pôl, ch' al rapresèinta un impurtânt pûnt ed comunicasiòun tr'al teritôri  Arzân e còl Pramṣan e tra la pianûra e l' Apenèin, l' à 'vû un pôst impurtânt ind la stôria dal cmûn. Bèle ind l' etê ed la prêda lésa, dal pêrti ed Sân Pôl, a vînen tirê só di pôst per stêr atèinti a l'ingrès ed la vâl. L'é ché che dôp ed l'etê dal brònz a vîn só Servirôla, al pió impurtânt cèinter etrósch ed l' Emélia cgnusû fîn a incô e pôch pió in só al céch cèinter rumân ed Luserìa. Porta d' ingrès a la zôna matéldica, al preṣèinta impurtânt munumèint stôrich. Incô Sân Pôl l'é un paèiṣ modêren, atîv sia culturalmèint che conomicamèint, cun un cèinter comercêl naturêl al cèinter dal paèiṣ, un merchê setimanêl in flôra, e 'n impurtânta zôna artigianêla. Dimòndi ṣvilupê l'é ânca al setôr agrécol cun la prudusiòun e difèiṣa di prudòt dal pôst cme al Grâna, al Lambrósch, al scarpasòun e i famōṣ salóm. Sân Pôl l'à utgnû la stèla d'ôr e al diplôma dal cunsèli d' Eurôpa pr'avèir dê 'na mân a fêr cgnòser l'dèja ed l'Eurôpa unîda atravêrs scâmbi culturêl e cunômich cun al sitê imparentêdi ed Eisingen (Germagna) e Litomysl (Repóblica Ceca). J abitânt în divîṣ tr'al cèinter e al trèi frasiòun ed la Barcâsa, Grasân e Puntnōv, tóti cun divêrsi carateréstichi: la Barcâsa dal stimêdi cultûri agrécoli, Grasân dal culèini e al turîṣem, e Puntnōv da la zôna artigianêla.

Dimòndi bèin documentêda l'é la stôria antîga ed Sân Pôl ch' la partés da dimòndi luntân adiritûra da préma ed l' Homo sapiens difâti în stê catê di sègn dal pió antîgh ed la nôstra râsa ind al fònd Mazzali, a Funtanêt, a Servirôla, a câmp Santâgin e tra Pēv e Curnâcia. A 's pâsa pó a l'etê ed la prêda lésa cun i stódi fât da don Gaetano Chierici ind l' Otsèint ch' àn verifichê la preṣèinsa ind al pôst ed l' Homo sapiens-sapiens int al 4.000 p.C.. Ind al câmp ed Servirôla Chierici l'à catê un grând vilâg ed l'etê dal brònz e in sté peréiod a 's vède i prém usvéj in metâl cme un céch manarèin catê dal studiōṣ 'stès. În stêdi catêdi fōrmi ed fusiòun in prêda e i rèst ed 'n a funderéia; tra i rèst in brónz catê a gh'é: pugnêl, manarèin, curtê, pûnti ed lânsi e frèci, anê, fébi, spéli. La teramêra ed Servirôla l'à dê indrê pió ed 200 bagâj in brónz, còst l'é la prōva sicûra che ind al sît a gh'êra la lavurasiòun di metâl e 'n' intèinsa ativitê industriêla. Ind l' istès câmp în stê catê só ânca dimòndi rèst ed prêda lavurêda, ed prêda ed vulcân schegêda, e impurtânt rèst dal peréiod tra l' etê ed la prêda e còla dal brónz. Mó al peréiod ed la stôria antîga ed sicûr pió impurtânta per Sân Pôl l'é stêda l'etê dal fèr cun l' arîv ed la civiltê etrósca. Al Chierici, sèimper a câmp Serviôla, là scuacê un grôs cèinter abitê etrósch impiantê secònd un precîṣ piân ed sitê, cun strêdi diresiònêdi, abitasiòun fâti só rubóst fundamèint, impiânt prudutîv e 'na zôna sâcra. In stêdi catêd dal scudèli in teracôta, cun al scréti  Vea e Rat ṣgranfgnêdi sòta al pè, figurèini,  gâmbi vutîvi e 'na stâtva in brònz ed l'atlēta nûd cun ras'cèt. Dal peréiod etrósch dal sît ed Servirôla, ch' la cgnusû la mâsima flôra tr' al têrd VII sècol e la préma metê dal IV sècol p.C., a deṣvînen tra l'êter dō fr' al pôchi scritûri cun nòm ed divinitê catêdi in tóta la zôna padâna. L'é stêda catêda ânca 'n' agrafe (spéla) 'd urègin cêltica. A Sân Pôl a gh' é diêter sît dóv' a 's câten di rèst ed l' antichitê cme: al mûnt Psōla dóve, grâsia al materiêl catê só, a 's gh'à la sicurèsa che l'é gh'êra un impurtânt vilâg teramêr; dóve al Chierici l 'à catê e turnê a scavêr un pòs, materiêl cerâmich cun dal scréti dimòndi impurtânti; al vilâg Torlonia dóve ultmamèint în stê fât di schêv cun impurtânti squêrti.; al castèl ed Sân Pôl che in un pòs, catê int al 1914 e ṣvudê, în stê arcatê rèst ed vês in brònz e pcòun ed vastèin in cerâmica.; i pòs ed câmp Razzi, a câmp Dionigi, a la Curnâcia, a Vedrós-Fusòun e ind al viasōl di Tedeschi un pòs e materiêl ed furnêṣ ed grôs amzûra; a Puntnōv catê un réch simitèri longobêrd ch' l' é stê scavê e studiê da la Diresiòun di Bèin Culturêl; insém a la culèina ed Muntfalcòun l'é stêda arcatêda, dôp soquânt ân de stódi, sia d' archévi che insém al teritôri, l'antîga Pēv ed Sân Stêven, în stê catê i fundamèint ch ' a gh' àn cîrca ûn mêtr de spesōr; la cēṣa l'é diresionêda da sîra a matèina cun l'âbsida a matèina cun antîghi tòmbi cristiâni. Dal peréiod rumân, a Sân Pôl, în stêdi fâti dimòndi catêdi cme: véli, véli ed campagna, tòmbi e materiêl ed furnêṣa

Al nòm al deṣvîn in pêrt da Sân Pôl, ch ' a gh' é stê dedichê 'na capèla int al castèl (Castrum Sancti Pauli), e in pêrt da l' Èinsa, al fiòm ch' égh tòca apèina i cunfîn. L'é stê abitê fîn da i tèimp antîgh, cme testimuniê da l'impurtânt cèinter abitê etrósch ed Servirôla ( a cîrca ûn chilômeter dal cèinter), a 's spèinsa ch' l'âbien fundê j Etrósch vêrs al V sècol p.C.. I prém documèint che pêrlen dal teritôri ed Sân Pôl a fân riferimèint a 'n' antîga Avilianum pó Cavianum, d'ed ché Sân Pôl in Caviân cme l'êra ciamê tèimp indrê al paèiṣ. L' antîgh nòm dal paèiṣ, Plebes de Caviliano al vîn numinê per la préma vôlta in un diploma dal 14 otòber dal 980 ed l'Imperadōr Ottone II. Int al 1070 l'é pasê da la Cēṣa ed Rèz al pusès dal Marchèiṣ Bonifacio ed Canòsa. Documèint stôrich da 1092 a dîṣen che gh' êren, bèle a l'època, al capèli ed Grasân ed Cadgnân e int al 1116 còla  ed Sedgnân. A Muntfalcòun tr' al 1217 e al 1218 é stê tirê só un cunvèint francescân, ché tr' al 1285 e al 1288 l'à pasê j ûltm ân ed la só véta al famōṣ crunésta Salimbene de Adam da Pèrma ( Pèrma 1221 – Muntfalcòun 1288). A la fîn dal XIII sècol Azzolino Canòsa al cunsègna la Rôca a Pèrma, mó int al 1315 la tōrna a fêr pêrt dal teritôri arzân. Int al 1335 la dvèinta proprietê ed la faméja Fogliani, che, int al 1354, al la dà a i Canòsa. Int al 1527 a gh'é stê 'na diṣastrōṣa saczêda dal castèl da pêrta ed la suldaréia ed Carlo ed Borbòun. Tr' al XVI e al XVIII sècol în stê tânt i sgnōr che àn impôst la lōr avtoritê só Sân Pôl : tr' al 1576 e al 1591 Giovanni Riccio da Montepulciano, tr' al 1591 e al 1632 i Gunṣêga e ûltem i Gherardini tr' al 1633 e al 1796. Int al XIX sècol a Sân Pôl în sucès soquânt fât trâgich: int al 1827 la miarèina, int al 1829 'na stôrica zlêda, int al 1831 al teremôt e int al 1862 un préiod ed grôsa crîṣi cunòmica pr ' al paèiṣ cavṣêda da la fûga ed l'eṣatōr comunêl cun la câsa póblica. Sōl a la fîn dal sècol a s' în cumincê a vèder i prém segnêl ed la riprèiṣa, quând Sân Pôl l'é arcgnusû cme pôst turéstich dóve a s'é cumincê a tirêr só d' j albêregh lucândi e dimòndi cà sgnurîli. Int al 1910 al teritôri comunêl al vîn servî dal Ferovéi Arzâni cun al trât Rèz – Canòsa. 

An gh'în mìa di document uficêl da dóve savèir cun precisiòun la dâta ed quând l'é stê tirê só al Castèl, mó tót al fà pinsêr che còsta la sia dôp ed còla ed la vècia Plebs ed Caviân. Fâta tânt tèimp fà l'é stêda tirêda só in 'na puṣisiòun stratègica cun la mîra ed controlêr al cruṣîl ed la strêda cla pâsa a i pē di mûnt cun còla ed la Vâl d 'Èinsa. Int al turiòun, ch' l'è 'd Otsèint, incòra intêr a's vèden: al purtêl magiōr ch' al servîva per l'ingrès di câr, còl pió céch per quî ch' andêven a pê e dal grân fisûri dóv' êren mési al cadèini pr'al recóper dal pûnt alvadōr. I stôrich cunfêrmen che ché, ind l'otòber dal 1902, a s'é fermê Enrico IV préma dal scûnter cun al trópi ed la cuntèsa Matélda. La rôca la riṣûlta circundêda da fusòun dimòndi fònd, cun al mûri d'intōrna e dal tòr. La zôna dal castèl l'êra dimòndi grânda pôst che d'ed la ed la rôca vèira e prôpria dèinter al mûri intêrni, a gh'êren divêrsi tòri, abitasiòun e la capèla Marchesi cun la Cēṣa dal Satèsim Sacramèint atâch dèinter a còli d'ed fôra. Bèin prèst é stê tirê só a l'intêren dal Castèl 'na capèla dedichêda a Sân Pêvel , ch ' l'à pó dê al nòm al Castrum Sancti Pauli. La stôria gnûda dôp al la vèd prutagonésta ed ruvîni e 'd saczêdi. Dôp al peréiod matéldich la Rôca l'é stêda spianêda int al 1199 dal Cmûn ed Rèz. Arfâta int al 1633 l'é pasêda a la faméja Gherardini. L' é stêda butêda zò da j Austrìach int al 1707 e arfâta da i Gherardini a la fîn dal XVIII sècol. Grôs restâver e mudéfichi în stêdi fâti tr' al XVII e al XVIII sècol  vrûdi da la faméja Gherardini ch' àn fât arfê i fusòun, arfât ed nōv al pûnt alvadōr, restarvêr al mûri d'intōrna e tirêr só la tòra ed l'ingrès a matèina, dóve în stê més 'na campâna e 'n arlòj. A la fîn dal XVIII sècol al castèl l'à ciapê l'aspèt ed 'na cà sgnurîl, adèsa a gh'é j ufési comunêl e al Muséo ed la Reṣistèinsa 

A l'intêren dal castèl, int al 1494, a vîn fundê l'uratôri ed Sân Zvân Batésta, incô l'é la cēṣa Parochiêla. La cēṣa l'an gh'à mìa la facêda e la pôrta d'ingrès l'é int al mûr ch'al guêrda al piasêl. L'intêren ed la cēṣa, dal XVII, a 's preṣèinta cun 'na sêla cun la vôlta a cruṣêra. Dèinter ind la parèida ed mansèina a 's pōl vèder 'na pitûra a frèsch cun l'Adorasiòun di Mâgi l'é ôvra ed Nicolò dell'Abate, 'na lâpida l'arcôrda cme la capèla ed Sân Zvân Batésta l'é stêda vrûda dal nôbil mudnèiṣ Simone Marchesi. Ind l'incavadûra ed 'na tòra simêda, ch ' l' é ind al mûr ed la cēṣa vultê vêrs al paèiṣ, é stê sistemê al batistèri. Ind la préma metê dal 1983 a vîn fât al restarvêr dal pitûri ed Sân Zvân.

Al pôst dóve l' é la Pēv, a cîrca ûn chilômeter a mezanôt dal bōregh ed Sân Pôl ind la pêrt spiâna dal Cmûn, a 's ciamêva Caviân e cun al nòm Cavilianum l'é arcurdêda int al chêrti antîghi. La pēv l'é stêda tirêda só arèint a 'n' antîga véia ch' l' andêva lòungh la Vâl ed l' Èinsa, in ûṣ prubabilmèint ânca in època eumâna. In urègin l'êra dedichêda a i Sânt Pēder Pêvel e a Sânta Maria. La Pēv l'é citêda fîn dal 980 in un diplôma ed l'Imperadōr Ottone. Vêrs la metê dal XI sècol al Ve'schev Adalberto al cunsâcra la cēṣa. Cme Pēv ed Sân Pēder l'é arcurdêda, dal vôlti, int al XV sècol,  pó só còsta a vîns còla ed Sân Pêvel ch 'l armâṣn per sèimper. Al Marchèiṣ  Bonifacio ed Canòsa int al 1070 l' utîn a livèl.

L'uṣânsa, cetêda da la magiorânsa di stôrich dal pôst, la vōl che ché San Francèsch d'Asîṣi, int al 1217, l'âbia fundê un cunvèint céch, cme la fà da testimòni la  Cronica ed Salimbene de Adam da Pèrma, ûn di léber pió impurtânt ed la leteradûra latèina- medievêla. L'é cunsiderê ûn di prém pôst frencescân ed l'Emélia, almēno ed l'istès tèimp ed la costrusiòun dal cunvèint ed Mòdna. Ind al cōrs di sècol l'impurtânsa dal fabrichêt ed Muntfalcòun l'é stêda grôsa e dimòndi în stê i cambiamèint: l'é stê Cunvèint Francescân ṣcanslê int al 1652.; dê a i Pêder Gesvéta, al dvèinta pôst estîv dal Seminâri dal Vèschev, Universitê cun quâter facoltê: teologéia, lèg, medzèina, e filoṣoféia; bandunê da i Gesvéta int al 1859 dôp tânt restâver al pâsa al Minicèpi ed Rèz e al dvèinta pôst dal cunvét ed la Minicipalitê ed Rèz. Bandunê  ind i prém dêṣ ân dal XX sècol, l'impunèint  munumèint pôch a la vôlta al và in malōra. Al fabrichêt l'é fât a ûn piân a U, cun la cēṣa ind la pêrta a mezdé. La lêrga zôna dal curtîl centrêl, in pêrta purdghêda, l'é avêrta a sîra vêrs la Vâl ed l' Èinsa. Al grôsi ôvri ed restâver, cumincêdi int al 1999, a farân in môd che al fabrichêt ed Muntfalcòun al pôsa avèier incòra la dignitê 'd 'na vôlta.




#Article 118: Toân (1711 words)


Toân (Toano in italiân - Tvân o Tuân int al dialèt dal pôst) l'é un cmûn ed 4.413 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz més a 51 chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Rèz

Toân l'é un cmûn dal j impurtânti belèsi naturêli, réch de stôria e 'd cultûra. Al cèinter principêl l'é in 'na splèndida e soladèja puṣisiòun insém al mûnt dal Castèl (944m.) cun, insém al pûnt pió êlt, la pēv ed S.Maria ed Castèl. L'é d'ed sōvra a un teritôri quâṣi dal tót ed muntâgna sōvra a 'n' ònica côsta che,  ind al  stachêres da la cadèina d'j Apenèin atâch al Mûnt Cùşna (2121 m.), la và a caschêr int al cmûn cunfinât ed Véla Mnôs, la se ṣlòunga vêrsa la pianûra cun 'na sèria 'd altûri che vân in calêr. La ruṣgadûra di giâs e còla di fiòm àn mudlê al furmasiòun dal prêdi l'à dê urègin a tânti vâl e gōli cun d'ed sōvra al mûnt Castâgna (878 m), al mûnt Vgnôla (746 m) e di êter.

Al prém riferimèint sicûr só Toân al catòm in un diplôma ed Berengario I, datê da Pavéia al 6 ed novèmber dal 907 dóve a's dîs ed la «Corte di Toano», segvî da un diploma imperiêl 'd Ottone II int al 980, ch'al cîta  «Plebem de Toano» fr'alpió grôsi pēv campagnôli ed l'època. L'antîga «Thoanum», dôp al j ûltmi invasiòun barbârichi d' j Ungherèiṣ a la fîn dal IX sècol, l'à urganiṣê al sô difèiṣi cun al tirêr só dal furtificasiòun intōrna a la Pēv. L'é dvintêda acsé  «membro ufficiale con castello» sòt a l'avtoritê ed Bonifacio pêder ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa, ind la secònda metê dal 1.000. Ind i prém dêṣ ân  dal XIII sècol l'é dvintêda «cmûn léber» cun al metrés insèm al cmn sitadèin ed Rèz. A gh'é gnû dôp un lòungh peréiod ed lôti fra i ghibelèin arzân e i guêlf mudnèiṣ ch'àn sparê gnânch al castèl ed Toân, asediê dai mudnèiṣ int al 1265. Int al peréiod dal sgnuréi l'é stê sòta ai Fogliani fîn al 1427, per pasêr pó a j Estèins cun Niccolò III. Int al 1461 Borso dóca ed Mòdna e Rèz, l'à mandê fôra i «Statuta potestariae Toani et Caulae». Intla 1469 l'éstê dê al marcheiṣ Testi e , dôp la só môrt, sèinsa erêdi, l'é turnêda a la Cambra Duchêla. Ûltem fevdatâri ed Toân l'é stê Guerra Coccopieri Torretta ed Mâsa Carêra. Int al 1800 l'é dvintêda cmûn ch' l' à sintû, da luntân, al rifōrmi ed la rivolusiòun francèiṣa e 'd Napoleòun. Ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla quî ed Toân àn tôt pêrta a la Reṣistèinsa, cun tânt môrt, distrusiòun e di dân dimòndi pèiṣ. A  s' arcôrda la batàlia ed Cà Marastòun, Frasinôr, Polinêgh, Prignân e Muntfiurèin, al masâcher ed Mân, e l'incèndi ed Toân. Int al 1944 Toân cun Véla Mnôs, Frasinôr, Polinêgh, Prignân e Muntfiurèin l'à fât pêrta ed la Repóblica partigiâna ed Muntfiurèin, durêda 40 dé.

L'é 'd préma ed època ed Matélda ed Canòsa, l'é ânch òna dal pió antîghi costrusiòun reliogiōṣi ed la zôna e l'é dedichêda a Sânta Maria Asûnta. La 's câta insém a l'antîga strêda ed j Attoni (faméja tuscâna da dōve desvîn Matélda), ch'  l' unîva Canòsa a Lóca, sitê uriginâria 'd la râsa di Canòsa. Al prém documèint ch' al numîna la Pēv l'é al diplôma ed l'imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Ottone II. L'é 'na costrusiòun tóta in sâs, cun 'na facêda a capâna, quacêda ed lâstri ed lavâgna. A l'intêren a gh'é 'na mèinsa d'altêr in un sōl blôch, mésa  int al preṣbitèri cun sculpîda la dâta dal 1109; l'é a trèi navêdi, cun clòuni e capitê sculpî, la mantîn tóta la belèsa róstica e straordinâria dal costrusiòun rumânichi pió antîghi, che gnân l'incèndi impiê dal trópi tedèschi ind la secònda guèra mundiêla e gh' l' à cavêda a ṣgerbiêr. L'é a 944 mêter, ind la séma dal mûnt Castèl ch ' l' é d'ed sōvra al paèiṣ ed Toân: d'ed lé la vésta la se ṣlêrga dal sémi 'd j Aèpenèin, cun la Prêda ed Bismântva, a 'na bèla fèta ed la Pianûra Padâna vêrs mezanôt.

Més a sîra ed la canônica ed la Cēṣa ed Sân Martèin dal XVII sècol, a's drésa 'n' elegânta tòr. L'é ôvra 'd Antonio Ceccati: sóvo al prugèt e la scultûra dal clòuni, di plâster e di êrch ind la cèla dal campâni. L'é stê fât tr'al 1668 e al 1676. A l'intêren ed la cēṣa a gh'în dal j êtri ôvri dal Ceccati, al bèl purtêl, i sustègn che tînen só la mèinsa ed l'altêr dal Ruṣâri e dō spurtèli per armadièt dal j arléqui. Al grând quêder d'altêr ed Beêta Vèrgin dal Ruṣâri,  fâta cun divêrs gèner ed lègn intajê l'é ôvra ed Michele Vignaroli. Al grandiōṣ tabernâchel ed lègn indurê, l'altêr a fōrma ed cēṣa prubâbilmèint ôvra 'd Antonio Ceccati bèle citê ind al verbêl ed la vîṣita fâta int al 1652 dal Cardinêl Rinaldo d'Este, l'é stê cambiê, dôp la secònda guèra mundiêla,  cun un nōv fât da la scultrîṣ Carmela Adami ed Curèz

L'é in di documèint dal 1148 e dal 1156 che 'as câten al prémi nutési dal paèiṣ che pêrlen ed l'uspdêl ed Cavella, nòm latèin ed l'abitê e in 'n'êter documèint dal 1218 l'é citêda ind al giuramèint ed fedeltê al cmûn ed Rèz. L'é a l'ardôs ed la strêda ed la vâl dal Sècia, l'é un cèinter atîv ind al câmp artigianêl,industriêl e agrécol, ânca per efèt ed la bòuna cundisiòun ed la strêda ch'al l'unés cun la vâl e la zôna dal cerâmichi tra la pruvîncia ed Rèz e còla ed Mòdna. L'é dimòndi cgnusûda ânca per la só tréfla ch' la vîn ludêda tōt j ân cun 'na fèsta popolêra. Fr' al j ativitê artigianêli va arcurdê la lavurasiòun dal lègn cun l'intersiadûra e al restâver di môbil antîgh.

L'è un cèinter abitê antîgh a's cumincia a parlêr dal paèis bèle dal XII sècol, l'é més in dóve a's zûnta al turèint Dôl cun al fiòm Sècia. La cēṣa  l'é dedichêda a Sân Lurèins. L'è un cèinter comercêl, industriêl, artigianêle turéstich.

La cēṣa, urientêda a l'alvêrsa cun la facêda a capâna, l'é dedichêda a Sân Prôsper Vèschev. Ind la facêda a mezdé a's vèd la pôrta ed fiânch, cun l'architrêv, datêda 1636. Dō fnèstri a capâna in lavâgna, datêdi 1810 e 1902, dân lûṣ a la sagrestèia. La tòra l'é ind la facêda a mezanôt. L'intêren l'é a sêla ónica cun âbsida fâta a retângol. Al sufét l'é a cruṣêra sostgnû da clòuni.

La  cēṣa l'é dedichêda a Sân Pēder Apòstol, la móstra 'na facêda a capâna, urientêda a l' alvêrsa, finîda cun un fruntespési fât a teriângol cun 'na fnèstra rutònda cun quâter êli. L'intêren l'é a 'na sêla ónica cun âbsida polegonêla. Al sufét l'é a vôlta ed bòta cun óngi. Ind i documèint dal 1302, 1308, 1538 l'é sgnêda cme fliêla ed la pēv ed Toân. Sèmbra che l'antîga cēṣâ parochiêla la sia stêda butêda zò da 'na valânga. Al vîṣiti parochiêli arcôrden divêrs restâver e despès dîṣen che al stâbil an n' êra mìa sicûr. Al stâbil dal dé d'incō l'é duvû prubabilmèint a la generoṣitê dal fèvdatari Cûnt Sassi ed Quâra. Int al 1707 s'arcôrden la tòra rutònda cun dō campâni e 'na curnîṣ bèin sculpîda fōrsi dal Ceccati. Int al 1730 a tâch al stâbil a's tîra só la nōva canônica. Int al 1845 la cēṣa la gh'à, incòra, l'antîgh tèg in tavlê ed lègn. Int al 1906 a vîn arfât dal tót al stâbil só disègn dal pâroch Don Modesto Vezzosi e dal geômetra Geremia Fioroni ed Costabòuna. Al pitōr Vandelli ed Sasōl al pitûra al d'ed dèinter.

Dôp l'època ed Canòsa, bèle dal 1300 la céca nobiltê ed muntâgna, per difèndres dal fenômen dal brigantâg, la s'ēra fâta fêr la Cà-Furtèsa. I mûr ēren ed sâs ed côch squadrê a martèl e bèin fraṣê. Al fnèstri êren céchi, an gh'ēren mìa i camèin, fōrsi cuntinvêva l'ûṣ ed la fughêra o di braṣêr més al cèinter ed la câmbra. Quêṣi cumpâgn al tòri di castē, ed cêr  andêven d'ed sōver dal secònd piân, dóve a 's égh rivêva atravêrs 'na schêla ed lègn intêrna. 'N' eşèimpi de sté cà l'é int al bôregh de Stiân la Cà di Ceccati, carateriṣêda da elemèint architetônich d'urègin antîga. A s'é sèimper pinsê che la Cà di Ceccati la fós 'na Cà a Tòra,  cunvinsiòun da pôch neghêda da l'architèt arzân Giuliano Cervi: a's trâta ed 'na Cà-Furtèsa medievêla ed l'Apenèin, fōrsi dal XIV o inési XV sècol. Ûn di elemèint ch' l' à ciarî da dóve a deṣvîn al gèner ed la cà l'é la fōrma ed la fnèstra ind la facêda setentrionêla, quêṣi cumpâgn a còli dal tòri dal XII sècol tirêdi só a presédi dal teritôri atōrna a la Rôca ed Muntifiurèin. 

Al [Cà a Tòra în stêdi fâti a partîr dal 1400 e fîn a tót al 1600, ed piânta quadrêda e pió strèta, cun la clumbêra int al tasèl, 'na schêla in lègn strèta e râta l'unés i trî piân. Esèimpi ed Cà a Tòra în a Mân ind la Côrt Ghirardini, a Cà Guglio a Ciṣâna, a Muntbiôt.

Ind i sècol XVII e XVIII à cumincê a sparpagnêres al mudèl ed Cōrt Padrunêli. La Cà a Tòra la 's richés d'êtri costrusiòun pió céchi mési a 'd êrch, cun al cèinter un curtîl circundê da un murèt cun 'na lêrga avêrta per fêr pasêr i câr. Di eşèimpi ed Cõrt Padrunêli bèin tgnû în a Mân la Cōrt Ghirardini, a Cà Guglio la Cōrt Boschini, a Srèdel, a La Vâl, a Toân la Cōrt ed Castèl, a Câvla la Cōrt Baroni.

La carateréstica 'd la Cà cun al Balchio o Baladōr l'é 'na schêla in prêda o lègn mésa d'ed fōra, ch' la pôrta in 'na lôgia, ch ' la dà pó a dal câmbri o ind  l'ingrés,  quacêda cun al tèg tgnû só da  clòuni céchi in sâs ed côch. Al pió antîghi cà cun al baladōr ind l'Apenèin  a s' arfân al XVI sècol. 'Na bèla cà cun al baladōr la 's pōl vèder a La Vâl de Srèdel.




#Article 119: Viân (1550 words)


Viân (Viano in italiân) l'é un cmûn ed 3.017 abitânt ind la pruvîncia ed Rèz l'é tra matèina e mezdé e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz.

Dimòndi interesânt, dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich, în i tânt cèinter dal teritôri e i pôst dōve in més, zibésen lêrghi vidûdi dal culèin l'é d'atōrna. Da vèder in particulêr, al cà a tòra tiredi só ind i secòl XV, XVI e XVII. Ind la burghêda ed Sân Pôl, atâch al municépi, a gh'é la pió interesânt: l'é la pió antîga, al só intêren a gh'é 'na presiōṣa pitûra a frèsch dal Quatersèint. Al d'ed dèinter ed la canônica ed la cēṣa ed Castèl Quersōla 's pōlen vèder soquânti pitûri a frèsch cunsiderêdi ed Lelio Orsi: a Sân Zvân ed Quersôla mèrita vèder la cēsa parochiêla ( la pió réca, artesticamèint, dal teritôri), dal 1600 e l'uratôri ed Sân Sîro dal 1672. An mânchen mìa di ângol ed belèsi naturêli, che vân dal mûnt Dûr, 'na séma êlta ch' la sègna al cunfîn cun i cmûn ed Caṣîna e Vsân, a la vâl dal Treṣnêr; mó l'é la zôna dal Quersolèiṣ la pió interesânta da sté pûnt ed vésta. Da citêr la zôna vèirda ed Cà dal Vèint, al distèiṣi ed câmp, puntegêdi ed quêrsi secolêri, a Chêsla ed Qeursōla, e la zôna ed Cortvèdla d'Argnân in dōve gh'é, da sècol, 'na sêrsa arîv puntuêl di turésta. 

La vésta l'é còla ed la culèina, cun côsti a mèza pendèinsa e cun 'na sucèsiòun ed crinêl e vâli. La pêrt spiâna l'é pôch ed pió dal 10% ed tóta la zôna, 'n'êter 10%, l'é ocupê da trèin cun pôca pendèinsa, al rèst 80% da trèin cun mèza e fôrta pendèinsa. Sibèin còst la magiōr pêrta dal trèin l'é cultivêda a végna, semnê, prê, pâscol; al rèst l'é a bôsch o in sêlda. La pêrt buschîva dal teritôri l'é pió che êter da tàj, druvê per l' algnâtich; i bôsch naturêl în ind al zôni difècili da rivêregh e fôrta pendèinsa. Al piânti preṣèinti în pió che êter cun foj lêrghi, cun soquânt gèner ed pîn.
A's câten dû gèner ed bôsch:

La Rurèla in avtûn l'é l'ûltma piânta a pêrder al fujâm, la 's vèd gnîr fōra da i bôsch plê, cun al só móc ed foj culōr maròun. I castâgn a gh'în quêṣi pió. Quî armêṣ în j avâns e quî piantê a l'inési dal sècol pasê a fîn ed magnêr. Al catagnēt bandunê al tènd arculêr a favōr dal quersêt.
L'é preṣèint un gèner dal pôst armêṣa da l'ûltem peréiod giasê: al Pîn Salvâdegh, cun la carateréstica scôrsa rusésa, preṣèint insém al mûnt Dûr, al mûnt Mèṣol, al mûnt Pilâster e dal Cavasòun, che rapreṣèinten i bôsch pió grôs e pió meridionêl de ste gèner, in Itâlia. Da segnalêr ânca la pinêra dal Cà dal Vèint (ed proprietê privêda). Ind i bôsch o da per lōr soquânti quêrsi dimòndi grôsi: da numinêr còla ch'lé insém a la strêda tra Cà Bertâch e Chêṣla. Dal crinêl dal mûnt Pilâster e dal mûnt Mèṣol a vîn fôra 'na surzéja d'âcva minerêla e òna d'âcva sulfurōṣa che vînen mési insèm ind la funtâna dal Pilâster, insém a la strêda tra Argnân e Sân Zvân, préma ed l'incrōṣ per Sân Pêder.

I sègn ed la preṣèinsa ed l'òm în testimuniê dal catêdi int al teritôri comunêl e pió preciṣamèint ind la zôna d'Argnân ed soquânt rèst che s'arfân a préma ed la stôria (cîrca 1.000/1.200 p.C.): al terimêri dal Castèt, prubabilmèint pôst ed pôpol ed préma ed la stôria (Légor e Ómber) e pió têrdi ed colôni Etróschi e Gâli. Al tânti êter catêdi în tgûdi dacât in 'n' êla dal Muṣèo Cévich ed Rèz. Mó sōl in etê barbârica al teritôri ed Viân al vîn fôra a livèl ed documèint stôrich in relasiòun cun i prucès ed coloniṣasiòun ed la culèina e 'd la muntâgna inviê dal popolasiòun ed la pianûr in sêrca ed pôst sicûr dal scuriasêdi. Èpor la zôna dal teritôri ed Viân ch 'a s' gh'à pió nutèsi stôrichi l'é al Quersolèiṣ. A la fîn ed l'otêv sècol al Vèschev ed Rèz al fà tirêr só al castèl cme ricôver pruviṣôri dal tânti scuriasêdi barbârichi ed ch' j ân (Ungherèiṣ, Gâl, e Tedèsch) pó dvintê pôst dal vèschev in istê, l'é numinê in dimòndi documèint tgnû dacât  ind j archévi stôrich arzân.
Dal castèl, incô, a gh'armâgn pôch rèst di mûr ed cînta. Ânch al teritôri vianèiṣ, cme la magiōr pêrta ed l'Apenèin arzân, l'é stê, ind al peréiod centrêl dal medioēv, sóta a l'avtoritê ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e l'é andê a drê al sôrti polètichi dal teritôri arzân. Int al XIII sècol al Vèschev ed Rèz l'invistés dal fèdev ed Quersôla la putèinta faméja di Fogliani ch' al tînen fîn a la fîn dal XVI sècol, insém a Viân, che, bèlo parôchia dal XII sècol, da sté mumèint al dvèinta circoscrisiòun civîla.
Al castèl ed Viân, secònd l'Artioli 'na lâpida ch' la deṣvîn dal Castèl la prôva la só costrusiòun a pôch dôp al 1370, al dvèinta al nōv e al pió impurtânt cèinter aministratîv dal teritôri. A gh'êra ânca la cēṣa ed Sân Salvadôr, prubabilmèint la gh'êra bèlo int al 1187, l'é ruvinêda int al 1582. Int al 1426 Viân al 's mèt sòta a j Estèins, mó int al 1433 insèm al castèl e Piagna la vîn armésa a i Fogliani dal Marchèiṣ Nicolò III, l'armâgn a i Fogliani fîn al 1589, in cl' època la rôca la 's presèinta in catîvi cundisiòun e in pêrt in ruvîna. Int al 1596 a vîn dê al fèdev al cûnt Pompeo Aldrovandi ed Bològna e l'é armêṣ a quî cue în gnû dôp, j Aldrovandi Marescotti, fîn a la scanṣlêda di fèdev. Int al 1793 a vîn segnalê 'na ruvîna ed la murâia. Dôp un peréiod 'd abandòun l'é stê restarvê ind j ân '70 dal proprietâri 'd alōra. La tòr ed guêrdia dal Castèl l'é ed proprietê comunêla. Viân al dvèinta cmûn cun decrêt dal minéster ed j intêren al 27 dicèmber 1859. Prém séndech l'é stê Antonio Ferrarini. Préma ed l'indipendèinsa dimòndi frasiòun fêve pêrta di cmûn de Scandiân e Carpnèida.

La cēṣa l'é dedichêda a Sân Zvân Batésta. Al stâbil al gh'à 'na comûna facêda a capâna, al purtêl a 'd êrch a tôt sèst l'é cuntgnû in 'na curnîṣ a spéch, d'ed sōver a s' arvés 'na fnèstra sagmêda, un pô sfuṣlêda. Al teritôri parochiêl ed Sân Zvân l'êra divîṣ, a l'inési ed la véta religiōṣa, in dû cèinter che fêven riferimèint al cēṣi ed Sân Michēl e Sân Sîro Ind la piâna dal prê a l'inési a gh'êra 'na capèla dedichêda a Sân Zvân ed proprietê ed la râsa di Giberti. La capèla, cun l'andêr dal tèimp, la vîn sèimper pió despès druvêda pr'al celebrasiòun religiōṣi e la vîn atresêda e miliorêda a dân ed la cēṣa ed Sân Sîro. Ind al catêr, in sagrestèia, i léber ed cēṣa, al Vèschev Marchesani, al la cunsîdra ed fât parochiêla. L'é vêrs la metê dal XVII sècol che a sucêd al radichêl cambiamèint da uratôri a cēṣa. Un giudési artéstich dal tèimp l'arcôrda: Internamente la chiesa è in stile barocco, ma di tale eleganza da ricreare l'occhio e da essere collocata fra le più belle del circondario. ... Esternamente non ha nulla di ornamentale; solo una coronazione, un po' viva inizialmente ma già attenuata dal tempo che la trapunta nell'ambiente stagionale del campagnolo... Vêrs la metê dal XVIII sècol la cēṣa la vîn butêda zò da di suldê. Ind al 1888 la cēṣa la vîn arpurtêda a l'antîgh spiandōr e int al 1894 a vîn inavgurê al cuncêrt ed quâter campâni.

Soquânt fabrichêt în stê tirê só e arnuvê, dal baròun Franchetti, un eṣèimp d'architetûra Liberty  cun carateréstichi guarnidûri in fèr. Interesânt l'é al lêregh stâbil residensiêl carateriṣê da un tèg a dō âchev cun muradûra ricôrs sfalsê ed prêda e côt, cun muntê inséma, quêṣi in culmégna, un mutîv ed fiōr in fèr batû.

La frasiòun l'é stêda fundêda da la faméja Bertacchi, quând l'é scapêda da Mòdna ind al tèimp ed la pèsta dal XVII sècol. La faméja  la tirê só un palâs cun dipendèinsi che, dôp èser turnêda a Mòdna, l'é armêṣa per dimòndi tèimp un pôst ed viligiatûra familiêra. J ûltem erêdi de sté râm in sparî ind al XIX sècol e în stê suplî in 'na capèla butêda pó zò per fêr pasêr la strêda pruvincêla.

Argnân, cme parôchia, la  s'arfà la préma metê dal XII sècol: la cunsacrasiòun ed la cēṣa, dedichêda a Sân Prôsper, la pré èser sucèsa in al 1151. A mansèina ed la strêda póblica, préma ed rivêr a la cēṣa dal d d'incô, un pilastrèin o maestê cun 'na figûra sâcra al sègna, a i pē dal mûnt Danèiṣ, in dōve gh'êra l'antîga cēṣa d' Argnân. Int al 1830 in 'na vîṣita, Cattani, al câta un uratôri dedichê a Sân Senastiân. La véla l'êra sòta al fèdev ed Quersôla e al gh'é andê a drê int al vicèndi. A la metê dal XVII sècol l'é stê dê al marchèiṣ padvân Benedetto Luigi Selvatico. Argân, l'à lighê al só vicèndi al vèli aṣvèin ed Sân Svân ed Quersôla, Sân Pêder e Chêṣla.




#Article 120: Vsân (1306 words)


Vsân (Vezzano sul Crostolo (in italiân ) l'é un cmûn ed 3.796 abitânt edla pruvîncia ed Rèz e l'é a mezdé e a cîrca 15 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Bagnê dal turèint Cróstel a's câta in 'na puṣisiòun ed cèinter tra la pianûra e la muntâgna ch ' a j unés la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto

L'é a mansèina dal Cróstel. Al j urègin de Vsân a s'arfn a l'êlt Medioēv, ind al só teritôri i Rumân ân fât tânti  dmus cuntadèini. In època medievêla l' à rapreṣentê un impurtânt presédi difensîv e 'd cuntròl dal véi ed cumunicasiòun da e per l' Apenèin arzân. Al castèl, butê zò int al XV sècol, l'êra, ind la préma metê dal XII sècol, di Canòsa che s'al quistunêve cun i Vèschev ed Rèz e i da Fogliano. Al castèl ed la frasiòun ed Muntêlt l'é stê di Canòsa pó 'd j arzân, pó di da Fogliano préma d'èser unîda al Duchêt Estèins int al 1420, che l'àn infevdê a dal faméj fidêdi. Al Cmûn dal dé d'inco l'é nasû, só decrêt ed Luigi Carlo Farini al 1 de znêr dal 1860; al prém nòm de Vsân, a gh'é stê zuntê int al 1862 ânca còl ed  insém al Cróstel. Vsân al s'é fât nutêr, da che indrê, d'ed là che per èser un impurtânt ṣnōd ed cuminicasiòun, ânca per la preṣèinsa ed grândi chêvi ed gès, dōve dimòndi gînta dal pôst a gh'à lavurê. Ind al cèinter stôrich e int al frasiòun a 's vèden incòra soquânti Cà a tòr dal XV sècol. Al 24 ed zógn dal 1944, int la localitê ed La Bètla (La Bettola in italiân), é stê fât da i nâṣi-fasésta l'òrend masâcher dōve în môrt 32 civîl ed tóti al j etê sia mâs'c che fèmni.

La cunuméia l' a' s pôgia insém a l'agicultûra ( granâja, óva da vèin, furâg), l'alevamèint e l'indóstria, atîva ind i setōr ed la teṣdûra, metalmecânich (machinâri per l'indóstria alimentêra), ed l' abiliamèint, dal matèri plâstichi, di materiêl da costrusiòun, ed la lavurasiòun dal lègn (imbalâg).

Vsân l'é al cèinter principêl e l'é al pôst dal minucèpi al ' se ṣvilópa a i fiânch ed la Streda Statela 63 in diresiòun dal pâs dal Cerêto. Post dal pêrch póblich Pineta, cnusû in pruvîncia cme La pinetina, cèinter 'd educasiòun abientêla cun la carateréstica dal recóper dal bèsti frîdi. Famōṣa ânca l'ativitê ed la chêva dal ges in localitê Mûnt Gès. La cēṣa dedicheda a Sân Marèin la gh'à 'na bèla facêda a capâna e un intêren a ònica navêda cun vôlta a bòta e capitê urnê in bundânsa che fân pió bê i sê altêr ed fiânch. Restarvêda int al 1990, dōve, d'ed là ed soquânti pitûri asê bèin fâti, în tgnû dacât sê pajôt in scajôla fôrsi fât tr'al XVII e al XVII sècol, é stê arnuvê ânca 'na pôrta ch' la gh'êra bèlo dal 1515 cun d'ed sōver 'na lunèta ed valōr dōve în sculpî i sègn ed la faméja di Canòsa. La localitê Sèdri l'é numinêda ind i documèint dal 1447 e a la fîn dal 1700 l'é 'na véla dal fèdev  di Cassoli. Mó la localitê l'é d'urègin rumâna dal têrd peréiod repoblicân. Ind al cèinter dal bōregh a gh'é un impurtânt tòra a trî livê cun al curdòun dal granêr môrt cun i quadrê més a dèint ed sèiga. Pôch luntân a 's vèd un stâbil sgnurîl dal XVII sècol cun dō tòr e davânti un curiōs mûr. A matèina dal turèint Câmpla a gh'é un stâbil sgnurîl dal sincsèit cun 'na lògia tampunêda e 'na tòr a trî livê.

Al nòm Carâta al diṣvîn da cà in bliṣghêda o in spicajòum. Ind la zôna meridiunêla dal bōregh a gh'é un stâbil dimòndi antîgh cun la schêla d'ingrès avêrta e da 'na maestê a la Beêta Vèrgin dal 1853. La pêrta setentriunêla dal bōregh l'é fâta da soquânti cà in prêda dal prém 900 e da la nōva cēṣa parochiêla in manêra medievêla só prugèt ed l'architèt Baldini.

Al nòm ed La Vècia sèmbra ch'al deṣvègna da la preṣèinsa ed 'na vècia stâla druvêda, da ché indrê, pr' al câmbi di cavâi.
La cēṣa, dedichêda al Cōr Imacolê ed Maria, l'é stêda costruîda a l' inési ed j ân sinquânta só prugèt ed l'architèt arzân Enea Manfredini, al só intêren dmòndi ôvri ed l'artèsta Renato Valcavi in dōve al pôrti rapreṣèinten un dègn bilièt da vîṣita. Interesânt al bōregh Cà Cesari, dal têrd medioēv, fât da un cèinter cun bèin dêṣ cà òna atâch a cl' êtra. Al cèinter dal bōregh a fà mòstra un bèl fōren urnê cun di sègn ed bòuna furtûna. Al carateréstichi dal bōregh în stêdi in grând pêrt scanṣlêdi dal stablidûri. Mûnchi gustōṣa vâl réca ed piânti, ed pûnt ed vidûda e puntegêda da bōregh, ed valōr stôrich e tgnû dacât discretamèint

La preṣèinsa di rèst da castèl matéldich, ch' a's vèden incòra ind la séma dal muntarôt Muntêlt, ed la tòra ed l'antîga cēṣa tirêda zò int al 1959 perché l'êra mêl mésa e di bōregh cun di impurtânt  fabrichêt cuntadèin ch' al rènden un pôst dimòndi interesânt. Al gh' à un recôrd ch' al mêrita d'èser arcurdêr: la magiōr dal cà a tór unîdi in un sōl pôst. L'é 'na zôna turîda , ch' la gh'à pôch paragòun und al tertôri emiliân. Riôl bōregh d'urègin medievêla cun la preṣèinsa ed soquânt fabrichêt d' urègin antîga ('na cà a tòr cun la clumbêra dal XVII sècol) e'd un bèl pòs cun la quaciadûra a pûnta. Sti pòs, ed sôlit fât in prêda e cun ind la séma 'na sfêra dal bòun avgòri, a's pōlen vèder ânca ind la zôna 'dla burghêda ed Vindé. 

Al paèiṣ l'é divîṣ in cèchi burghêdi ciaschedòna ed lôr la preṣèinta un quêlch elemèint 'd interèsi stôrich e architetônich. La cēṣa dedichêda a Sân Michēl l'é in 'na bèla puṣisiòun ed vésta, la tòr la 's vèd bèin da la S.S.63. Restarvêda int al 1988, al só intêren trî bê altêr ed l'otsèint in scajôla, dû ed quî lé ôvra di Fradê Tondelli ed Rèz. Ònica ind al teritori vesanèiṣ a 'd avèirun ôrghen a câni – Riatti 1932- l'é stêda e l'é pôst ed cuncêrt che dân int l'ôc. Ind al pôst in dōve gh'é la cēṣa adèsa 'na vôlta a gh'êra un castèl butê zò int al 1300 da i Sgnōr ed Rèz.  In localitê Mlân un uratôri ed l'otsèint e un bèl bōregh in prêda; a Sgnân un uratôri dal XVIII sècol e di stâbil ed bèla fatûra. In localitê Tvajô 'na bèla cà a tòr cun al balchio (baladōr).

Al nòm de sté frasiòun al deṣvîn da la preṣèinsa, in tèimp indrê, ed dimondi ed pegrêr.
Int al XIV sècol al fêva pêrt dal fèdev di Canòsa. Dal 1447 al 1605 l'é stê lighê al fèdev de Vsân, pó l'é pasê al fèdev ed Bedògn fât da Cesare d'Este int al XVIII sècol. Pecorîl al se ṣvilópa lòungh a l' antîga strêda fâta fêr da Dóca ed Mòdna int al 1798. Al bōregh al gh'à tânt fabrichêt ed dimòndi impurtânsa architetônica e stôrica fra quisché 'na cà a tòr dal têrd medioēv (dimòndi ruvinêda). Bōregh 'd urègin medievêla més ind al mèz ed la valêda dal turèint Câmpla al gh'à d'ed sōvra al bōregh ed Chêsla ed Canòsa dōve gh'é la cēṣa ed Sânta Eufèmia, ânca lê 'd urègin medievêla. D' ed dèinter la cēṣa l'é dal sê-setsèint cun al sufét a vôlti. Sibèin al mudéfichi fâti al fabrichêt ind i sècol, la cēṣa, l'à mantgnû la diresiòun e l'impiânt uriginêl. D'ed là ed la cēṣa int al bōregh ed Chêsla în da segnalêr soquânt stâbil cuntadèin; in particulêr còl atâch a la cēṣa la preṣèinta 'na cōrt ed impurtânt interèsi stôrich e architetônich.




#Article 121: Véla Mnôs (1543 words)


Véla Mnôs (Víla o Víla de' Mnôc in dialèt dal pôst) (Villa Minozzo in italiân) l'é un cmûn ed 4.020 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, a 54 chilômeter tra mezdé e mateina dal cèinter ed Rèz. 

Al teritôri comunêl l'é tra i pió lêregh d' Itâlia, s' es tînen fōra i cèinter principêl dal pruvînci. A gh'é la stasiòun siéstica ed Fèbi e la muntâgna pió êlta ed la pruvîncia, al Mûnt Cùşna (2121 i.l.m.). Atravêrs Civêgh e al Pâs dal Fôrbiş a 's rîva in Grafagnâna.

Al teritôri l'é quêṣi dal tót dèinter al Pêrch dal Gigânt.

Fra i prém sègn ed la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri comunêl a gh'é i rèst ed l'etê ed mèz ed la prêda catê in localitê Lama Lite, a pió ed 1.700 mêter i.l.m. Atâch a l'abitê ed Sân Bertlamè, lòngh al fiòm Sècia é stê catê un simitèri ed l'època rumâna. Atâch al cèinter ed Vèla Mnôs, é stê catê 'na fébia gâlica. Tito Livio int al 187 p.C. al dîṣ che al consōl  Marco Emilio Lepido , ind la guèra fâta cûntra  i Légor Friniates e Apuani che astêvenin chi teritôri ché potrebbe avere attraversato gli Appennini passando per il territorio del comune di Villa Minozzo, da o per la Garfagnâna (dal Pâs Pradarèina o dal Fòrbis o Raîṣ). Secònd la stôria popolêra la nâsita dal cèinter abitê la s'arfà a di fugitîv e deportê rumân. Al nòm Véla al deṣvîn da la parôla véla, che vôl dîr cà padronêl o gróp ed cà campagnôli, mèinter Mnôs a sré 'd unîr a Minucium nòm dal padròun dal fònd in dōve gh' êra la vèla. Opór al nòm Mnôs al pōl deṣgnîr dal nòm ed la Rôca ciamêda dal Melocio ch' l' êra in localitê Mnôs (ind al dialèt lochêl Mnòcc). Un ât ed l'imperadōr Ottone I dal 963 e un'êter 'd Ottone II int al 980, a cunfermên al pusès ed la cortem de’ Melocio cum plebe a la cēṣa ed Rèz. D'atōrna al 1000 l'é documentê un archpresbyter Melocii e dop un prêt ciamê Antonio de Menotio. Int al 1092 l'abite l'é citê in 'n bòla ed l'antipêpa Clemente III. La cuntèsa Matélda int al 1102 la cîta un ricôver per puvrèt in Campo Melasio e int al 1106, la fa riferimèint a un êrem in San Venerio ind la frasiòun dal dé d'incô ed Carù. Int al XIII sècol al cmûn ed Rèz l'îva coloniṣê la muntâgna e vêrs al 1240 dimòndi localitê dal cmûn dal dé d'incô a gh'àn giurê fedeltê (Ceré, Costabòuna, Curiân, Santòni, Sèc e la cumunitê d'Asta). Tr'al famèj che fêven valèir l'avtoritê ind la zôna a vân arcurdê i Dalli, che deṣgnîven da la Garfagnâna e amîgh di estèins, i Fogliani, i Malvasia, in pió râsi fiurintèini, j Arnaldi, e mudnèiṣi i Rocchi. Int al XV sècol a gh'é stê dal quistiòun cun i pastôr garfagnîn ed Soraggio per l'ûs di pâscol d'atōrna a Gazân: ed la quistiòun l'é stê invistî al Dóca, che, dôp rcōrs e cûntra ricōrs, l'à dê ragiòun a i tuscân in câmbi ed 'n ôrs vîv a l'ân da purtêr al Dóca dôp quêlch ân cambiê in cinghiêl. Int al XVI sècol la muntâgna arzâna l'à cgnusû un pegioramèint dal brigantâg; tra i brigânt pió famōṣ Domenico Amorotto, prutèt da la cória rumâna e ricerchê da Francesco Guicciardini, al gh'îva la cà ânch in sta pêrta ed l'Apenèin, tra Gaṣân e Civêgh, ind la localitê ed la Tòr ed l'Amorôt, che da ló l'à ciapê al nòm. A la Repóblica arzâna a gh'àn dt ed sé, int al 1796, i cèinter d'âsta, Fèbi, e Sèc. Ind al peréiod napoleònich é stê fât al distretto 22 di Minozzo, dal dipartimèint dal Cròstel. Dôp la Restarvasiòun estèins, Véla Mnôs, l'à cuntinvê ad avèir 36 comunelli. Dal 1815 l'é stê dichiarê pôst comunêl e l'é armêṣ anca dôp l' Unitê d' Itâlia: int sté peréiod l'é stê per pōch tèimp cmûn indpendèint anca Gaṣân, pió têrdi turnê insèm a Véla Mnôs. Ind al tèimp ed la préma guèra mundiêla é ste fât in vâl d'Asta un câmp ed lavōr per perṣunêr ed l'esêrcit àustro-ungârich, ònich eṣèimpi ind la pruvîncia ed Rèz. I perṣunêr lavurêven a la costrusiòun ed 'na ferovèia a scartamèint ridòt, , fâta int al 1918 fra Reparotònda, mìa luntân da Fèbi, e Quâra ( 16 chilômeter ed lughèsa cun 'na râta mâsima dal 3%). La ferovéia l'êra stêda fâta per purtêr a vâl  l' algnâm tajê da i fiânch dal Mûnt Cùşna, che in chi tèimp là l'êra tânt necesâri; atâch a Gôva lòungh un piân in calêda i trûṣ finîven  int al turèint Dôl, d'ed ché int al fiòm Sècia, e a gnîven tót só a Sân Michēl di Mucèt atâch a Sasôl. Purtrôp bèle int al 1920 la ferovèia la vîn ṣmuntêda. Un diṣastrōṣ teremôt al 6 setèmber 1920 l'à trê zò dimòndi cà e fât dimòndi môrt. Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla, al 20 ed mêrs 1944 la frasiòun ed Cervarôl l'é stêda butêda zò per rapreṣâlia da i tedèsch , che àn masê 23 persòuni. Tót al teritô comunêl l'à pó fât pêrt ed la Repóblica partigiâna ed Muntfiurèin e al cmûn a gh'é stê dê l'amdaja d'argînt al valōr militêr cun al segvèint mutîv:

I studiōṣ àn, in di tèimp indrê, fât divêrs pinsêr só al j urègin de sta strutûra ed difèiṣa: secònd al Milani , pr'al sistēma druvê per tirêrel só la pré èser un'ôvra têrd-imperiêl, pôch prubâbil che sién stê i rumân a tirêrla só.
Secònd al stôrich Andreotti l 'urègin ed la Rôca de Mnôs la deṣgniré dal pasâg ed 'n' antîga strêda per la Garfagnâna, ch' la pasêva dal Pâs ed la Pradarèina, prubabilmèin arfâta insém a la strêda rumâna tra Pèrma e LócaLòngh sté strêda a's câten dimòndi rôchi e castē, che sègnen la só impurtânsa in època medievêla e gh'é stê catê, in localitê Gâta-Sân Bertlamè, tòmbi rumâni pinsêdi cme sègn ed la preṣèinsa 'd un grupèt ed cà, in pió ché a gh'ēra un ospitale, més lòngh al Sècia, tr'al vâl S'cèl e Lócla . 'Na secònda strêda la se stachêva da còsta, l'andêva só al mûnt Prâmpa e l'andêva zò dòunca fîn a Muntcâgn, Casalèin, e Piôl, dōve la s'unîva cun la strêda per Ligûnchi. La strutûra ed difèia la 's câta al cunfîn naturêl, fât dal Sècia, tra i teritôri bizantèin e l'esarchê ed Ravèna, quî longobêrd: pêrt dal teritôri ed l'êlt e mèdi Apenèin arzân, cun la ruvîna dal Castrum Bismanto ind la préma metê dal VII sècol l'ēra paê in mân di Longobêrd, mèinter al rèst l'armagnîva in mân di bizantèin tra quî i teritori di cmûn ed Toân, Véla Mnôs, e Ligûnchi che a ghîn armêṣ fîn al 728. Al teritôri, insèm a l'antîga strêda rumâna ciamêda Bibulca o via Imperiêla, ch' la metîna in colegamèint i teritôri bizantèin int al mudnèiṣ cun la Garfagnâna, l'êra difèiṣa da un Castrum Verabulum, arcgnusû cun Sân Vitêl ed Carpnèida, opór cun 'na localitê atâch a Bulògna atâch a còla che incō l'é Cresplân. A' s trâta ed 'n' ôpra impurtânt, cun di mûr êlt tra i 20 e i 30 mēter e prutèta al spâli dal mûnt Prampa. Al difèiṣi a s' égh zuntêven dō tòri ed guêrdia incòra incō in pē in diresiòun Bişmântva (ind al localitê ed Castèiln e 'd Trélia) êter dû turiòun o rôchi ( ind al localitê Srògn e Carniâna), sègn 'd antîgh castē ch'an 's cgnòs mìa la dâta ind al localitê Piôl, e Toân, ch'la tîn dacât in pió 'n cēṣa rumânica ed 'n' època dôp, e 'n' êter, d'època longoberda, insém al turèint Dôl, atâch a la localitê ed Quâra.

Fîn al 1815 al pô dal cmûn de sté teritôri l'ēra ind la frasiòun de Mnôs, ind la Rôca dal Melocio. Ind al peréiod napoleònich, int al 1805, ind al mèter apôst al dipartimèint dal Cróstel (Rèz), còst l'é stê divîṣ in cantòun dóve al n.8 l'ēra col de Mnôs, fât da sèt cmûn o cmûn céch, cun la divişiòun di cèinter ved Vèla e Mnôs. In sègvit a la divişiòun tra Vèla e Mnôs, è nasû la cuncurènsa tra i dû cèinter per al pôst dal cmûn. Int al 1810 al gvêren l'à stabilî che al pôst comunêl al fós Mnôs (cun Sunrêt, Razôl, Valbciâna, Muntfléch, Garfagnân), mèinter Véla Mnôs l'é stê cunsidrê cmûn unî. L'ân dôp n'êtra curesiòun: al cantòun de Mnôs al gh'îva 5 cmûn (Véla Mnôs cun Mnôs, Toân, Gaṣân, Ligûnchi, Fèbi). Int al 1812 i cmûn dvintêven quâter Mnôs, (cun 2074 abitânt, Toân cun 2193 abitânt, Gaṣân o Asta cun 2548 abitant e Ligûnchi cun 1458 abitânt).
Cun la caschêda ed Napoleòun  s'é turnê a mèter só la situasiòun ed préma: al pôst dal cmûn l'é stê turnê a purtêr a Mnôs, ind la Rôca dal Melocio: al séndech l'a scrét però a Rèz che al sît l'andêva mìa pió bèin per al pôst ed l'aministrasiòun comunêla e cun al permès dal Dóca ed Mòdna, al municèpi l'é stê turnê a purtêr ed nōv a Vèla Mnôs al 15 ed mêrs dal 1815 .

Nôta: I nòm di pôst e di paèiş în tradòt in arzân ed Rèz.




#Article 122: Dutåur Balanzån (257 words)


Al Dutåur Balanzån (da balanza, l'alegorî dla giustézzia), cgnossó dal Sizänt e dal Setzänt cme Dutåur Graziàn, l é 'na masscra bulgnaiṡa dla Cumêdia dl’Èrt.

Nèd in Emégglia, indóvv l'à tôlt la laurea, l'è al téppic parsunâg' sêri, milanais e furmintån che quand al tâca a bacajèr al n dsmétt pió, druvànd anch däl parôl in latén inventè.

Ômen col ganâs ruslòti, l'è sänper fté ed naigher e l'à 'na pänza gròsa. Al smanâza di mondi mo l'è sänper ed fidàzzia e al pèr anch dîr di mondi. L'à una masscra ch'la i côver såul al såurazéi e al nès in vatta a dû gran bâf. L'à un giubén da prufesåur d'l universitè ed Bulåggna: una toga naigra, dî sulén e dî paramàn biànc, un gran capèl, una giobba e una caparèla. 

Sutésstic e ranpinåus, al s pêrd in socuant insegnamént e cunsélli inóttil. Al sà sänper truèr una scûsa par cminzipièr on dî sô sprolòqui da dutåur pén ed parôl inventè e sänza significhè (balanzunè). L'è bón ed vantèrs dî sô téttol, al dîs ch'al cgnoss in cossa ed la siänza d'l ômen: al dîs ed savairen ed lazz, ed siänza dî dutûr, ed siänza däl strèl, ed filosofî. L'è nujåus quand al in dscårr e an in fà un misdån ch'an s capéss pió gninta. 

Äli ètri masscri i al stémmen di mondi. I van da ló par fèrs curèr e ló al n dîs brîsa ed nå, parché ai piès ed dscårrer e ed dèr dî parair (chi n cånten po gninta) in zîr. 




#Article 123: Sitê dal Vaticân (225 words)


La Sitê dal Vaticân (Città del Vaticano in italiân  o Status Civitatis Vaticanae in latèin) l'é un stêt indipendèint européo sòta al cmând dal Pêpa ed la Cēşa Catôlica, ch' al fà valèir l'avtoritê sèinsa lémit, ânca se i principêl ât ed gvêren a vînen fât dal Cardinêl Segretâri de Stêt.

Cun 'na metradûra 'd apèina 0,44 km2, dèinter a la sitê ed Ròma,
insém a la rîva dréta dal Tevere, al Vaticân l'é al stêt pió céch indipendèin dal mònd, sìa in fât ed popolasiòun che 'd larghèsa dal teritôri. Cól gèner de stêt ché cun i sō cunfîn a 's ciâma enclave.

A và però dê l'impurtânsa al fât che la vèira larghèsa ed la Santa Sede, mó mìa la só avtoritê, la ciâpa un teritôri dimòndi pió grôs, ed pió ed 10 km2 (pió ed sînch vôlti al Principêt ed Monaco) fât dal dimòndi zôni fōra dal teritôri. As trâta de pcòun ed teritôti italiân, dóve però la Santa Sede la gôd de specêl privilêg, cme quî che gôden al j ambasêdi in tót al mònd.

Per Santa Sede a 's intènd l' èint ch' a ghe spèta la pîna avtoritê e proprietê insém al Stêt ed la Sitê dal Vaticân.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 124: Paul Campani (204 words)


Paul Campani, nàm 'd êrt per Paolo Campani, (Mòdna, 29 żner 1923 – 31 mag' 1991) 'l è stê 'n animadōr, autōr ed fumètt e regìsta. 'L ìva fundê la Paul Film e 'l è stê ùn di più grand avtōr dal cìnema 'd animaziòun itagliàn. Famóus, in particulêr, p'r i só personâǵ vìst in dal Carosello dla Reda 1 dla RAI.

'L ìva tachê a lavurèr dimòndi żoven: in dal 1939 'l ìva publichê na stòria in di Albi dell'Intrepido; pôc an dàp al feva 'l senògraf in dal film animê La Rosa di Bagdad e 'l iva lavurê in di fumètt Albi fantasia e Asso di Picche. 

A tachèr dal 1946, al Campani al lavorèva insèm a la cà editóra dl' Argentìna Abril e al finèss in dal 1956.

Al 2 ed setèmber 1954 al fonda la Paul Film; la detta la farà una zentèina ed film animê (per lo piò ed publicitê) e dimòndi persunâǵ ch'i ein dvintê di clasic: l'Umein coi bâf, Miguel son sempre mi, Tuttostanc'. 

Dàp i an ssanta, la Paul Film la vgniva s'reda. 

Dal 1° setèmber al 28 utober 2007, al cmùn ed Modena l'a fât una mostra sò Paul Campani, ch'la avû un boun success. 




#Article 125: Pâs ed la Pradarèina (547 words)


Al Pâs ed la Pradarèina ( Passo della Pradarena in italiân) (1.579 ) l'é un pâs ed l' Apenèin arzân ch' al divéd la Tuscâna da l' Emélia e in particulêr la pruvîncia ed Lóca da còla ed Rèz Al pâs l'é tra la vâl dal Sècia e còla ed l' Ôşla e l'é insém al crinêl spartidōr dal j âchev, tr' al Mûnt Cavalbiânch (1855 m) e al Mûnt Aşnêra (1750 m). Int la pêrta arzâna, la vâl dal Ré Pradarèina e Rusèndla la va zò vêrs Uspitalèt e Ligûnchi, e la va vêrs la vâl ed l' Ôşla e dal Sècia.

Al pâs l'é traversê da la Strêda Pruvincêla 12 ind al teritôri tuscân, ch' la dvèinta Strêda Pruvincêla 18 in teritôri emiliân. Al pâs l' é ânca dèinter al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e ind al teritôri ed la Comunitê Muntanêra ed la Lunigiâna.

Dal mumèint che al Pâs ed Pradarèina l'é insém al crinêl l'é ânch al pûnt ed partèinsa gióst per dal şgambinêdi. As câta insém al sintēr 00 ciamê Grande Escursione Appennininica (GEA). In diresiòun Nôt-Sîra al sintēr 00 l'unés al Pâs Pradarèina cun al Pâs dal Cerēto atravêrs al Mûnt Ischia (1732 m), Séma Belfiōr (1815 m) e al Mûnt La Nûda (1832 m). In diresiòun Mezdé-Matèina a rîva invēci al Mûnt Silân (1726 m) e dōp al Mûnt Prêd (2054 m), la cadèina dal Mûnt Cùşna (2120 m) e i rifûg Bargetana e Batisti

Al pâs l'êra cgnusû e druvê bèle in època rumâna e lé 'gh pasêva 'na strêda ch' l' unîva la Garfagnâna cun la Pianûra Padâna. D' ed ché în pasê i suldê rumân che int al 218 p.C. a purtêven socōrs a i cumpâgn asediê da i Gâl Boi a Tannetum, lòungh la via Emélia. 'N' êtra prōva dal j antîghi urègin dal pâs în i rèst di ricôver (uspdêl) per i viandânt e pelegrèin ch' es catêven lòungh a la strêda ch ' la traversêva al pâs.

A la fîn dal 1700 Ludovico Ricci ind l' ôvra  Corografia dei territori di Modena, Reggio e degli altri stati appartenenti alla casa d’Este (1788), Modena, Soliani, 1806, per spieghêres la strêda ch' la pasêva pr' al Pâs Pradarèina al druvêda sté parôli:

A dêr ragiòun a l' Andreotti intervîn ânca Tito Livio ch' a s' arcôrda che al Còunsol Marco Emilio Lepido mèinter al curîva a drê a i Lègor tra vâl e mûnt l'é rivê a i mûnt Ballistam (Valèstra)  Suimontiumque (Prēda ed Bişmântva)  a travêrs tót j Apenèin. E al pâs ed Pradarèina l'é dimòndi atâch a sti pôst. E in píó al va arcurdê che a la Gâta/Sân Bertlamè al tèimp di lavōr per la costrusiòun ed 'na strêda ind j ân 70 în stêdi catêdi dal tòmbi Rumâni. E òna dal tânti legèndi l' a 's cûnta che al paèiṣ ed Silân a sré stê fundê da Silla mèinter al 's preparêva a 'd afruntêr i Cimbri ind la batalia di Câmp Raudi e ind al catêr al pâs ed Pradarèina bluchê da la nèiva l'à duvû tirêr só 'n acampamèint pr' al só legiòun ind la zôna ed Silân

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 126: Véla Runcadèla (135 words)


 Véla Runcadèla (Villa Roncadella in italiân) l'é òna dal vèci véli, incô la fà pert ed la  (vècia N.6),  cun 64 abitânt dal cmûn ed Rèz, l'é tra mezdé e matèina e a cîrca 9 chilômeter da la sitê

Al nòm al deṣvîn da di maciòun de stirpâj che ind l'atichitê a quacêven la zôna
La préma vôlta ch' as pêrla ed Rucadèla l'é in un documèint dal 1116 e ind j Èstem dal 1315 a sà ch'l' êra un comunèl, ch' l'é armêṣ indipendèint fîn al 1798, dôp l'é stê arfât, dôp incòra unî a còl ed Bâgn e in ûltem a còl ed Rèz. Runcadèla la gh'à 'na cesulèina tirêda só int al 1147 e restarvêda, cme l'é incô, int al 1820.

Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da  




#Article 127: Piemuntais (1077 words)


Al piemuntaiṡ l é na längua rumanza, ch'la s pré dîr derivè dal latén.
L é la längua naturèl dal Piemånt e la s dscurêva sänza distinziån ed tótti äl categorî socièli.
L'à na leteratûra di mondi récca, con tott i gèner leterèri pusébbil: romanz, teâter, povesî, giurnèl, documént uffizièl e vî acsé.
Al só vocabulèri l'arà 40.000 parôl e sblisga.
Al cunselli d'Euròpa e l'UNESCO i l'an arcgnossò cme langua ufiièl è l'é såtta a la proteziån d'la lèz regiunèl piemuntaisa 26/1990 e 37/1997.

A s pänsa ch'i sien bón ed dscårrer o capîr al piemuntais anch in 2,5 miglión ed cristiàn, mänter che almanch 500 - 600.000 i srénn bón ed lèzerl e d scrîverl.

Al piemuntais as dscårr, col so dialétt luchèl: 

La pruvénzia dal Verbàn-Cusio-Òssola e in di mondi d'la pruvénzia 'd Nuvèra as drôva un dialatt dal lunbèrd, mänter ch'int äl cmónni d'la pruvénzia 'd Cónni a la cunfénna con la Ligûria as dscårr al lîgur. E pô int'äl vâl däl pruvénzi ed Turén e d Cónni al piemuntais l'è druvè insamm al frànc-pruvenzèl (ed såura).

Insåmma, an s è brîsa bån ed dîr indovv la finéss la langua piemuntaisa e indovv al tâca al lunbèrd o al lîgur. 

Anch's l'è bèli na langua unitèria, al piemuntais l'à di mondi ed fåurm divêrsi o 'd dialétt, a secånd ed cme al s ciâm. La bacajèda ed riferimänt l'è ciamè piemontèis comun (piemuntais ed tott), ch'al s bèsa såura al dialatt ed Turén e dî dintûren; l'è al pió druvè int'la leteratûra e l'è capé e bän druvè da tott quî ch'i dscårren in piemuntais. Par esänpi ónn ch'l à un banchatt a Verzèl al dscårr in verzlais con i cliént d'la so zitè mo al druvarà al piemontèis comun con ónn ed Cónni. As dîs in tott al Piemånt ch'al piemuntais genuén al sia stra sé e nå quall ch'as dscårr stra Susa, Turén (mo fagand atenziån parché ai én dî sît indovv al dialatt l'è contaminè da l itagliàn, cme Cher, Pinerôl e Salózz.

Una divisiån dal piemuntais la pré èser quassta qué: 

'd Langa e Roè, ch'a dòvra na Á

Soèns na A tònica as velarisa nen quand a-i ven dadnans a na

Comsëssìa, a venta tnì present che le variassion locaj d'ës fenòmeno-sì a peulo esse squasi anfinìe, la velarisassion a passa da esse pen-a pen-a presenta coma cita diferensa dla A tònica a un pijn ésit an Ò con na continuità motobin dossa.

Soèns ant ël passà dlë Stat Sabaud la velarisassion dla A tònica a l'é contasse coma marca basiletal, e a l'é condanasse coma parlé da campagnin. Al dì d'ancheuj la concession prevalenta a l'é ch'as trata ëd na qualità teritorial da preservé, coma tute j'àutre. Sòn a l'é an part n'efet dl'anteresse pì spantià anvers a la lenga piemontèisa, e an part n'efet dla decadensa dl'amportansa dl'acrolèt turinèis, ch'a l'ha giumaj tut afàit perdù soa prevalensa sossial.

La L mòla rotacisà (ch'a a men-a sèira a fé rima con stèila) a resta 'cò chila comun-a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin-a. Sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da 'n chèich vej seuli étnich, miraco bele che pre-roman, ma a-i é gnun element ëd preuva për podej di-lo an finitiva. Ëd sigura ës trata d'evolussion ch'a l'han na rèis motobin antica, com as ës-ciàira pr'esempi ant l'etimologìa dël topònim Castel dël Varon, an Ast.

Për marcheje an piemontèis, ste doe consonant as ëscrivo coma L e R con n'acent circonfless ansima. Belavans, për tant che ste doe litre a-i sio ant l'alfabet antërnassional unicode, për adess a resto anco' nen presente ant la pì part dle sorgiss ëd caràter dj'ordinator.

Ch'a varda j'artìcoj:

Ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd Casal Monfrà e Vërsèj.
Dantorn a la fin dël sécol ch'a fa XII a son ëscrivù ij Sermon subalpin, n'arcòlta ëd vintedoe prédiche.
Dal 1300 ij test an piemontèis a coato tuti ij géner literari.
Ij prim lìber a stampa an piemontèis a son des farse an astësan ëd Gioann Giòrs Alion, publicà dël 1521.
Ant ij sécoj XVI e XVII ëd test an piemontèis a-i në seurto pòch.

L'età clàssica dla literatura piemontèisa a ancamin-a a la fin dël Ses-sent.
Ël marchèis Gioann Batista Tana (1649-1713) a compon la comedia an vers Ël cont Piolet; Fransesch Tariss a scriv L'arpa dëscordà, poema épich-ëstòrich an sl'assedi ëd Turin dël 1706.
As dësvlupa ël géner literari dël tòni: poesìa polìtica, satìrica o didascàlica, dont esponent ëd prim pian a son Ignassi Ìsler (anviron 1702-1788), Ventura Cartiermetre (1733-1777).

Dël 1783 a son ij prim gramàtica, dissionari e antologìa piemontèis, euvra dël médich ëd cort Morissi Pipin, scrit për mostreje la lenga a la futura argin-a, Marìa Adelàide Clotilde Saveria 'd Fransa.
Con l'ocupassion napoleònica dël 1796 a së s-ciàira na rica produssion ëd librèt e ëd poesìe polìtiche dle doe part an lòta.
Ël turinèis Edoard Ignassi Calv (1773-1804), giacobin, a scriv canson e poemèt vigoros, fin-a a che, dësgustà da j'ocupant, a scriv dódes fàule moraj, poesìe an tersa rima piemontèisa, contra coj ch'a s-ciàira tanme traditor dj'ideaj dl'arvolussion.

Dòp dla restaorassion la literatura piemontèisa a l'ha torna un perìod ëd produssion bondosa.
Da la metà dël sécol ch'a fa XIX a-i fioriss ël teatro: na lista dël 1887 a arcòrda për j'agn dal 1859 al 1887, ij nòm ëd 60 scritor e ij tìtoj ëd pì che 300 comedie.
La ciadeuvra a resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) ëd Vittorio Bersezio (1830-1900).
A-i nasso ij prim giornaj an piemontèis e a son publicà vàire romanz.
An costa época as peul armarché che la lenga dovrà a l'é soens antëmnà d'italianism, conseguensa djë sfòrs d'italianisassion forsà ëd col temp.

Al prinsipi dël sécol ch'a fa XX ij soget a dvento pi leger e d'ocasion, fin-a ch'a-i riva Nino Còsta (1886-1945) ch'a-i fa torna fé un sàot ëd qualità a la poesìa.
Dël 1927 a l'é 'l prim nùmer dl'arvista Ij Brandé e, dantorn a Pinin Pacòt (1899-1964), a së strenz la neuva generassion ëd poeta ch'a formo la Companìa dij Brandé e che ancora ancheuj a son un-a dj'ispirassion pi genite për la literatura piemontèisa.

Le dontré dariere desen-e d'agn a l'ha vëddù l'arnàssita dël giornalism e lë s-ciòde dla pròsa sientìfica, dzortut ant la crìtica literaria, la lenghìstica e la storiografìa.

La clasificaziån dal piemuntais la pré èser acsé:BR




#Article 128: Ónbria (102 words)


 
LÓnbria l'è 'na regiån d'l Itâglia ed mèz con 834.210 abitànt (dal 2003), e al so chèplôg l'è Perûgia. Ed såura e a maténna la cunfénna col Mèrch, ed sîra e sänper ed såura pr'un pzulén cun la Tuschèna, ed såtta col Lâzi. La só superfézzi l'è ed 8.457 chmq. Al scutmâj d'l Ónbria l'è ed pulmån vaird d'l Itâglia tant ch'l'è pénna ed bûsc.  

La s câta såura a la cadänna 'd muntâgn dî Apenén e l'è traversè dal fiómm Têver. 

La regiån l'à dåu pruvénzi: qualla ed Perûgia (PG) con 59 cmónni e qualla ed Têren (TR) con 33 cmónni. 

 




#Article 129: Pupi Avati (544 words)


Giuseppe Avati, ciamè Pupi, l é ón scritåur ed film e produtåur emigliàn, nèd a Bulåggna al 3 ed nuvàmmber dal 1938.

L é al fradèl pió grand 'd Antonio Avati. Dåpp ch'l'à tôlt la laurea in Siänz puléttichi a l'Universitè d'la só zitè, l'à truvè da lavurèr int'un'aziända indovv i surzlèven la ròba da magnèr e l'à fât al magatt necesèri (i n'éren brîsa tant bajûc) par la só prémma ôvra drî da la cinepraisa, ch'la s ciamèva: Balsamus - Lo sguardo di Satana dal 1969. L'è un film pauråus trésst indóvv tott i s mâzen ch'al n è brisa costè di mondi e ch'i ân fât vadder såul int'i cinema dî dintûren. 

Pasè zéncv ân al lavuré insamm a Pier Paolo Pasolini a l'ûtum film Salò o le 120 giornate di Sodoma, al zîra al só secånd film La mazurka del barone, della santa e del fico fiorone (1975), e dåpp anch' La casa dalle finestre che ridono (1976), un èter film pauråus ed bòna râza che dåpp dî ân l'è gnô un film famåus pr'al nôster cinema. Avati al zîra ancåura dî film ed ste gèner e ai pèr ch'i sèppen èser fât par ló. Avati al s fairma ancåura såura a ste gèner e al drôva pió danèr e dî aiutànt cme stra i èter anch Maurizio Costanzo.

Dal 1977 al vén fôra Bordella, una cumêdia demenzièl indóvv ai é anch Christian De Sica, ch'l êra bän zåuven.
Dal stess ân, Avati, as fà vadder al film zâl Tutti defunti… tranne i morti ch'al n cunvénz mégga tant i créttic e la zänt. 

Dal 1983, al regéssta bulgnais al tâca a scrîver däl cumêdi e al fà Una gita scolastica, mo al vänza ancåura stra i pió brèv con Zeder un èter film da péppacûl, onna däl só ôver pió famåusi. 
Dal 1984, dåpp al fil prôpri inflîz Impiegati, l'è ancåura al regéssta d'un chèplavåur int'al cinema itagliàn, al Regalo di Natale, ch'ai darà una continuaziån dal 2004 ciamàndla La rivincita di Natale.

Dåpp i vénen Storia di ragazzi e ragazze cun Valeria Bruni Tedeschi (1989), Bix (1991), al pauråus L'amico d'infanzia (1993) ch'lè zirè int'i Stèd Uné d'Amêrica e al peppacûl L'arcano incantatore (1996) con Stefano Dionisi.
Dal 1997 al zîra int'una vélla dal Sâs Il testimone dello sposo e dal 1999 La via degli angeli.
Dal 2003 dåpp ch'al n'avêva fât gninta pr'un pulén, al zîra al film ed sentimänt Il cuore altrove col témmid Neri Marcorè e Vanessa Incontrada, ch'in ste film qué po la fà onna ch'la n i vadd brîsa.

Al 2005 l'è stè un bel ân pr'al regéssta, ch'al fa un film con Vittoria Puccini, Paolo Briguglia e Claudio Santamaria, la cumêdia d'amåur Ma quando arrivano le ragazze? e al zîra con Antonio Albanese, Katia Ricciarelli e ancåura Neri Marcorè al film da bandîga La seconda notte di nozze. Dal 2007 l'è la vôlta dal delghè La cena per farli conoscere, con Diego Abatantuono col bèli Francesca Neri, Ines Sastre, Vanessa Incontrada e anch' Violante Placido. L'ûtum l'è Il nascondiglio, un nôv pauråus con Laura Morante ch'la fà una gran sgnåura itaglièna ch'la cånpera un palâz a Davenport, int'l Iowa.

Incû Pupi Avati l'è on dî regésst itaglièn pió famûs e amè int'al månd.




#Article 130: Guido Faba (158 words)


Guido Faba l'è stè ónn dî autûr d'la tradiziån dî scrètt a man int'l ars dictaminis e int'la siänza dal dscårrer ch'l à avó un suzès strepitåus. L'à studiè a Bulåggna e i dîsen ch'l è stè magister dal 1210, po l'à lavurè cme nutèr dal vàsscuv Enrico ed Bulåggna stral 1221 e 'l 1222 e po dal 1226 cme prît int'la capèla ed San Michêl, 'na cîsa con 'na scôla ed gramâtica e dictamen. L'è stè autåur ed squèsi 18 tratè e l'à scrètt ed quî par scrîver däl lètter, d'oraziån e 'd strumént po anch' d'un'ôvra ch'la dscårr däl virtó e dî vézzi. L'è stè al prémm a druvèr in Itâglia la siänza dal dscårrer dî antîg latén al vulghèr l'è stè al prémm a avair butè zå una prôsa leterèria itaglièna. 

In vulghèr dal XIII sêcol:

In latén:

La langua ed Faba l'è récc ed paról d'l Èlta Itâglia, ed bulgnais antîg e 'd tuscàn.




#Article 131: Treṣnêr (5145 words)


Al Treṣnêr o Treṣnêra (Tresinaro in italiân) l'é un turèint ed la pruvîncia ed Rèz, al nâs dal surzéi dal mûnt Fôṣla a cîrca 900 mēter, ind la frasiòun ed Flèina, ind al cmûn ed Castelnōv di Mûnt, a l'òmbra ed la Prēda ed Bişmântva. Al Treṣnêr ind l'andêr vêrs la bâsa al pâsa atâch a Carpnèida, al travêrsa Sigarèl al gîra a dréta Viân, al travêrsa Rundanêra, Jân, Scandiân,  Arsèi, Zimèl e a Rubēra al 's bóta in Sècia.
Int al 1788 ind la só Corografia Lodovico Ricci al li spiêga acsé:

I Cêlti, j antîgh abitânt dal tèri padâni, a venerêven l'âcva e l'êlber cme sègn ed feconditê e guarigiòun,  andêven só pr'i fióm fîn al surzèi per punsêr dal statvèti vutîvi, égh dêven di nòm 'd un dío. Dimòndi di cōrs d'âcva arzân a gh'àn al nòm ch' al deṣvîn da nòm 'd un dío cêltich: Gabelus, dío dal giavelôt, pr' al Sècia, Aventia, dèia dal surzéi, per l' Èinsa, Crosolos, dío ch' al cór ind 'l incavê, pr' al Cròstel, Dolovius, êter dío cêltich p'r al Dôl. Per Luciano Serra al nòm Treṣnêr al pêr arciamêr la devusiòun dal dío frêra da 'na pêrt perché isnaro in cêltich al vré dîr fèr mèinter la zûnta davânti tri l'arciâpa al sègn dal tricipite al móscol dal brâs, Trixinaria l'é ânca al nòm ed 'na cēṣa, al cavalēr Tiraboschi al scrév acsé ind al só Dizionario Topografico-Storico (publichê int al 1824-25 dôp la só môrt): ...nell'archivio della Cattedrale di Reggio conservasi un bel documento della fondazione e consacrazione di questa Chiesa circa l'anno 1133. Un Cittadino reggiano detto Giovanni di Bernardo Normanno, volendo fabbricare una chiesa e uno spedale a onore di Dio e della B.Vergine e del S.Sepolcro detto Tricenaria e avendo a' Canonici di Reggio comunicato disegno, questi pregarono l'arcivescovo di Ravenna Gualtieri perchè ne benediicessa la prima pietra e ne consacrasse l'altare. E questo è forse quello Spedale che è indicato in una carta del 1302 Fr.Johannes Preceptor domus de Tresnaria. Al nòm l'é armêṣ ânch int al ricôrd di pôst, cme al cûnta al Tiraboschi, sèimper ind al só Dizionâri: :… la Villa situata sulla via Emilia quattro miglia a mattina di Reggio chiamasi ab antiquo semplicemente Tresinaro, nome o preso o dato da lei al Torrente, ma oggi chiamasi Masone perchè prima del 1350 era ivi una Mansione (Maison) dell'ordine Gerosolimitano. La villa di Tresinara e' nominata in una carta dell'anno 1010. Mó sèimper per la stôria dal nòm Tresinara o dmèi dal nòm in latèin Trixinaria, al stôrich Rino Rio ind al Vestigia crusunei al dà n'êtra spiegasiòun oséja che ...le due Tessarole (Tesariolae) ed il Dugaro, nella zona a monte della via Emilia, sono le vestigia della stessa Trixinaria, cioè tre rami che si buttavano nel Rio (Trex in Rio)...  dóve Rio l'ēra al nòm ind i tèimp indrê, préma ed còl ed Trixinaria, dal trât ed mèz ed l'antîga fiumâna ch' la fêva tóta la pianûra arzâna fîn al Po e ch' l'as câta ciamêda acsé ind al chêrti préma dal mél. Pó al zûnta che ..il nome di Rio (Trixinaria) dato al regolatore del bacino modenese nel comprensorio della bonifica era evidentemente una derivazione della parola Lario o Larione, mentre si deve escludere senz'altro l'ipotesi, avanzata da altri, che il Larione ed il Rio fossero lo stesso corso d'acqua.  Tânt di nòm d' adèsa di chêv, véli e 'd paèiṣ a tînen da cât i ricôrd de sté Ré; acsé Sân Martèin in Ré, Budriòun, Trignân, Ardiòun, Lariòun, Mandri, Mandiôl, Miljêra (Migliarius), Quartirōl, Chêv Ré, Chêv Traiôl, Ré Grând, tót ind la zôna dal Ré o l'é atâch, mèinter i nòm Marṣân e 'd Zemniôl, dê a divêrsi distèiṣi ed trèin intōren a Stiôl, Sân Martèin, Trignân, Sân Biêṣ ed Curèz, rapreşèinten al bâsi e l' impantanamèint lasê da sté antîgh cōrs d' âcva. Rōl al dêv al só nòm al Ré (Rolum, Rolae, Ariolas, de loco Ariola in chêrti dal 772 e dal 962; Arolum, Ariolae in chêrti dal 1152 e dal 1192). Acsé l'é spieghêda Ré Salṣêr, l'antîga Sân Zôrz in Ré, in un documèint sèinsa nòm dal 1788: la Villa o sia Parrocchia di Rio deve avere sortita la sua etimologia dal Cavo Rio che è quello scolo d'acqua che divide la Villa a levante da Carpigiano, o pure perchè questa Villa contiene molti scoli d'acqua come il Naviglietto, Naviglio Grande, Canale ove è il Mulino, Fossa Maja di Budrione, Rio dei Cà dè Frati e tante altre fossette le cui acque tutte direttamente o indirettamente scolano nel cavo Parmigiana-Moglia. Ânca ind al Carpṣân catòm Zemniôla e Zumgnôla e int al 1284 as lêz che al lèt ed la Zumgnôla l'é stê afitê cultivê. Secònd al Rombaldi …. era questo l'antico letto del Tresinaro; i carpigiani, per prosciugarlo dalle acque stagnanti, fecero un cavo e lo rifecero dopo che i reggiani, proprietari del territorio, l'ebbero riempito.

Al Chêv Treṣnêr l'é còl ch' a gh' armâgn incō ed l'antîgh cōrs dal turèint  Trixinaria che incō al cór ind la zôna tra i Cmûn de Scandiân e Rubēra fîn a dêr int al Sècia. Ind al cōrs di sècol al turèint a gh'é stê fât cambiêr diresiòun divêrsi vôlti per cōlpa dal só ṣregolatèsi che dêven dân al coltivasiòun di câmp e al metîva a rés'c al mantgnimèint dal popolasiòin ch' l' incuntrêva lòngh a la só strêda. Atravêrs al stódi di vèc lèt di cōrs d'âcva ed la Regiòun a s' é vést la grôsa impurtânsa dal turèint Treṣnêr ind la pianûra arzâna: al divêrsi zôni quacêdi da i cambiamèint ed diresiòun a gh'àn, in totêl, 'na larghèsa cumpâgna a còli dal Sècia e dal Cróstel. Ind i sècol i cōrs di fióm e turèint ed la Pianûra Padâna per cōlpa ed l'òm o per cōlpa 'd fât naturêl àn cambiê diresiòun divêrsi vôlti. Ânca int l' Arzân in spēce ind la pêrt spiâna ed la pruvíncia l'é sucès tót còst. Al Treṣnêr insèm al Cróstel àn cambiê ed dimòndi la diresiòun a còl ch' l'êra, ind la luntâna època dal fèr, al só lèt naturêl. In cl' època e in còla dôp, l'època rumâna, al Trenṣêr l'andêva dêr int al Cróstel dal pêrti ed Sân Mavrési (Rèz) ch' al cuntinvêva pó vêrs mezanôt, secònd la dréta Gavâsa, Bódri, Curèz, Miljêra; ind l'êlt medioēv al Cròstel l'à 'vû divêrs câmbi ed diresiòun e al s'é spustê vêrs sîra l'é pasê da la lénia Gavâsa-Miljêra, Gavâsa-Fâbrich, a còla Gavâsa-Bagnōl, e Nuvalêra; al Treṣnêr invêci l'à cambiê diresiòun atâch a Véla Runcadèla vêrs mezanôt, l'é andê, prubabilmèint, ind j antîgh lèt dal Cróstel, al percōrs ed Sân Martèin l'ēra atîv ânch int l'XI sècol (Cremonini,1985); int al 1229, bâs medioēvo, al Cròstel a gh' àn cambiêr la diresiòun a mezdé ed Rèz, l'é stê spustê divêrsi vôlti fîn arivêr a la puṣisiòun dal dé d' incô(Cremaschi e Marchesini, 1978); ind l'istès peréiod ânch al Treṣnêr a 'gh vîn cambiê diresiòun cun al fêrel andêr in Sècia, secònd al cōrs dal dé d'incô Arsèi-Rubēra. (Cremonini, 1986);ind l'etê modêrna i cōrs d'âcva che gh'în armêṣ ind la bâsa în quêṣi tót dovû a i turèint Cróstel e Treṣnêr. Ind l'antichitê la situasiòun dal j âchev l'êra bèin divêrsa da còla dal dé d'incô, cun al Pó pr ' un bèl pô spustê a mezdé cun un efèt de schisamèint só la diresiòun di fióm che gnîven zò da la muntâgna, custrèt a d'andêr in gîr per la lêrga Vâl Padûṣa, préma ed butêres in mêr.
 

Còst fîn a quând un grând scaravôlt geogrâfich l'à mudê la diresiòun di fióm oséja la ròta dal Pó atâch a Figarôl (in pruvîncia ed Ruvîgh)  sucèsa tr' al 1152 e al 1153 cun un spustamèint vêrs mezanôt ch' l'à purtê al necesâri cambiamèint ed diresiòun dal Sècia, dal Cròstel e 'd l' Èinsa cun un spustamèint pôch a la vôlta da matèina a sîra. Mó préma de sti grôs cambiamèint la Trixinaria o dmej al Ré, as zuntêva, ind la zôna ed Rōl,  cun un vèc lèt dal Cròstel. Cme l' arcôrda Rino Rio … Il Rio sfociava, nei tempi anteriori alla conoide del Crustulus Magnus, da solo nel Larione, nel luogo ove sorse l'antica isola Muricola (S.Benedetto Po); in tempi successivi si unì al Crostolo presso Rolo ed ebbe sfogo nei rami più meridionali (Tagliata, Moglia) del Po stesso. Al Crustulus Magnus che Rino Rio al numîna, l'é ûn di cōrs dal Cròstel ch' l' à dê urègin, per ṣlargamèint, a ûn di pió grôs depôṣit ed fratóm dal j aluviòun ind la pianûra arzâna. Sti depôṣit în cumincê a l'inési dal III sècol p.C. e în durê sèinsa fermêres per 700 ân. A fân pêrta, a sté grôs depôṣit ed ed frantóm fât a pûnta, la magiōr pêrta di trèin ed Masinsâdegh, Prefuntâna, Pevròsa e la pêrt êlta dal campâgni ed Bagnōl, Nuvalêra Campagnōla, Fâbrich e Rōl. Un râm secondâri de sté Crusrulus Magnus l'à fât i trèin êlt ed Bódri, Fosdònd, Cânol e Cugnînt. Gabriele Mantovani as dîṣ che al Ré as butêva int al Cròstel al Cantunâs che dal cól pûnt lé in dōp al sré la  Fossa Scaveriola exiente in Braida de Noventa numinêda int al 772 in un decrêt dal Rè Longobêrd Desiderio, ch' l' é la Fôsa ed Rêṣ dal dé d'incô. Al sègn lasê dal traspôrt ed gêri e sâbi dal Crustulus Magnus, ind al sarêr al cōrs dal jâchev dal Ré, che 'n gh' la cavêven mìa acsé a rivêr in Pó, al fōrma chi pantân che dân urègin a còl lêregh impantanamèint, ciamê, ind al j antîghi chêrti, cme Val Putrida e ch' la quacêva pêtra ed la bâsa arzâna e mudnèiṣa. La zôna a mezanôt ed Ré Salṣêr, còla ciamêda Campâgna dal Bundiòun bunifichêda vêrs al fîn dal XIII sècol da Corrado da Curèz insèm al sît ed Cà di Frê la vîn spieghêda acsé da Eustacchio Cabassi in 'na lètra dal 21 Agòst 1790 al Tiraboschi ...questa tenuta, divisa tra i due territori di Fabbrico e di Rio, viene circondata a Mezzogiorno dal Tresinaro, ossia canal di Migliarina, a settentrione dalla Fossa di Raso, che anch'essa divide il rollese dal territorio del Principato di Correggio, a ponente vien divisa dal picciol cavo detto il Naviglietto ed a levante ha per confine altro cavo scolastico detto la Fossassa ed i prati di Correggio.  Al solevamèint ch' al s'é fât mjêra d'ân fà che, a fōrma ed filòun de schîna, al se ṣvilópa da Curèz fîn a Fâbrich a né êter che l'êrṣen centrêl comûn di dû bacîn ed culmêda dal Crustulus, a mansèina, e 'd la Trixinaria a dréta. La Tresinaria l'intervîn ânca ind al furmasiòun campagnôli ed la bâsa mudnèiṣa: la Secula e la  Trixinaria a s'unîven int al lôr sbòch al piân e fêven un lèt ónich, a tgnîven 'na grôsa strésia dal trèin insém al cunfîn tra Curèz e Chèrp e, in cêrt pûnt, la rivêva a trî chilômeter ed larghèsa. Nel Principato di Carpi – a sustîn Rino Rio – fra le campagne di Fossoli e di Budrione, lungo quella strada che prende ancora il nome di Via delle Senare e corre parallela alla Fossa Nuova, ci rappresenta la zona di maggiore e più intensa deposizione delle acque del Trixinaria (Dosso Senara) e chiaramente stabilisce l'esatta posizione dell'alveo centrale di questo torrente antico ed il suo tracciato che seguiva quasi esattamente il corso della Fossa Nuova attuale. Al Dosso di Carpi, ch' l' é la pió antîga schîna d'êşen ed fióm cgnusû in Emélia,  la dêv, prubabilmèint, al carateréstichi 'd la só fōrma prôpria al Treṣnêr. Incòra dôp al mél al Sècia a 's dividîva in dû râm, ûn ed quisché, còl ch' l' êra drē schêres, al tirêva drét vêrs mezanôt insèm al j âchev ed la Trixinaria, che se smercêven e ocupêven al lèt dal pió antîgh Ré e andêven ind la zôna ed Chêrp e 'd Nōv fîn a dêr int al sistêma Bondenum-Burana. Fîn al XIII sècol, al tròunch pió bâs  dal Treṣnêr, l'é stê ciamê da i Mudnèiṣ  Fossaregi, Fossa de regi, Fossaraxo, Fossa de raso ch' l'é pó al nòm d' adèsa dal pcòun dal Chêv Treṣnêr dal Cantunâs al só sbòch ind la Parmigiana-Moglia.

As sà che ind al Setsèint al Treṣner a 's butêva incora in cól pcòun dal Pó ciamê Bondeno, a 's gh'à nutésia invêci che al cambiamèint ed diresiòun ch' al i pôrta diretamèint in Pó la sia sucèsa tra l'Otsèint e al Novsèint. Ind al só percōrs originâri al Treṣnêr al traversêva Felghêra, Sabiòun, Véla Runcadèla, La Maşòun (ciameda Treṣnêra) pr'andêr vêrs Sân Martèin in Ré per un trât che cîrca circòrum l'é cumpâgn a còl d' adèsa. Giovan Battista Venturi ind la só Storia di Scandiano al dîṣ: … il Tresinaro non s'univa, come fa di presente, a Secchia presso Rubbiera ma correndo solitario per Fellegara, Sabbione, Roncadella, Masone ec. andava sul Carpigiano a cadere in quel che oggi dicesi il Canale di Migliarina e quindi nella Fossa di Raso: si intraprese di rimediare i danni che esso Torrente recava alle Ville inferiori rivolgendolo da Fellegara ad influire in Secchia presso Rubbiera, operazione coerente al saggio principio idraulico che i Fiumi debbono, per quanto si possa, raccogliersi in uno. La grôsa ôvra ch' l' aré duvû mèter a pôst al ṣagerasiòun dal Treṣnêr l' an gh'à mìa 'vû véta fâcila, sèimper Giovan Battista Venturi al spiêga: :..Quando il Marchese Niccolò d'Este fu diventato padrone di Reggio, i Modonesi, che non vedevano di buon occhio aumentarsi le acque di Secchia, pressarono nel 1415 che il Tresinaro fosse rimesso nel suo alveo antico. Il Marchese spedì Ingegneri a visitare i luoghi, dopo di che scrisse a Reggio che non permetterebbe cosa onde poteva nascer danno a quella Città a lui cara egualmente che a Modena: onde si sostenne la deviazione già fatta, nonostante che i Modonesi reclamassero ancora.Sembra dunque che il Tresinaro se ne andasse per l'alveo antico sin presso il 1300.  Só la dâta e l'època dal tâj a ghe srén dimòndi prôvi, a prupôṣit Giovan Battista Venturi al dîṣ: :..Nel Codice Pax Costantiae scritto intorno al 1300 fra i possessi del Comune di Reggio si notano le terre e l'Isolare di Tresinaro Vecchio in Fellegara e da Fellegara in giù sin dove si estende.E nel 1321 il Podestà di Reggio dopo aver citato con proclami chiunque pretendesse aver diritto, in fundo seu antiquo lecto Trixinaria veteris, nelle Ville di Sabbione , Gavasseto, Roncadelli e Tresinaro, onde vengano a dire sue ragioni, decide che il detto fondo appartiene tutto al Comune di Reggio. Famōṣi ânca al carateréstichi ed l'ôvra, cme l'arcôrda incòra al Venturi:  ..sussiste anche oggidì in Fellegara a ponente della Botte di Canale di Secchia un muro semisepolto lungo intorno ai mille metri e chiamasi il muro de carpigiani perchè forse lo costruissero essi attraverso del Tresinaro vecchio ad oggetto di meglio assicurarsi che il Torrente mai più non corresse verso le lor campagne. Di fatti bisogna dire che, anche dopo la deviazione, il Torrente in piena rompesse alcuna volta a quella banda, poichè nel 1359 le sue acque corsero inondando sino alla Pieve di Prato.  Dôp al cambiamèint ed diresiòun la purtêda dal jâchev dal trât a vâl ed Rubēra l'é dimòndi calêda. A testimônia al fât che quând a 's vōl sgnêr al Chêv a 's drôva al nòm  Tresinaria vechia.  Dôp al tâj a 'gh và dêr dèinter al sculadûri dal campâgni intōren a Bâgn, Casōla e Marmirōl e al j âcvi nîgri dal fògni. Al vèc Treṣnêr, al cunfîn cun Chêrp, al ciâpa al nòm ed Canêl ed Miljarèina pó còl ed Fôsa ed Rêṣ préma ed butêres ind la Parmigiana-Moglia.

A 's capés che cme tót i canêl e i chêv che córen o che curîven ind la pruvîncia, ânca al Treṣnêr e in particulêr l'ûṣ dal só âchev che traversêven paèiṣ, frasiòun e che sgnêven di cunfîn, în stêdi argumèint ed tânti quistiòun e pefîn ed guèri. La Fôsa ed Rêṣ l'é stêda mutîv ed quistiòun cme còsta: ind al 1463 in 'na sentèinsa dal Cumisâri Costabili, zódis deleghê dal Dóca Borso d' Este ed Frêra, a s'ēra stabilî la proprietê carpṣâna ed la Fôsa ed Rêṣ, mó, per impidîr che i sgnōr ed Rōl e Curèz a gh' andésen al tèri sòt âcva chilôr a prîven druvêr la Fôsa cme fôs sculadōr dal sô âchev a prîven druvêr … una bocca da aprirsi sotto il ponte di legno nell'arginello di S.Giacomo. Dâto che la sentèinsa an n'é mìa stêda mésa in prâtica a 's rîva, pôch ân pió têrdi, a minacêr 'na guèra: quî ed Curèz a mânden 160 òm armê ed baléstra e êtri êrmi a Cà di Frê per tajêr al j âchev, mó cun 'n acôrd int al 1490 la quistiòun la 's mèt a pôst. O cme int al 1615 quî ed Sân Martèin ind al dêr 'na mân al Dóca Cesare d'Este in un scûnter cun i Da Correggio, a ròumpen cun bâli ed fèr la ciâvga ed Treṣnêra in môd che l'âcva dal Canêl d' Èinsa la pasès ind al Chêv e la metés sòt âcva i dintōren cun un grôs dân pr 'i mulèin ed Curèz. A gh'é al quistiòun tra Rèz e Chêrp: int al 1808 Ludovico Bolognini al scrév int al Memorie idrauliche per il Dipartimento del Crostolo … La Città di Reggio pretende che le acque di Tresinaro siano tutte sue; essa le estragge al Nord della botte del Canale (di Secchia) e le conduce a cadervi dentro, poco al di sopra del Molino Rangoni.I Reggiani avevano già sino del 1179 ottenuto da Albricone loro Vescovo per mezzo dei consoli del Comune, l'acqua del Tresinaro, onde impinguare il loro Canale, dando in compenso al medesimo vescovo un cotessero di Molino entro ill Canale stesso. O cme int al 1810 quând la  Delegazione del Circondario d'acque di Correggio la segnêla a l' agînt di bacîn ed la curòuna d'Itâlia a Rèz che ind al sît Levata 'd un têl Luigi Trivelli a Pansân, dóve i só terèin în la naturêla divisiòun tra sti circundâri e al mudnèiṣ e al carpṣân, é stê fât un taj ind l'êrṣen ch' al fà da cunfîn a la proprietê acsé che al j âchev ed Pansân e Campgajân … in caso di escrescenze non possono passare per lo stretto regolatore carpigiano di Fossa Nuova ma caricano la Fossa Marza di otto e più macine d'acque non sua, da questa corrono nel Tresinaro, o canale di Migliarina, e giunte alla Cà de Frati rompono gli argini e sforzano le acque di Fossa di Raso a gonfiarsi e a spandervi come è accaduto lo scorso dicembre per ben quattro volte.  La quistiòun l'é finîda bèin 41 ân dôp. Fîn a rivêr a j inési dal '900 quând al gvêren dal j âchev arzâni miscóli 'd un mijêr ed Cunsôrsi, despès nê da antîghi Cungrēghi, cun pôca autoritê só pôchi zôni sèinsa urganiṣasiòun e mìa in grêd ed capîr e gestîr al problêma dal j âchev. Ed còl peréiod armâgnen i Statût, al delébdri de spèiṣa, i dâsi, al lît e al quistiòun a cuntêr al ṣvilóp ed la rêda pruvincêla dal j âchev. Int al 1912 as fà al Cunsôrsi ed bunéfica ed préma categoréia in dréta dal Cavo Parmigiana- Moglia, che int al 1928 al cambia in Bonificazione Parmigiana-Moglia. Al Chêv Treṣnêr al mócia 'na grôsa impurtânsa in quânt al dvèinta ûn di pió impurtânt sculadōr ed la zôna êlta ed la pianûra arzâna-mudnèiṣa. A i prém 'd j ân '30 per garantîr al dmèj al lavōr de sculadōr ch' al duvîva fêr, la larghèsa dal Chêv la vîn ṣlarghêda in manêra adâta. Int al 1988 dôp che în stê fât di stódi dal  Dipartimento di idraulica dell'Università di Pavia a l' Ênte ed Bunéfica în stê dê di finansiamèint per un prugèt 'd adatamèint ed la sesiòun ed pasâg dal Treṣnêr, 'd arnuvamèint di lavōr fât a mân (20 pûnt e soquânti bréj), ed costrusiòun ed 'na câsa de ṣlêregh ed cîrca 100 èter ind la localitê ed Cà di Frê. 

La particulêra puṣisiòun ed la vâl dal turèint Treṣnêr, ind la pêrta a matèina ed la pruvîncia ed Rèz, a l'à fâta dvintêr 'n' impurtânta véia de spustamèint e 'd trâfich. La fōrma di maṣégn e dal trèin cun al vicèndi stôrichi che ind i sècol l'àn travetsêda àn lasê divêrs sègn ind al paeṣâg e int l'architetûra di bōregh e àn richî la vâl d' uṣânsi e 'd cultûra. La Vâl Treṣnêr la 's presèinta incō cme un pôst réch d'incânt, dal surzéi a l'êlt e mèdi percōrs, tipicamèint apenénich,  fîn a la pêrta pió bâsa dóve la dà ind la pianûra ed fiânch a la capitêla Scandiân. A s' arcâten in lē ricōrd stôrich sparpagnê e, despès, spetacolêr ind al ṣlâns in âria di castê, dal tòri campanâri, dal cà a tòr, insèm a un tsû cunômich brilânt mó mìa preputèint vêrs al paeṣâg cun al ritôren, un pô a la vôlta, ed la gînta ind i bōregh da tèimp bandunê e che incō în 'na siēlta léfa a la véta ed sitê. Al paeṣâg ed la Vâl Treṣnêr l'é diferèint e al câmbia di mân in mân che da la mèdia muntâgna, dóve a nâs al cōrs ed l'âcva, a 's va zò vêrs la lêrga pianûra. La cultûra int la vâl la s'é ṣvilupêda a l'òmbra de sté gustôs paeṣâg, per j abitânt l'é un elemèint ed carâter, che, per cêrt aspèt, l'é incòra pió impurtânt ed còl d' èser 'd un precîṣ paèiṣ. L'elemèint centrêl de sté paeṣâg l'é ed sicûr al Turèint mìa sèimper visébil perché despès l'é incanalê  drēda a di maciòun d' êlber, se nò l'é divîs da la strêda da di sît e da fabrichêt. L'é pusébil vèdrel e ânca traversêrel a mezanôt ed Sigarèl, al Mulèin dal Vèini, a mezanôt ed Cà Orsino, Al Mulèin dal Cmûn, a Viân, Rundanēra e naturalmèint a Scandiân. Per cgnòser al turèint, per gôdres al belèsi ed la vâl o andêr a la sêrca 'd j ângol  naturêl o paeṣâg personêl ( e magâra ed gôdres in solitódin, cun al piaṣèir ed la nuvitê) l'é necesâri mètres ind i pâgn ed 'n esploradōr e andêr per avintûri ind i bōregh iṣolê e só per di sintêr tót da sperimentêr, perché al turèint e la vâl în mìa incòra stê atresê per un turîṣem fâcil e bundânt. Secònd al diretîvi ed la Comunitê Europèa in Vâl Treṣnêr è stê catê soquânti zôni ed particulêra impurtânsa naturaléstica: Cà dal Vèint, Cà dal Lōv, i Gès ed Bursân, Mûnt Dûr, la Vâl ed mèz dal Treṣnêr, Vâl Durgôla

Al burghêdi ed  campâgna, în mési, quêṣi sèimper, insém a côsti ed prêda luntân da i trèin ed tèra crēta e ṣbriṣlōṣ cme în la grân pêrta dal culèini ed la vâl, as trâta ed bōregh che tînen da cât elemèint ed costrusiòun che s' arfân, i pió antîgh, al XV sècol, quând al ṣlarghêres ed la popolasiòun l'à multiplichê i cèinter abitê. Int al medioēv la popolasiòun l'ēra ed mēno e préma ed tót mucêda d'atōrna a i castē. Pr' al viṣitadôr atèint ch' al vrés andêr fōra da i percōrs principêl per serchêr i sègn di sècol cme s' àn lasê al lavōr e la creativitê ed l' òm, sté patrimòni ed costrusiòun stôrichi e còli ed 'na vôlta în óna dal carateréstichi pió interesânti. Dôp che da la fîn ed la secònda guèra mundiêla pêrta de sté testimuniânsi în stêdi trascurêdi e s' în ruvinêdi, as vèd da soquânt ân un récoper, cun la mîra d' andêregh a stêr, di bōregh, cun un magiōr interèsi vêrs i fabrichêt ed 'na vôlta che vînen restarvê despès cun un bòun riguêrd vêrs al carateréstichi ed costrusiòun uriginâri. A 's trâta ed palasôt sgnurîl o cà da cuntadèin pió mudèsti opór uratôri e cēṣi, soquânt ed còsti în ed 'na grôsa impurtânsa artéstica opór ed cà a tòr che în la carateréstica pió cêra e interesânta de sti paèiṣ,  o ed mulèin che ind la vâl a gh'àn 'na lònga stôria. An mânchen mìa ind i bōregh ed la vâl eşèimpi, stremnê un pô dapertót, ed l' êrt ed la prêda: purtêl e fnèstri decorê, stépit e architrêv cun dâti e sègn. Al materiêl druvê l'é al môrbid sâs ed côch ed la culèina adât in môd particulêr a la decorasiòun cun la scultûra, dimòndi di pió che mìa la dûra prêda druvêda ind i paèiṣ ed l'êlt Apenèin. Ind al fiânch a sîra dal mûnt Valèstra a 's câta 'na famōṣa chêva 'd un tîpo ed sâs ed côch dimòndi fîn, sfrutêda da i tèimp antîgh e dóve a gh' în armêṣ di sègn cêr.

Tânt êren i mulèin ind la Vâl Treṣnêr. An masnêven mìa sōl al furmèint e al furmintòun, mó fêven ânca la farèina ed castâgni, o adiritûra, cme al Mulèin dal Nōṣ, ch' l' êra atâch a 'na grôsa nuṣêra, schisêven i garól per fêr l'ôli ed nōṣa, druvê per fréṣer e druvê ânca cme antizēl dal Vés'c ind la stagiòun invernêla. Ind al grôs mulèin lavurêven ânca al trèi mêsni pr'al furmèint, al furmintòun e pr'al castâgn. Int al Treṣnêr a funsionêva ânch al Mulèin dal Vèini cun atâcha la tinturéia: cun la lâma vèirda dal nōṣi o cun al scôrsi e al raîṣi ed la piânta a 's utgnîva 'na tînta la tînta ed nōṣa ch' la gnîva druvêda ind i lavōr da marangòun. Al rôdi di mulèin ēren generalmèint in lègn ed quêrsa, sercêdi ed fèr, cun 'n mèza vintèina ed pêli. I grôs êlber ed trasmisiòun, ânca lōr ed quêrsa, pugêven só di sustègn fudrê ed piòmb; j ingranâg êren invêci 'd ōlem.

Ind la fâsa dal culèini ed Rèz, al cà a tòra în l'elemèint arcitetônich pió s'ciasèint 'd un tsû edilési ch'al mantîn incòra al carateréstichi ed 'na vôlta. La Vâl Treṣnêr l'é fôrsi la pêrt ed la pruvîncia dóve sté costruzion în di pió. Cun al lōr ṣlâns drét vêrs l' êlta a carateréṣen ânch adèsa al prufîl di bōregh antîgh. Al prémi cà a tòra, fōrsi a imitasiòun dal tòri sitadèini, a s'arfân a la fîn dal medioēv e a gh'àn préma ed tót mîri ed difèiṣa, al mudèl però al vîn fōra préma 'd tót tr' al Quatersèint e al Sincsèint. A vîn druvê masmamèint la prêda, tirê só cun la piânta quadrêda, piotôst masés, la porta l'é alvêda da tèra a s'égh va dèinter cun 'na schêla ch' la pōl èser tirêda só. Ind al piân pió bâs a câten pôst al depôsit dal magnêr e la stâla dal bèsti, a mèz a 's câta la cà e al têrs piân la clumbêra. Ind i sècol dôp la cà a tòra l' as fà pió ṣlansêda e la se ṣgrôsa, a la prêda a s' égh cumpâgna al côt e cun ló as vèden i prém elemèint decoratîv. A vîn a mēno al biṣògn ed la difèiṣa, e la cà a tòra, ânca se la mantîn la funsiòun ed clumbêra, la dvèinta prém ed tót un elemèint ed diferèinsa per la faméja che, per l'avmèint ed la gînta int al bōregh, la 'gh pôgia intōren dal j êtri costrusioun. 

I bôsch a quâcen 'na bòuna pêrt ed la vâl, cun al mâsem ed la preṣèinsa ind la zôna ed Carpnèida, dóve interèsen un têrs dal teritôri comunêl, e cun al ménim ed la preṣèinsa ind al teritôri de Scandiân. Impiantê ind tèimp antîgh în stê, ind i sècol, óna dal pôchi cultivasiòun che àn dê 'na mân a sfamêr al popolasiòun muntanêri. Incō sōl al piânti iṣolêdi e inestêdi a maròun a gh'àn un quêlch valōr cunômich, mèinter al divêrsi varietê ed castâgni, ch' an rènden pió e mìa pió curêdi, a tènden a 'd arculêr per al bandòun e ânca pr' al gnîr avânti dal j êtri piânti dal bôsch. I castagnēt a gh'în incòra ind al cmûn ed Carpnèida ind al zôni ed Marôla e dal mûnt Fôṣla. Dimòndi în al piânti monumentêli cme i fâz dal mûnt Fòṣla e dal mûnt Dûr, i pîn salvâdegh ed Sân Valintèin ed Baîṣ, dal mûnt Dûr e dal mûnt Pilâster a Viân. La quêrsa a Cà Mûnt ed Sōver atâch a Scandiân a Vetòunṣ, a Fîgn, e al mōr grând al Gêls de Scandiân. La Vâl Treṣnêr l'é óna dal stasiòun pió meridionêli dal pîn salvâdegh, sta bèla piânta, cunsiderêda un relét dal j èpochi pió frèdi, la gh'à la funsiòun presiōṣa ed bunifichêr i trèin ed crēta e mēno bòun per permèter dôp l'impiantêres dal piânti cun al fòi lêrghi.

Óna  dal principêl curioṣitê geolôgichi ed la vâl în i vulcanèt. Al fenômen a 's câta, cun efèt dimòdi spetaculêr, in localitê Argnân dóve al cmûn ed Viân l'à més só di percōrs alvê da tèra in lègn (ed j êter, pió céch, a 's câten atâch a Chêṣla). I vulcanèt ciamê ânca sêlsi în uriginê da di gâṣ che a vînen só da tèra cun di barbój in mèz al pantân léquid cumpâgn a la pulèinta quând la bòi, cun 'na diferèinsa che in cól chêṣ ché an gh' é mìa calōr perché as trâta ed pòc frèd, fés e pèiṣ, cun dal striadûri nîgri duvûdi a un pô ed petrôli ṣmercê al pantân. Quî d'Argnân a fân pêrta 'd un sistêma geolôgich emiliân ch' al presèinta fōrmi cumpâgni ânch in êtri zôni dal Mudnèiṣ e dal Pramṣân. As trâta 'd un fenômen piotôst rêr a livèl mundiêl, e i vulcanèt d' Argnân în tr'al furmasiòun pió lêrghi de sté tîpo. Mìa sèimper ind i sècol i vulcanèt în armêṣ tranquêi cme adèsa, dal vôti àn dê urègin a erusiòun spetaculêri cun di lânc ed pantân vêrs al cêl êlti dal vintèini ed mêter. In stê studiê int al Setsèint da famōṣ sinsiê scandianèiṣ Lazzaro Spallanzani.

Frût ed la ruṣgadûra ch' l' à ṣmagnê j êlber e ch' l' à més a nûd spetacolêri crèsti ed tèra crēta, i calânch  în al fenômen pió impresiunânt ind la culèina che a n' în sègnen di lêregh trât. Int la Vâl Treṣnêr, ch' l' é réca de sté furmasiòun ed tèra crēta nûdi e sèchi ind dal só aspèt quêsi lunêr, a 'gh n'é ed dû tîpo: a Viân-Vsignôl în di pió i calânch fât ed tèra crēta ed tânt culōr, a strêt, dóve i culōr în dê da la preṣèinsa 'd sêl minerêl divêrs, a Baîṣ invêci i calânch a ciâpen un culōr tót cumpâgn, griṣâster, cun pió sâs che vînen fôra. I grôs depôṣit ed tèra crēta, che în al mutîv dal fenômen di calânch, în sfrutê lergamèint da l'indóstria dal piastrèli ch' la gh' à 'vû, ind j ân, un grôs ṣvilóp ind la zôna tra Scandiân e Sasōl




#Article 132: Tizén (206 words)


Al Tizén l'è un fiómm d'la Svézzra e d l'Itâglia ed såura; al côver un basin ed 7.230 km².
Al nâs atais al Pâs d'la Nuvêna, a la cunfénna stral Cantån Tizén e la Pruvénzia ed Verbàn-Cûsi-Òssla, dåpp ch'l à traversè la Vâl Bedrètt, la Vâl Leventénna e la Pièna ed Magadén prémma 'd cazèrs int'al Lèg Mazåur. Ai véggn fòra a Sèst e al cårr in direziån ed såtta a maténna marcànd la cunfénna stra la Lunbardî e al Piemånt; atais a Pavî (4 km pió såtta) al s câza int'al Po, dåpp 248 km de cåurs, cun una purtè mêdia ogni ân ed 350 m³/s (ch'al fà al fiómm pió récc d'âqua strai afluént dal Po). 

Al fiómm l'è di mondi inpurtànt par l'economî lunbèrda. In Svézzra i al drôven pr'al centrèl idroelètric, mänter che in Itâglia i al drôven par tirèr l'aqua int'la Bâsa Padèna cme al Navéll Grand ch'al partéss dal Tizén. 
L'anbiänt naturèl dal fiómm l'è, al cuntrèri ed squèsi tott i fiómm itagliàn, tgnó bän: al tragétt itagliàn l'à dè vètta a dû pèrch naturèl regiunèl (Pèrch naturèl d'la vâl dal Tizén, quall lunbèrd e quall piemuntais) cun una superfézzi generèl ed pió ed 97.000 ha, la pió granda d'Euròpa.




#Article 133: Lazzaro Spallanzani (511 words)


Lazzaro Spallanzani  ( Scandiân 10 znêr 1729 – Pavia, 12 fervêr 1799) l'é stê un biôlegh italiân. L'é nasû da Gian Luca e da Lucia Zigliani; a quéndş ân l'è andê ind al colèg di geşvéta ed Rèz, dóve l'é andê adrê a i cōrs ed Filoşoféia e Retōrica.

A Bològna l'à fât i stódi ed Dirèt, mó l'à bandunê dôp ed pôch sté Facoltê per dêres a la filoşoféia naturêla. L'à cumincê cme sinsiê cun al Lettere due sopra un viaggio nell’Appennino Reggiano e al lago di Ventasso, che tratêven al prublêma ed l'urégin dal surzéi. Int al 1757 l'à insgnê Grêch int al Seminâri e Fèşica e Matemâtica a l'Universitê ed Rèz. Int al 1761 l'à cumincê a interesêres ed la nâsita naturêla, al pricipêl problêma alōra discós da i naturalésta, e, dôp quâtr ân de stódi, int al Saggio di Osservazioni Microscopiche sul Sistema della Generazione de’ Signori di Needham e Buffon (1765), a gh' l' à cavêda a stabilîr ch' l' êra sèinsa fundamèint. Sté lavōr al l'à fât cgnòser in tóta Eurôpa. Int al 1762 al s'é fât prêt e int al 1763 al s'é spustê a Mòdna, dóve l'à insgnê Filoşoféia a l'Universitê e Matemâtica e Grêch int al colèg ed Sân Chêrel. Int al 1768 al s'è interesê a la circolasiòun dal sânghev e só sté argumèint l'à publichê Dell’azione del cuore nei vasi sanguigni.

Int al novèmber 1769 l'é stê ciamê a l'Universitê ed Pavia, per insgnêr Stôria naturêla e l'à tôt in mân la diresiòun dal Muséo ed l'Universitê, dóve l'é stê retōr int l' ân 1777-1778. Tr'al 1777 e al 1780 l'é andê in fònd al prublêma ed la râsa e fîn dal 1777 per prém l'à imprignê cun la sirénga di ôv ed râna e rôsp. L'à unî i rişultê di só sperimèint in Dissertazioni di fisica animale e vegetale. Al s'é dê, in pió, a i stódi che riguêrden la digestiòun e la respirasiòun. I só stódi ed fişologéia dal stòmegh e 'd la pânsa în stêdi fundamentêli per spieghêr cme  l'andamèint ed la digestiòun an n'é mìa sōl ind la tridadûra mecânica dal magnêr, mó ânca in 'na manēra ed lavōr chémich int al stòmegh, necesâri per digerîr i nutrièint.

Fîn dal 1771 l'êra ariusî a fêr un Muséo de Stôria Naturêla, che, cun l'andêr d' j ân l'à mucê 'na grân nòmina, ânca internasiònêla, e l'é andê a vèdrel ânca l'imperadōr Giuseppe d' Austria. Int al 1785, mèinter l'êra in viâş de stódi a Costantinopoli e ind i Balcani, l'é stê inculpê dal guardiân dal Muséo ed Pavia (més só da soquânt colēga) 'd avèir rubê di rèst dal Muséo: la vicènda l'é finîda ûn ân dôp cun la prōva ed l'inusèinsa cumplēta de Spalanşân e la cundâna di sparladōr. L'é môrt ind la nôt tra l'11 e al 12 fervêr 1799 ind la só cà a Pavia. In pió dal Muséo ed Pavia, Spalanşân l'à fât ind la só cà de Scandiân 'na colesiòun privêda, che incô l' as câta ind i Musèi Cèvich ed Rèz.




#Article 134: Walter Veltroni (124 words)


L'è stè prémma sénndic ed Råmma: i l'àn elèt par la prémma volta dal 2001 e dåpp i l'àn riconfermè int'äli eleziån d'la cmónna dal 2006 con 61,8% ed vûd, al s'è diméss al 13 ed febrèr dal 2008 par candidèrs ali eleziån puléttichi d'avréll.

Dal 14 d'utåbber 2007 l'è segretèri puléttic naziunèl dal Partîd democrâtic, elèt coli Eleziån primèri dal Partîd democrâtic col 76% ed quî che vudèven. Dåpp ch'l è caschè al guêren ed Romano Prodi, l'à stabilé ch'al só partîd al srè andè da par ló e al s'è candidè a advintèr Presidänt dal Cunsélli.

L'è stè vicepresidänt dal cunsélli e minîster dî bén culturè dal guêren Prodi II e segretèri dî Democrâtic ed Mancénna da utåbber 1998 a avréll 2001.




#Article 135: Natale Prampolini (454 words)


Natale Prampolini (Rèz 25 dicèmber 1876 – Ròma 18 avrîl 1959) L'é stê un inzgnēr, bunificadōr e senadōr italiân.

Nasû a L'Uspési 'na frasiòun ed Rèz int al 1876, da Girolamo e da Beatrice Davoli, l'à cumincê i stódi universitâri, e int al 1900 a 24 ân, al s'é laureê in inzgnerìa a l'universitê ed Turèin. Al tèimp di stódi as sintîva purtê vêrs i laboratôri sientéfich, in particulêr quî ed chémica. In un prém mumèint al só lavōr l'ēra ind l' indóstria di cuncém, al s'é impgnê e l'à fât e strêda int al râm ed la chémica industriêla, cunvînt dal şvilóp ch' l' aré 'vû int al 1900. Al fà vèder subèt al só carâter ânch in sté câmp cun al fêr dimòndi stabilimèint e avèir, per la só prâtica e per l'impègn ch' al gh'à més, l'incâregh ed diretōr tètnich ed l' Unione Italiana Concimi cambiêda pó dôp in Società Montecatini. Pó dal 1919, Prampolini al 's impègna quêşi sōl int al bunéfichi.

Per i bòun lavōr fât l'à meritê, int al 1920 a  sōl 44 ân, la nômina a Cavalēr dal Lavōr. 

Sînch ân préma l'à cumincê a interesêres dal bunéfichi a 'gh mèt tóta la só pasiòun e al só inzègn, al mócia acsé 'na arcgnusûda cumpetèinsa tânt ch' al vîn sgnê cme ûn di pió grôs spēlter ed problēma ed  bunéfica. Al mòstra tót al só impègn per utgnîr dal tèri pantanōşi un trèin agrécol, a vantâg ed la cunuméia e 'dla riprèişa socêla ed chi pôst malsân. Al pôrta a cumpimèint e al lîga al só nòm a grandiōş ôvri idravlîchi che armâgnen incòra incō da tōr cme mudèl.
Int al 1911 al spōşa Marianna Tirelli (1891-1970), ch' la lîga al só nòm mìa sōl a 'n interesânt stôria ed la véta ed Maria Luigia ed Pèrma, mó préma ed tót al j ôpri péi, cme l'istitusiòun 'd un durmitōri in véia ed l'Abate a Rèz per quî che gnîven fōra da la galēra, in pió la s'é interesêda al j idèj culturêli, l'à favurî la prumusiòun, tra chitêr, ed dō impurtânti mòstri: int al 1923 la mòstra ed l'êrt antîga arzâna e int al 1938 còla dedichêda al pitûri dal Chierici.

Sibèin i dimòndi incâregh, Prampolini l'à publichê divêrs stódi, in grân pêrt lighê a la só ativitê ed cumpetèint e stimê bunificadōr

In ricôrd ed Prampolini l' Istituto Archivio ed Latina ind j ân '80 l' à curê 'na publicasiòun dóve as arcôrda cme: 

A Latina, aşvèin al câmp e spurtîv, a gh'é stê dedichê óna dal piâsi centrêli ed la sitê e ind l' Archévi de Stêt în stê purtê i cartèg ed la bunéfica Pontina dóve în documentê al ôvri fâti dal Prampolini.




#Article 136: Duchêt ed Guastâla (207 words)


Al Duchêt ed Guastâla (Ducato di Guastalla in italiân) l'é stê ûn di vèc stêt italiân ed préma ed l'Unitê, nasû, in urégin, cun al tétol ed Cuntèia.

La Cuntèia ed Guastâla la gh' îva cme capitêla la sitê ed Gustâla. Al tétol ed cûnt l'éstê fât int al 1406 per Guido Torelli, la só râsa l' à mantgnû al pusès dal teritôri fîn al 1539, quând, ind al catêres cun pôch sôld, la faméja l'é stêda custrèta a vènder al proprietê ch' la gh'îva, che în gnûdi cumprêdi da Ferrante Gonzaga.

Un êter râm ed la faméja ed Gustâla la gvernê la Cuntèia ed Muntchiaróghel, divîşa da la Cuntèia ed Guastâla int al 1456, fîn al 1612

Quî ch'în gnû dôp ed Ferrante Gonzaga àn mantgnû al gvêren ed Guatâla fîn al 1746, a s'în quistê al tétol ed dóca int al 1621. L'ûltem dóca, Giuseppe Maria l'é môrt, sèinsa lasêr erēd, int al 1746 e al Duchêt ed Gustâla l'é stê unî int la Lumbardìa austríaca sòta al gvêren ed Maria teresa. Cun al tratêt ed Aix-la-Chapelle dal 1748, Guastâla la vîn vindûda al Duchêt ed Pèrma ch' al l'à mantgnûda sòta i sō pusès fîn al 1859 quând l'é pasêda al Règn d'Itâlia unî.




#Article 137: Frânch arzân (239 words)


Frânch arzân (Lira reggiana in italiân) êren i sôld ch' as druvêven a Rèz dal XIII sècol fîn a la Restaurasiòun; êren divîş in 20 Sôld e quisché in 12 Bèsi. Fîn al 1572 (dâta ed quând l'à sarê) la zèca ed Rèz l'à batû munèida in Frânch arzân, pó quisché în dvintê l' amzûra per dêr valōr a la rôba, dôp a s'în cumpagnê ai Frânch mudnèiş, cun quisché a s'é batû i sôld dal Duchêt ed Mòdna e Rèz fîn al 1796, ânca lōr divîş a la manēra ed la rifōrma fâta da Carlo Magno tr'al 781 e al 794 oséja in 20 Sôld e 12 Bèsi.

A la fîn dal XVIII sècol un schîn ed Venèsia al valîva 45 Frânch arzân e al Scûd ed Milân (ciamê Filippo) cîrca la metê. Al Frânch arzân as prîva facilmèint parzêr al Frânch milanèîş ch' al valîva un têrs.
 
Al Frânch italiân l'à tôt al pôst dal divêrsi munèidi lochêli a i tèimp ed Napoleòun.

Per i valōr dal divêrsi munèidi ed l' època ed l'Unitê d'Itâlia Paola Meschini la scrév in Estimi e catasti del territorio reggiano:

'Na tabèla ed cunfrûn dal valōr dal munèid ed cl' època l'é còsta:

N' êter sistêma per calcolêr al brigōş rapôrt fra al Frânc arzân e al Frânc italiân l'é còl ch'al vèd al prém  11/43 ed ch' l' êter; in decimêl  1 Frânch arzân l'é cumpâgn a 0,256 Frânch italiân.




#Article 138: Zèca ed Rèz (380 words)


La Zèca ed Rèz (Zecca di Reggio in italiân) l'é stêda fundêda grâsia a un permès imperiêl int al 1219. Però la batûda dal munèidi l'é cumincêda int al 1233 cun un grôs d'argînt a nòm dal veschév Nicolò Maltraversi e un céch ed mistûra (oséja 'na fuşiòun ed divêrs metâl, cme: al râm, al stâgn, l'argînt, al piòmb e vìa acsé).

Dal batûdi ed l'istèsi munèidi, cun un géli int l' arvêrs, în stêdi fâti ânch int al 1265 e int al 1325, mèinter un sōl grôs 'd Azzo d'Este cun al géli al fà pinsêr a un tâj ind la batûdi dal munèidi a j inési dal '300. 

A gh'é pó stê un lòngh intervâl dóv a gh'à 'vû cōrs la munèida milanèişa, e a s'é turnê a bâter munèida sòta Ercole I d'Este int al 1477, cun la mésa in circolasiòun di bagatèin (munèidi céchi in râm). Ânca int al 1494, dôp 'na richièsta 'd j Ansiân al Dóca dal 21 otòber 1491, a s'é turnêr a bâter munèida però cun un duchêt in ôr. La prudusiòun ed la zèca l'é cuntinvêda ânca sòta l'ocupasiòun ed la Cēşa (1521-1523) cun la mésa in circolasiòun ed bagatèin.

Cun Ercole II d'Este (1534-1559) la prudusiòun l'é rivêda al mâsim, ânch ind la qualitê, cun la prudusiòun in divêrs gèner 'd argînt (clumbèini, gióli, scûd, biancòun) e 'd sisèin, quatrèin e cavalôt    in mistûra, ed bagatèin in râm e scûd 'd ôr, cun al Crést crucifés ch' al sangòuna dal custêt. 

Cun còl ch' l' é gnû dôp, Alfônso II d'Este, la mésa in circolasiòun ed munèidi la dvèinta pió cêra, ânca s' armâgnen ed bòuna qualitê, fîn a quând la zèca l'é stêda sarêda dal tót int al 1572. Da cla dâta à batû munèida sōl la zèca ed Mòdna, ânca se dal vôlti cun al nòm di Frânch arzân (che ēren in rapôrt ed 3:2 ed quî ed Mòdna) cme Francesco III ch' l' à batû al Caplòun da 6 bulgnîn e 8 bèsi mudnèiş, pêra a mèz Frânch arzân, o, da ûltem, Ercole III d'Este ch' l' à batû un sôld arzân in râm int al 1783

Eleinch cumplêt dal munèidi batûdi ind la Zèca ed Rèz da quând l'é stêda avêrta a quând l'é stêda sarêda:




#Article 139: Luceria (2359 words)


Al sît in dó e's câten i schêv ed la sitê ed Luceria. La só puṣisiòun l'é .

Lucèria (Lūcĕrĭa in latèin) l'é al nòm ch'a's dà a na sitê dal tèimp di légor e pó di rumân, bandunêda int al IV sècol dôp Crést, ch'la's catêva drē la rîva a dréta ed l'Èinsa, fra Ciân e Sân Pôl int al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz. Per la só puṣisiòun, là in dó e cminsépien al culèini, l'ēra un cèinter ed cumêrc impurtânt tr'al sitê int la piâna e i paèiṣ pió in muntâgna fin ai teritôri d'ed là d'j apenèin. Soquânt e-schêv cumincê int al XVIII sècol j ân permès ed catêr tra l'êter la strêda mèistra (lòungh al fióm) e dal tòmbi. I rèst ch'j în stê tirê fōra e's câten incō int i muṣē a Pêrma e a Rèz.

Al tèimp di român in Itâlia a gh'ēra soquânt sitê ciamê Luceria o Nuceria (a pêr che i dó nòm e fósen quêṣi cumpâgn, cun Luceria druvê pió despès ind i documèint uficêl); la pió famōṣa l'ēra còla in Pólia (ciamêda Lucera al dé d'incō). Al n'é mìa cêr d'in dó deṣvègna ste nòm; fôrsi da lucus ch'al vrîva dîr bôsch sâcher. Al matemâtich e stròlegh egisiân Tolomeo (II sècol dôp Crést) al scrév ed na sitê ciamêda Nuceria ṣvèin a Rèz int al só léber Geograféia, es al dîṣ ânca só per zò in dó la's câta (pió vêrs al Pò che Rèz). Ed na Luceria ind l'êlta Itâlia a's pêrla ânca int al IV sècol int 'na lètra ed l'imperadōr Valentiniano I ch'la finés cun VIIII Kal. Oct., Luceriae Valentiniano et Valente aa. conss. (23 ed setèmber 365). 

La curioṣitê per sta sitê perdûda la vîn istighêda ed nōv int al Rinasimèint quând al léber ed Tolomeo, ch'l'ēra andê ṣmarî, al vîn artruvê e publichê. A gh'é stê quî, cme J.J. Hofman (1698) e L.A. Muratori (1744) ch'j ân pinsê che Luceria la fósa la Lusêra antîga; incō a's pèinsa però che Lusêra la sìa na sitê di Lungobêrd,
e i rèst rumân catê ind i parâg j în stê prân pôch.

Mó a gh'é ânca stê di avtōr, pr'esèimpi Raffaele Maffei int al 1506, al frê Leandro Alberti int al 1550, e Paul van Merle int al 1605. ch'j ân pinsê che la sitê ed Tolomeo la fósa a mezdé ed Rèz atâch a l'Èinsa. Còl ch'l'é sicûr l'é ch'al ré ch'al divéd al cmûn ed Canòsa da còl ed Sân Pôl al's ciâma incòra adès ré Lusēra (Rio Luceria), e ch'al nòm de sté turèint l'é asê antîgh da èser catê ind l'inventâri dal 1364 di bèin d'Azzo da Curèz cme Rivum Luxerae.

Luceria l'é nasûda prubabilmèint cme cèinter ed trâfich atōren al IV sècol préma ed Crést int la , int un sît in dó a's catêven trèi strêdi ed cumunicasiòun impurtânti: la strêda antîga che dal Pò l'andêva só per la rîva dréta ed l'Èinsa vêrs mezdé per rivêr a Pistorium (Pistoia) atravêrs j Apenèin, e ch'l'ēra masmamèint impurtânta préma ch'e rivésen i rumân; la pésta ai pē di mûnt ch'la tajêva da matèina a sîra e la pèsta di mûnt ch'la ciapêva vêrs al culèini in dóv, int al X sècol, a'gh gnirân pó só i castē mediovêl. I prém abitânt dal pôst j în stê i Légor, prubabilmèint i Friniât, che dôp avèir finî ed fêres la guèra j ân cumincê a lavurêr insèm ai ṣvinânt Etrósch ed Servirôla, in dó adèsa a gh'é Sân Pôl, ind al sfrutêr la puṣisiòun magnéfica dal sît per baratêr i prodòt di cuntadèin e ed la muntâgna e culèina cun la mercanséja dal sitê ed la bâsa.

Ind al II sècol préma ed Crést i rumân  la piâna dal Pò, e pó ânca l'Apenèin arzân dôpa avèir tirê zò l'impurtânt cèinter légor ed Suismontium (Bismantova).
Sènd che i rumân, dapertót in du j în andê, j în sèimper stê dimòndi interesê ai cèinter conômich e militêr pió impurtânt, e's în impiantê ânca a Luceria e armes'cê cun la gînta ch'l ēra bèle lé. Cun ste cambiamèint, còl ch'l'êra sōl un marchê a l'avêrta l'é dvintê na sitê dabòun, cun cà, palâs póblich, strêdi salghêdi, merciapē e servési per mercânt e viazadòur, cme stâli pr'i cavâj e al bestiâm cun l'âcva curèia e spiâs per la mercanséia. La cunquésta la n'à mia spasê via del tót la tradisiòun di légor, perché i român cunquistadōr e n'avîven interès a fêr scumparîr al j uṣânsi dal post, mó sōl a dvintêr i padròun. Al dòu cultûri e s'în mis'cêdi pôch a la vôlta, facilmèint a sègvit ed matrimòni tra gînta dal pòst e furastēr rumân.

Dòunca, Luceria l'é dvintêda rumâna al tèimp ed la Repóblica, mó al cèinter l'é chersû e gnû impurtânt sōl int al prém e secònd sècol dôp Crést, oséja ind l'etê imperiêla. A mezdé dal ré Vîgh (rio Vico) e gh'în gnû só, in chi sècol lé, di paeṣôt ṣvinânt ch'j în armêṣ fin al dé d'incō: Vîgh (Vico, ch' al vōl dîr bòuregh), Tavêrn (Taverne, da Tăbernae, oséja lucândi o ustaréi) e Carbunés (Carbonizzo, da Carbonescĕre, oséja fêr dal carbòun). A pêr che in ste peréiod a'gh sìa stê ânca un grôs incèndi ch'l'à bruṣê tót al cà e palâs ed lègn ed la sitê, ch'j în stê pó arfât cun di mûr ed quadrê pugê insém a di fundamèint ed prēda prân bós. Dôpa la ricostrusiòun Luceria l'é dvintêda grânda cme an l'ēra mei stêda (100.000 mq ed metradûra): la sitê l'andêva dal ré Lusēra (a mezanôt) al ré Vîgh (a mezdé) e la gnîva traversêda per travêrs da na strêda salghêda (da mezdé a meṣanôt) lêrga in soquânt pûnt ânca sê mêter. Lòungh a la strêda i schêv j ân catê un grôs sît póblich (fōrsi al foro) ed 30 mēter per 90, ch'al prîva ânca avèiregh di pôrtegh.

Int al quêrt sècol Luceria l'é stêda bandunêda ed prèsia per di mutîv ch'an es cgnòsen mìa. Ânca se per l'impēr rumân al quêrt sècol j în stê d'j ân difècil, i studiòuṣ e pèinsen che i cumbatimèint che gnîven ûn a drē a cl'êter ai cunfîn an présen mia avèir di efèt acsé grôs per 'na sitê acsé dèinter e in flôra cme la prîva èser Luceria; a's pré dêr però che la sitê la sia stêda atachêda da na rantumâja ed suldê sbandê a la sèirca ed magnêr. Mó l'idèja che i studiòuṣ e'gh dân pió valòur l'é còla dal diṣaster naturêl, dal mumèint che na mócia ed munèidi j în stêdi catêdi int al sît durânt i schêv, mó ânca dai cuntadèin int l'arêr i câmp. Un squasòun ed taramôt o n'inundasiòun a prén avèir fât e-scapêr in frèta e fória la gînta sèinsa avèiregh al tèimp ed tōr só còl ch'a gh'îven, sôld, rôba presiōṣa e terâlja.

A chi tèimp là, dôp di fât acsé diṣastrōṣ, l'ēra pió fâcil per j abitânt scampê ed spustêres int al ṣvinânsi che arfêr tōt. L'é cêra che ânca al j ativitê conômichi j în stêdi mési sòt sōver e che i trâfich ed comêrc prubabilmèint a s'în fât sèimper pió cêr tânt da mandêr in ribâs tóta la zôna. Dôp l'abandòun Luceria la srà stêda saczêda pió ed 'na vôlta, un lavōr nurmêl in chi tèimp là, pr'al ricóper di presiōṣ materiêl da fabricasiòun da turnêr a druvêr da na quêlch êtra pêrta (al sît l'é stê ciamê al predêr fîn al XVIII sècol). Acsé la sitê l'é scumparîda e cun al pasêr dal tèimp ânca la gînta la s'é ṣmindghêda ed la só eṣistèinsa.

Al sèirchi di studiōṣ ed l'antichitê a Luceria, ch'j în cumincêdi vêrs la fin dal diciotèiṣem sècol, j în stêdi purtêdi avânti a pès e pcòun, e dimòndi despès sèinsa stêr mia tânt lé a pinsêr a còl ch'an es prîva o an es vrîva mia purtêr int un muṣéo: al lòunghi sôsti tra un intervèint e cl'êter j àn cavṣê la ruvîna dal costrusiòun che turnêven fōra e al semnèl di rèst ch'j în stê vendû o druvê da la gînta dal pôst per tirêr só di êter fabrichê.

I prém schêv int al sît ed Luceria j în cumincê al 21 ed mâg 1776; dôp 'na fermêda ed nōv ân, j în andê avânti int al 1785-1786. In cal tèimp là al teritôri ed Canòsa l'ēra dèinter dal duchêt ed Pêrma e la diresiòun di schêv l'é stêda dêda a l'abê Angelo Schenoni, ch'l'ēra al perfèt dal muṣéo ed Pêrma. Diversamèint da incô, al stódi di rèst antîgh int al Setsèint l'ēra imaginê sōl cme recóper d'antigaja, e dòunca an l'é  mia un mistēr ch'e sìen stê scavê bèin terṣèint mêter ed trincèi sōl per tōr fōra di vêṣ, dal stâtvi es êtra rôba da spònder ind al culesiòun duchêli, sèinsa preocupêres ed tgnîr nôta dal informasiòun presiōṣi ch'e gnîven ruvinêdi da j uṣvéj d'j operâi che scavêven. In particulêr, al relasiòun di sti prém schêv e còunten d'avèir catê 'na fundasiòun fâta da du mûr lòungh nōv brâs e lêregh du, cun na fōrma ed mèz sèirc, unî da du êter mûr drét, cme la fósa al pè ed na basélica rumâna; na costrusiòun monumentêla cumpâgna cun l'âbsida an l'é pió stêda catêda ind i schêv fât dôp. Quând i schêv j în stê finî ind l'agòst dal 1786, la zôna l'é stêda lasêda tóta sòt sōver e al costrusiòun ch'j êren mia stêdi quacêdi ed nōv j în stêdi saczêdi..

Tóta la rôba catêda int i schêv dal Schenoni ch'la's présa purtêr via (lucêrni ed tèra côta, pcòun ed vêṣ bèin lavurê ed vēder culurê, cêvi, ciôld ed diferèint metâl, fébi, anê e gulâni) l'é tgnûda adèsa da cât int al Muṣéo Nasionêl dal j Antichitê ed Pêrma. Un descòurs a pêrt al vōl fât pr'al munèidi, ch'j în stêdi catêdi in grân quantitê e despès sâni, ed tót i gèner e grandèsi, ed brónz e ânca d'argînt, e cun di arvêrs interesânt perché mia comûn. Al perèiod ed produsiòun al và da l'etê republicâna a còla dal têrd impêr (quêrt sècol), e l'ûltma l'é dl'imperadōr Aurelio Valerio Valente (316-317 d.C.).

La stôria dal sît ed Luceria l'artâca apèina dôp l'unitê d'Itâlia, quând la zôna l'ēra gnûda a fêr pêrt ed la pruvîncia ed Rèz. Int al 1861 difâti un cuntadèin ch'l'ēra drē ad arêr i só câmp al câta quâter tòmbi cun al só corēdo incòra intēr. Sta catêda l'à stusighê la curioṣitê dal profesòur e prēt don Gaetano Chierici, ûn di pêder dal stódi di pôpol antîgh in Itâlia, ch'l'à arcumincê di schêv int al sît ch'j în andê avânt fin al 1862.

In sti schêv, ch'j în stê fât, gnân a dîrel, in manēra pió sientéfica ed qui dal Schenoni, al Chierici l'à turnê a catêr la strêda ch'la tajêva Luceria ed travêrs (na strêda fâta prôpia a règola e armêṣa incòra sâna), al fundasiòun dal cà in rîva a la strêda, 'na clòuna ed prêda ed quâter mêter, strichêda in êlta, ch'la stêva prubabilmèint dednâns un fabrichêt póblich, di pavimèint e na mócia ed tòmbi cun di môrt sia suplî che bruşê. Soquânti de sté tòmbi, cun incòra al só corēdo funerâri, a gh'îven dèinter dal spêdi e di giuiê stervlê e ròt, secònd 'n'antîga uṣânsa carateréstica di légor.

Al stódi di rèst catê a Luceria l'é stê adât e rigurôṣ, perché al Chierici al gh'avîva la mîra ed dêregh un ṣvilóp int j ân segvèint; epór còst al n'é mia stê pusébil, e al sît l'é arturnê a èser câmp pr'i cuntadèin. Tót còl ch'l é gnû fôra da i só schêv a's câta adèsa int i Muṣéi cévich ed Rèz.

La stôria ed Luceria la và avânt int al 1909. Mèinter che al Ferovéi Arzâni j êren drē a fêr di lavōr per la costrusiòun ed la ferovéia Rèz-Canòsa, j în stêdi catêdi, tra l'êter, un manarèin ed prêda ed 30 centémeter (na lunghèsa mia nurmêla) ch'al fà pinsêr ch'al sît al fósa bèle abitê da di mjêr d'ân, dal j êtri munèidi ed la fîn dl'impēr e dal j êtri tòmbi rumâni. Sti ûltem sepólcher j ân permés d'avèir n'idèja pió cêra ed la cumpusisiòun ed la sitê: a Luceria a gh'ēra trî simitèri bèin divîş, ûn dal peréiod di légor e di cêlt (IV-III sec. p.C.), ûn ch'al s'arfà a l'època di légor e di rumân (dal II sec. p.C. al II sec. d.C) e un êter masmamèint ed la fîn ed l'impêr (III-IV sec. d.C.) cun di sègn di prém cristiân (fōrsi dal IV sècol d.C.). Mó incòra int al 1925 al studiōṣ Andrea Balletti, int al publichêr al só famōṣ léber ed stôria ed Rèz, al metîva in dóbi che int al sît ṣvèin a Ciân a'gh fósa mai stê na sitê antîga, tânt pôca l'ēra la rôba ch'l'ēra stêda catêda, e al dgîva che secònd li-ló sta facènda ed Luceria l'ēra 'n'invensiòun ed quêlch stôrich pôch sèri.

Dal 1967 fîn al 1985 al sît ed Luceria l'é stê tgnû d'ôc per evitêr che la gînta l'andésa a savuṣêr int i câmp per catêr di êter rèst, sibèin che pôch a la vôlta la zôna ed costrusiòun dal cà la sìa stêda ṣlarghêda. Int al 1981-82 la Sovrintendèinsa Archeològica l'à fât dal j êtri prōvi ed schêv, mó l'è sōl int al 1995-96, cun al sustègn dal cmûn ed Canòsa e l'impurtânt ajót ed la societê Amîgh ed Luceria, che al sît l'é stê esplurê a la grânda per capîr la dispoṣisiòun dal strêdi e dal cà, e vèder s'e'gh sré prû dêr valòur in na quêlch manēra. Na pêrta di schêv l'é ânca stêda lasêda squacêda in permanèinsa per fêr vèder quèl a i viṣitadòur. Mó ind j ân ch'j în gnû dôpa a'n s'é pió fât gnînt, e al schêv squacê l'é andê in sêlda; al cà j în gnû incòra pió ṣvèin e i cuntadèin ch'e lavòuren i câmp e al végni e sêgviten a catêr dal munèidi e di scôs rumân int l'arêr, e i lêder a rubêr zò tót, un brót fât ch'l'à dê véta a pió d'un reclâm, ânca in Senêt.




#Article 140: Êlta Vâl d' Èinsa (866 words)


Êlta Vâl d' Èinsa (Alta Val d'Enza o ânch Alta Valdenza in italiân) l'é 'na valêda ed la pêrta pió in êlta dal cōrs dal fióm Èinsa. L'é ind al trât pió dfécil da rivêregh ed l' Apenèin arzân la gh'à dèinter e la sègna i cunfîn ed la vâl principêla e 'na sèria ed valêdi nêdi dal cōrs ed soquânt turèint e canêl che a vân a dêr int al cōrs principêl. Pôst 'd interès stôrich medievêl e naturaléstich, l'Êlta Vâl d' Èinsa l'é int al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân; ind la stôria l'é stêda al cōr dal Tèri Matéldichi e la côsta principêla ed la Vâl di Cavalêr

Al nâs da muntâgni êlti pió ed 2100 mêter che sègnen al cunfîn tra laTuscâna e Emélia a 1.157 mêter d' altèsa al fà al lêgh Padòl o dal Lagastrèl, al şvilópa al só cōrs ed 93 km cun al divéder la pruvîncia ed Rèz da la pruvîncia ed Pêrma. As bóta a bêsa bôga tr'al parèidi stréchi e a péch ed 'na valêda fònda soquânt sintunêr ed mêter e ind al forèsti ed l' Apenèin. Ind l'avtûn al gh'à dal grôsi pîni dal vôlti ed pió ed 1.000 m3/secònd, e in tót al tèimp ed la premavèira al gh'à 'n ajót dal j âchev dal nèivi ch' as desfân ind al sémi dal muntâgni, pr' i restânt mèiş ed l'ân l'armâgn tranquèl e sèimper controlê dal ciûşi dal bacîn ed la centrêla elètrica di Padòl.

Ind al só trât ed mèz l'é un pûnt d'arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting, canoa e kayak.

L' Êlta Vâl d' Èinsa la gh'à 'na grôsa varietê ed bèsti ed l'Apenèin cun bèsti ânca ed tâja grôsa, da i dâien e cinghiêl, da i caveriôl a i ruşgadōr e a i papasrtèl, in pió âquili, puiâni, fêlch, serpèint (ânca la vépra) e di lōv cumprèiş al Lōv italiân. A quisché egh vân zuntê al bèsti 'd alevamèint, dal vôlti turnê salvâdegh, cme nimêl, vâchi e cavâi che prôpria in chi pôst ché è nasû, tânt tèimp fà, 'na râsa cgnusûda e stimêda ânch a livèll internasionêl: al cavâl dal Vintâs. Na curioşitê l'é la marmôta, 'na râsa alpèina impurtêda da pió ed dês ân ind l'êlt Apenèin

Ind al jâchev as câten dimòndi bèsti tra còsti al trôti salmunêdi, al trôti fario e trôti impurtêdi, tânti bèsti ech stân in aqua e in tèra cme la selamândra 
D' arcurdê che ind l' Êlta Vâl d' Èinsa la pèsca e la câsa în permèsi mó cun dimòndi limitasiòun cme pôst, tèimp e metód.
Dimòndi în al piânti ch' es câten ind la vâl da i pîn biâch a i lundân, dal piôpi a i sâleş, da la farfarèla a i castâgn e tânti êtri carateréstichi ed l'Apenèin.

Ind la zôna interesêda da la stôria, ânca se an n'é mai stêda dimòndi abitêda, în stê fât di cèinter che ed sicûr în stê abitê in continvasiòun a partîr dal peréiod medievêl ed Carlo Magno, che fôrsi l'é stê al prém a durvêri; la valêda l'êra al naturêl pasâg vêrs al mêr, pôst ed richèsi e 'd trâfich d'ògni gèner, cumprèiş al sêl e al só traspôrt, e la zôna ed la Pianûra Padâna.
La valêda l'êra pîna ed pustasiòun furtifichêdi ch' a tgnîven sòta contròl a vésta i pasâg; intōren a rôchi furtifichêdi a gnîven só i prém cèinter cuntadèin.
La natûra salvâdga e difècila da pasêr la fêva de sté rôchi difécili da cunquistêr per ògni eşêrcit normêl perché i pasâg stréch, al râti e i viasô despêra an permetîven mìa 'na riuniòun 'd òm e mèz mèinter invicevêrsa pôchi persòuni mési in difèişa a prîven scuragêr cun al fôgh, maşégn, e frèci e 'd ògni gèner ed bâla i sfurtunê ch' andêven a l'atâch di sti céch bôregh bataliêr. Al rişultê l'é stê che sti pôst, vôt per la durèsa ed la natûra, vôt per la curagiōşa reşistèinsa lochêla, în armêş 'na zôna indipendèinta e che i grôs impêr an gh 'l àn mìa cavêda a controlêr; da l' època ed l'ûltma sovrâna lochêla Matélda ed Canòsa i sgnōr ed l' Êlta Vâl d' Èinsa a s'în cunfederê in un commune militum ciamê Vâl di Cavalêr e a s'în gvernê da per lōr fîn a l'Unitê d' Itâlia quând ed dirét în stê unî; mó la zôna l'é stêda ed fât fiōla ed nisûn fîn a la secònda guèra mundiêla: in cól tèimp l'é stêda tirêda cun la fantaşèia la Lénia Gôtica, 'na tèra ed nisûn dóve Partigiân e fôrsi tedèschi a s' în afruntê per soquânt ân che àn dê a la vâl 'n' impurtânza militêra a livèl nasionêl. Un pô ed tèimp fà la valêda l'é pasêda da la pruvîncia ed Pêrma a còla ed Rèz fîn a rivêr al dé d'incô ch' l' é divîşa, ind al dō rîvi, tra còsti dô pruvînci.

Tóta la valêda l'é stremnêda da bōregh céch rampê insém a muntarôt ed maşégn davânti al fióm e riunî d'atōren a la Rôca o a Cà a tòra. I prém acampamèint furtifichê in sté zôna a s'arfân al IX sècol.

Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da 




#Article 141: Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român (2148 words)


La pruvîncia ed Rèz l'é stêda abitêda fîn dai tèimp pió antîgh da gînta imparintêda cûn la civiltê di Vilanoviân, mó i prém abitânt cgnusû per nòm j în stê j Etrósch a la fîn dal sètim sècol préma ed Crést. J Etrósch j în pó stê ṣmarî dai Gâl ch'j în gnû int la piâna dal Pò cun al'invaṣiòun dal quêrt sècol; insèm a chilōr j în rivê i Légor, ch'e s'în mès ed cà int la colîna e al muntâgni ed l'Apenèin. La situasiòun la s'é scarvultêda incòra al cminsépi dal secònd sècol préma ed Crést, quând j în rivê i Român ch'j ân ciapê tóta la regiòun, j ân fât só la vià Emélia e j ân fât nâser la sitê ed Rèz. La cunquésta di Român l'à inavgurê un grân peréiod ed bundânsa, ch'l'é andê avânti 
quêṣi sînc sècol; sòta l'impēr român l'é rivê a Rèz ânc'al cristianîṣem. Mó int al têrs sècol dôpa Crést l'é cuminciê un brót mumèint per tóta la pruvîncia cûn al invaṣiòun di bârber.

Dal prēdi lavurêdi ed cèintsinquânteméla ân fà, catêdi in di schêv ch'j în stê fât da studioùṣ ed l'antichitê int un sît a Gêrd ed Bibiân int j ân utânta, j ân fât vèder che int al teritôri arzân a gh'ēra bèle l'òm fîn dai tèimp pió antîgh (che i studioùṣ e ciâmen al paleolitico inferiore). Na mócia d'êter rèst e fân pó da testimòni ch'al teritôri l'é stê abitê per tót al neolitico e l'etê dal brònz (j óltom deṣméla ân) da gînta ed la cultura dal terramare (ch'e fêven al cà in séma a del gòci per prèir stêr atâch ai fióm sèinsa èser tirê sòta da tót al pîni) e da j antenât di Vilanoviân. Al rèst pió famòuṣ ch'l'é stê catê l'é sèinsa dóbi la Venere ed Ciòṣa (un sît mìa luntân da Scandiân), ch'l'é na statvèina ed prēda dal neolétich, cumpâgna a la Venere ed Willendorf ed Vièna (dal paleolétich), e a dimòndi êtri vèneri catêdi in gîr per tót l'Europa.

I prém abitânt int l'Arzân ch'a's gh'à dal nutési stôrich j în stê i Etrósch, ch'e gh'îven di algâm cunténev cûn la cultûra di vilanoviân. J Etrósch j în gnû int la piâna dal Pò in dòu vôlti (só per zò int al nôn e int al sèst sècol préma ed Crést) lòng a la pésta che da la Tuscâna la và a mnêr in Rumâgna. Difâti, j în stêdi tirêdi sò daj Etrósch (o j în stêdi arfâti da chilōr), presapôch in mèṣ al sèst sècol préma ed Crést, al sitê ed Felsǐna (Bulògna), Mutǐna (Môdna), Mantŭa (Mântva), Misa (Marzabôt) e Spina, ch'e fêven pêrta, scòn Tito Livio (V, 33), ed na confederasiòun ed dòdes colôni. Int al teritôri arzân e stêven dòunca ed cà divêrs pôpol, cûn j Etrósch ch'j êren al gròp ch'al cmandêva. I só rèst pió antîgh e vân indrē fîn a la fîn dal sètim sècol, e j în stê catê int la zôna ed Bresèl e Rubēra. In dal sèst sècol a gh'ēra bèle dimòndi paeṣôt ed capâni, e in dal quînt la lavorasiòun ed la campâgna e la só rēda ed daquadûra j'ēren zà bèin urganiṣêdi, e a gh'ēra ânca n'indóstria ed la ceràmica. Epór, an gh'é mìa sègn ch'a'gh fósa un gròp ed cà fés e stâbil int al sît in dōv adèsa a gh'é Rèz.

Int la préma metê dal quêrt sècol préma ed Crést l'invaṣiòun dal tribó di Gâl la scumpagina la situasiòun ed la piâna dal Pò a mezdé dal fióm. Tra mèz a sti pôpol ch'e vînen dal zôni di là dal Pò e ânca fîn da la Frância d'incō, a's câta i Gâl Insûber, i Gâl Cenomân, i Gâl Bôi, i Gâl Lingòun e i Gâl Senòun. L'Emélia di Etrósch la vîns alôra schisêda dla spînta di Gâl Bôi, ch'e gnîven probabilmèint da la pêrta pió svèin a l'Itâlia dal meṣgiòuren ed la Frância. Chilōr j ân ciapê int al 358-54 a.C. la sitê ed Velzna / Felsǐna, es e gh'ân cambiê al nòm in Bononǐa e l'ân fâta al só sît pió impurtânt. I pusès di Gâl Bôi e rivêven a sîra fîn al pruvînci ed Rèz e Pêrma. Int al teritôri arzân j în stê tirê sò dai Gâl i paèiṣ ed Brixellum (Bresèl) e Tannētum (Tanēt, int al cmûn ed Gatâtich).

L'invaṣiòun di Gâl la câvṣa ânca na crîṣi dal trâfich tra l'Emélia e la Tuscâna atravêrs j Apenèin. A còst e'gh fân dèinter al tribó di Légor, quêṣi tót pegrêr e catadòur ed bòsc, ch'e pruféten ed la situasiòun per tór pusès ed la zôna dal culèini e muntâgni ed l'Emélia. J în stê arcgnusû cme légor i simitèri catê a Ròunchel ed Quâter Castē, e (int al cmûn ed Canòsa) a Bòsc e int al sît ed Lūcěrĭa, na sitê antîga che incō l'an gh'é pió.

Immagine:EtruschiCelti.png|800px|thumb|left|Costa mâpa ché  la fà vèder al zôni ed l'Êlta Itâlia in dó e'gh cmandêven j Etrósch, i Gâl e i Légor, préma ch'e rivésen i Român. Al zâl l'é la zôna in dó j Etrósch e gh'ân fât al só colòni dôpa ch'j ân pasê j apenèin int al sèst sècol préma ed Crést; l'aransòun l'é na pêrta dal sît d'urégin ed la só civiltê, la Bâsa Tuscâna e l'Êlt Lâsi. Dû sècol dôpa j Êtrósch e lâsen l'Emélia e la Rumâgna perché e i cócen zò dal tribó di Gâl, masmamèint i Gâl Bôi e i Gâl Senòun, ch'e s'acâṣen in piâna. Int al stès mumèint i Légor e ciâpen al contròl ed l'Apenèin da mèz al dòu regiòun; int l'Apenèin arzân e mudnèiṣ in particulêr e's fêrmen i Légor Friniât, ch'j ân dê al nòm al teritôri dal mudnèiṣ ch'incō a's ciâma al Frignân.

Dôpa ch'j în rivêdi, al gînti cēlti ed l'Êlta Itâlia j în stêdi in guèra cûn i Român d'in quând in quând per squêṣi dû sècol. Al chêṣ pió famòus l'é stê còl dal sacco di Roma (la saczêda ed Ròma) int al 390 préma ed Crést, quând i Gâl Senòun  ed Brenno j ân ciapê tóta la sitê e masê i senadōr (Livio V, 35-55). Un sècol dôpa i Senòun e gh'ân dê sòta ed nōv, int la têrsa guèra sannitica còuntra i Român, in leânsa cûn j Ómber, i Sanît e j Etrósch, e j ân finî per pêrder incòra int al 295 préma ed Crést. Int al 225, l'armêda ed na lēga di Gâl, cumprèiṣ i Bôi e j Insûber, la vîn a batâlia cûn l'eṣêrcit di Român, mó la i ciâpa a Talamòun (Polibio, Storie,
II, 27). I Român e vân alōra al cuntratâch, e vînsen j Insûber es e ciâpen Mĕdaŏlānum (Milân) int al 222; in sègvit e tîren só la colônia ed Plăcentĭa (Piaṣèinsa) int la zôna di Bôi, e còla ed Crĕmōna Cremôna int al tèri di Insûber.

I Gâl j în un perécol l'óltma vôlta pr'i Român quând e s'arvòlten in dal mèinter ed la secònda guèra tra i Cartaginèiṣ e Ròma es e fân leânsa cûn al generêl dl'armêda nemîga, Anébal. Dôp ch'la guèra la finés, a Zâma int al 202 préma ed Crést, i Român e pèinsen bèin ed dêrgh un tâj cûn sta stôria di Gâl, es e mânden al cônsol Marco Emilio Lepido a sistemêr la facènda e a tirêr dèinter in Itâlia i teritôri d'ed là dal'j Apenèin (préma l'Itâlia, pri Rôman, la finîva al Rubicòun). Int al 187 préma ed Crést al Lèpido al mèt sòta ânca i Légor Friniât, in na guèra mnêda préma int al teritôri arzân aṣvèin al mòunt \latino{Ballista} (che fôrsi l'é lighê al nòm Valestra ed Carpnèida) e dôpa in Garfagnâna (Livio XXXIX, 2).

Mèinter al fêva la guèra, Lèpido al pinsêva ânca a dêr na sistemêda ai teritôri ed la piâna a mezdé dal Pò ch'l'îva cunquistê. Al lavōr pió impurtânt, e necesâri per spustêr la trópa a la svēlta in dal chêṣ d'êter rivôlti, l'é stê còl ed la strêda principêla, la Via Æmĭlĭa da Rémin a Piaṣèinsa, ch'l'é stêda finîda tra il 189 ed al 187 préma ed Crést (soquânt ân dôpa l'é stêda slunghêda fîn a Milân). Fr'al tânti sitê tirêdi o artirêdi só drē a la vìa Emélia e catòm a la fîn ânca Rèz, ch'l'ēra ciamêda Rēgĭum Lĕpĭdi . A's gh'à dimòndi pôch documèint ch'e pêrlen ed la nâsita ed la sitê; a's pèinsa che prôpia al Lèpido l'âbia urganisê al cèinter român int al só secònd consolêt (175 a.C.). E però a gh'é quî che dîṣen che al nòm dal sît, Rēgĭum, al vègna da la léngua ch'e parlêva la gînta préma ed la vgnûda di Român. Da subét a Rèz a gh'é stê una piâsa da marchê (forum) e un tribunêl, sèinsa dóbi in dó a gh'ēra bèle un cruṣil ed scâmbi tra j abitânt Cēlt e Légor, e i colôn român ch'j ēren andê a stêr int l'arzân dôpa la spartisiòun dal tèri dal 173 a.C.; insèm cûn la nâsita ed la sitê a gh'é stê, cme al sôlit, n'ôvra ed bunéfica e ed traciamèint di câmp (la centóriasiòun). Fōra ed Rèz j ēren vèli ed na quêlch impurtânsa i paèiṣ (ch'è gh'ēren bèle) ed Brixellum (Bresèl), Tannētum (in dó a gh'é incō Tanèid e Sânt'Ilâri) e Lūcěrĭa (che adèsa l'an gh'é pió).

Int al zôni in dó a gh'stêva pió gînta, drē la vìa Emélia, e in dó l'avtoritê di conquistadòur l'ēra pió fôrta, al latèin al ciâpa a la svēlta al pôst di dialèt cēlt e la nâs na societê armes'cêda ed Gâl e Român (la resistèinsa ed la léngua in culîna e in muntâgna, in dó a gh'ēra mēno gînta, a gh'é al chêṣ ch'la sìa durêda per pió tèimp); i sgnōr dla ristocraséia dal pôst difâti j ân capî che adatêrs al mōd ed fêr e a la léngua di Român l'ēra la strêda pió fàcila per mantgnîr un cincinîn ed cmând. Strabone (V, 1, 6) al scrév, seìntesinquânt ân dôpa la cunquésta di Român, che i Bôi j ēren stê mandê vìa da la Gallĭa Cispadāna da dimòndi tèimp. Mó sicòma che còst an l'ēra mìa pusébil, a's gh'à da intènder che Strabone al vrîva dîr ch'an gh'ēra pió d'gînta ch'la fósa bòuna ed parlêr na léngua cēlta.

Dôpa la só nâsita, la sitê l'é'rmêṣa lighêda a la faméja (gens) di Lèpidi, e l'à sustgnû la pêrta ed quî ch'e dêven còuntra al Senât in dal guèri civîli dal prém sècol préma ed Crést. Un êter perèiod ed svilóp l'é gnû dôpa la pêṣ d'Avgóst (Pax augustea), cm'e's dîsen i rèst catê da i studiòuṣ ed l'antichitê. La sitê la dvèinta pió grânda, es e gh'rîven di êter colōn. Rèz la dvèinta ânca un Municépi (Municipium). Int al sèt préma ed Crést, Avgóst al fà na riorganisasiòun ed tóta l'Itâlia e e mèt al teritôri ed Rèz, in cumpagnìa ed quêṣi tóti al sitê ed l'Emélia e la Rumâgna (che préma e fêven só la Gallia Cispadana, oséja al paèiṣ di Gâl dedsà dal Pò), dèinter a la Regio VIII Æmĭlĭa. Còsta l'é la geograféja ed la regiòun cme la còunta Plînio al Vèc:

Al Cristianèiṣom l'é rivê dimòndi prèst a Rèz, cûn al prêdichi ed Sânt Apolinêr da Ravèna int j ân e-ssanta. Peró a's cgnòs un quèl ed sicûr d'un veschvêl sōl dôpa la dichiarasiòun ed libertê ed religiòun ed Costantîn (editto di Milano) dal 313 dôpa Crést. L'é fâcil che in ste sècol la sìa stêda tirêda só la préma catedrêla româna; soqûant rèst j în stê catê in dó adèsa a gh'é al dôm. Còl ch'l'é sicûr l'é che sta catedrêla la gh'ēra bèle int al 451 dôpa Crést, perché e în pêrlen di documèint ed na riuniòun a Milân (al sìnodo ed Milân ed cl'ân lé) .

La bundânsa per Rèz sòta i Român la finés int al têrs sècol dôpa Crést, ch'l'é un perèiod ed crîṣ generêla dal teritôri italiân cavṣêda dai cambiamèint pulétich conténov e dal ṣguastêres di comêrc; i câmp e's e-ṣmagrésen e j artigiân e sêren só butèiga sèimpr ed pió. L'é in ste sècol ché che Dioclesiân al decéd ed spartîr la regiòun in dòu pêrti: al trât ed côsta da Rémin a Frêra (la Flāmǐnǐa) e al rèst da Bulògna a Piaṣèinsa (lÆmǐlǐa). Al dificultê e vân avânti ânca into al quêrt e quînt sècol, cûn al sistèma dal j âchev e di canêl ch'al và a fêres benedîr e i bârber ch'e pâsen sèimper pió despès a fêr dân. Bèle int al 338 dôpa Crést, Sânt Ambrôg al pêrla ed Rèz e d'êtri sitê ed l'Emélia e al dîṣ ch'j în mèṣ ruvinêdi. Mó i lighâm cûn Ravèna j în incòra robóst: int al 440 l'imperadōr Valentiniân III al nômina la diôceṣa ed Rèz suffraganea ed còla ed Ravèna. Al scrét famòuṣ ed Sânt Ambrôg al còunta bèin la fîn ed l'antichitê:




#Article 142: Salâm ed Flèina (449 words)


Salâm ed Flèina (Salame di Felina in italiân) l'é al nòm dê a 'na muntâgna carateréstica dóve a gh'êra un castèl, adès  a gh'é armêş 'n' ònica tòr.Flèina l'é'na frasiòun dal cmûn ed Castelnōv di Mûnt ed la pruvîncia ed Rèz, ind l 'Apenèin arzân.

L'urégin dal castèl ed Flèina prubabilmèint la s'arfâ al XII sècol, al vîn luminê per la préma vôlta int al 1116, mó l'é savû che fîn al 1664 dal gróp ed fabrichêt l'armagnîva sōl la tòr, cîrca la ragiòun ed la só ruvîna an s'é mìa capî, fôrsi l'é stê butê zò al tèimp ed 'na guèra o l'é stê druvê cme chêva ed prêdi dôp al só deperimèint. A la fîn dal XIII sècol al dvèinta proprietê di Canòsa, per pasêr pó a j Estèins a i prém dal '400.

La rôca felinèişa l'é stêda ed sicûr un impurtânt tasèl dal quêder polétich dal XV sècol al tèimp dal guèri tra Pêrma e j Estèins, la prôva ed còst l'é l'èser stêda tirêda dèinter, int al 1409, ind la guèra fr' al cmandânt ed 'na cumpagnéia ed suldê ed mistêr al servési d' j Este, Muzio Attendolo, ciamê Sforza ( al prém ed la râsa di Sforza ed Milân), a un nôbil pramşân Ottobono Terzi.

Al fabrichêt l'é adèsa fât sōl da 'na tòr êlta e sfûşlêda da la fatûra carateréstica dal Quatersèint, fâta cun dal prêdi squadrêdi ch' êren l'usadûra dal mûri, ch ' êren bèle in ruvîna ind al 1491.

Al Salâm an né mìa stê tirê só ind l'istès mumèint che în stêdi tirêdi só cal j êtri pêrt dal fabrichêt, l'é stê restarvê ânca dôp che al castèl l'êra sparî. La só salvèsa l' stêda duvûda da la bòuna puşisiòun cme pûnt d' uservasiòun insém a la streda dal Cerêto.

La tòr ed Flèina l'é stêda quêşi butêda zò dal dişastrōş teremôt dal 1920, l'é stêda pó restarvêda sèt ân dōp, per decisîòun ed la Sovrintendèinsa ai monumèint ch' al l' à dedichêda a i môrt ed la préma guèra mundiêla.

La costrusiòun, cun al pasêr dal tèimp, l'é stêda circundêda da 'na lêrga pinêra ch' la cuâcia tóta la zôna, ciamêda in sègvit Parco della Rimembranza, cun dèinter 'na capèla, 'n arlòj e dō campâni dóve insém a gh'é stê sculpî al nòm di môrt e còl ch' l' é stê ciamê Bollettino della Vittoria dal 1918. 

A gh' é stê fât dimòndi restarvasiòun' l'ûltma la gh'à la dâta dal 1990.

La furtèsa as dîş la gh' avés, secònd 'n ' antîga fôla, un pasâg segrēt che, atravêrs un pòs e 'na lòunga galeréia, al permetîva, in chêş 'd asèdi, 'd arivêr al castèl ed Carpnèida l'é aşvèin.




#Article 143: Égg’ (131 words)


Al fiómm Égg, in dialatt trintén ciamè Adis, (Ita. Adige; ladin Adiç; tud. Etsch) al såurz atais al Pâs d'la Rêsia (tud. Reschenpass) int'la Alta Val Venosta (Hochvinschgau) in Elt-Égg’ e al s câza int'al Mèr Adriâtich vsén a Ciòsa. Par lungazza - 409 km e sblîsga - l'è al secånd fiómm d'Itâglia dåpp al Po.

Al pâsa äl zitè ed Trénto, Verånna, Legnègh e al lanbéss al zitè ed Meràn, Bulzàn e Ruveraid.

In tott al so basén d'l âcua l'è ed 12.100 kmsup2; (e l'è al têrz pió grand dåpp quall dal Po e dal Têvar): ed sti qué i én 7.200 d'l Elt-Égg’ (Tiròl ed såtta), indóvv ch'al fiómm al córr par 140 km (pió ed 1/3 ed tott al só tragétt).

I só afluént prinzipèl i én:




#Article 144: Zarvlån (139 words)


Al zarvlån o anch' conpiuter l'è un aparacc' infurmâtich ch'al trâta äli informaziån andànd indrî a däl pruzès prezîs. L'è un sistêma digitèl con una téttnica microeletrònica ch'l è bånna ed pruzesèr dî dè partànd da un gropp d'istruziån ciamè progrâma.  
Un zarvlån dänter l'à normalmänt: dî micropruzesûr (al CPU), la memòria, dî dispositîf I/O (input/output, ch'i vrénn po dîr dänter e fòra).
Bän in sustanza al zarvlån l'è 'na mâchina ch'al zónta al sistema operativ col hardware. Al software l'è quall ch'as métt insamm int'al déssc réggid, l'hardware l'è quall ch'as pôl vadder e tuchèr.
Strai software pió famûs a psän arcurdèr: al pachàtt Microsoft Office, al sistêma Microsoft Windows, al snadrazåur Mozilla Firefox e i driver dî aparacc' lighè a la mâchina.

Al mànd di zarvlan l'è ste rivolusioné anch da la creasiòn di tavlátt.

Tavlátta (zarvlån)




#Article 145: Trentén (159 words)


Al Trentén l'è una regiån ch'l è po fâta da la pruvénzia autònoma ed Tränt, ch'l è pèrt d'la regiån dal Trentén Elt-Egg’. Al so chèplôgh ł'è Tränt.

Al Trentén al cunfénna pió só con la pruvénzia autònoma ed Bulzàn, a maténna e pió zå col Vènet (Pruvénzia ed Belón, Pruvénzia ed Vizänza e Pruvénzia ed Verånna), a sîra con la Lunbardî (pruvénzia ed Brêsia e Pruvénzia ed Sondri).

La canbiaziån dal clémma stra sé e nå 10.000 ân fa, ch'al vanzé pió s-ciàvvd e mänc règgid, al g'à fât in môd ch' äl popolaziån sedentèri i gnéssen a vîver int'al Trentén, såura tott atais ai fiómm e ai lègh pió cinén. 

I schèv archeològich fât int'i ân 30 atais a la rîva meridiunèl dal sponda meridional del Lègh 'd Lêder, int'la cmónna ed Mulénna 'd Lêder, i g'àn purtè a la lûs un insediamänt di mondi inpurtant che queldón dîs ch'l è 'd 2000 ân prémma ed Crésst.




#Article 146: Varais (169 words)


Varais (par lunbèrd Vares e pr'itagliàn Varese) l'è una cmónna d'la Lunbardî con pió ed 80.000 abitànt , chèplôg d'la pruvénzia ch'la g'à al stèss nómm.  

La periferî d'la zitè la s ciâma Varesòt.

A Varais a gh'én dåu staziån dal treno: Varais, däl Feruvî statèl, e Varais nord, dal grópp FNM. 

E po Varais l'è anch, insamm a Milàn, al cminzéppi d'l Autostrè dî lègh, la prémma autostrè dal månd. 

La zitè ed Varais la s câta int'una posiziån inpurtanta, ai pî dal Sacro Monte ch'al fà pèrt dal Massécc' dal canp dî fiûr, indòvv a g'h è un oservatòri par guardèr al strèl e una staziån indóvv i stûdien al clémma. 
Int'la bâsa d'la zitè a truvän un lègh col stèss nómm ch'al mójja dî pajîs dî dintûren. 

A Varais, dal 1998, a gh'è i ufézzi dl'Universitè d'l Insûbria, insamm a la zitè ed Còm.

Dal 1960, a gh'è anch' ka Scôla Européa ed Varais méssa insamm pr' i fiû dî funzionèr d'l Euròpa dal Zänter d'arzairca. 




#Article 147: Bêrgum (775 words)


Bêrgum (Berghem in bergamasch, Bergamo in itagliàn, Bergum in lunbèrd ed Milàn; Wälsch-Bergen in tudàssc antîg; Bergomum in latén) l'è una zitè ed la Lunbardî, capitèla d'la só pruvénzia, e la gh'à 116.510 abitànt (2004). La zitè l'è mesdè in dåu pèrt: Zitè Èlta, ch' l'è la pèrt pió vècia e la Zitè Bâsa.

Bêrgum l'è nèda dal XII sècol prémma 'd Crésst, in cal tänp, dî lîgur i avêven fundè Barra, indovv incû a gh'è la Fara de Sità Ólta. In dal VI sècol prémma 'd Crésst i Etróssch e po i Gâl i àn conquistè Barra, e i l'àn ciamè Bêrgum.
Bêrgum a l' vôl dî qué (hem) in vatta i mónt (Berg) e anch'incû i Bergamâsch i ciâmen la låur zitè come 2500 ân fà, quand i êren rivè i Gâl Cenomani.

In dal II sècol prémma ed Crésst, i Romàn i àn conquistè Bêrgum e i l'àn ciamè Bergomum. Int'al 49 dåpp Crésst, tótt i bergamâsch i êren dvintè zitadén ed Råmma, pr'una làzz fâta da Giulio Cesare.

Int'al V sècol a gh'è l'invasiån dî bârber. Int'al VI sècol i lungubèrd i s fairmen int'la zitè.

Int'al IX sècol Bêrgum l'è una pèrt d'l'Inpêr 'd Carlo Magno, e al vàsscuv al raggna int'la zitè.

Int'al XI sècol i zitadén i fàn lêga e métten só un parlamänt zitadén, che la tâca a gvarnèr la cmónna da par lî. I tâchen bèli ad avairn só con Brèsa.

Dal 1165 Bêrgum la fa pèrt d'la Lêga Lunbèrda, cånter Federico I, insamm a 16 zitè d'la Lunbardî col Zuramänt ed Pontida.
Dal 1184 al Bèrbaråssa l'èntra a Bèrghem, salutè da la zänt.

A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bêrgum gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. Al guèr stral dåu famàj i tàchen coi Suardi chi vénzen i Visconti ed Milàn. Int'al 1335 i tôlen al castèl ed san Vile.

La zitè l'è conquistè dai Malatesta dal 1407 e dåddg' ân dåpp, Filippo Maria Visconti al guida una riòlta 'd ghibelén.

Dal 1428 Bèrghem la va såtta a la Repóbblica Venezièna, ch'la fà tirèr só i Müraine, e dal 1437 Filippo Maria Visconti al tôl Bèrghem mo Bartolomeo Colleoni la dà indrî a la Repóbblica.

Dal XVI sècol Bèrghem l'è conquistè dåu vôlt dai Franzîs e sèt vôlt dai Spagnôl. La Repóbblica la tâca a fèr tirèr só äl mûr dal 1561.

Dal 1630 la pèst e la fâm i cåppen pió 'd 10000 cristiàn.

A la fén dal XVIII sècol a l'è trè só al Sentierù. Int'al 1796 i suldè rivoluzionèr franzîs i äntren a Bêrgum e i strôlghen la Repóbblica Bergamâsca che la finéss col trattato di Campoformio dal 1797. Int'al Cungrès ad Vièna Bêrgum la finéss såtta l'Austria cme tota la Lunbardî e al Vènet.

Dal 1837 l'è creè la Pórta Nôva e al vièl Vittorio Emanuele II. Dal 1848 Bêrgum la fa cme Milàn int'äl Sèt dé. Al treno al rîva a Bêrgum dal 1857.

L'8 ed zóggn dal 1859 Giuseppe Garibaldi al dgé cazèr vî i tugnén d'l Austria da Bêrgum. Pórta San Luränz l'è stè ciamè Pórta Garibaldi. L'ân dåpp 178 bergamâsch i êren parté int'la Spediziån dî Méll insamm a ló. 

Dal 1872 la cmónna l'è spustè int'la Zitè Bâsa, dal 1887 i tachen a viazèr äl funivî. Dal 1901 câzen zå äl Müraine.

Int'la prémma guèra mundièl di mondi 'd bergamâsch i vân in guèra. 

Int'la Secånda guèra mundièl Bêrgum l'è mia stè bunbardè.

Dal 1958 Angelo Roncalli l'è pèpa.

Dal 1972 i fàn l'aeropôrt a Ôri al Sêri e dal 1985 int'i Sbdèl Riuné Riuniti i trapiànten al prémm côr. A Bêrgum as dscårr al dialatt bergamâsch.

Zitè Èlta l'è la pèrt medievèl 'd Bêrgum, prutèta dal mûra venezièni dal XVII sècol.

La pèrt pió cgnossó d'la Zitè Èlta l'è la Piâza Vècia col Palâz d'la Rasån, al Campanîl ch'äl 22 al sånna bän 130 vôlt la canpèna, ch'onna vôlta al vrêva dîr ch'äl pôrt d'la zitè i s srèven. 
In Piâza Vècia a gh'è anca la bibliotéca 'd Bêrgum, ciamè Angelo Maj.

Da l'ètra pèrt ed Piâza Vècia a gh'è al Dòm, la Capèla dal Coliù pinsè da l'architatt Giovanni Antonio Amadeo con dänter la tånba dal Bartolomeo Colleoni, al (battistero) e la cîsa ed Santa Maria Maggiore. L'ûltma cîsa, che l'è mia dal vàsscuv, la gh'à di séggn ed totti äli êpoch. 

Via Colleoni, ch'i Bergamâsch i ciâmen Corsaröla, la va da la Piâza Vècia a la Piâza d'la Zitadèla e la vî däl butaig.




#Article 148: Pèdva (102 words)


Pâdva (Padova in italiân) l'é 'na sitê ed 210.938 abitânt dal Vènet. L'é 'l cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L'é 'na sitê cun un' universitê dimòndi antîga.

Al séndech l'é Ivo Rossi (dal 28/04/2013).

Pèdva (Padova in itagliàn, Padoa in veneto) l'è 'na zitè dal Vènet ed 210.938 abitànt, chèplôgh d'la pruvénzia ch'la g'ha al stèss nómm. 
L'è una zitè con un'universitè di mondi antîga. 

Al sénndich l'è Massimo Bitonci (dal 09/06/2014).

In dialatt bulgnais quand un purtirâz, zugànd a balån, al zûga di mondi mèl, tótt i al ciâmen purtirâz dal Pèdva. An s sà brîsa parché.




#Article 149: Strâg ed Rèz (518 words)


La Strâg ed Rèz (Strage di Reggio Emilia in italiân) l'é sucèsa al  7 ed lój 1960 ind la manifestasiòun sindachêla dóve sînch operâri arzân, Lauro Farioli, Ovidio Franchi, Emilio Reverberi, Marino Serri, Afro Tondelli, tót inscrét al Partî Cumunésta Italiân (PCI), în stê masê da la fôrsa póblica.

Cgnusûda ânca cun al nòm di I fât ed Rèz, la strâg l'é stêda al mâsim 'd un peréiod ed brûş in tóta l'Itâlia, in dóve a gh'é stê di scûnter cun la puliséia. La câşva di fât l'é stêda la mésa insèm dal gvêren Tambroni, gvêren fât sōl da la Democrasía Cristâna (DC) cun al decişîv apôg dal d'êd fôra dal Muvimèint Socêl Italiân (MSI), e la decisîòun ed fêr al cungrès dal partî misîn a Gènva (sitê partigiâna, bèle mdâja d' ōr ed la Resistèinsa). Al prutèsti în stêdi dimòndi e al brûs in tōt al paèiş l'à provochê 'na grânda mobilitasiòun popolêra.

L'alōra Presidèind dal Cunséli, Fernando Tambroni, l' à dê la libertê de sparêr in situasiòun grêvi e dôp còst a la fîn de sté stmâni dramâtichi a 's cûnten óndeş môrt e sintunêr ed frî. Sté dramâtichi cunseguèinsi arén custrèt al gvêren Tambroni a dêr al dimisiòun.

La sîra dal 6 lój la CGLI arzâna, dôp 'na lònga riuniòun, l'à dichiarê al siôper sitadèin. La prefetûra l'îva proibî al radûn ed pió persòuni e al mâchini cun j altoparlânt dal sindachêt îven invidê i manifestânt an fêrmêres mìa int al cōrs ed la manifestasiòun. L'ònich pôst autorioşê, la Sêla Verdi ch' la tgnîva 600 pôst, l'êra trôp céca per tgnîr dèinter vintméla manifestânt. A vîn dmandê ed muntêr d' j altoparlânt d'ed fôra ed la sêla, mó la dmânda l'an vîn mìa acetêda.

Un gróp ed cîrca 300 operâri dal j Uficîni Regiâni l'à decîş ed radunêres davânti al monumèint di Mort in guèra e cantêr cansòun ed prutèsta.

A 4,45 dal dôp mezdé 'na cârica 'd un repêrt ed 350 pulisiôt al cmâd dal vîce questôr Giulio Cafari Panico, l'é andêda adôs a la pacéfica dimostrasiòun. Ânca i carabinêr, cmandê dal tenèint colonèl Giudici, àn tōt pêrta a la cârica. Cucê dal camiunèti, da i zèt d'âcva e da i lacrimôgen, i manifestânt îven serchê ed lughêres ind l'işolê Sân Rôch l'é aşvèin,  per pó riparêres drêda a tót còl che catêven, scrâni, âsi ed lègn, tavlèin dal bâr e difèndres dal cârghi cun al tirêr quèl. Cucê indrê da la disperêda reşistèinsa di manifestânt, al fôrsi àn tōt in mân al j êrmi da fōgh e àn cumincê a sparêr.

Insém al salghê ed la piâsa a gh' é armês: 

I fât în stê cantê in 'na famōşa cansòun ed Fausto Amodei, dal tétol Per i morti di Reggio Emilia e pōch tèimp fà cme idèja dal românş ed Paolo Nori dal 2006 Noi la farem vendetta.

Al 14 lój 1964 al tribunêl ed Milân l'asôlov i responsâbil ed la strâg. 
Al vice quesōr Giulio Cafari Panico l'é stê asôlt in pîn perché an n'é mìa stê cunsiderê responsâbil ed l' ôrdin ed druvêr la viulèinsa ed nisûn gèner cûntra i manifestânt




#Article 150: Masâcher ed la Bètla (258 words)


Al Masâcher ed La Bètla  (Eccidio della Bettola in italiân) (23 zógn 1944) l'é stêda na rapreşâlia naşésta sucèsa insém a l' Apenèin arzân dóve în stê masê 32 civîl.

Ind la nôt ed Sân Zvân la pulisìa militêra tedèsca (Wehrmacht), in rispôsta a 'n' asiòun partigiâna mìa bèin fâta insém al pûnt ed la Strêda Statêla 63, ind la localitê La Bètla de Vsân, prôpria al cunfîn cun al cmû ed Caṣîna,  l'à més in prâtica 'na rapreşâlia spietêda in cunfrûnt ed civîl: 32 persòuni, tót ch'ēren int la locânda, a vînen préma ciapê in ostâg e custrèt a stêr zachê per tèra per dimòndi tèimp, pó a vînen divîş in dû gróp per facilitêr l'eliminasiòun, soquânti dòni a vînen viulintêdi e a la fîn i cadâver a vînen bruşê. Tra i môrt ânca un putîn apèina nasû.

Secònd la testimuniânsa dal gestōr ed la locânda (scampê al masâcher), teâter ed la strâg, dôp al masamèint di trî abitânt ed la cà atâch al pûnt e al rastrelamèint ed 32 clièint, la vōş che a la fîn l'à urdnê de sparêr l'à dê l'ôrdin in italiân. Còst l'arpôrta a la lûs l'idèja che i fasésta italiân àn dê 'na mân, cme in êtri strâgi (Cervarōl ed Véla Mnôs e Legrèc ed Vèt) cun i tedèsch ind al masâcher di civîl.

Al fât l'à inspirê ânca la casòun L'unica superstite, di Modena City Ramblers, dèinter a la colesiòun Grande famiglia (da la stôria ed la sîna Lilli dal sunadôr ed fişarmônica dal gróp Alberto Cottica, scampêda al masâcher)




#Article 151: Martin Weinek (372 words)


Martin Weinek (Leoben, 11 lój 1964) l'é un atōr, dupiadōr, anôlegh, regésta, vignarōl, imprentitōr  avstrîach. Al lavōra pr' al cínema, al teâter e la televisiòun. Al póblich italiân l'é cgnusû per la pêrta ed l' Ispetōr Fritz Kunz ind la sèria Il Commissario Rex.

L'é gnû só tr' al 1983 e al 1986 dal Pruf. Peter P. Jost, al 's dà al teâter dal 1986 in soquânti prudusiòun vienèişi. La só préma pêrt in un félm l'é còla ed l'asensorésta int al félm Nachsaison (Bâsa stagiòun).

Int al 1987 al gh'à 'na pêrt ind l'ôpra teatrêla Der Lechner Edi schaut ins Paradies ed Jura Soyfer sòta la regía ed Georg Mittendrein ind al festivâl Ruhrfestspiele Recklinghausen e la pêrt 'd un spasèin int al félm Müllomania ed Dieter Berner.

Tr' al 1988 e al 1989, al gh'à un ingâg al Jura-Soyfer-Theater a Vièna e 'd j êter ingâg in teâter pió céch, al lavôra etertânt cme regésta, diretōr artéstich e produtōr. Pó l'é int al 1989 ind la sèria ed la televisiòun avstríaca Calafati Joe. Dal 1990 al 1991 l'é diretōr artéstich dal Hernalser Stadttheater a Vièna. 

Dal 1989 al rîva a 'd esèr cgnusû in Itâlia grâsia ânca a la sèria ed la televisiòun Il Commissario Rex in dóve l'é un atōr fés.

Martin Weinek l'é un pasionê ed vèin e 'd la cultivasiòun ed la vîda: difâti dal 1993 al gh' à 'na végna a Hagensdorf  ('na frasiòun in pîna campâgna int al cmûn ed Heiligenbrunn) curêda da ló insèm a só mujêra Eva, ânca lê artésta e scritrîce ed comèdi. L' aşiènda l'é in 'na vècia cà da cuntadèin arnuvêda e modernişêda sòta la diresiòun ed la sgnòura Eva Weinek, la proprietê Weinek l' é ed cîrca trî èter.

L' 8 ed mêrs 2008 l'é muderadōr pr' al Genusse Burgenland dal 2008, al gh' îva pêrt al manifestasiòun serêli.

I dupiadōr italiân ed Martin Weinek în préma ed tót Massimo Rinaldi per Il Commissario Rex. Pino Amendola, Riccardo Peroni, Luca Bottale, Luigi Ferraro, Riccardo Rovatti e dal vōlti Mino Caprio e Tony Fuochi per al pêrt pió céchi.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 152: Thalía (102 words)


Thalía, nómm d èrt d' Ariadna Thalía Sodi Miranda (Zitè del Mesico, 26 agåsst 1971) l'è una cantant, cumpositris, artéssta e prudutris discografica mesicana.

Grâzie ala sóa partecipazione in telenovele de l'anni '90 e alla sua blazza, la gh é stata sorannominata di mesicani Regénna de le Telenovelle (Reina de las Telenovelas) ed Imperatrice de la Blazza (Emperatriz de la Belleza).

Con pió de 25.000.000 de déssc vandut, la gh'é considerata una de le cantanti latine pió impurtànti al månd.
 
Secånd un'indagine, la gh'é la têrza dòna pió cgnussut nel Mesico.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da 




#Article 153: Giuseppe Mezzofanti (421 words)


Al Giuseppe Mezzofanti l'è stè un cardinèl dal Setzänt-Otzänt ch'l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp.

Nèd a Bulåggna dal 1774 int'na famàjja puvratta, l'era cén ch'l avêva una memòria ch'la fèva pòra, l'era brèv int'la mûsica e l'era 'na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri. 

L'era andè a scola al Scuole Pie a Bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch'i êren int'al Stèd d'la Cîsa sénd che l'åurden l'era stè suprèss. Dscurand cun låur l'avêva inparè tott d'un fiè al svedais, al tudàssc, al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn. Intant al studièva anch' dal languv môrti ch'l era dré ad inparèr a scôla. 

Dåpp l'era entrè in seminèri, l'avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d'l etè necesèria pr'advinter prît. Alåura l'avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli. 

Dal 1797, quand l'avêva 23 ân, l'arzàvv l'åurden ed prît e al tôl l'insegnamänt ed żudî, âreb, ed languv orientèl, ed grîg a l'Universitè ed Bulåggna.

Stral 1799 e l'1800 l'è int'i sbdèl par fèr curâg' a chî furastîr ch'i êren lé ch'i tirèven i ûtum e acsé l'aveva inparé 'na moccia d'ètri languv europèi. L'era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch'i pasèven par la zitè. 

Dal 1806 l'avêva détt ed nå a Napoleån ch'la i avêva dmandè s'al vlêva andèr da ló a Paris. Prémma al i aveva anch' dè só al Pèpa Pio VII. Invêzi po dal 1831 al dîs ed sé al Pèpa Gregorio XVI quand al i dmanda d'andèr a sarvézzi d'la Cungregaziån par la prupagaziån d'la faid. 

A Råmma, stra misiunèri e gran dutûr ch'i gneven da tott al månd, al Mezzofanti l'aveva inparé däli ètri languv. 

Stra totti äl languv, ai è stè såul al cinais ch'al i avêva dè da sudèr: l'era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d'la langua. Dåpp al pèder Umpierres, ch'l era bèle stè misiunèri a a Macao e l'aveva insgnè la langua cinaisa a la Propaganda Fide, l'aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l'aveva confermè ch'l êra propi bån ed dscårrer in mandarén. 

Gregorio XVI l'era vanzè so amîg e prutetåur. L'avêva fât advintèr cardinèl int'al Concistoro dal 12 febrèr 1838.

L'è môrt a Råmma dal1849. Quand l'è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän 38 languv e lezèr e capîr bän däli ètri 40: in tott al capéva 78 languv. Al so monumänt l'è int'la Chiesa di Sant'Onofrio al Gianicolo.




#Article 154: Mzàn (281 words)


Mzàn o Amzàn (Mezzani in italiân )  l'è n c'món äd 3.055 abitant, ad la Bàsa Pramsàna. 
 A difarénsa d'etär c'món an gh'è mja un centär gros e d'il frassjón ma l'è costituì da divèrs paés pö o meno d'il stèsi dimensjón. Al nom Mzàn al vén dal latén Medianus c'a vól dir in mèza a. Töt i paès dal c'món da ch’indré j’érin dj’isòli in meza al Po. I paés j’en: al Casäl, Mzàn di Rondin, Mzàn Sora e Mzàn Sott, j’én invéci ciòp ed cà: Bóca d’Ensa, il Giäri e la Vâl. Al dialét d’Amzàn cme cól dla bàsa l’è influnsé da col de d’là da Po mo anca un pò da col ed Rèz.

In t’al Medioêv i s’en formädi j’isòli in t’al Po, prima cóla dal Casäl, pò cóla d’Amzàn Sora e pò vers al 1300 Mzàn Sott. Mzàn di Rondin subita l’era de d’la da Po, pò dop’un’aluvión al fiöm a s’è spostè e al l’ha stachè dal cramónés par tachäräl al pramzàn. Mzàn Sott e Sora fin da l’inési j’érin téritori dal Vèscòv ad Pärma, che a Mzàn Sora a gh’äva anca al sò palass, l’era una spèci ed stât indipéndent. Töt l’è fnì in t’al 1763 quand’al Duca ad Pärma l’ha costrètt al Vèscòv a daräg il sò possión d’j Amzàn. In t’al 1861 al c'món insèma con Pärma l’è pasé sóta l’Italia.

 
Al c'món d’Amzàn l’è in tl’estrémité nord-est dla Provincia ad Pärma, in mèz a la Pianura Padana e al conféna con tre provinci: Rèz, Mantua e Cramóna. L’è traversè dal Po e da la Pärma cl’as böta in Po dòp Amzàn Sora e da l’Ensa c’la va in Po contra Barsèl.




#Article 155: Coléc (298 words)


Coléc (Collecchio in italiân) l'è n c'mòn äd 13.716 abitant in d'la provênsa d' Pärma.

Coléc (Colliculum in d'la etä medieväla) l'è un cènter agricol e industriél in d'la provênsa ed Pärma. L'è localizé su la SS62 d'la Cisa ch'la colèga Pärma e Sarzâna (SP) a'na dzenna ed chilòmeter da la cité emiliâna. I gh'àn il sèdi importânt azièndi alimentäri e caséri e anca n'importânt cènter artigianäl. L'è colighé a la cité anca par la ferovìa con un bòn servìsi metropolitän ch'al va avanti e indrè apòsta par i studènt e i lavoradòr.

Durânt la Seconda Guèra Mondiéla, dopo ch'lè casché in màn ai soldä nazìsta, so'quânt aeroplàn americàn i'hàn bombardä la Polveriera, ch'alòra l'èra svèn al Pont d'la sdònna, fòra dal paès, e i l'han fâta saltär pr'aria. Pù avanti, al paès l'è stä liberä gràsie a l'asiòn di'i soldä d'l esércit brasiliàn, in onòr di quäl l'é stä mìs un cip al Pònt d'la sdònna. 

La vìla l'è städa edificäda a la fèn d'al Mìl-e-sesènt; a l'enträda a dèstra (par chi vèna da Pärma) a's'pòl véder un ârc gros bombèn, ciamä l'Arc d'al Bargèl ch'al signa l'ingrès d'la vìla.

Situäda in d'al pärc cmonnél Fortunato Nevicati, la Vìla Nevicati architetonicamènt l'è bèla bombèn: davànti la g'ha di'l bèi colòni ch'i fòrmen na balconäda, e na tòra angoléra.

Coléc l'è lighéda amichevolmènt con Melide, Spagna.

A Coléc gh'è al câmp sportìv d'al Pärma Calcio.

Al Coléc Bésbol Club l'è na societé polivalènta Bésbol e Softbol iscrìta in t'i campioné federäli dal 1974. Adèsa la sesiòn d'al bésbol l'è in t'la serie A2 c'me la sesiòn d'al softbol. Tùti'l partìdi regoläri, d'il squädri d'bésbol, i'èn zugädi al Diamante Collecchio, un stadio d'bésbol d'dumìla pòst, ma in t'la cité i'ghèn anca du camp da bésbol e vòn da softbol.

 




#Article 156: Stèt dla Cîṡa (235 words)


Al Stèt dla Cîṡa (in itagliàn Stato della Chiesa) l é stè un stèt itagliàn prémma dl'Unitè. 

Al Stèt dla Cîṡa l êra nèd dal 756, quand al rà franzaiṡ Pepén al dé una ciupatta dl Itâglia (Al cminzéppi såul al Lâzi) al Pèpa. Col tänp i teritòri i se ṡlarghénn tant ch'a la fén la Cîṡa l'era rivè a tgnîr såtta una bòta dl Itâglia centrèl.

Dal 1506 i suldè dal pèpa Giólli II i gnénn atåuren Bulåggna; da alåura fén al 1860, Bulåggna l é stè quèsi sänper såtta al Stèt dla Cîṡa.

Dal 1598 i tulénn såtta anc Frèra che prémma l'era stè una zitè inpurtanta dal Duchèd Estense. 

Dal 1631, al pèpa Urbàn VIII al żonté anc al Duchè d Urbén ch'al controlèva bèle dal 1625.

Al 14 ed setànber dal 1791 i dgénn dèr só a la zitè d Avignon in Fränza parché al Napoleån la vlé indrî. Dal 1798 i franzîṡ i ocupénn la zitè ed Råmma e al pèpa, Pio VI, al fó fât parsunîr e purtè in Fränza, indóvv ch'al muré l'àn dåpp. 

Dal 1809 anc la zitè ed Råmma la fó żuntè a l Impêr franzaiṡ. 

Dal 1815 int'al Cunsélli ed Vianna al Stèt dla Cîṡa al fó arméss insamm.

Al 20 ed setànber dal 1870, Råmma la fó tôlta dai suldè dal rà Vittorio Emanuele II e al Stèt dla Cîṡa al dsmitté ed èsri. 




#Article 157: Nómmer raziunèl (304 words)


I s ciâmen nómmer raziunèl tott chi nómmer chi pôlen èser esprès cme risultè d'la divisiån ed dû nómmer intîr col divisåur divêrs da 0. Al sénbol dî raziunèl l'è al Q (o ). Ste qué l'è un cungiónt dî nómmer ch'l è po un supercungiónt dî nómmer intîr, dî nómmer decimèl, e l'è un subcungiónt dî nómmer reèl. I nómmer reèl ch'i n fàn ménga pèrt ed ste cungiónt i én ciamè nómmer irraziunèl.

I raziunèl i s disténguen pr'al låur dsvilópp decimèl (détt anch bès) finé o periòdich, pr. es. con un nómmer ed zîfer decimèli finé, i artåuren sänper regulèri. 

I nómmer raziunèl i sudîsfen la propietè d'la densitè. Quasst al vré dîr che, par tott i nómmer raziunèl ai én anch dî èter nommer raziunèl strai dû såura la rèta reèla ( R). 
As à da zonter anch che Q l'è dens a  R, pr.es stra dû nómmer reèl divêrs, a gh'è sänper un raziunèl.
As pôl anch dimustrèr pulîd che al cardinèl dî nómmer raziunèl l'è l'istass ch'al nómmer intîr, ch'al vré dîr che a gh'è mia pió raziunèl che intîr. 

esänpi:

Defâti, dividänd un nómmer intîr pr'un èter, (pr.es 1 par 7) ai é un nómmer finé ed rèst pusébbil (esänpi: 0,1,2,4,8,5,7). Sènd che la sucesiån dî rèst l'è infiné, la s arvisarà par forza a l'istass rèst in dåu pusiziån divêrsi. A partîr da qualli lé, al cónt:

..30

....20

......60

........40

..........50

............10 

(in naigher, äl pusiziån d'istéss cónt). 

Reciprucamänt, tott i nómmer con un dsvilópp decimèl finé o periòdich i corispònden a un raziunèl.
esänpi: al sìa a = 12,345 67 67 67 67 67 ...

i artåuren dåu zîfer; a multiplichän a par 102 = 100.

.....a = 12, 345 67 67 67 67 ...

fagand al rèst, al va tótt int'la pèrt periòdica:




#Article 158: Sèvna (174 words)


Al Sèvna l'è un fiómm d'la Pruvénzia ed Bulåggna ch'al nass atais a Firenzuola, in Tuschèna da un balatrån in mèz ai mont (Sasso di Castro - 1276 m; Monte Bastione 1190 m, Monte Luario 1140 m, Monte Freddi 1275 m) apanna só d'la Fûta; l'è l'afluänt pió récch d'l Edg', ch'a i dà i 2/3 d'l âcua necesèria, såura tott in estèd. Al Ràggn e al Sèvna i cunfénnen con la cmonna ed Bulåggna a nord e a sud.   

Quèl da dîr såura a la parôla: l'azänt al câsca sänper int'la terzûltma séllaba: Sàvena. La parôla la véggn da la langua etróssca da una parôla ch'la vôl dîr fiómm e al Dante Alighieri an in dscårr bèli int'la só Divénna Cumêdia:  

Pôch kilòmeter dåpp da la surzrî, al Sèvna l'äntra int'la pruvénzia ed Bulåggna e al tâja una vâl stratta e drétta cun däl paraid ed sbalêrz. Al travêrsa Pianôr e la periferî ed Bulåggna. Al dé d'incû al s câza int'l Edg' atais a San Lâzer, a 55 km da la surzrî. 




#Article 159: Giulio Cesare Croce (135 words)


Fiôl ed frâb e frâb anca ló, apanna ch'al muré al pèder, al zién al taché a zarchèr ed fèrl studièr. Al n'èv mai di gran sgnûr chi al racumandénn e al dsmité prèst ed fèr al frâb par fèr al fuléssta. L'advinté famåus al ziré totti äl cåurt, äl fîr, i marchè e al cà di patrèzzi. Al tulêva sîg anch'un viulén. 
Al tulé mujêra dåu vôlt, l'èv 14 fiû e al muré in misêria. 

Al n'èv ménga di màsster e as pôl dîr ch'l è stè on dî pió grand autodidât d'la leteratûra itaglièna. Al n riusé brîsa a entrèr stra i zérrcuel literèri pió gran dal tänp. 

Alåura èser leterè al dgêva dîr vîver int'la cåurt: ló a n i vlé brîsa stèr e al zarché sänper ed stèr stra la zänt. 




#Article 160: Albanî (104 words)


LAlbanî (denuminaziån uficièl: Repóbblica d'l Albanî, in albanais: Republika e Shqipërisë, in IPA ) - in albanais ciamè pò Shqipëria l'è un pajais d'la Penîsla Balcànica, int'al sudèst dl'Euròpa.

La cunfénna a sîra ed såura cól Månt naigher, a maténna ed såura cól Kosovo, a maténna cun la Macedonia e 'd såtta cun la Grécia. Äl só marénni i én mujè dal Mèr Adriâtich e Iòni.

L'Albanî l'è 'na Repóbblica Parlamentèr, al prémm minîster adès l'è Edi Rama (elèt dal 2013), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Ilir Meta (elèt dal 2017).

La capitèl d'l'Albanî l'è Tiràna. La langua uficièl del pajais l'è l'albanais.




#Article 161: Huang Xianfan (132 words)


Huang Xianfan (in cinés mandarèin 黄現璠/ 黄现璠; Fusui, 13 nuvänber 1899 – Guilin, 18 znêr 1982) l’é stê un stôrico e studiōs dal râsi cinés, al fundadôr dal stódi al Zhuang e scōli Bagui cinés.

Nèd a Fusui dal 1899 int'na famàjja Zhuang.Dôp avèir frequentê al scōli secondâri a Nanning, int al 1926 Huang Xianfan al s’êra iscrét a la facoltê ed Stôria ed Normal l'Universitê ed Beijing ciapând la lâvrea int al 1935. Int al 1935 Huang Xianfan al s’êra iscrét a la facoltê ed Stôria ed l'Universitê ed Tokyo ciapând la lâvrea int al 1937. Dal 1943 al 1953 l’é stê profesôr d’ stôria al'’’l'Universitê ed Guangxi’’ ed Guilin. Dal 1954 al 1982 l’é stê profesôr d’ stôria al'’’Normal l'Universitê ed Guangxi’’ ed Guilin. L'è môrt a Guilin dal 1982. 




#Article 162: Porzein dla stregna (375 words)


El Porzein dla stregna es un Porzein tossiche avent'le gambo ad colore rossi e gialle e l'è capel bianca. Es un fung appartenent alli Basidiomiceti e alla familia ad porzein. Viv prenzipalmente tli loghi caldi dei boschi esposti a sud. E' presente tla Europa e nel America du nord. S'è un fungho vlenoso, e thè fa vomitar e andà all'ospedel. tè fa venì el mal de panza. A un odorvramente disgustoso com de feci e da cadavere. In alcune parti dla Cecoslovacchia dla Italia e dla'Merica è magnet a tavula. 

Boletus satanas è stet scoperta da un tedesco da nom Harald Othmar Lenz nel 1831 en Grécia, attiret dall'udur che puzza.

Piccoli, rotond, rosse-sangue o rosse-arancione verso el margine, viranti nel verdastro alla pressione.

Giallognoli o giallo-verdastri, corti, al tocco virano nel blu.

Oval o globose, tozze, compatte, ingrosset alla base, color giallognolo (giallo rosso) o giallo-arancio; tla parte alta (l'attaccatura al cappello) ricoperto da un fine reticolo a piccole maglie di colore rosso-vivo; la parte centrale e inferiore è a superficie rossa con reticolo concolore. La parte sott terra ,quella che lo collega al micelio è giallo-brunastro. Il colore si vede raramente in quanto spessissimo è sporco di terra.

Soda, compatta, biancastra, assumente rapidamente al taglio una tinta rossiccia che dapprima vira nel viola oppure nel blu tenue, successivamente nel grigio

Fusiformi, bruno-olivastre in massa.

Cresce generalmente su suoli calcarei, sotto latifoglie, dalla primavera all'estate e, talvolta, anche nella prima metà dell'autunno. MOLTO RARO.

Molto velenoso, provoca mal de panza persistenti.

Dal Boletus satanas è stata estratta una potente glico-proteina tossica, la Bolesatina, un inibitore della sintesi proteica a livello ribosomale (meccanismo: nucleoside trifosfato fosfatasi), idrolizzando il GTP nonché l'ATP. El Porzein dla stregna slè vlenoso.

Secondo voci non confermate, in alcune zone della Sicilia e della Francia viene consumato senza problemi dopo opportuna preparazione (bollitura, salamoia e/o essiccazione); si raccomanda tuttavia di non cimentarsi in pericolosi esperimenti gastronomici in quanto questo trattamento richiede un'elevata esperienza. Il fine ultimo è quello di distruggere integralmente il peptide Bolesatina che rende tossica detta specie.Pericolosissimo consumarlo da vecchio,infatti la carne esausta accumula sostanze tossiche e lo rende maggiormente resistente alla bollitura. È il fungo più grande del continente europeo. 

Dal latino satanas, di satana, cioè velenoso, malefico.




#Article 163: Sozialîsum (220 words)


Al sozialîsum l'è 'na curänt ed pensîr lighè ai muvmént puléttich che a partîr dal sêcol XIX i an lutè par canbièr la vétta socièl e ecunòmica däl clâs piò puvratti e såura tott dal proletariè.

Al muvmänt operèri, ch'l à fât nâser al sozialîsum, l'l presentè par la prémma vòlta al malghén d'la giustézzia socièl e d'la paritè ecunòmica al zänter d'l agiànnda puléttica. L'à trasformè da fånd totti äli urganizaziåm da partîd ed mâsa e i àn sänper zarchè ed coordinèr l'ativitè puléttica a livèl internazionèl. 

Al sozialîsum da cminzéppi al s'è méss cåntr al liberalîsum ed sänper, int'l economî e i dmandèven la nazionalizaziån o la suzializaziån ed tott o ed pèrt däli ativitè ecunòmichi. La cuntèsta la neutralitè däli istituziån statèl ed cåntr a la lòta ed clâs e al lòta pr'un mudamänt dla pèrt dal stèd o parfén, int'la versiån ed Karl Marx e po tôlta sò da l'anarchîsum, par cazèrel zå.

A livèl internaziunèl al muvmänt suzialéssta al nâs cme un muvmänt paciféssta e favuràvvel a l'autodeterminaziån dî pòpol, al cuntrèri dal naziunalîsum e al imperialîsum. Praticamänt socuant partîd sucialésst o d'adès i finéssen par bandunèr al pacifîsum e l'internaziunalîsum, financh par dîr bän ali imprais ed guèra dî låur pajîs con motivaziån patriòtichi. Sta voltagabèna la dimåsstra in socuant pajîs pulèmich e sisiån.




#Article 164: Pingu (119 words)


Pingu l'è una seri ed cartòun animê svézzra scrétta da Otmar Gutmann.

Al cartòun animê al counta la stòria ed'na famìa ed pinguìn ch'la abita in dal polo sud. In dla famìa i gh'ein Pingu, la surèla Pinga, peder e medra. 

Pingu l'è animê in stile plastilina. In Italia, l'è trasmèss da Rai Due.

Al cartòun l'ha avû dimondi sucès in tótt al mònd, anch perché i persunag' i discòren in pinguines, 'na léngua inventèda ch'l'arcorda quela ed La Linea. 

Dimòndi ginta in dal Web e sovratótt su Youtube i mètten di video ed Pingu in-dóvv agh è cambièda la vós. Piotòst famós l'è al canèl di MeTe, in-dóvv agh én dimòndi vìdeo ed Pingu ch'al ciacàra dialètt mudnés.




#Article 165: Casèli (107 words)


 

Caséli (Caselle Landi in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.650 abitant in Pruvincia d' Lôd. Fin al 1585 a l'era in Pruvincia d' Piasëinsa, dòpu i'hann deviä al Po, par via d'inundasiòn, e al s'è truä in Pruvincia d' Lôd.

Prima da dvantä teritòri di marchès Landi ad Vigulsòn, in dal 1262 as ciamàva Casèli Vëcc e dòpu Casèli dal Po.

Fin vèrs la fëin dal sècul XVII l'è stä inflüensä da Piasëinsa, anca se quant i'hann deviä al Po, al s'è truä in s'la spònda sinistra.

A l'è principalmëint agrìcula, cun tanti casìni. Una bùna part a sà sposta a Piasëinsa, Cudògn, Milàn e Cremùna.




#Article 166: Dioceṡi ad Carmona (101 words)


La dioceṡi ad Carmona, o dioceṡi ad Cremona in piaṡintëin muderan (Dioecesis Cremonensis in latëin), l'é ‘na circuscrision ad la ceṡa catòlica italiana, ch' la dipëind da la pruvincia ad la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa pärt ad la Cunferëinsa Episcupäla Italiana.

La dioceṡi la g'ha 224 paròchi, e la va da Casalmagiùr fëin quäsi ai cunfëin ad la pruvincia ad Milàn.

La dioceṡi a l'é antiga a bota: bèle in dal 55 a gh'era di cristian in chi post lé, e al véscuv a l'era Liutprando. All'è guernä dal véscuv Mons. Antonio Napolioni dal 2015.




#Article 167: Astronomî (121 words)


L' Astronomî (dal grîg aster strèla, nomia lèz), l'è la siänza ch'la stûdia l'Univêrs e i starlût, dal såul, a la lónna, i pianîd e äl strèl.

Dal cminzéppi, l'astronomî l'era 'na siänza ch'as studièva såura tott a ôc' nûd e i muvmént regulèr däl strèl i éren acsé parfèt ch'i prémm ômen i druvénn pr'interpretèr al månd. 

Al cminzéppi dal sècol XVII con Galileo, ai è stè una gran canbiaziån. Col telescòpi as vdé che l'univêrs l'éra pió cunplès e mänc parfèt comm i cardêven. Acsé l'è nèda l'astronomî mudêrna. 

Incû l'astronomî la 'n stûdia brîsa såul quall ch'as vadd int'al zîl, mo cun dî strumént specièl, anch'al radiaziån dî râg' gamma, x, äl lûs ultraviulèti e i râg' infraross.




#Article 168: Cardinäl (106 words)


I cardinäi, d'la Cèsa Catòlica, i'enn al culégg d'i véscuv ch'i g'hann da vutä al Papa e ch'i guérnan la cèsa insëma a lü.

Al vistì dal cardinäl l'é quäṡi istes che cul dal vescuv, sulamëint ch' ì cardinäi i en vistì ad rus e i vescub ad viola.

I cardinäì i en numinä dmè dal Papa. Chi ca stan in Vaticân i g'han diit a avig al pasapòrt Vaticân.

La parola cardinäl la vegna, prubabilmëint, da cardine, culòna, pilàstar ad'la cèsa. I s' divìdan in vescuv, i 6-8 d'la Cüria rumana; pret, tüt chi ca g'han una arcidiocesi o una diocesi; diàcun, tütt i àtar.




#Article 169: Ersilio Tonini (149 words)


Ersilio Tonini (Sintvera ad San Ṡòrṡ, PC), 20 ad lüi 1914 - Ravêna, 28 ad lüi 2013) l'è un Cardinäl e Arcivscuv católic, arcivescuv emérit d'Ravêna dal 1990.

Nasì a Sintvera ad San Ṡòrṡ al 20 ad lüi dal 1914 l'é dvintä prèt al 18 d'aprìl 1937, quand al gh'äva apëina 22 ann. L'é stä parvòst a Säls.

Al 2 d' giügn 1969 l'é cunsacrä vèscuv ad Macerata-Tulentëin da mons. Malchiodi

Al 22 d'nuémbar 1975 l'é prumòs a l' Arcidiocesi ad Ravêna-Cervia, e el gha rastarà fin al 27 utùbar 1990. L'é stä anca (1988-1989) Aminsitradùr Apustólic d' la Diocesi ad Rèmin.

Al 26 nuëimbar 1994 al Papa Giuánn Pául II l'ha pruclamä Cardinäl cul tìtul dal
Santìsim Redentùr in Val Melania e dal 30 d'aprìl dal 2010 al 28 ad lüi dal 2013, dì dìla sò mort, all'é stä al püsä vëcc ad tütt i cardinäi dal mónd.




#Article 170: Giuàn Batista Nasalli Rocca (126 words)


Giuàn Batista Nasalli Rocca (al cugnùm cumplët a l'era Nasalli Rocca di Corneliano, Piasëinsa, 27 d'agùst 1872 - Bulogna 13 ed mèrz 1952) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic, Arcivèsc ad Bulogna dal 1921 al 1952.

Nasìd a Piasëinsa al 27 d'agùst 1872, l'è dvantä prèt a Ruma, in dal 1895. Da prèt giùn, l'ha urganizä lAsiòn Catòlica rumana cul vèsc piasintein Radini-Tedeschi.

Cunsacrä vèsc ad Gubbio al 10 ad febràr dal 1907, l'è dvantä arcivèsc in dal 1916 quant l'è stä trasferìd a Ruma, tàme elemusinièr dla carità dal Papa.

Trasferìd a l'Arcidiocesi ad Bulogna al 21 ad nuëinbar dal 1921.

Pruclamà Cardinäl da papa Pio XI in dal cuncistòri dal 23 ad màgg dal 1923, l'è mort al 13 ad màrs dal 1952.




#Article 171: Strachëin (169 words)


In dialët piaṡintëin a s' ciama strachëin un furmäi italian fat cul lat ad vaca che in italian al sa ciama inveci Gorgonzola (la stesa manéra da ciamäl la gh'é anca in dil pruvinci ad Pavia, Cremona, pärt ad cula ad Verbania e in Valtellina) . A gh'é mia da scunfondal cun un ätar furmäi lumbärd che in italian al sa ciama stracchino, che in piaṡintëin a l'é furmain.

Al ver num in piaṡintëin al sarìs difati strachëin ad Gurgunṡöla parché al so num al vegna dala citä ad Gurgunṡöla in pruvincia ad Milan, ma tüt i diṡan admè strachëin.

L'é un furmäi a pasta crüda, ad lat pasturiṡä, gras, bianc ch' al tira un po al giäd, cun dil vëini verd ch' i sältan föra quand al fa la müfa. 

Al dé d'incö il la fan anca in dil pruvinci ad Bergam, Brësa, Cum, Cremona, Lecco, Lod, Pavia, Vares in Lumbardia e Nuära, Verbania, Vercelli e Cuneo (anca in quälca cumoin ad la pruvincia ad Lisandria) in Piemont.




#Article 172: Dialét miranduléś (3184 words)


Al Dialét Miranduléś l'è na varietà dialetàla d'l Emigliàṅ ch'la fà part dal grup linguìstic gal-itàlic. L'è anc, insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ, la lìngua dla versiòṅ dla Wikipedia ch'a sî drē a léśar.

Al s dascór in dal sircundàri ad La Miràndla, in dla basa mudnéśa a 'l cunfìṅ cun al Mantṿàṅ. 

Tgnénd a mènt cal siggli chè, S=Sugèt, V=Vèrub, O=Ugèt (n=Nóm, p=Prunóm), al Miranduléś 'l è na lìngua ch'la dróa i custrùt chè 'd sóta:

N.B. Al paròli fra parénteśi i èṅ facultatìvi.

Al Miranduleś, cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantṿàṅ, al dróa al sèt vucàli cumpàgn a 'l Itagliaṅ, faghénd però difarénsa fra curti e lunghi.

I funéma in blù i gh pōl'n èsar sèmpar anc s'i n gh'àṅ minga 'l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós. Par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś.

Eśèmpi:

Cuma p'r al fraréś pò, al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.

Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit  cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).

In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).

'L artìcul determinatìṿ al s dróa, insém a 'l nóm ch'al gh stà davśèṅ, p'r indicàr un quèl ad definî. 

In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ, 'l artìcul indeterminatìṿ a s dróa sōl a 'l singulàr. A 'l pòst dal pluràl al và druâ 'l artìcul partitìṿ (di lìbar...) o 'l 'agetìṿ minga definî (soquànt lìbar...).

In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).

In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).

In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.

A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.

'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).

'L agetìṿ minga definî a s dróa quànd a s dascór ad quèi, ad bèsti o ad parsòni sénsa indicàr-'n al nùmar precìś e al qualità. In Miranduléś al s dróa sèmpar a 'l pluràl a part gnanc un ch'al và sèmpar a 'l sigulàr. 

Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.

I prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch'i s métan a 'l pòst dla parsòna ch'la dascór, dla parsòna ch'la scólta o dla parsòna, dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ, sénsa dir-'n al nóm.

I càmbian a secónda dla parsòna, dal gènar e dla funsiòṅ, sugèt o cumplemènt. Qvist chè i gh'àṅ dū fórmi:

Eśèmpi:

In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).

Al prunóm sugèt facultatìṿ (ch'al s pōl mètar prima ad quél ubligatòri) 'l è fat a la stésa manéra dal cumplèment tònic.

La tèrsa parsóna pluràra, a difarénsa d'l itagliàṅ, la n càmbia mia a secónd dal gènar. S'a s vōl réndar ciàr s'al grup ad parsóni i èṅ di masć o dal fémni, a gh'è da métar prima ad lōr:

Dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli: in itagliàṅ NOI e VOI i n càmbian mai a secónd dal gènar. In Miranduléś invéci a s dróa NUÀTRI e VUÀTRI s'al grup l'è fat sōl ad fémni.

S'a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch'i fànan part dal grup, a s pōl métar in mèś a i dū prunóm al nùmar ad gint:

In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.

Al Miranduléś al dróa nóṿ prepuśisiòṅ cuma 'l itagliàṅ ma, prima dal paròli ch'i tàcan par vucàla, i pōlan patìr l'eliśiòṅ, na ròba ch'la n sucéd briśa in dla léngua ad Dante.

Eśèmpi:

Nòti:

I vérub in Miranduléś i s cògnugan par parsòna (1ª, 2ª o 3ª) e par nùmar (singulàr o pluràl) dal sugèt, par tèmp (preśènt, pasâ, futùr), par manéra (indicatìṿ, cungiuntìṿ, cundisiunàl, imperatìṿ, infinî, gerùndi e partisìpi) e dal vòlti par gènar (masć o femni) dal sugèt o d'l ugèt. A difarénsa d'l Itagliàṅ, un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar (a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm). In dal dmandi, al prunóm 'l è mis dòp dal vérub, cuma in Francéś.

Tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub (-àr, -ar e -ìr).

I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.

Al cungnugasiòṅ di vérub in Miranduléś i èṅ tri:

A gh'è pò di vérub ch'i finìsan in -ér: savér (it. sapere), psér (it. potere), vlér (it. volere) e àtar incóra (tōr → prendere) ch'i n èṅ briśa regulàr.

Al gh'à dū tèmp e al n vōl mai al prunóm:

'L infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub (LÈŚAR 'l è bèl) o par dar di órdan ad n far minga quèl (Minga MAGNÀR!).

'L indicatìṿ al s dróa quànd a gh'è da dascórar ad fat e quèi ugetìṿ. Al gh'à tri tèmp baś:

Al Passato remoto d'l Itagliàṅ al n gh'è mia.

Chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd 'l auśiliàri cugnugâ insém a 'l partisìpi pasâ:

PREŚÈNT (Presente)

A riguàrd dal dmandi a gh'è da far soquànti cunsiderasiòṅ:

Òcio a 'l difarénsi:

Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.

Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.

Par via dal cambi ad vucàla, la fraś a m piàś inculàr la pōl vlér dir dū quèi difarènt: mi piace incollare (da còla cun la o ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc mi piace inculare da cûl cun la u lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).

I vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatìṿ i s cògnugan cuma quéi dla 2ª cugnugasiòṅ.

Chè 'd sōvar a gh'è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt. 

IMPARFÈT (Imperfetto)

In d'l Imparfèt dla prima parsòna pluràla, in dal dmandi, a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri, acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla.

FUTÙR (Futuro Semplice)

Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.

PASÂ PRÒSIM (Passato Prossimo)

Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.

I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.

In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.

In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.

Eśèmpi:

L'eliśiòṅ la s cat' anc in di àtar dialét emigliàṅ.

In dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a 'l vèrub. Eśémpi: Diś-al dal cavulàdi? (Dice delle fesserie?, lett. Dice egli delle cavolate?) - Fà'l a mōd? (Si comporta bene?, lett. Fa egli a modo?) - Tîṅ-at al Milan? (Tifi il Milan?, lett. Tieni tu il Milan?) - Sî'v vò ch'a vindî di stras? (Siete voi che vendete degli stracci?/E' lei che vende degli stracci? - in miranduléś a n s dà minga dal lei ma dal vò in ségn ad rispèt) - Gh'ò-j-a da dar-'g-i? (Devo darglieli?, lett. C'ho io da dare gli li?) - Gh i ò-j-a da dar-ag? (Devo darglieli?, forma alternativa rispetto alla precedente, lett. Ci li ho io da dare gli?). J 'l è un sòṅ eufònic ch'a s dróa prima ad A (IO/NOI) in dal fórmi interugatìvi.  

Sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga. Eśempi: Tin t in a ment ch'at gh'ha da murir! (Ricordati che devi morire!, lett. Tieni ti in mente che tu c'hai da morire!).

Al formi negativi i s fanan mitend N prima dal verb e la parola MINGA dopa al verb. Eśempi: A n voj minga ch'at dascor (non voglio che parli, lett. io non voglio mica che tu parli). Al post ad MINGA a s pol druar anc MIA o BRIŚA (ch'i en i sò sinonim) o di atar averb cun acesioṅ negativa/rafursativa (GNANC, MAI, GNINT, ...). 
'L imperativ negativ a s fa mitend MINGA/MIA/BRIŚA e pò al verb. Eśempi: Minga magnar! Briśa durmir! Mia far 'l aśan!

Al miranduleś 'l è uniform a basta in tuta la basa mudneśa ma a gh'è un pò ad varianti:

Al cumplemènt ad cumpagnìa 'l è druâ a la manéra latìna, a secónd ch'al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni (o dal bèsti).

Invéci prima di nóm a ś dróa sèmpar cun ch'l è rivâ a nuàtar dal latìn cum.

Eśèmpi: A vag a 'l mar cun la Cìnsia e a m fag purtàr par Stēvan (Vado al mare con Cinzia e mi faccio portare da Stefano).

   

A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat  dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador.
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.

A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù.
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
  

A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata. Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: Sgnor la diss an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali.
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.




#Article 173: Lòd (183 words)


Lòd (Lodi in italian, Laus Pompeia in Latëin) l'é una citä italiana ad 43.800 abitant. L'é la capitäla ad la sò pruvincia. A l'é in dla basa Val Padàna in s'al al fiüm Ada.

I sò abitant i's ciaman ludṡan.

I prìm insediamëint ad Lòd i en adritüra ad' l'epuca rumana, quand la s' ciamäva Laus Pompeia.

L'é pasä suta i Lungubärd in dal 1111, e distrügì dai Milaneṡ. Dal 1251 l’é pasä suta il signurii d'i Vistarini, i Turiani, par siguitä cun i Visconti, i Fissiräga e i Vignati, ch'i hann ṡuntä Lod a Piaṡëinsa, fëin che in dal XIV sécul Lod l'é pasä cul dücä ad Milàn.

In dal secul XVI l'è stä suta i Spagnö, Austrìagh e Franceṡ.

Da l'Ünità d'Italia in dal 1861 i'hann cminsä a nass il prim indüstri: al Lanificio Varesi-Lombardo in dal 1868, al Linificio Canapificio Nasiunäl e la Polenghi Lombardo in dal 1870.

A Lòd a gh'è un giornäl, c'as ciäma il Cittadino.

Indal 2005 i han inaugürä el Parc Tecnulògich Padàn specializä in biutecnulugìe agru-alimentär.

L'è anca un sed dastacä ad l'Üniversitä ad Milan




#Article 174: Camirägh (101 words)


Camirägh (Camairago in Itagliàn) all'era un paesëin italian ad 585 abitant in Pruvincia d' Lôd. Al paesëin as tröva in dla Bàsa Val padàna, in s'la spùnda destra adl'Ada.

Dal prèm da znär dal 2018, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Cavacürta par dvantä un paès sòl c'a ciäma Castelgeründ.

Al sò nùm, prubabilmëint, al vëgn da Camerte Camairago, cà sarës astä al sò prìm padròn. Dòpu l'è stä pruprietä dal vèsc ad Milàn Aribert d'Intimian, e dòpu amò d'i Visconti. I Borromeo, in dal 1440 i g'hann custrüìd un castèl.

I'enn pasä dad'lì anca i Lanzichenecci, in dal 1621




#Article 175: Magòtt (165 words)


Magòtt a l’é un suarnum tradisiunäl ca i piaṡintëin i g' dan a ché lur ch' i stan apena a nord dal 
Po e pö ad tüt ai ludṡan dal Basso Lodigiano. Ad solit a s' crëda ca cun cul num ché a s' ia tudìva in gìr parchè, par via d'la puërtä, i mangiävan admè la pulëinta, ca la g' fäva vegn al gòṡ in sal còl (al magòtt), una malatia c' la vegna par mancansa ad iodio in d' l'alimentasion. A dì la vritä, l'alimentasion di ludṡan a l'era mia bota diversa da cula di piaṡintëin, e al suarnum al vegna da magunëin, l'organ ca gh'é dëintar la gula dil galëini (e di uṡéi in generäl). A völ dì ca i ludṡan i en gint c' la väl gnint, tant cmé s' i fisan i scärt ad la galëina.

Par rispondag, i ludṡan i g'han sëimpar dit pesgat da l'ostrega ai piaṡintëin, par dì ca i en d' la gintäia e di delinquëint.




#Article 176: Muntfiurèin (396 words)


Muntfiurèin (Montefiorino in Itagliàn, Munfiuriin coma i disne lè) l'é un paesnëin italian ad 2.172 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 800 m d'altësa, situe a  sud-ovest rispet a Modna. L'è, par mòd ad'dì, vüna dal capitäi dl'Apenén Mudnès. Muntfiurèin l'era al centre dela Repöblica Partisäna durante la Seconda Guera Mundiela: l'à ricevu ona medaglia d'or a e valour militer.
Muntfiurein fa part de l'Unioun di Comün dal Distàt Ceramic.
L'è su e percurs da e sentier Matilde. In cëintar dal paès a gh'è un castèll béll a bòta. In dal comun, e ghè al paes medieväl d'Arbiän (Rubbiano in Itagliàn), domine dala Peva (ona peva romantica, intituleda a la Beäda Vergine Assunta) e dala canonica vec'ia.

Al sendic l'è Mavrezi Paladin (Maurizio Paladini)

Zòna storicament abiteda da Liguri Friniati, ch'an controle tôta la parta d'apenin ed Modna e po anch ed Reg. Li lour i fevne parta di Liguri Orienteli (axè coma i liguri Apuani, ch'erne in Garfagnana. Con la granda invasioun celtica del IV secol prema ed Crest, che l'ha purte i Galli Boi in t'la pianüra e in t'la colina mudnès e arsäna (reggiana), ag son ste soquanti invasiouni anch' in t'la muntägna: i'an risali al fiom fin al zoni ed Muntfiurein e anch ed l'elta Val Dragun. 
Duränt la seconda guera mundiela, in t'l'estee del 1944, la zona l'è stata teatre di tänti rastrelamenti ed partigian da part dali tropi nazi-fasciste. 
Muntfiurein l'è tra le città decuredi ae valor militer per la guera e la Liberazion, insignida d'la Medaia d'or ae valor militer (Medaglia d'oro al valor Militare), e vintot fever del novcentestänta, per i sacrifeci d'la popolaziun, e per la lota di partigian. 

Essend una lucalite turistica, Muntfiurein e g'à:

Ien tänti li asociaziuni chi fän dali attivitee pri turisti e abitanti lucäli. Durant tôt l'än, e GEM (grop escursionestic munfiuriin) organeza di percusri long gli antichi sentier, inturn a Muntfiurein: dala Via Bibulca alla Via Vandelli. In estee ag son dali sagri in piaza e dali seredi cultudeli organizedi da e comun. In t'l'auton, e ghè la Festa de Tartöf (Sagra del tartufo) intorn al prem ed nuambre con bancati, degustazion...

In t'la frasion ed Vederiola e ghè la Ca' d'la Carite, draverta e 15 d'otubre 1960. La fa part dali Ca'  d'la Carite fundädi da don Mario Prandi. Lè, ig' lavornen ali Carmelitäni Minuri e d'l'atra genta brisa cunsacreda.




#Article 177: Rìcu Manfredini (102 words)


Rìcu Manfredini (Enrico Manfredini in Itagliàn, Süzära 20 da znär dal 1922 - Bulògna, 16 ad dicëimbar 1983) l'è stä un Arcivèsc católic italián, a Bulògna dal màrs dal màrs al dicëimbar 1983.

Nasìd a Süzära 20 ad zanär dal 1922, in pruìncia ad Màntua, l'ha studiä Teulugia a Venegòn Varès).

Urdinä prèt in dal 1945, l'è dvantä parvòst ad Varès. Al 4 dutùbar dal 1969 l'è cunsacrà vèsc ad Piasëinsa, e al ga rastarà fin al 18 màrs 1983, quand papa Giuànn Pàul II la trasfarìs a Bulògna, tàme Arcivèsc.

Mons. Manfredini l'è mort a Bulògna, al 16 ad dicëimbar 1983




#Article 178: Società Anonima per le Ferrovie di Reggio Emilia (309 words)


La Società Anonima per le Ferrovie di Reggio Emilia (SAFRE) l'ēra 'na socetê italiâna dóve al sogèt socêl l'ēra la gestiòun dal léni feroviâri

La SAFRE, a capitêl privê, l'è nasûda per la costrusiòun e gestiòun ed ferovéi 'd interèsi cunômich regionêl ed la zôna a mezdé dal Po.
Int al 1860 a Rèz un cumitêt sitadèin l'à preparê al progèt ed 'na Rèz - Lóca cun diramasiòun per La Spèsia. La préma trâta fâta l'è stêda la trâta Rèz – Ventōş (frasiòun de Scandiân) ed la Ferovéia Rèz Sasôl. Dôp a gh'è andê a Drê la Rèz Guastâla cun la diramasiòun per Bagnōl – Chèrp e al şlòngh ed la Scandiân Sasôl.

Int al 1900 lì Aministrsasiòun ed la Pruvîncia l'à prupôst a sté socetê ed fêr e gestîr la ferovéia Rèz – Canòsa (alōra ciamêda Ciân) cun la mîra ed fêrlga fêr insèm al coperatîvi.  La SAFRE l'à rifiutê sté acôrd e int al 1904 la costrusiòun e l'eşercési ed la lénia în gnûdu dêdi al Consorzio Cooperativo di Produzione e Lavoro, fât cun l'uniòun ed 27 coperatîvi, la ferovéia la vîn finîda int al 1910.

Tr' al 1905 e al 1907 la SAFRE l'à 'vû in gestiòun ânca la Ferovéia Ofantino (da Foggia a Lecce pr' al traspôrt dal sêl). L' acôrd l'è stê firmê a Firèinsa al 12 mêrs dal 1905.

La gestiòun dal Ferovéi Arzâni l'è stê un bòun mumèint sia per la cuniméia dal pôste sia per la Ferovéia ed l' Ofantino, dôp dû ân però al Ferovéi dal Stêt ân tôt in mân ânch stà lénia e l'è stê şcianchê al cuntrât cun la SAFRE
A sègvit ed 'na grôsa crîşi cunômica, int al 1936 la socetê la vîn mésa in liquidasiòun, l'à finî al j ativitê e al dō léni feroviâri arzâni în pasêdi sòta al Consorzio Cooperativo Ferrovie Reggiane (CCFR).




#Article 179: Dé 'd la Mêrla (930 words)


Quî ch' a vînen ciamê i Dé 'd la mêrla (Giorni della Merla in italiân), secònd l'uşânsa, j ûltem trî dé de znêr, oséia al 29, al 30 e al 31; în cunsidrê i dé pió frèd ed l' invêren.

In quêşi tóta la Pianûra Padâna a 's cûnta da sècol (a n' in pêrla ânca Dante ind al só Purgatôri) la fôla di Dé 'd la mêrla. 
Al mudéfichi a sté stôria în tânti e ògni paèiş a n' in cûnta óna divêrsa. La pió cgnusûda l'é còla ch' la cûnta che al nòm ed chî dé l'é al gnîré da 'na fôla ch' la dîş che per difèndrés dal grân frèd, 'na mêrla e sō pulşèin, cun al piómi biânchi, a 's în lughê dèinter un camèin, da dóve în turnê fōra al prém ed Fervêr, tót nîgher a câsva ed calêşna. Da cól dé lé i mêrel în tót nîgher. 

Secònd 'na spiegasiòun pió lavurêda ed la fôla 'na mêrla, cun dal splèndid piómi biânchi, l'ēra in conténov startasêda da Znêr, mèis frèd e umbrōş, ch' a 's divertîva a spetêr che la mêrla la gnés fōra dal né in sêrca ed magnêr, per butêr insém a la Tèra  frèd e zēl.
Stófa dal cunténov preputèinsi la mêrla un ân l'à decîş ed fêr scôrta ed magnêr asê pr' ûn mèiş dôp la s' é sarêda ind la só tâna, a quêrt, per tót al mèiş de Znêr, che, alōra, al gh'îva sōl 28 dé. 
L'ûltem dé dal mèiş, la mêrla ch' l' îva pinsê d' avèir inganê al catîv Znêr, l'è gnûda fōra da la tâna e la s'è mésa a cantêr per tōrel in gîr. Znêr a s'né tót acsé tânt ch' l' à dmandê trî dé imprèst a Fervêr avû i dé al s'è scadnê cun bufêri ed nèiva, vèint, zēl e âcva. La mêrla la s'é lughêda a la şvêlta in un camèin e lé l'é armêşa a quêrt per trî dé. Quând la merla l'é gnûda fōra, l'ēra sé sêlva, mó al só bèli piómi ēren dvintêdi tóti nígri per via dal fóm e acsé l' armêşa per sèimper cun al piómi nîgri.

Ânca sta fōla, (fōrsi la pió cgnusûda ind l' Arzân) la cumîncia cun al dîr che a l' inési Znêr al gh'îva sōl 28 dé. Vêrs la fîn de znêr 'na côpia ed mêrel la decéd 'd andêr al palâs dal mèis pió frèd ed l'ân per dîregh, adèsa che al só tèimp l'ēra finî, còl che pinsêven ed ló. Arivê davânt a Znêr, la mêrla l' à cumînce a ustiêr cûntra ed ló e la finîva  cun dîregh: «… mó tânt al tó tèimp l'é finî e nuêter a próm scurdêres ed tè!»
Dôp che i mêrel ēren andê via Znêr, ch' a 's n'ēra tôt, al cunvîns al só şvèin ed cà Fervêr a dêregh i sō prém trî dé, l'é acsé che , d' alōra, Znêr al cûnta 31 dé e Fervêr 28.
Avû i trî dé Znêr a 'gh l' à mésa tóta mó prôpria tóta per fêr dvintêr chî tri dé lé dimòndi frèd. I pôver mêrel, che fîn alōra a gh'îven al piómi biânchi,  an 's la spetêven mìa e per scampêr al grân fréd a prîven êter che lughêres ind i camèin dal cà, quând dôp trî dé, a i prém ed fervêr, în gnû fōra a gh'îven al piómi tóti nîgri e grîş e-scûr.
D' alōra Znêr al gh'à 31 dé, Fervêr 28, i mêrel în nîgher e j ûltem trî dé de Znêr în i pió frèd ed tót l'ân.
Êtri fōli, cgnusûdi in la Bâsa Arzâna, a cûnten di tentatîv andê mêl ed traversêr al Po zlê, a la fîn ed l'invêren, da pêrta ed mêrli. A Guastâla a 's dîş che: La mêrla la pasà al Po per dîr che a câsva dal frèd al Po lè zlê.

I dé 'd la mêrla a Lôd a vînen festegê da côro che, més insém al dō spòndi ed l' Ada, a 's ciâmen e a 's rispònden, al prém campèt de sté bôta e rispôsta al dîş:

La cansòun l'é La Merla registrêda dal gróp di Baraban.
 

Un tèimp i cuntadèin a guardêven al cundisiòun dal tèimp in di trî dé 'd la mêrla e, secònd che tèimp a fêva sti dé, a fêven al previşiòun dal tèimp di mèis de znêr fervêr e mêrs. Per eşèimpi se al 29 l'ēra dimòndi frèd e cun al sōl ânch, znêr, ch'l' ēra bèle pasê, l'ēra stê per bòuna pêrt cun di dé frèd mó cun al sōl, se al 30 a piuvîva mó l'ēra un pô pió chêld, ânca bòuna pêrt dal mèiş ed fervêr a sré piuvû mó a gh'é sré stê un pô pió chêld

Cme in tōti al fōli a 's lóga sèimper un fònd ed veritê, ânca in còsti a n'in pròm catêren un pô, difâti int al lunâri rumân al mèis de znêr al gh'îva sōl 29 dé che, probabilmèint, cun al pasêr ed j ân e cun al purtêr avânti a vōş al fōli în stê cambiê in 31.

Sèimper secònd l'uşânsa, se i dé 'd la mêrla în frèd, la Premavèira l'a srà bèla, se în chêld la Premavèira la vîn pió têrd.

Per quânt al fōli a pêrlen ed 'na mêrla, in realtê sti uşê a preşèinten 'na grôsa diversitê tra mâs'c e fèmni int al piómi, ch' în scûri – ânch al bèch – int al fèmni, mèinter în 'd un nîgher lócid – cun al bèch zâl-aransòun- int i mâs'c.




#Article 180: Lunâri Gregoriân (2482 words)


Al lunâri Gregoriân (calendario Gregoriano in italiân) l' é al lunâri uficêl ed la pió grôsa pêrt di paèiş dal mònd. Al ciâpa al nòm da pêpa Gregorio XIII ch' al l'à més só int al 1582 cun la bòla papêla Inter Gravissima mandêda fōra quând l'ēra a Véla Mundragòun aşvèin a Monte Porzio Catone in pruvîncia ed Ròma. L' é 'na mudéfica dal lunâri Giuliân, ch' l' ēra in vigōr préma.

A 's trâta 'd un lunâri dal sōl, oséia ch' a 's pôgia insém al gîr dal stagiòun. L'ân l'é fât ed 12 mèiş cun al durêdi divêrsi (da 28 a 31 dé) per un totêl ed 365 o 366 dé. J ân ed 366 dé în ciamê bişestîl: l'é bişestîl ûn ân ògni quâter, cun soquânti strâp.

I mèiş dal lunâri gregoriân în:

N.B: Il 365º dé l'é al 31 dicèmber, 366º int j ân bişestîl

I dé d'ògni mèiş l' é sgnê cun i nómer ûn adrê a cl' êter, a partîr da 1. Acsé per eşèimpi al prém dé ed l'ân l'é al 1º znêr, mèinter l'ûltem l'é al 31 dicèmber.
În divêrs i sistêma per tgnîres in mèint la durêda di mèiş. Un ed chi sistêma l'é còst:

trèinta dé a gh' à novèmber
cun avrî, zógn e setèmber
ed vintôt a 'gh né ûn (fervêr) 
tōt chiêter a gh n' ân trèintûn

'N' êter al drōva al nuşèti ed la mân e al şmânch tra 'd lōr. Al nuşèti a sègnen i mèiş lòngh, i şmânch i mèiş cûrt. 

A 's partés da la nuşèta d'ed fōra a 's bât znêr; al şmanch atâch al sègn fervêr; la nuşèta dôp la sègna mêrs e via acsé fîn a lój (ûlma nuşèta). A sté pûnt l'é necesâri cumincêr dal la préma nuşèta (e mìa turnêr indrê) e a 's bât agòst e pó setèmber int al şmânch a 's và avânti acsé fîn a dicèmber.

Al sistêma l'é bòun ânca s' a 's partés da la nuşèta dal dî drét e a 's và a l'incuntrâri, bâst ed tgnîres in mèint ed turnêr a partîr da la préma nuşèta dôp avèir batû lój.

Secònd al lunâri giuliân, în bişestîl j ân ch' a gh' àn la cûnta tânti vôlti tânt 4: l'ân giuliân mèdi al dûra dòunca 365 dé 6 ōri ( la mèdia ed trî ân ed 365 dé e ûn ed 366). Sté durêda l' an cumbîna mìa gióst gióst a còla ed l'ân mèdi dal sōl, ch' a vîn fōra dal j uservasiòun astronômichi: còst difâti l'é pió cûrt 'd 11 minût e 4 secònd. Ed cunseguèinsa, al lunâri giuliân al mócia un dé ed ritêrd ògni 128 ân cîrca rispèt al pasêr dal stagiòun.

Dal 325, ân dóve al Cuncéli ed Nicea l'à decîş la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva,  al 1582 a s' ēra bèle mucê 'na diferèinsa ed 10 dé cîrca. Còst a vrîva dîr, per eşèimpi, che la prèmavèira, secònd al j uservasiòun astronômichi, an rişultêva mìa pió cumincêr al 21 ed mêrs mó l' 11 ed mêrs. Acsé la Pâsqva, cl' aré duvû caschêr la préma dumènica dôp a la lûna pîna ed premavèira, la gnîva despès a caschêr int la dâta şbaliêda.

E dòunca è stê decîş ed:

Per quistêr i dêş dé pêrs, a s' é decîs che al dé dôp al 4 otòber 1582 al fós al 15 otòber; in pió, per schivşêr di tâj int la smâna, a s'é stê d'acôrdi che al 15 otòber al fós un venerdé, dal mumèint che al dé préma, al 14, l'ēra stê un giovedé. Ânch i paèiş ch' îven cumincê a druvêr al lunâri gregoriân àn duvû decéder un sêlt ed dé cumpâgn per turnêr a mètres in fîla.

La quistiòun che la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, l'arcûla pôch a la vôlta duvûda a l'erōr dal lunâri giuliân, l'ēra cgnusû e discósa fîn dal Cuncéli ed Nicea (325).
Int al 1582 la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, la caschêva bèle a l' 11 ed mêrs, cun 'n atécip ed dêş dé rispèt a còla normêla dal 21 ed mêrs, decîş dal Cuncéli ed Nicea cme partèinsa pr' al câlcol ed la Pâsqva.

Pêpa Gregori XII al s'é rèiş cûnt che la Pâsqva, ed cól pâs, l' aré finî pr' èser festegêda in istê. L'à decîş dòunca ch' l'ēra gnû al mumèint ed fêr frûnt a la quistiòun. Per rifurmêr al lunâri giuliân al pêpa Gregorio XIII l'à numinê 'na cumisiòun ed perît, dirèta dal geşvéta e matemâtich bavarèiş Cristoforo Clavio. A i lavōr àn dê 'na mân decişîva al dutōr calabrèiş Luigi Lillo e al matemâtich ed Perugia Ignazio Danti.

Per sistemêr al lunâri giuliân în stêdi druvêdi al j amzûri fâti dal studiōş dal stèli Niccolò Copernico, publichêdi int al 1543 (ân ed la só môrt) cum al tétol De Revolutionibus orbium coelestium libri sex (Sê léber insém a i muvimèint di côrp celèst), dóve a gh' l' îva cavêda a fêr i câlcol, cun grôsa precisiòun, sia ed l'ân dal sōl che 'd col dal stèli.

Al lunâri gregoriân a s'é cumnicê a druvêrel subét al 15 otòber 1582 (al 5 otòber secònd al lunâri giuliân) in Itâlia, Frância, Spâgna, Portogâl, Polôgnia - Lituâgnia e Bêlgio – Ulânda  – Lusembûregh, e int j êter paèis catôlich in dâti divêrsi ind l'êrch di sînch ân dôp (Àvstria a la fîn dal 1583 Boèmia e Morâvia e cantòun catôli ed la Şvésra a i prém dal 1584, …)
J êter paèiş a s' în adatê pió têrd: i stêt luterân, calvinésta e anglicân al tèimp dal XVIII sècol, quî ortodôs incòra pió têrd.
La cēşa ortodôsa rósa, sêrba e 'd Geruşalèm a cunténven, incòra incō, a dreuvêr al lunâri giuliân: d' ed ché a nâs la diferèinsa ch' adésa a gh'é ed  13 dé tr' al festivitê religiōşi fési ortodôsi e còli 'd êtri cēşi ed cunfesiòun cristiâni.

La Şvèsia (cun la Finlândia che a l'època l'ēra teritôri şvedèş) l'à cumincê a druvêr, per sèimper, al lunâri gregoriân a partîr dal prém ed mêrs dal 1753 (18 ed fervêr dal lunâri giuliân). Però in realtê còsta l'é sōl 'na pêrt ed la stôria.

Int al 1700 l'é bèle stê decîş ed druvêr al lunâri gregoriân, mó an 's ēra mìa vrû fêr un sêlt ed 10 dé cme in chiêter paèiş: a 's ēra siēlt ed quistêr pôch a la volta, cun al tōr vìa tót j ân bişestîl dal 1700 al 1740. D'êtra pêrt, i dé da quistêr ēren dvintê óndes da i dēş originêl, perché ânch al 1700 l' ēra bisestîl pr' al lunâri giuliân mó mìa pr' al gregoriân.

In tōti al manēri, j ân dōp, al gvêren şvedèiş l'à trascurê ed fêr al piân programê: acsé sìa al 1704 che al 1708 în stê bişestîl. Arcgnusû l'erōr al rè şvedèiş Carlo XII l'à tôt la decişiòun ed lasêr lé al piân, ch' al fêva sōl dimòndi cunfuşiòun.

Però, invēci ed purtêr la dâta ed 10 avânti per cumbinêr cun al lunâri gregoriân, a  s' é decîş ed turnêr al lunâri giuliân. Per quistêr al dé saltê int al 1700, a s'é dòunca decîs che al 1712 al fós dō vôlti bişestîl, oséia cun al 30 ed fervêr.

A la fîn, cme dét insém, la Şvèsia (cun la Finlândia) l' à cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al 1753, quând dôp al 17 ed fervêr, a gh' ēra al prém ed mêrs.

Dôp che la Rósia int al 1918 l'îva cumincê a druvêr al lunâri gregoriân, int al 1923 la manēra per decéder quêi di sèint ân a fósen bişestîl l'é stêda uficialmèint cambiêda, acsé a s'é utgnû al lunâri Soviètich. In sté lunâri, tra j ân ch' a 's pōlen divéder per 100 în bişestîl sōl quî che divîş per 9 a dàn cme rèst 2 o 6. Al prém ân ch' an cumbinerà mìa cun al lunâri gregoriân a srà al 2800. Mó bèle dal 1940 al lunâri Soviètich l' é stê bandunê

Per cambiêr al durêda mèdia ed l'ân, a vîn cambiê la règola ech decéd j ân bişestîl: secòn la nōva règola, j ân dóve la cûnta l'é tanti vôlti tânt 100 în bişestîl sōl s' l'é tânti vôlti tânt 400: vêl a dîr, în bişestîl j ân 1600, 2000, 2400… mèinter în mìa bişestîl j ân 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300… Tót j ân dóve la cûnta l'é tânti vôlti tânt 4 armâgnen bişestîl. Pr' i sècol gnû préma a rèsta bòun al lunâri giuliân dòunca j ân 1500, 1400, 1300… în tót bişestîl.

In cla manêra ché a gh'é 97 ân bişestîl ògni 400 ân, invēci ed 100. L'ân gregoriân mèdi l'é dòunca ed 3/400 ed dé, oséia 10 minût e 48 secònd pió cûrt ed còl giuliân: la diferèinsa ed l'ân dal sōl l'é ed sōl 26 secònd (in pió). Sté diversitê l'é cîrca ûn dé ògni 3.323 ân, dòunca dâto che l'é stê istituî int l' ân 1582 srà necesâri tōr vìa un dé sōl int al 4905.
In pió, in 400 ân gregoriân a gh'é precişamèint 365 • 303 + 366 • 97 = 146.097 dé. Pôst che 146.097  a 's pōl divéder per 7, ânch i dé ed la smâna a 's arfân cumpâgn dôp 400 ân. Còst a vōl dîr che i lunâri în precişamèint cumpâgn : al lunâri dal 2000 l'é cumpâgn a còl dal dal 1600 e al srà cumpâgn a còl dal 2400, dal 2800…

In paralēl a la rifōrma dal lunâri, e a mantgnîr sèimper la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva detêda da Cuncéli ed Nicea, a vîn decîş che la dâta dal prém dé ed lûna pîna ed premavèira la fós cuntêda cun al sistêma ed la zûnta di dé (epatte), inventê da Luigi Giglio (ideatore della riforma gregoriana), piotôst che cun al sistêma ed Dionigi il Piccolo fîn alōra druvê da la Cēşa.

Al lunâri gregoriân al quésta ûn dé rispèt a còl giuliân ògni vôlta ch' al sêlta l'ân bişestîl: acsé la diferèinsa, ch' l'ēra ed 10 dé int al 1582, l' é dvintêda 'd 11 dé int al 1700, ed 12 int al 1800 e 'd 13 int al 1900; int al 2100 al dvintarà ed 14 dé, int al 2200 ed 15, e vìa acsé.

Per milorêr incòra di pió la precişiòun dal lunâri gregoriân John Herschel (1792 - 1871) l'à propôst ed cunsidrê mìa bişestîl  j ân tânti vôlti tânt 4000, oséia 4000, 8000, 12000… In sté môd a ghe srén 969 ân bişestîl ogni 4000; la durêda mèdia ed l'ân, cun sté sistêma, l'é ed 365 dé 5 ōri, 48 minût e 50 secònd cîrca. L'erōr al sré acsé sbasê a sōl 4 secònd cîrca in pió ògni ân (ûn dé ogni 20.000 ân).

Incòra pió precîşa l'é la rifōrma soviètica dal lunâri giulian: j ân tânti vôlti tânt 100 în bişestîl se, a 's tōş al nómer di sècol e a 's per 9, al rèst l'é 2 opór 6. In sté môd a gh'é 218 ân bişestîl ògni 900 ân; la durêda mèdia ed l'ân la rişûlta ed 365 dé, 50ōri, 48 minût e 48 secònd. La diferèinsa rispèt a l' ân dal sōl l' e acsé ed sōl 2 secònd.
  
In fîn al rapôrt precîş cun la durêda mèdia ed l'ân dal sōl, cumbinê per 365,2422 dé, a 's utîn sèinsa cunsiderêr sìa j ân bişestîl tânti volti tânt 4.000, sìa quî tânti vôlti tânt10.000. Oséia an srén bişestîl j ân 4000, 8000, 10000, 12000, 16000, 20000...In sté môd difâti a gh'é 4884 ân bişestîl ògni 20000: 4844/20000 = 0,2422.

La sèirca 'd un lunâri perfèt l' é impusébil. Adèsa difâti a próm calcolêr cun  la mâsima precişiòun la lunghèsa 'd un ân, mó sté lunghèsa an n' é mìa fésa ind i lòngh peréiod. Al gîr ed la Tèra difâti, a câsva ed l'ôpra, ind l'istès mumèint ed la fôrsa ed la Tèra cun chiêter pianēt, la câmbia pôch a la vôlta (in particulêr a câmbia pôst al cèinter dal gîr ed la Tèra), e la durêda ed l'ân al câmbia ed cunseguèinsa.
 
In pió, a câsva di fenômen dal marèi al gîr ed la Tèra l' é drê ralintêr, e dòunca la lunghèsa dal dé la se şlònga, ânca se 'd pôch. Per quènd ind al j ûltmi duşèini 'd ân, a s' é cumincê a zuntêr, quând l' è necesâri, un secònd a la mezanôt dal 31 dicèmber, in manêra ed mantgnîr in fîla al dé astronômich cun còl civîl. Stì secònd zuntê (23 dal 1972 al 2005) a câmbien ânca la durêda ed l'ân gregoriân.

Al lunâri gregoriân al cunténva la cûnta ed j ân ed còl giuliân: sté cuntèg al cûnta j ân a partîr da la nâsita ed Gesó, che, secònd i câlcol ed Dionigi il Piccolo, l'é sucèsa int l' ân 753 Ab Urbe condita (da la fundasiòun ed Ròma).
J ân dôp la nâsita ed Gesó în sgnê cun al lètri d.C., oséia dôp Crést, o e.v. oséia era volgare ( ind i paèiş ed léngua inglèişa a 's drōva A.D. oséia Anno Domini opór C.E. , Common Era; int la vècia D.D.R. a 's druvêva sgnêr l'ân cun al pió lâich u.Z., oséia unserer Zeitrechnung, nôster cuntèg dal tèimp). Quî préma invēci cun al lètri a.C., oséia avanti Cristo (p.C. oséia préma ed Crést), a.e.v., oséia avanti era volgare (ind i paèiş ed léngua inglèişa B.C, Bifor Christ, opór B.C.E. before common era; ind la vècia DDR v. u. Z., vor unserer Zeitrechnung, prèma dal nôster cuntèg dal tèimp). Quând an 's mèt mia al lètri, a vōl dîr sèimper dôp Crést.

Dâto che Dionigi l'à ciamê ân 1 al prém ân ed l' època cristiâna, an gh'é mìa un ân zēro: al problêma ed la cûnta ed j ân préma ed la nâsita ed Crést an n' ēra mìa stê afruntê da Dionigi, e sōl ind l'època gnûda dōp che a s' é decîş ed ciamêr l' ân préma al 1 d.C. cme ân 1 p.C. .

La dâta ed la nâsita ed Gesó l'é dòunca al 25 dicèmber ed l' ân 1 p.C., 'na smâna préma ch' a sré cumincés al 1 d.C.. Incō a 's pèinsa che i câlcol ed Dionigi ēren sbaliê: scecònd la grôsa pêrt di studiōş de stôria la dâta ed la nâsita ed Gesó l'é stêda tra al 7 p.C e al 4 d.C..

I studiōş dal stèli dal vôlti a drōven 'na cûnta dóve j ân ed Crést în sgnê cun nòmer negatîv. Sté cûnta an sêlta mìa al zēro: per quéndi l' ân -N an n'é mìa cumpâgn a l'ân N p.C., invēci a l'ân N+1 p.C. (oséia l'ân 0 l'é l'1 p.C., l'ân -1 l'é al 2 p.C., a vìa acsé).




#Article 181: Rumania (117 words)


La Rumanî (denuminaziån uficièl: Repóbblica dla Rumanî, in Rumên: Republica Română, in IPA ) - in rumên ciamè pò România l é un pajaiṡ dla Penîsla Balcànica, int la Bâsa Európa ed matéṅna.

La cunféṅna a sîra ed såura cun la Ucrâina, a maténna ed såura cun la Moldâvia, a matéṅna cun lUngarî e cla Sêrbia e 'd såtta cun la Bulgarî. Äl só matéṅni i én mujè dal Mèr naigher.

La Rumanî l é 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l é Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt dla Repóbblica invêzi l é Traian Băsescu (elèt dal 2009).

La capitèl dla Rumanî l é Bucarest. La längua uficièl dal pajaiṡ l é al Rumên.




#Article 182: Culeg' Alberoni (207 words)


Al Culeg' Alberoni a l'è un gràn cumplès architetônich, ch'as tröva a Piasëinsa. A l'è un seminàri c'al g'ha na pinacutec, un osservatori astronòmic, un musé ed siinsa nadurèl , na bibliotèca e la cèsa ed San Lazzaro.

Al g'hà vìd al só nòm dal Cardinàl Alberoni che, dop el sustègn ä a Clemente XII, l'e stä numinä aministradòr ad l'Uspedèl ad San Lazzaro ad Piasëinsa, nel 1740.

In dal culeg' i'hann stödiä parsunâg tàme: Gian Domenico Romagnosi, Melchiorre Gioia, Giuseppe Taverna, Alfonso Testa e Stefano Fermi, pàdar ad la scòla storich piasintëina. Un bòun nümar ed seminarist furen elevat ad la porpora Cardinalisi: i cardinèl Agostino Casaroli, Silvio Oddi, Opilio Rossi, Antonio Samoré, Luigi Poggi.

Oltre a uspitä i seminarist, al g'hà na Bibliutêca e al g'à anca un Uservatori astronòmic; ed grànd interès la Galeréia Alberoni, musé c'al g'à un centinài ed quädar ed pitùri tra cui Ecce Homo ed Antonello da Messina, 18 arazzi antìc (ed grànd valùr dò arazzi fiamminghi dal prémm '500).

Oltre ad la pinacutec, al Culeg' Alberoni al g'à na interesànt culasiòn ed lìbar musicäi da pò tèmp censit e catalughèt dal musicologh' Mario G.Genesi (2003). Al materiêl a l'è d'carta, sia d'stampa che manuscritt, e resùlta dal tót schedàt.




#Article 183: Appennèin piasintëin (129 words)


LAppennèin piasintëin a l'é una pärt dell'Appennèin ligûr cumprès tra i cunfëin d'la pruvincia d' Piasëinsa, in d' la regiòn italiana d' la Emilia-Rumagna. Al cunfëina a la matëina cun la Pruvincia ad Pärma, a mezdé cun la pruvincia ad Génua, a la sira cun il pruvinci ad Lisàndria e ad Pavia.

Al cumprëinda, da la matëina a la sira la val d'Ärda, val Nür, Val d'Avet, Val Trebia, val Bürec, Val Lüret, val Tidon e bota ätar val menu impurtant.

L'ünic fiüm c'al pasa in c' la pärt ché ad l'Appennèin a l'é al Trèbia. I en inveci a bota  i turëint che i vegnan zu dai mont e che i van in Po: l'Ungëina, l'Ärda, al Ciavëna, al Chero, la Nür, al Stiron, al Lüret, al Tidon.

 




#Article 184: Taekwondo (255 words)


 
Al taekwondo (태권도; 跆拳道; ind l'alfabët fünetich internasiunäl: [tʰɛk͈wʌndo]), anca scrìtt Tae Kwon Do o Taekwon-Do, a l'è un ärt marzièl e sport ed cumbatimèint col sò origin ind la Curéa. Ste qué a l'è asê canosciüt e famüs pär al spetàcul pär al so tecnich ed pëd, e atualmëint ste qué a l'è un del ärt marzièl tra al più popülar in dal münd, con miliòn ed praticànt in töt al münd. 

Conforme al tradition, al disveloppamento ed al taekwondo comenciava circa 2000 annos retro, sed vermente ste qué a l'è appellate taekwondo desde circa 1955. Hodie ste qué ha devenite un sport asê expandite. Ind al Jocos Olympic ed Seoul, Republica de Curéa, ed al 1988 al taekwondo faceva la so prime apparition in iste concurso como un sport d'exhibition. In iste evento competeva 183 athletas (120 homines e 63 feminas) ed 34 paises diverse in 8 differente divisiones ed peso tanto pär homines como pär feminas. Ind al Jocos Olympic ed Barcelona 92 ste qué continuava como un competition d'exhibition, e non esseva usque al Jocos Olympic ed Sydney 2000 que ste qué deveniva un sport olympic official. 

Tae-kwon-do significa via ed al pëd e ed al pugno. Multe gente crede erroneemente que iste ärt marzièl se basa solmente ind al uso ed al pëd. Il a l'è remarcabile que multe technicas ed taekwondo usa al cubito e ed formas ed colpos con la mano, le pëd e al fin al genu (per exemplo, pär fracturar ed tabulas, briccas e altere objectos).




#Article 185: Tequixquiac (106 words)


Tequixquiac (Mbije in Langua Otomí) l'è uno di 125 cmòni dal Stàt Federàl del Messico; as tröva a 84 km da la capitàl Cità del Messico.

Al cmon al ciàpa al sò nùm da la paròla in Nahuatl Tequixquiāc, cl'è furmata da trè paròle: Tequixqui-tl, cl'è un mineràl; ā-tl, che vör dì acqua; e -c , che vurarès dì pòst. Quindi, al nùm par intrég vurarès dì pòst ad l'acqua cùn Tequixquitl. 

Santiago Tequixquiac a l'ghè la prima cità per pupulasiun e l'è un vilagg capital dela municipalitaa de Tequixquiac.

La municipalità l'ha una süperfic de 80.34 km² e una populassiun intorna ai 31.080 abitant (2005).




#Article 186: Surbèra (110 words)


 
Surbèra (Sorbara in italiàn) l'è na vélla ed circa 3.800 abitànt dal cumùn ed Bumpòrt, in Pruvèinsa ed Mòdna. L'è a drétta dla Sècia, luntàn pió o méno 18 km da Bumpòrt.

A l'è famós, in chi pèrti lè e anch in tótta Itàlia, al vèin Lambrósch ed Surbèra, cun la sô festa, a metê ed setèmber.

 
Surbàra (Surbèra in mudnés, Sorbara in Itagliàn) a l'é 'na frasiòn ad quasi 3.800 abitànt dal cumoin ad Bumpòrt, in Pruvèinsa ed Mòdna. All'è a destra d'la Sècia, da lùnt 18 km da Bumpòrt.

A l'è famùs, in da ch'ì part chì, al vëin Lambrósch, cun la sò festa, a mità da stëimbar.




#Article 187: Salvador Bahia (117 words)


Salvador Bahia (al sò nùm cumplët a l'è São Salvador da Bahia de Todos os Santos) a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stä ad Bahia, a Nord-Est ad la Repüblica. 

La gh'ha 2.762.750 abitant (2006) par 255,4 kmq, e l'è la tèrsa sitê püsä granda dal Brasil dòpu São Paulo e Rio de Janeiro.

La sitê l'è stä fundä in dal 1549 in cùla c'as ciamàva Bahia de todos os Santos (La bàia ad tütt i sànt) e fìn al 1763 l'è stä la capitäla dal Brasil (dòpa a l' dvantà Rio) e impurtantìsim cèntar ecunòmic ad tütt al Sud-America.

La tradisiòn la vurarëss ca g'sìà in sitê 365 cèsi vòina ogni dì ad l'ann.




#Article 188: Cristalina (130 words)


Cristalina a l'è una sitä picëina a bòta dal Brasil, in dal Stä ad Goiás, visëina a la capitäla Brasilia. La g'ha apëina un pont al divìd al dù sitê.

In dal 2009 la cüntava 38.504 abitänt (2009).

La storia d'la sitê la cumëincia in dal 1592, quand Sebastião Marinho l'ha purtä a Rio de Janeiro d'i cristäi da c'la region chè. In dal 1879, i francès Etiene Lepesqueur e Leon Laboissière i'hann fä istës e i'hann mandä d'i cristäi a Paris.

La sitê a l'è nasìda üficialmëint al 15 znär dal 1917 cul nùm ad São Sebastião dos Cristais e l'ha cambiä in Cristalina al 31 märs dal 1918. Incö la sitê l'è visitä a bòta tütt l'ann par via d'i cristäi, e gh'è anca tanti negòsi c'ia vëindan.




#Article 189: São Gabriel da Cachoeira (139 words)


São Gabriel da Cachoeira (in Itagliàn San Gabriele della Cascata) a l'è una sitä picëina ad 35.682 abitànt dal Brasil in dal Stät ad l'Amasònia.

La sitë l'è stä fundä in dal 1761 tàme furtificä dal capitàn partüghès José da Silva Delgado, ' lè luntäna 852 km da la sò capitàla, Manaus. la sò pusisiòn geugrafica l'è tüta a Ovest, visëin al Perù.

Al 85% ad la pupulasòn a l'è India, e quindi, in dal 2002, al Cumoin l'ha aprvä la lègg ca gh'era 4 Lengui üficiäi: al Partughès, al Nheengatu, al Tukano e al Baniwa.

La gëint l'ha cumancià a vëss sàbil vèrs al 1668. In dal 1891 l'è dvantä Cumoin e in dal 1938 Sitê. Dal 1943 al 1952 l'ha cambiä nùm in Uaupés. L'è anca stä la prèma sitê dal Brasil a vëgg un sìndic Indio.




#Article 190: Ladário (104 words)


Ladário a l'è una citadëina ad 19.332 abitànt (2010), dal Brasil in dal Stät dal Mato Grosso do Sul.

Fundä in dal mès ad mêrs dal 1984, l'è voin d'i quätar cumoin enclave dal Brasil: a l'è tütt dëintar in dal cumoin ad Corumbá. I ätar cumoin enclave i'enn: Arroio do Padre, Águas de São Pedro e Portelândia.

Al paès l'è cunfinànt cun paesëin buliviàn ad Puerto Suárez. A gh'è un grand sit d'Archeologia, la Cà d'i Atgiän e al Pátio Ferroviário.

Àtar pòst i'enn: Cristo Redentor, Portão da Marinha de Guerra , Baía Negra, cèsa Nossa Senhora dos Remédios, e Máquina Maria Fumaça. 




#Article 191: Águas de São Pedro (102 words)


Águas de São Pedro a l'è una sitä ad 2.707 abitànt (2010), dal Brasil in dal Stät ad São Paulo.

Fundä al 25 ad giügn dal 1940, a l'è al sacùnd paesëin püsä picëin dal Brasil, dopu Santa Cruz de Minas.

L'è voin d'i quätar cumoin enclave dal Brasil. I ätar cumoin enclave i'enn: Arroio do Padre, Ladário e Portelândia.

Al paès a l'è stä custrüì quänd Octavio Moura Andrade l'ha scupèert che lamò gh'era dal pianti bùni par fä in madzìni e l'acqua cla fava bein a bòta.

D'astä la temperadüra l'è quasi ad 28°C, d'invern la rüa anca a 11°C.




#Article 192: Búzios (145 words)


Búzios (al sò num cumplët a l'è Armação dos Búzios) a l'è una sitä dal Brasil, in  dal Stä ad Rio de Janeiro, a quäsi 170 km a Nord ad la sò capitäla.

In dal 2009 la gh'hava 28.653 abitant.

Búzios a l'è sëimpa stä un vilàgg ad pascadù dal cumoin ad Cabo Frio. A l'è dvantä indipendëint al 12 nuëimbar dal 1995.

Adritüra, pàr ca in dal sècul XVI i sò prìm abitänt i sìan stä gl' Indios Tupinambás. I'enn sëimpar rastä amìs cui pirä e cui Francès. In dal sècul XVII, i'enn stä mandä via dai Partüghès.

Fën al sècul XX, l'ecunumia ad Búzios l'è stä la pesca e l'agricultüra. Da dòpu la mitä d'i ann '50 l'ha cumanciä a vëign gëint da tütt al mùnd, par via d'i sò belìsimi spiägi. Un parsunägg famùs c'a vëgn a Búzios a l'è Brigitte Bardot.




#Article 193: Olindina (132 words)


Olindina a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad Bahia, che in dal 2004 la gh'ava 25.164 abitànt; a l’è da lùnt 200 km da la so capitäla Salvador.

Fundä al 14 d'agùst dal 1958, prima da ciamäs Olindina, la 'sciamava Mucambo, e dopu Nova Olinda.

La storia da c'la sitä chè, la cumëincia quand al dutùr Pedro Ribeiro de Araújo, l'ha guadgnä c'al tèri chè dal Stät e i'ha ciamä Fazenda do Mocambo.

In dal 1882, Antônio Vicente Mendes Maciel (Antônio Conselheiro) l'ha custrüìd una capelina, che cul pasä d'i ann l'è dvantä cèsa e incö la 's ciama Igreja de Nossa Senhora da Conceição.

Ogni ann a gh'è una grandìsima festa, ciamä Micareta de Olindina, c'la fa vëign in sitä tanta gëint, anca d'i ätar Stät dal Brasil.




#Article 194: Bōregh (223 words)


Al bōregh (borgo in italiân) l'é un cèinter abitê ed mèdia grandèsa un pô impurtânt, cun 'na cunuméia préma ed tót comercêla e cun 'na periferéia a carâter agrécol .
Ind i sècol pasê sté nòm l'ēra despès dê a i paèiş impurtânt ch'a gh'îven un marchê e a dal difèişi. Per còst al bōregh l'ēra diferèint dal vilâg.

A 's pèinsa ânca che burgus al deşvègna dal grēch antîgh πύργος (pýrgos, tòra) che in tót al manēri l' é imparintê cun la parôla tudèsca 

Al bōregh int al Medioēv l'ēra fât da un gróp ed cà d' atōren a 'na piasa, ed sôlit còla ed la cēşa (Boregtêr, Orvieto e vìa acsé) o còla in dóv' a gh'ēra al cmûn (Gubbio). Dal vôlt a se şvilupêven al d' ed fōra da i cèinter pió grôs, insém al véi pió impurtânti che purtêve a stì cèinter. A nasîven di bōregh medioevêl préma ed tót d' atōrna a furtèsi militêri e castē per protèger i teritôri dal j invasiòun di bârber, cme i tânt bōregh ed la nôstra regiòun.

Cme bōregh a 's pōl intènder un quartēr fōra dal mûri ed 'na sitê o dèinter a dal mûri pió nōvi ed còli principêli. 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 195: Véla (681 words)


 

Cun la parôla véla (villa in italiân) in latèin a l' urégin a gnîva sgnê 'na cà ed campâgna o 'na cà da cuntadèin cun al sît. 
Cun al tèimp in italiân antîgh la parôla la mucêva ânch al nōv significhêt ed céch cèinter abitê, ch' l' è dvintê, in  prâtica, cumpâgn a vicus, dòunca burghêda o vilâg ed campâgna.

  
Dal medioēv cun la parôla véli a gnîven despès sgnê, in particulêr ind i documèint ed la Cēşa, i vilâg sotomés a 'na pēv.
Int al lèngui rumânşi ocidentêli (francèiş e spagnōl) la parôlal'è armêşa per sgnêr un cèinter abitê grôs, 'na sitadèina o 'na sitê.
Dimòndi véli a gh' îven dal capèli o dal cēşi, in sertûn chêş cun al só curêt, che in tót al manēri al dêva cûnt al curêt ed la pēv e a la cēşa mêdra ed la pēv, in dóv' a gh'ēra la vâsca dal batèz e dóve a gn'îven fâti al funsiòun straordinâri e pió impurtânti. Al rapôrt fra véli e pēv l'è despès citê ind i documèint ed la cēşa dóve i curêt dal pēv a dêven, a i curêt dal véli, al j istrusiòunper tōr pêrta a sté impurtânti funsiòun.
Int al cōrs di sècol sté véli în chersûdi 'd impurtânsa fîn a 'd èser titolêr ed pēv o, pió avânti, ed parôchia indipendèint. Al contrâri divêrsi pēv în incō frasiòun 'd òna dal sō véli dvintêdi cmûn. A 's pôrta cme eşèimpi al comûn ed Camino al Tagliamento e la só frasiòun Pieve di Rosa.

Anch in leteratûra la prōla véla l'è despès druvê al pôst ed vilâg. Per eşèimpi int al Passero solitario ed Pascoli a 's lēş:odi spesso un tonar di ferree canne, che rimbomba di villa in villa.

Da i stódi insém a i nòm, da véla a desvînen dimòndi nòm per eşèimpi Velafrânca, Véla Sân Mavrési, Vilanöva, Francavéla e vìa acsé. 
Al dé  'd incō la parôla véla l'è druvêda ed cêr cun al só significhêt uriginâri, in só pôst a vîn druvê bōregh o vilâg.

In sertûn pôst italiân, spēce int i pôst ed muntâgna o int al zôni ed campâgna dóve al cà în sparpagnêdi o în in céchi burghêdi al nómer dal cà a vînen mia més per zôna ed circolasiòun (strêda e nómer ed la cà) mó per sît, dòunca per véla. Ed sôlit a la cēşa égh vín dê al nómer 1 e chiêter nómer a vîn més zò in sèins antiurâri cun l'inési prôperia da la cēşa.
Ed fât a vîn arfât l'ûş che a vîn fât quând a 's dêv dêr i nómer dal cà int al piâsi o int şlêregh, ch' l' è cuntrâri a còl ch' a 's  fà ed sôlit, oséia i nómer pêra ed frûnt a i nómer despér a i lê ed la zôna ed circolasiòun. 

In Emélia-Rumâgna, spēce int l' arzân a 's cunténva a druvêr la parôla véla davanti al nòm ed frasiòun, ed sôlit di pôst cun la parôchia.
Incòra incō al teritôri dal Comûn ed Rèz l'è divîs in 27 véli. Fîn a i pérm dal Novsèint i cunfîn dal teritôri dal véli ed Rez a rivêven fîn a tâch al mûri ed la sitê, incō ind i sō pôst a gh'è i viêl ed la circunvalasiòun. Cun l'ingrandîres ed la sitê e la butêda zò dal mûri dimòndi véli în stêdi tirêdi dèinter ind la sitê ed Rèz. In spēce al véli ed l'Uspési, Sânta Crōş, Sân Pelgrèin, Sân Prôsper Strinê e 'na pêrt dal teritôri che 'na vôlta al fêva pêrt di Cavasō ch' l' è tra la ferovéia Milân-Bològna e al Mulèin ed Sân Clàvdio. Fîn a la metê ed j ân e-sânta dal Novsèint al véli ed Rèz, mìa tirêdi dèinter al cèinter ed la sitê, a dêven al nómer dal cà cme dét d'ed sōver (per eşèimpi l'indirés ed la cēşa ed Sân Bertlamè l'ēra: Parrocchia di San Bartolomeo, Villa San Bartolomeo n.°1, Reggio Emilia).

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 196: Paèiş (220 words)


Al paèîş  (paese in italiân) l'é un cèinter abitê generalmèint céch, cun la carateréstica  'd avèir 'na cunuméia préma 'd tót agrécola. Ind al chêş ch' al sía lòngh un fióm o un lêgh la só cunuméia la pōl dipènder ânca da la pèsca.

An gh' é mìa 'na lèg ch' la pervèd di lémit dóve un cèinter abitê al pōl ciamêres paèiş; a la bòuna a 's pōl cunsidrêr un paèiş un cèinter abitê ch' al gh'âbia almēno 2.000 abitânt  dóve i ⅔ a lavōren in agricultûra. 

Però a gh'é dal spiegasiòun diferèint, cme còla dóve un cmûn per lo pió agrécol ch'an âbia mìa 'vû al tétol ed sitê al sìa un paèiş, indipendentemèint dal nòmer ed j abitânt (ch' al vîn pó per cumbinêr cun la sitadèina).

Dôp l'industrialişasiòun ed l'Itâlia, dimòndi cèinter abitê àn mudê al lōr sitēma ed produsiòun ind l'indóstria. Dimòndi comunitê în drê a vudêres.

In Svésra l'é cunsidrê paèiş un cèinter abitê cun mēno ed 9.000 abitânt.

In Frância un pays al sègna mìa un cèinter abitê mó 'na regiòun cun cultûra, carâter geogrâfich e sistēma ed véta carateréstich. Sté sistēma al vîn druvê ânca da di studōş ed geogreféia italiân.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 197: Lòndra (142 words)


Lòndra (in itagliàn Londra, in inglês London)l'è la capitèla dal Rágn Unî e anc ed l'Inghiltèra. L'è in d'la part meridiunèla dal paés, taièda dal fiómm Tamígi, di mandi lóngh e al piô important ed tòtta l'îsla. L'è una sitê ed 8.787.892 cristiàn (2016), che la's fa pò per dir parché l'è na metròpoli multietnica, ed qui chi van ed móda adès, donc i gh'en ed tòtti i culór e religioun. La gh'è anc la Bórsa ciamèda London Stock Exchange  indòvv a vanden e a cumpren al i aziòun:  incô lè la tèrsa in dal mànd.

L'è la zitè piô afuleda d'Europa, che tòtta l'area metropolitèna la gh'a un quel com 14 miliòn ed cristiàn.
Lòndra l'è anc cgnusuda per la so fumàna, che i inglês i ciamen smog (smoke, fòm, piô fog, fumana) parché l'è mesdèda con i fòm ed l'inquinameint.




#Article 198: Latèin (504 words)


Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C..
Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à  'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.

Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta)  e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst  pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.  

Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.

La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).

Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).

Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.

Divêrsi scōli 'd incō a pêrlen latèin (Schola Nova in Bēlgio, Vivarium Novum in Itâlia).

Al latèin l'é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 199: Benedetto Antelami (204 words)


Benedetto ( in dialètt: Bendètt) Antelami (Val d'Intelvi,pu o meno dal 1150  – 1230 ) l'è stè un scultor e architètt italian.

A n' savèmma miga tròpp äd la so vitta, mo a s' pol crèddor c'al sia nassù in Lombardia e gh'è molt cäz c'al sia stè in Francia (parchè 's vèdda c' l'à copiè quel dal stil francez).L'à lavorè specialment a Pärma par fär al Batister e so quanti pärti dal Dòmm, ma l'è stè sicur anca a Fidénsa, perchè in t'al dednans (la faciäda) dal Dòmm a Fidensa a s'conòssa la so manera 'd lavorär. A gh'émma al so nòmm preciz ( e còst a n' l'è mia tant normäl pr'al so temp) parché al l'à scritt in t'la corniza 'd la Depozisión dal Crist da la Croza, scarlpinäda dal 1178 in t'al Dòmm ad Pärma. La Deposizión l'è al so capolavor; a s' fadiga bonbén a crèddor ch' l'abbia imaginäda un òmm äd cl' època lì. Mo a pärta la Depozisión, anca i Mez c'l' à lassè int' al Batister j én favoloz. A gh'è anca dil béli statuj ch' i s' polon vèddor int'al Muzeo Diocezan äd Pärma e vunna in còl äd Fidénsa, par diron vunna la Primavera.




#Article 200: Michele Pertusi (101 words)


Michele Pertusi

L'è nassù a Pärma al 12 znar dal 1965. L'è un bass c'la bél e cantè in tutt i teator pu important cme 'l La Scala äd Milàn,al Teator Regio äd Turén, La Fenice äd  Venesia (o Venêzia), al Metropolitan äd New York, al Liceu äd Barselona, la Royal Opera House- Covent Garden äd Londra, e naturalment anca al Teator Regio 'd la sò citè. Al gh'à un gran repertori, mo il cozi ch'i gh'àn dè i pu béj sucés j én städi ilj operi ad Rossén, Donizetti e Mozart.

Al gh'à 'd la potensa e 'd l'agilitè insèmma.




#Article 201: Ennemond Alexandre Petitot (215 words)


Ennemond Alexandre Petitot l'è stè 'n architètt francez c' l'à lavorè bon bén int'al duchè 'd Pärma

Nassu a Lión dal 1727, Petitot dal 1741 l' è entrè int'al studi äd Jacques Soufflot, ch'al gh'à fat da méstor.Podopa l'è andè a studiär a Parigi. L'à vens al Grand Prix de Rome dal 1745 e acsì l'è andè a stär a Ròmma.

Dal 1753 l' è stè ciamè a Pärma, dal duca Filip Borbón, par fär l'architètt, intant c' a gh'era a la corta n' ätor francez d'importansa, al ministor Du Tillot.
Petitot l'à lavorè a Colórni al Palas ducäl, int'i zardén e int'la béla cieza 'd San Liborio.

Dal 1754 al s'è ocupè dal Zardén 'd Parma insèmma al scultor Boudard, francez anca lu. 
A Pärma l'à anca imaginè al Stradón, col sò bél Casino del Caffè, che i Pramzàn i gh'àn mis a nòmm propria al Petitò.
In Piasa l'à disegnè al dednans 'd la cieza 'd san Pèddor e so quant ornament int'al  Palas dal Governator.

Quand c' al duca Ferdinando l'à mandè via al Du Tillot, Petitot al n'à pu lavorè a corta mo l'è restè a Pärma pr' insegnär a l'Académia: int'i sò scolär gh'è stè Nicola Bettoli, l'architètt dal Regio.
L'è mort int' la sò villa 'd Maror dal 1801.




#Article 202: Carpi Football Club 1909 (403 words)


Al Chèrp (Carpi Football Club 1909) l'è na squèdra ed balòun ed Chèrp, in pruvèinza ed Mòdna.

La squèdra al l'à fàta 'l Adolfo Fanconi in dl'istê dal 1909 e la s ciamèva Jucunditas (dal latèin = felicitê), e pò dop i l'an ciamèda Associazione Calcio Carpi un quèlch an dop..

Tra 'l 1964 e 'l 1966 l'à zughê in serie C, ma pò l'è turnê in serie D. Al gh'l à cavèda ed turnèr in dla serie C in dla stagiòun 1974-75, ma ala fin 'l è rivê 20° e 'l è blisghê n'etra volta in D. Da 'l 1989 a 'l 1999 'l à zughê in dla serie C1. In sti an l'è steda dimondi bèla la stagiòun 1996-97, quand la squèdra l'è rivèda térza e l'à zughê i playoff: dòp ch'l à cazê fóra al Saronno in dla semifinèla, a s pudìva anc pruvèr a rivèr a la serie B, mo i àn pers 2-3 la finêl ch'i àn zughê a Frèra cun al Monza.

In dal 2000, dòp un an in C2 ch'l è finî cun la squèdra mandèda indrê in Serie D, lAssociazione Calcio Carpi la và in malóra. Alóra la vin cumprèda da 'l Calcio Carpi, ch'al zóga al campionato di Eccellenza. In dal 2002 al Carpi Football Club 1909 al và a 'l post edla socetê 'd prìma. La nóva socetê la zóga in Serie D, e tót i an la riva circa a mèza via dla classifica. In dal 2009-2010 i carpśàn i rìven secònd dòp dal Pisa e i pólen finalmèint zughèr i play-off. Al 4 agòst 2010 al Chèrp al vin tòt indrê in Lega Pro Seconda Divisione (C2) e acsè dòp déś an al tórna a zughèr da profesionésta.

Al 28 'd avrîl 2015 al Carpi al gh'la chèva 'd pasèr in dla serie A.

Al camp indóv as zóga 'l è al stadio Sandro Cabassi ed Chèrp (erba, mt. 105,60 x 66,05) 
ch'al gh'à 2860 pôst:
Tribùna sentrèla 455,
Tribùna dal cô est 515,
Tribuna dal cô ovest 515,
Sernî 1375.

I culōr dla divisa dal Chèrp i ìn gl'istèss edla bandéra dla sitê: al biànch e al ròss.

In 91 stagiòun, s'a tacòm a cuntèr da quand la FIGC l'à tachê a tgnir-'gh adrē in dal 1914:

In 79 stagiòun da l'inìssi a livèl naziunèl in dal 1922:

In 12 stagiòun da l'inìssi a livèl dla regiòun in dal 1914:




#Article 203: Buderiòun (225 words)


Buderiòun l'è na vélla dal cmùn ed Chèrp, in pruvèinsa ed Mòdna, ed circa 1000 abitànt. 

La prémma vòlta c'a sè sintû ciacarèr ed Buderiòun l'è in dal 1050, ch'agh éra per i sô abitànt una tàsa da paghèr a la Pieve ed Chèrp, cl'éra sòtta la Césa ed Rèz. Dòp al teritòri i l'an dê a la fondasiòun dl'Abasìa ed Frasnôr e in di an dòp al s' lìga a la stòria di Pio ed Chèrp. A l'inìssi dal 1500 al pàsa del tótt sòtta al cuntròl dla césa carpsana. Nel 1650 i an tirê zò la vècia Pieve e igh n'an méssa n'ètra cl'è stèda cambièda incòra in dal tèimp, fino al dè d'incô. La produsiòun di indóstri del rîs di ètri verdùri la dvèinta dimòndi important in dal '900, in linéa cun la tradisiòun cuntadèina e 'd campàgna che cal teritòri agh à sèimper avû.

In dal teritòri as pol catèr: la Stasiòun di aparèc' ed Chèrp-Buderiòun, la scóla, la césa ed la Conversione di San Paolo Apostolo cun al sô asìl, un sèinter sportìv e dimòndi negòsi. 

Tót i an in fervèr a s'arcòrda cun anch i autoritê la Batàja ed Buderiòun, un fàt sucès in dal mèz dla guèra. 
Tót i an in znèr agh è al Pallino d'oro, una gara ed bòci cla ciàma ginta zò da tóta Italia.




#Article 204: Nicola Bettoli (137 words)


Nicola Bettoli (Pärma, 3 'd setembor dal 1780 – Pärma, 16 'd luj dal 1854) l'è stè 'n architètt pramzàn.

L'à studiè a l' Académia 'd Pärma, sensa podèrgh' andär in fonda par via 'd la guéra dal 1795. 
L'à imitè al stil clasic dal sò méstor Ennemond Alexandre Petitot. Dal 1805, l'à vens al sgond premi al concors. Pò l'è dvintè profesor a l'Académia e, dal 1816, Architètt 'd la Corta sòtt' al duchè 'd Maria Luigia. Par la duchèssa l'à restaurè tanti béli cozi in citè (al Teator Farnez, la Camra 'd San Paolo, la céza dal Quartér); mo specialment l'à fat al Regio, fni dal 1829, e 'l Palas dla duchèssa, bombardè dal 1944. L' äva fat anca 'l marchè (Beccherie) in piasa 'd la Giära, mo i gh' l'an butè zò dal 1928. 




#Article 205: Muntréch (300 words)


Muntréch (Montericco in Italiân) l'é un guldèvel bōregh insém al culèini 'd Albinèa int al pruvîncia ed Rèz. A gh'é 'n' âria bòuna, masmamèint dōlsa rispèt al culèini lé 'd atōren, grâsia a còst a vînen fât dal coltûri ed frûta, vîdi e dal bòuni produsiòun ch' a vînen fâti a vîn tirê fōra: al Lambrósch Arzân D.O.C. e l' Aşèj balsâmich ed Rèz

Al paèîş l'é cgnusû da tót i pasiunê ed vèin perché dal só nòm al ciâpa al nòm un particulêr gèner ed vîda Lambrósch ch' al vîn madûra têrdi. Al nòm al fà pêrt ed la Doc Reggiano. Al Lambrósch ed Muntréch l'é un vèin ròs ch' al spóma ed culōr rubèin câregh, frèsch e pôch alcôlich.

Int la zôna, sèimper grâsia a l'âria bòuna, a 's pōlen vèder ed j ulîv piantê int al XVII sècol dal parôchi ed la sitê, che ché a gh'îven ed j ôrt e di sît, piantê mia tânt per fêr ed l'ôli bòun da magnêr  (da ch' al pêrti ché al frût al madurés têrdi e pó l'é ed bâsa qualitê) mó per  per fêr ed l'ôli da landèin vutîv.

Muntréch l'é stê un impurtânt pôst parochiêl fîn da l'època ed  Matélda e al cûnta tra i só cerégh ânca Ludovico Ariosto

Ed grōs interèsi, per l'architetûra, al Castèl cun al carateréstich bōregh, la Cēşâ (ed pió sèint ân)      ed Santa Maréia ed l' Ulivēt (bèle pôst ed la parôchia) cun al vèc cunvèint adès druvê cme uspdêl p'r al cûri ed ripiēgh, l'uratōri ed Sân Giminiân (sèimper dal peréiod ed Matélda) e al Santvâri ed la B.V ed Lourdes tirê só a la fîn dal XIX sècol.

	

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 206: Marôla (129 words)


Marôla (Marola in italiân)  l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Carpnèida, in pruvîncia ed Rèz.
A 's trâta 'd ûn di pôst pió cgnusû ed l' Apenèin arzân, per la preşèinsa ed 'n antîga badéia benedetèina, tirêda só a i tèimp ed Matélda ed Canòsa. Al cunvèint l'à patî int al cōrs di sècol divêrs ûş e cambiamèint.
A la cēşa a gh' é stê fât un grôs restâver a partîr dal 1955 ch' al l' à armésa cme l'ēra in urégin. La frasiòun la gh' à 'vû un grôs şvilóp ind l'edilésia int la secònda metê dal XX sècol, tân da dvintêr un pôst ed viligiadûra tranquél.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 207: Mûnt Cùşna (493 words)


Al Mûnt Cùşna o Êlp dal Cùşna  (Monte Cusna o Alpe di Cusna in italiân) l'é la séma pió êlta ed l' Apenèin arzân a l'amzûra 2.121 mēter 'd altèsa. Al se şlêrga insém al teritôri di cmûn ed Véla Mnôs e Ligûnchi in pruvîncia ed Rèz, a cîrca 3 chilômeter dal cunfîn cun la regiòun Tuscâna.

La grôsa cadèina ed mûnt, ch' a 's vèd bèin da la Pianûra Padâna, l'é fâta dal Mûnt Cùşna a dal sémi Sâs dal Môrt (2010 m) e Munt La Pièla (2071 m). Al crinêl ed la muntâgna al gh'à al carateréstich prufîl ch' l' arcôrda còl 'd un òm zachê, ciamê Al môrt o Gigânt. Da sté ûltem nòm a ciâpa al nòm la zôna riservêda dal vèc Pêrch dal Gigânt, adès pêrt dal Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân.
Al mûnt a 's câta pió a nôt rispèt al crinêl principêl ed l'Apenèin tra l' Emélia e la Tuscâna divîş da la Vâl ed l' Ôşla

L' Abetèina Reêla (Abetina Reale in italiân) l'é 'na forèsta ed pîn e piēla ch' la se şvilópa insém a la rîva a matèina dal Cùşna, insém a la rîva dréta ed l'Êlta vâl dal Dôl e la se şlêrga fîn al crinêl ed l'Apenèin. La forèsta la gh' à la carateréstica 'd èser fâta 'd piēla biânch antîgh armêş al mònd dôp sècol de sfrutamèint dal bôsch. 

Cun d' atōren 'na fâza, i Prê 'd Sara (Prati di Sara in italiân) în 'na splèndida piâna ed muntâgna ch' la se şlêrga insém al fiânch a sîra ed la muntâgna particularmèint bèla al tèimp ed la fiuridûra e in avtûn., Al nòm al deşvîn da un personâg tra stôria e fôla, 'na sêrva, a 's dîş la prâtica 'd ûn di marchèiş Bernardi ed Piōl, ch'ēren padròun ed Caşalèin da la metê dal XVII sècol a la fîn dal Setsèint.

Al Ré Lavachièl (Rio Lavacchiello in italiân) al nâs atâch al Lêgh dal Caricadōr a i Prê 'd Sara e al và zò lòngh al fiânch a sîra ed la muntâgna vêrs la Vâl ed l'Ôşla in dóve a 's và a butêr. Al fiânch rât al fà 'na sèria ed caschêdi, magnéfichi quând a 's desfà la nèiva e in avtûn.

Insém al fiânch tra mezdé e sîra ed la muntâgna a s' câta la Côsta dal Velèini (Costa della Veline in italiân), l'é un grôs bôsch ed fâz, tra i pió impurtânt dal  Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân, ch'al tîn da cât êlber ed sintunêr 'd ân.

Al Mûnt Cùşna l'é particularmèint interesânt dal pûnt ed vésta ed la natûra e al preşèinta dimòndi sintēr e rifûg:

Int al fiânch a nôt, la stasiòun turéstica ed Fèbi la gh' à j impiânt per fêr al sci alpèin,  sci cun l' âsa e sci ed fònd.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 208: Vaca (139 words)


La vaca (pl: vach) l'è la fèmna dal Bos taurus; al màsc' al s'ciàma tòr, e s'al l'è castrê bò; al putèin l'è al vidèl. L'è un mamìfer cal màgna érba dla famìa dei Bovidae. 
L'è 'na bèstia cla vìv a cuntàt cun l'òm, ma al s'in pól catèr anca di selvàtech in di pòst dal mònd.
L'è dvintèda domesticha só per zò 10.000 àn fà, in dal Medio Orièint, e da lè l'alevamèint di sti bèsti al s'è difùs in tót al rést dal mònd.
L'òm al dróva tótt quel cal vìn dai vachi: la chèrna, al làt (cal s' bèvv e al s'dróva anca par fèr al furmài e al butér) e la pèla (al cuòio).

As dìs vàca anch par dir putàna o per cazèr mia di madònni (ad es: vàca boia!, vaca d'un mònd lèder!)




#Article 209: Mûnt Vintâs (231 words)


Al Mûnt Vintâs (Monte Ventasso in italiân) l'é 'na séma ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân êlta 1.727 mēter insém al livèl dal mêr.

La muntâgna l'é dèinter int al teritôri dal vèc 
Pêrch dal Gigânt, adès al fà pêrt dal Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân.

La zôna l'é stêda dichiarêda sît 'd interèsi comunitâri e zôna ed prutesiòun specêla (IT4030002). 

La sèma dal mûnt l'é inta cmûn ed Ramṣèit int la pruvîncia ed Rèz. Cun la só fōrma a pirâmda, al mûnt Vintâs al fà da spartidôr dal j âchev fra i bacîn dal fióm Èinsa e dal fióm Sècia. Insém al fiânch tra nôt e sîra agh'é al Lêgh Calamòun e la stasiòun per siêr Vintâs Lêgh

A la séma a 's egh pōl rivêr cun al sintēr 663 ch' al partés da la strêda Statêla 63 atâch a Buṣâna opór cun al sintêr 661 da Nişmòsa o da Vintâs Lêgh a 's pâsa p'r al Lêgh Calamòun. I dû sintēr a zûnten ind i parâg ed l' Uratôri ed S.Maréia Madlèina (1.505 m.) cun al bivâch coleghê sèimper avêrt. L' antîgh uratôri l'ēra probabilmèintun antîgh sît da rumét ed dòn a pûnt 'd arîv 'd un pelegrinâg ch' a 's fêva 'd abitódin a la fîn dal mèiş ed lój.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 210: Maria Luiggia (612 words)


Maria Luiggia (Maria Luisa d'Asburgo-Lorena in italian) (Vièna, 12 dzémbor dal 1791 - Pärma, 17 dzémbor dal 1847), fjóla 'dl imperatór d'Austria Francèsc II, l'è städa imperatrice 'd Fransa (cme mojéra 'd Napoleón) e pò par 31 an duchèssa 'd Pärma.

 

Nasuda a Vienna, primma fjóla 'd Francèsc II, dal 1810 l'à spozè Napoleón anca s' l'era sempor stè nemigh äd la so genta. L'è andäda a stär a Parigi, e dal 1811 l'è dvintäda mädra 'd Napoleón II.

Dal 1814, quand so marì l'äva bél e perdù la coron'na, l'è tornäda a Vienna col sò putén e né lè né lu j an mäj pu vist Napoleón.
Al Congrés äd Vienna (1815) l'à deciz äd restaurär al duchè 'd Pärma, mo inveci 'd mandärogh i Borbón cme primma 'd la rivolusjón franceza, i gh' l'àn dè a Maria Luiggia, ch' l' è dvintäda la primma duchèssa int' la storia 'dla citè. Lè l'è andäda a stär a Pärma, mo sò fjól i l'àn oblighè a restär in Austria, indò i gh'àn cambiè al nòmm (Francèsc) e l'è mort ch' al gh' äva solament 21 àn: la duchèssa l'è poduda andär a catärol solament ch' l' era bél e drè a morir.

Maria Luiggia, dòpa che so marì l'era mort a Sant'Elena, la s'era spozäda (mo miga uficialment) col cont äd Neipperg (al sò ministor di afär forestier). J àn avù quator fjól: du putén e dò puten'ni; mo du j én mort molt prest.
Dòpa l'è mort anca Neipperg è pu in là l'è la s'è spozäda na tersa volta, con Charles-René de Bombelles, sensa aver pu 'd disendensa.

Lè l'è morta miga tant vécja dal 1847, che la genta 'd Pärma la gh' vrèva ancòrra bén, anca s' l'era n' austriaca e a gh'era bél e in gir 'd la grand'aria äd rivolusjón. Dal rest, quand dal 1831 i Arzàn i s'eron rivoltè contr'al sò duca, Maria Luiggia la gh'äva avù paura ch'a sucediss quel anca a Pärma, mo no n'era pò capitè quazi gnent d'importansa.

Al dì d'incó, Maria Luiggia l'è  pu arcordäda e stimäda dai Pramzan lè che tutt j òmm ch'i àn regnè in citè. L'à finansjè di ospedäl; l'à fat fär i pont dal Taro e dal Nure; l' à fondè al Teator Regio (ch'ai sò temp,dal 1829, al s'ciamäva Ducäl),al Conservatori, la Biblioteca Palatina,al marchè 'd la Giära (Beccheria); l'à vert a tutt còj ch'i vrèv'n inträr al Parc Ducäl. Ancòrra adésa la citè la gh'manda di fior tutt j an a Vienna par decorär la sò tomba (int' la cripta di Capucén).

Ma anca l'è la gh' äva al so difét: a gh' piazèva bombén la muzica (al so méstor l'era stè Ferdinando Paer); la sonäva bén al piano; l' äva ciamè a Pärma par färogh comandär l' orchéstra Paganén (Niccolò Paganini); l'era inamoräda dilj òperi äd Blén (l'è par còst che la primma opera cantäda al Regio l'è städa la Zaira 'd Blén); mo la n'à mäj capì la blèssa e l'importansa 'd la muzica 'd Giuseppe Verdi, ch' l'era pò un citadén dal so duchè e che dòpa al gran sucés dal Nabucco al gh'à dedichè I Lombard. Mo lè, la n' l'à mäj volsù invitär a scrìvvor quél p'r al Regio.

Maria Luiggia, ch'la parläva méj l'italian e il francez ch'al todèsch, l'äva imparè acsì bén al dialètt ch' l'era bon'na 'd scrìvvor dil poezii in pramzàn.

A Pärma gh'è tutt un muzeo dedichè a Maria Luiggia, ciamè in italian Museo Glauco Lombardi dal nòmm dal fondator. Gh'è dentor so quanti cozi ch'i eron proprietè 'd la duchèssa, il sò lètri, al sò vestì da spóza, di quador e via discorendo




#Article 211: Mûnt La Nûda (421 words)


Al Mûnt La Nûda(Monte La Nuda in italiân]) l' é 'na séma ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân êlta 1.895 mēter insém al livèl dal mêr.

La muntâgna l'é dèinter int al teritôri dal vèc 
Pêrch dal Gigânt, adès al fà pêrt dal [Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân.

La séma dal mûnt l'é ins*m al cunfîn tra Emélia e la Tuscâna, tra i cmûn ed Culâgna, (pruvîncia ed Rèz), e Fivsân, Mâsa-Carêra, in Lunigiâna. Al mûnt a 's câta int la pêrta a mezdé dal Pâs dal Cerēto.

 .

An sa mia da dōve al deşvégna al nòm La Nûda, ânca s' al pōl pinsêr.
Dal pêrta emiliâna, in tèimp indrē al mûnt al gnîva ciamê Êlpi dal Piēli (Alpi delle Pielle in italiân) o Nûda dal Piēli (Nuda delle Pielle in italiân), a câşva ed la grôsa preşèinsa ed piēli biânchi insém ai sō fiânch quî vêrs nôt. Al nòm d' adès al pré èser stê tôt dal nòm més da i mapadōr che l' àn tōt dal dét ed quî dal pôst per tóti al pastûri d'ed sōver a i lémit dal bôsch che in dialète égh dîşén: in t'la nudda (difâti ânch al Mûnt Nûda int al mudnèiş al gh'îva préma dal j amzûri militêri tót 'n êter nòm).
Da la pêrt ed la Lunigiâna, a gh'é invēci l'ûş dialetêl ed dêr al nòm an'tla Nuda a la pêrta pió êlta dal muntâgni ed l'Apenèin, a sgnêr la muntâgna plêda, sèinsa êlber

Int j ân 20 dal XX sècol insém a la séma dal mûnt è stê tirê só 'na stasiòun râdio p'r al comunicasiòun tra la Marèina Militêra ed La Spèsia e la pêtra êlta ed l' Itâlia. Ânca se bandunêda da un bèl pô 'd ân l'impiânt l'é incòra stâgn.

Pôch sòta la séma, insém al fiânc ed Cerēto, în stê tirê só i pûnt 'd arîv ed la pêrta d'ed sōver dal segiovéi ch' a vînen druvêdi dal cèinter per scì ed Cerēto Lêgh.

Cme tóti al sémi ed l' Apenèin Tōsch-Emiliân, cun un bèl srèin, l'é pusébil mirêr al mêr légor, al gróp dal j işèli tuscâni, la Corsica e bòuna pêrt ed l'êrch alpèin.

Int l' Apenèin Tôsch-Emiliân a gh' în dal j etri muntâgni cia mêdi Nûda: óna la 's câta int al gróp dal Mûnt Giovio, atâch al Lêgh sânt; óna aşvèin da Côren al Schêli; l'ûltma l'é aşvèin al Pâs dal Giavarèl.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 212: Pâs dal Cerēto (150 words)


Al Pâs dal Cerēto (Passo del Cerreto in italiân)  (1.261 m.) l'é un pâs ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân ch' al divéd la Tuscâna da l' Emélia e in particulêr la pruvîncia ed Mâsa da la pruvîncia ed Rèz.

Al pâs l'é divîş tr' al teritôri ed Fivisân in pruvînca ed Mâsa-Carêra e còl ed Culâgna, in pruvîncia ed Rèz e l'é traversê da la SS63 da Pâs dal Cerēto. Al pâs l'é dèinter al Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân; insèm al Mûnt La Nûda e la Séma Belfiōr l'é stê dichiarê Sît 'd Impurtânsa Comunitâria (SIC) e Zôna ed Protesiòun Specêla (ZPS) IT4030003.

Dal pâs a 's pōl rivêr in pôch chilômeter a Cerēto Lêgh dóve a gh'é 'na stasiòun pr' i scì piotôst cgnusûda ind i parâg.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 213: Canzòun mudnésa (907 words)


Cun canzòun mudnésa as stà ad indichèr tót i canzòuni scrétti in dal dialatt mudnés. 

Vést ch'ai mudnés agh piès dimòndi cantèr, in dal tèimp i an fat soquànt canzòuni in dialètt; purtròp nisùn l’à mai scrétt i tést, e qui pió vèci agh è al résch ch’i sparéssen. 
I cànt mudnés i én ed qualitê diferèint, a secònda ch’i vìnen dla muntàgna, in-dóv agh éren in prevalèinza di canzòun da balèr, o ch’i vìnen dla pianùra, in-dóv él canzòuni i éren in prevalèinza cantèdi dai còr.
Di cant dla muntàgna (al Frignàn) agh è da arcurdères ed L’inglésa (al pió cgnussû) , Am voi marider e Chi bussa; agh én di grópp, com ad esèimpi Il Contemporaneo, ch’i van a drê incòra adèsa a tgnìr in vétta chi cant chè, e i sòunen in di fésti di paés e dal sitê. 
Di cant ed la pianùra agh è da tgnìr a mèint sovratót La Ghirlandèina, la canzòun mudnésa per definiziòun: l’è dvintèda un di simbòl dla zitê, se non un ìnn vér e pròpri: la sô versiòun pió famósa l’è quela cantèda da Luciano Pavarotti. Agh è anch da arcurdères ed cant com La féra ed San Zemiàn, Modna at voi bein, La Mariuleina e di etri; a tgnìr in vétta tótta sta tradiziòun chè agh pìnsen di còr com La Ghirlandeina e La Secchia.

Al dialett mudnés l’è ste druvê soquanti volti anch in di canzòuni dal dè d’incô: 

Al Coro delle mondine l’è un còr ed la sitê ed Nóv ed sóli dònni, ch’i gh’àn in comùn d’esèr stèdi mundèini in di tèimp adrê. 
I cànten di cant anch in dialètt, ad esèimp la canzòun Se vedeste i mundarìs ed l’album cun l’istèss namm, ma anch La tina e di ètri; Se vedeste i mundarìs e i dû album I canti della bassa 1 e I canti della bassa 2 i én a metê in dialett mudnés e metê in dialett mirandulés. 

Francesco Guccini l’è un di (se non al) pió importànt cantànt italiàn. 
Nê a Mòdna, l’à vissû da putèin a cà di non a Pèvna, da ragazòl a Mòdna, da ragàz a Bulàgna e da grànd incòra a Pèvna, fin al dè d’incô. Quest as vadd anch in dal dialètt cal dróva in di sô canzòuni: un mudnés un poch imbastardî dal dialett pavanés (ch l’è una qualitê dal bulgnés). 
Di canzòuni in dialètt al l’à scrétt Al trést (in dl’album Due anni dopo), La ziatta (in dl’album Ritratti; la canzòun uriginèla l’è ed Serrat, in spagnòl, un cant malincònich cun una cadèinza impusébil da fèr in italiàn, ma ch’invézi l’è gnùda benissém in dialett), La fiera di San Lazzaro (cant tradiziunèl, dl’album Opera Buffa) e La Genesi (in italiàn, ma ch’la pèrla d’un sgnór cun la bèrba bianca d’antica urégin mudnésa da la pèrta ed sô mèdra ch’ogni tànt al dis un quel in dialett; seimper ed l’album Opera Buffa)

Pierangelo Bertoli l’è un di pió cgnussû cantautór italiàn, e anch un di prémm. Nê a Sasól, oltre a soquant di pió bèli canzòuni in italian, al l’à scrétt un album intér in dal dialett ed Sasól, S'at ven in meint; lè deinter agh én 13 canzòuni, ad esèimpi Alete e al ragasol, L’ot ed setember, Iachem e di etri. 
Dimòndi alghê a la sô tèra, al l’à scrétt anch di eter cant in dialett, Fer l'amaur (ed l’album Certi momenti), Prega Crest e  La bala (tót e dô ed l’album Eppure soffia)

I Modena City Ramblers én, sèinsa alcun dóbi, al grópp che pió di tótt l’à fat cgnósser al mand al dialett mudnés; la sô musica l’è fata da un mis’ciòun ed folk irlandés, rock e un basamèint emiliàn. I an scrétt na móccia ed canzòuni in dialett, che cun la sô imediatèssa, al sô picèr cum un martèl al fà rivèr méi al mesag’ ch’i Modena City Ramblers vólen fer passèr, e l’è pió cèr dl’italiàn quand i cànten dla lór tèra, l’Emélia. 
Al canzòuni in dialett i én Tant par tachèr, Delinqueint ed Mòdna, I funerali di Berlinguer, The great song of Indifference (ed l’album Riportando tutto a casa), Al dievel, La fola dal Magalas (ed l’album La grande famiglia), La fiola dal paisan, A gh'è chi g'à (ed l’album Raccolti), Al fiómm, La fòla ed la sira (ed l’album Viva la vida, muera la muerte!), La stagioun di delinqueint (ed l’album Dopo il lungo inverno) e S'ciòp e picòun (ed l’album Sul tetto del mondo).

Vec’ cantànt di Modena City Ramblers, Stefano Cisco Bellotti l’à fat un pèr ed désch da per lò. Nê a Chèrp, in dal só album Il mulo al l’à scrétt in dialett la canzòun Olmo, dimòndi dólza, dedichèda al sô putèin Ettore Olmo Bellotti, e Onda granda, un cant rivoluzionàri.

A Mòdna, in Piàza Grànda, tót i àn in istê agh è al Festival ed la canzòun in dialatt mudnés (in italiàn Festival della Canzone dialettale modenesech'l'è bèle rivê a la dodzésma ediziòun in dal 2010.
Tót i an igh van soquànt cantànt, ch'i gh'àn da cantèr di canzòuni nóvi ed esclusivamèint in dialètt. Al spetàcol l'è tgnû drê dal còmich Graziano Grazioli, ch'l'è anch quèl ch'l'à inventê al festival. Tót el vòlti agh è nahc un special guest, un cantànt famós ch'al vin cóm òspit d'unór in dla rassàgna. 
Ala fin dl'evèint i fan sèimper gnir fóra al CD con tótti i canzòuni ch'i an cantê apòsta per al festival.




#Article 214: Parsótt ed Mòdna (127 words)


Al Parsótt ed Mòdna (DOP) l'è al nam dal parsótt ch'as fà a Mòdna e in pruvèinza, precisamèint datés di èrzen dal Panèr sèinsa mai andèr dedsóver di 900 métri. L'è un alimèin cun la Denominaziòun d Urégin Protèta (Denominazione di Origine Protetta in italiàn, o DOP).

La stòria dla produziòun ed quest parsótt l'è vècia dimòndi: bèle dai tèimp di Célt e di Romàn, agh éra la pràtica et tgnìr la chèrna sot sèl: as fèva acsè in manéra ch'la tgnéss a bòta mèinter agh éra la guèra, e la'n marséss brisa.

Al parsótt ed Mòdna al s'pól magner cun dal mlòun o cun i figh. Al và fat a fètti dimòndi sutìli, e l'è da binèr a vèin brisa dvintê vèc', sia rass che bianch.




#Article 215: Parsótt (197 words)


Al parsótt l'è un tàj ed chèrna dal maièl, pió precisamèint al toch ed chèrna di gàmbi d'adrê fin a la prémma fila d'os dal tarso, circa circòrum al cosiòt. Anca s'as pól cucinèr e servìr frasch, al pió dél volti al vin stagiunê.

Di volti al parsótt al pól anca èser ed pècra o d'oca.

La qualitê pió impurtànt e gnussùda l'è d'sicùr al parsótt ed Pèrma; di ètri qualitê famósi i én: Parsótt

Ed sòlit al parsótt l'è distìnt in crud e còt, a secànda di mòd druvê in dla sô lavoraziòun.

Al parsótt al vin cuncê a sacch e pò lavurê cun un mis'ciòun ed sèl e ètri lavór al fin ed cunservèrel méj. In América dal vòlti i dróven anch al sóccher in di tratamèint a sacch. Dop al vin lassê a sughères (la paròla parsótt la vin, infàti, dal latèin “perexsuctum” ch'al vól dir “sughê) e a stagiunèr.

Dimòndi importànt l'è anca la produziòun dal parsótt còt, ch'i vìnen dal còsi dal maièl, salèdi e còti.

El prémmi nutézi ed parsótt in Itàlia i vìnen dal tèimp di Romàn, quand as druvèven cóme scòrti ed magnèr sopratót in mèz a la guèra. 




#Article 216: San Zemiàn (275 words)


Sàn Žemiàn (Cugnìnt, 312 – Mòdna, 397), l'è stê väschev ed Mòdna e al vin cunsiderè un sànt da la Césa Catòlica.  L'è al sant protetór ed Mòdna e la sô fèsta l'è al 31 ed žnèr.

Žemiàn l'éra ed famìa romàna. Al fò al diàcon dal väschev Antonio e al dvinté väschev quànd Antonio al muré. Al fò un ämm vutè a la religiòun, i fedél i l'arcórden pr'al potér ch'a s'giva ch'al gh'éssa sui dièvel; al fò per quäst ch'al gné ciamê a la córt ed Costantinòpoli, in-do l'andé a curèr la fióla dl'imperatór Gioviano. In dal 390 l'andé a un cuncéli cun Sant'Ambròš còuntra i ariàn: turnè indrê al s'fé aiutèr còuntra l'erešìa da di èter väschev ed la Rumàgna.

In pió dal viàž per curèr la fióla dl'imperatór, Sàn Žemiàn l'è cgnussù per èter dû miràcol.

In dal 452 Attila, al flagèl ed Dio, gnù žò in Itàlia dal Vènet, al s'avšiné a Mòdna e al minaciò ed mätterla a fèr e fógh: i Mudnéš i dmandén aiùt a Sàn Žemiàn che cun del preghièr al fé gnìr žò la fumàna a lughèr la zitê: Attila a-n la vdé e al turnè indrê.

L'èter miràcol al fò quànd, in dal 1511, i francéš cmandè da Carlo d'Amboise i éren pròunt a atachèr Mòdna: la nòt tra 'l 17 e 'l 18 ed fervèr Sàn Žemiàn al s'parè davànti ai òç di francéš cùn l'aspèt dal dièvel. Inspavintè da ste apariziòun al capitàni e i suldè i scapén vìa a gàmb in spàla vérs Rubéra; e dimändi i murén andghè in Sèccia. Pòch tèimp däp anch al cmandànt al s'mazè a Curäžž.




#Article 217: Dòm ed Chèrp (238 words)


La césa ed Santa Maria Assunta l'è al dóm ed Chèrp e césa prinzipèla ed la Diocesi. L'à ciapê só al tétol ed Basilica minore in dal 1977 dòp duzèin an precìs da la fundaziòun ed la diocesi.

Sta césa chè la dà só piàsa di Màrtir, óna di pió bèli pàsi d'Itàlia.

I an tachê a tirerla só in dal 1514 e i àn finî circa circorum in dal '700: sta costruziòun chè l'è stèda consacrèda in dal 1791 dal prémm vèscov ed la diocesi, monsignor Francesco Benincasa.

I an finî ed fèr la fazèda in dla scànda metê dal '600, e i an tgnû a drê al règoli dal architetùra baròca; l'èlta cupola, tirèda só in dal 1768, i gh'an avû da rifèrla pió bàsa in dal 1771.

Al dèinter l'è divìs in trî navèdi, acsè cóm l'è stê fat al prugèt originèl ed Baldassarre Peruzzi ch'l'à fat sta césa chè in dal tgnìr a drê a la basilica ed San Pietro in Vaticàn. 

Agh è na móccia ed disàgn dal '600 fat, tra i èter, da Teodoro Ghisi, Matteo Loves, Luca Ferrari, Giacomo Cavedoni e Sante Peranda.

Poch tèimp fà al presbitèri l'è stê méss a nóv cun di nóv aredamèint da césa.

In dla navèda ed drétta, d'arèint dla capèla dal transètt (San Sebastiano) as pólen vàder al làpidi ed marm dal tòmbi di vèscov Giovanni Pranzi, Vigilio F. Dalla Zuanna e Artemio Prati.




#Article 218: Lambrósch (1101 words)


Al nòm Lambrósch l'é al nòm ed 'na sèria ed vîdi mêdri diferèinti e dal vèin fât cun còsti.

Al j óvi dal Lambrósch în ròsi, per la pió grôsa pêrt lavurêdi int al pruvîcia ed Mòdna e in pruvîncia ed Rèz e 'na pêrt in pruvîncia ed Mântva. A vînen druvêdi per fêr ûn di pôch vèin ròs o rosê ch' al spóma.

Quisché i pió impurtânt vèin fât cun sté óvi:

La necesitê ed mèter in règola al carateréstichi, la lōr compusiṣiòun e dôve gh’àn urégin i divêrs lambrósch àn purtê a fêr dal D.O.C. divîşi:

L’urégin dal nòm an n’é mìa sicûra, a gh’é dû pinsêr a propôṣit.
Al prém al vōl che al nòm al deṣvègna da Labrum (mêrzen di câmp). La vîda  la(m)brusca la sré còla ch’ la crès saldîva ai mêrzen di câmp e al vèin la(m)bruscus l’é in môd cêr al vèin fât cun sté óva.

La secònda la dà l’urégin dal nòm a l’uniòun dal parôli labo (a tógh) e ruscus (ch’al fûra al palê), d’ed ché ânca l’urégin ed la parôla brósch.

La prōva 'dl'antichitê de sté vîda la vîn da l’etê dal brònz cun la squêrta ed gramustèin ed vîda salvâdgha ind al Teramêri, îṣoli che gnîven só dal padòli fâti dal j aluviòun di fióm e abitêdi da lìòm, prôpria int al zôni ‘d la produsiòun, dal dé d’incō,  dal Lambrósch. Êtri catêdi a fân pinsêr che la vîda la fós cgnusûda ânca da 'dl' êtra gînt, in pió di Latèin, ânca da j Etrósch e dai Gâl legór. Dimòndi în al testimuniânsi scréti ed la véta ind l’antichitê de sté vîda, a n’ in pêrla Virgilio ind la só Quînta Bucòlica, a n’in pêrla Catone ind al De Agricoltura, Varone ind la De Rustica per finîr cun Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia. A’s gh’à nutési ânca ‘d un antîgh vèin ch’al spumêva ciamê Aigleucos sèmbra che al gnès fât cun al vîdi lambrusche.

An s’cgnòs mìa ed precîş quând a s’é cumincê a cultivêr sté vîda in môd sèri. Sèmbra che quând în rivê i  Longobêrd, che cun la lōr cunversiòn al Cristianèiṣom îven dê véta a dal comunitê 'd atōren al pēv rumâni tr’ al VII e al VIII sècol, a s’fōsen dê a la cultûra dal vîdi dal pôst. Un fât curiōṣ l’é che la zôna dal dé d’incō ed la produsiòun dal Lambrōsch la cumbîna quêṣi in môd perfèt cun la zôna ch’l’ēra sóta a l’avtoritê ed Matélda ed Canòsa che intōren a la fîn dal sécol XI l’à fât ‘n tlarêda fésa ed fortèsi, in cuntât stratègich tra 'd' lōr,  ch’la cumincêva dal Castèl ed Canòsa per divèdres principalmèint ind al properietê dal culèini arzâni e mudnèiṣi fîn a la rîva ed dréta dal Po ind al mantvân. 

Mó sōl int al 1305 in un documèint ed Pier De Crescenzi ed Bològna a’s pêrla ed tōr in considerasiòun la cultûra 'd la vîda Labrusca. Però bèle int al 1430 a’s gh’à nutèsia  ed l’esportasiòun in Frância dal nôster vèin, quând Nicolò III d’Este l’ à dê sté ōrdin: ...che di tutto il vino che veniva condotto a Parigi, la metà del dazio non venisse pagata. La Granduchèsa ed Tuscâna mujêra ed Francesco I De Medici la scrivîva ind al só diâri ed viâz: ... il buon vino di Scandiano fresco e frizzante. Int al 1567 Andrea Bacci, dutōr dal pêpa Sisto VI e studiōṣ dal piânti, al nutêva che: ...sui colli sottostanti l’appennino di fronte a Reggio e Modena si coltivano lambrusche, uve rosse, che danno vini piccanti, odorosi, spumeggianti per auree bollicine, qualora si versino nei bicchieri. Francesco Scacchi, dutōr ed Fabriano, dal sesèint, l’à parlê dal lambrósch prodotto da vite selvatica che poteva essere riprodotta dal seme direttamente.’Na nôta dal 29 utòber dal 1693 ind la cantèina di dóca d’Este l’é nutêda 'n’ impurtânt partîda ‘d óva Lambrusca.

Int al 1700 cîrca, a 's gh' é 'vû un impurtânt nuvitê tètnica per mantgnîr in butélia sté vèin ch' al spóma: a s'é cumincê a druvêr 'na butélia particulêra ciamêda Borgogna , cun la carateréstica 'd avèir un vēder reşistèint e 'd grôs spesōr e al relatîv stumpâj ed sóver tgnû fērom cun l' ajót ed 'na lâsa se no al tendré a saltêr via a câşva 'dla fermentasiòun di sócher ch' la fa 'l gâş.

La préma spartisiòun di trî genér ed vîda cultivêda: al lambrósch ed Surbêra, al Salamèin e al Grâspi Ròsi che şmercêdi cun dal j êtri óvi mēno impurtânti dân urégin a tót i genèr ed lambrósch prodòt l’é 'd Francesco Agazzotti int al 1867.

Int la préma metê dal '900 al Lambrósch l'ēra un vèin sèinsa dóbi sèch e la só s'cióma, prôpria cme p'r al Champagne, l'ēra fâta cper mèz ed 'na secònda fermentasiòun in butélia. Cun l'arîv di nōv sistēma, int al câmp di vèin, la produsiòun dal Lambrósch l'é chersûda dimòndi da i prém ân dal '60, cun la zûnta dal sistēma Charmat. Acsé int i vînt ân dôp al Lambrósch l'é stê vindû dimòndi a l'èster in môd particulêr int i Stêt Unî, dóve al gh' à 'vû dimòndi sucès tânt da rapreşentêr al 50% cîrca di vèin italiân purtê in Amèrica. In cla nasiòun difâti, l'é stê zibî cme un gèner ed Coca-Cola italiâna. .Mó ind j ân '90 la produsiòun dal Lambrōsch al gh' à 'vû un cambiamèint dal pûnt ed vésta 'd la qualitê a scâpit ed còl ed la quantitê. A s' é tintê ed turnêr al j urégin dal lambrósch, pió sèch e pió sustgnû e mēno dōls. Al dé 'd incō la pió grôsa pêrt di Lambrósch miōr an vînen mia incòra purtê a l'èster e quî vindû insém i marchê èster în mia D.O.C. e 'd sôlit a gh'àn mia 'na grôsa qualitê.

Al Lambrósch l'é un vèin ch' al se spōşa bèin cun i prodòt ed la cuşèina emiliâna, fâta ed prodòt réch ed grâs e savōr. A 's cumbîna bèin ânca cun di magnêr robóst cme la chêrna ed nimêl al sansési e l'agnèl, l'é bòun da bèver cun i furmâj ed la zôna: al Grâna Padân e al Grâna.

Al vîn druvê in cuşèina ânca per preparêr di piât ed l'uşânsa emiliâna cme al sampòun, e al cudghîn, o i prém piât cme al rişôt al Lambrósch e la pâsta al Lambrósch.
Sté gèner ed vèin al vîn in pió druvê int la preparasiòun di cocktail, dòunca şmercê a êter alcôlich e frûta e servî cme aperitîv. L'é ânca druvê int la vinoterapia p'r al sō proprietê ed mantgnîr la pèla.




#Article 219: Ôşla (231 words)


L' Ôşla (Ozola in italiân), l'é un turèint ed l' Apenèin arzân ch' al và dêr int al Sècia, e al cór int al cmûn ed Ligûnchi.

Al turèint Ôşla al nâş int la zôna dal bargetân a i pē dal Mûnt Prêd. Dōp al prém trât tr' al piâni d'êlta muntâgna, al turèint al cōr a i pē dal Mûnt Cùşna tra fés bôsch ed fâza ed la vâl ed l' Ôşla al rîva a la Prèişa Êlta un lêgh artificêl céch ch' al mantîn l'âcva per fà andêr la Centrêla Elètrica ed Ligûnchi. La vâl ed l' Ôşla la sew stréca pó in la gōla di Schiôch, in dó a 's câta un secònd pûnt ed prèişa dal j âchev (travêrsa) ciamêda Prèişâ Bâsa.
Int la vâl bâsa ed l' Ôşla al turèint al cōr int la zôna bâsa ed Ligûnchi e l và dêr int al Sècia dal pêrti ed la frasiòun ed Sinchsèr.
Al turèint l'é lòngh 14 chilômeter cîrca e al gh' à 'na purtêda mèdia al şbòch cun al Sècia ed 6 mc/s.

I principêl cōrs d' âcva ch' a vân a dêr a dréta ed l' Ôşla în:

I principêl cōrs d' âcva ch' a vân a dêr a mansèina ed l'Ôşla în:

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 220: Arvrê (164 words)


Arvrê (Rovereto sulla Secchia, in italiàn) l'è na vélla ed Nóv, ed circa 4000 abitànt.

Tra tót i monumèint e al cési ed la sitê, un di pió impurtànt l'è la césa d'Arvrê, fata in dal 1454 cun al nòm ed Santa Caterèina (d'Alesàndria), ch'l'è la patròna di munèr. A la fin dal '500 l'è dvintèda l'ùnica paròcia dal teritòri.

Agh én anca di ètri lavór, cóm ad esèimpi al Palàz dal Lami, nê a l'inéssi cóm residèinsa d'istê di Pio ed Chèrp.

In di an 30 dal '900 i an tirê só al Palàz ed tgnùda Delfina, fat da l'ebréo Golfinger, ch'l'è scapê in Svézzra dòp ch' i an fat al lègi dla ràza in dal 1938.

In dal dopguèra i an fat al Monumèint di Mòrt ed la Liberaziòun, e l'è mia sol per i mòrt in dl'ùltma guèra, mo anch per un fat, ch'l'è sucès al 7 agòst dal 1944, quand di Fasésti Republichìn i an sparê e masê 9 persòuni.




#Article 221: Dialèt guastalèiş (280 words)


Al dialèt guastalèiş (dialétt guastalés in guastalèiş) l'é al dialèt ch' a 's pêrla a Guastâla l'é dal tót divêrs da còl di paèiş cunfinânt ed la pruvîncia ed Rèz (Lusêra e Rezōl a pêrt), e, préma ed tót, dal dialèt arzân. Per ragiòun sia stôrichi che geogrâfichi l'é pió cumpâgn al dialèt mantvân, che cun còst al spartés la grôsa pêrt dal carateréstichi ed prunûncia e de scritûra, tânt 'd èser 'na cuntinvasiòun ed la zôna dialetêla ed la bâsa mantvâna (ânca s' al mantîn dal carateréstichi divêrsi sia da l'ûn che da cl'êter). Al linguésta Bernardino Biondelli, int léber Saggio sui dialetti Gallo-Italici dal 1853, al spieghêva al dialèt guastalèiş cme 'na varietê un pô divêrsa e ch' al fà pêrt dal sòt gróp emiliân mantvân-ferarèiş.

Eşèimpi ed dialèt guastalèiş

Al nostar dialétt

(da Elementi di grammatica del dialetto guastallese, Luigi Pietri)

Tradusiòun in arzân

Al nôster dialèt
 (da Elementi di grammatica del dialetto guastallese, Luigi Pietri)

Còl ch' al sègna di pió al gustalèiş l'é la grôsa preşèinsa di sòun lumbêrd ö ed ü (Fōgh → Fögh / Zōgh → Sögh / Cuşèina → Cüsìna / Subét → Sübìt) e al mantîn la a italiâna in quêşi tót al parôli (Pêder → Padar / Sèimper → Sémpar / Dèinter → Déntar / Andêr → Andàr / Mangnêr → Magnàr / Lêşer → Lèsar) cun al scantinêr acsé da i dialèt emiliân cunfinânt. La lètra z  l'an gh'é mia, a tōş al só pôst la lètra s, dōlsa o âspra (Pazienza → Pasensia / Zanzara → Sansàla).

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 222: Dôl (125 words)


Al turèint Dôl  (Dolo in italiân) al nâs  dal Mûnt Cùşna in pruvîncia ed Rèz int l' Apenèin arzân.

Al fà da cunfîn tra la pruvîncia ed Rèz e la pruvîncia ed Mòdna

A 's bóta in Sècia, e al gh'à 'na lunghèsa tra i 20 e 25 chilômeter.

A cîrca sînch chilômeter préma ed butêres in Sècia al s' unés al turèint Dragòun.

A l'altèsa ed Funtanlós,'na frasiòun ed Frasnòr per mèz ed 'na dîga, n'a pêrt ed l'âcva la cambia diresiòun e la va vêrs la centrêla elètrica ed Farnèida, 'na frasiòun ed Muntfiurèin ch' l' é luntân cîrca 10 chilômeter.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da | trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 223: Pûnt ed Santiago Calatrava a Rèz (357 words)


I pûnt insém a l' A1  a Rèz în stê progetê da l'architèt spagnōl Santiago Calatrava int l' ambiĵnt dal progèt ed restâver e arnōv ed la zôna 'd ingrès al caşèl ed l' Avtostrêda dal Sōl e 'd la Stasiòun EV ed Rèz ed la lénia ed la ferovéia dal Trēno a Êlta Velocitê ed la Lènia Êlta Velocitê Milân-Bològna.

Al progèt, che al comûn ed Rèz l'à dê da fêr a l'archtèt Santiago Calatrava, al vèd i pûnt cme sègn impurtânt per dêr valōr a tóta la zôna a nôt ed la sitê.

Al progèt intēr, ch' al ciapa al nòm ed Le Vele, al prevèd, in pió di pûnt, ânch 'na quaciadûra, ch' l' antécipa al futûr,  dal caşèl ed l' A1 e la costrusiòun ed la stasiòun ed la lénia ed la ferovéia ed Êlta Velocitê ch' la ciâpa al nòm ed Reggio Emilia AV che, tra l'êter, l'é l'ónica fermêda ed la nōva ferovéia Milân-Bològna.

In tót al còst di 3 pûnt l'é stê ed 35 miliòun 'd Euro.

I trî pûnt, ch' a 's vèden da divêrs chilômeter ed luntanânsa, a fân pêrt ed l'insèm dal strêdi nōvi ch' unésen Rèz a  Bagnōl e cun la pêrt a nôt ed la sitê in dó 's  câta, tra l'êter, al pió grôs cèinter industriêl arzân e la zôna dal fēri.

Al pûnt ed mèz, ch' a 's vèd benésim da l' Avtostrêda A1, l'é un pûnt, cun i chêv ed sustègnlighê a un êrch ch' l' al ciâpa da un cò a cl'êtr, in asâr vernişêd 'da biânca lòngh 220 mēter e êlt, in alpûnt mâsim, 50 mēter, lêregh int al piân ed la strêda quêşi 27 mēter e pèiş 4.000 tonelêdi 'd asâr tót saldê.

I pûnt în stê inavgurê al 20 otòber 2007 cun 'na grôsa fèsta cun di cuncêrt e arciâm per ragasōl cun la preşèinsa dal séndech  ed Rèz Graziano Delrio la presidèint ed la pruvîncia Sonia Msini e al câp dal gvêren 'd alōra Romano Prodi.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 224: Cherna (103 words)


La cherna (dal latèin car-nem ch'al vin a sô vòlta dal gréch kar = kra, kru = dvintèr dur, o dal sànscrito kru-ras = sanguinàri) l'è la pèrta dal móschel e di tessû atàc di animèl da macèl, da curtìl e 'd qui selvàtich, e s'intènd anca la pèrta ch'a s pól magnèr di pàss e di mollósch.
Legalmèint, con sta paròla chè, in Europa a s stà ad indichèr tót al pèrti ch'i s pólen magnèr, anca al sànguv, dla famìa di chèvri, di pécri, di vach, di cavàl, di èsen, di pói, di cunéi, di lévri, di tòch e dla selvagìna.




#Article 225: Stasiòun ed Rèz (628 words)


La stasiòun ed Rèz (stazione di Reggio Emilia in italiân) l'é 'na stasiòun dal ferovéi ed la lénia Milân-Bulògna. L'é stêda inavgurêda int al 1859 e l'é caplénia dal trèi léni dal Ferovéi Arzâni:

La gestiòun di lochêl comercêl l'é ed la socetê  Seintestasiòun mèinter i spâsi lighê a l'ativitê feroviâria în gestî da la Reda dal Ferovéi Italiâni 'na socetê dal Gróp Ferovéi dal Stêt

Al prém stâbil viazadōr uriginêl l'é stê cambiê int la secònda metê ed j ân trèinta da un nōv prugetê da l'architèt Angelo Mazzoni

Al nōv e-stâbil, dôp pôch ân, l'é stê tirê zò da i bumbardamèint ed la  Secònda Guèra Mundiêla e cambiê cun còl ch' a gh'é adès prugetê da l'architèt Roberdto Narducci

Al fabrichêt l'é fât da trí côrp: côrp centrêl l'é fât da 'na fîla ed clòuni fât da ôt clòuni quacêdi ed mêlmer e tra ògni clòuna a gh'é na grôsa invedriêda ch' la dà lûş a i spâsi intêren, i dû fabrichêt a i lê a se şvilópen a la stèsa manēra rispèt al côrp centrêl e în vistî ed quadrē.

Al côrp centrêl al se şvilópa su trî piân (dóve sōl al piân tèra al vîn druvê p'r i viazadōr) mèinter i stâbil ed fînch în fât ed dû piân.

'Na tetòia in muradûra la quâcia j ingrès dal fabrichêt sia da la pêrt dal fèr sia da la pêrt ed la facêda mèinter i fabrichêt ed fiânch a gh' àn la tetòia sôl da la pêrt dal piasêl dal fèr.

La stasiòun la gh'à un setōr mêrci cun al magaşèin: incō (2010) al magaşèin l'é stê cunvertî in depôşit. L'architetûra da magaşèin l'é cumpâgn a còla dal j êtri stasiòun feroviâri italiâni.

La piânta di fabrichêt l'é fât a retângol.

A mâg 2007 în finî i lavōr 'd arnōv ed la stasiòun. L'intervèin finansiê da Rêda dal Ferovéi  Italiâni e da Seintestasiòun, l'é custê cîrca ûn miliòun e dû 'd euro. I lavō àn interesê quêşi tót al fabrichêt viazadōr: a s'ìécumincê a scartêr j elemèint ch' an centrêven mia  fât dōp i bumabradmèint Ed la Secònda Guèra Mundiêla, muntâg di nōv inpiânt ed lûş, şlargamèint di spâsi per i servési comercêl, l'arnōv di bâgn e adatamèint a nôrma ed lèg ed j impiânt tètnich. 

Al piasêl da fèr l'é fât da sînch binâri: i binâri trî e quâter în insém percōrs gióst (al binâri 3 a 's fêrmen i trêno cun i nōmer pêra e al 4 chî dèsper) chiêter binâri în insém al percōrs deşviê e a vînen druvê per i trêno ch' a gh'àn cme caplénia cla tsasiòun ché o 'pr al precedèinsi.

Tót i binâri (fōra dal 2 ch' l' é un binâri ed servési) a gh'ân al marcapē, quacê da 'na tetòia e unî tr' a 'd lōr da un sotpasâg. 

In pió a gh'é tânt êter binâri (sèinsa marciapē) ch'a vînen druvê p'r al depôşit di câr e p'r al servési mêrci.

La stasiòun la gh'à chi servési ché:

Al servési viazadōr l'é fât da Trenitâlia (controlêda dal gróp Ferovèi dal Stêt) insém a la lénia  Milân-Bulògna mèinter insém [Ferovéi Arzâni| a còli ch'e gh' armâgn al servési l'é fât da Ferovéi ed l'Emélia-Rumâgna.

I trêno în ed trî gèner Regionêl,  Esprès, Intercity, Intercity Nôt, Eurostar City e 'na cōpia ed Freciaròsa.
In tót în cîrca 165 i trêno ch' a fân servési in cla stasiòun ché e i pôst dó vân în al stasiòun ed: Turèin, Pèrma, Bulògna Centrêla.
Al nòmer di viazadôr che in ûn ân a frequèinten la stasiòun l'é 'd cîra 4 miliòun. 

 (Cla sesiòun ché l'é incòra vōda dâs 'na  per scréverla)

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 226: Mursiân (200 words)


Mursiân (Morsiano in italiân) l'é 'na frasiòun ed Véla Mnôs, int la pruvîncia ed Rèz. L'é int l' Apenèin arzân a i pē dal Mûnt Cùşna , insém a la spònda mansèina dal Dôl a 'n' altèsa ed 720 mēter cîrca cun 134 abitân (int al 2007). In pió ed Mursiân int l'istèsa frasiòun a gh'é diêter bōregh cme Cà Rossi, Mûnt Bôr, Strinê e Costêlta.

Al paèiş l'é numinê per la préma vôlta int aò 1302 cme dipendèint ed la Pēv ed Toân. Int al 1466 l'à fât cmûn cun Rumanōr e Nuvlân fîn al XVII sècol. Un census dal Setsèint al dichiâra che al cmûn al gh'à 395 abitânt.

'N' edécola dal 1858 a 's pōl vèder al cò a matèina dal cèinter. La cēşa dal paèiş l'é stêda butêda zò da 'na frâna int al 1725, l'é stêda arfâta pôch ân dôp al crôl. Int i sō mûr a gh'în incòra dal prêdi ch' în stêdi druvêdi per tirêr só còla uriginêla. Insém a 'na fnestrèina ed la tòra dal campâni a gh'é la scréta 1595

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 227: Êlba (266 words)


L' êlba (alba in italiân) l'é al mumèint dal tèimp ch' al vîn spieghê in diferèint môd, a secònd ed còl s'é drē parlêr, o cme l'intervâl dó 's vèd al prém ciarōr a l'urizûnt, ch' as cunfònd in môd parsiêl cun l'idèja dal fêr dal dé (aurora in italiân), o cm' al mumèint ed l'alvêda dal Sōl, ch' l' é a l'incuntrâri dal tramûnt.

Al prémi lûş ed l'êlba a deşvînen dal riflès di râg dal sōl da pêrt ed l' âria quând' incòra la strèla l'é sòta l'urizûnt. La só lusōr l'é 'd un culōr biancûş ch' al gîra pó in 'na gradasiòun arâns-zâl ōr.

Dal pûnt ed vésta stréch dal stódi dal strèli, ind la pêrt in dó sòm nuêter, al pûnt ed l'urizûnt da dóve l'êlba la pâsa l'é cumpâgn a la diresiòun a matèina sōl int al dâti dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt: difât al se spôsta rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l'istê (al rîva al pûnt pió vêrs nôt int al giōren ed l'istê dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt) e tra mezdé e matèina int i mèîş ed l'avtûn e 'd l'invêren (e in môd cumpâgn, al rîva al pûnt pió a mezdé int al giōren ed l'invêren dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt). La zôna ed l'urizûnt tr' al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona ortiva.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 228: Arlói (201 words)


Larlói l'è un strumèint ch'al servéss da indichèr l'uràri, e in manéra pió genèrica, per la misuraziòun dal pasèr dal tèimp. L'è fat praticamèint da un mutór, ch' a-l créa dàgli osilasiòun (ch' i 's còunten), da un sistéma ed trasmisiòun e 'd cuntròl dl'energéa e da 'na pèrta ch'l'è la véra e propria indicaziòun dal tèimp, ciamèda quadrànt.

Agh én advérsi qualitê d'arlói: ad aqua, a pèndla, da braz, da sachèin (o a zivòla), atòmich, d'andèr sot aqua, automàtich, ecc.

Da i vèc' arlói a pèndla a qui pió nóv a energéa solèra in dal tèimp l'arlói al à scavalchê al mutìv per cui l'è stê fat, osìa indichèr al tèimp, e a l'à finî per dvintèr un status symbol, atravérs i uś e tradiziòun dla ginta di advérsi pèrti dal mònd e di advérsi generaziòuni.

L'arlói, per quant al sia un strumèint dimòndi druvê, sèimper pió sovèint al ciapa una valèinza artéstica e simbòlica. A l'inéssi i arlói i gh'ìven la casa ed fóra cun di disàgn e dal vòlti i éren decorê anch dèinter, per dèr lóstr ala mecànica di arlói. I arlói da tèvla i én fat di materièl preziós, cóm ad esèimpi d'òr, argèint e brànz.




#Article 229: Alfredo Zerbini (248 words)


Alfredo Zerbini (in dialètt: Zerbén) l' è stè un poeta dialetäl pramzan.

L'è nassù a Pärma al 9 äd znär dal 1895 e al gh'è mort al 29 novembor dal 1955

So pädor Napoleón l'era fornär. A vint an Alfredo l'à fat le guéra e al s'è buschè na ferida. Pò l'è dvintè lavorant äd biblioteca e l'à andè a Turén, a  Venesia e finalment a la Biblioteca Palaten'na 'd Pärma.

Al sò primm libbor da poeta l'è stè La Congiura dei Fevdatéri, gnu fóra dal 1947 con un gran sucés. Al famoz méstor Ildebrando Pizzetti l'à muzichè adiritura tri sonètt äd la Congiura.
Dal 1953 è gnu fóra Sott'al Torri di Pavlot,27 poezii con un Preluddi ataca al fógh.
Dal 1954 l'à publichè Nòta d'Agòst, na novéla dedicäda propia al méstor Pizzetti. 
Dal 1957, che lu l'era bél e mort, i gh'àn publichè I me ragas, ilustrè da Latino Barilli.
Dal 1965 i àn racolt insèmma Tutte le poesie. 

Zerbén l'era vón 'd chi socialista ch'i cardèvon ch'a 'n gh'fiss gnent äd mäl a essor socialista e anca cristiàn, anca se la Cesa l'era contraria. Donca in t'il so poezii a s'vèdda chi du aspét chi insèmma.
Al so dialètt l'è parfét parchè 'l drova tuti il paroli e j espresión pu naturäli 'd la so genta.
Il poezii pu conosudi incó j én fòrsi La gòssa e La bugäda, indò ataca a la blèssa dal dialètt gh' è tut un studi di caràtor ch' l'è meraviglioz.




#Article 230: Mûnt Giavarèl (136 words)


Al Mûnt Giavarèl (Monte Giovarello in italiân) l'é un mûnt ed l' Apenèin arzân l'ûltem ed la crèsta préma ed rivêr int al mudnèiş. La só altèsa l'é 'd 1760 mēter, e dòunca da la séma as pōl mirêr un paeşâg ch' al va da la vâl dal Sērch al j Êlpi Apuâni. Int i dé pió cêr as pōlen vèder ânch al j Êlpi. Al vèird l' é fât préma ed tót da castâgn a i pē ed la muntâgna, fâz int i fiânch, e int la séma  a gh'é la piâna. A i pē dal mûnt a gh'é al Pâs dal Giavarèl e al Pâs dal Fôrbiş d'ed ché a partésen dimòndi sintēr.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 231: Arlói da braz (243 words)


Larlói da braz l'è un arlói a bastànsa cécch cun un zinturèin, da tgnir al braz.

Sti arlói chè i én dal vòlti dimòndi preziós, perchè dal vòlti i gh'an di metàl o di prédi preziósi, mo anch i modèl ch'i 'n còsten mia dimòndi i én sovèint piotòst chèr da cumprèr.

I arlói da braz i fan vàder l'uràri e dal vòlti al dè, al més e l'an.

Patek Philippe l'à inventê l'arlói da braz a la fin dal '800, mo in d'un prémm momèint al gniva cardû un acesòri da fèmna. I òm i druvèven l'arlói da sachèin. 

A l'inéssi dal '900 Alberto Santos-Dumont, inventór brasiliàn al n'éra ménga bòun ed druvèr l'arlói da sachèin in dal mèinter ch'al guidèva l'aparèc' e a l'à dmandê al sô amigh Louis Cartier un quèl pió còmed. Cartier al gh'à dê un arlói da braz cun al zinturèin in pèla, cl'è piasû dimòndi a Dumont. Quand Cartier l'è dvintê famós a Parìs, l'à tachê a vènder sti arlói chè anch a i clièint masc'.

Prémma di an '70, tót i arlói i gh'ìven un quadrànt cun i nómmer e du lanzètti ch'i rudèven e i sgnèven l'uràri, óna per l'óra e óna per i minùt. Dòp i an '70 i an inventê l'arlói da braz digitèl: i gh'an dèinter di compiùter cécch ch'i tìnen al tèimp. Al pòst d'avér al lanzètti e al quadrànt al sèlta pròpria fóra al nómmer (ad esèimpi, 10:30 AM).




#Article 232: Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân (487 words)


Al Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân (Parco nazionale dell'Appennino tosco-emiliano in italiân). L'é stê fundê cun un Decrêt dal Presidèint ed la Repóblica in dâta 21 mâg 2001. Al só teritôri al se şlerga per pió ed 26.000 èter lòng la côsta ed l'Apenèin tra l' Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, în interesêdi al pruvînci ed Mâsa-Carêra ed Lóca Rèz e pruvîncia ed Pèrma.
Al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin tôsch-emiliân al cunfîna cun 4 zôni naturêli statêli:

L'Èint Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân l' é un Èint póblich indipendèint mia cunômich dóve l'ativitê l'é regulêda da la lèg insém al zôni orutèti la n° 394 dal 1991. 
L'Èint Pêrch l'é sòta la surveljânsa dal Ministēr ed l' Abiĵnt. Al decrêt ch' l' à sgnê la nâsita de sté Pêrch Nasionêl l'é stê fât da pôch, as trâta dal decrêt dal Presidèint ed la Repóblica dal 19 ed mâg dal 2001, l'é tra i quâter Pêrch Nasionêl pió zōven d' Itâlia e al nâs da l'uniòun che préma ēren ed Pêrch Regionêl còl dal Pêrch dal Gigânt e còl dal Pêrch di Sèint Lêgh, insèm a teritôri ch' îven mai fât pêrt ed zôni prutèti. J ûltem teritôri în stê unî int al cōrs dal 2010.

Al teritôri dal Pêrch l'interèsa 'na zōna ed 23.613 èter , dóve 16.424 in Emélia-Rumâgna e 7.189 in Tuscâna e al ghà dèinter pcòun dal crinêl dal pruvînci ed Lóca, Mâsa-Carêra, Pèrma, Rèz tr' al vâl dal turèint Dôl, Vâl d'Asta, dal Sècia, ed l' Èinsa, dal turèint Cedra, dal Bratica e dal Vâl Pèrma int la pêrt emiliâna e int la pêrt tuscâna tr' al vâl dal Taverone e dal Rosaro.
Int al Pêrch a gh'é i teritôri ed 16 Cmûn:

Tra i pâs: Pâs dal Ciròun, Pâs dal Fôrbis a gh'é al sémi ed l' Êlp ed Sucîş, dal Mûnt Prêd e dal Mûnt Cùşna che în pió êlt ed 2.00mēter. Pió in bâs, da la pêrt emiliâna, la Prēda ed Bişmântva la guêrda al paeşâg cun al só parèidi a piómb a fiânch dal Sècia.
Al Pêrch Nasionêl ed l'Apènèin Tôsch-Emiliân al gh'à 'na strordinâria richèsa 'd ambiĵnt, da i bôsch ed fâz a i castegnê, dal pianâsi, antîghi pastûri per miêr ed pêgri e chêvri, al piâni ed piânti ed mertél e incòra lêgh 'd urégin giasèint, caschêdi, parèidi dimòndi anyîghi cme la Prēda ed Bişmântva o i Gès
Tr' al bèsti ed la zôna a gh'é al lōv, al cêrev, al caveriōl. Al tâs e l' âquila reêla e a gh' é dal pîanti furastēri rêri che fât dal zōni intēri ed giardèin ed piânti furastēri naturêl.
Al valōr turéstich de sté zôna naturêla al pûnta ânca insém a i prodòt dal pôst cme al Persót ed Pèrma al Grâna int la pêrt emiliâna e al Mēl D.O.P. ed la Lunigiâna e al Fariulòun I.G.P. ed la Garfagnâna int la pêrt tuscâna.

Al sémi pió impurtânti în:




#Article 233: Argnân (159 words)


Argnân (Regnano in italiân) l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Viân int la pruvîncia ed Rèz.

Argnân l'é in 'na zôna ed culèina a cavâl dal vâl di turèint Cròstel e Treşnêr.
Al pôst l'é famōş per i barbòj (vulcanetti in italiân) o sêrsi (salse in italiân) duvû a la preşènsa ed gâş sòt tèra ch' al vîn fōra da di côno céch. Al cuntrâri ed chiêter, sté gèner ed vulcân al mânda mia fōra calōr perché sté plòcia 'ch vîn só l'é frèda e cun dal rîghi nigrèti duvûdi a la preşèinsa ed petrôli.

La frasiòun la 's preşèinta cme un insèm ed burghêdi bèin spartîdi e sparpagnêdi lòngh la strêda pruvincêla ch'la pôrta a Sân Zvân 'd Quersōla.

Al burghêdi pió impurtânti che fân Argnân în: Fundiân, Misòun d'ed Sōver, Misòun ed Sòta, Curtvèndla e Muntvédi.

Int la frasiòun a gh' é ânca 'na cēşa parochiêla bèle cgnusûda int al Medioēv mó arfâta da pōch tèimp (1904).




#Article 234: Festivalfilosofia (181 words)


Al Festivalfilosofia 'l è na manifestasiòun culturèla itagliàna che da 'l 2001 la gh'è tót i an in tri sitê dla pruvèinsa ed Mòdna, oséa Mòdna, Chèrp e Sasól.

Al festival al gh'è tót i an ala fin dla smana ed metê ed setèmber e 'l gh'à dal lesiòun magistrèli, dal mòstri d'êrt, ginta ch'la sòuna, félm, zōg e magnèdi sèimper a téma; al téma, ch'l è diferèint an per an, 'l è 'n argumèint d'arèint a la filośoféa. Per tùta la durèda dla fin dla smana, venerdè, sàbet e dmènga, i s fan di discórs in dal piàsi, in di teàter e in dal cési dal trî sitê. Tót i evèint i n'còsten gninta.
In dal pasèr di an a 'l festival i an tolt pèrt dla ginta importànt in dal camp dla filosoféa e ménga sól cla lè, acsè cóm ad esèimpi Enzo Bianchi e Jeremy Rifkin.

In dl'edisiòun dal 2007 a gh éren pió ed 130 000 cristiàn e pió ed 100 000 in quèla dal 2008

Tót i an a 'l festival al gh'à un téma diferèint:




#Article 235: Sibèin (183 words)


Sibèin (Cibeno in italiàn) l'è na vélla dal cumùn ed Chèrp in pruvèinsa ed Mòdna.
Al s cata tachê dedsóv'r al cumùn, ch'al stà a circa 20 km da Mòdna e 'l è acsè 'd arèint a Fòsel e a Curtìl.

Al nòm itagliàn Cibeno Pile al vin pròpria dal dialèt carpśàn: un tèimp a gh' era dō pilàster davànt a 'l óss 'd intrèda 'd un vèć mulèin. Sti dū pilàster chè i parìven dō péli 'd semèint, e infàti la vélla l'à ciapê al nòm da chè. In veritê sti dō péli chè i éren dū cuntenidōr p'r al furmèint e p'r al furmintòun. Adèsa i i àn tirê zò, e anch al mulèin. 

A Sibèin, durànt la guèra, i s éren scuntrê i partigiàn e qui dal fasio, tant che i nòm ed tót al vii i én quī di mort per la reśistèinsa. In sta vélla chè a gh'è la césa 'd Sant'Ègata, al sèinter p'r i ansiàṅ ed Sibèin, la scóla elementêr Don Milani e 'l aśìl Cibeno, e tót e dō i én dal Terzo Circolo Didattico.




#Article 236: Zaira (113 words)


Zaira l'à la primma opera cantäda al Teator Regio 'd Pärma. La duchèssa Maria Luiggia la gh'l'à cmandäda par l'inaugurasión dal 1829 al Blén (Vincenzo Bellini).

Al 16 'd maj dal 1829 ai Pramzàn la Zaira la ne gh'è miga molt piazuda. Anca dòpa, la n'à miga avù tropp sucés; l'è par còst che Blén l'à drovè so quanti pärti 'd la Zaira par fär I Capuleti e i Montecchi.

Zaira l'è cantäda dala soprano (dal 1829 Enrichetta Méric-Lalande), al sultàn Orosmane l'è un bas (dal 1829 Luigi Lablache, al pu grand bas äd còl temp lì), e l'eroe Nerestano l'è un mezzosoprano, cme 's fäva ancòrra inveci 'd färol cantär al tenor.




#Article 237: Culëina dal Crùs (167 words)


La Culëina dal Crùs (in Litüän Kryžių Kalnas) a l'è un pòst türistic dvantä un santüäri in Lituàgna arëint a Šiauliai, in s’la strä E77 ch’la và da Kaliningrad a Riga.

La sò storia la cumëincia bèle in dal 1795 quand la Rüssia e la Pulógna i s'ènn spatìd la Lituàgna. In d'una muntä picëina la gëint l'ha cumanciä a piantä d'i crùs par pragä Diu par l'indipendëinsa.

In dal nòst sècul, sùta al regìm cumunista, i crùs i'enn dvantä püsä ad 50.000. L'è dvantä, in dal tëimp, un sìmbul. Al regìm, par tre vòti l'ha spasä via i crùs cui rüspi, ma la gëint la trunava in sal pòst a piantä amò i crùs. I crùs ca gh'è i'enn ad tütt i dimensiòn.

In dal 1900 gh'era apëina 130 Crùs, incö quasi 56.000. Al 7 ad stëimbar 1993 al Papa Giuànn Pàul II l'ha visitä la Culëina. aL cardinäl Vincentas Sladkevičius l'ha dìt ca la Culëina a l'è ...al cör ad la Lituàgna vèrt vèrs Dìu....




#Article 238: Paulínia (163 words)


Paulínia a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad São Paulo. La gh'ha 84.577 abitant (2009).

La sitä la 'sciäma adsä parchè al siùr Giüsèpp Paulín Nogueira (1853-1915) l'ha ragalä a la pupulasiòn, in dal 1906, la tera indùa i hann cumanciä a custrüì i prìmi cà.

Al prim sìt dal cumoin as ciamäva Vila José Paulino fin al 1944, quand un decrèt dal Stä ad São Paulo  l'ha pruibìd ai cumoin da vìgh i nùm d'i parsòn vìv. L'è par cal mutìu chè, cl'ha cumanciä a ciamäs Paulínia. 

In d'i ann '80-'90 i 'hann fä divèrs laurä par la pupulasiòn: un Uspadäl, una Bibliuteca virtüäla cun Internet gratis e anca al Sambódromo ca 'llè al püsä grand al cuèrt ad tütt al Brasil. 

BEZERRA, Thaís - A história de Paulínia passada a limpo. Revista Tribuna.

SOARES, Meire Terezinha Müller; MAZIEIRO, Maria das Dores Soares; VALE, Sérgio - Paulínia, dos Trilhos de Carril às Chamas do Progresso. Editora Komedi. ISBN 85-7582-268-3




#Article 239: Blèdegh (148 words)


Al blèdegh (o blàdegh) l'è óna reaziòun dal còrp, brisa fata apòsta, ch'la vin fóra quand la vin tuchèda óna pèrt dal còrp d'ed còlp; la reaziòun ed chi al ciapa al blèdegh la vin fóra cun dal sgnassèdi e di movimèint involontàri.

In dl'istèssa manéra, as stà ad indichèr, cun sta paròla chè, anch l'aziòun ed tuchèr quelchidùn al fin d'avér sta reaziòun chè (fèr al blèdegh a quelchidùn); a gh'in anch i mòd ed dir am 'n fà nianch al blèdegh, ch'as dis d'un quel ch'an s'impòrta brisa, e al fà al blèdegh al stivèl, ch'as dis d'un ch'al fà un lavór ch'an sèrev brisa.

Dal punt ed vésta dal còrp, al blèdegh al riguàrda i sèins e sepcialmèint al tat. Al blèdegh dal vòlti al dà di sensaziòun bèli, mo al pió dal vòlti i dan fastédi, sopratót se al vin fat per tròp tèimp.




#Article 240: Dialët bubieṡ (109 words)


Al dialët bubieṡ (dialèt bubièiṡ in bubieṡ) l'é un dialët d' la lëingua emiliana dal grüp linguistic gallo-italico e 'l sa pärla in dal cumoin ad Bòbi, e in d' una la zona dl'appennèin piasintëin taca a Bobi, in d' la pruvincia d' Piasëinsa. L'é un dialët imbastardì parché l'é stä cuntaminä a bota da la lëingua lumbärda, da la lëingua piemuntesa e da la lëingua ligüra. In sert rob al sa sméia paric' al dialët lumbärd ucidentäl (ch' i ciaman anca insübar).

Cumpagn ed ätar parlad gallo-italich, al bubièiś in d'li verbi al gh'ha bisogn d'un prunom raffurzativ. In dal bubièiś ogne parsona la g'ha al sò prunom.




#Article 241: Me&amp;Te (151 words)


MeTe (ciamê anch ci00ni) l'è un canèl ed YouTube, tgnû a drê da dû ragàz (secònd quel ch'a gh'è scrétt in dla sô pàgina ed YouTube). I vìdeo dal canèl i én tótt di pèz ed félm in-duv i gh'an tòt via la vós e i n'an méssa un ètra.

Dimòndi interesànt i én i 9 vìdeo ed Pingu completamèin rifàt in dialètt mudnés: in sti video chè al pinguìn e tótt i èter personàg' i descòren in dialètt, in un ambièint da réder. I vìdeo ed Pingu i én stê vést pió ed 1.300.000 vòlti; s'as zùnten anch i vìdeo ménga dal pinguìn, as riva ech i video dal canèl tótt insèm i én stê vést un miòun e mez ed vòlti. Cun pió o meno 3.000 fan in dla sô pàgina ed FaceBook, i én ed sicùr un di pió gnussû grópp ed dopiatór in dialètt mudnés dal Web.




#Article 242: Piaza Granda (Mòdna) (479 words)


La Piaza Granda l'è la piaza pió impurtanta ed Mòdna, e la's cata in dal zèinter dla sitê.

La piaza la's cata in dla pèrt a sira dal Dòm, che insèm cun la tòrr campanària ciamèda Ghirlandèina l'è monumèint patrimòni dl'umanitê. In dla pèrt a drétta dla piaza a gh è al Palàz dal Cumùn cun al pòrdegh. In dla pèrt a mansèina as cata al dedrê dl'Arcivèscov, in quela ed matèina agh è un palàz dal dè d'incô in-dóvv agh è una banca cun di pòrdegh anch chè. Quest palàz chè l'è un lavór dl'architètt Gio Ponti, tirê só cun la mira 'd fèr 'na costruziòun modérna ch'la staga bèin in mèz a i palàz antìgh dl'Arcivèscov e dal Cumùn.

In dl'angulèin a sira e pò a drétta dla piaza, atàch al Palàz dal Cumùn, la's cata la Préda Ringadóra, 'na préda ed màrem lónga pió ed trî méter ch'un tèimp la gh'à da èser stê pèrt d'na costrusiòun romàna. In dal medio-evo la Préda la gniva druvèda da palchètt per i uratór (i arrénghi, ch'i dan al nòm a la préda ed ringadóra), cum pòst in-dóvv i s dèven al cundàni a mòrt, in-dóvv i s fèven vèdder i còrp di qui bèle mòrt, da identifichèr, e anch cum préda dla vergògna: a stèr a sintìr l'Archivio Storico Comunale, tótt qui ch'i n'ìven mia paghê i sô dèbit i gh'ìven da fèr al gir dla piaza cun la zócca rasèda, i gh'ìven da urlèr d'èser di debitór mèinter óna tròmba la sighèva e pò dòp i gh'ìven da màttres a séder cun al cul nud sólla préda, ch'l'éra pina ed rèzna d'èlber, e fèr al giuramèint ed saldèr al dèbit. Quèst a s fèva per trî sàbet un drê cl'èter, a secònda ed quel ch'al vliva al creditór.

In un  pzulèin lughê dal Palàz dal Cumùn a s càta 'na statua cécca dal 1100 ciamèda La Bunéssma ch'la rafigùra, a s pèinsa, la sinceritê in di afèr (l'è in ghégna a l'ufézi dla Buona Stima), mo la legènda la dis ch'l'è na dòna dla nobiltê che in mèz a la caristéa la dèva na man a i puvrètt dla zòna.

Tótt i an, in ocasiòun dal giuvidè gras, la piaza la dvèinta pina ed ginta ch'la vin a vèder al sprolòqui dla Famìa Pavirònica, ch'l'è fata só da Sandròun, dal fiól Sgurghéghel e dala muiéra Pulónia; sti trî chè i én al màscheri dal carnevèl mudnés e, per dèr un'idèa ed quant al è importànt al sprolòqui, per la sitê (pin ed cumèint sólla vétta dla ginta e di frezadèini scherzósi a chi cmanda) agh è d'arcurdères ch'al vin fat dal balcòun dal Palàz dal Cumùn.

In dla piaza, tótt i an, agh én anch al Festivalfilosofia, a setèmber, e al Festival dla Canzòun mudnésa, d'istê.

Al costruziòun ch'i s càten in dla piaza a i én:




#Article 243: Îsla ed Franza (107 words)


LÎsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).

In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.




#Article 244: Nino Staffieri (106 words)


Nino Staffieri (al sò nùm in Itagliàn all'è Bassano, Casàl, al 6 da stëimbar dal 1931 - La Spèsia 31 ad lüi dal 2018) l'è al vèsc católic emèrit ad La Spèsia dal 1 märs dal 2008.

Nasìd a Casàl al Casàl in dal 1931, l'è stä urdinä prèt al 9 ad giügn dal 1955.

In di ann '80 l'è stä vicàri generäl ad la diocesi ad Lôd, cùi vèsc Magnani e Capuzzi, par dvantä vèsc ad Chèrp al 11 lüi dal 1989.

L'è stä trasfarìd a La Spèsia al 10 ad lüi dal 1999, par rastäg fin al ritìr, al prìm ad märs dal 2008.




#Article 245: Umiliasiòun ed Canòsa (796 words)


L' umiliasiòun ed Canòsa l'é un fât sucès al Castèl ed Canòsa al tèimp ed la lôta polética ch'l'à vést a cunfrûnt l'avtoritê 'd la Cēşa, guidêda da pêpa Gregorio VII, e còla imperiêla 'd Enrico IV che, per utgnîr al ritîr ed la scomónica fâta dal pêpa, l'é stê custrèt a umiliêres a spetêr inznucê per trî dé e trèi nôt davanti al purtòun dal castèl ed Matélda, mèinter a gh' ēra 'na burâsca ed nèiva.

Al gvêren ed l'imperadōr Enrico IV l'é stê caraterişê dal tentatîv ed rifursêr l'avtoritê imperiêla. In realtê as tratêva ed catêr un difécil quiléberio ind l'asicurêres da 'na pêrt la fedeltê di nôbil sèinsa, da cl'êtra, pêrder l'apôg dal pêpa. Enrico l'à més in perécol tót dû i lavōr quând al decéd ed dêr la diòceşa ed Milân dvintêda lébra. Còst l'à fât e-scupiêr 'na grôsa quistiòun cun pêpa Gregorio VII, ch'l'é pasêda a la stôria cun al nòm Lôta p'r al j investidûr.

Quând Enrico IV int al 1702 l'à mandê al cûnt Eberardo in Lumbardéia per cumbâter i patari, e numinê al cèregh Tedaldo a la diòceşa ed Milân l'à scatenê 'na rabiōşa e lònga lît cun al papêt. Gregorio VII l'à rispôst, l' 8 dicèmber,  cun 'na lètra dûra, in dó, tr' al jêtri côşi, al dêva la cōlpa a l'imperadōr 'd avèir magnê la parôla e 'd avèir cuntinvê a sustgnîr i cunsiliêr scumunichê, ind l'istès mumèint al gh'à mandê ânch un mesâg a vōş ch' al lasêva capîr che al pèiş di delét, che ghe srén stê inculpê, al prîvacórer al rés'c, mia sôl,  'd èser més al bând da la Cēşa mó ânca còl ed pêrder la curòuna.   
Enrico an 's n'é mia tôt gnân un pô e int al cuncéli ed Worms tgnû al 24 de znêr 1076 al pêpa al vîn dichiarê scadû e a vîn dmandê a i rumân ed catêren 'n êter nôv Enrico, apèina l'à savû che al pêpa l'ēra drē partîr per Augusta, l'é gnû zò in Itâlia cun al só eşêrcit dirèt a Ròma, mèinter Gregorio, gnû a savèir ed l' arîv 'd Enrico, as lóga al  Castèl ed Canòsa, a cà ed Matélda.

Int l'invêren fr' al 1076 e al 1077 Enrîco, la mêdra ed só mujēra, la cuntèsa Adelaide ed Susa, a cumîncen la procesiòun ed penitèinsa a Canòsa, sēgh a gh'ēra ânch al cugnê Amedeo II ed Savoia al marchèiş Azzorre 'd Este. Per trî dé e trèi nôt, dal 25 al 27 znêr 1077 Enrico l'é stê custrèt a 'd arbasêres, a spetêr, davânti al purtòun 'd ingrès dal castèl ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa, 'd èser fât pasêr e purtê davânti al pêpa: al fât l'é sucès mèinter a gh'ēra 'na burâsca ed nèiva e Enrico l'ēra inznucê ed frûnt al purtòun sarê cun la tèsta stremnêda ed sèndra, deschêlsa e vistî cun 'na tònga da frê. 
Sôl dōp, grâsia a la mediasiòun dal padrèin, abê ed Cluny, Ugo, e 'd la cuntèsa Matélda, l'à prû èser ricevû dal pêpa al 28 de znêr. 

L'umiliasiòun ed Canòsa la gh' à 'vû un fôrt efèt morêl mó i rişultê prâtich în stê prèst ed n'êter gèner. Turnê in Germâgna. Enrico as n' acôrş che ché al gh'îva pió cunsèins, ânsi, al 15 ed mêrs a Forchheim i prîncip tedèsch a l'îven butê zò e in só pôst îven elèt só cugnê Rodolfo de Şvèsia, ch'l'è stê incuronê a Magonza da l'arsivèschev Sigifrido. Enrico l'à batû dō vôlti l'aversâri e Gregorio VIII al 17 ed mêrs 1080 a l'à scumunichê incòra cun l' acûşa 'd an vèir mia rispetê i pât ed Canòsa e 'd avèir impidî l' andamèint ed l'asembléia 'd Augusta.
La lôta p'r al j invistidûri l'é andêda avânti cun la batûda 'd Rodolfo, ch' al mōr in batâlia, la nômina a Bresanòun, da pêrt di vèschev fedêl a Enrico in un cuncéli urganişê da Enrico 'stès p'r al 25 ed zógn 1080, ed 'n antipêpa int la persòuna ed Guiberto arsivèschev ed Ravèna, ch' al tōş al nòm ed Clemente III, la gnûda in Itâlia 'd Enrico e la cunquésta da pêrt dal só eşêrcit ed Ròma, cun al pêpa Gregorio VII sarê dèinter Castèl Sant'Anzél. Chiló per cuntrastêr Enrico e l'antipêpa, as fà aleê cun al normân Robero al Guiscardo, mia préma 'd avèirêgh tôt via al 28 ed zògn la scumónica ch' al gh'îva impôst sē ân préma p'r avèir ocupê al teritôri dal pêpa ed Benevento 

Da cól fât ed la stôria è nasû al dét Andêr a Canòsa  ch' as dîş 'd ûn ch' al 's umélia e/o ch' l'arcgnòs 'd avèir sbaliê.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 246: Pilatus PC-12 (283 words)


.

Al Pilatus PC-12 l'é un aparèc per servési póblich, cun sōl un mutōr ed un êla bâsa, progetê e prodòt da l'aşiènda 'd avisiòun şvésra Pilatus Aircraft.

Al progrâma PC-12 l'é stê inviê a la fîn ed j ân otânta da la Pilatus Aircraft per un progèt 'd un aparèc nōv da traspôrt alzēr e 'd afâri, cun la gabèina in presiòun, cun sôl 'na turbèina e a êla bâsa bòun ed purtêr comdamèint 9 persòuni in pió al dō ed l'equipâg.

I progetésta ed l'aşiènda àn şvulupê un aparèc da la fuşolēra cun la  sesiòun a retângol per utgnîr acsé 'na gabèina bòuna ed tgnîr, in cumditê, 6 pasegēr int l' aspèt VIP e fîn a un mâsim ed 10 persòuni secònd la preparasiòun normêla.

La déta svésra l'à decîş ed druvêr al sistēma a sôl un mutōr per permèter, a chi cumprêva l'aparèc, ed paghêrel a un prèsi bâs e avèir un còst 'd ûş bâs rispèt a j aparèc ed l'istèsa categoréia cun 2 mutōr.

Al prém mudèl l'à vulê per la préma vôlta al 31 ed mâg dal 1991.

La Pilatus l'à şvilupê, in pió dal mudèl civîl p'r al trspôrt ed persòuni e rôba, ânca un mudèl per cûmpit ed patólia e surveliânsa da zibîr al marchê militêr ciamê in urégin Eagle.

Difâti grâsia a la só filoşofía ed progèt avêrt, l'aparèc l'é adât a divêrs cûmpit, da patólia dal mêr, da ricognisiòun e piatafōrma ed cmâd e contròl int al misiòun ed guèra letrônica, cun al muntâg ed radar, aparèc letrônich e sistēma a l'infraròs.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 247: Nôt (pêrt dal giōren) (687 words)


Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed  tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna

La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.

In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.

Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.

A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.

Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê  la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.

La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per  eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.

Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.

La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna.
Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, Nótt l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed lEdda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.

Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren..

Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 248: Tavlátta (zarvlán) (143 words)


 
La tavlátta, o anch zarvlán tavlátta (Tavoletta o PC Tavoletta o Tablet in itagliàn) l'è un zarvlán portatil che gràsia a di digitalisadòr, un o piô d'un, permät l'interasiòn ed l'utèint con la màchina, druvand na biro e, in di modèl nóv, anch i di. La sô carateristica tecnica piô importànt l'è d'ésser un zarvlán con ona capasitê d'inmisioun superiór.
 

La tavlátta l'ha tachê a dvintér cgnusuda a partir dal 2000, quand Bill Gates l'ha presenté di sô prodott Microsoft, ma incô l'è druvè per tott al tavlátti seinsa guarder al sistema operatìv. Al tavlátti pòlen eser pure, si én seinsa tastéra, brisa pure si gh'l'an.

In di ultém des an, i en ste prodott un maràsma ed mudè ed tavlátti, quesi sèimper con di sistemi operativ Windows e con un schérem ed 10-12 masapióc (o di gròs, che l'è cumpagna) ed diagonèla.




#Article 249: Dòrmia (100 words)


 La paròla dòrmia la vin dal vèreb latèin dormio, dormis, dormīre (durmìr). Acsè cum a dis al nòm, la dòrmia l'è 'na sostànsa druvèda in medzèina ch'la fà adurmintèr, tótt al còrp o anch sól 'na pèrta. .

Agh n'è in dû qualitê: per durmìr e per fèr in mòd ech chi la tól an sèinta mia al dulór. La secònda qualitê l'è druvèda in di uspidèl, quand is fan al-i operaziòun ed chirurgéa o quand agh è un ch'al córr al rés'c ed dvintèr mat perchè al sèint tròp mèl (ad esèimpi s'al s'è brusê in 'na brótta manéra).




#Article 250: Gavâsa (269 words)


Gavâsa (Gavassa in italiân; Gavassæ in latèin)  l'é òna dal j antîghi Véli, incō l'é 'na frasiòun cun 2.589 abitânt (31/12/2009), dal cmûn Rèz.

L'é int la Pianûra padâna Gavâşsa l'é a 5 km, tra mezanôt e matèina  dal cèinter sitê. L'é a i cunfîn cun i cmûn ed Curèz e Sân Martèin. La véla l'é divîşa in tri cèinter: La Lumêga, La Véla e Cà Nōvi. A sîra l'é bagnêda dal turèint Ròden .

Numinêda per la préma vôlta in un documèint ed l'875, Gavâsa l'é stêda proprietê e Matélda ed Canòsa e, dôp la môrt ed la Grancutèsa, l'é pasêda a l'anvōd Guelfo VII dóca de Spoleto.Pó dôp ló al l'à dunê la burghêda a Gherardo Rangoni che, a só volta int al 1176, al l'à dêda a la Cēşa ed Rèz. Int al 1315 Gavâsa l'ēra un cmûn indipendèint, dôp l'é andêda sòta al cmûn e d Rèz, la vîn divîşa, per pôch tèimp, da Rèz dal 1805 al 1807, quând l'é stêda préma unîda al cmûn ed Masinsâdegh, e pó a còl ed Bódri.
Sgnêda da un grôs e-şvilóp sitadèin cumincê a la metê ed j ân 1990, la frasiòun la mantîn incòra 'na cumuméia agrécola e servési per la gînta ch' a fân pêren préma ed tót insém a j impiânt ed la parôchia.

Gavâsa l'é insém a la vècia strêda statêla 468 ed Curèz, ch' l' unés Rèz a Chèrp incō a gh'é in só pôst 'na strêda nōva e pió modêrna.  

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 251: Uratôri dal Crést (221 words)


L' Uratôri dal Crést o dal Ss. Crucifés (Oratorio del Cristo o del Ss.Crocifisso in italiân) l'é un stâbil religiōş, in piâsa Roversi, int al cèinter stôrich ed Rèz.

L'é stê fât, só incâregh ed la cumpagnéia dal Suffragio, int al 1758 int al pôst in dó gh'ēra 'na figûra dal Crucifés piturêda al tèimp ed la pèst dal 1630 – 1631, mèinter la facêda l'é stêda fara int al 1761, só progèt ed l'architèt Giovan Battista Cattani ciamê Cavallari. Int al 1887 l'é stê restarvê sòta la diresiòun ed l'inzgnēr Albertini. Al stâbil al presèinta 'na carateréstica facêda barōca int al fōrmi bumbêdi e urnêdi. Al stâtvi int la facêda in ôvra dal scultōr veronèiş Angelo Finali. L'intêren ed l'uratôri l'é ânca ló in stîl barôch e, drēda l'altêr magiōr as pōl vèder l'afrèsch ch' al rapreşèinta Crést in crōş cun l'indulurêda in znôc a i sō pē. L'uratôri l'é a la fîn dal Cōrs ed la Gêra in dó l'é la tèsta ed tóta la sēna.
L'uratôri l'é in un şlêregh dal cōrs, ciamê ed sôlit piâsa dal Crèst, da dōv' as pôl vèder ânca la cópla e la tòra dal campâni ed la Cēşa ed Sân Zôrz.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 252: Pôrta Sânta Crōş (Rèz) (306 words)


Pôrta Sânta Crōş (Porta Santa Croce in italiân) l'é óna dal pôrti dal mûri ed Rèz, che, cme gîr ed cuntōren, a cumbînen cun al cōrs di viêl ed la circuvalasiòun dal dé 'd incō. L'é l'ónica dal quâter  pôrti pió impurtânt e dal pôrti dal sucōrs ed Rèz a èsres salvêda dal zachêdi ch' àn interesê al mûri a la fîn ed l' 800.

Pôrta Sânta Crōş l'é int la pêrta a mezanôt dal cèinter stôrich ed Rèz, a la fîn ed via Ròma, l'ēra la pôrta insém a l'antîga véia ch' la purtêva a Rezōl, pôst militêr avansê fât da j arzân vêrs al cunfîn cun al cmûn ed Mântva. La pôrta l'é stêda tirêda só int al 1119 só ōrdin dal podestê ed Rèz, al bulgnèiş Guidone Lambertino, e intitulêda a la Crōş. L'é stêda suplîda cun la costrusiòun dal bastiòun ed Sânta Crōş int al 1551 e turnêda arvîr sōl int al 1859, cun la zachêda dal bastiòun duvû a la costrusiòun ed la ferovéia Milân-Bulògna. Al restâver ch' è gnû dôp an n'é mia stê un grân bèl lavōr tânt che ed la costrusiòun uriginêla a s'é tgnû da cât sōl al dō archêdi d'ed fōra.

Incō la 's preşèinta cme 'na grôsa costrusiòun in côt, cun dû êrch a tót tònd al cèinter. I dû êrch a gh'àn d'ed sōver al stèma dal Règn d' Itâlia e la scréta RESTAURATA ANNO MDCCCLIX. Dop un generêl abandòun ed la pôrta, e dal quartēr ch'a gh'ēra armēş, a la fîn dal 1990 tōt dû în stê restarvê e sistemē cun dal divêrsi idèj, cme per eşèimpi Viaromaviva ch' àn salvê la zôna e la pôrta da un trést e mîşer guâst.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 253: Pôrta Sân Stēven (Rèz) (182 words)


.

Pôrta Sân Stēven (Porta Santo Stefano in italiân) l'ē óna dal pôrt dal mûri ed Rèz, che cumbînen, cme percōrs, a i viêl ed la circuvalasiòun 'd adès.

Pôrta Sân Stēven  l'ē int al cò a matèina dal cèinter stôrich ed Rèz, insém a la Via Emélia vêrs Pèrma. La pôrta medioevêla, tirêda só vers al 1230, cme tóti al j êtri, la vîn butêda zò int al 1551, quând la sitê l'à rinfursê al sō mûri cun i bastiòun e berbacân. Vêrs la fîn ed l'800, cun la zachêda generêla dal mûri ed la sitê, ânca Pôrta Sân Stēven la vîn butêda zò, e in só pôst a gh'é stê fât dō gabèli a i dû lê ed la strêda. Ind j ûltem tèimp è stê fât di lavōr impurtânt 'd arnōv ed la zôna cun zôni vèirdi e zôni pedonêli. É stê fât ânca 'na rotònda, in dó gh'é stê més 'na grōsa scultûra, ôvra ed Luigi Gerra. 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 254: Pôrta Sân Naşâri (248 words)


Pôrta Sân Naşâri o dal Sucōrs (Porta San Nazario in italiân) l'ēra óna dal pôrti ed sucōrs int al mûri ed Rèz. L'ēra in dóv' adès viēl Allegri al 's incûntra cun viêl Isonzo. 

La pôrta l'é stêda tirêda só int al 1230, d' ed ché a cumincêva la Strata de Strinatis ch ' la purtêva al cunvèint ed Sân Prôsper fōra dal mûri, d' ed ché a pasêven tóti al procesiòun che partîven dal cunvuèint e traversêven tóta la sitê. La Pôrta la ciâpa al nòm da la cēşa di Sânt Nazâri e Cêlso mésa dèinter ind la Sitadèla quând, ind al 1339, l'é stêda tirêda só dôp avèir butê zò 150 cà, .
Cun la costrusiòun ed la Sitadèla la pôrta la dvênta impurtânta, difâti in chêş ed rivolusiòun ed la sitê chî stêva int al Sitadèla al prîva scapêr vêrs Mântva, ch' l' ēra coleghêda a Rèz prôpria da la strêda ch'la partiva da la Pôrta.
Quând în stêdi fâti al mûri nōvi int al 1551 ânca Pôrta Sân Nazâri l'é stêda suplîda e al só pôst a gh'é stê fât 'na pôrta stréca e bâsa. Dôp 300 ân, dôp ch' é stê zachê al bastiòun ind al 1852, la pôrta la s'é turnêda a vèder. Ind l' istès ân, ind al progèt per tirêr só al Municipêl, a s'é pinsê ed druvêr al prêdi ed Pôrta Sân Naşâri per fêr i fundamèint dal teâter.
La pôrta la gnirà zachêda per sèimper int al 1867.




#Article 255: Pôrta Bernòun (208 words)


Pôrta Bernòun o Pôrta Brenòun (Porta Brennone in italiân) l'é óna dal pôrti dal sucōrs da mûri ed Rèz, che a cumbînen, cme percōrs, a i viêl ed la circuvalasiòun dal dé 'd incō.

Pôrta Brenòun l'ēra int la zôna a mezdé dal cèinter stôrich ed Rèz, lòngh a la strêda ch' la purtêva a Queriêgh. In urégin aşvèin a la pôrta a gh'ēra un pûnt ch' al traversêva al Cròstel, préma ch' al gnés e-spustê in dó l'é a dès. L' é stêda avêrta int al 1219 dal podestê ed la sitê, al luchèiş Lazzaro Gherardini. Probabilmèint in urégin al nòm ed la pôrta l'ēra ciamêda Bernone nòm ed 'na faméj arzâna (d'ed ché ânch al nòm in dialèt dal dé 'd incō). Suplîda insèm al j êtri pôrti pió céchi cun la costrusiòun dal mûri nōvi, la vîn squacêda int al 1891 cun la zachêda generêla dal bastiòun ed Sânt' Agustèin. L'ēra ed 'n' archêda sōl fâta a pûnta, vistîda in prēda. Int al 1923 è stê decîş ed butêr zò i rèst ch'ēren in un şlêregh che al dé 'd incō l'é piâsa Fiume.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
 




#Article 256: Pôrta ed Pûnt Levòun (178 words)


Pôrta ed Pûnt Levòun (Porta di Ponte Levone in italiân) l'é óna dal pôrti dal sucōrs  dal mûri ed Rèz che cumbînen cun al percōrs di viêl ed la circunvalasiòun dal dé 'd incō.

Pôrta ed Pûnt Levòun l'ēra int la zôna  tra matèina e mezdé dal cèinter stôrich ed Rèz, a l'incrōş tra còli che incō în Via Fontanelli e viêl Mûnt Grâpa, insém a l'antîga strêda ch' la purtêva a Scandiân. L'é stêda tirêda só int al 1235 a i tèimp di lavōr dal prém gîr dal mûri sitadèini. Prubabilmèint l'à tôt dal bōreghed, Pûnt Levòun, butê zò ind la famōşâ Tajêda dal 1551.
La pôrta l'é stêda suplîda cun la costrusiòun dal mûri nōvi int al metê del Sincsèint e int al 1833, al mûri, dōp dimòndi tèimp ch'êren stêdi bandunêdi e mìa restarvêdi, a câschen zò insém a la Pôrta che la zâchen per sèimper. 
.

Giorgio Casamatti, Reggio Emilia com'era, MUP, 2010

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 257: Pôrta Sân Côşma (158 words)


Pôrta Sân Côşma o Goşmèri (Porta San Cosma o Gosmerio in italiân) l'ēra óna dal pôrti dal sucōrs dal mûri ed Rèz, che cumbînen cun al percōrs di viêl ed la circuvalasiòun 'd adès.

Pôrta Sân Côşma l'ēra int al zôna a sîra dal cèintert stôrich ed Rèz, a la fîn ed còla che incō l'é véia Franchetti, aşvèin a la Caşêrma Zucchi. L'é stêda suplida cun la costrusiòun dal nōvi mûri int al 1551. Quând pó în stêdi butêdi zò tóti, ind l' 800, l'é stêda catêda dal tót intâta. L'ēra un êrch a pûnta, in quadrē, quacêda in sâs ed côch. Sibèin l'impurtânsa e l' antichitê ed la pôrta l'é stêda zachêda, cme al pôrti Bernòun e Sân Nasâri, per fêr girêr ed mèj al trâfich ch' a gh'é lòngh i viêl ed la circunvalasiòun.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
 




#Article 258: Cēşa ed Sân Zôrz (336 words)


La Cēşa ed Sân Zôrz (chiesa di San Giorgio in italiân) l'é un fabrichêt religiōş in Via Farini, int al cèinetr stôrich ed Rèz.

Numinêda per la préma vôlta in soquânt documèin dal 1146 e 1610 l'é pasêda sòta a i Geşuéta che grâsia al finansiamèint ed Flaminio Ruggeri, int al 1638, àn butê zò e pó arfât la cêşa Tr' al 1675 e al 1678 a vîn tirê só la tòra. Int al 1743, da un progèt ed l'architèt bulgnèiş Torreggiani, în stêdi fâti la cruşēra e la cópla. Dvineda proprietê dal Cmûn, l'é stêda sarêda dôp al taramôt dal 1966 e dôp soquânt intervèint ed restâver dal tèg e 'dla faceda, l'é stêda turnêda arvîr per la mòstra ed la smâna europea ed la fotografèia.

Per la pôca larghèsa ed la véia as fà fadîga vèder la facêda, in quadrē a vésta, urnêda da divêrsi scultûri e da un grôs purtêl urnê da un basrilēv cun Sân Zōrz ch' al mâsa al drêgh.
L'intêren l'é fât da 'na navêda sōl cun 'na vôlta e a i lê a gh'în divêrsi capèli unîdi da curidōr. Int la préma capèla a dréta e gh'é un quêder cun al figûra ed Sân Luîg Gunsêga, ôvra ed Luigi Cassarini e 'd Gerolamo Nassarini. Int l'istèsa capèla e gh'é un ritrât ed Sân Luîg Gunşêga, ôvra ed Paolo Veronese. Int la secònda capèla e gh'é 'na tèila cun i Sânt Ignâsi e Francèsch 'd Alessandro Tiarini.  Int al têrs a gh'é un quêder, 'd Orazio Talami, cun Sân Juşèf. Tót l'intêren, mó specialmèint al capèli, în urnêdi da splèndid stóch. Int l'altêr principêl a gh'é trî quêder.In còl al cèinter, ed Pietro Rotari, a gh'é la figûra ed Sân Zôrz impgnê a sacrifichêr i dio, in còl a mansèina, ed Francesco Vellani, a gh'é al martéri, e in còl a dréta, ed Giovanni Bettino Cignaroli, l'arèst dal Sânt.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 259: Strêda statêla 468 ed Curèz (326 words)


La vècia strêda statêla 468 ed Curèz (SS468) (strada statale 468 di Correggio in italiân) adèsa strêda pruvincêla 468R ed Curèz  (strada provinciale 468R di Correggio in italiân) in pruvîncia ed Rèz e in pruvîncia ed Mòdna e strêda pruvincêla 67R ed Curèz (strada provinciale 67R di Correggio (SP 67 R) in italiân) in pruvincia ed Frêra, l'é 'na strêda pruvincêla italiâna ch' la cór int la Pianûra padâna emiliâna

La strêda la gh'à urégin al pôrti ed Rèz e, mèinter la và avânti tra mezanôt e matèina, l'incrōşa la NSA 17 Variânt ed Rèz (a l'altèsa dal cruşîl nòmer 3) la pâsa insém a l' A1 Milân-Napoli e la rîva a Curèz, paèiş da dōve la strêda la ciâpa a nòm.

La strêda, mèinter la cunténva vêrs matèina e l'incrōşa l' Avtostrêda A22 a l'altèsa da cruşîl per Chêrp, la rîva int la pruvîncia ed Mòdna. Dôp avèir traversê l'abitê ed Chêrp la cunténva vêrs matèina e dôp pôch chilômeter la pâsa al Sècia e ûn a drē cl'êter la pâsa i paèiş ed Cavèss, Medòla (in dó l'incrōşa la strêda satêla 12 ed l'Abetòun e dal Brennero) e San Felìz (in dóv' a s égh zûnta la strêda statêla 568 ed Crevalcōr).

La strêda la và avânti vêrs matèina fîn a Finêl Emélia in dó la travêrsa al fióm Panêr mèinter  cunténva d'ed là, la và int la pruvîncia ed Frêra, in dó la finés int al cèinter abitê ed Mirabèl cun al zuntêres cun la vècia strêda statêla 225 ed Sân Matteo ed la Dècima.

Dôp al decrēt ed lèg n. 112 dal 1998, dal 2001 la gestiòun l'é pasêda da l' ANAS a la Regiòun Emélia-Rumâgna, int l'istès mumèint è stê pruvidû al pasâg ed tót l'impiânt a i demâni dal prunvîci ed Rèz, Mòdna e Frêra p'r al trâti relatîvi..

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 260: Pêrch Regionêl ed l'Êlt Apenèin Arzân (103 words)


Al Pêrch Regionêl ed l'Êlt Apenèin Arzân (Parco regionale dell'Alto Appennino Reggiano in italiân) cgnusû ânca cme Pêrch dal Gigânt (Parco del Gigante in italiân), l'ēra 'na zôna natutêra prutèta ed l' Emélia-Rumâgna fundê int al 1988. Al ciapêva 'na zôna ed 456 èter int la pruvîncia ed Rèz.  l'é stê scanşlê int al 2005 cun la Lèg Regionêla n. 6/2005, art. 70: incō al fà pêrt da Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân.

A fêven pêrt de sté pêrch i cmûn ed:

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 261: Dumènica (320 words)


La Dumènica (Domenica in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr' al Sâbet e al Lunedé.

In Europa e in Amèrica latèina l'é cunsidrê l'ltem dé ed la stmâna, int i Stêt Unî, in Giapòun e in Braşîl invēci l'é cunsidrê al prém.

Préma  'd l' arîv dal Cristianèişem, sté giōren ché al cumbinêva cun  al dies solis, oséia al giōren da Sōl in unōr dal dio Sol Invictus.
Incòra incō sté nòm al 's e-tgnû da cât int al légnvi tedèschi cme int l'inglèiş Sunday, o int al tedèsch Sonntag.

L'arpûns ed la dumènica an gh'à mia 'n' urégin pagâna mó cristiâna.
Al 7 ed mêrs dal 321 l'imperadōr Costantino (che alōra l'ēra un inscrét al Sol Invictus  al 's é pó batşê in pûnt ed môrt, a la fîn al dvèinta  cristiân) al decrēta che 'l prém dé 'd la stmâna (al giōren dal Sōl, dies Solis) al duvîva èser dedichê a l'arpûns perché la cēşa préma ed ló fîn dal tèimp ed j apôstel la rispetêva la dumènica.

La religiòun dal Sol Invictus l'é armêşa 'd môda fîn al famōş decrēt ed Tessalonica ed Teodosio II dal 27 ed fervêr, dōve l'imperadōr al decéd che l'ónoca religiòun de stêt l'ēra al Cristianèişem, al mèt al bând e al ciâpa ed mîra ògni êtra religiòun.

Per còsta ragiòun, al 3 ed novèmber 383 al dies Solis al câmbia nòm in dies dominicus (Giōren dal Sgnōr) e in cla fōrma ché l'é rivê fîn a nuêter.

Int al Cristianèişem la dumènica l'é dedichêda a la religiòun.

Int la religiòun catôlica a 's arcôrda la Risuresiòun ed Crést (Marco 16,2; Luca 24,1; Giovanni 20,1) e a vîn santifichê la dumènica cun la partecipasiòun a la Cumeniòun e a l'arpûns dal lavōr. Tóti 'l dumènichi în giōren ed precèt.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 262: Sucesiòun di giōren ed la stmâna (727 words)


La sucesiòun di giōren ed la stmâna (sequenza dei giorni della settimana in italiân) int l'uşânsa ed j ebrèi (al pôpol in dó sté istitusiòun la sèmbra dimòndi antîga e réca ed significhêt) l'ēra asê comûna perché al nòm di giōren l'ēra dê da 'na céfra: giōren ûn (dumènica), giōren dû (lunedé) e via acsé, fîn al giōren sèt (al sâbet), ciamê shabbath ch' al pré deşgnîr da 'na strupiêda dal nómer sèt. Sti nòm a vînen druvê ânca da j âreb ch' àn cambiê al venerdé cun al tetól ed giōren ed l'urasiòun in comunitê.

Ânca la sucesiòun di dé 'dla stâma în ciamê cun i nòm dal strèli an n'é mia per chêş cm' a pré èser vést. Al nâs, a còl ch' a dîş Cassio Dione, da di stódi ed j egisiân che pó în stê fât cgnòser a tót e a s' în fât valèir in tóta la zôma dal Mêr Mediterraneo e, incō, in tót al mònd.

In Itâlia a 's cumîncia dal lunedé, mèinter int i paèiş ed léngua inglèişa al prém dé citê l'é la dumènica. Int mòd di rumân al giōren ch' al dêva inéni a la sucesiòun l'ēra al sâbet, al dé ed Satûren. E Satûren l'é al Pianēta pió luntân cgnusû in cl'època. Mó la sucesiòun l'é sèimper l'istèsa che 'd sôlit as drōva incòra. 

Secònd al cgnusèinsi astronômichi ed l'antichitê, i pianēt (oséia tōt i côrp celèst che gh'àn un muvimèint fêls, dòunca ânch al Sōl e la Lûna), ēren despôst, dal d'ed fōra al d'ed dèinter, in sté ōrdin: Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna.

Cm' as vèd, la sucesiòun l'é dal tót diferèint da còla di giōren ed la stmâna.

Al 'stès Cassio Dione al dà però bèin dû sistēma per spieghêr la diversitê fra la sucesiòun di giōren e còla di pianēt

Cun al partîr dal dio e Pianēta pió d'ed fōra, Satûren, relatîv al giōren ed sâbet, as dēv andêr vêrs l'intêren dal sistēma solêr as sêlta dû pianēt (Giôve e Mêrt). As rîva acsé al Sōl (giōren ch' l'é pó ste ocupê da la dumènica di Cristiân.

As va avânti cun al sêlt ed dû pianēt (Vèner e Mercóri) as rîva a la Lûna, ch' la cumbîna, cm' é l'é fâcil da capîr, cun al lunedé.

As cumîncia da l'inési es sêlten sèimper dû pianēt (Santûren e Giôve) e 's rîva a Mêrt, oséia a Martedé. 

Êter dû pianēt da salter (Sōl e Vèner) e as câsca insém a Mercóri, oséia mercordé.

As sêlta quî dôp (Lûna e – incòra – Satûren) a rîva a Giôve per Giovedé  e, a la fîn dôp eter dû pianēt saltê (Mêrt e Sōl),as rîva a Vèner, cêra ch' l' as bèv, venerdé.

'N'êtra prōva l'é dêda dal fât che, s' as sêlten incòra dû pianēt (Mercóri e Lûna),, as tōrna a caschêr, insém a Satûren

Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna: Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna: Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna:... (Santûren)...

Sté sistēma da 'na pêrt l'é pió cumplichê da cl'êtra l'é pió fâcil. As pôgia insém al nòm dal j ōri dal dé 'd la nôt cun i nòm di pianēt, més sèimper int 'n sucesiòun cumpâgna. 

La préma ōra dal prém giōren la srà dedichêda Satûren; al giōren al srà, cêr, al sâbet 

Se a la  lètra as và a drē al'ōrdin di pianēt as gh' avrà:

L'utêva ōra la turnarà a Satûren, còla dal nōv a Giôve e via acsé fîn a còla dal vintquâter ch'la srà sgnêda a Mêrt.

S' as và avânti cun la sucesiòun as nôta che la préma ōra dal secònd dé la srà dedichêda, dôp mêrt al Sōl e la srà dumènica.

S'as mèt al nòm a tóti al j ōri dal secònd dé as rîva a còla dal vintquâter ch' la srà sgnêda a Mercóri.

As capés che la préma ōra dal têrs giōren la srà sgnêda a la Lûna e difâti, dōp la dumènica a vîn al lunedé.

Bâsta andêr avânti fîn a la fîn dal sètim giōren per utgnîr la sucesiòun finîda. E ânch in sté chêş dôp l'ûltem Pianēta (Lûna) dal sètim giōren, as tōrna a cumincêr dal prém Pianēta (Satûren) dal prém dé.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 263: Matèina (pêrt dal giōren) (195 words)


 

La matèina (mattino in italiân) l'é un mumèint ed la giurnêda, ch'l'é cumpâgn al secònd quêrt ed l'ideêla spartisiòun dal 24 ōri dal giōren. In sté significhêt, al vîn dôp ed l' êlba e l'é préma dal mezdé.

La durêda ed la matèina l'é variâbila perché l'alvêr dal Sōl, a tèimp sfalsê in ciaschidóna dal dō fâci ed la Tèra, la rîva préma int al dé pió lòngh ed l' istê e pió têrdi int al dé pió cûrt ed l' invêren. 

In cól mumèint, al Sōl as câta int al quadrânt tra matèina e mezdé int la pêrta êlta ed la Tèra; tra matèina e sîra int la pêrta bâsa.

In un significhêt mia adât, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê e avèir l'istès significhêt ed préma ed mezdé, ch' al ciâpa urâri in dó, a latitódin mèdi, a gh'é in etêren la cundisiòun ed la nôt fònda  In un significhêt incòra pió cgnusû, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê ânch a ciapêr tót l'andamèint dal fêr dal dé 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 264: Dopmezdé (185 words)


 

Al dopmezdé (pomeriggio in italiân) l'é al mumèint ed la giurnêda ch' l'é tr'a mezdé e al tramûnt, ch' al cumbîna cun al têrs quêrt ed l'deêla divişiòun dal 24 ōri dal giōren. Al j ōri dal dopmezdé, cme 'd acôrdi, în dèinter al tèimp ch' a gh'é tr'al 13:00 e al 17:00.

Int al sistēma italiân e dal cèinter Europa al j ōri dal dopmezdé (intèişi da mezdé a mezanōt) în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da 13 a 23, cun còla dal vintquâter sgnêda cun al 0. Int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer, cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé, da 1 a 12 e cun al zûnta, dôp i nómer, dal lètri PM (post meridien) per divédri da còli ed préma dal mezdé.
Però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s' intènd al peréiod ed tèimp tr'al mezdé e al tramûnt.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 265: Tramûnt (285 words)


Al tramûnt (tramonto in italiân) l'é al mumèint in dóv' al Sōl al sparés sòta l'urizûnt vêrs sîra.

In tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich, al pûnt insém a l'urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal Sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra  sōl int al dâti di dé quând al giōren l'é cumpâgn a la nôt: difâti al se spôsta, ind la pêrt ed la Tèra in dó sòm, rispetivamèint tra nôt  e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l' istê (cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând, int l'istê, al dé l'é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l'avtûn e'd l' invêren (int l'istèsa manēra, cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l'é pió lònga dal dé. La zôna ed l'urizûnt ch' la va tr'al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda .

Dal vôlti, apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l'alvêr dal Sōl, as pōl vèder un râg vèird.

Al tramûnt al gh'é ânch insém a chiêter pianēta, mó le diferèint per la distânsa dal Sōl e la cumpoşisiòun ed l'âria.

Insém a Mêrt, dal mumèint che al pianēta l'é pió luntân dal Sōl che la Tèra, al Sōl as vèd sōl ed 'na grandèsa ed 2/3 rispèt a còl ed la Tèra; a câşva ed l'âria mêgra, in pió, al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs. 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 266: Sîra (pêrt dal giōren) (143 words)


La sîra (sera in italiân) l'é 'na pêrta dal giōren ciamêda in tânt mōd a secònda dal cultûri, mó int tót' al manēri as pêrla sèimper dal peréiod dôp al calêr dal Sōl.

A gh'é dō spiegasiòun impurtânti dal peréiod ed la sîra: còla francèişa, druvêda ânch int la légua italiâna, ch'la sègna la sîra cme al peréiod ch'l'é fr'al tramûnt e la mezanôt, ch' la cumbîna cun a l'ûltem quêrt ed l'ideêla divişiòun dal 24 ōri ed la giurnêda; còla inglèişa invēce, druvêda ânch int la lèngua spagnōla, la sègna la sîra cme al peréiod in dó la lûş dal dé la câla, e la 's mèt tr' al têrd dopmezdé, apèina préma dal tramûnt dal Sōl e la nôt fònda. 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 267: Mezanôt (pêrt dal giōren) (153 words)


 

La mezanôt (mezzanotte in italiân) l'é al mumèint che gh'é tra un giōren e còl dôp. Int la parlêda ed tót i dé as drōva per sgnêr la préma ōra ed la giurnêda.

'Na fôla la cûnta che a mezanôt, a vînen fōra dal tòmbi stréi, ciociasânghev, fantêşma e môrt vivèint, p'r andêr a masêr i vîv, e as dîş che còst al sucēd préma ed tót a Halloween, la nôt tr' al 31 otòber e al prém novèmber, mó la mezanôt l'é cimêda ōra dal stréi ânca perché a cl'ōra l'é nôt fònda.

Int j arlòj, la mezanôt la vîn sgnêda normalmèint cme al 0:00 secònd al nôrmi druvêdi in Itâlia, poór cme al 12:00 e al 12:00 A.M. secònd alò nôrmi druvêdi in êter paèiş, cme quî ed léngua inglèişa 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 268: Post meridiem (218 words)


Post meridiem l'é un môd ed dîr in latèin, normalmèint scurtêda in P.M., p.m. o pm, ch' a vōl dîr dopmezdé. Difât al trâta dal j ōri ch' a vân dal mezdé al j óndeş ed la sîra. La parôla cuntrâria l'é ante meridiem.

Al j ōri ed la sesiòun dal giōren dal dopmezdé în:

Cun la precişasiòun che al 12.00 PM în al dòdeş dal medzé mèint'r  al 12.00 AM în al dòdeş ed la mezanôt, a s' intènd che al sunêr dal 12.00 an n'é mia la fîn dal 12.00 ōri préma si bèin l'inési 'd la duşèina dôp, cme 12.00.01. La spiegasiòun l'é che an n'é mia pusébil fisêr al tèimp a 12.00.00 perchè ânca se an n'é mia al secònd a sunêr int al mumèint  dôp, l'é l'ûltem nanosecònd duvû al fât che la mişurasiòun dal tèimp l'é coleghê al gîr che fà la Tèra, la fós 'na mzûra cun al cronômetro a sré divêrs e pré avèires 'na spiegasiòun giósta ed 12.00.00 ōri, mó per l'amzûra dal tèimp a s'é catê 'n acôrd insém al sistēma dét che insém in dó 12.00 am =  a mezanôt , 12.00 pm = a mezdé. 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 269: Nôt (278 words)


Nôt o mezanôt (nord o settentrione o mezzanotte in italiân), l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl. L'é l'incuntrâri dal mezdé e a piòmb a matèina e sîra. Int la cultûra ocidentêla, Nôt l'é al pûnt cardinêl pió impurtânt druvê (in môd cêr o in môd lôgich) per stabilîr ch' al j êtri diresiòun.

La Nôt geogrâfica l'é la diresiòun vêrs la pêrta êlta ed la Tèra in dó la gîra dintōrna al só âs, ciamê  (Polo Nord in italiân). Al Pôlo ed la Nôt as câta int l'Artide. Al nord magnètich l'é la diresiòun vêrs al , ch' as câta a 'na distânsa bèin precîşâ dal Polo Nord geogrâfich.
L'è la diresiòun a mansèina ed chi quêrda vêrs matèina e a dréta ed còl urientê vers sîra.

Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un  més a Nôt ch' al tgnîva só al quarciòun: .

La parôla settentrione  la deşvîn dal latèina septem triones, oséia sèt bō (sette buoi in italiân), parôli che j antîgh Rumân a druvêven per sgnêr al sèt e-stèli ed l' Ōrsa Magiōr, cun còst a spieghêven al muvimèint lèint che fân al strèli dintōren a la Strèla ed la Nôt. Da còst l'urégin ed la parôla settentrione, oséia nôt.

Al  pûnt Nôt Magnètich  l'é 'na diresiòun ch' la câmbia. Difâti sté Nord al câmbia ed 7' a l'ân. Incō al VAR (Variation angle) oséia al cambiamèint ed l'ângol l'é cumpâgn a 3°. Cla diresiòun ché l'é druvêda int i strumèint insém a j aparèc e insém al nêvi.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 270: Mezdé (301 words)


Al mezdé o mezgiōren (sud o meridione o mezzogiorno in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl. L'é  da cl'êtra pêrt ed la nôt e a piòmb a matèina e sîra.

Al mzdé geogrâfich l'é la diresiòun vêrs la pêrta bâsa ed la Tèra in dó la gîra dintōrna al só âş ciamêda  (Polo Sud in italiân). Al Polo Sud as câta int l'  Antartide. 

Al Mezdé Magnètich l'é la diresiòun vêrs , ch' as câta a 'na distânsa bèin pèrecîşa dal Pôlo dal Mezdé geogrâfich.

L'é la diresiòun a dréta ed chi guêrda vêrs matèina e a mansèina ed chi guêrda vêrs sîra.

L'ângol che gh'é tr'al pès ch' l'unés la Tèra al Sōl a mezdé e al piân ed l'urizûnt dal pôst, l'incrûşa l'urizûnt dal pôst insém a la sfēra celèsta int al pûnt ciamê Mezdé.

Int l'  la diresiòun dal mezdé la vîn sgnêda da la puşisiòun dal Sōl int al mumèint ch'al rîva al mâsim insém al meridiân dal pôst.

Al parôli Mezdé dal mònd (Sud del mondo in italiân) al vîn despès druvê per sgnêr dal nasiòun pió puvrèti e mēno şvilupêdi, che in pió pêrt as câten int l' . Pió in generêl al Mezdé al sègna regiòun particulêri int 'na nasiòun: int al  chêş ed l'Itâlia cun sté parôli as segnén i teritôri ch'ēren dal vèc Règn dal Dō Sicéli

Int i Stêt Unî, al parôli al Mezdé al vîn druvê per arfêres a i Stêt ch' a 's în divîş da l'Uniòun al tèimp ed la Guèra ed sucesiòun americâna.

Int al fōli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un  més a mezdé ch' al tgnîva só al quarciòun: . 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 271: Sîra (258 words)


Sîra (ovest o occidente o ponente in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed matèina e a piòmb ed Nôt e Mezdé.

Sîra l'é la diresiòun in dó al Sōl câla int al giōren che al dó l'é lòngh cumpâgn a la nôt.

L'urégin ed la parôla ovest  la deşvîn dal francèiş ouest, che a só vôlta al deşvîn dal tedèsch west ch' al deşvîn dal svedèiş wester e dal gôtich vasi. Vâsi al deşvîn prubabilmèint da l'istèsa raîş sancrita vas'-ati (nôt) da dó deşvîn al latèin ves-per (sîra) per sgnêr al pûnt in dó al câla al Sōl. La parôla vèsper (vespri in italiân) l'é armêşa in italiân apûnt per sgnêr al j urasiòun ed la calêda.
Int al léngui rumânzi a s'é unî l'artécol a la parôla west e acsé còsta l'é dvintâda ovest.

Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un  a sîr ch' al tgnîva só al quarciòun: , a cunfērma ed l'urégin ed la parōla int i paèiş frèd.

Cun l'Ovest despès as vōl arfêres al nasiòun ocidentêli. Quând al vîn druvê in sté sèins, al pōl vrèir dîr tânt lavōr da la NATO, a Europa e Nord Amèrica, cun o sèinsa Giapòun, fîn a l'intēra civiltê ocidentêla

Int la Cina préma ch' la dvintés modêrna, l' ovest al sgnêva la tèra dal Budda e al pôst da dó deşvînen al sâcri scritûri budésti

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 272: Léber dal j Ōri (355 words)


Al Léber dal j Ōri (Libro delle Ore in italiân) l'é la colesiòun dal j ōri dal funsiòun per i diferèint peréiod ed l' ân dal funsiòun. Per sècol ûn di léber ch'l'ēra in tót al faméj o int al comunitê che prîven permètres 'd avèir di léber.
Ânca dōp ch'é gnû fōra la stâmpa, i lèber dal j ōri, ânca còl di pesunâg civîl potèint, l'armâgn cme sègn de stéma e 'd amōr per l'êrt. L'é dvintê bèin prèst, un quèl réch pr' al valōr dal miniadûri. Tra i léber dal j ōri pió cgnusû a 's arcôrden quî ed Filippo II 

Al comunitê di frê, acsé cme còli di canônich, ēren sôliti recitêr al j ōri tót insèm, in côro int la cēşa o int la sêla dal riuniòun di cunvèint e dal cēşi. Per còst al léber dal j ōri l'ēra ónich, e spieghê splendidamèint cun dal figûri.

Ed fiâch a l'edisiòun pió impurtânta, cun tóti i tèst da letûri e di sêlem, bèle int al medioēv, è stê mandē fōra un sûnt ciamê breviâri 

Cun al Cuncéli ed Trēnto al Breviâri, invēce, l'é dvintê un quèl ch' al gnîva druvê tót i dé, intèiş, però, cme tèst ch' as prîva purtêr in gîr facilmèint, che però al permetîva a l'òm ed cēşa ed recitêr l' Ufési dal j ōri sèinsa druvêr ed j êter tèst. Ògni persòuna ed cēşa l'ēra ublighê avèirel e a recitêr al relatîvi urasiòun int al ōri canônich cmandêdi, mó an n'é mia pió stê capî, sêlov pôch chêş cme i Vrèsp grând, cme un quèl da fêr insèm, mó cme 'n' urasiòun personêla.

I muvimèint ed j òm ed la cēşa, ânca quî di zōven, a metê ed j ân '50, a tōrnen a catêr al valōr dal léber dal j ōri ânca p'r i civîl. Cla pîga ché l'é stêda cunfermêda dal Cuncéli Vaticân II, ch'l'à rèiş pió fâcil l'impalcadûra:

Còst l' à purtê a un fiurîr 'd edisiòun, tradòti int al léngvi comûni.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 273: Sân Prôsper Strinê (209 words)


Sân Prôsper Strinê o Sân Prôsper cm' al vîn ciamê da j arzân (San Prospero Strinati o Villa San Prospero Strinati in italiân - San Prosperi de Striniate in Sub. Regii in latèin); l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Rèz int la zôna a nôt e a 3 km dal cèinter ed la sitê. Ed fât la burghêda l'é bèle saldêda a la zôna ed la sitê cun al dvintêr acsé un quartēr dal cèinter.  Al teritôri ed la frasiòun ed Sân Prôsper l'é al cèinter ed 'na zôna in grôsa trasfurmasiòun. Difâti ché a gh'é al caşel ed Rez ed l'autostrêda Milân-Napoli e i famōş pûnt ed l'austostrêda ed l'architèt famōş in tót al mònd Santiago Calatrava, ch' l'à fât ânch al prugèt ed la quaciadûra dal pôrti 'd entrêda e usîda ed l'A! e 'd lsa stasiòun ed la ferovéia  TAV, ch'în drē fêr a Mancaṣêl
A Sân Prôsper int 'na zôna ed 32 èter, ì stê fât, int al 1990, al prém Bôsch ed la sitê ed Rèz, che praticamèint l'é 'ma ricostrusiòun dal bôsch ed la pianûra padâna acsé cme l'ēra int al Medioēv.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 274: Don Camél e i sō fedēl (280 words)


Don Camél e i sō fedēl (tétol in italiân: Mondo piccolo. Don Camillo e il suo gregge) l'é la secònda colesiòun ed racûnt (o rumânz a puntêdi ) dal giurnalésta e scritōr italiân Giovannino Guareschi.

La préma publicasiòun la 's arfâ al 1953 sòt a l'editōr Rizzoli drēda a la spînta dal grôs sucès ed la préma colesiòun, Don Camél, da dó l'é stê trât, l'ân préma, Don Camél. Ânca cla secònda colesiòun ché la gh' à un grôs sucès e la vîn turnêda stampêr soquânti vôlti.

L'ôvra, divîşa in quarantenōv puntêdi a ch'la fà pêrt ed la sèria Mondo Piccolo, l'é mésa incòra int l'ambijnt d'un paèiş ed la  bâsa a nuêtr scgnusû (Bersèl al vîn siēlt per girêregh i félm) cun al strâp ed la sèria di nōv racûnt Storie dell'esilio e del ritorno che sucēden int al paèiş ed Monterana dōve Don Camél al vîn mandê per pôch tèimp dal vèschev.

Don Camél e i sō fedēl al cûnta al j avintûri da réder dal prēt ed campâgna, Don Camél, sèimper in lôta cun al séndech Pepòun. Adèsa impgnê cun al j elesiòun o cun al tentatîv ed fêr in Itâlia al prém kolkhoz.

I racûnt ed Guareschi a dân, int al fêr réder, un spachê, quêşi cumpâgn, dal vîver int al campâgni 'd l'època, dal virtó e dal mişèri dal paèiş, dal bruşōr fra i catôlich e i comunésta int al pió lêregh senâri ed l' Itâlia dal dôp guèra.

Giovannino Guareschi Don Camillo e il suo gregge – 1963 – Rizzoli - pp. 442

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 275: Don Camél e i zōven 'd incō (228 words)


Don Camél e i zōven 'd incō (Don Camillo e i giovani d'oggi in italiân) l'é l'ûltem di rumânz ed la sèria Mondo Piccolo ed Giovannino Guareschi publichê int al 1969 dôp la só môrt. 

La cûnta i fât dal pâroch  Don Camél e dal séndech Pepòun (che int al mèinter l'à cambiê la só uficîna cun un salòun p'r al mâchini ch' al vènd ânca 'd j eletrodomèstich) int j ân '60. Dvintê vèc, i dû amîgh- nemîgh as câten in un mònd cambiê da i fât int l'Eurôpa orientêla, da la şvôlta cinèişa (crîşi tra la Cîna e la Rósia) e dal Cuncéli Vaticân II. A dêr dal râcli a gh'é da 'na pêrt Michele ciamê Velēno (l'ûltem di fiō 'd Pepòun), câp ed 'na bânda ed caplòun dal pôst, e i spōş Bognoni (farmacésta, ed la sesiòun cinèişa) da cl'êtra Elisabetta ciamêda Cat (diminutîv ed Caterpillar, anvôda ed don Camél), al só murōş vèc e câp ed 'na bânda aversâria ed caplòun ed sitê, e al prēt zōven don Francesco ciamê don Chichì (pâroch zōven duchê al Vaticân II)
Tra i tânt fât, ch' a ghàn cme sfònd ânca l'aluviòun nasionêla dal 1966, la stôria la finirà cun al matrimòni ed Velēno e Cat.

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  trâta da .Guêrda la  per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.




#Article 276: Don Camél (rumânz) (218 words)


Don Camél. Mònd céch (tétol uriginêl dal mêrs 1948 in italiân Mondo Piccolo. Don Camillo), l'é la colesiòun pió cnusûda ed racûnt (o rumânz a puntêdi dal giurnalésta e scritōr italiân Giovannino Guareschi. La prèma publicasiòun l'é dal 1948 ed la Rizzoli.

Don Camél l'é lôvra préma ed 'na sèria (Mondo Piccolo) ambijntêda in un mia precişê cèinter céch ed la bâsa padâna, e mésa al cèinter di fât cômich, mó quêşi cumpâgn 'd un pâroch ed campâgna Don Camél, e dal séndech comunésta e mecânich dal paèiş, Pepòun, amîgh-nemîgh int l' Itâlia dal dôp guèra.

Ed grôs sucès, l'ôvra l'é stêda ternêda a publichêr dimòndi vôlti e a n'în vîn trâta, int al 1952 ânca un prém adatamèint pr' al cìnema dal tétol Don Camél, cun pruragumnésta Fernandel (Don Camél) e Gino Cervi (Pepòun),e ambijntêda a Bresèl, in pruvîncia ed Rèz.

A Bresèl, al pâroch don Camél e al séndech comunésta Pepòun, aversâri in polética e int al j idèj, as quistiòunen al j âlmi di cumpaeşân. Tra fât cômich e dichiarasiòun ed bòun sèins popolêr. Al lōr quistiòun as sêren só int la scambièvel indulgînsa.

Soquânt fât cômich:

Don Camillo. Mondo piccolo -  Giovannino Guareschi – sèria Scala italiani pp.360 Rizzoli - 

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun ed   trâta da .
 




#Article 277: Jurgis Matulaitis (123 words)


Jurgis Matulaitis (Jerzy Matulewicz in Pulàc; 
Lūginė, 13 d'avrìl 1871 - Kaunas, 27 ed znèr 1927) l'è stä un Arcivèsc católic Litüän, pruclamä beàt da papa Giuànn Pàul II in dal 1987.

Nasìd a Lūginė al 13 d'aprìl dal 1871 al g'hava sètt frèr, in dal 1889 l'è 'ndä in Pulógna, parchè gh'è mòrt sò per e sò mèr.

L'è dvantä prèt in dal 1898 in d'la Congregatio Clericorum Marianorum, e l'è dvantä Supariùr in dal 1911. Cunsacrä vèsc ad Vilnius in dal 1918, l'ha lasä in dal 1925 par turnä a fà al prèt misiunäri. Infati, in dal 1926 l'ha visitä 92 paròchi in Amercia.

L'è mort al 27 ad znär 1927. Papa Giuànn Pàul II l'ha pruclamä beàt in dal 1987.




#Article 278: Napulitàṅ (325 words)


Al Napulitàṅ (Nnapulitano dit da lōr) 'l è na léngua rumànśa arcgnusùda uficialmènt da 'l UNESCO cuma léngua e patrimòni dl'umanità. In śónta a 'l Itagliàṅ, al s dascór in Campâgna e, cun soquànti difarénsi, in Lucàgna, in dla Calâbria dal nord, in dal Mulîṣ, in dal Pùglia e in dla part dal Lasi davśèṅ a 'l Caśertàṅ, faghénd part dal grup di dialét meridiunài.

Al Napulitàṅ, cuma 'l itagliàṅ, al daśvèṅ da 'l Latìn. A s créd che in d'l Itâglia sèntar-meridiunàla, anc prima di rumàṅ, a s dascurìs 'l Ósc e al Grèc, quést chè in di dintóran ad Nàpuli in fiṅ a 'l II-III sècul.

Sóta gl'Aragóna al Napulitàṅ 'l è stâ śibî par dvintàr la léngua uficiàla dl'Aministrasiòṅ (a s druàva ad fat 'l Itagliàn), ma dòp la tiràda via dal sò pòst ad Fedrìg I a n s 'n è fat gnint.

In Napulitàṅ da spés al vucàli sénsa 'l asènt insìma i n vènan diti minga bèṅ e ciàri ma a s dróva un sòṅ sentràl, ciamâ da i linguìsta schwa e cgnusû cun al sìmbul IPA /ə/. In dal francéś al s cata in dla paròla petit o quànd i calabréś i dìśan Milena (/mələnə/). Dit quést, al vucàli i èṅ pò scriti listés cuma in Itagliàṅ, tgnind a drē a la tradisiòṅ.

Cuma par 'l Itagliàṅ, anc in Napulitàṅ a s cata al fenòmen d'l arfursamènt sintàtic ma cun dal règhli difarénti.

Soquànti atri difarénsi ad prunùncia in di cunfrònt d'l Itagliàṅ i èṅ qvisti chè 'd sóta:

Al Napulitàṅ al dróa al sèt vucàli d'l itagliàṅ ma anc la schwa /ə/ al pòst dla O e dla E quànd i n gh'àṅ minga 'l asènt insìma. Stésa ròba par la A in fiṅ ad paròla, sèmpar s'la n gh'à briśa 'l asènt insìma.

Chè 'd sóta a gh'è al tèst dal Paternòstar in Napulitàṅ cun la tradusiòṅ in Emigliàṅ (Miranduléś) e in soquànti atri léngui meridiunàli.




#Article 279: Śvedéś (402 words)


Al Śvedéś (svenska) l'è na léngua ch'la fà part dal grup urientàl dal léngui scandinàvi, cgnusû anc cuma grup setentriunàl dal léngui germànichi, e l'è druàda da piò ad déś migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Śvèsia, in soquànti parti dla Finlàndia e in dagl'Ìśuli Åland. Daśvgnénd da la léngua in cumùṅ di antìg Vichìng, al s davśìna dimóndi a 'l Nurvegéś e, in na sèrta manéra, anc a 'l Danéś.

Al Śvedéś 'l è dvintâ la léngua uficiàla dla Śvèsia sōl a far data dal 1 ad Luj dal 2009. La léngua ch'la s dascór al dè 'd incō la s ciàma nusvenska (Śvedéś 'd adès).

Al Śvedéś al gh'à dimóndi più vucàli in cunfrònt a 'l emigliàṅ (scriti a, e, i, o, u, y, å, ä, ö). I pōlan èsar lunghi (in gènar prima dna cunsunànta curta) o curti (in gènar prima dna cunsunànta lunga).

Al Śvedéś, cum a sucéd da spés in dal léngui germànichi, al gh'à al gènar nèutar, ma, cuntrariamènt a 'l Tedèsch, al n fà briśa difarénsa fra paròli fémni e masći, miténd-li insém in un grup dit gènar cumùṅ. 

I sustantìṿ i pōlan èsar singulàr o plurài.

In Śvedéś a s dróa sèmpar -en p'r i nóm singulàr cumùn e -et p'r i nóm singulàr nèutar. 'L artìcul indeterminatìṿ al s mét sèmpar prima dal sustantìṿ.

'L artìcul determinatìṿ invéci a s śònta in fónd a 'l sustantìṿ.

P'r i prurài i sufìs i èṅ però difarènt: -na par quéi cumùṅ e -en o -a par quéi nèutar.

Quànd al nóm al s cumpàgna a 'n agetìṿ, al sufìs al rèsta, ma a gh'è anc 'n artìcul mis lè a pòsta (artìcul + agetìṿ + nóm, 'l órdan 'l è quést chè), den p'r al cumùṅ singulàr, det p'r al nèutar singulàr, de p'r i nóm plurài.

Cum a sucéd par dagl'atri léngui scandinàvi, al Śvedéś (mudéran) l'è una dal pòchi léngui indoeuropee ch'al n cógnuga minga i vérub a secónd dla parsòna e dal nùmar ma al dróa sōl na fórma verbàla par tut. Tant par dir-'n una, al preśènt indicatìṿ dal vérub èsar, che in Miranduléś al gh'à siē fórmi, in Śvedéś al rèsta sémpar är.

'L auśigliàri in Śvedéś 'l è sémpar al vérub ha (=avér).

Nùmar da 0 a 10: noll (śèr), en/ett (òṅ), två (dū), tre (tri), fyra (quàtar), fem (sinc), sex (siē), sju (sèt), åtta (òt), nio (nóṿ), tio (déś).




#Article 280: Turc (395 words)


Al Turc (Türkçe) l'è na léngua altàica ch'la fà part dal grup dal léngui turchi e ch'l'è druàda da 125 migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Turchìa, Cipri, Muldàvia, Kosovo, Germâgna e àtar pòst incóra.

Al Turc 'l éra dascórs in d'l Impéri Utumàṅ e al druàva na versiòṅ cambiàda d'l alfabét àrab. In dal 1928 al presidènt Mustafa Kemal Atatürk, ch'al vliva muderniśàr la Turchìa, 'l à mis a da na banda 'l alfabét àrab tulénd a 'l sò pòst quél latiṅ mudificâ.

Al Turc l'è na léngua ch'la tîṅ a drē a l'armunìa dal vucàli: quést a vōl dir ch'in na paròla i gh pōl'n èsar sōl dal vucàli dal stés grup, palatàli o velàri.

Al vucàli a, e, i, o, u i èṅ cumpàgni a 'l vucàli d'lItagliàn (o dal Fraréś/Miranduléś, cun la O e la E saràdi, la [ɛ] e la [ɔ] difàti in Turc i n gh'èṅ minga). La ü invéci la s lèś cuma in dla paròla putèṅ dita da 'n Mantṿàṅ (pütlét). Stésa ròba par la ö ch'la s lèś cuma in dla paròla fóra dita da 'n Mantṿàṅ (föra). La I sénsa puntèṅ insìma la gh'à un sòṅ difarènt da quéla ch'la gh 'l à.

Al vucàli cun al ségn ^ insìma (asènt circunflès) i èṅ lunghi, cuma in emigliàṅ. La stésa ròba la sucéd quànd a s cata la létra ğ ch'la sarvìs sōl a ślungàr la vucàla ch'la vèṅ prima (la paròla dağ, ch'la vōl dir muntàgna, difàti la s lèś daa).

Al cunsunànti turchi i èṅ cumpàgni asè a quéli d'l emigliàṅ a part quìsti chè 'd sóta:

Al Turc, cum anc al Finlandéś e 'l Ungheréś l'è na léngua aglutinànta, cun dal paròli ch'i s fànan sù miténd insém di pès indipendènt, paròli curti cun di sufìs śuntâ in fónd.

Cum a sucéd anc in dal Giapunéś e in dal Latìn, al fraśi i s fànan miténd prima al sugèt, pò 'l ugèt e a la fiṅ al vérub (léngua SOV).

La gramàtica la tiṅ a drē bèṅ a 'l sò règhli, difàti in Turc a gh'è sōl un sustantìṿ minga regulàr (su ch'a vōl dir àqua). Stésa ròba p'r i vérub (èsar ch'al fà paṅ par sò cònt).

Nùmar da 1 a 10: bir (òṅ), iki (dū), üç (tri), dört (quàtar), beş (sinc), altı (siē), yedi (sèt), sekiz (òt), dokuz (nóṿ), on (déś).




#Article 281: Róra (531 words)


La Ròra (Quercus robur second la clasificasjón ad Linneo o Farnia in italjan) l'è un albär c’al perda il foji d’avton, d'la famìja d’il Fagaceae. 

La s’càta principalmént in t’la pianura Padana e l’è la querza pù difusa in Europa.

L’è na pianta pran granda, la cressa lentament e la viva par pran temp (anca divers secoj). As calcola che cert esemplär j’apjn mucié pù ad 1000 an ed vìta. In t’al Parc dal Delta dal Po Veneto, in provincia ad Rovig, gh'è la Querza ad San Basilj, na róra con pù ad 500 an. 

La róra l’è un albär dal portamént maestós e elegant, con un capèl laräg bombén e da la forma rotonda e irregolära. La rìva a n'altessa dai 25 ai 40 m, na qualca volta la rìva anca ai 50. Al trus l’è dritt e robust e a drè tèra al se slärga; i brocc con al passär dal temp i dventin sempär  pù masèss, nodos e contort.
 

La Cortessa che quand la pianta l’è gion’va l’è lissa, in t’il pianti adulti la dventa ad color griz-scur e profondamént fessuräda.

Il Foji, longhi dai 7 ai 14 cm, i cródin d’avton, con picol curt bombén, mja plosi, ad forma oboväda e do orecci picen’ni a l’inéssi  dla foja. La pagina a sora l’è ad color verd scur, cola sóta la gh’a un rifles c’al tira al blu.

L’è na una pianta monoica, ca vól che ogni albär al porta fior ad tutt di i ses. I fior masc’ is presentin cme filament giald; coi fem’na j’en da 1 a 3 insimma a un long picol.
La fiorisa vers vril-magg.

I frut che tecnicament  j’en di achenio, is ciamin gianda. J’en long infin’a 4 cm, ad forma ovala-slongäda, con na cupola ruvida e cuaciäda ad plachi a forma ad romb c’la j’a cuàcia  pù o meno pr’un quärt. Al color al va dal verd ciär al maron man in man cla maduréssa. Cressin da lor o a grup infin’a 4 giandi. I maduressin l'avton dop che la pianta l’è fiorida.

Da ch’indré la róra fa formäva d’il grosi foresti in t’la pianura Padana. L’as càta ancóra incó in t’il campagni cme pianta isoläda e la s’càta anca in t’i pärc ad cità e in giardén molt grand. 
 
La crèssa principalmént in t’il aeri europèi continentäli, da spèss la forma di bosch e la riva infin’ai 800–1000 m. La s’adàta a tutt i tipo ed tèra anca s’la preferissa coi profond, con dl’acqua. La résista ben al zel  e la vol dal cäld in istè e molta luza.

È la querza pù difusa in Europa, e la viva da la Scandinavia, a l’Irlànda, a la Turchja infin’al Caucaso. In Italia l’as càta in tuti il región meno che in Sardègna e in Puglia.

La róra l’è coltiväda pr’j rimboschiment e pr’al so lègn pregié . Al lègn ad color maron ciär, resistent, tgniss, durévol, l’è péz (péz spécific 0,75 kg/dm3). Al vén drové par costruir di mobil pregié, bóti par vén e liquór. 
Da ch’indré l’era anca bon ben droväda par costruir il nävi e il bärchi. 

La vén anca droväda cme pianta simbionte par la coltivassión dla trifola.

 




#Article 282: Opi (220 words)


L’Opi (Acer campestre second la clasificasjón ad Linneo) l'é un albär mja tant ält (18 –20 m) c’al perda il foji d’avton, d'la famìja d’il Aceraceae.  L’è facil catärel in t’i bosc, dal mär infin’ai 1500 m.

 

Albär mja tant gros (al pol rivèr al màsim ai 18-20 m d’altèsa) con un trus -che ed spès l’è miga tant dritt e pin ed broc- c'al pòrta un capèl rotond. La scòrsa l’è maron'na fesuräda a formèr dil plachi regoläri. I sproclen i’en sutil.

Fóji  sempji, larghi pu o meno 5-8 cm, dal bord intrég e ondulé con 5 o 3 gòbi, con piccól, verd scur. I van ben da där da magnär al bestj.

I fiór j’en vérd e picén e i venen fóra vèrs vril-magg insèma al fóji.

I frut i g'an di alèti che quanda i caschén i g’fan fär un much ed giravolti in manéra ch'i vaghén al pu lontan posibil.

I fiór ad l’opi i van bèn par fär fär 'dla méla ai besjón.

Al lègn l’è ciär, dur e pès, e al rènda bén s'l'è brusè.

L’è na pianta mja tanta gròsa cla soporta ben il scalvaduri. L’è städa dróväda bon ben da ch’indrè par tgnir su i filèr ed vida.
Incò l'é drovè cme albär ornamentäl e anca cme pianta da fär dil sési.




#Article 283: Santa Catarina (114 words)


Santa Catarina (in Portoghês: Estado de Santa Catarina) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al cunfëina a Nord cul stä dal Paraná, a sud cul stä dal Rio Grande do Sul, a est con l'Ucèan Atlàntic e a ovest cun l'Argentëina; al fa part ad'la Regiòun Sul.

In dal 2010 al g'hava 6.248.436 abitänt e 'na süparfìs ad 95.346.181 km2, quasi tàme l'Ungherî.

L'è un stä culunizä a bòta da da 'imigrä dl'Europba: i Spagnöi bèle in dal 1542, i Partüghès in dal 18esim sècul; i Tudësc e i Tagliàn in dal 19esim. La qualità d'la vita all'è bùna a bòta, scùnda apëina al Distrito Federal.

I sò sitê pusä impurtant i'enn: 




#Article 284: Universitê de Stêt ed Feira de Santana (128 words)


L' Universitê de Stêt ed Feira de Santana (al nòm uficêl l'é Universidade Estadual de Feira de Santana,  Università di Stato di Feira de Santana in italiân, Universitas Studiorum Feira de Santana in latèin) in lètri UEFS l'é 'n' universitê ed Feira de Santana, a Bahia, int al Brasil. 
L'é nasûda int al 1976 , cun al permès dal decrēt federêl N.77496, arcgnusûda cun decrēt ministeriêl N.874/86 dal 19/12/96 e dal decrēt de Stêt 9271 dal 14/12/2004, al j UEFS in drē a şlarghêres a la şvêlta, în preşèinti in cîrca 150 cmûn dal teritôri dal cèinter e 'd l'êlta Bahia.
Adèsa l'universitê la gh'à 27 cōrs ed lâvrea, ch' la zibés 765 pôst p'r al têrs grêd, cun 'na mèdia ed 17,85 candidê per pôst a sēder.




#Article 285: Minas Gerais (168 words)


Minas Gerais (in Portoghês: Estado de Minas Gerais) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al fa part ad'la Regiòun Sudeste. La sò capitäla all'è Belo Horizonte e in dal 2010 al g'hava  20.997.560 abitänt e 'na süparfìs ad 586.522,122 km2.

Al cunfëina a Nord cun Bahia , a Est cun Bahia e Espírito Santo, a Sud cun Rio de Janeiro e São Paulo e a Ovest cun São Paulo, Mato Grosso do Sul e Goiás.

A ghè béle nutìsia ad pupulasòn Indios in dal Minas Gerais in dal sécul XVI. Al nùm Minas Gerais i gl'hann dä parchè in sal sò teirtòri gh'è d'i mineräi a bòta.

Fra l'1892 e l'1910, 70.000 Itagliän i'enn rüa in dal Minas Gerais. I gnìvan da l'Emégglia-Rumâgna, Vènet, Calabria e Campania. Al dì dincò i'uriginäri Itagliän i'enn quasi 2 migliòn (10,6% d'la pupulasiòn): 1 migliòn a Belo Horizonte e al rèst in dal Süd dal Stä.

Belo Horizonte, Juiz de Fora, Uberlândia, Contagem, Uberaba, Governador Valadares, Betim, Montes Claros, Ipatinga.




#Article 286: Distrito Federal (146 words)


Al Distrëtt Federäl (in Portoghês: Distrito Federal), al sarëss praticamëint al 27° Stä dal Brasil, anca sall'è mìs cunsidarä un Stä vèr e pròpri. In dal sò teritòri a ghè Brasilia, la capitäla federäla dal paès. Al Disträtt in dal 2015 al g'hava 2.977.216 abitänt e 'na süparfìs ad 5.780 km2.

Al fa part ad'la Regiòun Centro-Oeste.

Bèle in dal 1922 i pulìtic i'avan pansä da purtä la capitäla da Rio de Janeiro püsä dëintar, m i gh'enn mìa riasì. Apäina in dal 1955, al presidëint Juscelino Kubitschek all'hà dìt püblicamëint c'al vurìva spustä la capitäla, e i laurä i'enn cumanciä in dal 1956, cun la custrüsiòn dal Catetinho, a Gama.

I strä e i cà da la sitä nova i'ènn stä prugetä da Lucio Costa e Oscar Niemeyer. Al trasferimëint e la stabilisasiòn dla sitä al gh'è stä vers i ann 1960-1970.

Taguatinga, Gama, Guará.




#Article 287: Bahia (196 words)


Bahia (in Portoghês: Estado da Bahia) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, e la sò capitäla all'è Salvador Bahia e in dal 2016 al g'hava 15.276.566 abitänt  e 'na süparfìs ad 564.733,177 km2.

Al fa part ad'la Regiòun Nordeste.

Al partüghès Pedro Álvares Cabral all'è rüä in dal 1500 indùa gh'è Santa Cruz Cabrália (a süd ad Bahia); infàti la tradisiòn la dìs cà Bahia all'è stä la premma capitäla dal Brasil. Dal mâg 1624 a l'aprìl 1625 l'è stä ucüpä dai Ulandès. 

In d'i sècui 16° e 17°, Bahia l'è stä un cëintar impurtänt par la cultivasiòn d'la càna da sücar; ell'è anca tèra indùa gh'è a bòta cacào e tantìsim mineräi.

In dal secul 18° gh'è, pürtròpp stä un gran tràfic d'i sciäu nègar; infàti, incö, la cuncentrasiòn püsä forta d'i Brasigliän ad culù all'è pròpi a Bahia.

Incö Bahia, all'è un impurtänt cëintar türistic cugnusìd in tütt al mònd.

A Bahia a i'enn nasìd tantìsim müsicista, tàme: Carlinhos Brown, Dorival Caymmi, Gal Costa, João Gilberto, Gilberto Gil, Daniela Mercury, Ivete Sangalo, Caetano Veloso e sò suräla Maria Bethânia.

All'è anca la tèra d'i grüpp müsicäi Ara Ketu, Ilê Aiyê e Olodum.




#Article 288: Valòn ünificä (108 words)


Al Valòn ünificä (Rifondou Walon e in Francés Wallon Unifié o Orthographe Wallonne Commune) all'è 'na növa tipulugìa urtugräfica d'la Lengua valona, una lengua rumanza ch'as parla in Bélgi e in d'una quäl part ad'la Franza e dal Lussembûrgh.

All'è 'na tipulugia ch'la s'mëtt in cuntrapusisiòn al Sistema Feller.

Al Sistema Feller all'era un furmä urtugràfic funètic ch'al cambiva da ragiòn a l'ätra a scunda dal dialëtt e d'i patois ch'ass cumpagnava. All'è mìa 'na lengua ünificä, parchè tütt i parlan sëimpar al sò Valòn tradisiunäl.

Al Valòn ünificä al sa bàsa ins'i diasistemi, lëtri o insèma ad lëtri ch'i pödan vìss prununciä diferëint a scònda d'la ragiòn.




#Article 289: Tüniṡia (109 words)


La Repüblica ad Tüniṡia (in Àrab الجمهورية التونسية, prun. al-Jumhūriyya al-Tūnusiyya), o admèTüniṡia a l'é un stät ad l'Africa dal Nord bagnä dal Mar Mediterràni; al cunfëina cun l'Algeria e la Libia a sud e a est.

In Tüniṡia la lëingua üficiäla a l'é l'arab, ma i pärlan anca francés e i capìsan a bòta l'italian. 

I sò presidëint i'en astà Habib Bourguiba, Zin el Abidine Ben-Alì, Fouad Mebazaâ, Beji Caid Essebsi, Mohamed Ennaceur e adès Kais Saied

Al 98% ad la pupulasiòn i'enn musülman, ma ghè anca i'ebrei (1%), e i cristiàn (1%). I catòlic i en 20.000, cun al sò vescuv, ch' al sa ciama Ilario Antoniazzi.




#Article 290: Octave Mirbeau (160 words)


Octave Mirbeau (1848-1917) 'l è stâ un un giurnalìsta e scritór fransēś, cunsiderâ al più grand espunènt dal impressiunìśum, cgnusû principalmènt p'r i sò Le Journal d’une femme de chambre (1900) e Les affaires sont les affaires (1903), un chèplavåur. 

Al nas in dal vilàǵ ad Trévières, Calvados (Fränza), al 16 ad Favràr dal 1848, in d'una famìglia burguesa. 

Al và a scòla dai Gesüiti Saint-François-Xavier, a Vannes (1859-1863). Dal 1873 l'andè a París e al tacò a guadagnàr-as da vìvar scrivénd e dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ : al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl L’Ordre de Paris. In dal 1883,  l'à fondè na rivista, Les Grimaces. In dal 1886 l'ha cumanciä a vìss cugnusìd : al pùblica Le Calvaire. 'L an dòp al spóśa Alice Regnault. L'è dvantä amìs ad Claude Monet, Auguste Rodin e Camille Pissarro.

L' intrèva in dl' Acadèmia Goncourt in dal 1900.

L'è mòrt a Parìś al 16 ad Favràr dal 1917.




#Article 291: Elèinc ed paróli 'd lēś latèini (615 words)


Chè a seguìr, la lista del paróli 'd lēś in latèin ch'i cumparìsen anc al dè 'd incō un pò in tùt al mònd in dal descòrer del lēś, e ch'i deśvìnen da 'l lór druamèint antìg a partìr dal descòrer giurìdic romàṅ:

A fortioriA mensa et thoroA posterioriA prioriA quoAb extraAb initioAb intestatoAffidavitActiones liberae in causaActus reusAd colligenda bonaAd hocAd hominemAd idemAd infinitumAd litemAd personamAd probationemAd substantiamAd quod damnumAd valoremAccipiensAffidavitAliud pro alioAlter egoA mensa et thoroAmicus curiaeAnimus nocendiAnteArguendo

Bona fideBona vacantia

Cadit quaestioCapitalCaptatio benevolentiaeCasus belliCauseCaveatCaveat emptorCertiorariCeteris paribusCogitationis poenam nemo patiturCompos mentisCompos suiCondicio sine qua nonConsensus facit legemConsuetudo pro lege servaturContraContra bonos moresContra legemContradictio in adjectoContra proferentemCoram non judiceCorpusCorpus delictiCorpus detinendiCorpus jurisCorpus juris civilisCorpus juris secundumCui bonoCuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferosCuius regio, eius religioCulpa in vigilandoCuria advisari vultCustos morum

De bonis asportatisDebellatioDe bonis non administratisDe cuiusDe die in diemDe factoDe futuroDe integroDe jureDe lege ferendaDe lege lata Delegatus non potest delegare De minimisDe minimis non curat lexDe mortuis nil nisi bonumDe novoDe probrumDe quaDe repetundisDefalcationDe viDictaDictumDies a quo non computatur in terminoDoli incapaxDomicilium citandi et executandiDubia in meliora partem interpretari debentDuces tecum

Ei incumbit probatio qui dicitEjusdem generisEo nomineEptio non tollit locatumErga omnesErgoErratumEsseEt alEt ceteraEt seqEt uxorEx aequo et bonoEx anteEx cathedraEx concessisEx delictoEx facieEx gratiaEx nuncEx officioEx parteEx postEx post factoEx proprio motuEx relEx turpi causa non oritur actio Exempli gratiaExpressio unis est exclusio alteriusEx tunc

Facio ut desFacio ut faciasFalsus procuratorFelo de seFerae naturaeFiat justitia ruat caelumFiduciaryFieri faciasFlagrante delictoForum conveniensForum non conveniensFunctus officio

GravamenGuardian ad litem

Habeas corpusHabemus Papam

I.e.IbidId estIdemIgnorantia juris non excusatIllo temporeImprimaturIn absentiaIn cameraIn curiaIn esseIn extensoIn extremisIn flagrante delictoIn forma pauperisIn futoroIn haec verbaIn lieuIn limineIn loco parentisIn omnibusIn pari delictoIn pari materiaIn personamIn plenoIn prope personaIn propria personaIn reIn re ipsaIn remIn situIn solidumIn terroremIn terrorem clauseIn totoIndiciaInfraInnuendo (paróla latèina)Inter aliaInter arma enim silent legesInter rusticosInter seInter vivos IntraIntra fauces terraIntra legemIntra viresIntuitus personaeIpse dixitIpsissima verbaIpso factoIus exclusivae Ius publicum europaeumIus sanguinis

Jura novit curia Juratjuris et de jureJusJus ad bellumJus civileJus cogensjus communeJus gentiumJus in belloJus inter gentesJus naturaleJus primae noctisJus sanguines Jus soli

LacunaeLeges humanae nascuntur, vivunt, moriunturLegitimeLex communisLex lataLex posterior derogat prioriLex retro non agitLex scriptaLex specialis derogat legi generaliLex superior derogat legi inferioriLiberum vetoLingua francaLis pendensLocusLocus delictiLocus in quoLocus poenitentiae

Magna CartaMagnum opusMale fideMalum in seMalum prohibitumMandamusMare clausumMare liberumMens reaModus operandiMos pro legeMotion in limineMutatis mutandisL.S. locus sigilli

Ne exeatNe bis in idemNemo dat quod non habetNemo debet esse iudex in propriaNemo iudex in causa suaNemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habetNemo sibi titulum adscribitNexusNihil dicitNilNisiNisi priusNolle prosequiNolo contendereNon bis in idemNon compos mentisNon constatNon est factumNon faciat malum, ut inde veniat bonumNon liquetNon obstante verdictoNon profitnon sequiturNota beneNulla bonaNulla poena sine legeNullum crimen, nulla poena sine praevia lege poenaliNunc pro tunc Nemini res sua servit 

Obiter dictumonus probandiope legisOpinio juris sive necessitatis

Pacta sunt servandaPar delictumParens patriaePater familiasPendente litePerPer capitaPer curiamPer diemPer minasPer proPer quodPer sePer stirpesPersona non grataPosse comitatusPost mortem: dopo la mortePost mortem auctorisPraetor peregrinusPrima faciePrimogeniturePrius quam exaudias ne iudicesProbatio vincit praesumptionemPro bonoPro bono publicoPro formaPro hac vicePro perPro rata temporisPro sePro tantoPro temPro temporePro veritatePropria persona

QuaeriturQuaereQuantumQuantum meruitQuasi Quid pro quoQui pro quo Quo ante Quoad hoc

Ratio decidendiRatio scriptaRebus sic stantibusRes judicataRes gestae: Fatti accadutiRes ipsa loquiturRes judicataRes nulliusRes publicaRes publica christianaRespondeat superiorRestitutio in integrumReiectis contrariis

Salus populi est suprema lexScandalum magnatumScandalum magnumScienterScintillaScire faciasScire feciSe defendendoSembleSeriatimSine dieSine qua nonSitusStare decisisStricto sensuSua sponteSub judiceSub modoSub nomineSub silentioSub poenaSubpoena ad testificandumSubpoena duces tecumSuggestio falsiSui generisSui iurisSui jurisSummum ius, summa iniuriaSuo motoSupersedeasSuppressio veriSupraServitus in faciendo consistere nequit

Terra nulliusTrinoda necessitas

Uberrima fidesUbi maior minor cessatUltra posse nemo obligaturUltra viresUno flatuUti possidetis

Vel nonVetoVice versaVideVidelicetVigilantibus non dormientibus aequitas subvenitVis major Volenti non fit injuria




#Article 292: Tèvla dal diferèinti bêś matemàtichi (106 words)


A s mèt in fila i prìm sèint nùmer a secònda dal diferèinti bêś da 'l 2 a 'l 20, ch'a s dróva in di sistéma numerêl: p'r eśèimpi, s'a tulòm la quinta riga, ch'la descòr dal nùmer 5 in dal noster sistéma decimêl ch'a druvòm tùt i dè, a s vèd in corespondèinsa edla prìma culòuna vertichêl ch'a gh'è lè 'd fiànc, che in dal sistéma in dla bêś 2 (dìt anca sistéma binàri), al 5 al dvèinta 1012; acsè cuma sèimp'r al 5 al dvèintarà (alśènd in dla só tersa culòuna lè 'd fiànc) un 123 in dla bêś numerèla 3, e vìa descurènd.




#Article 293: Wikimedia Foundation (127 words)


La Wikimedia Foundation l'è na fundasiòun mìa per guadagnèr. La s cata in di Stêt Unî. La Wikimedia Foundation la fà funsionèr soquànt progêt druènd l'idéa di wiki e 'l software MediaWìki. Chi progêt chè egl'ìn el Wikipèdii, i Wikisiunàri, i Wikiquòte, el Wikirsórsi, i Wikiniûś, i Wikibùcs, el Wikivèrsity, al Wikimédia Commons, al Wikidàta, i Wikivoyage, e 'l Meta-Wiki.

Tachê a la Wikimedia Foundation a gh'è di èter wiki-progêt più cìc, c'ma i Test Wikipedia, i  dla Wikimedia, Bugzilla, e 'l Wikimanìi.

La nutìsia dl aviamèint edla Fundasiòun la vgnìva dèda da 'l Jimmy Wales in dal 20 ed śùgn 2003.

Al Cunsìli dla Diresiòun 'l è l'autoritê ch'la gh'cmànda in tut el facèndi aministratìvi e 'd afêr edla Fundasiòun. 'L è furmê da dēś member:




#Article 294: Elèinc ed nùmer perfêt (142 words)


Chè 'd séguit, 'l elèinc di nùmer perfêt cgnusû infîn a incō, cun anca 'l esponèint p di prìm ed Mersenne ch'al i costruìs ind l'espresiòun 2p−1× (2p − 1), indû (2p − 1) 'l è al prìm ed Mersenne. Tùt i nùmer perfêt i gh'àn cla forma chè. Infìn a 'l 2015, a s è rivê a cgnùser 48 nùmer perfêt in tùt.

I nùmer perfêt elenchê chè in sìma i ìn quī ch'a s cgnùs infìn a 'l 2015. Se in dal futûr a in gnarà catê un quelchidùn èter, a 'l se prà śuntèr dôp o fórsi da mêś, ai ùltem quàter. Difât al GIMPS 'l à dìt che infîn a 'l 8 novèmber dal 2014 al catamèint 'd èter prìm ed Mersenne (e dòunca 'd èter nùmer perfêt) 'l è stê completê infîn ai prìm 44 edl elèinc.




#Article 295: Universidade do Estado de Minas Gerais (125 words)


 

L' Universitê de Stêt ed Minas Gerais (al nòm uficêl l'é Universidade do Estado de Minas Gerais,  Università di Stato di Minas Gerais in italiân, Universitas Studiorum Minas Gerais in latèin) in lètri UEMG l'é 'n' universitê ed Belo Horizonte, a Minas Gerais, int al Brasil. 
L'é nasûda int al 1976 , cun al permès dal decrēt federêl N.77496, arcgnusûda cun decrēt ministeriêl N.874/86 dal 19/12/96 e dal decrēt de Stêt 9271 dal 14/12/2004, al j UEFS in drē a şlarghêres a la şvêlta, în preşèinti in cîrca 150 cmûn dal teritôri dal cèinter e 'd l'êlta Bahia.
Adèsa l'universitê la gh'à 17 cōrs ed lâvrea, ch' la zibés 465 pôst p'r al têrs grêd, cun 'na mèdia ed 15,85 candidê per pôst a sēder.




#Article 296: Squäquaròn (115 words)


Al squäquaròn a l’é un furmäi italian tënar fat cul lat ad vaca, che uriginariamëint i fävan tra la Rumagna e Bulògna, ma incö il la cunusan in tüta Italia.

In italian a l'é ciamä anca squacquerone, squacquero, squacquarone o squaqquerone.

Al num, prubabilmëint, al vegna da acqua parché l'é talmëint tënar, c'al par liquìd tant 'me l'acqua, e parchè al scapa (al ciapa la furma dal piàt in dua al sa mëta). Prubabilmëint, cul furmäi ché al gh'era bèle in dal XIX secul, parchè al cardinäl Bellisomi, véscuv ad Cesena, al nin pärla in di so docümëint scrit.

A l'é un furmäi ca gh'é da mangiäl frësc, al masim dòp tri o quatar dé.




#Article 297: Furmain (185 words)


In dialët piaṡintëin a s' ciama furmain un tipu ad furmäi italian fat cul lat ad vaca intreg che in italian a l'é inveci stracchino. A gh'é mia da scunfondal cun un ätar furmäi emilian dil pruvinci ad Pärma, Rëṡ, Modna e Bulogna (ma ch' il la fan anca in pruvincia ad Mantua, in Lumbardia) ch' al sa ciama propri furmain.

Al furmain in talian al sa ciama stracchino e in lumbärd strachin o strachì parché una vota il la fävan cun 'l lat dil vac chi ävan fat ca vegn indré dai prä in muntagna, donca i dṡivan ca il vac a i eran strac p'r al viaṡ. A i en cunsiderä furmain (o stracchini) di furmäi tant cmé la crescenza, al taleg', la ribiöla ad vaca e anca, par forsa, cul ch' i piaṡintëin i ciaman strachëin e che in italian a l'é inveci Gorgonzola (strachëin ad Gurgunṡöla).

Al sa cunusa cmé un furmäi a pasta mola, poc stagiunä, gras e cremuṡ, bianc, daspës cun la crusta sutila e tënra. Tipic ad la Lumbardia,  al dé d'incö il la fan anca in Tuscana.




#Article 298: Hieronymus Bosch (274 words)


Al Hieronymus Bosch (in olandéś a s lēś [ɦijeːˈɾoːnimʏs bɔs]), nòm 'd êrt ed Jeroen Anthoniszoon van Aken (a s lēś [jəˈrun ɑnˈtoːnɪsoːn vɑn ˈaːkəⁿ]) ('s-Hertogenbosch, 2 'd utóber 1453 – lè, al 9 agòst 1516) 'l era stê 'n pitōr ulandéś.

A n's sà briśa cun preciśiòun quànd al Śrònim Bosch al sìa nê, mo mìa trôp in là da 'l 1450, a Bois Le Duc, che in ulandéś 'l è s-Hertogenbosch, d'indû a sarèv deśgnû fóra al só nòm 'd êrt ed Bòsc.La só famìja la deśgnìva da Aqviśgràna e du generasiòun prìma 'd lò i andèv'n a stèr in dl'Ulànda.Anca só nôn Jan van Aken, só pèder Anthonis, só fradêl Gossen e trī di só siòun i éren stê di pitōr.In dal 1478 al Śrònim al tōś mujēr e anc grasi ala só cundisiòun socêl andèda più in élta, al pitōr al vin tolt in dla cunfratèrnita 'd Notre-Dame, in dû al dvèinta subìt al prim pitōr.Al Śrònim 'l è dimòndi abitudinàri e al n'và mìa tant in gîr fóra da 'l só paēś, mo la só notorietê la gh'la chèva 'l istès 'd andèr anca luntàṅ, e anc dôp ch'l è mort, tant che 'l rè dla Spaggna Filìp II in dal 1570 al còunpra sinc dal só pitùri, cum'al trìtic dal Câr da fèin e la  Tolta fóra dla préda dla matarìa.In cal tèimp lè dimòndi èter pitōr i piturèven di quèder c'm'al i fèva lò e difàti dôp, in dal XIX sèc., a gh'à vlû di stùdi dimòndi acurê fât da soquànt specialìsta ch'i tachìs'n a fèr-egh dal cêr e sernìr el só ōvri da quìli di cupiòun.




#Article 299: La storia del mondo in 100 oggetti (148 words)


A History of the World in 100 Objects (publichê in Itàglia in dal lìber La storia del mondo in 100 oggetti dala cà editóra itagliàna Adelphi in dal 2012) 'l è stê 'n progêt ed divulgasiòun stòrica, purtê avànti dala BBC Radio 4 insèm a 'l British Museum, progêt ch'al vdìva 100 puntèdi scrìti e preśentèdi da 'l diretōr dal British Museum, al Neil MacGregor. In ogni puntèda al diretōr al descrivìva, tulènd a pretêst ùn di lavōr tgnû da cât in dal Muśèo, i diferèint pasâǵ e sucês o manéri 'd sintìr, edl òm ed lung a la stòria.

In dal 2011 al British Museum al vinsìva 'l Art Fund Prize p'r avér mandê avànti cal progêt chè.

Al Neil MacGregor al preśàinta i lavōr più antîg ch'i s fàn distìngver c'ma di òm. La divulgasiòun in dla smàna ch'la tachèva col 18 ed śnêr dal 2010.




#Article 300: Personâǵ secondàri 'd Harry Potter (807 words)


('T pō catèr na paśna cun più personâǵ dla sèga, ché: Elèinc ed personâǵ 'd Harry Potter)
Chè a gh'è elenchê dagli infurmasiòun in sìm'ai personâǵ mìa trôp inportànt edla fóla 'd Harry Potter, scrìta da l'avtóra ingléśa J. K. Rowling.

Gabrielle Delacour l'è la surèla più cìca dla Fleur Delacour (campionèsa 'd Pôst 'd Harry Potter#Beauxbatons in dal Tornèo Tri-stròleg) e nèda a 'l incìrca in dal 1986. In dal secònd Tornèo Tri-stròleg, a Harry la Gabrielle la gh'parìva perśunéra sàinsa speransa dal fònda dal lêg, e dòunca lò al la turà in sêlv perdènd dal só tèimp presiōś per la ghèra. Mo l'intensiòun l'era dimòndi nóbil e acsè lò 'l ciaparà 'l istès al prémi e dimòndi amirasiòun dala Gabrielle stèsa e anc da só surèla Fleur. 

Olympe Maxime l'è la prèsid edl'Acàdemia 'd Magìa francéśa 'd Pôst 'd Harry Potter#Beauxbatons. In dal quêrt e-vlùm edla fóla 'd Harry Potter, Harry Potter e il calice di fuoco, l'Olympe la gh'à da giudichèr chi 'l andrà a vinser. L'è na meśa-gigànta e difât la s l'intendarà, più terdi (V e-vlùm), col mêś-gigànt Hagrid, quand a s gh'avrà da 'ndèr in sìm'ai mòunt a serchèr di Gigànt da purtèr in sà per jutèr 'l Órdin edla Feniśa a bàter Voldemort.

Bertha Jorkins l'è na stria dal Ministēr edla Magìa. L'era stèda vìtma 'd 'n incantéśim edla memòria e dòunca la n'saìva mai indû la s catèva e s'la fèva. Al la ciàpa Voldemort ch'al la màsa e l trasferìs un pcòun dla só alma in dal serpèint Nagini. La Bertha la cumparìs in 'n efêt ed magìa, ala fin dal quêrt lìber, e la gh'la chèva 'd jutèr 'l Harry a scapèr, màinter ch'a gh'tuchèva 'd bat'r-es col Voldemort.

Broderick Bode 'l è 'n Indicìbil, a dìr 'n impiegê dl Ufìsi Mistēr dal Ministēr edla Magìa ch'al n'pōl mai dìr gnìnt in sìm'a 'l só lavōr.
Al s cata per la prìma volta in dal quèrt lìber, ala finêl dla Còpa dal Mònd 'd Quidditch, quand 'l Arthur Weasley al fà vèd'r a 'l Harry soquànt impieghê dal Ministēr edla Magìa e anca chilò.

Ludovic Ludo Bagman 'l è diretōr edl Ufìsi p'r i Śōg e i Sport Màgic e amànt dal scumìsi.

Albert Runcorn 'l è ùn 'd quī ch'a dēv controlèr al stêt dal sanghev di stròleg.

Amos Diggory 'l è 'n brêv stròleg ch'al lavóra in dal Ministēr edla Magìa in dl Ufìsi Regolasiòun e contrôl dal Creatùri Màgichi.

Wilkie Twycross 'l è 'n istrutōr dal sêst an dla scóla 'd Hogwarts.

Mafalda Hopkirk l'è na strìa dal Ministēr edla Magìa.

Reginald Reg Cattermole 'l è 'n stròleg dal Ministēr edla Magìa.

James Sirius Potter 'l è 'l prìm fiōl 'd Harry Potter e Ginny Weasley.

Albus Severus Potter.

Lily Luna Potter l'è la tersa fióla 'd Harry Potter e Ginny Weasley.

Rose Weasley è la fióla nèda prìma 'd Ronald Weasley e Hermione Granger.

Hugo Weasley è 'l secònd fiōl nê da Ronald Weasley e Hermione Granger.

Frank e Alice Paciock (Frank e Alice Longbottom in dla tradusiòun nóva) egl'ìn i genitōr ed Neville.

Augusta Paciock (Augusta Longbottom  in dla tradusiòun nóva) l'è la nóna 'd Neville.

La Famiìja Malfoy l'è na famìja dla fóla 'd Harry Potter dla Joanne Rowling.

Narcissa Malfoy, dìta Cissy, l'è la mujér ed Lucius Malfoy.

Scorpius Hyperion Malfoy 'l è 'l ùnic fiōl dal Draco Malfoy e Astoria Greengrass.

Abraxas Malfoy è 'l pèder 'd Lucius e 'l nôn ed Draco.

(vèd anca: Albus Silente)

(vèd anca: Minerva McGranitt)

(vèd anca: Severus Piton)

(vèd anca: Filius Vitious)

(vèd anca: Gilderoy Allock)

(vèd anca: Rubeus Hagrid)

(vèd anca: Remus Lupin)

(vèd anca: Malocchio Moody)

(vèd anca: Horace Lumacorno)

(vèd anca: Magnamôrt#Amycus Carrow)

(vèd anca: Magnamôrt#Alecto Carrow)

Quirinus Raptor (Quirinus Quirrell in dla tradusiòun nóva).

Cuthbert Rüf (Cuthbert Binns in dla tradusiòun nóva).

Al Profesōr Herbert Beery.

Silvanus Kettleburn.

Griselda Marchbanks.

Wilhelmina Caporal (Wilhelmina Grubbly-Plank in dla tradusiòun nóva).

Septima Vector.

Aurora Sinistra

Charity Burbage.

Galatea Gaiamens

Fiorenzo (c'ma Firèins).

Pomona Sprite (Pomona Sprout in dla tradusiòun nóva).

Argus Gazza (Argus Filch in dla tradusiòun nóva).

Mrs Purr (Mrs Norris in dla tradusiòun nóva) l'è la gata dal guardiàṅ Argus Gazza.

Madama Bumb (Madama Hooch in dla tradusiòun nóva).

Madama Poppy Chips (Madam Poppy Pomfrey in dla tradusiòun nóva).

Madama Irma Pince.

Sir Cadogan.

Violet.

Stanley Picchetto.

Ernie Urto (Ernie Prang in dla tradusiòun nóva).

Dobby.

Winky.

Kreacher.

Hokey.

Gellert Grindelwald.

Ignotus Peverell.

Andromeda Tonks.

Ted Tonks.

Xenophilius Xeno.

Ted Teddy Remus Lupin.

Gregorovich.

Garrick Olivander.

Eileen Prince.

Tobias Piton.

Tom Riddle Senior.

Igor Karkaroff.

Rita Skeeter.

Scabior.

Madama Rosmerta.

Hepzibah Smith.

Frank Bryce.

Bob Ogden.

Fridwulfa.

Grop (Grawp in dla tradusiòun nóva).

Arabella Doreen Figg.

Jim McGuffin.

Piers Polkiss.

Rolf Scamandro (Rolf Scamander).

Bathilda Bath.

Arsenius Brodus (Arsenius Jigger).

Libbatius Borragine.

Newton Newt Artemis Fido Scamandro (Newt Scamander).




#Article 301: Enzo Jannacci (145 words)


Enzo Jannacci (Milân, 3 'd zògn 1935 - Milân, 29 ed merz 2013) 'l é stê 'n cantautōr, cabaretèsta, cumposidōr, pianèsta, e atōr itagliàn, cunsiderê òn di piò impurtànt

Tra gl'iniziadōr dal cabaret itâgliàn, e pioniēr dal rock and roll in Itâglia, 'l é òn di artèst cun al magiōr nomer 'd arcgnusimèint a 'l Club Tenco, con quatar Targhi e òn Premi Tenco

La so' discografìa la princìpia cun l'esperiénza 'd I Due Corsari, un duètt musichêl fatt assiem a Giorgio Gaber, che 'l só prìm 45 gîr al gniva fóra in dal 1959 (24 ore / Ehi... stella!). La só caréra da solésta la princìpia in dal 1961, col 45 gîr L'ombrel de su fradel / E tassì, e in te 1964 al vin fóra e prem album: La Milân di Enzo Jannacci; a ste lavor a què, i seguiràn quaśi 30 album. 




#Article 302: Saladén (157 words)


Al Saladén
أبو المظفر صلاح الدين الملك الناصر يوسف بن نجم الدين أيوب بن شاذي. Ciamad anc Salâh Ad-Dîn Al-Ayyûbî o Salaheddine. o Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf (in areb: صلاح الدين يوسف) e Selahedînê Eyûbî (in cûrd: سەلاحەدینی ئەییووبی), nèd a Tikrit dal 1138 e mort a Damâsc al 4 ed mèrz dal 1193 , l'è stè al prémm ra d'la dinastî ayyubida, ch'l à regnè in Egétt dal 1169 al 1250 e in Sîria dal 1174 al 1260. D'uréggin curda, Saladén l'à guidè äl canpâgn militèr musulmèn cåntra i divêrs Stèd Crusè.

L'à regnè in Egétt dal 1169 al 1193, Damâsc dal 1174 al 1193 e Alèp dal 1183 al 1193. Son nomm, an-Nāsir, in areb al vôl dîr quall ch'al ciapa la vitòria ed Dìo, Saladén la retitûdin dla Fêd. L'è cgnossó par èser stè al pió grand aversèri dî crusè e l’artigiàn dla vitòria a Hattin e dla riconquéssta ed Gerusalèm pr'i musulmàn dal 1187.




#Article 303: Fégghet (170 words)


Al fégghet l'è una glandla extramurâl anfîcrina. La s trôuva sått al diafrâma (int'l'ipocondri a man drètta) e drî dal còlon e al ståmmg.
L'è la giandla pió granda int'al côrp umàn. Al paisa pió o manch un chilo. L'à un bèl da fèr int'al metabolîsum e la fa totta 'na serie ed procès: stra quésst ai è l'imagazinamänt dal glicògen, la sintes däl proteén dal plasma e la rimoziån däl sostànz tossichi dal sangv. Al prodûs anca al fél (ch'as drôva par l'escreziån däl sostanz ed schèrt) e, in chès ed splenectomî, el pôl avair anca la funziån d'emocateresi al pòst d'la mîlza. L'è inportant anca par la digestiån dî grâs.

La parôla fégghet l'è un'evoluziån del latén ficatum, druvè da la zänt al pòst dal latén clàssic iecur.
Al nomm grîg hépar al vegn druvè pr'i mèl e i agettîv relatîv al fégghet (epatite, epatich e vî acsé).

Magnèrs la ratèla dal fégghet - as dîs quand queldón al s agrîva par n'èser brîsa arivè a fèr quèl




#Article 304: Tecnologî (141 words)


 La parôla tecnologî, o ancha tetnologî, l'è na parôla che la végn dal grîg antîg tékhne-logìa (τεχνολογία), ch'al vôl dîr tratè sistemâtic d'un èrt. Int'lEtica nicomachea Aristòtel l'à separè dû gèner d'aziån: prâxis e téchnē.  La prémma, l'è finalizè a lî, la segånnda l'è sänper al sarvézzi ed queldón èter, cme un mèz. In zêrt quall môd la tèttnica (parôla druvè cme sinònim), la n'êra brîsa divêrsa da la siänza o da l'èrt, gnanch da uperaziån chi pòsen servîr a arivèr a conclusiån. Såul a la fén dal Novzänt e al cminzéppi dal Dåumélla a avän tachè a dèr a tèttnica un significhé dal sottgrûp däl prâtich, al vré dîr al cunpurtamänt pa la produziån dî quî.

Par tèttnica as pôl intànnder l'aplicaziån däl cgnussänz derivè da la siänza a fén prâtich e par la produziån dî amstêr par fèri.

Inzgnarî




#Article 305: Furmänt (123 words)


 

Cån la parôla furmänt a dscurän ed dû tîp ed cereèl, mo inparentè strécch stra låur, tott e dû i fàn pèrt dal gèner Triticum: el furmänt tànnder e al furmänt dûr.

Al Triticum aestivum L. o Triticum aestivum L. subsp. aestivum (L.) Thell., cgnossó col nòmm populèr ed furmänt tànnder l'è inparentè strécch cån la spêlta, cun la quala l'à in cumón al fat d'éser ezaplòide. La diferänza pió gròsa l'è che la spèlta l'à al cariòside fairum invêzi al furmänt tànnder al pêrd äl grèn. La farénna ed furmänt tànnder la s drôva par fèr al pan.

Al Triticum durum Desf. o Triticum turgidum  L.  subsp. durum (Desf.) Husn., cgnossó col nòmm populèr ed furmänt dûr invêzi l'è 'na spêzie tetraplòide.




#Article 306: Fîsica (351 words)


La fîsica (dal grîg antîg φυσικός (phusikos), naturèl e φύσις (phusis), natûra) l'è la siänza chla stûdia la natûra int'al só significhè pió lèrgh, vésst ch'la guèrda al conpurtamänt dla matêria, dl'energî e däl fòrz fundamentèl ch'äl gvèrnen äl relaziån strai particèl. L'era acsé prufundamänt armisdè col cuncèt ed natûra che, fén almanch al sècOl XIX, l'êra ciamè filsOfî natUrèl.
I fîsich I stûdien dånca un ventàj ed fenòmen fîsich: a partîr dai quî cinén (äl particèl süb-atòmich) a rivèr ai quî pió grand (l'Univêrs intîr). Tanti vòlt as'è rivè a dîr che la fîsica l'è la mâma di tott äli ètri siänz (la siänza fundamentèl), vésst ca tràtenn ed fenòmen ch'i ubidéssen al lèz fîsichi; dånca, äl dscuêrt dla fîsica i àn aplicaziån ancha in tott äli ètri siänz naturèl.
La fîsica l'è lighè in d'un môd particulèr cån la matemâtica, vésst che, a la fén dla fîra, la fîsica la descrîv äl lèzz e i fenòmen naturèl druvànd la langua matemâtica; par cla vî as pôl dimustrèr la possibilitè o l'impussibilitè d'un quèl fenòmen fîsich ancha sänza usservèrel diretamänt, mo såul cån i câlcul matemâtich.
Ai sré da tgnîrel divîsi: la matemâtica a la n è brîsa una siänza, vést che la n'à mégga cme ubietîv la descriziån dal månd materièl, mo l'è una speculaziån, un mèz druvè dal siänz reèl par dscårrer dal månd.

La fîsica clàssica la téggn dänter i pèz tradiziunèl dla fîsica, al vré dîr totta la visiån dal månd dsviluppè da Newton a i só ténp, pó dscanzlè dal dscuêrt dal sècul XX; l'à anca lî pèrt diferänti:

La fîsica mudêrna (ch'la sré la fîsica vgnó fòra da tott äl dscuêrt dal cminzéppi dal sècul XX) la guèrda i cunpurtamént dla matêria in cundiziån estrêmi (pr'esänpi velocitè drî a qualla dla lûs) o pûr in schèl estrêmi (cinén, cme i particèl sub-nucleèr, o grànd, cme l'Univêrs).
In cäl schèli, i nòster cuncètt nurmèl ed velocitè, spâzi, tänp i n'àn pió significhè; i nôv fenòmen ch'i én saltè fòra i én descrétt da la fîsica quantésstica, da la relativitè generèl e da la relativitè strécca.




#Article 307: Pòsta eletrônica (128 words)


Le-mail, ciamè anca pòsta eletrônica o mail, l'è un sarvézzi dla Raid par mandèr e arzàvver dî messâg'. L'è l'aplicaziån dla Raid che incû l'è la pió cgnossó e druè. L'è stè inventè dal 1972, quand che Ray Tomlinson l'aveva installè in vatta a ARPANET un sistamma par dscanbièr mesâg' sträli universitè, anca s'l'era stè Jon Postel a definîr al só funzionamänt.
Un esänpi d'indirézzi email l'è nomm@postaeletroniga.com, indovv nom l'è al nómm o'l såuranóm ed quall ch'al drôva la mail, e postaeletronica.com l'è al sît dal sarvézzi email.
La mail spass che la à dänter messâg' ch'i n s vôlen, ed sòlit ed reclâm, l'è ciamè in inglais spam. Par furtónna a i én dî prugrâm chi lavåuren cme filter per bluchèr in manîra automâtica la spam.




#Article 308: Ståmmg (118 words)


Al ståmmg l'è un òrghen dl'aparèt digeränt. L'è quall che al fa só la segånda fès dla digestiån, qualla ch'la vegn dåpp al biasghèr.

La parôla ståmmg la vegn del latén stomachus, ch'la véggn a só vôlta dal grîg stómachos. L'è druvè in totti al languv romanz (itagliàn stomaco, piemuntais stòmi, spagnôl e aragonais estómago, catalàn estómac, portugais estômago, franzais estomac, rumên stomac), po anch' in inglais (stomach) e int'äl languv brittònichh (breton stomog, gallais stumog).
Al tèrmin grîg gastér (ch'al vré dîr panza, stomegh) l'è druvè int'i nomm mèdic.

Dal nomm druvè int'äl languv germânichi (cunpagn'al tudàssc magen, ulandais maag, danais mave, islandais magi, frisån mage) la vegn la parôla emiglièna magån e anch' dla parôla magatt.




#Article 309: Gingén'na (582 words)


La Gingén'na (Numida meleagris (Linnaeus, 1758)), l'é 'n osél d'la famija di Numididi e l'al spol catär al stät salvadég praticamént ätor che in t'l'Africa séténtrionäla. L'é l'unica sòrta'd béstia dal genòr Numida. L'é conosuda par la bontè dil sò cärni e –anca par còl– l'é städa importèda in t'l'Evropa, in t'al Médi Oriént e in t'ilj Americhi, in do l'é städa intròdòta c'mé béstia da alevameént.

In pramsân la paròla gingén l'as pol dovèr anca par déscrivór 'na parson'na c'la s'da un muć d'ârij, al mótiv l'è in tal fat che la fèmna d'la gingén'na la fa 'n vèrs particolèr e la pära c'la disa póvrètt, póvrètt, póvrètt, póvrètt a chi la gà davanti.

L'è n'osél ed taija media-granda, lóng pù o meno 55 o 60 bòr; pr'al portamènt la pol ricordèr bombén la galén'na nostrana mo la ga paréć caratór difarént. Al pèni, pr'ésémpi, i én nigri o d'un bel griz carégh, tuti puntégèdi ed bianc, con anca dil sfumaduri violètì in t'al stomégh. Al pèni d'i äli pò i én difarénti: i téndén al marón con dil striaduri biânchi. A ghé anca d'il variétè difarénti ed la stèsa sòrta (i én sémpór Numida meleagris) chi polén isor bianchi, bizi ćeèri, rosiólén'ni o anca maronseén'ni. La sò carataristica pù évidénta l'é la présénza, in cò, ed'na sòrta'd corén cal ricòrda un capél da vèscòv (la mitra in italjan, e di fati, sémpor in italjan, l'é ćiamèda pù précisamént faraona mitrata); la gingén'na l'a ga anca dò bavisi ròsì ed fianc al bèc che'd sòlit i én un pò pù evidénti e groòsi in t'al masć, che però, in t'al compléss al risulta pù alseér e picén.

La zòna d'origin d'la famija di Numidi l'éra limitèda a l'Africa (tutà, compréz anca al Madagascar) e, a partir bélé da l'antichitè, i én stè importè in Europa. In témp pù résént i en stè importè anca in t'ilj Americhi in do i s'en catädi tant bén ch'i s'polén catär anca al stät sélvadég c'me i pît.

Alévèr una gingén'na l'é, a la fén di coónt,  cómpaign ad alévèr una galén'na nostrana, fòrsi anca pù fâćil. Il râzi pù difusi par l'alévamént i en culì grizi e la cärna la risulta pù bon'na quanda i én lasèdi libri ed magnèr col chi caton in gir pr'i prè. I oóv i én pù pićén ed culì dil galén'ni però i contènòn tri vòlti tant ed vitamén'na A. A ghé da fär un pò d'atensión a mètarià dentor a 'na polèra insèm'ma a'dj ètri beésti parché i pólén dvintér agrésiv e i póntén anca aj oć quanda a s'ghe va a tór su i oóv. 

Il gingén'ni una vòlta chi van fóra dal pólèr dificilmént i tornén in drè e i van a dórmir in sim'ma'l bròchi dil pianti intórn'a cà. Par fèria tornär indrè a s'pol mettreg insem'ma una fèmna ed pît e a pol sućèdór chi g'vaghen a drè quanda la torna in t'la polèra.

Éd sòlit is catén in famiji o in ciòp putòst pićén, con su par sò un masć par quatór o cincóv fèmni. I masć i fan di ni par térà, dentor a dil busi imbotidi con un pò'd pèni e un pò'd col chi catén in gir, un pò a la mòda di fasàn. Par cóvèda il fèmni i én bón'ni'd fär anca òt oóv, béi dur, lustar e con un cólor c'al va dal bianc al gialdén spòrc. I pólén covèr sia i masć ch'il fèmni, a turén.  




#Article 310: Èrba mèdga (Medicago sativa) (356 words)


èrba mèdga (Medicago sativa L.) ćiamèda anca èrba Spagnà o, pù raramént  alfalfa a la mòda d'ingles (cal véna da la paròla araba al-fáṣfaṣa c'la vól dirforağ), l'é n'èrba dla famija dil Fabacei (che fin a socuant ani fà la s'ćiamèva dil Léguminósi).

Lèrba médga l'é originèria ed l'Asia e, in Italja, l'é coltivèda bombén a caval dl'Emilja, dla Lómbardia e dal Vènèto.

Il foij i'én trifoijèdi tant c'me i tarfoj, mo i s'cònòsén par via d'la présénsa dal picól che i trafoj i n'gan miga. Al fioór, c'al pol isór bianc, rósa o violètt al ga la forma tipica di fioór dil Leguminosi, l'è compign –o par lo meno simil– a col chi fan il fävi (Viccia faba) e i revjoòt (Pisum sativum). L'èrba médga la fa di frutt pićen (che in pratica pò i'én d'il teghi tant c'me culì di fasò) a fórma ed còva ed gozèn con dentór sinc'o sés sminsén'ni (sént i pesén si e no 200 milìgram).

L'é la pianta da forağ pù difusa e la vén drovèda principalmént par fèr dal fén o dil farén'ni disidratèdi. Al momént bón par tajer l'èrba médga da fén l'é quanda la fiorisà, dòpa la vénà pù legnósa e la pèrda in nutriént, specialmént in protéini. Al fén d'èrba médga l'é praticament la bèsa dl'alimentasión dil vachi in t'la produsiòn dal formaj nòstran.

A l'èrba médga i n'ghe piäson miga il téri acidi e la produsà pù sè in t'il téri pini ed calsén'na con un pH bén pù ält. La véna coltivèda c'me prè in tal stés sit par pù ani, ed sòlit tri o quator, e la pól där anc quattr'o sinc taij ed fén con dil produsión chi pólén pasèr, s'la ven daqueda bén, i 40 quintäl par Biólca ed Pärma.

A ghé da stär a l'òć a drovèrla vérda col bésti ca rumna: la contènà dil sóstansi chimichi, ćiamèdi saponini, ch'i fan dla sćuma una vòlta ch'i en in tal bartón e i al fan infièr, al s'ćiama meteorismo di ruminant.

Al fioór, o mej, col ca ghe dentór, al ven drovè bombén par la produsiòn ed méla ed bésión.




#Article 311: Bórgnèrbi (Petroselinum crispum) (100 words)


Il bórgnèrbi (Petroselinum crispum (Mill.) Fuss, 1866) i én una pianta biénäla dla famija di Apiaceae, originèria dil zòni meditéranei. Al crèsà spontaneamén in t'i boòsc e in t'i prä dil zoni a clima tempérè.

Il foij i én completamènt plädi e i gan un contorén frastaliè. L'infióresensa l'é a forma d'ombrélà e l'é formèda da 'na sincuantén'na ed fiôr pićin bianc tendént a l'azurén.

I s'dróvn'al foij, i fust e raramént anca il ravisi par preparär di supì e d'il sälsi. Pr'ésempi la sälsa vérda, fata'd bórgnèrbi, d'ôli e'na pónta'd concentrè'd tomachi, la s'cata de spès insèm'ma al lèss. 




#Article 312: Sghirât (193 words)


Con la paróla sghirât a s'inténda ed sòlit al sghirât ròss  (Sciurus vulgaris) ma pù in generèl a s'pol inténdar tutì il sòrti dal gènòr Sciurus.

Tutì il sòrti ed sghirat is polón dividar in trì grùp:

Tutì i sghirât i magnón dil nózi, dil nozióli, dil giândi, di fôns e dla frûta; ed solit i lóghen da magnèr d'istè e i al spärén par l'invérèn. S'i g'la cäven a ćiapèria i magnón d'insétt e anca un quälc ósél pićén.

Al sghirât ca podèmà catär in t'la penisóla italjâna l'è d'la sòrta Sciurus vulgaris, conósù pù che ätòr c'me sghirât evropéo o mej ancòrà c'me sghirât ròss. L'é 'na béstia ed taja meédia, long sù par sò 40 bòr, con'na plisà ròsà carga c'la dvénta bianca in sim'ma al stomégh. 

Al sghirât ròss al s'pól catär fin in t'l'Ómbria, pù sò, a partîr da l'Abrùss, al sparizà par lasär al pòst a la râza nigra, che parò al saris sémpór ed la stèsà sòrta: a cambia ätor che al colôr.

Di ätri sòrti ed shirât i pólén isór al sghirât grîz di Amèrichi setantriónäli (Sciurus carolinensis) e al shirât volânt sibériàn (Pteromys volans).




#Article 313: Nâdór (220 words)


I nâdór i'én di ósél migratór ch'i fan pärta'd la famija di Anatidi ma l'é una paròla che, a livél siéntifìc, l'a n'vól miga dìr gninta parchè la s'dróva par indichèr un muć d'oseél chi fan pärta ed socuant gènór divèrs. In pratica:

A Pärma l'é una paròla c'la s'dróva de spès par indicär un òm pòc furób con un significhè c'al pól isór intés c'me simil al milaneés pirla.

I én bésti bón'ni ed nodär e viädi a stär in t'l'âcua, e di fati is catón sempór svénn a di lägh, di baćìn, di rìv o di fiumm e, duranta il migrasión, anca al mär.

A dipénda bombén da la sòrta'd nâdor: in générèl a s'pól dîr ch'a ghé di nâdor vegétariàn, di nâdor ch'i magnón di pèss e di nâdor chi magnón col e cl'ätòr.

Quäsi tuti'l sòrti'd nâdor salvadghi i dérivén dal nâdor gérmàn o dal nâdor mutt, du sòrti che'd soveént i vénén ibridèdi par fär d'incróz chi vaghén bén par la pródusión inténsiva ed cärna o'd fidég grâs a la mòda di franceés.

A ghé'na sòtàfamija, cólà di Tadornini, ch'i s'pólón considérèr a métè sträda tra'l nâdór e l'ôca: c'me i nâdór i én viè a l'âcua e i gan di coloór brilânt parò c'me lj'ôchi i én grôs e compâgn tra masć e fèmna.




#Article 314: Córzoól (104 words)


I córzoj (Sing. córzoól) i én d'èrbi dal gènòr Convolvulus(L., 1753), un gènór con doseént-sinquanta sòrti'd pianti chi fan pärta'd la famija dil  Convolvulaceae. Con la paróla córzoól in gènór a s'inténda la sòrta Convolvulus arvensis ch'in Itâlija l'é difusa dapartùt, tant in t'la piana cme in t'il montagni.

Al córzoól l'é una piânta rampicanta c'la pol gnir longa anca pù'd du metòr. La fa di risòma bón d'arbuteèr tant c'me col ed la gramìgna e di fioór bianc chi polén tendór al rosiólén.

Al Convolvulus arvensis al fiorisà da Avrîl a Òtòbar e l'é considerè un'infestânta in t'il colturi ed fórmént e'd mélgón.




#Article 315: Bég luzoór (336 words)


I bég luzoór, ćiamè'd frecueént anca luzì (sing. luzà), i'én'd insétt ed la famija di Lampyridae (Latreille, 1817) c'la fa pärta'd l'órdin di coleòtéri. In tut al moónd a ghe pù'd dò-milà sòrti ed bég luzoór ch'i vénén ragrupèdi in cincov sòtà-famij:

I adûlt ed bég luzoór i'én caraterisé da'na pélà môla, da dù oòć grând e da sés sanfi curti. In gènar i g'an di coloór smoòrt e smóltì: i masć dil sòrti evropèi i én nigór e giäld o ròss in cò, il fèmni i én tutì scuri o in un quälc cäs gialdén'ni.

Tutì il sòrti'd la famija i gan la caratéristica éd fär luza da von o pù toc ed la còvà, ed sòlit col terminäl, tòc ch'i én transparént da la pärta dal stomégh. L'é un fénòméno c'al vén ćiamé bioluminésénsa e a pära che  ogni sòrta ed bég luzoór la gâpia'na fraquénsa ed lampégiameént e una luminositè difarénta da chiätri.

Al lampegiameént chi fan al sérvisà par catäros e acopiäros e di fati, spécialmént in chil zoni chi én pu iluminédi artificialmeént, i én a dré sparír.

I masć a pära ch'i n'magnón miga gninta (i polén fär sénsa parché i scampén pòc bombén) e il fèmni, a seconda d'la sòrta, i magnón dil foij o di insétt. Adiritura i an scóvèrt ch'il fèmni ed'na sòrta ed bég luzoór américan i én bón'ni'd imitär al lampegiamént ed chiätri sòrti par färni gnir asvén un quälch individóv e magnérèl. 

Il lärvi i én generalmént tutì nigri parò a seconda'd la sòrta a gh'n'é  anca ed ćiasèdi ed giäld o'd roósa. 

Il lärvi i s'movén ed nòta anca se n'le miga difìcil catärni'n gir ed gioórén a câza o p'r i fat loór. I magnón ätor che dil coòcli, bésti gnudi pu räri anca lor, e còsté l'é n'ätor ed chi motiv par cui i bég luzoór i én gnu sempór pu rär.

I oóv, ch'i vénén mis sò a tàca di sass sven a dl'âcua, i polén fär luza anca loór.




#Article 316: Spénn (Crataegus monogyna) (184 words)


Al spénn  (Crataegus monogyna Jacq., 1775, sinoònim: Crataegus oxyacantha) l'é un arbust cal fa pärta'd la famija dil Rosaceae. 

Al spénn l'é una pianta c'la pärda il foij d'aftón e c'la pól rivèr, in du o tar-sént âni, a di altèsì ed séz mètar al mâsim. 

Il fóij i én lónghi dai du ai séz bòr e i g'an al picoól. I fioór i én a grap ed quindéz in média e i venén par mağ.

I frutt i én su par sò toónd, ròss quanda i én madur –in aftón– e groòs miga pu'd un bòr. I s'pólén magnär, anca se n'i én miga bón bombén e i én tutà maròlà, e i vénón ćiamé cägapói (ch'i n'i én miga da confondar con cui ćiamé cagapùi sò da Moòdna, ch'in pramzân i én il moòri'd râsa).

Al s'cata in Evropa, in Africa, in Âsia e in t'ilj Amèrichi saténtrionäli.

In molti aréi ed l'älta Italja la véndita'd piânti ed spénn l'é proibida parché al pol favoórir la difusion'd una malatia dal peér ćiamèda Cólp ed foógh, una malatia próvóchèda dal bateéri Erwinia amylovora.




#Article 317: Fréscum (152 words)


Lodór ed fréscum l'é una spusà particolära c'la résta in sim'ma a di piât ch'i én stä drovè con di oóv o con dal pèss. Mo al pól isór anca n'odór pròpri ed sèrti acui, anca culì piovâni, e di fati l'é un odór cal s'pól séntir dé spèss duranta i temporèj estîv. 

A pól isór dificil spieghèr ad un italjan la spusà ed fréscum parché l'é una paróla che la n'pól miga isòr tradòtà. In t'la mağiòr pärta di ätri ćitè, e spécialmént in t'la bâsa Italja, a pól capitär d'andär al ristorânt e catäros al bićier c'al sà'd fréscum, andär a dir'l al caméreér e isór guardè c'me di stupid par rispòsta.

I gan una paròla con un significhè compaign ätor che i vènèti ch'i disón freschin. I franceés i disén freschume e chi ätor italjan séténtrionäl rinfrescume ma par inténdor parò l'odór dal pèss märs o 'dla cärna véćià.




#Article 318: Moór (107 words)


I moór i én dil pianti dal gènór Morus L. origineèri ed l'Âsia. I én pianti ch'in gènór i vénén tradisionalmént scalvädi bâzi bombén, mo ch'i pólén rivèr anca a 20 mètór d'altèsà s'i én lasèdi stär, spécialmént chi biânc. I moór i pólén scampèr anca sé-sént âni in natura, cui scalvè dificilmént i pasén i sént-sinquanta. 

Il foij di moór i s'drovèvén in t'il bgäri par där da magnär a il béghi da séda, e par col motiv chi a ghé pinn éd filär ed moór in gîr par al Piàn Padàn. I filär, vist ch'i ghérén, i s'drovevòn anca par tgnîr in pé il vîdi. 




#Article 319: Lîga Lunbèrda (142 words)


La Lîga Lunbèrda  (in lunbèrd Liga Lombarda, in latén Societas Lombardorum o Langobardorum o Lombardiæ) l é stè 'na liänza str'äl zitè dla Lunbardî, ch'un tänp la cunprandé tótta la Pianûra Padèna, dånca anc l'Emégglia. Lîga prinzipalmänt a livèl militèr, l'avó anc un guêren zivîl ciamè universitas, fât ed rapreṡentànt numinè däl zitè, ch'la mitêva in ât däl lażż tipicamänt risarvè a'l cmóṅni 'me dichiarèr la guèra, cn ón sistamma ch'incû a ciamän cunfederaziån, e al é stè ón di prémm eṡänpi ed sistamma ed guêren cunfederèl.

Anc se furmalmänt al n é brîṡa stè dsfè, e i só giuramént i én stè arnuvè socuànti vôlti se ai êren di perîcuel par la libertè däl cmóṅni l é tipicamänt parté in dåu Lîg: la prémma, ch'la cunbaté cåntr al Inperatåur Fedrîg Bèrbaråssa e la secånnda, ch'la cunbaté cåntr Fedrîg II ed Svêvia.




#Article 320: Indipendentîṡum padàn (105 words)


Al indipendentîṡum padàn, o anc naziunalîṡum padàn l é un'idêa puléttica nèd däli ân nuvänta e sustgnó prinzipalmänt dal parté dla Lêga Nòrd, ch'l à int al sô statût al arżunzimänt dl'indipendänza, par mèż ed mûd demucrâtic, dla Padâgna.

L'idêa l’é stè sustgnó o l’é sustgnó anc da żänt ch'l’é brîṡa dal pinsîr cumpâgn a quall dla Lêga, cme Gilberto Oneto, Gianfranco Miglio, Giancarlo Pagliarini  e pûr da socuànt parté minûr, sta i quî la dspécca la Lêga Padâna. La parôla Padâgna la cmenzipié a tôr un säns puléttic quand la vgnó adruvè par la prémma vôlta däl ân stanta da Guîd Fànt, preṡidänt dl'Emégglia-Rumâgna.




#Article 321: Lunbardî stòrica (144 words)


La Lunbardî stòrica l é cal teritòri ch' l é cunsidrè storicamänt lunbèrd par cultûra, längua, stòria o guêren.

Linguesticamänt, äl tèr indóvv as dscårr lunbèrd incû äli én:

As dscårren dialétt ed tranṡiziån ed clasificaziån gramma a:

Al lunbêrd l é na längua gâl-itâlica e äl länguv pió taiṡ én al piemuntaiṡ e al emigliàn.

Tótti äl tèr dla Lunbardî linguésstica i én stè såtta l'influänza dla Lunbardî pr ân.

Al teritòri emigliàn l é stè guernè da i lunbèrd pr ân: Rażż, ciamè pr ân Rażż ed Lunbardî, l'êra cunsidrè a tótt i efèt na zitè lunbèrda.

Stra'l tstimugnanz dl'Etè d Mèż al frè Selinbän d Adâm (1221-1288), ed Pèrma, al adruvé ón grand repertòri ed cånti in latén, in duv al ciâma la tèra d indóvv ch'al véggn con al nómm ed Lunbardî, e al s definéss par d ló lunbèrd.




#Article 322: Aliânza Lébbra Emiglièna (139 words)


Libertà Emiliana-Nazione Emilia l é stè un parté puléttic emigliàn ed carâter naziunaléssta, ch'al fé pèrt dl' Aliânza Lébbra Eurupêa cum al frótt dla fuṡiån ed Libertà Emiliana e Nazione Emilia dal ân 1999.

Nazione Emilia l é nèd dal 1994 quand di mémber dla Lega Nord i dzidénn ed lasèr al parté e creèren un èter a Bulåggna ch'al difandéss l'avtoguêren dl'Emégglia, acsé cum la sô cultûra e la sô längua. Al parté a s à preṡentè a socuànt eleziån luchèl, e al tuché al 30% int äli eleziån puléttic a Toân dal '99. Asquèṡ cunpâgn a stal parté qué ai é al curelè Parté Avtunuméssta Rumagnôl, ch'al difànnd i interès luchèl dl'ètra pèrt dla regiån, la Rumâgna.

Els objectius es resumeixen en 12 punts que, bàsicament són:

I ubietîv as pôlen suntèr in 12 pónt, ch'i én:




#Article 323: Emigliàn (pòpul) (145 words)


I emigliàn én äl żänt che vîven int la regiån stòrica dl'Emégglia, ch'äi divîden sémmil tradiziån, äi dscårren la cunpâgna längua (int i sô dialétt), cuṡéṅna e, in pèrt, stòria. Ai é un zêrt grèd ed familiaritè linguésstica e culturèl cån i rumagnû, ch'i s câten int la Rumâgna, la pèrt urientèl dla regiån itaglièna dl'Emégglia-Rumâgna, cme cun zänt cum i lunbèrd, i piemuntîṡ, i żenuvîṡ e i vênet.

An i é mè stè un muvimänt naziunaléssta emigliàn, såul a partîr dai ân '90 la vgné fòra l'Aliânza Lébbra Emiglièna, mo ch'l'à brîṡa fât sti gran riṡultè.
Int sti ûltum ân i é carsó una cusiänza naziunèla emiglièna, par môd che i dialétt dla längua emiglièna a pòsen salvères.

Qué d såtta ai é elenchè par cugnómm in åurden alfabètic tótt i/äl parsunâg' emigliàn/èni pió famûṡ/åuṡi:
Opûr viṡitèr , insàmm parô a dla żänt rumagnôla.




#Article 324: Ugnån di cmónn dl Apenén Bulgnaiṡ (111 words)


LUgnån dl Apenén Bulgnaiṡ l é n'ugnån ed cmón creè dal 2013 ch'la métt insàmm dîṡ cmón dla zitè metrupulitèna ed Bulåggna. A in fân pèrt Castèl d Chèṡi, Castèl d Ajàn, Castión, Gâg', Griżèna, Marzabòt, Munżón, San Bandàtt, Varghè, Camugnàn, da mâż dal 2017, e Liżàn dal stanber dl ân istass. L'à na populaziån ed 47.104 abitànt e la s ṡlèrga par 656,97 km2. Al sît dl ugnån l é in Piâza dla Pèṡ, 4, a Varghè, e al sô preṡidänt l é Maurizio Fabbri.

Str'äl funziån prinzipèl ed sta ugnån i é: la gestiån dal persunèl, pulizî luchèl, sistàmm infurmatîv, sarvézzi póbblic luchèl e sistàmm ed pianificaziån urbanésstica intercmunèl.




#Article 325: Pérpignan (221 words)


Al Pérpignan (Celtis australis L., 1753), conosù in italjan Bagolaro l'é 'na pianta spontanea'd la famija di'Ulmacei, par inténdrós l'é parént ed l'Ólóm. L'é 'na pianta c'a s'pól catär tant in-t-l'Evropa méridiónèla, c'me in Africa dal Nòrd e in t-l'Asia minóra.

Al Pérpignan l'é 'na pianta c'la véna gròsa paréć, fin'à 20 o 25 mètar. Al trus al résta curt e lèrégh, con dil brochi gròsi bombén e un portamént dil bróclén'ni c'al ténda ad isór péndént.

Al lèign l'é ćèr, dur, elastich e'd lónga duräda. Il bròchi, se strapjantèdi, i n'fan miga fatiga a tachèr, njanca in mezà a di sass (miga par gninta in italjan l'é ćiamè anca spaccasassi).

Il foij i g'an un picól lóong e una fórma ovèla con di bórd a fil éd résghèt. J s'conosén bén par via ch'al picól l'é miga ćèntrè e la foja l'é pu gròsa da 'na pèrta che da clètra.

I frutt, ch'j én pićin e nigór, i s'pólón anca magnèr, j én dóls mo i gh'an pòca pólpa, i s'dróvón pu che ätor a fär dil marmlèdi.

Al s'dróva par fär di mòobil, di manégh e al rénda bén bombén anca quanda l'é brusè. 

Al nòm al dériva da'na sorta'd frusta –al pérpignan– c'la s'droväva par fär móvar i bò e c'l'éra apont fâta con dil stròpi 'd pérpignan intarsèdi.




#Total Article count: 325
#Total Word count: 156374