#Article 1: Albert Hofmann (265 words)


Albert Hofmann (* 11. januara 1906 w Badenje (Aargau), wum. 29. apryla 2008 w Basel) jo był šwicaŕski chemikaŕ a nadejźaŕ wědobnje šyrjeceje substance LSD. Wuznamjenili su jogo z titulom cesnego doktora.

Albert Hofmann jo wótrosł ako nejstaršy wót styrjoch bratšow a sotšow, jogo nan jo był rucnikaŕ. Jěsno jo swójo pśekupowarske wuwucowanje absolwěrował a jo akle 1925 zachopił chemiju na uniwersiśe w Zürichu studěrowaś a jo promowěrował styri lěta pózdźej z wuznamjenjenim. Pśizamknuła jo se za wěcej ako styri lětźasetki (až do wuměńka 1971) jogo slěźarska źěłabnosć pśi firmje Sandoz w Baselu. W lěśe 1943 jo nadejšeł halucinogenu statkownosć LSD. Až do smjerśi jo bydlił na górskej łuce Rittimatte pśi kšomje Šwicarskeje Jury. Psi góźbje jogo 100. narodnego dnja jo se wót 13. do 15. januara 2006 w Baselu sympozium LSD - Sorgenkind und Wunderdroge wótměwał.

W ramiku slěźenjow nad spórišom a z wótglědanim, kołoběgowy stimulans wuwiś, jo Hofmann 1938 wšakorake amidowe deriwaty lysergoweje kisaliny syntetizěrował, mjaz nimi - ako 25. substancu rěda - teke jeje dietylamid. 

We wopytach ze zwěrjetami jo substanca njeměrnosć mjazy zwěrjetami zawinowała, ale njejo farmakologiski relewantne abo zajmne kakosći pokazała. Dla togo njejo se LSD wěcej pśepytował. W lěśe 1943 pak jo se Hofmann rozsuźił, LSD wóspjet syntetizěrowaś. Pśi źěle w laborje jo wón njezjapkego njederjeměśa a njeměrnosći dla nuzkany był, ze swójim źěłom wopśestaś a domoj jěś. Ako jo doma pśišeł, jo wiźeł za zamžerjonyma wócyma za něźi dwě góźinje barwojte geometriske mustry (pseudohalucinacije), ako su jogo na take z kaleidoskopom widobne dopomnjeli. Wón sam z togo wuchada, až jo se mimowólnje tšošcycka LSD do jogo śěła zadobyła.




#Article 2: Alfred Měškank (119 words)


Alfred Měškank, nim. Alfred Müßiggang, Alfred Meschkank (roź. 16. oktobra 1927 w Droždźiju w Górnej Łužycy, wum. 1. januara 2016 w Chóśebuzu-Škódowje) - serbski sorabist, rěcywědnik‎ a pśełožowaŕ z pólšćiny a serbiskeje rěcy. 

Pó drugej swětowej wójnje wuknuł w gymnaziumje w Českej Lípje. W lětach 1948-1952 jo studěrował na uniwersiśe we Wrocławje ako ceptaŕ za fyziku. Wón jo napisał mjazy drugim Zakłady dolnoserbskeje rěcy za Pólakow a teke Zakłady dolnoserbskeje rěcy we warianśe za Górnoserbow. Wón jo pśełožowaŕ z pólskeje literatury do górnoserbskeje abo nimskeje. Do kóńca swójogo žywjenja jo pśestajał knigły a pśinoski z pólskeje, nimskeje do dolno- a górnoserbskeje rěcy. Wósebnje wjele z jogo pśełožkow namakamy w kulturnem casopisu Rozhlad. Až do smjerśi jo bydlił w Chóśebuzu.




#Article 3: Arnošt Muka (968 words)


Prof. dr. Arnošt Muka, nimski Ernst Mucke (* 10. měrca 1854 we Wjelikem Wósyku; † 10. oktobra 1932 w Budyšynje) jo był serbski spisowaśel, gymnazialny profesor, rěcywědnik, ludowědnik, organizator serbskego narodnego kulturnego žywjenja a załožaŕ serbskego muzeuma. Wón jo dobył sorabistice internacionalne pśipóznaśe.

Arnošt Muka jo se naroźił na 10.03.1854 w Górnej Łužycy we jsy Wjeliki Wósyk pśi Biskupicach. Wón jo był syn Jurija Muki (1824-1875) a maśerje Marije Muki (1832-1894). Wót 1866 do 1874 jo wuknuł na gymnaziumje w Budyšynje. 1869 jo zastupił do serbskego gymnazialnego towaristwa Societas Slavica Budissinensis. Tam jo organizěrował wulět do Błotow. Z tym Muka jo se z Dolneju Łužycu wopóznał. How wón jo słyšał k prědnemu razoju dolnoserbsku rěc a dolnoserbske spiwy. Jo wiźeł teke drastwy Dolnych Serbow a płonu pěskowatu krajinu. Jo se zmakał z pśijaznymi luźami w Dolnej Łužycy. Na to wón jo nawuknuł rěc Dolnych Serbow. W lěśe 1874 jo kóńcył gymnazialne kubłanje.

Wót 1874 do 1879 jo studěrował teologiju, filologiju a slawistiku w Lipsku. 1875 jo załožył z Jakubom Bartom-Ćišinskim serbske studentske zmakanje Schadźowanka a literarne - kulturne zmakanje młodych Serbow Lipa Serbska. Wónej stej wjadłej Młodoserbske gibanje. Wónej stej paliłej teke narodne wědobnje Serbow pśez srědki wuměłstwa, kultury, literatury a wědomnosći. Mimo togo Muka jo zběrał dolnoserbske słowa, ludowe pěsni, pśisłowa a powěsći. Pśisamem wšykne wjelike prozniny jo pśedrogował serbske strony. Nazgromaźony material jo se głownje w serbskem wědomnostnem casopisu Časopis Maćicy Serbskeje wózjawił. Wót lěta 1878 jo Muka jadno lěto ako pomocny ceptaŕ na gymnaziumje w Žytawje źěłał. 1879 jo złožył wuše wucabnikojske pśespytowanje. Muka jo był aktiwny w serbskem lajskem źiwadłowem gibanju a stwóriśel edicije Prěnja serbska dźiwadłowa zběrka, kenž jo wót 1880 do 1923 wudawał. Wót lěta 1879 jo źěłał ako wušy gymnazialny wucabnik na Budyšyńskem gymnaziumje. Rownocasnje Muka jo pśistupił zjadnośeństwoju Budyska bjesada, w kótaremž jo serbske – patriotiske zaměry slěźił. 1883 Muka jo do Chemnitza pśesajźił. Tam jo pśebył až do 1887 a pótom wón jo wucył na gymnaziumje Albertinum w Freibergu. Zaprědka jo źěłał ako wucabnik a pótom jo był wót 1911 konrektor a wót 1913 studijny raźc. W lěśe 1916 jo šeł na wuměńk a lěto pózdźej jo se wrośił do Budyšyna. Muka jo póznał Minu Witkojc (1893-1975). Wón jo był wjelgin zajmowany na Minu Witkojc. Pśez wšake pósrědnjenja pśez politikaŕja Arnošta Barta (1870-1956) jo była Mina Witkojc 1922 priwatna wuknica a jo wuknuła serbsku rěc cytaś a pisaś. Wóna jo była wjelika dolnoserbska spisowaśelka a to jo była wjelicka zasłužba Muki. Arnošt Muka jo zemrěł na 10.10.1932 w Budyšynje

Arnošt Muka jo nejwuznamnjejšy sorabist staršeje generacije a jo był wjelebocny spěchowaŕ serbstwa. Dłujke lěta jo był funkcionaŕ Maćice Serbskeje, wót 1904 cesny cłonk a wót 1922 jeje cesny pśedsedaŕ. Wót 1880 jo był teke cłonk Maśice Serbskeje. W lětach wót 1882 do 1907 jo źěłał ako redaktor Łužice a wót 1894 do 1932 ako redaktor Časopisa Maćicy Serbskeje. Pó smjerśi Smolerja a Hórnika jo Muka był nacolna wósobina narodnego gibanja a jo zastupował pozicije antiimperialistiskeje demokratije. 

Pśez cełe žywjenje jo wón we wukraju pjenjeze zběrał za zaměry Serbow. Głownje źěkowane jogo pomocy jo se Serbski dom natwarił a 1904 wótewrěł. Dalšny statk Muki jo zarědowanje serbskeje etnografiskeje wustajeńce w Drježdźanach (1896), ako jo zjawnje dokumentěrowała eksistencu Serbow a jo wugranjała wólu Serbow swóju kulturu a rěc zdźaržaś w casu antiserbskeje šćuwańce w imperialistiskej Nimskej. 

Prědny wětšy rezultat Mukowego zběrańskego a slěźeńskego źěła jo było wózjawjenje Statistki Serbow z nadrobneju etnografiskeju kórtu w lětach 1884-1886 w Časopisu Maćicy Serbskeje. W toś tej statistice jo Muka wšykne serbske wósady Dolneje a Górneje Łužyce dokradnje wopisał, ale teke stawizny namócneje germanizacije a woboranja serbstwa w jadnotliwych jsach. Toś tym antiimperialistiskim wótmyslenjam su teke słužyli jogo onomastiske slěźenja, wjele studijow wó městnostnych, stroninych a wósobowych mjenjach w serbskich stronach abo w južo germanizěrowanych, něga serbskich, regionach. Wažne źěła togo wobłuka su: Serbske městnostne mjena a jich wuznam (Slavia Occidentalis 1923-26); Bausteine zur Heimatkunde des Kreises Luckau (Luckau 1918); Serbske ležownostne mjena a jich woznam (Slavia Occidentalis 1927, 1929); Přinoški k stawiznam přeněmčenych stron Delnjeje Łužicy (ČMS 1911). Ako jo w lěśe 1886 Towaristwo wjercha Jabłonowskego w Lipsku wupisało wuběźowanje wó spisanje dolnoserbskeje gramatiki w pśirownowanju z górnoserbskeju, stej Mjertyn Moń, kenž jo póchadał z Turnowa a jo tencas był wucabnik na realnem gymnaziumje w Eislebenje, a Arnošt Muka swójo źěło wó toś tej temje zapódałej. Wót Muki pśedpołožone źěło jo se dnja 4. apryla 1887 z mytom wuznamjeniło. Styri lěta pózdźej jo pón samske towaristwo źěło ako dolnoserbsku gramatiku pód nadpismom Historische und vergleichende Laut- und Formenlehre der niedersorbischen (niederlausitzisch-wendischen) Sprache wudało (616 bokow). Gramatika Muki glěda na tegdejšy nałog rěcy a jo historiske orientěrowana. Togodla jo měła teke wjelicki wliw na pisanu dolnoserbsku rěc. Pak gramatika njejo měła jano wliw na górnoserbsku rěc, ale teke a druge słowjańske rěcy. 

Wjerašk wědomnostnego źěła Arnošta Muki jo pak był wjeliki tśizwězkowy Słownik dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow, kótaryž jo wujšeł w lětach 1911 do 1928. W njom jo bogaty a wobšyrny słowoskład zdźaržany, syntaksa a frazeologija stej wobjadnanej a hyšći k tomu jo w njom wjelika encyklopedija Dolnych Serbow. Muka jo teke był etnograf a folklorist, jo wudawał ludowe pěsnje a pśisłowa, jo pśedstajał socialne struktury wobydlaŕstwa jadnotliwych jsow a jo pódał wuznamne fakty za ludowědne slěźenja. Wón jo wózjawił cełu mań studijow wó staršych rěcnych pomnikach a jo edicije takich pomnikow pśigótował. Wón jo napisał nastawki wó jadnotliwych zjawjenjach tegdejšeje serbšćiny a tež wobšyrne studije wó drjewjanopołobšćinje a klasiskich rěcach. Za jogo statkowanja su Muku wšakorake akademije a wědomnostne towaristwa ako cłonka pśiwzeli a su jomu rědy a myta pósćili.

Arnošt Muka jo dostał rěd Swětego Save (1893), ruski rěd Sankt-Stanislaus (1900), rěd Danila (1906), ruski rěd St.-Annenine (1914) a saksojski Albrechtowy rěd (1916). W Chóśebuzu jo droga Ernst-Mucke-Straße pó njom se pomjenjowała a w Budyšynje jo droga Doktor-Ernst-Mucke-Straße pó Muce se pomjenjowała.




#Article 4: Barliń (165 words)


Barliń ( Berlin) jo głowne město a stolica Nimskeje, a ma wěcej wobydlarjow a wěcej płoni ako kužde dalšne nimske město. Wón jo měsćański stat a stakim jaden tych krajow Nimskeje zwězkoweje republiki. Barliń jo jadno z nejwětšych městow pó wobydlarjach w EU.

Ako jaden tych centrow z nejwětšym politiskim wliwom w Europskej uniji a ze swójim kulturnym derbstwom, jo Barliń jadna tych nejwěcej wobglědowanych metropolow kontinenta. Město jo wuznamny wobchadny suk a wažny góspodaŕski, kulturny a kubłański centrum Nimskeje. Institucije ako uniwersity, slěźeńske institucije, źiwadła, muzeje ale teke festiwale, nocne žywjenje a architektura Barlinja su swětosławne.

Historiski Barliń jo był wěcej raz głowne město nimskich statow ako markgrobojstwa/kurwjerchojstwa Bramborskeje, kralojstwa Pšuskeje, Nimskego rajcha abo Nimskeje demokratiskeje republiki (jano pódzajtšny źěl města). Wót nimskego zjadnośenja, dnja 3. oktobra 1990, jo Barliń głowne město cełeje Nimskeje, a z głownoměstnem wobzamknjenim Nimskego zwězkowego sejma wót 1991 město jo wót 1999 teke sedło nimskego parlamenta a zwězkowego kněžaŕstwa.

Wót 1 januara 2001 w Barlinju jo 12 měsćańskich źěłow.




#Article 5: Bruno Schulz (164 words)


Bruno Schulz (roź. 12. julija 1892, wum. 19. nowembra 1942 w Drohobyczu) jo był pólsko-žydojski spisowaśel, literaturny kritikaŕ, kreslaŕ a grafikaŕ. Schulz jo skóro cełe žywjenje bydlił w prowincielnem měsće Drohobyczu. Wón pak jo był wjelgin a wjelebócnje wobeznaty. W kreslenju a pisanju jo był kradu wobdarjony a słuša do nejlěpšych pólskich spisowaśelow.

Bruno Schulz jo se naroźił w galiciskem Drohobyczu, źinsa Ukraina. Wón jo był tśeśe góle pśekupca sukniny Jakuba Schulza a Henrietty Kuhmärker. Jo to była jadnora pólsko-žydojska familija, bźez intelektualneje tradicije. Bruno Schulz jo dogromady jano dwě lěśe architekturu studěrował. Awtodidaktiski jo sebje nawucył kresliś. 

W lěśe 1910 jo jogo nan bankrotěrował a 1915 wumrěł. Pó wójnje jo Schulz był dłujko bźez źěła. Wót 1924 do 1941 jo wucył na šulach w Drohobyczu kreslenje a rucne źěło. 

Wót 1939 do 1941 jo Drohobycz pśisłušał k Sowjetskemu zwězkoju. Bruno Schulz jo musał propagandistiske wobraze wó Stalinje mólowaś. 

Pó tom, až su 1941 Nimce do Drohobycza zamaršěrowali, jo był Schulz žywy w getśe. 




#Article 6: Běły kukol (147 words)


Běły kukol (Silene latifolia Poir.) jo rostlina ze swójźby nalchenkowych rostlinow (Caryophyllaceae). 

Běły kukol jo jadnolětne abo dwójolětne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 120 cm. Rostlina njaso pak muske pak žeńske kwiśonki. Běły kukol jo swětłowa rostlina.

Korjeń jo rěpojty a wopśimjejo saponiny. 

Kijašk jo kósmaty.

Pśeśiwo stojece łopjena su lancetojte.

Kwiśo wót maja až do awgusta (wót junija až do septembra). Jadnorodne kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 1,5 až 2 cm a stoje w kisćach. Žeńske kwiśonki maju brjuchaty keluch, mjaztym až muske kwiśonki maju cylindriski keluch. Kronowe łopjeńka su dwójowogonkowe a njasu na póžerawje spjerchlinu. Keluškowa rorka dośěgnu dłujkosć wót 18 až 25 mm.

Wódnjo wupadaju kwiśonki sprěte, ale su wót póznego wótpołdnja až do rana wócynjone a intensiwnje wónjaju a se wót nocnych mjatelow wopytuju.

Zubki płodoweje kapsle zrownane stoje.

Jo běły kukol na wótsypkowych městnach, na kšomach drogow a pśi rolach.




#Article 7: Błota (547 words)


Błota ( Spreewald) - su lěsowata krajina w Dolnej Łužycy kołowokoło Sprjewinych tšugow.

Błota su ako wjelike strony nižynow tak teke historiska a kulturska krajina na krotkem zajtšu 
Bramborska. Wažne su how tšugi a grobli, kotare su wuzrědłe z Sprjewje pśi Brjazynje a se zjadnośiju w Starem Škodowje. Serby, kotarež bydle w Błotach, su twarili kanaly, Błota su něnto wětše ako něga. Mjazy kanalemi jo bagnišćo. Błota su wjelgin wažne a zajmne za pśijaśelow pśirody, ornitologow a teke za turistow.

Błota su we wokrejsach Sprjewja-Nysa, Górne Błota-Łužyca a Dubja-Błota, wobstoje z Dolnych a Górnych Błotow. Pódpołdnjowa granica Górnych Błotow jo łužyski granicny nasyp. Na pódpołnocy jo góla wokoło Luboraza. Na pódzajtšu a na pódwjacorje jo granica Górnych Błotow njejasna. Wót Lubina gronimy wó Dolnych Błotach. W Lubinje eksistěrujo jano jadna rěcyna wótnoga Sprjewi. Akle pód Lubinom eksistěruju tšugi grobli a koncujoty pśi Nowsańskem jazorje.
Błota su we wokrejsach Sprewja-Nysa, Górne Błota-Łužyca a Dubja-Błota, wobstoje z Dolnych a Górnych Błotow. Pódpołdnjowa granica Górnych Błotow jo łužyski granicny nasyp. Na pódpołnocy jo góla wokoło Luboraza. Na pódzajtšu a na pódwjacorje jo granica Górnych Błotow njejasna. Wót Lubina gronimy wó Dolnych Błotach. W Lubinje eksistěrujo jano jadna rěcyna wótnoga Sprjewi. Akle pód Lubinom eksistěruju tšugi grobli a koncujoty pśi Nowsańskem jazorje. Tšugi a grobli su 970 km dłujke.
Za regionalna gospodaŕstwo jo se załožyło “Wirtschaftsraum Spreewald” ako zjadnośeństwo. Wikowarje su pśedali gorki, kśen a druge regionalne produkty. W EU ma mě “Błota” šćit za “Wirtschaftsraum”, kotary jo wetšy ako pśirodne Błota.

Błota su 3.173 km² wjelike a maju 285.000 wobydlarjow. Wažne městna su Tšupc, Lubin, Lubnjow, Lědy, Wětošow, Borkowy.

W powěsći jo gronił, až cart jo worał swojo polo. Woł stoj a cart chyśi šapku za nim. Woł jo se zapłošył a źo do wšykny směry a wora Błota. 

Z to powesću Serby su wopytali nastanje Błośe wusjasniś.

Ale wědomnistniki maju teke pśirodne wujasnjenje za nastanje:
W lodowje dobje Sprewja jo bežoś mjazy tšugi lodojce wodu. Błota su nastali. 
W Błotach njedaju gory wo sto metrow.

Wjedro jo dobre za wšykny turistow w nalěšu, lešu a nazymje. Temperatury su mjazy 5° C a 30 °C w tom casu. Ale w zymje mjazy –10 °C a 0 °C. Spadki su dłymoki 550 mm/m² w leše.

W Błotach eksistěrujo 18.000 družynow zwěrjetow a rostlinow.

Domy w Błotach su na wjelike źěl z drjewa, bolane domy a wobwězbowy domy. Typiske su teke kšywa, kotarež su z słoma abo sćiny. Pokońce stej pyšniś z głowu wužowego krala. Za Serbow to jo symbol gluki. Take pyšnjenje na domach su znamje Błotow.
Głowny wobchad Błotow jo na woźe ze cołnami. W cełych Błotach su cołny z motorom zakazane. Wuwześe wobstoje na dłymokich tšugach a za bury. Na drogach a sćažkach možoš derje kolasowaś, dokulaž w Błotach jo mało gorkow a žedne gory.
Wjele městow možośo z awtom dośěgnuś, ale młoge městna jano z cołnom.
Cołny goni z wjasłom. To jo žerź (4m) kotara štapi do wody (woda njejo dłymoki, cesto jano 20 cm -200 cm)
a pon wotstarcyś se dalej. Na Lědach jěźo apryla až do oktobra postowy cołn. To jo jadnoraznje w Nimskej.

Turisty mógu tam same padlowaś abo w kupce cołnowaś, kólasowaś a se pśechójźowaś.
Pśiroda jo wjelgin rědna a jadnorazna w Nimskej.

Meine Lausitz/ Moja Łužica, Christian Schneider, Ludowe nakładnistwo Domowina, 2000, Bautzen




#Article 8: Carnogórska (155 words)


Carnogórska (teke Montenegro; we Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow Arnošta Muki: Carna Góra; carnogórski/serbiski Црна Гора, Crna Gora) jo njewótwisna republika w pódwjacornem źělu Balkańskeje połkupy w krotkozajtšnej Europje. Lažy w Dinariskich górinach pśi Jadrańskem mórju. Stolica a nejwětše město Carnogórskeje jo relatiwnje mała Podgorica.

Carnogórska jo była mjaz 1918 a 2006 z źělom Jugosłowjańskeje a bu 3. junija 2006 pó wótgłosowanju zasej njewótwisny. Jo z cłonkom Zjadnośonych narodow a zastupowański kandidat Europskeje unije.

Carnogórska granicujo ze Serbiskeju na pódpołnocy, z Kosowom na pódzajtšu, z Albańskeju na pódpołdnju a z Chorwatskeju a Bosniska-Hercegowinu na pódwjacorje. Nejwušy wjeršk kraja jo Zla Kolata (2.534 m nad normalneju nulu), kótaraž se namaka w górinach Prokletije pśi albańskej granicy. Durmitor jo druge wusoke góriny w kraju a sławny turistiski cil. Njedaloko Durmitora namaka se žłobina rěki Tara, kótaraž płaśi ako nejdłymša w cełej Europje. 

Turistiski wuznamne su pak pśedewšym strony pśi Jadrańskem mórju, wósebnje Boka kotorska (Kotorski zalew).




#Article 9: Chóśebuz (179 words)


Chóśebuz ( Cottbus,  Chotěbuz,  Chociebuż,  Choćebuz) jo nejwětše město Dolneje Łužyce a wažne město za wědomnosć, kulturu a słužby w zwězkowem kraju Bramborskej. To móžośo zgóniś nic jano pśi cytanju studijnych pórucenjow, pśi wuchójźowanju pó modelowem měsćańskem źělu abo pśi błyšćatych premjerach statnego źiwadła. Teke nowo wugótowane internetowe boki Łužyskego wušego centruma gótuju zaśišć žywego duchno-kulturnego žywjenja, wobšyrnych turistiskich pórucenjow a słužbow zjawnego zastojnstwa. Wirtuelny měsćański běrow ma až do źinsajšnego dnja južo wěcej ako 150 słužbow a wušej 60 dokumentow za was pśigótowanych. Internet móžo derje póraźowaś a pomogaś, weto njamóžo wón Chóśebuzaŕkam a Chóśebuzarjam kuždy woglěd do zastojnstwa zežariś.

Chóśebuz lažy něźi 125 km na krotke zajtšo wót Barlinja pśi Sprjewi. Serby su wobsednuli wokolinu wokoło źinsajšnego Chóśebuza w źasetem stolěśu, ako su natwarili grod na pěskatej kupje w Sprjewi. Nimce bydle pódla Serbow w Chóśebuzu wót tśinastego stolěśa. Chóśebuz jo był prědny raz dokumentariski naspomnjony 30. nowembra 1156.

Chóśebuz jo kulturny centrum Dolnoserbow, sedło Dolnoserbskego gymnaziuma a Serbskego muzeja. Wšykne nadrozne tofle a oficielne napise měsćańskich institucijow su mimo někotarych wuwześow dwójorěcne: w nimšćinje a dolnoserbšćinje.




#Article 10: Dolnoserbšćina (145 words)


Dolnoserbšćina, dolnoserbska rěc ( Niedersorbisch abo teke Wendisch,  język dolnołużycki,  dolnolužická srbština) jo jadna z dweju rěcowu Serbow, kotaraž se wužywa w Dolnej Łužycy, w pódpołdnjowej Bramborskej, na pódzajtšu Nimskej. Dolnoserbšćina gromaźe z górnoserbšćinu słušatej k kupce serbskeju rěcowu w ramiku pódwjacornosłowjańskich rěcy. Licba powědajucych dolnoserbski wucynijo něnto wokoło 7000 luźi.

Dolnoserbšćina jo pódwjacornosłowjańska rěc a pokazujo wšykne za toś te rěcy charakteristiske znamjenja, na pś. zdźaržanje kupki *kv, *gv (kwět, gwězda, pśirownaj ruski: cvět, zvězda) a metatezu likwidow z wobchowanim slěznego wokala /ɔ/, na pś. (prasł., gs., ds.): gordъ  hród, grod (w rusojskej rěcy полногласие: gorod, w českej rěcy prězny wokal: hrad)

Wósebne wuwiśa dolnoserbskeje rěcy (mjazy drugimi rěcami) su eksemplarnje:

Prědne śišćane knigły w dolnoserbšćinje jo natwarił w lěśe 1574 faraŕ z Tšupca, Albin Moller - to jo byli wót njogo z nimskej rěcy pśełožone psalmy a kjarliže a Mały katechizm Martina Luthera.




#Article 11: Domowina (129 words)


Domowina (amtski Zwězk Łužyskich Serbow z.t. / Zwjazk Łužiskich Serbow z.t., nim. Bund Lausitzer Sorben e.V.) jo kšywowy zwězk serbskich towaristwow a ma swójo sedło w Budyšynje. Domowina jo se załožyła 13. oktobra 1912 we Wórjejcach. W casu nacionalsocializma jo była 1937 wuswójona a zakazana. Južo 10. maja 1945 bu w Chrósćicach wótnowotki załožona.

Zaměr Domowiny jo, politiske a kulturne zajmy Serbow na regionalnej, krajnej a zwězkowej rowninje zastupowaś. Dokulaž pódlažyjo pšawidłam towaristwow a njejo politiska strona, su móžnosći k sobustatkowanju na pśikład pśi kazniskich iniciatiwach wobgranicowane.

Domowina pśisłuša Towaristwoju za wobgrozone ludy, Europskemu běrowej za mało rozšyrjone rěcy (EBLUL), a Federalistiskej uniji europskich narodnych kupkow (FEUV).

Emblem Domowiny jo serbska lipa, běły bom z tśimi łopjenami na cerwjenej slězynje, co jo wuźěłała Hanka Krawcec.

Domowinje pśisłušaju slědujuce towaristwa:




#Article 12: Don Bosco (422 words)


Giovanni Melchiorre Bosco, (* 16.01.1815 w Becchi/Castelnovo; † 31.01.1888 w Turinje) znaty pód mjenim Don Bosco jo był italski mjeršnik a załožaŕ rěda Salesianow Don Bosca. Wón pomjenjujo se teke “Pósoł spušćoneje młoźiny“.

Don Bosco jo se naroźił do jadnoreje burskeje familije w Becchi (Piemont) 16. awgusta 1815. 
Gaž jo był 2 lěśe stary, jo jogo nan wumrěł. 
Don Bosco jo měł staršego pśirodnego bratša. 
Ako jo Don Bosco kśěł hyś na wucbu katechizma, jo jogo bratš jomu to zadorał a jomu kazał, až musy na póli źěłaś. Pózdźej jo maś bratša wupłaśiła a ten jo wótejšeł a nigdy njejo se wěcej wrośił.

Gaž jo Don Bosco był źewjeś lět stary, jo měł cesto samske cowanje: 
Jo stał wósrjejź garujucych źiśi we wjelikem dwórje. Někotare źiśi su tšašnje sakrowali. 
Z pórokami a pukami jo wopytał jich změrowaś. 
Na to jo se běły woblacony muž zjawił a jo gronił: „Nic z biśim ale ze zmilnosću a lubosću buźoš musaś swójich pśijaśelow zdobyś.“ Źiśi su se mjaztym měrnje wokoło toś teje wósoby zesedali. 

Don Bosco jo měł wurědny dar: Což jo raz cytał abo słyšał, to jo se naraz markował. 

Dokulaž jo wjelgin chudy był, jo musał se pśecej swój klěb a pśebytk ze źěłom zasłužyś. 
Pśi tom jo nawuknuł pówołanje šejca, šlodarja a pjakarja. 
Lěcrownož jo měł cesto pjenjezne problemy njejo žednje naźeju a swóju pśinaroźonu wjasołosć zgubił.
Pó gymnaziumje jo do mjeršnikojskego seminara w Chieri zastupił a 1841 su jogo na mjeršnika wuswěśili.

Pótom jo do Turina šeł, źož jo wiźeł bědne žywjenje tysacych bźezdomnych gólcow. 
Jo zachopił se wó nich staraś. W katechizmje, pisanju a cytanju a drugich wědomnosćach jo jich wuwucował. Jo zarědował rucnikarske źěłarnicki. 
Źeń a wěcej gólcow jo k njomu pśichwatało. Wšykno, což jo sam wuměł, jo jich wucył, wšykno, což jo wobsejźeł, jo za swóje młoźinske źěło wužywał. 
Jo nagromaźił pjenjeze a jo za nich 1846 dom w Valdocco, pśedměsće Turina, kupił. 
Don Bosco jo casy za nich warił, jich crjeje płatał a drastwu šył. Pózdźej jo teke jogo maś pśišła do Valdocco a jo jomu pomagała. 

Wót 1875 jo Don Bosco pśidatnje pósłał misionarjow do Pódpołdnjoweje Ameriki.

staraju wó chude źowća.

Ako jo Don Bosco 1888 zemrěł, jo eksistěrowało 250 domow w Europje a Pódpołdnjowej Americe, w kótarychž jo statkowało 956 bratšow a mjeršnikow. 
Wót 1846 do 1888 jo se dogromady něźi 130 000 kubłańcow w Europje a w Pódpołdnjowej Americe pśiwzeło. Z toś tych jo se 18 000 wucabnikow wukubłało a 6000 su wustuděrowali na mjeršnika.

Don Bosco bu 1929 zbóžny a 1934 swěty wurjaknjony.




#Article 13: Drjewjanopołobšćina (171 words)


Drjewjanopołobšćina abo drjewjańšćina jo pódwjacornosłowjańska rěc. Wóna słuša do lechiskeje pódkupki, ako pólšćina abo kašubšćina. Wóna jo se powědała w regionje źinsajšnego Wendlanda pla Hannovera w Nimskej. Slědna wósoba, kenž jo wuměła drjewjański powědaś, jo 1756 zamrěła.

Wažnej žrědle Drjewjanopołobšćiny stej Vocabularium Venedicum Wustrowskego fararja (pastora) Christiana Henninga a Wendlandchronik (jano ako wótpis zdźaržana) Süthenskego šołty Johanna Paruma Schultza. Wažne źěła pśi pśeslěźenju Drjewjańšćiny su wugbali Gottfried Willhelm Leibnitz (1646 - 1716), serbski rěcywědnik dr. Arnošt Muka (1854 - 1932) a slawist a filologa prof. dr. Reinhold Olesch (1910 - 1990), kenž jo zestajił Thesaurus Linguae Dravaenopolabicae.

Problem pśi pśespytowanju drjewjańšćiny stej njejadnotny pšawopis a felujuca ortoepija. Wětšynu zdźaržanych tekstow a fragmentow su napisali luźe, kenž su mjaztym zgubjonu nižonimsku narěc powědali. Togodla njejo móžno pšawe wugranjanje rekonstruěrowaś. Mimo togo ma kužde žrědło se wót drugich wótchylajucy pšawopis. K tomu pśiźo, až su póspyty drjewjańšćinu napisaś a tak zdźaržaś akle zachopili, gaž jo jeje rěcny system južo zachopił rozpadowaś. Na to teke pokazuju kradu wobgranicowany zdźaržany wokabular a wjelika licba požyconkow.




#Article 14: Francojska (114 words)


Francojska ( France, cytaj: [fʁɑ̃s]), oficielnje Francojska republika, République française, cytaj: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) jo wjeliki njewótwisny stat w pódwjacornej Europje. Stolica a nejwětše město jo Paris. K Francojskej słušaju teke wšakorake kupy a teritorije na drugich kontinentach.

Francojska se rozpśestrějo wót Srjejźnego mórja do Engelskego kanala a do Pódpołnocnego mórja, wót Ryna do Altantiskego oceana. Wobydlarje Francojskeje cesto gronje, až jo Francojska heksagon jeje geometriskeje formy dla. 

Francojska granicujo z Belgiskeju, Luxemburgskeju, Nimskeju, Šwicaŕskeju, Italskeju, Monaco, Andorru a Špańskeju. W někotarych ze swójich departementow na drugich kontinentach ma wóna teke granicu z Brazilskeju, Surinamom (Francojska Guyana) a Nižozemskimi Antilami (Saint-Martin). Francojska jo teke zwězana z Wjelikeju Britaniskeju z tunelom, kenž wjeźo pśez Engelski kanal.




#Article 15: Hanzo Njepila (142 words)


Hanzo Njepila (teke: Nepila; * 1. awgusta 1766 w Rownem; † 20. junija 1856 w Rownem) jo był serbski ludowy spisowaśel.

Wón jo wótrosł we wjelgin chudych póměrach, cesto jo był głodny. Jo wupórěźował rodny dwór a jo se naźěłał pó casu status połbura.

Pla wejsańskego šlodarja jo nawuknuł w zymskich mjasecach pisaś a cytaś. Pisanje jo wordowało jogo wósobinske wjasele pśi śěžkem žywjenju. Tak jo nastało wěcej ako 30 zešywkow, zwětšego z awtobiografiskim abo nabóžninskim wopśimjeśim. Wětšy źěł z nich su ale wejsańske luźe jomu sobu do rowa dali. Jano pěś rukopisow su se zdźaržali. Pózdźejšny Slěpjański faraŕ Matej Handrik jo je zdźěla wudał w Casopisu Maśice Serbskeje. Někotare wětše awtobiografiske pasaže ale njejo wudał, dokulaž su wopisowali njedobre swójźbne póměry wósebnje za cas wusokego starstwa Njepile. Wótpowědujucy tekst jo spśistupniła Hélène Brijnen w lěśe 2004 w rěźe Spisy Serbskego instituta.




#Article 16: Institut za sorabistiku (101 words)


Institut za sorabistiku na Filologiskej fakulśe Lipsčańskeje uniwersity jo se załožył 1951 ako wusokošulska kubłańska a slěźeńska institucija na Uniwersiśe w Lipsku (Alma Mater Lipsiensis, załožona 1409). Wón se zaběra wědomnostnje z górno- a dolnoserbskeju rěcu a jeju wariantami, z literaturu a kulturu Serbow kaž teke z kulturno-historiskimi, etnologiskimi a mjeńšynopolitiskimi pšašanjami. Ako jadnučke uniwersitne kubłanišćo w Nimskej (a teke na cełem swěśe) póbitujo institut kompletne směry studija na pólu sorabistiki a ceptarstwa serbšćiny (ze zakóńcenim Bachelor of Arts, Bachelor of Education; Master of Arts, Master of Education). Mimo togo jo móžno, how pód fachowym nawjedowanim disertaciju ze sorabistiskej temu zeźěłaś.




#Article 17: Irska (370 words)


Irska ( Éire,  Ireland, łatyńske mě Hibernia) jo kraj na kupje Irska w pódpołnocnem Atlantiskem oceanje. Oficialne mě jo Republika Irska (Poblacht na hÉireann, Republic of Ireland). Stolica a nejwětše město Irskeje jo Dublin. W Irskej stej iršćina a engelšćina oficielnej rěcy, ale prědna rěc wobydlarjow jo engelšćina. Oficielne institucije, wěsći, dokumenty, tofle w městach a awtobusach, na lětanišću a drogach su dwójorěcne. Premierminister Irskeje pomjenijo se Taoiseach. Dwójokomorowy parlament Irskeje jo Oireachtas Eirann - sejmoju se groni Dáil Eirann a senatoju se groni Seanad Eirann.

Éire jo pomjenjona pó keltiskej bogowce Éiru, irskej maśeri zemje. Symbole Irskeje su kwiśinowe łopjeno Shamrock, keltiska harfa a zelena barwa. 

Republika Irska lažy na wětšem źělu kupy Irska a pór mjeńšych kupach na pódwjacor wót europskego kontinenta. Republika Irska granicujo z Wjelikeju Britaniskeju (Pódpołnocna Irska). Nejwuše městno jo Carrantuohill (1.041 m nad normalneju nulu), a nejniše jo Atlantiski ocean (0 m nad normalneju nulu).

Nejwětše města su:

Ludy jo bydlili na Irskeju kupu wót 10.500 lět. Irska jo była keltiska wót casu antiku, a jo měła staro-keltiske mě Īweriū, staro-grichiske Iérnē. Irska jo stała se kśesćijańska wót 5. stolěśa, a mnichy jo spisali keltiske stawizny, nałogi, mitologija a keltiski folklora. Wót 9. do 13 stolěśa w Irskej jo byli teke normańske Wikingi zrazom z irskimi kralami. W 14. stolěśu była how engelska inwazija na Irskeju. Irska jo była pód engelskem kněstwom wót lěta 1542 do 1922. Engelska okupacija jo był špatny cas dla Irskeju a irskich katolikow. Pśez Englandarjow how wót 1845 do 1849 jo był wjeliki głod, irska r: an Gorta Mór, engelska r: The Great Famine. Z 8 milionow irskich wobydlarjow, 1,9-2 miliony irskich luźi jo wumrěło z głoda a chórosćow, a 2 miliony luźi jo pśiśěgnuło, nejwěcej do ZSA. Prezident ZSA John F. Kennedy jo był z irskeju familiji takich emigrantow. 

W lěśe 1916 irske republikanarje jo rebelěrowali z Jatšownym zběžkom pśeśiwo Englandarjam. 1919 był jo irski sejm wót irskich zapósłańcow załožony. Slědowałej stej Irska wójna wó njewótwisnosći a wobydlaŕska wójna. Wót 1922 jo był how lichotny stat Irska, a wót lěta 1937 jo how
republika Irska. Wót casa irskeju njewótwisnosći w 1922, jano Pódpołnocna Irska jo hyšći źěłom Zjadnośonego kralojstwa.

Wót 1 wezymskego 1973 jo Irska w Europskej uniji.




#Article 18: Jan Chojnan (101 words)


Jan Chojnan, nimski: Johannes Choinan(us) (* 1616, † 1664) jo był serbski rěcywědnik a teolog. Wón jo napisał nejstaršu (znatu) dolnoserbsku gramatiku a ma wjeliki późěl pśi wuźěłanju dolnoserbskeje pisneje rěcy.

W srjejźi 17. stolěśa jo Chojnan był ewangelski duchowny w Cerkwicach pla Lubnjowa.

Swóju gramatiku (na zakłaźe chóśebuskeje narěcy) jo Chojnan dopisał 1650. Wóna se ale njejo śišćała. Pśi tom jo był Chojnan prědny, kenž jo srědki rěcnego pśirownowanja wužywał.

Na njogo dopomina napis na z lěta 1650 póchadujcej dupje we wejsańskej cerkwi w Cerkwicach. W toś tej jsy, kótaraž słuša źinsa k Lubnjowoju, jo teke gasa pó nim pómjenjona.




#Article 19: Jurij Koch (165 words)


Jurij Koch (roź.  15. septembra 1936 w Hórkach) jo serbski spisowaśel, žurnalist, dramatikaŕ a pśełožowaŕ.

Jurij Koch jo se naroźił 15. septembra 1936 w Hórkach, wokrejs Kamjenc, ako syn skałarja. Wót 1942 do 47 jo chójźił na ludowu šulu, wót 1947 do 49 na serbski gymnazij we Warnoćicach (Varnsdorf), wót 1950 do 52 na Serbsku wušu šulu w Budyšynje a wót 1952 do 54 na Serbsku wušu šulu w Chóśebuzu. Tam jo teke złožył maturu. Pótom jo šeł styri lěta (1956 do 60) na studij žurnalistiki na Uniwersiśe Karla Marxa w Lipsku a jo wótzamknuł ako diplomowy žurnalist. 1965 jo hyšći dalšny diplomowy studij, dalokostudij, wótzamknuł pśi Źiwadłowej wusokej šuli w Lipsku. W běgu žywjenja jo statkował ako žurnalist a rozgłosowy redaktor a dalej statkujo ako lichotny spisowaśel a žurnalist. Tśi raze jo dostał Literarne myto Domowiny (1964, 1969 a 1973) a dwa raza Myto Ćišinskego (1968 w kolektiwje a 1974). Źinsa wón bydli w chóśebuskem měsćańskem źělu Žylowje.

Jogo spisowaśelske statkowanje jo kradu wobšyrne. 




#Article 20: Juro Surowin (222 words)


Georg Julius Justus Sauerwein (* 15. januara 1831 w Hannoverje; † 16. decembra 1904 w Kristianiji, źinsa Oslo) jo był ako nimski publicist, rěcny wědomnostnik a humanist zašćitowaŕ mjeńšynowych rěcow (dolnoserbski, litawski) w Nimskem kejžorstwje.

Georg Sauerwein (serbski: Juro Surowin) jo se naroźił ako syn fararja w Hannoverje a jo w Gronauje (Leine) wótrosł. Ze 17 lětami jo złožył maturu a jo šeł na studij rěcnych wědomnosćow a teologije do Göttingena. Jo pak chójźił teke na cytanja fyziki, chemije a botaniki. Pó tśich lětach jo studium bźez wótzamknjenja pśetergnuł a jo pór lět we Walesu a Engelskej pśežywił. Tam jo wupytnuł swój rěcny talent. Za cas swójogo žywjenja jo nawuknuł wěcej ako 60 rěcow a dialektow.

Ze 24 lětami jo wózjawił engelsko-turkojski słownik. Wót 1857 jo był priwatny ceptaŕ princesny Elisabethy z Neuwieda, kótaraž jo była pózdźej kralowka Rumuńskeje a znata ako spisowaśelka pód pseudonymom Carmen Sylwa. Groni se, až jo zwězało jeju někotare lěta pótajmne lubstwo.

Wót 1856 do 1896 jo statkował ako lichotny sobuźěłaśeŕ w Britaniskem biblijowem towaristwje a jo se wobźělił na wjele pśełožkach biblije do wšakich rěcow  a dialektow. 

Surowin jo płaśeł ako nejwětšy rěcny wucony swójogo casa. 
Ako se wuznawajucy pacifist jo se angažěrował pśeśiwo imperializmoju kejžorstwa a jo wózjawił mjazy drugim dwójorěcne basnje pśi góźbje měrowego kongresa 1899 w Parisu, w kótarychž jo napominał k měroju.




#Article 21: Kalendaŕ Maya (362 words)


Kalendaŕ Maya su Maya wužywali w Pódpołnocnej Americe. W praksy stej byłej dwa kalendarja : rituelny tzolkin a solarny haab, a teke Dłujke Licenje. 

Rituelny kalendaŕ tzolkin: lěto jo měło 260 dnjow, kótarež se groniły kombinaciju mjena dnja a licby. Jo było dwaźaśca mjenow : imix, ik, akbal, kan, chicchan, cimi, manik, lamat, muluk, oc, chuen, eb, ben, ix, men, cib, caban, eznab, cahuac i ahau, a tśinaśco licbow wót 1 do 13. Prědny źeń se gronił : 1. imix, drugi : 2. ik, tśeśi : 3. akbal, stworty : 4. kan, pěty 5. chicchan, atd. až do 13. ben. A dalej wótnowotki zachopiś wót licby 1 a mjena ix, togodla dalej su były : 1. ix, 2. men, 3. cib, 4. caban, 5. etznap, 6. caunac a 7. ahau. A dalej wótnowotki zachopiś mjena dnjow, ale dalej jo był 8. imix. 

Solarny kalendaŕ haab: lěto jo měło 365 dnjow, 18 mjasecow z 20 dnjami a jaden mjasec, kótaryž jo měł jano 5 dnjow. Mjena mjasecow w haab : pop, uo, zip, zotz, tzec, xul, yaxkin, mol, chen, yax, zac, ceh, mac, kankin, muan, pax, kayab, cumhu a pěśodnjowy uayeb. Mjena dnjow jo były twarjone kak w gregorjaniskej pratyji, jano licenje jo trěba było zachopiś wót 0. Pśikład 0. pop, 1 pop, 2 pop atd. Co 52 lěta haab jo była adicija 13 dnjow.

Maya su datěrowali źeń mjenim z tzolkina a haaba. Pśikład : 1 imix 0 pop; 2 ik 1 pop; 3 akbal 2 pop; 4 kan 3 pop; atd. Mě jo se wóspjetowało co 18980 dnjow, ale to jo było 52 lěta haab abo 73 lěta tzolkin.

Mimo togo Maye su měli hyšći jadnu systema licenja casa : Dłujke Licenje. Jo to było licenje dnjow wót zachopnego datum.

W rěcy Mayow kin to źeń, 20 kin to uinal, 18 uinal to tun, 20 tun to katun, 20 katun to baktun. (Hyšći jo byli wětše jadnotki : pictun, calabtun, kinchiltun i alautun.)

Pśikład datum dłujkego licenja 9.12.2.0.16, to jo 5 cib 14 yaxkin w kalendarje.

W prakse to jo 9 baktun, 12 katun, 2 tun, 0 unial i 16 kin : 

To jo 1 383 136 dnjow wót zachopnego datuma.




#Article 22: Kardamom (202 words)


Kardamom (Elettaria cardamomum) jo rostlina ze swójźby jumbjerowych rostlinow (Zingiberaceae), kótaraž se ako wěrca wužywa.

Kardamom jo wěcejlětna rostlina z mócnym ricomom. Jadnotliwe spła z wjele łopjenami su zwětšego 2-3 metrow wusoke, rědko su až do 5,5 m wusoke. Wogonk z kwiśonkami wurosćo z nadzemskich wogonkow a jo až do 1,5 metrow wusoki. Kwiśonki su zrědowane w grankach a maju swětłomódre łopjena ze žołtymi kšomami. Płody su zeleno-žołte słomowate kapsle z tśimi bokami. W kuždej kapsli jo 16–24 cerwjenobrunych semjenjow, kótarychž formy se rozeznawaju. 

Kardamom póchada z pódpołdnjoweje Indiskeje a z kupy Sri Lanka. Indiski kardamom jo mjeńšy, ale wěcej aromatiski. Kardamom se źinsa teke z Guatemale, Tanzanije a Vietnama importěrujo.

W kardamomowych semjenjach jo eteriski wólej, cogoždla maju wěrcojtu, słodkowótšu aromu. Dokulaž kardamom swój aroma malsnje pózgubijo, se góźi jen w kapslach wobchowaś a semjenja akle pśed wužywanim wuprojś a zetrěś.

Kardamom jo rozšyrjony pśedewšym w aziatiskej kuchni. W europskej kuchni se wužywa pśi pjacenju gódownego pjacywa, na pś. paprjeńca. Mimo togo se wužywa teke za jěšnice, likery a ako źěl wěrcowych měšańcow. Pśi gótowanju arabiskego kafeja jo rozšyrjony nałog, kafej z kardamomom wěrcowaś. Rowno tak se wužywa za gótowanje teja z mlokom, kótaryž se tradicionelnje pó islamskem zajtšnem bjatowanju póstaja.




#Article 23: Kirgiziska (292 words)


Kirgiziska jo kraj w Srjejźnej Aziji. Wóna jo górski kraj, kótaryž jo k prědnemu z nomadiskimi narodami wobsedlony był. Kirgiziska jo pśed 1990 lětom była źěl ZSSRa. 
         

Wokrejs źinsajšneje Kirgiziskeje jo w 15. a 16. stolěśu wobsedlony wót Kirgizow, nomadiski turkojski narod kótaryž, jo pśed 2000 lětami w dłujkozajtšnem źělu Mongolskej pśisol, a kótaryž jo se k prědnemu do pódpołdnjoweje Siberiskeje gnul, a pón do regiona Tuwa do 18. stolěśa. Wětšyna Kirgizow su sunnitiske muslimy wót hanafitskeje šule.

Kirgiziska jo kraj w srjejźnej Aziji, wobdana wót Chinskeje na pódzajtšnem a krotkozajtšnem źělu, wót Kazachstana w pódpołnocnem źělu, na pódwjacorje wót Usbekistana a wót Tadžikistana na krotkem wjacorje. Kirgiziska ma pśestrěń wót 198.500 km2 a njama pśistup do mórja. 

Kirgiziska jo pśisamem górski kraj: na pódzajtšu jo rjeśaz Tien Shan, kótaryž markěrujo granicu z Chinskeju a jogo nejwětšy wjeršk Pobedy jo 7439 metrow wusoki. 
Te górske cony źěle kraj na dwa źěla, pódpołnocny a pódpołdnjowy. 

Města w Kirgiziskej laže w nejnišych źělach kraja a na pódpołnocy głowne město Biškek weto na 800 metrow. Na krotkem pódwjacorje lažy nejnišy dypk kraja, doł Kara-Darya, z wusokosću wót 132 metrow. 

Kirgiziska ma 3878 km dłujke granice rozdźělone mjazy:

Kirigiziska jo pśecej była chudy kraj, kótaregož góspodaŕstwo se koncentrěrujo na rolnikaŕstwo. Pśed rozpadom 98 procentow eksporta jo było za Sowjetski Zwězk. Znicenje Sowjetskego Zwězka jo znicyło produkciju kraja na kóńcu lěta 1990. Wažne reformy su se zachopili, aby se pólěpšyło góspodaŕske połoženje kraja.
Rolnikaŕstwo jo głowny sektor góspodaŕstwa. Zakładne kultury su žyto, cukor z rěpy, bałma, tubak, zelenina a sad, wałma a měso. 

BIP: 1603 miliony US dollary
Pśirost: 7,1 procentow w lěśe 2004
Srjejźne mjasecne myto: 66 USD w lěśe 2006

W lěśe 2007 wobydlaŕstwo Kirgiziskeje jo licyło 5.218.000 luźi. Stolica Biškek licy oficielnje 589.000 wobydlarjow. 




#Article 24: Kito Fryco Stempel (256 words)


Kito Fryco Stempel jo był serbski duchowny, spisowaśel a pśełožowaŕ.

Wón jo se naroźił 29. nowembera 1787 w Parcowje. Wót 1802-1807 jo chójźił na gymnazium w Budyšynje, źož jo se zeznał teke z Bjedrichom Wylemom Mičku. W lětach 1807-1810 jo studěrował teologiju na uniwersiśe w Lipsku. Ned pó prědnem studijnem lěśe jo załožył sobu tak pómjenjony Korps Lusatia. 1809 jo zastupił do Serbskego prjatkarskego towaristwa, pśedchadnego zjadnośeństwa źinsajšneje Sorabije Lipsk.

W lětach 1810-1813 jo był domacny ceptaŕ, nježlic až njejo był powołany 1813 za fararja w Malinje. W toś tej wósaźe jo statkował źaseś lět, nježlic až njejo se stał 1823 wušy faraŕ w Lubnjowje. Wjelicku wósadu jo zastarował někotare lětźasetki, nježlic až njejo se pódał 1863 na wuměńk. Pó nim njejo se wěcej žeden serbski faraŕ w Lubnjowje pśistajił, což jo na kuždy pad malsnjejšu asimilaciju Serbojstwa w toś tych stronach pódpěrało.

Stempel jo wumrěł 2. februara 1867 w Lubnjowje.

W běgu mnogich lět swójogo statkowanja za swóje wósadne, jo napisał Stempel teke ceły rěd originalnych basni, mj. dr. epos Te tśi rychłe tšubały - nejdlěšu znatu serbsku baseń. W njezwuconem sylabiskem systemje komponěrowany epos jo płaśił něźi 80 lět ako zgubjony. Ota Wićaz jo jen 1950 zasej namakał. Rudolf Jenč jo jen zjawnosći spśistupnił w rěźe Pomniki serbskego pismojstwa ako diplomatiske wudaśe. Dalšny epos, Pytanje za starym mjasecom abo łužyskich Serbow pótłocenje njejo se bóžko wěcej namakał a płaśi dalej ako zgubjony.

Mimo swójogo basnjenja jo wustupował Stempel teke ako pśestajaŕ antikskich basnikarjow. To pótrjefijo wósebnje Fedrusowe fabule (z łatyńskeje rěcy a Theokritowe idyle.




#Article 25: Krakow (224 words)


Krakow ( Kraków,  Krakau) jo město w pódpołdnjowej Pólskej, w małopólskem wójewódstwje, nad rěku Wisłu. Krakow jo stolica wójewódstwa a teke samostatny wokrejs (powiat). Toś to město jo wažny turistiski a kulturny centrum. Krakow jo historiska stolica a nejwětše město Małopólskeje.

W lěśe 2014 jo w Krakowje bydliło 759 144 luźi. Šołta města jo Jacek Majchrowski.

W lětach 1038-1079, 1138-1290 a 1296-1596 jo Krakow był stolica Pólskeje. W Krakowje jo w lěśe 1364 nejstarša pólska uniwersita − Uniwersytet Jagielloński − nastała.

Wót 1795 do 1809 a wót 1846 do 1867 jo Krakow pód kněžaŕstwom Awstriskeje był. Wót 1867 do 1918 jo pód kněžaŕstwom Awstrisko-Hungorskeje był.

Něnto jo w Krakowje 23 wusokošulow: 3 uniwersity (Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Ekonomiczny, Uniwersytet Rolniczy), techniskej šuli (Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Krakowska) a teke Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Muzyczna, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, Adademia Pedagogiczna, Papieska Akademia Teologiczna a Akademia Wychowania Fizycznego.

Historiski centrum Krakowa (źěl pśi głownych wikach a teke źěl Kazimierza) jo na lisćinje UNESCO. W Krakowje ma sedło Narodny Muzeum w Krakowje. Biblioteka Jagiellońska jo jadna z nejwětšych w Pólskej.

Pódla Krakowa lažy mjazynarodne lětanišćo Balice.

W Krakowje grajotej nejstaršej kopańcowej kluba Pólskeje (załožonej w lěśe 1906): Cracovia a Wisła Kraków (w lětach 1999-2008 6 razow mejstaŕ). Dalšny kopańcowy klub jo Hutnik Nowa Huta (źěl Nowa Huta). W Krakowje jo nejwětša hala w Pólskeje - Tauron Arena Kraków.




#Article 26: Lisabonske elektriske (233 words)


Lisabonske elektriske (portugalski eléctricos) twórje gromaźe z busami seś zjawnego wósobowego wobchada w portugalskem głownem měsće. Pśedewześe Carris pórucyjo casowe jězdnicki, kótarež płaśe teke w pódzemskej zeleznicy Metropolitano de Lisboa abo w lifśe Elevador de Santa Justa.

Wobchad na prědnej kónjecej měsćańskej zeleznicy jo se zachopił 17. nowembra 1873. Prědna elektriska linija jo była natwarjona 30. awgusta 1901. Jadno lěto pózdźej jo była ceła kolejowa seś z rozpněśim 900 mm pśetwarjona a elektrificěrowana. Až do lěta 1959 jo był system elektriskich dalej rozšyrjany a jo dojśpił swóju maksimalnu wjelickosć. W toś tom casu jo w měsće jězdźiło 27 linijow, šesć z nich z wokolicneju drogu. Cysła linijow su byli rozdźělone teke pó směrje jězda, pótakem jo se jadnało faktiski jano wó 24 linijow. 

Stagnacija elektriskich w Lisabonje jo zachopiła z twarjenim seśi pódzemskeje zeleznice. Polytechniska federalna šula w Lausanne a Wobchadniski zawod w Zürichu stej źe dopórucyłej seś elektriskich zdźaržaś a hyšći dalej rozšyrjaś, ale proces roztwarjenja kolejow pókšacujo až do źinsajšnego dnja. Dajo pak plany za znowawótcynjenje linije Carmo-Campolide.

Eksistěrujuca seś z pěś linijami ma źe kšuty jězbny plan, praktiski ju pak wužywaju jano turisty ako popularnu atrakciju. Wósebnje woblubowana jo legendarna linija E28. 

Wóze Lisabonskich elektriskich wuglědaju kradu zastarske, wšykne pak su byli w lěśe 1990 pónowjone, pśetwarjone, techniski lěpjej wugótowane a zawěsćone. Na liniji 15, wjeźecej z centruma do Belém/Algés, jězdźe pón nejmodernjejše wóze marki Siemens/CAF/Sorefame 10 z niskim zachodom.




#Article 27: Mato Kósyk (563 words)


Mato Kósyk (*18. junija 1853 we Wjerbnje, † 22. nowembra. 1940 w Albionje) - dolnoserbski basnikaŕ, spisowaśel, faraŕ, farmaŕ, klasikaŕ dolnoserbskeje literatury.

Roźony ako syn srjejźnego bura jo Kósyk w lětach 1867 do 1873 chójźił na gymnazium w Chóśebuzu. Pótom jo tśi lěta dłujko statkował ako zeleznicaŕ w Lipsku. Pózdźej jo wopytał se žywiś ako literat we Wjerbnje a wót 1880 jo sobu redigěrował Bramborski Casnik. 1883 do 1885 jo w ameriskem Springfielźe a Chicagu študěrował teologiju. Wótglědajucy wót krotkich woglědow we Łužycy, jo basnikaŕ pón až do kóńca žywjenja wóstał w Pódpołnocnej Americe. Wót 1885-86 jo był faraŕ we Wellsburgu. Wót 1887 do 1907 jo statkował we wšakorakich wósadach w staśe Nebraska (Ridgeley 1887-89, Princeton 1889-95, Roca 1895-96, Stamford 1896-97, 1897-07 Ohiowa). Wót 1907 až do wuměńka 1913 jo był faraŕ w El Renou w Oklahomje, pótom jo žywy był ako farmaŕ w Albionje.

W lichem casu w Lipsku ako zeleznicaŕ jo se Kósyk awtodidaktiski zakłady poetiki nawucył. Jogo prědne zdźaržane basnje su ze slědnego lěta w Lipsku. Dla chórosći jo Kósyk 1877 musał swójo źěło pśi zeleznicy skóńcyś a se domoj nawrośiś. W tom casu su se teke wuwijali jogo kontakty z drugimi serbskimi procowarjami ako M. Hórnikom, H. Jordanom a A. Muku. Mimo togo jo nawězał kontakt z Jurom Surowinom, kenž jo jogo do dalšnego literarnego źěła pógnał, a z pólskim spěchowarjom Alfonsom Parczewskim, kenž jo sobuiniciator załoženja Maśice Serbskeje, na kótaremž jo se 1880 teke Kósyk wobźělił.

Dłujke pśebywanje w rodnej jsy Wjerbno jo było nejpłodnjejšy cas literarnego twórjenja Mata Kósyka. Wón jo napisał wjele lyriskich basnjow a baladow, kótarež su se pózdźej do cełkow zarědowali: Pytajcy duch, Źiśecy raj, Wóstań pobožny, Z paradiza wšyknych swětow, Ze stwórjenja jo mój spiw, Cysta roža serbojska, Serbskich duchow kralejstwo. Do šyršeje epiki słušatej jogo w heksametrach spisana tśiźělowa idyla Serbska swajźba w Błotach (Wórjejce 1880, 1955) a jogo historiska trilogija Serbskich wóścow śerpjenja a chwalba z episkimi spiwami Pśerada Markgroby Gera (ČMS 1881, 1924, 1955), Branibora pad a Jacsław. Kósyk jo se teke póspytał w dramatice: Cesć łužyskego ryśarja (1881) a Bóžemje serbskich wójakow (1882). Wjele proce jo teke inwestěrował do pśeglědowanja a basnikarskego wuspórjeźowanja dolnoserbskich spiwaŕskich knigłow a do redigěrowanja Casnika, do kótaregož jo teke dodał swóje pśinoski.

Dokulaž njejo spisowaśelske źěło za zežywjenje dosegało, jo wón 1883 do Ameriki wudrogował. Tam jo teke študěrował teologiju, což jomu w Nimskej bźez matury njejo móžno było. Teke w Americe jo na zachopjeńku dalej basnił. Tak jo nastał cyklus W cuzej zemi z wjele nowymi impresijami. Bóžko njejo wóstał taki produktiwny. W běgu dalšnego žywjenja w Americe jo jano hyšći napisał dwa cyklusa: Serbske bratśi pśistupimy (1892-99) a Droga do njebja (1922-33). Weto jo měł wjeliki wuznam za dolnoserbsku literaturu a jo jej wugótował městno mjazy drugimi słowjańskimi literaturami. Eksistujo wěcej ako 50 pśełožkow jogo jadnotliwych twórbow do drugich słowjańskich rěcow.

Marti, R. (wud.), Mato Kosyk 1853–1940. Materialije prědneje Kosykoweje konference. Wjerbno 15.–18. 6. 2003. Budyšyn, 2004.

R. Dalitz/G. Stone, Mato Kosyk in Amerika - Lp A 24/1 (1977), str. 42-79

F. Mětšk, Zu einigen Fragen der Legendenbildung in der Kosyk-Biographie - ZfSl 22 (1977),
str. 142-148; ts., Serbski basnikaŕ kónčaceho so 19. lětstotka w Americe - R 28 (1978), 6, str.

(1979), 6, str. 216-220; ts., Wo Kosykowej episkej trilogiji ze serkeje starodawnosće - R 29
(1979), 9, str. 324-332; ts., Aktualnosć Kosykoweje biografije wčera a dźens - R 31 (1981),




#Article 28: Mecklenburg-Pśedpomorska (192 words)


Mecklenburg-Pśedpomorska (nim. Mecklenburg-Vorpommern; dolnonimski. Mäkelborg-Vörpommern) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska. Jogo stolica jo Zwěrin.

W Mecklenburg-Pśedpomorskej lažytej nejwětšy jazor a nejwětša kupa Nimskeje. Jazor se groni nimski Müritz, kótaregož mě póchada wót słowjańskego słowa morica, a kupa jo Rujany.

Pśez Mecklenburg-Pśedpomorsku běže wjelika rěka Łobjo, a teke małe rěki Elde, Habola, Warnow a Peene. Elde a Habola do Łobja běžytej, ale Warnow a Peene do Baltiskego mórja. Łobjo běžy pśez zwězkowy kraj Šleswig-Holštejnska, pśez Hamburg a pótom zasej pśez Šleswig-Holštejnsku a skóńcnje do Pódpołnocnego mórja.

Nejwětše města su 

Mecklenburg-Pśedpomorska jo se zasej w lěśe 1990 załožył. Toś ten zwězkowy kraj jo eksistěrował juž raz mjazy lětami 1945 a 1952. W lěśe 1952 bu rozwězał a pótom su se wobwody Rostock, Zwěrin a Neubrandenburg nastali.

W lěśe 1945 jo se nastał z Mecklenburgskeje a pódwjacorneje źěla Pomorskeje na pódwjacor źinsajšneje granicy mjaz Nimskeju a Pólskeju.

W Mecklenburg-Pśedpomorskej eksistěrujo wjele mjenjow, kótarež ze słowjańskeje rěcy póchada. Toś ta słowjańska rěc wěcej njeeksistěrujo, ale wóna jo była pśiswójźbna z Kašubšćinu, Pólšćinu, ale tež z Górnoserbšćinu, Dolnoserbšćinu, Češćinu a Słowakšćinu. Wóna słuša k lechiskej kupce pódwjacornosłowjańskich rěcow. Pak tež mjenja z nimskego póchada eksistěruju tam.




#Article 29: Michał Frencel (187 words)


Michał Frencel (teke: Brancel; * w februarje 1628 w Běčicach pla Hodźija w Górnej Łužycy; † 29. junija 1706 w Budestecach) jo był faraŕ, rěcywědnik a sobuzałožaŕ górnoserbskeje pisneje rěcy.

Wón jo se naroźił ako syn wejsnego sudnika a zastojnika. Pó tym, až jo wuchójźił wjerchojsku šulu w Mišnju (1643-1649) jo se pódał na studium teologije do Lipska a Wytparka (Wittenberg). 1651 jo dostał prědne farske městno w Kózłom. Pó jadnasćo lětach jo se pśesedlił 1662 z familiju do Budestec, źož jo źěłał až do swójeje smjerśi.

Frencel płaśi ako załožaŕ górnoserbskeje pisneje rěcy. Ze swójimi pśełožkami (Ewangelium sw. Mateja a Marka 1670, Mały Katechismus 1693, Knigły Psalmow 1703, Nowy Testament 1706) kaž teke z originalnymi wuźěłami (Budestečańska dupa 1688, list rusojskemu caroju 1697, wšake basni) jo wuwiśe górnoserbskeje rěcy wósebnje wobwliwował. Ako prědny jo zawjadł diakritiske znamuška pó českem pśikłaźe. Njejo ale mógał swóje pśedstajenja wó serbskem pšawopisu pśesajźiś a jo se jogo pózdźej zasej wóstajił.

Ako prědny (znaty) Serb jo Frencel se wuznał ku zgromadnosći słowjańskich narodow, což njejo zwuraznił jano w lisće rusojskemu caroju z lěta 1697, ale teke w pśedsłowach k swójim spisam.

 	




#Article 30: Mina Witkojc (1629 words)


Mina Witkojc ( Wilhelmine Wittka; * 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembra 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikaŕka, pśełožowaŕka a patriotka, nejsławnjejša spisowaśelka, kótaraž  jo pisała w dolnoserbskej rěcy. 

Wóna jo była starša źowka gósćeńcarja Fryco Poleńca (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła w maju 1893.

Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mój nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodaŕstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej.

Marjana Witkojc jo była rěšaŕka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.

Bujka abo wóz njamam.

Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniła ju mama. Wóna jo žywiła teke jadno lěto pśi nanje.

Dom wót nana jo był gósćeńc… wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.

Styri lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.

Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja som njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski.

Wóna jo sejźiła pśecej myslata na kamjenju w zagrodce.

...ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny... a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa:  Dort liegt eine Nadel und ich dachte: Na, jetzt kann ich es ja wieder“.

Mina jo woglědała až do 1907 šulu w Bórkowach.

My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli... jo było pśirownowanje woł małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.

Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikaŕka jo cytała rada  Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłaŕki, Valeski Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje An Frau R.. 

Pó šulskem casu, wot 1907 wóna jo źěłała w Barlinju ako słužabna, rěšaŕka a wězaŕka kwětkow. Wob cas prědneje swětoweje wójny (1914-1916) Mina jo źěłała teke w wojnskej industriji. Něźi w lěśe 1916 wóna jo se wrośiła do rodneje jsy Bórkowy. Až do 1921 wóna jo była najamnica a rolnikaŕska źěłaśeŕka w Bórkowach. 

W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Pód jogo wliwom w februarje 1922 Mina Witkojc jo se pśesedliła do Budyšyna. Tam wóna jo była wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. Pod nawjedowanim A. Muki wóna jo se teke z serbskeju literaturu a stawiznami wopóznawała. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Teke wažny luź jo był za nju Jan Cyž. 

W Budyšynje Mina Witkojc jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentary ako Mysli wó wójnje (1924, Gedanken über Krieg) a Serbska žeńska-rowryjaŕka swojogo narodna (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu Drogowanje pó Českosłowaskej (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu Nalětna noc w Błotach (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski - sarkastiska glosa Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe).
 
Mina Witkojc jo se wopóznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow. Wót 1924 až do 1928 basnikaŕka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja Pratyja. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikaŕku.

Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to.

Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěśe 1924 wóna jo pisała wulicowańko Wětš (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.

To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk Dolnoserbske Basńe. Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći. 

Mina jo pódprěła emancipaciju žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (zał. 1847).  

W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikaŕka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikaŕstwje. Až 1937 wóna jo wudawała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom. 

To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu, až som źom k Gestapo… Mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. …som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.

Na zachopjeńku lěta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w Erfurśe. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu Erfurtske spomnjejśa. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow. 

Erfurtske spomnjeśa jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.

W Erfurśe Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplěwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił we Weimarju. 

Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lěśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźěłaśeŕka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny česka propaganda. Popajźeństwo jo trało južo małe dny. 

Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła Erfurtske spomnjeśa a śěgnuła k swójej sotšy do Chřibskeje. Pózdźej wóna jo śěgnuła do Pragi a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.

W lěśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).

W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako domcyk pód kastaniju. 

W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni K swětłu a słyńcu. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc. 

W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: Mě wjerch na dušu tłocy.

W nowembrje lěta 1975 wóna jo wumrěła w Popojcach.

Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik Serbski Casnik a za serbski kalendaŕ Pratyja, sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.

Mina Witkojc jo była nosaŕka Myta Čišinskego.

Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.

Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku Nykus a źowćo (1923) ( Der Nix und das Mädchen).

Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.




#Article 31: Mnichojstwo (553 words)


 
Mnichojstwo jo wót asketiskich idealow formowana nabóžna praktika, z kótarejuž co mnich w tom, až se wót swěta wótwobrośijo a se swětnym celam wótrjaknjo, swójo žywjenje dopołnje danemu spirituelnemu celoju woprowaś.
We wšakorakich nabóźninach eksistěruju wšakorake formowanja mnichojstwa, pśedewšym w buddhismje a kśesćijaństwje, teke w hinduizmje a daoismje, nic pak na pśikład w islamje.
 

 
Słowo mnich se wótwóźijo wót grichiskego słowa μοναχός, monachos, kótarež jo wótwóźone wót grichiskego monos „sam“. To pak njewóznamjenijo, až jo mnich sam žywy, ale až jo jano na Boga wusměrjony žywy - na Boga samego wusměrjony. To wuswětlijo regula swětego Benedikta z Nursije (Kap. 1, „Družyny mnichow“).
 
Mnich resp. jogo žeński pendant, mnichowka, kněžnicka abo rědniska sotša, jo asketiski žywy cłonk nabóžniny, kótarež se nachylnje abo na cas swójogo žywjenja do słužby swójeje wěry stajijo.

 
Głowny zaměr mnichojstwa jo mystiske procowanje tenbocnje se zjadnośiś ze wšo wopśimujucym bogojstwom resp. dojśpijucy połnu nutśikownu proznosć njepósrědnje nazgóniś bogojsku transcendentnu realitu, kótaraž zwucone cłowjeske zamóžnosći dopóznaśa pśesega. Tomu celoju mógu słužyś na pśikład: meditacija, ekstatiska zagóritosć, bjatowanje, askeza, spót, marskanje se a techniki wójowanja.
 

 
Mnich móžo byś žywy ako eremit abo anachoret sam za sebje pak blisko sedlišćow pak daloko w źiwiznje lěsow abo w samotnosći pusćiny. Irske a galiske mnichy su w 5. a 6. lětstotku wuběgnuli na wubocne kupy abo su se pśewóstajili mórju w małych cołnach. 
W Tibeśe daju se mnichy hyšći źinsa zamurjowaś do śamneje jamy z jano jadnučkeju źěrku za pódawanje piśa a jěźe. 
 
Druge mnichy, tak pómnjenjone Koinobity, su w kloštarjach „zgromadnje žywe“ (= grichiski koinos bios).

Ako Vita contemplativa se rozmějo w tradiciji Benedikta z Nursije mnichojski ideal wótśěgowanego žywjenja, pó kótaremž su južo buddhistiske mnichy w 5. lětstotku do Chr. a teke eremity w 3. a 4. lětstotku pó Chr. žywy byli.
Vita contemplativa se pomina, aby mnich se wótwobrośił wót swětnych wěcow (na pśi. bogatstwo, cesć, móc a seks) a se pśiwobrośił Bogoju. Napśeśiwne zapśijeśe Vita activa wuzwignjo statkownu lubosć k blišemu.

W dožywjenjach prědnych kśesćijańskich samotarjow wopisujo Acedia, pógniłosć wutšoby abo ducha, wustatkowanja śěžkich myslow, kótarež wobgrozyju wósobinu a depresiju wuwołaju. 
Spisowaśel Evagrios Pontikos jo rozměł depresiju ako nadměru wobuze, žadanja a sytnosći. Pisał jo wó tšašnem wósłabjenju duchnych mócow, kótarež wjedu mnicha do błudnosći a jogo prócowanja zanicujo.
Wuchadajucy ze žywjeńskich wašnjow swětego Antoniusa, su kśesćijańske mnichy wuwili program, w kótaremž stojtej źěło a bjatowanje w strowem poměrje napśeśiwo. Źěło jo šćitało mnicha pśed pśegnatym koncentrowanim na sebje samogo a jo słužyło dwěma celoma: pla bjatowanju mysli wězaś, aby do dali njewuběgali a k drugemu, aby mnichy zasłužyli, což za žywjenje trjebaju.
Wjele buddhistiskich šulow wótpokazujo źěło a mnicham njejo dowolone aktiwnje pšosyś. Mógu jano braś, což se jim dobrowólnje dawa. W Zen-Buddhizmje jo źěło pak źěl prakse.

Za tym ako su buddhistiske mnichy w Chinskej wupytnuli, až dłujka meditacija kšejnemu wobběgoju škóźi, jo mejstaŕ Bodhidharma na zakłaźe indiskeje techniki wójowanja wuźěłał pógibowański program za swóje mnichy, kótaryž jo se pózdźej ke Kung Fu wuwijał. Skóro su byli Kung Fu-mnichy woblubowane sobuwójowarje we wójowanjach wó móc lokalnych knězow a kejžorow.

Teke w orientalisko-kśesćijańskem mnichojstwje su nastali južo w pózdźejšej antice wobronite mnichojske rědy, kótarež su pódpěrali aleksandrinske biskupy pśi wójowanju napśeśiwo tatanjam a riwalizěrujucym kjacarstwam.
Na kśesćijańskich idealach bazěrujuce wójowańske mnichojstwo (tempelowe ryśarje, rěd nimskich ryśarjow) bu za cas kśicnych wójnow jaden ze słupow pśi dobyśu a zašćitowanju swětego kraja.




#Article 32: Nimšćina (128 words)


Nimšćina (teke nimska rěc) jo germaniska rěc.

Nimski powěda 109 milionow luźi na cełem swěśe, 100 milionow maju nimšćinu ako maminu rěc. Status oficielneje rěcy ma nimšćina w Nimskej, Awstriskej, Šwicaŕskej, Luxemburgskej, Liechtensteinskej a Belgiskej. Regionalnje teke w Italskej (pódpołdnjowa Tirolska) a Dańskej. We Vatikanje powěda nimski Šwicaŕska garda. Nimšćina jo jadna z 20 oficielnych rěcow Europskeje unije, mimo togo jo pódla francojšćiny a engelšćiny teke źěłowa rěc EU.

A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S   T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z




#Article 33: Nowy Casnik (197 words)


Nowy Casnik ndash; jo dolnoserbski tyźenik. Nastawki publikuju se głownje w dolnoserbskej, ale teke nimskej rěcy. Głowna redaktorka tyźenika jo tuchylu Stefanie Krawcojc.

Nowy Casnik nakładujo Ludowe nakładnistwo Domowina. Nakład casnika jo był w lěśe 2004 1.100 eksemplarow.

Nowy Casnik jo naslědnik Bramborskego Serbskego Casnika, kótaryž jo zachopił 1848 wuchadaś. W lěśe 1918 jo se nakładanje casnika skóńcyło - dla financielnych problemow.

Bogumił Šwjela, slědny redaktor zacynjonego casnika, jo 6. januara 1921 załožył nowy tyźenik Serbski Casnik. W lětach 1923-1931 zagronita za tyźenik jo była Mina Witkojc.

W casu nacionalsocializma pśi pówołanju Fryco Rocha ako šefredaktora Serbskego Casnika w lěśe 1931 jo zachopił tyźenik jasnje pódpěrowaś politiku kněžaŕstwa, a samo Žydow a komunistow atakěrowaś. Ned pótom 29. junija 1933 jo se Serbski Casnik zacynił, wó pjenjeznej njamócy pišucy.

Pó 2. swětowej wójnje załožył se 1947 Nowy Casnik - nejpjerwjej ako pśiłoga górnoserbskeje Noweje doby. Wót 5. měrca 1955 wuchada Nowy Casnik zasej ako samostatny tyźenik.

Slědny šefredaktor, kenž jo měł dolnoserbšćinu ako maminu rěc, jo był Wylem Bjero. W lětach 1973-2004 jo tu městno měł Horst Adam, w lětach 2006-2020 - Gregor Wieczorek, pón za krotki cas dr. Viktor Zakar a wót 1. januara 2021 Stefanie Krawcojc.




#Article 34: Organiska chemija (270 words)


Organiska chemija

Chemija se rozrědujo tradicionalnych pśicynow dla na organisku a anorganisku chemiju. K dalšnemu rozrědowanjeju na fyzikalisku, analytisku, technisku atd. chemiju jo dojšło akle po 1890.

Historiski su licyli do organiskeje chemije wšykne maśizny, kótarež mógu twóriś jano (žywe) organizmy, a do anorganiskeje chemije te, ako nježywy swět natwarjaju.
Wědomnostniki su se tegdy myslili, až jo za twórjenje organiskich maśiznow wěsta žywjeńska móc notna.

Pó tom, až jo 1828 Friedrich Wöhler zgótował mokś ako organisku maśiznu z anorganiskego zwězanja ammoniumcyanata (NH4OCN), su granice mjazy maśiznami z nježyweje a žyweje pśirody splěli.

Źinsa wěmy, až žywe stwórjenja teke wjele anorganiskich maśiznow gótuju, mjaztym až móžomy w laborje syntetizěrowaś pśisamem wšykne organiske maśizny. 
Weto jo rozrědowanje zmysłapołne, dokulaž se mechanizmy reakcijow a struktury maśiznow w anorganice a organice wjeleserje rozeznawaju.

Źinsa wopśimjejo organika wšykne zwězanja wuglika z drugimi elementami. Jo jich wušej 17 mil. zwězanjow, a to hyšći njejsu wše!
Módrina (HCN), wuglikowa kisalina a jeje soli, cyanidy a karbonaty, se pak licytej k anorganice swójeje struktury dla.

To wósebne na wugliku jo, až ma styri walencowe elektrony. To su elektrony na wenkownej cerje (orbiśe) elektronoweje wobalki, kótarež su głownje zagronite za wězby mjazy atomami. 
Wuglik móžo togodla wutwóriś njepolarne wězby z jadnym, dwěma, tśimi abo styrimi wuglikowymi atomami. Z tym mógu nastaś linearne abo roznogate, dłujke abo krotke wuglikowe rjeśaze.
Ze lichymi walencowymi elektronami se nejcesćej zwězujo wóźik, ale teke elementy ako kislik, syrik, dušyk abo fosfor.
To wujasnijo pśewšo wjeliku mań organiskich molekulow. 

Zakładne maśizny za syntetizěrowanje pśisamem wšyknych organiskich zwězanjow se źěłaju ze zemskego płuna a wóleja.
Techniski wažne wobłuki organiskeje chemije su plasty, laki, barwy a lipki.




#Article 35: Osijek (135 words)


Osijek (hungorski Eszék, nimski Esseg abo Essegg) jo stwórte nejwětše město Chorwatskeje. 

Osijek lažy póla brjoze Drawje na pódzajtšu historiskego chorwatskego regiona Sławonskeje, něźi 20 km pśed wulewa Drawy do Dunaja, a ma pó ludlicenju wót lěta 2001 121.616 wobydlarjow. Přewažaca wětšyna wobydlaŕstwa su z 88,58% Chorwaty. Pó ludlicenju 1991 su byli z pśedměstami 130.000 wobydlarjow.

Jo zastojniske sedło Gespanschaft Osijek-Baranja (chorwatski Osječko-baranjska županija) a góspodaŕski a kulturelny centrum Sławonskeje.

Město ma wšake něga samostatne centrumy: Stare město abo twardnica (chor. Tvrđa), Górne město (Gornji grad), źinsa wopšawdny centrum, a dolne město (Donji grad).

Mimo wjele muzejow a źiwadłow wobsejźi  Osijek teke uniwersitu.

Osijek wobsejźi wjeliku licbu parkow. Blisko jo pśirodny park Kopački rit, kótaryž drje nejwětšy pśirody wóstajana bagnowa krajina w srjejźnej Europje, a winowe město Erdut.

Osijek pěstujo ze slědujucymi městami měsćańske partnarstwo:




#Article 36: Pólska (351 words)


Pólska jo kraj w srjejźnej Europje. Oficielna rěc w Pólskej jo pólska.

Pólska granicujo z Nimskeju na pódwjacorje, Českeju a  Słowakskeju na pódpołdnju, z Ukrainu na krotkem zajtšu, z Běłoruskeju na dłujkem zajtšu, z Rusojskeju (Kaliningradski wobcerk), Litawskeju a Baltiskim mórjom na pódpołnocy. Nejwuše městno jo góra Rysy w górach Tatry (2499 m nad normalneju nulu), a nejniše Żuławy Wiślane (1,8 m pód normalneju nulu).

Nejwětše města su (30. junija 2014):

Pólska źěli se na wójwodstwa, kótarež źěle se na powiaty (wokrejsy), kótarež źěle se na gmejny. Wójwodstwem kněže se wojewoda a krajny sejm. Wót 1999 jo w Pólskej 16 wójwodstwow.

Wót 1975 do 1998 jo w Pólskej było 49 wójwodstwow. To jo teke telefoniske cony byli, dla togo něnto su w Pólskej 49 telefoniske cony.

Prezident Pólskej jo Andrzej Duda, ministaŕski prezident jo Mateusz Morawiecki (Prawo i Sprawiedliwość). 10. apryla 2010 prezident Lech Kaczyński jo zemrěł we lětadłowej katastrofje w Smoleńsku.

W źinsajšnem parlamenśe su strony: Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polskie Stronnictwo Ludowe.

Zachopjeńk Pólskej jo z kněžaŕstwom Mieszka I. był. W lěśe 966 jo dupjenje Pólskej było. Prědny kral Pólskej jo był w 1025 Bolesław Chrobry. Wón jo zebrał Łužycu wót Nimskej w lěśe 1002, kótaraž wóstała pśi Pólskej do lěta 1031.

Wót 1385 jo Pólska z Litawskej uniju stwóriła. Unija ta jo teke Rzeczpospolita Obojga Narodów (Republika Dweju Narodowu) pomjenjowana była.

Aristokratija w Pólskej (szlachta) w běgu casa jo wjele pšaw dostała. Wót XV lětstotka jo źěłał w Pólskej parlament (Sejm). Wót lěta 1573 wše krale Pólskej su byli wuběrane wót aristokratiji, njejo źěłał princip slěda trona w dynastiji. Njejo było móžne aristokrata bźez wusuda suda popajźiś.

W 1697-1706 a 1709-1763 Pólska a Sakska twóriły uniju. W lěśe 1795 jo Pólska pśestała eksistěrowaś a zemje Pólskej su Pšuska, Rusojska a Awstriska wzeli. Pólska jo njewótwisnosć slědk dostała pó prědnej swětowej wójnje.

W cas drugeje swětoweje wójny jo Pólska 5.600.00 luźi (16% populaciji z 1939) zgubiła.

W lětach 1945-1989 Pólska běšo komunistiska Pólska Republika Ludowa (pól. Polska Rzeczpospolita Ludowa, PRL). Wót 1999 jo Pólska w NATO. Wót 1. maja 2004 jo Pólska w Europskej uniji.




#Article 37: Rzeszów (207 words)


Rzeszów (łat. Resovia, ukr. Ряшiв, jid. רײַשע) jo město w Pólskej a stolica podkarpackego wójewódstwa.

Rzeszów jo dostał měśćańske pšawo w lěśe 1354. W lěśe 1910 jo how bydliło 23 700, a w 2008 – . Něnto jo to 23. město w Pólskej pó wobydlaŕstwje.

Město lažy pśi rěce Wisłok, na něga bagnitem terenje.

Pśez Rzeszów wjeźotej zeleznicowa cera wót Wrocławja a Krakowa k Ukrainskej a droga E40 wót Zgórjelca do Korczowej pla Ukrainskej. Wokoło lěta 2012 jo planěrowana awtodroga A4 (Drježdźany-Kijow).

W Rzeszowje su wuše šule, mjazy drugim Uniwersytet Rzeszowski a Politechnika Rzeszowska. Politechnika Rzeszowska jo jadna z dwěju wusokeju šulowu w Pólskej, źož móžoš wuknuś ako pilot za ciwilne lětarstwo.

Pśed drugu swětowu wójnu w Rzeszowje jo była wuwita industrija za wójsko. Jo se producěrowało kanuny a lětanišća. Něnto firma WSK PZL-Rzeszów producěrujo wšakorake produkty za lětarstwo, mjaz drugim motory za wójaŕske lětadło F-16, ako jadnučka firma mimo Zjadnośonych statow Ameriki.

Pla Rzeszowa lažy mjazynarodne lětanišćo Rzeszów-Jesionka. Wót njogo lěta do Londona mjazy drugim linija Ryanair.

Rzeszowske sportowe kluby su nejwěcej wuspěšne w volleyballu (muske mustwo Asseco Resovia Rzeszów). Kopańcowej kluba stej Stal Rzeszów a Resovia Rzeszów. Popularny jo speedway; stadion kluba ZKS Stal Rzeszów jo 395 m dłujki a jaden z nejdlejšych w Pólskej.




#Article 38: Serbski institut (157 words)


Serbski institut z. t. ze sedłom w Budyšynje a z wótnožku w Chóśebuzu jo se wutwórił ku 1. januaroju 1992 wót Lichotnego stata Sakska gromaźe z krajom Bramborska. Wón kontinuěrujo źěło Instituta za serbski ludospyt, kenž jo se 1951 załožył a jo pśisłušał wót 1952 do 1991 Nimskej akademiji wědomnosćow (wót 1972: Akademiji wědomnosćow NDR).

K nadawkam instituta słuša pśespytowanje rěcy, stawiznow a kultury Serbow w Górnej a Dolnej Łužycy w zachadnosći a pśibytnosći. Integrěrowanej stej Serbski kulturny archiw a Serbska centralna biblioteka.

W instituśe pśewjeduju se teke interdisciplinarne slěźenja wó aktualnem połoženju a wósebnosćach Łužyskich Serbow w pśirownanju z tamnymi małymi rěcami a kulturami w Europje.

W dolnoserbskem wótźělenju w Chóśebuzu wobźěłuju se głownje słownikarske projekty, ale teke slěźenja k stawiznam Dolneje Łužyce.

Serbski institut kooperěrujo z drugimi wědomnostnymi institucijami w tu- a wukraju. Jogo fachowce wuwucuju teke na uniwersitach a wusokich šulach. Kužde druge lěto wugótujo institut mjazynarodny ferialny kurs za serbsku rěc a kulturu.




#Article 39: Serbski rěcny atlas (202 words)


Serbski rěcny atlas (krotceńka SRA, nimski: Sorbischer Sprachatlas, krotceńka SSA) jo jadno z nejžwažnjejšych dialektologiskich wuźěłow na pólu sorabistiki. Mimo swójogo wuznama za dialektologiju narowna nimski spisany rěcny atlas do wěsteje měry do źinsajšnego felujucu (resp. jano pó źěłach eksistěrujucu) historisku gramatiku. To pśitrjefijo wósebnje za górnoserbsku rěc, za dolnoserbsku rěc ga eksistěrujo Mukowa historiska gramatika na pólu fonetiskego a morfologiskego systema.

SRA pśedlažy w 15 zwězkach, z kótarychž jo wujšeł prědny 1965 a slědny 1996. Na wjelelětnem slěźarskem projekśe su źěłali głownje Helmut Faska, Helmut Jenč a Frido Michałk. Wjele dalšnych, teke wukrajnych wědomnostnikow jo se wobźěliło pśi zběranju rěcnego materiala w cełkownje 151 informaciskich dypkach (jsach) w Górnej a Dolnej Łužycy. Nazběrany material jo se wědomnostnje wugódnosćił a prezentěrujo se z pomocu rěcnogeografiskich kartow, ku kótaremž pśedlažy stawnje wobšyrny wědomnostny komentar.

W prědnych źaseś zwězkach dokumentěrujo se dialektalna leksika. Pśi tom zjima se w jadnotliwych zwězkach leksika wšakich wobłukow (glědaj bibliografija). Jědnasty a dwanasty zwězk wobjadnawatej morfologiju. Prědny z toś teju zwězkowu jo wěnowany gramatiskim kategorijam a paradigmatice substantiwow, drugi ale fleksiji adjektiwow, pronomenow a werbow. W tśinastem zwězku wopisujo se synchroniska, w styrnastem historiska fonologija. Slědny zwězk zaběra se ze syntaksu serbskich dialektow.

Serbski rěčny atlas = Sorbischer Sprachatlas




#Article 40: Siddhartha Gautama (429 words)


Siddhartha Gautama (sanskrit, सिद्धार्थ गौतम, Siddhārtha Gautama) (* 563 do Chr. w Lumbini; † 483 do Chr.) jo ako Buddha wucył dharmu (pówucbu) a jo togodla naglědany ako załožaŕ buddhizma. Jogo smjertne lěto 483 do Chr. jo dłujko płaśeło ako nejstarše, wěsće datěrowane tšojenje indiskich stawiznow, což pak se źinsa mócnje wobcwiblujo. Historikarje z togo wuchaduju, až jo něźi lětstotk pózdźej wumrěł.

Siddhartha jo było spócetne mě, kótarež stej jogo starjejšej jomu dałej. Wóno wóznamjenijo „ten, kenž jo (swój) cil dojśpił“. Siddhartha Gautama jo sanskritowa forma mjenja. W Pali, w rěcy nejstaršych tekstow buddhizma, zni wón Siddhattha Gotama. Mě Gotama resp. Gautama jo wón pśiwzeł akle pózdźej, ako jo był asket. Z tym jo se na jadnom boce póśěgnuł na stary brahmanski rod a zrownju jo se wót bogow wótwobrośił, aby ze swójskich mócow namakał drogu, na kótarejž se wuswětlijo.

Pódla pomjenjenja ako Buddha (pó słowje: wócuśony) su se Siddharśe Gautamje teke druge cesne mjenja pósćili, mjazy nimi Tathagata (sanskrit, तथागत, tathāgata, ten, kenž jo se tam dostał) a Shakyamuni (sanskrit, शाक्यमुनि, śākyamuni, mudry z roda Shakya). 

Rozpšawy wó žywjenju Siddharthy su se gromaźili akle pó jogo smjerśi wót cłonkow Sanghi, zgromaźeństwa Dharma-prakticěrujucych, a su se dłujko jano wustnje dalej dawali.

Slědujucy tekst pódawa tradicionelnu powěsć wó žywjenju Siddharthy:

Wiźaŕ jo nanoju zwěšćił, až buźo jogo syn pak wjeliki kral pak wjeliki swěty. Aby syn raz mógał byś z kralom, njejo nan jogo dał kubłaś w nabóžninje a njejo dopušćił, až syn górje wiźi.
Južo ako góle jo Siddhartha był pśez wšu měru mudry a wobdarjony. 
Ze 16 lětami jo se z princesnu Yasodharu wóženił. Stej bydliłej w kšasnem palasće, źož jima materielnje njejo nic felowało.

Siddharthu pak to njejo wupołniło daniž spokojało. Toś jo se pušćił ze 29 lětami pó póroźe jadnučkego syna Rahule na krotke drogowanja. Na nich jo zmakał starca, chórego a asketa a jo wuglědał tłajucego wumarlika. Siddhartha jo spóznał, až su chóroba, starstwo, górje a smjerś kšuśe ze žywjenim spleśone. 
Bogatstwo a derjeměśe tomu njewótpomagatej.

Tak jo se rozsuźił namakaś wudrogu z górja a śerpjenja. 
Wón jo wopušćił familiju a bźezstarosne žywjenje w palasće.

Toś jo se wótwobrośił wót tradicionelnych nabóžninow a metodow swójogo casa, aby nastupił swóju drogu.

Ako 35-lětny jo sejźeł raz dłymoko zanurjony pód figowcom. A jo se wuswětlił. Jo se wulichował wót gramoty, póžedanjow a njewědy. Wót toś togo wokognuśa jo był Buddha, „ten, kótaryž jo wócuśeł“. 45 lět dłujko jo něnto lud rozwucował wó dobrych pócynkach, meditaciji a mudrosći. 
Jo jich wucył „srjejźnu drogu“: žywjenje mjazy luksusom a askezu. Droga, kótaraž wjeźo do „wócuśenja“, kśesćijan by gronił do raja.




#Article 41: Skopje (271 words)


Skopje jo głowne město Pódpołnocneje Makedońskeje. Skopje lažy pśi górnem źělu rěki Wardara. Ze swójimi 700.000 wobydlarjami móžo se Skopje zarědowaś do wjelikich městow Europy. To jo politiski, kulturny, góspodaŕski a akademiski centrum kraja. W romskem casu jo było Skopje znate ako Scupi. Město jo se wuwiło pó drugej swětowej wójnje, ale ten trend jo se skóńcył w lěśe 1963, z mócnym zemjerdžanim. Źinsa jo Skopje moderny centrum. 

Městno modernego Skopje jo było zasedlone 3500 pśed Christom. Neolitiske sedlišća su se namakali teke na starej twardnicy Kale. W 3 stolěśu su tam južo Pajonce byli. Scupi jo pó pórazce generala Andriscusa macedona w lěśe 148 prědny raz było źěl Romskeje prowince Makedońskeje.

Bycantiniski mócnaŕ Justinian 1 jo se naroźił blisko Scupi, w Tauresium, w lěśe 483. W lěśe 518 jo było pśisamem znicone pśez jadnogo zemjerdžanje. Justiniam jo pomagał luźam natwariś nowe sedlišćo z mjenim Justiniana Prima pódpołnocnje wót Scupi. Howacej Justiniana Prima jo teke była znicona pśi zasedlenju słowjáńskich rodow na kóńcu sedymego stolěśa. Słowjany su město pomjenili Skopje.

W běgu casa jo město było pśecej zasej wopor mjazy Bycantiniskim a Bulgaŕskim mócnarstwom.

Do 1905 jo měło Skopje 32.000 wobydlarjow. W lěśe 1910, jo se w Skopje naroźiła romokatoliska sotša Agnes Gonxha Bojaxhiu, znata ako Maś Tereza. Skopje jo był centrum rewolty pśeśiwo Otomańskemu mócnarstwoju.

Pózdźej Serbiska a Bulgaŕska stej se wótměnjałej pśi wobkněženju Skopje. W lěśe 1944 jo było póstajone Skopje ako głowne město nowonatwarjoneje Narodneje republiki Makedońskeje a teke Jugosłowjańskeje socialistisikeje republiki Makedońskeje. W lěśe 1963 jo wjelike zemjerdžanje Skopje znicyło. 1000 njabogich a 120.000 bźez doma. Pó pśewrośe w lěśe 1991 jo Skopje głowne město samostatneje Makedońskeje.




#Article 42: Sorabija (1206 words)


Sorabija jo studentske towaristwo w Lipsku z dłujkeju tradiciju. Załožyło jo se na 10. Zymskem w lěśe 1716 ako prjatkarske towaristwo.

Historia societatis studentum Soraborum Lipsiensis, quae Sorabija dicitur - Stawizny Sorabije

Dwa lětstotka po reformaciji: Lutherowe pominanje, ewangelij cełemu ludoju w maminej rěcy pórucyś, jo se teke w serbskej Łužycy pśesajźiło. A serbske studenty teologije na Alma Mater Lipsinensis su chłošćili za zwučowanjami w maminej rěcy, aby mógli pózdźej we Łužycy prjatkowaś. Po pogónjowanju jadnotliwych profesorow su wóni serbske prjatkowanja spisali a jo sebje mjazsobnje přednjasli. Dnja 10. 12. 1716 jo šešć serbskich studentow nabožniny z dowolnosću senata Alma Mater prědne serbske towaristwo załožyło: Wendisches Predigerkolloquium. Zakład ako tež postrowjenje stej byłej: Soraborum saluti!

Dekanat teologiskeje fakulty jo pśizwólił towaristwoju Wendisches Predigerkolloquium sobotu wót 13.00 až do 14.00 góźin w cerkwi swětego Pawoła prjatkowanje zwucowaś. W slědujucych lětach pak jo towaristwowe žywjenje skóro dospołnje wusnuło; euforija zachopjeńka jo se zgubiła. Nowe impulsy 1728: W Budyšynje jo wujšła prědna dospołna śišćana biblija. Na to jo se wjele serbskich młoźeńcow za studij teologije rozsuźiło. Towaristwowe žywjenje jo se zasej zbuźiło a se stawnje dalej wjadło - wósebnje serbske prjatkowańske zwucowanja.

Z lěta 1755 su se teke serbsky studenty drugich fakultow a zajimowane nimske studenty ako pśicłonki do towaristwa pśiwzeli. Skóro jo se teke wutwariło statkowanje towaristwa: Njejsu jano prjatkowanje zwucowali, ale mimo togo teksty pśestajali a to wósebnje z nimšćiny do serbšćiny. Toś te teksty su pón pśednjasli na mjasecnych zmakanjach a su wó nich diskutěrowali. Dalej su se po pśikłaźe lichych murjarjow stwórili slěbornu trianglu z napismom Soraborum saluti. Ten znak jo se směł jano internje nosyś. Take pótajmne pocynki pak njejsu se spódobali kurwjerchojskemu krajnemu kněžaŕstwoju w Drježdźanach, togodla jo rektor Dr. Plaz na pśikaz w lěśe 1765 wšykne znaki wótwezeł.

W jubilejnem lěśe 1766 jo dało towaristwo Wendisches Predigerkolloquium krotke stawizny swójogo mjaztym 50-lětnego wobstaśa śišćaś. Źeń załoženja jo se swěśił z božeju mšu w Pawołej cerkwi; pśizamknyła jo se swěźeńska rěc a jěza. Mjaztym jo dostało prjatkarske towaristwo tež pódpěru z Łužyce: někotare serbske duchowne, mjazy nimi wjele něgajšnych sobustawow kaž Jurij Mjeń z Njeswačidła, su pisali list na prědnego profesora teologiskeje fakulty, wěstego Christiana Augusta Crusiusa, w kotremž su jogo pšosyli pśedsedaŕstwo prjatkarskego towaristwa pśewześ. Crusius jo pšosbu pśiwzeł. Wótněnta jo měło prjatkarske towaristwo stawnje profesora za prezesa, kótaryž njejo jano zwucowanja nawjedował, ale jo se teke powšyknje wó pšawidła a pórěd towaristwowego statkowanja starał a pśez swóju reputaciju njemało prestiž pówušył.

Ale w swěźeńskim pismje k 150. jubilejoju towaristwa pišo Korla Awgust Jenč, až w slědowacem casu liwkosć a njeporěd stej pśiběrałej. A ako 1773 nejwětšy źěl sobustawow towaristwa Lipsk jo wopušćił, jo musało se prjatkarske towaristwo sam rozpušćiś. Akle w lěśe 1778 jo swóju źěłabnosć zasej wožywiło. Prědne zjawne serbske prjatkowańske zwucowanje jo se wótměło zasej w Pawołej cerkwi, kaž jo to južo z lěta 1716 z wašnju było. Pó tom jo se pśizamknuł swěźeń z wjacerju, muziku, piwom a tobakom, ako Jenč jo wopisujo.

Až do zachopjeńka 19. lětstotka jo se prjatkarske towaristwo z měnjaceju angažowanosću dalej wjadło a jo wuwijało žywe wědomnostne źěło. Pód wjednistwom profesora Carusa jo se towaristwo w lěśe 1807 rozšyriło, což jo se wjelgin wustatkowało na pśichod: k prědnemu jo se pórucyło nimskim studentam, kotarež su było až doněnta jano pśicłonki, móžnosć, k połnogódnym sobustawam póstupiś. K drugemu jo pśemjenował Carus Wendische Predigergesellschaft - prawźepódobnje pód wliwom Zgorjelskego towaristwa Oberlausitzer Gesellschaft der Wissenschaften - do Lausitzer Predigergesellschaft a jo dał k tśěśemu dwěju staršeju (seniora) wuzwóliś: jadnogo za serbske, tamnego za nimske nastupnosći. To jo trěbne było, dokulaž njejo wěcej teliko serbskich studentow do Lipska pśišło, ako hyšći pśed lětami; w lěśe 1809 na pśikład njejo był daniž jaden Serb sobustaw towaristwa.

Zamólenja napoleońskich wójnow su źěłabnosć towaristwa wótnowotki wochromili.

Z čim wjetšim entuziazmom bu Lausitzer Predigergesellschaft w lěće 1814 wožiwjena. Najprjedy poča so natwarić zamóženje towarstwa, kotrež so tež w dalšim času rozmnoži. Zo by so zaměrnišo a efektiwnišo wědomostnje dźěłać mohło, załožichu so dale, mnohe podtowartswa, kotrymž tak mjenowani subseniorojo předstejachu: tak eksistowaše na přikład eksegetiske, homilitiske, psychlogiske, philologiske a katechetiske towarstwo. Wosebje intensiwnu dźěławosć wuwi serbske towarstwo SORABICUM respektiwnje SORABIJA. Tak započa so pod seniorom Lubjeńskim serbsko-němski słownik zestajeć. W dwacetych lětach, jako Handrij Zejler w Lipsku studowaše, zesylni Sorabija swoju aktiwitu: serbske ludowe spěwy, přisłowa a bajki so hromadźachu, sobustawojo komponowachu, basnjachu, spisachu serbske pojednanja a wudachu mjez 1826 a 1828 rukopisnu tydźensku nowinu Serbska Nowina.

W slědowacym času pak zhubi so serbskosć stajnje a bóle z towarstwa Lausitzer Predigergesellschaft. Z jedneho boka studowachu zasej měnje Serbow w Lipsku, a z tamneho wěnowaše so prědarske towarstwo we wjetšej měrje teologiskim a druhim wědomostnym dźěłam w swojich němskich towarstwach, tak bóle a bóle wudokonjene seminarne dźěło wupłodźi, kaž pisa cyrkwinski stawiznar Gerhard Graf.

Přez dalše wotewrjenje smědźachu z lěta 1844 tež mužojo, kotřiž njeběchu z Łužicy do towarstwa zastupić. Tući dóstachu wot 1851 samo połne prawa.

Ale kak jara smědźeše so nowym prudam, w kotrychž so stajnje bóle zwjazkownosć manifestěrowa, wotewrić? Wotmołwa na prašenje bu čim nuzniša ćim bóle w druhej połojcy 19. lětstotka zwjazki rozkřěwachu. Woni skoro wšitke druhe studentske zjednoćenstwa wustorčichu. Prědarske towarstwo procowaše so spadowaceje ličby sobustawow dla atraktiwnosć zwyšić, ale problematiske zwosta, hač hodźeše so zwjazkowe wašnje žiwjenja tak lochce na prědarske towarstwo přenjesć.

Naposledk so towarstwo módźe podwoli. Lausitzer Predigergesellschaft bu bijaca korporacija - 1899 wotmě so prěnje tesakowanje. W samym času załoži so, kaž bě to za tajke zwjazki z wašnjom: Altherrenverband, kotryž polěpši financielnu situaciju towarstwa. Tak zamóh zwjazk 1908 do swójskeho domu zaćahnyć. Hladajo na 500 lětny jubilej uniwerzity da sej towarstwo 1909 nowe mjeno: z toho časa mjenowaše so wóno jenož hišće Sorabija. Mjeno měješe bóle krajerski charakter wuzběhnyć, hač zo woprawdźity poćah k serbskemu zwurazni. Z tutym noworjadowanjom pak so wědomostne a wobsahowe dźěło pomjeńši, doniž so spočatk 20. lětstotka cyle njezhubi. Jako mały zwjazk měješe pak sebi Sorabija w sćěhowacych lětach jara ćežko, dokelž dyrbješe so napřećo druhim zjednoćenstwam přesadźić.

Zo njeby so Sorabija wot NS-zarjadnišćow zakazała, přizamkny so wona w lěće 1934 k Deutsche Landsmannschaft, kotraž pak so dwě lěće pozdźišo pod ćišćom NS-hamtow rozpušći. Tak žiworješe Sorabija jenož hišće w swojim zwjazku starcow (Altherrenverband). Ale tež tutón bu 1942 do NS Altherrenverband zarjadowany a tohodla 1945 zakazany. Suspektny a njepřewidny wotrězk towarstwowych stawiznow so z tym skónči.

W lěśe 1951 su se serbske studenty wótnowotki pód mjenim Sorabija w Lipsku zgromaźili, k prědnemu razoju w swójskem serbskem internaśe. A to ako lokalna kupka Domowiny. Z tym jo nastała intensiwna a derje organizowana źěłabnosć: Kuždy mjasec su se zarědowanja wótměwali, na pśikład cytanja abo pśednoski. Teke Sorabija jo musała plan pó socialistiskej wašni społniś a centralnemu komitejoju Domowiny pšawidłownje rozpšawjowaś. Pśeśiwo procowanjam SNM, Sorabiju pód swójsku kontrolu dostaś, su se studenty z wuspěchom wobórali. W sedymźasetych lětach jo Sorabija wušej 100 cłonkow měła. Ze změnu 1989 a z tym zwězanym pśestrukturěrowanim Domowiny jo se lokalna kupka w Lipsku rozpušćiła.

Z lěta 1991 eksistujo Sorabija ako zapisane towaristwo nic jano serbskich studentow. Teke 282 lět pó załoženju jo głowny nadawk woplěwanje serbskeje rěcy a serbskich nałogow. Kužde lěto swěśi se na pśikład kjarmuša, chódotypalenje, chytanje maje abo druge serbske nałogi. Casy pśepšosujo Sorabija teke znate serbske spisowaśele na literarne wjacorki.

Źinsa ma Sorabija 26 aktiwnych cłonkow a jadnogo cesnego cłonka.




#Article 43: Srjejźne mórjo (182 words)


Srjejźne mórjo jo mórjo, kótarež lažy na pódpołnocnej zemskej połkuli mjazy Europu, Afriku a Aziju.

Srjejźne mórjo ma płoninu 2,5 mio. km².

Na pódwjacor jo Srjejźne mórjo zwězane pśez Gibraltarski pśelew z Atlantiskim oceanom, na dłujkem zajtšu jo zwězane pśez Dardanele, Marmarske mórjo a Bosporus w dłujkem zajtšu z Carnym mórjom a na krotkem zajtšu jo zwězane pśez Suezski kanal z Cerwjenym mórjom a pótakem teke z Indiskim oceanom.

Na wódu nejbogatšej pśiběga Srjejźnego mórja stej Rhône w Francojskej a Nil w Egyptojskej. Mimo togo dośěgnjo wóda někotarych wjelikich pódzajtšnoeuropejskich rěkow pśez Bosporus Srjejźne mórjo, kaž na pśikład Dunaja, Dnjepra a Dona.

W srjejźnem mórju lažy wjele kupow, kótarež słušaju k rozdźělnym statam. Nejwětša kupa Srjejźnego mórja jo Siciliska.

Pśibrjogi Srjejźnego mórja słušaju k cełkownje 21 krajam, wót togo wósym cłońskich statow Europskeje unije. Pśibrjozne kraje su w směrje casnika Špańska, Francojska, Monako, Italska, Słowjeńska, Chorwatska, Bosniska a Hercegowina, Carna Góra, Albańska, Grichiska, Turkojska, Syriska, Libanon, Israel, Egyptojska, Libyska, Tuneziska, Algeriska a Marokko. Mimo togo lažatej kupowej stata Malta a Cypriska w Srjejźnem mórju. W samym pódwjacorje se britiski teritorij Gibraltar namaka.




#Article 44: Wotrow (210 words)


Wotrow (nimski Ostro) jo stare sedlišćo. Na to pokazujo teke nimske mě Ostro. Wóno njejo pópšawem nimske, ale zdźaržane staroserbske pomjenjowanje ostrow (kupa, insula, pśir. rusojske остров). Teke wjelike Wotrowske groźišćo pokazujo na to, až su byli toś te strony jěsno wobydlone. Lětstotki jo słušał Wotrow do wósady Hodźij. Bliskosći dla jo ale wjele luźi z źinsajšneje Wotrowskeje wósady chójźiło do Chrósćic namšu. Pó reformaciji jo Wotrow se pśirědował Chróšćańskej wósaźe. Status samostatneje wósadneje jsy jo dostała wjas w lěśe 1758, cerkwja jo se dotwariła 1772.

Pó załoženju wósady 1758 su se wótměwali namše nejžpjerwjej na farje. Swóju cerkwju maju Wotrowske wót 1772. 1934 jo se pśitwariła pód fararjom Justom wołtarnišćo. Cerkwja jo wuswěśona swětemu Benoju, kótaryž jo zrazom patron Mišnjańskego biskupstwa a (katolskich) Serbow. Póstawa swětego jo teke na wołtarnem wobrazu wiźeś.

Do Wotrowskeje wósady słušaju źinsa slědujuce jsy: Wotrow, Kanecy, Kašecy, Krěpjecy, Žuricy, Wujězd, Mały Wosyk, Jědlica, Wulki Wosyk, Hłupońca, Bukowc, Nowy Dwór, Njeradecy, Ledźborjecy, Panecy.

Na Wotrowskem kjarchobje jo zakopowany serbski basnikaŕ a procowaŕ Jakub Bart-Ćišinski.

Mimo cerkwinego źěła eksistěrujo we Wotrowje młoźinski klub O2 (ob origem), kótaryž jo 2004 pśistupił Domowinje.

We jsy eksistěrujo źiśownja, kótaraž jo pśejšła 2005 do nosarstwa SŠT.

W lěśe 1758 pód biskupom Wóskim natwarjona a wěcej razow pówětšona šula južo njeźěła.




#Article 45: Wrocław (259 words)


Wrocław jo z něźi 640 000 wobydlarjami stwórte nejwětše město Pólskeje a jo stolica wójwodstwa Dolnošlazyńska. 

Wrocław twóri ze sedłom romsko-katolskego arcybiskopa, ewangelskego dioceznego biskopa, 10 wusokošulami z 130 000 studentami, kopicu slěźerskich institucijow, 11 źiwadłami, 9 muzejami, jadneju operu a filharmoniju kulturne a wědomnostne srjejźišćo cełego šlazyńskego ruma.

Město lažy pśi Odrje wósrjejź wunosnego rolnikaŕskego a górnistwowego regiona, jo pak teke we wobłuku mašinotwari a metaloweje industrije wuznamne stojnišćo.

Wrocław jo nejwětše město a historiska stolica Šlazyńskeje.

Mě se wótwóźijo wót českego wójwody Wratislawa I (888-921), kótaryž jo był zazdaśim załoźaŕ města. Inicial W namakajo se we woponje města, kótaryž jo kejžor Korla V. 1530 městu pósćił. 

Wopon jo kwadrěrowany šćit. W prědnem pólu jo česki law, w drugem šlazyński hodlaŕ, w tśeśem inicial W a w stwórtem głowa Jana Ewangelista. Srjejźi jo głowa Jana Dupjarja na slobranem talarju. Wobej Jana stej pódla swěteje Jadwigi wósebnej patrona Šlazyńskeje.

Město Wratislawa se prědny raz w lěśe 900 naspomnjejo. 

W 13. stolěśu su nimske sedlarje zachopili se na městnje źinsajšneje uniwersity zasedlowaś. 1261 jo město dostało Magdeburske měsćańske pšawo. 

Wót srjejź 14. stolěśa jo Wrocław słušał k Českej a z tym teke k Swětemu romskemu mócnaŕstwu. 
Wót 1526 su Habsburgske kněžyli nad Wrocławom. 1702 jo Awstriska Wrocław Pšuskej pśepódała. 

Južo 1840 bu Wrocław z 100 000 wobydlarjami wjelike město.

Wót 1919-1945 jo Wrocław był stolica nowo wutwórjoneje prowince Dolnošlazyńska.

Pó drugej swětowej wójnje jo se zastojnistwo města a cełeje Šlazyńskeje Pólskej pśepódało. Wšykne nimske wobydlarje su musali Wrocław wopušćiś. Južo 1948 jo jano hyšći 7 000 Nimcow we Wrocławju bydliło.




#Article 46: Załožba za serbski lud (144 words)


Załožba za serbski lud ze sedłom w Budyšynje jo se wutwóriła z pomocu wukaza dnja 19.10.1991. Na zachopjeńku njejo była pšawniski zamóžna. Z wukazom jo pśipóznała Nimska, až Serby njamaju za granicami ZRN žedyn maminy kraj. Wukaz jo se rownocasnje zepěrał na protokolowu noticu co. 14 k artikloju 35 zjadnośeńskego dogrona.

Pšawnisku zamóžnosć jo dostała Załožba 28.8.1998, gaž Bramborska a Sakska stej pódpisałej statne dogrono wó wutwórjenju Załožby za serbski lud. W samskem casu su wótzamknuli financěrowańske dogrono mjazy Zwězkom, Bramborskeju a Sakskeju, kótarež płaśi do 31.12.2007.

Pśedsedaŕka załožboweje rady jo Susann Šenkec a direktor załožby jo Jan Budaŕ.

Załožba financěrujo se wót Zwězka (50%), tamna połojca njaso se wót Sakskeje a Bramborskeje w poměrje 2:1. Ku konfliktam jo došło w slědnem casu, gaž Zwězk a zdźěla teke Bramborska stej wopytałej swój późěł znižyś. To wustatkujo se wósebnje pśi jadnanjach wó nowe financěrowańske dogrono.




#Article 47: Astronomija (733 words)


Astronomija (ze starogrichiskeje ἀστρονομία, astronomía, „wobglědowanje gwězdow“, nastało ze starogrichiskego ἄστρον [ástron], „gwězda, njebjaske śěleso“, a νόμος [nómos], „nałog, kazń“) jo wědomnosć wó njebjaskich śěłach. Wóna pśepytujo z pśirodowědomnostnymi srědkami kakosći objektow we uniwersumje, pótakem njebjaskich śěłow (planety, mjasec, gwězdy inkluziwnje słyńca, gwězdowe gromady, galaksije a galaksijowe gromady), interstelarneje materije a we swětnišću wustupujucego promjenjenja. Mimo togo pyta wóna za rozměśim uniwersuma ako cełka, jogo nastaśa a jogo natwari.

Lěcrownož se jano na mało šulach wuwucujo, wubuźujo astronomija a jeje slěźeńske wuslědki wjeliki zajm w zjawnosći a jo daloko rozpśestrěty hobby (glej amaterowa astronomija). To zwisujo na jadnom boce z pózwigujucym zaśišćom, ako gótujo gwězdne njebjo teke gaž jano z wócyma glědaš, na drugem boce pak teke z jeje tematiskeju bogatosću, dotyknjenim filozofiskich pšašanjow a zwiskom z kosmonawtiku.

Astronomija njedej se z astrologiju zaměniś (grich. ἀστρολογία, astrología, „wěda wó gwězdach“), ako jo měła w Antice samski wóznam ako astronomija.

Astronomija płaśi ako jadna z nejstaršych wědomnosćow. Zachopjeńki astronomije laže wěrjepódobnje w kultiskem cesćenju njebjaskich śělesow. W lěttysacy trajucem procesu su se źělili nejpjerwjej astronomija a pśirodowa religija, pózdźej astronomija, meteorologija a kalendarjowe licenje, w pózdnem srjejźowěku potom astronomija a astrologija. Bytostne mrocniki za našu wědu wó swětnišću su byli wunamakanje teleskopa pśed něźi 400 lětami, kenž jo Kopernikowy pśewrot dokóńcył, ako teke pózdźej w 19. stolěśu wunamakanje fotografije a spektroskopije. Wót srjejźi 20. stolěśa mógu astronomy z bźezwobsadkoweju a wobsadkoweju kosmonawtiku zemsku atmosferu pśewinuś a bźez jeje wobgranicowanjow wobglědowaś, to groni we wšyknych wobłukach elektromagnetiskego spektruma. K tomu pśiźo hyšći móžnosć, pśespytowanym objektam direktnje woglědaś a tam dalšne, nic jano wobglědujuce měrjenja gótowaś. Paralelnje se twarje pśecej wětše teleskopy za wobglědowanje ze zemje.

Astronomiska wědomnosć se źěli powšyknje pó pśepytowanych objektach, a pó tom, lěc jo slěźenje teoretiskego abo wobglědujucego razu. Wažne zakładne wobłuki su astrofyzika, astrometrija a njebjaska mechanika, nejwažnjejše póla su fyzika słyńcnego systema, wósebnje planetologija, galaktiska astronomija, kótaraž pśeslěźujo ptaškowu drogu a jeje centrum, ekstragalaktiska astronomija, kótaraž pśepytujo natwaŕ drugich galaksijow a jich aktiwne jědra, abo błyski gammapromjenjow ako nejwěcej bogate na energiju procese uniwersuma, ako teke relatiwistiska astrofyzika, kenž se na pśikład z carnymi źěrami zaběra. Stelarna astronomija pśepytujo naroźenje, wuwiśe a smjerś gwězdow. Kosmologija se zaběra ze stawiznami a nastaśim uniwersuma, a kosmogonija wopisujo stawizny našogo słyńcnego systema. Dla integracije wjelich metodow se źěli wobglědujuca astronomija pśecej mjenjej pó wužywanych wobłukach žwałowych dłujkosćow (radijowa astronomija, infracerwjena astronomija, wizuelna astronomija, ultrawioletna astronomija, roentgenowa astronomija a gammapromjenjowa astronomija), dokulaž slěźeńske kupki a (w idealnem paźe) teke jadnotliwe wědomnostniki mógu wužywaś informacije ze wšyknych tych žrědłow. Tencasnje nejnowšy wobłuk jo eksoplanetologija.

Wusčejše metody klasiskeje astronomije su ako poziciska astronomija z pomocu astrometrije a njebjaskeje mechaniki njebjaske śělesa katalogizěrowaś (gwězdowy katalog, efemeridy), a w astrofyzice fyziku swětnišća a we njom zdźaržanych objektow pśeslěźowaś. Pódla togo se móžo kosmonawtika ako eksperimentelna astronomija wobglědowaś, a kosmologija ako teoretiska disciplina.

Wusko z astronomiju zwězanej stej fyzika a matematika, tej fachowej wobłuka stej se cesto mjazsobnje wopłoźowałej a wobglědujotej se teke w studiumje astronomije ako cełk. Uniwersum se wopokažo we wjele padach ako laboratorium fyziki, wjele jeje teorijow se móžo jano w jogo dalokosćach a na górucych, na energiju bogatych objektach pśepytowaś. Mimo togo su byli wobšyrne wobliceńske nadawki astronomije nastark až do numeriskeje matematiki a pśeźěłanja datow.

Pó tradiciji źěła astronomija gromaźe z geodeziju (astrogeodezija, zwěsćenje městna a zwěsćenje casa, póśěgowańske systemy, nawigacija), z licenim casa a kalendarjowym licenim (astronomiska chronologija) ako teke z optiku (wuwijanje astronomiskich instrumentow a sensorow). Dla instrumentow a metodow jo teke wjele paralelow k technice, kosmonawtice a matematice (měrjeńske srědki, satelitowa technika, modelěrowanje drogow njebjaskich śělesow). Geodetiske metody se wužywaju teke za zwěsćenje grawitaciskego póla a figurow drugich njebjaskich śělesow.

W slědnych lětźasetkach jo nabyło na wažnosći zgromadne źěło astronomije z moderneju geologiju a geofyziku, pśeto se kšyjo źěłowe pólo geowědomnosćow ze źělami planetologije. Mineralogija analyzěrujo kamizny zemje z pódobnymi metodami ako te drugich njebjaskich śělesow. Kosmochemija ako źěl chemije pśepytujo nastaśe a rozdźělenje chemiskich elementow a zwězanjow w uniwersumje a chemisku ewoluciju, eksobiologija pak wobstojnosći nastaśa a eksistence žywjenja zwenka zemje.

Dalej pśiběra mjazydisciplinowe slěźenje z něga skerjej duchownowědomnostnje wusměrjonymi wědomnostnymi disciplinami:

Astronomiske stawizny ako źěl stawiznowědomnosćow pśepytuju stawizny astronomije. Twarjenja a namakanki z pśedstawiznoweje a jěsnostawiznoweje doby se gódnośe źeń a wěcej w astronomiskem zwisku (archeoastronomija). Dokulaž astronomija se zaběra mimo togo we wobłuku kosmologije z pšašanjami za nastaśim, wuwiśim a kóńcom uniwersuma, su teke zrězki z teologiju a filozofiju.

Z telewizije Alpha Centauri (glej teke: . W: 




#Article 48: Astronomiski objekt (224 words)


Astronomiski objekt jo objekt pśepytowanja astronomije a astrofyziki.

Astronomiske objekty su njebjaske śělesa, w swětnišću lětajuce objekty, kosmologiske objekty a astronomiske elementy njebjaskeje mechaniki.

Njebjaske śělesa jo zapśimjeśe za wšykne zwenkazemske pśirodne śělesa ako planety, satelity, asteroidy, komety, meteroidy, gwězdy (na pś. Słyńco) a gwězdowe systemy, w dalšem zmysle teke za wšykne kosmiske objekty inkluziwnje Zemje.

glej teke: planemo

Objekty w zmysle kosmonawtiki su kosmonawtiske śělesa.

Zawód do temy: kosmonawtiska misija

To su objekty kosmologije, ako principielne struktury swětnišća (filamenty a proznoty) a – až doněnta – hyšći hypotetiske abo hyšći dosć njerozjasnjone objekty, ako carne źěry, śamna materija; glej teke: prabuch, tšunowa teorija.

Orientacija we wšakorakich fachowych wobłukach astronomije:

Objekty w bliskosći Zemje:

Solarne objekty:

Ekstrasolarne Objekty: Objekty zwenka granicow našogo Słyńcnego systema (deep-sky-objekty)

Astronomiske elementy su wubrane njematerielne objekty geometriskego raza. Wóni słuže definiciji astronomiskich koordinatowych systemow a jich mjazsobnemu połoženjeju, pśelicenjeju koordinatow, referencěrowanjeju a woblicenjeju cerowych elementow a datow jadnogo objekta, zwěsćenjeju casowego dypka astronomiskich tšojenjow a pógibowanjow a jich połoženjow relatiwnje k stojnišću wobglědowarja (efemeridy). W licenju se z nimi wobchada rowno tak ako z materielnymi objektami.

Referencowe dypki

Referencowe linije

Rumowe kśiwule

idealne a oskulěrujuce (na aktualnje znatu gódnotu se pśitłocujuce) kśiwule

Referencowe rowniny

Rowniny, kenž wopisuju srjejźne stawy mólonych cerow, ako połožeńske rowniny objekta abo drugich datow

Referencowe płonje

śělesa, kenž powšyknje tomu słuže, fiktiwne srjejźne objekty definěrowaś




#Article 49: Cerwjena lěsna mroja (228 words)


Cerwjena lěsna mroja (Formica rufa) jo zastupnik familije mrojow. Wóni słušaju do kupki insektow. Toś te wobydlarje góle licymy do pórěda insektow z kóžnymi kśidłaškami. Pilne zwěrjeta a jich gnězda su šćitane pó zwězkowem póstajenju za šćit družynow. Mroja jo holometaboliski insekt. To su insekty, kótarež maju cełu metamorfozu. Cerwjene lěsne mroje twórje stat. Ako pla pcołki su kralowki, źěłaśeŕki a tšuty (mužyki) w mrojowišću, kótarež se něźi 2 metra pód zemju wupśestrěwa a w kótaremž jo někak 500 000 zwěrjetow žywe. Nejwětšy źěl luda mrojow wucyniju źěłaśeŕki (4-9 mm wjelike), kenž pak njamógu se rozpłoźowaś. Wóni wugbaju wšykne trjebne źěła. To jo na pśikład twarjenje drogow a komorow w gnězdźe. Mimo togo se staraju wó carobu a wó młode zwěrjeta a zašćituju swóju twaŕ pśeśiwo winikam. Mužyki (9-11 mm wjelike) su wažne jano za wobsemjenjenje a wopłoźenje kralowki. Pó tradicionalnem swajźbnem lěśe wóni zamrěju. Mroje se zežywiju pśedewšym wót insektow a drugich małych zwěrjetow, ako su na pś. muški (listowe wšy), kótarež mjodnicu wótedawaju, kenž jo za mroju wjelgin wažne zežywjeńske žrědło. Mimo togo trjeba mroja mězgu bomow a płodow a tucne semjenja rostlinow, kenž teke dalej rozšyrja. Lud mrojow zežerjo wšednje někak 100 000 insektow. Mroje su wjelgin wužytne, dokulaž wjele škódnych insektow a chóre abo marłe zwěrjeta žeru, a togodla su pód šćitom pśirody. Cerwjenu mroju namakajomy w Europje, w Sibirskej a w pódpołnocnej Americe.




#Article 50: Chemiska wězba (529 words)


Chemiska wězba jo pomjenjowanje za kšutu zwězanosć mjazy nejmjeńšymi źělkami, a to mógu byś atomy, iony abo molekule. Zwězanje a wótwjezanje chemiskich wězbow jo zakład za pśetwórjenje maśiznow. Rozrěduju se do sylnych a słabych wězbow.

Sylne wězby se do slědujucych typow rozrěduju:

W periodiskej tabulce pśiběra metalowy charakter wót pšawa na lěwo a wót górjejce dołoj.  
Pśechody mjazy njemetalami a metalami su togodla běžne, rowno tak jo z pśechodami mjazy toś tymi  tśimi wězbowymi typami. 

Metale a njemetale z diferencu elektronegatiwity wušej ako 1,7 wutwóriju ionowu wězbu. Dokulaž maju metale nišu elektronegatiwitu ako njemetale, pśepódaju wóne wše swóje walencowe elektrony na njemetal. Pótakim zwězuju se metale ako pozitiwne lodowane iony (kationy) z negatiwnje lodowanymi ionami (aniony) njemetalow. 
Iony se mjazy sobu elektrostatiski pśiśěguju a twórje ionowy pśeplet. Šym wušej su iony lodowane a šym mjeńše su jich radiuse, śim stabilnjejšy jo pśeplet a śim wětšy jo toś škrějny dypk toś togo zwězanja. 
Ionowe pśeplety wóźe milinu jano w škrjeńcu a w rozpušćonce. Njejsu to pak elektrony, kótarež wóźe milinu, ale rozpušćone iony. 
Wšykne zwězanja, kótarež su z ionowych pśepletow natwarjone, se pomjenjuju w chemiji soli. Pśikłada stej NaCl a AlCl3. 

Metale maju nisku elektronegatiwitu a togodla su wenkowne elektrony słabje na metalowe atomy wězane. Wóne se lažko wót atomow pušćaju. Atomowe rumpy metala (atomy bźez wenkownych elektronow) se zwězuju k metalowemu pśepletoju. Elektrony se ako tak pomjenjony elektronowy płun w pśepleśe licho pógibuju. 
Togodla mógu metale wjelgin derje milinu a śopłotu wóźiś. Jo to teke pśicyna za duktilnosć (daju se lažko formowaś). 
Licho se pógibujuce elektrony mógu wše žwałowe dłujkosći swětła, kótarež zapromjenjuju, zasej njepśeměnjonje wótpromjeniś (emitowaś). 
Togodla se metale tak błyšće – wšo swětło se rozmjej reflektujo. 

Njemetale wěžu se mjazy sobu pśez elektronowe póriki. Pó toś tej wašni zwězane atomy pomjenjujomy molekule. 
Atomowe wězby mógu byś polarne abo njepolarne. To wótwisujo wót diference elektronegatiwity wobźěloneju njemetalneju elementowu. Pla polarnych wězbow jo wětšyna gustoty wězbowych elektronow pla njemetala z wušeju elektronegatiwitu. 
Molekule maju niski škrějny dypk a su izolatory (njewóźe milinu). 
Synonyma za atomowu wězbu stej kowalentna wězba a wězba elektronowych pórikow.

Słabe wězby se w zasaźe mjazy molekulami wutwóriju a wobwliwuju fyzikaliske kakosći ako škrějny abo zawarjeński dypk. Pla słabych wězbow njepśechadaju elektrony wót jadnogo atoma na drugi a se teke njewutwóriju wězbowe elektronowe póriki. Jadna se how wó pśesunjenje negatiwneje lodunki w molekulu. Pśi tom nastanjo elektriski dipol, to groni, až ma molekul w sebje pozitiwnje lodowany a negatiwnje lodowany pol. Dipol móžo druge dipole pśiśěgowaś a tak se wutwórijo słaba wězba mjazy molekulami.
Słaba wězba jo na pśikład:

Ako jo wóźik na kislik, dušyk abo flur wězany, pśesuwa se gustota wězbowych elektronow k toś tym elementam, dokulaž maju wóne wušu elektronegatiwitu ako wóźik. Wutwórijo se pótakem dipol z pozitiwnje lodowanym wóźikom a negatiwnje lodowanymi atomami kislika, dušyka abo flura. 
Kislik, dušyk a flur maju mimo wězbowych wenkownych elektronow teke liche elektronowe póriki na wenkownej cerje elektronoweje wobalki. 
Pozitiwnje polarizowany wóźik móžo něnto tak pomjenjone wóźikomóstowu wězbu z toś tymi lichymi elektronowymi pórikami wutwóriś. 

Dalšne słabe wězby su Van-der-Waalsowe mjazsobne wobwliwowanje a dipol-dipolowe mjazsobne wobwliwowanje.

Zakład wšyknych wězbow jo pótakem elektrostatiske pśiśěgowanje. Tabulka dajo pśeglěd sylnych a słabych wězbow glědajo na pozitiwnje a negatiwnje lodowane partnarje.




#Article 51: Drama (253 words)


Drama (z grich. dráma (δράμα) jadnanje) jo pódla epiki a lyriki jadna z tśoch zakładnych literarnych družynow (analogiski se teke groni dramatika), ale teke jadnotliwym twórbam se groni drama. Drama jo źiwadło z tekstowym zakładom, ako rozdźěł k improwizowanemu źiwadłoju.

Głownje pśiznamjenja dramy pó Aristotelesu jo pśedstajanje jadnanja w dialogach. Z tym jo se rozeznawała wót antikskego wulicujucego eposa - w nowšem casu wósebnje wót romana. W modernem rozměśu su dramy za to spisane, aby je grajarje w źiwadle pśedstajili. Cesto su togodla pódla dialogowych tekstow ned pśikaze za grajarjow pódla, wót 19. stolěśa teke za režisera. Cytańska drama jo wósebna forma dramy, ako se w prědnem rěźe njepśedstajijo, ale dej se ako roman cytaś.

Jadnanje dramy jo cesto do aktow źělone, ako su sam zasej do scenow abo wustupow źělone. Klasiska francojska drama (Racine, Corneille) źěli se do pěś aktow. Italska, kšuśe z operu zwězana tradicija (Metastasio) ma cesćej jano tśi. Forma z jadnym aktom jo wujšła z mjazygraśow mjazy aktami dramow z tśimi abo pěśimi aktami.

Europska drama jo nastała w casu grichiskeje antiki w 5. stolěśu pś. Chr. w Athenje: Aischylos, Sophokles a Euripides su byli nejwažnjejše basniki tragedije. Aristoteles jo w na to slědujucem stolěśu w swójej poetice dramu do tragedije a pózdźej nastateje komedije źělił.

Akle wót renesance jo se antiska drama dalej wuwijała. Starše dramy su zwětšego w smužkowej formje, w nowšem casu ma proza pśewagu w powědanych źělach. Až se drama powěda, njejo samorozmějucy. Opera wót něźi 1600 jo se rozměła ako wózroźenje klasiskeje grichiskeje dramy.

    

   

    

   

    

    

    

    

    

    

    




#Article 52: Epika (283 words)


Epika (z grichiskego επική (ποίησις) k eposu słušajuce basnjenje) jo pódla dramatiki a lyriki jadna z tśoch družynow literatury a wopśimjejo wulicujucu literaturu we weršowej abo prozowej formje.

Do poetiki 18./19. stolěśa jo była epika pomjenjowanje za wuměłstwo eposa. Z pśiběrajucym rozrědowanim episkego basnistwa w 19. stolěśu a wuwijanju proze jo se chopiło wšykne žanry wulicujuceje literatury do epiki licyś. Epika se rozeznawa wót dramatiki a lyriki w zakładnych pśiznamjenjach wugótowanje, komunikacija a wašni funktioněrowanja. Do tych pśiznamjenjow słušaju:

Do prědnych episkich formow słušaju na pśikład napisma na wěcach, kenž tu wěc rozkładu (epigram) a teke wuše formy (gnomy, gronka, elegije). W kosmogonijach a teogonijach a mystiskich wucbach wó gójenju dostanjo epika tšochu wěcej poetiski raz, pśeto se pśedstajijo pśirodne tšojenje w personifikowanych statkach a tšojenjach. Za formy bajka, powěsć a legenda płaśi to tejerownosći. Až do kóńca 18. stolěśa póstajujo epos pśiznamjenja toś tych formow.

W pśechodnej fazy wót feudalneje do byrgarskeje towarišnosći jo se epika zasadnje změniła a jo w Europje pśejšła wót weršoweje do prozoweje epiki. Aby ten diferencěrowany swět se zapśimnuł a wulicowaś dał, su byli notne nowe wulicowańske formy. K nim słuša na pśikład roman. Rownocasnje su nastali dla industrializacije lěpše móžnosći za rozšyrjowanje a twórjenje literatury. Z tym jo se póspěšyło wuwiśe literarnych formow, tak su nastali nowela, glosa, krotkopowěźeńko a short story.

Epika groni nagrono abo wulicowańko. Krotkopowěźeńka, wulicowańka, nowele a romany su nejwěcej woblubowane a rozšyrjone episke formy, wó kótarychž se tež w medijach rozpšawja a diskutěrujo. Casniki a tyźeniki wobjadnawaju pšawidłownje nowe wudaśa z recensijami. W telewiziji se wusćełaju diskusijne koła wó knigłach a awtorach. Nejwěcej wuznamnej tšojeni wokoło knigłow stej Knigłowe wiki w Frankfurśe na zachopjeńku oktobra a pósćenje Nobelowego myta za literaturu.




#Article 53: Fonem (252 words)


Fonem jo nejmjeńša wóznam rozpóznawajuca jadnotka rěcnego systema. Wón se pśespytujo w rěcywědnem wobłuku fonologije. 

Pśirodne rěcy maju mjazy 13 a 80 fonemow. Dolnoserbšćina ma 36 fonemow, hawajańšćina jo z jano 13 fonemami nejchudša. Fonemowy koncept jo wuwił Jan Niecislaw Baudouin de Courtenay (1845-1929). Pózdźej jo se dalej wuwił pśez Nikolaja Trubetzkoja (1890-1938). Co jo fonem, móžo se z pomocu tak mjenowaneje analyze minimalnych pórikow zwěsćiś. K tomu pytatej se pśecej dwě słowje, kenž se jano pśez jaden zuk rozeznawatej. Tej dwa rozdźělnej zuka stej pón fonema.

Pśikłady za minimalne póriki w dolnoserbšćinje:

źěłaś - źiwaś (se)

pólo - póla

muka - łuka

Pśi tom jo wažne, až njerowna se fonem grafemoju. Za grafemoma ł a w chowa se w dolnoserbšćinje na pśikład jaden fonem, gaž raz wuzamknjomy wósebnu dialektalnu wariantu realizacije ł ako twarde l. 

Ł a twarde l a teke o a ó stej pótakem na fonetiski kontekst wězanej warianśe samskego fonema. W takem paźe, gaž su wšykne warianty komplementarnje distribuowane, powědamy wó alofonach. Dalšny pśikład w dolnoserbšćinje jo rozdźěl mjazy copikowym a jězykowym r. Su pak teke pśikłady, kenž pokazuju na fonematiskosć ó. Na pśikład namakamy minimalne póriki łoni - wóni, łoński - wójński (wótwisujo wót wašni wugranjanja ł w prědnem a j ako pazuk pśed ń w drugem póriku).

Fonemy mógu se we wěstych pozicijach neutralizowaś. W dolnoserbšćinje źo to na pśikład pśez asimilaciju. To móžo wustupowaś na kóńcu słowa, źož spiwne konsonanty se pśeměniju na njespiwne. Mimo togo se spiwne a njespiwne konsonanty w dolnoserbšćinje regresiwnje asimilěruju.




#Article 54: Molekul (133 words)


Molekul jo źěl, kótaryž wobstoj z dweju abo wěcej atomow zwězanych pśez kowalentnu wězbu. 
Dajo molekule, kótarež su z jadnogo elementa natwarjone (Cl2, S8), ale wětšyna molekulow su zwězanja njemetalow z drugimi njemetalami abo z połmetalami. 
Pódla tośteje atomistiskeje definicije dajo hyšći kinematisku: Molekul jo kupka atomow, kótaraž se w płunowej fazy dlej ako 10^-13s gromaźe pógibujo.

Atomy su w molekulach pśez zgromadne elektronowe póriki zwězane. Toś tym wězbam se groni atomowe wězby abo kowalentne wězby. Rozrěduju se do:

Natwaŕ molekulow wopisujomy na wšakorake wašnje. 
Za jadnore molekule wužywamy sumowu formulu, na pś. CH3CH2OH (Ethanol). 
Pśedewšym za kompleksne molekule w organiskej chemiji jo sumowa formula njegódna. Eksistěruju rozměj molekule ze samskeju sumoweju formulu ale z hynakšeju strukturu (konstituciju) – tak pomjenjowane izomery. W tom paźe wužywa se strukturna formula, dokulaž natwaŕ grafiski wopisujo. 




#Article 55: Mordarstwo (107 words)


Mordarstwo jo wótglědane wusmjerśenje jadnogo luźa pśez drugego pód wěstymi winu póśěžujucymi wuměnjenjami. 

Pśeśiwo zwuconemu měnjenjeju pak njekwalificěrujo se w Nimskej mordarstwo (napśeśiwo drugim deliktam wusmjerśenja) pśez planowane póstupowanje. § 211 StGB ga rědujo ten delikt tak (do dolnoserbskeje rěcy pśestajone):

kšajźojski abo na groznu wašnju abo z pomocu towarišnosć wobgrozujucych srědkow abo aby drugi njestatk zmóžnił abo zatajił, drugego luźa.

Dorosćone mordarje maju se zasuźiś k popajźeństwoju
na cas žywjenja, což wóznamjenijo (njewusuźijo-li sudnistwo na wósebnje śěžku winu), až zasuźony se pó 15 lětach na wupokazowanje do lichoty pušćijo. Młoźeńce mógu se w nejžwušem paźe k 10 lětam popajźeństwa zasuźiś. Za delikt Mordarstwo njejo zalětnjenje pśedwiźone.




#Article 56: Połobske rěcy (114 words)


Połobske rěcy su byli wjelgin swójźbne pódwjacornosłowjańske rěcy, abo jadna rěc, kótaraž jo měła cełu mań narěcow. 

Wó jadnej rěcy jo wěcej znate: wó połobšćinje, kótarejž se teke groni drjewjańšćina abo drjewjanopołobšćina.
Drjewjańska rěc jo se powědała wót 7. stolěśa až do 1756 na zemje Drjewjańskich Słowjanow.

Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai, sjętü wordoj tüji jaimą;
tüji rik komaj; tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi; nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns; a wütâdoj nam nose greche,
kok moi wütâdojeme nosim gresnarem; ni bringoj nos wâ warsükongę;
toi losoj nos wüt wisokag chaudag. Pritü tüje ją tü ťenądztwü un müc un câst, warchni Büzac, nekąda in nekędisa. Amen.




#Article 57: Nahuatl (rěc) (555 words)


Nahuatl [ˈnaː.wat͡ɬ] jo indiańska rěc z uto-actekiskeje rěcneje swójźby. 

Nahuatl powěda 1 500 000 luźi w srjejźnej Americe, kótarež pśedewšym w mexikańskich zwězkowych statach Puebla, Veracruz, Hidalgo a Guerrero su žywe. Nejwětše su dwójorěcnje ze špańšćinu a Nahuatl wótrosli. Źinsajšny Nahuatl ma wjele narěcow.

Nahuatl ma 15 konsonantiskich ale teke kuždy raz pěś krotkich a dłujkich wokaliskich fonemow.

Typiski za Nahuatl su substantiwy, kótarež se na „-tl“ skóńcyju, kaž na pś. Popocatepetl, Axolotl abo Metl (agawa), pśi comž se su „-tl“ we wjele źinsajšnych dialektach k „l“ abo „t“ wuwili.

Kužde Nahuatl-owe słowo se na pśedslědnej złožku pśizukujo. Jadnučke wuwześe jo wokatiw, kótaryž se na slědnej złožku pśizukujo.

Pśikład k wugronjenju:

Colhua Mēxihcah – []

Nahuatl jo aglutinujuca, polysyntetiska rěc z wariabelnym Satzstellung--om, kótaryž se móžo mjaz PSO, POS a SPO pśeměnjuja.

Słowo znutśika Nahuatl-sady jo zwětšego z jadnogo abo wšakich prefiksow, cesto rozšyrjonego słownego zdonka a jadnogo abo wšakich sufiksow zestajone. Konjugacija se njewobrośuju jano pó subjekśe, ale teke – pódobnje kaž na pś. w Hungoršćinje abo w kečua – pó objekśe.
Pśikład: Nimitzittaz. – „Budu śi wiźeś.“ Toś ta sada wobstoj w Nahuatl z jadnučkego słowa, zestajone ze słownego zdonka itta („wiźeś“), prefiksa resp. prefiksowego subjekta ni – („ja“), prefiksowego objekta 2. wósoby mitz („śi“) a sufiksa z (futur), toś „Ja budu śi wiźeś.“

Pśez gromadu zastajenje wšakich słownych zdonkow a afiksow se mógu wjelgin dłujke słowa twóriś, kótarež w europskich rěcach pśez dłujke sady z wjele słowami zwuraznjaju. Tak se groni na pś. nehualmoyecastemojmolunijtzinutinemisquiöni (Tetelcingo-Nahuatl): Wy cesći gódne cłowjeki byšćo pśiś a wam waše nose starcyś mógli, tak až kšawje, ale wopšawdu wy njejsćo to cynili 

Někotare słowa zgubuju pśi twarjenju plurala drje singularow kóńcowku, pódwójuju pak pótom prědnu złožku, kaž na pś. ticitl („gójc“), titici („gójce“). Pśi někotarych słowach se kóńcowka z pódwójenju kombiněrowana, kaž na pś. citlalin („gwězda“), cicitlaltin („gwězdy“). Pśi wjele słowach na -tl, kótarež cłowjekow pomjeniju, se město togo kóńcowka -h wužywa, kaž na pś. Mexicatl („Mexikanaŕ“), Mexicah.

W narěcach mógu wótchylajuce formy wustupowaś. Na pś. se jawi pótom město regularnego plurala wót calli („dom“): caltin („domy“) warianta calmeh.

Na městnje pomocnych werbow a modalnych werbow se w Nahuatl substantiwy a adjektiwy kaž werby konjugěruju. W tśeśej wósobje (singular teke plural) wóstanjo substantiw njepśeměnjony. Pśikład:
pilli (princ, zemjan)
nipilli – Som princ (pó słowje „ja princ“)
tipilli – Sy princ („ty princ“)
pilli – Wón jo princ („wón princ“)
tipipiltin – Smy prince („my prince“)
anpipiltin – Sćo prince („wy prince“)
pipiltin – Wóni su prince („wóni prince“)

Wjele městnych mjenja w Mexiko kóńcy na -co, -pan abo -tlan. Pśi tom źo wó městno pokazujuce kóńcowki (lokatiwne sufikse) Nahuatl. Kóńcowka -tzinco, w městnych mjenjach źinsa zwětšego -cingo pisana, jo z Nahuatl-afiskowu -tzin (respektowa forma) a -co zestajona. Kóńcowka -tenanco (teke -tenango) wobstoj ze substantiwa tenāmitl, městna murja, a lokatiwnego sufiksa -co, póśěgujo se toś na něga wobtwarźone městno. Twórjenje z afiksow resp. zdonkow te- (wobsejźenje pokazujuce), nantli (maś) a -co (lokatiw) njejo dla notneje pozicije posesiwnego pronomena na zachopjeńka słowa móžne. Interpretacija, až toś te městne mjenja na stare bogowki abo Kněžnu Maria pokazuju, njejo togodla wobstawna.

Spócetne licbniki Nahuatl bazěruju kaž něga pśi wšych rěcach Srjejźneje Ameriki konsekwentnje na systemje na bazy dwaźastki. Źinsajšny źeń se su zwětšego licbniki wót 21 abo teke juž wót styrjoch abo pěśoch wótzabywali, tak až samo jadnorěcne zwětšego na Špańšćinje lice.




#Article 58: Serbisko-chorwatska rěc (381 words)


Serbisko-Chorwatska rěc abo chorwatsko-serbiska rěc słuša do kupki pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.

Serbisko-chorwatska rěc jo była oficielna rěc Jugosłowjańskeje gromaźe z makedońskeju a słowjeńskeju rěcu. Prědny raz jo se zapśimjeśe serbisko-chorwatska rěc naspomniło w lisće słowjeńskego rěcywědnika Jerneja Kopitara. Oficielnje jo se zachopiło wužywaś wót 1921 do lěta 1993 ako termin, kótaryž wopisujo dialekty powědane w Serbiskej, Chorwatskej, Carnej Górje a w Bosniskej a Hercegowinje. Zakład toś teje rěcy jo štokawski dialekt ale su teke ekawske, jekawske a ikawske wugranjanja dopušćone.

Gaž jo se Jugosłowjańska rozpadnuła, su dostali serbiska, chorwatska, bosniska a na kóncu carnogórska rěc status samostatneje rěcy. Źinsa jo słowo serbisko-chorwatska rěc kontrowersne pšašanje dla stawiznow, politiki a měnjatego wóznama słowa rěc. Někotare mysle až jo to jadna rěc, druge až stej to rozdźělnej samostatnej rěcy. Mjazy sobu rozmějobne formy toś teje rěcy wužywaju se z drugimi mjenjami w źinsajšnej Serbiskej, Carnej Górje, Chorwatskej a Bosniskej a Hercegowinje a teke se derje rozměju w Makedońskej a w Słowjeńskej.

W drugej połojcy 19 stolěśa, serbiske spisowaśele na cole z Wuk Stefanowićom Karadźićom a chorwatske spisowaśele na cole z Ljudewitom Gajom a Dźurom Danićićom, su se rozsuźili wužywaś štokawski nejwěcej rozšyrjony dialekt ako zakład standardneje formy serbisko-chorwatskeje rěcy. Wuk jo reforměrował serbiski cyriliski alfabet a Gaj a Danićić łatyński chorwatski alfabet.

Z pódpisanim wienskego dogrona w lěśe 1850, mjazy serbiskimi a chorwatskimi spisowaśelami a rěcywědnikami, jo se stwóriła jadna rěc na zakłaźe dialektow: serbisko-chorwatska abo chorwatsko-serbiska rěc. To jo była kumštnje zjadnośona rěc.

W Kralojstwje Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow jo jugosłowjańšćina była oficielna rěc. W drugej komunistiskej Jugosłowjańskej stej Matica srpska a Matica hrvatska pódpisałej Novosadske dogrono z prědnym artiklom:

Narodna rěc Serbow, Chorwatow a Carnogórjańcow jo jadna rěc. Literarna rěc wuwita na zakłaźe dweju zakładneju centrowu Beograd a Zagreb jo togodla zjadnośona, z dwěma wugranjanjoma, jekawskim a ekawskim.

Nowosadske dogrono jo było zakład rěcneje politiki w Jugosłowjańskej. Howacej su Chorwaty byli pśeśiwo tomu dogronoju, dokulaž su wobglědowali ako wopyt serbizacije chorwatskego idioma. Po napnětosćach w lěśe 1970 a pó rozpaźe Jugosłowjańskeje wětšyna powědajucych pomjenjujo swóju rěc serbiska, pak chorwatska, pak bosniska, pak carnogórska rěc.

Serbisko-Chorwatska rěc ma cełu mań narěcow, kótarychž granice njemakaju sez granicami krajow.
Su tśi głowne narěcy:

W serbisko-chorwatskej rěcy w Bosniskej-Hercegowinje, Carnogórskej a Serbiskej stej wužywane łatyńske pismiki a cirylica. W Chorwatskej jano łatyńske.

Zastojnstwowy komunikat z Bosniskeje-Hercegowiny:




#Article 59: Sonet (1299 words)


Sonet (z łatyńšćiny: sonare= zněś, klincaś) jo forma basni. Jeje mě groni mały tonowy kus.

Sonety maju 14 metriski rědowanych smužkow, kenž su w originalnej italskej formje do styrich štuckow rozrědowane: dwa kwarteta ze styrimi smužkami a dwa se pśizamkujucej terceta ze tśimi smužkami. 

Jadnotliwe smužki italskego soneta maju jadnasćo złožkow, zwětšego ze žeńskeju kadencu (Voi | ch’as | col |tat |e in | ri | me | spar | se il | suo | no). Tomu wótpowědujo w nimskej rěcy jambiski pentameter, kótaregož kadenca móžo pak žeńska (11 złožkow) pak muska (10 złožkow) byś (In | Spie | gel | bil |dern | wie | von | Fra | go | nard/ist | doch | von | ih | rem | Weiß | und | ih |rer | Rö | te). 

Do špańskeje a portugalskeje lyriki jo se sonet ceło po italskej wašni pśewzeł. 

W francojskej klasice a w prědnej recepciskej faźe w Nimskej w baroku jo było pśedewšym wužywany metrum tak pomjenjony Alexandriner, ze šesćimi akcentami a z cezuru w srjejźi.

Do engelskeje literatury jo se sonet dostał w šesnastem stolěśu. Malsnje jo se forma změniła: Tśi kwartety wjedu do coupleta z dwěma smužkoma. Metrum jo był jambiski pentameter ze žeńskeju abo muskeju kadencu (A | migh | ty | wo | man | with | a | torch, | whose | flame). Engelski sonet jo teke znaty ako Sharespeare-sonet.

Teke w Nimskej płaśi wót casa A. W. Schlegela jambiski pentameter z muskeju (tupeju) abo žeńskeju (znějuceju) kadencu a z rymoweju šemu

W tercetoma pak jo wjele wšakorakich wariantow:

Engelski sonet ma šemu:

Cesto se zestajiju někotare sonety do wětšych cyklusow:

Tencone: waźenje dwěju basnikowu, w kšutej formje se wobjadnawaju rymowe kóńcowki pśedchadajucego soneta.

Sonetowy wěnc: ma 14 + 1 jadnotliwych sonetow, kuždy sonet pśewzejo slědnu smužku pśedchadajucego, z tych 14 kóńcnych smužkow wujźo w njezměnjonem pórěźe 15., tak pomjenjony mejstarski sonet.

Sonetowa seś: Pśez Tomasa Krügera dalej wuwita forma sonetowego wěnca. 14 bazowych sonetow njejsu tak zwězane ako we wěncowej formje, ale jich paralelne smužki daju seś, z kótarejež nastanjo 14 nowych sonetow.

Idealne wopśimjeśowe struktury su:

W italskem soneśe:
Teza w prědnem kwarteśe
Antiteza w drugem kwarteśe
Synteza w tercetoma

Teza w kwartetoma
Antiteza w tercetoma

W engelskem soneśe:
Teza w prědnyma kwartetoma
Antiteza w tśeśem kwarteśe
Aforistiska synteza w coupleśe

Spócetk soneta lažy w Italskej prědneje połojce 13. stolěśa. Zazdaśim jo se pśi apulisko-siciliskem dwórje kejžora Friedricha II. pśed 1250 wuwiło. Tam jo była dwórska Siciliska šula za basnikow, ako jo pisała Minnelyriku w siciliskej rěcy lingua volgare. Giacomo de Lentini, kenž jo měł nacolne městno na šuli, by mógał byś prědny wužywaŕ teje formy a stakim wunamakaŕ soneta.

Basnje z prědneje połojce 13. stolěśa maju wšykne samski muster, kenž su pózdźej pśewzeli mejstarje sonetow, Petrarca a jogo naslědniki: Te sonety maju 14 smužkow z jadnasćo złožkami, ako su do oktawy a seksteta rozdźělone.

Oktawa ma dwójosmužkowu strukturu z alterněrujucym rymom (abababab). Wobej kwarteta (abo oktet) a slědujucej terceta (abo sekstet) źěli nowy retoriski zachopk. Rymowa šema tercetowu jo rozdźělny, zwětšego pak cde cde.

Ta kupka nejstaršych znatych sonetow wopśimjejo 19 basnjow. 15 wót Giacomo'a da Lentini'a, jaden wót Jacopo'a Mostacci'a a Pier'a della Vigna (teke Pietro de Vinea) a dwa dalšnej wót abta kloštarja Tivoli. Dokradne datěrowanje zdźaržanych tekstow basnikojskego krejza wokoło Friedricha II. (teke wón jo basnił, ale žedne sonety) njejo móžne.

Znaty jo sonetowa forma dla Francesca Petrarca (1304 - 1374). Jogo basniska zběrka, Canzoniere, jo nastała w prědnej połojcy 14. stolěśa a jo 1470 wujšła ako śišćane knigły. Ta twórba, zachopjeńk drugego wjelikego erotiskego lyriskego systema pódwjacornych literarnych stawiznow pódla Minnesanga, tak pomjenjony dolce stil nuovo, wobstoj z wětšego źěla ze sonetow za basnikowu Madonnu angelicatu, za Lauru. Stakim jo dobry zakład a pśikład za wjele drugich basnikow až do zachopjeńka 17. stolěśa: tak pomjenjony petrarkizm.

Petrarkowy rownik Antonio da Tempo jo wopisował w swójich knigłach Summa artis rithmici šesnasćo wšakich rymowych wariantow soneta. Styri z nich licymy do wušego sonetowego basnistwa, te styri, ako jo Petrarca w swójom Canzoniere wužywał: wobejmujucy rym (abba - abba), alterněrujucy rym za oktawu, tśirymowu formu (cde - cde) a alterněrujucu formu (cdc - dcd) za sekstet.

Pó prědnem kwiśenju pla Petrarci a Dante'a - pózdźej teke pla Michelangela (1475 - 1564) - jo se sonet rozpśestrěwał w cełem romaniskem kulturnem rumje, w šestnastem stolěśu teke w Engelskej a Nimskej, tšochu pózdźej w Nižozemskej a Skandinawiskej. Nejstaršy nimski sonetowy cyklus jo wót Johanna Fischarta. W romantice jo sebje sonet teke w słowjańskich krajach popularnosć wudobył.

Wokoło 1450 jo se dostał petrarkiski sonet do Špańskeje (Íñigo López de Mendoza), w srjejźi 16. stolěśa do Portugalskeje (Francisco de Sá de Miranda, Luíz Vaz de Camoes) a do Francojskeje (Joaquim du Bellay, Clément Marot, Pierre de Ronsard) a na kóńcu stolěśa teke do Nižozemskeje a Nimskeje.

W Francojskej, ako pózdźej w Nimskej, jo se rěcny rytmus kradu změnił. W Italskej wužywany jadnasćozłožkowy metrum (endecasiilabo) njejo měł w francojšćinje wótpowědnika. Francojske basniki su togodla wužywali Alexandriner, což su teke nimske basniki baroka pśewzeli.

W Engelskej jo było wuznamna sonetowa kultura w elizabetańskej dobje (Thomas Wyatt, Henry Howard, earl of Surrey, Sir Philip Sidney, Edmund Spenser, Michael Drayton, Samuel Daniel, John Donne). Wósebnje William Shakespeare (1564 - 1616) jo dał wósebnej formje engelskego petrarkiskego soneta 1609 slědne kwiśenje.

Wuznamnej za zawjeźenje soneta w Nimskej stej byłej Georg Rudolf Weckherlin a Martin Opitz. Ako samostatna forma jo pak był akle wuznamny pla Andreasa Gryphiusa, lěcrownož w francojskej alexandrinskej formje. Petrarkizm pak jo pla Gryphiusa južo dawno swój wuznam zgubił. Wón jo zjadnośił sonet ze zaměrami religioznego basnistwa a jo wobjadnawał w soneśe tšašydła Tśiźasćalětneje wójny.

Wósebnosć w spócetnem kraju soneta su byli sonetti romaneschi romskego ludowego basnika Giuseppe'a Gioacchino'a Belli'a (1791 - 1863). Belli jo wužywał sonet w starej formje, aby na mejstarsku wašnju we wěcej ako 2000 sonetach realistiski wó swójej romskej wokolnosći rozpšawjał.

Pó toś tom wjelikem casu jo slědowała doba, w kótarejž basniki su se wobinuli teje pśeliš cesto wužywaneje formy abo su wědobnje łamali jeje pšawidła. Akle we 18. stolěśu jo se póněcom zasej namakała.

Wopšawdny wóznam jo sonet zasej dostał ze zběrku Gottfrieda Augusta Bürgera 1789. Bürger jo wužywał za swóje sonety jambiski pentameter.

Jogo wuknik August Wilhelm Schlegel jo ze swójeju poetiku a basnjami wuzwignuł sonet ako wósebnu paradigmu nimskeje romantiki. Temy soneta su se wobrośili na wuměłsku filozofiju. Su nastali sonety na mólby abo muzikowe kuse.

Ako do togo pak jo wuwołała ta naglědna forma stawny směch. Lubowarje a pśeśiwniki sonetow su wjadli pśisamem wójnu. Pód tymi wuměnjenjami jo teke Johann Wolfgang von Goethe kradu wuspěšne sonety pisał. W casu antinapoleońskich wulichowańskich wójowanjow jo nastał politiski sonet (Friedrich Rückert Geharnischte Sonette 1814).

Młoda Nimska a Pśedměrc stej wucyniłej sonet na nejcesćej wužywanu lyrisku formu teje doby.

W dobje symbolizma su Stefan George, Hugo von Hofmannsthal a Rainer Maria Rilke (Sonette an Orpheus 1923) sonet dalej wuwijali. Teke w lyrice ekspresionizma namakajomy sonety, tam jo dejał zginjenje starych gódnotow abo grotesknosć a źiwnosć wótbłyšćowaś.

Reinhold Schneider jo złosniskej namócy nacionalsocialistiskego stata napśeśiwo stajał kśesćijańske zmyslenje w kšutem pórěźe rěcy jogo sonetow. Tegdy su se ze samisdatom, njeoficialnym casnikom, rozšyrjali a su akle pó wójnje do śišća pśišli. We a pó Drugej swětowej wójnje su se pśeslědowane a zawrjone luźe (Albrecht Haushofer Moabiter Sonette 1946), emigranty a znanki wójny źaržali kšuteje formy soneta. Wopšawdnu złotu dobu pak njejo sonet wěcej dojśpił. Robert Gernhardt jo jen teke wusměšował. W NDR jo měł sonet hyšći krotke rozkwiśenje, ale w pódwjacorje jo se zwětšego zgubił.

Sonet jo był teke znaty w twórjenju serbskich awtorow. Górnoserbski spisowaśel Jakub Bart-Ćišinski jo był z mejstarjom serbskego soneta. Wón jo 1884 r. wudał Knigły sonetow (gsb. Kniha sonetow). Sonetu su teke pisali mj. dr. Handrij Dučman, Handrij Zejler, Jan Skala, Korla Awgust Fiedler a w dolnoserbšćinje - Mato Kósyk a Juro Surowin.




#Article 60: Špańska (112 words)


Špańska  ( España) jo kralojstwo, kótarež lažy zwětšego na Iberiskej połkupje w krotkowjacornej Europje. Jogo susedy su Francojska a Andorra na pódpołnocy, Portugalska na pódwjacorje a k Zjadnośonemu kralojstwu słušajuca połkupa Gibraltar na pódpołdnju. K Špańskej słušaju mimo teritorijow na europskej twardej zemi teke Baleary w Srjejźnem mórju, Kanariske kupy w Atlantiskim oceanje a enklawje Ceuta a Melilla w pódpołnocnej Africe, kótarejž granicujotej z Marokkom.

W zajźonosći jo słušała Špańska k nejmócnjejšym kolonialnym mócnarstwam swěta, cogoždla se až do źinsajšnego pśedewšym w Pódpołdnjowej a Srjejźnej Americe kaž teke na Filipinach špański powěda. Wót 1. januara 1986 jo Špańska cłonk Europskeje unije.

Špańska stolica jo Madrid, kótaryž se pśisamem w srjejźišću kraja namaka.




#Article 61: Žanr (297 words)


Zapśijeśe žanr jo zapśijeśe typologije, z kótarejuž se rozeznawaju wšakorake formy wuměłstwa pó rumowem a casowem pósegu wuměłskego wopśimjeśa. To su napśikład žanry twórjecego wuměłstwa, pśedstajajucego wuměłstwa a filmow, muziki a literatury, ale teke žurnalistiskich pśedstajajucych formow a mimo togo computerowych graśow. Tak stej na pśikład žanra sciencefiction a western w filmje ako w literaturje znatej.

Žanrowe mólowanje se zaběra ze scenami wšednego dnja abo anekdotiskimi scenami wěstego wobłuka, na pśikład kjarcma.

W žanrje su wšakorake stile, ako su mócnje wót wótpowědnych družynow wobwliwowane a pokazuju kakosći indiwiduelnego wuměłca.

Cesto se žanry hyšći dokradnjej wopisuju z pomocu pódžanrow. Togodla wóni se cesto wjelgin roznogaśiju:

Jolic za twórby su pódžanry móžne, dejali pak skerjej wó kategorijach powědaś.

Hierarchiju žanrow a družynow mólowanja jo zestajił w lěśe 1667 francojski architekt a stawiznaŕ André Félibien. Wóna jo wótbłyšćowała śěžkosć wuměłstwow a jo była we Francojskej až do kóńca Stareje kněžaŕstwoweje formy (Ancien Régime) wažny źěł wótkubłanja a pósuźowanja studentow Kralojskeje akademije rědnych wuměłstwow (Académie royale des beaux-arts). Pó Félibienje su žanry wót nejnadobnjejšego do nejjadnorjejšego na slědujucu wašnju rědowane (w spinkoma: wótpowědujuca družyna wobrazow):

Źiwadłowe žanry su:

Za europsku muziku se namakaju dokradnjejše informacije we wucbje wó formach a družynach. Teke muziku drugich kulturnych krejzow móžomy wótpowědujucy zarědowaś (na pśikład za afroamerikańsku muziku Blues, Jazz, Gospel a Rhythm and Blues).

Filmy maju wjele wšakorakich žanrow, ako se do dalokeje měry ze žanrami literatury rownaju (krimi (film), horor, sciencefiction, erotika, satira). Wobšyrna lisćina jo pód wótkazom filmowe žanry. Žedne pśikłady:

Rozgłos znajo ako žanry na pśikład:

Dokradne wopisowanje žanrow literatury jo pód wótkazom družyna (poezija/literatura). Lisćina pśikładow za žanry:

W žurnalistice powědamy źinsa wó pśedstajajucych formach. Žurnalistika NDR jo měła dokradnu žanrowu teoriju žurnalistiskich formow. Pó pśikłaźe sowjetskeje žurnalistiki jo rozeznawała pó:

Teke pla computerowych graśow mamy wšake žanry. Žedne pśikłady:




#Article 62: Alofon (185 words)


Alofon (z grich. allo - hynac ako, fone - głos) jo pomjenowanje z rěcywědy za wšakorake zukowe warianty jadnogo fonema. Dalšnej pomjenowani stej fonemowe warianty abo subfonemowe warianty.

Rozeznawamy mjazy alofonom a fonemom, dokulaž jo móžno, jaden fonem we wšakorakich zukowych (alofoniskich) wariantach wugranjaś, bźez togo až toś ten rozdźěl se wustatkujo na wóznam togo fonema. Z pomocu systematiskich pśespytowanjow fonetiskich kakosćow na pódobnosć z drugimi wariantami, wósebnje z analyzu minimalnych pórikow, móžomy zuki ako alofony jadnogo fonema zarědowaś.

Kótara zukowa warianta se wugranja, wótwisujo wót dialekta, wót koartikulaciskich efektow abo wót zukoweje wokolnosći fonema. Což w jadnej rěcy płaśi ako alofoniska warianta jadnogo fonema, móžo w drugej rěcy byś drugi fonem.

Licha wariacija

Warianty su rownopšawne realizacije jadnogo fonema, na pś. jězykowe [r] abo copkowe [ʁ]. Zaměnjenje wariantowu njezměnijo wóznam.

Kombinatoriska wariacija

Warianty wustupuju w rozdźělnych fonologiskich wokolnosćach, na pś. /k/ abo /g/ w dolnoserbšćinje. Pśed prědnymi wokalami /ɛ/, /e/, /ě/ a /i/ se wugranjatej palatalne [k'] a [g'], pśed slědnymi wokalami /a/, /ɔ/, /o/, (/ó/), /u/ pak wóstanjotej [k] a [g] (/y/ njewustupujo w tej poziciji, wóno jo w serbšćinje alofon wokala /i/).




#Article 63: Atom (250 words)


Atom jo nejmjeńšy strukturny źělk materije, kótaryž se njedajo chemiski dalej źěliś. Pśisamem ceła nas wobdawajuca žywa a nježywa materija wobstoj z atomow abo ionow. Kosmologiski wiźone jo to ale rědša forma materije. Pśewažujo plasma, z kótaregož wobstoje gwězdy, a hypotetiska carna materija.

Atom wobstoj z jědra a elektronoweje wobalki.
Jědro wobstoj z protonow (pozitiwnje lodowane) a neutronow (neutralnje lodowane). Wobalka wobstoj z elektronow (negatiwnje lodowane) . 
Elektrony wobkružuju jědro na wšakich „cerach“, kótarež wótpowěduju rozdźělnym energetiskim niwowam elektronow. Radius toś tych „cerow“ resp. elektronoweje wobalki jo, z jadnab 10-10 m, źaseś tysac razow wětšy ako radius jědra (10 –14 m). 
Atomy su pótakem wjelgin małke. Włos cłowjeka jo na pś. něźi 1 milion wuglikowych atomow šyroki.

Gaby był atom tak wjeliki ako jedna katedrala, by jědro było małke ako mucha. 
Ale skóro ceła masa atoma koncentrěrujo se w jědrje, kótarež zaběra jano biliardowy źěl cełego atoma. To wóznamjenijo, až wobstoj atom pśisamem jano z proznego ruma.

Jolic rowna se licba elektronow licbje protonow, jo atom dogromady neutralnje lodowany, nawopak jadna se wó iony (kation - pozitiwnje lodowany ion abo anion - negatiwnje lodowany ion).

Atomy ze samskeju licbu protonow, słušaju k tomu samskemu elementoju. Toś tu licbu pomjenijomy licba pórěda. Pó licbje pórěda su elementy w periodowym systemje rědowane. 

Tšocha neutronow jadnogo elementa móžo wariěrowaś, jadna se pón wó rozdźělne izotopy elementa. 
Izotopy wóźika (chemiski symbol H) su protium (jano jaden proton), deuterium (proton a neutron) a tritium (proton a dwa neutrona). Protium jo z 99.985% nejcesćejšy izotop wóźika.




#Article 64: Azija (135 words)


Azija, abo teke Aziska (něgajšne mě), jo pó pśestrěni a wobydlaŕstwje nejwětšy kontinent na swěśe a granicujo z Europu na pódwjacorje, ze Śichym oceanom na pódzajtšu, z Indiskim oceanom na pódpołdnju a z Afriku na krotkem wjacorje. 

W Aziji jo cełkownje wěcej ako styri miliardy luźi žywe, wót togo wěcej ako 2,5 miliardy w Chinskej a Indiskej. To wucyni něźi 60 procentow swětowego wobydlaŕstwa. W 49 krajach Azije powěda se wokoło 1.800 wšakich rěcow.

Mimo pó wobydlaŕstwje a pó pśestrěni nejwětšego kraja (Chinska a Rusojska) namakaju se w Aziji teke nejwušy górski rěd (Himalaja), nejdłymšy a zrazom nejstaršy jazor (Bajkal), nejwětšy jazor (Kaspiske mórjo), nejdłymša mórska grobla (Marijanowa grobla), nejdłymšej lažece wódy (Wumarłe mórjo) a sedym wót źaseś nejwětšych metropolowych regionow swěta (Tokio-Yokohama, Jakarta, Šanghaj, Seoul, Mumbai, Manila a Delhi).

Někotare wótwisne abo okupěrowane teritorije:




#Article 65: Chorwatska (150 words)


Chorwatska jo stat w krotkozajtšnej Europje na Balkańskej połkupje. Rozpśestrěwa se wót Jadrańskego mórja na pódwjacorje až k Dunajej na pódzajtšu a granicujo ze Słowjeńskeju, Hungorskeju, Serbiskeju, Bosniskeju a Hercegowinu, Carnogórskeju a Italskeju.

Až do lěta 1918 jo była Chorwatska z źělom hungorskeje połojcy Awstrisko-Hungorskeje. Pó rozpušćenju dwójneje monarchije pśiźo k nowozałožonej Jugosłowjańskej. Za cas Drugeje swětoweje wójny jo eksistowała tak pomjenjowany Njewótwisny stat Chorwatska, fašistiski režim, kótaryž jo stojał pód šćitom nacionalsocialistiskeje Nimskeje. Pó 1945 jo była Chorwatska jadna z šesć jugosłowjańskich republikow. Pó rozpušćenju młogonarodnostnego stata a Chorwatskej wójnje zachopjeńk 1990tych lět bu kraj k prědnemu razoju pó pśisamem tysac lětach njewótwisny. Wót 1. julija 2013 jo Chorwatska z cłonkom Europskeje unije.

Stolica a nejwětše město Chorwatskeje jo Zagreb; druge wjelike města su Split, Osijek, Rijeka, Zadar, Slavonski Brod, Dubrovnik, Šibenik, Varaždin, Vinkovci, Bjelovar atd.

Wuznamna góspodaŕska gałuz jo turizm, wósebnje podłu Jadrańskego pśibrjoga mjaz Istriskej a Dalmaciju.




#Article 66: Donald Tusk (273 words)


Donald Franciszek Tusk (roźony 22. apryla 1957 w Gdańsku) jo góspódarskoliberalny pólski politikaŕ a sobuzałožaŕ liberalnokonserwatiwneje strony Platforma Obywatelska (PO) a wót 16. nowembra 2007 do  22. septembra 2014 teke premierminister Pólskeje. Ako cłonk pólskego Sejma jo wón zastupujucy pśedsedaŕ. 

Wšykne jogo stare starjejše su słušali do pólskego a kašubskego wobydlaŕstwa tegdejšego lichego města Gdańsk a su pśežywili nuzkane źěło a koncentraciskej lěgwje pla Stutthofa a Neuengamme njedaloko Hamburga. Do kóńca wójny su jogo starego nana Józefa Tuska nuzkali do Wehrmachty zastupiś (2. awgust 1944). Pšawźepódobnje jo dezertěrował a 24. nowembra 1944 jo zastupił do pólskego wójska we Wjelikobritaniskej. Až jo wón musał wěsty cas we Wehrmachśe słužyś, su wužywali politiske pśeśiwniki Tuska pšawicaŕskokonserwatiwneje strony Prawo i Sprawiedliwość (Pšawo a spšawnosć) pśi wólbach za prezidenta 2005, aby Tuska ako njepatriotiskego wobgranjali. Pśi tom jo zajmne, až dwa starej nana PiS-wjednikowu Kaczyńskeju stej byłej wusokej oficěra w caristiskem wójsku.

Tuskowy nan jo był blidaŕ a jo zamrěł, nježli jo Tusk zakóńcył zakładnu šulu. Tusk jo se angažěrował w opoziciji pśeśiwo komunistiskemu kněžaŕstwoju w Pólskej, ako studańc Uniwersity w Gdańsku jo pódpěrował załoženje studentskego komiteja Solidarnośći. To załoženje jo było reakcija na zamordowanje Stanisława Pyjasa pśez statnu milicu.

Tusk jo dojśpił 36,3% pla wólbow za prezidenta 9. oktobra 2005 a jo stakim měł nejlěpšy wuslědk wšyknych kandidatow. Notnych 50% pak njejo dojśpił (wobźělenje jo było 49,7%). 23 oktobra jo nastupił w dowuzwólowanju pśeśiwo klerikalnokonserwatiwnemu šołtoju Waršawy Lechoju Kaczyńskemu (33,1% pśi prědnych wólbach) a jo zejgrał ze 46,5% na 53,5%.

Donald Tusk jo sobuwudawaŕ wjelikoformatowego rěda fotow Był sobie Gdańsk (...) ako teke někotarych fotowych zběrkow wó Gdańskich pśedměstach. Wón jo wóženjony a ma dwě góleśi.




#Article 67: Fjodor Dostojewskij (238 words)


Fjodor Michajlowič Dostojewskij (rus. Фёдор Михайлович Достоевский, *30. 10. 1821 w Moskwje, † 28. 1. 1881 w Sankt Petersburgu) jo był jaden z nejwuznamnjejšych rusojskich spisowaśelow.

Dostojewskij póchada z wochudnjonego zemjaństwa. Jogo nan jo był gójc. Po smjerśi maśerje (1837) jo Dostojewskij ze swójim bratšom šeł do Petersburga a jo tam wót 1838 do 1843 studował twarske inženjerstwo na militarnej akademiji. 1839 su bónarje zamordowali nana na domacnej žywnosći. 

Ako 24-lětny jo wózjawił z wjelikim wuspěchom swój debut Chude luźe (dajo górnoserbski pśełožk toś tych knigłow wót Katy Malinkoweje).

W zwisku z jogo aktiwitu w krejzu rewolucionarjow jo był denuncěrowany a k smjerśi zasuźony. Akle na katowišću jo jogo wobgnaźił car Nikolai I na styri lěta nuźone źěło w Sibirskej. W popajźi w Omsku su diagnosticěrowali prědny raz jogo epilepsiju. Styri lěta pó wróśenju z popajźi jo se wón wóženił. 1860 su byli wozjawjone jogo knigły Zapiski z marłego doma - dokument jogo wugnanja w Sibirskej.

W šesćźasetych lětach jo Dostojewskij drogował młogi raz do Europy. Jogo nejlubše město su byli Drježdźany. W lěśe 1864 su wumrěli zasobu jogo žona, bratš a pśijaśel Apollon Grigorjew. W Nimskej jo teke zachopił ruletu graś. Toś te dožywjenja jo pśeźěłał w romanje Grac (wudaty 1866), kótaryž jo napisał za jano 26 dnjow.

W eksilu jo zachopił źěło na romanje Demony - politiski roman wó tšašnej mócy anarchizma a nihilizma. 

Bratšy Karamasow jo slědny roman Dostojewskogo, dopisany lěto do jogo smjerśi 1881.




#Article 68: Awgust (116 words)


Awgust, jacmjeński, (górnoserbski žnjenc) - jo wósymy mjasec w gregorjaniskem kalendarju. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mě awgust pó łatyńskem Augustus Caesar. Do togo mjasec (kótaryž do togo jo měł mě Sextilis, šesty (glědaj september) jo měł 30 dnjow; ale ako wón se jo dostał druge mě pó Augustus, se jo jen wó jaden źeń pódlejšował, aby wón měł samsku licbu dnjow kaž julij, mjasec mjenjowany pó Julius Caesar.

Mě jacmjeński póchada wót jacmjenja, kótaryž se w toś tem mjasecu žnějo.

Awgust jo lěśojski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a zymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w awgusće stej Law a Kněžna.

Awgust zachopina ze samskim wšednym dnju kaž februar jano za cas pśestupnego lěta.




#Article 69: Mutageneza (148 words)


Mutageneza jo twórjenje mutacijow w derbnem materialu žywych organizmow. Wóna wužywa se w biologiskich a medicinskich slěźenjach kaž teke w kubłanju, aby se dojśpili póminane kakosći danych organizmow. Gaž pśewjeźomy mutaciju na specifisku wašnju a gaž pótom wobglědujomy fenotyp organizmow, možomy póstajiś funkcijow genow a samo jadnotliwych nukleotidow.

Pśi konwencionelnej mutagenezy njejo derbna informacija zaměrnje měnjona. Za toś te změny wužywaju se mutageny, t. g. wuměnjenja, kótarež wobliwnuju derbny material. K tym słušaju wšakorake procese wót promjenjenja (na pś. UV-swětło) až k wužywanjeju chemiskich maśiznow z wěsteju mutagenitu. W toś tom paźe njedajo se pśedpowěźeś, źo dojźo dokradnje k mutaciji w genomje; město togo pśepyta se organizm z pomocu screeninga.

Pśi wusměrjonej mutagenezy se z pomocu rekombinantneje genoweje techniki zaměrnje DNA změnijo. Mógu se pśi tom zaměrnje wuměniś nukleotidy jadnogo gena, abo móžo se teke ceły gen wótpóraś. Toś to póstupowanje jo wjelgin rozšyrjona metoda w molekularnej biologiji.




#Article 70: Nowela (319 words)


Nowela (łat.: „novus“ [„nowy“]; ital.: „novella“ [„nowosć“]) jo krotša powěźeńka (glej teke krotkoepika) w prozowej formje. Njejo lažko ju ako družynu zarědowaś a cesto móžoš ju jano do relacije k drugim literarnym póddružynam stajiś. Což nastupa dłujkosć, groni Hugo Aust, nimski awtor nowelow, až namakajoš cesto argument srjejźneje dłujkosći, ako móžoš na tom spóznaś, až móžoš taku powěźeńku w jadnom běgu pśecytaś. Wopśimjeśe nowela (diminutiwna forma) pokazujo na nowosć. Cesto pokažo se na póśěg k italskej renesansnej cerkwi Santa Maria Novella, což na cas nastaśa nowele wótkazujo.

Ako załožaŕ noweloweje tradicije wobglědujo se Giovanni Boccaccio ze swójim Decamerone (Źěło źaseś dnjow). Theodor Storm, nimski pšawiznik a spisowaśel, jo pisał, až nowela jo, dla jeje natwari, sotša dramy. Dalšna typiska kakosć jo, až se tšoj njesłyšane tšojenje, ako jo gronił Goethe 1827 w rozgronje z Johannom Peterom Eckermannom (w Goethowej noweli z titelom Novelle se wulicujo wó źiwnem, njesłyšanem tšojenju). To tšojenje jo zwětšego wjerašk jadnanja. Dla krotkosći nowelow maju cesto jano krotku ekspoziciju, ako zawjeźo cytarja direktnje do jadnanja.

Dalšne znamjenja su kšute, pśedewšym jadnosměrne jadnanje (blisko k dramje), mócnje skrotcona rozpšawa jadnanja, zaměrne wužywanje sceniskich partijow pśi wjeraškach (skrotcona ekspozicija, koncentrowanje wutwórjona peripetija, wuklincanje jadnanja, pśichod póstawow jano pócerjowany), doprědka wułožowańske a integraciske techniki (wóźecy motiw, wěcowe symbole), dominanca tšojeńskego charaktera, cesto ramikowe jadnanje.

W rozdźělu ku krotkopowěźeńce ma nowela konsekwentne wuformulěrowanje głownego konflikta, tendencu k zacynjonej formje, dialogiski charakter a wusoku gustosć. Dalej pokazuju slěźenja na to, až nowela jo kradu bliska k symboloju, dokulaž matej wobej kakosći, wobstojnosći zgusćiś a tak - pó Hugo Ausće - njedowuslěźujomny zmysłowy rum twóriś.

Charakteristiki nowele (žanr)

powěźeńka ze srjejźneju dłujkosću
njesłyšane tšojenje

Cesto konflikt mjazy pórědom a chaosom -- jadnorazowosć, łamanje normy
jadnučke tšojenje (singularita)
zacynjona forma a nutśikowna struktura

Cesto: ramikowe jadnanje
wóźecy motiw a symbol

specielnje: wěcowy symbol / wjelebócnosć symbola
pśipad ma wažny wóznam

pśipad jo cesto konstituěrujucy element
wósebnosći póstawow: cesto izolěrowane, wuzamkowanje, zgubjenje komunikacije




#Article 71: Praga (178 words)


Praga (amtski: Głowne město Praga; česki Hlavní město Praha) jo stolica a samostatny wobwod Českeje. Lažy pśi rěce Wołtawa a jo z wokoło 1,18 milionami wobydlarjami na 496 km² pó wobydlarjach nejwětše město a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo kraja.

Wokolina města jo ze starodawna gusće zasedlona. Wót 6. lětstotka su Słowjany w tamnjejšych stronach žywe. Pó natwarjenju dweju hradow pśez Přemyslidow w 9. a 10. lětstotku pśišli su žydojske a nimske wikowarje do kraja. Wokoło 1230 jo se Praga z rezidencowym městom kralojstwa Čechy stawała a w 14. lětstotku ako rezidencowe město Swětego romskego mócnaŕstwa ze kulturnym srjejźišćom srjejźneje Europy. W Praze jo se w lěśe 1348 prědna uniwersita srjejźneje a pódzajtšneje Europy załožyła. Pśez lětstotki jo Praga multikulturelne město była, w kótaremž su se česke, nimske, žydojske a dalše kultury zmakali. Tak mjenjowane „Złote město“ jo až do źinsajšnego harmoniskego, pśedewšym barokowego a gotiskego raza.

Teke za Serbow jo była Praga ako stojnišćo Serbskego seminara, wukubłanišća serbskich katolskich duchownych, uniwersitne město a wót lěta 1918 ako stolica susedneje Čechosłowakskeje resp. Českeje wažny kulturny a politiski centrum.




#Article 72: Rěcywěda (213 words)


Rěcywěda (linguistika) se zaběra ze systematiskim pśeslěźowanim pśirodnych rěcow a kak je luź wužywa. Rěcywěda ma wěsty system, w kótaremž móžomy wšakorake discipliny rozeznawaś. Linguistika wobstoj z fonetiki, fonologije, morfologije, syntakse, semantiki a pragmatiki. W sorabistice rědujomy do toś togo systema teke etymologiju a leksikografiju.
Rěc ako system znamjenjow ma wšakorake kakosći, kenž móžoš na jadnotliwych rowninach rěcy pśepytowaś.

We fonetice pśepytujomy produkciju, kakosć a recepciju rěcnych zukow abo fonow. To groni, fonetika pśeslěźijo zuki ako móžne produkty cłowjeskego rěcnego aparata njewótwisnje wót rěcy, ku kótarejž słušaju. Togodla stoj fonetika pópšawem zwenka rěcywědy, jo pak wažna ako zakład rěcow.

We fonologiji pśepytujomy zukowe mustry abo fonemy ako nejmjeńše wóznam rozeznawajuce jadnotki w rěcnych systemach. To groni, fonologija pśeslěźijo zuki pśi pósrědnjenju informacijow we wobłuku (jadneje) specifiskeje rěcy.

W morfologiji pśepytujomy słowa a jich źěle, kótarymž se groni morfemy. Morfologija pótakem pśeslěźijo, kak morfemy ako nejmjeńše wóznam nosece jadnotki słowa twórje.

W syntaksy pśepytujomy fraze a sady. To groni, syntaksa pśeslěźijo formalnu strukturu sadow. To jo, kak słowa twórje fraze a kak fraze twórje sady. Pśispomnjeśe: starogrichiske słowo syntaxis wóznamjenijo pśirědowanje.

W semantice pśepytujomy rěcny wóznam. To groni, semantika pśeslěźijo wóznam morfemow, słowow, frazow a sadow.

W pragmatice pśepytujomy póžywanje rěcy. To groni, pragmatika pśeslěźijo wóznam, kenž jo zwězany z konkretnym wužywanim rěcnego znamjenja.




#Article 73: Zjadnośone kralojstwo (136 words)


Zjadnośone kralojstwo Wjelikeje Britaniskeje a Pódpołnocneje Irskeje ( United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ze skrotconku UK) jo kupowy stat w Europje w pódpołnocnem Atlantiskem oceanje.

Zjadnośone kralojstwo lažy głownje na kupje Wjelika Britaniska a pódpołnocnem mjeńšem źělu kupy Irska a ma teke cełu mań mjeńšych kupow a wótwisnych teritorijow. Zjadnośone kralojstwo granicujo z Irskeju. Nejwuše městno jo Ben Nevis (1 343 m nad normalneju nulu) a nejniše městno jo Atlantiski ocean ( 0 m nad normalneju nulu).

Nejwětše města su :

Něnto Wjelika Britaniska jo politiska unija natwarjona ze styrich historiskich krajow, kótarež su : 

Irska jo była pód engelskem kněstwom wót lěta 1542 do 1922. Wót casa irskeju njewótwisnosći, jano Pódpołnocna Irska jo hyšći źěłom Zjadnośonego kralojstwa.

Wót 1. januara 1973 do 31. januara 2020 jo Wjelika Britaniska była cłonk Europskeje unije.




#Article 74: Uniwersum (1124 words)


Uniwersum (z łat. universus ceły, z unus a versus do jadnogo pśewobrośone) jo powšykne zapśimjeśe za cełk wšyknych wěcow a objektow. We wósebnem měnimy z tym swětnišćo abo Kosmos z grich. κόσμος kósmos (swětowy) pórěd, pyšnotki, pśistojnosć; napśeśiwo chaosoju) a pomjenjujomy z nim swět, to groni swětnišćo ako widobny uniwersum, ale teke ako rědowany, harmoniski cełk.

Ako swětnišćo pomjenjujomy cesto jano rum zwenka zemskeje atmosfery. Pśeto pśechod mjazy atmosferu a swětnišćom jo běžny, eksistěruju někotare wustajony granice. Mjazynarodnje pśipóznata jo definicija Fédération Aéronautique Internationale, pó kótarejž swětnišćo se zachopijo we wusokosći 100 kilometerow. Pó definiciji NASA a US air force se wono zachopijo južo we wusokosći něźi 80 kilometerow (50 milow) nad zemju.

Źinsa jo powšykna relatiwiska teorija Alberta Einsteina powšyknje pśipóznata za wjelikorumowu strukturu uniwersuma. Teke kwantowa fyzika jo wažne dopóznaśa pśinosowała za rozměśe jěsnego uniwersuma, w kótaremž stej byłej gustota a temperatura wjelgin wusokej a wjele procesow jo na rowninje elementarnych źělkow wótběžało (fyzika astronomiskich źělkow). Wěrjepódobnje jo, až buźo akle rozšyrjone rozměśe uniwersuma móžne, gaž fyzika jo wuwiła teoriju, ako zjadnośijo powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku. Jej se groni engelski Theory of Everything abo teke swětowa formula. W tej teoriji kwantoweje grawitacije deje byś jadnotnje rozjasnjone wšykne styri zakładne mócy fyziki (elektromagnetiska móc, grawitacija, mócna a słaba jědrowa móc). Někotare fyzikarje gódaju, až snaź samo hyšći pěta móc eksistěrujo. To by mógło snaź rozjasniś, cogodla se fyzikarjam njeraźi, powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku do jadnogo spóraś. Južo Albert Einstein jo se bźez wuspěcha wjele lět wó taku wšowobejmujucu teoriju procował. K tomu njejstej byłej w jogo koncepśe zdźaržanej mócne a słabe mjazsobne wobwliwowanje. Togodla su se jogo procowanja dla njedopołnych zakładow južo wót zachopjeńka musali rozbiś. Akle w šesćźasetych lětach su byli wuměnjenja za wuwijanje cełkowneje teorije dane. Z tym jo zachopiło wuběźowanje fyzikarjow na cełem swěśe za tym wjelikim, jadnotnym pśedstajenim swěta.

Kosmologija, źěl fyziki a źinsajšneje filozofije pśirodowědomnosćow, zaběra se ze studiumom uniwersuma a wopytajo na pšašanja ako na pśikład za dokradnosću pśirodnych konstantow.

Klasiska, źinsa powšyknje daloko pśipóznata teorija prabucha wuchada z togo, až uniwersum jo nastał we wěstem wokognuśu, prabuchu (eng. big bang), z jadneje singularity a wót togo casa se rozpśestrěwa. W tom modelu ale wóstanjo njejasne, co jo było do prabucha a co jo jen zawinowało. Cas, rum a materija su pó tej teoriji akle z prabuchom nastali. Z tym wótpadnjo zakład za pšašanje, co było do togo, pśeto njejo był - pó definiciji - žeden rum, w kótaremž by mógło se něco tšojś. K tomu pśiźo, až njejo móžno wěsty casowy dypk do prabucha fyzikaliski definěrowaś. Dokulaž njejsu znate pśirodowědomnostne kazni za ekstremne wuměnjenja w prědnych něźi 10−43 sekundach (Planckowy cas) pó prabuchu, njewopisujo ta teorija pópšawem zewšym to tšojenje same. Akle pó tom Planckowem casu jo móžno fyzikaliske wótběgi slědowaś. Na pśikład móžomy jěsnemu uniwersumoju pśirědowaś temperaturu 1,4 · 1032 K (Planckowa temperatura).

Starstwo uniwersuma móžomy na zakłaźe nejdokradnjejšych měrjenjow satelita WMAP na 13,7 miliardow lět kradu dokradnje licyś. To starstwo dajo se teke zwěsćiś z ekstrapolaciju wót tencasneje spěšnosći ekspansije uniwersuma na cas, w kótaremž uniwersum jo był w jadnom dypku. To woblicenje pak wótwisujo mócnje wót wobstatkow a zestajenja uniwersuma, pśeto materija a energija pśez grawitaciju toś tu ekspansiju późaržujotej. Až doněnta jano indirektnje dopokazana śamna energija móžo tu ekspansiju teke póspěšyś. Tak mógu wšakorake měnjenja wó zestajenju uniwersuma teke k wšakorakim wuliconym starstwam wjasć. Z pomocu starstwa nejstaršych gwězdow móžomy dolnu granicu starstwa póstajiś. W tencasnem standardowem modelu se wobej metoźe derje makatej.

Wšykne woblicenja za starstwa uniwersuma wuchadaju z togo, až jo prabuch napšawdu zachopjeńk uniwersuma, což pak dla njewěźenja wó pśirodnych kaznjach w stawje krotko pó prabuchu njejo wobwěsćone. Móžomy źe wuzamknuś statiski uniwersum, ako jo njeskóńcnje stary a wjeliki, nic pak dynamiski njeskóńcne swětnišćo. To se pśedewšym z wobglědowaneju mócneju ekspansiju swětnišća wobtwarźijo. Mimo togo jo južo astronom Heinrich Wilhem Olbers na to pokazał, až w njeskóńcnem uniwersumje z njeskóńcnem starstwom my by musali měś swětłe nocne njebjo (Olberowy paradokson), pśeto w kuždem směrje awtomatiski něźi by musała byś gwězda. Gaby uniwersum ale był njeskóńcny wjeliki a měł skóńcne starstwo, njejo nas swětło zdalonych gwězdow hyšći dojśpiło.

W mjazygalaktiskem rumje (glědaj teke galaksija) jo gustosć něźi jaden wóźikowy atom na kubikny meter, w galaksijach pak jo wó wjele wuša. Pó rumje rozdźělone su póla a promjenjenje. Temperatura slězynowego promjenjenja jo 2,7 Kelvin (pótakem něźi -270 °C). Wóna jo nastała 380.000 lět pó prabuchu a groni se jej teke prědny wukśik pó naroźenju uniwersuma. Wóno wobstoj jano w małem źělu z materije a energije (4%), wót ceje zasej jano późěl 10% swětło wusćeła a stakim widobny jo. Nejwětšy źěl wugótujo z wjele wobglědowanjami indirektnje dopokazana, ale dalej njerozjasnjona śamna materija (23%) a śamna energija (73%), ako jo za póspěšonu ekspansiju zagronita. Na śamnu energiju pokazuju daty dalokich supernowow, jeje eksistenca se wobkšuśijo z pomocu satelitow ako COBE a WMAP, balonowych eksperimentow ako BOOMERANG, a teke efektow grawitaciskich linsow a rozdźělenja galaksijow w uniwersumje. Cełkowna masa uniwersuma lažy mjazy 8,5 · 1052 a 1053 kg. Arthur Eddington jo južo 1938 gódał, až jo kradnje 136 · 2256, abo něźi 1,57 · 1079 protonow a elektronow, z masu 2,64 · 1052 kg. K tej masy pśiźo hyšći masa neutronow. Wuchadamy z togo, až jo pśidatnje hyšći śamna energija, ako teke ma wěstu masu. W teoriji wóna ma wósebne antigrawitaciske statkowanje. Z nim wopytajo se rozkłasć, cogodla njedojźo ku grawitaciskemu kolapsoju (big crunch). Z wótpowědnje wusokeju temperaturu na zachopjeńku a niskeju gustotu by teke móžno było, až uniwersum dojśpijo kritisku spěšnosć ekspansije (wuběgańska spěšnosć), tak až by móžna była njeskóńcna ekspansija pśeśiwo grawitaciji.

Z prabuchoweje teorije by mógało slědowaś, až ma uniwersum formu kule, to pak jo jano jadna z wjele móžnosćow. Naraźiło jo se pódla płonego uniwersuma wjele drugich formow, na pśikład hypertorusowu formu abo teke w popularnowědomnostnych publikacijach znatej formje bala a trompety.

Standardowy CDM-model (z eng. cold dark matter, zymna śamna materija) ako teke aktualnjejšy standardowy Lambda-CDM-model, ako wobglědujo měrjone póspěšenje ekspansije uniwersuma, wuchadajotej z euklidiskeje geometrije (płonego uniwersuma) a njeskóńcnego wolumena. Njeskóńcny wolumen njejo do kóńca wobkšuśony, pśeto jo źinsa jano móžno, dolnu granicu rozpśestrěśa swětnišća póstajiś. Wobglědowańske daty satelita WMAP wuzamkuju pó Neilu Cornishu wětšynu wopisowańskich modelow uniwersuma, ako maju mjeńšy radius ako 78 milionow swětłowych lět. Dokulaž měrjona geometrija njedajo se wót euklidiskeje rozeznawaś, wobglědujomy standardowy Lambda-CMD-model ako nejjadnorjejšy, ako móžomy na wobglědowańske daty pśipódobniś.

Wažny jo rozdźěl mjazy njeskóńcnosću a njewobgranicowanosću: Teke gaby uniwersum njeskóńcny wolumen měł, by był weto wobgranicowany. To dajo se lažko na modelu pokazaś: Pówjerch kule (sfera) jo kóńcny, njama pak žedno srjejźišćo a jo njewobgranicowany (móžomy se na njom pógibowaś, bźez togo až gdy kšomy dojśpijomy). Tak ako dwójodimensionalny pówjerch wobdajo kulu, móžomy se pśedstajiś tśidimensionalny rum ako kšomu wušejdimensionalnego ruma, jolic uniwersum njejo płony ale zekśiwjony.




#Article 75: Bogna Korjeńkowa (106 words)


Bogna Korjeńkowa (* 1965 w Budyšynje, roź. Bejmakec) jo serbska žurnalistka a moderatorka górnoserbskego wusćełanja Wuhladko.

Bogna Korjeńkowa jo dwójorěcnje w Radworju wótrosła. Pó abiturje jo studium germanistiki zachopiła. Jeje kariera pśi serbskej telewiziji jo se w lěśe 1992 zachopiła, gaž jo tam ako lichotna sobuźěłaśerka sobu statkowała. Wót lěta 2001 jo moderatorka serbskego telewiznego wusćełanja „Wuhladko”. Mimo togo jo wót lěta 2003 nawjedowarka studija MDR w Budyšynje.

W lěśe 2003 bu wusćełanju na mjazynarodnem rozgłosowem a telewiznem festiwalu narodnych mjeńšynow, na kótarymž jo se wěcej ako 60 europskich narodnostnych kupkow wobźěliło, 3. myto pśepóžycone, kótarež bu Bognje Korjeńkowej pśepódane.

Źinsa bydli Bogna Korjeńkowa w Pančicach-Kukowje.




#Article 76: Marjana Domaškojc (165 words)


Marjana Domaškojc (* 28. februara 1872 w Cazowje, † 11. awgusta 1946 w Cazowje) była jo dolnoserbska basnikaŕka, spisowaśelka, casnikaŕka a patriotka.

Wóna zachopiła jo wót 1886 w tekstilnej fabrice w Chóśebuzu źěłaś. Do 1931 była jo tam pśistajona a gromaźiła zaśišće a nazgónjenja serbsko-nimskich źěłowych poměrow w Dolnej Łužycy.

Wót 1925 pisała jo za rozdźělne serbse casniki a casopisy rozpšawy a pśedewšym basni. W jeje basnjach zaběžali su pśedewšym jeje zaśišće domacneje pśirody a wejsnego žywjenja z religioznego wida. Mimo togo pisała jo teke patriotiske basni, w kótarychž jo se z tegdejšeju situaciju Serbow kritiski rozestajiła.

W lěśu 1929 Domaškojc jo napisała socialnokritiske źiwadłowe graśe Z chudych žywjenja wotśišćane w Prědnej serbskej źiwadłowej zběrce (Budyšyn 1930), w kótaremž jo wó poměrach Serbow wopisała. Źiwadłowe graśe jo se njamógło dla wopěranja konserwatiwnych krejzow w Nimskej pśedstajiś. W lěśu 1932 se jo prědny raz w Praze w českej rěcy pśedstajiło.

Pó njej bu w NDR tegdejša Serbska rozšyrjona wuša šula w Chóšebuzu (źinsajšny Dolnoserbski gymnazium) pomjenjona.




#Article 77: Václav Klaus (164 words)


Václav Klaus (* 19. junija 1941, Praga) jo česki politikaŕ strony ODS, prezident Českeje republiki a ekonom.

W lětach 1958–1963 jo Klaus študěrował wukrajne wikowanje na Wusokej ekonomiskej šuli w Praze. Pśi studiumje jo se zeznał ze swójeju pózdźejšneju žeńskeju Liviju. Pó wuspěšnem absolwěrowanju studiuma jo źěłał na wšakich městnach pśi Čechosłowakskej akademiji wědomnosćow (ČSAV), Čechosłowakskej centralnej bance a na kóńcu pśi prognostiskem instituśe akademije wědomnosćow (Prognostický ústav), źož jo se zaběrał z makroekonomiju. 

Wót julija 1992 do julija 1997 jo był česki premierminister. W toś tom casu jo došło teke k źělenju Čechosłowakskeje republiki. Klaus jo za to wjadł rozgrona z Mečiarom. Winiki źělenja jogo za to až do źinsajšnego kritizěruju. W februarje 2003 jo se wuzwólił ako prezident Českeje republiki (ČR). Wón płaśi ako nejžwažnjejšy luź za reformy k zawjeźenju lichego wikowego góspodarstwa w ČR.

Wón jo wóženjony a ma dweju synowu.

Mimo swójeje politiskeje źěłabnosći jo teke produktiwny spisowaśel (glědaj bibliografija).

Cełkowna bibliografija Václava Klausa wopśimjejo až dotychměst 34 wšakich titulow.




#Article 78: Saterfrizišćina (381 words)


Saterfriziska rěc abo krotko Saterfrizišćina (swójske pómjenjenje: Seeltersk) jo slědna pódzajtšnofriziska warianta friziskeje rěcy, a to emsfriziski dialekt.
Mjaztym až w Pódzajtšnej Friziskej spócetna pódzajtšnofriziska rěc bu wót pódzajtšnofriziskeje dolnonimšćiny (dolnosaksojskego dialekta) wustarkana, jo saterfrizišćina ako friziska rěc w dolnosaksojskej Saterskej pśežywiła.

Saterfrizišćina jo juž w srjejźowěku nastała. Jo w tej měrje linguistiska wósebnosć a někotare eksperty njepomjenjuju ju ako frizisku narěc, ale ako wósebnu rěc.

Saterfrizišćina se w gmejnje Saterland w nakrajnem wokrejsu Cloppenburg pó rozdźělnych pówoblicenjach wót 1.000 až 2.500 luźi powěda. Stakim jadna se wó jadnu z nejmjeńšych rěcnych kupow Europy.

Sedlarje z Pódzajtšneje Friziskeje, kótarež běchu swóje starosedlarske bydleńske sedła pód śišćom katastrofow pśirody spušćili, su spócetki saterfrizišćiny we wobcerku źinsajšnych sedlišćow Ramsloh (saterfriz. Roomelse), Scharrel (Schäddel), Sedelsberg (Sedelsbierich) a Strücklingen (Strukelje) etablěrowali.

Srjeźowěkowska rěc jo se dłujki cas dla geografiskich wósebnosćow wuchowała. Saterfrizy běchu stolěśa dłujko pśez jich wobdawace bagna mjazy se wóstali. Ako šćitny nasyp jo bagno wokoło jsow natwarjonych na pěskowem kśibjaśe laźeło. Až do 19.stolěśa su wobydlarje jano z cołnom pśez rěcku Sagter Ems (Seelter Äi) k dostaśeju byli. 

Nowy cas – z wótwórjenjom Saterskeje pśez twarjenje drogow a zeleznicu – charakterizěrujo zachopjeńk spada saterfriziskeje rěcy. Wótemrěśe pśedpowěźane juž pśed hundert lětami jo pak doněnta wuwóstane.

Wót togo casa, ako teke w Nimskej jo Europejska charta regionalnych abo mjeńšynowych rěcow płaśiwosć nabyła, dostawa saterfrizišćina wósebny šćit a pšawo na spěchowanje. Mjaztym se saterfrizišćina teke ako amtska rěc w gmejnach wužywa a jadnab 300 źiśi wuknjo rěc dobrowólnje w šuli a w źiśownjach. Wót 2004 maju saterfrizy swóje wusćełanske městno na lokalnem sćelaku Ems-Vechte-Welle.

Saterfrizišćina: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Pódpołnocnofrizišćina (Mooring): Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.
Pódwjacornofrizišćina: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina: De Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen. 
Nižozemšćina: De jongen aaide het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Dolnosakšćina (Nižozemska):De jonge strek 't dearntje um de kinne en gaf heur een smok
Nimščina: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.
Engelšćina: The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.




#Article 79: Alena Melicharová (166 words)


Stanislava Alena Melicharová (* 7. maja 1938 w měsće Kolín, Čechosłowakska), jo česka basnikaŕka.

Źiśetstwo jo w Pěčkach pla Poděbrad pśežywiła. Pó wójnje jo ze swójima starjejšyma do Oseka dojšła. Jo w Pedagogiskej wusokošuli w Teplicach a w Ústí nad Labem studowała a pótom ako ceptaŕka w Jeníkovje, Hrobje a Duchcovje źěłała. Źinsa jo wóna w Košťanach pla Teplic žywa.

Jeje zběrki basnjow ze sedymźasetych lět njejsu nigdy wujšli. Pózdźej su prědne basnje wujšli, mj. dr. w casnikomaj Průboj a Revue Teplice a w pśiłoze Sluneční koróna (Słyńcna kórona) mjasecnika Nové Ústecké Přehledy.

Jo cłonka w kupce D pla Statnego groda w Duchcovje, w Zgromaźeństwje spisowaśelow (česki Obec spisovatelů) a w Klubje pódpołnocnočeskich spisowaśelow (česki Klub severočeských spisovatelů).

W lěśe 2001 jo se na wustajeńcy Magická krajina České středohoří (Magiska krajina Česke srjejźne góry) wobźěliła a mějašo swójske wustajeńcy w měrcu 2000 a aprylu 2002. Mimo togo ilustrěrujo wjele swójich knigłow sama.

Jadna z jeje nejznaśišich basnjow jo Ulrika wó Ulrike von Levetzow, Goethowej slědnjej lubkej.




#Article 80: Małksa (149 words)


Małksa jo něźi 45 km dłujka rěka w Dolnej Łužycy. Jeje górjejcny běg jo pśez wudobywanje brunicy wót dołojcnego se wótźělił.

Wóna ma swójo žrědło něźi 130 metarjow nad głaźinu mórja w Gózdojskej góli. Pśi Baršću dojśpijo łužyske prarěcnišćo pla 70 m nad mórskeju głaźinu. Něga ale njejo se wulewała do Nysy, kótaraž jo jano styri kilometarje pšec, ale jo pó prarěcnišću běžała do Picańskich stron. Toś ten źěł rěki jo se pśetergnuł w 1980tych lětach pśez Janšojsku wuglowu jamu. Na pódwjacor Picnja jo Małksa doběžała do Błotow, źož zjadnośowała se z rěku Góramśicu do Wjelikeje tšugi.

Južo w 19. stolěśu jo była na pódpołnoc Baršća grobla zwězujuca Małksu k Nysu. Wót togo casa, dla togo až pśirodny běg jo pśetergnjony, dochada ceła wóda górjejcneje Małksy pśez toś tu groblu do Nysy. Něnto samostatny, něźi 22 kilometarjow dłujki dołojcny běg zachopijo blisko Mósta wokoło 61 metarjow nad mórskeju głaźinu.




#Article 81: Rolany (103 words)


Rolany ( Ruhland,  Rólany) su bramborske město nad Carnym Halšterom a Carnicu na pódpołdnju wokrejsa Górne Błota-Łužyca njedaloko Złego Komorowa a granice mjazy Bramborskeju a Sakskeju.

Susedne města su Carny Gózd, Łuchow a Wótrań.

W tśiźasćalětnej wójnje (1618-1648) su Rolany byli šwedojska wójaŕska twardnica. Łužyske Rolany su dojšli w lěśe 1635 ku kralojstwoju Českej, pózdźej ku kralojstwoju Sakskej.
 
W lěśe 1815 Rolany su byli šlazyńske.

Wót 1919-1933 Rolany su słušali k Weimarskej republice.

Wót 1945 - 1952 Rolany su słušali k Sakskej. Pó rozpušćenju krajow w NDR w lěśe 1952, Rolany su dojšli k wobcerkoju Chóśebuzoju.

Wót 1990 słušaju k zwězkowemu krajoju Bramborskej.




#Article 82: Zły Komorow (128 words)


Zły Komorow ( Senftenberg) jo głowne město  wokrejsa Górne Błota-Łužyca w pódpołdnjowej Bramborskej z 24.500 wobydlarjami.

Zły Komorow jo nejwětše granicne město mjazy Dolneju a Górneju Łužycu, lažy něźi 150 km na krotke zajtšo wót Barlinja, 60 km na pódpołnoc wót Drježdźan, na pódwjacor wót Chóśebuza a 100 km na pódzajtšo wót Lipska, pla Łužyskego motodroma nad rěku Carnym Halšterom pśi rěcycce Rejpšow.

 

Zły Komorow lažy pśi zwězkowej droze , , ca. 10 km pła Sedlišćo-Wołobuz do  a awtowej droze  (ca. 20 km pla Rólany-Carna Gózd abo ca. 15 km pla Łužyski motodrom-Klěśišća) a (ca. 25 km pla Rań-Dobry Wotšow). 

Až 2006 do górnołužyske cery:

... a až 90 do Carna Plumpijowa cery:

Něga běchu teke hyšći dwě zeleznicowe cery:

... a do dolnołužyske cera wót do Šejkoje-Grabinski-Zelenicy:  
 

 




#Article 83: Šěrachow (168 words)


Šěrachow (nim. Schirgiswalde; čes. Šerachov) jo město w Górnej Łužycy na pódpołdnju wokrejsa Budyšyn, ca. 20 km na pódpołdnjo wót Budyšyna a ca. 20 km na krotki wjacor wót Lubija, ca. 5 km na pódpołnoc wót českeje granice.

Prědne naspomnjenje města jo z 1346 lěta. Pó tśista lětach wójowanja město jo měło wjelike njegluki a jo było wót luźi prozne. Ako Górna Łužica w lěśe 1635 jo pśišeł k Sakskej, jo Šěrachow česka enklawa w Sakskej wóstał. Dla togo Šěrachow jo se rekatolizěrował kaž ceła Česka. 

Jo wóstał česka enklawa do lěta 1809. Mjazy lětami 1809-1845 njejo był źěl ani Českeje, ani Sakskeje, ale jo był lichotna republika. Tegdy Šěrachow jo se pomjenjował sakske Monako, a jo był raj grajaŕjow  a deserterow.

Wót lěta 1845 jo Šěrachow źel Sakskeje. Cas mjazy 1809 a 1845 wopisujo se w muzeumje Carla Swobody.

Na krotki wjacor wót Šěrachowa laže gmejny Załom (nim. Sohland), Wołbramecy (nim. Steinigtwolmsdorf), na pódpołnoc wót Šěrachowa laže Wjelećin (nim. Wilthen), Chróstawa (nim. Crostau) a Korzym (nim. Kirschau).




#Article 84: Ubuntu (297 words)


Ubuntu jo dermotna distribucija Linuxa, kenž bazěrujo na distribuciji Debian a wužywa swójski grafiski pówjerch Unity. Wuwija se wót firmy Canonical pódpołdnjoafrikańskego pśedewześarja Marka Shuttlewortha. Mě distribucije jo słowo w afrikańskej rěcy zulu, źož wóznamjenijo cłowjecnosć za drugich.

Prědne wudaśe systema jo było w oktoberje 2004. Pódla plana, nowa finalna wersija Ubuntu wuchada kužde połlěto. Numer wersije wobstoj z lěta a mjaseca wudaśa, na pśikład Ubuntu 13.10 jo wujšło w oktoberje 2013. Wersije Ubuntu maju teke kodowe mjenja, kótarež wobstoje z dweju słowowu, kótarejž zachopijotej se z tym samskim pismikom a pomjenjuju zwěrjeta: 13.10 jo Saucy Salamander, to jo na engelski njeplecny salamander.

Ubuntu słuša k nejpopularnjejšym distribucijam Linuxa za PC. Pó pódaśach wó woglědach na bokach załožby Wikimedia Foundation z oktobera 2013, mjazy distribucijami Linuxa, kenž jo se dało wopóznaś, Ubuntu jo był na prědnem městnje.

Aby rozšyrjował Ubuntu, Canonical jo póbitował dermo CD z rozesłanim na ceły swět; w ten cas pó takej samej wašni jo se dało CD Kubuntu skazaś. Akcija jo se w aprylu 2011 zakóńcyła; něnto w wobchoźe na websedle Ubuntu dej se płaśiś za CD (sam system jo dermotny).

Wobraze .iso Ubuntu daju se wupaliś na CD abo DVD. Su to teke live-CD, to groni, wužywaŕ móžo zastartowaś Ubuntu z CD, bźez instalacije. Instalaciju systema dajo se zachopiś mjazy drugim z CD abo USB.

Ubuntu za serwery jo Ubuntu Server, źož instalacija w normalnem modusu wótměwa se bźez grafiskego pówjercha. Canonical zaběra se teke ze systemom Ubuntu Phone, kenž jo planowany za mobilne telefony. Testowa wersija jo wujšła 17 oktobera zrazom z Ubuntu 13.10.

Mimo Ubuntu Canonical wuwijaju se distribucije, kenž źěle se software a systemowe źěłowe rědy z Ubuntu, ale wužywaju druge grafiske pówjerchy abo specifisku software. Su to mjazy drugim Kubuntu (KDE), Xubuntu (Xfce), Lubuntu (LXDE), Edubuntu (za šule).




#Article 85: Handrij Zejler (1021 words)


Handrij Zejler, nimski Andreas Seiler (roź. 1. februara 1804 w Słonej Boršći pla Budyšyna w Górnej Łužycy – wum. 15. oktobra 1872 we Łazu pla Wórjejc) jo był górnoserbski basnikaŕ a ewangeliski faraŕ. Won płaśi ako załožaŕ modernego serbskego basnistwa a jo ako lyrikaŕ głowny zastupnik serbskeje romantiki.

Handrij Zejler jo se naroźił ako syn chudego budkarja a studnjarja Jana Zejlera. Južo jogo starki Jan Jakub Zejler (roź. 1746) jo śěgnuł z Bolborc do Słoneje Boršće, źož won jo se ženił. Ze ženja su dostali tśi źiśi: Jan, Hana a Michał. Jan Zejler jo se naroźił dnja 30. nowembra 1767 a zemrěł dnja 26. septembra 1844; won jo se zalubował do Marje (13.4.1773-18.8.1847). Zgromadnje wonej stej teke měłej tśi źisi: nejpjerwjej Handrij (1804), pótom źowku Marju a syna Jana Michała (1806-1811).  

Wjas Słona Boršć jo měła wjele kraja: 350 hektarow a w lěśe 1837 jano 148 luźi jo tam bydliło, a to 86 ewangeliskich a 62 katolskich. Burske žywjenje, wuska zwězanosć z rolu, rolnikaŕske źěła a swěźenje su wobwliwowali mysli wobydlarjow w takem casu a su dostali swój wuraz w jich wobraznej serbskej rěcy. To jo był swět, w kótarymž Handrij Zejler jo wótrosł. Jogo bajki wobrazuju burske žywjenje a serbske ludowe spiwy su dalej pěstowali a spěchowali jano z nejwětšym spiwaŕjom. 

Swoju domownju Zejler jo lubował, což wón jo w młodych lětach ducy ze Słoneje Boršće wuraz dał w serbskej hymnje Na serbsku Łužycu:
Rědna Łužyca,
spšawna, pšijazna,
mojich serbskich woścow kraj,
mojich glucnych myslow raj,
swěte su mě twoje strony!

Handrij Zejler jo do šule chójźił do Bolborca a do Wjelikego Wjelkowa. Šuli stej w pietistiskem casu załožowatej a togodla wukniki su se wótkubłali w pietistiskem duchu: wopokazanje wěry w praktiskem pobožnjenju a žywe dožywjenja wěry.

Južo w swójom šulskem casu na Budyšyńskem gymnaziumje  Zejler jo pśišeł do kontakta z idejami humanizma a jo se wót rozwijanja indiwidualizma rozsudnje wobwliwował. Lichota, rownosć a demokratija su byli póžedanja casa. Na gymnaziumje klasiska rěc jo se pěstowała nejdokradna. Nimska rěc jo se wužywała jano w nišych rědownjach a wucba jo wopśimowała pisanje nastawkow, wuknjenje prawijenje, cytanje a zwucowanje w myslenju.

Za tym až Handrij Zejler jo skóńcnje se rozsuźił za studium teologije, won jo pśišeł do Lipska 1825 se zaběraś z wědomnosću ducha. How ideje słowjańskeje romantiki wot wósebnego identiskego filozofa Schellinga, po kótarejž stej pśiroda a duch identiskej, su jogo zagórjeli. 

Romantika jo stojała za wójowanje wó totalnosć žywjenja, wo nabóžny kosmos. Luźi su rozwili lubosć za maminu rěc, ludowe spiwy, bajki, pśisłowa, žorty a swójsku kulturu. Pódla łužyskich lyrikarjow ako Fichte, Gustav Theodor Fechner, Hermann Lotze, Friedrich August Carus a teke lyrikarjowu B.A. Koethe a K.B. Stempel Handrij Zejler jo pisał wjele (wětšy part serbskich) bajkow a pěsni wob swój studijny cas. W tych won se chyla pśeśiwo starym konserwatiwnym kněžaŕskim warstam pśez pśirownanje z pśirodu a wopyta pomagaś serbskemu ludoju pśi namakanju swójskeje nacionalneje identifikacije.

Bajki ako na pśikład Pśeśiwnikam postupa abo Słyńco-lichota (1848) wobźěłaju pśedewšym patriotiske mysle, kótarež su nastali pśez bergaŕske rewolucionarne gibanje w Nimskej w 19. stolěśu. Zejler jo se naźeł na socialne a nacionalne lichoty za swójogo luda. W bogatej licbje teke bajki su pózdźej byli znate ako spiwy a su se komponěrowali, na pśikład Lubka leluja. 

Hyšći mjaztym až jo swój studijny cas w Lipsku skóńcył (1825-1829), jo won był nawjedujucy zastupnik serbskego studentskego zjadnośeństwa “Sorabija” a wudawaŕ swójogo casnika “Serbska Nowina”, kótaryž jo se rukopisnje spisał. Stakim Handrij Zejler jo se wuwójował nejwušu dobru poziciju na uniwersiśe, což jo mu pomagało serbski lud pódprěś – aktiwny ako redaktor a teke ze swojim basnistwom. Wopśimjeśe casnika su byli mjazy drugim wuslědki jogo folkloristiskeje zběrki, slěźeńske wuslědki rěcneje wědomnosći a swójske basni.

W lěśe 1835 jo Zejler nastupił amt ako faraŕ we Łazu, to jo wjas w Górnej Łužycy w Sakskej, kenž ma 6200 wobydlarjow. Łaz lažy jano 15 km na pódpołdnjo wót Worjejcow, ale licy k pódpołnocnem źěłoju Budyšyńskego wokrejsa. Handrij Zejler jo swojej łužyskej domowni zwěrny wóstał až do kóńca swójogo žywjenja a jo we Łazu załožył familiju. Wósebne pśijaśelstwo jo jogo zwězało ze synom wucabnikojskeje familiji, Janom Arnoštom Smolerom (1816-1884). Pózdźej Smoler jo był centralna wjednistwowa wósoba serbskego nacionalnego žywjenja a jo pśewzeł redakciju tyźenika wot Zejlera. We Łazu Handrij Zejler jo teke namakał burow, rucnikarjow a pśekupcow, kótarež jogo su wažyli dla swójich idejow a myslow, jogo su podprěli, cesćili a dowěrili.

Wjerašk jogo publicistiskego źěła jo było wudaśe tyźenika Tydzenska Nowina (wot 1842), kenž jo nawjedował ako redaktor wót 1848. Handrij Zejler jo był teke wuzwólony ako pśedsedaŕ komiteja serbskich patriotow a wědomnostnikow, kótarež su se zmakali za pśigótowanje swójskego wědomnostnego towaristwa. Pó załoženju Maśice Serbskeje 1847 jo był cłonk pśedsedaŕstwa. Maśica Serbska jo słušała k nejwažnjejšym nakładnistwowym institucijam togo casa; wóna jo se rozměła ako towaristwo za kubłanje serbskego luda a ako spěchowaŕka cełych serbskich kulturnych a wědomnostnych procowanjow a institucijow.

Zejler jo napisał wušej 200 fabulow z etniskim-moraliskim a teke towarišnostno-kritiskim wopśimjeśim. Někotare tychch fabulow jo wózjawił w zběrce Maśice Serbskeje 1855. Dokulaž pśi wjele serbskich gibanjow a procowanjow nastaś njepóznaty jo se cesto wopokazało nuznje w politiskich pšašanjach, Handrij Zejler jo dłujko nastał njepóznaty a njewumarkowany.

Zejler jo teke serbsku gramatiku wudał: Orthografne Nazpomněnja dnja 3. awg. 1827 w Lipsčańskej Serbskej Nowini:

Stare a nowe pismo

c	        = z

ć	        = cż

č	        = tsch

s	        = ß

š	        = sch

z  ze	        = s’, se

ž	        = ż

ě	        = 3ći e Łós

ň	        = nj

Swóje źiwadłowe graśa a spiwy su se mjazy drugim wot Jana Bartka (1821-1900) pśedstajili a swóje serbske basni, fabule a pěsni su se dopołnili wót zasejbasnistwow (Kito Lorenc, Jurij Brězan, Elke Nagel, Handrij Zejler sam).

Po smjerśi Zejlera (1871) profesor Arnošt Muka jo wudał wubraśe wót jogo spisow w styrich zwězkach mjazy 1883 a 1891. Cełycki pśistupnje jo Lucija Hajnec spis cyniła ze zgromaźonymi spisami ze sedymi zwězkami, kótarež su se wudawali mjazy 1972 a 1996.

Row sławnego serbskego lyrikarja jo na kjarchobje we Łazu, ned za cerkwju. Pśez wjednistwo Domowiny a na iniciatiwje łazkich wobydlarjow pomnik k cesći Zejlera jo se natwarił dnja 30.awgusta 1931 na naměsće we Łazu. W juliju 1999 město jo swěśiło wótworjenje wót Doma-Zejlera-Smolera.




#Article 86: Šach (176 words)


Šach jo klasiske delkowe graśe za dwa grajarja. Grajo se na šachowej delce (šachownica), kótaraž se do 8 × 8 běłych a carnych pólow źěli. Wobej grajarja (běły a carny) matej na zachopjeńku 16 figurow - dwa torma, dwa kónika, dwa běgarja, jadnu damu, jadnogo krala a wósymjo burikow.

Kral jo nejwažniša figura, bźez njej njejźo graś.

Dama jo druga nejwažniša figura. Wóna jo za 10 burikow.

Torm jo tśeša nejwažniša figura. Wón jo za 5 burikow.

Běgaŕ jo za tśi buriky. Běgaŕ jo lěpšy we wótewrěnych pozicijach.

Kónik jo za tśi buriky. Kónik jo lěpšy we zacynjonych pozicijach.

Na zachopjeńku źo burik wo jadno abo dwě poli. Pón jano wo jadno polo. Burik bjerjo diagonalnje jano wo jadno polo. Gaž pśijźo na kóńc šachownice, wón se móžo wuměniś za damu, torm, běgarja abo kónika.

Pśikłady:

Pśikłady:

Mat jo, gaž pśeśiwnik ma šach a daniž njamóžo daś pśed krala žednu figuru daniž graś z kralom. To jo kóńc partyje. Chto jo dał mat, ten jo dobył. Kóńc partyje móžo byś teke remiza. Gaž nichten njejo dobył.




#Article 87: Gwězdne njebjo (146 words)


Gwězdne njebjo jo

Gwězdowe njebjo wobstoj we wěcejrazowem zmysle z dweju połojcowu abo hemisferow:

Za astrometriju a sferisku astronomiju jo gwězdne njebjo baza za definiciju póśěgowańskich systemow za kšute koordinaty w gwězdnem systemje, sideriske periody a za městny cas abo swětowy cas (UT). Glej k tomu teke na casowe systemy.

Geodeziji a nawigaciji słužy wóno pśi měrjenju absolutnych směrow, pśi ortowanju a pśi zwěsćenju formy Zemje. 
Fyzice pomóžo gwězdne njebjo pśi póstajenju inercialnego systema z pomocu zdalonych gwězdow a galaksijow.

Póśěgowański system za cas, koordinaty a fyzikaliske měrjenja se na kóńcu wótwoźiju wót gwězdnego njebja. Wažne parametry se mjazynarodnje jadnotnje definěruju, pśi comž kšywowe towaristwa astronomow (IAU), fyziki, geofyziki (IUGG) a geodetow (IAG, FIG) wusko kooperěruju.

Spózy: naglěd njebja styrich lětnych casow (z gwězdnymi wobrazami) za srjejźnu Europu wokoło zeger 21 wósrjejź mjaseca w januarje, aprylu, juliju a oktobrje. 
Wobraze su wusměrjone za naglěd do pódpołdnja. 




#Article 88: Saint Lucia (191 words)


Saint Lucia jo kupowy stat w Karibiskem mórju, kótaryž słuša k Pódwjacornoindiskim kupam a jo z cłonkom Commonwealtha. Dnja 22. februara 1979 bu njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa.

Kupa St. Lucia słuša k Małym Antilam a namaka se mjaz St. Vincentom a Grenadinami na pódpołdnju a francojskej kupu Martinique na pódpołnocy. Na krotke zajtšo wót St. Lucije w Atlantiskim oceanje lažy Barbados.

Stolica a nejwětše město kupy jo Castries na pódpołnocy z jano něźi 9.000 wobydlarjami, což jo mjeńše ako wobydlaŕstwo Biskopic. Nejwušy wjeršk jo 950 metrow wusoki Mount Gimie. Na kupje maju mimo togo dwa inaktiwnej wulkana, kótarejž stojtej na UNESCO-lisćinje pśirodnego derbstwa.

Wjeliki źěl źinsajšnego wobydlaŕstwa wobstoj z pótomnikow něgajšnych afrikańskich njewólniskich. Mimo engelskeje amtskeje rěcy powěda se teke patois, kreolski dialekt. Dwě tśeśinje wobydlaŕstwa stej romsko-katolskej.

Saint Lucia jo rodna kupa dweju nosarjow Nobelowego myta: W lěśe 1979 jo dostał William Arthur Lewis Nobelowe myto za góspodaŕske wědomnosći a w lěśe 1992 spisowaśel Derek Walcott Nobelowe myto za literaturu. Toś jo Saint Lucia pó Ferejskich kupach kraj z nejwětšej licbu Nobelowych mytow na wobydlarja.

Nejwažnjejša góspodaŕska gałuz jo rolnikaŕstwo, pśi comž jo mjaztym banana cukorinu ako głowny produkt wótměniła.




#Article 89: Stanisław Tilich (292 words)


Stanisław Tilich,  Stanislaw Tillich (* 10. apryla 1959 w Nowej Wjesce pla Kamjeńca), jo politikaŕ strony CDU a něgajšny ministaŕski prezident Lichotnego stata Sakskeje.

Stanisław Tilich póchada ze serbskeje familije katolskeje konfesije. Pó swójom šulskem wukubłanju a abiturje na Serbskim gymnaziju w Budyšynje jo na Techniskej uniwersiśe Drježdźany z wótzamknjenjom diplomowego inženjera za konstrukciju a kólesynowu techniku studował a zachopi w lěśe 1984 ako konstrukter w pśedewześu za elektroniku w Kamjeńcu w Górnej Łužycy źěłaś. Wót 1987 do 1989 běšo pśistajony wokrejsnego zastojnstwa Kamjeńc a wót 1989 do 1995 samostatny srjeźnostawski pśedewześaŕ.

Hyšći pśed pśewrotom bu Tilich w lěśe 1987 cłonk CDU w NDR, w lěśe 1990 cłonk cełonimskeje  CDU. 18. měrca 1990 jo wótpósłańc prědneje lichotnje wuzwóloneje Ludoweje komory wordował. Pó jeje rozpušćenju w běgu nimskego zasejzjadnośenja źěłašo až do lěta 1994 ako wobglědowaŕ w Europskem parlamenśe. W 4. Europskem parlamenśe (1994-1999) běšo wuzwóleny cłonk za Nimsku a fungěrowašo ako zastupujucy pśedsedaŕ etatowego wuběrka a generalny rozpšawjaŕ za etat Europskeje unije.   
Wót 1992 do 1999 běšo cłonk pśedsedstwa Europskeje ludoweje strony. 

W lěśe 1999 jo jogo tegdejšy ministaŕski prezident Sakskeje Kurt Biedenkopf do swójogo kabineta pówołał, źož běšo až do 2002 statny ministaŕ za zwězkowe a europske nastupnosći.

W kabineśe Georga Milbradta wuzwólonego w lěśe 2002 za ministaŕskego prezidenta źěłašo Tilich nejpjerwjej až do 2004 ako statny ministaŕ a šef statneje kanclaje a wót 2004 ako Sakski statny ministaŕ za wobswět a rolnikaŕstwo. W tom casu starašo se wósebnje wó wutwarjenje šćita pśeśiwo pówódnicy pó Łobjowej pówódnicy w awgusće 2002.

W lěśe 2007 bu Sakski statny ministaŕ za financy a naslědnik Horsta Metza wótstupjonego dla krizy sakskeje krajneje banki a wjeźešo jadnanja wó nabitu krajnu banku na boku Georga Milbradta. 

Stanisław Tilich bydli w Pančicach-Kukowje, jo wóženjony a ma dwě góleśi.




#Article 90: Mozilla Firefox (645 words)


Mozilla Firefox [] jo lichotny webowy wobglědowak, kótaryž jo z Mozilla-projekta wujšeł.

W lěśe 2004 su se wuwijarje programoweje zběrki Mozilla Application Suite rozsuźili, až swóju strategiju změniju. Pśicyna běšo mj. dr. rozsud firmy Apple swój wobglědowak Safari na drugem techniskem zakłaźe wuwijaś.

Mjaztym až su wuwijarje suity Mozilla zaprědka wótglědane měli, pó móžnosći wšé wažne internetne funkcije kaž webowy wobglědowak, e-mejlowy program, adresnik a 
HTML-Editor w jadnom programowem pakśiku (Mozilla Application Suite) zjadnośiś, mějachu něnto na mysli, doněntejšne programowe komponenty něgajšneje Mozilla k samostatnym programam wuwiś. Toś te  měli se pśez spěšnejše startowanje a snadnjejšne wuśěženje składowaka a krotšy liceński cas wuznamjeniś.

Funkciju webowego wobglědowaka jo Mozilla Firefox pśewzeł. Z e-mejloweje komponenty jo program z mjenim Mozilla Thunderbird nastał, HTML-editor bu k programoju Nvu dalej wuwity a skóńcnje nasta kalendrowy program Mozilla Sunbird, kótaryž ako janicka mjaz toś tymi něntejšnymi samostatnymi programami pjerwjej njejo standardny wobstatk suity Mozilla był, ale jano programowe rozšyrjenje, kótarež běšo trjeba pśidatnje instalěrowaś. Za Mozilla Application Suite 1.7 běchu něnto jano wěstotne aktualizacije. Wót 2005 se nowa suita aplikacijow pód mjenim SeaMonkey dalej wuwija.

Rowno tak kaž Mozilla wužywa Firefox tak pomjenjony Gecko Rendering Engine, modul za zwobraznjenje bokow we wobznamjeńskima rěcoma HTML a XUL. Slědna pomjenjona rěc bazěrujo na XML a słužy k twarjenju grafiskego wužywarskego pówjercha.

Firefox dajo móžnosć, aby se pśez suknje (eng. themes) optiski spódobanjoju wužywarja pśiměrił a jen z rozšyrjenjami (eng. extensions) wó licbne funkcije rozšyrił (na pśikład myšowe gesty, pódpěru za GMail, blokowanje wabjenja, wobaranje kšadnjenja datow (eng. Phishing), blogowanje, rědy za webowych wuwijarjow, Caret Browsing a wjele wěcej).

Firefox pódpěra teke Tabbed Browsing, t. j. zwobraznjenje někotarych webowych bokow na registrowych kórtach (eng. tabs) w jadnotliwem woknje.

Mimo togo jo RSS we formje dynamiskich załožkow móžno. Toś te załožki aktualizěruju se pśi startowanju wobglědowaka a daju se kaž zarědniki wužywaś. Tak wužywaŕ pśecej aktualne zapiski powěsćowego boka abo webloga na jadne póglědnjenje wiźi.

Firefox jo w někotarych rěcach, mjaz nimi teke dolnoserbšćina a górnoserbšćina. Aktualna dolnoserbska wersija jo 42.0.

Za Firefox eksistěruju rozšyrjenja w bogatej licbje, kótarež Firefox wó nowe funkcije wudopołnjuju. Toś te rozšyrjenja namakaśo na boku .

Su teke někotare rozšyrjenja z dolnoserbskim pśełožkom, glědaj . Pśi rozšyrjenjach, kótarež su na  pód 1a nalicone (Rozšyrjenja, kótarychž pśełožk jo oficielny), jo dolnoserbski pśełožk teke we wótpowědnem rozšyrjenju na  wopśimjony. Take rozšyrjenja mógu se stakim ako wót  tak teke wót  ześěgnuś. Mimo togo su na  někotare pśełožki za rozšyrjenja, kótarychž dolnoserbski pśełožk hyšći njejo oficielny (Rozšyrjenja, kótarychž pśełožk njejo oficielny). Za toś te rozšyrjenja njamóžośo dolnoserbski pśełožk wót addons.mozilla.org ześěgnuś.

Wót krotkego casa jo teke móžno, dolnoserbski rěcny pakśik wót oficielnego sedła  ześěgnuś. Źiwaj pak na to, za kótaru wersiju Firefox rěcny pakśik jo myslony. Nejnowša wersija rěcnego pakśika jo na zachopjeńku jano na , dokulaž nowe wersije rozšyrjenja nejpjerwjej pśeglěduju se wót zagronitych sobuźěłaśerjow sedła addons.mozilla.org. Akle pótom pokazujo se aktualny rěcny pakśik na głownem boku .

Firefox wopśimujo pšawopisnu kontrolu. Originalny engelski Firefox wopśimujo jano pšawopisnu kontrolu za amerikańsku engelšćinu. Dolnoserbski Firefox wopśimujo mimo togo nimsku a górnoserbsku pšawopisnu kontrolu.

Mimo togo móžoš dolnoserbsku pšawopisnu kontrolu wót  ześěgnuś.

Pytańske tykace zmóžnjaju pytanje z pomocu wšakich pytańskich programow. Standardne pytańske tykace w Firefoxu su za pytanje w Google, Yahoo, Ebay, Amazon, Answers a Creative Commons. Dolnoserbski Firefox wopśimujo mimo togo pytanje w dolnoserbskej Wikipediji.

Firefox jo za wjele kompjuterowych systemow. Firefox stoj za źěłańske systemy Microsoft Windows (wót Windows 98), Linux, OS/2 (teke eComStation) a Mac OS X k dispoziciji. Minimalne systemowe wuměnjenja za wersije 1.0, 1.5 und 2.0 su pó pódaśach zgótowarja za Windows/Linux: Pentium 233 MHz, 64 MB RAM. Za Mac: G3 z w. 1.0: 64 MB, w. 1.5/2.0: 128 MB RAM.

Mjenjoweje zwady dla mjaz Debianom a Mozillu wó wuměnjenjach wužywanja za marki wót Mozilla jo Firefox w Debianje mě Iceweasel dostał. Druge produkty znamjenja wóry Mozilla su teke nowe mjenja dostali, kótarež se wše z Ice zachopinaju.




#Article 91: Esperanto (310 words)


Esperanto jo planowa rěc. Wózjawił jo ju wócny gójc dr. Ludwik Zamenhof w lěśe 1887. Wón kśěšo z teju rěcu dorozměśe mjazy narodami wólažcowaś. Esperanto jo nejwuspěšnjejšy taki projekt a ma powědarjow w nejwěcej stronach swěta. Europske strony su reprezentěrowali wjelgin pśez měru. Licba tych Esperanto wužywajucych jo w pśirownanju z drugimi mjazynarodnje wužywanymi rěcami, n. pś. engelsku abo špańsku, wjelgin małka.

Esperanto se we wjele krajach wužywa, mjaz drugim w Nimskej južo wót wěcej ako 100 lět.

Rěcnicy se na drogowanjach a zarědowanjach zmakaju, wužywaju Esperanto w městnych kupkach a w interneśe, maju listowe pśijaśelstwa, cytaju literaturu w Esperanśe, pósłuchaju esperantsku muziku a wužywaju Esperanto we wjele žywjeńskich wobłukach. Wótergi Esperanto funkcioněrujo ako swójźbnu rěc. Teke eksistěruju radijowe wusćełanja w toś tej rěcy. Ale teke podkasty južo eksistěruju.

Esperanto wužywa łatyński alfabet z někotarymi diakritiskimi pismikami: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Pismiki q, x, y njeeksistěruju w pšawych esperantskich słowach. Alfabet jo fonematiski.

W Esperanśe ma kužda słowna družyna swóje wósebne kóńcowki, pó kótarychž móžoš słownu družynu jasnje spóznaś.
Substantiwy a adjektiwy maju dwa pada, nominatiw (-) a akuzatiw (-n), ale teke dwě gramatiskej cysle, singular (-) a plural (-j). Pluralowy akuzatiw kóńcy se na -jn, znamješko plurala toś pśed tym akuzatiwa stoj. Na pśikład Paŭlo havas malsuprasorabajn librojn. Pawoł ma dolnoserbske knigły.

Lokalne adwerby mógu akuzatiwny n měś, gaž směr zwuraznjaju, na pś. tie tam, tamle - tien tam.

Z werba danci rejowaś móžo substantiw nastaś danco reja, adjektiw danca rejowański a adwerb dance rejowański, ale teke z substantiwa martelo klapac móžo nastaś werb marteli klapaś z klapacom, adjektiw martela klapacowy a adwerb martele z klapacom.

Južo w lěśe 1887 su zachopili někotare spisowaśele knigły w rěcy Esperanto spisowaś abo literaturu z drugich rěcow pśełožowaś.




#Article 92: Stawizny Serbow (1979 words)


Prědne znate wobydlarje źinsajšneje Łužyce su byli keltiske ludy. Pón, wokoło lěta 100. pśed Kristusom, toś ta zemja jo była wobsedlona pśez germaniski lud Semnonow. Jich městno w běgu śěganja ludow su wobsajźili su wobsajźili słowjańske ludy. Jich pótomniki su źinsajšne Serby.

W lětach 623-658 Łužyca jo słušała do wjerchojstwa Sama, prědnego znatego kraja pódwjacornych Słowjanow. Wót 7. do 8. stolěśa su w Łužycy byli rodowe wjerchojstwa wjeźone pśez serbskich wjerchow. Jaden z nich - Miliduch, kral serbskich rodow - jo se bił w lěśe 806 z Frankami. W 9. stolěśu su słušali do Wjelikeje Morawskeje. Tak jo było do lěta 907. W lěśe 963 su se dobyli pśez Gera, markgrobu sakskeje Pódzajtšneje marki. W lěśe 1002 Bolesław Chrobły jo pśirědował Łužycu k Pólskej, což jo se pśipóznało w Budyšyńskem měrje (1018). Pózdźej zasej w nimskich nabrankach (1031) ako źěł  Mišnjańskej marki, českich Luksemburgow pód nimskim kejžorom Karlom IV.

Intensiwnjejše nimske wobsedlenje serbskich stronow namakajomy w stawiznach Serbow prědny raz pód Heinrichom I. Za tym až ten běšo wujadnał we wójnje pśeśiwo Hungorskej w lěśe 926 tuchylny pśiměr, jo měł zaměr swójo mócnaŕstwo na pódzajtšu rozšyriś. Z tym jo kśěł na jadnom boce zajźowaś, až słowjańske rody by mógli pódpěraś hungorsku armeju w dalšej wójnje pśeśiwo Hungorskej. Na drugem boce jo kśěł kolonizěrowaś strony, aby wót nich wótedankow pominał. Togodla jo zadobył se 927 do strony słowjańskich rodow pódzajtšny Łobja. W kšutej zymje 928/929 jo dobył pśez wugłodnjenje, wótpalenje a militarnu móc Branibor, kótaryž jo był centrum Stodorjanow, tak teke pó dwaźasćich dnjach woblěgowanja grod Gana, kenž jo był głowna twardnica Głomacanow (Dalamintow). Pśipódla Heinrich jo dał dorosćonych wusmjerśiś, źiśi znjewólniś a swójich wójnarjow grod rubiś. Aby šćitał pódzajtšne granice, jo dał natwariś twardnice, mjazy nimi grod Mišnjo.

Ale Serby su derili slědk, z tym až su pśeprěkowali Łobjo a nadpadnuli grod Walsleben, su wópalili jo a su wusmjerśili kuždych wobydlarjow. Togodla Heinrich a jogo wójaki su maršěrowali w wjelikej licbje pśeśiwo grodoju Lunkini. To jo źinsajšne město Lenzen a jo było tencas zazdaśim nejwažnjejša twardnica Słowjanow. Na 1. september su wobstupili Lunkini a wetom až styridnjowske woblěgowanje su pśišli druge serbske rody, aby pomogali. Dnja pětego septembra jo se stała wjelika bitwa mjazy Saksojskimi a Serbami. Chtož jo mógał wuběgnuś wójowanišćoju, jo wumrěł zwětšego we wokolnych bagnach. Chronisty su myslili, až 120'000 až do 200'000 su pśisajźili swóje žywjenja.  Źinsa se wuchada wót togo, až take licby su spśegnawane, ale to pokaza, kaki wuznam bitwa jo měła. Na 6. september Serby su se powdali. Muže su musali wótedaś broni a su se wótkatowali, žeński a źiśi su se łapili.

Tak wšykne serbske sedlarske strony su słušali k mócnaŕstwoju Heinricha I., zawěsće teke źinsajšna Dolna a Górna Łužyca. Pó smjerśi Heinricha jo pśewzeł tron jogo syn Otto I. w lěśe 936. Ten jo zasajźił Gera ako markgroba Saksojskeje Pódzajtšneje Marki. Ta strona se wupśestrěła mjazy Łobjom, Habolu a Solawu. Gero jo pókšacował pódtłocowanje Serbow. W lěśe 939 wón jo pśepšosył 30 serbskich wjerchow ku gósćinje a ako su byli bźez bronjow, su se mordowali.
Biskupstwo Branibor a biskupstwo Havelberg stej se załožyłej 948 a stej se pódstajiłej arcybiskupstwoju Magdeburga. Stej dejałej se staraś wó christianizaciju wobsajźonych stronow.

Jo slědowało zběžk Serbow, ale pó někotare bitwy, Gero jo dobył 965 nad Milcanami, Łužycanami a Luticami a tak jo rozšyrił kněstwo až do Odry.

We wjelikem zběžku wót 983 pak su se zwignuli słowjańske rody pśeśiwo kněstwoju Pódzajtšnych Frankow. Pód wjednistwom Luticow jo se raźiło jomu se wulichowaś za 150 lětow a swóju samostatnosć slědk dobyś. Zběžk jo wujšeł wót Retri a jo zachopił na 29. junij 983 z nadpadom na biskupstwo Havelberg, pśi comž biskup Dudo jo se wusmjerśił. Jo slědowało znicenje groda a biskupskego sedła Branibora a Stareje Marki, w kótarejž su wurubili kloštaŕ Kalbe.Wšykne nimske politiske a cerkwine zastupniki su se wugnali. Teke Obodrity su se pśizamknuł a su kóncowali biskupstwo Oldenburg, kenž jo lažało w njom stronje. Pón su nadpadnuli Hamburg, ale Nimske su mógali zaźaržaś nad wjednistwom biskupa Giselhera wobsajźenja na pódwjacor Łobja. 
Serby nad sakskim a durinskim kněstwo njejsu wobźělili na zběžku.

Zběžk jo był kóńc prědneje faze nimskego pódzajtšnego sedlišća, pśeto lěcrownož wót lěta 985 nimske wjerchy su wójowali gromaźe z pólskim wjerchom Mieszkom I. a pózdźej z Bolesławom I. kužde lěto pśeśiwo Słowjanam, njejo se raźiło jomu stronu zasej pódejśpiś.

Akle w lěśe 1134 jo była zasej dobyś pśez Albrechta Mjadwjeźa.
Kněstwo Nimcow jo było pśetergnuś teke w lěśe 1002, dokulaž  něgajšny zwězkaŕ Boleław I. Chrobry jo wobsajźił strony Łužycanow a Milcanow. Togodla Heinrich II. jo změnił swóju politiku a jo se zwězał z Luticami w lěśe 1003. Wót 1004 su wójowali pśeśiwo Pólskej. Jo slědowało wjele biśow z rozdźělnymi wukóńcami někotare pśiměry. Ale akle w Budyšyńskem měrje su se dojadnali, až Bolesław jo wobchował strony. Su wóstali w pólskem swójstwje až do lěta 1131.

Christianizacija jo zachopiła w źasetem stolěśu. Pśi tom jo mogało pśez natwarjenje biskupstwow nic jano misionarizěrowanje se pógóniś, ale teke granicne strony se šćitaś. Serby, Milcany a Luticy su musali wótedaś źasetkowy dank na biskupa Mišnja.
Teke za šćitanje granicnych stronow markgroby su natwarili Burgwarden. Tak Słowjany su musali płaśiś wótedanki na lenowego kněza. W tom casu jo dało hyšći, a teke pózdźej, słowjańske Župane. To su byli sudniki, kótarež su suźili pó starem słowjańskem pšawje w wót Nimcow wobsajźonych stronach.

W lětach 1635-1815 su byli źěl Sakskeje, pózdźej jo słušało teke źěl k Pšuskej (połnocny źěl pó rozdźělenju Sakskeje w 1815). Wót 12. stolěśa intensiwne nimske wusedlowanje - głownje w górach, městach a luźi bźeze zemje - jo wugbało, až Słowjany su bywali wót 13. stolěśa mjeńšynu w tom regionje.

W lěśe 1815 pśi administratiwnej reformje Pšuskeje su pśirědowali pódpołnocnu Łužycu do noweje prowincy Šlazyńskeje. Wót 1871 ceła Łužyca słuša k zjadnośonej Nimskej. W lěśe 1919 delegacija Serbow jo se wobźěliła na Versailleskej konferency, źož su pominali pógromadny kraj z Českeju. Ale njejsu jim k słowoju pśiś dali.

Na zachopjeńku 20. stolěśa młoźinske gibanje jo dojśpiło wutwórjenje někotarych towaristwa we jsach w bogatej licbje.
W tom casu teke dolnoserbske pismojstwo jo měło wjerašk ze zastupowarjom ako Juro Surowin, Mato Kosyk, Wylem Nowy a Bogumił Šwjela, to su byli teke nejwuznamnjejše zastupniki togo casa. Pśez Maśicu Serbsku te zastupniki su mógali serbsku kulturu towarišnostnje a wědomnostnje wobwliwowaś, k cesću tomu 1905 Chóśebuz jo swěśił 25. wrośenica wobstojanja Maśice Serbskeje. 

Pśez załoženje Domowiny na 13.oktoberje 1912 we Wórjejcach, jo nastał žywy zajm za narodne a kulturelne žywjenje we jsach. Załožarje Domowiny, Jakub Bart, Bogumił Šwjela, Dwórnik, Króna a wucabniki Słodenk, Kral a Nawka, su zjadnośili 31 towaristwow z dogromady 2 890 cłonkow. Prědny pśedsedaŕ jo był Arnošt Bart a jogo pomogaŕ jo był faraŕ Bogumił Šwjela. To jo zachopjeńk rozmacha za Serbow, wósebnje w serbskem kulturelnem žywjenju. Prědna swětowa wójna jo pśetergnuła statkownosć w towaristwach, teke młode Serby su śěgnuli do wójny a su wumrěli za bźezmyslnu wójnu.

Pó wójaŕskem póbiśu jo Bart wójował za Łužycu ako swójski a lichotny stat, ale wón jo se raźił, dokulaž dobywarske mócy su měli druge plany z Nimskej. Skóńcnje Bart pśez Wajmarsku justiciju jo był popajźony a wón jo musał wuznaś, až jogo pśedewześe, njeglědajucy na pódpěra słowjańskich ludow, njejo k dostaśoju było. 

Z rozdźělnym srědkom a metodom stat a cerkwja stej pónižyłej Serbow a jich duchne wjednistwo, aby wuwijanje Serbow a jich narodne sebjewědobnje su wobgranicowali se. 1920 jo był samo wótźěl za Serbow, za wobglědowanje Serbow. Ale serbske spisowaśele, komponisty, wuměłce, duchowne a wucabniki su wopytowali serbskemu ludoju narodnu identitu zapósrědniś a se załožyli wšake towaristwa. Diskriminacija w nimskej pśiběrała, wósebnje pśi mjeńšynach, kaž Pólaki, Serby, Frize a Dany wóźiła k tomu, až 1924 towaristwo 

Pó inflaciju a dopołne wochudnjenje źěłaśerjow, burow a stawow góspodaŕstwo jo mógło zmógnuś se. 1929 góspodaŕska kriza jo teke dośěgnuła nimsku, ako wuslědk kriza swětowego gospodarstwa.

Z pśenjasenje mócy nimskego prezidenta Paula von Hindenburga na Nacionalsocialisty na 30. januarje 1933 jo se zachopiło śamny wótrězk za nimski a serbski lud.
Ako wšuźi w nimskej teke we Łužycy su byli popajźenja, kaž na pśikład Dr. Johann Ziesche, Martin Noack, Gustav Jannack, Ernst Bart, Kurt Krenz, Paul Neck a.t.d.
W aprylu 1933 serbski Sokoł a burski zwězk su musałej samej rozpušćiś se. W juliju 1933 casopise „Serbske Nowiny“ a “Serbski Casnik” stej byłej zakazanej. Rownocasna serbska rěc w šulach jo była zakazana. 

W Českej, Pólskej, Belgiskej, Francojskej, Kanadiskej, Ameriki a Jugosłowjańskej su byli protesty pśeśiwo antisłowjańskemu póstupowanjeju. Ako nimski - tak teke serbski lud se naźejał se, až pśez nacionalsocialisty katastrofalna situacija se pólěpšyjo, togodla wjele Serbow su byli cłonki NSDAP.

Na 27. decembrje 1933 nowy pśedsedaŕ jo był wucabnik Paul Nedo a jogo zastupnik jo był faraŕ Johannes Wenke. Njeglědajucy na śěžki wobstojnosći Domowina organizěrowała wót 1934 až do 1936 žywe kulturne žywjenje. Na pśikład serbski spiwański swěźeń we Wórjejcach abo prapremjera dramy  „Paliwaka“ w kopicy. Jurij Wjela jo pisał wjele powěsći a jo kritizěrował z tym nacionalsocialistow. 

Zakazoju Domowiny 1937 su slědowali dalšne zakaze, tak teke nałožowanja serbskeje rěcy w šulach, zakaza casnikarstwa, nakładnistwa a serbske śišćarnje su musali zacyniś, Serbski dom, biblioteka a archiw su byli konfiscěrowane. Serbske wucabniki a duchowny su byli w nimskich wobcerkach pśestajiś. Chto jo protestěrował pśeśiwo nacionalsocialistam jo zasuźił popajźeństwa, abo teke w tom casu su byli deportacije do koncentraciskich lěgwow. Na pśikład dr. Marja Grólmusec a Alojs Andricki su wumrěli w koncentraciskich lěgwach.

Na  9. maj 1945 serbski wuběrk jo było załožony w Praze. Cil wuběrka, zaprědka teke wót Domowiny, jo był pśirědowanje Łužyce na Čechosłowaksku, ale to jo było wótpokazaś južo 1946 wót sowjetskego wjednistwa. 
Domowina jo nowa se załožyła na 10. maj 1945 w Chrósćicach a mała cil serbsku identitu w Dolneje Łužyce se wóžywiś.

Pśez wuswójenje junkarjow a wójnskich złosnikow serbske mały bury a rolnikarje su dostali zemju a wuswójenje wjelikich zawodow jo wjadło k prědnym ludowym zawodam.
Wukubłanje serbskich nowowucabnikow, natwarjenje serbskego šulstwa a wukubłanje serbskich gymnaziastow w Čechosłowakskej su stwórili zakład za narodnu angažěrowanu serbsku inteligencu.  

Wobzamknjenje “kazni k zachowanjeju pšawow serbskeje ludnosći” na 23.3.1948 jo dało prědny raz w stawiznach małego luda statne garantije k šćitoju a k spěchowanjeju swojeje rěcy a kultury. To jo zakład za załoženje serbskich institucijow w pěśźasetych lětach a za spěchowanje serbskeje kultury na wjele pólow wuměłstwa a w sorabistice.

Za źiwanje serbskich zajmow jo był zawjasć wótźělenje z serbske nastupnosći, na pśikład kultura a nutśikowna politika, w danej NDR- ministaŕstwje.

Aby šćitaś rownostajenje serbskeje ludnosći, su wudali wšake wustawjenja.  Na pśikład stej zawjadłej serbska šulska wucba a dwójorěcne pópisanje wót zjawnych institucijow w nimskej stronje.
Weto jo prěgowała oficielne politika napśeśiwo Serbam wót reglementacije a kontrole, rownož wěsta samostatnosć su dostali. 

W pśirownanju k drugim mjeńšynam stej mógałej serbska kultura a wědomnosć šyroko se rozšyriś. Weto jo wuwjadło wopadowanje wót serbskego z wšednego dnja wjelgin malsny.
Program kubłanja a pódpěranje dwójorěcnosći stej wopadałej.

Zachopjeńki gibanja serbskeje kultury pó 1945 su byli wjelgin śěžko, dokulaž pjerwjej běrokratiske zajźawy sowjetskego boka su pśiwinuli. Akle pśez pśewześe saksojšciny kazni  Serbow pśez kraj Bramborska w lěśe 1950 jo se zmóžniło lěpše móžnosći za Serbow.

Pśez zachopjeńk mocneje industrializacije w pěśźasetych lětach Łužyca jo była centrum za energiju.
Togodla jamy za brunicu su nastali, serbske jsy su se zgubili to jo póspěšyło pśiměrjenje serbskeje rěcy.

Z nuzkanim kolektiwizaciju rolnikaŕstwa w lěśe 1960 jo było za wjele serbskich burow tšašne tšojenje. Serbska rěc jo se śišćała pitśku wěcej do doma a žywnosći a tak rozšyrjenje jo było jano śěžko móžno.

Góspodaŕstwo kraja jo měł katastrofalne slědy, dokulaž tysace staśanow su wuběgnuli wót NDR do BRD.

Na 13.8.1961 gibanje wuběgnjenja jo se stopował pśez twarjenje murje w Barlinju. Wóna jo źěliła Nimsku a ludnosć za něźi 3 lětźasetki.

Pó zasejzjadnośenju Nimskeje 3. oktobra 1990 su se Serby procowali wó wutwórjenje awtonomnego stata, ale zwězkowe kněžaŕstwo w Barlinju njejo zwóliło do togo a jo rozdźěliło strony Serbow znowego mjazy Sakskej a Bramborskej. Ale Serby maju pšawa narodnych mjeńšynow - maju swóje šule a kulturne organizacije; napise na wobchodowych toflach městow a zastojnstwow su dwójorěcne.




#Article 93: Der Bremer Schlüssel (hymna) (143 words)


Der Bremer Schlüssel (serbski Bremenowy kluc) jo hymna města Bremen w Nimskej.

Seht ihr die Löwen an dem Schilde,

Der einen mächt'gen Schlüssel trägt?

Mir wird bei diesem Wappenbilde

Der Stolz erhöht, das Herz bewegt.

Dies' Wappen ist das stolze Zeichen

Der alten treuen Hansastadt,

Die über's Meer zu allen Reichen

Ihr Rot und Weiß getragen hat.

Hell glänzte in dem Hansabunde

Der Brema Schlüssel alle Zeit.

Auch heut' strahl' er in uns'rer Runde

In alter Macht und Herrlichkeit!

Der brave Schlüssel will bezeugen,

Daß gern er öffnet gastlich' Tor;

Doch nimmer soll den Bart er beugen

Der Willkür! Da sei Gott davor!

Gib gern dem Kaiser, was dem Kaiser,

Du treue Stadt im deutschen Land,

Und pflück' dir neue Ehrenreiser

Durch schlichter Bürger tät'ge Hand!

Wir aber singen dir zu Ehren:

Mög' sich in Bremas Schoß bewähren

Bis zu dem fernesten Geschlecht!




#Article 94: Mozilla Thunderbird (407 words)


Mozilla Thunderbird [] jo lichotny program za e-mail a diskusijne kupki załožby Mozilla Foundation.

Toś ten program bazěrujo na žrědłowym teksće suity Mozilla a stoj mj. dr. za Windows, Linux, Mac OS X, BSD, Solaris a OS/2 (teke eComStation) k dispoziciji.

Program wobsejźi cajkowy filter, kótaryž móžo wuknuś, na zakłaźe 
bayesowskego filtra, tak až se pó krotkem casu cajk južo spóznawa a za cas dalšnego wužywanja filtrowańske wuslědki stawnje lěpjej bywaju.

Mozilla Thunderbird podpěra wěstotne komponenty kaž elektronisku signaturu, šifrěrowanje powěsćow a certifikaty pó standarźe S/MIME.

Mimo togo stoj rozšyrjenje Enigmail z GnuPG/PGP Enigmail k dispoziciji, z kótarymž daju se e-majle teke z klucami  PGP šifrěrowaś a digitalnje signěrowaś.

Wužywaŕ móžo mjaz tśimi modusami za zwobraznjenje HTML e-majlow wubraś. Prědny modus zwobraznjujo originalny HTML. Drugi modus wobgranicujo wudaśe HTML, filtrujo wše potencielnje tšašne elementy HTML wen. Slědny modus wušaltujo HTML dopołnje, t. gr. jano lutny tekst wótpowědneje powěsći se zwobraznjujo. Standardny modus jo originalny HTML.

Wirtuelne zarědniki pokazuju wše powěsći, kótarež do togo definěrowanym pytańskim kriterijam wótpowěduju. Aby na pś. wše powěsći wěstego wótpósłarja ze wšych zarědnikow zwobraznjone dostało, pśewjeźo se pytanje wšych powěsćow toś togo wotpósłarja – toś to pytanje dajo se ako wirtuelny zarědnik składowaś. Na rozdźěl filtrow powěsći pśecej na 
samskem městnje wóstawaja. Njeglědajucy na to dajo se toś ten wirtuelny zarědnik kuždy cas wócyniś a ned se wše wótpowědne powěsći zwobraznjuju, lěcrownož toś te pópšawem laže w rozdźělnych zarědnikach.

Mozilla Thunderbird podpěra źělone zastojanje někotarych kontow POP3 a IMAP. Pó dobrozdaśu daju se wše konta POP3 w globalnem kašćiku zjadnośiś.

Wužywarski pówjerch Thunderbirda dajo 
se pśez suknje (eng. themes) datym pótrěbnosćam pśiměriś. Cytak RSS jo teke wobstatk programa. Z funkciju spěšne pytanje (Quick Search) stoj wěcej móžnosćow k dispoziciji, aby 
e-majle z głownego wokna wen namakało.

Z pomocu rozšyrjenjow, tak pomjenjonych Extensions, jo móžno, programoju
dalšne funkcije pśidaś. Załožba Mozilla Foundation sama platformu za 
to k dispoziciji staja, źož wuwijarje swóje 
rozšyrjenja za ześěgnjenje póbituju, ale najwěcej tam póbitowanych
rozšyrjenjow jo engelskorěcne. Do nimčiny pśełožone rozšyrjenja se na 
 za rozšyrjenja póbituju.

Rozšyrjenja w dolnoserbšćinje tuchylu žedne njejsu. Njejsu wšak ani spušćobne licby, wjele luźi dolnoserbske programy wužywa.

Za dolnoserbski Thunderbird jo integrěrowana dolnoserbska pšawopisna kontrola, kótaryž wšak jo hyšći wjelgin rudimentarna. Mimo togo wopśimujo dolnoserbski Thunderbird nimsku, engelsku a górnoserbsku pšawopisnu kontrolu.

Aktualna wersija jo 38.0.1 wót 11. junija 2015. Aktualna dolnoserbska wersija jo 38.0.1.

Distribucija Linux 
Debian jo swóju wersiju toś togo e-majlowego programa dla mjenjoweje zwady z Mozilla do Icedove pśemjenił.




#Article 95: Indiska (253 words)


Indiska jo stat w pódpołdnjowej Aziji na indiskem subkontinenśe. Granicujo z Pakistanom na dłujkem wjacorje, z Chinskeju a z Nepalom na dłujkem zajtšu a z Bangladešom na pódzajtšu. Indiska jo zwězkowa republika z 28 zwězkowymi statami a ze 7 zwězkowymi teritorijami. 

Indiska jo multietniski kraj a z wěcej ako 1,2 miliardow wobydlarjami drugi nejwětšy stat swěta pó wobydlaŕstwje.

W lěśe 1947 sta se Indiska njewótwisna wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak cłonk Commonwealtha.

na pódpołnocy jo Himalaja pśirodna granica kraja, na pódpołdnju wobdawa Indiski ocean strony.

W Indiskej se wěcej ako 400 rěcow powěda. Wětšyna Indičanow powěda indoariske rěcy. Wót tych jo Hindi nejwažnjejša. Na pódpołdnju Indiskeje se drawidske rěcy powěda, na pśikład Tamilšćina. 21 rěcow jo oficielnje pśipóznate.

Druge w Indiskej wužywane rěcy su Awstro-aziske rěcy kaž Santali a Tibeto-burmaske rěcy kaž Manipuri.

Wjedro na subkontinenśe jo prědnorědnje wót dešćowego casa (monsuna) wótwisne. Wón zachopina kóńc maja pśi pśibrjoze Kerale na krotkem wjacorje Indiskeje połkupy a śěgnjo w běgu pśichodnego połtera mjaseca do dłujkozajtšnego směra pśez kraj.

Wósebnje w pragólowych stronach na dłujkem zajtšu a w Bengalskej nižyny móžo w toś tom casu k śěžkim pólaśam pśiś, a pśi kšomje Himalaje njejsu wótwalenja góry rědko. Zachopjeńk septembra jo pódpołnoc pśewažnje bźez dešća, ale trajo dalšej mjaseca tak dłujko ako se teke mrokawy na pódpołdnjowem Dekkanje a w Kerali njezminu.

Pódzajtšny pśibrjog Andry Pradeša a Tamil Nadu kaž teke pódpołdnjowa Kerala dožywja mjaz oktobrom a decembrom dla dłujkowjacornego monsuna hyšći drugi dešćowy cas.

Indiska republika jo rozdźělona do 28 zwězkowych statow a 7 teritorijow.




#Article 96: Łužycanarje (252 words)


Łužycanarje (stare Łužycany; górnoserbski Łužičenjo, łatyński Lusitzi abo Lusici, nimski: Lusizer, pólski: Łużyczanie) su byli pódwjacornosłowjański rod w Dolnej Łužycy. 

Pó sedlenskem hiatusu wót nědźi 200 až do 300 lět pó daloko segacym wótdrogowanju Germanow z toś togo regiona w 4/5. stolěśu dojźo drje wokoło 700 (dotychměst nejstaršy dendrodatum ze sćěny pód słowjańskim groźišćom z Lubnjowa) a w selnješej měrje we 8. stolěśu k wobsedlenju Dolneje Łužycy pśez słowjańske kupki.

Prědny raz buchu wóni pód mjenim Lusitzi w Bayerskim geografje zesrjejźa 9. stolěśa naspomnjone. Wokoło lěta 870/880, nejpózdźej 890, zachopili se pó nowych dendrochronologiskich pśepytowanjach w Dolnej Łužycy twarjenje groźišćow. Swój wjeršk jo dośěgnuło toś te wuwyśe wokoło lěta 920. Wóno jo był bźeze cwiblowanja reakcija na pśiběrace wobgrozenje  pśez pódzajtšnofrankowske mócnarstwo, kótarež měli swój wjerašk pótom w znatej wójnskej wójnje krala Heinricha I. z lětow 928/29 pśeśiwo Hevelleram, Dalemincam a Čecham a lěta 932 pśeśiwo Łužycanarjam we Łužycy. Słowjańska elita bu pśez markhrabju Gera w drugej połojcy 10. stolěśa do dalokeje měry  wótpórana. Mjazy lětoma 1002 a 1031 běštej Dolna a Górna Łužyca (něgajšny rodowy region Milcanow) pód pólskej wušnosću.

Tšojenja 11. a prědneje połojcy 12. stolěśa wóstanu njejasne. Akle z drugeje połojcy  12. stolěśa  jo zasej wěcej pisnych žrědłow. Toś ten cas padnjo do drugeje fazy srjejźowěkowskego pódzajtšosedlenja, ako su twarili słowjański wobydlarje gromaźe z nimskimi  abo flamskimi sedlerjami nowe jsy w starem sedlišćowem teritoriju a zachopili z rodowanjom dotychměst njewótworjonych lěsowych płoninow. Njeźiwajucy na z tym zachopjonu asimilaciju wobstoj až do źinsa słowjańske wobsedlenje Dolneje Łužycy pśez lud Serbow.




#Article 97: Seśowy wobglědowak (109 words)


Seśowy wobglědowak (teke: browser, web-browser, webowy browser) jo licakowy program, kótaryž słužy k wobglědowanju interneta (seśe, world wide web [www]). Program zmóžnja komunikaciju z http-serwerom a pśeźěłanje pśidostawanego koda (html, xhtml, xml a pod.), kótaryž formatěrujo a zwobrazni pó pśedpódatych standardach webowy bok.

Tekstowe wobglědowaki pokazuju boki ako tekst, zwětšego wjelgin jadnorje formatěrowany. Grafiske wobglědowaki zmóžnjaju nabejnjejše sformatěrowanje bokow zapśěgujucy teke wobraze. Za pokazanje někótarych wósebnych źělow boka, kaž su to flashowe animacije abo java applety, musy se wobglědowak rozšyriś wó specializowane pśidatne module.

K nejwěcej znatym grafiskim wobglědowakam słušaju Internet Explorer, Mozilla Firefox (teke serbski!), SeaMonkey, Opera, Konqueror a Safari. Tekstowej wobglědowaka stej na pś. Links a Lynx.




#Article 98: Etiopiska (101 words)


Etiopiska jo kraj w pódzajtšnej Africe. Granicujo na pódpołdnju z Keniju, na pódwjacorje ze Sudanom a Pódpołdnjowym Sudanom, na pódpołnocy z Eritreju a Džibuti a na pódzajtšu ze Somaliju. 

Nejwuše městno jo: Ras Dashen Terara (4 620 m nad normalneju nulu), a nejniše: Danakilska depresija (125 m pod normalneju nulu).

Wót lěta 1994 bu federacija wutwórjona, kótaraž z źewjeś narodnostnych zwězkowych statow wobstoj:

a dwě samostatnej měsće:

Kuždy zwězkowy stat se dalej źěli do wokrejsow (wereda) a gmejnow (kebele).

Kórta administratiwnego rozdźělenja Etiopiskej jo 

W Etiopiskej se powěda 84 rěcow. Někótare z nich su:

Etiopiska jo jaden z nejstaršych statow swěta. 




#Article 99: Jezus Kristus (3941 words)


Jezus z Nacareta jo se wěrjepódobnje mjazy lětoma 7 a 4 do Chr. w Betlehemje naroźił a jo wumrěł w lětach 30, 31 abo 33 pó Chr. w Jeruzalemje.

Nowy testament wózjawijo Jezusa ako Kristusa (Messias, Syn Bóžy). Nowy testament jo zrownju głowne žrědło za historiske informacije wó Jezusu mimo někotarych apokryfow a noticow zwenka kśesćijaństwa. Z toś tych rekonstruěrujo historiske slěźenje plawsibelne fakty jogo statkowanja. 

Pó toś tych jo był Jezus Žyd z Galilejskej, kótaryž jo někak wót lěta 28 zjawnje wustupował ako drogowański prjatkaŕ na teritoriumje źinsajšnego Israela a pódwjacornego brjoga Jordana. Glědajucy na pśichad Bóžego kralojstwa jo wón swój lud k nawrośenju napominał. Mało lět pózdźej bu wón wót Romarjow kśicowany. 

Jezus jo wobgranicował swójo statkowanje na Israel (Mt 10,5; 15,24), jo pak wugbał wutwórjenje noweje swětoweje nabóžniny, kśesćijaństwa. Teke zwenka kśesćijaństwa ma Jezus nabóžninski, kulturelny, politiski a wósobinski wuznam.

Jezus njejo žedne pisne twórby zawóstajił. Skóro wšykno, což wó njom wěmy, jo z antiknych žrědłow, kótarež su se nejjěsnjej 10 lět pó jogo smjerśi napisali. Z pśepytowanim a wugódnośenim toś tych zaběra se historisko-kritiske slěźenje Nowego testamenta.

Někotare žydojske, romske a grichiske chronisty antiki naspomnjeju Jezusa, ale skóro jano jogo wótkatowanje a nic jogo statkowanje a jogo wucbu. K tomu pśiźo, až su toś te rědke notice pla fachnikow wobzwadne.

Žydojski historikaŕ Flavius Josephus rozpšawja w swójich Antiquitates Judaicae (20,200) wó wótkatowanju Jakobusa a pomjenijo jogo ako bratša Jezusa, „kótaryž se Chrystus pomjenijo.“ 

Notice mamy teke wót Pliniusa młodego a z rabbinskich žrědłow zgromaźonych w Talmuźe. Awtory pak se jano na kšomje a polemiski wó kśesćijaństwje wugroniju. 

Informacije se dobywaju primarnje z analyze styrich ewangelijow, listow Pawoła a někotarych apokryfow. Pisma su wót kśesćijanow, kótarež su do Jezusa wěrili a kótarež njejsu kśěli biografiju napisaś, ale Jezusa ako Messiasa zapowědaś (n. pś. Mk 16,6, Apg 2,32). Historiska zwěrnosćiwosć pismow jo wót zachopjeńka slěźenja Nowego testamenta wobzwadna. 

Listy Pawoła su mjazy lětoma 50 a 64 nastali. W nich se namakajo jano mało biografiskich datow a słowow Jezusa, citěruju pak se někotare wěrjeńske formule Jeruzalemskeje prawósady.

W tśich synoptiskich ewangelijach (ewangelium Mateja, Lukasa a Marka) se namakaju pokazki na znicenje Jeruzalemskego templa (Mk 13,2; Mt 22,7; Lk 19,43). Togodla su se wěsće akle pó žydojskem zběgu (66-70) pisnje fiksěrowali. Pó źinsajšnem slěźeńskem stawje njejo słušał žeden z awtorow k prědnym wuknikam Jezusa.

Spisarjoma ewangelijow pó Mateju a Lukašu jo južo pśedlažał ewangelium pó Markusu. Wót togo stej pśewzełej kompoziciju a wětšynu tekstow.
Wušej togo stej wužywałej tak pomjenjone žrědło Q (žrědło logijow), zgromaźeńka gronow a gronkow Jezusa, kótarež su se wěrjepódobnje mjazy lětoma 40 a 70 pisnje sfiksěrowali. Pódobne a druge gronka Jezusa su se teke w Syriskej gromaźili a pózdźej w ewangeliju pó Tomašu pisnje fiksěrowali. 
Toś te gronka a grona su se lětźasetki wustnje dalej dawali (Lk 1,2). Nejjěsnjejše wobstatki mógu byś wót wuknikow Jezusa a mógu z tym originalne grona Jezusa wopśimjeś. 

Až se maju wšykne ewangelije pó zaśěgu Jezusa do Jeruzalema pó toś tom samsnem wótběgu, płaśi ako mócny indic za starobu a zwěrnosćiwosć pasiońskich rozpšawow.

Ewangelium pó Janje wopśimjejo pó měnjenju źinsajšnych slěźarjow njewótwisnje dalejdawane historiske maśizny, lěcrownož jo nastał akle pózdźej wokoło 100 – 130.

Dokulaž su ewangelisty swóje žrědła pó swójej wašni teologiski wugótowali a jo do swójich misiońskich a wuceńskich wótglědanjow zarědowali, móžo se z jich zgromadnosćow śim lěpjej na realne, historiske jědro suźiś. 

Wót něźi 1750 jo nastało akademiske slěźenje wó žywjenju Jezusa, kótarež jo se zachopiło zdalowaś wót cerkwinskego wjeźenja. Jo se wopytowało pó wědomnostnych kriteriumach rozeznawaś historiske informacije wót teologiskich wukładowanjow Nowego testamenta. 

Źěkowano znajobnosćam z archeologije, socialnych stawiznow, orientalistiki a judaistiki wó palestinskem žydojstwje za cas Jezusa a stawnje dokradnjejšym historisko-kritiskim tekstowym analyzam, wuchadaju źinsa teke njekśesćijańske historikarje z togo, až jo Jezus wopšawdu žywy był a až se relatiwnje derje daju zwěsćiś wobstojnosći jogo žywjenja a smjerśi, głowne wopśimjeśa jogo zapowědanja a jogo poměr k drugim žydojskim kupkam.

Historikarje pósuźuju tšojenja źiśetstwa Jezusa w Nowem testamenśe (Mt 1–2/Lk 1–2) ako legendy, dokulaž feluju wóni w žrědle logiow (žrědle Q) a w nejstaršym ewangeliju a dokulaž se wóni mjazy sobu wjelgin rozeznawaju. 
To płaśi teke za apokryfiski ewangelium wó Jezusowem źiśetstwje pó Tomašu, kótaryž powěda wó źiwach gólacka Jezusa. 

Mt 1-2 a Lk 1-2 cotej Jezusa ako Messiasa zapowědaś a stajijotej jogo narod do ramika bibliskich wěsćenjow. Njewobwěsćone mórjenje źiśi pśez Herodesa (Mt 2,13) dopomina na mórjene źisi pśez farao pśed wuśěgom Israela z Egiptowskeje (Ex 1,22): Tak buźo Jezus ako wulichowaŕ Bóžego luda pśedstajony. Gwězda wót Betlehema, kótaraž jo wjadła orientaliskich astrologow k městnoju jogo naroda (Mt 2,2), pśipowěźejo Jezusa ako kosmiskego wumóžnika. Wobzwadne jo, lěc jo se dał wopšawdu wósebny stelarny fenomen w tom casu wobglědowaś.

Lěto a źeń Jezusowego naroda stej byłej južo prakśesćijanam njeznatej. Pó Mt 2,1 jo se wón pó smjerśi Herodesa Wjelikego (4 pśed Chr. ) naroźił, pó Lk 2,2 za cas jadnogo prědnego romskego ludlicenja pód Publius Sulpicius Quiriniusom. Toś ten bu pak akle 6 pó Chr. bogot Syriskeje a Judeje. Jěsnjejše wuběranje dankow w tom regionje njejo znate, ale njedajo se teke wuzamknuś. 
Kśesćijańske licenje casa, kótarež se zachopijo z narodom Jezusa, bazěrujo pótakem na liceńskej zmólce.

Toś te styri ewangelije rozpšawuju jano wó Jezusowych slědnych žywjeńskich lětach. Pó Lk 3,1 – jadnučkem eksaktnem lětowem pódaśu w Nowem Testamenśe – njejo Jezusowe smjertne lěto w amtskem casu Pontiusa Pilatusa ako bogota Judeje (26-36) dalejdawane. Za wětšynu historikarjow jo lěto 30 nejwěcej wěrjepódobne smjertne lěto, dokulaž jo se Pawoł z Tarsusa južo mjazy 32 a 35 wobrośił. Jezus jo pótakem nanejmjenjej 30 a maksimalnje 40 lět stary był.

Jezus jo był pó Mk 6,3 a Lk 1,27 prědne góle Marije. Toś tej teksta wuzwigujotej, až jo Jezus wót Swětego Ducha spłoźony. 
Pó Mk 6,3 jo Jezus měł styrjoch bratšow – Jakobus, Joses (= Josef, Mt 13,55), Judas, Simon – a někotare sotšy, kótarychž licba a mjenja se njejsu dalej dawali. Dokulaž mógu z bratšami a sotšami w bibliskem wužywanju togo słowa teke bliske pśiswójźbne měnjone byś, njejo jasnje, lěc se wó rodne bratšy a sotšy jadna. 

Stwórta ze źaseś kaznjow – cesć nana a maś (Ex 20,12) - jo se tegdy pominała, až se nejstaršy syn wó swóju familiju stara. K naslědnistwoju Jezusa jo pak słušało, až se rozpušćiju familiarne wězby. (pśirunuj Mt 10,37, Lk 14,26)
Z jogo prjatkowanim a gójśim jo drje licba jogo pśiwisnikow stupała, ale to jo teke prowocěrowało někotare konflikty z pśiswójźbnymi. Wóni su wopytali jogo zaźaržaś a su jogo za błudnego rjaknuli (Mk 3,21).
To togo konteksta słušaju grona ako Mk 3,33-35:

Z tym njejo wón stwórtu kazń wótpórał, ale ju wukładł kontrernje k žydojskej tradiciji: Jano te su twóje pśiswójźbne, kótarež cynje wólu Bóžu. Na to jo Jezus swójo ródne město wopušćił a njejo se južo tam wrośił. Ale žony z jogo wokoliny su pśi njom wóstali, kaž teke jogo maś (Jan 19,26). 
Lěcrownož se groni w Jan 7,5: Jogo bratšy njewěrjachu w njogo, su někotare z jogo pśiswójźbnych, teke jogo maś, słušali k prědnym kśesćijanam pó jatšach ( Japsk 1,14 1Kor 9,5 ). 
Pawoł jo wósobinski zeznał Jakobusa (bratša Jezusa) a drugich swójźbnych Jezusa, ako jo wopytał prědny raz Jeruzalem. (Gal 1,19). 

Ako galilejski Žyd jo Jezus powědał na wšedny źeń aramejski. To wobkšuśiju někotare aramejske citaty Jezusa w Nowem testamenśe. Lěc se mógu grichiske gronka a rěcne wobroty do aramejskego slědk pśestajiś, jo wažny kriterium pśi pytanju za „wopšawdnymi“ Jezusowymi słowami, kótarež su se zaprědka wustnje dalej dawali. Tak se wopytujo Jezusowe zapowědanje wót prakśesćijańskich wukładowanjow rozeznawaś. 

Hebrejšćina, rěc Swětego pisma Israela, jo se w Palestinje za cas Jezusa lěbda hyšći powědała. Jezus jo pak nejskerjej hebrejsku rěc znał, dokulaž jo w synagogach Galileje cytał a wułožował.
Jezusowy stil prjatkowanja a argumentowanja jo rabbinski. Jogo gójśe na sabaśe a prědnosć lubosći k blišemu pśed wšyknymi drugimi kaznjami su pódobnje jěsnjejšym wucbam Hillela, jogo pomoc chudym a jogo gójeńske źiwy su pódobne na pózdźejše wustupowanje Chanina Ben Dosy (40-70), nejsławnjejšego zastupnika galilejskego Chassidizma. Togodla zarěduju slěźarje Jezusowe wukładowanje thory dospołnje do tegdejšego žydojstwa. Žydojske eksegety kaž Pinchas Lapide z togo slěduju, až jo wón chójźił do thora-šule.

Prědne wukniki Jezusa su jomu „rabbi“ gronili (Mk 9,5; 11,21; 14,45; Joh 1,38.49; Joh 3,2; 4,31 a druge). To jo dało jomu samsku poziciju ako Farizejarjam. Rabbije njejsu žywe byli wót wucenja, ale wót wugbaśa normalnego rucnikarstwa. Ako prědny syn póbóžneje žydojskeje familije jo Jezus wuknuł pówołanje swójogo nana. (Mk 6,3; Mt 13,55 ) Józef jo był twarski rucnikaŕ (grichiski τεκτων), pótakem jo źěłał pśi twari łoźi a domow. Až jo wopšawźe ako twarc źěłał, njejo wobwěsćone. 

Pó wšyknych ewangelijach jo se Jezusowe zjawne statkowanje zachopiło z dupjenim pśez pokutnego prjatkarja Jana. To wułožyju synoptikaŕje tak, až jo Bog pówołał Jezusa ako swójogo z duchom wobdarjonego „syna“ (Mk 1,11).

Pó Lk 1,5 jo Jan póchadał z mjeršniskeje familije a jo žywy był ako asket w njewobydlonej pusćinje. Jogo dupjenje jo pódało wódaśe grěchow, joli su luźe do togo swóje grěchy pśiznali.
Wšykne ewangelije wuzwiguju rolu Jana ako pśedchadnika Jezusa. Wiźe w njom slědnego profeta starego zwězka pśed pśichadom z duchom wobdarjonego Messiasa (n. pś. Mk 1,7; Lk 3,16; Mt 3,11; Joh 1,7f; 3,28 a druge).

Pó Janu 3,22 jo Jezus chylu paralelnje k Janoju dupił. Ewentualnje su někotare z Janowych wuknikow Jezusoju slědowali: Tak jo Jezus póznał bratšowu Symana Pětša a Andreasa (Jan 1,35-42).
Z togo se slědujo bliskosć a wuměna toś teju dweju kupkowu. Su pak byli rozdźěle mjazy tyma kupkoma: Jezus jo wót Jana pśewzeł dokóńcne wołanje za wrośbu, jo pak wótpokazał spót a askezu za swóje wukniki a jo sejźeł z kupkami za blidom, kótarež su płaśeli ako „njecyste“ pó płaśiwem wukładowanju thory.

Jezus jo se wiźeł jano słany k „zgubjonym wójcam doma Israela“ (Mt 10,5 Mt 15,24 ). 
Pó prědnych cesćej pomjenjonych městnych mjenjach jo Jezus drogował nejpjerwjej pśi pódpołnocnem brjogu jazora Genezaretha mjazy Kafarnaumom, Magdalu, Bethsaidu a Chorazimom. Dale na pódpołdnjo ja statkował w Nacereśe, Kanje a Nainje. Statkował jo teke w źinsajšnem wjacornem jordanskem kraju a w źinsajšnem pódpołdnjowem Libanonje. Pó Nowem testamenśe njejo Jezus stupił do městow, kótarež su byli wót Romjanow a Herodianarjow natwarjone ako Sepphoris, Tiberias a Cäsarea Philippi (Mk 8, 27).

Nejskerjej dla togo až su póbóžne Žydy wobsejźarjow wótpokazowali a dokulaž su Herodianarje jogo pśegónjowali (Mk 3,6). To móžo wujasniś, až tegdejše žydojske a romske žrědła jogo njepóspomnjeju. 

W Kafarnaumje jo Jezus pó Mk 1,21 a Lk 4,23 ako njepjerwjej wustupował. Pó Mt 4,12-13 jo wón na zachopjeńku zaśěgnuł do tamnego doma Pětša (Mk 1,29) a se cesto tam wrośił. Mt 9,1 pomjenjujo městno togodla „swójo město“.
Archeologi su namakali w zbytkach chudych domow z 1. lětstotka napise w kalku, kótarež pomjenjuju Jezusa z wšakorakimi titelami wusoknosći a Pětša, a kótarež na slědy kultiskich zgromaźenjow pokazuju. 

Jezusowe pósołstwo wó Bóžem mócnaŕstwje jo stojało w centrumje jogo zapowědanja (Mk 1,14-15) a jo nawězało na biblisku profetiju wósebnje Deuterojesaje a apokalypsy Daniela. 
Ewangelije njewujasnjuju toś te zapśimjeśe bližej, ale ilustrěruju jo pśez konkretne wugbanja, pśirownowanja a pówuceńske rozgrona.

W ewangelijach se wó wjele wšakorakich źiwach Jezusa pišo: mjazy drugimi źiwy wugójśa, darow, wumóženjow, normow a wócuśenje njabogich. 
Pla Marka se namakajo wjele eksorcistiskich tekstow, z kótarychž dajo se suźiś, až jo se wó tegdy njewugójobne chóroby ako wusajź (lepra), wócny star, epilepsija, šicofrenija a głuchonimosć jadnało. 
Take chóry su płaśeli ako wót njecystych duchow wobsajźone (Mk 1,23). 
Wóni su se wobijali, cesto su se teke ze sedlišćow wustarkowali a z tym jo se jich žywjenje do tšachoty spórało (Adolf Holl).

Nowy testament rozpšawja cesto, až jo se Jezus pśiwobrośił wuzamkowanym. Z wugójśim jo pśicynu jich wugranicowanja wótpórał. Wugójł jo jich pśez swóju bliskosć, dotykowanje, z tym, až jo ruku na nich kładł, a z pomocu slinow (Mk 7,32f Joh 9,6f). 

Cesto su to jadnore pśikaze a gesty, kótarež wustatkuju wugójśe a demonow wugóniju. 
W ramikowych tekstach se źiwy Jezusa cesto ako pśepšosenje a napominanje k wěrje a wrośenju wukładuju. Pó cesto ako wěrnje płaśecych słowach Jezusa su to znamjenja za zachopjeńk Bóžego mócnaŕstwa a kóńc kněstwa złego (Mk 3,22). 

Rowno gójeńske wuspěchy su Jezusoju pśinjasli zawidu, njedowěru a woboranje (Mk 3,6; Jan 11,53).
Slěźarje wuchadaju źinsa z togo, až maju nanejmjenjej eksorcizmusowe a therapijowe teksty historiske žrědła. Wjele tekstow wó źiwach su se pak w prakśesćijaństwje pó ludowych a pójatšnych motiwach dodali. 

Pó Gerd Theißenu njejo se pak tegdy niźi wó telicko źiwach rozpšawjało ako pla Jezusa. Jano wón jo wucynk gójśa wěrje wugójonym pśigranjał („Twója wěra jo śi wumóžyła.“: Mk 5,34; 10,52).

Prjatkowanje na górje (Mt 5-7) se ako „wucba“ Jezusa zawjedujo. Jeje zachopjeńk dopomina naslědowarjow Jezusa na Israelowy nadawk, ako Bóžy lud byś „swěca ludow“ (Mt 5,14ff ;Jes 42,6 ) w tom, až Israel thoru pśikładnje dopołnijo. Mt 5,17-20 wuzwignjo, až njejo Jezus kśěł wšykne dalejdawanje kazni wótpóraś, ale jo dopołniś. Lěc jo to Jezus sam teke tak wiźeł, jo wobzwadne. Někotare kazni jo pśiwóstśił, druge wótwóstśił a zasej druge tak relatiwěrował, až su se wóni w prakśesćijaństwje wótpórali. Źinsa płaśi to ako nutśikowno-žydojske wułožowanje, a nic ako wótryśe ze žydojstwom.

Ako druge rabbinarje jo Jezus dał lubosći k blišemu samsku gódnotu ako bógabójaznosći a jo ju z tym wuškownym kaznjam thory nadrědował (Mk 12,28-34). Wón jo se wiźeł k toś tym pósłany, kótarež buchu dla pśestupjenja kaznjow zajśpjone (Mk 2,17):

Měnjone su žydojske „cłonikarje“, kótarež su za Romjanow danki wuběrali a cesto pśi tom swójich krajanow wobšuźowali. Togodla buchu wóni gramowane a wobijane. Jezus jo jo do źělenja z chudymi pśepšosył (Lk 19,8) a jo wukładł kopjenje maška ako pódłamanje prědneje kazni (Mt 6,19 – 24). Akle z tym, až kaznjow se źaržecy bogaty spušćijo swójo wobsejźenje za chudych, dopołnijo wšykne źaseś kaznjow ako trjeba, aby był lichotny za naslědnistwo (Mk 10,17-27).

Ten jo južo łamał manźelstwo, kenž ako zmanźelony muž drugu žonu póžeda. 

Naslědniki Jezusa muse se pśemócnej namócy z njewócakowanym wótrjaknjenim namócy stajaś (Mt 5,39 - 41). 

Njepśijaśelow wobstarosćiś, jim dobrowólnje napśeśiwo pśiś a jo z tym pśechwataś a jo z tym „wótznjepśijaśeliś“ („wótbroniś“ - wujadnaś se z nimi). 

Z tym jo Jezus Israel na jogo nadawk dopomnjeł, wšykne ludy žognowaś, aby jo teke wulichował wót namócnego kněstwa.

Te w tekstach se pomjenjone pśikłady wóbłyšćuju towarišnosć, kótaraž jo wobgrozona wót głodu, namócy a wuklukowanja. Za Jezusa jo mógało jano pśetergnjenje spirale namócy, wótrjaknjenje napśeśiwneje namócy kněstwo złego zakóńcyś a Bóže mócnaŕstwo pśiwołaś.
Drugich zajśpiś a zasuźiś ma samske slědy ako wugbanje namócy (Mt 7,1-3): 

Tak jo Jezus wuchował žeńsku, kótaraž jo manźelstwo łamała, pśed zakamjenjowanim, z tym až jo wuwědomił skjaržbarjam jich winu (Jan 8,7): 

Lěcrownož felujo toś ta sada w někotarych z nejstaršych rukopisow, płaśi wóna ako wopšawdna: detaile ako to pisanje abo kreslenje na zemi njedaju se wumysliś. Toś to wugrono maka se z wopšawdnymi Jezusowymi słowami. 
Tejerownosći se to ako wótchylenje smjertneje kazni wukładujo. 

Wót zachopjeńka swójogo wustupowanja jo Jezus naslědnikow zwołał, aby wopušćili wobsejźeństwo a familiju ako wón a bźeze srědkow a bronjow śěgajucy zapowědali Bóže mócnaŕstwo (Mt 10,5-15). Wóni su zwětšego słušali ako wón k jadnoremu ludoju, kótaryž jo był wochudnjony a wót głodu wobgrozony. Wóni buchu wupósłane, aby gójili chórych, wuganjali demonow a dalej dawali Bóže žognowanje. Gaž su zastupili do jadnogo chromu, su dejali z měrowym póstrowjenim „šalom“ cełu swójźbu pód šćit Boga stajiś. Gaž njejsu byli witane, su dejali městno wopušćiś, bźez wrośenja a jo pśewóstajiś Bóžemu sudoju.

Jezusowe zaźarženja napśeśiwo žeńskim jo było něco nowe a njezwucone w patriarchaliskem žydojstwje. Wón jo gójł cesto socialnje wugranicowane prostitutki, wudowy, wukrajniki abo chóre. 

Wustrowjone žeńske su jomu wót zachopjeńka slědowali a se wó njogo a wó wuknikow starali.
Jezus jo pó Mk 10,1-12 pśiwóstśił zakaz łamanja manźelstwa a jo zakazał rozwěrowanje (Mt 5,27-32). 

Pó Mt 19,12 njejo wón swójim wuknikam kazał, aby se wóni wóženili, ale jo dowolił, aby fryjne wóstali jich nadawka dla.

Manźelstwo Jezusa Nowy testament niźi njenaspómnijo; Maria Madlena jo jomu pó Janu 11 a Janu 20,16 wósebnje blisko stojała. Jano pózdźejšy apokryfny ewangelium Philippusa pomjenjujo jadnu partnarku Jezusa.

Žony graju w Nowem testamenśe teke howacej wažnu rolu: Žeńska jo Jezusa pśed smjerśu žałbowała (Mk 14,3-9); manźelka Pilatusa jo napśeśiwo wótkatowanju Jezusa protestěrowała (Mt 27,19). Pó wšyknych ewangelijach su byli žeńske mjazy Jezusowymi naslědnikami slědne znanki jogo smjerśi a jogo połoženja do rowa (Mk 15, 40). Wóni su najšli jogo prozny row a su wopóznanili ako prědne jogo zrowastawanje (Lk 24,10 a Jan 20,18).

Pó Mk 2,23 su wukniki Jezusa teke na sabaśe zběrali kłose na pólach. Toś to łamanje sabatoweje kazni jo Jezus dowólił ako wuwześe pla tšachoty žywjenja. 

Gójenja teke na sabaśe su pó Mk 3,6 wuwołali pla herodianow a farizejarjow plany za zabiśe Jezusa. Ale rowno Farizejarje z Hillelskeje šule su tegdy dowólowali wumóženje žywjenja a dobrośiwosć chudym teke na sabaśe a su wucyli z tym wěcej fleksibelne nałožowanje kaznjow thory. Wušej togo su rowno Jeruzalemske farizejarje Jezusowemu na lubosći k Bogoju a blišemu koncentěrowanemu wukładowanju thory pśigłosowali (Mk 12,32 ff), a toś to njejo w jogo procesu rolu grało.

Togodla ma wětšyna eksegetow farizejarski plan wó zabiśu Jezusa za njehistoriske; nejskerjej jo ten plan dejał pokazaś na Jezusowy pasion w Jeruzalemje a z tym te tšojenja w Galileji redakcionelnje zwězaś. Jezus jo stojał rowno farizejarjam z wšyknych tegdejšych žydojskich kupkow nejbližej. Až su se wóni ke głownym njepśijaśelam stilizowali, wujasniju historikarje Nowego testamenta ze situacije pśi nastaśu ewangelijow pó znicenju templa, ako su farizejarje wjeźeńsku funkciju w žydojstwje pśewzeli a Žyźi a kśesćijany se pśiběrajucy wótgranicowali.

Wětšy źěl Žydow jo kralow z dynastije Herodesa wótpokazał ako wót Roma pódpěrane „połžydojske“ cuze kněžarje. Z Idumeje (pódpołdnjowa Judeja), jěsnjejšego Edoma, póchadajucy Herodes Wjeliki jo Žydow z wusokimi wótedankami wobśěžował.

Jogo wót Roma zasajźony syn Herodes Antipas jo za cas Jezusa kněžył nad Galileju a Judeju. Jan dupjaŕ jo kritizěrował jogo druge manźelstwo z jadneju južo do togo wóženjeneju sotšyneju źowku a bu na jogo rozkaz popajźony a wótkatowany (Mk 6,17-29). 

Pó Flawiusu Josephusu bu Jan wótkatowany, aby se zběg wótchylił.

Pśiwisniki Herodesa su byli pó Lk 13,31 teke winiki a pśegónjowarje Jezusa.

Jezusowe głowne njepśijaśele pak su byli Sadducejarje. Ako derbniki Lewitow su směli zaprědka tempelowy kult w Jeruzalemje pód Romskeju wobsadu dalej zastojaś. Wóni su stajali wušego mjeršnika. 
We wobkraju jo był jich wliw wšak mjeńšy, tola z pomocu Romskeje wobsadoweje mócy su teke tam pśesajźili tempelowe danki a doźaržanje bibliskich kaznjow cystoty a woprowanja.

Jezus jo wustupował w kraju, źož su byli mócne politisko-religiozne napněśa. Glědajucy na jogo kśicowanje pśi nejwušem žydojskem swěźenju su politiske wucynki jogo wustupowanja wěste. 
Nimske Nowotestamentlarje su wuzwignuli pjerwjejšnje njepolitiski charakter jogo wustupowanja. Jogo wótkatowanja ako kral Žydow jo płaśeło za Rudolfa Bultmana ako justicne zamólenje a „njedorozměśe jogo statkowanja ako politiske“. Martin Hengel a Oscar Cullmann pak pokazujotej parcielne pśezjadnosći Jezusa ze žydojskim woborańskim gibanim a wujasnijotej jogo kóńc ako logiski slěd jogo jadnanja.

Z Galileje jo pśišło wjele generacijow žydojskich wójowarjow wó lichotu napśeśiwo cuzym mócam. Pó tem, až jo 6. pó Chr. Herodes Archelaos póbił dankowy boykott Judasa Galilejusa, su „Zeloty“ ako swójska kupka wustupowali, aby romske cuze kněstwo wótpórali. Za cas Jezusa su se wóni wobgranicowali na protesty a někotare atentaty na romske zastojniki. Romarje su zelotiske atentatniki pomjenjowali „Sikarierje“ (kótarež kałak nose) abo jadnorje „mordarje“, aby jich wopěranje kriminalizěrowali.

Jezus jo rozměł swójo statkowanje ako aktiwne zawinowanje Bóžego mócnaŕstwa, kótarež w konstrasće k namócnym kněžarjam bźeze namócy se rozpśestrějo. 
Kaž Zeloty jo teke wón pomjenjował Herodesa Antipasa ako „lišku“ (Lk 13,32). 
Gójśe wót demonow wobsejźonych z garnisońskego města Gerasy (Mk 5,1-20) ironizěrujo romske militarne kněstwo: Pśedstajony demon, z łatyńskeju póžyconku za „legion“, napadujo swinjece stadło, kótarež se pón same wót samego zalajo. Žydam ako njecyste zwěrje płaśeca swinja jo była tegdy ako romske woprowańske zwěrje a znamje legiona znata. 

Mjazy wejsańskim wochudnjonym a wót romskego namócnego kněstwa pótrjefjonym ludom su byli messiańske wócakowanja daloko rozšyrjone. Až su słowa Jezusa a jogo statki wubuźili pla nich naźeje na jěsne změnjenje jich połoženja, wótbłyšćujo wjele tekstow z Nowego testamenta: ako chwalospiw Marije (Lk 1,46) a jusk putnikowarjow pśi Jezusowem pśichaźe do Jeruzalema (Mk 11,9). Togodla wuzwiguju wjele eksegetow indirektnu politisku dimensiju jogo statkowanja. 
Zazdaśim jo to było teke za Zelotow atraktiwne: Nejmjenjej jaden z prědnych wuknikow Jezusa, Syman Zelotes, jo jěsnjej k nim słušał. 

Winakšy ako Zeloty jo Jezus wołał teke „njecyste“ a wogramowane cłonikarje, kótarež su źěłali z Romarjami gromaźe, do swójogo naslědnistwa a jo z nimi gromaźe jědł, se wě, aby změnili jich zaźaržowanje napśeśiwo chudym (Lk 19,1-10).

Napśeśiwnje zelotiskej teologiji, kótarež su se myslili, až mógu Bóžy slědny sud na luźach drugeje wěry južo doprědka wześ, jo Jezus napominał swójich słucharjow winika lubowaś (Mt 5,38-48). Ako kritika na Zelotach płaśi teke Jezusowe słowo Mt 11,12 wót „namócnych, kótarež se Bóže kralestwo wunuzuju a se z namócu jogo zmócuju.“

Romski pjenjez z głowu kněžarja jo płaśeło Zelotam ako pśejźenje napśeśiwo bibliskemu zakazu wobrazow (Ex 20,4) a z tym ako pśicyna, Romej wótedanki njepłaśiś.
W dankowem pšašanju Jezusowych Jeruzalemskich njepśijaśelow (Mk 12,13-17) se pokazujo, až dej se Jezus ako Zelot dopokazaś. 
Jezusowe wótegrono se wuwinujo paslam: 

Ze zaśěgom Jezusa do tempelowego města krotko do Passah-swěźenja zachopiju se we wšyknych ewangelijach jogo stawizny śerpjenja. Wótběg wót popajźenja, pśesłuchowanja Jezusa w chromje wušego mjeršnika, pśepódaśe na Pilatusa, pśesłuchowanje pśez Pilatusa, šwikanje, wusměšowanje, wótkatowanje pśez romske wójaki a połoženje do rowa pśez Jozefa z Aritmeje se we wšyknych ewangelijach až na někotare detaile maka.

Pasionske rozpšawy su teke pśez zwenka bibliske znajobnosći pódprěte a płaśe togodla w modernem slěźenju ako historiske.

Jezus jo pó Mk (11,1-13) na wósole do města jěchał, witany wót putnikarjow ze stareju Passahliturgiju.
Z tym se zaspomnjejo na messiańsku profetiju w Sach 9,9-11: Tam jo se pśipowěźił bźezmócny Messias na wósole jěchajucy, kótaryž pśigronijo wšyknym ludam znicenje bronjow a z tym swětnych mócow.

Jeruzalemski tempel grajo w ewangelijach wažnu rolu. Južo ako góle jo Jezus tam dny dłujko pśebywał (Lk 2,42). Pó Mk 1,44 jo wón wugójenych pósłał k mjeršnikam, aby wóni jich wustrowjenje zwěsćili a jich zasej do towarišnosće pśiwzeli. 

Jogo wukładowanje thory njejo wopory direktnje wótpokazało, ale jo lubosći k blišemu pódrědowało (Mt 5,23).
Z tym až jo w templu wucył, jo toś ten ako Bóžy dom pśipóznał.

Ze zjawnym šwikowanim jo se zachopiła romska katowańska procedura (Mk 15,15-19). Toś te drěcowanje jo było pla Romarjow źěl kśicowanja a bu cesto z takeju wjelikeju brutalitu pśewjadło, až jo zasuźony južo docasnje na to wumrěł. 

Jezusa su nuźili swóju kśicu sam k městnoju wótkatowanja pśed murjami města njasć. Pó synoptiskich ewangelijach (Mk 15,21) bu jaden Žyd, kótaryž jo był ze swójimi synami hyšći lětźasetki prakśesćijanam znaty, nuzkany, jomu śěžu wótewzaś: „Šyman z Cyrenee“ z pódpółnocneje afrikańskeje eksiloweje wósady Kyrenaika. 

Kśicowanje jo było w romskem mócnaŕstwje nejsurowša wótkatowańska metoda, kótaraž jo se zwětšego nałožowała pśeśiwo zběžkarjam, wuběgnjonym njewólnikam a wobydlarjam bźez romskego bergaŕskego pšawa. Žydam jo wóna płaśeła ako zaklinanje pśez Bóga (Gal 3,13; Dtn 21,23). 
Mrěśe na kśicy jo mógało cełe dny traś. Pśedmarkiniska pasiońska rozpšawa njepomjenijo žedne detaile a pódajo jano, až bu Jezus „wokoło tśeśeje góźiny“ kśicowany a až jo„wokoło źewjeteje góźiny“ wumrěł. 

Pó Mt 27,46 a Mk 15,34 jo wuměrajucy Jezus wołał pó aramejsku słowa z psalma 22,2:

Se wóspjetujuce zaspomnjeśa na toś ten psalm, na spiw Bóžego celaźina a na psalm 35,19 staju Jezusa do rěda njepšawnje pśeslědowanych, wót namócy njepśijaśelow wobdatych a na spšawnosć Bóga apelěrujucych śerpjecych. 

Pó tom, až jo Jezus wumrěł, jo Pilatus Žydam dowólił Jezusa zakopaś. Pó Mk 15,46 jo dał „naglědany“ farizejaŕ Jozef z Arimatheje śěło hyšći na samskem wjacorje pó žydojskej wašni balsaměrowaś a do nowego skałowego rowa połožyś. Jezusowy row bu ze śěžkim kamjenjom zacynjony, ako jo to tegdy pla fromnych Žydow z wašnju było. Jano někotare žeńske z Galileje, kótarež su Jezusa až do jogo smjerśi pśewóźowali, su byli znanki toś togo (Mk 15,47).

Prakśesćijańske wěrowe wuznaśe zni (Apg 2,32): 

Toś ta wěra jo žrědło a wuchadnišćo prakśesćijańskego pósołstwa wót wujadnanja Boga ze swětom. 
Historiski pak njedajo se górjejstawanje a z tym zwězujuce nazgónjenja werificěrowaś.´




#Article 100: Kalawa (184 words)


Kalawa ( Calau) jo bramborske město we wokrejsu Górne Błota-Łužyca, kótarež słuša do serbskego sedleńskego ruma. Lažy něźi 130 km na krotke zajtšo wót Barlinja, něźi 90 km na pódpołnoc wót Drježdźan, na pódwjacor wót Chóśebuza a něźi 120 km na pódzajtšo wót Łipska, na krotki wjacor wót Błotow.

Mě Kalawa wótwóźujo se wót staroserbskego słowa kal, což tak wjele kaž tonidło abo kališćo wóznamjenijo. Město se pisnje 1279 prědny raz naspomnjejo. W Kalawje dawašo tegdy grod z mjenim Dunkelsburg a lažešo na dłujkem wjacorje města. Ale južo w 16. stolěśu był toś ten sylnje rozpadnjony. Źinsa se jano hyšći někótare zbytki něgajšnych murjow namakaju. Město lažešo pśi wikowanskem kśicowanišću, tak až se w srjejźowěku tam wěste derjeměśe wuwiwašo. W póznym srjejźowěku zachopijo se na póznjogotiskej halowej cerkwi twariś, kótaraž hyšći źinsa wobraz města wobkněžyjo.

Kalawa běšo južo ze 14. stolěśa wokrejsne město. To zalažešo pó wšym zdaśu na tegdejšym dominowacem góspodaŕskem połoženju města póromje drugim bliskim městam na pódpołdnjo wót Błotow. Teritorij wokrejsa pak se pśez stolěśe cesto změnješo. W měsće běšo serbšćina mimo nimšćiny wobchadna rěc až do prědneje połojcy 19. stolěśa.
 




#Article 101: Basni Handrija Zejlera (465 words)


Handrij Zejler jo pisał wjele serbskich basnjow. How su někotare kenž su wjelgin wažne za drogu wuwiśa lyrikarja.

Gaśiš rěku wob źeń a tež w nocy,

zdźaržaś njamogu ju žedne mocy,

skoro brjogi pśemožo,

skoro swoj puś poběgnjo.

Dlej tam rěku źaržyš zagaśonu,

z wětšej' mocu pozdźej rozgorjonu

wiźiš, kak kraj spowrośi,

pśedrě wšo a powodni.

To cas-gaśarje daś błazne wuknu,

kak jich gaśenja se jěsno puknu,

kenž wše mocy duchowe

w pytach zdźaržaś mysle se.

Zlosći śamnikow a zagrimanja,

stśělby, spěranja a wobaranja

stajiś, wrośiś njamogu

žednu mysl postupnu.

Cas a duch se njedatej juž' gaśiś,

jeju słowa, kazni deje płaśiś:

Swětło, pšawda, lichotnosć-

dobydnu a budu rosć!

Proca śamnikow a pominanje

nigdy njemějaštej žognowanje:

Maz to maz pśec' wostanjo,

balzam nigdy njebuźo! [1]

Słyńco, woła słynica

w chłodkowatem rogu.

Kak mam rosć a rozkwisßc ja,

kaž to kwěty mogu?

Pšawje maš, ow kwětulka,

sy tež k tomu stworjona!

A ty, ducho cłowjeski,

na com lažy tebje?

Njejsy kwětam k rownosći?

Groń, so žycyš sebje?

Ja śi słyšym zašumiś

a mě z głosom wotgroniś:

Lichotu, mě lichotu

město słyńca dajśo!

Pyta, komot, robotu

zrazom rozłamajśo!

Což jo z boga roźone,

byś dej teke lichotne! [2]

Lubka lelujo,

rědnje zakwitła!

Źowćo brune, brune wocko, seń se ku mnjo!

Moja lubosć sy a duša we mnjo.

Gaž śi njewiźim,

ja se potužym.

Źowćo brune, brune wocko, seń se ku mnjo!

Moja lubosć sy a duša we mnjo.

Rědnym janźelam,

tebje pśirownam.

Źowćo brune, brune wocko, seń se ku mnjo!

Moja lubosć sy a duša we mnjo.

Tešnosć zajšpiwam,

gaž śi wopoškam.

Źowćo brune, brune wocko, seń se ku mnjo!

Moja lubosć sy a duša we mnjo.

Mojo bogatstwo

twoja lubosć jo.

Źowćo brune, brune wocko, seń se ku mnjo!

Moja lubosć sy a duša we mnjo.

Skerjej wumrěś kśěł,

gaž śi njeby měł.

Źowćo brune, brune wocko, seń se ku mnjo!

Moja lubosć sy a duša we mnjo. [3]

Rědna Łužyca,

spšawna, pśijazna,

mojich serbskich woścow kraj,

mojich glucnych myslow raj,

swěte su mě twoje strony!

Bitwu bijachu,

twardu, zeleznu,

něga wośce serbojske

wojnske spěwy spěwy spěwaj'cy.

Chto mě zbada toś te spěwy?

Tužny syłojik

ma něnt Gromadnik,

sowa suta z Orašice,

ma tam swoje šćerbiny.

Wjele pomnitej wej gorje?

Boga Carnego

stare kralejstwo

wron něnt kradu wobsejźi;

stary mech se zeleni

na skale, kenž wołtaŕ běšo.

Luda dobrośi

njejsu zgodali

tam te stare godaki.

Serbam pśichod wonaki

cas něnt njepšašany wěšći.

Cas, ty pśiducy,

zakwiś radosny,

aby z klina twojogo

wjele mužow stanuło,

godnych nimjer wobspomnjeśa! [4]

[1] Handrij Zejler: Spěwaś njejsom zabył, Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn, 1974, S.51

[2] Handrij Zejler: Spěwaś njejsom zabył, Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn, 1974, S.40

[3] Handrij Zejler: Spěwaś njejsom zabył, Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn, 1974, S.13

[4] Handrij Zejler: Spěwaś njejsom zabył, Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn, 1974, S.11/12




#Article 102: Gladhouse (708 words)


Gladhouse jo kulturny centrum za młoźinu w Chóśebuzu ze 70000 woglědarjami wob lěto.

Pórucenje:

Gladhouse jo se specializěrowało na pórucenje za źiśi a młodostne. Tam dajo koncerty, filmy, źiwadłowe graśa, swěźenje, źěłarnje, wustajeńce a presentacije wuměłstwa. Móžoš jano se gniliś abo aktiwny byś a se zmakaś luźi, napisaś tšojenja, producěrowaś a pokazaś swójski film. Dajo teke pšawidłowne zarědowanja z póstajonymi temami ako Rockwettbewerb, filmowy festiwal, Rainbowparty, School’s out, Spassparty a Record Release.

Wobłuki:

Gladhouse Cottbus wobstoj ze styrich wobłukow: 

Zastupne pjenjeze

Zastup Gladhousa jo płaśiny. Kino płaśi 3,50€; za študańcow, wuknikow a wuknjeńcow se dajo póniženje a wóni muse jano 2,40€ płaśiś. Koncerty a druge zarědowanja su teke płaśizne, ale zastupne pjenjeze wariěruju.

Muzika a koncerty

Gladhouse jo wótcynjone za wšykne žanry, kreatiwny a eksperimenty. Lokalne, regionalne, nationalne a internationalne kupki a wuměłce mógu how wustupiś. Srjejź septembra se wotmějo „Rockwettbewerb“ - možnosći za młode muzikarje pśed wjelikim publikumom muziku prezentěrowaś a myta dobywaś.

W Gladhousu dajo wšakorake možnosći literaturu nazgóniś. Se wótmějo cytanja z młoźinorelewantymi temami, wuběźowanja literatury za źiśi a młodostne mjazy 8 a 27 lětami, kenž móžo basńi a tšojenja zapódaś, což mógu ako knigły se wudawaś. We źěłarni literatury (Literaturwerkstatt) nawuknu źiśi a młodostne, kak se pišu zajmne tšojenja.

Wuměłstwo a fotografija

Młode wuměłce mógu źełaś we wuměłskich žanrach ako mólowanje, kreslenje, grafika a fotografija tam 6 až do 8 tyźenjow dłujko ako ´´Glad-House-Art´´ prezentěrowaś.

Financěrowanje

Gladhouse jo zawod města Chóśebuza a financielna pomoc dostanjo wót Ministarstwa za wědomnosć, slěźenje a kulturu kraja Bramborska, města Chóśebuza, regionalnych pśedewześow a byrgarjow.

Gladhouse lažy w Chóśebuzu blisko měsćańskego centruma na drogu młoźiny 16 a jo togodla derje pśistupiś z busom a eletriskeju.

Obenkino jo se w septembrje 1990 založyło. Program wopśimjejo dokumentarne a grajne filmy. Šula a kino zmóžnijotej pórucenja k pódpěrje cuzeje rěcy. Filmy wó pśijaśelstwje, familiji, lubošći, wobswěśe abo cuzej kulturje su se pokazali. Pó filmje stoje cesto režisery abo grajarje k dispoziciji za rozgrono. Teke zarědowanja wo źiśecej a młoźinskej kriminalnosći, znjewužywanju, pšaworadikalismje, namócy, wójnje, wuběganju, drogach, zadrogowanjach a tak dalej su pokazali. K zarědowanjam licy „filmowe jawišćo“ (Filmbühne) , „Jazz a kino“ (JazzCinema) abo „Film a knigły“ (Film und Buch).
Pśidatnje se wobźělijo kino na nadregionalnych projektach, kaž „Lernort Kino“, „Cinefete“, „Filmernst – Die Schule im Kino“ a „To go to the pictures“. 

Filmowe jawišćo

Filmowe jawišćo jo zarědownje statnego źiwadła w Chóśebuzu a „Obenkina“. Wono se wótměwajo stwórtk jaden raz w mjasecu. Pón nastajiju dramaturgi a sobuźěłaśerje kina publikuma za naslědny film.

Jazz a kino

Pón móžoš wjele koncertow a filmow wo jazzu dožywiś. 

Šula a kino

Projekty „Obenkina“ su daloko segajuce. Na pśikład se wobźělijo kina na „Lernort Kino“. Projekt jo iniciatiwa zwězkoweje centrale za politiske kubłanje. Teke „Cinefete“ jo projekt „Obenkina“. Zarědowanje jo francojski filmowy festiwal a jo nastał w zgromaduźěłanju z institutom „Francais“. „Filmernst – Die Schule im Kino“ jo zgromadna produkcija krajnego instituta za šulu a medije w Bramborskej a filmowego zwězka Bramborskeje. „To go to the pictures“ jo specielny tyźeń z aktualnymi britiskimi filmami. Filmy su w originalnej wersiji z nimskimi pódtitelami a słuže k pódpěrje cuzorěcneje wucby.

Nejwažnejše partnarje „Obenkina“ su zwězk komunalnego filmowego źěła, filmowy zwězk Bramborskeje, šule a źiśownje Chóśebuza, Caritas, „Amnesty International“, kulturne institucije Chóśebuza, konserwatorium, měsćańska a regionalna knigłownja,  žeńskecy centrum, zwězki za wobswět, cerkwje, towaristwo za młoźinsku pomoc w Chóśebuzu, zastojnstwa Chóśebuza a wjele drugich pomagarjow a pomagarkow a pódpěrarjow a pódpěrarkow.

Kulturna źěłarnja P12 jo projekt wot Gladhouse a ma styri party. Tam jo kreatiwita wosebnje spěchujo.

Wobłuki su: 

Śěžyšćo wot literariskeje źěłarnje jo kreatiwne pisanje a kreatiwny wobchad z tekstami za źiśi a młodnoste z wosym lětami.Tyźeński abo kuźde dwa tyźenja dawa kupcyne źěło w źěłowych kupkach, wšakorake a induwidualne wobradowanja.

Śěžyšćo wot medijoweje źěłarnje su źěłowe porucenja w wobłuku medija (telewizija, casnik, wideo a tak dalje), ned kreatiwny a zaijmny w wobłuku film a zuk.

Pśigranjańske  partnarje su:

P12: 						Ines Goebelowa,

medija źełarnja a źěłowe gromadki: 		Heino Neumann.

Slow jo kjarcma wot Gladhouse a jo zmakanišćo za młoźinu a luźe z zajmom na kulturu. Jo podla koncertnego zala a ma baru, blida z stołami a pśeměrnu  wuměłsku tworba po sćenje. Gosći moku tam dermo blidowy tenis graś, musika słuchaś, se rozgranjaś a piś (dajo bitowanje na wšako piśa). W lěśu dajo teke lětnu zagrodu z wjelike šachowa delka. Slow jo wjacor zwětšego wot zeger dwaźasćich wotcynjony.




#Article 103: Myšyn (532 words)


Myšyn ( Müschen) jo mała gmejna na pódzajtšu Bramborskeje a lažy něźi 15 kilometrow wót Chóśebuza. Taka wjas słuša k amtoju Bórkowy a wót lěta 2001 jo teke wejsny źěl Bórkow. Myšyn zabjerjo 465 hektarow.

Myšyn lažy w centrumje Górnych Błotow. Wón jo źěl Bórkow, kótarež maju płoninu wót 35 kwadratnych kilometrow a su nejwětša gmejna w Nimskej.

Myšyn jo prědny raz naspomnjeł w lěśe 1412 ako „Mieschen“. Ale wóznam takego pomjenjenja hyšći njejo znaty. Pśi i takem dokumenśe se jadna wó dokłaźe pśedankow gola, wót Chóśebuza na Wjerbno. W lěśe 1850 młynikaŕ Kerstan jo twarił młyn. Wót lěta 1890 familija Paulick wobsejźi młyn. Až do 1945 wjele zemjańskich luźi su bydlili w Myšynje.

Až do 1924 wognjowa wobora wót Myšyna jo słušała k zwězkoju někotarych wognjowych woborow. Ale na 13. decemberje 1924 jo se załožyła dobrowólna wognjowa wobora a jo měła južo 44 cłonkow, kótarež su wojowali pod gronidłom: k cesć Boga, sobucłowjek na pomoc. 1925 wognjowa wobora kupujo sebje nowe wugótowanje. Psinosk za cłonkow jo był 50 pjenježkow a woni su teke pjenjeze płaśili, gaž woni su se pśejli pśeśiwo póstajonym pšawidłam. Pśi tzych padach a pśestupach cłonk jo se wuzamknuł. Na 12. septemberje 1926 jo był prědny lětoski swěźeń, ale take zarědowanje jo było jano za cłonkow a za kameradow wót Bórkow a Wjerbna. Taki swěźeń bywa tradiciju w Myšynje.

W lěśe 1933 jo twarske źěło se zachopiło za sykarnju. Na 24. juniju zwiganje takej twari a na 17. septemberje cłonki su mógali wuswěśenje swěśiś. Na takem dnju jo był w Myšynje wjeliki swěźeń z pśeśěgom, swěźeńskim nagronom wot župana Kals a myšyńske luźi teke su reju organizěrowali k takej goźbje. Twarjenje sykarnje jo kóštował 4450 mocnarstwowych markow.

Ale na 18. měrcu 1934 stej myšyńska a wjerbańska wognjowa wobora se rozpušćowałej na zakłaźe nacionalsocialistow. Na samskem dnju jo zastojnstwowa wognjowa wobora se załožyła. Pśi tom wjerbańske wognjowe woborniki su twarili prědny gaseński śěg a Myšyńske kamerady su twarili drugi gaseński śěg. Kuždy cłonk jo dostał nowu uniformu a pśinosk cłonkow jo był nižej. Na 13. decemberje 1934 Myšyńske cłonki su swěśili źaseślětne wobstaśe wognjoweje wobory z reju.

Sportowe towaristwo Myšyn–Bobow jo se załožyło w lěśe 1948. Wóno ma 123 cłonkow. W prědnem mustwje grajo 18 grajaŕjow a w drugem mustwje grajo 21 grajaŕ. Towaristwo ma teke žeńskece mustwo a źiśi mógu teke treněrowaś. Pśedsedaŕ towaristwa jo Siegbert Budischin a swój zastupnik se groni Oliver Bramer.

K zachopjeńkoju kuždego lěta se womějo woklapnicu. Na takej zgromaźinje šołta abo šołtowka zespominajo pśechadany lěto. To znani, až wón abo wona wugódnijo, chtož se wumrěł, kak wjele luźi su pśeśěgnuli a lěc źiśi su se naroźili.

Druga tradicija Myšynje jo Zapust a camprowanje w februarje abo měrcu. Wóženjone luźi campruju a jaden kóńc tyźenja pózdźej woni śěgnu pśez wjas w drastwje. Młoźina Myšyna swěśe Zapust na drugem kóńcu tyźenja ako wóženjone luźi. Ale młode luźi camprujo a swěśe Zapust na samkem końcu tyźenja. Na wjacorje se wótmějo reju w góźbje za luźi wót Myšyna a drugich jsow.

Na prědnem kóncu tyźenja w awgusće jo wejsny swěźeń. W ramiku takego zarědowanja se wótmějo na sobotu turněr za balokopanje, reja na wjacorje a na njeźelu jo luštne program, kótaryž jo se organizěrujo zwětšego wot młoźiny.




#Article 104: Krabat (266 words)


Krabat jo serbska powěsć a něga jo se jej groniło “Stary kněz z Wjelikich Zdźarow.”
Powěsć z rodom jo wót kóńca 17. stolěśa až do zachopjeńka 18. stolěśa. 
Krabat jo serbski pšosaŕ, kenž se zabłuźi w gόli a wótkšyjo carny młyn pla Carnego Chołmca. Tam mejstaŕ młyna pśiwitach Krabata a wόn pomagach w młynje. Krabat pόznach malsnje, až jogo mejstaŕ jo guslowaŕ, kenž stoj w zwězku ze cartom. Kšajźu wόn cytach knigły mejstarja a stakim  wordowach pśemocny ako mejstaŕ. Ale druge wuknjeńce pśeraźichu Krabata a mejstaŕ běch wjelgin gniwny. 
Pomsć mejstarja jano móžo swojska maś zajźowaś, z tym, až wόna dopokazujo, až wόna lubujo Krabata. Maś dej Krabata srjejź drugich wuknjeńcow pόznaś. Ale mejstaŕ jo pśeměnił wšykne do wronow. Krabat wuběga domoj a wόnej wujadnajotej znamje, až maś pόznajo jeje syna. Stakim Krabat běch lichotny, ale mejstaŕ zgónich wό wobšuźe a wupominach Krabata k dueloju, kόtaryž Krabat dobych.
Pόzdźej Krabat wužyjo swόju mόc k guslowanju, z tym, až wόn zajźujo zabijanje  Auwgusta Mócnego. Mimo togo Krabat pomagach wejsańskemu ludoju, dokulaž wόn guslowach zemje płodne a bagna suche. 
Hyšći źinsa Krabat šćita wejsański lud we Łužycach.

W lěśe 1683 sakski wjerch Jan Jurij III. jo sobu pśinjasł chorwatskogo rejtarja Johannesa Schadowitza. Wjerch jo slědk pśijeł wót wojowanja pśeśiwo Turkojskej a jo darił J. Schadowitzeju we Worjejcach kubło jsy Wulke Zdźary, dokulaž wόn jo wumóžył Awgusta Mócnego wót Turkojskego popajźeństwa.  
Johannes Schadowitz jo zemrěł w lěśe 1704 we Wulkich Zdźarach a jo był zakopany w měsće Kulowje. 
Dla swójogo póchada, wuglědanja a komiskeje družyny, luźe su myslili, až wón jo był guslowaŕ a su mjenili jogo Krabat.




#Article 105: Snooker (1144 words)


Snooker jo billardowa sportowa družyna, kenž jo nastała w 19. stolěśu w Indiskej. Cil graśa jo z pomocu jadnogo queue (kija) a jadnogo grajnego bala 15 cerwjenych balow a šesć barwojtych balow wót snookerowego blida do kapsow zapušćiś.

Billard jo se prědny raz grał w 16. stolěśu. W toś tom casu jo jano sport za zamóžne luźe był. Blida njejsu měli bandy a tak bala su padali, gaž njejsu korektnje do źěrow starcyli, na zemju. A teke bala su hyšći byli wót słonoweje kósći.

W 19. stolěśu graśe jo zachopiło byś wjelgin popularne pśi britiskej armeji w Indiskej, kenž jo to grała w casach monsuna. Tegdy jo nastał źinsajšny English Billards, w kótaremž dajo jano tśi objektowe bala a kuždy grajaŕ ma swójske grajne balo. English Billards su se dalej wuwili do Life Pool a Pyramid Pool. W Life Pool maš někotare barwojte bala, kenž wužyjoš ako grajne a objektowe bala. Pyramid Pool grajoš z 15 cerwjenych balow, kenž su natwarjone w “pyramiźe”, a grajnym balom. Teke blida pón su byli wjele lěpše, něnto su měli bandy a pšawe kapse.

Stej se kombiněrowałej Life Pool a Pyramid Pool, tak až jo nastał Black Pool. Take graśe jo było ako Pyramid Pool jano z carnym (engelski “black”) balom, což jo cyniło móžne, wěcej dypkow dostaś. 1875 engelski oficěr Sir Neville Francis Fitzgerald Chamberlain jo rozsuźił, až teke druge barwojte bala deje za graśe wužyte byś. Pón jo pśisamem ako źinsajšny snooker było, jano módre a brune balo stej felowałej. Wónej stej akle 1919 oficielnje do graśa dodanej byłej.

Swójo mě jo snooker dostał wót slangowego engelskego słowa za kadeta w prědnem lěśe. Groni se, až mě jo nastało, gaž jo Chamberlain něga někomu gronił, až jo špatnje, kaž snooker, grał.

Prědne oficialne zasady su se pisali 1882 w Ootacamunźe.

John Roberts, britiski billardowy champion, jo 1885 w Indiskej Chamberlaina zmakał a pón snooker do Engelskeje pśinjasł.
Jo pitśku casa trało, až prědne turněry su se organizěrowali. 1916 jo było prědne amaterske swětowe mejstarstwo a Joe Davis jo pomagał zarědowaś prědne profesionelne swětowe mejstarstwo w lěśe 1927. Dobywaŕ jo teke Davis był, kenž jo myto wót 6,10 £ domoj wzeł. Niwow njejo w takich casach wjelgin wusoki był, nejwětšy break jo 60 dypkow měł. Prědny cas Joe Davis jo sport dominěrował a jo dobył wšykne swětowe mejstarstwa až do 1946. Wón jo teke prědny był, kenž dosegnuł maximum break. W pěśźasetych a šesćźasetych lětach popularnosć sporta jo spadnuła a togodla njejo dało swětowe mejstarstwa w lětach 1958 až do 1963. 

Wumóžaŕ jo telewizija była. Ako jo barwojta telewizija jo pśišła, redaktory wót BBC su pytali nowu sportowu družynu, kenž w barwojtych wobrazach derje wuglěda, a su wzeli snooker. Za to su 1969 nowy turněr zwónoźeli z mjenim Pot Black. Pón jo popularnosć stupiła. Wažne jo teke było prědne wusćełanje swětowego mejstarstwa 1973, což jo sport hyšći popularnjejšy cyniło. Swětowa poziciska lisćina dajo wót 1976 a 1977 jo swětowe mejstarstwo prědny raz w Crucible Theatre w Sheffielźe było, źož jo hyšći źinsa kužde lěto. Nowa generacija snookerowych grajarjow, wósebnje Steve Davis, jo pomagała sportoju tak wuspěšny byś. Wjeršk popularnosći jo było finale swětowego mejstarstwa 1985 mjazy Steve Davisom a Dennis Taylerom, kenž su glědali 18,5 milionow pśiglědarjow, což jo až do źinsa nejwuša kwota sportowego wusćełanja w engelskej telewiziji.

Źinsa sport jo z pomocu grajarjow ako Stephen Hendry hyšći wěcej wjelgin popularny, něnto teke w cełem swěśe, wósebnje w Chinskej, ale teke w Nimskej a we Łužycy wjele luźi lubujo snooker.

Snooker jo grany na snookerowem bliźe, kenž jo 3569 mm dłujke, 1778 mm šyroke a 851 až do 876 mm wusoke. Blido ma šesć kapsow, styri w rogach a dwě w srjejźi dłujkeju bandowu. Dajo baulk linija 737 mm wót dołojcneje bandy a w srjejźi baulk linije jo “D”. Dajo spot abo carny spot za carne balo, pyramidowy spot za pinkowe balo a centralne spot za módre balo. Teke roga a srjejź wót D su spoty za brune, zelene a žołte balo. Nad pyramidowym spotom su cerwjene bala ako pyramida natwarjone.

W snookerje grajotej pśecej dwa grajarja abo dwa teama jaden pśeśiwo drugemu. Jaden zachopijo ze swójom queue grajne (běłe) balo wót D graś. Ako prědny grajaŕ musy pśecej cerwjene balo wześ, gaž cerwjene balo w jadnej kapsy doskócyjo, dostanjo jaden dypk a smějo dalej cyniś. Pón musy na kuždy pad barwojte (njecerwjene) balo graś, ale barwa musy teke nominěrowana byś, to groni, až grajaŕ ma sudnikoju barwu pomjeniś pśed starkom (gaž njejo widobne). Barwy maju rozdźělne gódnoty:

Barwy pśidu tak dłujko až hyšći cerwjene su na bliźe pśecej zasej na swóje spoty. Gaž slědna cerwjena jo źěrkowana, musy grajaŕ hyšći jadnu lichu barwu graś a pón pśiźo kóńcne graśe na barwy. Tam ma grajaŕ wšykne barwy źěrkowaś ale wót nejmjeńšeje (žołta) až do nejwětšeje (carna).

Grajaŕ tak dłujko dypki zběra, kaž bala źěrkujo bźez foulow. Taka faza, kenž grajaŕ jo pśi bliźe, ma mě “break”. Nejwětšy móžny break jo 147 dypkow a znaty ako “maximum break”. To jo wjelgin rědke. Gaž break ma 100 abo wěcej dypkow, powědamy wót “century breaka” a za kuždego grajarja dajo lisćina z wšyknymi century breakami. 

Jaden frame ma kóńc, gaž wšykne objektowe bala su w kapsach a jaden wót grajarjowu ma wěcej dypkow. Pón taki jo frame dobył. Gaž matej wobej samsku licbu dypkow (wjelgin rědke), grajotej “respotted black” (engelski za: zasej na spot scynjone carne). Pón carne balo jo zasej na spośe a grajarja zachopijotej wót D wopytaś carne balo źěrkowaś. Ten, kenž to docyni, dobywa frame. Grajaŕ ma teke móžnosć frame wóstajiś, gaž njamóžo bźez foulow pśeśiwnika dobyś. Takej situaciji se groni w snookerowem sporśe “snooker trjebaś”. Jaden snooker jo pón, gaž njedajo korektne balo, kenž móžoš połnje trjefiś, dokulaž druge balo lažy mjazy takima. Cesto jo w snookerje notne drugego snookerowaś, to groni snookery konstruěrowaś a tak fouly wunuźiś, což k tomu wjeźo, až grajaŕ ma wěcej dypkow a tak zasej móžnosć dobyś.
Jaden foul jo, gaž:

Za foul dostanjo pśeśiwnik tak wjele dypkow, kaž nejwuše balo, kenž jo inwolwěrowane było, ma, ale nanejmjenjej styri dypki.

Snooker graju normalnje w někotarych “sessionach”. Normalny session ma wósym frame a jadnu pśestawku pó stwórtem frame z mjenim “midsession interval”. Dłujke matche, ako w swětowem mejstarstwje, mógu měś tśi abo styri sessiony a traju někotare dny.

Dajo wjele wěcej pšawidłow, kenž how njejsu zapśimjone. Za kompletne zasady (w nimskej rěcy) pšosym glědajśo na 

W snookerje dajo dwě formje turněrow. Turněry poziciskeje lisćiny a turněry z pśepšosenim.
W turněrach poziciskeje lisćiny mógu grajarje dypki za pozicisku lisćinu zběraś. To su aktualnje:

Turněry z pśepšosenim su jano za take grajarje, kenž su pśepšosone (cesto wótwisne wót městna w poziciskej lisćinje). Nejwažnjejšy pśikład jo Masters. Ale jo teke raz German Open w Fürth był.

How jano jadna lisćina z prědnymi 16 grajarjami poziciskeje lisćiny [staw maj 2011] (take 16 njemuse se kwalificěrowaś za turněry poziciskeje lisćiny):

Aktualny swětowy mejstaŕ jo John Higgins.




#Article 106: Carl Blechen (434 words)


Carl Blechen (* 29. julija 1798 w Chóśebuzu † 23. julija 1840 w Barlinju) licy k nejwažnejšym wuměłcam 19. stolěśa. W wuměłskej źěłabnosći won jo wjeleraku twórbu stwórił, kenž jo se mjazy romantiku a realizmom wuwiła. Wón jo se do pśirody kradu zaprěł.

Carl Eduard Ferdinand Heinrich Blechen jo na 29. juliju 1798 na Lukojskej gasy (źinsa barlinska droga) w Chóśebuzu se naroźonił. Jogo nan jo był zastojnik za danki a jogo maś Johanna Christiana, roz. Happatz jo była źowka serbskego šlodarja.
 
Wót 1805 až do 1815 Carl Blechen jo chójźił na lyceum na Wušej cerkwi. Tam wón jo prědne góźiny w kreslenju dostał, dokulaž mólaŕ Christian Gottlieb Lemmrich jo był wucaŕ Blechena. Dokulaž starjejšej Carla njejstej wjele pjenjezow měłej, wón jo musał wuwucenje ako bankowy pśekupc cyniś w Barlinju, kenž Blechen jo wuwuknuł 1819. Pótom wón jo dobrowólnje za wójaŕsku słužbu pśizjawił. Pó lěśe wón jo źěłał w bance. W swójom wólnem casu Blechen jo se zaběrał z mólowanim. W lěśe 1822 Blechen jo złožował pówołanje w bance a z tym wěstu eksistencu a jo zachopił z studiumom na „Akademie der Künste Berlin“.
 

W lěśe 1827 jo Blechen se wupowěźeł, dokulaž wón jo měł zwadu z sławneju spiwaŕku Henriette Sonntag. Wót togo casa Carl Blechen jo źěłał ako licho źěłajucy wuměłc. 

W lěśu 1828 wón jo drogował na Pódzajtšne mórjo. W septemberje wón jo w pśewóźowanju Leopolda Schlössera drogowanje do Italskeje cynił. Nejwažnejše města su Rom, Neapel, Florence a amalfiski pśibrjog. Blechen jo lubował krajiny a wón jo wuwił nowu mólowarsku wašnju, ale ten stil  njejo był k rozměśeju za rowniki, dokulaž Blechen jo se orientěrował za realizmom a jogo twórby njewótpowěduju romantiskemu stiloju. 

Na 20. 11. 1829 wón jo zasej do Barlinja pśišeł. 

 

Ten slědny citat pokazujo zboka - napśeśiwnu poziciju w našocasnem towarinosću Blechena.
Carl Blechen pśisłušał ku starjej kupce wuměłcow, kenž maju katastrofa napoleanskego casa ako góle abo młodnosćow nazgoniś.
Duchne žywjenje w pódzajtšnem bramborskem měsće jo było pokorne. Chóśebuz njejo měł grandiosiske twarjenje a krajna njejo była wjelgin wjeleraka. Togodla njestej se pla inteligentnego Blechena lubosć k domowni a patriotizm se wuwiłej.

Dokulaž Blechen njejo wažył swóju domownju, wón jo pilgerował do Italskeje aby dobył wumełske zaśišće. Blechen jo pytał pó dopokazach duchnego pozbuźenja, momentowych wobrazach gluki abo póžedanju pó gluce a wjaselu.

Cas, w kótaremž Blechen jo źěłał ako wuměłc jo wobpśimjeł lěbda 15 lět.

Našocasna wuměłstwowa kritika jo póznała wóla Blechena ku wuměłstwowej napšadnosći a procowanje až Blechen jo něco wósebnego, su gódnośili charakter Blechena. Ale doprědkarski charakter jich wobswětow jo powšykny wótpokazał. Chudoba a tšuśe, njezgož casa a njerozměśe swójich ranikow su zanicyli jogo radosć žywjenja.




#Article 107: Maśica Serbska (762 words)


Maśica Serbska jo wědomnostne a kulturne serbske towaristwo, kótarež jo myslone za źěło w cełej Łužycy. 

Južo w 18. stolěśu jo dało procowanja za wuchowanje a zběranje serbskich pismow na pśikład wót J. B. Rezaka (prjatkaŕ we serbskej cerkwi w Chóśebuzu) a fararja Petra Poniche z Budyšyna. Wobstatki su se pśepówdali studentskemu zjadnośenjeju „Sorabia”. Te su se znicyli pśez drugu swětowu wójnu. Něźi wót 1920 ako 1929 jo eksistěrowało „Wendenarchiv” ze sedłom w Budyšynje. To jo było pótajmny archiw ze statnym zběranim pókładow wót dokumentow a žrědłow wó Serbach. Pokład eksistěrujo hyšći źinsa.

Dolnoserbske wótźělenje jo se załožowało 1880 w Chóśebuzu ze sedłom w Chóśebuzu dla póstarka wót pólskego pšawiznika A. Parczewskego ze zgromadnym źěłom wót Heinricha Jordana (wucabnik w Popojcach) a Kita Šwjele (wucabnik a kantor w Skjarbošcu). 

Prědny pśedsedaŕ Maśice Serbskeje jo był Jan Bjedrich Tešnaŕ (1829-1898). Cłonki slěźe wó rěcywěźe, literariskich stawiznach, ludowěźe a demografiji Serbow. Maśica Serbska jo pśedstajała organizatoriski centrum za dolnoserbskich Serbow, kótarež su wobgrozyju wót germanizaciji a wutamanja. Teke cłonki su pódpěrali studěrujucych Serbow a su zběrali zawóstanki cłonkow zjadnośenja ako kulturne pokłady.

W lěśe 1880 jo wudała Maśica Serbska prědnu Serbsku Pratyju a wót 1880 až do 1925 58 knigłow a casopisow. Wjeliki wuznam jo měł casopis „Bramborski Casnik”. Wusokosć cełkownego nakłada jo wucyniła někak 70.000 eksemplarow.  

W załožeńskich lětach jo měła Maśica Serbska 191 cłonkow (150 Dolnołužycanarjow, 41 Górnołužycanarjow). 1905 towaristwo jo měło južo 206 cłonki (165 Dolnołužycanarjow, 41 Górnołužycanarjow). Socialne zestajenje cłonkow Maśice Serbskeje (108 burow, 6 rucnikarjow, 5 gmejnskich zastupnikow a 3 samostatne luźe) pokazujo, až wěcej luźi jo było luźe z burskeje warsty a rozjasnijo procowanje burow na organizatoriske zjadnośenje, dokulaž njejo dało specialne serbske burske zjadnośenje w dolnoserbskej Łužycy.

W lěśe 1904 filologiske wótźělenje Maśice Serbskeje jo se załožowało wót Heinricha Jordana. Pśedsedaŕ jo był Kito Šwjela. Cłonki su se zmakali kuždy mjasec a su wobradowali wšykno, co jo pótrjefiło serbsku rěc. Nadawk na zachopjeńku jo był slěźenje a pótom cłonki wótźělenja su dejali wědu wó serbskich stawiznach a kulturach do luda wunjasć. Togodla jo organizěrowała Maśica Serbska zarědowanje ze serbskeju muziku a poeziju a źiwadłowymi graśami a wšakimi pśednoskami w serbskich jsach a městach. Tak serbske narodne cuśe jo se pósrědniło, luźe su se rozwjaselili a su se powucyli. Prědny wustup jo był na 29. septemberje 1905 w Chóśebuzu z wjelikim serbskim koncertom pśi  góźbje slobranego jubileuma Maśice Serbskeje. Šwjela jo wustup pśigótował. Wón jo cesćił wšyknych cłonkow, kenž su pśisłušali Maśicy wót zachopjeńka.

Pśez darow wót serbskich staśanow a wukrajnych pśijaśelow jo se natwarił Serbski Dom w Budyšynje. 1904 jo był swěźeń wuswěśenja. Serbski Dom jo słužył ako muzeum, archiw, biblioteka a galerija. Maśica Serbska jo wužyła Serbski Dom, na pśikład cłonki su tam wugótowali swěźenje.

W casu fašizma w Nimskej wót 1933 až do 1945 nacionalsocialisty su zakazali 1937 wšykne zjawne aktiwnosći Maśice Serbskeje. 1941 jo se zamóženje zebrało a towaristwo jo musało se rozpušćiś. Biblioteka w ludowej bance w Chóśebuzu jo se schowała w Depsku. Ale nacije su serbsku biblioteku w lěśe 1943 wuslěźili a znicyli. Serbski dom w Budyšynje jo se znicył cełycki 1945 pśi wójowanjach.

Pó wojnje jo Maśica Serbska statkowanje na fachowem pólu rěcywědy a stawiznow pókšacowała. Na wukazowanje sowjetskeje wušyny w Nimskej demokratiskej republice Maśica Serbska jo musała samostatnosć spušćiś a Domowinje pśistupiś. 

Pó politiskem zawrośenju 1990 cłonki su wopytali towaristwo zasej wótžywiś. 1993 jo se Maśica Serbska nowo załožyła w Dolnej Łužycy. Prědny pśedsedaŕ jo był Měto Pernak z Barlinja až do lěta 2006. Statut wót 1993 póstajijo, až Maśica Serbska jo dolnoserbske wótźělenje Maśice Serbskeje. 

Pśi góźbje „850 lět Chośebuz” jo Maśica Serbska kolokwium z temu „To serbske w Chośebuzu-něga a źinsa” a ze zgromadnym źěłom z Bramborskeju uniwersitu a Dolnoserbskim gymnaziumom forum k aktualnym problemam serbskego žywjenja w Dolnej Łužycy pśiwjadła.      

Pśedsedaŕ Maśice Serbskeje za lěta 2008-2010 jo dr. Pětš Šurman, won jo historikaŕ ze Serbskego instituta. W pśedsedarstwje jo teke Antje Kellowa, ceptarka Dolnoserbskego gymnaziuma. 

Cłonki Maśice Serbskeje gronje, až nejwažnjejšy nadawk towaristwa jo zběraś, rozšyrjaś a dalej daś wědu wó Serbach a jich stawiznach, rěcy a kulturje. Dalšne nadawki su w interneśe w dolnoserbskej rěcy wó Maśicem towaristwje informěrowaś, źěło Dolnoserbskeje rěcneje komisije aktiwěrowaś a wabiś nowych, wósebnje młodych cłonkow. Maśica Serbska organizěrujo restawrěrowanje pomnikow a planujo nowe pomniki wó serbskich kulturnych stawiznach. Na pśikład ma Tšupc něnto pomnik za Mollerusa a Kórjeń pomnik za Fabriciusa. Teke w Chóśebuzu, źož jo była Serbska ludowa banka, jo spomnjeńska tofla něnto.  

Teke Maśica Serbska ma kontakty z towaristwami ako Matica Slezská, Matica moravská, Matice Slovenska, Matice Srpska a z nimskimi organizacijami.  

Aktualna licba cłonkow Maśice Serbskeje jo 22.                




#Article 108: Manfred Starosta (1065 words)


Manfred Starosta (* 20. junija 1941 w Janšojcach) jo dolnoserbski rěcywědnik, słownikaŕ a pśełožowaŕ. Jogo nejwažnjejše źěła su dolnoserbska wucbnica Niedersorbisch – schnell und intensiv, Dolnoserbsko-nimski słownik (tak pomjenjony Starosta) a běgajucy projekt Nimsko–dolnoserbski słownik (DNW). Až do źinsa Starosta se zasajźijo za zachowanje a wuwiśe dolnoserbskeje rěcy a jo jaden ze slědnych, kótarež su zamóžne za twórjenje dopołnej leksikografiji w dolnoserbskej rěcy. 

W lěśe 2000 jo Manfred Starosta myto Domowiny dostał. W 2001 jo dostał Myto Ćišinskego za za jogo rěcywědne a rěcspěchujuce statkowanje. 

Manfred Starosta jo se naroźił na 20. junija 1941 w Janšojcach. Dokulaž jogo nan jo padnuł we wójnje pśeśiwo Rusojskej južo pśed jogo naroźenim, Starosta jo wótrosł pśi staryma starjejšyma. Tam wón jo musał nejpjerwjej nimski powědaś, ale weto wón jo słuchał dolnoserbsku rěc wót swójeju stareju starjejšeju. Tak jo měł prědny kontakt ze serbskeju rěcu, až wón jo mógał něga raz małe sady w dolnoserbskej rěcy powědaś. Pópšawna pśicyna za zachopjeńk aktiwnego trjebanja serbskeje rěcy jo akle była stara žeńska, kótaruž Starosta jo zmakał. Wóna njejo mógała powědaś nimski a to jo było prědny raz, až wón jo musał wugroniś na serbski. Z tym rěcna zamóžnosć Starosty jo se wuwiła a wón jo nawuknuł nałožyś rěc, kótaruž won jo jano znał wót słuchanja. 

Wót 1948 až do 1956 Starosta jo woglědał do zagrodneje šule w Janšojcach. Tam jo měł na zachopjeńku wjele problemow z pšaweju nimskeju rěcu a gramatiku. Cesto wón jo rozměšał wobej rěcy w jadnej saźe a jo było wjelgin śěžko se wótwucyś rěcne zmólki. Až do źinsa wón mysli w dwěma rěcoma. Wót 1956 až do 1960 Starosta jo był na Dolnoserbskej wušej šuli w Chóśebuzu, kótaraž jo źinsa Dolnoserbski gymnazium. W šuli Starosta nejpjerwjej njejo měł ambicijow za slawistiku, ale pśez zajm za ludowědu wón jo zachopił studium slawistiki w lěśe 1960 na uniwersiśe w Lipsku a jo pśistajił ned pótom pśidatny studium ludowědy a sociologije, kótaryž Starosta jo absolwěrował na uniwersiśe Poznań w Pólskej wót 1965 až do 1966. Swój studium Starosta jo dokóńcył ako diplomowy slawistikaŕ, ale južo wob studiumje – w lěśe 1964 – wón jo se ženił žeńsku z Litawskeje a góle jo se naroźiło. Tak Starosta jo pśišeł nejpjerwjej do sedymnasteje wušeje šule ako wucabnik za rušćinu wót 1966 až do 1968. Normalnje wón njejo směł wuwucowaś, dokulaž njejo cynił studium pedagogiki, ale jo był njamaš wucabnikow za rušćinu. Starosta jo měł tencas móžnosć za dorowanje felowanego studiuma, ale pón jo dostał pórucenje z Lipska. Togodla wón jo šeł do instituta za Sorabistiku na uniwersiśe w Lipsku a jo był wucabnik we wusokošulskej słužbje. Tam Starosta jo źěłał wót lět 1968 až do 1992, jo wuwucował serbšćinu a jo teke naźěłał materialije za wucbu, kak wucbnica za póstupjone a zajmowane sorabistiki Niedersorbisch – schnell und intensiv. W Lipsku Starosta jo był samućki Dolnoserb na uniwersiśe, ale weto wón jo powědał konsekwentnje dolnoserbski, dokulaž won njejo kśěł měšaś rěcy. Pó paźe murje wucbne městno jo stojało krotko pśed rozpušćenim a togodla Starosta jo se procował pśi Serbskem instituśe w Chóśebuzu a jo se pśistajił. 

Na prědnem septemberje 1992 wótnoga Serbskego instituta jo pśiwzeła źěłabnosć w Serbskem domje w Chóśebuzu. To jo było we wósebnem wědomnostna institucija za dolnoserbske slěźenja. Tam Starosta jo źěłał ako rěcywědnik wót 1992 až do 2006 a jo zaběrał z wšakorakimi nadawkami a tematiskimi wobłukami. Głownje jogo wobłuki su byli dolnoserbska leksikografija, terminologija, gramatika a ortografija, ale teke wuwiśe dolnoserbskeje pisneje rěcy a rěcna wucba w dolnoserbšćinje. Weto wón jo bydlił dalej w Lipsku a źěłał ako gósćowy wucabnik na uniwersiśe a togodla wón jo jězdźił tam a zas až do źinsa. 

Lěcrownož Starosta jo wót junija 2006 na wuměńku, wón jo pśecej hyšći ako eksterny sobuźěłaśeŕ a wjednik projekta Nimsko–Dolnoserbski słownik (DNW), a mimo togo wón a Fabian Kaulfürst stej pśedsedarje Dolnoserbskeje rěcneje komisije.

Za tym až Starosta jo pśišeł do Chóśebuza, jo se diskutěrowało, až Dolnoserbski–nimski słownik wěcej njedosega a jo pśestarany. Jo se kśěł jaden słownik, kótaryž jo se planował wót zachopjeńka ako wězanje. Starosta jo se pśewzeł ten projekt a w lěśe 1999 toś ten słownik jo se wuzjawił w ludowem nakładnistwje Domowina. To jo až do źinsa nejwobšyrnjejšy słownik dolnoserbskeje rěcy ze cełkownym wopśimjeśim wót něźi 45.000 lemata. „Starosta” jo pasiwny słownik k pśełožowanjeju a rozměśeju dolnoserbskich tekstow, pótakem nic za spisanje. Wopśimjejo frazeologizmy a póžyconki a teke pśestaranu a lokalnu leksiku, ale nic mjenja, mimo dolnoserbskich městnostnych mjenjow. Leksikon „Starosty” bazěrujo na ekcerpcijonem dolnoserbskem pismojstwje ze 19. a 20. stolěśa a se pódprějo teke na Thesaurus wót Muki, słownikach wót Bogumiła Šwjele a Pětša Janaša. Mimo togo „Starosta” wopśimjejo někotare nowe słowa, kótarež su nastali akle w 20. stolěśu. Źinsa „Starosta” jo nejwažnjejšy słownik za serbšćinu.

Jadnučki nimsko–dolnoserbski słownik – słownik wót Pětša Janaša – njejo tak wobšyrny a wopśimjejo teke stary pšawopis. Togodla jo se pśemysliło južo dłujko wó aktiwnem słowniku, za spisanje dolnoserbskich tekstow a aby zmólki se wobijało. Nejpjerwjej ideja jo se zachyśiła, dokulaž njejo se zjadnało, až do lěta 2001, ako źěła na słowniku su se zachopili. Pód wjednistwom Manfreda Starosty źěłaju hyšći Erwin Hanuš, Hauke Bartels a teke druge pśi projekśe. Naźěłanje cełeje leksiki trajo dłujcko a jo wjelgin wjelike, dokulaž kuždy sobuźěłaśeŕ pśeźěła kužde słowo słownika a wšykne wopowědaju změny a kótare słowa se pśiwzeju. K prědnemu cil projekta jo dejał byś jano šulski słownik z 20.000 lemata. Ta wersija jo se rozšyriła na 40.000 lemata w lěśe 2004. Něnto słownik ma wopśimjeśe wót něźi 60.000 lemata a śišćana wersija změjo wěcej ako 2000 boki. Na zakłaźe togo słownika dej se naźěłaś rownocasnje šulski słownik z wšakorakimi wopśimjeśami a wšakorakim wugótowanim jadnotliwych artiklow. Wót julija 2007 wšykne gótowe artikele słownika móžoš namakaś w interneśe na www.dolnoserbski.de. Zakłady leksikografiskego wobźěła su maminorěcna kompetenca awtorowu Starosta a Hanuš, wobšyrne zběrki ekserptow dolnoserbskeje rěcy, elektroniski korpus teksta a teke konsultacije z maminorěcnymi pomagarjami. Śěžkosć togo słownika jo było wótekšywanje modernych słowow, dokulaž dolnoserbska rěc jo jano mała rěc a njejo se standardizěrowana. Na pśikład za Nowy Casnik jo wjelgin wažne, až móžo powěźeś wó aktualnych temach teke z techniki a politiki, ale na tych pólach se musy hyšći wuwiś wjele dolnoserbskich słowow. To njejsu pšawe „nowe” słowa, ale cesto kompenzacije znatych abo starych słowow. Wósebnje jo wjelgin wažne, aby maminorěcne luźe mógali akceptěrowaś a rozměś nowu leksiku. Tak Nimsko–dolnoserbski słownik dej byś teke pomocny srědk wósebnje za njemaminorěcnych luźi k aktiwnemu wužywanjeju dolnoserbskeje rěcy, gaž se pśigótujo słownik.




#Article 109: Jan Bjedrich Fryco (164 words)


Jan Bjedrich Fryco ( Johann Friedrich Fritze; * 20. septembera 1747 w Gołkojcach, † 15. januara 1819 w Gołkojcach) - dolnoserbski faraŕ, pśełožowaŕ‎ a rěcywědnik. 

Jan Bjedrich Fryco jo se w Gołkojcach ako syn faraja naroźił. Wót 1752 až do 1757 jo wón we Wjerbnje pśi pjatkarju žywy był. Nejpjerwjej až do 1761 jo wón był wuknik na gymnaziumje w Chóśebuzu a potom w Lubinje. W lětach 1766–1769 jo wón studěrował teologiju w měsće Halle. Tam jo wón źěłał teke ako informator (wucabnik) we Franckowej syrotowni. Po studiumje jo se wón do Łužyce wrośił (01.03.1768). We Wětošowje jo wón źěłał až do 1773 ako rektor a archidiakon. 1773–1778 jo wón był faraŕ w Korjenju a wót 1778 až do 1808 w Gołkojcach. W 1791 jo wón skóńcył pśełožk Starego Testamenta do serbskeje rěcy, ale toś ten pśełožk jo mógał byś wótśišćany akle 5 lět pózdźej w lěśe 1796.

Z 61 lětami jo se Fryco w lěśe 1808 na wuměńk sednuł. 15.01.1819 jo wón wumrěł.

 
 




#Article 110: Gatojce (435 words)


Gatojce ( Teichland) su wót lěta 2000 gmejna, kótaraž ma tśi jsy. To su Hus ( Maust), Nowa Wjas ( Neuendorf) a Barbuk ( Bärenbrück). Gmejna lažy we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej.

Milinarnja Janšojce lažy w gmejnje Gatojce. 

Gmejna Gatojce lažy w Dolnej Łužycy a stakim tam jo było sedlišćo Serbow. Wšykna płonina wunjaso 3486 hektary. Wejsny źěl Barbuk ma 857 hektary, wejsny źěl Hus 1435 hektary a wejsny źěl Nowa Wjas ma 1194 hektary.

Aktualna licba wobydlarjow jo jadnab 1.100.

Gatojce słušaju k zastojnstwu Picnjo (městno zastojanja jo w Picnju) a ma gmejnske zastupnistwo, kotarež ma 11 cłonkow (inkluziwnje šołśe).

Wopon ma carny wobcerk ze złośanymi niśami pśi górjejcnej kšomje. Pśi spódnjejšej kšomje jo wóda, z kótarejž rostu tśi rogožy. Rogožy symbolizěruju tśi jsy gmejny a wóda jo symbol za gaty.

Barbucka góra jo nastała z wótsypkow wót wótwórjoneje jamy Janšojce a Chóśebuz-połnoc. Wót 1975 Vattenfall jo sajźał 4 miliony krickow a bomow a 1994 jo twarił wětšowe kólaso pśi wjerchu. Wusoke wótsypowanišćo ma 440 hektary a wusokosć jo 33 metery. Togodla jo tam dobry wuglěd pśez kraj.

Wuměłc, ilustrator a kreslaŕ Fryco Latk (Fritz Lattke, 1895–1980)  jo se naroźił w Nowej Jsy. Won jo był prědny serbski kreslaŕ za comici pó prědnej swětowej wójnje a won jo sobuzałožował serbski zwězk wuměłcow (1923). Fryco Latk jo pśistupował źěłowej kupce serbskich kubłańskich wuměłcow, ale won jo myslił spušćiś źěłowu kupku dla socialistiskego źaržanja. 1980, krotko pśed swoju smjerśu, wón jo dostał wuměłske myto Domowiny. Fryco Latk jo měł wuski kontakt ze swojeju domownju, Minu Witkojc a Bogumiłom Šwjelom.

Wót 1996 jo w Nowej Jsy pomnik Fryco Latka, kótaryž jo tam LAUBAG (Vattenfall) stajił.

W gmejnje Gatojce dajo wjelebocne  móžnosći sportowanja. Gmejna teke woplěwa nałogi, tak na pśikład  zapust w februarje, jatšowny wogeń abo łapanje kokota. 

We jsy Hus jo wót 2000 nowy centrum gmejny, źož wjele towaristwow su. Něgajšna šula w Nowej Jsy jo se pśetwariła do źiśownje, běrowa gmejny a kluba za młodosći. Towaristwa, kaž na pśikład za blidowy tenis, se zmakaju w „Haus der Vereine“ (dom towaristwow). Ty móžoš  teke bowlowaś,  graś balokopanje abo volleyball w Nowej Jsy. Mimo togo ty móžoš  rejtowaś w Husu. Vattenfall teke organizěrujo crossowy  běg na Barbuckej górje.

Pojekt jo źěl rekultiwěrowanja pśedstajony wót Vattenfall. 2015 dej wudobywanje wugela gotowe byś a 2030 dej tam wjelike nutśikokrajne wódy byś we wobcerku Chóśebuz-pódpołnoc (wobcerk Łakoma).
Płonina  wot 19 km² a 42 km brjog  stej planowałej. 

Togodla dej centrum pśistawa, promenada jazora, wobcerki za wódny sport a wódny turizm, kupański pśibrjog, jawišćo  jazora a campingowanišćo  twariś.
Barbucka góra jo zapśimowała w planje, togodla jo rozwjaseleński park Gatojce źěl wót projekta.




#Article 111: Prjawoz (351 words)


Prjawoz ( Fehrow) jo wjesny źěl w gmejnje Smogorjow-Prjawoz. Gmejna słuša k amtoju Bórkowach, wokrejsach Sprjewja-Nysym we Bramborskej. W Prjawozu su powědali 25,7% ludnosćow serbski. To jo było 1995.

Prjawoz se prědny raz 1362 dokumentariski naspomnejo. W tamnem casu njejsu dali ławki. Togodla Prjawoz ma te mě. Bury z wólecymi (za)pśěgami su śěgnuli wóze pśekupowarjow, kótarež su ducy byli na Salzstraße, pśez pśejězd rěki. Tam su jězdźili pśewóz teke. Stare mě zu der Fehre, serbski prjawoz, wobwěsćijo to.

Nanejmjenjej dwójcy raz w lěśe Prjawoz jo wobgroźił wót wjelikej wódy. Kněžki su měli Prjawoz teke. Jaden raz wjas jo słušała k Picnjoju, pótom k Chóśebuzu abo k Frankobrodoju Odrje. Pśez wójny a wognje Prjawoz jo se znicył, rowno tak cerkwja. 

W něgajšnej šuli jo źinsa źiśownja, młoźinski klub a gmejnske zastupnistwo. W źiśownje se wobstara gole z Prjawoza, Smogorjowa a Zakaznju. Tam južo serbske nałogi, spiwy a reje bližej zeznajo.
 
Něgajšne šulske sportnišćo jo, wót 1974, sportnišćo SV Blau-Weiß Prjawoz. Nalětny sportowy swěźeń swěśe wše Prjawozarje zgromadne a z prominentnymi gósćami.

W nowemberje graju Theaterfreunde Fehrow stare tšojenja za wšych luźow.

Zawěsće woplěwa Prjawoz serbske nałogi, na pśikład zapust, jatšowny wógeń a kokot. Se rejowajo, wót 1860, w gósćeńcu Lucas.

Młogi raz mimo pśiźo Pojsynoga w Prjawozu. Z Pojsynogom stare Prjawozarje powědaju serbski wó Bógu a swěśe a wó dobrem starem casu.

Na 31. decemberje 2001 jo nastała gmejna Smogorjow-Prjawoz.

Wót 1503 ma Prjawoz cerkwja.

Něntejšna cerkwja jo stwórta. Wona jo se wuswěśiła 1875.

Pó někotarych derjenjach njewjedrow, Prawozarje su pśenowili wót 1974 až do 1985 nutśikowy rum a 2001 woni su pśenowili cerkwiny torm. Kula a kśica torma stej se wobłožyłej ze złotom.

Na žnjowny swěźeń 1998 su se wužyli orgele, pó zasadnej restawraciji. 

W 19. stolěśu šula jo była w Prjawozu.

Zaprědka gmejnske zastupniki su musali sam zapłaśiś wucabniki. Pózdźej gmejna jo dostała pśidanki wót kralojskego kněžaŕstwa.

Tencas wucabnikojske myto jo wobstojało z naturalijow a šulskich pjenjeze. Naturalije su byli na pśikład žyto, syre jagły a tak dalej.

Šulske pjenjeze su wobstojali z 2 slobrowiteju tolarjowu a 8 pjenježkow wót wšyknych šulskich gólow. Wót togo wucabniki su dostali 2 zylbarja.




#Article 112: Bramborska techniska uniwersita (415 words)


 Bramborska techniska uniwersita (BTU Chóśebuz) jo internacionalna pśipóznata mała techniska  slěźenjeuniwersita a jo była załožona 1991 w Chóśebuzu ako jadnučka techniska uniwersita wót zwězkowego kraja Bramborskeje. Wona góspodujo něntejšne (2009) 125 profesorow, 502 wědomnostnych  sobuźěłaśerjow a wušej 5600 studentow, wót něźi 900 wukrajnych póchadow z wušej 80 narodow a wunjaso pśichodnu móc wugbanja, z tym až wóna wó inženjera- a pśirodowěda  znaśe  a zamóžnosć pósrědniś a pśedmjat pśesegajucy wuslěźiś.

W decemberje 2004 buźo nowy informaciski, komunikaciski a medijowy centrum (nimski krotko: IKMZ) architektow Herzog  de Meuron, w kótaremž na pśikład nowa centralny biblioteka uniwersity jo, wótcyniś.

IKMZ jo centralna institucija wót BTU Chóśebuz, źož strukturne wobcerki informaciskego, komunikaciskego a medijowego zastarenja uniwersity pód zgromadnym wjednistwom zjadnośone su.

Wobstojeca tradicionalna uniwersitna biblioteka, kenž zaměstnjona jo we wšakich twarjenjow w měsće, jo se w nowotwarje wót IKMZ zjadnośiło. How stoje multimedijalne źěłowe městna za wužywarje. Pśedewšym za študańcow centrum pód wjednistwom dr. Andreasa Degwitza ma wjeliki pool wědy.

Pó pśewrośe 1989, Bramborska jo se procowała, z nowymi slěźeńskimi institucijami zakład za modernizěrowanje góspodarstwa a za nowa źěłowe městna wuzwignuś.

Dnja 15. maja 1991 natwarjenje Techniskeje uniwersity Chóśebuz jo w kraju se wobzamknuło. Uniwersita jo dejała ako jadnučka techniska uniwersita w Bramborskej se na nowem stawje wědomnosći orientěrowaś. Wuwiśe njejo dejało se pśez stare struktury a tradicije wobźaržaś.
Toś ta statna uniwersita jo dejała w pśichoźe lětnje wokoło 6000 studentow a wušej 100 profesorow zaběraś.

Dnja 22. maja 1991, cłonki załožeńskeje komisije su se wót ministaŕja za wědomnosć, slěźenje a kulturu w Bramborskej pówołali. Prědny direktor TU, kenž jo był profesor Günter Spur, jo měł pśedsedstwo. Jogo naslědnik jo był profesor Ernst Sigmund.

Dnja 15. junija TU Chóśebuz jo se oficielnje załožyła. Wucba jo se prědny raz zachopiła k zymnemu semesteroju 1991. Pěś studijnych drogow jo se pórucyło. To su byli architektura, elektrotechnika, twarske inženjerstwo, wobswětowa wědomnosć a góspodaŕske inženjerstwo.

Nowe fakulty su se zawjadli 1992 a teke dalšne profesory su se zasajźili. Dnja 9. julija 1993 TU Chóśebuz jo se pśiwzeła do twarjeńskego spěchowanja kazni za spěchowanje nowych twarjow na wusokich šulach.

Dnja 6. decembera 1995 profesor Ernst Sigmund jo se wuzwólił k prědnemu prezidentoju BTU a jo zapokozał do swójogo amta dnja 1. februara 1996.

W decemberje 2004 jo se wótwórił informaciski kommunikaciski a medicinski centrum na něgajšnych wobcerkach uniwersitowego stadiona. Wón wopśimjejo nowu centralnu biblioteku uniwersity, 8 etažow a wokoło 900 000 mediciniskich jadnotow.

Semestrowy tiket za wšykne zjawne wobchadowe srědki w Barlinju a Bramborskej a RE 18 do Dreždźan dajo wót 1. oktobera 2006.




#Article 113: Giacomo Puccini (638 words)


Na 22.12.1858 jo w Lucca w Toskanje snaž nejwažnejšy komponist w stawiznach italskeje opery se naroźił: Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini.
Mamy jomu muzikaliske dožywjenja ako „La Bohème“, „Tosca“ abo „Madama Butterfly“ se źěkowas. Arije ako „Nessun dorma“ wot opery „Turandot“ abo „Dovunque al mondo“ wot „Madama Butterfly“ stej teke hyšći źinsa popularneje kure klasiki.

Popšawny fakt, až Giacomo Puccini jo był muzikaŕ, njejo njezjapki. Slědkoju won pochada wot familije z muzikaliskimi korjenjami, někotare wot swojich wóścow su teke komponisty byli. Woni zu zwětšego cerkwinsku muziku komponěrowali. Teke nejsławy Puccini jo zachopił swoju karieru ze sakralneju muziku. 
Won jo organist a wjednik chora w Lucca był a jo w lěśe 1880 do Mailand pśeśěgnuł za studium kompozicije na konserwatoriumje. W tom lěśe won jo teke swoju „Messa di Gloria“ (mša mimo Credo, Sanctus a Agnus Die) spisał. Tworba pśedstajijo wažny kšac w źěle Giacoma Puccini. Napśeśiwo drugej mšy, solopartije za tenor a bas w „Messa di Gloria“ Puccina stej tak dramatiskej, až wonej pokazujotej zgromadnje z opulentnym orchestrěrowanjom južo wjelgin mocne znamje pozdźeje lubosći Puccina za dramatiku. Južo w tom casu někotare muzikaliske motiwy su take teatraliske, až woni dopomnjeju na operu. Slědny postark, kenž jo młodego Puccina ku komponěrowanjoju operu sporał, jo był woglěd opery „Aida“ wot Giuseppa Verdi w Pisa.
Togodla won jo w lěśe 1882 swoju prědnu operu skońcył. Pśicyna za kompoziciju jo wuběźowanje było. Lěcrownož Puccini njejo był dobyśaŕ wubězowanja „Le Villi“, jo 1884 prědny raz na jawišću był. A to jo był podłožk za karieru Giacoma Puccini.

Za tym až Puccini jo pisał „Le Villi“, won jo w lěśe 1889 swoju drugu operu „Edgar“ komponěrował. Tśi lěśe pózdźej komponist jo do Torre del Lago (blisko Viaregio w Toskanje) pśeśěgnuł a to jo był zachopjeńk wjelgin płodneje faze w swojom tworjenju. Teke źinsa woglědanja „Villa Museo Puccini“- doma, zo Puccini jo žywy był a zo won jo teke zakopowany, su možne. W 30 lětach, w kotarychž Puccini jo w Torre de Lago žywy był, won jo sedym wot swojich źaseśich operow spisał, teke nejsławnjejše ako „Tosca“ a „La Bohème“.

W lěśe 1893 opera „Manon Lescaut“ jo nastała a jo była prědny wjeliki wuspěch za komponista. W casu wot wosymych lětow su mrocniki stawiznow opery slědowali: 1896 „La Bohème“, kotara jo znata ako wjelgin romantisku operu z pśekšasneju rolu za tenorow. Pśedstajone we wobcerjenju chudych Bohemianow w Parisu, jawišćowa tworba wulicujo wo tragiskej lubosći mjazy Mimi a Rodolpho, kotarejž końcy ze smjerśu.

Teke se njesmějo Madama Butterfly zabyś, Puccini jo skóńcył operu 1904. Hyšći raz bolosna a komplikowana lubosć jo zakład jadnanja. Amerikanaŕ B. F. Pinkerton pśiźo do Japańskeje a se woźenijo geishu Butterfly. Na końcu Butterfly wzejo sebje žywjenje dokulaž wona jo mura nazgonjona až Pinkerton jo južo woženił a jo ju jano ako geishu wiźeł. Nejznaty kusk opery jo „Dovunque al mondo“.

Po 1904 kompozicije Puccina su byli rědše, won jo źěłał ze změnijich libretistach a jo až do swojeje smerśi w lěśe 1924 hyšći styri opery komponěrował. 

Partitura wot „La Rondine“ jo 1917 gotowa była a jano lěta pozdźej opera “Il Tritico“ jo měła premjeru w New York. Pśi tom se jadnaje wo tśiźělny opera, zestajijona z tworbow „Il Tabarro“, „Suor Angelica“ a směšneje opery „Gianni Schicci“. Wo tym jano „Schicci“ jo hyšći źinsa kšuty źěl grajnych planow źiwadłow.

Giacomo Puccini jo spušćił Torre del Lago w lěśe 1921 a jo pśeśěgnuł do Viareggio. Jano dwě lěśe pozdźej gojce su pla Puccina gjardłowy rak diagnosticěrowali.

Po diagnozy muzikaŕ jo hyšći mało lětow žywy był. Po operaciji w Brüssel su se namakali njedocakane komplikacije, kotare su wjedu k infektoju wutšoby. Giacomo Puccini jo na 24.11.1924 w starstwje wot 66 lětow mrěł. 
K prědnemu won jo pśewoźujo do rowa w Mailand, ale swoj syn jo pozdźej pśewoźył śěło do Torre del Lago, zo jo hyšći źinsa row Giacoma Puccini we „Villa Puccini“.




#Article 114: Madama Butterfly (331 words)


Terasa pśed dom na gorce pśi Nagasakem. Amerikański leutnant Pinkerton jo najmał dom wot japańskego posrědnika w bliskosći pśistawa. W casu, w kotarejž won jo ze swojej łozu w Nagasakem stacioněrowny, won co se ženi z geishu Butterfly, kotaru jo 15 lět stara. Prědny gósć na swajźbje jo konsul Sharpless. Won warnujo Pinkertona pśed lažkomsylnym jadnanjom, dokulaž won jo słuchał, až Butterfly bjerjo zjadnośenje za wažne. 
Butterfly pśiźo z pśijaśelkami a ze swjoźbami. Wona jo wjelgin glucna, až možo Sharplessoju wulicowaś, až wona pochada z bogateje familije. Ale nan Cio- Cio- Sany jo musał cyniś „Harakiri“, dokulaž won jo zejgrał bitwu a togodla wona jo musała byś geisha. 

Zawěsće Madama Butterfly jo tworba Puccina, kotarejež tšojenje jo take wěrne, tšasne a bliske realnosći kak žednych jogo operow. Komponist jo se wjelgin za cuzy japański swět zajmował. Skoro 1867 jo se dało rewoluciju, pśez kotarejuž kraj jo se konstitucionelnu monarchiju stał. Japańska jo něnto chwjała mjazy srjejźo-wěkoskim pśedstajenjom Samurai-kastow a pozdatneju gluku paradiza za Yankee-a to jo historiska slězyna Japańskeje tragedije. 1900 jo se dał kus na Broadway, w kotaremž jo se wulicowało za njeglucne stawizny wobšuźiwaneje geisha Cio-Cio-San. Pśedstajenje jo pognuło Puccina pisaś operu.

Jo se dało pěś wšakich posłownych tekstow mjazy drugimi wot slěźara Japańskeje Johna Luthera a wot francojskego oficěra Pierre Loti (roman Madame Chrysanthème). 1901/02 Puccini jo pisał libreto z pomocnikoma Luigi Illica a Giuseppe Giacosa. 

Charakteristiska za operu jo balansa mjazy skrupuloznosću a cusinosću. Popšawna partitura jo wjelgin jadnora, ale minimalnosć nacerijo rosłamnosć wot Butterfly. Typiske eksotiske harmonije za podzajtšnu muziku pśecej kresle wobraz japańskeje krajne a teke pokazuju cuśe wobšuźowanja. Weto Puccini se njewotchyla wot swojogo typiskego parta: slědy cełych tonow, pśewušone tśizuki a kwintowe paralele. Komponist jo se teke na stare japańske ludowe spiwy orientěrował. Wosebnosć jo, až amerikańska narodna hymna zazněwa casy, gaž Pinkerton powěda abo gaž Butterfly groni, až wona ma naźeju na wrośenje leutnanta. Taka tema mocni rozgorjenje pśiglědowaŕa na amerikańskego Pinktertona, dokulaž wona spi z takeju nutśinosć a lubosć k njomu.




#Article 115: Powěsćowa noc w Borkowach (135 words)


Powěsćowa noc jo kulturny swěźeń w Bórkowach. Wona se wótměwa w lěśu. 

Powěsćowa noc zapśěgnujo tšojenja a mytose Błotow do fantastiskeje kombinacije z graśa, muziki a reje a pśetwórijo groźišćo w Bórkowach kužde lěto k swětkam do „powěsćego swěta“. Wěcej ako 200 źiwadłownikow, muzikarjow, artistow a rejowarjow se wobźěliju kužde lěto. Wjerašk kuždego pśedstajenja jo wjelicny wognjopraskot. 

W 3 slědujucych nocach se wubuźiju , srjejź  pśirody a zanurjony w perfektnem swětłowem šowje, serbske powěsći, směšne tšojenja, mystiske póstawy z Błotow do nowego žywjenja. Łutki, błudniki, pśezpołdnica, wužowy kral a wódny muž se wuwijaju do nosarjow sympatije, nowych a starych ryśaŕow. Take pósrědniju publikumju, pódla samego rozwjaselenja, historiske wuznamy a teke nowe problemy. Wósebny zajm lažy pśi tom na nowego, serbskego krala. Won musy se wjelikim problemam ako carnemu wojnarjeju abo swójej lubosći za Hanku, stajaś.




#Article 116: Detlef Kobjela (168 words)


Detlef Kobjela, nim. Detlev Kobela (roź. 7. apryla 1944 w Rogoznje, wum. 18. maja 2018 w Budyšynje) jo był serbski komponist a muzikolog.

Kobjela jo se naroźił 7. apryla 1944 w Rogoznje. Za swójich źiśecych dnjow jo wón pomagał nanoju w pjakaŕni. Tam jo Kobjela słyšał teke prědne serbske słowa. Serbska jo była teke rěc jogo starki. Wót nana jo wón dostał pódpěru w muzikaliskem wukubłanju.

Wón jo wuknuł  w serbskej wušej šuli w Chóśebuzu. Studěrował jo pedagogiku za muziku, germanistisku a wědomnosć za muziku na Humboldtowej Uniwersiśe w Barlinju. Pśi drogowanju ze starym pśijaśelom z wušej šuli jo wón póznał swóju žeńsku Mariju. Pód jeje wliwom jo Kobjela namakał drogu k serbskej rěcy a komponěrowanju. Wónej stej měłej dwě góleśi.

Wót 1970 až do 1980 jo Kobjela był wědomnostny sekretaŕ źěłowego krejza serbskich muzikarjow. Mimo togo jo wón był muzikaliski dramaturg a šefowy dramaturg w Serbskem ludowem ansamblu. Wót 1990 až do 1995 jo Kobjela teke był tam intendant. Wón jo cynił filmowu muziku a chorowu muziku.




#Article 117: Willy Brandt (107 words)


 

Willy Brandt (* 18. decembra 1913 w Lubice njež Herbert Ernst Karl Frahm; † 8. oktobra 1992 w Unkel) jo był nimski socialdemokratiski politikaŕ. 

Wón jo był z lěta 1957 až do 1966 kněžecy šołta we Barlinju, w lětach 1966–1969 zwězkowy ministaŕ za wenkownu politiku a zastupowaŕ zwězkowego kanclarja a w lětach 1969 - 1974 stwórty Zwězkowy kanclaŕ w starej Zwězkowej republice Nimskej. Wón jo se zasajźił za źěło wuměrnjowanja a wurownanju do nimskego pódzajtšnu europejskeju politiku.

Wón jo dostał dnja 10. decembra 1971 Nobelowe myto za měr.

Wót lěta 1964 až 1987 Brant jo był SPDowy pśedsedaŕ a wót lěta 1976 až 1992 prezident socialistiskeje internacionalneje.




#Article 118: Chuang Sienfan (145 words)


Chuang Sienfan (* 13. nowembra 1899 w Fusuej, Kuangsi; † 18. januara 1982 w Kuejlin, Kuangsi) jo był chinski historikaŕ, folklorist a jaden z nejwažnjejšych spěchowarjow chinskeje antropologije 20. lětstotka.    

Chuang Sienfan jo se naroźił 13. nowembra 1899 w Fusuej. Wót 1908 do 1911 jo chójźił na chusi šulu, wót 1911 do 13 na chusiki gymnazij we Chujiu, wót 1913 do 21 na Chujiuki wušu šulu w Fusuej a wót 1922 do 26 na Nanningki normalnej šulu w Kuangsi. Pótom jo šeł styri lěta (1926 do 35) na studij stawiznow na Uniwersiśe normalnej w Beijing a (1935 do 37) na Uniwersiśe Tokyo w Japańska. Wót 1941 do 42 jo Chuang Sienfan profesor za stawizny na Uniwersiśe Sun Jatsen. Wót 1943 do 53 jo Chuang Sienfan profesor za stawizny na Uniwersiśe Kuangsi. Wót 1954 do 82 jo Chuang Sienfan profesor za stawizny na normalnej uniwersiśe Kuangsi.   




#Article 119: Serbske nałogi (1198 words)


Wu Serbow wobstoje wjele wšakorakich ludowych nałogow, kótarež su za wětšy źěl tatańskego póchada.
Woplěwanje serbskich nałogow jo na jsach we Łužycy teke hyšći źinsa kradu rozšyrjone a woblubowane.
Na promje casa móžośo daty nałogow wiźeś.

Ten nałog płaśi ako nejatraktiwnjejšy nałog w Dolnej Łužycy. Zapust se swěśi w ranem nalěśu a ma - tak ako teke druge nalětne nałogi – zwisk z něga daloko rozšyrjonym wugnaśim złych duchow zymy. Dokradny termin togo něźi stolětny starego nałoga móžo pśi kuždej jsy wšakoraki byś, ale jo pśecej sobota abo njeźela a se zachopijo zwětšego napoł jadnogo a kóńcy wokoło šesćich. W tyźenjach wót tśoch kralow až do zachopjeńka měrca mógu źowća a gólcy se na zgromadny pśeśěg pśigótowaś. Něga su žeńske na pśězach za pśigótowanje Zapusta zagronite byli. Źinsa pak se staraju wó pśewjeźenje Zapusta pśedewšym Domowina abo druge wejsańske towaristwa. Pśi zapustojskem pśeśěgu nose źowća narodnu swěźeńsku drastwu a gólcy du w carnych woblakach a nose zwětšego bantate kłobyki. Na młogich jsach se nose pśi pśeśěgu mimo togo teke wósebne symbole. Dłujku tradiciju ma na pśikład z bantami wupyšnjone chóžyšćo. Wobźělniki zapustojskego pśeśěga wobstoje pśi tom jano z njewóženjoneje wejsańskeje młoźiny.

Ten nalětny nałog póchada z Górneje Łužyce a tam teke pśedewšym se woplěwa. Na pśedwjacor prědnego maja se spi na małem šćerpowcu chódotowu pupku. Chódota płaśi pśi tom ako znamje zymy a jeje palenje dej wugnaśe złych duchow zymy zwobrazniś. Cesto rejuju źiśi wjasele z palecymi gałuzkami w rukach wokoło wognja.

W Górnej Łužycy jo jatšowne rejtowanje na jatšownicy daloko a šyroko znaty nabóžny nałog, kenž pśiwabi kužde lěto wjele pśiglědarjow zbliska a zdaloka.
Wuchadnišćo jo wejsańska cerkwja. Tam dostanu rejtarje wót fararja Bóžy wobraz a pón wobrejtuju na wupyšnjonych kónjach wobejsne póla.
Ten ritual dej jsy dobre žni zwěsćiś.

Jatšowny nałog, kenž  jo był hyšći až 1960 daloko rozšyrjony, jo chód pó jatšownu wódu.
W switanju jatšownice su źowća ze jsy z bańkami do žrědła šli, aby jatšownu wódu pócerali. Jo źowćam rozmjej pózdatnje pśerědnosć zlubowało, sebje doma z teju wódu myś.
Ale swójo wósebne gusło jo jatšowna wóda jano pón měła, gaž źowća njejsu na puśu k žrědłoju powědali. Togodla jo był za njeplecnych pachołow wjeliki žort, źowća pśi tom wobuzowaś.

Jatšowny wogeń pali w połnocy pśed jatšownicu pśisamem w kuždej jsy Dolneje Łužyce.
Se groni, šym wušej płomje se gyža, śim płodnjejša buźo zemja we wokolicy. W dnjach pśed wótpalenim zběra wejsańska młoźina wót kuždego dwóra paliwa a składa je na lichych pólach bliskeje jsy k wjelickemu šćepowcoju. Luźe muse šćěpowc šćitaś, pśeto wón smějo akle połnoc paliś, ale młoźina ze susednych jsow rad wótpali jen pśedcasnje.
Na wjacor jatšownego wognja jo mimo togo za nałogom, až młoźina a tuchylu teke cełe familije se zgromaźiju wokoło małego wognja z muziku, piśoma žortom.
Ale hyšći něco drugego jo nałožne, rozmjej pósyny graś na drugem zajtšu, ako na pśikład zagrodkowe źurja suseda kšadnuś a na bom powjesaś abo do gata chytaś.

Na pśedwjacorje prědnego maja se staja na jsach Dolneje Łužyce majski bom – zwětšego na jsy abo na drugem lichem wejsańskem městnje. Ten 15-20m wusoki pal njesmějo žednu škóru měś, pśeto howacej by mógali złe duchy abo chórosći tam pód škóru se chowaś a luźam a zwěrjetam škóźeś. Wupyšnjony jo pal majskego boma mimo togo z pisanym bantatym wěncom, kenž jo wejsna młoźina wił, a na wjerašku stoj mała młoda brjaza, kótaraž dej jsy płodnosć za pśiduce dny pśinjasć. Majski bom dej rědny zeleny maj póstrowiś a wobsejźi pó ludowej wěrje wósebne šćitańske gusło za wjas. Młoźeńce muse majski bom zašćitowaś, pśeto jo nałog, až młoźina susedneje jsy co jen wótrěś. To by rozmjej znaniło za wjas wjeliku njegluku. K swětkam se wóttwari majski bom zasej.

Zabijanje kokota jo teke žnjowny serbski nałog.
Pśi tom nałogu se sedaju pśiglědarje na kólasu a wót wobźělonych młoźeńcow jo jaden za drugim na rěźe. To znani, až wón musy na kólasu z wobwězanyma wócyma a ze cepami nad ramjenim kružany gjarnyšk namakaś, pód kótaremž stoj w źěrje z pisanymi bantami a kwětkami wupyšnjony kórbik z kokotom (źinsa pak jano atrapa kokota).
Pón gólc musy cepy bricaś a tak gjarnyšk trjefiś. Za to wón ma 3 wopyty. Gaž wón dwójcy njetrjefijo, wón zejgrajo. Dobywaŕ dostanjo kokota.

Ten serbski žnjowny nałog se swěśi w awgusće pó žnjach a jo wóblubowany a znaty.
Pśi tom se stajaju na sćernišću z dubowym listom wupyšnjonu wrota. Njewóźenjone młoźeńce muse pśez wrota rejtowaś a wopytaś, głowu a wobej kśidle zabitego kokota wuryś, kenž górjejce na wrotach wisy. Komu se raźi głowu dostaś, jo prědny žnjowny kral a kśidle stej za drugego a tśeśego krala.
Kuždy kral a swój kóń dostanjo pón cesny žnjowny wěnc z dubownym listom, kenž su źowća někotare dny pjerwjej gótowali. Mimo togo smějo kuždy kral sebje kralowku mjazy źowćami, kótarež serbsku swěźeńsku drastwu nose, wuběraś. Wótergi z wóbwězatyma wócyma. Z njeju wón pón rejujo. Pótom se wótměwa žnjowny pśeśěg pó jsy, pśi kótaremž prězy kapała źo, pón kralowki, pón krale na kónjach a slědkoju wuzbydne rejtarje.
Ten pśeśěg zwětšego kóńcy w gósćeńcu, źož se wjasele rejujo a pijo.
Kokot płaśi pśi tom zarědowanju ako symbol płodnosći, ale pó žnjach wón jo pśesłaby a pśestary a jo pótakem zgubił swójo gusło płodnosći za pśiduce lěto. Togodla wón se zarězujo, aby nowy młody kokot mógł swójo městno wobsednuś.

W Slěpjańskich stronach se nadejźo na serbskich źiśecych gódownickach město ruprajchta drugu zajmnu póstawu, rozmjej tak pomjenjone Źiśetko. To jo rědnje wupyšnjone źowćo w Slěpjańskej narodnej drastwje, kenž wobraźujo źiśi, ale teke wótergi dorosćonych.
W Janšojskich stronach pśiźo k źiśam až do 12 lět pódobna póstawa, aby jich wobdarjowała. Jej se groni Janšojski bog. Wóna jo pśecej to źowćo, kótarež ako pśiduca se ženi a pśězu spušći. Na pśězy wóna se pśigótujo a se wobleka. Jeje woblico jo pśi tom zakšywane z gardinu a pisanymi bantami. Zwětšego wóna njamóžo za zakšywom nic njewiźeś a togodla se wjeźo wót pśewótnicowu.
Za tym, až źowća a gólcy su Janšojskemu bogoju něco zaspiwali, pśednjasli módlitwu abo pěseń, dostanu połnu ruku słodkosćow.

Camprowanje se wótměwa pśed zapustom.
Wejsańska młoźina śěga w pisanych kostimach pśez wjas a zastawa pśed kuždym dwórom za štucku a rejku. Za to wóni dostanu jaja, tuk a pjenjeze za wjacorne rozwjaselenje. Něga pak su jano muske směli camprowaś. Tradicionelne kostimy, kenž su wóni tegdy nosyli, su byli na pśikład bóśon, stara baba abo dwójne wóblico.

Lěcrownož ptaškowa swajźba jo górnoserbski nałog jo źinsa teke w Dolnej Łužycy pśedewšym pla małych źiśi wjelgin znaty a woblubowany nałog. Źeń togo swěźenja jo dnja 25. januara. Jo tak, až małe źiśi staju talarje wen pśed wokna abo źurja a pó chylki tam namakaju wšakorake słodkosći abo małe pjacywa ako tradicionelne sroki, kenž stej starjejšej za nich na talarje połožyłej. Źiśi pak sebje mysle, až su to dary ptaškow, kenž se wuźěkuju z tym za futrowanje w zymje. Pópšawna swajźba ptaškow, pśi kótarejž stej pó powěsću sroka njewjesta a wron nawóžeń, se swěśi w źiśownjach a nišych šulskich lětnikach pśisamem pó cełej Łužycy ako mały swajźbarski pśeśěg pśez wjas. Pśi tom nosy mały swajźbarski pórik serbsku swajźbarsku drastwu a wuzbytne swajźbarstwo ma ptaškowe kostimy wóblacone. Dalšne swěźeńske programy k ptaškowej swajźbje se wótměwaju mimo togo ako koncerty abo źiwadłowe graśa, tak na pśikład kuždolětnje pśi Serbskem ludowem ansamblu.




#Article 120: Turjej (536 words)


Turjej ( Tauer) jo gmejna w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa. Lažy na pódpołnoc wót Picnja w Dolnej Łužycy a ma 762 wobydlarjow.

Strony gmejny, kótaryž teke Šejnejdu ma, wobgroźijo 41,91km² płoninu. Tam bydle wokoło 785 luźe.
Wósoby schójźeńk dojśpijo Turjej a wokolnosć pśez bliske wulicone Maznikojske jazoro.
Picańska strona słuša k spócetnemu wobcerkoju sedlišća Serbow. Cłonki gmejny woplěwaju serbiske tradicije.

Turjej se dej juž w 13. stolěśu zapalony byś, jo se naspomnjeł akle 1632 ako „Tawern“.
Srjejź 19. stolěśa jo se wótměł wudrogowańska žwała do Awstraliji a Pódpołnocneje Ameriki.
Teke wjele wobydlarjow z Turjeja su spušćili domownju.

Turjej se wuwijo k typiskej dłujkej wjas drogi. Pśi wobejem boku głowneje drogi móžo zatopjone grunty namakaś a dej lěbda druge drogi.
Wósebnje wobnowjenje drogi a chódnikow jo pśipomocło k pólěpšenjeju naglěda jsy.
Jo se teke nowa turnowarnja (2004) a hala za jězdźidła wognjoweje wobory (2003) twarił.
Gósćeńc, kótaryž ja se natwarił 1910, se wužyjo hyšći ako centrum gmejny.

Šejnejda
Wjas, kótaraž jo se zagmejnowała 1993, jo wobstojał 1742 ako „Ackervorwerk“

W Turjeju dajo wjele kulturelnych a sportojskich aktiwnosćow, kótarychž wobydlarje mógu wužyś. 
Serbske tradicije a nałogi se woplěwaju w cełem lěśe. Wósebnje znatej stej zapust a kokot.
Žeński nose typisku serbsku drastwu pśi swěźenju.
Mimo togo dajo serbsku namšu w Turjańskej cerkwi.
Zachadnosć se wuchujo z tym ale teke za pśibytnosć a pśichod jo se napórał.

? sawna a kjaglowanišćo spórajotej wódychanje a žorśik.
Mimo togo wótměju pšawidłownje zarědowanje, kaž nalětne swěźenje a zmakanja rentnarja, tak až wobstoj wjelike kulturelne pórucenje za wšykne starstwowe klase.

Pśidatnje namakaš w Turjeju žywe žywjenje towaristwow, kótarež nic jano dobrowólnu wognjowu woboru, ale teke kupki młodostnych, Domowinsku kupku a žeńskecy chor wopśimjejo.

Wjas dajo teke wjele za ?
Pódla towaristwow za balokopanje, kjaglowanje, billard, blidowy tenis a volleyball, dajo 
zgromadnosći za wuźarja a góńtwarje.

Turjej jo dobre wuchadnišćo za tury z kólasom w Picańskem kraju a někotare drogi wjedu samo do Błotow.
Sćažka za kólasowarjow wjeźo direktnje do Maznikojskego jazora, kótaregož wódychanje a cystu wódu za wochłoźenje dajo.

Což planujo dlejšy woglěd, móžo bungalow najmjeś abo se wusedni na campingowanišću a stanowišću. 

Wosobnje zajmnostny jo dom za rěd wognjowej woborje. Rědne twarjenje z torm ze zegerom wót 1896 a póbocnym pśitwarjom wót 1913.

Blisko jo něgajšny gósćeńc, kenž jo se twarił wokoło 1910 a źinsajšny źeń ako centrum gmejny wužyjo.

Dłujkozajtšny gmejny jo stary wětšnik. Su jano wuški zdźaržaś.

W nowembrje 2005 jo wótwórił domowniski muzeum.
Móžo serbske drastwy a typiske źěłowe a domacnostne rědy woglědaś. Žywjenje wejsna ludnosć a serbske tradicije se wótbłyšćuju.
  

Kulturelno historiski drogotnej jo cerkwja, kenž jo se twariła na kredency wokoło 1790.
Twarjenje z wobchytanja a torm z wuzgibnjoneju hawbu a wětšownicu, kótarejuž jo se pyšniła z “DFS” a “1790”, stej daloko widobnej. 
Wokna pśi pódpołnocnem a pódzajtšnem boce su se wobnowili.
Niski, mólujucy wjerch w nutśikownje a kšywo z ? stej zwětšego južo na spócetnu formu. 
Pśispomnjeśa gódny stej hołtaŕ prjatkowarnje a kśica z drjewa pśi kórbje prjatkowarnje 17. stolěśa. Stoły póchadaju z casa twarjenja.
Mimo togo dej na kšasny zwón se pokazaś. 
Na momentane wugótowanje słušaju pśidatnje škla k dupjenjoju z napisom „Gottlob Friedrich Schmiedt ward getauft den 23. August 1792“ a dwě swěcnika prjatkowarnje z „C:F:S. 1790“ a „M.E.K. 1790“.
Cerkwja ma teke zasej orgele.




#Article 121: Rostliny (1136 words)


Rostliny (Plantae) twórje swójski swět znutśika domena žywych byśow ze celowym jědrom a celoweju membranu (Eukaryoty). Pó źinsajšnych pówoblicenjach eksistěrujo něźi 500.000 rostlinskich družynow. Z nimi se zaběra wědomnostnje disciplina botaniki.

Historiski se jo definicija zapśimjeśa rostlina pśeměniła. W tu wužywanej systematice pó Adl et al. se rostliny z kontinentalnymi rostlinami (embryophyta) na jadnu rowninu saźe. K rostlinam se licy mechy a žyłowe rostliny.

Rostliny  se pśez změnu generacijow wuzběguju, pśi kótarejž se haploida seksuelna a diploida wegetatiwna generacija wótměnjujo (heterofaziska změna generacijow). Pśi recentnych rostlinach su wobej generaciji kuždy raz rozdźělnje formowane  (heteromorfiski změna generacijow). Pśi mechach dominěrujo haploidy gametofyt, mjaztym až pśi žyłowych rostlinach diploida sporofyt dominěrujo.

Seksuelna generacija, gametofyty, wutwóri specielne, wěcejcelowe seksualne organy, kótarež wót wšakich sterilnymi celami su wobdane. Muske organy su anteridije a žeńske  archegonije. Jajowe cele zawóstawaju w archegonijach a se tu wopłoźuju. Pśi pókšytych semjenjakach su gametofyty a z tym teke anteridije a archegonije ekstremnje reducěrowane.

Sporofyt se nejpjerwjej ako wěcejcelowy embryo załožyjo, kótaryž na maśerskej rostlinje zawóstawa a se wót teje zežywjujo. Cesto pśedstaja měrny stadium. Sporofyt jo pśecej wjelecelowy. 

Rostliny su kaž wše zastupnicy Chloroplastida, ku kótarym słuša, pśisamem bźez wuwześa fotoawtotrofne: To groni, sam zgótuju k rosćenju a žywjenju notne organiske maśizny z pomocu słyńcnego swětła pśez fotosyntezu (fototrofija). Pśi tom wužywaju ako žrědło za wuglik bźez wuwześa Wuglikowy dioksid (awtotrofija). Njeawtotrofiske zastupnicy su pśecej wótwóźone formy. To su někotare mykotrofne rostliny, kótarež heterotrofnje wót gribow su žywe (na pś. někotare orchideje, Corsiaceae, Burmanniaceae) kótarež su w běgu ewolucije jich chlorofyl  zgubili, a někotare heterotrofne połne parazity na drugich rostlinach (na pś. Rafflesiaceae, někotare Orobanchaceae a Convolvulaceae).

Bazalne śělesa marskacow wobsejźe charakteristisku wjelewarstwowu strukturu z mikrotubulijow ale teke zakokulenje w cytoskeleśe. Mitoza jo wótwórjona, za cas źělenja celow se fragmoplast twóri. Pyrenoidy zwětšego feluju. 

Dalšne znamjenja, kótarež teke wjele drugich zastupjarjow nadrědowanych taksonow charofyta abo chloroplastida wobsejźe, su chloroplasty z chlorophyll a a b ako fotosynteizskej pigmenta a karotinoidy ako akcesoriske pigmenty, škrob ako rezerwny polysaccharid a celowe sćěny ze celulozy. Sporowa sćěna wopśimjejo sporopolenin, sporofyty twórje  kutikulu.

Mimo togo mógu rostliny gromadu ale we wobłuku korjenjow teke z gribami, bakterijami a drugimi mikroorganizmami komunicěrowaś. Komunikaciske procese zawěsćuju  disponujobnosć pśigódnych wutkow ale teke krotkocasnu, srjejźnocasnu a dłujkodobnu koordinaciju a organizaciju wót rosćeńskich a wuwiwańskich procesow we wšych jich detailnych kšacach.

Pó aktualnej systematice eukaryotow wót Adl a.d. (2005) njesłušaju zastupjarje zelenych algow a teke cerwjenych algow, kótarež buchu dłujko k rostlinam licone, wěcej k plantae. Pótakem wótpowěduju plantae embryofytam, wopśimjeju toś mechy a žyłowe rostliny. 

Pśiswójźbnosć rostlinow ze zelenymi algami jo se dla zgromadnych fotosyntezowych pigmentow a polysacharidow dłujko měniła. Někotare zelene algi kaž swěcnikowe algi twórje teke jich jajowym celam wobalujucu celinu seś. Pśirownanja sekwencow DNA su  pokazowali pó tom teke, až Characeae su nejžbliše žywe pśiswójźbne rostlinow. Kladogram wuglěda na slědujuce wašnje:

         ┌──── Rostliny
     ┌───┤ 
 ────┤   └──── Swěcnikowe algi (Charales)
     │   
     └──────── Coleochaetales

Wótergi zastupowany naglěd, by wšake póchadowe linije rostlinow z algow eksistěrowali, bu južo pśez morfologiske studiumje ako njewěrjepódobny spóznaty, a se źinsa lěbda wěcej zastupujo a se teke pśez molekularnobiologiske studiumje njepódprějo.

Recentne (njewótemrěte) zastupnicy rostlinow twórje styri jasnje mjaz sobu rozdźělone kupki. Toś te su pó morfologiskich ale teke pó molekularbiologiskich studiumach monofyletisce: jětšowe mechy, listowe mechy, rogowe mechy a žyłkowe rostliny. Pozicija toś tych styrjoch kupkow mjaz sobu hyšći njejo doskóńcnje wujasnjona. W zajźonosći su byli wšake naraźenja (pśir. ), tola slědujucy kladogram ako wěrjepódobne poměry pśiswójźbnosći se pokazujo:

                ┌──── žyłkowe rostliny 
            ┌───┤ 
       ┌────┤   └──── rogowe mechy
       │    │   
 ──────┤    └──────── listowe mechy
       │ 
       └───────────── jětšowe mechy

Rogowe mechy by pótakem sotšojska kupka žyłkowych rostlinow byli. Mimo molekularbiologiskich studiumach pokazuju teke wšake rogowym mecham w pśirownanju ku drugim mecham charakteristiske pśiznamjenja na blisku pśiswójźbnosć k žyłkowym rostlinam: sporofyty rogowych mechow su relatiwnje wjelike, dłujko žywe a fotosyntetiski aktiwne, tós relatiwnje samostatne. Z tom maju srjejźnu poziciju mjaz drugim mecham z jich wót gametofyta wótwisnymi sporofytami a žyłkowymi rostlinami z jich dopołnje njewótwisnymi sporofytami.

Za wěcej detailny pśeglěd wó rostlinstwje, glědaj .

Pśi zapśimjeśu fosilnych rostlinow, kótarež na bazy žyłkowych rostlinow stoje, bywa górjejce wopisowane zwobrazowanje pitśku wěcej komplikowane. Drje njejsu fosilne mechy z ranych casow rostlinow znate, pśeśiwo tomu někotare zastupjarje ranych žyłkowych rostlinow su znate. Toś te bu w ranem 20. lětstotku pód zapśimjeśim Psilophyta zjadnośone. Toś ta kupka jo wopokazowała se pak juž skóro ako wjelgin heterogena. Banks jo toś tu kupku do tśich kupkow Rhyniophyta, Trimerophytophyta a Zosterophyllophyta rozšćěpił. Kenrick a Crane stej pak w lěśe 1997 pokazali, až nejmjeńša wobej prědnej kupce stej kumštnej. Zastupjarje wobeju slědneju kupkowu słušaju k Eutracheophytam, mjaztym až zastupjarje Rhyniophyta wjelgin bazalnje stoje. Kenrick a Crane stej slědujucy kladogram nastajiłej:

         ┌───────────────── Pšawe Žyłkowe rostliny (Eutracheophyta)
       2 │
       ┌─┤              ┌── Stockmansella                   ┐
       │ │            ┌─┤                                   │
       │ └────────────┤ └── Rhynia                          │ Rhyniopsida
     ┌─┤              │                                     │
     │ │              └──── Huvenia                         ┘
     │ │ 
  1  │ └─────────────────── Aglaophyton
 ────┤
     │                  ┌── Caia                            ┐
     │                ┌─┤                                   │
     └────────────────┤ └── Horneophyton                    │ Horneophytopsida
                      │                                     │
                      └──── Tortilicaulis                   ┘

Mjaz mechami (njejsu wopisowane) a žyłkowymi rostlinami (klada 2) su toś hyšći někotare kupki wótemrětych rostlinow. 

Polysporangiofyty (1) wopśimjeju cełkowna górjejce wopisanu kladu a wopśimjeju wše kontinentalne rostliny, kótarež se k jadnej kupce mechow njelice. Jich zgromadne wótwóźone pśiznamjenja (synapomorfije) su: roznogaśujuce sporofyty z wšakich sporangijami; sporofyt jo njewótwisny gametofytow. Archegonije su do gametofytow zapusćone, to pak teke rogowe mechy pótrjefijo.

K zastupjarjam polysporangiofytow słušaju ako nejwěcej bazalna kupka Horneophytopsida z Horneophyton. Jadna izolěrowana stojeca družyna jo Aglaophyton major. Wuškowne zastupjarje (klada 2) słušaju k žyłkowym rostlinam (Tracheobionta), kótarež bazalna kupka  Rhyniopsida su.

Rostliny su byli za dłujki cas pódla zwěrjetow a mineralow jaden tśich pśirodnych swětow. Hyšći Carl von Linné jo rozrědował swój Systema naturae wótpowědnje tomu. Teke Ernst Haeckel jo inkluděrował do swójich Plantae griby, lišawy, cyanobakterije, ale teke rozdźělne kupki algow. Mjaztym až botanika se dalej z wšymi toś tymi kupkami zaběra, bu definicija rostlinow pózdźej na te kontinentalne rostliny a zelene algi wobgranicowana, kótarež se pśez chlorofyle a a b, škrob ako rezerwne polysaccharidy a celulozu w celowej sćěnje wuznamjenjuju. Źinsa se rostliny wšako definěruju: wótere systemy zapśimuju zelene algi do rostlinow, druge systemy, tak how wužywany, zjadnośuju žywe byśa z górjejce pódanymi pśiznamjenjami w Chloroplastida a wobgranicuju rostliny na kontinentalne rostliny.

Wužyśe rostlinow jo zachopiło w ranych casach luda ze zběranim. Źinsa se rostliny za luźece wužyśe pśewažnje ako kulturne rostliny kublu (rolnikaŕstwo). Granicny pad jo wužyśe drjewa z lěsow.

Zežywjenje luda bazěrujo praktiski dopołnje na rostlinach, pak pśez direktnu konsumciju, pak indirektnje pśez konsumciju rostliny žerjecych zwěrjetow abo zwěrjecych produktow. Nejwětšy wuznam swětodaloko ako wužytne rostliny maja pšenica, rajs, majs a kulki. Wót wjelikeje tšochy kultiwěrowanych wužytnych rostlinow njaso jano  małka tšocha głownu śěžu luźecego zežywjenja (zakładne zežywidła).

Tradicionelnje se rostliny k rozdźělnym zaměram za luźece wužywanje pśeźěłaju. Rostliny su nejwažnjejšy zakładny material k zgótowanju drastwy. Wóni se k wjeleserakim  źěłowym rědam pśeźěłaju. Rostliny, wósebnje drjewo, su njewuzbytny twarski material.




#Article 122: Rujany (165 words)


Rujany (stare mě jo było Rjana;  Rügen) su kupa pśi baltiskem mórju a źěl Pśedpomorskeje w Nimskej. Wóna jo nejwětša kupa Nimskeje. „Wrota“ ku kupje Rujany su hanseatiske město Stralsund. Kupa, pśez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šyroki Strelasund z twardeju zemju zwězana, ma maksimalnu dłujkosć wót 52 km (z pódpołdnja do pódpołnocy), maksimalnu šyrokosć wót 41 km na pódpołdnju a płoń wót 926 km². Cełkowna dłujkosć pśibrjoga Rujanow jo 574 km. Jeje póstawa jo pśez młogolicbne mórske zalewy  ale teke wustupne połkupy a krajne jězyki wjelgin mócnje rozcłonkowana.

Kupa Rujany jo stwóriła až do 3. septembra 2011 gromaźe z kupu Hiddensee a někotarymi mjeńšymi kupami zastojniski krajny wokrejs Rujany z wokrejsneju stolicu Bergen auf Rügen. Z 4. septembra 2011 kupa Rujany jo źěl wokrejsa Pśedpomorska-Rujany ze wokrejsneju stolicu Stralsund.

Dalšne města su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen. Ale teke słušaju Baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany se dla jich wšakich rědnosćow krajiny a dłujkich, drobnopěskojtych kupańskich brjogow wót wjele dowolarjow wopytuju.




#Article 123: Měto Pernak (118 words)


Měto Pernak, nim. Martin Pernack (* 17. měrca 1938 w Nowej Niwje; † 8. decembera 2019 w Barlinju) jo był dolnoserbski wudawaŕ, publicist, ceptaŕ a pśełožowaŕ z francojšćiny a rušćiny; w lětach 1993-2006 pśedsedaŕ Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy. 

Jo se naroźił ako syn duchownego. W casu NDR jo bydlił w pódwjacornem Barlinju a dla swójich woglědow w Dolnej Łužyce jo był slědowany wót Stasi, kótaraž jo natwariła někotare sta bokow aktow wó njom.

W lěśe 2009 jo dostał Myto Ćišinskego za jogo wudawaśelske, pśełožowarske a rěcno-kulturne statkowanje w Dolnej Łužycy. Jo jo pśiwzeł z ruki sakskego ministaŕskego prezidenta Stanisława Tilicha 17 oktobra 2009 w kloštarju Marijina gwězda w Pančicach-Kukowje.

W lěśe 1998 wón jo myto Domowiny dostał. 




#Article 124: Nowoseelandska (131 words)


Nowoseelandska (maorišański Aotearoa, engelski New Zealand a nimski Neuseeland) jo njewótwisny stat, kótaryž zwětšego na dwěma wjelikima kupoma w krotkowjacornem źělu Śichego oceana. Ma styri a poł miliony wobydlarjow a pśestrěń wót pśisamem 270.000 kwadratnych kilometrow, pótakem jo wětša ako Wjelika Britaniska, ma pak jano źaseśinu jeje wobydlaŕstwa. W lěśe 1947 bu njewótwisna wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego z cłonkom Commonwealtha.

Dwě nejwětšej a głownej kupje stej Pódpołdnjowa a Pódpołnocna kupa. Pódpołdnjowa kupa ma wětšu pśestrěń, ale Pódpołnocnu kupu wobedla wěcej luźi. Nejwětše město Pódpołnocneje kupy jo Auckland z wěcej ako 400.000 wobydlarjami, mjaztym až ma na samskej kupje lažeca stolica Wellington jano wokoło 200.000 wobydlarjow. Nejwětše město Pódpołdnjoweje kupy jo Christchurch z něźi 350.000 wobydlarjami. Powšyknje jo Nowoseelandska wjelgin rědko wobsedlona, cogoždla ma teke pśimě Zelena kupa.




#Article 125: Albin Moller (136 words)


Albin Moller, teke Albinus Mollerus (roź. 1541 w Tšupcu, wum. 26 decembera 1618 w Starej Darbni) jo był serbski teolog, faraŕ, astronom, pśirodoslěźaŕ (botanikaŕ), pśełožowaŕ a spisowaśel. Wudał jo prědne śišćane knigły w dolnoserbskej rěcy.

Albin Moller jo se w Tšupcu ako syn zastojnika naroźił. Pó wótzamknjenju Kalawskeje łatyńskeje šule, Moller jo 1559 zachopił w Frankobroźe nad Odru teologiju študěrowaś. Wót lěta 1568 jo był na uniwersiśe we Wytparku, źož jo sebje dostojnosć magistra dobył. Do 1572 jo ako faraŕ źěłał we Turnowje, w lětach 1572-1574 w Tšupcu, a pótom teke na drugich městnach Dolneje Łužyce (na pśikład 1582 we Wjelikich Dobrynjach). 

Moller jo pśełožył z nimšćiny Lutherowy Mały katechizm, 120 psalmow a kjarližow a je wudał w Budyšynje pla Michała Wolraba w lěśe 1574. 

W Tšupcu pśed faru cerkwje stoj pomnik k cesći Albina Mollera.




#Article 126: Pólna škrodawa (161 words)


Pólna škrodawa (Bufo bufo) jo družyna z roda škrodawow (Bufo) znutśika swójźby (Bufonidae).

Pólna škrodawa jo za cas nocy aktiwne zwěrje, kótarež jo žywa na włožnych městnach a samo we wusokosćach wót 2000 m wustupujo.

Samicy dośěgnu dłujkosć wót 13 cm, mjaztym až samjaki su mjeńše. 

Jich śěło jo wjelgin zasajźite, pśi comž jich górny bok jo wjelgin brodawkojty. Iris jo złoto- až kuporcerwjeny. Pupila jo wódorowna. Zukowy puchoŕ njama.

Wóni se wót małych zwěrjetow žywje a su dla zežarjenja wjele škódnikow wužytne.

Za cas pórowanja wót měrca až apryla du do wódy, pśi comž se móžo masowy zběg wótměś. Pótom samjaki maju rogowe mózole na nutśikownych bokach palcow, z kótarychž pomocu mógu samicy pśi ramjenjoma wobpśimowaś.

Nerk se w 5 m dłujkich šnorkach z 7000 jajkami wokoło slědnjeju nogow wijo. Larwy su małke a carne.

Pólna škrodowa móžo starstwo wót až do 36 lět dośěgnuś.

Wóna wustupujo w rozdźělnych žywjeńskich rumach, kaž na pś. na pólach, łukach, samo w piwnicach.




#Article 127: Glinicka (167 words)


Glinicka (Fragaria vesca) jo družyna ze swójźby rožowych rostlinow  (Rosaceae).

Glinicka jo diploidna (2n=14) a njejo źiwa forma zagrodneje słynicy.

Glinicka jo zelišćowa,  wěcejlětna a w zymje zelena rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 cm.  Rostlina jo kósmata a ma dłujke wuběžki z korjenjami. 

Łopjena  su kaž tšawa zelene, na dnje stojece w roseśe, dłujkowogonate, rukoformowje 3-źělne z gropnje zubatymi źělnymi łopjenkami z dłujkosću wót 2 až 6 cm. 

Wóna kwiśo wót apryla až do junija. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć mjazy 1 a 1,5  cm a maju 5 běłych kwiśonkowych łopjenkow. Kwiśonkowy stołk ma až do 10 kwiśonkow a jo pódobne we formje na wokołku. Wósrjejź kwiśonki su něźi 20 žołtych stamenow. Kronowe  łopjenka su kulowate abo jajowate.

Kwiśonki glinicki bu wót insektow woprošone.

Płody  su jadnosemjenjowe wórješki na mězgojtem kwiśonkowem spódku. Wóni wopśimjeju až do 10 procentow cukora a kradu wjele mineralnych maśiznow. 

Wóna rosćo we swětłych lěsach, na puśowych kšomach a pód krickami. Preferujo skerjej wutkate zemi.

Glinicka jo w cełej Europje  a pódpołnocnej Aziji  rozšyrjona.




#Article 128: Nažołta słynica (143 words)


Nažołta słynica  (Fragaria  viridis) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). 

Nažołta słynica jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 5 až 15 cm. Jano prědna źowkowa rostlina  ma wuběžki ze ceslinowatymi łopjenami. 

Kijaški a łopjenowe kijaški su wótstojecy kósmate.

Łopjena su tśilicbne a zubate. Łopjenka dośěgnu dłujkosć wót 3 až 6 cm a maju na dolnem boku metaliski błyšćece kósmy. Srjejźne łopjenko jo kijaškate, mjaztym až wobej bocnej łopjence stej sejźecej. 

Kwiśo wót maja až junija. Nažołto běłe kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 1 až 1,5 cm. Kronowe łopjenka su kulowate abo jajowate. 

Płody  su pózdatne jagody, kótarež gromaźe z pśilěgatym keluchom se pśi wótšćipowanju z knakotanim wót rostliny pušćaju.

Rosće w słyńcnych krickach, nakłonjach, suchych tšawnikach a dubowych a chójcowych lěsach. Preferujo  w lěśu śopłe, suche, zwětšego kalkowate zemi.

Rostlina je pśedewšym w srjejźnej  a pódpołdnjowej Europje, pódpołnocnje až do Skandinawiskeje rozšyrjona.




#Article 129: Ptaškowa swajźba (151 words)


Ptaškowa swajźba (górnoserbski Ptači kwas, nimski Vogelhochzeit) jo kuždolětny nałog, kótaryž jo znaty we wšakorakich europskich regionach, pśedewšym pak w serbskej Łužycy. 

Na pśedwjacorje 25. januara stajaju źiśi prozny talaŕ na woknowu delku abo pśed źurja. Rano namakaju na nim słodkosći w formje ptaškow abo gnězdkow. Typiski su śěstowe ptaški ze cukorowym pólewanim, tak mjenjowane sroki. Pó legenźe źěkuju se ptaški źiśam ze słodkosćami za picowanje w zymje.

Wopšawdnu ptaškowu swajźbu swěśe źiśi w źiśowni abo w šuli, pśewoblacone ako ptaški, ze spiwami, rejami abo samo ze swěźeńskim pśeśěgom, kaž na pśikład w Chrósćicach. Nanejmjenjej swajźbowy pór zwětšego w serbskej swajźbowej drastwje chójźi. W Serbach tradicionelnje wron jo nawóženja a sroka jo njewjesta, pśeśiwo comuž staj w nimskich źiśownjach kaž teke w nimskorěcnej wersiji ludowego spiwa wó ptaškowej swajźbje kós a drozna njewjesćinski pór.

Wažny wobstatk łužyskego nałoga jo teke ptaškowoswajźbowy program Serbskego ludowego ansambla, z kótarymž droguju pśez cełu Łužycu.




#Article 130: Baršć (130 words)


Baršć ( Forst) jo wokrejsne město we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej pśi Nysy njepósrědnje pśi pólskej granicy. 

Měsćańske źěle Baršća: 

Wejsne źěle Baršća:

Baršć lažy pśi zwězkowej droze  a awtowej droze  ca. 35 km na pódzajtšu wót Chóśebuza.

Baršć lažy pśi zeleznicowej cerje Chósebuž-Żary. Cera mjazy Chóśebuzom a Baršćom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 46. Mjazy Baršćom a Żarami jězdźe śěgi linije RB93 Pólskich statnych zeleznicow (PKP). Mimo togo jězdźi raz na źeń śěgowy pór Eurocity mjazy Hamburg a Krakow. ICE njejězdźi na toś tej cerje.

Baršć teke lažy pśi historskej dolnołužyskej cerje Gubin–Baršć a pśi cerje Běła Wóda–Baršć.

Mjazy 1893 a 1965 jo była Baršćańska měsćańska zeleznica w měsće Baršć, mała wuskokólejata zeleznica, kótaruž głownje industrijne zawody su wužyli. W luźe jo se groniła Jula abo Carna Jula.




#Article 131: Nysyna dołowa zeleznica (146 words)


Nysyna dołowe zeleznica (nim. Neißetalbahn) jo historiska zeleznicowa cera w nysynem dole, na cerje Zgórjelc-Žitawa-Liberec pśi łužyskej Nysy.

Te cera mjazy Chóśebuzom a Žitom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 65. 
Te cera mjazy Žitom a Liberce jězdźe śěgi linije ČD 236 a tó Sakskich-českich zeleznicow (SEB) su jadno filialny zawod wóte Hochwaldbahn-Gruppe (HWB) z Hermeskeila. Až decembera 2010 buźo liniji numer 236 wobgóspodarimi pśez Bogotskech zeleznicy (VBG). Jo wušej togo tó cera mjazy Žitom a Liberce pósłužujo nimskich zeleznicow ze swójeju liniju RE2 (Drježdźany-Liberec) samo jo kóńc tyźenja do směra Tanwałźe pśi Kerkonošem a Jišerskem górym. Te ICE njejězdźi na toś tej cerje.

Doprědka do rozdźělenjem Nimsku wobchadaś pśez na cerje spěšnika wóte Barlinje pśiźo Zgórjelcanskej dwórnišću wušej Parsk, Lubnjow, Chóśebuz, Grodk, Běła Wóda, Hórka, Zgórjelc, Žitawa du do města Hrádek nad Nisou, Liberec a Jihlava w Českej až na Winowa jo stolica w Awstriskej.




#Article 132: Zagrodna jabłušcyna (126 words)


Zagrodna jabłušcyna (Malus domestica, Borkh.; Pyrus malus, L.) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Płod toś togo boma jo jabłuko.

Jo sadowa rostlina, kótaraž eksistěrujo we wjele sortach. 

Zagrodna jabłušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 10 m  a šyrokosć wót až do 5 m. Škóra zwětšego jo śamna, šerobruna a spjerchlinata. Gałuzy su šerobrune až cerwjenojśe-brune. Pšuśiki su meškowje kósmate.

Łopjena su dołojce měko kósmate, wogonkate a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 13 cm. 

Kwiśo za cas maja. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć wót 5 cm. Kronowe łopjena su cerwjenje pśeběžane. Płody su zelene, žołte abo cerwjene  a wjelgin mězgowate.

Ma lubjej wutkate, měrnje zemi w powětsowłožnem, šćitanem połoženju.

Wona se ako sadowy bom nasajźi. Licba sortow se na wěcej ako 20.000 licy.




#Article 133: Jabłušcyna (235 words)


Jabłušcyna (teke jabłukowy bom, Malus) jo rod ze swójźby rožow. Rod wopśimjejo něźi 40 až do 55 družynow listochytacych bomow a kerkow z lěsow a gusćinow pódpołnocneje měrneje cony w Europje, Aziji a pódpołnocnej Americe, z kótarychž teke wjelika licba jo na cesto śěžko se rozeznawacych hybridow nastawała.

Nejwažnjejše družyny:

Swětodaloko z wótstawkom nejznaśejše a góspodaŕski wjelgin wuznamna družyna jo  kultiwěrowana jabłušcyna (Malus × domestica). Mimo togo bu někotare z pódzajtšneje Azije pochadźane družyny z jano něźi wišničkowjelikimi płodami, kaž na pśi. Japańska jabłušcyna (Malus floribunda), wišnjojta jabłušcyna (Malus baccata) a Malus × zumi w měrnych klimowych regionach kaž pyšne kerki a štomy nasajźane. Nic zaměnjowaś z jabłušcynami su nic bliže pśiswójźbne granatowe jabłuka (Punica granatum).

Rod Malus słuša k subtribusoju Pyrinae tribusa Pyreae w pódswójźbje Spiraeoideae znutśika swójźby Rosaceae. Mě roda Malus bu w lěśe 1754 wót Philip Miller w Gard. Dict. Abr., 4. nakład, S. 835, nejpjerwjej wózjawjone. Synonymy za Malus Mill. su Docyniopsis (C.K.Schneid.) Koidz., Eriolobus (DC.) M.Roem.

Eksistěrujo něźi 42 až 55 Malus-družynow; tu listowanje z informacijami wó domownje. W Chinskej se góźe něźi 25 družynow namakaś z kótarychž 15 jano tam. Rod Malus se do (šesć hač) wósym sekcijow (2006 a 2008 dwa k tomu pśišłej) rozrědujo:

Eksistěrujo teke rodowe kśicenja znutśika pódtribusa Pyrinae, na pśikład Sorbus × Malus a samo trójne kśicenja: (Cydonia × Pyrus) × Malus.

Wó znatych sortach płody dawacych jabłušcynow glědaj zagrodna jabłušcyna a sorty jabłušcynow.




#Article 134: Źiwa jabłušcyna (111 words)


Źiwa jabłušcyna (Malus sylvestris) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). 

Źiwa jabłušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 8 až do 10 m.

Gałuzy se cesto w śernju kóńce.

Łopjena su kulojte až jajojte, fajn zubate, na dolnem boku jano na nerwach kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 5 cm. 

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su pěślicbne a dośěgnu šyrokosć wót 3 až do 4 cm a stoje w małokwiśonkowych granach. Kronowe łopjenka su na górnem boku běłe, na dolnem boku cerwjenje pśeběžane. Stameny su žołte.

Płody su małke, drjewjane a twarde. 

Rosće we ługowych lěsach a žywych płotach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 135: Twardy packaty sad (104 words)


Twardy packaty sad (teke twardopackaty sad) wóznamjeni rostlinowe  družyny, kótarychž płody su ako twardopackate płody wutwórjone. Pśi tom jo nutśikowny źěl płodoweje sćěny wodrjewjony, mjaztym až zwónka jo měsny a zwětšego mězgaty.

Packa rozeznawa toś te płody wót jagodow, měsna zwenkowna płodowa sćěna, płodowe měso wót wórjechow.

Twardopackate płody licy we głownym k sadowych družynow (wěcej mjenjej słodke płody), togodla zwucone pomjenjowanje twardopackaty sad, lěcrownož teke płody, kótaryž ni typiski k sadoju lice (na pś. kokosowy wórjech), k rostlinam z twardopackatymi płodami słuša.

Wažny twardy packaty sad jo: rjaschen, wišnina (płod: wišnja), nektarina, aprikoza, domacna slěwcyna, slěwcyna a mirabela, kótarež słuša k rodoju prunus.




#Article 136: Garba (169 words)


Garba (Carum carvi) jo družyna ze swójźby wokołkowych rostlinow (Apiaceae).

Garba jo dwójolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 80 cm.

Kijašk jo rozrosćenje roznogaśowany a granity. 

Łopjena su jadnory až dwójce pjerinate ze šwižnymi pjerinatymi łopjenkami, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 1 mm. Dolne bocne pjera łopjena kśicu wutwórje. 

Kwiśo wót maja až do julija, ale cesto kwiśo drugi raz wót awgusta až do septembra. Wurliški wobstoje z 8 až 16 rozdźělnje dłujko wogonkatych wokołkikow. Kronowe łopjenka su wutšobojte, běłe abo rožojte a dośěgnu šyrokosć wót 2 až do 3 mm. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 3 mm. Wurliški zwětšego njamaju pśikrywne łopjenka a su wósym-pšugojte až šesnasćo-pšugojte. 

Južo njezdrjałe płody rozšurowane mócnje a aromatiski wónjaju. Rozpacny płod wobstoj ze zgibnjonych rjepikatych źělnych płodow, jo jajojty a dośěgnjo dłujkosć wót 3 až do 4 mm. 

Rosće na tucnych łukach, tucnych pastwach wósebnje w górinach a drogowych kšomach. Preferujo glinjane a běłoglinowe zemi.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjenja.

Płody pólěpša ako wěrca znjasliwosć wót kała a klěba.




#Article 137: Zagrodna kšušcyna (104 words)


Zagrodna kšušcyna (Pyrus communis) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow. 

Jo sadowa rostlina, kótaraž se we wjele sortach kubła.

Zagrodna kšušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 m.

Łopjena su górjejce se błyšćo śamnozelene a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 8 cm. Wóni su dłujko wogonkate a jajojte, karbowane-rězane a wurosćenje dołojce módrozelene.

Kwiśo wót apryla až maja. Kwiśonki stoje na jadnom až źewjeśich we wurliškowych granach. Kronowe łopjenka su běłe. Prošniki su winocerwjene. 

Płod je kulojty až blešojty. Zdrjałe płody su wjelgin mězgate.

Preferujo śopłe, bazowe, dłymokosegace glinowe zemi.

Płody toś teje rostliny se ako sad wužywaju, ale se njegóźi chowaś.




#Article 138: Źiwa kšušcyna (132 words)


Źiwa kšušcyna (Pyrus pyraster) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). 

Źiwa kšušcyna jo bom abo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 20 m. Rostlina dłymoko kórjeni.

Krona jo njepšawidłowna a kjaglojta. Štom jo rowny.

Špicki gałuzow cesto njasu śernje.

Łopjena dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 7 cm a  su kulojte až jajojte, kótarychž nerwy na dolnem boku lěbda wustupuju.

Kwiśonki stoje pó tśoch až pó źewjeśich w wurliškach a  ma běłe, něźi 1,5 cm dłujke kronowe łopjenka, cerwjene proškowe łopjenka.

Płody su mjaz 2-4 cm małke, žolte abo brune, kulojte až jajojte. Wóni su njejědne a w bogatej licbje wódrjewjone kamjentne cele.

Rosće w kamjentnych krickach, we ługowych lěsach, w swětłych lěsach, w połnych krickach a na wótkłonach.

Rosćo w lěśu śopłych, w zymje miłych regionach srjejźneje Europy.




#Article 139: Pšawa kwitula (129 words)


Pšawa kwitula (Cydonia oblonga) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). 

Pšawa kwitula jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 4 až do 6 m.

Łopjena su jajojte, na górnem boku blěźe zelene, na dolnem boku gusto filcojśe kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 10 (15) cm.

Kwiśo wót maja až do junija. Kwiśonki su běłe až rožojte, pěślicbne a dośěgnu pśeměr wót něźi 5 cm.

Płody su jabłukojte abo kšuškojte, filcojśe kósmate a dośěgnu dłujkosć wót až do 15 cm. Wóni w oktobrje zdrjaju. Syre su twarde, jěre-kisałkowate płody lěbda jědne, ale se góźe k słodnej mězdze, kompotoju abo želejoju pśeźěłaś.

Pochada originalnje ze pódwjacorneje Azije. Južo jo pśed wěcej ako 2500 lětami k pódpołdnjowej Europje a pózdźej teke k srjedźnej Europje pśišeł.




#Article 140: Wšedna jerjebina (126 words)


Wšedna jerjebina (Sorbus aucuparia) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). 

Wšedna jerjebina jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 15 m. 

Štom a gałuzy gładku škóru maju. 

Łopjena wobstoj z 9 až 17 jajojtych pjerkatych łopjenkow z dłujkosću wót 4 až do 6 cm. Pjerinate łopjena cesto su pśisamem až spódku rězane.

Kwiśo wót maja až do junija. Kwiśonki njepśijaznje wónjaju, stoje we wurliškojtych kisćach a wobstoj z pěś keluškowych łopjenkow. Pěś běłych kronowych łopjenkow dośěgnjo dłujkosć wót 4 až do 5 mm.

Płody dośěgnu tłustosć wót něźi 1 cm a su oranžocerwjene a pśisamem kulowate.

W zymje ptaški płody žeru.

Rosće w krickach, swětłych listowych a jeglinowych gólach na zwětšego njewutkatnych, drjebjatych zemjach. 

Rostlina jo w Europje rozšyrjona.




#Article 141: Pólny wěz (128 words)


Pólny wěz (Ulmus minor) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow  (Ulmaceae). 

Pólny wěz jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 40 m.

Škóra jo połowana a šerobruna.

Gałuzy maju cesto kśidłate lejstwy.

Łopjena su gładke, wótšo zubate, na spódku njesymetriske, górjejce nage, błyšćece, dłujkojte-jajojte a ženje wěcejkónckowe, dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 10 cm a maju na wobyma bokoma 8-12 bocnych nerwow.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Dwójorodnikojske kwiśonki se pśed łopjenami jawje, su pśisamem sejźece a sejźe w kłubaškojty kwiśonkowych stołkach. 

Jajojty abo kulojty płod dośěgnjo dłujkosć wót 1,3 až do 2 cm a njaso kśiłka. Semje sejźi w płoźe blisko górneje kšomy.

Rosće w ługowych gólach a krickach a słyńcnych wótkłonowych gólach. 

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.




#Article 142: Górski wěz (124 words)


Górski wěz (Ulmus glabra; syn.: Ulmus scabra, Ulmus montana) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow  (Ulmaceae). 

Górski wěz jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 m.

Škóra jo wedli brozdata. 

Łopjena su šyroko-lancetne, gropne, wótšo rězane, na spódku njesymetriske, górjejce mócnje gropne, na dolnem boku kósmate, dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 cm a maju na wobyma bokoma 12-20 bocnych nerwow.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje a su pśisamem sejźece. 

Płod dośěgnjo dłujkosć wót 3 cm a njaso kśiłka. Semje jo w srjejźišću płoda.

Rosćo we dolinowych gólach a chłodkojtych wótkłonowych gólach. Preferujo wót zapšažowanja włožne, wutkate a bazowe, cesto pógibowane, glinjane a běłoglinowe zemi.

Rostlina w Europje rozšyrjona, w Alpach až do wusokosćow wót 1400 m.




#Article 143: Keluchowe łopjenko (113 words)


Kełuchowe łopjenka (sepale) twórje keluch (calyx) kwiśonki pókšytosemjenjoweje rostliny a su wenkowne, wótergi gropnjejše a wótergi zelene kwiśonkowe pśikšywne łopjenka, mógu wšak teke druge barwy měś abo kaž kronowe łopjenka wuglědaś.

Jadna se pśi tom toś wó wenkowne kwiśonkowe pśikšywne łopjenka dwójnego kwiśonkowego pśekšywa (periant), kótarež su južo pśi zacynjonem pupku widobne. Cesto zelene keluchowe łopjenka twórje pśi kwiśonkowych pupkach šćitny pśekšyw za nutśikowne drobnjejše kwiśonkowe źěle. Teke pśi zawrjenju wjele kwiśonkow za noc šćitaju druge kwiśonkowe łopjenka.

Mógu lichotne abo zarosćone byś. Pśi někotarych taksonach su teke zreducěrowane, jo pótakem mjenjej z nich až pśi pśiwójźbnych taksonach abo feluju dopołnje. Su wažne pśiznamje za zarědowanje jadnotliwych taksonow (glědaj teke: taksonomija, zarědowanje rostlinow).




#Article 144: Kronowe łopjenko (235 words)


Kronowe łopjenka (petale) su nutśikowne kwiśonkowe pśikšywne łopjenka. Kronowe łopjenka su cesto nadpadnje wubarwjone a/abo sformowane a maju funkciju insekty za woprošenje pśiwabiś (pśir. entomogamija).

Kwiśonkowa krona móžo radiarnosymetriska abo zygomorfna byś, su teke wše pśedstajobne pśechody wót lažko až mócnje zygomorfne. Kronowe łopjenka mógu ze sobu zrosćone abo lichotne byś.

Lichotne kronowe łopjenka źěla se cesto do śańkego zakładnego źěla, do gózdźa, a do šyrokego źěla, do „platy“, mjaz kótarymaž se zgibk pśeběžyjo (na př. pla nejwěcej nalchenowych rostlinow). Pla zygomorfnych kwiśonkow ze lichotnymi kronowymi łopjenkami jo cesto kronowe łopjenko, kótarež dołoj pokazujo, pówětšone a/abo nadpadnje wubarwjone a twóri ako guba abo dolna guba „pśizemišćo“ za insekty (na pś. fijałki, orchideje). Wósebna družyna zygomorfnych kwiśonkow ze lichotnymi kronowymi łopjenkami jo mjatelojte kwiśonka.

Kwiśonkowe krony ze zrosćonymi łopjenkami mógu lejkate byś (na př. pakowjež, petunije, banje) abo zwónkate (na pś. zwónki, enciany) byś; cesto jo wšak zakładny źěl k wuskej kronowej role zrosćony, kótaraž cesto za chowanje nektara słužy. radiarnosymetriske kwiśonki z krotkej kronowej rorku se gronje „kólasojte“, take z dlejšej kronowej rorku „wogonkotalarjojte“. Zygomorfne kwiśonki z kronowej rorku su cesto dwugubate, t. g. kwiśonkowa krona jo jano do górnego źěla (górna guba) a do dolnego źěla (dolna guba) rozšćěpjona; kronowe łopjenka, kótarež su na twórjenju daneje guby wobźělone, su zwětšego ako měłke zarězy spóznajomne (na pś. kozylisty z jadnołopjenkatej dolnej a styriłopjenkatej górnej gubu).

Cil kubłanja rostlinow jo cesto, hyšći nadpadnjejše kronowe łopjenka dośěgnjo.




#Article 145: Aprikozowy bom (156 words)


Aprikozowy bom (Prunus armeniaca) jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod se groni aprikoza.

Aprikozowy bom dośěgnjo wusokosć wót 4 až do 8 m.

Krona jo kulowata, we kulturje cesto šyroko roznogata.

Gałuzy pśisamem padorownje wótstoje.

Łopjena su gładke, šyroko-jajojte až wutšobojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 10 cm. Wóni su rězane, prědku kóńckate a zwětšego njasu 2 jasnej załzowej gjarbika na maksimalnje 7 cm dłujkem wogonku.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed wubijanim łopjenow jawje. Wóni su běła, wenka cerwjenojte, pśisamem sejźece a dośěgnu pśeměr wót něźi 2,5 cm.

Wót junija se kulowate až jajojte, mělnje kósmate, něźi 3 cm tłuste, žołte, pó źělach cerwjenje pśeběžane płody z typiskim šawom wuwijaju. Jich packa jo gładka a wopłonjona a se góźe lažko wót płodowego měsa wótźěliś.

Potrjebujo wjele śopłoty.

Rostlina jo domacna w pódwjacornej Aziji, ale teke w teritoriju srjejźnego mórja cesto wustupujo. Ale se w srjejźnej Europje sajźajo.




#Article 146: Slěwcyna (212 words)


Slěwcyna (Prunus domestica) jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod jo slěwka. Rostlina wěrjepódobnje jo stara hybrida z puckowiny (Prunus spinosa) a wišnjoweje slěwcyny (Prunus cerasifera).

Slěwcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 15 m.

Głowne gałuzy nagle górje rostu.

Łopjena su jajojte až eliptiske, zarězane až rězane, na dolnem boku wótergi gusto kósmate a dośěgnu 4 až do 10 cm.

Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe abo nazeleń běłe kwiśonki se pśed abo z łopjenjami jawje. Wóni njejsu wupołnjone, stoje pó dwěma až pó tśoch a dośěgnu pśeměr wokoło 2 cm. Jich wogonki su měškowje kósmate.

Płody wjelgin wariěruju pó póddružynje. Wóni su mjeńše mězgate ako chinska slěwcyna (Prunus salicina) a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 8 cm. Jich měso jo zelene abo žołte.

Slěwki su wjelike, kulojte až krotko-owalne, zwětšego módro-wioletne a wót awgusta zezdrjaju.

Knykački su jajojte, kóńckate, módre až wioletne.

Mirabele su małke, kulowate a žołte.

Reneklody su zeleno-žołte až cerwjenojte a wjelgin wjelike.

Preferujo humusowe zemje, ale howacej jo njewupominajuca.

Póchada originalnje z prědneje Azije.

Slěwcyna bu w leśe 1753 wót Carl von Linné prědny raz wopisana. Wóna so do 7 póddružynow rozdźěli:

Mnogolicbne sorty se zwětšego dla słodkich płodow sajźaju, mjaztym až někotare sorty teke ako pyšnjece rostliny sajźaju.




#Article 147: Rjaschen (195 words)


Rjaschen (Prunus persica) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).  Dalšne ludowe mjenja su rjašen, rjasšen, rjaski, rjasken, rjacken a krjacchen.

Jolic bělizka płoda jo gładka, pótom jo nektarina.

Rjaschen jo w lěśu zeleny kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až 10 m.

Krona cesto jo roznogata a płona.

Łopjena su wótšo rězane, šyroko-lancetojte, gładke, nage, nad srjejźišćom nejšyrše a dośěgnu dłujkosć wót 8 (6) až do 15 cm.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Rožojte abo cerwjeno-wioletne kwiśonki se pśed abo z łopjenjami jawje. Wóni dośěgnu pśeměr wokoło 3 cm.

Blědorožojte, swětłorožojte, žołtocerwjene, žołte abo šarlachcerwjene płody dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 7  (wót 4 až do 8) cm a wopśimjeju poroznu, dłymoko brozdatu, lažko se wótźělujucu packu. Rjascheny su kósmate, mjaztym až nektariny su njekósmate. Eksistěruju sorty ze žołtym a běłym płodowym měsom.
 

Ma lěpjej śopłe stojnišća a jo na mroz cuśniwe drjewina. Rosćo nejlěpjej na pśepušćatych, humusowych a fryšnych zemjach.

Póchada originalnje z Chinskeje a jo pśišła pśez Persisku do antikneje Grichiskeje a Romskeje mócnarstwa a wóttam k srjejźnej a pódwjacornej Europje.

Někotare sorty se ako płodowe bomy sajźaju, mjaztym až druge sorty ako pyšnjece rostliny sajźaju.




#Article 148: Twardopackaty płod (102 words)


Twardopackate płody su zacynjone płody, pśi kótarychž semje jo wót zdrjewjoneje packi wobedane. Pśi tom eksokarp jo kóžkojty, mezokarp jo měsny, mjaztym až endokarp drjewowatu packu twóri, w kótarejž lažy semje.

Wobstoj w nejwětšych padach zwisk z pśiměrjenim na endocoochoriju, na  semjenjowe rozpśestrěśe pśez płody žerjece zwěrjeta. Semje se pśi tom pśez zdrjewjony endokarp, nutśikownu warstu płodoweje sćěny, za wobškóźenje šćita. Kołowokoło wutwórje zwenkowne warsty płodoweje sćěny, mezo- a eksokarp, měsne-mězgate, z žywych celow zestajone późěle. Toś te su nic pśecej za cłowjeka se góźe jěsć (na pś. pśi  kokosowym wórjechu).

Twardopackate płody su mjaz drugim:

Wósebna forma jo kompleksny twardopackaty płod.




#Article 149: Mandlowy bom (178 words)


Mandlowy bom (Prunus dulcis) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod jo mandel.

Mandlowy bom dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 10 m. Wótergi jo jano kerk.

Krona jo kulojta až šyroko roznogata.

Łopjena su owalne až dłujkojśe-lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 12 cm. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wokoło 2 cm a njasu na bazy někotare załzy.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Swětłorožojte abo běłe kwiśonki se pśed łopjenjami jawje a dośěgnu pśeměr wót 3 až do 5 cm. Wóni stoje pó pěśoch až pó šesćoch w promjenjach.

Płone, jajojte, zelene, filcojśe kósmate płody wopśimjeju słabje brozdźonu packu ze śańkej škórpiznu. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 6 cm. Jich płodowe měso jo suche a packa jo wjelgin twarda.

Eksistěruju górke a słodke mandle, pśi tom górke mandle wopśimjeju až do 8 % amygdalina. Z amygdalina módrikowa kisalina nastanjo, tak až wjelika tšocha jo wjelgin gadojte.

Z mandlow se mandlowy wólej a zgromadnu z cukorom a aromatiskimi maśiznami marcipan gótowujotej. Mimo togo wopśimjeju mineralne maśizny.

Rosćo na njesolonych, pśepušćatych zemjach.




#Article 150: Mlac (120 words)


Mlac (Taraxacum officinale) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae). 

Mlac jo naga, słabje kósmata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 50 cm. Wón ma rěpojty, měsny korjeń.

Kijaški su prozne, nage, blěde a wopśimjeju mlocnu mězgu.

Łopjena su spódkostejace, nawopacnje lancetojte, 

Wón kwiśo wót apryla až do julije abo decembra. Kwiśonkowe głowki sejźe jadnory na dłujkem, bźezłopjenowym kijašku. Kwiśonki su žołte a jězykojte.

Płody maju dłujki, śańki cypk a mnogolicbne běłe pjerjojte keluchowe šćeśiny.

Wón rosće na łukach, zelowych gónach, pastwach, rolach a kopicach wótpadankow.

Mlac jo w Europje a pódwjacornej Aziji rozšyrjany kaž śěžko rozeznobne formy.

Łopjena mlaca se wótergi za salate wužywaju. Ale se teke za picy rozdźělnych domjacych zwěrjetow wužywaju. Na pś. za karnikle a za wujki.




#Article 151: Pšawa wórješyna (309 words)


 Pšawa wórješyna (Juglands regia) jo bom ze swójźby (Juglandaceae).

Pšawa wórješyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 25 m.

Štom jo zwětšego krotki, krona jo šyroka, kulowata až jajowata a mócne gałuzy su rozšyrjone.

Škóra jo šera a wedli rozpukana. 

Łopjena su měnjate, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku swětlejše, dośěgnu dłujkosć wót 40 (20-50) cm. Wóni su njepórikowje pjerinate a wobstoje z 5 až 9 cełokšomnych, jajowatych pjerinatych łopjeńkow z dłujkosću wót 15 cm. Rozšurowane łopjena aromatiski wónjaju. Zymske pupki su kulowate abo jajowate a dośěgnu wjelikosć wót 4 až do 6 mm.

Rostlina jo malsnje rosćeca a togodla je južo pó 10 až 15 lětach zamóžna ku kwiśenju.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su njenadpadne, jadnogo roda a se z łopjenjami jawje. Rostlina jo jadnodomna. Muske micki se južo łoni załožuju a ako 5-6 mm dłujke pupki pśezymuju. Muske wisece micki su žołtozelene a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 15 cm. Žeńske kwiśonki stoje pó dwěma (jadnu) až pó tśoch (pěśoch) na kóńcu łopjenatych młodych wurostkow. Kwiśonkowa wobalka je z płodnikom zarosćona. Kwiśonki se wót wětša woprošuju.

Kamjentny płod jo owalny až kulowaty, maksimalnje 5 cm tłusty, ma zelenu škórpinu a brozdźone, swětłobrune drjewjane jědro. Płody wót septembra až do oktobra wuzdrjaju. Wóni wopśimjeju až do 60 % tucnego wóleja. Kabeje, karwony, njewjericki, pjelchi a myše płody rozšyrjuju.

Južo wucony Plinius jo pytnył, až pód bomom lěbda druge rostliny rostu. Pśicyna za to jo wopśimjeśowa maśizna juglon, kótaryž klěwanje a rosćenje wjele rostlinskich družynow późaržujo. Mězga fryšnych łopjenow a zelenych škórpinow intensiwnje žołtobrunje kóžu zabarwijo. 

Póchoda z Aziji a regiona pódzajtšnego srjejźozemskego mórja. Rostlina jo z Romjanow k srjejźnej Europje pśišła.

Preferujo do dłymi duce, włožne, wutkate, kalkowate až pó pšawem měrje kisałe glinjane a ługowe zemje.

Bom pódawa drjewo, drjewjanu bajcu a wólejowe semjenja. Jogo drjewo se za meble wužywa.




#Article 152: Spiraeoideae (373 words)


Spiraeoideae su pódswójźba rožowych rostlinow (Rosaceae). Pó molekulargenetiskich pśepytowanjach bu pódswójźba rozšyrjona a wopśimjejo teke něga ako swójskej pódswójźbje wjejźonej měkopackosadowych rostlinow (něnto Subtribus Pyrinae) a twardopackosadowych rostlinow (rod Prunus).

Zastupuju su pśedewšym kerki a bomy.

Łopjena su wósebnje jadnore a měnjate a wobsejźe pódlańske łopjena.

Kwiśonkowy keluch (Hypanthium) njejo zwětšego z  płodowymi łopjeńkami zrosćone. Teke toś te su lichotne a njezrosćone. 

Płody su kompleksne měchowcy, nažki, kompleksne kapslowe płody (Coccetum), twardopackate płody abo jabłukowe płody.

Cyanogene glykosidy su powšyknje rozšyrjone, Sorbitol se w signifikantych manjach twórje. Chromosomowe zakładne licby su x = 8, 9, 15, abo 17. 

Wobjim Spiraeoideae bu wót Potter et al. (2007) dla molekulargenetiskich pśepytowanjow wažnje rozšyrjony, pśi tom něga ako swójske pódswójźby wjeźone měkopackosadowe rostliny a twardopackosadowe rostliny buchu do Spiraeoideae integrěrowane. 

Pódswójźba wobstoj ze sedym tribusow a dweju rodowu, kótarejž se žednemu tribus pśirědujotej. 

Tribus Amygdaleae wótpowědujo něgajšna swójźba twardopackosadowe rostliny a wopśimjejo na družynach bogaty rod Prunus.

Tribus Neillieae wobsejźi zrosćone płodowe łopjeńka, płod jo kompleksny měchowc. Pódlańske łopjena su hinfällig, cyanogene glykosidy se zdaju felowaś. Chromosomowa zakładna licba jo x = 9. 

Sorbarieae wobsejźi měnjate a zestajane łopjena, Adenostoma ma mutličkojte až měnjate, jadnore łopjena. Płodowe łopjeńka su zrosćone, płod jo nažka abo kompleksny měchowc. Chromosomowa zakładna licba jo x = 9. 

Spiraeeae su zelišćowe rostliny abo kerki a twórje wótergi rozety. Pódlańske łopjena feluju, płody su kompleksne měchowcy abo kompleksne nažki. Chromosomowa zakładna licba jo x = 9.

Kerriodae D. Potter, S. H. Oh, K. R. Robertson su molekulargenetiski ako monofyletiski takson definěrowane a wopśimjejo dwa tribusa.

Pódlańske łopjena feluju abo su hinfällig, płod jo coccetum, twardopackaty płod abo kompleksny twardopackaty płod. Chromosomowa zakładna licba jo x = 8.

Płod jo zwětšego nuculanium (pódobny twardopackaty płod, ale ze suchym perikarpom), pśi Neviusia  kompleksna nažka. Chromosomowa zakładna licba jo x = 9 (pśi Coleogyne 8). 

Supertribus Pyrodae C.S. Campbell, R.C. Evans, D.R. Morgan  T.A. Dickinson wopśimjejo rod a tribus. To su wutrajne zelišćowe rostliny, kerki abo bomy. Pśi někotarych rodach su łopjena zestajone. Płodowe łopjeńka su zwětšego zrosćone. Semjenišća stoje bazalnje a su pó dwójośe. Družyny su žywjarje brunawinych gribikow Phragmidium a Gymnosporangium. 

Pyreae wopśimjejo subtribus ale teke tśi rody, kótarež su žeden subtribus pśirědowane.  Bazowa chromosomowa licba jo x = 17 (pśi Vauquelinia 15).




#Article 153: Šera spliska (120 words)


Šera spliska (Motacilla alba) jo ptašk ze swójźby Motacillidae.

Šera spliska jo wujšpurny, carno-běły ptašk, kótaryž stawnje z wopušku cympoco. Wóna dośěgnjo wjelikosć wót 18 cm. Jeje kśebjat jo šery (Motacilla alba alba) abo carny (Motacilla alba yarrellii). Šyja a chochoł stej carnej, mjaztym až wenkowne wopušowe pjera su běłe. Coło, boka głowy a brjuch su běłe.

Ganja z nygajucej głowu a cyni naraz skoki za cas góńtwy na insekty. Lětajucy jo južo z dalokosći k spóznaśeju na dłujkej wopušce ale teke na ekstremnem žwałkatem lětanju z nadpadnymi serijami pjerchotow. Pśi lětanju woła typiski „tśi-lit“ abo „tśu-wij“.

Ptašk wustupujo cesto blisko wódy, ale teke na pólach, na burskich žywnosćach, w parkach, na sportnišćach, na nadroznych kšomach a na kšywach domow. 




#Article 154: Kantela (155 words)


Kantela (finski kantele abo kannel, estniski kannel) jo narodny muzikowy instrument Finskeje a wóna jo znaty tšunaty instrument teke w drugich krajach pśi Baltiskem mórju. 

Tradicionalna kantela ma pěś tšunow, kótarež su pśicynjone na drjewowem ramiku a dolny bok jo wótwórjony. Nowšu tak pomjenjonu dwudrjewowu pěśtšunowu kantelu nejpjerwjej grifeluju. Dajo teke wjele rozdźělnych akustiskich a elektriskich kantelow w samskej swójźbje muzikowych instrumentow. 

Něnto kantelowa muzika jo wjelgin žywa a licba grajarjow pitśku se pówětšujo. Ewolucija jo zachopiła dla źěła Kannelliitto za cas 1970. lět a trajo něnto dla zgromadnego źěła muzikarjow, muzikowych šulow, firmow a zwězkow.

Nejstarše dopokaze za take instrumenty (mjaz drugim finsku kantele, estnisku kannel, letisku kokle [wugroni kuokle], litawsku kanklės a rusojsku gusli) snaź su archeologiske namakanki z lět 900-1400 we Welikim Nowgoroźe a w regionach Opola a Gdańska w Pólskej.

Kantela jo muzikowy instrument boga Väinämöinena w Kalevali, finskem narodnem eposu.

Finski kantelowy muzej (finski Suomen kantelemuseo) jo w měsće Jyväskylä.




#Article 155: Kócki (136 words)


Kócki (Felidae) su swójźba rubjažnych zwěrjetow (Carnivora).

Rozeznawaju nejmjeńša 37 družynow kóckow, kótarež w śělnem twarje relatiwnje pódobne su a wenkownje pśedewšym w barwjenju a wjelikosći wariěruju. Jano gepard se wótchylujo to nastupajcy jasnjej wót drugich kóckow. Jadnotny śělny twaŕ wobśěžujo rozrědowanje swójźby na zakłaźe morfologiskich kriterijow. Tradicionelnje buchu tśi žywe pódswójźby, wjelike kócki, małke kócki a gepardy rozeznawane. Dalšu pódswojźbu, kótaraž źinsa jo wótemrěta, pśedstaje Säbelzahnkatzen. K Säbelzahnkatzen buchu spócetnje teke Metailurini licone, kótarež źinsa cesto k felinym kóckam lice. 

Pśez wuwiśu molekulargenetiskich metodow, z kótarychž se pomocu DNA-sekwency pśirownaś mógu, bu póznawane, až starodawne źělenje kóčkow do tśich partow wopšawdne poměry pśiswójźbnosći njewótbłyšćujo. Teke jolic na monofyliju (wše pódkupki póchadaju wót jadneje póchadneje formy) kóckow lěbda eksistěruju cwible, jo pak nutśikowna systematika kóckow pak jano wobzwadna. Slědujuce rody a družyny se ku kóckam lice:




#Article 156: Šyška (165 words)


Šyška jo žeński kwiśonkowy stołk a z jeje se wuwiwace semjenstwo koniferow (Coniferales) a wólšow (Alnus). Ma formu kłose, kótarejež wóski a nosece łopjeńka su drjewjane. Drjewjane nosece łopjeńka su kšywne spjerchliny šyški, mjaztym až se kwiśonki ako semjenjowe spjerchliny jawje. W zdrjałosći semjenja zwětšego sejźe na suchych drjewjanych spjerchlinach.

Šyški na rozdźělnem wašnju na gałuzach bomow sejźe. Pśi jedłach (Abies) rowno stoje, mjaztym až pśi škrjokach (Picea) wise.

Někotare šyški za cas zdrjałosći rozpadnu, na pś. pśi jedłach, mjaztym až pśi drugich družynach ako cełk wót boma wótpadnu, na pś. pśi škrjokach.

Pśi jałowjeńcach ale teke drugich družynach cypresowych rostlinow (Cupressaceae) měsne spjerchliny semjenja wobdaju, pśi comž semjenjowe spjerchliny su z kšywnymi spjerchliny zrosćone.

Pśi swójźbje Cephalotaxaceae njejsu žedne semjenjowe spjerchliny widne.

(Alnus viridis)Zelene, njezdrjałe šyški
Dataja:Alnus rubra 0020.JPG|Wólša(Alnus spec.)stare šyšce
Dataja:Abies cone  bits.jpg|Bulgaŕska jedła(Abies borisii-regis) šyšce, Spindel, górjejce krywne spjerchliny, dołojce semjenjowe spjerchliny
Dataja:Zapfen mit Massband.jpg|šyšce rozdźělnych wjelikosćow
Dataja:Picea Abies female cone cropped.jpg|Njezdrjała šyška wšednego škrjoka (Picea abies)
Dataja:Pinus coulteri MHNT Cone.jpg|Pinus coulteri




#Article 157: Běła jedła (147 words)


Běła jedła (Abies alba) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae). 

Běła jedła jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 m.

Krona jo wusko kjaglojta. Wjeršk je pśi młodych bomach wótšy, pózdźej kulowaty.

Škóra jo gładka a swětłošera.

Jěgły su pśecejzelene, płone, zgibujobne, na górnem boku błyšćece śamnozelene, sejźe zwětšego w dwěma rědoma a dośěgnu dłujkosć wót 1,2 až 3 cm. Jich dolny bok njaso dwa běłej paska. Mimo togo su prědku tupe abo zarěznjone.

Kwiśo wót maja až do junija. Žeński kwiśonkowy stołk jo zrownany. Muski kwiśonkowy stołk stoj na kóńcu gałuzow. Kwiśenje zachopi w starstwje wót 60-70 lět.

Šyški su zrownane a dośěgnu dłujkosć wót 10 až 16 cm. Pśi zdrjałosći na bomje rozpadnu.

Rosćo w lěsach we wusokosćach mjaz 400 a 1000 m. Preferujo fryšne, chłodne, małokalkowate abo kalkowate zemje. Rostlina jo cuśniwa napśeśiwo zmarznjenju.

Rostlina jo w górinach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona.




#Article 158: Himalajaska cedra (149 words)


Himalajaska cedra (Cedrus deodara) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow  (Pinaceae). 

Himalajaska cedra jo bom, kótaryž źiwje dośěgnjo wusokosć wót 60 m. Młode bomy malsnje rostu. Wóna z wšych cedrow jo nejwěcej cuśniwe pśeśiwo mrozoju.

Krona jo kjaglojta, pśi comž wjerškowy wurostk jo nygacy.

Wše gałuzy njasu pśewisujuce špicki.

Zelene abo módrozelene jegły dośěgnu dłujkosć wót až do 6 cm a stoje pó dwaźasća až pó tśiźasća rozetojśe na krotkich wurostkach, ale šrubojśe na dłujkich wurostkach.

Šyški su zrownane, tonojte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 cm. Jich špicka jo tupo-jajojta. Na zachopjeńku su namódry šědźiwiznojte, pózdźaj cerwjenobrunje.

Wóna se góźi jano regionach z miłych zymach a pśi wusokej włožnosću powětša bźez problemow kultiwěrowaś.

Rostlina jo w pódwjacornej Himalaje, źož we wusokosćach wót 1000 až do 4000 m wustupujo. Ale bu tam pśisamem wutupjona.

W Europje se cesto ako pyšne drjewa w parkach a w zagrodach sajźa.




#Article 159: Libanońska cedra (148 words)


Libanońska cedra (Cedrus libani) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae). Toś ten bom jo w starowěku za nejrědnjejšy bom měł.

Libanońska cedra jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 35 m.

Młode bom su wuske a rowne, mjaztym až starše su na špicce wopłonjone a njasu masiwne gałuzy. Krona jo šyroka. Štom je mócny a dośěgnjo tłustosć wót wěcej až 2 m.

Jegły su śamnozelene, dosć měke a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 3,5 (4) cm. Wóni stoje pśedewšym na krotkich wurostkach w promjenjach, a to pó źaseś až pó dwaźasća.

Kwiśo w septembrje. Šyški su zrownane a tonojte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 10 cm. Zdrjałe šyški maju wopłonjonu špicku. Spjerchliny zdrjałych šyškow wótpadnu.

Rostlina jo w górinach pódwjacorneje a małkeje Azije rozšyrjona, pśi comž buchu pśirodne wobrosty za cas antiki wjelgin deciměrowane.

Južo w 17. lětstotku bu w Europje zawjeźona.




#Article 160: Wšedny škrjok (139 words)


Wšedny škrjok (Picea abies) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae). 

Wšedny škrjok jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 m.

Škóra jo cerwjenobruna.

Krona jo kjaglojta a jegły su pśecejzelene, styrigranite, błyšćece zelene, pšoste, wótstojecy ku kuždym bokam a dośěgnu dłujkosć wót 1 až 2,5 cm.

Gałuzy zu pó wótpadanju šyškow gropne.

Kwiśo wót apryla až junija, pśi comž to w starstwje wót 30 až 60 lět zachopina. Žeński kwiśonkowy stołk jo cerwjenojty, mjaztym až młode muski kwiśonkowy stołk jo cerwjeny.

Wisece šyški dośěgnu dłujkosć wót 10 až 15 cm a ako cełk wótpada.

Rosćo w pśiroźe we wusokosćach wót wušej až 800 m a jo cesty lěsniski bom. Ma lubjej skerjej włožne zemje na chłodnych, powětšowłožnych, zymozymnych stronach. Źinsa jo pśez sajźenje daloko rozšyrjona a narownujo druge družyny bomow.

Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona.




#Article 161: Pěskowa chójca (141 words)


Pěskowa chójca (Pinus sylvestris) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).

Pěskowa chójca jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 40 m. Jeje krona ma kjaglojty abo předešćnikojty  zrost.

Škóra jo nanejmjenjej w kronje zarzocerwjena a dolnem źělu štoma jo śamno-bruna. 

Jegły su zwětšego jaden raz wokoło wóski wjertane. Jich nutśikowny bok jo módrozeleny. A wóni stoje pó dwěma na krotkich wurostkach a dośěgnu dłujkosć wót 3 až 7 cm.   

Kwiśo wót maja až junija, mjaztym kwiśenje w starstwje wót 30 až 70 lět zachopina. Njelicobne proški maja dwa powětšowej měcha, a togodla su wjelgin lažke.

Šyški su kulojte až jajojte, na bazy zwětšego kśiwe a dośěgnu dłujkosć wót 2,5 až 6 (7) cm. Semjenja akle w drugem lěśu pó kwiśenju zezdrjaju.

Rosćo w pśiroźe na skałach, łukach, w nagłych zwisach a tymjenjach. Preferujo skerje śoplejše, suche zemja a pótrjebujo wjele swětła.




#Article 162: Serbterm (284 words)


Projekt ma dwa głownej cela:
 

Terminologija toś teje zběrki njejo na wěste fachowe pólo wobgranicowana. Na toś tom projekśe móžo se kuždy wobźěliś, kenž ma trjebne rěcne znajobnosći w nanejmjenjej jadnej ze styrich projektowych rěcow.

Projekt lažy hyšći w pjeluškach. Tuchylu zběraju se głownje terminusy. Eksistěrujo pógódnośeński system, kótaryž rozsuźujo wó pśiwześu zapśimjeśow. Za toś ten cesćilakosćiwy projekt trjeba se hyšći wjele pomagajucych rukow. Ale moderny swět pomina se teke modernu serbsku fachowu terminologiju, aby serbšćina wóstała zamóžna do žywjenja. Detailěrowane informacije su na websedle projekta Serbterm. 

Zachopjeńki toś togo projekta segaju slědk až do lěta 2008. Pó załoženju górnoserbskeje Wikipedije w lěśe 2005 a dolnoserbskeje Wikipedije w lěśe 2008 jo se skóro pokazało, až za wjele temow trěbne zapśimjeśa feluju, pak dokulaž hyšći žedne serbske zapśimjeśa njeeksistěruju pak dokulaž wótpowědne žrědła njejsu k dispoziciji byli. Toś ta situacija hyšći njejo se doněnta wjele změniła. Z toś teje situacije jo se ideja naroźiła, toś ten projekt iniciěrowaś.

Na zachopjeńku tós ten projekt hyšći jo se gronił Serbski leksikon. Pózdźej jo se toś ten projekt do Serbterm pśemjenił.

Serbterm bazěrujo na PHP, HTML a na datowej bance MySQL. Wužywarje projekta mógu za eksistěrujucymi zapśimjeśami pytaś, nowe zapśimjeśa naraźiś a zapisaś a skóńcnje južo zapisane zapśimjeśa pósuźiś a pógódnośiś. Doněnta wšak forum za diskusiju mjazy wužywarjami resp. sobustatkujucymi hyšći njeeksistěrujo.

Serbterm ma swójsku kupku na Twitter, kótarejež nejnowše powěsći pokazuju se na startowem boku www.serbterm.de. 

Mimo togo dostawa něnto zapśimjeśe, ku kótaremuž nastawk eksistěrujo we Wikipediji, wótkaz we formje pismika W. To nastupa wšykne styri rěcy projekta Serbterm, t. gr. wótkaz górnoserbskego zapśimjeśa wjeźo do górnoserbskeje Wikipedije, wótkaz dolnoserbskego zapśimjeśa do dolnoserbskeje Wikipedije, wótkaz nimskego zapśimjeśa do nimskeje Wikipedije a wótkaz engelskego zapśimjeśa do engelskeje Wikipedije.




#Article 163: Górska chójca (cembra) (116 words)


Górska chójca (Pinus cembra) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).

Górska chójca dośěgnjo wusokosć wót 25 m.

Krona jo kjaglojta abo walcojta.

Škóra jo bruna.

Młode gałuzy su tłuste a cerwjenožołśe kósmate.

Jegły su pó pěś na krotkich wurostkach promjenjate, pšoste, śamnozelene, tśigranite a dośěgnu dłujkosć wót 6 až 10 mm a šyrokosć wót 1,5 mm.

Kwiśo wót junija až julija. 

Šyški su jajojte, kśiwo zrownane abo wótstojne a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 8 cm. Wóni akle w drugim lěśe pó kwiśenju zdrjałe budu. Płodowe spjerchliny su módrojte a maju brunu špicu.

Rosće w jeglinowych gólach we wusokich połoženjach a na gólnej granicy Alpow a Karpatow we wusokosćach wót něźi 1200 až 2600 m.




#Article 164: Šup (105 words)


Šup (Procyon lotor) jo  rubjažne zwěrje, kótarež jo pódobne małkemu mjadwjeźoju z dłujkim wopušom markěrowany wót barwojtych smužkow. Ma delikatnu, elastisku carno-běłu kóžu. Šup jo znaty dla swójeje zwuconosći myś swóju picu we wóźe pśed žranim.

Šup dośěgnjo dłujkosć wót 50 až do 70 cm. Jogo pušlaty wopuš jo brunje a carnje kuźerjony a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 20 až do 25 cm. Nogi su wobkrotke.

Šup w zemskich abo bomowych jamach zymski měr źaržy.

Póchada z pódpołnocneje a srjejźneje Ameriki, ale něnto teke w Europje a Japańskej wustupujo.

Źinsa w někotarych krajach šupy se cesto městam pśibližuju a se samo zwažyju pśepytowaś  wótpadkowe tuny!




#Article 165: Kós (189 words)


Kós (Turdus merula) jo družyna droznow. Samica jo brunocarna, mjaztym až jo samjak carny ze žołtym pyskom a rědnje spiwa abo šwikoco. 

Wón jo žywy w Europje, póddružyna Turdus merula aterrimus jo žywy mjaz Waliziskej a Kawkazom, póddružyna Turdus merula mauritanicus jo žywy w dłujkowjacornej Africe. Někotare póddružyny se teke namakaju w Aziji, na Acorach, Kanarskich kupach a na Madejrje.

Ptašk jo  wót 22 až do 29 cm dłujki a wažy 75-135 g.

Jogo głos pśi pśiwabjowanju jo pódobny na „dukdukduk“ abo „sriii“, pśi alarmje „tikstikstiks“, spiwanje jo pódobne k šwikotanju.

Ptašk gnězdźi w gólach, zagrodach a parkach, dwójce abo trojce za lěto mjazy aprylom a julijom. Jogo gnězdo jo kulojta šklicka z trawiznow měšane z glinu, lažecy  na gólach, kerkach, wuwześnje teke na domach. Samica njaso 4-6 módrozelenych jajow z zarzobarwojtymi flackami, sejźe na nich 13-14 dnjow (jano wóna). Pótom wobej staršej se staratej za młoźeśa za cas 12-15 dnjow a hyšći pó wótleśenju z gnězda pomagatej jich se žywiś za cas dweju tyźenjowu. Wóni žeru insekty, wužeńce, sliniki, płody.

Kósy pó źělach wótlětuju za cas zymy k śopłym regionam. Za cas slědnych lětow wjele pśezymuju w městach.




#Article 166: NOCC (161 words)


NOCC jo webmailowy klient (to jo websoftwara za zastojanje elektroniskego posta), iniciěrowany wót Olivier Cahagne a Nicolas Chalanset, nejpjerwjej napisany w Perlu pód mjenim Epimail, pón pód mjenim NOCC (Nicolas Olivier Chalanset Cahagne) w PHP4 pśeprograměrowany. 

Pódpěra protokole IMAP (wěsty abo nic), POP3 (wěsty abo nic) a SMTP (z awtentifikaciju abo bźez awtentifikacije). Napórane boki su we formaśe XHTML 1.1 Strict a wužywaju někótare JavaScriptowe funkcije, aby se wěste funkcije wólažcyli. 

Jogo zaměr jo, jadnory webmailowy klient k dispoziciji stajiś, kótaryž wót tak mało ako móžno PHP-modulow wótwisujo (tuchylu stej to jano modula IMAP za wóteběranje e-mejlkow a ICONV za rědowanje trěbnych znamuškowych sajźbow).

NOCC funkcioněrujo z UTF-8: rěcne dataje su w UTF-8, a e-mejlki konwertěruju se do UTF-8 do wózjawjenja. Mimo togo jo wón kompatibelny ze wšymi PHP-wersijami wót PHP 4.1.0 sem.

Dokulaž NOCC jo licha softwara pód licencu GPL, jo wón na kuždu architekturu pśiměrjujobny.

NOCC jo dopołnje do dolnoserbšćiny (a górnoserbšćiny) pśełožony. Rěc dajo se pśi instalaciji wubraś.




#Article 167: Strč prst skrz krk (115 words)


Strč prst skrz krk [] (dsb. Tkaj palc pśez gjargawu ) ze mócnje kulonym złožkotwórnym r jo česke a słowakske jězykłamate gronko z 15 pismikami.

W rěcnej wucbje za njemaminorěcnych se toś ta sada cesto wužywa, aby wugronjenje słowjańskich słowow bźez napisanych wokalow w tych rěcach zwucowało. Pó maśernej rěcy su te pó zdaśu bźezwokalowe słowa śěžko wugronjobne. W češćinje su bźezwokalowe słowa cesto, dokulaž r a l stej złožkotwórnej, pótakem njenapisany njespiwny wokal implikujotej a pśez to móžotej złožkowy wjeršk twóriś, tak až złožki bźez napisanych wokalow eksistěruju. Togodla se toś ta sada cesto ako pśikład za sadu bźez wokalow wužywa.

Toś ta sada słužy teke ako moto šwicarskego casopisa kulturneje kritiki La Distinction 




#Article 168: Łatyńšćina (211 words)


Łatyńšćina, teke łatyńska rěc jo wumarła, ale něźi pśecej wužywana rěc. Jo była zakładom wšych romaniskich rěcy. Źins se wužywa w kśesćijańskej liturgiji a we fachowych wurazach (biologija, lěkarstwo, filozofija atd.).

Łatyńšćina ma pěś krotkich (a, e, i, o, u) a pěś dłujkich (ā, ē, ī, ō, ū) wokalow. Krotke wokale se bźez diakritiskich znamješkow pišu, mjaztym až dłujke wokale se ze znamješkom ¯ pišu.

Mimo togo ma styri diftongi: ae, oe, eu, au.

Konsonant c se ako k wugroni. Změna wugronjenja pśed wokaloma e a i jo se pózdźej stało.

Łatyńšćina ma wjelgin kompleksnu gramatiku.

Substantiwy maju tśi genuse na rozdźěl wót romaniskich rěcow. Mimo togo maju šesć padow, kótarychž formy wótwisuju wót numerusa (gramatiskego cysła) a klasy deklinacije.

Rozeznawa se pěś deklinacijow: 

Adjektiwy se w genusu, numerusu a paźe pó substantiwje złožuju. Pśi nich jano tśi deklinacije klasy wustupuju.

Wjele adjektiwy se mógu stopnjowaś. Komparatiwne kóńcowki su -ior (za žeński a muski genus) a -ius (za srjejźny genus), mjaztym až superlatiw ma kóńcowki -issim/us/-um/-a. Adjektiwy na -er maja wariantu -rim/us/-um/-a, mjaztym až adjektiwy na l maja -lim/us/-um/-a.

Někotare, cesto wužywane adjektiwy maja njeregularne formy.

Pśi pronomenach jano tśeśa wósoba ma rozdźělne formy pó genusu, mjaztym až druge wósoby njamaju taki rozdźěl. 

Werby maja młogolicbne formy. 

Rozeznawa se pěś konjugacijow:




#Article 169: Jan Nuk (101 words)


Jan Nuk (nimski Jan Nuck, * 13. junija 1947 w Koslowje) jo był mjaz 2000 a 2011 pśedsedaŕ Domowiny.

Nuk wopyta serbskej šuli w Ralbicach a Pančicach; pó tym wuwuknjo powołanje elektrikarja w Lubnjowskej milinarni. Wót 1967 jo źěłał we Wětrowje kaž teke w redakciji Noweje doby a wót 1969 w LND. W casach pśewrota se Nuk w Serbskej narodnej zgromaźinje jo angažěrował.

Jan Nuk jo wóstawał až do 2011 pśedsedaŕ Domowiny, dokulaž jo był wón k wólbam 2009 jadnučki kandidat za zastojnstwo. Jogo naslědnik jo Dawid Statnik. Nuk jo wóženjony a nan styrjoch źiśi. Jo jadnaŕ Budyšyńskego zawoda „Nukec napoje“.




#Article 170: Cybulinka (138 words)


Cybulinka (Allium schoenoprasum) jo rostlina z pódswójźby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutśika amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae). Druge serbske mě jo cyblišk.

Cybulinka jo wěcejlětna rostlina, kótaraž rosćo rowno a dośěgnjo wusokosć wót 10 až 40 cm. Wóna  intensiwnje wónja.

Wogon łopjena njama.

Łopjena su 6 mm tłuste, rorkate, prozne a stoje w promjenjach.

Kwiśo wót junija až awgusta. Kwiśonkowe łopjeńka su swětłofijołkojte abo śamnofijołkojte, dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 cm, njejsu nigdy gwězdkaty. Kwiśonkowe wogonki su krotše ako kwiśonki. 

Rostlina njenjaso sedańske cybule we kwiśonkowem stołku. 

Rosćo źiwje w Alpach a Jurje, na włožnych łukach, w płonych bagnach, na rěcnych brjoze na włožnym kamjentnem wótsypku a wóźiwjowany pśi pěskowych ławach a w šoterje rěkow.

Rostlina jo žywa w Europje, Aziji a pódpołnocnej Americe.

Wón bu juž za cas srjejźowěka rostlinu ako wěrcu kultiwěrowana. Wón za salaty a k garněrowanju wužywa.




#Article 171: Brunogjargawowa gnilawa (503 words)


Brunogjargawowa gnilawa  (Bradypus variegatus) jo družyna ze swójźby tśipalcowych gnilawow (Bradypodidae).

Brunogjargawowa gnilawa dosegnjo wjelikosć mjaz 47 a 75 centimetrow a wagu wót 2,5 až do 5,0 kilogramow. Małka kulowata głowa njenjaso žednej zwenka widnej wušy, dokulaž toś tej stej pód kóžu schowanej. Wopuš jo jano rudimentarny. Kóža ma guste spódne kósmy . Wuše tych su dlejše a jasnje gropnjejše, swětłobrune až brune barwjone, kósmy. Głowa jo wěcej śamno barwjona ako wuškowne śěło. Wótwisnje wót dopadowanja swětła se kóža błyšći nazeleń, což se góźi na symbiozu z algowej družynu, kótaraž jo w kóžy žywa, slědk wjasć. Toś ta symbioza słužy pó zdaśu tarnowanju pśed žernymi njepśijaśelami. Wjeršk kóže lažy, kaž pśi wšych gnilawach, na brjuchu. Tak móžo dešćowa wóda lěpjej wótběžaś. Ruki su jasnje dlejše ako nogi. Na rozdźěl wót dwójopalcowych gnilawow kóńce ruki brunogjargawoweje gnilawy w tśoch palcach. Palce kóńce w kokulatych pazorach, pśi comž kužda srjejźna jo pówětšona. Zuby wopśimjeju 18 crjonakow. Špicarje a prězne zuby brunogjargawowa gnilawa njama. Nuchanje jo wósebnje wusoko wuwite.

Brunogjargawowa gnilawa jo na wósebnje włožnych žywjeńskich rumach pśiměrjona. Kóža wódu njepśepušćijo a słužy šćitoju pśed mokšotu a zymu. Śělna temperatura jo z 34 stopjenjami relatiwnje niska. Pśicyna za to jo późěl wót jano něźi 30 procentow muskeloweje mase na śělnej waze a niske měna maśizny (metabolizm). Brunogjargawowe gnilawy su samotarje. Wóni su aktiwne za cas switanja, změrkanja a nocy. Nejdlejšy cas dnja, něźi 20 góźinow, gnilawa spi. Wóna k gólnej zemi jano źo, až k drugemu bomoju dosegnjo. Wóna jo wuběrny plěwaŕ. Brunogjargawowe gnilawy bydle 1 až 2 hektara wjeliki rewěr.

Wóna jo we wjelikich źělach subtropiskeje a tropiskeje srjejźneje a centralneje Pódpołdnjoweje Ameriki rozšyrjona. Jeje głowny rozšyrjeński teritorij wopśimjejo pódpołnocnu Argentinsku, Boliwisku, Brazilsku, Kolumbisku, Kosta Riku, Ekwador, Honduras, Nikaraguwu, Panamu, Paraguay, Peru ale teke Venecuelu. Tam wobydli włožnośopłe tropiske lěse, zwětšego w bliskosći wódow.

Brunogjargowa gnilawa jo cysty žrack rostlinow. Mimo łopjenow a młodych wurostkow žerjo teke płody a korjenje. Śěło jo se na niski późěl na seśeńskej srědnosći caroby pśiměrił, pśez to až jo měnu maśiznow na minimum pómjeńšył. Wóna ma wěcejkomorowy žołdk, w kótarymž bakterije pomagaju, carobu pśisamem dopołnje zwužytkowaś.

Samki bywaju z tśomi až pěś lětami rodnje zdrjałe, mjaztym až samjaki pótrjebuju zwětšego jadne až dwě lěśe dlej. Pórowański cas jo cełolětny, ale pak se stanje wětšy źěl naroźenjow za cas suchego casa. Samka wopytujo samjaka pśez wjelgin zogolowate a wótše wołanje pśiwabjaś. Pó pórowanju se roda zasej źělitej. Pó casu sćelnosći wót něźi šesć mjasecow samka póroźi jadnu młoźu. Pórodna waga wucyni něźi 300 až 350 gramow. Prědne šesć až sedym žywjeńskich mjasecow wóstanjo młoź na brjuchu abo kśebjaśe maśerje. Pó dweju až tśoch mjasecach juž wótsajźenje zachopi. Na zachopjeńku dostawa młoź hyšći pśedkusanu carobu, nježli až zachopi, samostatnje łopjena žraś. Z dwěma až tśomi lětami su młoźe wurosćone. Brunogjargawowe gnilawy mógu starosć wót wěcej až 30 lět dośěgnuś.

Dokulaž jo we wusokem měrje na jeje žywjeński rum pśiměrjony, reagěrujo wjelgin cuśniwje na mólenja.  Znicenja tropiskich  lěsow jo pśi tom nejwětšy problem. Družyna stoj w Cerwjenej Lisćinje IUCN ako mało wobgrozona.




#Article 172: Toflowa krida (131 words)


Toflowa krida  jo material, kótaryž se wužywa aby na gropnych pówjerchach pisaś, wósebnje na toflach. Wóna zawóstaja partikle, kótarež se jano słabje njepušća a se góźe lažko wótrěwaś.

Toflowa krida zwětšego jo dłujka z kwadratowym abo kulojtym prěcnym profilom. Toflowa krida se zgótujo w Nimskej, Awstriskej a Skandinawiskej pśedewšym z kalciumowego sulfata (gips), dokulaž tam nejwětše kriźišća su šćitane. We Francojskej se wužywa za tak mjenjowanu šampańsku kridu mineral krida, toś kalciumowy karbonat. Něźi 55 procentow w Nimskej pśedateje tofloweje kridy wobstoj ze gipsa.

Pśez dodank barwow teke se móžo barwna toflowa krida zgótowaś. Dokulaž kridowy proch, kótaryž nastanjo pśedewšym pśi suchym wótrěwanju tofle, za alergikarjow jo mólece, teke se bźezprošna krida zgótujo.
Proch teke stoj w pódglěźe, problemy z dychańskimi organami zawinowaś. Z wódy a gipsa sam mógu kridu zgótowaś.




#Article 173: Azowske mórjo (105 words)


Azowske mórjo ( - Azowske more,  - Azowskoje more, ) jo małke mórjo w krotkozajtšnem źělu Europy. Granicujo na pódwjacorje z Ukrainu a na pódzajtšu z Rusojskej federaciju. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana a płaśi ako źěl wětšego Carnego mórja, wót kótaregož jo na krotkem wjacorje wótźělone pśez połkupu Krim a z kótarymž jo zwězane na pódpołdnju pśez Kerčsku wuscynu njedaloko Kerča.

Azowske mórjo ma płoninu wót pśisamem 40 tysac kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 15 metrow. Jogo nejwětšy pśiběg jo Don. Azowske mórjo ma wjelgin nisku solny wobstatk.

Wuznamne pśistawy su Mariupol a Berdjansk na Ukrainje a Taganrog a Jejsk w Rusojskej federaciji.




#Article 174: Atlantiski ocean (105 words)


Atlantiski ocean abo Atlantik jo wódowa płoń mjaz Afriku, Europu a Ameriku. Jo to drugi nejwětšy z 5 swětowych oceanow.

Jogo cełkowna płoń wopśimjejo něźi pěśinu zemskego pówjercha, což jo dogromady z nakšomnymi mórjami něźi 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bźez nakšomnych mórjow. Dłujkosć jogo pśibrjoga jo 111 866 km. Šyrokosć jo wót 2 848 km mjaz Brazilskej a Liberiskej do 4 830 km mjaz Zjadnośonymi statami Ameriki a pódpołnocnej Afriku. Nejdłymše městno w Atlantiskem oceanje jo dłymina Milwaukee w Portorikoskej grobli we dłymokosći 8 648 metrow pód głaźinu oceana. Pśerězna dłymokosć jo 3 332 m, resp. 3 926 m bźez nakšomnych mórjow.




#Article 175: Staropólšćina (342 words)


Staropólšćina jo pomjenjenje pólskeje rěcy w staropólskej dobje, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).

Pó dupjenju Pólskeje w lěśe 966 jo wjele póžyconkow z łatyńšćiny do staropólšćiny pśišło (pak pśez pósrědnjenje češćiny, ako wětšyna nabóžninskeje terminologije, pak njepósrědnje w pózdźejšem casu) na pś. ańjoł → janžel wót łat. angelus)

W XIV. - XV. stolěśu zgubujotej se wót starosłowjańšćiny zderbnjonej casa zachadnosći aorist a imperfekt, kótarejž hyšći w swětokśicnych prjatkowanjach. Wót XV. stolěśa zgubujo se w stronach pólskego kralojstwa dual (w Górnej Šlazyńskej jo wón až do źinsajšnego pśetrał). Charakteristiskej pśiznamjeni stej byłej teke relatiwnej pronomena jąż (kótaruž), jegoż (wó což, wó kogož), kótarejž wustupujotej w Bogurodzicy a źinsa se wěcej njewužywatej.

W běgu stolěśow jo staropólske wugrono pódlažało wjele modifikacijam. Eksistěruju někotare rozdźěle w pśirownowanju ze źinsajšnym nowopólskim wugronom:

Śěžkosć, na kótaruž srjejźowěkowe pisarje, kótarež su wopytali rěc skodificěrowaś, su starcyli, jo było njepśiměrjenje łatyńskego alfabeta do někotarych zukow pólskeje rěcy, na pśikład cz, sz. Z teje pśicyny jo se staropólska rěc rědko zapisała a njejo měła standardny pšawopis. Jaden pismik jo mógł někotare zuki pódawaś – na pś. s jo se cytało ako s, sz abo ś. Pisanje słowow jo se makało pśisamem dopołnje z pšawopisom  łatyńšćiny, na pś. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz a p. Prědna zapisana staropólska sada, wó kótarejž wěmy, jo se zapisała wokoło  lěta 1270 w Šlazyńskej w t. p. Henrykowskich knigłach: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (originalne zněnje: Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj – źinsajšna pólšćina: Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj abo Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij).

Prědne naraźenje zjadnośenja pšawopisa jo pśednjasł Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije. Reforma jo wobstojała w zawjeźenju rožkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twardych a měkich konsonantow a zasejpódawanje wokaloweje dłujkosći pśez dwójne pisanje wokalow, na pś aa – /a:/. Ale naraźenje Parkoszowica njejo se pśiwzeło, a jogo teoretiske koncepcije njejsu se wót nikogo pókšacowali.




#Article 176: Kóšowe kwětarje (141 words)


Kóšowe kwětarje (Asteraceae, ale teke Compositae) su nejwětša swójźba znutśika pókšytych semjenjakow (Magnoliopsida). 

Jadnotliwe družyny swójźby Asteraceae a wosebite jich kulturowane formy se na wšelakorem wašnju wužywaju. Tu jo njedopołne lisćina z kuždym rostlinskim źělom, kótaryž se pśewažnje wužywa. , :

Wjelike młogosć na družynach a jich sortow se ako pyšne rostliny we wšych źělach swěta wužywaju. Wóni se do parkow a zagrodow sajźiju abo słuže ako rězne a suche kwiśonki.

Swójźba Asteraceae wopśimjejo něźi 1.600 až 1.700 rodow z něźi 24.000 družynow.

Kužda fylogenetiska analyza swójźby Asteraceae jo pokazowała, až wóna monofyletiska jo (na pś. Small 1919, Bremer 1987, Jansen and Palmer 1987, Hansen 1991, Michaels et al.1993, Lundberg  Bremer 2003).

Pó nowych fylogenetiskich dopóznaśach buchu něnto dwanasćo pódswójźbow zawjedowane, kótarež dogromady něźi 43 tribusow
wopśimjeju. Za pśisłušece rody glědaj jadnotliwe pódswójźby a tribusy:

Rodopis pó Panero  Funk 2008 :




#Article 177: Plural (146 words)


Plural, teke mnogota jo numerusowa kategorija, kótaraž wóznamjenijo wěcej ako dwa elementa a w rěcach bźez duala samo wěcej ako jaden element. Móžo wustupowaś pśi substantiwach, adjektiwach, pronomenach a werbach.

Pśi substantiwach a adjektiwach kóńcowki za plural su z kóńcowkami za pad zjadnośone, mjaztym až pśi werbach kóńcowki za plural su  z kóńcowkami za wósobu, cas a modus zjadnośone. Pśi pronomenach samo cesto zdonk měna.

Někotare substantiwy jano w pluralu wustupuju, kaž na pś. źurja, wrota, luźe, gódy, nožyce. Někotare městnostne mjenja jano w pluralu eksistěruju, pśedewšym z kóńcowku -ce, kaž na pś. Chrósćicy, Ralbicy.

W Baškiršćinje kóńcowka za plural stoj pśed kóńcowku za pad. Wariěrujo jano pó wokalnej harmonije a konsonantowej harmoniji.

Kóńcowki za plural se wót kóńcowkow za singular rozeznawaju, pśi comž rozdźělne kupki kóńcowkow eksistěruju.

W Turkojšćinje kóńcowka za plural stoj pśed kóńcowku za pad. Wariěrujo jano pó wokalnej harmonije a konsonantowej harmoniji.




#Article 178: Genitiw (112 words)


Genitiw jo pad substantiwow a adjektiwow we wjele rěcach (na pś. łatyńšćinje a nimšćinje), kótaryž wugroni wobsejźenje a druge semantiske póśěgi (łatyński, canis puellae = pjas-NOM źowćo-GEN = pjas źowća). Někotare rěcy njamaju genitiw, a togodla prepoziciju město togo wužywaju.

Pśi někotarych rěcach genitiw prědku stoj, mjaztym až pśi drugich slědujo.

Pśikłady:

Někotare rěcy, wósebnje turkojske, dodatnje pśidaju posesiwnu kóńcowku tśeśeje wósoby k wobsydstwu.
Pśikłady:

Wjele rěcow nima genitiw a togodla wužywa prepoziciju město togo.

Pśikłady:

W astronomiji, genitiw łatyńskego mjenja gwězdy se z pismikom grichiskego alfabeta wužywa, aby daś systematiske mě gwězdy; na pś., genitiw  Oriona (Orion) jo Orionis, toś Beteigeuze, nejwěcej jasna gwězda w Orionje, wědomnostnje se groni α Orionis.




#Article 179: Bislamšćina (502 words)


Bislamšćina, teke Bislama, jo jadna  amtskich rěcow republiki Vanuatu a zrownju Lingua franca pód 108 rozdźělnych rěcow (wobej rěcy »Aore« a »Ifo« se wěcej njepowědatej), kótarež se w Vanuatu powědaju; 90 % Ni-Vanuatu (tak mjenjeju se wobydlarje Vanuatua) wužywa Bislama ako drugu rěc, 10 % – nejmjeńša młoda generacija z wobeju městow Port Vila a Santo – ako prědnu rěc; mimo togo se wót wěcej 1.200 luźi w Nowej Kaledoniskej powěda. Wóna licy k pacifiskim na engelšćinje bazěrowanym kreolskim rěcam. Dla stawiznow Vanuatua ma wjele požčonkow z Francojšćiny a z melanesiskich rěcow. Syntaksa jo mócnje melanesiski charakterizěrowana. Pó źělach jo Pijinoju (Salomony), Tokpisinšćinje (Papua-Neuguinea) a Broken of the Torres Strait (Queensland, Awstralska) pódobna. 

Kupy źinsajšnego Vanuatua buchu pśed někotarymi tysac lětami wót Melanezičanow wusedlowane, kótarež su rozdźělne oceaniske rěcy na kupy pśinjasli. Wjele jsow su měli lěbda kontakt jaden k drugemu, tak až se wjelika wjelerakosć na rěcach wuwiwašo (Vanuatu ma nejwětšu rěcnu gustosć). Europejarje su pśišli akle w srjejźišću 19. lětstotka na kupy – nejmjeńša Brity a Francozarje, kótarež tam  su nadejšli a sajźili. Wóne su rekrutěrowali wjele Ni-Vanuatuow k źěłu na plantažach cukorinow w Queensland. Za cas Drugeje Swětoweje wójny su musali wjele Ni-Vanuatuow na ameriskich wójaŕskich bazach źěłaś. Z wjelerěcneje situacije nastawašo nejpjerwjej engelski pidgin, kótaryž bu wót generacije ku generaciji dalej daty a k źinsajšnej kreolskej rěcy Bislama bywašo.
Mě se góźi wót Beach-la-Mar wótwóźiś, kótarež sam z Francojskego biche de mer (mórski górki, nimski: ) póchada. W 19. lětstotku buchu mórske górki na kupach we wjelikem měrje žněte a sušone. Wót źěłaśerjow tegdy powědany pidgin bu z toś tom cynom asociěrowany, tak až se jo mě rěcy etablěrowało.

Vanuatu jo (mimo na pś. Haitija) jaden mało statow, w kótarychž se jo kreolska rěc k amtskej rěcy cyniła. Pśicyna jo była wěsće, až su komunalne politikaŕje problem z engelšćinu abo francojšćinu njepowědajucym wobydlaŕstwom měli. Parlament, rozgłosowe wusćełanja, nowiny wužywaju pśedewšym Bislamšćinu.
Akle něnto se w zakładnych šulach kraja zachopijo, teke Bislamšćinu wucyś.

Bislamšćina ma pěś wokalow, a to a, e, i, o, u. Mimo togo diftongi ae, oe a ao wustupuju.

Wótwisnje wót regionalnych rěcow fonetiska wariacija wustupujo.

Bislamšćina ma pódobne pronomeny kaž Tokpisinšćina.

Bislama jo jadnora a harmoniska rěc z něźi 2.800 słowami.
Głowny źěl leksika póchada z Engelšćiny 19. lětstotka, a to něźi 90 %. Zbytk póchada z lokalnych rěcow (něźi 3,75 %; na pś. nawita tintowa ryba), z francojšćiny (mjaz 6 a 12 %; na pś. pamplimus pampelmuza) a drugich rěcow (něźi 0,25; z portugišćiny jo pikinini źiśe). 

Pśikłady: 

Dla wliwa oceaniskich rěcow se jo změnjał teke cesto wóznam z Engelšćiny póchadajucych słowow.

Pśikłady:

Nic snadna licba leksiki póchada teke z Francojšćiny.

Pśikłady:

Pśikłady melanesiskego wliwa:

Dla snadnego słowoskłada se cesto wjeglin wobrazne pśepisowanja wužywa.

Tekst z Bible :

(2. Kapitel: Die Geburt Jesu - Während sie dort waren, geschah es, daß sich die Tage erfüllten, da sie gebären sollte, und sie gebar ihren erstgeborenen Sohn, hüllte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippe, weil nicht Platz für sie war in der Herberge).




#Article 180: Martin Haspelmath (153 words)


Martin Haspelmath (roź. 2. februara 1963 w Hoya) jo nimski rěcywědnik.

W lětach 1983–1985 na Wienskej Uniwersiśe a 1985–1987 na Uniwersiśe w Köln jo Martin Haspelmath studěrował indogermanistiku, powšyknu rěcywědu a slawistiku. W 1988 wón jo wustuděrował na University at Buffalo swój magistrowy eksamen w rěcywěźe, 1989 swój magistrowy eksamen w slawistice na uniwersiśe Köln. Pó wukrajnym lěśe na uniwersiśe Lomonosowa w Moskwje jo źěłał 1990–1996 na lichotnej uniwersiśe w Barlinju, źož 1993 jo se promowěrował a w 1996 teke habilitěrował.

Wót lěta 1998 jo Haspelmath na Max-Planck-instituśe za ewolucionarnu antropologiju w Lipsku pśistajony ale teke ako honorarowy profesor za rěcywědu na uniwersiśe Lipska cynity.

Slěźeńske śěžyšća Haspelmatha su syntaksowa teorija, morfologija, rěcny kontakt, rěcna změna ale teke rěcna typologija. Wažny projekt pód jogo wjednistwom jo było wuźěłanje World Atlas of Language Structures (WALS), kótaryž jo se 2005 publicěrował a něnto teke online jo pśistupny. Mimo togo jo Haspelmath iniciator rěcywědneje online-encyklopedije Glottopedia.




#Article 181: Joe Biden (102 words)


Joseph Biden, powšyknje teke znaty ako Joe Biden, połne mě: Joseph Robinette Biden Jr. (roź. 20. nowembra 1942 w Scrantonje, Pennsylvania) jo amerikański demokratiski politikaŕ a amtěrujucy, 46. prezident Zjadnośonych statow Ameriki. Wón jo był wót 2009 do 2017 wiceprezident ZSA, gaž prezident jo był Barack Obama. Ako cłonk Demokratiskeje strony jo wón był senator stata Delaware wót 1973 do 2009. 

W 2020 jo Joe Biden był demokratiski kandidat za amt prezidenta Zjadnośonych statow a jo wubrał Kamalu Harris ako swóju kandidatku za amt wiceprezidenta. W nowembrje 2020 stej Joe Biden a Kamala Harris dobyłej wólby za amt prezidenta a wiceprezidenta ZSA.




#Article 182: Werb (140 words)


Werb (wót łatyńskego verbum słowo) jo słowna družyna, kótaraž ma wěste morfologiske, syntaktiske a semantiske pśiznamjenja. Wón wugroni cyny, tšojenja a procese.

Morfologiske pśiznamjenja werbow jo konjugacija. Werby mógu slědujuce kategorije měś:

W někotarych rěcach mógu dalše kategorije wustupowaś:

Wótwisnje wót mjenjowanych kategorijow werby w rozdźělnych rěcach, na pś. we wjele indoeuropskich rěcach, pó wósobje a numerusu wariěruju. Taka kongruenca teke w serbšćinje wustupujo, ale w někotarych rěcach  felujo. Na pś. někotare germaniske rěcy, kaž na pś. afrikaanšćina, dańšćina, norwegšćina taku kongruencu wěcej njamaju. Mimo togo kongruenca felujo we wěstych rěcnych swójźbach, na pś. w tibeto-chinskich rěcach.

W někotarych rěcach samo kongruenca pó direktnem a indirektnem objekśe wustupujo nic jano pó subjekśe, kaž na pś. w baskišćinje, georgišćinje, rěcy kečua.

Werby wustupuju ako sadowe cłonki. Pó funkciji ako predikat sady se rozeznawaju:

Semantiski werby se mógu pó slědujucych kriterijach rozeznawaś:




#Article 183: Nominatiw (121 words)


Nominatiw (wót łatyńskego nōmināre mjenjowaś) jo gramatiski pad, kótaryž subjekt sady w nominatiwnych rěcach wugroni.

Nominatiw w serbšćinje je nejcesćej wužywany  pad ze šesć padow. Pšašanje na toś ten pad jo chto? pśi žywych byśach a co? pśi wěcach a idejach.

Nominatiw w nimšćinje jo nejcesćej wužywany pad ze styri padow. Pšašanje na toś ten pad jo wer? pśi žywych byśach a was? pśi wěcach a idejach.

Pśi někotarych werbach móžo dwójny nominatiw stojaś, kaž na pś. heißen, bleiben atd.

W někotarych rěcach nominatiw je njemarkěrowany bazowy pad a togodla ma tak mjenjowany nulowy morfem (nimski Nullmorphem) w někotarych składowańskich paradigmach (Na pś. pśi maskulinumowych substantiwach w nimšćinje, rušćinje a serbšćinje.) abo samo we wšych (Na pś. w mongolšćinje a esperanto.).




#Article 184: Akuzatiw (174 words)


Akuzatiw (wót łatyńskego accūsātum) jo gramatiski pad, kótaryž direktny objekt w nominatiwnych rěcach wugroni.

W akuzatiwje stoj objekt transitiwnych werbow, mjaztym až se pśi intransitiwnych werbach drugi pad za objekt jawi abo žeden objekt njejawi.

W serbšćinje akuzatiw se jano pśi singularnych žeńskich substantiwach twardego skłonjowanja wót nominatiwa rozeznawa. Pśi žywych muskich substantiwach w singularje ma samsku formu kaž genitiw.

W pluralu pśi wšych substantiwach z wuwześim muskich wósobow akuzatiw ma samsku kóńcowku kaž nominatiw. Pśi muskich wósobach ma samsku formu kaž genitiw, jolic pśed tym stoj numeral.

W nimšćinje akuzatiw se jano pśi singularnych maskulinych formach artikla a pśi pronomenje tśeśeje muskeje wósoby wót nominatiwa rozeznawa.

Wšak se zwětšego markěrowanje na substantiwje njestanjo, ale na artiklu. Jano małko maskulinumowych słowow ma rozdźěl mjazy nominatiwom a akuzatiwom.

Někotare prepozicije kněže akuzatiw.

Teke eksistěrujo adwerbialny akuzatiw, kótaryž traśe (1) abo smugu (2 a 3) wugroni. Wón se njemóžo pśez pronomen narownaś. Mimo togo se njepominaju wót werba a togodla samo móžo pśi werbach stojaś, kótarež pśistawk w akuzatiwje njamaju.

Samo pśi pśeměnjenju do pasiwa zawóstanjo.




#Article 185: Esiw (204 words)


Esiw (wót łatyńskego esse = „byś“) jo pad we finougriskich rěcach, kótaryž staw wugroni.

W Nimšćinje wótpowědujo esiwoju cesto słowo „als“ we wobrotach kaž na pś. „als Lehrer“ (ako wucabnik).

We finšćinje ma esiw kóńcowku -na resp. -nä, na pś. lapsena = „ako góle“. Kóńcowka jo w pluralu -ina/-inä/-eina,-einä. Kóńcowka se złožujo pó wokalnej harmoniji. Pśi słowach z stopjenjowej změnu (nimski Stufenwechsel) se „mócny“ stopjeń wužywa. Pśikłady:

Esiw se teke wjelgin cesto temporalnje wužywa, pśed drugim pśi wšednych dnjach, na pś.: Tulen perjantaina. = „Pśidu na pětku.“

W estnišćinje jo kóńcowka -na resp. w pluralu -tena abo -dena, na pś. müüjana = „ako pśedawaŕ“

W samišćinje ma esiw kóńcowku -n, pśi comž se mjaz singularom a pluralom njerozeznawa. W słowach z stopjenjowej změnu ma esiw samski stopjeń kaž nominatiw w singularje.

Pśikład: Son lea isidin dálus. = „Wón jo bur na dwórje.“ (pó słowach.: „ako bur“)

Hungoršćina znajo dwě formje esiwa   . Wobej formje stej we wobchadnej rěcy skerje rědkej a se normalnje jano w pisanej formje (literatura) namakatej.

Esiw-modal se ze sufiksom -ul abo -ül twóri. Wón jo pó słowach kaž  pśirownujuce „wie“ abo „als“ rozměś. Pśikłady:

Esiw-formal se ze sufiksom -ként twóri. Wón wóznamjenijo w Nimšćinje tak wjele kaž „als“ (ako). Pśikłady:




#Article 186: Kulka (328 words)


Kulka (Solanum tuberosum) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae). Regionalne słowa su knydel, knydla, knygla.

Jeje pódzemske kule su wažna caroba za cłowjekow a zwěrjeta. 

Kulka jo wěcejlětna, w kulturje jano jadnolětna zelišćata rostlina.

Kijašk jo granity.

Łopjena su pśetergowane pjerinate.

Kwiśonkowy stołk wobstoj zwětšego z dweju zawitkowu. Kwiśonki njasu kólaskaśe rozšyrjonu, pěślicbnu kwiśonkowu kronu. Jeje barwa wariěrujo a móžo běła, rožojta, wioletna abo módra byś. Prošniki pěś proškowych łopjeńkow kjaglojśe wokoło pěsty stoje. Wótwórjenje prošnikow se pśez pory na špicku stanjo. 

Płodnik wobstoj z dweju zrosćoneju płodoweju łopjeńkow, kótarejž kśiwo w kwiśonce stojtej. Z jogo se jagoda wuwiwa, kótaraž teke w zdrjałosći jo zelena a gadowata. 

Kule słužy wegetatiwnemu rozmnoženju, pśi comž wóni na pódzemskich wurostkach, nic na korjenjach nastanu. Jich późěl škroba jo w pśerězku 17,5 % (wót 10% až do 30%). Mimo togo wopśimjeju 65% až 80% wódy, 2% syrego proteina, ale tež syry tuk, cukor, mikroelementy a rozdźělne witaminy.

Kužda kula, kótaraž se za sajźanje wužywa, musy nejmjeńša jaden pupk měś. Z pupkow rostu lisćowe wurostki. Jolic toś te wurostki zemju pśełamuju, pótom kulki se wobkopuju, až by k mócnišemu rostej wurostkow pógnuwali. Nejpjerwjej wurostki rostu do dłujkosći, nježli až primarne rosćenje pó tłustosću a twórjenje kulow slědujo. Na kóńcu wegetaciskeje periody nadzemske wurostki wótemrěju, pśi comž epidermis se puknjo. Pótom pódzemske wurostki wótemrěju a kule se wót rostlinow wótźěluju.

Wše zelene źěle rostliny, toś teke jagody a na swětle se zelenjone kule za ceły rod typiski solanin wopśimjeju a su togodla gadowate.

Sajźanišća su subtropiske a měrne regiony wšych kontinentow.

Kulka spócetnje z pódpołdnjoweje Ameriki póchada.

Na rozdźěl wót tomatow jagody se njegóźi jěsć, dokulaž solanin wopśimjeju.

Jano pódzemske kule se mógu za cłowjeske zežywjenje wužywaś.

Z kulkow se mógu rozdźělne produkty producěrowaś, pśi comž se pó nałožowańskem zaměrje mjaz jědnymi, picowańskimi, góspodaŕskimi a sajźańskimi kulkami a pó casu zdrjałosći mjaz ranymi, srjejźnymi a póznymi kulkami rozeznawaju.

Kulka se móžo wót wjele škódnikow a chórobow zapśimjeś. 

Wažne škódniki su:

Wažne chóroby su:




#Article 187: Dreetzsee (149 words)


Dreetzsee (pó źělach teke jano Dreetz) jo jazor we wokrejsu Mecklenburgske jazorišćo na pódpołdnju Mecklenburg-Pśedpomorskeje.

Dreetzsee słuša k pśirodnym parku Feldbergske jazorišćo. Jazor jo wěcej ako 1900 metrow dłujki a něźi 800 metrow na pódpołdnju kaž teke wokoło 250 metrow na pódpołnocy šyroki. Pódzajtšy pśibrjog jazora słuša k zwězkowemu krajoju Bramborska. Jazor wóteda wódu pódzemski do Krüselinsee, pótom do směra Lychenskich jazorow a do Habole. Jazor jo wjelgin rozcłonkowany. na pódpołdnju namaka se stanowanišćo a blisko pódpołnocnego pśibrjoga wjas Carwitz. Wjelike źěle górkatego pśibrjoga su z lěsom pórosćone. Górki wokoło jazora dośěgnu wusokosć něźi 100 metrow nad mórskeju głaźinu.

Jazor bu pód „in den Dreszer Sehe“ prědny raz w lěśe 1556 naspomnjony, pśi comž se wósobowe mě jazora zazdaśim wót starosłowjańskego słowa drêt- abo drêtiti (troštowaś) wótwóźi. Až do lěta 2011 jo lažał Dreetzsee we wokrejsu Mecklenburg-Strelitz a jo pśišeł 4. septembra 2011 z wokrejsneju reformu k Mecklenburgskemu jazorišću.




#Article 188: Turkojšćina (150 words)


Turkojšćina (Tur. Türkçe) słuša k turkojskej kupce altajskich rěcow. Ju powěda 51–73 milionow luźi.

Turkojšćina ma dwa numerusa a 7 padow. Njama žeden genus. 

Mimo togo ma wokalnu harmoniju, kótaraž se we dwěma warianśe wužywa, a to ako tak mjenjowana małka wokalna harmonija ze změnjenju wót wokalow a a e a tak mjenjowana wjelika wokalna harmonija  ze změnjenju wót wokalow i, ı, u a ü. Wužywana warianta wótwisujo wót daneje kóńcowki. Na pś. lokatiw ma warianśe -da a -de, mjaztym až akuzatiw ma warianty -(y)ı, -(y)a, -(y)u a -(y)ü.

Mimo wokalneje harmonija teke jo tak mjenjowana asimilacija, kótaraž se pśi konsonantach stanjo. Togodla kóńcowka lokatiwa ma warianty -da, -de, -ta, -te, z kótarychž -da a -de slědujotej pó spiwnych konsonantach (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z), mjaztym až -ta a te slědujotej pó njespiwnych konsonantach (ç, f, h, k, p, s, ‌ş, t).




#Article 189: Cerwjeny rys (105 words)


Cerwjeny rys (Lynx rufus) jo zwěrje ze swójźby kóckow (Felidae).

Cerwjeny rys dośěgnjo dłujkosć tyłowa wót 65 až do 95 cm a jo nejmjeńša družyna rysow. Jogo wopuš dośěgnjo dłujkosć wót 13 až do 19 cm a ma běły kóńck. Ramjenowa wusokosć dośěgnjo 50 až do 60 cm.

Wón wažy mjaz 7 a 13,5 kg.

Wót zymy až do nalěta se rozpłoźuju. Samice ma traśe sćelnosći wót 60 až do 70 dnjow, pśi comž pśerězk jo wokoło 65 dnjow. Rys w starstwje wót 1 lěta rozpłoźeńsku zdrjałosć dośěgnjo.

Rys pśedewšym wuchace, karnikle a gryzarje žerjo.

Rys jo w Zjadnośonych statach Ameriki a w Mexiku žywy.

 




#Article 190: Apelsina (112 words)


Apelsina (Citrus sinensis) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow (Rutaceae). Dalše serbske mě jo oranža.

Apelsina jo pśecej zeleny kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 8 m.

Krona jo kulojta. Jeje gałuzy cesto njasu śernje.

Dłujkojśe-jajowate łopjena su kóžane a błyšća. Jich wogonki su słabje kśidłate.

Běłe kwiśonki słodkowato wónjaju.

Płody su nadłujke až kulowate, swětooranžowe až śmowocerwjene jagody. Jich běliznja se góźe lažko woběliś. Płodowe měso słoźi słodko-nakisało aromatiski.

Rostlina je w tropach a subtropach, ale teke w regionje Srjejźnego mórja rozšyrjona.

Płody se ako fryšny sad jěźe abo k marmeladam a płodowe mězgi pśeźěłuju. Z płodoweje bělizny młodych płodow, kwiśonkow a łopjenow se eteriske wóleje zgótuju.




#Article 191: Topinambur (250 words)


Topinambur (Helianthus tuberosus) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae). Rostlina se kublo ako kulturna rostlina.

Mě rostliny póchada z mjenja indiańskego roda, kótaryž jo był žywy na pśibrjogu Brazilskeje.

Topinambur jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 100 až do 250 cm.

Dołojcne a srjejźne łopjena su gropne, napśeśiwo stojece abo stoje pó tśich we mutwjach. Wóni su jajowato-lancetojte.

Kwiśo wót oktobra až do nowembra. Kwiśonkowe kóšyki dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 14 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami dośěgnjo šyrokosć wót 1 až do 2,5 cm.

Rostlina twóri dłujke pódzemske wótnožki, na kótarychž kóńcykach se wutwóriju kule z kulowatymi cłonkami. Forma kulow wjelgin wariěrujo. Kule dośěgnu wagu až do 150 g. Teke barwa běliznje móžo rozdźělna byś. Wariěrujo wót swětłeje bruni do cerwjeni. Nutśikowne kulow jo běłe a twarde.

Wóni wopśimjeju inulin město škroba. Mimo togo wopśimjeju 2,5 % bělkowiny a 15,8 % wuglikowych hydratow.

Rostlina derje pśenjaso mroz, suchotu a seń.

Póchada z Pódpołnocneje Ameriki. W lěśu 1612 bu do Europy zawjeźona.

Topinambur bu pó lěśe 1619 prědny raz w Europje sajźany. Pó tśiźasćalětnej wójnje jo był wažne zakładne žywidło. Rostlina se jano hyšći rědko w Nimskej na pódpołdnju a krotkem wjacorje sajźa, pśi comž samo wóźiwjejo. Zele a kule se zwětšego ako pica wužywaju. W Francojskej rostlina se hyšći cesćej sajźa, pśi comž kule se zwětšego  produkciji alkohola wužywaju.

Rostlina móžo se w nazymje abo nalěśe seś, pśi comž jo wótstawk mjaz rědoma wót 40 až 70 cm optimalny.

Sliniki a wótergi gniśe mógu kulam škóźeś.




#Article 192: Wětšnik (100 words)


Wětšnik jo techniska twaŕ, kótarejž kśidła se pógónjuju z mócu wětša. Nejwěcej znate jo wužywanje wětšnikow k mlaśu trajdy k šrota a muki.

Južo w starej Arabiskej bu wětšniki ako wódowu plumpu wužywane. Wóni bu pód Omarom I. wót persiskich njewólnikow twarjone. Wětšniki bu w 12. lětstotku pśez płachty a klapy wugótowane. Kśicarje nejskerjej pśinjasli su znajobnosći do Europy.

Wětšniki se su do pódpołnocneje Europy w 12. lětstotku dostali. Pśi tym byli prědne młyny pšoste konstrukcije, kótarychž fronta bu k boku wětša stajona. Wót 16. lětstotka jo było jano lšywo z kśidłami wobwjertate. Taki wětšnik bu za rozdźělnych zaměry wužywany:




#Article 193: SDAJ (153 words)


SDAJ (nimski Sozialistische Deutsche Arbeiterjugend, serbski Socialistiska nimska źěłaśeŕska młoźina) jo marxistisko-leninistiski młoźiny zwězk a tradicionelnje pśijaśelski  zwězana z stronu DKP. Dalej stoje zwězk zjadnośeństwu Zjadnośeństwo pśegónych nacirežima  - zwězk antifašistow a antifašistkow (VVN-BdA) a asociaciji Asociacija marksistiskich studěrujucych (AMS) blisko. Załožeńske datum jo 5. maja 1968. 

Organizacija SDAJ zastupi cełkowne zajmy młodych źěłaśerjow a wukniki. Politiske śěžyšćo jo politika za źěłaśeŕsku młoźinu. Drugi temowe kampanje su antikapitalistiske, antifašistiske a antimilitaristiske źěło.

SDAJ pomina cełkownu šulu, klasowu wjelikosć wót maks. 20 wukniki gaž teke wótpóranje głowowim censuram.

Cłonki su mjazy 14 a 30 lět stare a póznaju se k statutam pśichod nej papjerje SDAJ (Zukunftspapier der SDAJ) jogo programatiski zakład. SDAJ ma wokoło 600 cłonkow.

SDAJ rozrědowa se do městnych kupki, wokrejsnych zwězkow a krajnych zwězkow.

Pódla zwězkodalokego magacina Position (Pozicija) jo hyšći dalšny regionalnych nowinow a akcijnych nowinow, kak na pśikład Basta! w Berlinje, Aufschrei (zakśik) w Rostocku abo Kontra w Bayerskej.




#Article 194: Herbert Mies (164 words)


Herbert Mies (roź. 23. februara 1929 w Mannheimje, wum. 14. januara 2017) jo nimski politikaŕ. Wón jo był mjazy 1973 a 1990 pśedsedaŕ strony DKP (Nimska komunistiska strona).

Herbert Mies jo studěrował na Parteihochschule Karl Marx (w lětach 1947-1949), pón socialnu a zastojańsku wědomnosć (1956-1959). Wót 1961 až do 1963 wón jo absolwěrował wukubłanje ako pismostajaŕ.

Wót 1949 až do 1953 wón jo był cłonk centralnego běrowa a až do 1956 pśedsedaŕ ilegalnego zwězka młoźiny FDJ (nim. Freie Deutsche Jugend) w  Pódwjacornej Nimskej. Wót 1954 wón jo był cłonk centralnego komiteja a wót 1963 kandidat a sekretaŕ politběrowa wót KPD. 1954 Klaus Rainer Röhl jo załožył z jogo pomocu casopis Studentenkurier (wót 1957 konkret). Mies jo był 1969 zastupujucy pśedsedaŕ a wót 1973 až do 1990 pśedsedaŕ wót DKP. 1987 wón jo dostał internacionalne Lenin-myto. Až do 1997 wón jo był  pśedsedaŕ Mannheimer Gesprächskreises Geschichte und Politik a cesnoamtski pśedsedaŕ wót Arbeiterwohlfahrt Mannheim-Schönau.

Wót 1954 Herbert Mies jo ženjony z Gerdu Mies (roźona Eichler).




#Article 195: Cerwjeny buk (556 words)


Cerwjeny buk (Fagus sylvatica) jo bom z roda bukow (Fagus) znutśika swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae).

Cerwjeny buk jo lětozeleny bom, kótaryž móžo starstwo wót něźi 300 lět dośěgnuś, pśi składnosći tež wěcej.
 

Ako pó jadnom stojecy bom soliter w pśerězku dośěgnjo wusokosć wót 25-30 m a twóri šyroko se wupinacu owalnu kronu z 20 až 30 m pśeměrom, kótarejež dolne gałuzy pśisamem až k zemi dosegaju. Stare mócne gałuzy su pśisamem wódorownje wustupujuce a wót pšawidłownego schódnego rozrědowanja.

W gustem lěsu cerwjeny buk  dośěgnjo wusokosć wót až do 40 m a twóri wušćurnjejšu kronu, kótarejež nasajźonk akle w něźi 10-20 m wusokosć lažy. 

Wósebne rosćeńske formy cerwjenego buka su w casach intensiwnego wobgóspodarjenja nastawane promjeńske a nagłowne buki.

Škóra cerwjenego buka jo śańka, gładka a šera. Drjewo ma lažko cerwjenojte barwjenje, což jo k nimskej pomjenjowanju Rotbuche wjadło.

Schódnje zarědowane jadnore listowe łopjena su jajowate z lažko žwałkatej abo słabje zubatej kšomu. Jich dłujkosć dośěgnjo 5-10 cm, šyrokosć 3-7 cm, dłujkosć wogonka 0,3-1,5 cm.

List se wubarwi w nazymje jaskrawje okerowožołte a se pótom wótchytaju.

W starstwje wót něźi 30 až 200 lět kwiśo a płoźi cerwjeny buk; pśi dobrych wuměnjenjach móžo južo z 15-20 lětami zamóžnosć ku kwiśenju dośěgnjo. Cas kwiśenja jo wót apryla až maja.

Cerwjeny buk jo jadnodomny kuždy za se rodny (monözisch), toś twóri žeńske ale teke muske kwiśonki na tej samskej rostlinje. Toś te se jawje w rozdźělonych, skerje njenadpadnych kwiśonkowych stołkach z łopjenami na  młodych wurostkach, muske kwiśonki w gustych, wisecych promjenjach, žeńske kwiśonki zrownane pó 2 (rědko 3) w jadnej styri-zapadakowej wobalce, kótaraž se z drjewowatym płodowym gjarnyškom (cupula) nastanjo. 

Woprošenje se pśewjaźo powšyknje pśez wětš (anemofilija).

Ako płody se něźi 2 cm dłujke wórjechy twórje, kótarež bukowicki. Toś te zezdrjaju w septembrje až oktobrje. Sejźe zwětšego pó dwěma w płodowym gjarnyšku gromaźe, pśez což typiska tśigranjata forma nastanjo. Płody se wót zwěrjetow rozšyrjuju (coochorija).

Kónčiny rozšyrjenja segaju wót pódpołdnjoweje skandinawiskeje na pódpołnocy pśez pódpołdnjowu Engelsku, Francojsku a cełu srjejźnu Europu až k Pólskej, k pódwjacornej Ukrainje a Krimje, na pódpołdnju wót centralneje Špańskeje pśez Korsiku a Italsku až k Balkańskej połkupje.

Cerwjeny buk preferujo włožno-śopłi (atlantiski) klima z relatiwnje miłymi zymami a wusokimi spadkami a jo pśedewšym ako młody bom pśeśiwo mócnym zymskim mrozam, pózdnim mrozami, horcoće a suchoće čućiwy. Nejlěpše rosćenje pokazujo cerwjeny buk na derje z wódu zastaranych ale njehaćenskomokrotowych stojnišćach z wutkatymi zemjami; rosćo wót płonego kraja až k wusokosći wót 1200 m, pó źělach 1600 m (Alpy), źož se pśedewšym w górskem měšanym lěsu w zgromadnosću wót šmrěka a jědli namaka. W pódpołdnjowych kóncynach rozšyrjenja cerwjeny buk rosćo jano we wusokich połoženjach górow. Tam twóri we wusokosći wót 1800 m gromaźe z carnej chójcu gólnu granicu.

Dla jogo wusokosći, symetrije a swětło okerbarwnego nazymskego barwjenja cerwjeny buk jo woblubowany parkowy bom; z jeje młogolicbnymi formami a sortami jo nejcesćej w parkach a zelenišćach  sajźona družyna bukow. 

W  słuže žywe płoty z cerwjenych bukow k wobgranicowanje pólow abo ako pó źělach domowusoki šćit pśeśiwo wětšej wjele domow. 

Drjewo cerwjenego buka se w twarjenje meblow a nutśikownem wutwarje (parket, schody) wužywa.

Mimo togo jo wusokogódnotne palne drjewo z wusokej topjeńskej gódnotu, dłujkim měrnym palenim a mócnym twórjenim žaglow.

Wót cerwjenego buka eksistěrujo młogolicbne parkowe a zagrodowe formy, kótarež se w  barwjenju lista, formje łopjenow abo rosće  mjaz sobu rozeznawaju. Někotare wariacije:

gałuzy zhibkoróstne abo hadojće wjene 




#Article 196: Ameriski buk (272 words)


Ameriski buk (Fagus grandifolia, syn. F. americana, F. ferruginea) jo bom z roda bukow (Fagus) znutśika swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae).

Ameriski buk jo w lěśu zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 - 30 m a ma gładku, slobrošeru škóru.

Schódnje zarědowane jadnore listowe łopjena su jajowate abo wušćurnje jajowate ze zubatej kšomu. Jich dłujkosć wucynje 60-120 mm, šyrokosć 25-75 mm, dłujkosć wogonka 4-12 mm. Górny bok jo błyšćece módrozeleny, dolny bok pitśku swětlejšy.

List se wubarwi w nazymje do złotožołtych až kóžobrunych nuansow a se pótom wótchytujo.

Ameriski buk jo jadnodomny kuždy za se rodny (monözisch), toś twóri žeńske ale teke muske kwiśonki na tej samskej rostlinje. Toś te se w rozdźělnych, skerje njenadpadnych kwiśonkowych stołkach z łopjenami na młodych wurostach jawje, muske kwiśonki w gustych, wisecych promjenjach, žeńske kwiśonki zrownane w 4-zapadakowej wobalce, kótaraž se z wodrjewjenym płodowym gjarnyškom (Cupula) nastanjo.

Cas kwiśenja jo wót apryla až do junija. 

Woprošenje se powšyknje pśez wětš pśewjaźo (anemofilija).

Ako płody se něźi 2 cm dłujke wórjechy twórje, bukowicki. Toś te zdrjaju w septembrje až oktobrje. Sejźe zwětšego pó dwěma w płodowym gjarnyšku gromaźe, pśez což typiske tśigranjata forma nastanjo.

Wórjechy se wót zwěrjetow rozšyrjaju (coochorija).

Rosćo we pódzajtšnej pódpołnocnej Americe wót Kanady na pódpołnocy až ke górskim rowninam Mexika na pódpołdnju, w gustych lěsach abo ako měšany lěs wót płonego kraja až na něźi 1000 m wusoku.

Zwenka jogo domacnych stronow rozšyrjenja se ameriske buki jano rědko kultiwěruju.

Ako parkowy bom se ameriski buk skerjej rědko wusajźujo. Pśi góźbje se ako bonsaj sajźijo.

Ćežke, twarde drjewo se w parketowem a meblowem twarjenju, za kontainery, drjewowe přimadła a wšelake pśedmjaty k wužywanju wužywa.




#Article 197: Bukowe rostliny (247 words)


Bukowe rostliny (Fagaceae) su swójźba semjenjowych rostlinow.

Wše bukowe rostliny su pśecej zelene abo list wótchytujuce bomy, rědko teke kerki z zelišćowym abo kóžojtym listom.
Wogonkate listowe łopjena su srěnjowulke, schódne a spiralisce zarědowane.

Pśisamem wše družyny su jadnodomne kuždy za se rodne (monözisch), toś twórje na tej samskej rostlinje žeńske ale teke muske kwiśonki, zwětšego micka.  Woprošenje se zwětšego pśez wětš (anemofilija) stanjo, rědko teke pśez insekty (entemofilija).

Ako płody se wórjechy twórje, kótarež pó kuždem roźe pó jadnom až pó tśoch w płodowem gjarnyšku (cupula) sejźe. Płody se wót zwěrjetow rozšyrjuju (coochorija).

Rostu swětadaloko wót conow trajucego mroza až subtropow, ale nic w tropach a Pódpołdnjowej Africe.

Płody někotarych družyny su jědne kaž jědna kastanija a bukowicki abo se ako skótnu picu góźe, na pś. pśedewšym něga ku kjarmjenju swinjow  wužywane žołźe.  

Płodowe pyšnotki a list rozdźělnych družynow se pśedewšym w nazymje fryšnje ale teke wusušone ako dekoraciske material wužywaju, mjaz tym teke we floristice.

Ze škóry někotarych dubow se kork za propy, sćěnowe a špundowańske wobkłady (korkowy dub) wóttwarjujo. Druge wopśimjeju chemiske substancy, wósebnje třěski, kótarež se su pó źělach južo w prjedawšich casach medicinski abo ludowohojersce ale teke ku kóžowni kóža wužywali.

Wjele družynow dawaju gódnotne drjewo za meblowe domowe abo łoźny twaŕ abo dobre palne drjewo.

Drjewiny toś teje swójźby se cesto ako parkowe bomy wusajźuju a gas a gas teke ako bonsai wusajźuju.

Swójźba wobstoj z 2 pódswójźbow z 7 až 12 rodami a 670 až 900 družynami.
Wopśimjejo slědujuce rody:




#Article 198: Tokpisinšćina (1434 words)


Tokpisinšćina (swójske mě Tok Pisin) jo kreolska rěc w Papua-Neuguinea. Wót lěta 1975 wóna jo jadna z tśich narodnych rěcow w Papua-Neuguinea. Dwě dalšnej stej engelšćina a hirimotuwa rěc. 

Mimo togo jo drugim kreolskim rěcam pódobna, kaž na pś. Bislamje na Vanuatu, Pijinje na Salomonach a Torres Creole na Torres Strait (Awstralska), kótarež su z melaneziskego pidgina nastali.

Słowo Tok-Pisin póchada wót tok a pisin. Pśi tom tok póchada z engelskego talk, wobznamjenjece rozgrono, ale teke słowo, zdźělenje a rěc. Pisin wóznamjenja pidgin a originalnje póchada wót engelskego business. Na rozdźěl wót sugestije mjenja Tok-Pisin njejo pidgin, ale kreolska rěc.

Něga rěc jo měła druge mjenja, a to Melanesiski Pidgin (engelski Melanesian Pidgin), Neo-Melanesišćina (engelski Neo-Melanesian), Pidginowa Engelšćina (engelski Pidgin English) a 'Tok Boi'. Ale něnto 'Tok Pisin' jo akceptěrowane mě rěcy.

Wóna jo jadna z oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, z engelšćinu a hirimotuwej rěcu), a nejcesćej powědana rěc w městnje. Wužywaju ju w medijach a kněženju Papua-Neuguinea, lěcrownož mjeńše ako engelšćinu. Někotare bazowe šule wuwucuju w Tokpisinšćinje.

Njewužywaj Bislamšćinu ako mě za Tokpisinšćinu. Wónej stej dwě rozdźělnej rěcy, kótarejž pak stej blisko pśiswójźbnej.

Rěc słužy pśedewšym komunikaciji mjaz pśisłušnikami rozdźělnych rěcnych zgromaźeństwow, ma pak - winacej ako nejwětše Pidgin-rěcy - teke se powyšowacu licbu maminorěcnych rěcnikow.

Pśikłady:

Fonetika Tokpisinšćiny jo jadnorjejša ako ta engelšćiny. Eksistěrujo jano 16 konsonantow a 5 wokalow.

We wugronjenju, kótarež jo wěcej pódobne engelšćinje, eksistěruju dalšne fonemy, a to pśedewšym: //, //, //, //, //, // a //.

Tok Pisin ma pěś wokalow, kótarež su wokalam w Špańšćinje, Japańšćinje a dalšym pěśwokalnym rěcam pódobne:

Mimo togo eksistěruju tśi diftongi, a to ai, au a oi.

Na kóńcach słowow njejsu spiwne konsonanty, tak ze z konsonantow b/v, d, g, dž/dz nastanu konsonanty p, t, k, s. Jano słowo god se zda byś wuwześe, ale se wugroni z kóńcnym t.

Konsonantowe slědy na kóńcach słowow se teke zgubuju. Tu stej dwě warianśe móžnej: 

Kaž druge kreolske rěcy tokpisinšćina ma relatiwnje jadnoru gramatiku. Njeeksistěrujo konjugacija daniž deklinacija. 

W tokpisinšćinje eksistěruju tśi werbowe klasy.

Pśi někotarych werbach intransitiwna forma złožku pódwójujo, mjaztym až se toś te pódwójenje pśi wótwóźonej formje na -im njestawa. Na pś.

Wjele werbowych zdonkow góźi se ze sufiksom abo bźez sufiksa wužywaś.

Wjele werbow ma jano transitiwnu formu z kóńcowku -im.

Někotare transitiwne werby na -im bazěruju na drugich słownych družynach, kaž na pś. substantiw, adwerb, adjektiw.

Wótergi zmóžnja kóńcowka -im mjaz słowami rozeznawaś, kótarež by howacej homonymy byli.

Pó pronomeny za 3. wósobu w singularje, wše wósoby w pluralu a pó substantiwje ako subjekt musy partikla i staś. W prědnej a drugej wósobje singulara se nigdy njewužywa. W Engelšćinje se predicate marker mjenjujo.

Pó slědujucych słowach se partikla i móžo wuwóstajaś: mipela, yupela, ken, laik. Partikla pśed partiklu no stoj, kótaraž markěrujo negaciju.

Wótergi se partikla i ako formu werba byś pśełožyś.

Dokulaž konjugacija felujo, za casy se partikle wužywaju. Pozicija partikle i wótwisujo wót wužywaneje partikle za cas. Stoj toś pśed bin, ale pó bai.

Bai (abo dłujka warianta baimbai) cesto samo stoj pśed subjektom, kaž na pś.

Za pśeběgowu formu prezensa su styri móžnosći:

Samo jo móžno kombinacija, kaž na pś. z i stap a nau.

Postponowane i stap se móžo z wurazom zachadnosći kombiněrowaś. 

Tokpisinšćina ma někotare modalne werby.

Eksistěruju tśi móžnosći werb byś do tokpisinšćiny pśełožyś.

Někotare werbowe afikse se mógu wužywaś, aby dalše werby twóriś.

Někotare werby ze sufiksom -ap, -aut abo -ewe mógu tež -im wopśimjeś.

Někotare werby wopśimjeju dwójce sufiks -im.

Wětšyna werbow z takim sufiksom jano raz kóńcowku -im wužywa.

Tokpisinšćina ma tśi wósoby, kótarež genuse njerozeznaju.

Gramatiska wósebnosć tokpisinšćiny stej dwě formje pśi wósobowem pronomenje 1. wósoby w dualu a pluralu, a to ekskluziwna a inkluziwna forma. 

Paradigma wariěrujo we wótwisnosći wót lokalnych rěcow; dual jo wšedny, trial wšak mjenjej. Nejwětšy inwentar pronomenow tokpisinšćiny jo:

Posesiwne pronomeny se wugronje z doprědka stajonym słowom bilong na slědujucem wašnju:

Ako demonstratiwne pronomeny se slědujuce słowa wužywaju, jolic wó bliskosć źo:

Pśi dalokosći se wužywa:

Jolic dalokosć njejo wažna, pótom se wužywa:

W pluralu wšak se slědujuce formy wužywaju:

Mimo togo eksistěrujotej slědujucej pronomena:

Njejo wopšawdny refleksiwny pronomen. Město togo se yet pó wósobowem pronomenje wužywa.

Pśi někotarych werbach se reduplikacija wužywa.

W někotarych regionach se wužywa bilong z personalnym pronomenom.

W Tokpisinšćinje su rozdźělne móžnosći pśełožyś jaden drugego/drugemu/na drugego/na drugem.

Jadna warianta jo reduplikacija werba.

Druga warianta su kombinacije wósobowego pronomena ze słowom yet.

Na pś. mitupela i lukim mitupela yet (mój) wiźimej jaden drugego

W Tokpisinšćinje su jano někotare pšašajuce słowa, z kótarychž někotare su pronomeny, někotare su adjektiwy abo adwerby.

Substantiwy pady a genusy njamaju. Za plural słowo ol pśed tym stoj, jolic tam numeral njestoj.

Jolic coš substantiw pó roźe rozeznawaś, móžoš za muske stwórjeńko słowo man a za žeńske stwórjeńko słowo meri wužywaś. Wobej słowje pśecej slědujotej a twóritej nominalnu frazu.

Eksistěrujotej dwa typa zestajanych substantiwow.

Pó Mihalic wóni njejsu wopšawdne zestajanki, ale nominalne frazy.

Pó Mihalic jano wóni su wopšawdne zestajanki. Drugi źěl pótom jo substantiw, mjaztym až prědny móžo k rozdźělnych słownej družynje słušaś.

Wótergi rezultěrujuce słowo samo substantiw wěcej njejo.

Adjektiwy cesto maju sufiks -pela (z engelšćiny fellow), gaž substantiwy modificěruju;  wuwześe jo liklik małki. Liklik da se teke ako adwerb z wóznamom pitśku wužywaś, kaž na pś. dispela bikpela liklik ston, toś ten pitśku wjeliki kamjeń.

Adjektiwy z jadnozłožkowym zdonkom, kaž na pś. gut, bik, nais, se zwětšego z kóńcowku -pela jawje a stoje pśed substantiwom, kótaryž maju wopisowaś. 

Jolic se ako predikat  wužywaju, pótom formy ze sufiksu abo bźez sufiksa -pela su móžne.

Jano někotare njepšawidłowne jadnozłožkowe adjektiwy se bźez kóńcowki -pela wužywaju. Źaseś z tych se ako participy zachadnosći pśełožuju, mjaztym až 17 jo wšedne adjektiwy. Jolic se ako atributy wužywaju, pótom wóni slěduju pótrjefjony substantiw.

Adjektiwy z wěcejzłožkowym zdonkom, kaž na pś. nogut špatny, redi gótowy, se pśecej bźez kóńcowki -pela jawje a normalnje stoje pó substantiwje, kótaryž maju wopisowaś.

Jano někotare adjektiwy, kaž na pś. liklik małki stoj pśed substantiwom. 

Za stopnjowanje se słowje moa (za komparatiw) a long ol (za superlatiw) wužywatej, kótarejž adjektiwoju slědujotej.

Ale eksistěrujotej dwě wuwześi, a to słowje planti wjele a hanggre głodny, kótarejž se za superlatiw słowo tumas wužywatej (wóno howacej wóznamjenja wjelgin, kaž na pś. liklik tumas wjelgin mały). 

Za pśirownanje se słowo olsem wužywa.

Adwerby se wót adjektiwow pśez to rozeznawaju, až kóńcowka -pela felujo. Mimo togo stoje pó werbje.

Eksistěrujotej jano dwě wopšawdnej prepoziciji: bilong (z belong), kótaraž wóznamjenja wót abo za (toś pśiswójźbnosć, wobsejźeństwo, swójstwo), a long, kótaraž wóznamjenja wšo wuškowne. Někotare frazy se ako prepozicije wužywaju, kaž na pś. long namel (bilong), srjejź, wósrjejź.

Móžo se teke ze substantiwami kombiněrujaś.

Eksistěruju konjunkcije na a, o abo, sapos jolic a tasol ale; jano; jolic.

Jolic stoj na zachopjeńku sady, to wóznamjenja ale; jolic, mjaztym až na kóńcu sady abo pó někakem słowje tasol jano wóznamjenja.

Pśirownaj teke

Tokpisinšćina ma numerale z engelšćiny, ale cesto wužywa kóńcowku -pela.

Dalšne licbniki su: tausen tysac (na pś. tu tausen 2 tysac, tu tausen wanpela ten wan 2011) a milien milion (na pś. tu milien 2 miliona).

Reduplikacija jo wjelgin běžna w tokpisinšćinje, mjaztym až móžo rozdźělne funkcije měś. Pó Nose, Masahiko wóna jano rědko pokazujo plural a wariaciju. Rozdźělne werby mógu reduplikowaś aby wugroniś wóspjetowanje, pókšacowanje abo něco pódobne, ale nic wše.  

Někotare z toś tych pśiznamjenjow póchadaju wót zgromadnych gramatiskich normow Awstroneziskich rěcow - lěcrownož zwětšego w zjadnorjonej formje. Druge pśiznamjenja wšak, kaž ako słowoslěd, su engelšćinje wěcej pódobne.

Słowoskład wopśimjejo słowa rozdźělnego póchada, a to pó něźi 85 % z engelšćiny, a zbytk z melanesiskich rěcow, malajišćiny, portugišćiny a nimšćiny.

Wjele słowow se pśez kompoziciju twóri, pśi comž někotare słowa zwětšego jano w kompozicijach wustupuju. Pśi tom su někotare warianty. A to: gromaźe pisane a rozdźělone pisane kompozicije.

Pó Krifka to su kompozicije z modifikatorami (nimski Kompositionen mit Modifikatoren), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to kompozicije (engelski Compounding).

Tokpisinšćina cesto wužywa kompozicije rozdźělnych słowow, mjaztym až engelšćina wužywa wósebne korjenje słowow. Tudejšej tabeli wopśimjejotej formy ze słowom bilong a bźez toś togo słowa. Pó Krifka warianta bźez bilong jo kompozicija z nomenami (nimski Kompositionen mit Nomina), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to nominalne fraze (engelski noun phrases).

Mimo togo su wopišuce warianty:

Tokpisinšćina ma jano mało afiksow, kótarež samo jano su sufikse.

Pśi někotarych słowach pšawopis móžo wótwisnje wót narěcy abo žrědła wariěrowaś.

Na rozdźěl wót engelskich etymonow słowa cesto rozdźělne wóznamy maju.

Dokulaž Tokpisinšćina ma mjenjej zukow ako Engelšćina, cesto eksistěruju homonymy, kótarež rozdźělne etymony maju.

Cesto se pśidatne elementy abo alternatiwne formy wužywaju, aby homonymy wobejšli.

Ale teke reduplikacija se móžo za to wužywaś. 

Kaž na pś. z engelskeju słowow ship a sheep stej słowje sip „łoź“ a sipsip „wójca“ nastałej.




#Article 199: Pjelch (272 words)


Pjelch (Glis glis) jo jadnučki gryzaŕ w swójźbje  spańcow (Gliridae), kótaryž słuša k rodoju Glis. Wón jo nejwětša Europska družyna toś teje swójźby.

Pjelch ma na górnem boku swětošyrobrunojtu, šeru abo brunošeru kóžu. Jogo dolny bok a jogo licy stej běłej. Wopuš njaso dłujke kósmy, jo pušlaty a dośěgnjo dłujkosć wót až do 15 cm. Cełkowna dłujkosć głowy a tyłowa dośěgnjo 13 až 19 cm. Wokoło wóckow śamne koło jo widobne.

W pórowańskem casu, kótaryž se stanjo pó wócucenju w nalěśu, wón cyni šwicace a kwicece zuki. Samicy póroźuju pó 4,5 tyźenjach tśi až sedym młoźetow, wótergi samo dwójcy w lěśe. Młoźeta se něźi jaden mjasec seśe.

Pjelch jě bomowe semjenja, głownje žołźe a bukowicki, płody, wórjechy, bomowe pšuty, insekty, ptaškowe młoźeta a jajka. Zwětšego pyta swójo žranje na bomach.

Pśirodne njepśijaśele pjelcha su gólne kuny (Martes martes) a gólne kiwki (Strix aluco).

Pjelch jo domacny wót pódpołnocneje Špańskeje, Grichiskeje a Italskeje, pśez srjejźnu Europu až do Uralskich górow a Małeje Azije. W Irskej, Skandinawiskej a Engelskej njewustupujo, z wuwześim wokolina Londona. Wón tam jo žywy głownje w dubowych a bukowych lěsach, parkach a sadowych zagrodach. Wótergi se teke we winicach namaka. Wón se pógibujo jano wokoło 100 m wokoło swójeje gnězda, kótarež wón twari w bomowych a pódzemskich jamach. Wódnjo wón spi, a to w proznjeńcach, skalnych rozdorach a cesto teke w ptaškowych měwańskich kašćikach.

Wót oktobra pjelchy pó wšakich se namakaju w sam grěbanych pódzemskich jamach, źož wóni pśespiju zymu za cas něźi sedym mjasecow. Wótergi wóni samo spiju w domach. Zymski spaŕ trajo až do kóńca apryla, cesto až do maja, pśi njepśigódnem wjedrje samo až do zachopjeńka junija.




#Article 200: Dublin (140 words)


Dublin (irski Baile Átha Cliath; pó słowje: „Město pśi tramowem broźe“) jo stolica a nejwětše město Irskeje. Namaka se pśi irskem pódzajtšnem brjogu, blisko wulewa rěki Liffey do Dublińskego zalewa, a ma 506.000 wobydlarjow, toś źewjeśina irskego wobydlaŕstwa. Šołta jo Gerry Breen (Fine Gael). 

Prědne historiske naspomnjenje ako keltiske sedlišćo Eblana jo było južo w lěśe 140 w spisach Ptolomeja. 842 su Wikingi załožyli pódla stareje jsy jich swójsku wjasku pód mjenim Dubh linn („Carne bagno“). Wót lěta 1170 stej byłej Irska a jeje stolica pód engelskem kněstwom.

W lěśe 1916 su Dublinjarje rebelěrowali z Jatšownym zběžkom pśeśiwo Englandarjam. 1919 jo był irski sejm - Dáil Éireann – wót irskich zapósłańcow załožony. Slědowałej stej Irska wójna wó njewótwisnosći a wobydlaŕska wójna. Wót 1922 jo był Dublin nachylnje głowne město lichotnego stata Irska (až do lěta 1937), a pón stolica Irskeje.




#Article 201: Sok (152 words)


Sok (Lens culinaris) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae). Wón jo stara kulturna rostlina z orienta.

Sok jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 cm.

Łopjena su w porach pjerinate a se zwětšego w wijankach kóńce.

Małke, namódry běłe kwiśonki stoje pó jadnom až pó tśoch w granach w rozporach.

Płone semjenja sejźe zwětšego pó jadnom až pó dwěma we łušćinach. Wóni su platśojte, zelenojśe-brune až carne abo cerwjenojte a pśinjasu na bělkowinach a wuglowych hydratach bogatu zeleninu.

Rosćo w suchem a śopłem klimje.

Rostlina jo ako kulturnu rostlinu w Europje wót młodokamjentneje doby dopokazana.

Semjenja se zwětšego njebělone warjone jěźe.

Ze semjenjow se teke muka zgótuju, kótaraž móžo ako pśidawk pśi klěbpjacenjeju słužyś.

Zele a słoma stej na bělkowinach bogatu skótnu žratwu.

W starych kulturach w Mezopotamiskej, Egyptojskej, Persiskej a Israelu jo był ludowy carobowy srědk.

Wót bronzoweje doby su znate kulturne formy z wětšymi semjenjami.

 




#Article 202: Mjadwjeźe (207 words)


Mjadwjeźe (Ursidae) su cycakowa swójźba z pórěda rubjažnych zwěrjetow (Carnivora). K swójźbje słuša 8 družynow.

Mjadwjeźe su rubjažne zwěrjeta, kótarež dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 m až do wótergi 3 m. Samice su mjeńše ako samjaki. Śěło jo masiwny, ale nogi su relatiwnje krotke a wjelgin mócne. Jich wopuš jo wjelgin krotki a togodla lěbda widny. Mjadwjeźe maju małke wócy a małke, kulowate wušy. Jich kóža jo dłujka a kósmata. Pěś palcow njaso dłujke pazory.

Mjadwjeźe su wšožracki, z wuwześim wjelikego pandy.

Traśe sćelnosći dośěgnjo něźi 6 až do 9 mjasecow, z wuwześim malayziskego mjadwjeźa (96 dnjow). Młoźeta se wjelgin małke póroźuju z wagu mjaz 230 a 450 g. Wóni se 1 až 1,5 lět cycaś daju a w starstwje wót 2 až 3 lět maś spušćiju. W starstwje wót 2,5 až 5 lět bywaju rodnje zdrjałe.

Wóni su žywe w lěsach, tundrach a połpusćinach Eurazije a pódpołnocneje Ameriki. Tam su wódnjo, w switanju abo změrkanju aktiwne. Jich rewěry su wjelike. Jich lěgwo je w sam twarjonych twarjach, pód wuwrotom, w skalnych jamach abo w gustem pódrostku.

Pó nowšych žrědłach cerwjeny panda (Ailurus fulgens) se něnto do swójskeje swójźby zarědujo. W někotarych žrědłach słuša k swójźbje małkich mjadwjeźow (Procyonidae) abo gromadu z wjelikim pandu k swójźbje (Ailuridae).




#Article 203: Běły mjadwjeź (161 words)


Běły mjadwjeź (tež lodny mjadwjeź, Ursus maritimus) jo nejwětša družyna mjadwjeźow. W někotarych žrědłach jo swójskemu rodoju (Thalarctos) zarědowany a tam ma wědomnostne mě Thalarctos maritimus.

Běły mjadwjeź dośěgnjo wusokosć wót až do 1,6 m, dłujkosć śěła wót 1,8 m (samice) až 2,5 m (samjaki). Samjaki maju 400–600 kg, samice 300–400 kg. Głowa jo relatiwnje małka a wuska. Wušy stej nadpadnje krotkej a kulowaśonej. Kóža jo gusta a běła až nažołśe běła. Ma krotke plěwańske kóže mjaz palcami.

Žerjo pśedewšym měso wót robow, w lěśe teke jo wšožrack. Za góńtwow robow daloke drogujo.

Młoźeta se w sněgowej jamje póroźuju a maju wagu wót jano 600 g. Pó 4 mjasecach samica z młoźetami jamu wopušći.

Toś ta družyna mjadwjeźa jo typiska za pódpołnocne polarne strony. Wón jo žywy w Grönlandskej, na pódpołnocnem pśibrjoze Pódpołnocneje Ameriki a Aziji. Na wšyknych toś tych teritorijach jo šćitany a jogo góńtwa se kontrolěrujo. Ma se za to, až jo žywych něźi 40 000 toś tych mjadwjeźow.




#Article 204: Wjeliki panda (181 words)


Wjeliki panda (Ailuropoda melanoleuca) jo družyna mjadwjeźow (Ursidae).

Wjeliki panda jo płošny a dośěgnjo wjelikosć wót něźi 1,5 až do 1,8 m. Jogo kóža jo běła až nažołśe běła, mjaztym až wušy a nogi su carne, ale teke wokolina wokow jo carna. Mimo togo ma carnu smugu mjaz prědnyma nogoma na kśebjaśe a groźi. Głowa jo wjelika a kulojta. Wón móžo wagu wót wěcej ako 100 kg dośěgnuś.

Žerjo pśisamem jano bambusowe wurostki. Pśi tom daloko drogujo.

Wjeliki panda jo žywy w kurjawkatych bambusowych lěsach krotkozajtšnych regionach srjejźneje Chiny, we wusokosćach wót 2300 až do 3800 m. Pśi tom 90 % su žywy w prowincy Sichuan. Něga jo był wót pódpołnocneje prowincy Gansu až do pódpołnocneje Burmy domacny.

Samice pó 97 až 163 dnjach w skalnej jamje abo bambusowej gusćinje póroźuju wjelgin małke młoźe, kótarež ma wagu wót jano 100 g. Pó 2 až 3 lět wóno bywa samostatne. Wóno akle w starstwje wót 5 až do 6 lět bywa rodnje zdrjałe.

Wjelike pandy něnto se w coowach kubłaju, pśi comž prědne młoźe bu w coowje Peking naroźony w lěśe 1963.




#Article 205: Małki panda (130 words)


Małki panda, teke cerwjeny panda (Ailurus fulgens) jo družyna ze swójźby (Ailuridae).

Małki panda jo šwižny a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 50 až do 65 cm. Jogo wopuš jo gustokósmaty a dłujki. Kóža jo gusta, dłujkokósmata a měka, pśi comž górny bok jo błyšćecy kaž liška cerwjeny až žołtocerwjeny a brjuchowy bok a ruce a noze su carne. Woblico njaso běły muster. Głowa jo kulojta. Ruce a noze su krotke.

Žerjo pśedewšym bambusowe wurostki a łopjena, ale teke płody, małke rěpniki a insekty.

Samica pó 125 až 132 dnjach póroźi 1 až 4 młoźeta, kótarež w starstwje wót 2 až 3 lět bywaju rodnje zdrjałe.

Małki panda jo žywy w górskich a bambusowych lěsach na krotkozajtšnem wótkłonje Himalaje, pśi comž we wusokosćach wót něźi 1800 až do 4000 m wustupujo.




#Article 206: Małke mjadwjeźe (168 words)


Małke mjadwjeźe (Procyonidae) su swójźba znutśika psykojtych rubjažnych zwěrjetow (Carnivora). Słyšy 19 družynow k toś tej swójźbje, kótarež wše su žywe w měrnych a tropiskich conach Ameriki. Taksonomiski wobzwadne jo pśirědowanje w Aziji domacnego małkego pandy, kótaryž źinsa se w swójske swójźbje, Ailuridae, wjeźo.

Śěło zwětšego jo šwižne. Družyny dośěgnu dłujkosć wót něźi 30 až do 70 cm. Wopuš jo krotki abo ma samsku dłujkosć kaž śěło. Maja pěś palcow.

Małke mjadwjeźe su w nocy aktiwne. Wóni mógu derje lězć, zwětšego su wobydlarje bomow a wšožracki.

Samice pó 60 až do 118 dnjow póroźuju 1 až 7 młoźetow, kótarež se 2 až 7 mjasecow cycaju. Wóni bywaju w starstwje wót 1 až 2,5 lět rodnje zdrjałe.

Rozdźěliju małke mjadwjeźe do dweju pódswójźbowu ze šesć rodami a 19 družynami:

Kaž na zachopjeńku naspomnjone, pśirědowanje małkego pandy jo wobzwadne. Drje toś ten jo pódobny w morfologiji mjadwjeźam, genetiskich pśepytowanjow dla pak z toś tymi jano daloko pśiswójźbny a se skerjej do swójskeje swójźby, Ailuridae, wjeźo, abo se wjelikim mjadwjeźam pśilicyjo.




#Article 207: Bazilikum (115 words)


 Bazilikum (Ocimum basilicum) jo wěrcowe zelko (a gójeńska rostlina) ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae).

Bazilikum jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 - 30 cm. 

Łopjena su su z krotkim kijaškom. Łopjeno dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 - 5 cm a šyrokosć wót 1 - 3 cm.

Bazilikum kwiśo wót junija až do septembra. Kwiśonki su nažołte, běłe abo rožojte.

Mě wótwóźujo se wót grichiskego słowa βασιλικός. Wóznamjenijo tak wjele kaž kralojski.

Bazilikum wužywa se pśedewšym w italskej kuchni. Wěrcuju z bazilikumom pólewanki, salat a juški, łušćinowe płody a tomaty, rybu a měso, twarožk a twarog, galerty, carne korjenje a gromaki.

W farmacije wužywaju se łopjena (Herba Basilici). Wužywaju eteriski wólej łopjenow w aromy terapije. 




#Article 208: Wšedny płonjak (149 words)


Wšedny płonjak (Thymus pulegioides) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae). 

Wšedny płonjak jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až 40 cm. Rostlina ma wjele póddružynow, kótarež aromatiski abo pó citronje wónjaju.

Kijašk jo krotko lězecy, wustupujucy, roznogaśowany a pód kwiśonkowym stołkom wótšo styrikšomaty. Wón jo na granje kósmaty a na spódku zdrjewjony.

Łopjena su pśeśiwo stojece a dośěgnu dłujkosć wót 20 mm a šyrokosć wót 11 mm.

Kwiśo wót junija až do oktobra. Purpuroworožojte kwiśonki dośěgnu dłujkosć wót něźi 6 mm a stoje w gustych, cylindriskich głowkach, pśi comž dalše mutwje pód tym stoje. Wóni aromatiski wónjaju.

Płody njasu jědne wólejowe śělesa a se wót mrojow do jich jamow wlaku.

Rosćo na suchych błomjenjach a pastwach, nakłonjach, skałach a mrojowišćach. Ma lěpjej śoplejše, słyńcne stojnišća.

Wšedny płonjak wopśimjejo pěś póddružynow a jaden fertilny bastard, kótaryž se pśedewšym w pśiznamjenjach łopjenow a w jich wupominanjach na stojnišćach rozeznawaju:




#Article 209: Pěskowy płonjak (210 words)


Pěskowy płonjak (Thymus serpyllum) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae).

Pěskowy płonjak jo zymje pśetrajucy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 2 až do 10 (25) cm, šyrokosć wót 45 cm a ma dłymoko w zemju dosegajucy centralny korjeń a se wót togo wujźecy z lažecymi kijaškami rozšyrjujo. Jadnotliwa rostlina wuwiwa na toś tem wašnju zwisujucy pśestrěńc, kótaryž móžo dośěgnuś wjelikosć wót jadnogo kwadratowego metra.

Dele lažece kijaški su jano na spódku pitśku wódrjewjone.

Wónjajuce łopjena rostliny su małe, błyšćece, eliptiske až lancetne a dośěgnu dłujkosć wót 10 mm a šyrokosć wót 4 mm. Ze wogony zapušćuju w kuždem lětu wjeliku tšochu kwiśonkowych wurostkow, kótarež dośěgnu wusokosć wót źaseś až do pěśnasćo centimetrow.

Kwiśo wót maja až do septembra (wót junija až do awgusta). Rožojte abo módrowioletne, małe, rorkojte, dwojogubkate kwiśonki stoje pó tśoch až pó šesćoch w łopjenowych rozporach w pózdatnem kłosu, kótarež dośěgnu dłujkosć wót až do 4 milimetrow (wót 6 až do 7 mm).

Rostlina producěrujo w toś tem casu nektar za woprošujuce insekty. Za pcołkarstwo jo pěskowy płonjak togodla wažna pcołcyna pastwa.

Pěskowy płonjak jo typiski wobydlaŕ wót chójcowych stepowych lěsow z suchymi, małokalkatymi pěskowymi zemjami. Wón se tam cesto podłu drogow abo na gólnych swětlinach namaka. Typiska pśewódna rostlina na toś tem stojnišću ja .




#Article 210: Anis (137 words)


 Anis (Pimpinella anisum) jo gójeńska rostlina a wěrcowe zelko ze swójźby wokołkojtych rostlinow.

Mě póchada wót grichiskego słowa ανηθον za dylu, z kótarymž bu anis zaměnjowany.

Anis jo jadnolětna rostlina a dośěgnjo wusokosć wót něźi 25 až do 60 cm.

Kijašk jo rowny a lažko kósmaty.

Spódne łopjena su wutšobojśe kulojte, na kšomje nutś rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 cm. Kijaškowe łopjena su tśilicbne až do pjerkowje źělone. 

Małe běłe kwiśonki z pśeměrom wót 3 mm su w bźezwobalkowych, nejcesćej dwanasćopruhojće gromaźe stajonych wokołkach (tak mjenjowana dwójna wokołka) rědowane a kwiśu wót julija až septembra. 

Płody, kótarež w awgusće/septembrje se mógu žněś, dośěgnu dłujkosć wót 3 až 5 mm, su owalne a maju šere kósmy.

W kucharskich kumštach bu semjenja rostliny wužywane. Anis pólěpšujo głownje słodke pjacywa, placki, likery (anisowy paleńc) a sirup.




#Article 211: Rolny žonop (156 words)


Rolny žonop (Sinapis arvensis) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow  (Brassicaceae). Dalšne serbske mjenja su rěpnik,  górkac,  górcyca.

Rolny žonop jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až 60 cm.

Łopjena su kijaškate. Dolne su cesto našćěpane.

Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót něźi 1,5 cm a stoje w granach, kótarež na zachopjeńku su połkulowate. Kronowe łopjeńka su syrikžołte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až 12 mm. Keluškowe łopjena dośěgnu dłujkosć wót 5 až 6 mm a wódorownje wótstoje. 

Płody (tšuki) su nage abo naslědk šćeśokósmate, dośěgnu dłujkosć wót 2,5 až 4 cm a šyrokosć wót 2 až 3 mm a njasu 10-15 mm dłujki bźez semjenjowy wótrězk. Tšukowa sćěna jo tśinerwna až pěśnerwna. Semjenja su carne a w zemi 50 lět klěwajuce wóstanu.

Žonopowe wóleje rostlinu pśeśiwo nadpadoju pśez griby a žracki rostlinow šćitaju.

Rosćo na rolach, drogach, pustych płoninach a nadroznych nakłonjach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 212: Chórgoj Komijoweje republiki (128 words)


Chórgoj Komijoweje Republiki jo oficialny statny symbol Komiskeje, subjekt Rusojskeje Federacije. Něntejšna chórgoj bu akceptěrowana 17. decembra 1997. Wóna jo horicontalna trikolora z módreje, zeleneje a cerwjeneje. Proporcija chórgoje jo 2:3.

Pó slědnej modifikaciji statneje chórgoje Komijoweje Sowjetskeje Socialistiskeje Republiki wóna jo była samska kaž chórgoj RSFSR z pśidatnym pismom Komi ASSR w jeje górnem lěwym źělu.

Prědna chórgoj pó-Sowjetskeje Komijoweje Republiki jo była pó kaznju akceptěrowana  27. nowembra 1991. Jeje proporcije jo była 1:2.

Nejpjerwjej toś ta chórgoj bu kreěrowana ako baškirsku narodnu chórgoj w lěśe 1917 a bu planowane restawrěrowaś ju ako narodnu chórgoj Baškirskeje. Ale parlament Komijoweje Republiki jo akceptěrowała chórgoj tśi mjasece do togo pjerwjej až ton jo cynił parlament Baškirskeje, togodla Republika Baškortostan jo musał drugu wariantu trikolory (slěd barwow jo drugi) wubraś.




#Article 213: Běła wutka (244 words)


 Běła wutka (Nymphaea alba) jo rostlina ze swójźby wutkow.

Běła wutka jo wódna rostlina, kótaraž ma až do 3 m dłujko kijaškate, na wóźe plěwajuce łopjena.

Pjeńk jo tłusty a łazecy.

Rostlina ma z 3 m nejdlejše łopjenowe a kwiśonkowe kijaški z domacneje  flory.
 

Łopjena su wjelike, kulojte, na spódku dłymoko zarězowane a maju pśeměr wót 10 až do 30 cm. Łopjenate nerwy su až do kšomy 2- abo 3 raze widłaśe źělone z prěcnymi nerwami. Wóni su jano na nasajźe dłujkich, elastiskich kijaškow dłymoko zarěznjone. Jich dychawki su na górnem boku.

Wóna kwiśo wót maja až do awgusta. Kwiśonki plěwaju, su wjelike a dośěgnu pśeměr wót 10 až do 12 cm. 10 až do 25, maksimalnje 30 kronowych łopjeńkow su pódłujke, pśecej běłe a tak dłujke kaž keluškowe łopjeńka abo dlejše. 4 až do 5 keluškowych łopjenow jo gropne, zelene abo nabrune a pódłujke. Młoholicbne, sněgběłe kronowe łopjeńka nutś k proškowym łopjeńkam pśistupje. Kwiśonki mógu wopśimjeś až do 125 žołtych proškowych łopjeńkow. Kwiśonki se jano wódnjo puknu.

Płodnik jo kulojty a ma płony, žołtu pěstu z 12 až do 20 pěstowymi promjenjami. Wón se pó woprošenju wót insektow pód wódu pódnurijo a se k jagodowemu płodoju wuwiwaju, kótaryž pótom zgni a semjenja pušći.

Płod jo kšuškojta tobołka, kótaraž ma górjejce radialnje rozrědowane pěsty.

Wóna rosćo we na carobinach chudych abo bogatych, stojecych abo pómału běžecych wódach, a to w gatach, starych wódach a měrnych jazorach.

Běła wutka jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 214: Žołta pupajca (172 words)


 Žołta pupajca (Nuphar lutea) jo rostlina ze swójźby wutkowych rostlinow (Nymphaeaceae).

Žołta pupajca jo wódna rostlina a trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 20 cm.

Ricomy su tłuste a roznogaśowane a wopśimjeju alkaloidy.

Plěwańske łopjena su šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 10 až 30 cm. Jich kijaški dośěgnu dłujkosć wót až do 3 m. W dłymokim wóźe feluju plěwańske łopjena. Pódnurjone łopjena su  salatołopjenojte, swětłozelene.

Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su kulowate a wjelgin mócnje wónaju. Wóni dośěgnu wjelikosć wót 3 až do 5 cm a cesto nad wódny pówjerch segaju. Pěś keluškowych łopjeńkow su žołte a nutś nygane. Kronowe łopjeńka su młogolicbne, małe a spjerchlinate. 7-24 łopatkojtych nektarowych łopjeńkow jo žołte. Pěstowe platśki su 15- až 20-pruhojte a w srjejźišću lejkojśe pódłymjone.

Kwiśonki se wót brukow a znosowatych muchow woprošuju.

Płody su kulowate, kšuškojte kapsle a pód wódu zezdrjaju a do wjelesemjenjowych, plějucych źělow rozpadnu.

Semjenja arilus njamaju.

Rosće w stojecych abo pómału běžecych, maksimalnje 6 m dłymokich wódach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjone.




#Article 215: Gališćina (355 words)


Gališćina jo była keltiska rěc, kótaraž bu w starowěku w Galiskej powědana. To su teritorije źinsajšnych krajow:

Lepontišćina a Galatišćina stej byłej pódobnej rěcy, ale se wót někotarych awtorow za narěcy matej. Wóna jo mimo Keltiberišćiny głowne žrědło za kontinentalne keltiske rěcy.

Dopokaze gališćiny su znate w dwěma alfabetoma, a to w grichiskem alfabeśe (wót 3. lětstotk pśed našym licenim casa až do zachopjeńka 1. lětstotka našego licenja casa) a we łatyńskem alfabeśe (wót kóńca 1. lětstotka pśed našym licenim casa až do kóńca 4. lětstotka našego licenja casa).

Nejwěcej znatej dopokaza rěcy stej Kalendaŕ wót Coligny (nimski Kalender von Coligny, 50-80) a grafiti wót Condetomagos (nimski Graffiti von Condetomagos, La Graufesenque, 1. lětstotk). Mało dlejšych tekstow jo w łatyńskem alfabeśe pisane. Pśi tom wołojowa plata wót Lezoux wopśimjejo něźi 50 słowow, mjaztym až plata wót Chamalières wopśimjejo wěcej ako 50 słowow a plata wót Larzac samo wěcej ako 160 słowow. Nejwěcej napismow jo krotke a wopśimjejo mimo mjenjow jano někotare stereotypiske rěcne wobroty.

Indoeuropski *kw bu w gališćinje do *p kaž w p-keltiskich rěcach pśeměnjony, kaž na pś. petor- styri (kaž teke we walizišćinje pedwar, ale nic w iršćinje ceathair; pśir. łatyńske quatuor). Pśi tom w słowach kaž na pś. Epona kónjowa Bogowka gališćina njejo p do b dalej pśeměniła, kaž na pś. walizišćina ebol žrěbje. Ale iršćina samo jo c (z *q) do ch dalej pśeměniła, kaž na pś. each (pśir. łatyńske equus kóń).

Na rozdźěl wót kupokeltiskich rěcow wjele kóńcowkow buchu wobchowane, kaž teke stary slěd słowow pó SPO-šema. Mimo togo zazukowa mutacija (nimski Anlautmutation) njejo była w gališćinje.

Młogolicbne městne mjenja pódwjacorneje Europy póchadaju z gališćiny, kaž na pśikład Bordeaux z Burdigalia, Wien z Vindobona, Genf z Genava a Zürich z Turicon. Samo galiske sufikse namakaju se w městnych mjenach, kaž na pś. -ac w formje -ac w Bretani (St-Briac), w formje -ai abo -y w pódpołnocnej Francojskej (Virtai, Vitry, Argancy z Argentiacum, Orly z Aureliacum) a w formje -ac w pódpołdnju (Cognac, Vitrac). Ale teke w Nimskej se warianśe toś togo sufiksa namakatej, a to -ach a -ich, na pś. Andernach z Antunnacum.

Słowoskład gališćiny jo jano pó źělach znaty.




#Article 216: Zyma (327 words)


Zyma abo zymje jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej zymu. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom. 

Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:

Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću

Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.

Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchylijo, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy. 

Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.

Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót zymskego sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora.

Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.

Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu znowa wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.

Zapśijeśe zyma se pak tež w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spaŕ (pśi zwěrjetach), zymski cas a. d.




#Article 217: Lěśe (321 words)


Lěśe jo nejśoplejšy ze styri lětnych casow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym až wóno na pódpołnocnej abo pódpołdnjowej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnym a pódpołdnjowym lěśim. Pódpołnocne lěśe se rownocasnje z pódpołdnjoweju zymu wótměwa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjoweje a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se lěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu.

Astronomiski zachopina se lěśe z lětnim zawrośenim słyńca: casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad wobrotneju šyrinu stoj a dny nejdlejše su. Na pódpołnocnej połkuli stanjo se to 21. junija, na pódpołdnjowej połkuli 21. abo 22. decembra. Pó tom bywaju dny zasej krotše a nocy dlejše. Lěśe kóńcy z nazymskim rownonocnosću 22. abo 23. septembra na pódpołnocy a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcoju na pódpołdnju.

Dokulaž jo wobběgowa cera zemje wokoło słyńca lažko eliptiska, wót eksaktnego drogi do krejza wótchylajuca, njejsu wše styri lětne case dokładnje samske dłujke. Pódpołnocne lěśe jo snadnje dlejše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe lěśe, dokulaž za cas pódpołnocnego lěśa se směr ze zemje k słyńcu pitśku pómałčej změni a zemja pitśku dalej wót słyńca zdalona jo.

Fenologiski zachopjeńk lěśa móžo se wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) teke pśez zachopne wjedrowe wjelikosituacije a wjeleserake regionalne faktory wobwliwujo. Rozeznawa se mimo togo mjaz ranym lěśim, srjejźlěśim a póznym lěśim. W lodojcowych regionach wótwisujo ablacija rozsudnje wót togo, ga (zwětšego w septembrje) prědny sněg pada.

Meteorologiski se pódpołnocnemu lěśu mjasece junij, julij a awgust pśirěduju, pódpołdnjowemu lěśu mjasece december, januar a februar. Pśi geografiskich polach kněžy poł lěta dłujko tak mjenjowany polarny źeń, w arktiskich regionach pó tyźenjach połnócne słyńco a běłe nocy.

We wjele kulturach su ze zachopjeńkom lěśa nałožki a rity zwězane, w Nimskej na pśikład wogeń zawrośenja słyńca abo swětojański wogeń.

Lěśe licy teke ako lětny cas stopnjowaneje žywjeńskeje radosći. To se wósebnje na, pśez wuše temperatury wabjone, pśebytkach pód gołym njebjom pokaza, pśez což cłowjek pśirodu mócnjej zaznawa.




#Article 218: Nalěśe (364 words)


Za tym, až nalěśe na pódpołdnjowej abo pódpołnocnej połkuli kněžy, se mjazy pódpołnocnym a pódpołdnjowym nalěśim rozeznawa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjazy pódpołdnjoweju a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se nalěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu. Togodla jo teke móžne, z pódpołdnjowego nalěśa pódpołnocnu nazymu slědowaś a nawopak.

Zachopjeńk nalěśa se móžo pak astronomiski, toś pó połoženju zemje k słyńcu, pak se fenologiski pó stadiumje wuwiśa rostlinow póstaj.

Astronomiski zachopina se z nalětnym ekwinoktiumom:

Z astronomiskim zachopjeńkom lěśa k lětnemu zawrośenju słyńca 21. junija se kóńcy nalěśe něnto pśecej na samskem dnju.

Pó fenologiji zachopina se nalěśe z prědnym kwiśenim regionalnje rozdźělnych družynow rostlinow. W pódpołnocnej hemisferje to zastupi powšyknje w mjasecach měrc, apryl a maj, w pódpołdnjowej hemisferje pak w septembrje, oktobrje a nowemberje.

W srjejźnej Europje zachopina se pótakem pódnalěto južo z prědnym kwiśenim sněgulkow, dopołne nalěśe jo pak akle z zachopjeńkom kwiśenja jabłušcynami dośěgnjone.

Toś ten casowy rum, w kótaremž pśiroda wóžywjujo, se w nimskem rěcnem wužywanju teke ako Frühjahr wóznamjeni.

W meteorologiji nalěśe zachopina se pśecej 1. měrca. Wóno bu z pśicynow wěcej jadnorego wjeźenja statistika na prědny źeń mjaseca scynjone a jo (meteorologiski glědane) – kaž teke tśi druge lětne case lěto, nazyma a zyma – dokładnje tśi mjasece dłujke. Tak se mógu lětne case wěcej jadnory do „suche“, „góruce“, „zymne“ atd. rozdźěla.

Z stupajucej swětłowej intensiwnosću se wósebnje pśi primitiwnych ludach wěcej serotonina a dopamina wusypuju (w ciwilizowanych kulturach se njezměnijo pśez wuměłsku swěcu pśiwzeta swětłowa intensiwnosć). Toś te se staraju za w cełku lěpše strowotny staw a wustatkuju lažku euforiju. Teke žycenje pó partnera jo pśi nejwětšych ludach w nalěśu mócne, wowołowany mjaz drugim pśez pówušone wusypowanje hormonow. To jo pak wědomnostnje njeje dopokazane. Zazdaśim graju optiske powabki pśez lažčejšu drastwu wětšu rolu.

Na rozdźěl wót toś tych tak mjenjowanych nalětnych cuśow nastanjo pśi někotarych ludach nalětna mucnosć. Toś ta se pśedewšym hyšći mócnje w kšwi eksistěrujucemu spańskemu hormonoju melatonin pśipišo, ale jo dokładna pśicyna hyšći njewujasnjona.

Lubowarjow pśirody a drogowarjow pśiwabjaju cesćej do pód gołe njebjo, a wjele gromaźi nalětne zela (na pś. kobołkojty pyšny kobołk) za wobnowjenje pódnalěśneje kuchniny.
Er ist ’s („Frühling läßt sein blaues Band / Wieder flattern durch die Lüfte […]“)




#Article 219: Finšćina (872 words)


Finšćina słuša k finougriskim rěcam, kótarež su swójźba znutśika uralskich rěcow. W toś tej swójźbje twóri kupku baltofinskich rěcow z gromadu z blisko pśiswójźbnymi rěcami: Estnišćina, Karelšćina a dalšne małke rěcy.

Finski powěda 6 mil. luźi, z togo we Finskej wušej ako 5 mil, toś něźi 92 % wobydlarjow. Něźi 6% wobydlarjow powěda Šwedšćinu ako maśeršćinu.

Finski se teke powěda we Šwedskej, Norwegskej a Rusojskej a drugich krajach.

Finšćina jo aglutinowanska rěc a se bejnje wót susednych indoeuropskich rěcow rozeznawa, lěcrownož bu wót lěttysacow wót tych wobwliwowana. Togodla finšćina ma mnogolicbne póžyconki z rozdźělnych indoeuropskich rěcow, pśedewšym germaniskich, baltiskich a słowjańskich rěcow.

Finšćina słuša k finougriskim rěcam, kótarež se w dłujkozajtšnej Europje a dłujkowjacornej Azija powěda. Jano Hungoršćina se w srjejźnej Europje powěda. Finšćina jo pśisamem blisko pśiswójźbna z Estnišćinu, Karelšćinu, Wepsišćinu, Wotišćinu a Liwišćinu, mjaztym až pśiswójźbnosć z Hungoršćinu jo něźi tak mało  kaž ta mjaz Nimšćinu a Persišćinu. Baltofinskim rěcam su lappske rěcy pódobne, mjaztym až se druge rěcne kupki mócnjej rozeznawaju.

We Finšćinje se łatyński alfabet z tśimi pśidatnymi pismikami wužywa, a to ä, ö, å (jano za šwedske mjenja). Wóni w alfabetiskem pórěźe pó pismiku z slěduju, tak až ä a ö njestojtej pśi a a o kaž w Nimšćinje. Stawiznow dla finski alfabet faktiski jo identiski ze šwedskim alfabetom.

Ale jano slědujuce pismiki we wopšawdnych finskich słowach wustupuju:

Slědujuce pismiki se jano w cuzych słowach wužywaju:

Pśi tom wugronjenje jo wěcej pšawidłowna ako we wjele drugich rěcach. Mimo togo dłujkosć wokalow a konsonantow jo wažna. Na pś. tuli wogeń, tulli cło, tuuli  wětš. Konsonanty b, d a g se pitśku měkše ako w Nimšćinje wugranjaju, mjaztym až p, t a k pśecej su njeaspirěrowane.

Pismik n wótwisujo we wugronjenju wót slědujucego konsonanta. T.g. gromadu z pismikom k, toś ako nk se kaž // wugranja, mjaztym až gromadu z pismikom g, toś ako ng samo k // zjadnośujo. Pśed pismikom p wón se kaž m wugranja, na pś. kunpa (kaž kumpa).

Pśizukowanje lažy w Finšćinje pśecej na prědnej złožce. Wót wěcej ako tśoch złožkow wustupujo teke pódlańske pśizukowanje na kuždej drugej złožce. Ale slědna złožka wóstanjo njepśizukowana.

Pśi zestajanych słowach kuždy wobstatk wobchowa swóje pśizukowanje.

Finšćina ma wósym wokalow, 18 diftongow a 14 konsonantow, pśi comž pśidatne konsonanty jano w cuzych słowach wustupuju.

Finšćina ma wósym wokalow, pśi comž wše wokale mógu krotke abo dłujke byś. Krotke wokale se jaden raz pišu, mjaztym až dłujke wokale se dwójce pišu. Transkripcija pó IPA se w slědujucej tabeli mjaz pórom / jawi.

Mimo togo jo w Finšćinje wótwisnje wót wašnja licenja 16 až 18 rozdźělnych diftongow, kótarež se ako fonemy gódnośe: ai [], au [], ei [], eu [], ey [], ie [], iu [], iy [], oi [], ou [], ui [], uo [], yi [], yö [], äi [], äy [], öi [] a öy []. Status diftongow wót ey a iy njejo jadnomyslny. Powšyknje se by mjaz diftongami a dwójozłožkowymi wokalowymi wězbami rozeznawaś musało, pśi comž se pśecej njegóźi granica jasnje śěgnuś. Tak jo au w kaula [] (šyja) diftong, ale w kulaus [] (lunk) wokalowa wězba.

Finšćina ma jano 14 samostatnych konsonantiskich fonemow. Wóna togodla słuša k chudym na konsonantach rěcam. Dalšne styri konsonanty, kótarež tu w spinkoma stoje, jano w póžyconkach wustupuju.

Zuk ʔ jano se pśi substantiwach na krotkem -e a pśi někotarych werbowych formach jawi, kaž na pś. Tule tänne! Pśiź sem!. Pśi tom bywa ako wuslědk nazukowego konsonanta slědujucego słowa słyšabny.

Mimo togo Finšćina ma wokalnu harmoniju. Slězne wokale a, o a u njamógu w samskem słowje z prědnymi wokalami ä, e, a y wustupowaś. Kóńcowki a sufikse se wótpowědujucy pó wokalami w zdonku pśiměrjuju.

Wokala e a i stej neutralnej. Togodla wónej móžotej z wokalami wobeju kupkowu wustupowaś. Jolic słowo jano wopśimjejo neutralne wokale, pótom se za kóńcowki prědne wokale wužywaju.

W zestajanych słowach wokalna harmonija płaśi za kuždy źěl. Wokale kóńcowki se pó wokalach slědnego źěla zrěduju.

Cuze słowa wótergi wopśimjeju wokale wobeju kupkowu. Ale pśi njepórědnem wugronjenju se wokale pśipódobnjuju, kaž na pś. Olympia se ako Olumpia wugranja.

Konsonanty k, p a t pódlaže w deklinaciji kaž w  konjugaciji finskich słowow stopnjowej změnje. Wustupuju w „mócnem“ a „słabem“ stopjenju. Mócny stopjeń stoj we wótwórjonych, toś na wokalu kóńcecych, złožkach (na pś. katu „droga“) kaž teke pśed dłujkimi wokalami a diftongami (na pś. katuun „do drogi“). Howacej stoj słaby stopjeń (na pś. kadun „drogi“).

Pśi wětšynje słowow stoj zakładna forma (nominatiw pśi nomenach, infinitiw pśi werbach) w mócnem stopjenju. Někotare słowa pódlaže nawopacnej stopnjowej změnje, pśi kótarejž zakładna forma w słabem stopjenju stoj a flektěrowane formy pśewažnje mócny stopjeń pśiwzeju (na pś. tuote „produkt“ – tuotteen „produkta“).

Rozeznawa se mjaz kwantitatiwnej a kwalitatiwnej stopnjowej změnu. Pśi kwantitatiwnej stopnjowej změnje se dwójne konsonanty w słabym stopjenju do jadnorych reducěrujo:

Wót kwalitatiwneje stopnjoweje změny su jadnotliwe konsonanty k, p a t kaž teke mnogolicbne konsonantowe wězby pótrjefjone. Toś te wašnje stopnjoweje změny njejo wěcej produktiwna, t. r., nowše słowa njejsu wěcej wót togo pótrjefjone (pśir. katu „droga“ – kadun „drogi“, ale auto „awto“ – auton „awta“).

Wósebne pady:

Finšćina jo aglutinowana rěč, kótaraž ma 15 padow. Genusy a nominalne klasy feluju.

Finšćina ma konjugacije. W slědujucej tabeli su někotare pśikłady za pśitomnostne formy werbow, pśi comž mjenjowany werb olla jo pitśku njepšawidłowne.




#Article 220: Estnišćina (764 words)


Estnišćina (estniski eesti keel) jo rěc baltiskofinskeje gałuzy finougriskich rěcow, a togodla teke słuša k swójźbje uralskich rěcow. Estnišćina jo pśiswójźbna z finšćinu a daloko teke z hungoršćinu. K kupce finskich rěcow słušaju teke někotare małe rěcy, na pśiklad liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estnišćina njejo pśiswójźbna z rěcami susednych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam. 

Estniski powěda wokoło 1,1 mil. luźi, wětšyna z nich (na 950.000) bydli w Estniskej. Estnišćina jo jadnučka amtska rěc w Estniskej a jadna z 25 amtskich rěcow Europskeje unije.

W estnišćinje wužywa se łatyński alfabet z pśidatnymi pismikami õ , ä , ö , ü . W cuzych słowach wužywaju teke pismiki š, z a ž. W alfabetskem porěźe slěduju õ, ä, ö, ü za pismikom v na kóńcu alfabeta, š, z a ž slěduju za s.

Tabela pokazujo jano kakosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźelne dłujkosći.

Mimo jadnorych wokalow eksistěrujo hyšći wjelika licba diftongiskich zwězanjow:
ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi.

Rěcna norma se pomina, až slěd üü wugronijo se ako . 

Pśi wupaźe konsonantow nastawaju hyšći dalšne diftongi, kótarež njenastawaju w njepśeměnjatych zdonkach: öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa.

Typiska wósebnosć estnišćiny jo rozeznawanje tśich schójźenkow dłujkosći (krotko – dłujko – pśeliš dłujko) ako pla konsonantow tak teke pla wokalow, na pś. koli  ‘chabź’ – kooli  ‘šule’ (genitiw singulara) – kooli  ‘šulu, do šule’, kanu  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – kannu  ‘kany’ (genitiw singulara) – kannu  ‘kanu’ (partitiw singulara). Pšawopis njepokazujo rozdźěl mjazy dłujkim a pśeliš dłujkim schójźenkom, wuwzaśe su rědy  –  – ,  –  –  a  –  – , źož pišu b – p – pp, d – t – tt a g – k – kk.

Palatalizaciju konsonantow w pismje njewóznamjenjuju.

Na rozdźěl wót finšćiny njama estniska pisna rěc wokalnu harmoniju. W někotarych narěcach jo wokalna harmonija weto hyšći wuchowana (na pś. pódpołdnjoestniski külä ‘wjas’, tervüs ‘strowosć’, pisna rěc küla a tervis).

Ako teke druge finsko-samiske rěcy (mimo wepšćiny a pódpołdnjosamiskeje rěcy) pokazujo estnišćina t. pomj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wót finšćiny pódlaže tej w estnišćinje wšykne wokale a konsonanty, na pś. kapp  ‘spižka’ (nominatiw singulara) – kapi  ‘spižki’ (genitiw singulara) – kappi  ‘do spižki’ (illatiw singulara), samm  ‘kšac’ (nom. sg.) – sammu  ‘kšaca’ (gen. sg.) – sammu  ‘kšac’ (par. sg.), tool  ‘stoł’ (nom. sg.) – tooli  ‘stoła’ (gen. sg.) – tooli  ‘stoł’ (par. sg.). Cesto pśi tom jadnotliwe konsonanty wupaduju a wokolnej wokala se znižatej: uba  ‘bob’ (nom. sg.) – oa  ‘boba’ (gen. sg.) – uba  ‘bob’ (par. sg.), tigu ‘slinik’ (nom. sg.) – teo ’slinika’ (gen. sg.) – tigu ’slinika’ (par. sg.).

Estnišćina ma 14 padow a dwa numerusa, ale njama žeden genus. 

Partitiw słužy k zwuraznjanjeju źělnego subjekta, na pś. Lapsed on tänaval ‘Źiśi su na droze’ (wěste źiśi), ale Tänaval on lapsi ‘Na droze su źiśi’ (někake, njeznata kopica). W młogich padach słužy partitiw ako pad indirektnego objekta, wósebje z werbami zawupytnjenja, na pś. Ma näen autot ‘Ja wiźim awto’. Z drugimi werbami zwuraznja partitiw njedopołnosć wugbanja, tak Ma söön torti ‘Ja jěm tortu’, ale Ma sõin tordi ära ‘Ja som tortu zjědł’. Partitiw slědujo teke numeralam mimo üks ‘jaden’: üks raamat ‘jadne knigły’ kaks raamatut ‘dwě knigły’, kümme raamatut ‘źaseś knigłow’ atd. 

Wjeliki źěl substantiwow móžo twóriś plural ako z kóńcowku -de- ako teke z kóńcowku -i- (kótaraž móžo teke formu -e- abo -u- měś).

Deklinacija adjektiwow jo jadnaka ako ta substantiwow.

Estniski werb ma dwa numerusa (singular, plural), tśi wósoby (1., 2., 3.), styri case (prezens, imperfekt, perfekt, pluskwamperfekt) a styri moduse (indikatiw, kondicional, imperatiw a modus obliquus). Estnišćina ma dwa infinitiwa, jaden na -ma a jaden na -da: Ma tahan lugeda ‘Ja cu cytaś’, ale Ma hakkan lugema ‘Ja zachopijom cytaś’.

Tak pomjenowany modus obliquus (kóńcowka -vat) zwuraznja, až powědaŕ jo wopśimjeśe gronjonego jano słyšał a nic sam dožywił, na pś. Poiss loeb ‘Gólc cyta’, ale Poiss lugevat ‘Gólc zazdaśim cyta’.

Pśi negaciji werba wužywa se njepśeměnjata partikla ei, za kótarejuž slědujo forma werba bźez kóńcowki: (ma) loen ‘(ja) cytam’, ale ma ei loe ‘ja njecytam’. W imperfekśe slědujo partikli forma participa na -nud: ma ei lugenud ‘ja njejsom cytał’.

Nejwětšy źěl słowoskłada estnišćiny jo uralskego abo finougriskego póchada. Z 13. stolěśa jo estnišćina ale teke wjeliku licbu słowow z nimčiny pśewzeła (zaprědka z dolnonimčiny, pózdźej z wusokonimčiny), na pś. müts ‘mica, šapka’, kool ‘šula’, köök ‘kuchnja’, nööp ‘bublin’, naaber ‘sused’ a kleit ‘suknja’, tudeng ‘student’, tisler ‘blidaŕ’, liiderlik ‘njerodny’, rehkendama ‘licyś’. 

Zwězanja z prepozicije a werba póchadaju w estnišćinje teke zwětšego z nimčiny, na pś. ette tulema ‘staś se’ (




#Article 221: Mack (222 words)


 Mack (Papaver rhoeas) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow  (Papaveraceae). Dalšnej ludowej mjeni stej: źiwy mack, pólski mack.

Mack jo jadnolětna, pśilěgawje abo wótstojece kósmata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 70 cm (30-90 cm) a šyrokosć wót 30 cm. Ceła rostlina wopśimjejo běłu mlocnu mězgu.

Kijaški su rowne.

Swětłozelene łopjena su pódłujke, pjerinate ze zubatymi wótrězkami, dolne su kijaškojśe šwižnjone, górne su sejźece.

Wón kwiśo wót maja až do julije. Šklickate kwiśonki su na kóńcu stojece, cerwjene, dośěgnu šyrokosć wót 5 až do 8 (10) cm. 2 zelenje keluškowej łopjeńce stej šćeśinate kósmate malsnje padajuce. 4 šarlachcerwjene kwiśonkowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 4 cm a maja carny flak na spódku kwiśonki. Kwiśonki su typiske proškowe kwěty bźez nektara. Nadbytk proška pśiwabiju insekty za woprošenje.

Sorty Shirley-serije maju kwiśonki w slědujucych barwach: cerwjene, rožojte, běłe abo samo dwójobarwne.

Sorta 'Mother of Pearl' ma šere, rožojte abo módrowioletne kwiśonki.

Eksistěruju teke sorty z połnjonymi kwiśonkami.

Płod jo naga, kulojta tobołka, kótaraž dośěgnjo dłujkosć mjazy 1 a 2 cm a jo jaden abo dwa raza tak dłujki kaž šyroki. Semjenja su małe, nerkoformowe, śamnobrune. Semjenja buchu z pomocu wětša rozšyrjone.

Wón rosćo na trajdowych pólach, wótpadnišćach, drogowych kšomach, terenach dwórnišćow. Ma lubjej lětośopłe, zwětšego kalkate glinowe zemje.

Mack jo pśisamem swětodaloko rozšyrjony.

Rostlina wopśimjejo isochinolin-alkaloidy. W kwiśonce mimo anthocyanow su sliny.

Eksistěruju někotare pódobne družyny:




#Article 222: Sewny mak (121 words)


 Sewny mak (Papaver dubium) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow  (Papaveraceae).

Sewny mak jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 cm. Rostlina wopśimjejo bělanu, na pówětšu wótergi žołtnjecu mlokowu mězgu.

Łopjena su jadnoty až dwójce našćěpane.

Kwiśo wót maja až do julija. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 5 cm. Kronowe łopjeńka wótergi njasu carne flacki. Jich kijaški su pśilěgawje kósmate. Proškowe nitki su linealne a njejsu tłusćejše. Prošniki su namódre.

Kapslowy płod jo plecojty, na spódku nagi a dwójce až styri raze tak dłujki kaž šyroki. Wón wobstoj ze styri až źaseś pěstkowych pšugow.

Rosće na trajdowych pólach, na drogach, na nasypach, na drjebiznowych nasypach a w skałach.

Rostlina je w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 223: Zagrodny mak (136 words)


 Zagrodny mak (Papaver somniferum) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae). 

Zagrodny mak jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 40 až do 150 cm. Rostlina jo módrozelena.

Našěr zelene łopjena su nage, njeźělone a eliptiske. Jich kšoma je rězana. Wóni kijašk wobpśimuju.

Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su běłe, rožojte, cerwjene abo wioletne, dośěgnu wjelikosć wót 10 cm a na spódku njasu śamne flacki. Kronowe łopjeńka su rědko cerwjene.

Zagrodne sorty cesto maju połnjone kwiśonki.

Kapslowy płod jo pśisamem kulowaty.

Rosće na smjećach, pustych płoninach. Preferuje wutkate a wapnite hlinjane pódy.

Póchada z Bliskego Wuchoda. Južo wokoło lěta 900 p.Ch. jo był znaty w Grjekskej.

Zdrjałe semjenja se ako pječenski wobstatk a za makowy wólej wužywaju, dokulaž wěcej alkaloidy njewopśimjeju. Ale se musy tak starosćiwje žněju, až z mlokowej mězgu do kontakta njepśidu.




#Article 224: Toki Pona (1356 words)


Toki Pona („dobra rěc“) jo planowa rěc. Mě rěcy jo wótwóźone wót Pidginskego słowa toki (wót engelskego  „powědaś“) a Esperantorěcnego adjektiwa  („dobry“).

Planowa rěc bu wót Kanadijarki Sonja Elen Kisa wuźěłana. Toki Pona bu wót jeje w lěśe 2001 prědny raz online wózjawjone. Pó jeje woblicenju jo tuchylu swětodaloko nanejmjenjej 100 běžnych rěcnikow.

Licby w Toki Pona su ekstremowy dopokaz za minimalistiski koncept toś teje planoweje rěcy. Howacej ako se by snaź wócakowaś mógł, njeeksistěruju žedne licbniki wót jadnogo až źaseś, na kótarychž pótom ceły licbnikowy system natwari. Jo se wědobnje togo wóstajał, aby wužyśe wětšych licbnikow póśěžyło, aby we mysli taoizma k jadnoremu wašnju myslenja se wrośał. Nagromadu eksistěruju - jolic se teke nulu źiwa  – jano styri licbniki: 0, 1, 2 a 5.

Wětše licbniki su hyšći komplikowano twarjobne, tak až se za cas rozgronje rady togo wóstaju. Na pś. licbnik 17 se groni „luka luka luka tu“ (= pěś pěś pěś dwa). „luka“ jo pśipódla gronjone teke słowo za ruku.

Kisa oficialnje wužywa pismiki łatyńskego alfabeta aby rěc reprezentěrowała, z gódnosćami kótarež se reprezentěruju w : p, t, k, s, m, n, l, j, w, a, e, i, o, a u. (To groni, j klincy ako engelski y, a wokale su ako w Špańšćinje.) 

Wjelike pismiki se jano wužywaju za wósobowe a městne mjenja (glědaj dołojce), nic za prědne słowo sady. To groni, wóni markěruju cuze słowa, nigdy 120 Toki Pona korjenjow.

Małko entuziastow su druge pisma za wužyśe w Toki Pona adaptěrowali: Korejański hangul, Tengwar, a sajźbu , a .

Alfabet wót Toki Pona jo na 14 pismikow wobgranicowany. Eksistěrujo pěś wokalow a, e, i, o a u a źewjeś konsonantow j, k, l, m, n, p, s, t a w. Prědna złožka słowa se pśizukujo; nazukowym wokalom se móžo opcionalnje glotalny kluzil zachopinaś. Njeeksistěruju diftongi abo dłujke wokale, daniž konsonantowe kupki, daniž ton.

Pódla wugronjenja pismikow resp. słowow jo jadnore pšawidło:

Formowanje złožkow wót Tokipona jo pódobne japańšćinje. Złožki se zestaja pśecej z jadnym konsonantom a jadnym wokalom, z wuwześim prědneje złožki słowa, kótaraž móžo teke jano z jadnogo wokala zestajiś, a slědneje, na kótaryž se pśidatnje n powjesyś móžo. Pśikład: „o“ (ho), „ala“ (nic, nje-), „ken“ (móc), „kule“ (barwa). Tu wše móžne złožki:

Analyza tekstow z 10.000 pismikami w Toki Pona slědujuce proporcije za fonemy wót Toki Pona pśinjaso:

  0.172     a
  0.148     i
  0.116     n
  0.102     l
  0.077     o
  0.074     e
  0.051     k
  0.046     t
  0.044     m
  0.041     s
  0.037     p
  0.032     u
  0.030     j
  0.028     w

Nazal na kóńcu złožki se móžo ako někaki nazalny konsonant wugranja, lěcrownož jo normalnje, asimilěrowaś na slědujucy konsonant. To groni, typiski se stanjo ako  pśed /t/ abo /s/, ako  pśed /p/, ako  pśed /k/, a ako  pśed /j/. 

Jeje małkego fonemowego inwentara dla - Toki Pona dowóli  wjele alofoniskich wariacijow. Na pś., /p t k/ se móžo wugranjaś ako  ale teke ako , /s/ ako  abo  ale teke ako , /l/ ako  ale teke ako , a wokale mógu byś pak dłujke abo krotke. 
Pak jeje zukowy inwentar pak phonotactics (patterns móžnych zukowych kombinacijow) se mógu namakaś w majoriśe cłowjekowych rěcow. Na pś., */ji, wu, wo/ teke su njemóžne w Korejańšćinje, kótarež jo pśigódne jolic se pišo Toki Pona w Hangulu, kótaryž njebu žedne wašnje měł, pisaś take złožki (glědaj dołojce).

Typologiski Tokipona jo izolěrujuca rěc (pó jadnom morfemje w jadnom słowje). Jeje stawny  słowoslěd jo subjekt-werb-objekt. Role wšakich słowow w saźe se rozeznawa pśez sadowóźělowy źělak „la“ (kótaryž kóńcy adwerbowy komplement), „li“ (źěla subjekt wót werba), a „e“ (akuzatiwna prepozicija). Modificěrujucy (adwerby a adjektiwy) slěduju modificěrowanemu słowu, mimo adwerbialnych pódsadow, kótarež stoje pśed modificěrowaneju głowneju sadu, rozdźělone wót jeje pśez „la“.

Nejmjeńše słowa se wužywaju we wšakich rolach, kaž werb, substantiw, adjektiw. Samo  prepozicija ma teke werbowe a/abo substantiwowe wužyśa, na pś. „tawa“ = „k“ abo „hyś“.

Bazowe jadnotne pronomeny su „mi, sina, ona, ni“ = „ja, ty, wón/wóna/wóno, ten/to“. Druge pronomeny se formuju pśez pśidaśe wót „mute“ (= „wjele“), toś „mi mute“ = „my“, „sina mute“ = „wy“, atd. Słowo „jan“ (= „cłowjek, wósoba“) teke móžo rolu měś kaž njedefiněrowany pronomen kaž esperantorěcne słowo „oni“, a „ijo“ („wěc“) kaž esperantorěcne słowo „io“ (serbski „něco“).

Jolic se pronomen „mi“ abo „sina“ ako subjekt sady wužywa, pótom se partikla „li“ njewužywa, aby subjekt wót predikata źělił.

Dataja:Tokipona vortdeveno.PNG|thumb|300px|Póchad wšych 118 bazowych słowow Tokiponi,  (klikni na wobraz za wujasnjenja).
Toki Pona wujźo z zakładnym słowoskładom wót jano 123 słowow. Toś te słowa su mimo togo hyšći zwětšego wjelgin krotke źaržane, a póchadaju pśedewšym ze slědujucych rěcow:

W Toki Pona se wjele zestajanych syntagmow wužywaju, dokulaž wopšawdna kompozicija njeeksistěrujo.

Słowa za źěle śěła su (Glědaj, až słowa bźez nožki stoje we wšych žrědłach.):

Dobru lisćinu móžoš w nimskorěcnem kursu namakaś. Jolic maš lubjej informacije z wobrazom, glědaj do zwobrazowanego kursa w engelšćinje.

Rěc rozeznawa z pomocu bazowych słowow jano 5 barwow: „walo“ (běły), „pimeja“ (carny), „loje“ (cerwjeny), „laso“ (módry), „jelo“ (žołty). Druge barwy se mógu zwuraznjowaś pśez zestajane syntagmy (njeeksistěruju zestajane słowa), na pś. „laso jelo“ = „žołtomódry, zeleny“.

Aby dwójobarwnu wěc pomjenjował, pótrjebujomy słowje „en“ a „pi“.

Toki Pona ma jano pěś bazowych licbnikow, kótarež pśecej pó pótrjefjonem substantiwje stoje. A to:

Cłowjeki, kótarež se kśě pitśku dokładnjej zwuraznjaś, mógu teke dalše słowa, kaž na pś. „luka“ = „ruka“ ako licbniki wužywaś. Mimo togo se mógu zestajane syntagmy za to wužywaś, na pś.

Mimo togo w toś tej šemje „mute“ wóznamjenja 20 a „ale“ 100. Na pś.

Za twórjenje ordinalnych licbnikow se słowo „nanpa“ wužywa.

Nowe słowa su hyšći małke: „pan“ = „trajdowy produkt (pšenica, rajs, rožka)“ ( cereal-grain product (wheat, rice, corn)). Za „wiki“ něnto se móžo „esun“ wužywaś, kótarež póchada z Akanšćiny, wót słowa „edwamu“ [] = „na wikach“, z „dwa“ [] = „wiki“.

Někotare słowa, kótarež se w starych tekstach jawje, su něnto zestarjone. Słowo „iki“ (něnto „ona“ = „wón, wóna, wóno, wóni“) jo było drugemu słowu pśeliš pódobne, a to „ike“ = „zły“.

Tśi słowa „leko“ („blok, schód“), „kan“ („z“, něnto „poka“), a „pata“ („bratš, sotša“, něnto „jan sama“) buchu bźez nowych narownanjow wótwónoźone.

Swójske mjenja a druge cuzorěcne póžyconki pśecej su adjektiwy, nic samostatne słowa. Na pś. „jan Sonja“: pó słowje, „cłowjek Sonja“, (esperantorěcnje) „ulo Sonja“.

Wše słowa se konsekwentnje małko pišu, samo jolic wóni na zachopjeńku sady stoje. Jano pśi „njeoficielnych słowach“, kótarež słowoskładoju wót Toki Pona njewuskócyju, toś swójske mjenja wósobow, ale teke geografiske a cuzorěcne wóznamjenjenja, jo wjelike pisanje dowólone.

W Toki Pona eksistěruju kaž w dolnoserbšćinje słowne družyny substantiw, werb, adjektiw, adwerb, konjunkcija a prepozicija. Aby słowoskład pak weto małko źaržaś, se w Toki Pona slědujuce zrědowanje nałožuju:

Jadnora sada se zestaj ze jadnogo subjekta a jadnogo werba abo adjektiwa, toś na pś. „mi awen.“ = „Ja cakam.“, ale teke „My cakamy.“ Aby pak teke wěcej komplikowane a kompleksowe sady za pśisłucharja abo cytarja rozymliwe był, buchu styri „pomocne słowa“ do sadow zawězowali. Pśez to jo móžno, subjekty, objekty, rozdźělne werby ale teke adjektiwy a adwerby  mjaz sobu rozeznawaś:

Słowka „e“, „la“, „li“ a „pi“ žeden swójski wóznam njamaju. Wóni maju jano zajźowaś, až pśi kompleksowych sadach se njedorozměśa pódawaju. Dokulaž to jo njewšedne znamje planoweje rěcy Toki Pona, wužyśe toś tych styri „pomocnych słowow“ na zachopjeńku zawěsće pitśku zwucenja pótrěbne.

Za negaciju se partikla „ala“ wužywa.

Za pšašanja z wopšawdnym pšašańskim słowom se „seme“ wužywa. Wóno móžo „chto“ abo „co“ wóznamjenjowaś.

Ako tekstowy pśikład se tu Wóścenas w Toki Pona pokaza:

Wětša lěpšyna wót Toki Pona jo krotki cas za wuknjenje. Pśez pšawidłowne  zwucowanje jo móžno, Toki Pona južo pó jadnom mjasecu z jogo 118 zakładnymi wokablami a jogo gramatiskimi pšawidłami wobkněžyś.

Njelěpšyna jo, až słowoskład wót Toki Pona źe za wšedne rozgrona zwětšego dosega, se za fachowe rozgrona pak skerjej mjenjej góźe, dokulaž se 118 zakładnych słowow pśi tom wjelgin spěšnje k dłujkim a pó źělach lubowólnym słownym kombinacijam nakopiju, kótarež se dla jich wěcejwoznamowosća lěbda k tomu wužywaś mógu, fachowje wutrjefnje a njemokato wopisowaś (mysl na zapśimjeśa kaž „dichtunga cylindrojskeje głowy“ a „nacionalny socializm“). Teke ceste, eksaktne wužyśe wót licbnikow wušej 20 se góźi z Toki Pona jano relatiwnje śěžko zwopšawdnjowaś, natśěgatego twórjenja dla. Pśi wužyśa toś teje planoweje rěcy se wobgranicujo pśi wjelikich licbach pak wědobnje a zekšěto na pśepisowanje „wjele“.




#Article 225: Cerwjena liška (217 words)


Cerwjena liška (Vulpes vulpes) jo rubjažne zwěrje ze swójźby psow (Canidae).

Cerwjena liška ma zwětšego cerwjenobrunu kóžu. Wóna dośěgnjo wjelikosć wót 58 až do 82 cm a wagu wót 4 až do 10 kg. Źěle głowy, šyje a kóńc wopušy su běłe. Wona jo samotaŕ, kótaryž we wokolinje jamy wót 6 až do 8 km góńtwujo, ale nic w njepósrědnej bliskosći jamy.

Cerwjena liška móžo wjelgin derje słyšaś, cuś a wiźeś.

Pórowański cas jo w mjasecach december až februar. Cas sćelnosći trajo 7,5 tyźenjow. 4 až do 7 młoźetow se wót měrca až do apryla naroźi, mjaztym až jo źe włosate ale slěpe. Wóni jamu w starstwje wót 2 až 3 mjasecow wopušća a pótom z gromadu z samicu wokoło dundaju. Južo w slědujucem nazymje se swójźbu rozpadnjo.

Cerwjene liški cesto su za sćaklinu wobgrozone, tak až jeje góńtwa jo notna.

Wóna zwětšego pitwańske myšy góńtwujo, ale teke móžo wužytk až do wjelikosći sarnje pśemóc. K nejwěcej wažnym wužytkam słušaju myšy, bruki, ptaški, wuchace, karnikle, sarnine śeletka. Ale wóna teke sad a griby jě.

Wóna jo žywa w suchej krajinu, kótaraž jo bogata na šćitanju. Pśi tom wustupujo w cełej Europje, w pódzajtšnej Aziji, pódpołnocnej Africe a pódpołnocnej Americe. Mimo togo jo w Awstraliji zadomjana.

Bydli w njewobydlonych jamach swincow abo karnikelow, ale móžo sam jamu ryś.




#Article 226: Morawa (113 words)


 

Morawa (čes. Morava; nim. Mähren, pól. Morawy) jo jaden z historiskich krajow Českeje. Rozpśestrěwa se we pódzajtšnem źělu Českeje republiki, historiski wšak słuša k njej teke sedlišćo U Sabotů (wót 1998 pśemjenjowane na Měsćański źěl Šancy), kótarež słuša wót 1997 k Słowakskej.

Z Morawu granicuju na pódwjacorje Čechy (344 km), na pódpołdnju awstriski zwězkowy kraj Dolna Awstriska, na krotkem zajtšu słowakski Trnawski kraj, na pódzajtšu słowakski Trenčinski kraj, na dłujkem zajtšu słowakski Žilinski kraj a Česka Šleska a na dłujkem wjacorje pólska Šlazyńska, konkretnje Kłodzki region.

Ako stolica Morawy płaśi Brno, a to južo wót lěta 1641. Pśed tym jo było głowne město Olomouc, kótaraž słuša teke nadal k wuznamnym historiskim městam Morawy.




#Article 227: Frizišćina (125 words)


Friziske rěcy su kupka tśich pśiswójźbnych pódwjacornogermaniskich rěcow, kótarež nałožujo etniska kupka Frizow, kótarež su žywe na pśibrjoze Pódpołnocnego mórja na teritorijach Nižozemskeje, Nimskeje a Dańskeje. Friziske rěcy se maju za nejbližej pśiswójźbne engelšćiny. 

Friziske rěcy su:

Saterfrizišćina jo pópšawem slědny zbytk pódzajtšnofriziskeje rěcy, kótaraž jo w Pódzajtšnej Friziskej južo dawno zaginuła. Rozšćěpjenje do tych tśich gałuzow jo južo w srjejźowěku nastało. Dokulaž tśi warianty friziskeje rěcy su wjelgin rozdźělne, powědaju rěcywědnicy skerjej wó kupce friziskich rěcow město jadneje friziskeje rěcy.

Mjazy pódwjacornogermaniskimi rěcami słuša frizišćina gromaźe z engelšćinu a dolnonimšćinu k pódkupce pódpołnocnomórskich germaniskich rěcow. Wósebnje z engelšćinu ma frizišćina wjele zgromadnosćow:

Dalšna wósebnosć jo spadnjenje formow akuzatiwa a datiwa pódla pronomenow, pśir. friziski my, engelski me, dolnonimski. mi, ale (wusoko)nimski mich/mir, islandski mig/mér.




#Article 228: Mjazysłowjańšćina (139 words)


Mjazysłowjańšćina (Medžuslovjansky, Меджусловјанскы, až do 2011: Slovianski) jo konstruěrowana mjazynarodna słowjańska rěc. Wutwóriła jo ju kupka rěcywědnikow z wšakich krajow, mjaz drugim Jan van Steenbergen (kótaryž teke jo Wenedyk stwórił), w lěśe 2006. Mjazysłowjańšćina jo naturalistiska rěc, kótaraž teke ma pšostu, njekomplicěrowanu gramatiku. Wše słowa póchadaju ze žywych słowjańskich rěcow a rowno kaž wětšyna z nich ma mjazysłowjańšćina sedym padow. Jo teke wjelgin zjadnorjona warianta bźez padow, Slovianto.

Mjazysłowjańšćina wužywa dwa alfabeta: łatyński a kyriliski. 

W łatyńskej wersiji alfabeta město pismikow š, ž a č jo móžno teke pisaś z dwěma pismikoma: sz, zs (abo ż) a cz. W kyriliskej wersiji město ј, ја, ју, нь a ль móžno jo pisaś й, я, ю, њ a љ.

Mjazysłowjańšćina ma tśi genusy, dwa numerusa (jadnotu, mnogotu) a sedym padow (mjenowak, rodźak, dadak, žadak, nastrojnik, měsćak, wokatiw). Werby znaju tśi casy.




#Article 229: Wenedyk (309 words)


Wenedyk jo planowa słowjańsko-romaniska rěc.

Wenedyk wužywa samske pismiki ako Pólšćina:

Teke, su sedym zuki pisane z dwěma pismikoma:

Wenedyk se rowno ako Pólšćina wugronijo. Pśizukowanje zwětšego jo na drugu slědnu złožku. Prepozicija a pronomen bu ako jadne słowo wobjadnowałej, tak jolic  pronomen ma jano jadnu złožku, prepozicija se pśizukujo.

Wenedyk njama artikeli, słowa ako nimske ein a der, die, das. To jo wažna diferenca z  drugimi Romaniskimi rěcami a teke z planowymi rěcami ako na pś. Esperanto a Ido. Pśicyna jo až Pólšćina a nejmjeńše druge Słowjańske rěcy njamaju toś te słowa, a rowno we wulgarnej Łatyńšćinje wóni hyšći njejsu byli.

Słowa we Wenedyku mógu wěcej formow měś. Engelske słowa maju jano mało (cat, cat's, cats; work, working, works, worked), ale we Wenedyku wjele formow eksistěrujo źož Engelšćina wužywa druge słowa, ako prepozicije abo modalne werby. We paźe nomenow, pronomenow a adjektiwow toś te formy se mjenjuju pady. Wenedyk ma tśi pady:

Wenedyk teke ma wokatiw (wužywany až něchten wołał). Cesto ma samsku formu ako direktny pad, ale nic pśecej: O potrze! nano!

Eksistěruju tśi genusy a styri deklinacije (z rozdźělnej wašnju twórjenja  formow). Wóni su wjelgin pódobne ako deklinacije w Łatyńšćinje:

Tu slědujo tabela pronomenow (słowa ako ja, ty, my, wóni, atd.) we Wenedyku:

Werby teke maju wjele formow. Kuždy pronomen ma swójsku formu:

Nejmjeńše tempusy maju specialne formy:

Słowowa lisćina Wenedyka, publikowana w interneśe, ma wěcej ako 4000 słowow. Toś ta tabela 30 słowow pokaza kak Wenedyk wupada pśirownujucy z drugimi Romaniskimi rěcami:

Potrze nostry, kwały jesz en czałór, sąciewkaty si twej numię. 
Owień twej rzeń. 
Foca si twa włątać, komód en czału szyk i sur cierze. 
Da nów odzej nostry pań kocidzany. 
I dziemieć nów nostrze dziewta, komód i nu dziemiećmy swór dziewtorzór. 
I nie endycz nosz en ciętaceń, uta liwra nosz dzie mału. 
Nąk twie są rzeń i pociestać i głurza, o siąprz. Amen.




#Article 230: Bagnowa łokaśina (192 words)


Bagnowa łokaśina  (Caltha palustris) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Bagnowa łokaśina jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 cm (wót 15 až do 30 cm). Rostlina jo słabje gadojta.

Kijašk jo nižolažecy až do wobłukaśe póstupujuce abo rowne, nagi a prozny. W górnem źělu kijaški su roznogaśowane. 

Łopjena su schódne, wutšobojte, kulowaty abo nerkowate a śamnozelene. Spódne łopjena su dłujkokijaškate, dośěgnu šyrokosć wót 15 cm, su prědku tupe, na kšomje zarěznickojte abo zubate. Górne łopjena su sejźece.

Wón kwiśo wót měrca až do junija. Kwiśonki su cenkožołte, dośěgnu šyrokosć wót 2,5 až 5 cm, sejźe na kóńcach bocnych gałuzow a njamaju keluch, ale maju wjele proškowych łopjeńkow. Wóna maju 5 šyroko-owalnych, tucnje błyšćecych kwiśonkowych łopjenow.

Kwiśonki buchu wót insektow woprošone, pśi comž wóni pśez mócnu žołtu barwu, ale teke pśez UV-reflektěrujuce mězgowe znamješka namakaju drogu k nektaroju.

Płody dośěgnu dłujkosć wót 2,5 cm a su gwězdoformowje rozšyrjone a pódłujke.

Wón rosćo na brjogach rěckow, na mokšych łukach a rěcnych lěsach. Ma lubjej mokše, wutkate a bazowe glinjane a běłoglinowe zemje.

Bagnowa łokaśina jo w Europje, w Alpach we wusokosćach wót až do 2400 m, pódpołnocnej Aziji a Americe rozšyrjony.




#Article 231: Wšedna akelaja (119 words)


Wšedna akelaja (Aquilegia vulgaris) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Wšedna akelaja jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 40 až do 80 cm.

Kijašk jo rowny a wjelgin roznogaśowany.

Łopjena su měnjate, dwójce tśilicbne a wobstoje z wogonkatych łopjeńkow. Wóni su cesto módrozelene. Spódne łopjena su dłujko wogonkate, mjaztym górne su sejźece.

Kwiśo wót maja až do julija. Nygajuce kwiśonki su módrowioletne, rědko rožojte abo běłe. Wóni wobstoje z pěś wótstojecych a pěś titkojtych, dłujko wótšogatych łopjeńkow a dośěgnu dłujkosć wót 3 až 5 cm. Jich proškowe łopjeńka jano mało wuseguju.

Płody su rowne a pěśdźělne. 

Rosćo w swětłych listowych lěsach, w kerčinach, na kšomach žywych płotow a na łukach. 

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 232: Lěkarska bimbawka (138 words)


 Lěkarska bimbawka (Pulsatilla vulgaris) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Lěkarska bimbawka dośěgnjo za cas kwiśenju wusokosć wót 15 cm, ale za cas twórjenja płodow dośěgnjo wusokosć wót 40 cm. 

Spódne łopjena se pó kwiśonkach pokazuju. Wóni su owalne, wěcej raz pjerjate.

Kijašk jo rowny, běłošćeśaśe kósmaty a njaso jadne kwiśonki. Ma mutwi wjelgin rozdźělonych łopjeńkow. 

Kwiśo wót měrca až maja. Kwiśonkowe łopjena dośěgnu dłujkosć wót 5 cm (55-80 mm). Nejpjerwjej su zwónkate, ale pózdźej su rozšyrjone. Wóni su fijałkojte a wenka šćeśaśe kósmate. Ma 6  pśikšywnych łopjeńkow. Kwiśonki bu wót pcołkow a tśmjelow woprošone. 

Stameny su mnogolicbne. 

Płody maju pěstku z dłujkosću wót 5 cm. Rozšyrjone wórjechowych płodow se pśez wětśik pśewjeźo. 

Rosćo na suchych błomjenjach, zwětšego na kalku.

Lěkarska bimbawka jo rozšyrjona wót Engelskeje a Francojskeje až Šwedskeje a Ukrainy; w Nimskej až pódpołdnjoweje Bayerskeje.




#Article 233: Górkosłodka ronica (124 words)


 Górkosłodka ronica (Solanum dulcamara) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae).

Górkosłodka ronica jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 200 cm. Rostlina jo dołojce wódrjewjona.

Gałuzy su wisece abo lězece, słabje wijuce.

Łopjena su měnjate, wjelgin wariabelne, jajojte, rožonkojte, wuchate abo rozdźělnje lapate. Srjejźne łopjena su cesto lapate.

Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonkowe stołki su pśewisujuce a wijankaśe roznogaśowane. Wioletne kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót něźi 1 cm. Jich kóńcki su cesto wócynjone a njasu nadpadne proškowe łopjeńka. Krona su pěśdźělna, płonje rozšyrjona a dośěgnjo šyrokosć wót 1 cm.

Płody su jajojte, cerwjene, wisece jagody. Wóni wopśimjeju gadowate saponiny a alkaloidy.

Rosće we włožnych krickach, na groblowych kšomach, rěcnych brjogach a lěsnych zagonach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 234: Carna ronica (162 words)


 Carna ronica (Solanum nigrum) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae).

Carna ronica jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 80 cm (20-100 cm). Rostlina jo śamnozelena, cesto wioletnje pśeběžana, kósmata abo naga. Njaso kwiśonki, njezdrjałe zelene a zdrjałe cerwjene płody zwětšego w samskim casu.

Śamnozeleny kijašk jo rowny, njejasnje granity a mócnje roznogaśowany.

Łopjena su jajojśe-rombiske až tśirožkate.

Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki stoje we krotkowogonkatych, wokołkojtych zawitkach. Krona jo běła, płonje rozšyrjona a dośěgnjo wjelikosć wót 10 až do 15 mm a šyrokosć wót 6 až do 10 mm. Keluškowe cypliški su pśez wótše zalewy  rozdźělone. Prošniki su dlejše ako proškowe nitki.

Płody su carne, rědko nazeleń žołte, 6-10 mm šyroke, gadowate jagody. Wóni dośěgnu wjelikosć wót grochowkow.

Rostlina wopśimjejo gadowate alkaloidy.

Rosćo na źěratych zelowych pórostkach na wótsypkowych městnach, w zagrodach, na rolach a winicach. Ma lubjej w pšawem měrje suche zemje.

Rostlina jo nic jano w Europje, ale samo w cełem swěśe rozšyrjona.




#Article 235: Krjasa (127 words)


Krjasa (Lepidium) jo rod ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae). 

Rodowe mě Lepidium bu wót Carl von Linné w Species Plantarum, 2, 1753, S. 643-645  nejpjerwjej wótzjawjane. Ako lektotypus bu Lepidium latifolium L. (N.L. Britton  A. Brown: Ill. Fl. N. U.S., 2. Auflage, 2, 1913, S. 164) póstajany. Rodowe mě Lepidium jo wót grichiskego słowa lepidion abo lepidos za spjerchlinu wótwóźone, kótarež se póśěgujo na naglěd płoda. 

Pśi I. A. Al-Shehbaz et al 2002 buchu družynow něgajšnych rodow Cardaria, Coronopus a Stroganowia do roda Lepidium stajone. Synonymy za Lepidium L. su: Carara Medikus, Cardaria Desvaux, Coronopus Zinn, Neolepia W.A.Weber, Physolepidion Schrenk, Senebiera DC., Sprengeria Greene, Stroganowia Karelin  Kirilow. Ród Lepidium słuša k tribusoju Lepidieae znutśika swójźby Brassicaceae.

K rodoju Lepidium słuša něźi 140 až 220 družynow (wuběrk) :




#Article 236: Pólna krjasa (149 words)


Pólna krjasa (Lepidium campestre) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).

Pólna krjasa jo jadnolětna a dwójolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 60 cm.

Kijašk jo gusto łopjenaty. 

Górne łopjena wobpśimuju z šypojtym spódku kijašk, mjaztym až dolne łopjena su wogonkate a za cas kwiśenja zwětšego zaprěte. 

Kwiśo wót maja až do junija. Běłe kwiśonki dośěgnu šyrokosć wót 2 až do 3 mm a stoje krotkich, kłosojtych granach, kótarež cesto maju bocne grany. Styri kronowe łopjeńka su łopatkojte. Rostlina jo šerozelena a kósmata.

Tšuki su gusto z spjerchlinatymi puchorikami kšyte, płone abo pitśku wjelbojte a njasu prědku wjelgin šyroku kśidłatu kšomu. Zdrjałe tšuki su šyroko-jajojte a stoje na wódorownych wogonkach.

Rosćo na rolach rubowych płodow, na drogach, na kamuškowych městnach, w skałach, na zelezniskem terenje a na pustych płoninach. Ma lubjej zwětšego kalkate zemje.

Póchada originalnje z pódpołdnjoweje Europy, ale něnto w pśisamem cełej Europje wustupujo.




#Article 237: Šypojta krjasa (158 words)


Šypojta krjasa (Lepidium draba) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae). W někotarych žrědłach se ako (Cardaria draba) wóźi.

Šypojta krjasa jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až 50 cm.

Kijašk njaso wjele łopjenow.

Łopjena su pódłujko-jajojte, njepšawidłownje zubate. Dolne łopjena su wogonkate, zubate a rano prěju. Górne łopjena kijašk wobpśimaju.

Kwiśo wót maja až do julija. Běłe kwiśonki dośěgnu šyrokosć wót 5 až do 6 mm a wobstoje z styri wopak-jajojtych, 3-4 mm dłujkich kronowych łopjeńkow. Wóni stoje w gustych granach, pśi comž wěcej granow pózdatnu wokołku wutwóri.

Tšuki su wutšobojte, lěbda wopłonjone, njekśidłaty a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 5 mm.

Rosćo w zelišćowych wobrostach na drogach, nadroznych kšomach, zeleznicowych nasypach, kamuškowych městnach a winicach. Ma lubjej suche, zwětšego małohumusowe, bazowe zemje.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona, mjaztym až póchada originalnje ze srjejźneje Azije a krotkozajtšneje Europy a se jo dosrjejźa 19. lětstotka za cas natwarjenju zeleznicowych linijow mócnje rozšyriła.




#Article 238: Smjerźeca krjasa (138 words)


Smjerźeca krjasa (Lepidium ruderale) je rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).

Smjerźeca krjasa jo jadnolětna abo dwójolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 30 cm. Rostlina wósebnje pśi rozrybowanju wjelgin njepśijaznje za urinom smjerźi.

Kijaški su górjejce zwětšego roznogaśowane a wjelgin krotko kósmate.

Dolne łopjena su našćěpane, mjaztym až górne łopjena su lěbda 2 mm šyroke.

Kwiśo wót maja až do oktobra. Kwiśonki su małučke a njamaju žedne kronowe łopjeńka abo kronowe łopjeńka su krotše ako keluškowe łopjeńka. Wóni stoje na kóncu kijaškow a gałuzow. Styri jajojte keluškowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 1 mm.

Owalne tšuki su śańko kśidłate a dośěgnu dłujkosć wót 3 mm. Jich wogonki kśiwje wotstoje.

Rosćo na drogach, na zeleznicowym terenje a na nadroznych kšomach. Ma lubjej suche, kšute pěskowe, šćerkowe abo glinjane zemje.

Rostlina jo w Europje rozšyrjona.




#Article 239: Górka žerlina (114 words)


Górka žerlina (Cardamine amara) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).

Górka žerlina jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 60 cm.

Kijašk jo granity, zwětšego jadnory a ze žrom pjelnjeny.

Na licbje bogate łopjena wobstoje z 2 až 5 porow pjerinatych łopjeńkow a wětšego nakóńcnego łopjeńka.

Kwiśo wót apryla až do junija. Běłe kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót něźi 1 cm. Wóni stoje w čumpatych granach, kótarež na zachopjeńku su na wokołki pódobne. Proškowe łopjeńka su wioletne.

Tšuk su rowno wotstojecy, kijaškojty a dośěgnjo 2 až do 4 cm.

Rosćo w žrědłach, rěckach a groblach. Ma lubjej mokše abo přeliwane, wutkate zemje, zwětšego w sćinje.

Rostlina jo pśedewšym w górach rozšyrjona.




#Article 240: Žerlina (139 words)


Žerlina (Cardamine) jo rostlinski rod ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej žerchlica a žerglica.

Rod Cardamine bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné Species Plantarum, 2, S. 654-656  nejpjerwjej wótzjawjany. 1913 bu ako Lectotypus družyna Cardamine pratensis L. póstajona. Synonymy za Cardamine L. su: Dentaria L. (něnto rang pódroda), Dracamine Nieuwl., Heterocarpus Phil. Loxostemon Hook. f.  Thomson, Porphyrocodon Hook. f. Sphaerotorrhiza (O.E.Schulz) Khokhrjakov .  

Rod zubica (Dentaria), kótaryž bu dłujko ako samostatnje wóźona, źinsa se ako pódrod do roda Cardamine stajony. rod Cardamine słuša k tribusoju Cardamineae w swójźbje Brassicaceae .

Rod wopśimjejo (něga něźi 150 družynow) něźi 200 družynow .  

W srjejźnej Europje wustupujuce družyny su :

W Europje a regionje Srjejźnego mórja wustupuju slědujuce družyny :

Mě roda Cardamine sega slědk na pśedlinneiske awtory a źo slědk wót grichiskego słowa za zagrodnu krjasu. 

 




#Article 241: Apioideae (179 words)


Apioideae su pódswójźba znutśika swójźby wokołkowych rostlinow (Apiaceae abo Umbelliferae). Z wěcej 400 rodami a 3500 družynami su na formach nejwěcej bogata pódswójźba.

Kladogram wót Apiaceae z Apioideae a drugimi pódswójźbami wokołkowych rostlinow (Apiaceae):

W pódswójźbje Apioideae jo wěcej 400 rodow a něźi 3500 družynow. Moderne pśepytowanja z gentechniskimi metodami pokazuju, až starodawna na morfologiji płodow bazěrujuca klasifikacija znutśika pódswójźby w šyrokich źělach njetrjefaca byś musy a jo k wjele njemonofyletiskim (pśir. kladistika) kupkam wjadła. Rozdźělenje pódswójźby do tribusow a rodow je togodla w běgu a aktualnje pśedmjat intensiwnego botaniskego slěźenja. Z Anthony R. Magee u. a. 2010 słušaju teke rody něgajšnych Saniculoideae ako dwa tribusa Steganotaenieae a Saniculeae sem.

Pódswójźba Apioideae se tuchylu do 21 tribusow rozrědujo a někotare rody hyšći njejsu do žednego tribusa zarědowane (pó Steven R. Downie u. a. 2001, F.-J. Sun u. a. 2004, A. R. Magee u. a. 2009), pśidatne informacije su „Germplasm Resources Information Network“ , „The Plant List - A working list of all plant species“a „The Euro+Med Plantbase - the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity“ wuwzate) (wuběrk na rody):

 

 




#Article 242: Kisała wišnja (132 words)


Kisała wišnja (Prunus cerasus) jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow  (Rosaceae).

Kisała wišnja jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 6 (10) m. Rosćeńska forma wariěrujo pó pódłožku, sorśe a wobrězku.

Gałuzy su mjenjej nagłe ako pśi słodkej wišni.

Ma gropne, na górnem boku błyšćece, rězane, łopjena su jajojte až eliptiske. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 6 až do do 12 cm. Łopjenjowy wogonk zwětšego njenjaso załzy.

Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe kwiśonki se pśed łopenjami jawje, dośěgnu pśeměr wót něźi 2,5 cm a stoje pó dwěma až pó styrjoch w sejźecych wokołkach. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Kronowe łopjeńka su pśisamem kruhojte.

kisałe płody.

Rosćo we swětłych lěsach a žywych płotach a se cesto sajźijo. 

Póchada originalnje z krotkozajtšneje Europy.




#Article 243: Słodka wišnja (333 words)


Słodka wišnja (Prunus avium) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej wišnina, wišnjowy bom.

Wopśimjejo slědujuce póddružyny:

Słodka wišnja jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 2 až do 25 m. Jeje rosćeńska forma wariěrujo pó pódłožku, sorśe a wobrězku.

Krona jo šyroko jajojta až kulojta.

Škóra jo prěki purlata a cewjernobruna až carna. Z ranjonych zdonkow gumijowa žywica wustupujo, kótaraž rana zasej zawěraju.

Gałuzy rosćo na kósu rowno.

Łopjena su śańke, jajojte až eliptiske, špicne, zubate abo gropnje rězane a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 15 cm. Jich wogonki maju prědku załzy a dośěgnu dłujkosć wót až do 5 cm. Wóni su na dolnem boku kósmate. Nazymske barwjenje jo žołto-oranžowe až cerwjene.

Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe kwiśonki se pśed łopjenami jawje a stoje pó dwěma až pó šesćoch we wokołkojtych promjenjach a dośěgnu wjelikosć wót něźi 3 cm. Jich wogonk dośěgnjo dłujkosć wót až do 5 cm. Kronowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 10 až do 15 cm. Proškowe łopjeńka su dwaźasća.

Rostlina njaso pupkowe spjerchliny na spódku kwiśonkowych wogonkow.

Twardopackaty płod dośěgnjo wjelikosć wót 2,5 cm a jo kulowaty až wutšobojty, cerwjeny až carny, njepśimrozowany a wopśimjejo gładku packu. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 cm. Wóni wót junija zdrjaju. Pśi źiwje rosćecych bomach su słodke abo pitśku górke, ale nic kisałe.

Wóni njedozdrjaju. Togodla se muse dopołnje zdrjałe šćipaś.

Jich derje słoźece płodowe měso wopśimjejo dosć cukora, mineralne maśizny a witaminy.

Rosćo źiwje w lěsach, na lěsnych kšomach, w žywych płotach. Ma lubjej słyńcne stojnišćo a rosćo nejlěpjej na dłumokosegacych, pitśku włožnych a wutkatych zemjach.

Rostlina jo pśedewšym w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

Rostlina jo družynje Kisała wišnja (Prunus cerasus) pódobna, kótaraž jo kerk abo bom z wusokosću wót 10 m. Jeje płody su kisałe. Kwiśonkowe wogonki dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm a njasu na spódku pupkowe spjerchliny a 1-2 listowej łopjeni. Kronowe łopjeńka su pśisamem kruhojte. 

Rosćo w swětłych lěsach, žywych płotach a se cesto sajźaju.




#Article 244: Bubliny (rod) (140 words)


Bubliny (Knautia) jo rod ze pódswójźby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutśika swójźby kózylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).

Družyny su jadnolětne abo wěcejlětne. Kwiśonki su tym pśiswójźbnego roda pupawow (Scabiosa) pódobne.

Rostu na łukach, ale teke w žywych płotach a w gustych lěsach. Rostliny su zymje pśetrajuce. Maju lěpjej słyńcne až połchłodkowe stojnišćo.

Rostliny su w Europje a Azije rozšyrjone, pśi comž wót regiona Srjejźnego mórja až do Sibirskeje wustupuju. Wóna teke wustupujo w krotkowjacornej Aziji a w pódwjacornej Africe.

Rod Knautia bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w Species Plantarum, zwězk 1, strona 101, nejpjerwjej wózjawjany. Synonym za Knautia L. jo Trichera Schrad. ex Roem.  Schult..

Rod jo w systematice śěžka. Wutwóri polyploidijowy kompleks, pśi comž nowotwórjenje družynow hyšći njejo skóńcone. Cesto wustupuju teke hybridy. Eksistěrujo 60 družynow, z kótarychž 48 teke w Europje wustupujo.

W srjejźnej Europje wustupuju slědujuce družyny:




#Article 245: Bubliny (135 words)


Bubliny (Knautia arvensis) jo rostlina z pódswójźby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutśika swójźby kózylistowych rostlinow (Caprifoliaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej pupawa a rolne bubliny.

Bubliny su trajne zele, kótarež dośěgnu wusokosć wót 30 až do 80 cm.

Kijašk jo jadnory abo roznogaśowany, krotkokósmaty a naslědk šćeśinaty-kósmaty. 

Spódne łopjena su njerozdźělne, jajko-lancetojte, wogonkate, cełokšomne abo zubate. 

Kijaškowe łopjena su sejźece, napśeśiwo stojece, šerozelene a mutne.

Kwiśo wót julija až do awgusta. Kwiśonki stoje w małkich, 2-4 cm šyrokich, płonych głowkach. Keluch ma 8-10 swětłych, 2-3 mm dłujkich seršćow. Krona jo módrowioletna abo cerwjenowioletna a dośěgnjo wót 1,8 cm, mjaztym až styri kronowe kóńcyki maju rozdźělne dłujkosći. Jeje zwenkowne kóńcyki wósebnje kšomnych kwiśonkow su pówětšone. Nakšomne kwiśonki su wětše. 

Rosćo na łukach, połsuchych tšawnikach, drogowych a lěsnych kšomach a na rolach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 246: Puckowina (351 words)


Puckowina (Prunus spinosa) jo kerk ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Dalšne serbske mě jo slěwica. Jogo płod jo pucka.

Puckowina jo w lěśe zeleny, śernjowaśe wugótowany, wótstojece a gusto roznogaśowany kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 (3,5-4,5) m. Rostlina jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwa.

Młode gałuzy na zachopjeńku su kósmate, ale skerjej gołe bywaju, maju cerwjenojtu škóru, kótaraž w starosći carnje.

Zymske pupki su kulojte, dośěgnu wusokosć wót 1 až do 2 mm a su šerobrune až cerwjenobrune.

Łopjena su měnjate, zubate a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm (5 cm) a su dłujko wogonkate.

Łopjency su wopacnje owalne až eliptiske, dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm a šyrokosć wót 15 až do 20 mm, maju na spódku małe nektarowe załzy a su na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku jasnjejše a na žyłkach kósmate. 

Kwiśo wót apryla až do maja (wót měrca až do apryla). Kwiśonki stoje pó jadnom abo pó dwěma, su krotko wogonkate, kwiśu dłujko pśed wubijanim lista a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 1,5 cm. Wóni su dwójorodnikojske, maju dwójnu kwiśonkowu wobalku a su pěślicbne. Keluch jo njenaglědny. Kronowe łopjeńka dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 8 mm a su běłe. Stameny su něźi 20.

Kwiśonki buchu wót insektow pśedewšym pcołkow woprošone.

Twardopackaty płod jo kulowaty, pśisamem carny, módrje pómrozkowane dośěgnjo wjelikosć wót 10 až do 15 mm. Packa dośěgnjo wjelikosć wót 8 až do 9 mm, jo kulojta a se njewótźělujo wót zelenego, kisałego płodowego měsa. Płody zdrjaju wót septembra až do oktobra.

Płody se góźe pó někotarych mrozach jěsć.

Puckowina z stwórej sadu chromozomow płaśi ako póchadna forma slěwcyny (Prunus domestica), kótaraž ma šesćoru sadu chromozomow. Druga póchadna forma jo wišnjowa slěwcyna (Prunus cerasifera) z dwójnej sadu chromozomow.

Rosćo w słyńcnych krjach resp. žywych płotach, na lěsnych a drogowych kšomach, kamjentnych gromadach. Ma lubjej wutkate, cesto kalkate zemje.

Puckowina jo w Europje z wuwześim pódpołnocy a dłujkego zajtša, w małej Aziji, Kawkazu, dłujkowjacornej Africe rozšyrjony. W Alpach až do wusokosćow wót 1000 m wustupujo.

Płody se mógu za wugótowanje alkoholiskich napojow, mězgow abo marmeladow wužywaś. 




#Article 247: Wišnjowa slěwcyna (138 words)


Wišnjowa slěwcyna (Prunus cerasifera) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). 

Rowny, krickaty, bźezśernjowy bom dośěgnjo wusokosć wót až do 9 m. Rosćo ako bom wěcejštomowje a jo cesto njeśernjata.

Krona jo kulojta.

Łopjena su małke, pitśku bronzowe, dłujko jajojte. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 8 cm.

Běłe kwiśonki se w nalěśe (w chłodnych regionach) abo póznem zymje (w śopłych regionach) na hyšći gołych gałuzach jawje. Stoje zwětšego pó jadnom. Wóni su pśi formach ze zelenymi łopjenami běłe a pśi formach ze cerwjenymi łopjenami rožojte a dośěgnu pśeměr wót až do 2,5 cm. Jich wogonki su gołe.

Jědne płody su kulojte a dośěgnu pśeměr wót až do 3 cm. Měso zwětšego žołtego, rědko cerwjenego płoda se špatnje wót kamjenja pušći.

Rostlina jo domacna w Małkej Aziji a w Kawkazu, a se w Europje kultiwěrujo.




#Article 248: Psowic (153 words)


 Psowic (Frangula alnus) jo kerk abo bom ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae). Drugej serbskej mjeni stej psowica a psowina. Družyna se wót někotarych awtorow do roda gokowcow (Rhamnus) zarědujo, a pótom ma wědomnostne mě Rhamnus frangula.

Psowic jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 4 m.

Gałuzy njenjasu śernje a su běle dypkate.

Měnjate łopjena su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 (8) cm a šyrokosć wót až do 5 cm. Wóni njasu na kuždem boku 7-12 bocnych nerwow.

Kwiśo wót maja až do junija. Pěślicbne kwiśonki su žołtozelene, lejkojte, dośěgnu šyrokosć wót něźi 5 mm a stoje pó dwěma až pó źaseśoch w łopjenowych rozporach.

Płody su cerwjene, pózdźej śamnomódre, 5-8 mm šyroke, kulowate jagody.

Škóra wopśimjejo antranoidy.

Rosćo we ługowych łukach, bagnach, wjerbowych krickach a we swětłych lěsach. Ma lubjej włožne, zwětšego małobazowe do dłymi duce zemje.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.




#Article 249: Hendryškowy keŕ (316 words)


Hendryškowy keŕ (Ribes uva-crispa,  syn. Ribes grossularia) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow. Dalše serbske mě jo bubańkowy keŕ. Jogo jagoda jo hendryška abo bubańka.

Hendryškowy keŕ jo w lěśu zeleny, rowny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,6 až do 1,5 m. Rostlina njaso mócne, w tśich rědach stojece, až do 1 cm dłujke śernje. Wurostki su gusto kósmate.

Měnjate łopjena su tśilapate až pěślapate, meškowje kósmate, njasu tupe zubki a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 6 cm. Wóni su na dolnem boku měko kósmate a stoje zwětšego w rozporach dłujkich śernjow, cesto w małkich promjenjach. Jich wobcerba jo kulojta a baza jo wutšobojta.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su pśewažnje dwójorodnikojske, wótergi jadnorodnikojske a stoje pó jadnom až pó tśich w łopjenowych rozporach a dośěgnu wjelikosć wót 0,5 až do 1,5 cm. Běłe kronowe łopjeńka su njenaglědne. Keluškowe łopjeńka su cerwjenojte abo zelenojte a gusto kósmate a dwójce až tšoji tak dłujke kaž kronowe łopjeńka.

Wisece jagody su zelene, žołtozelene abo cerwjenojte, dłujkojte až kulowate, gładke abo kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 2 cm. Wóni njasu prědku zbytk kelucha a měke šćeśiny. Wóni wót julija dozdrjaju.

Rosćo w ługowych lěsach, w krickach na lěsnych kšomach, na kamjentnych kupach, we žłobišćowych a górskich lěsach. Ma lubjej wutkate, cesto kalkate a kamjentne zemje. 

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje, w pódpołnocnej Africe a wót Prědneje Azije až do dłujkozajtšneje Chinskeje rozšyrjona, pśi comž na pódpołdnju Europy w górach we wusokosćach až do něźi 1400 m wustupujo a w pódpołnocnej Skandinawiskej felujo.

Rostlina wót 16. lětstotka se ako jagodowy sad kultiwěrujo. Něźi 1000 sortow ma pśisamem samske wětše płody, pśi comž někotare sorty su pśez skśicenje ameriskich sortow nastali. Jagody wopśimjeju wjele witamina C, mineralne maśizny a płodowe kisaliny.

Kulturowe sorty su pśez skśicenje rozdźělnych ameriskich Ribes-družynow nastawali, pśi comž toś te sorty se wótergi pód swójskim wědomnostnym mjenim R. grossularia wóźe.




#Article 250: Janowy krick (313 words)


Janowy krick (Ribes) jo jadnučki rod ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae). Jogo płod jo janowka a hendryška (jano pśi družynje hendryškowy keŕ (Ribes urva-crispa)).

K rodoju janowy krick słuša něźi 150 pó źělach w lěśe zelenych, pó źělach pśecej zelenych kerkow. Wóni dośěgnu wusokosć wót až do 3 m.

Wurostki su dłujke, pśegibnjone, pó źělach śernojte. Gałuzy cesto su cerwjenojśe pśeběžane.

Lapate łopjena su pó źělach zubate, na dolnem boku cesto meškowje kósmate.

Pśed wótpadom se do cerwjenego abo oranžowego pśebarwiju.

Kwiśo w póznej zymje abo na zachopjeńku nalěśa. Kwiśonki su zelenojte, žołte, cerwjene abo rožojte.

Pód źělach seršćate běłe, šarlachcerwjene, wioletne, zelene abo carne jagody su zwětšego jědne.

Swójźba Grossulariaceae bu lěśe 1805 wót Augustin-Pyrame de Candolle w Flore Française, Troisième Édition, 4(2), S. 405 nastajona. Typusowy rod Grossularia Mill. bu w lěśe 1754 wót Philip Miller w The Gardeners Dictionary ... Abridged ..., 4. nakład z typusowej družynu Grossularia hirsuta Mill. wózjawjany. Někotare hyšći pśi A. Cronquist 1981 do Grossulariaceae zarědowanych rodow z kapslowymi płodami źinsa su swójske swójźby: Itea ako Iteaceae a Escallonia Mutis ex L. f. ako Escalloniaceae.

Mě roda Ribes bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w Species Plantarum, 1, S. 200–202 prědny raz wózjawjane. Typusowa družyna jo Ribes rubrum L.. synonymy za Ribes L. su: Botrycarpum A. Rich., Botryocarpium Spach, Calobotrya Spach, Cerophyllum Spach, Chrysobotrya Spach, Coreosma Spach, Grossularia Mill., Liebichia Opiz, Rebis Spach, Ribesium Medik., Rolsonia Rchb.. 

Rod Ribes se do pódrodow a sekcijow rědujo, tu kuždy pad z wuběrkom na družynach :

Swětodaloko rod wopśimjejo něźi 140 až do 160 družynow. Głowny rozšyrjeński teritorij jo měrnych klimatowe regiony pódpołnocneje połkule, ale teke w Andach eksistěruju někotare družyny. W Chinskej wustupujo 59 družynow, z kótarychž 25 jano tam. 53 družynow wustupujo w pódpołnocnej Americe. Pśeśiwo tomu su jano mało družynow w pódpołdnjowej Americe domacne.

Zagrodniske wuplahowanki: 

Rostliny su w chłodno-měrnych regionach pódpołnocneje hemisfery rozšyrjone.




#Article 251: Górski janowy krick (262 words)


Górski janowy krick (Ribes alpinum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae). 

Górski janowy krick jo w lěśe zeleny, gusto roznogaśowany kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,8 až do 1,5 (2) m. Rostlina jo zwětšego jadnorodnikojska.

Wurostki su gładke a swětłozelene abo swětłošere. Gałuzy njenjasu śernje. Škóra se wót staršych źělow w smužkach pušći.

Měnjate łopjena su wogonkate, tśilapate až pěślapate a gropnje zubate. Wóni stoje na krotkich wurostkach w gustych promjenjach a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Łopjency maju tśirožkatu až kulojtu wobcerbu a dośěgnu šyrokosć wót 3 až do 5 cm, su na górnem boku blěźe zelene, na dolnem boku pitśku błyšćece. Jich wogonki su załzojśe kósmate.

Kwiśo wót apryla až do maja. Styrilicbne abo pěślicbne kwiśonki su zelenojśe-žołte a dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 9 mm. Muske kwiśonki stoje pó źaseśoch až pó tśiźasćoch w rownych, 2-3 cm dłujkich granach, mjaztym až žeńske kwiśonki stoje pó dwěma až pó pěśoch w rownych, krotšych granach. Kronowe łopjeńka su krotše ako keluškowe łopjeńka.

Jagody su kulowate, pśeswěśaśe cerwjene a njesłodnje słoźe. Płody se wokoło dnja swětego Jana wócerwjeniju.

Rosćo w górskich a žłobišćowych lěsach, na górskich ługowych łukach a w skalnych krickach. Ma lubjej wutkate, zwětšego kalkate zemje. Ale teke na śamnych stojnišćach rosćo.

Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, ale teke w pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót 2000 m, na pódpołdnju až do pópołnocno-špańskich górinow, Apeninow, górinow Balkańskeje połkupy wustupujo.

Kulturne sorty se za sajźenje žywych płotow wužywaju a pódla drogach sajźaju, dokulaž derje połchłodk a wótpłuny znjasu.




#Article 252: Carny janowy krick (225 words)


Carny janowy krick (Ribes nigrum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow  (Grossulariaceae). Jogo płod jo carna janowka.

Carny janowy krick jo w lěśu zeleny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 80 až do 150 cm (2 m). Rostlina njenjaso śernje. Wše źěle rostliny pśi rozšurowanju mócnje wónjaju, pśisamem njepśijaznje.

Młody wurostki su meškowje kósmate. Gałuzy su mócne.

Měnjate łopjena su tśilapate až pěślapate, dłujko wogonkate, maju kulojtu abo rožkatu wobcerbu, su na górnem boku gołe, njasu na dolnem boku žołtojte załzy a dośěgnu dłujkosć wót 10 cm a šyrokosć wót až do 10 cm. Pśi tom 3 lapy su wjelike, ale 2 stej małkej. Na krotkich wurostkach kaž w promjenjach kopate wustupuju.

Kwiśo wót apryla až do maja. Zwětšego pěślicbne kwiśonki su njenadpadnje zelenojte, znutśika blěźe cerwjenojte a stoje pó styrjoch až pó źaseśoch we wótstojecych abo dele wisecych granach. Kronowe łopjeńka su rowne a krotše ako slědk kśiwjone, gusto kósmate keluškowe łopjeńka.

Kulowate płody su carne, jědne, mězgojte jagody, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 10 až do 15 mm. Wóni wót junija dozdrjaju a su bogate na witaminy.

Rosćo we wólšowych tonišćach, ługowych lěsach a we włožnych krickach na wódowych brjogach. Ma lubjej změnowłožne až mokše, humozne glinjane a běłoglinjane zemje.

Rostlina jo pśedewšym w srjejźnej a pódpołnocnej Europje rozšyrjona, ale teke w pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji wustupujo.

Jagody se syre jěźe abo k marmeladźe pśedźěłaju.




#Article 253: Kšejcerwjeny janowy krick (240 words)


Kšejcerwjeny janowy krick (Ribes sanguineum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae). 

Kšejcerwjeny janowy krick rosćo ako 1 až 4 metry wusoki list chytajucy, měko  roznogaty, w lěśe zeleny kerk. Njenjaso śernje.

Škóra jo šerobruna až cerwjenobruna. Młode pšuśiki su załzojśe kósmate.

Měnjate łopjena maju owalnu wobcerbu, su tśilapate až pěślapate, na bazy wutšobojte, na górnem boku pitśku zmaršćone, na dolnem boku gusto šerofilcojte a něźi rowno tak šyroke kaž dłujke (, 5-10 cm). Fryšne łopjenowe zazelenjenje  w nalěśu wónja žywicowje.

Dwójorodnikojske, nadpadne kwiśonki su mócnje rožojte a se pokaza w samskim casu z łopjenami w aprylu až do maja. Wóni stoje pó 5 až 30 w 3−7 cm dłujkich, rownych abo pśewisujucych kulojtych granach. Jadnotliwe kwiśonki su 5 až 10 mm wjelike a maju pěś mócnje cerwjene až pinkojte  kronowe łopjeńka. Kwiśonkowe wogonki su załzojte.

Płody su śamnopurpurne, módrje pśimrozowane jagody, kótarež w junija až do juliju zdrjaju. Jagody su něźi 1 cm wjelike; wóni su jědne, maju pak małko aromy.

Rosćo w bogatych na krě górskich listowych lěsach a na wótkłonach.

Kšejcerwjeny janowy krick póchada ze pódwjacora Pódpołnocneje Ameriki a wustupujo tam wót Britiskeje Kolumbiskeje až do Pódpołnocneje Kaliforniskeje.

W družynje bu slědujucej warietetnosći (pó źělach teke ako póddružynje wobglědowanej) rozeznawanej:

Chromozomowa licba jo 2n=16.

Dla jaskrawje cerwjenego kwiśonkow bu kšejcerwjeny janowy krick wót lěta 1826 cesto ako pyšny kerk w zagroźe sajźona.

Wjele sortow jo su kubłane. Móžne barwy kwiśonkow su: běła až śamnocerwjena.
Tu někotare sorty:




#Article 254: Skalny janowy krick (234 words)


Skalny janowy krick (Ribes petraeum) jo keŕk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae). 

Skalny janowy krick jo w lěśu zeleny, rowno rosćecy, wjelgin roznogaśujucy keŕk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m. Mócne wurostki su šerobrune, gołe a njenjasu śernje daniž štapce. Mócnje wurostki su šerobrune a gołe.

Měnjate łopjena su dłujko wogonkate, rězane, maju kulojtu wobcerbu, dośěgnu šyrokosć wót až do 10 cm. Wobstoj z 3 wjelikich a 2 małkeju lapow, kótarež wótergi su jano njejasnje wutwórjone. Wóni su na dolnem boku pitśku kósmate, a na górnem boku bejnje zmaršćone.

Kwiśo wót apryla až do maja. Zwětšego pěślicbne kwiśonki su pśecej dwójorodnikojske, nacerwjenje barwjone a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 9 mm. Wóni stoje pó źaseśoch až pó pěśnasćoch w gustych, dłujko wogonkatych granach. Grany su wótstojece abo wisece. Kronowe łopjeńka se wót dlejšych keluškowych łopjeńkow ako zwónašk pśeseguju.

Kwiśonki se wót małkich kóžokśidłacow a dwójokśidłacow, rědko teke wót mjatelow wopytaju a wót tych woprošuju.

Płody su kulowate, jědne jagody, kótarež wjelgin kisało słoźe. Wóni wót junija dozdrjaju.

Rosćo w górskich lěsach, we wódnych žłobišćach, w blokowych nasypach. Ma lubjej wót śacanja włožne, měke, słabje kisałe zemje.

Rostlina jo w Europje wót Pyrenejow, pśez Alpy až do Karpatow rozšyrjona, ale teke w pódpołnocnej Afriki a na pódzajtšo až do pódzajtšneje Sibirskeje wustupujo. Pśi tom jo w srjejźnych górach wjelgin rědka, ale w Alpach we wusokosćach wót wěcej ako 2000 m wustupujo.




#Article 255: Cerwjeny janowy krick (316 words)


Cerwjeny janowy krick abo běły janowy krick (Ribes rubrum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow. 

Cerwjeny janowy krick jo rowny, krickaty, w lěśe zeleny nanophanerophyt bźez štapcow, kótaryž wusokosć wót 1 až do 2 metrowu dośěgnjo. Młode wurostki su lažko kósmate a ze załzami wobsajźone.  Škóra staršych gałuzow jo cerwjeno-bruna až šero-carna. Pupki su jajojte a maju chlimpate  pupkowe spjerchliny.

Měnjate listowe łopjena su pó wobcerbje kulojte, dłujko wogonkate, 4 až 10 centimetrow dłujke a až do 7 (8) centimetrow šyroke. Wóni su tśi- až pěślapate a na spódku  wutšobojte abo pśirězane. Łopjenowe lapy su tupe a na kšomje gropnje rězane. Łopjenowy dolny bok jo w młodosći krotko-meškowje kósmaty, pózdźej goły. Łopjenowy wogonk jo něźi tak dłujki kaž łopjeno a rowno tak cystozeleny.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su dwójorodnikojske, nazeleń žołte abo teke cerwjenojte barwjone a pó styrich až wósymjoch w na zachopjeńku rownych, pózdźej ako wobłuk dołoj wisecych granach rědowane. Keluchowy bjacharik jo kołoformowje rozšyrjony. W jogo nutśikownem jo pěśrožkata, wugjarbjana rinka. Keluškowe łopjeńka su gołe, zelenojte abo nabrunje cerwjene barwjone, pó źělach cerwjenje dypkate, łopatkowe  a někak dwójce tak dłujke kaž žołtojte kronowe łopjeńka. Prošnikowe połojcy su pśez pódlejšonu prochowu nitku  źělone a lažko rozpěrane.

Jagody maju pśeměr wót 6 až do 7 milimetrow, su kulojte, cerwjene abo běłe, wótergi teke rožojte, transparentne a wopśimjejo mnogolicbne semjenja. Płod jo jědny, mězgojty a ma aromatiski, kisałkojty słod. Wóni wót junija dozdrjaju.

Někotare sorty maju žołtojte abo nazeleń běłe jagody.

Chromosomowa licba jo n = 8.

Dalše wědomnostne mjenja su 

Wón jo wjelgin rědki w niwowych lěsach , wudrjeńcach, kerčinach a na rěčkach . Ma lubjej mokšu, běłoglinowu, wutkatu zemju.

Cerwjeny janowy krick jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjony. Źiwy wustupujo jano w Belgiskej, Nižozemskej, Francojskej, Nimskej a Italskej, w zbytnej Europje je z kultury wóźiwjowany.

Zdrjałe płody cerwjenego janowego kricka se za wujuškowanje a pśigótowanje marmelady a pudinga wužywaju abo syrje jěźe.




#Article 256: Złoty janowy krick (185 words)


Złoty janowy krick (Ribes aureum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae). 

Złoty janowy krick jo w lěśu zeleny, bźezśernjowy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m.

Dłujko wogonkate łopjena su gołe, blěźe błyšćece, dłymoko tśilapate, maju kulojtu wobcerbu a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 5 cm. Jich nazymske barwjenje jo winocerwjene.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kronowe a keluškowe łopjeńka su złotožołte. Kwiśonki su w srjejźišću cerwjenojte a stoje pó pěśoch až pó pěśnasćoch w rownych abo wótstojecych granach. Wóni pśijaznje wónjaju.

Płody su carne jagody, kótarež dośěgnu wjelikosć grochowkow. Wóni su jědne a wót junij dozdrjaju.

Znutśika roda Ribes słuša Ribes aureum zgromaźe z kšejcerwjenym janowym krickom a carnym janowym krickom k pódrodoju Coreosma (Spach) Janczewski. 

Někotare awtory wobjadnawaju Ribes aureum ako synonym wót Ribes odoratum. Slědni se rozeznawa pak mjaz drugim pśez wětše, na kšomach a na płoninje mócnjej kósmate łopjena.

Wopśimjejo slědujuce póddružyny:

Rosćo w łučinowych kerčinach, na rěčnych brjogach. Ma lubjej čumpate, humozne zemje.

Póchada z pacifiskeje pódpołnocneje Ameriki (Kaliforniska), ale něnto z městnami tež wóźiwjowane w Europje wustupujo.

Wóna se ako pyšnu drjewinu sajźa.




#Article 257: Fuchsijokwětny janowy krick (250 words)


Fuchsijokwětny janowy krick (Ribes speciosum, nimski Fuchsienblütige Johannisbeere) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow  (Grossulariaceae).

Fuchsijokwětny janowy krick jo w lěśu zeleny, śernjojty kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć a šyrokosć wót až do 2 m. Młode pšuśiki su cerwjene. Rostlina jo pśeśiwo mrozoju cuśiwa. Štapce dośěgnu dłujkosć wót 10 až do 20 mm.

Owalne łopjena su tśilapate až pěślapate, błyšćece zelene a dośěgnu wjelikosć wót 1 až 3,5 cm. Pśi tom rozkłony mjazy lapami su wuske. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 2 cm. Jich baza jo klinata. Kšoma njaso małko płonych zubkow. Cypliški su kulowaśone.

Kwiśo w póznej zymje. Wuske, dołoj wisece kwiśonki su cerwjene, šyrše ako dłujke a stoje pó jadnom abo pó dweju až pó styrjoch w 2 až 7 cm dłujkich kisćach. Jich  dłujke proškowe łopjeńka su cerwjene a dwójce až styri raz tak dłujke kaž kronowe łopjeńka. 4 cerwjene keluškowe łopjeńka su rowne a dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm. 4 cerwjene kronowe łopjeńka su rowne a dłujkojte, maju nutś žwałkatu kšomu a dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm. Gołe proškowe nitki su linealne a dośěgnjo dłujkosć wót 12 až do 40 mm. Owalne prošniki su wioletne abo cerwjene, njasu kulowaśony cyplišk a dośěgnu wjelikosć wót 2 mm.

Wusoke łopjeńka su šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 8 mm. Kwiśonkowe wogonki dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 mm.

Kulowate płody su cerwjene, gusto załzojśe šćeśinate a dośěgnu wjelikosć wót 10 až do 12 mm.

Póchada z Kaliforniskeje.




#Article 258: Listowa jemjelica (195 words)


 Listowa jemjelica (Viscum album) jo rostlina ze swójźby sandelowych rostlinow (Santalaceae).

Pó někotarych žrědłach se swójskej swójźbje jemjelicowych rostlinow (Viscaceae) pśirědujo.

Listowa jemjelica jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až 50 cm. Rostlina jo na bomach rosćony połparazit, pśi comž rostlina jo pak muska pak žeńska. 

Gałuzy su wěcej raz widlickojśe roznogaśowane.

Łopjena su měnjate, lancetojte abo lancetojśe-spatelojte, kóžane a pśecej zelene.

Kwiśo wót februara až do apryla. Njenaglědne kwiśonki stoje pó tśich až pó pěśich w promjenjach.

Płody su błyšćece běłe abo žołtojte a dośěgnu wjelikosć wót až do 1 cm.

Rosćo na listowych bomach, pśedewšym na topołach, wjerbach a jabłušcynach, ale teke na běłych jedłach a chójcach. Pśi tom cyca wódu a seśeńske sole z žywjarjowych rostlinow, mjaztym wuglikowe hydraty sam twóri.

Rostlina jo w pódpołdnjowej Skandinawiskej srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

Rostlina wopśimjejo gadowate lektiny a wiskotoksiny.

Pó wězanju na rozdźělne žywjarjowe bomowe družyny se znutśika družyny Viscum album wšake póddružyny abo žywjarjowe rasy rozeznawaju:

Něga pśi składnosći ako póddružynu (Viscum album subsp. coloratum) wjeźona korejańska abo japańska jemjelica se pśeśiwo tomu źinsa ako swójska družyna (Viscum coloratum) wobglěda.
Pśi někotarych awtorach eksistěrujo aziska póddružyna Viscum album subsp. meridianum (Danser) D.G.Long 




#Article 259: Slěpjańska narěc (590 words)


Slěpjańska narěc jo serbska pśechodna narěc w regionje  na pódpołnocnopódzajtšnej periferiji Sakskeje. Slěpjański region z relatiwnej rěcnej a kulturnej samostatnosću jo źinsa źěl Wokrejsa Zgórjelc Lichotnego stata Sakskeje, granicujo  z Bramborskeju. K Slěpjańskej wosaźe słuša sedym dwójorěcnych jsow: Slepo (dolnoserbski Slěpe), Dźěwin, Brězowka, Trjebin, Miłoraz, Rowno a Mułkecy. K wosaźe słuša togodla něnt nimskorěcny Lěsk, kótatyž lažy južo w Bramborskej.

A tak jo mój nan póten to Słabcyc pół žywnosći krynuł, a na tej su byli wěkšy dźěl lute lěda a mało role; a wónej stej byłej jeno dwě peršonje na cyłej žywnosći a njejstej mogłej hobstać a doprjodka pćić a stej lědym tu półowicu hobdźěłałej. A ten wuj jo był mójeje maćerje bratr a mój kmótr, a ta ćota jo była mójeje maćerje sostra, a tak su byli bratry a sostry wše wót jeneje maćerje. A tak stej póten mój nan a mać to pół žywnosći měłej a te lěda stej hukopowałej a tež huworowałej. A ja som z nima raz sobu jěł na to huworowanje na Doły na te dlejke góry hot Syjańskeje drogi. To stej tam huworowałej, a ja som chójdźił za nanom pó tej brozdźe a pak som chójdźił pći tom pługu, a som glědał, kak to se wórjo. A mać jo póganjała a za wócku pomagała ćěnuć, a nan jo tež pomagał ten pług ćišćać. A dyž stej ten pěty raz hokoło jěłej a zasej k tej droze stej jěłej a mały kusk stej do kóńca k droze měłej, da jo ten kóń se zwalał. Da stej póten jogo zwigałej, mać za głowu a nan za hopyš, a to jima njechał nedy stanuć; da ten nan jo póten jogo jare bił a tergał górjej. Da jo ten wół – aby jo była krowa? to ja prawje njewěm, Bog wě lěpjej hako ja, co jo było, krowa aby wół – da to jo se bójało, njechało změrom stojać, dyž jo nan na togo kónja harował, bił a tergał. A ja som se tež bójał teje hary a bića, kak to budźo. A tak jogo póten šak někak górjej krynuštej, da stej póten pomałem jěłej do kóńca pó tu drogu a stej se roćiłej zasej a na kóńcu filku zastałej a wótpocynułej stej. A póten stej zasej pomałem jěłej hokoło, da ja som póten zasej lubjej šeł domoj a tež njejsom wěcej z nima sobu šeł nidźon. A tedym ja som jěšći mały gólc był. Ja som był jakle (w) štwórtem lěće, jako som z nima sobu był na tom huworowanju. A to běšo jěšće někotere lěta pjerjej togo drogego lěta… 

We Derbnje pći Beršću jo bydlił raz jeden kněz, a ten jo měł jenogo kucharja. Ten kuchaŕ jo musał tomu knězoju wjele raz šwony pjec. Ten kuchaŕ měł jenu lubku, a tej był wón cujare dobry. A ta jo ćěła rada tež raz pjeconeg šwonu měć a jěsć. Toć ten kuchaŕ jo wótrězał jenu nogu wót tog šwonu a ju hopjekł swójej lubce. Hako jěnter ten kněz měł tog pjeconeg šwonu na blidźe, jo wón prašał togo kucharja, dlacogo da ma ten šwon blows jenu nogu. Da jo ten kuchaŕ prajił, až wšycke šwony blows jenu nogu maje. Jěnter stej šłej wen tej běžni hoglědać, jo-lik to wěrno. A glědaj, wšycke šwony su stojali na tej kupje ho tej běžni na jenej noze. Ten kněz jo wółał ša-ša a šakał a te šwony hušakał, až su hulećeli, a naraz su měli dwě noze. Da jo prajił ten kuchaŕ tomu knězoju, dyby tej pjeceni wółał ša-ša, da by wóna tež krydła dwě noze.
běžnja = wjesny hat




#Article 260: Wjelicka tuja (254 words)


Wjelicki tuja (Thuja plicata, syn.: Thuja gigantea) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).

Wjelicka tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 50 m. W kulturje jano wusokosć wót až do 25 m dośěgnjo.

Krona jo na zachopjeńku kjagelojta, pózdźej njepšawidłowna. Dołojce jo bejnje šyroka.

Zdonk dośěgnjo tłustosć wót wěcej ako 2 m, pśedewšym pśi starych rostlinach. Škóra jo cerwjenojta až śamnobruna a se w pódłujkostnych smužkach abo w małkich platach pušća.

Gałuzy su wopłonjone, wódorownje wótstojece a pśi rozšurowanju pó ananas wónjaju. Jich górny bok jo błyšćecy zeleny, ale dolny bok jo šerozeleny.

Spjerchlinate, gusto na gałuzy pśilěgajuce łopjena su tupe njasu krotki špick a dośěgnu dłujkosć wót něźi 3 mm.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Muske kwiśonki su małke a žołtojte a stoje na kóńcykach gałuzow. Žeńske kwiśonkowe stołki su zelenojte abo mělnje cerwjene.

Šyški su wogonkate, rowne a dośěgnu dłujkosć wót 1 až 2 cm. Wóni njasu pěś až šesć porow elastiskich spjerchlinow. Wogonki su krotke a kśiwjone. Zdrjałe šyški su brune.

Rosćo na pśirěcnych brjogach a sćinowych wótkłonach, pśi comž wót płoninow až do górow wustupujo. Ma lubjej włožne, wutkate zemje.

Rostlina jo w pacifiskej pódpołnocnej Americe wót pódpołdnjoweje Alaskeje až pódpołnocneje Kaliforniskeje rozšyrjona. Tam bom móžo starstwo wót wěcej ako 500 lět dośěgnuś.

Rostlina se w srjejźnej Europje ako pyšnu drjewinu sajźa. Indianarje zdonki su za totemowe koły wužywali.

Drjewo jo w jědrje cerwjene, wjelgin trajne a se góźe derje wobźěłaś. Z togo se na pś. šynźele, paneele, zepěrańske grědy a płachtate sćažory zgótujo.




#Article 261: Pódwjacorna tuja (297 words)


Pódwjacorna tuja (Thuja occidentalis) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Družyna ma wěcej ako 140 kulturnych formow.

Pódwjacorna tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až 20 m.

Krona jo wusko-kjagelojta abo pyramidojta.

Gałuzy gusto stoje, wjelgin dele segaju a su płonje rozšyrjone. Rozšurowane gałuzy jěrje aromatiski wónjaju.

Škóra jo śańka, swětle cerwjenojśe-bruna, nitkojta a maju wuske pódłujkostne rozpukliny.

Spjerchlinowe łopjena su tupe abo pitśku špicne a dośěgnu dłujkosć wót až do 6 mm na głownych pšuśikach a wót něźi 3 mm na pódlańskich pšuśikach. Wóni su na górnem boku słabje śamnozelene a na dolnem boku nažołśe zelene. Na gałuzowych flankach su kilate. Na płoninach njasu nadpadnje žywicowe załzy.

Pśi rozšurowanju pó jabłukach z gózdźikami wónjaju.

Nazymske barwjenje jo bronzowe.

Kwiśo wót (měrca) apryla až do maja. Kwiśonki su njenaglědne. Muske kwiśonki su žołtojte a stoje w bogatej licbje na gałuzowych kóńcykach. Žeńske kwiśonkowe stołki su cerwjenojte.

Žołtozelene šyški su jajojte, nadłujke, rowne, kóžane, dośěgnu dłujkosć wót 1 (1,2) cm a stoje na górnem boku płonych gałuzow. Njasu 4 až 5 porow pśeśiwo stojecych spjerchlinow, kótarež maju rozdźělnu wjelikosć. Prozne šyški cesto dłujko na gałuzy sejźe. W casu zdrjałosći su brune.

Jo domacny w pódzajtšnej pódpołnocnej Americe, wót regiona wjelikich jazorow na pódzajtšo až do Maine a New York. Rosćo w Europje w parkach, zagrodach a zelenišćach. 

Ma lubjej dłymoko segajuce zemje w górskich městnach we wusokosćach wót až do něźi 900 m.

Bomy pomałku rosćo a mógu starstwo wót až do 400 lět dośěgnuś. Jich drjewo jo wjelgin kšute, ale relatiwnje lažke.

Indianarje su drjewo za zdonkowe cołny lubjej wužywali. Ale běłe sedlarje su drjewo za twarjenje domow wužywali.

Wše źěle rostliny wopśimjeju thujon, tak až su wjelgin gadowate.

W Europje se wjelgin cesto ako kjarchobowu drjewinu abo zagrodny žywy płot sajźa.




#Article 262: Pódzajtšna tuja (146 words)


Pódzajtšna tuja (Platycladus orientalis) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Wón jo jadnučka družyna roda Platycladus.

Synonymy su Biota orientalis, Thuja orientalis, Platycladus stricta, Thuja chengii, a Thuja orientalis var. argyi.

Pódzajtšna tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m. Rostlina jo jadnodomna.

Krona jo wuska a kjagelojta. Jich gałuzy su nagle górje měrjone, fryšnje zelene až žołtozelene.

Spjerchlinowe łopjena gałuzam wusko pśilěgaju a se jasnje pśekšywaju. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do 7 mm. Pśi rozšurowanju słabje sadojśe wónjaju.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Muske kwiśonki su swětłožołte a stoje mnogolicbnje na gałuzowych kóńcykach. Žeńske kwiśonkowe stołki su njenadglědnje zelenojte.

Šyški dośěgnu dłujkosć wót 1,5 cm. Wóni su na zachopjeńku namódry zelene, w zdrjałosći śamnobrune. 6 šyškowych spjerchlinow njaso rožkojty, slědk zakśiwjony pśiwisk.

Rostlina jo domacna w Chinskej.

Bom se w Europje we wšakich, teke małorostnych warjetetach sajźa.




#Article 263: Persišćina (113 words)


Persišćina, fârsî - abo teke pârsî - jo indoeuropska rěc. Z darijšćinu, tádžikišćinu, pahlawšćinu, hazaragšćinu, dehwaršćinu, darwazšćinu, aimaqšćinu, džidšćinu, tatšćinu, bucharšćinu, luršćinu, kumzaršćinu a larišćinu słuša do krotkowjacorneje kupki irańskich rěcow. Jo jadnučka amtska rěc Iranskeje islamiskej republiki (pśez 66 milionow wobydlarjow) a jeje pódzajtšny dialekt, tj. daršćinu, powěda něźi dalšych 7 milionow wobydlarjow Afghanistana (5,6 mil.) - tu stej dwě drugej amtskej rěcy - a Pakistana (1 mil.). Źinsajšnej modernej persišćinje wjelgin pódobna jo teke tadźikišćina (jadnučka amtska rěc z něźi 6 mil. wobydlarjami Tadźikistana. Afghaniske a tadźikiske dialekty su archaiše a gramatiski bogatše nježli źinsajšna moderna irańska persišćina.

Persišćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus, na rozdźěl wót stareje persišćiny.




#Article 264: Armeńšćina (114 words)


Armeńšćina jo indoeuropska rěc, kótaruž se powěda w Armeńskej.
Armeński powěda něźi 6,7 mil. luźi. Armeńšćina se wužywa mimo w Armeńskej teke w Azerbajdžanje, na Cypernje, w Iranje, Iraku, Israelu, Jordaniskej, Libanonje, Turkojskej a Syriskej.

Armeńšćina jo rěc armeńskego naroda. Wjele Armenijarjow jo źinsa w diasporje žywych. Armeńšćina ga eksistěrujo znejmjeńša wót 6. stolěśa pś. Kr., prědne dokumenty w klasiskej rěcy (grabar) pak póchadaju akle z casa pó zawjeźenju armeńskego pisma na zachopjeńku 5. stolěśa pśez Mesropa Maštoce. Z grabara, kótaryž se źinsa wužywa ako cerkwinska a liturgiska rěc armeńskich kśesćijanow, jo w běgu stolěśow nastała tak pomjenjowana „laiska“ rěc (ašxarhabar).

Moderna armeńšćina ma zakładnej warianśe.

Armeńšćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus.




#Article 265: Letišćina (307 words)


Letišćina (letiski latviešu valoda) słuša do kupki baltiskich rěcow. Jo zastojańska rěc w Letiskej, źož ju powěda něźi 2 mil. luźi.

Letišćina jo jadna z dweju eksistěrujuceju baltiskeju rěcowu, pódkupka  indoeuropskich rěcow. Letišćina a specialnje litawšćina se wobglědatej kaž nejwěcej archaiske z powědanych indoeuropskich rěcow. Nejwěcej pśiswójźbnych drugich indoeuropskich rěcow su słowjańske a germaniske rěcy.

Kaž wětšyna indoeuropskich rěcow, letišćina wužywa modificěrowany łatyński alfabet kótaryž wopśimjejo 33 pismikow. Alfabet njewužywa pismiki q, w, x, a y, ale jo wón pśidawał pismiki ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, a ž. Ö se wužywa jano w latgaliskej narěcy, dokulaž jogo oficialne wužyśe se skóńcnuł za cas 1940.. Pśisamem kuždy fonem ma swójski pismik, togodla se pśisamem pśecej mógu wěźeś wugronjenje słowa gaž se je cyta. Jano rozdźěl mjaz /e/ a /ɛ/ zwětšego se njepišo.

Pismika h a f jano w cuzych słowach abo póžyconkach wustupujotej.

Letišćina rozeznawa w swójskich słowach pěś wokalowych fonemow, z kótarychž // a // se zwětšego samski ako e pišotej. Jano w tak mjenjowanem rozšyrjonym pšawopisu se rozeznawatej, ale rozdźělnje wótwisnje wót awtorow. W póžyconkach a cuzych słowach da se dalšny wokal // pśidaś. Wše druge wokale se w letišćinje narownaju.

Wokale z makronom (toś ā, ē, ī a ū) se dłujko wugroniju, pśeśiwo comu normalne wokale su wjelgin krotke, na kóńcu słowow su zwětšego lěbda słušabne.

Pismik o se w spócetnje letiskich słowach ako diftong [], w póžyconkach zwětšego ako [] abo [] wugronijo. Dokulaž diftongi njamógu dłujke abo krotke byś, njeeksistěrujo o z makronom w letiskem pismje.

Mimo togo krotke njeakcentuěrowane wokale mógu se reducěrowaś, na pś. bija „wón jo był“ se  [] město [] wugronijo. A wokale mógu se samo njespiwne byś, na pś.  cilvēki se ako [] město [] wugronijo.

Pśizuk z někotarymi wuwześami jo na prědnej złožce.

Letišćina ma dwa genusa a numerusa, a šesć padow.




#Article 266: Pśimórski mamutowy bom (303 words)


Pśimórski mamutowy bom (Sequoia sempervirens) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Wóna jo jadnučka družyna w roźe (Sequoia).

Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo. 

Pśimórski mamutowy bom jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 30 m, wótergi wěcej ako 100 m. Rostlina jo wjelgin dłujko žywa, pśi comž móžo starstwo wót až do 3500 lět dośěgnuś. Kjagelojta krona jo šwižna. Zdonk jo dłujki. Škóra jo śamnobruna až cerwjenobruna, dłymoko brozdźona a kaž gubica měka. Wóna ma dłymoke, paralelne a wertikalne rozpukliny. Krotke pšuśiki cesto kaž promjenja stoje na dłujkich pšuśikach. Gałuzy stoje w njepšawidłownych mutwjach.

Bom a pśedewšym jogo škóra wuchada wóń, kótaraž jo tej wót chójcowego drjewa pódobna. Wóna jo jadna z małko koniferow, kótarež z wótrězanego pjeńka znowa wubija.

Měke, špicne jegły su wopłonjone, śamnozelene až namódrje zelene dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až 2 (2,5) cm. Wóni su njejadnak dłujke a na dłujkich pšuśikach šrubikojśe stoje, ale na krotkich pšuśikach dwójosmužkowje wjerškaśe.

Kwiśo wót februara až do měrca. Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonkowe stołki su njenadpadne. Muske kwiśonki su žołte a stoje pó wšakich na młodych pšutowych kóńcykach. Žeńske kwiśonki zwětšego stoje na staršych gałuzach.

Šyški su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 2,5 (3) cm. Wóni rowno stoje abo pśewisuju. Šyški wót septembra až do nowembra dozdrjaju. Pśi wuzdrjatych šyškach se spjerchliny rozdoraju.

Rosćo jano w regionach z miłych zymach. Ma lubjej wutkate, włožne, dłymoke, pśepušćate zemje. Spěšnje rosćece młode bomy pótrjebuju wjele wódy.

Póchada ze pódpołnocneje Ameriki, pśi comž tam jano w źěratym arealu wót pódpołdnjowego Oregona až do srjejźneje Kaliforniskeje źiwje wustupujo.

Bom se w Europje w arboretach a parkach sajźa. Cerwjenobrune drjewo bu ako twarske drjewo a za zgótowanje meblow wužywane. Togodla pśirodne wustupowanja buchu dla pušćenja drjewa wjelgin deciměrowane. Źinsa zbytkowe wustupowanja stoje w pśirodnych rezerwatach.




#Article 267: Wjelicki mamutowy bom (450 words)


Wjelicki mamutowy bom (Sequoiadendron giganteum) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).

Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.

Botaniske mě roda bazěrujo na mjenju Indianarja Se-quo-Yah (roź. 1770, wumr. 1843), kótaryž jo wuwiwał prědny indiański alfabet.

Wjelicki mamutowy bom jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 m (wěcej ako 80 m). Krona jo kjagelojta, ale w starstwje jo šyroko mělna. Zdonk jo tłusty a rowny. Tłusta škóra jo cerwjenobruna až šerobruna, gubicojta-nitkojta, pśi comž w pódłujkostnych smužkach njaso dłymoke rozpukliny. Z tłustosću wót až do 50 cm jo dobry šćit pśeśiwo wognjoju góli.

Bom ma nejwětšy drjewowy wolumen wšych bomowych družynow. Wón móžo starstwo wót něźi 3000 lět dośěgnuś, lěcrownož w Sequioa-narodnem parku Kaliforniskeje  samo stoj bom z starstwom wót 3800 lět.

Spjerchlinojte jegły su śamnozelene až módrozelene, prědku špicne a dośěgnu dłujkosć wót něźi 5 mm a na głownych pšuśikach až do 12 mm. Wóni na gałuzach dołoj běžece rostu a su w tśich rědach šrubikojśe rědowane. Wóni pśi rozšurowanju pó anisu wónjaju. 

Kwiśo wót měrca až do apryla (w maju). Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonkowe stołki su njenadpadne. Muske kwiśonki stoje pó jadnom na kóńcykach pšuśikow. Žeńske kwiśonki stoje pó jadnom abo pó dwěma.

Šyški dośěgnu šyrokosć wót až do 4 cm a dłujkosć wót 6 cm. Zdrjałe šyški su cerwjenobrune, jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 8 cm. Jich spjerchliny njasu wurazny śernjowaty wurostk. Wóni wót julija až do awgusta dozdrjaju.

Rosćo na włožnych, wutkatych zmjernjeńskich zemjach we wusokosćach wót 1500 až do 2500 m. Ma lubjej do dłymi duce, pśepušćate zemje na lichotnem, słyńcnem městnje. Młode bomy pótrjebuju wjele wódy.

Bom jo pacifiskich źělach pódpołnocneje Ameriki domacna, a to pódwjacorne wótkłony Sierra Newada w Kaliforniskej. Tam móžo samo wusokosći wót až do 100 m dośěgnuś. Jogo zdonk móžo pśeměr wót až do 8 m dośěgnuś, na bazy samo wót až do 12 m. Pśi tom móžo starstwo wót něźi 3000 lět dośěgnuś.

Bom se w srjejźnej Europje pśi pśigóźbje ako gólny bom sajźa, howacej w parkach a arboretach.

Toś ta družyna bu w lěśe 1853 pód mjenim (Basionym) Wellingtonia gigantea wót John Lindley  w The Gardeners' Chronicle  Agricultural Gazette, zwězk 10, S. 823 nejpjerwjej wopisana. John Theodore Buchholz jo nastajał w lěśe 1939 w American Journal of Botany, Volume 26, Issue7, S. 536 za toś tu družynu rod Sequoiadendron. Dalšne synonymy za Sequoiadendron giganteum (Lindl.) J.Buchholz su: Americus gigantea Anon. 1854, Sequoia gigantea Decne. 1854, Taxodium washingtonianum Winsl. 1855, Washingtonia californica Winsl. 1854 abo 1855, Sequoia wellingtonia Seem. 1855, Taxodium giganteum Kellog et Behr 1855, Americus giganteus Anon. 1858, Washingtonia americana Hort. A. ex Gord. 1862, Gigantabies wellingtonia J.Nels. 1866, Sequoia washingtoniana Sudw. 1897, Steinhauera gigantea Kuntze 1909. 




#Article 268: Kulawata smalanka (124 words)


Kulawata smalanka (Filipendula vulgaris, syn. Filipendula hexapetala) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (Rosaceae). 

Kulawata smalanka jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až 60 (90) cm. Čerstwe zelo jo glykosidow dla słabje gadowate.

Jadnotliwe korjenje su kulawaśe tłustnjone a słužy rostlinje ako składowański organ.

Paprośojte łopjena su na wobyma bokoma zelene, pjerinate z 21-81 grupnje zubatymi łopjenkami. 

Kwiśo wót junija až julija. Wona ma zwětšego 6 kwiśonkowe łopjeńka, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 5 až 10 cm. Jeje kronowe łopjeńka zwenka zwětšego su cerwjenojte. Běłe kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach.

Někotare zagrodne warjetety njasu rožojte kwiśonki.

Płody su kósmate, rowne a wurownane. 

Wóna rosćo na suchych łukach, w krickach, na lěsowych kšomach a swětłych lěsach.

Rostlina jo w Europje a w Aziji rozšyrjona.




#Article 269: Bagnowa smalanka (192 words)


 Bagnowa smalanka (Filipendula ulmaria) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (Rosaceae). 

Bagnowa smalanka jo wěcejlětna, zelišćata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 2 m (50-150cm). 

Kijaški su lisćate a cesto cerwjenobrune. 

Łopjena su měnjate a górjejce śamnozelene, gołe, ale dołojce nejcesćej běłofilcojśe kósmate, rědko pśisamem zelene; pjerinate z 5-11 cunje zubatymi, jajojtymi łopjenkami. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do 30 cm.

Wóna kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su gusto stojece, we wěcejkwiśonkowych kisćatych źělnych kwisónkowych stołkach (až do 25 cm šyroki njepšawa wokołka). Keluškowe łopjena dośěgnu dłujkosć wót 1mm. Kwiśonkowe łopjeńka su 5 abo 6, kulojte až do owalne, dośěgnu dłujkosć mjazy 2 a 5 mm a su žołtoběłe. Wurownane póbocne gałuzki wokołkoweje grany su dlejše ako głowna wóska. 

Kwiśonki buchu wót insektow woprošone.

Rozšyrjenje płodow se pśewjeźo pśez wětš a wódu.

Wóna rosćo na wusokotrajnowych pólinach, łukach za zasćełanje a rěcnych brjogach. Ma lubjej mokše, wutkate zemje. 

Bagnowa smalanka jo w pśisamem cełej Europje (z wuwześim někotarych kupow w pódpołdnjowej mediteranej regionje), pódzajtšu až do pódzajtšneje Azije rozšyrjona.

Kwiśonki toś teje družyny móžo se kaž gójeński tej pśeśiwo reumatizmoju a chórosćam mokśowych drogow wužywaś, dokulaž ceła rostlina wopśimjejo salicylowu kisalinu.




#Article 270: Japańska kryptomerija (173 words)


Japańska kryptomerija (Cryptomeria japonica) jo rostlina ze pódswójźby (Taxodioideae) znutśika swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Wóna jo jadnučka družyna w roźe (Cryptomeria).

Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.

Japańska kryptomerija jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 6 až do 20 m. Stare bomy w Japańskej mógu wusokosć wót až do 45 m měś. Kjagelojta krona jo wuska. Tłusta škóra jo bruna a njaso wurownane, padorowne brozdy. Wurosćone bomy su dłujke, špicne a kjagelojte. Japańska sorta ma tłusćejše gałuzy ako chinska (C. japonica var. sinensis).

Jehły su dosrjejźa serpikojśe kśiwjone a dośěgnu dłujkosć wót 6 až 20 mm. Wóni stoje w pěś šrubikowych rědach podłu gałuzow.

Kwiśo wót februara až do měrca. Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonki njenadpadne. Kulowate šyški dośěgnu pśeměr wót něźi 2 cm.

Rosćo jano w regionach z miłych zymami. Ma lubjej do dłymi duce, włožne a małokalkate zemje.

Bom jo w Japańskej rozšyrjona.

Bom se w Europje w parkach sajźa, wětše formy teke w zagrodach.

Eksistěrujo něźi 50 kulturowych formow. Wóni su zwětšego mjeńše ako pochadna forma.




#Article 271: Wšedna bagnowa cypresa (222 words)


Wšedna bagnowa cypresa (Taxodium distichum) jo rostlina ze pódswójźby (Taxodioideae) znutśika cypresowych rostlinow (Cupressaceae).

Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.

Wšedna bagnowa cypresa jo w lěśu zeleny, spěšnje rosćecy bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 35 (40) m. Krona jo pšawidłowna a na zachopjeńku kjagelojta, pózdźej šyrše a wěcej wótwórjona. Zdonk jo dołojce šyroki a se skoku pómjeńšujo. Nacerwjenje bruna škóra jo dłymoko brozdźona a nitkojta.

Korjenje wutwórje tucne kólena, jolic bom stoj we wóźe. Wóni nejskerjej słuže k pśewětšenju korjenjow.

Płone, swětłozelene jegły su linealiske, špicne a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 15 mm (2 cm). Na krotkich wurostkach stoje dwójocerowje wjerškate, mjaztym až na dłujkich wurostkach stoje pó jadnom. Jegły z krotkimi wurostkami w nazymje pó cerwjenojtym barwjenju wótpadnu.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Bom jo jadnodomna. Muske kwiśonki su žołtojte abo purpurowe a wise w 5 až 12 cm dłujkich dwójnych granach. Žeńske kwiśonki su małučke, zelene a njenadpadne. Kulowate šyški dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 3 cm. Pśi zdrjałosći za cas oktobra až do decembra su brune.

Rosćo na bagnojtych brjogowych a pólaśowych wobcerkach blisko rěkow.

Bom jo w krotkozajtšnej pódpołnocnej Americe, wót Floridy až do Delaware, na pódwjacor až do Misisipijowych stronach a pódzajtšnego Texasa domacny.

W Europje ako pyšnu drjewinu w parkach pódla gatnych brjogach sajźa.




#Article 272: Knochac (125 words)


Knochac (Calendula officinalis) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae). Druge serbske mě jo knochanka.

Knochac jo w lěśe zelena a dośěgnjo wusokosć wót až do 60 cm abo až do 30 cm wótwisnje sorty. Ma krickaty zrost.

Blědozelene, kósmate łopjena su lancetojte, měnjate a mócnje aromatiski wónjaju.

Kwiśo wót nalěśa až do nazymy, wót junija až do oktobra. Kwiśonki su žołte abo oranžowe a stoje w jadnorych abo połnjonych głowkach. Wóni wopśimjeju eteriske wóleje a górke maśizny. Někotare sorty njasu połnjone kwiśonki.

Płody su kaž guseńcy se kuźerjone nažki.

Rosće w zagrodach a na pustych płoninach.

Póchada z pódpołdnjoweje Europy.

Rostlina se ako pyšnu rostlinu sajźa. Jeje kwiśonki se pśeśiwo žołcowym chórosćam a crjowowym bólosćam ale teke wótwenka pśi chórosćach koźe a ranach wužywaju.




#Article 273: Rolny knochac (141 words)


Rolny knochac (Calendula arvensis) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae).

Rolny knochac jo lažeca abo wustupujuca jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 40 cm. Wóna wót spódka roznogaśujo.

Sejźece łopjena su dłujkojte-lancetojte a w lěśe zelene.

Kwiśo wót nalěśa až do nazymy, toś wót junija až do oktobra, pśi miłym wjedrje samo až do jěsneje zymy. Kwiśonki su złote a wutwórje dłujko wogonkate głowki z pśeměrom wót 10 až do 20 mm. Pśikšywne łopjeńka su rowno dłujke. Jězykowe kwiśonki su kaž rorkowe kwiśonki žołte, stoje jano w jadnej rěźe a dośěgnu dłujkosć wót 7 až do 15 mm.

Kwiśonki se wót insektow abo samego woprošuju.

Zwenkowne płody su linealne, wurownane, mjaztym až nutśikowne płody su zakulone. Papus felujo.

Rostlina jo w regionje Srjejźnego mórja rozšyrjona. Rosćo w pódpołdnjowej a srjejźnej Nimskej ako rolne zele a na winicach.




#Article 274: Christian Felber (308 words)


Christian Felber (* 9. decembra 1972 w Salzburgu) jo awstriski uniwersitowy lektor, rejowaŕ, knigłowy awtor, lichotny publicist a referent wó pšašanjach góspodaŕstwa a towarišnosći. Wón jo załožeński cłonk globalizowanskokritiskego gibanja Attac w Awstriskej, iniciator „Demokratiskeje banki“ ( „Demokratischen Bank“) a wunamakaŕ „ekonomije powšyknego derjeměśa“ ( „Gemeinwohl-Ökonomie“).

Felber jo studěrował w Wienje a Madriźe romanisku filologiju a Špańšćinu ako głownej facha ale teke politisku wědomnosć, psychologiju a sociologiju ako pódlańske fachy. Wón jo dokóńcył swój studium w lěśe 1996 z magisterom w romaniskej filologiji. Wót togo wón źěła ako lichotny awtor. Felber jo aktiwny z lěta 2000 pśi attac w Awstriskej, až do lěta 2003 jo był w pśedsedaŕstwje a až do lěta 2004 casnikarski powědaŕ; aktualnje jo powědaŕ. W nazymje lěta 2008 jo bywał Christian Felber lektor na Uniwersiśe za góspodaŕstwo Wien.

Felber jo był dnja 31. oktobra 2008 (źeń reformacije) mimo Frank Crüsemann, Ulrich Duchrow, Heino Falcke, Kuno Füssel, Detlef Hensche, Siegfried Katterle, Arne Manzeschke, Silke Niemeyer, Franz Segbers, Ton Veerkamp a Karl Georg Zinn prědny pódpisaŕ napominanja Měr z kapitalom? Napominanje pśeśiwo pśiměrjenjeju ewangeliskeje cerkwje na móc góspodaŕstwa ( Frieden mit dem Kapital? Ein Aufruf wider die Anpassung der evangelischen Kirche an die Macht der Wirtschaft.)

W lěśe 2009 jo wón pógibowańsku załožbu Awstriska ( Bewegungsstiftung Österreich) sobu załožował, W lěśe 2010 jo iniciěrował projekt „demokratiskeje banki“ ( „Demokratische Bank“). Gromadu z rundu wšakich pśedewześarjow a pśedewześarkow jo wuwiwał Felber model „ekonomije powšyknego derjeměśa“ ( „Gemeinwohl-Ökonomie“, ako teoretisku alternatiwu k kapitalistiskemu wikowemu góspodaŕstwu a k centralnemu planowemu góspodaŕstwu.

W lěśe 2010 bu na iniciatiwje casopisa LEBENSART k Nachhaltigen Gestalter 2010 z wobłuka ciwilneje towarišnosći wólony ale teke wót Public Relations Verband Austria k Kommunikator des Jahres 2010 nominěrowany (jaden z tśich nominěrowanjow).

Mimopówołański Christian Felber jo z lěta 2004 teke nacasny rejowaŕ, mjaz drugim pśi rejowańskem lěśu ( Tanzsommer) w Graz a Z Cie. Willi Dorner.




#Article 275: Wšedny blušć (143 words)


 Wšedny blušć (Hedera  helix) jo rostlina ze swójźby aralijowych rostlinow.

Wšedny blušć jo lězecy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,5 až do 20 m. 

Łopjena eksistěruju we dwěma formoma. Łopjena njekwiśecych pšuśikow (primarne, sćinowe łopjena) su 3-rožkaśe až do 5-rožkaśe lapate. Łopjena kwiśecych pšuśikow (sekundarne, swětłowe łopjena) su owalne-lancetojte. Wše łopjena su pśecej zelene. 

Kwiśo wót septembra až do nowembra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 5 mm a su zelene a 5-licbne, w połkulojtych wokołkach. Kwiśonkowe łopjeńka su lichotne.

Pśedmuske kwiśonki buchu w nazymje wót muchow a wósow woprošone. 

Jagody su carne a kulojte. Jagody akle w slědujucym nalěśu zdrjaju. Wóni su gadowate a škóduju pśedewšym kóžu. Mimo togo rostlina wopśimjejo saponiny, kótarež su statkowne pśeśiwo dušatemu kašloju.

Wšedny blušć rosće w listowych měšanych lěsach a  na skałach.

Wšedny blušć jo w srjejźnej, pódwjacornej a pódpołdnjowej Europje až do pódpołnocneje šyriny wót 60° rozšyrjony.




#Article 276: Evangeliom swětego Matthejusa (114 words)


Evangeliom swětego Matthejusa (skrotconka Mt) jo prědny ewangeliom z Nowego testamenta.
Na grichiskem euangelion kata Matthaion (εὐαγγέλιον κατὰ Ματθαῖον, se zestaja z eu εὖ ‚dobry‘, hē angelia ἡ ἀγγελία ‚nowosć‘ a kata κατὰ ‚pó‘).
Ewangelist Matthejus (~60/80) powěda to žywjenje a statkowanje Jezu.

Kriſtusowe pŕatkowańe na goŕe wot teje ſbožnoſći tych kśěſćijanow.

ſ nim na droſe sy, aby śi niźi ten napśeśiwnik ńepowdał tomu sudnikoju, a ten sudnik śi ńepowdał tomu słužabnikoju, a ńehordował do popajźeńſtwa chyśony.

Diese Textfassung wurde bereitgestellt vom
Sorbischen Institut e.V., Zweigstelle für niedersorbische Forschungen Cottbus
Weitere Informationen unter 􀃆 DNW 􀃆 Texte
Neues Testament, Matthäus-Evangelium nach der Übersetzung von G. Fabricius (1709)
Textgrundlage: Niedersorbische Bibel, gedruckt 1868 in Halle




#Article 277: Wjelkowe mloko (100 words)


Wjelkowe mloko (Euphorbia) jo rod ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej koccyne mloko a kokotowe mloko. Znatej pyšnej rostlinje stej kristusowy śerń (Euphorbia splendens) a (Euphorbia pulcherrima).

Družyny su kerki, trajne zela, jadnolětne rostliny abo kaktusojte sukulenty.

Kwiśonkowe stołki su wjelgin pódobne a tak mjenjowany cyathium. Wóni wobstoje z reducěrowanych jadnotliwych kwiśonkow, kótarež maju jano jaden płodnik resp. proškowe łopjeńko. Mimo togo njasu wusoke łopjeno.  Płod jo tśiźělna kapsla.

Rostliny wopśimjeju běłu mězgu, kótaraž wužrawje statkujo. Mězga jo zwětšego gadowata, ale pśi někotarych družynach móžo fosforescěrujuca byś abo samo wót parazitiskich flagelatow bydlona byś.

Wopśimjejo slědujuce družyny:




#Article 278: Cypresowe wjelkowe mloko (240 words)


 Cypresowe wjelkowe mloko (Euphorbia cyparissias) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae).

Cypresowe wjelkowe mloko jo wěcejlětna rostlina (trajne zele), kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 (40 abo 50) cm. Rostlina jo goła, wopśimjejo běłu mězgu a ma pódzemske wótnožki. Kijaški su dołojce wódrjewjone, njasu až do 20 njekwiśecych, gusto łopjenatych a až do 10 kwiśecych bocnych gałuzow.

Měnjate łopjena su wuske, swětłozelene, linealiske až pśisamem nitkojte, cełokšomne a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 3 (4) cm a šyrokosć wót 2 až do 3 mm. Njekwiśece pšuśiki su gusto łopjenate.

Kwiśo wót apryla až do julija (awgusta). Kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach z 10 až 20 promjenjami. Pśikšywne łopjeńka kwiśonkowych stołkow su njezrosćone, šyroko-tśirožkowe a nejpjerwjej žołte ale pózdźej cerwjenojte. Žołte załzy kwiśonkowego keluška ma formu połmjaseca a njasu 2 rožka.

Płody su kapsle z połkulowymi brodajcami.

Rostlina wopśimjejo toksistiske triterpeny w běłej mězdze.

Rosće na suchych pěskowych zemjach, pśedewšym na suchych błomjenjach, na kamjentnych nakłonjach, w swětłych krickach, na kšomach a na drogowych kšomach.  Ma lubjej skerjej suche a bazowe zemje.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona, pśi comž w Nimskej w dłujkowjacornej nižynje felujo.

Rostlina jo cesto wót brunawow podeńdźena, pśi comž jo nachylny zežywjarnik grochoweje brunawy Uromyces pisi. To statkujo typiske wurostki rostliny, kótaraž mimo togo njekwiśo. Pótom jo swětłozelena, šwižna a njeroznogaśowana. Mimo togo njaso na dolnem boku skrótšenych łopjenow oranžowe tšocki.

Wóna  jo głowna futrowańska rostlina guseńcow wjelkomlokowego nocnego mjatela.




#Article 279: Słyńcne wjelkowe mloko (194 words)


 Słyńcne wjelkowe mloko  (Euphorbia helioscopia) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Słyńcne wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 30 (40) cm. Jeje kijašk jo wurownany. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zwětšego roznogaśowana.

Kijaškowe łopjena su měnjate, wopak-jajojte až klinate a swětłozelene. Wóni su krotko wogonkate, prědku kulowate a śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Pśi tom wóni spody górjej wětše bywaju.

Kwiśo wót apryla až do junija (nowembra). Kwiśonki stoje w pěśpromjenjowych, nažołśe zelenych pózdatnych wokołkach. Promjenja su cesto ako widlicki roznogaśowane. Pśikšywne łopjeńka su kijaškowym łopjenam pódobne. Styri žołte załzy na kšomje kwiśonkowego keluška su kulowate-owalne. Pód wšym pózdatnej kwiśonku jo kijaškowym łopjenam pódobne wusoke łopjeńko.

Płody su gładke kapsle, tśiźělne, kulowate a dośěgnu wjelikosć wót 2,5 až do 3 mm. Wóni do tśich źělnych płodow rozpadnu.

Rosćo na rolach, w zagrodach a we winicach. Ma lubjej wutkate a bazowe mělne zemje.

Rostlina jo w Europje rozšyrjona, pśi comž jo w Nimskej pśisamem wšuźi cesta, jano w Alpach jo rědka. Družyna póchada nejskerjej z regiona Srjejźnego mórja a se jo za cas młodeje kamjeńtneje doby ako slědowaŕ kulturneje krajiny            zasedlowała.




#Article 280: Zagrodne wjelkowe mloko (157 words)


 Zagrodne wjelkowe mloko (Euphorbia peplus) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow  (Euphorbiaceae). 

Zagrodne wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótarejež kijašk dośěgnjo dłujkosć wót (5) 10 až do 30 cm. Łopjena su wogonkate, jajojte-kulowate, prědku tupe a gładkokšomne  a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 2 cm. Kijaškowe łopjena rano wótpadnu.

Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki su nažołśe zelene a stoje w tśipromjenjowych pózdatnych wokołkach. Pśi tom wše promje jo dwójce až tśi raze źělone. Pśikšywne łopjeńka su jajojte a ako cołnik zgjarbjone. Załzy kwiśonkowego keluška ma formu połmjaseca a njasu 2 kóńcecej róžka  z dłujkosću wót 1 mm. Pód wšym pózdatnej kwiśonku jo 2 njezrosćonej, jajojtej, zelenej abo słabje nažołtej wusokej łopjeńce.

Płody su kapsle z wuskimi kśiłkami. Zdrjałe płody se pśi wuschnjenju ako 3 źělne płody wót rostliny pušća. Pśi tom se wócynjaju a semjenja pšec starkaju.

Rosćo na rolach, na lědach, w zagrodach a na winicach. Ma lubjej wutkate, zwětšego kalkate glinjane zemje.




#Article 281: Słodke wjelkowe mloko (112 words)


 Słodke wjelkowe mloko (Euphorbia dulcis) jo rostlina ze swójźby  wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Słodke wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až 50 cm.

Měnjate, dłujkojte-jajojte łopjena su na dolnem boku módrozelene a na górnem boku śamnozelene.

Kwiśo w maju. Kwiśonkowe stołk jo zwětšego pěśpromjenjowe. Załzy pózdatnych kwiśonkow su owalne, na zachopjeńku žołtozelene, pózdźej cerwjene. 3-5-promjenjowa wokołka njasu pód kuždej pózdatnej kwiśonku dwa nic zarosćonej, słabje zubatej wusokej łopjeni.

Kapslowy płod jo kósmaty, rozpjeršony brodajcojty. 

Rosćo w swětłych lěsach, na lěsnych drogach a lěsnych kšomach. Ma lubjej wutkate a bazowe, zwětšego kalkate zemje.

Rostlina jo w srjejźnej Europje, na pódpołdnju až pódpołnocneje Špańskeje, srjejźneje Italskeje a na Balkanowej połkupje rozšyrjona.




#Article 282: Małe wjelkowe mloko (111 words)


 Małe wjelkowe mloko (Euphorbia exigua) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Małe wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 20 cm.

Měnjate łopjena su swětłozelene, linealne, ako štapc špicne, sejźece a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 3 cm.

Kwiśo wót junija až do oktobra. Pózdatne wokołki su tśipromjenjowe až pěśpromjenjowe, pśi comž wše promjenja su ako widlicki źělone. Pśikšywne łopjeńka su swětłozelene a linealne. Wóni su sejźece a njezrosćone. Jich spódk jo wutšobojty. Załzy kwiśonkowego keluška su połmjasecojte-rogate.

Płody su gładke kapsle.

Rosćo na glinjanych trajdowišćach, na lědach a na wótsypkowych městnach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Ale póchada z pódpołdnjoweje Europy.




#Article 283: Běła źiśelina (206 words)


Běła źiśelina (Trifolium repens) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae), z roda źiśelinow.

 

Běła źiśelina jo pśecej zelena, ako błomje rosćeca rostlina z nisko lažecym, na sukach kórjenjonym kijaškom. Dośěgnjo wusokosć wót 15 až 45cm.

Kijašk jo łazecy a roznogaśowany.

Łopjeńkowe wogonki su dłujke, pó zdaśu na spódku stojece. Łopjena su 3licbne. Łopjeńka su gołe, eliptiske abo wopacnje owalne a drobno zubate. Wóni njasu běły flak na bazy.

Rostlina kwiśo wót maja až do oktobra (septembra). Kwiśonki su běłe abo zelene ze słabym mjodowym wónjenim a stoje w cesto dłujkowogonatych, kulojtych, nakóńcnych głowkach, kótarež dośěgnu wjelikosć wót 1,5 až 2,5 cm. Keluškowa rorka jo 10-nerwna. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 7 a 12 mm. 

Płod jo wót kelucha a wusuchnjonu krony wobdany.

Wón rosćo na secołukach, pastwach a parkowym tšawniku. Rostlina ma lubjej wutkatu, lažku kalkatu zemju.

Běła źiśelina jo w cełej Europje, w pódpołnocnej a pódwjacornej Aziji rozšyrjony.

Běła źiśelina jo gódnotna futrowańska rostlina. Rostlina bogaty nektar dodawa a jo togodla zajmna ako pcołkowa wunoskowa rostlina za pcołkarstwo. 

Amoria repens (L.) C. Presl

Pódobna družyna jo šwedska źiśelina (Trifolium hybridum), kótarejež kijašk jo rowny. Ma 5nerwnu keluchowu rorku. Rostlina rosćo na tucnych łukach a drogowych kšomach.

Łopjena su na woponach a su narodny symbol Irskeje.




#Article 284: Pěskowe wjelkowe mloko (102 words)


 Pěskowe wjelkowe mloko (Euphorbia seguieriana) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Pěskowe wjelkowe mloko dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 cm. Rostlina ma tłusty, drjewjony, cesto wódorownje běžecy ricom. Měnjate, módrozelene łopjena su lancetojte, kaž štapc špicne a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 6 mm. Kwiśonki stoje w pózdatnych wokołkach, kótarež su 8- až 15-promjenjowe. Promjenja su jónu až dwójce kaž widlicki roznogaśowane. Załzy kwiśonkowych keluškow su owalne a žołte. Płody su gładke, gołe a dośěgnu dłujkosć wót 3 mm.

Rosćo na suchych błomjenjach, na kalkatych pěskowych nawěwach a stepowych błomjenjach.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.




#Article 285: Brodajcate wjelkowe mloko (139 words)


 Brodajcate wjelkowe mloko (Euphorbia verrucosa) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Brodajcate wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 cm. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu.

Měnjate, swětłozelene łopjena su dłujkojte-owalne, sejźece, prědku śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 cm.

Kwiśo wót maja až do junija. Kwiśonkowe stołki su pózdatne wokołki a wobstoje zwětšego z pěś promjenjow a njasu žołte abo oranžowe šyroko-owalne abo wopak jajojte wusoke łopjeńka. Wobalka z wusokich łopjeńkow jo owalna, njezrosćona a krotko wogonkata. Załzy kwiśonkowych keluškow su owalne a žołte.

Płody su kapsle, kótarež njasu połkulowe až cylindriske brodawki a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 mm.

Rosćo na suchych łukach a pastwach, na nakłonjach. Ma lubjej suche, do dłymi duce zemje na pitśku śoplejšych stojnišćach.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.




#Article 286: Mandlowe wjelkowe mloko (144 words)


 Mandlowe wjelkowe mloko (Euphorbia amygdaloides) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Mandlowe wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 (70) cm. Ma wjele njekwiśecych, gusto łopjenatych kijaškow. Wóni wódrjewje, njasu gropne łopjena a w slědujucym lěśe kwiśece kijaški wubijaju. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zymje pśetrajuca.

Měnjate, w zymje zelene łopjena su jajko-lancetojte, kóžane, cełokšomne a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 6 cm. Pśezymujuce łopjena su śamnozelene, pózdźej brune a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 7 cm.

Kwiśo wót apryla až do maja (junija). Kwiśonkowe stołki su pózdatne wokołki z pěś až źewjeś promjenjami. Załzy pśikšywnego keluška su cerwjene abo žołte a maju formu połmjaseca. Wobej wusokej łopjeńce stej ku kulowatemu łopjeńku zrosćonej.

Rosćo w zelišćatych lěsach. Ma lubjej kalkate zemje.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje ale teke w Małkej Aziji rozšyrjona.




#Article 287: Bagnowe wjelkowe mloko (130 words)


 Bagnowe wjelkowe mloko (Euphorbia palustris) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). 

Bagnowe wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 150 cm. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zymje pśetrajuca.

Srjejźnozelene łopjena su lancetojte, cełokšomne abo śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 8 cm.

Kwiśo wót maja až do junija. Śamnožołte kwiśonki stoje w płonych pózdatnych wokołkach. Žołte załzy su owalne. Wusoke łopjeńka su njezrosćone a na zachopjeńku nazeleń žołte. Pó kwiśenju wusoke łopjeńka cesto su cerwjenojte.

Płody su kapsle z gustymi brodajcami.

Rosćo na bagnowych łukach, we wjerbowych krickach, w groblach a na rěcnych brjogach. Ma lubjej pśez gaśenju mokše, kalkate bagnowe zemje.

Rostlina jo w Europje a Prědnej Aziji rozšyrjona. W Nimskej jo šćitana, dokulaž jo wjele spócetnych stojnišćow  wusuchotnjone.




#Article 288: Kaspiske mórjo (112 words)


Kaspiske morjo azerbajdžaniski Xəzər dənizi, persiski دریای خزر , rusojski Каспийское море, turkmenski Каспий теңізі, hazari Hazar deňzi jo nejwětšy jazor na Zemi, młogi raz źaržany za mórjo. Ma płoninu 371 000 kwadratnych kilomejtarjow a wobpśimjeśe 78 200 kubikowych kilomejtarjow.

Kaspiske mórjo lažy w Aziji a granicujo na pódpołdnju z Iranom (dłujkosć brjoga: 750 km), na pódwjacorje z Azerbajdžanom (dłujkosć brjoga: 800 km) a z Rusojskej federaciju (dłujkosć brjoga: 960 km) a na pódzajtšu z Kazachstanom (dłujkosć brjoga: 1894 km) a z Turkmenistanom (dłujkosć brjoga: 1768 km).

Nejwětše rěki Kaspiskego mórja su Wolga, Ural a Kura.

Wjelike města na brjoze Kaspiskego mórja su na pśikład Machačkala (stolica Dagestana) a Baku (stolica Azerbajdžana).




#Article 289: Loituma (265 words)


Loituma jo finski kwartet, kótaryž finsku spiwańsku tradiciju ze zukom kantele kombiněrujo. Loituma bu w lěśe 1997 pśi „Kaustinen Folkmusic Festival“ k „Band of the Year“ wuzwólona.

Loituma bu w nazymje lěta 1989 ako septet Jäykkä Leipä (‘pšosty klěb’) na Sibelius Academy Folk Music Department załožona. K originalnym cłonkam stej słušałej teke spiwarce Sanna Kurki-Suonio a Tellu Paulasto; wobě stej šłej pózdźej pak do Šwedskeje a stej Hedningarna pśistupiłej. Anita Lehtola jo była až do lěta 2000 teke cłonk wót Hedningarna.
Za cas někotarych lětow jo slědował band wobstawnje jeje swójsku muzikalisku drogu a rozšyrjował jeje muziku wó rozdźělne muzikaliske wliwy wšakego spócetka. Jaden rožowych kamjenjow finskeje folkoweje muziki jo spiwanje. Stawizny a zacuśa buchu nejlěpjej pśez toś ten instrument transportěrowane. Spiwy wót Loituma, pódpěrane w slězynje wót Martti Pokela a Toivo Alaspää, pósrědnjaju finsku tradiciju. Drugi njasecy element muziki wót Loituma jo kantela.

Spiw Ievan Polkka (Polka Ewy) bu spócetnje w lěśe 1937 wót Eino Kettunen pisany. Znata bu Loituma z jeje wersiju Ievan Polkka, we pódzajtšnofinskej narěcu spiwana, kótaraž wóni pśez  intermezzo dopołnjali, kótaraž w cełku ze zukow bźez zmysła wobstoj a głos jano ako dalšy muzikowy instrument nałožujo. Intermezzo se pśi kuždem pśedstajenju lichotnje improwizěrujo. Z toś tej interpretaciju jo była Loituma teke w finskich chartach a pózdźej, w aprylu 2007, samo w nimskich top-50-charts reprezentěrowana.

Ku kultej jo awansěrowała Ievan Polkka pśedewšym w internetowych forumach a weblogach pśez flashvideo. W toś tom jo wjerśeł Orihime Inoue, charakter z anime-realizacije wót Bleach, porejowu žerdku w krotkej a se stawnje wóspjetujucej sekwency. W samskem casu jo zazněwała w bźezkóńcnej kokuli intermezzo Ievan Polkka. 




#Article 290: Mandžuska rěc (104 words)


Mandžuska rěc słuša k swójźbje  tunguzskich rěcow (teke: mandžu-tunguzskich rěcow). Wóna jo jadna z aglutujucych rěcow z wokalnej harmoniju  a jo była pisana z mandžuskim pismom ,  modifikowanym z mongolskego alphabeta, kótaryž póchada zasej ze staroujgurskego pisma.

Mandžuska rěc jo była rěc na dwórje madžuske Qing-Dynastie, kótaraž jo 1644-1911 nad Chinu kněžyła, ale w kóńcu  17. stolěśa jo było  samo na dwórje lěbda hyšći mandžusku rěc słyšaś. Oficielne dokumenty su byli pak do 1911 chinski a mandžuski spisane a na młogich twarjenjach z  Qing-Dynastie su wiźeś mandžuske napisy.

Za studium  Qing-Dynastije su znajobnosći  mandžuskeje rěcy wažne wuměnjenje. Weto wuknjo źinsa jano mało sinologow mandžuski.




#Article 291: Rumunšćina (138 words)


Rumunšćina (teke Dakorumuńšćina) jo jadna rěc z  romaniskich rěcow kótarež słušaju k  indoeuropskim rěcam. Rumunšćina słuša k pódkupce pódzajtšnoromaniskich rěcow. Rumuńska rěc jo oficielna rěc w Rumuńskej a Moldawskej. Ako z maminu rěcu z njej powěda něźi 30 milionow luźi.

Wót lěta 1860 rumunšćina wariantu łatyńskego alfabeta z někotarymi pśidatnymi pismikami (Ă, ă, Â, â, Î, î, Ș, ș, Ţ, ţ) wužywa.

Nota. Dolne znamješko pśi rumuńskich pismikach șțȘȚ wupada kaž koma, nic kaž cedila kaž pśi turkojskima şŞ abo francojskima çÇ. Tak dłujko kaž połne sady znamješkow za Unicode njejsu byli daloko wužywabne w licakach, a cesto hyšći něnto, wužywaju město togo pismiki şţŞŢ, kótarež maju cedile.

Rumuński substantiw ma tśi rody, dwě gramatiskej cysle a pěś padow. Ako artikel funkcioněruju, kaž teke w drugich Balkańskich rěcach, kóńcowki, kótarychž formy wót roda, gramatiskego cysła a pada wótwisuju.




#Article 292: Mandžu (lud) (116 words)


Mandžu su lud w Mandžuraji na dłujkem zajtšu Chinskeje.

Pśi ludlicenju w lěśe 2000 jo dało 10.682.262 Mandžu. Wobydlaŕstwo źěli se (pó datach z lěta 1990) tak: 50,43 % Mandžu jo žywe w Liaoningu, 17,6 % w Hebeiju, 12,06 % w Heilongjiangu, 10,67 % w Jilinje, 4,65 % w awtonomnem teritoriumje Nutśikowna Mongolska a 1,68 % w Beijingu.

Mandžu póchadaju wót Džürčenow, kótarež w 12. stolěśu su dłujkozajtšnu Chinsku dobyli. Mě „Mandžu“ jo se  1635 oficielnje zawjadło wót Huang Taiji, (皇太极) kótaryž jo słušał k Tiangčou-Džürčenam. Huang Taiji jo rozsuźił, mě „Mandžu“ wužywaś a jo zakazał wužywanje mjenja „Džürčen“.  Do  16. stolěśa su se prědowniki luda Mandžu wót góńtwy, rybarstwa a pó źělach wót rolnikaŕstwa žywili.




#Article 293: Bixa orellana (122 words)


Bixa orellana jo bom abo kerk ze swójźby (Bixaceae).

Bixa orellana jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 9 m, abo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót něźi 3 m.

Wjelike, wogonkate łopjena su wutšobojte a bronzobarwnje woběžuju. Wóni njasu pódlańske łopjeńka.

Kwiśo w lěśu. Kwiśonki su cerwjene, rožojte abo běłe, kótarež stoje w promjenjach.

Płody su cerwjene a mandlojte a njasu cerwjene šćeśiny. Wóni hyšći dłujko na gałuzach wóstanu. Jadnotliwe semjenja njasu cerwjeny mantel (Arillus), z kótaregož se móžo bogata na karotin barwidło gótowaś.

Rosće w śopłych a bźezomrozowych stojnišćach.

Rostlina jo w tropiskej Americe domacna. Ale něnto jo do tropiskeje Afriki rozšyrjona.

Bixa orellana se ako pyšnu rostlinu sajźa. Barwidło se za barwjenje caroby (butra, šokolada, twarožk) a tekstilijow wužywa.




#Article 294: Indiski ocean (114 words)


Indiski ocean jo ocean, kótaryž lažy mjazy Afriku, Aziju, Awstraliju a Antarktiku. Ma płoninu wót něźi 73 556 km² (něźi 20 % wódowego pówjercha zemje) a jo toś tśeśi nejwětšy ocean na zemi (pó Śichem oceanje a Atlantiskem oceanje).

Na pódpołnocy granicujo Indiski ocean z Aziju, wósebnje z Indiskeju połkupu a Arabiskeju połkupu, na pódwjacorje z pódzajtšneju Afriku a Atlantiskim oceanom, na pódzajtšu z Indochinu, Awstraliju a Śichym oceanom a na pódpołdnju pak z Pódpołdnjowym oceanom pak z Antarktiku (wótwisnje wót definicije).

Na dłujkem wjacorje jo Indiski ocean zwězany pśez Arabiske mórjo, Cerwjene mórjo a wobchadnje wuznamny Suezski kanal ze Srjejźnym mórjom.

Wjelike kupy Indiskego oceana su Madagaskar, Sri Lanka a někotare kupy Indoneziskeje.




#Article 295: Ilyry (102 words)


Ilyry su byli indogermaniski lud, kótaryž jo w starowěku w pódwjacornem źělu Balkańskeje połkupy žywy był.

Historiski zachopjeńk luda, kótaryž my pózdźej znajomy ako Ilyrow, jo něźi 1000 pśed Kristusom. Nastaśe Ilyrow wóstawa problem za modernych prehistorikarjow. Ga Proto-Ilyry su pśišli w wšakorakich kupkach wóstawa njejasne.

Ilyriska rěc jo jadna z wumarłych indoeuropskich rěcow. Wóna jo se źěliła w narěcy. Wše te rěcy su wěrjepodobnje wumrěli w 5. stolěśu pó Kristusu. Teke Albańska rěc jo tradicionelnje wiźona ako naslědnik illyriskich narěcow, kótaraž jo pśežywila w dalokem teritoriumje Balkana wob cas srjejźowěka. Pódpołdnjowoserbiscy historikarje su měnjenja, až jo albańska rěc naslědnik thrakiskich rěcow.




#Article 296: Slobrowita šytawa (124 words)


Slobrowita šytawa (Casmerodius albus, syn.: Ardea alba) jo ptašk ze swójźby (Ardeidae).

Slobrowita šytawa ma běłe pjerje. Jeje šnapac jo wjeliki, kałakojty a žołty. Ptašk dośěgnjo dłujkosć wót 85 až do 104 cm a dalokosć rozpněśa wót 145 až do 170 cm. Śamnej noze stej dłujkej. Šyja jo dłujka a pśi lětanju zekśiwjona. Na rozdźěl wót drugich šytawow šnapacowy kórušk se akle za wokom kóńcy.

Žerjo žaby, ryby a bźezrěpniki w płonej wóźe a suchych stronach bagnow.

W sedańskem casu šnapac jo carny. Mimo togo njaso dłujke pyšne pjera na kśebjaśe, mjaz tym až dłujke pjera na tyle feluju.

Ptašk jo w pódwjacornej a srjejźnej Europje, wósebnje w regionje Carnego mórja a Kaspiskego mórja, rozšyrjony. Wón pśezymujo w regionje Srjejźnego mórja a w Africe.




#Article 297: Illyrske rěcy (168 words)


Illyriske rěcy su byli w antice rěcy, z kótarymiž jo powědał lud Illyrow a wóne słušaju k indoeuropskim rěcam.

Illyriske rěcy (dialekty) su nastali nejpjerwjej zazdaśim něźi w 2. lěttysacu pśed Kristom, wěrjepodobnje něźi w 1300 pśed Kristusom, ako mykeniska centra w Grichiskej su se rozwalili. Rěc (rěcy) se wuwiła radnje awtochtonje w cełem regionje (Illyriskej). Wót 6. stolěśa pśed Kristom su załožyli Grichy jadnotliwe kolonije na teritoriumje Illyrow (na pśikład Dyrrachium, Apollonia abo Lissus), wót togo stolěśa jo wobwliwowała starogrichiska rěc illyrisku rěc w słowoskłaźe. W 1. stolěśu pśed Kristusom jo se zachopiło dobywanje illyriskego teritoriuma pśez Romarjow, nejpjerwjej pód Caesarom (Illyrisko-romska wójna). Illyriska rěc se požycyła z łatyńskeje rěcy wjele słowow, ale njejo se stała dopołnje romanisowanu. Wót 6. stolěśa pó Kristusu su sedlili Słowjany a Awary z pódpołnocnego Balkana w teritoriumje Illyrow. Illyry su pśewzeli jadnotliwe słowa z słowjańskich rěcow. Wjeliki źěl pśidrogowarjow jo wurubił a znicył illyriske města. Illyry (w źinsajšnej Chorwatskej, Słowjeńskej, Bosniskej-Herzegowinje, Serbiskej a Carnogórskej) su se asimilěrowali z cuzu kulturu połnje.




#Article 298: Thrakšćina (130 words)


Thrakšćina, Thrakiska rěc (teke Dako-Thrakiska mjenjowana) jo jadna z indoeuropskich rěcow a wóna jo była w antice wót luda Thrakow powědana w šyrokem źělu Balkańskeje połkupy, na někotarych kupach Egejskego mórja a někotarych teritoriumach dłujkowjacorneje Małeje Azije, pótakem w źinsajšnej  Turkojskej su wobydlili (Mysiju, Bithynju, Paphlagoniju). Thrakiska rěc jo měła wšakorake dialekty.

Dakšćina jo pódwjacorna narěc Thrakiskeje rěcy. Rumuny wiźe se ako naslědniki Dakow a jo take měnjenje skoro z wěstosću, až 180 słowow moderneje rumuńskeje rěcy ako dakiski substrat móžo se identificěrowaś. Na pśikład balaur (plon) abo brânză (twarožk).

Getišćina jo była powědana w pódzajtšnem źělu Thrakije wót luda Getow, pótakem na brjogu Carnego mórja.

Moesišćina jo była rěc, z kótaruž jo se powědało na pódpołdnjo wót Dunaja w Moesiji a teke ale w Małej Aziji w kraju Mysia.




#Article 299: Thraki (156 words)


Thraki su byli indoeuropski lud abo kupka luźi w antice. Wóni su se naspomnjeli južo w Iliasu wót Homera a wopisali wót Herodota. Thrakiske rody su sedlili na Balkanje, w Thrakiskej, w Rumuńskej, Moldawskej, Serbiskej, Kosowje, Makedońskej, Bulgaŕskej, pódpołnocnej Grichiskej, mjazy pódpołnocnymi Karpatami a Egejskim mórjom a w Małej Aziji, w Mysiskej, Bithyńskej a Paphlagońskej. Wóni su byli wjeliki lud, drugi nejwětšy na swěśe za Indarjami, ako Herodot jo pisał.

Jich nastaśe njejo jasne, dokulaž dajo minimum napisanych powěsćow. Su měnjenja, až Thraki su nastali pśez změšanje tegdejšych wobydlarjow Balkańskeje połkupy z indoeuropskimi rodami, kótarež su pśišli do Europy w ranej bronzowej dobje.

Pó měnjenjach modernych rěcywědnikow słušaju Thraki, z Iranarjami, Słowjanami a Baltiskimi narodami, do pódzajtšneje kupki indoeuropskich narodow. Pśiswójźbnosć ze staroirańskimi narodami Skythow, Sarmatow a Kimmerow pódpěra se pśez archeologiske namakanki a historiske dopokaze wó žywjenju, wuměłstwje a wó nałogach zakopowanja.

Nejwětšy wuznam su měli Odryse, Besse, Thyny, Gety, Daki, Serdy, Moese a Asty.




#Article 300: Lěśojska adonisowa rožycka (124 words)


 Lěśojska adonisowa rožycka (Adonis aestivalis) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Lěśojska adonisowa rožycka goła rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 25 až do 60 cm.

Sejźece łopjena su gusto stojece, wěcej raz pjerinate a njasu něźi 1 šyroke kóńcyki.

Kwiśo wót junija až do awgusta (wót maja až do julija). Nakóńcne kwiśonki stoje pó jadnom a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 3 (3,5) cm. Pěś gołych keluškowych łopjeńkow jo pśilěgawe, zelene. Pěś až wósym pódłujkich kronowych łopjeńkow jo cerwjene abo blědožołte a cesto na spódku carne.

Płoźiki gusto stoje. Njasu na kóńcyku zeleny, zrownany, krotki cypk a su na górnem boku kósydłate.

Rosćo na trajdowych rolach. Ma lubjej glinjane, kalkate zemje.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje a w Aziji rozšyrjona.




#Article 301: Nalětna adonisowa rožycka (184 words)


 Nalětna adonisowa rožycka (Adonis vernalis) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Nalětna adonisowe rožycka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až 40 (50) cm. Rostlina jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwa.

Kijašk jo zrownany a njaso jadnu kwiśonku.

Łopjena su wjelgin śańko rozdźělone a měnjate, pśi comž wóni wjelgin gusto stoje. Wótrězki su linealne a dośěgnu šyrokosć wót něźi 1 mm. Wóni su pśisamem njewogonkate.

Kwiśo wót apryla až do maja. kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 4 až 6 (7-8) cm a stoje pó jadnom. 10/12-20 kronowych łopjeńkow jo błyšćece a złotožołte. Proškowe łopjeńka su wjelgin młogolicbne. Kwiśonki se pśi słyńcku puknu a slěduju za cas dnja stawk słyńca.

Płody su wórješki, kótarež dośěgnu wjelikosć wót až do 5 mm. Wóni su seśonerwne, kósmate a njasu kokulkojty cypk.

Družyna jo pódzajtšnoeuropejska a sibiriska stepowa rostlina. W našom teritoriju na suchych błomjenjach, łucnych stepach, na suchośopłych, krickatych górkach. Ma lubjej w lěśe śopłe, suche abo w pšawem měrje suche, zwětšego kalkate glinjane zemje.

Rostlina jo w górach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona, pśi comž wót Špańskeje až do Šwedskeje wustupujo. W srjejźnej Europje jo rědka.




#Article 302: Nazymska adonisowa rožycka (106 words)


Nazymska adonisowa rožycka (Adonis annua, syn. Adonis autumnalis L., Adonis phoenicea Bercht.  J.Presl.) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Nazymska adonisowa rožycka jo jadnolětna rostlina. Kijaški su roznogaśowane a dośěgnu wusokosć wót 30 až do 40 cm. Měnjate łopjena su słabje rozdźělone.

Kwiśo w lěśe, wót junija až do septembra. Błyšćece cerwjene kwiśonki dośěgnu pśeměr wót něźi 2,5 cm. Wóni njasu pěś až wósym kronowych łopjeńkow, kótarež su wótcynjone a skoro wótpadnu. W jich centrumje jo carne.

Rostlina wopśimjejo 0,1 % až 0,7 % kardenolidow, pśedewšym adonitoxin a cymarin. Pśi tom wobstatk glykosidow jo nejwušy za cas kwiśenja.

Póchada z pódpołdnjoweje Europy a krotkowjacorneje Azije.




#Article 303: Płomjenjowa adonisowa rožycka (108 words)


 Płomjenjowa adonisowa rožycka (Adonis flammea) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).

Płomjenjowa adonisowa rožycka dośěgnjo wusokosć wót (10) 20 až do 50 cm.

Zrownane kijaški su w dolnem tśeśinje roznogaśowane, na spódku měko kósmate. Łopjena su w lěśe zelene a trojce až styri raz pjerinate.

Kwiśo w lěśe. Kwiśonki stoje pó jadnom a dośěgnu pśeměr wót 1,5 až do 3,5 cm. Tśi až wósym kronowych łopjeńkow jo šarlachcerwjene abo kšejcerwjene, rědko žołte. Na bazy njasu carny flack. Keluškowe łopjeńka su wenka kósmate. Wósym proškowych łopjeńkow jo śamnowioletne.

Płody njasu na dolnem boku jasny zubick a wótboka kóńcyki kśiwjony cypk.

Rosćo na rolach a krotko žywjecych zelowych pólinach.




#Article 304: Frygi (107 words)


Frygi su byli indoeuropski lud, kótaryž w 8. stolěśu pśed Kristusom w Anatoliskej jo wjelike mócnaŕstwo natwarił. Jogo głowne město jo był Gordion pśi Sangariosu (źinsajšna Sakarya), něźi 80 km na pódwjacor wót źinsajšneje Ankary, dalšnej urbaniskej centruma stej byłej Midasowe město a Kelainai.

Wóni su pśišli z Balkana wokoło 1200 pśed Kristusom pśi wjelikem drogowanju mórskich narodow. Wóni su teke byli pśiswójźbne z ludom Muški, kótaryž jo prědownik armeńskego luda. Frygi su naspomnjone w analach Tiglat-pilesera I. (něźi 1115-1077 pśed Kristusom).

, pśełožk z pólšćiny do nimšćiny wót Michaela Wolfa, boki 132-137, kapitel 4.2

Pśisamem kužde lěto su krotke rozpšawy wó wótběgnucych wukopanjach w Gordionje w




#Article 305: Kšywowa wězba (115 words)


Kšywowa wězba jo noseca konstrukcija kšywa. Tradicionalny material kšywoweje wězby jo drjewo, źinsa wšak wužywatej se w modernej architekturje teke beton a stal.

Głowny nadawk kšywoweje wězby jo, až nosy kšyśe kšywa a rozdźěluju śěžu toś tych na nosece murje twari.

Pó konkretnych statiskich pótrěbnosćach rozeznawaju se wšake formy konstrukcije, na pś. tramowe kšywo (Pfettendach).

Górnu, zakóńcujucu kšomu kšywoweje konstrukcije twóri pónosk, kótaryž jo zrazom nejwuša grěda kšywoweje wězby. Je-li pónosk natwarjony, wugótujo se tradicionalnje wósebny swěźeń, tak mjenjowane zwiganje.

Grědy, kótarež ganjaju paralelnje z pónoskom, gronje se tramy (ně.: Pfetten). Wóni njasu padorownje k nim ganjajuce grědy, kótarež twórje kšywowu skłoń. Wódorownje na nje pśibijaju se kšywowe laty, kótarež źarže na pś. kšyśe kšywa.




#Article 306: Wšedny kukel (129 words)


Wšedny kukel (Agrostemma githago) jo rostlina ze swójźby  nalchenowych rostlinow (Caryophyllaceae).

Wšedny kukel jo cybaće šeropjelsćojta, malsnje rosćeca jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 100 cm. Wóna jo lěbda roznogaśowana.

Napśeśiwo stojece łopjena su linealne-lancetojte a šero-kósmate.

Kwiśo wót junija až do julija (wót julija až do oktobra). Kwiśonki maju formu lejka a sejźe pó jadnom na dłujkich, kósmatych kijaškach. Keluškowe łopjeńka su k zwónčkoju zrosćone a njasu dłujke kóńcyki. Krona jo purpurowa, dośěgnjo šyrokosć wót 3 až do 5 cm a se wót keluškowych kóńcyki pśesegujo. Małke semjenja su brune a gadowate.

Rosćo na trajdowych rolach, na lědach, na drogowych kšomach a kšomach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Něga jo była cesto na rolach, ale źinsa jo dla nałoženja herbicidow mócnje naslědk wótśiskana.




#Article 307: Griby (100 words)


Griby su swět z domeny Eukaryotow. Njamaju chlorofyl, su žywe heterotrofnje (z drugeje organiskeje maśizny), a rozměwaju se pśez spory. Maju – pódobnje kaž zwěrjeta – chitinowu celowu sćěnu, glikogen ako energiski skład.

Griby su wjelgin heterogena kupka. Formuju pó swójich pśiznamjenjach samostatny swět mimo rostlinow a zwěrjetow, ku kótarymž teke jadnocelarje kaž droždźeje, ale teke wěcejcelarje kaž plěseńcy a jědne griby słušaju. Wucba wót gribow se groni mykologija, wótwóźony wót grichiskego słowa Μύκης [mýkēs].

Griby su žywe pśez wóttwaŕ žywych a nježywych rostlinow, w symbiozu z rostlinami (mykorica) abo ako parazity.

Griby maju 80 000 - 100 000 družynow.




#Article 308: Eukaryoty (221 words)


Eukaryoty (Eucaryota; wót starogrichiskego εὖ eu „dobry“, „wopšawdny“ a κάρυον karyon „wórjech“, „jědro“) twórje jadnu z tśich domenow w biologiji. Su žywe byśa z wopšawdnym celowym jědrom, kótarež wopśimjeju genetisku maśiznu we formje desoksyribo-nukleinoweje kisaliny (skrot.: DNA, nimski DNS).

Eukaryoty su zwětšego wó wjelerazne wětše ako prokaryoty (něźi 10-100 raz). Aby gładke funkcioněrowanje celularnych wótběgow nad wětšymi dalokosćami nutśika cele zmóžniło, jo wušy organizaciska měra a rozdźělenje ruma cele do kompartimentow (źělne wótrězki) ale teke transport mjazy toś tymi kompartimentami notne. Toś teje pśicyny dla su eukaryotiske cele z pomocu celowych organelow strukturěrowane, kótarež kaž organy śěła rozdźělne funkcije dopołnjuju.
Nejwěcej znata organela jo celowe jědro, z głownym późělom genetiskeje maśizny žywego byśa.
Dalšne geny wustupuju pó kuždej družynje w mitochondrijach a plastidach.

Dalšna wósebnosć eukaryotow lažy w proteinowej biosyntezy: Hynac ako prokaryoty su eukaryoty zamóžne, z samskeje DNA-informacije pśez alternatiwny splicing rozdźělne proteiny zgótowaś.

Struktura a forma so eukaryotiskej bańce přez cytoskelet da.
Bu mjazy drugim z mikrotubulusow, aktinowych włokninow a mikrofilamentow natwarjony.

Eukaryoty bu tradicionelnje do swětow wěcejcelowych zwěrjetow, rostlinow a gribow ale teke jadnocelowych abo wěcejcelowych protistow rozdźělone.
Dokulaž protisty pak žedne monofyletisku kupku njetwórje a druge swěty pópšawem z rozdźělnych protistowych kupkow nastajachu, njejo rozdźělenje do swětow wěcej źaržobna.

Ten cas aktualna Systematika eukaryotow bu wót Adl et al. 2005 wuźěłana. Wóni rozrěduju  eukaryotow do šesć kupkow:




#Article 309: Wětša rogož (156 words)


Wětša rogož (Typha latifolia) jo rostlina ze swójźby rogožowych rostlinow (Typhaceae).

Wětša rogož dośěgnjo wusokosć wót 100 až do 250 cm.

Dwójosmužkowe, pšoste łopjena su módrozelene, na wobyma bokoma płone a dośěgnu šyrokosć wót 10 až do 20 mm.

Kwiśo wót julija až do awgusta. Kwiśonki stoje w 2-3 cm šyrokich bažulach. Pśi tom dolne bažuli su šyrše, carnobrune a wopśimjeju žeńske kwiśonki. A górne bažuli su wuše, žołtobrune a wopśimjeju muske kwiśonki. Žeńske a muske bažuli se dotyknu a su rowno dłujke. Muske kwiśonki su małučke, mjaztym až žeńske kwiśonki maju wjeliku pěstu a njasu śańke kósmy na wogonku.

Pśi płodowem casu žeńske bažuli dośěgnu tłustosć wót 2 až do 3 cm, mjaztym až pśi zdrjałosći rozpadnu.

Rosćo w bogatych na wutki wódach, w brjogowych sćininach a na parowych zemjach we wódnych dłymokosćach wót 20 až do 150 cm.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona, pśi comž na pódpołnoc až do pódpołdnjoweje Norwegskeje wustupujo.




#Article 310: Rogožowe rostliny (123 words)


Rogožowe rostliny (Typhaceae) su swójźba znutśika pórěda (Poales). Bagnowe a wódne rostliny su swětodaloko rozšyrjone.

Swójźba rogožowych rostlinow (Typhaceae) słuša k pórědoju  (Poales). Rod Sparganium jo stwórił něga sam swójźbu Sparganiaceae Hanin a rod Typha jo stwórił sam swójźbu Typhaceae Juss. s. str. Molekulargeniske pśepytowanje pokazuju, až wobej roda stej blisko pśiswójźbnej a do jadneje swójźby słušatej, swójźby Typhaceae s. l... Toś ta swójźba jo něźi 109 milionow lět stara a wobej roda se jo rozdźělowałej pśed něźi 89 milionami lět. Eksistěrujo wjele fosilowych dopokazow teke z kridoweje doby.

Typhaceae wustupuju w tropiskich až měrnych stronach swěta. W Chinskej wustupujotej wobej roda z něźi 23 družynami, šesć z tych janož tam.

Swójźba Typhaceae wopśimjejo jano dwa roda z něźi (25 až) 35 družynami:




#Article 311: Iršćina (193 words)


Iršćina an Ghaeilge (nó Gaeilge na hÉirean) jo keltiska rěc, kótaraž jo wužywana ako oficielna rěc w Irskej. Wóna słuša teke k indoeuropskim rěcam.

Oficielne tofle (na pśikład městow, jsow abo drogow) w Irskej njejsu jano w engelšćinje, ale teke w iršćinje. Na teritoriumje Gaeltacht su wóni jano w iršćinje. To jo teke tak z dokumentami. Mimo Gaeltachta su dwójorěcne, ale w Gaeltachśe su wóni w iršćinje.

W iršćinje dajo teke někotare rozgłosowe sćelaki  (Raidió na Gaeltachta (statny), Raidió na Life (priwatny, Dublin)), jaden telewizijny sćelak (TG4, zachopjeńk TnaG, Teilifís na Gaeilge) ze sedłom w Baile na hAbhann, teke někotare periodikumy, atd. Dajo na pśikład tyźenik Foinse („Žrědło“) a su teke wšakorake kulturne a literarne casopise, teke casopis za źiśi Nós. We wětšynje knigłarnjow dajo irske knigły.

We wšyknych statnych šulach Irskeje jo iršćina obligatoriski pśedmjat, druge pśedmjaty su zwětšego w engelšćinje. Dajo licbu šulow, kótarež pomjenjuju se Gaelscoileanna, w kótarychž iršćina jo wuwucowańska rěc za wšykne pśedmjaty. Wukniki muse iršćinu wuknuś, ale muse jich znajobnosći rědko napšawdu dopokazaś. Jano gaž kśě źěłaś we wěstych powołanjach w statnej słužbje abo na collegach  Narodneje uniwersity muse wótzamknjone wukubłanje Leaving Certificate w pśedmjaśe iršćina pśedpołožyś.




#Article 312: Rypotka (205 words)


Rypotka (Sparganium erectum, syn.: Sparganium polyedrum (Asch.  Graebn.) Juz., Sp. ramosum Huds., Sp. ramosum subsp. polyedrum Asch.  Graebn.) jo rostlina ze swójźby rogožowych rostlinow (Typhaceae). Rostlina jo we wjele žrědłach swójskej swójźbje (Sparganiaceae) pśirědowana.

Rypotka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 2 m. Kijaški su gałuzate.

Dwójocerowe łopjena su śamnozelene, tśigranjate, zrownane, w dolnem źělu 3-róžkate, maju formu mjaca a dośěgnu šyrokosć wót 3 (5) až do 15 mm. Wogonki su roznogaśowane a gałuzata.

Rostlina kwiśo wót junija až do awgusta. Muske a žeńske kwiśonki stoje we wšakich kulojtych kwiśonkowych stołkach (kisć) na jadnej rostlinje. Muske kwiśonki stoje na górnych kijaškowych roznogaśowanjach a maju tśi stameny. Žeńske kwiśonki stoje na dolnych kijaškowych roznogałuśowanjach a maju wusegujucu pěstu. Kwiśonki maju spjerchlinate perigonske łopjena.

Płody dośěgnu dłujkosć wót 7 až do 11 mm, su cypkate, ze šyrokim, połnym, górnym źělom. Zdrjałe płody mógu až do 12 mjasecow we wóźe plěwaś.

Wóna rosćo w stojecych a pómału běžecych wódach z maksimalnej dłymokosć wót 0,5 m, groblach a bagnach. Wutrajo mócne zanjerěšenje wódow.

Rypotka jo w pśisamem cełej Europje z wuwześim někotarych kupow, Aziji (až do Sibirskeje) a pódpołnocnej Americe rozšyrjona.

Družyna ma slědujuce póddružyny, kótarež se z wuwześim prědneje w starych žrědłach hyšći ako swójske družyny wjedu.




#Article 313: Wósušyna (238 words)


Wósušyna (Rhus typhina) jo rostlina ze swójźby sumakowych rostlinow (Anacardiaceae). Dalšne serbske mě jo wósuchowy bom.

Wósušyna jo w lěśu zeleny, małko roznogaśowany kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až 6 (8, 12) m a šyrokosć wót až do 4 m. Płone korjenje twórje kórjenjowe wurostki.

Młode gałuzy su gusto somotnje kósmate. Gałuzy su tłuste.

Měnjate łopjena su dłujke wogonkate a dośěgnu dłujkosć wót 50 cm (wót 30 až do 60 cm) a wobstoje z 11 až do 31 pjerkatych łopjeńkow. Łopjeńka su dłujkojśe-lancetojte, kóńcykojte, gropnje rězane, na zachopjeńku kósmate, na dolnem boku swětłošere a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 12 cm. Wšake zagrodne formy maju rozdźělnje mócnje wótměnjone łopjena.

Łopjena su w nazymje oranžowe abo šarlachcerwjene.

Kwiśo wót junija až julija. Muske a žeńske kwiśonkowe stołki stoje na rozdźělnych rostlinach. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 5 mm a stoje w kisćach, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 10 až 20 cm. Muske kwiśonki su nažołśe zelene. Płodnistwo jo zrownane a dośěgnjo dłujkosć wót až do 20 cm.

Płody su šćeśaśe kósmate a cerwjene twardopackate płody. Wóne wót septembra dozdrjaju.

Wše źěle rostliny, pśedewšym łopjena a płody, wopśimjeju gadowate maśizny, kótarež mógu pśedewšym
lažke zagórjenje kóže zawinowaś.

Jo naročny pyšny kerk w parkach a zagrodach, ale teke rosćo wóźiwjowany na wótpadkowych městnach, zeleznicowych nasypach a pustych płoninach.

Jo w lěśe 1629 z pódzajtšneje pódpołnocneje Ameriki do Europy pśišeł.

Rostlina se w Europje cesto ako pyšnu rostlinu sajźa.




#Article 314: Karlo Jordan (219 words)


Karlo Jordan (* 22. maja 1885, † 3. maja 1967) jo był dolnoserbski ceptaŕ a narodny procowaŕ. 

Wón jo se naroźił 22. maja 1885 ako syn serbskego ceptarja, spisowaśela a narodnego procowarja Hendricha Jordana w Popojcach. Po wuchójźenju wucabnikojskego seminara w Starej Darbni w lěśe 1906 jo nejpjerwjej styri lěta w Popojcach a wót 1910 do 1937 we Wusokej pla Wětošowa ako wucabnik źěłał. Pó zakazanju wšogo serbskego su fašisty jogo w lěśe 1937 z domownje wugnali. W Neuenburgu w Šleskej jo až do kóńca wójny pśebywał a ned po wójnje do domownje wrośił, źož jo nejpjerwjej ako sekretaŕ Domowiny w Dolnej Łužycy źěłał. Jo se sobu starał wó to, až jo se w lěśe 1949 Domowina oficialnje w Dolnej Łužycy dowoliła. W samskem lěśe jo se społniło jogo žycenje, znowa źěłaś ako wucabnik. Karlo Jordan jo był docent za dolnoserbsku rěc na Serbskej ludowej uniwersiśe w Chrósće a w Bórkowach a pózdźej na Centralnej serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Z lěta 1952  až do wuměńka jo pótom wucył na ludowej šuli w Dešnje. Karlo Jordan jo wuznamnje spěchował kulturne žywjenje Dolnych Serbow. Wót lěta 1910 jo był cłonk Maśice Serbskeje a dłujke lěta jeje pokładnik. Toś tej tradiciji slědujucy jo wót 1955 do 1957 ako župan nawjedował Chóśebusku župu. Karlo Jordan jo 3. maja 1967 w Chóśebuzu wumrěł.




#Article 315: Hendrich Jordan (102 words)


Hendrich Jordan, nim. Heinrich Jordan, teke Hajndrich Jordan (* 20. februara 1841, Čelno - † 3. měrca  1910, Popojce) - serbski folklorista, spisowaśel, pśełožowaŕ‎, ceptaŕ w Popojcach a zběraŕ dolnoserbskich bajkow. Wón jo był sobuzałožaŕ Maśice Serbskeje a jo teke awtor dolnoserbskeje wersije hymny Rědna Łužyca.

Hendrich Jordan jo se naroźił ako syn wucabnika. Jordan jo wudał dwě górnoserbsko-nimskej cytance za pšuske šule: Serbsko-němska prěnja čitanka za srjedźne klasy (1864) a Wjetša čitanka za młodych a starych (1870). Wón jo pisał teke do serbskich casopisow a jo zběrał ludowe pěsni a basnice. 

Wón jo nan Hajno Jordana (1882–1917) a Karlo Jordana (1885–1967).

 




#Article 316: DeyziDoxs (241 words)


DeyziDoxs jo wuspěšna serbska nu metal-metalcore kupka, kenž licy se k nejwěcej znatym kupkam Łužyce. Kupka se wuznamjenja pśez wjelebocnu muziku, pśi kótarejž twóritej nu-metal a metalcore jano zakład. Dla wliwow hip-hopa kaž teke funka a ludoweje muziki, jo DeyziDoxs jadna z najinowatiwnišich kupkow Łužyce. Na temy bogate teksty su za pśisłucharje lažko pśistupne, dokulaž jadnaju wó wšednych problemach a zacuśach. Wósebnosć jo pak teke pśeźěłanje serbskeje problematiki, kenž se w toś tej formje póla drugich kupkow njenamakajo.

DeyziDoxs jo jadna z mało kupkow, kótaraž jo teke nadregionalnje znata. Wó tym swědča južo wšake koncerty w susednej Pólskej a Českej.

W lěśe 2001 kupka jo była wót Mariana Wjenka, Daniela Bětnarja, Marka Njeka, Tomaša Jurka a Mareka Rjelki (wšykne wukniki serbskego gymnazija) załožona. Hyšći w juliju samskego lěta jo wóna měła swój prědny wustup. Twardy zuk tegdy hyšći pśewažecego cross-over jo pokazował južo na to, do kótarego směra se wóna wuwijo. W toś tym casu su stali se teke jeje intro a wósebne kostimy za wustupy ze znamjenim kupki. 

Až do nalěśa 2003 stej změnjałej se gusćej wobsadka kaž teke muzikowy směr kupki. Tak se DeyziDoxs we wónym nalěśu ze směrom pśedstaji, kótaryž jo był pśewinuł cross-over a jo źinsa hyšći markantny za kupku. Kwalita spiwow njetrjeba se pśirownowanja ze znatej amerikańskej kupku Korn bójaś. Až do źinsajšnego jo jich muzika wó něco twarźejša, ale w zasaźe njeje se wó wjele změniła.

W 2018 jo kupka dostała myto Domowiny za dorost.




#Article 317: Wino (167 words)


Wino jo alkoholiski napoj ze z droždźejami pśeźěłaneje mězgi winowych jagodow. Jagody rostu w granjatych kisćach na winowem pšuśe. Toś te póchadaju zwětšego wót europskego dobrego winowego krja (Vitis vinifera subsp. vinifera), kótaryž pak njejo rezistentny pśeśiwo winowej šmicy. Togodla se na druge družyny, kaž na pś. brjogowy winowy keŕ (Vitis riparia, nimski ), , kalkowy winowy keŕ (Vitis berlandieri, nimski ) a jich hybridy našćěpi.

Wusokonimske słowo Wein, starowusokonimske wîn abo winam,  francojske słowo vin a engelske słowo wine su wše z łatyńskego słowa vinum wupóžycone. Teke waliziske słowo gwin ale teke irske fion su samskego póchada. To se pśez fakt wujasni, až Germany ale teke Kelty su prědny raz pśez Romarjow we wětšem rozměrje z winje do dotyknjenja pśišli a z tym łatyńske słowo pśewzeli.

Pśez pózdźejše wikowańske póśěgi se dosta zapśimjeśe wina wót Germanow až do Słowjanow (glědaj serbske zapśimjeśe wino a rusojske słowo vinó) a až do Baltow, pśi comž na pś. w Litawskej zapśimjeśe vynas a w Letiskej słowo vins stej znatej.




#Article 318: Japański klon (114 words)


Japański klon (Acer japonicum) jo bomaty kerk abo małki bom ze swójźby  (Sapindaceae). 

Pó drugim žrědłam zarědujo se do swójskeje swójźby klonowych rostlinow  (Aceraceae). 

Japański klon jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwy bomaty kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 5 m.

Łopjena młodego bom njasu slobro běłe kósmy, kótarež se pózdźej zgubiju, jolic łopjena z pśiběrajucej starstwje oliwozelene bywaju.

W nazymje někotare łopjena južo rano bywaju oranžowe abo cerwjene, mjaztym až druge až do pódzymy jich lětne barwjenje wobchowaju.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje.

Njewutrajo wuschnuwajuce wětšy a ma lubjej włožne a šćitane stojnišća. Ma lubjej słabje kisałe, pśepušćate, humozne, seśece, fryšne až włožne zemje.




#Article 319: Njezabyńki (105 words)


Njezabyńki (Myosotis) su rod ze swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae). 

Wóni su w zagrodźe wjelgin woblubowane. Wusewaju se w nazymu, pśi comž se rostliny relatiwnje malsnje rozšyrjuju.

Wědomnostne mě myosotis póchada z grichišćiny a wóznamjenja myšece wucho.

Kwiśo w nalěśe. Kwiśonki su módre, wótergi rožojte abo běłe.

Prošk  jo jano 0,003 mm wjeliki a jo z tym nejmjeńšy domorodneje flory.

Rosćo pśedewšym na sćinowych stojnišćach resp. w słyńcnych městnach pód wětšymi rostlinami. Ma lubjej płodne, pśepušćate zemje.

Rod Myosotis stoj znutśika wódrakowych rostlinow w tribusu Eritrichieae. Eksistěrujo swětodaloko 50 družynow, wót kótarychž 41 teke w Europje wustupujo. W Nimskej a Awstriskej wustupujuce družyny su:

Dalše družyny:




#Article 320: Lěsne njezabyńki (202 words)


Lěsne njezabyńki (Myosotis sylvatica) jo družyna swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae).

Lěsne njezabyńki su dwójolětna rostlina z listowym kijaškom, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 40 cm (14-45 cm). 

Kijašk jo kósmaty.

Łopjena su cełokšomne, eliptiske až do lancetowe a mjenjej wěcej kósmate. Dolne łopjena su rozetojśe zarědowane, wogonkate, mjaztym až górne łopjena su pśeśiwo stojece a sejźece. 

Wóni kwitu wót maja až do julija. Kwiśonkowe stołki su nejpjerwjej zawijane. Kwiśonki ma žołtu rinku a dośěgnu wusokosć wót 6 až do 10 mm. Kwiśonkowe łopjena su módre, ma nejmjeńšu šyrokosć wót 5 mm. Krona jo płona, rozpśestrěta,  nejpjerwjej cerwjenojta a pózdźej njebjomódra a dośěgnjo šyrokosć wót 6 až 10 mm. Kronowe kóńcyki su płonje rozpśestrěte. Keluch ma pó kwiśenju dłujkosć wót 5mm z wótstajajucymi kokulkokósmami, jo pó 2/3 zrosćony a njesu linealiske kóńcyki. 

Teke eksistěruju sorty z rožojtymi abo běłymi kwiśonkami.

Toś ta družyna ma nejmjeńše proški domacneje flory wót jano 4x6 mikrometrow.

Źělne płody su kóńcykojte. Płodowy wogonk dośěgnjo dłujkosć wót 5 mm.

Wóni rostu na łukach, we wusokotrajnowych gónach a swětłych listowych lěsach. Ma lubjej fryšne, cesto małokalkate zemje. 

Lěsne njezabyńki su w Europje, na pódpołnoc až pódpołdnjoweje Šwedskeje, na pódzajtšo až do Rusojskeje, na pódpołdnjo až do Apenninow a Balkańskeje połkupy rozšyrjone.




#Article 321: Bagnowe njezabyńki (190 words)


Bagnowe njezabyńki (Myosotis scorpioides) su družyna swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae).

Bagnowe njezabyńki su trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 100 cm.

Kijaški su na spódku zwětšego lažece, kórjenjece, mjaztym až su dołojce wótstojecy kósmate a górjejce pśilěgajucy kósmate.

Łopjena su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 10 cm a šyrokosć wót 5 až do 20 mm.

Kwitu wót maja až do septembra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm a njasu žołtu rinku. Wóni stoje w na zachopjeńku zawijanem kwiśonkowem stołku, kótaryž njama łopjeńka. Keluch jo pśilěgajucy kósmaty a njama kokulkate kósmy. Krona jo na zachopjeńku cerwjenojta, pózdźej njebjomódra a dośěgnjo šyrokosć wót 4 až do 8 mm.

Proškowe łopjeńka su w kronowej rorce schowane. Na zachoźe k rorce jo město togo rinka z pěś žołtych spjerchlinow. Dla formoweje a barwoweje pódobnosći z wopšawdnymi proškowymi łopjeńkami se insekty pśiwabjaju. Naraz zajźuju, až se mógu małke insekty do kwiśonkow zadobywaś.

Nektar na spódku jano 3 mm dłujkeje rorki se móžo wót pcołkow, mjatelow a wjele družynow muchow dośěgnuś.

Rostu na włožnych łukach, w groblach, na brjogach a w ługowych lěsach. Ma lubjej wutkate zemje.




#Article 322: Kamerun (108 words)


Kamerun (francojski Cameroun, engelski Cameroon) jo njewótwisny stat w srjejźnej Africe. Lažy pśi Atlantiskem oceanje a granicujo z Čadom w dłujkem zajtšu, ze Centralnoafrikańskeju republiku w pódzajtšu, z republiku Kongo, Gabunom a Ekwatorialneju Guineju w pódpołdnju kaž teke z Nigeriju w pódwjacorje. Stolica jo Jaunde w pódpołdnjowem źělu kraja.

W pódpołdnju Kameruna kněžy włožna, tropiska klima ze cełolětnej pśerěznej temperaturu wót 25 °C. Klima w pódpołnocnem Kamerunje jo sucha a górucejša, z dešćowym casom wót maja do septembra. Nejwuše městno kraja jo aktiwny wulkan Mont Cameroun (4.095 m) blisko atlantiskego pśibrjoga, kótaryž jo teke nejwuša góra cełeje pódwjacorneje Afriki.

Kamerun jo był wót 1884 do 1916 nimska kolonija.




#Article 323: Republika Kongo (109 words)


Republika Kongo (mjaz 1969 a 1991 Ludowa republika Kongo, teke Kongo-Brazzaville) jo njewótwisny, rědko wobsedlony stat w srjejźnej Africe. Namaka se na pšawem boku rěki Kongo a granicujo z Kamerunom a Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołnocy, z Demokratiskeju republiku Kongo na pódzajtšu, z angolskeju eksklawu Cabinda na pódpołdnju, z Atlantiskim oceanom na krotkem wjacorje kaž teke z Gabunom na pódwjacorje. Stolica jo Brazzaville, kótarež se namaka pśi rěce Kongo na pódpołdnju kraja. 

W Republice Kongo kněžy włožna tropiska klima z dešćowyma casoma mjaz januarom a majom a mjaz oktoberom a decemberom. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs. Nejwuše městno pśewažnje płonego kraja jo bźezmjenita góra (1.040 m) blisko gabunskeje granicy.




#Article 324: Centralnoafrikańska republika (100 words)


Centralnoafrikańska republika (sango Ködörösêse tî Bêafrîka, francojski République Centrafricaine) jo njewótwisny a rědko wobsedlony nutśikokrajny stat w srjejźnej Africe. Namaka se mjaz rěkoma Šari a Ubangi a granicujo z Čadom na pódpołnocy, ze Sudanom a Pódpołdnjowym Sudanom na pódzajtšu, z Demokratiskeju republiku Kongo a republiku Kongo na pódpołdnju a z Kamerunom na pódwjacorje. Stolica jo Bangui pśi rěce Ubangi na pódpołdnju.

Centralnoafrikańska republika jo jaden z nejmjenjej wuwitych krajow na swěśe.

W republice kněžy tropiska klima z krotkim dešćowym casom w pódpołnocnem źělu kraja a dłujkim w pódpołdnjowem źělu. Nejwuše městno Burundija jo góra Ngaoui (1.420 m) blisko kameruńskeje granicy.




#Article 325: Demokratiska republika Kongo (141 words)


Demokratiska republika Kongo (mjaz 1971 a 1997 Zaïre) jo njewótwisny stat w srjejźnej Africe. Drugi nejwětšy kraj kontinenta wupśestrěwa se na wobyma bokoma ekwatora mjaz Atlantiskim oceanom na pódwjacorje a Tanganjikaskim jazorom na pódzajtšu. Granicujo ze Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołnocy, z Pódpołdnjowym Sudanom w sewjerowuchodźe, z Ugandu, Ruandu, Burundijom a Tanzaniju na pódzajtšu, ze Sambiju a Angolu na pódpołdnju kaž teke z republiku Kongo na pódwjacorje. Stolica jo wjelike město Kinshasa, kótarež se namaka pśi rěce Kongo na pódwjacorje kraja. 

W Demokratiskej republice Kongo kněžy włožna tropiska klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 20 °C w suchym casu a 30 °C w dešćowym casu. We wětšym źělu kraja dešćujo se pak cełolětnje. W górinach blisko pódzajtšneje granicy se wótergi teke sněgujo. Nejwuše městno kraja jo Margherita Peak (5.109 m) blisko ugandiskeje granicy w górinach Ruwenzori, kótarež jo teke tśeśa nejwuša góra Afriki.




#Article 326: Čad (122 words)


Republika Čad (arabski جمهوريّة تشاد/Dźumhūriyyat Tašād, francojski République du Tchad) jo njewótwisny a rědko wobsedlony nutśikokrajny stat w srjejźnej Africe. Namaka se mjaz rěku Šari na pódpołdnju a pusćinu Sahara na pódpołnocy. Stat granicujo z Libyskej na pódpołnocy, ze Sudanom na pódzajtšu, ze Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołdnju, z Kamerunom na krotkem wjacorje a z Nigeriju a Nigerom na pódwjacorje. Stolica jo N’Djamena pśi rěce Šari na krotkem wjacorje.

Čad jo jaden z nejmjenjej wuwitych krajow na swěśe.

W Čadźe kněžy tropiska klima z krotkim dešćowym casom na pódpołdnju kraja a sucha pusćinowa klima na pódpołnocy. Srjejźny źěl pśisłuša saheloju. Nejwuše městno Čada jo aktiwny wulkan Emi Koussi w górinje Tibesti (3.415 m) blisko libyskeje granicy, kótaryž jo teke nejwuša góra cełeje Sahary.




#Article 327: Ruanda (138 words)


Ruanda (kinyarwanda, francojski a engelski Rwanda) jo gusće wobsedlony nutśikokrajny stat pśi Kiwuskem jazorje w pódzajtšnej Africe. Granicujo z Ugandu na pódpołnocy, z Tansaniju na pódzajtšu, z Burundijom na pódpołdnju a z Demokratiskeju republiku Kongo na pódwjacorje. Stolica jo Kigali, kótaryž se namaka w srjejźišću małego kraja pśi rěce Kagera. 

W Ruanźe kněžy wusokosći dla miła, włožna klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 18 °C bźez wjelikich pśeměnjenjow. Dešćowa casa staj wót septembra do decembra (umuhindo) a wót februara do zachopjeńka junija (itumba). Nejwuše městno tak pomjenjowanego „kraja tysac kopcow“ jo wulkan Karisimbi (4.519 m) pśi kongoskej granicy na dłujkem wjacorje Ruandy. Ruanda jo teke žrědlišćo nejdlejšeje rěki swěta; nejwětšy pśiběg Nila, rěka Kagera, jo nejwažnjejša rěka kraja.

Ruanda jo mimo togo pśedewšym znata za nejwětše mórźenje luda pó drugej swětowej wójnje, kótarež jo se stało w lěśe 1994.




#Article 328: Mosambik (123 words)


Mosambik ( Moçambique) jo njewótwisny stat pśi Indiskem oceanje w krotkozajtšnej Africe. Granicujo z Malawijom a Tansaniju na pódpołnocy, z Pódpołdnjoweju Afriku a Swaziskej na pódpołdnju, ze Simbabwe na pódwjacorje a ze Sambiju na dłujkem wjacorje. Stolica jo Maputo, kótaraž se namaka pśi pśibrjoze w pódpoldnju kraja. 

W nejwětšem źělu Mosambika kněžy śopła, sawanowa klima z górucym dešćowym casom wót nowembra do apryla. W suchem casu su pśedewšym nocy zymnjejše. Pśerězne dnjowe temperatury laže cełolětnje mjaz 25 a 30 °C. Nejwuše městno jo Monte Binga (2.436 m) pśi simbabweskej granicy. Nejwažnjejša rěka w kraju jo ze Simbabwe póchadajucy Sambesi, kótaryž se blisko města Quelimane z deltu do oceana wulewa. Pśewažujuca krajinowa forma jo sawana.

Mosambik jo był až do lěta 1975 portugiziska kolonija.




#Article 329: Sambija (140 words)


Sambija ( Zambia, pó rěce Sambesi) jo nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Demokratiskeju republiku Kongo na pódpołnocy, z Tansaniju na dłujkem zajtšu, z Malawijom na pódzajtšu, z Mosambikom a Simbabwe na pódpołdnju, z Namibiju na krotkem zajtšu a z Angolu na pódwjacorje. Stolica jo Lusaka, kótaraž se namaka w pódpołnju kraja. 

W Sambiji kněžy wusokosći dla miła, tropiska klima ze tśimi lětnymi casami: chłodnjejšym suchym casom wót maja do septembra a pśerěznymi temperaturami mjaz 15 a 27 °C, górucym suchym casom w oktoberje a nowemberje (24-32 °C) a górucym, tužnym dešćowym casom wót decembra do apryla (27-38 °C). Nejwuše městno lažy w górinach Mafinga (2.301 m) blisko tansaniskeje granicy. Swětadaloko znate su 1,7 km šyroke a 100 m wusoke Victoriaske wódopady pśi Sambesiju na pódpołdnjowej granicy.

Sambija jo była až do lěta 1964 ako Pódpołnocna Rhodeziska britiska kolonija.




#Article 330: Wobrotna šyrina (137 words)


Wobrotna šyrina jo jadna z dweju geografiskeju šyrinoweju krejzowu, kótarejž se namakatej na 23°26'16 pódpołnocneje abo pódpołdnjoweje šyriny a kótarejž staj granicy za słyńcnu ceru na zemi. Wobrotnej šyrinje běžytej 2600 km na pódpołnoc respektiwnje na pódpołdnjo ekwatora. Mjazy wobrotnyma šyrinoma laže tropy, pótakem toś te strony zemje, kótarež buchu klimatiski wobwliwowane pśez cenit słyńca.

Pśecej na dnju zawrośenja słyńca (20./21. junija resp. 20./21. decembra) dośěgnjo słyńco na pódpołnocnej resp. pódpołdnjowej połkuli pśi wobrotnej šyrinoma cenit. Toś stoj słyńco na nejwušem dypku a padorownje stojecy kij njeby nic zaśamnił. Zwenka tropow - na pśikład w Europje - słyńco ženje w ceniśe njestoj.

Pódpołnocna wobrotna šyrina rěka pó codiakalnem znamjenju teke „wobrotna šyrina raka“, pódpołdnjowa wobrotna šyrina wótpowědnje tomu „wobrotna šyrina Kózyrožka“.

Tropiskej lětnej casa - dešćowy a suchy cas - stej wótwisnej wót stojnišća słyńca na njebju.




#Article 331: Tropy (106 words)


Tropy su wobłuk na zemi, kótaryž se namaka na wobyma bokoma ekwatora mjazy wobrotnyma šyrinoma słyńca. Na kuždem dypku w tropach stoj słyńco dwójce w lěśe w ceniśe, toś njejsu tam wjelike pśeměnjowanja temperatury abo dłujkosć dnja, kaž jo to zwenka tropow, na pśikład w Europje. Teke lětne case w našym zmysle njejsu, město togo maju tam dešćowy a suchy cas. Cełolětna pśerězna temperatura lažy wokoło 25 °C.

W tropach su wšake wegetaciske pasma, kótarež su wótwisne wót pitśe a dłujkosć spadkow:

W stronach blisko ekwatora se pśisamem cełolětnje dešćujo, toś namaka se pśedewšym tam (na pśikład w Amaconasowej nižynje abo w Kongowem žłobišću) dešćowy lěs.




#Article 332: Konwerb (123 words)


Konwerb (nimski Konverb, engelski converb) jo specialna adwerbialna werbowa forma. Wón njejo finitny daniž nominalny, dokulaž njewustupujo ako głowny werb sada daniž ako werbalny substantiw abo atribut. Konwerb definěrujo cyn, kótaryž se z głownym cynom rownocasnje abo pśedcasnje wótměwa abo toś ten bližej póstajijo. Wón wugroni rozdźělne semantiske póśěgi k wopśimjeśeju głowneje sady.

Konwerby w rozdźělnych rěcnych swójźbach, pśedewšym w mongolskich, turkojskich a tunguskich rěcach wustupuju, ale teke w etiosemitiskich, omotiskich a kušitskich rěcach Afriki.

Někotare konwerby se njegóźe morfologiski analyzěrowaś, mjaztym až se druge wót werbalnych substantiwow wótwóźuju.

W mongolšćinje wustupuju slědujuce konwerby.

W Baškiršćinje wustupuju slědujuce konwerby.

W Turkojšćinje wustupuju slědujuce konwerby.

Zapśimjeśe konwerb póchada z mongolistiki a bu z teje na turkske rěcy pśenjasone. Wóno bu nejpjerwjej wót Ramstedta wužywane.




#Article 333: Nigerija (147 words)


Nigerija (engelski Nigeria, igbo Naíjíríà, joruba Nàìjíríà, hausa Nijeriya) jo wjeliki a gusće wobsedlony stat pśi Guinejiskem golfje w pódwjacornej Africe. Granicujo z Nigerom na pódpołnocy, z Čadom na dłujkem zajtšu, z Kamerunom na pódzajtšu a z Beninom na pódwjacorje. Stolica jo Abuja w srjejźišću kraja, mjaztym až jo pśi atlantiskem pśibrjoze lažecy Lagos nejwětše město. 

W pódpołdnjowem źělu Nigerije kněžy góruca, włožna, tropiska klima z dešćowym casom wót apryla do oktobra a pśerěznymi temperaturami wokoło 30 °C. W pódpołnocnem źělu maju suchšu pusćinowu klimu ze słabym dešćowym casom a górucym wětšykom Harmattan w suchem casu. Pótom njejsu temperatury wokoło 50 °C rědke. Nejwuše městno jo Chappal Waddi (2.419 m) pśi kameruńskej granicy na pódzajtšu kraja. Pśewažece krajinowe formy su laguny pśi pśibrjoze, włožna sawana w srjejźišću a sucha sawana na pódpołnocy.

Nigerija jo pó licbje wobydlaŕstwa jasnje nejwětšy stat Afriki. Tam powěda se wokoło 500 rěcow.




#Article 334: Sahara (168 words)


Sahara jo ze źewjeś milionow kwadratnymi kilometerami nejwětša pusćina na zemi. Wupśestrěwa se w pódpołnocnej Africe mjaz Atlantiskim oceanom a Cerwjenym mórjom a jo z pódwjacora do pódzajtša wokoło 5000 km šyroka, z pódpołnocy do pódpołdnja wokoło 2000 km. Swójego połoženja dla płaśi Sahara ako wobrotnošyrinowa pusćina. Rěcna oaza Nila pśetergujo Saharu w Egyptojskej.

Na pódpołnocy Sahary namaka se Maghreb (arabski za „pódwjacor“), na pódpołdnju tak mjenjowany sahel („pśibrjog“). Staty w Saharje su Egyptojska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Pódwjacorna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.

Nejwětšy źěl Sahary zestaji se z kamjeńtneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo teke ze jědernikoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twóri jano pěśinu cełeje płoni. Nejwuše městno w Saharje jo Emi Koussi w górinach Tibesti (3.415 m). Jadnučka stawna rěka jo Nil.

Klima w Saharje jo sucha a wódnjo góruca, cełolětnje z pasatowym wětšom. Nocy pak mógu byś wjelgin zymne, w zymje samo z temperaturami pód nul stopnjami. Pśerězna pitśa spadkow jo jano 45 mm; w někotarych lětach se scełego njedešćujo.




#Article 335: Geografiske koordinaty (997 words)


 

Z geografiskimi koordinatami (geografiska šyrina a geografiska dlinina) dajo se połoženje dypka na zemi wopisaś. Zemja rozdźělujo se pśi tom do 360 stopnjow dlininy a 180 stopnjow šyriny. Stopnje dlininy běže pśez pódpołnocny a pódpołdnjowy pol, stopnje šyriny paralelnje k ekwatoroju.

 Stopnjowa seś zemje jo myslony koordinatowy system na pówjerchu zemje z pšawokutnje prěcecymi se stopnjami dlininy a stopnjami šyriny. Słužy geografiskemu póstajenjeju pozicije, to groni, póstajenjeju swójskego stojnišća. Stopnje šyriny lice se pśi tom wót ekwatora sem, pola lažytej pla 90° pódpołnocneje resp. pódpołdnjoweje šyriny, stopnje dlininy lice se wót pśipadnego nulowego meridiana na pódzajtšo a pódwjacor, až do pó 180°. Póstajenje kutow jo napśeśiwo systemoju kulowych koordinatow zwuconemu w matematice.

Do zachopjeńka 20. stolěśa su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany nałog byli (na pś. Ferro-Meridian wót El Hierro a Parisowy meridian), źinsa wužywa se swětodaloko Greenwichowy meridian (gwězdarnja w Londonje).

Pśi dokradnem póstajenju pozicije dej se na to źiwaś, až zemja njejo kula, ale pśibližnje elipsoid, což by mógło pśesunjenja městnow wó až k 20 km wustatkowaś. Teke mógu geografiske koordinaty, pó kraju, rozdźělne póśěgowe systemy měś, kótarychž referencne elipsoidy su regionalnemu póloju śěžnosći (Geoid) pśiměrjone. Mjazynarodnje wužywa se źinsa zwětšego World Geodetic System 1984 (WGS84).

W 18. a 19. stolěśu su geodety wětše regionalne wótchylenja zemskeje pódoby wót idealnego elipsoida pśez to wurownowali, až wóne su we wótpowědnych stronach nejlěpjej pśizamknjecy se elipsoid wulicyli, aby se derje na pówjerch zemje we wótpowědnych stronach zlagnuł. Srjejźišćo takego elipsoida njejo se z masowym srjejźišćom zemje kšyło, wobwjertna wós wšak jo paralelnje k zemskej wósy. Koordinatowy system jo w pśirownanju k drugim takim elipsoidam pśesunjony a zekśiwjony. Tak su źasetki geodetiskich systemow (póśěgowych systemow za kórty) nastali. Z wuwijanim satelitoweje nawigacije jo se dejał swětodaloko jadnotny system napóraś, něntejšny WGS84.

W zemskich abo mórskich kórtach, kótarež bazěruju skoro pśecej na pjerwjejšnych systemach, by mógło pódaśe we wopacnem póśěgowem systemje (na pś. zapisowanje GPS-pozicije) zmólku wjele stow metrow zawinowaś, jolic referencny elipsoid (teke kórtowy datum, póśěgowy 
system) pódaśa njejo ten samki ako ten kórty. Togodla ma se pśi dokradnych koordinatowych pódaśach (zaspomnjeńka: lěpše ako 1 km abo lěpše ako 1 wobłukowa minuta) póśěgowy system pśidaś.

Koordinaty daju se z pomocu gódneje transformaciskeje softwary z jadnogo systema do drugego pśelicyś. Taka softwara musy parametry wopśimjeś, kótarež definěruju wótchylenje póśěgowych systemow jadnogo wót drugego resp. wót WGS84 z tak wusokeju kaž móžno dokradnosću.

Dokradnjejše poziciske pódaśa su trjebne w lětarstwje a nawtice. How pódawaju geografisku šyrinu a dlininu w stopnjach a wobłukowych minutach, na pś. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo pódpołnocneje šyriny, Lon = 010° 59’ E abo pódzajtšneje dlininy.

W rozměrjenju kraja su dokradnosći na centimetry póžědane – togodla njedosega pódaśe we wobłukowych sekundach, dokulaž jadna wobłukowa sekunda (1″) wótpowědujo pśibližnje 31 m (šyrinowe pódaśe) resp. 20 m (dlininowe pódaśe w Europje). W Nimskej jo se dotychměst połoženje kšutych dypkow na milimetry dokradne ako koordinata Gauß-Krüger, póśěgowane na Besselowy elipsoid pódało, resp. na stronach NDR, wót 1950ych lět, póśěgowane na elipsoid Krassowski. Wót 1990ych lět pśewjeźo se pśestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, póśěgowane na GRS80-elipsoid.

Pśirodne koordinaty (astronomiska šyrokosć φ a astronomiska dłujkosć λ) daju se pśez astronomiske póstajenje pozicije zwěsćiś. Póśěguju se na napšawdny lotowy směr pśi měrjeńskem dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – teke geodetiske koordinaty pomjenjone) póśěguju se na směr normale wužywanego referencnego elipsoida. Diferenca mjazy lotowym směrom a elipsoidoweju normalu jo zwětšego mjeńša ako 10″ a groni se lotowe wótchylenje. Zwětšego njeběžy daniž lotowy směr daniž elipsoidowa normala pśez srjejźišćo zemje.

Jolic stajaju se jano snadne wupominanja na dokradnosć, na pś. pśi zwobraznjenjach kórtow we wjelgin małych měritkach, pśibližujo se zemske śěleso za zjadnorjenje pśez kulu. W toś tom paźe wótpowědujotej geografiska šyrina a dlinina kulowym koordinatam. Jano pótom jo šyrina kutow w srjejźišću zemje mjazy ekwatorom a pytanym dypkom.

Rozdźělenje do stopnjow ako rozdźělenje połnokuta krejza do 360° źo na astronoma Hypsiklesa z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparcha z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) slědk.

Južo Claudius Ptolemeus jo w swójom źěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 pó Chr.n. stopnjowu seś ze stopnjami dlininy a stopnjami šyriny wužył. Jogo nulowy meridian jo był až do 19. stolěśa zwětšego wužyty Ferro-Meridian pśez nejpódwjacornjejšy zemski dypk, kótaryž jo tegdy znaty był. Dla wjele pśemałeje kalkulacije zemskeje wobměry (neźi 30.000 km město 40.000 km) njewótchylaju jogo pódaśa ku geografiskej dlininje wó 18°3', ale w srjejźnej Europje wó wěcej ako 24° wót togo, kótaryž póśěgujo se na Greenwich. Jogo pódaśa wó šyrinje laže z njejasnych pśicynow nad korektnymi. Na jadnom boce pasujo k pśemałemu zemskemu pśerězkoju Ptolemeusa, na drugem boce by dejało, pśi jogo pśemało wuliconem wótstawku mjazy słyńcom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słyńca, na pśemały stopnjowy wótstawk wót ekwatora suźiś.

Pó zasejnamakanju jogo źěła Geographike Hyphegesis a jogo pśełožka do łatyńšćiny w ranem 15. stolěśu jo se stopnjowy system Ptolemeusa malsnje pśesajźił. 

Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) jo pólěpšył antikne měrjeńske metody za globalnu nawigaciju zakokulonu w Acorach. Z rozdźělenim zemskeje kule do špańskeje a portugiziskeje hemisfery w dogronje wót Tordesillasa z lěta 1494 jo zasej etablěrowana stopnjowa seś politiski wuznam zdobyła.

W lěśe 1634 jo se na El Hierro ako nejpódwjacornjejša z Kanariskich kupow nulowy meridian pśez Faro de Orchilla póstajiło a akle wót lěta 1884 jo se meridian wót 
Greenwicha zwucony wót lěta 1738 w Engelskej pśeśiwo drugim narodnym nulowym meridianam pśesajźił.

Nouvelle Triangulation de la France, kótaraž źo na měrjenja wót Jacques Cassini a Jean Dominique Comte de Cassini z casa do 1793 slědk, jo se w běgu metrifikacije (pśestajenje wšych relewantnych měrow na 
meter ako standard) wotměła. Nulowy meridian běžy pśez Paris, tak až „Old Royal Observatory“ w Greenwichu lažy pla 2° 20′ 14,025″ W (NTF), pódany w nowostopnjach. To wopśimujo teke decimalne rozdźělenje stopnjoweje měry do nowostopnjow, grades (nouvelle), źinsa pó kazni ako Gon (1 połnokut = 400 nowostopnjow).

Mjaztym až meridian w Greenwichu jo se pśesajźił, jo se kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° ku geodetiskemu standardoju w srjejźnej Europje wuwiła. Krejzne rozdźělenje do 360° rozmějo se źinsa cesto jano wobgranicowane ako terestristiske stopnjowe rozdźělenje (stopnjowa seś).




#Article 336: Wótšyrjenje (265 words)


Wótšyrjenje (nimski , eng. departure) pomjenjujo dłujkosć wobłuka šyrinowego krejza mjazy dwěma dypkoma togo samskego šyrinowego krejza geografiskeje šyriny  na pówjerchu zemje. Wótšyrjenje jo (za  njerowno 0°) wětše ako ortodroma (nejkrotša zdalonosć mjazy woběma dypkoma). (Pla  = 0°, pótakem na ekwatorje, wótpowědujo wótšyrjenje nejkrotšej zdalonosći, dokulaž ekwator ako jadnucki šyrinowy krejz jo wjeliki krejz a wótšyrjenje pótakem jo ortodroma).

W nawtice jo wótšyrjenje pótakem kateta w kursowem tśirožku, kótaraž pada z paralelnym krejzom na jadno.

Cesto teke wobgranicujo se definicija wótšyrjenja na wótstawk pósporomje šyrinowego krejza mjazy dwěma meridianoma, kótarejž stej dokradnje 1° jaden wót drugego zdalonej.

W zmysle wótstawka 1° mjazy šyrinowymi krejzami jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,319491 km (z wjelikeju połwósu z WGS84 licone). K polam se wótšyrjenje pomjeńšujo, na poloma jo wóno nul.

Geografiske koordinaty dokradne na sekundy su pótakem w srjejźnej Europje (na něźi 49° šyriny) w dłujkosći na 20 metrow, w šyrokosći pśecej na  30 metrow dokradne (dlininowe krejze, źož se šyrina licy, su pśecej wjelike krejze, w šyrinje jo to jano ekwator, pla 0° šyriny). Pozicija dokradna na metry trjeba pótakem nanejmjenjej druge komowe městno decimalnych sekundow.

Dypk A ma koordinaty (),
dypk B ma koordinaty ().
K směroju pódwjacor jo  pozitiwny, k směroju pódzajtšo negatiwny;  jo pozitiwny za šyriny pódpołnocneje hemisfery a negatiwny na pódpołdnjowej połkuli.

Pótom płaśi:
,

pśi comž U wopisujo wobměru šyrinowego krejza , kótaraž slědujo z:

Zjadnorjone, za woblicenje wótstawka mjazy dwěma meridianoma slědujo:

Za dokradnjejše woblicenje wužywa se město wobměry zemje wótpowědujuca gódnota wužytego referencnego elipsoida: 

z  ako radius prěcneje kśiwosći wótpowědneje geografiskeje šyriny  a  ako diferenca geografiskich dlininow celowego a wuchadnego městna.




#Article 337: Šyrinowy krejz (151 words)


Šyrinowe krejze su krejze na (idealizěrowanem) pówjerchu zemje z konstantneju geografiskeju šyrinu β, kótarež běže paralelnje k ekwatorowej rowninje k pódzajtšno-pódwjacornemu směroju.

Mjaztym až wšykne dlininowe krejze, kótarež běže padorownje k šyrinowym krejzam, su wjelike krejze, su šyrinowe krejze powšyknje małe krejze – mimo ekwatora, kótaryž ako nulowy šyrinowy krejz źěli zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje hemisfery. Dalšne wósebne šyrinowe krejze su wobrotnej krejza a polarnej krejza, kótarež dostawaju wuznam za staw słyńca w běgu lětnych casow pśez kśiwosć ekliptiki. Teke definicija klimowych conow póśěgujo se na wěste šyrinowe krejze.

Wótstawk dweju šyrinoweju krejzowu z rozdźělom jadnogo stopnja šyriny jo pśerěznje něźi 111 km, jo wšak wopłonjenja zemje dla w bliskosći ekwatora mjeńšy ako w ekstremnje pódpołnocnych a pódpołdnjowych šyrinach. Pódobna zmólka by było woblicenje dłujkosći šyrinowych krejzow ako 2πR·cos β z konstantnym zemskim radiusom R.

Šyrinowe krejze wužywaju se cesto ako granica mjazy krajami abo regionami, pśedewšym w Pódpołnocnej Americe.




#Article 338: Dlininowy krejz (681 words)


Dlininowe krejze su te wjelike krejze na ako kulowaty myslonem zemskem pówjerchu, kótarež běže k pódpołnocno-pódpołdnjowemu směroju a du pśez woba rotaciskej pola zemje. Kuždy dlininowy krejz zestaja se z dweju napśeśiwneju meridianowu (połkrejzow) a charakterizujo se togodla pśez pódawanje jadneje z jich geografiskich dlininow.

Tak laže na pś. na dlininowem krejzu 13,5° pódzajtšo: Greifswald, Berlin, Passau a Spittal an der Drau - rowno tak ako „mjazy nimi“ město Plzeň w Českej, ako na pódpołnocy šwedski Karlstad a na pódpołdnju Palermo na Sicilskej, Tripolis (Libyska) a Luanda (Angola). Gdy by my wjeliki krejz na drugu hemisferu pódlejšyli (pótakem my by na napśeśiwny meridian z geografiskeju dlininu 166,5° pódjwacor glědali), my by pśez Antarktis ku Cookowym kupam a Kiribatijeju, a mimo Hawaiija k Aleutam a Beringowej droze dojšli. Dlininowy krejz 13,5° pódzajtšo jo pótakem identiski z dlininowym krejzom 166,5° pódwjacor.

Rozdźěl mjazy dlininowym krejzom a meridianom wšak změšujo se cesto we wšednej rěcy geografije. Za astronomow běžy meridian pśez połne 360° na njebjaskej kuli, ale mysle pśi toś tom słowje głownje na jogo górnu połojcu. Tam kulminěrujo słyńco kužde połdnjo (meridies = połdnjo), mjaztym až běžy połnoc pśez niski wobłuk.

Zapśimjeśe dlininowy krejz póchada w samskej měrje z matematiki, geografije a astronomije - źož wužywa se teke kśiwe dlininowe krejze w nastupanju ekliptiki (pózdatna cera  słyńca) a samo ptaškowu drogu. Ale teke mjasecowe kórty maju swóje (selenografiske) dlininy, a w astronawtice k planetam a za zaměry póstajenja cery muse se cesto dosołnje hynac połožyś.

Gaž wobglědujomy zemju dokradnjejšej, ga njedajo se wěcej za kulu měś, ale jo trjeba nanejmjenjej jeje wopłonjenje zapśimjeś. Zemska pódoba jo rozmjej pśez wšednu rotaciju a jeje centrifugalnu móc na ekwatorje brjuchata a w polarnych regionach płońša ako kula jadnakeje wjelikosći. Rozdźěl w radiusach jo skóńcnje 21.387 metrow (abo 1:298,24 srědnego ekwatorowego radiusa wót 6.378.137 metrow).

Na idealnem zemskem elipsoiźe (kótaryž wótpowědujo až na 100 metrow mórskej głaźinje resp. geoidoju), su drje dlininowe krejze elipse, ale nanejmjenjej wšykne jadnak dłujke. Na matematiskej zemskej pódobje geoida wšak maju snadnje njejadnake měritko. W astrogeodeziji njedefiněruju se wěcej ako gładka linija, ale pśez jich zgromadnu astronomisku dlininu. Njepšawidłownosći (až něźi 1 km napšawo/nalěwo wót srjejźneje meridianoweje rowniny) póchadaju z lokalnych a regionalnych wósebnosćow zemskego śělesa a daju se pśez anomalije śěžnosći resp. lotowe wótchylenja modelěrowaś.

Něźi 10 raz wětše su toś te wótchylenja mjazy geometriskeju a fyzikaliskeju definiciju na wjelickem planeśe Jupiter (jowigrafiska dlinina/šyrina) a teke na Marsu. Cerwjony planet jo swójeje małkosći dla (51 % zemskego radiusa) drje lěbda wopłonjony, ale jasnje tśiwósowy.

Ako górjejce naspomnjone, su dlininowe krejze na (idealizěrowanej) zemi wšykne jadnak dłujke, mjaztym až radius šyrinowych krejzow wóteběra z kosinusom geografiskeje šyriny k polam (r = R·cos B). 

Dokulaž wšykne dlininowe krejze kule su wjelike krejze, źěle (gromaźe ze swójim 180°-pendantom) zemju do pó dweju połojcowu. Cynje to teke na (wopłonjenem) zemskem elipsoiźe, tam wšak maju formu elipsow. 

Do połojcowu źěleca kakosć maju dlininowe krejze (resp. dlininowe elipse) ze zemskim ekwatorom zgromadne, kótaryž wšak jo ako nejdlejšy šyrinowy krejz na napšawdnej zemi wó 0,2 ‰ dlejšy: měri w mórskem niwowje 40.075 km, dlininowe krejze wšak jano 40.008 km.

Gaž francojske wědomnostniki su wokoło 18. stolěśa definiciju metra pśewjadli, su póstajenje zemskeje wobměry z 4 x 10 milionow metrow planowali. Diferenca na 8 km na 40.000 km źo na njewótwrotne małe měrjeńske zmólki a zarzece měridła dweju tegdejšeju ekspedicijowu (Lapska a Peru) slědk. Až njejsu kśěli meter šyrinowym krejzam, ale dlininowym krejzam pśiměriś, jo  pśedewšym dwě pśicynje měło:

Metrowa konwencija pak njejźo direktnje na měrjenja w Lapskej a Peruwje slědk, ale na rozměrjenje źělnego kusa meridianowego kwadranta (běrtyl wjelikego krejza, kótaryž běžy pśez Paris). Wobej astronoma Jean-Baptiste Joseph Delambre a Pierre Méchain stej ceru wót Dünkirchena až do Barcelony (něźi 10° šyrinoweje diference) z trigonometriskimi srědkami rozměriłej a stej šyrinowu diferencu z astronomiskimi srědkami zwěsćiłej. Pó měnjenjach wó formje zemje, kótaraž jo se w rozměrjenjach w Peruwje a Lapskej (blisko ekwatora a pódpołnocnego pola) zwěsćiła, jo se dała z togo dłujkosć cełkownego kwadranta woblicyś. Pśi tom pśiźo k systematiskim měrjeńskim zmólkam Méchaina, kótarež jo z pedanterije pódtłocył. Toś te zmólki su naslědku k njedokradnemu póstajenjeju metrowego standarda wjadli.




#Article 339: Lijepa naša domovino (235 words)


Lijepa naša domovino (serbski: Naša rědna domownja) jo narodna hymna Chorwatskeje. Wóna pśed tym jo była hymna socialistiskeje republiki Chorwatska, a bywa toś ta noweje republiki Chorwatskeje pó jeje njewótwisnosći w lěśe 1991.

Originalny tekst jo se źěłał wót Antun Mihanović, a prědny raz bu publicěrowany pód titelom Horvatska domovina (Chorwatska domizna) w lěśe 1835. Muzika jo wót Josif Runjanin w lěśe 1846 komponěrowana. Wóna bu prědny raz kaž chorwatska hymna w lěśe 1891 grana.

Lijepa naša domovino, 
Oj junačka zemljo mila, 
Stare slave djedovino, 
da bi vazda sretna bila! 
Mila, kano si nam slavna, 
Mila si nam ti jedina. 
Mila, kuda si nam ravna, 
Mila, kuda si planina! 
Teci Savo, Dravo teci, 
Nit' ti Dunav silu gubi, 
Sinje more svijetu reci, 
Da svoj narod Hrvat ljubi. 
Dok mu njive sunce grije, 
Dok mu hrašće bura vije, 
Dok mu mrtve grobak krije, 
Dok mu živo srce bije!

Nia bela hejmlando, O do sentima kaj kompleza, Nia patra antikva gloro, vi ..u esti benis (por) cxiam. Kara, vi estas nia nura gloro, Kara, vi estas nia nur unu, Kara, ni amas viajn ebenajxojn, Karan, ni amas viajn montojn. Drava, Sava, dauxre fluu, Danubo, ne perdi vian viglecon, Profundan bluan maron, diri al la mondo, Kiu(j) Kroato amas lin homojn. Dum li kampoj estas kisita de sunbrilo, Dum li kverkoj estas vipita de sovagxaj ventoj, Dum li karuloj iras al la Cxielo, Dum li viva koro venkas.




#Article 340: Astronomiska dlinina (207 words)


Astronomiska dlinina dypka na zemskem pówjerchu wótpowědujo jogo geografiskej dlininje, njenastupa wšak jogo poziciju, ale jogo lotowy směr. Jo kut mjazy meridianoweju rowninu dypka a meridianoweju rowninu w Greenwichu, a w tom samskej měrje diferenca wobeju gwězdoweju casowu (městny gwězdowy cas minus greenwichowy gwězdowy cas).

Mě „astronomiska dlinina“ pochada z togo, až wóna – kaž teke astronomiska šyrina – dajo se jano pśez astronomiske měrjenja („astr. póstajenje pozicije“) zwěsćiś. Astronomiska dlinina resp. šyrina rozeznawa se wót geografiskeje dlininy resp. šyriny wó wliw  lotowego wótchylenja. Lotowe wótchylenje pśedstaja wótchylenje městneje wertikale wót jeje idealnego (pśez góry/doły njemólonego) směra.

Lotowe wótchylenje jo pśez masowych njepšawidłownosćow zemskego śělesa wuměnjone a móžo we wusokich górach něźi 50 (0,005°) dojśpiś (glej teke geoid). Jogo komponenśe (pódpołnoc-pódpołdnjo a pódzajtšo-pódwjacor) wóznamjenjotej se zwěšego z formulowyma znamjenjoma xi; a eta;.

Mjazy astronomiskeju šyrinu a dlininu a jeju geografiskima (lěpjej: elipsoidiskima) ekwiwalentoma wobstoj póśěg
 

Za dokradne geoidowe póstajenje trjeba se lotowe wótchylenje na tak wjele kaž móžno městnach, a astronomiskej koordinata phi;´, lambda;´ stej srědk, aby jo póstajiło. Pyta se z uniwersalnym instrumentom (astronomiski teodolit) abo z cenitoweju kameru pśestarkowański dypk pódlejšoneje lotoweje linije na gwězdnem njebju („astronomiski“ abo „napšawdny cenit“); jogo njebjaskej koordinata (rektascensija a deklinacija) dajotej se pótom direktnje do gódnotowu phi;´, lambda;´ pśelicyś.




#Article 341: Astronomiska šyrina (318 words)


Astronomiska šyrina – cesto teke „polowa wusokosć“ pomjenowana – jo wusokostny kut pódpołnocnego (resp. pódpołdnjowego) njebjaskego pola na stojnišću wobglědowarja.

Njepóśěgujo se direktnje na zemsku kulu resp. zemski elipsoid, ale na napšawdny (fyzikaliski) lotowy směr a wótpowědujo deklinaciji cenita.

Pśi blišym wobglědowanju njesmějo se astronomiska šyrina z geografiskeju šyrinu najadno stajiś, lěcrownož se to wót ekspedicijow 15. stolěśa cesto stawa. Wobej šyrinje rozeznawatej se wó lotowe wótchylenje – t. g. wó ten mały kut xi;, wó kótaryž napšawdny lotowy směr wótchyla se wót teoretiskeje normale na zemski elipsoid. We formulach wuzwigujo se toś ten rozdźěl zwětšego pśez formulowe znamjo phi;'  (resp. B'  ), w pśirownowanju z phi; (resp. B) za geografisku šyrinu. Ako slěd lotowego wótchylenja płaśi pótakem za astronomisku šyrinu a jeje pendant, astronomisku dlininu:

Wobej komponenśe lotowego wótchylenja (xi;, eta;) wuměnijotej se pśez masowe njepšawidłownosći zemskego śělesa. Na dypku w mórskem niwowje jo xi; kutowa diferenca mjazy napšawdnym horicontom (geoid) a elipsoidiskim horicontom.

Astronomiska šyrina jo pótakem na jadnom boce fyzikaliski fakt zemskego póla śěžnosći, dajo se wšak teke na drugem boce geometriski – ako kut mjazy lotowym směrom a  njebjaskim ekwatorom – interpretěrowaś. Tomu napśeśiwo jo „geografiska“ šyrina fyzikaliska fikcija – pótakem kut, kótaryž jo jano na idealizěrowanem zemskem elipsoiźe definěrowany a wótwisujo wót jogo formowych parametrow.

Aby na wěcejzmysłowosć zapśimjeśa „šyrina“ źiwało, groni se w geodeziji lěpjej wó „elipsoidiskej“ (geodetiskej) šyrinje ako wó „geografiskej“ šyrinje. Zemskego wopłonjenja dla (wótchylenje idealneje zemskeje formy wót kuloweje formy) jo w geowědomnosćach samo tśeśe zapśimjeśe šyriny, „geocentriska šyrina“.

Měrjenje astronomiskeje šyriny (pomjenowaneje gromaźe z dlininy něga zamólnje astronomiske póstajenje pozicije) móžo se z někotarymi metodami astrogeodezije abo astrometrije pśewjasć. Pśi znatych koordinatach wobglědowanych gwězdow su nejdokradnješe metody (pó zasajźonku 0,3″ až 0,05″ na wjacor):

Pśigódne měrjeńske instrumenty kutowych metodow su uniwersalny instrument (abo dokradny teodolit z cenitoweju prismu), transitowy abo pasažowy instrument. Nejwuša preciznosć jo z cenitowym teleskopom dojśpijobna – wizuelnje něźi 0,1″, fotografiski abo fotoelektriski samo dokradnjej.




#Article 342: Geografiska šyrina (682 words)


Geografiska šyrina (něga stopjeń šyriny), φ abo B (łatyński latitudo, engelski latitude, mjazynarodnje skrotcona pśez lat. abo LAT) jo pódpołnocna abo pódpołdnjowa zdalonosć dypka zemskego powjercha wót ekwatora, pódana w kutowej měrje, pótakem w stopnju. Šyrina móžo gódnoty wót 0° (na ekwatorje) až do ±90° (na poloma) nabyś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódpołnoc, −pódpołdnjo) jo teke N resp. S dowólony.

Kut, kótaryž wužywa se za geografisku šyrinu, njeměri se w zemskem srjejźišću, ale wótpowědujo kutoju mjazy (idealizěrowanym) lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu zemje.

Geografiska šyrina pódawa se seksagezimalnje w stopnjach, minutach a sekundach, pśi comž jadna minuta 60 sekundam a jaden stopjeń wótpowědujo 60 minutam (kaž w casowych pódaśach). Pśi decimalnych stopnjach, minutach a sekundach pódawaju se městna za komu.

Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na pś.:

Wobłukowa minuta wótpowědujo spóromje ekwatora a spóromje meridianow cerje jadneje mórskeje mile resp. 1.852 metrow, mjaztym až cera wobłukoweje minuty na šyrinowych krejzach φ (na pódpołnoc abo na pódpołdnjo wót ekwatora) jo wó faktor cos φ mjeńša. Wótstawk mjazy dwěma stopnjoma šyriny wšak jo pśecej wok. 111 km. Ale wótstawk na poloma (111,694 km/°) jo pśez wopłonjenje zemje snadnje wětšy ako na ekwatorje (110,574 km/°), dokulaž wokłon na toś tej droze wó wok. 1 % pśiběra.

Jolic felujo pódase °N abo °S, ga stoje pozitiwne gódnoty za pódpołnocnu šyrinu a negatiwne za pódpołdnjowu šyrinu.

Pśi pódawanju městnych koordinatow musy se šyrina pśecej ako prědna pódaś, pótom akle dlinina: „B pśed L, ako w alfabeśe“. Swóju pśicynu ma toś ta konwencija w stawiznach: šyrina dajo se južo stolěśa pśed dlininu dosć eksaktnje póstajiś.

Šyrina dajo se cele jadnorje z nejwušego słyńcnego stawa (połdnjowa šyrina) abo z wusokosći kulminěrowacych gwězdow póstajiś. 
Na pódpołnocnej połkuli zemje pódawa wusokosć relatiwnje swětłego polarneje gwězdy (Polaris) nad horicontom dosć dokradnjej šyrinu: Na ekwatorje pokazujo se polarna gwězda na horiconśe, na pódpołnocnem polu stoj pśisamem padorownje na njebju. Napšawdu jo Polaris nic cele 1° wót njebjaskego pola zdalony; zmólka, kótaraž nastawa pśez to, jo zemskeje rotacije dla dwójcy na źeń 0°, dwójcy wok. 0,75° a dajo se pśez jadnore formule abo woblicenje pśerězka pomjeńšyś.

Južo namórniki póznego 15. stolěśa su zamógli šyrinu za nawigaciju wužywaś. Woblicenje geografiskeje dlininy wšak jo wěcej komplicěrowane było a jo se dokradnu koplowańsku nawigaciju abo měrjenje distancow mjasec-gwězda pominało. Wót kóńca 18. stolěśa stawa se z dokradnym casom chronometrow, wót srjejźi 20. stolěśa z pomocu wšelkich metodow pód wužywanim elektromagnetiskich žwałow terestriskich sćelakow, wót 1990tych lět z GPS-pśidostawakami satelitow.

Pśi perfektnem stabilnem (wopłonjonem) rotaciskem elipsoiźe (žedne góry resp. doły, konstantna gustosć) by elipsoidiska šyrina astronomiskej šyrinje wótpowědowała. Mimo togo by geocentriska šyrina za kužde městno pó licbje nejbližej ekwatora (t.g. nejmjeńša gódnota) była.

Dokulaž pśerězne słyńcne pśipromjenjenje na dypk zemskego powjercha wótwisujo wót jogo geografiskeje šyriny, póstaja toś ta bytostnje lokalnu klimu a móžo definiciji (geografiskich) klimowych conow słužyś: Tropy laže mjazy wobrotnyma šyrinoma (23° 26′) a polarskimi stronami wušej polarneju krejzowu (66° 34′), mjazy nimi subtropy a klimatiski wósrědne cony.

Klima wótwisujo teke wót dalšnych faktorow; tak su na pś. europske městna pódpołnocnoatlantiskego tšuženja dla zwětšego jasnje śoplejše ako aziske a pódpołnocnoamerikańske městna samskeje geografiskeje šyriny.

Geografiska šyrina ma wósebnje wliw na wětšowe wobstejnosći. W něgajšnych casach, gaž łoźi su hyšći nejcesćej płachtowali, su te za łoźnistwo wjelgin wažne byli. Z togo casa su se hyšći pomjenowanja ako kónjece šyriny abo Roaring Forties wobchowali, kótarež pśirěduju wótpowědujucym šyrinam wětšowe wobstejnosći.

Wuraz stopjeń šyriny wužywa se w rozdźělnem woznamje. Na jadnom boce jo z tym geografiska šyrina sama měnjona a na drugem boce šyrinowy krejz, na kótaremž wšykne městna jadnakeje geografiskeje šyriny laže; specielnje su młogi raz jano take šyrinowe krejze měnjone, kótarychž geografiska šyrina w stopnjach jo cełolicbowa.

Pśibližne woblicenje dłujkosći šyrinowego krejza, pótakem jogo wobměry, buź wótwóźone z pśikładom 48. šyrinowego krejza, kótaryž prěcy Freiburg im Breisgau: Pó zjadnorjonem měnjenju, zemja by była kula, nic k poloma wopłonjona, a zemski radius by 6.400 km był, jo radius šyrinowego krejza, jogo wótstawk k zemskej wósce (ta ako linija wót jadnogo pola pśez srjejź zemje k drugemu poloju), za 48 stopnjow 

pótakem něźi 4.280 km. Wobměra toś togo krejza abo „dłujkosć 48. šyrinowego krejza“ jo 

pótakem něźi 27.000 km.




#Article 343: Geografiska dlinina (338 words)


Geografiska dlinina (něga: „stopjeń dlininy“), λ, mjazynarodnje skrotcona z long. (longitudo = lon., longitude = eng., franc. atd. „dlinina“), wopisujo jadnu z wobeju koordinatowu městna na zemskem powjerchu, a to jogo poziciju na pódzajtšo abo na pódwjacor wót definěrowaneje (pśipadnje póstajoneje) pódpołnocno-pódpołnjoweje linije, nulowego meridana. Wóna jo se něga stopjeń dlininy groniła. Geografiska dlinina jo kut, kótaryž měri se, wuchadajucy wót nulowego meridiana (0°), až do 180° w pódzajtšnem a 180° w pódwjacornem směrje. Wjeršk toś togo kuta jo srjejźišćo mysloneje zemskeje kule, ramjenja wuchadaju ze srjejźišća pśez nulowy meridian resp meridian, na kótaremž městno lažy, kótaregož geografiska dlinina ma se pódaś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódzajtšo, −pódwjacor) jo teke E resp. W dowólony (skrotconki O wobijaju se tšacha zaměnjenja dla, glej dołojce).

Dokulaž njejo pśirodna nulowa marka za meridiany (poł dlininowego krejza), ako jo ekwator za měrjenje šyriny, musy se nulowy meridian definěrowaś. Wót antiki jo se Ferro-meridian wužywał. Akle w lěśe 1884 jo se swětodaloko jadnotnje ten meridian póstajił, na kótaremž jo srjejźna wóska wěstego teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (glej Stawizniske). 

Geografiska dlinina pódawa se ako kutowy wótstawk w stopnjach, (wobłukowych) minutach a sekundach wót nulowego meridiana na pódzajtšo (E) abo na pódwjacor (W).
Skrotconka E za pódzajtšo (wót engelskego „east“) pśiraźujo se pśez DIN 13312, kótaryž jo rozsuźecy za nawtiku a nawigaciju lesénja, aby se zmólkow pśez zaměnjenje pismika O z licbu 0 a z francojskeju škrotconku za pódwjacor (ouest) wót wšogo zachopjeńka wobinuło.

Nejwětša móžna licbna gódnota jo pótakem 180 stopnjow, pśi comž 180°E = 180°W. Pśibližnje spóromje toś teje geografiskeje dlininy, ale z bejnymi wótchylenjami, źo w Pacifiku datumowa granica póstajona wót pótrjefjonych krajow.

Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma jo na ekwatorje nejwětšy. Tam jo wótšyrjenje wót jadnogo stopnja 111,32 km wjelike. Toś ta distanca wótpowědujo eksaktnje 60 mórskim milam, dokulaž mórska mila jo se spócetnje z jadneju wobłukoweju minutu na ekwatorje definěrowała. 

Na poloma wšak padnu wšykne dlininowe krejze w jadnem dypku na jadno. Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma dajo se za šyrinu φ a zemski radius r pśibližnje ze slědujuceju formulu woblicyś:




#Article 344: Meridian (geografija) (694 words)


Słowo meridian wóznamjenja w stopnjowej seśi zemje poł dlininowego krejza na zemskem powjerchu, kótaryž źo wót jadnogo geografiskego pola k drugemu. Jo zwězujuca linija wšych geografiskich městnow, na kótarychž słyńco w jadnakem casu zabjerjo nejwuši dypk swójeje dnjoweje cery (dnjowy wobłuk) na njebju, na kótarychž jo pótakem połdnjo. Póchad słowa z łatyńskego circulus meridianus 

Wšykne dypki z jadnakeju geografiskeju dlininu, pótakem z jadnakim stopnjom dlininy, laže na jadnom a tom samem meridianje. Zapśimjeśi 'stopjeń dlininy' a 'meridian' wóznamjenjotej pótakem jadnakej liniji na zemskem powjerchu a daju se togodla 
synonymnje wužywaś, pśi wužywanju zapśimjeśa 'stopjeń dlininy' wšak wuzwigujo se aspekt kutowego pódaśa a pśi wužywanju zapśimjeśa 'meridian' aspekt stawa słyńca pśezpołdnjejšego casa.

Młogi raz wužywa se toś to zapśimjeśe ze zamólenim teke ako synonym za połny dlininowy krejz.

Tšach zaměnjenja wobstoj z meridianowym zapśimjeśim astronomow, kótarež pomjenjuju njebjaski meridian skrotka teke meridian a rozměju pód tym specialny wjeliki krejz na njebjaskej kuli.

Meridiany maju (gaž naglědajo se zemja ako kula abo dokradnjej ako rotaciski elipsoid) wšykne jadnake rozćěgnjenje, pśeto wótstawk mjazy poloma jo pśi rotaciskem śělesu pśecej konstantny. Pótakem su dlininowe krejze na rozdźěl wót šyrinowych krejzow pśecej wjelike krejze a togodla meridiany pśecej teke poł wjelikego krejza. Dłujkosć meridiana jo na referencnem elipsoiźe WGS84 wok. 20.003,9 km.

Wuchadajucy wót pola, powětša se wótstawk mjazy dwěma meridianoma pśecej wěcej, daniž skóńćnje njedojśpijo na ekwatorje swój maksimum. Wótstawk mjazy meridianami, kótarež su wó 1° wót se zdalone, pomjenjujo se wótšyrjenje. Wóno jo wótwisne wót wužywanego referencnego elipsoida. Pśi Besselowem elipsoiźe na pś. jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,307 km a na 50. stopnju šyriny, w Srjejźnej Europje pak jano 71,687 km.

Parisowy meridian jo nulowy meridian był, kótaryž jo se pśed Mjazynarodneju meridianoweju konferencu z lěta 1884 wužył a lažy 2° 20' 14.025 na pódzajtšo wót Greenwichowego meridiana, kótaryž wužywa se powšyknje akle wot togo. Parisowy meridian źo prěki pśez Parisowy obserwatorium.

Górka w Greenwichu jo stojnišćo něgajšnego Royal Greenwich Observatory (Flamsteed House), pśez kótaryž nulowy meridian źo, na kótaryž jo se w lěśe 1884 dogroniło a pó kótaremž jo se Greenwich Mean Time póstajił.

Wěste meridiany wobgranicuju casowe cony, do kótarychž zemja jo rozdźělona. Połny wobwjert zemje wó 360 stopnjow trajo jaden źeń z 24 góźin, pótakem 1.440 minutow. Z toś teje pśicyny jo casowy wótstawk mjazy dwěma meridianoma dokradnje 4 minuty (1.440 : 360). Diferenca městnego casa dweju městnowu, kótarejž matej w stopnjowej seśi zemje wótstawk wót 15 stopnjow dlininy, jo togodla dokradnje 1 góźina = 60 minutow (jolic wužywa se [srjejźna] geografiska casowa definicija).

Zgórjelc, nejwěcej pódzajtšne město Nimskeje, lažy dokradnje na 15. meridianje (geografiske połoženje: 15° 00' pz. d.) a by togodla wót Greenwicha dokradnje wó jadnu góźinu casowje pśesunjony był.

Dokulaž pśeběg casowych conow pak orientěrujo se nic jano na geografiskich, ale teke na praktiskich a politiskich směrnicach, móžo diferenca kazniskego casa mjazy dwěma městnoma teke wětša abo mjeńša ako městna casowa diferenca byś. Póstajone casowe cony rozeznawaju se zwětšego wó połne góźiny, rědko teke wó poł góźiny. Wósebnosć stej pola, dokulaž how wšykne meridiany a z nimi teke wšykne casowe cony padnu na jadno. Na polu jo móžno, z mało kšacami wšykne casowe cony pśekšocyś. Za Antarktis jo se póstajiło, až how wšuźi koordiněrowany swětowy cas płaśi.

W lěśe 1792 by se dejała ako pśikład tak dłujkeje ako móžno rowneje cery zdalonosć mjazy Dünkirchenom a Barcelonu eksaktnje zwěsćiś. Tak pomjenjona meridianowa ekspedicija jo se wót Jean-Baptiste Joseph Delambre, Pierre Méchain a jogo asistenta Jean Joseph Tranchot pśewjadła resp. nawjedowała. Méchain a Tranchot stej pódpołdnjowy sektor pśewzełej a Delambre jo pódpołnocny sektor pśewzeł. Ekspedicija jo głownje dla 
wustatkowanjow francojskeje rewolucije a wónskich tšojenjow (inwazija pśez Prusku a francojsko-špańska wójna) napóslědku sedym lět trała. Zakładnu liniju triangulacijow su wóne blisko Parisa rozměrili. Jich wuslědki su se pśez mjazynarodnu konferencu wědomnostnikow w lěśe 1799 w Parisu akceptěrowali. Direktny slěd jo woblicenje a konstrukcija prametra, kótaryž jo ako měra nejpjerwjej w cełej Francojskej płaśiwosć nabył. Jogo wótchylenje wucynijo měrjeńskeje njedokradnosći dla jano 0,2 
milimetrow w pśirownowanju z póznjejšymi měrjenjami. Něgajšna nowa měra jo ako źaseśmilionty źěl cery wót pola k ekwatoroju definěrowana. Dalšne dopóznaśe pśez ekspediciju jo było, až napšawdna forma zemje njejo jadnaki elipsoid, ale jo w swójej njepšawidłownosći skerjej na powjerch kulki pódobna.




#Article 345: Meridian (astronomija) (134 words)


Meridian abo dokradnjej teke njebjaski meridian (łatyński circulus meridianus = połdnjowy krejz) jo w astronomiji wubrany imaginarny wjeliki krejz na njebjaskej kuli, wótwisny wót pozicije wobglědowarja na zemskem powjerchu. Wopśimujo pódpołnocny a pódpołdnjowy dypk horiconta, pódpołnocny a pódpołdnjowy njebjaski pol ako teke cenit a nadir. Meridian stoj mimo togo padorownje na lokalnem horiconśe wobglědowarja.

Horicont wotpowědujo how, cele w astronomiskem zmysle, imaginarnej horicontowej liniji, teke wjeliki krejz na njebjaskej kuli.

W meridianje dojśpiwaju wšykne gwězdy swóju nejwětšu wusokosć (wuša kulminacija) a dwanasćo góźinow gwězdnego casa pózdźej swóju nejmjeńšu.
Pśi tom měni a wobglědujo se z meridianom cesto, zjadnorjone, jano běrtylkrejz mjazy cenitom a pódpołdnjowym horicontom (na pódpołnocnej połkuli) resp. pódpołnocnym horicontom (na pódpołdnjowej połkuli), kótaryž jo za kulminaciske wobglědowanje wažny.

Jolic změnja se stopjeń dlininy wobglědowańskego stojnišća, ga změnja se teke pśeběg njebjaskego meridiana.




#Article 346: Wjeliki krejz (507 words)


Wjeliki krejz jo tak wjeliki ako móžno krejz na kulowem powjerchu. Jogo srjejźišćo padnjo pśecej ze srjejźišćom kule na jadno a rěz na wjelikem krejzu źěli kulu na kuždy pad do dweju („jadnak wjelikeju“) połojcowu. Dokulaž jo pśewšo wjele móžnosćow, kulu tak rozrězaś, aby rězna płonina srjejźišćo kule trjefiła, jo teke pśewšo wjele wjelikich krejzow. Wósebny pad wjelikich krejzow su meridiany, kótarež su poł wjelikego krejza, kótarež wupśestrěwaju se wót pódpołnocnego do pódpołdnjowego pola.

W geografiskem koordinatowem systemje zemje su ekwator (módry) kaž teke kuždy por jadnogo drugemu „napśeśiwo lažecych“ stopnjow dlininy wósebnje lažece wjelike krejze (stopnje dlininy = meridiany, how žołte), na pś. nulowy meridian (0°) a meridian 180°. Šyrinowy krejze pak (smužkowane linije) z wuwześim ekwatora njejsu wjelike krejze, ale mjeńše ako maksimalna wobměra kule. Gronje se togodla póbocne abo małe krejze.

Na wjelikich krejzach zemje wótpowědujo jadna wobłukowa minuta jadnej mórskej mili, skrotconej sm (eng. nautical mile, nm abo NM). Dajo se (pótakem ako „dlininowa minuta“ resp. ako „šyrinowa minuta na ekwatorje“) z 1.852 metrami pśi gódanej zemskej wobměrje 40.000 km woblicyś. Pśerězny zemski radius jo 6.371 km. 

Nejkrotšy zwisk mjazy dwěma dypkoma na kulowem powjerchu – tak pomjenjona ortodroma – jo pśecej źěl wjelikego krejza (tak pomjenjony głowny wobłuk). Togodla du ruty łoźnistwa a pśedewšym ruty leśenja zwětšego spóromje wjelikich krejzow. Wobjězdźowanje zemskeje 
kule na ortodromach groni se płachtowanje na wjelikich krejzach; „kurse wjelikich krejzow“ dojśpěwaju pitśku wětše šyriny ako wótpowědujucy startowy a celowy dypk (na pś. München–Peking pśez Sibirsku).

Na zemskem elipsoiźe a drugich płoninach groni se ortodroma geodetiska linija. Wóna jo kśiwanka wětšego rěda (wótchylenje wót wjelikego krejza kule wó někotare promile) a wótpowědujo pśeběgoju wjelgin wupněteje niśi bźez šurowanja.

Dokulaž se wjele kórtow (na pś. pśi merkatorowej kórśe) tak zwobraznja, až pokazuju se šyrinowe krejze ako rowne, wodorowne linije, statkuju ruty leśenja njeglědajucy na swóju krotkosć skśiwjone a du dalej k poloju (glej teke loksodroma). Aby zjadnoriło kreslenje, su specialne kórty wjelikich krejzow (glej gnomonisku projekciju), na kótarychž pokazuju se wšykne wjelike krejze ako rowna cera, wokolina pak jo pitśku spryšćona.

Na mórskich kórtach jo na pšawej a lěwej kšomje geografiska šyrina pódana, t. g. wótpowědujucy wurězk wótpowědnego wjelikego krejza dlininy. How móžo nawtikaŕ ze zaštapnym kružydłom distancu pśepśimaś (1 wobłukowa minuta = 1 mórska mila) a za zakreslenje kursa do kórty pśenjasć.

Kut mjazy dypkoma A a B z koordinatami šyriny  a koordinatami dlininy  na wjelikem krejzu woblicujo se tak:

Jolic pódawa se  we wobłukowej měrje, dajo se zdalonosć wjelikego krejza d mjazy wobyma dypkoma ze zemskego radiusa rE woblicyś:

Zdalonosć wjelikego krejza jo maksimalnje poł zemskeje wobměry.

Rězny kut wjelikego krejza wót A a B z meridianom w dypku A groni se kursowy kut . Woblicujo se pśez:

Za pódzajtšne kurse (λB  λA) lažy kursowy kut mjazy 0° a 180°, za pódwjacorne kurse (λB A) lažy kursowy kut mjazy 180° a 360°. Na rozdźěl wót rowneje geometrije njerozeznawaju se kursowe kuty wót A do B a wót B do A wó 180°. W ekstremnem paźe, gaž wjeliki krejz źo pśez pola, móžotej wobej kursowej kuta samo jadnak byś.




#Article 347: Stopnjowa seś (119 words)


Stopnjowa seś słužy jasnemu póstajenjeju dypkow na rotaciskej płoninje (na pś. kula abo elipsoid).

Pódobnje kaž dajo se w rowninje pšawokutny koordinatowy system definěrowaś, dajo se teke na kulowem powjerchu take kśidno definěrowaś. To wobstoj z:

Wuměnjenje jo, až pola a srjejźišćo zemje su znate.

Šyrinowe a dlininowe krejze lice se w stopnjach:

Stopnjowa seś zemje dajo se pśi napóranju geografiskeje kórty sobu na rownej kórśe zwobrazniś. We wótwisnosći wót wubraneje kórtoweje projekcije zwobraznja se woko stopnjoweje seśi ako kwadrat, pšaworožk, trapec abo sektor krejza. 

Město stopnjoweje seśi móžo w kórtach teke drugi koordinatowy system ako linijowe kśidno zakreslony byś a dajo se teke za městne pódaśa wužywaś. Tak wužywa se na pś. wót wójaŕstwa tak pomjenjone UTM-kśidno (MGRS).




#Article 348: Płod (231 words)


Płod ( fructus) rostliny jo kwiśonka w stawje semjenjoweje zdrjałosći. Pó drugej definiciji jo rostlinski organ, kótaryž z kwiśonki wuchada a semjenja až do zdrjałosći chowa.

Mimo płodnika teke druge źěle kwiśonki a kwiśonkowego stołka se mógu pśi wutwarje płoda wobźělowaś, kaž na pś. kwiśonkowa wóska, keluch. Płod słužy rozpśestrěwanju.

Płod wobstoj z jadnogo abo wšakich semjenjow, kótarež su wót płodoweje sćěny (perikarp) wobdane. Pśi perikarpje pak se rozeznawaju tśi warsty: 

Pśi rjaschenje na pšawem wobrazu na pś. twóri endokarp twardu packu, kótaraž semje wobśimjejo. Mezokarp jo měsny, a eksokarp twóri somotowu rjaschenowu kóžu.

Perikarp se za cas procesu zdrjawjenja płoda z płodnika kwiśonki twóri. Za rozrědowanje płodow jo wažne, se dopominaś, až płodnik z jadnogo abo wšakich ze sobu zrosćonych płodowych łopjeńkow (karpele) wobstoj.

Płody se góźe do tśich kupkow rozrědowaś.

Z jadneje kwiśonki wuchada jano jadnotliwy płod.

Toś ten płod jo wjelesemjenjowy a se pśi zdrjałosći wótwěra a pótom semjenja rozsypujo.

Płody wóstanu až do zdrjałosći semjenjow zawěrane a wótpadnu w toś tej formje.

Wobstoje z wšakich płodnikow, pśi comž teke kwiśonkowa wóska jo wobźělona.

Pśez wósebne procesy zrosćenja jadnotliwe płody su k zwězkoju zjadnośone, tak až to ako jadnotliwy płod wuglěda.

Płody se na rozdźělnej wašni rozpśestrěwaju.

Rědko eksistěrujo aktiwna samrozpśestrěwanje (autochorija) pśez katapultowe abo wobryzgowańske wugótowanje. Wótergi wogonki z płodami do skalnych rozdorow rostu abo se do zemje zarězuju (geokarpija), kaž na pś. zemski wórješk (Arachis hypogaea).




#Article 349: Žołta akacija (113 words)


 Žołta akacija (Laburnum anagyroides, syn. Cytisus laburnum) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).

Žołta akacija jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 8 m.

Młode gałuzy, łopjenowe wogonki, łopjeńkowe dolne boki a płody su pśilěgajuce kósmate.

Łopjena su tśilicbne.

Kwiśo wót maja až do junija. Złotožołte kwiśonki stoje we wisecych granach z dłujkosću wót 10 až do 25 cm.

Płody su łušćiny.

Drjewa wopśimjejo gadowate alkaloidy, kótarež ku kšawnemu bluwanju, spinanjam a smjerśi pśez dychańsku chromjetu wóźe. Dla grochojtego wónja su źiśi wjelgin wogrozone, jolic na płodach kusaju.

Rostlina jo domacna w górinach pódzajtšneje Europy, ale teke jo cesty rědny bom. Rosćo casy wóźiwjowana we swětłych lěsach a na słyńcnych wótkłonach.




#Article 350: Chóšć (188 words)


 

Chóšć (Cytisus scoparius, syn.: Spartium scoparium L., Genista scoparia (L.) Lam.; Sarothamnus scoparius (L.) Wimm. ex W.D.J. Koch) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).

Chóšć jo w lěśu zeleny kerk, dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m. Jogo gałuzy su granjate, prutojte a zwětšego zrownane. Młode gałuzy su pitśku žyźowate kósmate, pózdźej nage.

Měnjate łopjena su tśilicbnje pjerite. Łopjeńka su owalno-lancetojte, pśilěgajuce kósmate a dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 cm.

Wón kwiśo wót maja až do junija (julija). Kwiśonki su złotožołte, stoje na 1 cm dłujkich wogonkach pó jadnom abo pó dwěma w łopjenowych rozporach a dośěgnu dłujkosć wót až do 2,5 cm. Jich kwiśonkowe łopjeńka su 4 cm dłujke, płone, na kšomje kósmate, howacej nage. Proškowe łopjeńka su kaž časnikowe pjera zakulone.

Płody su wopłonjone łušćiny, kótarež dośěgnu dłujkosć wót až do 5 cm. Jolic zdrjałe su carne.

Wón rosćo na gólach, lěsowych zagonach, pód krickami a na nadroznych kšomach. Mimo togo wón se wóstaji kalk.

Chóšć jo w pódwjacornej, pódpołdnjowej a srjejźnej Europje rozšyrjony. Na pódzajtšu a pódpołnocy su rědke, dokulaž maju mału twardosć pśeśiwo mrozoju.

Něga jogo gałuzy buchu za wězanje chóžyšćow wužywane.




#Article 351: Lipa (115 words)


Lipa (Tilia) jo rod z pódswójźby lipowych rostlinow (Tilioideae) znutśika slězowych rostlinow (Malvaceae). 

Lipy su w lěśe zelene bomy. Rostliny cesto wubitki wutwórje.

Zdonk jo tłusty.

Kulowate až wutšobojte łopjena sejźe na śańkich wogonkach. Wóni w nazymje spěšnje zažołtnu.

Kwiśo w lěśe. Małke, wónjajuce, dwójorodnikojske kwiśonki su bjacharjowe, nažołte a stoje w promjenjach. Kuždy kwiśonkowy stołk jo z kśidłatym naběłym znosujucym łopjeńkom zrosćone.

Płody su małke, kulojte, twarde, zelene wórjechowe płody, kótarež jano jadne semje wopśimjeju.

Rostliny su w měrnych regionach Azije, Europy a pódpołnocneje Ameriki rozšyrjone.

Wjele družynow se rad ako alejowe bomy sajźaju, dokulaž spěšnje rosćo, regularny rěz, ale awtowe wótpłuny relatiwnje derje znjaso.

K toś tomu rodoju słuša 45 až 50 družynow.




#Article 352: Cerwjeny dub (128 words)


Cerwjeny dub (Quercus rubra) jo bom ze swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae), z roda dubow. 

Cerwjeny dub jo spěšnje rosćecy a w lěśe zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 10 až 25 (27) m. Wón jo zymokruty.

Škóra jo šera a płonobrozdata, kótaraž se pó chyli śamnobrunje wubarwi.

Łopjena maju 2-6 wótšych lapow a su w nazymje swětło-oranžowe až šarlachcerwjene. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do (20) 24 cm. Cypliški lapow su dłujko wuśěgnjone.

Pśi sorśe 'Aurea' młoda łopjena su swěśece žołte.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki se z listom jawje. 

Žołźe su kulojte až jajojte, w płonym kelušku sejźe a dośěgnu dłujkosć wót 3 cm.

Rostlina jo lěsniski a parkowy lěs. Ma lubjej stojnišća w słyńcu abo w połchłodku.

Bom jo w pódzajtšu pódpołnocneje Ameriki domacny.




#Article 353: Pogjarzlina (149 words)


Pogjarzlina (Vaccinium vitis-idaea) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (Ericaceae).

Pogjarzlina jo małorostny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 15 cm.

Gałuzy su chlimpate póstupujuce. 

Łopjena su pśecej zelene, górjejce błyšćece, dołojce dypkate, owalne a gropne a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 3 cm. Jich kšoma jo zawita.

Kwiśo wót maja až do awgusta. Zwónkate, zwětšego styrilicbne, naběłe abo rožojte kwiśonki stoje pó wšakich w krotkich, wisecych granach.

Płod jo cerwjena, kulowata jagoda, kótaraž dośěgnjo šyrokosć wót 5 až do 8 mm. Zdrjałe jagody njasu styriźělny zbytk kelucha. Wóni njesłoźi syre, ale warjone abo k mězdze pśeźěłane, wóni su bóle słodne.

Rosćo w chójcowych a škrjokowych lěsach, na gólach a bagnach. Ma lubjej małokalkate, kisałe zemje.

Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, na pódpołdnjo až do Pyrenejow, Apeninow a górinow Balkanoweje połkupy rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót až něźi 2500 m wustupujo.




#Article 354: Carnica (186 words)


Carnica (Vaccinium myrtillus) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (Ericaceae). Dalšne serbske mě jo carna jagoda.

Carnica jo w lěśe zeleny małorostny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 50 cm. Rostlina jo mócnje roznogaśowana.

Ma wótšo granjate, w zymje zelene gałuzy.

Łopjena su měnjate, nage, zelene, jajojte, mělnje rězane a w nazymje wótpadnu.

Kwiśo wót apryla až do (junija) awgusta. Kulowate kwiśonki stoje pó jadnom w łopjeńkowych rozporach. Krona dośěgnjo dłujkosć wót 4 až do 7 mm a jo zelenojśe až blěźe rožojśe abo purpurowje pśeběžane.

Płod jo jagoda z módrocerwjenym měsom a dośěgnjo wjelikosć wót 5 až do 8 mm. Aromatiske płody wopśimjejo cukor, płodowe kisaliny, garbowadła, anthocyanowe barwidła, flavonoidy a witaminy.

Fryšnje wóni skerjej wótwjedujuce statkuju, mjaztym až sušone a ako mězgu běgotu wólažcuju.

Rosćo w lěsach, bagnowych gólach a górskich gólach. Ma lubjej fryšne, małokalkate, małobazowe, teke wótsypkowe abo płonodnowe zemje.

Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót wěcej ako 2500 m, pódpołnocno-špańskich górinach, na Korsice, w Apenninach a górinach Balkańskich połkupow wustupujo.

Jagody se k mězdze, winu, želejoju, marmelaźe a kompotoju pśeźěłuju.




#Article 355: Wopowańska jagoda (151 words)


Wopowańska jagoda (Vaccinium uliginosum L.) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (Ericaceae).

Wopowańska jagoda jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 100 cm.

Gałuzy su wogonkokulowate a brune.

Módrozelene łopjena su měnjate, gropne, cełokšomne, tupe, wopak jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 cm. Jich dolny bok jo šerozeleny.

Kwiśo wót maja až do julija. Dłujko jajojte, rožojte abo naběłe kwiśonki dośěgnu dłujkosć wót 5 mm a njasu zwětšego styri, rědko pěś cypliškow.

Płod jo módra jagoda z swětłym měsom a dośěgnjo šyrokosć wót 6 až do 10 mm. We wjelikich pitśach mógu k wopowańskim stawam wóźiś, dokulaž grib Monilinia megalospora płody toś teje rostliny cesto pódejś.

Rosćo w chójcowych a brjazowych bagnach a w krickach z małorostnych kerkow w górinach. Ma lubjej włožne, małokalkate, kisałe zemje.

Rosćo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, w pódpołdnju w górinach rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót až něźi 2500 m wustupujo.




#Article 356: Alpska słodka źiśelina (211 words)


Alpska słodka źiśelina (Hedysarum hedysaroides) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).

 

Alpska słodka źiśelina jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć mjazy 5 a 25 cm, rědko až do 60 cm. 

Cop cesto dośěgnjo dłujkosć wót metra.

Kijašk jo rožkaty, njejo roznogaśowany, jo zrownany, šćodriwje lisćaty.

Łopjena su njeporowje pjerinate a maju až do 10 porow (9-21) owalnych abo lancetojtych, cełokšomatych, nagich, górjejce śamnozelenych, dołojce swětłozelenych łopjeńkami. Łopjeńka dośěgnu dłujkosć mjazy 10 a 30 mm. Pódlańske łopjena su kóžkojte, brune a až nad srjejźišćom zarostowane. 

Wón kwiśo wót julije až do awgusta. Kwiśonki su jaskrawje purpurcerwjene, dośěgnu dłujkosć wót 2 cm, su nejcesćej wisece a sejźe pó 10-50 w na kóncu stojecem granje. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 15 a 20 mm a jo cerwjenofijołkojta. Cołnik jo dlejšy ako kśiłko a chórgojcka. Keluch jo zwónojty.

Płodowe łušćiny dośěgnu dłujkosć mjazy 2 a 4 cm a su rozrědowane.

Wón rosćo na górskich łukach, na kalkatych, kamjenjatych zemjach.

Alpska słodka źiśelina jo wót Pyrenejow až do Małeje Azije rozšyrjony.

Kórjenjowe kule wopśimjeju dušyk zwězujuce bakterije. Jo jadna nejwěcej gódnotnych Alpskich futrowańskich rostlinow z wusokim wutkom na bělkowinje a tuku. Lěcrownož jo lažko górki, wón bu  rad wót skóta žrany. Ale wón špatnje wuźaržujo mócne pasenje; lěpjej wón se góźi k dobyśu wót sena (secenje).




#Article 357: Mały krejz (206 words)


Pód małym krejzom rozměju se te krejze na kulowem powjerchu, kótarychž rowniny njewopśimuju srjejźišćo kule.

Mě „małe krejze“ jo se ako napśeśiwne k „wjelikim krejzam“ napórało, kótarychž rowniny wopśimuju srjejźišćo kule a kótarež wopśimuju wšykne tak wjelike ako móžno krejze na kulowem powjerchu.

Nejwažnjejše małe krejze su

Ale njegóźe se za trigonometriske woblicenja. Za jich formule muse se bźez wuwześa wjelike krejze wužywaś – na pśikład meridiany abo „ortodromy (nejkrotše zwězujuce linije mjazy kulowymi dypkami)“. Tśirožk z takich wjelikich krejzow groni se pó swójich nejwažnjejšych nałoženjach astronomiski abo nawtiski tśirožk, pomjenjujo se pak teke pó swójich rožkowych dypkach tśirožk pol-cenit-gwězda.

Sferiska trigonometrija wužywa małe krejze jano za póstajenje měrjeńskich wjelikosćow a kutowych wótstawkow. Wóne su geometriske městna jadnakich zdalonosćow wót jadnogo wuchadnišća – na pśikład pśi analyzy žwałow zemjerdžanjow, w nawigaciji abo za měrjenje wusokostnego kuta gwězdow. Na pśikład laže wšykne dypki zemskego powjercha, na kótarychž pokazujo se gwězda w tej samskej wusokosći h, na małem krejzu wokoło „wobrazowego dypka“ gwězdy (źož stoj w ceniśe). Mały krejz, kótaryž słuša k toś tej měrjeńskej wjelikosći h ma radius 90° − h, což teke wótpowědujo cenitowej distancy. Toś ta wjelikosć wustupujo ako bok (w stopnjach pódana distanca) w nawtiskem tśirožku, a to mjazy gwězdu a cenitom (městno wobglědowarja).




#Article 358: Europeada (746 words)


Europeada jo europske mejstarstwo w kopańcy rěcnych (awtochtonych) mjeńšynow, kótarež organizěrujo se wót Federalistiskeje unije europskich narodnych kupkow (FUEN) w zgromadnem źěle z gósćinarskeju mjeńšynu wótpowědnego turněra. Prědna Europeada jo se pśed europskim kopańcowym mejstarstwom 2008 pla Retoromanow w kantonje Graubünden w Šwicaŕskej wótměła. Tegdejše finale su Pópołdnjowe Tirolarje pśeśiwo chorwatskej mjeńšynje w Serbiskej z 1:0 dobyli.

Pśiduca Europeada wótmějo se wót 16. do 24. junija 2012 paralelnje k Europskemu kopańcowemu mejstarstwoju 2012 w Pólskej a Ukrainje. Zarědowarje su w lěśe 2012 Łužyske Serby w Górnej Łužycy.

Europeada 2012 wótmějo se wót 16. do 24. junija 2012 pód patronatom ministaŕskego prezidenta Sakskeje Stanisława Tilicha w Górnej Łužycy. Wugótowaŕ jo Domowina, kšywowy zwězk serbskich towaristwow a organizacijow we Łužycy. Wulosowanje kupkow jadnotliwych mustwow jo se 1. decembra 2011 w sakskem krajnem zastupnistwje w Barlinje wótměło. Dogromady 20 mustwow buźo w 5 kupkach jadno na druge trjefiś. Partnery a sponsory Europeady 2012 su mjazy drugimi Lichotny stat Sakska, Zwězkowe ministaŕstwo nutśikownego a energijowy koncern Vattenfall. Medijowy partner jo Srjejźonimski rozgłos.

Městna pśewjeźenja drugeje Europeady su Chrósćicy, Njebjelčicy, Njeswačidło, Pančicy-Kukow, Radwor, Ralbicy a Kulow. Finale wótmějo se na Budyšyńskej Młynkec łuce.

Nowy a stary europski mejstaŕ Europeady jo Nimskorěcna mjeńšyna z Pódpołdnjowego Tirola, kótaraž jo finalne graśe 3:1 pśeśiwo Roma z Hungorskeje dobyła. W małem finale − graśe wó městno 3 − su Korutańske Słowjeńce pśeśiwo Chorwatskej mjeńšynje ze Serbiskeje z 0:1 zejgrali.

Bóžko jo serbske mustwo tenraz w běrtylfinale wupadnuło. Ale naźija wóstawa, až změju za pśiducu Europeadu 2016 wěcej wuspěcha.

Za serbske narodne mustwo graju pla drugeje Europeady: 
Křesćan Bejmak, Jeremias Bětka, Bosćij Böhm, Bosćij Cyž, Tadej Cyž, Pětr Domaška, Florian Dórnik, Christoph Dubaw, Christoph Gloxyn, Bjarnat Korch, Denny Kral, Tobias Kubaš, Robert Lehnert, Willi Paška, Feliks Rehor, Daniel Ričl, Stanij Smoła, Robert Statnik, Frank Šewc, Antonius Škoda, Tobias Škoda, Dirk Šołta a Paul Zimmermann. Trenaŕ jo znowego Frank Ričl.

Prědna Europeada w lěśe 2008 jo nastała z wuběźowanja marketingowego 
pśedewześa Schweiz 
Tourismus (ST), kótarež jo dobyłej Sedrun Disentis Tourismus (SDT) a 
Internationale Cultur Forum Disentis (ICF) z ideju europskego 
mejstarstwa rěcnych mjeńšynow. Pótom stej se teke retoromaniska 
kulturna organizacija Lia Rumantscha (LR) kaž teke kšywowy zwězk 
europskich mjeńšynow FUEN na projekśe wobźěliłej.

Cel zarědowanja jo był, na rěcne mjeńšyny w Europje dopomnjeś a jim 
móžnosć k zwězanjeju do seśi daś. Mimo togo by 
měła se Surselva, w Graubündskej wusocynje, turistiski 
prezentěrowaś. Zarědowanje jo stojał pód patronatom Graubündenskego 
kněžaŕstwa, wóna 
jo se wót prominentow ze sporta a z politiki kaž teke wót něgajšnego 
zwězkowego rady Adolf Ogi a wót Ralpha 
Zloczowera, prezidenta Šwicaŕskego 
kopańcowego zwězka pódprěła. Budget za europske mejstarstwo rěcnych 
mjeńšynow 
jo 230.000 frankow był.

Graśa su se pó FIFA-pšawidłach pśewjadli, ale grajny plan jo w 
pśirownowanju z UEFA-wuběźowanim wjele wusčejšy – mustwa su dejali až k 
šesć graśam na tyźeń absolwěrowaś. Su mimo mužow teke A- a B-juniory a 
žony pśizwólone byli.

Městna pśewjeźenja jo sedym sedlišćow we wobcerku Surselva (Sedrun, Disentis/Mustér, Trun, Danis-Tavanasa, Ilanz, Schluein, Laax a 
Vella) było, mimo togo Trin a Domat/Ems we 
wobcerku Imboden kaž teke Chur we wobcerku 
Plessur. We wobłukowem programje jo mimo togo 
dnjowe zarědowanje z muziku a folkloru wótměło, kótarež ma kulturelnej 
wuměnje narodow słužyś.

Jadnasćogłowaty crew šwicaŕskeje armeje jo wšykne 
transportowe słužby mjazy grajnymi městnami organizěrował.

Kupki su se 13. februara 2008 w Zürichiskem hotelu w pśitomnosći 
prezidenta stawowego rady Christoffel Brändli wulosowali.

Spócetnje jo było pěś pśedrundowych kupkow pśedwiźone, kótarychž prědne 
mustwa a teke tśi nejlěpše druge mustwa by měli do běrtylfinale 
zaśěgnuś. Pśez copanje Słowjeńcow z Italskeje, Łemkow a 
Aromunow z Makedońskeje (Aromuny njejsu Šengenske 
wizumy scasom dostali) stej se kupce B a C ku kupce B/C zjadnośiłej. W 
toś tej specialnej kupce B/C jo 5 mustwow było. Dokulaž wšak casowego 
plana dla jano 3 graśa na mustwo su 
móžno byli, jo se wulosowało, chto by dejał pśeśiwo komu graś. Pśi 
jadnakej licbje dypkow njejo pótom w toś tej specialnej kupce poměr wrotow 
abo direktny duel rozsuźił, ale gódnośenje fairplay (licba 
cerwjenych/žołtych kórtow). Z něnto styrich kupkow su prědne a druge kupkow 
do běrtyłfinale zaśěgnuli.

su musyli Retoromany z kupki A ako tśeśi pśeśiwnik zaskócyś. Za 
Retoromanow njejo se toś to graśe pogódnośiło.

Aromunami ranžěrowali.

Dogromady jo wušej 5000 pśiglědowarjow pśi pó źělach wjelgin špatnem wjedrje za jadnotliwe graśa źiwało. Lěcrownož toś ta licba jo wóstała pód wócakowanjami zarědowarjow, jo se toś to europske mejstarstwo ako wjeliki wuspěch pogódnośiło. Dokulaž jo se ideja europskego mejstarstwa rěcnych mjeńšynow pozitiwnje zapśimjeła a šyroki medialny wótgłos we wjele krajach namakała, ma take europske mejstarstwo kšute zarědowanje byś.




#Article 359: Nulowy meridian (630 words)


Nulowy meridian jo ten meridian (połkrejz, kótaryž stoj padorownje k zemskemu ekwatoroju a źo wót pódpołnocnego k pódpołdnjowemu poloju), wót kótaregož geografiska dlinina licy se k pódzajtšoju a k pódwjacoroju.

Jogo póstajenje jo pópšawem pśipadne, ale jo se pśez mjazynarodne dogrono (Mjazynarodna meridianowa konferenca 1884) do meridianoweje rowniny Londonskeje gwězdarnje Greenwich połožył a pomjenjujo se togodla cesto Greenwichski meridian (Meridian doma Flamsteed House gwězdarnje Royal Greenwich Observatory). Do togo su se rozdźělne nulowe meridiany wužyli.

Pó standarźe licy se geografiska dlinina wót nulowego meridiana pozitiwnje k pódzajtšoju (0° až do 360°), ale město togo jo teke pódzajtšna dlinina (0-180° pódzajtšo) a pódwjacorna dlinina (0-180° pódwjacor) rozšyrjona. Ako skrotconce wužywatej se Pz abo E za „pódzajtšo“ a Pw abo W za „pódjwacor“. Symbol E (engelski za „East“, francojski „Est“) jo pó źělach w nimčinje nałog, aby zajźowało zaměnjenjeju z nulu . Na pódwjacornej 
hemisferje (pśedewšym w USA) jo pśeśiwo mjazynarodnej normje teke pódwjacorne licenje wót 0-360° nałog.

Źinsajšny standard, nulowy meridian póšěgowego systema WGS84 a ETRS89/GRS80, njejo na zemski powjerch wězany, ale na modelěrowany geodetiski datum, dokulaž meridiany w dokradnjejšem licenju njejsu na kšutych městnach powjercha (kontinentalne pśesunjenje, zběranje a spadowanje mórja). Źo pśez Greenwichski park, wušej 100 metrow na pódzajtšo wót historiskeje Greenwichskeje „turistiskeje linije“ stareje gwězdarnje Greenwich.

Dłujkosć nulowego meridiana jo poł zemskeje wótměry mjazynarodnego zemskego elipsoida, kótaraž měri se pśez pola, pótakem 20.003,9 km. Ze swójim napśeśiwnym meridianom, kótaryž prěcy na pśikład Wrangelowu kupu pśi 180° (bźez 
pśidaśa E abo W), wudopołnjujo se nulowy meridian k wjelikemu krejzoju na zemi. Datumowa granica źo pó źělach (blisko polowu a na pódpołnoc wót ekwatora) dokradnje na 180° Greenwich (wótchylenja resp. wuwześa wót 180° geografiskeje šyriny: w Beringowej droze, pśi Aleutach (Alaska), w Kiribati, pśi Fidžiskich kupach, pśi Tuvalu, pśi Tonze a pśi nowoseelandskima kupoma Kermadec a Chatham).

Do póstajenja mjazynarodnego nulowego meridiana w lěśe 1884 jo skóro kuždy europski kraj swójski nulowy meridian měł, zwětšego geografiska dlinina datego głownego města resp. gwězdarnje.

Z pśiběrajucym mjazynarodnym drogowańskim wobchadom - pśedewšym ze zeleznicu - jo zjadnośenje eksistěrujucych systemow trjebne było. Mimo togo jo stawnje wažnjejše było, dokradny mjazynarodny cas (swětowy cas) k dispoziciji měś. Wón jo ako městny cas nulowego meridiana definěrowany.

 w Greenwichu (na zemi a na twarjenju markěrowany). Górne klapy a blendy daju se wótpóraś a dowóluju pótom pśeglěd pśez Flamsteed House. To jo optiske referencne měrjenja 
dowóliło.

Na Mjazynarodnej meridianowej konferency 14. oktobra 1884 we Washingtonje, D.C. z reprezentantami z 25 narodow jo se meridian, kótaryž źo pśez Greenwich, ako zakład mjazynarodnego koordinatowego systema zawjadł.

Ako móžny mjazynarodny nulowy meridian jo se na Washingtonskej konferency wósebnje pěś móžnosćow diskutěrowało:

W běgu konference jo se skóro wukopało, až Pariski nulowy meridian njeby žednu wětšynu namakał. Stary Ferrowy meridian su dla jogo póstajenja na dokradnje 20° W wót Parisa někotare lěta do togo za francojsku „pódwódna łoź“ měli. Acory a Beringowa droga njejsu pśedewšym togodla do pšašanja pśišli, dokulaž njejsu měli obserwatorium a tegdy ani njejsu byli telegrafiski ze zbytnym swětom zwězane.

Tak jo se skóńcnje Greenwichski nulowy meridian ako mjazynarodny nulowy meridian z wjelikeju wětšynu pśesajźił – pśi zdźaržanju głosa Francojskeje.

Greenwichski nulowy meridian prěcy wósym źinsajšnych statow na twardej zemi a ma w jadnotliwych krajach slědujucu dłujkosć:

Dłujkosć nulowego meridiana na twardej zemi (kontinent Antarktika) jo 2.331 km. 

Mimo togo prěcy nulowy meridian hyšći slědujuce wódy:

Srjejźny słyńcny cas pśi nulowem meridianje jo rozsudny za swětowy cas (GMT, Greenwich Mean Time) był, kótaryž jo se akle 1972 pśez koordiněrowany swětowy cas (UTC) wótměnił. Toś ten wěcej njeorientěrujo se źinsa na městnem casu, ale – togodla teke 
mě – koordiněrujo kontinuěrujucy atomowy cas z Universal Time, kótaryž měri se astronomiski a wótbłyšćujo njepšawidłownosći zemskeje rotacije a słyńcne stawy. Pśirownowanje stawa se pśez pśestupne sekundy. Pśi nulowem meridianje njejo diferenca mjazy srjejźnym městnym casom a UTC źinsa dokradnje nul.

Koordinaty: , 




#Article 360: Wšedna lěšćina (189 words)


Wšedna lěšćina (Corylus avellana) jo kerk z pódswójźby lěskowych rostlinow (Coryloideae) znutśika swójźby brjazowych rostlinow (Betulaceae).

Wšedna lěšćina jo wšakozdonkowy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 2 až do 6 m (wót 3 až do 5 m).

Łopjena su owalne, kulowate abo wutšobojte a njepšawidłownje gropnje a dwójce zubate. Wóni su měko kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 12 cm.

Jich nazymske barwjenje jo blědožołte.

Kwiśo wót februara až do apryla. Muske micki dośěgnu dłujkosć wót (2-8) 10 cm. Wóni južo w zymje jawje, a se w póznem nalěśe puknu. Płodowa wobalka jo rorkojta abo zwónojta a něźi tak dłujka kaž wórjech. Žeńske kwiśonki cerwjenu pěstu maju, su w pupku schowane a stoje pó dwěma až pó šesćoch.

Za cas śopłych dnjow nalěto pcołki kerki wopytaju. Wóni se wót proška zežywjuju ako jadne jich žrědłow caroby. Ale kerk njewoprošujo, dokulaž žeńske kwiśonki njewopytaju. 

Płody su twardoškórpinate, brune lěškowe wórješki. Zdrjałe wórješki njesu zelenu, na kšomje wutšodlonu wobalku, kótaraž wjeršk wórješka lichotny wóstaji.

Rosćo w žywych płotach, na kšomach gólow, w listowych lěsach a na blokowych wótsypkowych nasypach.

Rostlina jo w Europje, w pódwjacornej Aziji a w pódpołnocnej Africe rozšyrjona.




#Article 361: Lěšćina (192 words)


Lěšćina (Corylus) jo rod z pódswójźby lěskowych rostlinow (Coryloideae) znutśika swójźby brjazowych rostlinow (Betulaceae). 

Pó někotarych žrědłach se lěskowe rostliny ako swójska swójźba (Corylaceae) wobglědaju.

Družyny su list chytajuce bomy abo wjelike kerki. Wóni su jadnodomne rostliny.

Wutšobojte łopjena su zubate a mócnje žyłkate.

Muske kwiśonki stoje w šwižnych wisecych mickach. Wóni prošk hyšći pśed zazeleninim lista rozšyrjuju. Žeńske kwiśonki wutwórje małke, zelene promjenja, z kótarychž pózdźej lěsne wórješki nastanu.

Rostliny su w měrnych regionach pódpołnocneje hemisfery rozšyrjone.

Znutśika swójźby brjazowych rostlinow (Betulaceae) se rod do pódswójźby lěskowych rostlinow (Coryloideae) zarědujo. Fylogenetiske pśepytowanja staja rod ako sotšojsku kladu k wuškownym tśi rodam pódswójźby.

Kladogram pó 

Pó kuždem awtorje se znutśika roda Corylus mjaz źaseś a 25 družynami rozeznawaju. Aktualne wobźěłanja rozeznawaju slědujuce družyny:

Pó kuždem měnjenju awtora se wót Corylus avellana cesto družyny Corylus maxima Mill. (Lambertshasel), Corylus pontica K.Koch a Corylus colchica Albov wótźěluju. Mimo togo se pó kuždem awtorje družyna Corylus californica (A. DC.) A. Heller ako warietu wót Corylus cornuta licy. Rowno tak se cesto k Corylus heterophylla stajonej var. sutchuenensis Franch. a var. yunnanensis Franch. wót někotarych awtorow ako samostatnej družynje wóźe. Teke zwadny rang wobsejźi Corylus papyracea.

 




#Article 362: Kompleksny měchowy płod (113 words)


Jolic z jadneje kwiśonki z dweju abo wěcej płodowych łopjeńkow wšake gromaźe zrosćone měchowe płody nastanu, tak to jo kompleksny měchowy płod. Kompleksne měchowe płody nastanu stawnje z nadstojnich płodnikow. Dokulaž se jadnotliwe měchy za cas semjenjowego zezdrjaśu puknu, słušaju měchowe płody a kompleksne měchowe płody k sypjucym płodam.

Kompleksne měchowe płody mjaz drugim pśi wjele n, pśi górkacowych rostlinach (,  atd.), jańskich rožach a rakowych zelach wustupuju.

Wósebna forma kompleksnego měchowego płoda jo jabłukowy płod. Pśi toś tych měchy lichotnje njestoje, ale su pśez wóskowu celinu seś wězane abo wobdane. Wótwisnje wót družyny płoda abo sorty (na. pś. pśi jabłukach) jo pak pśichylnosć k wótworjenju měchowych płodow na pśerěz płoda hyšći spóznajobna.




#Article 363: Pariski meridian (307 words)


Pariski meridian jo nulowy meridian był, kótaryž jo se do Mjazynarodneje meridianoweje konference wužywał a lažy 2° 20' 14.025 na pódzajtšo wót Greenwichskego meridiana, kótaryž wužywa se powšyknje wót konference. Pariski meridian źo prěki pśez Pariski obserwatorium.

Jo se w lěśe 1718 wót Jacques Cassini póstajił. Do górjejce naspomnjoneje konference w lěśe 1884 jo wón wažny nulowy meridian był (mimo daloko rozšyrjonego Ferro-meridiana a dr.) a jo se na konferency teke ako alternatiwa ku Greenwichskemu meridianoju rozpomnjeł, na kótryž su se naslědku dojadnali.

Spóromje Pariskego meridiana su se wěcej raz stopnjoměrjenja pśewjadli.

Meridian jo teke wót 9. měrca 1911 (Loi du 9 mars 1911) standardny póśěg za  (kazniski cas)  (srjejźny Pariski cas), normowy cas, kótaryž jo za Francojsku zawězujucy. Samo pó pśiwześu swětowego casa jo Francojska pśi kazniskem póśěgu t.m.P.− 9′ 21″ wóstał, nic pśi GMT/UT/UTC sam, pśi comž t.m.P. jo ze swětowym casom na dokradnje toś tu diferencu koordiněrowany (zgromadne pśestupne sekundy). Gódnota jo až do 9. awgusta 1978 pó pšawje płaśeca była, akle wót togo jo UTC pśez dekret casowy zakład francojskeje .

Francojska (głowny kraj, cona MEZ/MESZ) jo pótakem na pśikład t.m.P.+50′ 39″ měła, nic (pó lěśe 1968) UTC+1 – toś ta gódnota płaśi akle pó lěśe 1978.

Meridian wóznamjenjujo se pśez někotare stawizniske słupy.

Nižozemski konceptowy wuměłc Jan Dibbets jo stary nulowy meridian w lěśe 1995 pśez bronzowe plakety markěrował, kótarež su diskretnje w flastarju, chódnikach, dworach a wšakich twarjenjach zasajźone, Arago-medaljony, hommage fyzikarjeju a wójowarjeju za cłowjeske pšawa François Arago. 

Z toś tych spócetnje 135 plaketow, na kótarež dotychměst su mało glědali, su někotare wót publicěrowanja Dana Brownowego bestsellera Sakrileg wukšadnuli. Zapśimjeśe rožowa linija, kótarež wužywa se w toś tych knigłach za Dibbetsowu wuměłsku twórbu, jo Brownowa wumyslenka. Wopac jo teke jogo pśedstajenje, až meridian by nawopacnu Louvreowu głažanu pyramidu pśeprěkował. Hynac ako w filmje pśedstajone, njejo togodla nad pyramidu žeden Arago-medaljon.




#Article 364: Wšedna žorawina (150 words)


 Wšedna žorawina (Vaccinium oxycoccos, syn. Oxycoccus palustris Pers.) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (Ericaceae).

Wšedna žorawina jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až 5 cm.

Gałuzy dośěgnu dłujkosć wót 80 cm. Wóni laže na pochu a bahnjowce a su śańke kaž nitki, wodrjewjace a čumpate łopjenate.

Łopjena su lancetojte, pśecej zelene, kožojće gropne, maju zawitu kšomu a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až 1 cm.

Kwiśo wót junija až awgusta. Nygace, lilarožojte kwiśonki njasu wócynjone kronowe kónčki a dośěgnu wjelikosć wót wokoło 6 mm. Kwiśonkowe wogonki su cerwjene a sćeńka kósmate. Proškowe łopjeńka rorku wutwórje. Proškowe nitki su zwenka nage.

Płod jo cerwjena, cesto žołśe pokrjepjena jagoda, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 0,8 až 1 cm. Kisałkojte płody za cas zymy na kerku wóstanu. Wóni wopśimjeju wjele witamina C a se góźe wósebnje pó prědnem mrozu za marmeladu.

Rosćo na wusokich bagnach.

Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona.




#Article 365: Ferrowy meridian (744 words)


Ferrowy meridian, pómjenjony pó Ferro, jadnej z Kanariskich kupow, jo w Europje nejdalej rozšyrjony nulowy meridian wót starowěka był, napóslědku k Pariskemu meridianoju skoplowany a – dla pśewažeceje wužywanja Greenwichskego meridiana na mórskich kórtach – na geografiskich kórtach wobgranicowany był. Pó Ferrowem meridianje su koordinaty wjele nawigaciskich a geografiskich kórtow pśedewšym wót 16. do 19. stolěśa wusměrjone. 

Prědny raz wokoło 100 jo Marinos z Tyrosa insulae fortunatae (łatyński za glucne kupy), Kanariske kupy, pódjwacorny kóńc tegdy znatego swěta, ako referencny dypk póstajił. Toś to póstajenje wšak jo se jano pśesajźiło, dokulaž wuznamny astronom Klawdius Ptolemeus jo jo w lěśe 150 pśewzeł. Wóno jo pak skerjej teoretiskego wuznama było, dokulaž Ptolemeus jo se pśi swójom źěle na swóje rodne město Aleksandrija póségnuł, kótaregož połoženje jo na 60,5° póstajił, což scełego njewótpowědujo pšawemu połoženjeju Kanariskich kupow. Ze srjejźowěkom a jogo kólasowymi kórtami su meridiany bźez wuznama byli, Kanariske kupy su se ze znatego swěta Europy zgubili. Teke póznjejše portolanowe kórty njejsu geografiske koordinaty pśedstajili.

Ze znowegonadejźenim Kanariskich kupow w 14. stolěśu a pó tom zachopinajuceju se renesancu su zasej na Ptolemejske pśedstajenja nawězali a nejwěcej pódwjacorna kupa Ferro (źinsa El Hierro) jo se ako nulowy meridian póstajiła. W zwisku z nadejźeńskimi drogowanjami a natwarjenim gwězdarnjow w Europje, na zachopjeńku hyšći bźez linsowych instrumentow, jo licba konkurěrujucych nulowych meridianow wót 16. stolěśa rosła. Ale nejwěcej z nich jo jano lokalny abo narodny wuznam dojśpiło. Pódpěrajuce za wobchowanje Ferrowego meridiana jo teke statkowało, až meridian magnetowego pola, kótaryž zda se nejpjerwjej ako pśirodna definicija nulowego meridiana, jo widobnje jano mało na pódwjacor lažył. Dalšna lěpšyna tos togo licenja dlininy su pozitiwne gódnoty za wšu Europu byli. W aprylu 1634 jo se wót kongresa wuconow wšych łoźujucych narodow Ferrowy nulowy meridian wobkšuśił a rownocasnje hyšći raz dokradnjej na Punta Orchilla, pódowjacornu špicu kupy, póstajił. 

Zmólka pśi póstajenju dlininy jo do togo pśi něźi stopnjow była: Ptolemeus jo rozćěgnjenje pó dłujkosći Srjejźnego mórja pśi 62° pódał, Mercator w lěśe 1554 z 52°, napšawdu lažy pśi 42°. Teleskop, kótaryž jo był znaty wót wokoło 1610, jo zmóžnił pśez wobglědowanje astronomiskich tšojenjow, pśedewšym woběgow Jupiterowych mjasecow, za kótarež wót lěta 1668 tabele su eksistěrowali, pomjeńšenje zmólki na 10 do 12 minutow, pśi rownocasnem wobglědowanju na póśěgowem městnje na 2 do 3 minuty. Z tym jo se zachopił wuznam derje wutwarjonych gwězdarnjow dalej rosć. Pśedchadnik jo Brahowy Uranienburg był, mjazynarodny wuznam stej wósebnje Pariski obserwatorium wót lěta 1666 a Royal Greenwich Observatory wót lěta 1676 dojśpiłej, kótarež su wšykne južo z praktiskich pśicynow k nowym meridianowym systemam wjadli. Na kupje Ferro njejo natwarjenje wjelikeje gwězdarnje móžne było. Dokulaž Ferrowy meridian weto njejo dejał se spušćiść, jo pó póstajenju dlininoweje diference k Pariskemu obserwatoriumoju wót 1724 pśez Louis Feuillée na mjazy 19°52' a 20°06' Ferrowe póstajenje na eksaktne 20° na pódjwacor wót Pariskeho obserwatoriuma konsens było. Z tym jo Ferrowy nulowy meridian zakšyty Pariski nulowy meridian był. Do togo jo se z dlininowej diferencu 22,5° Paris–Ferro kalkulěrowało. 

Pó tom jo se wjele nulowych meridanow pśez Ferrowy meridian wuměniło abo wótwóźijo se wót Ferrowego meridiana, tak až wót srjejź 18. stolěśa jano Ferro a Paris na jadnom boku a, nejpjerwjej mało Greenwich na drugem boku, su wětšy wuznam měli. Krotko pó tom, wót slědneje tśeśiny, jo teke na mórju spušćobne póstajenje dlininy móžno było, pśez zwěsćowanje dosegajucy dokradnych mjasecnych distancow w mjasecnych tabelach a pśez dosegajucy dokradne chronometry. Z tym su teke dokradne pódaśa dlininy na mórskich kórtach trjebne byli. Dokulaž mórska móc Wjelika Britaniska jo how wjeduca była, jo se na mórskich kórtach Greenwichski nulowy meridian pśesajźił. Akle wót lěta 1884 jo se na zakłaźe togo Greenwich ako póśěgowy dypk mjazynarodnje ako dopórucenje dojadnał a jo se teke wjelgin malsnje pśesajźił. Zawězujucy jo wón wót mjazynarodneje konference swětowych kórtow w lěśe 1913 był.

Teke pó pśestajenju kórtow jo se Ferrowy nulowy meridian w rozměrjeńskich zastojnstwach zwětšego hyšći dalej wužywał. W Nimskej jo se Ferrowy nulowy meridian we wobłuku pśigótowanjow k pśechadoju 
rozměrjenja kraja na koordinaty Gauß-Krüger w lěśe 1923 pśez Greenwichski wuměnił. Za to jo se wót doněntnych gódnotow dlininy narownana gódnota 17° 40' wótśěgnuła, aby se doněntny łopjenowy pśirěz topografiskich kórtow wobchował. Awstriske rozměrjenje kraja bazěrujo do źinsa na Ferrowem nulowem meridianje. Pśelicenje do Greenwichskich dlininow stawa se z mjazynarodnje normowaneju gódnotu 17° 40' 00 (glědaj teke Hermannskogel a Rauenberg), mjaztym až jo starša gódnota 17° 39' 46,02 z europskego wurownanja dlininow Theodora Albrechta (wokoło 1890) wušła. Dla absolutnego lotowego wótchylenja 13–14 pla Wiena a pla Barlinja jo se naposlědku kulowata gódnota dojadnała.




#Article 366: Hejduša (190 words)


Hejduša (Fagopyrum esculentum) jo rostlina ze swójźby kólejowych rostlinow (Polygonaceae). Dalšne serbske mě jo pšusnica.

Hejduša jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 60 cm až do 1 m. Rostlina za cas dweju mjasecow zezdrjajo, tak až su dwóje žni w lěśe móžne.

Zrownane wogonki su zwětšego cerwjenojte.

Šypate łopjena maju wutšobojtu bazu. Pódlańske łopjeńka su tutkojśe zrosćone.

Kwiśo wót julija až do oktobra. Wónjajuce kwiśonki su běłe abo rožojte a stoje we wokołkowych granach. Kwiśonkowa wobalka wobstoj z pěś łopjeńkow. Wóni su bogate na mjod.

Tśirogate płody su na škrob bogate wórješki z kšutej, brunej škórku. Wóni dośěgnu dłujkosć wót něźi 5 mm.

Rosćo na rolach, wótsypkowych městnach a na drogowych kšomach. Ma lubjej suche zemje.

Póchada z pódpołnocneje Chinskeje a Turkestana, ale něnto jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje wustupujo.

Rostlina bu na pěskowych zemjach a na gólańskich rolach pśedewšym w Aziji a srjejźnej Europje kultiwěrowana, pśi comž jeje sajźenje jo wjelgin wóteběrało. Źinsa słužy w Nimskej pśisamem jano ako skótnu a ptaškowu picu, ale se pak w někotarych krajach ako wažnu carobinu wužywa.

Wułušćone semjenja se pśedewšym ako syru zeleninu, pśidawk do pólewanki a hejdušne kšupy wužywaju.




#Article 367: Pókšyty semjenjak (235 words)


Pókšyty semjenjak (Magnoliopsida, prjedy Angiospermae abo Magnoliophyta) jo nejwětša klasa ze pódwótrěda semjenicow (Spermatophytina).

Jogo semjenišćo se pśecej w płodniku zawěra. Toś ten se pśi zdrjałosći do płoda pśetwórjujo, pśi comž se dalšne źěle kwiśonki mógu wobźělowaś.

Pókšyty semjenjaki su z něźi 250.000 znatymi družynami rostlinska kupka z nejwětšymi družynami. W casu jich systematiska pozicija znutśika semjenicow a jich póchad pśecej hyšći pśedmjat wědomnostnych debatow, jo se jich nutśikowna systematika nic napóslědku pśez źěło Angiosperm Phylogeny Group (APG) z 1990. lět stabilizěrowała. Tu pśestajowana systematika bazěrujo na w oktobrje 2009 pśedstajonej tśeśej wersiji APG.

Mimo wjelikich kupkow monokotyledonow a eudikotyledonow hyšći eksistěruju někotare bazalnje stojece pórědy. Jich pśiswójźbnosć se pśez slědujucy kladogram wujasnjujo:

Pód zapśimjeśu bazalne pórědy su wšake pórědy zjimaja, kótarež na bazy pókšytych semjenjakow stoje. Wóni njejsu žedna pśirodna pśiswójźbnostna kupka (Monophylum). Togodla se nic wěcej kaž w zajźonosći ako swójski takson wjedu, na pś. ako Einfurchenpollen-Zweikeimblättrige. Bazalne pórědy wopśimjejo něźi 8600 družynow. Wóni maju někotare zgromadne pśiznamjenja.

To su pśedewšym wódrjewjane rostliny, kótarež eteriske wóleje twórje (fenylpropanoidy a terpeny). Toś te su w kulowatych idioblastach. Łopjena su jadnore a wobsejźe žedne pódlańske łopjeńko. Kwiśonki eksistěruju w wjelgin rozdźělnych formach. Pśirědowanje kwiśonkowych organow jo šrubikojte abo tež cesto w tśilicbnych kružkach. Prošk jo pśedewšym monosulkatny. Płodowe łopjeńka su zwětšego nic zrosćone. Ceste rostlinske wopśimjeśowe maśizny su bencylisochinolinalkaloidy a neolignany.

K bazalnym pórědam se lice slědujuce taksony:

Za detailny pśeglěd wó systematice, glědaj .




#Article 368: Kśesćijaństwo (115 words)


Kśesćijaństwo jo nejwětša nabožnina we swěśe. Wóna ma něźi 2 miliardy pśiwisnikow.

Kórjenje kśesćijaństwo laže w žydojstwu, w casach romskego imperiuma, kótaryž jo wobkněžył źinsajšny Israel. To jo było na zachopjeńku 1. stolěśa. Ze žydojstwa wužywa kśesćijaństwo prědny źěl biblije Stary testament. Głowna wosoba kśesćijaństwa jo Jezus Kristus.

Zakładnym textom kśesćijaństwa jo biblija, kótaraž jo za kśesćijanow swěte pismo abo teke bože słowo.

Jesus jo po kśesćijańskem wěrjewuznaśu rownocasnje pšawy Bog a pšawy cłowjek.Kśesćijańska wucba, kótaraž na bibliskem znakstwu stoj, ma slědujuce centralne wopśimjeśe: Bog jo pśišeł na swět w swójom synu Jezusu Kristusu. Smjerś Jezusa Kristusa na kśicy jo wucyniła wumoženje pśez wótporanje wót winow a grěchow cłowjeka.

Kśesćijaństwo we swěśe w cysłach (2000) 




#Article 369: Žołty wjerbnik (137 words)


Žołty wjerbnik (Lysimachia vulgaris) jo rostlina z pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika swójźby primulowych rostlinow (Primulaceae).

Žołty wjerbnik jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 150 cm.

Kijaški su kulojte, zrownane, roznogaśowane a krotko kósmate.

Łopjena su jajojśe-lancetojte, załzojśe dypkate a zwětšego pó tśich až pó styrjoch mutwje wutwórje. Wóni su dwójce až pěś razow tak dłujke kaž šyroke.

Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki stoje w pyramidojtem kwiśonkowem stołku a njasu pěś owalnych cypliškow. Keluškowe cypliški su na kšomje cerwjenojte. Krona jo złotožołta, na spódku cerwjenojta a dośěgnjo wjelikosć wót 1,5 až do 2,5 cm, mjaztym až kronowe łopjeńka su owalne a kronowe cypliški su na kšomje nage. Proškowe nitki su załzojśe kósmate. 

Rosćo na žrědłach, w groblach, ługowych lěsach a bagnowych łukach. Ma lubjej humozne zemje.

Rostlina jo w Europje rozšyrjona.




#Article 370: Wužowe zele (166 words)


Wužowe zele (Lysimachia nummularia) jo rostlina z pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika swójźby primulowych rostlinow (Primulaceae).

Wužowe zele jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 50 cm.

Kijaški su lažece a w dolnem źělu korjenja.

Łopjena su kulojte až owalne, napśeśiwo stojece a tupe. Wóni za cas zymy su zelene a dośěgnu wjelikosć wót 3 cm.

Kwiśo wót maja až do julija. Złotožołte kwiśonki stoje na dłujkich wogonkach w rozporach srjejźnych łopjenow, dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 2 cm a njasu pěś cypliški. Keluškowe cypliški su wutšobojte, mjaztym až krony su złotožołte, cesto cerwjenje dypkate a dośěgnu wjelikosć wót 1 až do 2,5 cm. 

Rostlina wutwóri wjelike pśestrěńce a se góźi ako zemjepókšawaŕ w zagrodach. 

Rosćo na tucnych łukach, włožnych łukach, pastwach, w zagrodach, na brjogach, w groblach, łučinowych lěsach a na drogowych kšomach. Ma lubjej skerjej włožne, wutkate a bazowe zemje na wótworjonych stojnišćach.

Rostlina jo w pśisamem Europje rozšyrjona, ale felujo w regionje Srjejźnego mórja. Wóna teke w Błotach wustupujo.




#Article 371: Karol Duchoň (109 words)


Karol Duchoň (* 21. apryla 1950, Galanta - † 5. nowembra 1985, Bratislava) jo był słowakski spiwaŕ.

Maś Karola Duchoňa, Oľga, póchadała z Báčskeho Petrovca, nan jo był direktor strojotwarstwowego kubłanišća w Galanśe. Na zakładnej šule w Galante jo był jogo sobuwuknica (něnto znata słowakska spiwarka) Eva Máziková. Pó skóńcenju zakładneje šule, Karol Duchoň jo studěrował na techniskej wusokej šuli w Partizánskom, kótaruž njeskóńcył. Wěcej se jo zaběrał muzice, spiwoju a graśu na gitaru. Studij pśetergnuł za cas dowole staršowu w Jugosłowjańskej, gdy wótejšeł wustupowaś z orchestrom Jaroslava Mikulu do wukraja.

W lěśu 1968 se spóznał z Robom Kazíkom, kótaryž měł tegdy bitowu kupku The Ice Boys (Lodowe mužy)




#Article 372: Pšawa wušpula (330 words)


Pšawa wušpula (Mespilus germanica) jo bom abo kerk ze swójźby rožowych rostlinow. 

Pšawa wušpula jo śernjowaty, 3 m wusoki kerk abo 6 m wusoki bom. Kultiwěrowane sorty njejsu śernjowate.

Škóra jo oliwozelena a dłujko gładka wóstanjo.

Młody gałuzy su gusto kósmate, pózdźej gołe bywaju.

Zymske pupki su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 mm.

Łopjena su měnjate, wjelgin krotko wogonkate, dłujkojte, lancetoje až owalne, prědku wótše, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku šerozelene a gusto móškojśe-wałmokósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 (15) cm a šyrokosć wót 3 cm. Jich kšoma jo śańko rězana abo cełokšomna. Pódlańske łopjeńka su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm.

Kwiśo wót maja až do junija. Běłe, pěślicbne kwiśonki dośěgnu rozměr mjaz 4 a 5 (6) cm a stoje pó jadnom nakóńcne na krotkich pšuśikach. Keluškowe łopjeńka su linealne-lancetojte, dłujke a wuske a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm, pśi comž až do zdrjałosći płodow wóstanu. Wobalka jo dwójna. Kronowe łopjeńka su kulojte.

Jabłukowe płody su brune, wjelgin twarde, kšuškojte až pśisamem wopak-kjaglojte a dośěgnu wjelikosć wót něźi 2-3 cm, pśi kultiwěrowanych sortach 4 cm. Wóni su górjejce wopłonjone a wót łistołopjenojtych, keluškowych łopjeńkow kronowane a wopśimjejo pěś kamjeńtwardych jědrow. Ale se akle pó statkowanju mroza měke stanu a se góźe jěsć.

Rosćo w bogatych na družynach dubowych měšanych lěsach, rědko w regionach sajźowanja wina a w swětłych lěsach wóźiwjona, ale se pó źělach ako wozdobne drjewa sajźijo. Ma lubjej w lěśe śopłe, wutkate, humusowe abo kamjeńtne kalkate abo glinjane zemje.

Rostlina jo w krotkowjacornej Aziji, w Kawkazu, w pódpołnocnej Persiskej, krotkozajtšnej Europje a w pódpołdnjowych Alpach rozšyrjona, pśi comž we pódwjacornej Europje a na pódpołnoc Alpow jano wóźiwjone wustupujo. Źiwa forma pśi nas njewustupujo.

Pšawa wušpula jo była woblubowany sadowy bom za cas srjejźowěka.

Jeje płody su dla wusokego wutka na pektinach a kisalinach same abo w měšanju z jabłukami, winom a cukorom k wugótowanju wót marmelady pśigódne. Mimo togo wóni ako pśidawk k jabłukowym a kšuškowym mostam tych źaržatosć pólěpšyju.




#Article 373: Pad (gramatika) (274 words)


Pad (teke kazus) jo w gramatice fleksiska kategorija nomena (=deklinacija). Z nim pokaza nomen swóju funkciju znutśika zmysłowego zwiska sady. W morfologiji jo kazus morfologiska kategorija, kótaraž jo pśez system na sebje napśeśiwo stojecych formowych rědow wóznamjenjowany, pśi tom toś te formy póśěg pśedmjata k drugim pśedmjatam w dokładnej situaciji wrośi. Typiski njaso słowo jano jadnučke kazusowe markěrowanje, w někotarych rěcach tola eksistěruju teke słowa z dwěma a wěcej kazusowymi markěrowanjami .

Pomjenjowanje kazus etymologiski wót grichiskego gramatikarja Dionysios Thrax slědk źo. Wón jo nomeny ako wót werba wótpadujucy (nimski 'abfallend' ('abhängig')) wopisował  a wóznamjenjował toś ten proces ako ptosis () 'pad'. Pśewześe zapśimjeśa  łatyńšćiny jo až źinsajšny źeń wobchowało.

Dolnoserbšćina ma jano šesć kazusow (padow): 

Górnoserbšćina ma samo sedym kazusow, dokulaž wokatiw pśidatnje eksistěrujo.

Licba kazusow jo pó źělach rozdźělna we słowjańskich rěcach, dokulaž bulgaršćina a makedońšćina wěcej njamatej kazuse pśi nomenach, ale małe kazuse pśi pronomenach. Wše druge rěcy maju šesć abo sedym kazusow.

Prasłowjańska rěc jo sedym kazusow měła.

Pódwjacornosłowjańske a pódzajtšnosłowjańske rěcy maju rozdźěl mjazy měkeju a twardeju deklinaciju, ale w pódpołdnjosłowjańskich rěcach toś ten rozdźěl pśisamem wěcej njeeksistěrujo.

Indoeuropska prarěc jo znała wósym abo źewjeś kazusow:

Z togo nastawane rěcy (baltiske, słowjańske rěcy, ale teke łatyńšćina abo Stara grichišćina) su toś te dopołnje abo jano pó źělach wobchowałe (pó źělach z drugimi mjenjami). Teke nimšćina jo měła pśed 1.000 lětami hyšći instrumental.

Njeindoeuropske rěcy (na pś. finougriske) znaju pó źělach jasnje wěcej kazusow. W finšćinje su na pśikład pěśnasćo, w hungoršćinje wósymnasćo. 

Tola jo pšawje śěžke daś zapśimjeśu powšyknje płaśecu definiciju. Někotare fachniki cwibluju na śim, až wón se na wše rěcy (na pś. Engelšćina abo hungoršćina) nałožowaś góźi.

 




#Article 374: Boretš (104 words)


Boretš (Borago) jo rod ze swójźby (Boraginaceae).

Družyny su jadnolětne rostliny abo krotko žywe trajne zela. Zwětšego zrownane rostliny njesu šćeśinate kósmy.

Na spódku stojece łopjena su lancetojte a twórje kupy. W nalěśu z nich nastanu spěšnje rozhałuzowace stołpiki z kćenjemi.

Wót kóńca nalěta njesu poł wisece, gwězdojte, purpurmódre abo běłe kwiśonki.

Rod Borago jo mě dawajucy rod za swójźbu, pódswójźbu Boraginoideae a tribus Boragineae. Rod jo monofyletiski a sotšojska kupka wót Symphytum .

Rod wobstoj z pěś družynow w dwěma pódrodoma :

Mě Borago póchada wót arabskego słowa araq za znoj a se póśěgujo na wužyśe ako a. d. znoj gónjecu gójeńsku rostlinu.




#Article 375: Rolna pówitka (110 words)


Rolna pówitka (Convolvulus arvensis) jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (Convolvulaceae).

Rolna pówitka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 80 cm.

Kijaški su śańke a dołojce lažece, lězece abo nalěwo wijuce. 

Łopjena su wutšobojte až šypojte a 3 až 6 raz tak dłujke kaž šyroke. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm.

Kwiśo wót junija až do septembra. Kwiśonki su lejkojte, běłe abo rožojte a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 2,5 cm. Wóni sejźe na dłujkich wogonkach w łopjenowych rozporach. 

Rosćo na rolach, winicach, w zagrodach, na wótpadkowych městnach, drogowych kšomach a pustych płoninach. Ma lubjej małohumozne zemje.

Rostlina jo w Europje rozšyrjona.




#Article 376: Krickata roža (139 words)


Krickata roža (Rosa canina) je rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Jeje płod jo głogowe jabłuško.

Krickata roža jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 m.

Gałuzy su wobłukaśe pśewisujuce abo łazece. 

Łopjena su nage a 5-7-ličbnje pjerinate. Jich wogonk jo njekósmaty, ale cesto njaso wogonkate załzy a serpikojte štapce. 

Kwiśo w juniju. Kwiśonki su swětłorožojte, sejźe zwětšego pó wšakich na nagich wogonkach a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 5 cm. Keluškowe łopjeńka su pó casu kwiśenja wótpókšyte a pśed zdrjałosću wótpadaju. Zwenkowne keluškowe łopjeńka su pśez sćažne pśiwiski pjerinate. Pěstki su lichotne, krotke a jano małko z kwiśonkowego bjacharika segaju. 

Głogowe jabłuško jo cerwjene, nage a sćažnje jajojta.

Rosćo w žywych płotach, na lěsnych a drogowych kšomach a pustych płoninach. Ma lubjej śopłe, zwětšego do dłymi duce glinjane zemje.

Rostlina jo w Europje rozšyrjona.




#Article 377: Guaranišćina (2654 words)


Guaranišćina ( Guaraní [], swójske mě: avañe'ẽ []) jo rěc, kótaraž se w Paraguayju, w pódpołnocnej Argentinskej, źělach Boliwiskeje a w krotkowjacornej Brazilskej powěda. Słuša k tupi-guaraniskim rěcam.

Eksistěrujo něźi 4 až 5 milionow rěcnikow guaranišćiny. Maksimalne pówoblicenja
wujdu wót až do 7 milionow, pśi comž se teke wósoby lice, kótarež jano snadne znajobnosći guaranišćiny maju, což se na pśikład pśi wobydlarjach městow w Paraguayju cesto stawa.

W nimskej rěcy, ale teke w serbšćinje, su někotare słowa, kótarež źinsajšnemu słowu  guaranišćiny wótpowěduju abo su wjelgin pódobne. Toś te słowa su pśišli pśez špańšćinu a portugišćinu do nimšćiny, a póchada pak z narěcow guaranišćiny, kótarež su se w Paraguayju, Argentinskej, Boliwiskej abo Brazilskej powědali, pak z togo wusko pśiswójźbneje tupišciny, na pśikład: kapybara, jaguar, jaguarundi, tapir, ananas, maniok, marakas, marakuja, nandu a piranja.

Guaranišćina jo se južo za cas špańskeje kolonialneje doby za kśesćijańske misionarizěrowanje ako pisańska rěc wužywała. Jezuitowy stat za cas špańskeje kolonialneje doby, kótaryž jo był wósebnje źěl źinsajšnego pódzajtšnego Paraguayja a źinsajšneje argentinskeje prowincy Misiones wopśimjował, spěchował guaranišćinu, dokulaž Jezuity su byli pśisedlenje běłych sedlarjow wjelgin wobgranicowali a guaranišćinu ako ekskluziwnu rěcu wužywali. We swětnej prowincy Paraguay wokoło Asuncióna pak wóstawała guaranišćina drje dominěrujuca wobchadna rěc wobydlaŕstwa, dokulaž cysło sedlarjow špańskego póchada poměrnje małe jo była a se toś te z domorodnymi měli, amtska rěc jo była tam pak ekskluziwnje Špańšćina, kótaraž powědanu Guaranišćinu we wšakim nastupanju wobwliwowała. Z kóńcom jezuitskich redukcijow w lěśe 1767 jo guaranišćina teke tam swóju wósebnu poziciju zgubiła.

Teke w njewótwisnem Paraguayju jo wóstawał špańšćina ekskluziwna amtska rěc. Měli su drje Guaranišćinu za wažne kulturelne znamje paraguayiskeje nacije wobglědowana, jeje wužywanje jo wóstawał pak na wustnem wužyśu a na literaturje pśedewšym folkloristiskego charaktera wobgranicowana.

Akle w nowej dobje jo se w Paraguayju zachopiło, Guaranišćinu teke w kubłanju a ako amtsku rěcu wužywaś a rozdźělne wužywane pšawopisne systemy k do dalokeje měry fonetiskej ortografiji zjadnotnjowaś.

Z wótstawkom nejdalej rozšyrjona warietetnosć guaranišćiny jo paraguayska guaranišćina [gug], kótaraž jo z rěcy nejmjeńša pó źělach špański akulturěrowanych wobydlarjow kolonialneje swětneje prowincy Paraguayja kaž teke jezuitowego stata wuchadała a togodla wšake špańske wliwy pokazujo. Ma (pó SIL) 4,6 milionow kulturelnje mesticiskich rěcnikow. Paraguayska guaranišćina jo se něga teke w argentinskich prowincoma Misiones a Corrientes a granicujucych regionach Brazilskeje powědała, jo tam pak źinsa w domorodnem wobydlaŕstwje do dalokeje měry wót špańšćiny resp. portugišćiny wutłocona. Dla pśidrogowanja z Paraguayja eksistěrujo pak teke źinsa w Argentinskej a Brazilskej wětše cysło rěcnikow paraguayskeje guaranišćiny.

Njewótwisnje wót paraguayskeje guaranišćiny jo se wót indigenych kupkow, kótarež se k ludoju Guaraní lice, cysło warietetnosćow guaranišćiny powědało, kótarež se pó źělach  wjelgin mjaz sobu rozeznawaju a źinsa nejcesćej jano relatiwnje małe cysło rěcnikow maju:

W dalšnem zmysle su warianty guaranišćiny teke slědujuce:

Mjaztym až se w Boliwiskej, Argentinskej a Brazilskej pśeběrajuca asimilacija rěcnikow toś tych Guaraní-warietetnosćow na špańšćinu resp. portugišćinu wótměwa,  se w Paraguayju w prědnem rěźe asimilacija na paraguaysku guaranišćinu wótměwa.

Gromaźe ze špańšćinu jo guaranišćina w Paraguayju amtska rěc. Wustawa z lěta 1992 jo wěsće jaden małych oficielnych teksty, kótarež bu do guaranišćiny pśełožone.

Oficielnje płaśi Paraguay ako dwójorěcny. Realita jo wěcej komplicěrowana. Pśisamem nicht njepowěda jadnu rěcow w jeje cystej formje. Wuše kubłane, měsćańske, eurocentriske warsty powěda  rioplatenisku špańšćinu z zaměšowanych Guarani-frazami, mjaztym až mjenjej kubłane, wejsańske, burske warsty guaranišćinu z wjelikimi późělami wót špańskego wokabulara powěda, kótaraž jo ako Jopara [] znata. Šulske kubłanje se w špańšćinje wótměwa, wěsće bu guaranišćina ako dalšy pśedmjat rozwucowana.

Pó ludlicenju z lěta 1992 su se w Paraguayju slědujuce rěcy powědali:

K tomu se rěcy pśidaju, kótarež su krajodaloko lěbda rozšyrjone, kótarymž regionalnje pak wětšy wuznam pśistaji:

Pśez pówětšowanym wužyśe guaranišćiny teke w kubłanju a ako amtska rěc se jo  na fakt źiwał, až wěcej ako 80 % paraguayskego wobydlaŕstwa guaranirěcne jo a njesnadny źěl  ma jano rudimentarne znajobnosći špańšćiny.

Lěcrownož guaranišćina bu južo pśed 350 lětami za misionowe cile pisana, jano z kongresa w  Montevideo w 1950 jeje alfabet bu normowany. Jeje alfabet jo warianta łatyńskego alfabeta, ale z někotarymi diakritiskimi znamješkami. Wón wobstoj z 33 pismikow, z kótarychž 12 su wokale a 31 - konsonanty. 

Głowne diakritiske znamješko jo tilda, kótaraž se pśi 6 nazalnych wokalach ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ a ñ  wužywa. Mimo togo wokale á, é, í, ó, ú, ý se wužywaju, jolic pśizuk słowa  se na slědnej złožce njenamaka.

Guaranišćina dowola jano złožki, kótarež se z wokala abo konsonanta plus wokal zestajaju; złožka, kótaraž se na konsonanśe abo dwa abo wěcej konsonantow gromaźe (mimo digrafow) kóńcy, móžne njejsu. To šemje (C)V(V) wótpowědujo.

Mimo togo eksistěruju za wše 6 wokalow teke nazalne warianty (ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ) Nazalne wokale su jano w akcentuěrowanej złožce distinktiwne. Pśedpśizukowe wokale budu nazalne dla nazalneje asimilacije pśed slědujucymi nazalnymi wokalami abo nazalnymi konsonantami, njewugranjaju se wšak w drugich padach njenazalnje.

Z eufoniskich pśicynow, se słowa do oralnych a nazalnych rěduju. Słowo jo nazalne, jolic wóno ma nejmjeńša jaden z toś tych nazalnych pismikow: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt - ñ , a wše dalšne su oralne. Nazalne słowo dostawa druge typy prefiksow a postpozicijow. Na pś. postpoziciji pe, ta bywaju z me resp.  nda pó nazalnych słowach.

Pśi tom se /j,k,nd,mb/ do /ñ,ng,n,m/ změna, na pś. nde póra „twójo šarjenje“, ne porã „Sy rědna“.

Pśizuk lažy nejcesćej na slědnej złožce zdonka, mjaztym až sufiksowe gramatiske morfemy su njeakcentuěrowane (enklitiske).

Dalša wósebnosć jo wósebne wašnje zazukoweje mutacije, eklipsa:  Wjele słowow, kótarež se z konsonantom /t-/ zachopi, změni toś ten zazuk, jolic wóni wót drugich słowow wótwisuju abo se z nimi zestajaju:

Forma tetyma se jano wužywa, jolic noga jo njewobsejźona. Jolic wobsejźaŕ jo tśeśa wósoba, njejo wažny abo jo njeznaty, pótom se forma hetyma pó pótrjefjonem słowje wužywa, mjaztym až se pśi prědnej a drugej wósobje abo pśed tom mjenjowanej wósobje forma retyma wužywa.

Eksistěruju někotare substantiwy, kótarež njamaju /t-/ w zakładnych formach, maju wšak taku změnu.

i To jo tak mjenjowana inkluděrujuca forma. To groni, až pśigronjona wósoba jo inkluděrowana. (ja+ty/wy resp. mój+twój/waš)

Ale teke eksistěruju někotare njeregularne substantiwy z dwěma formoma, na pś.

Pśi werbach wužywana forma wótwisujo wót hirarchije wósobow (1.2.3.). Jolic werb jo transitiwny a agens stoj nižej w hirarchiji ako paciens, pótom se forma na r- wužywa, mjaztym až se we wšych drugich padach forma na h- wužywa. Glědaj teke w kapitelu Hierarchija wósobow a markěrowanja.

Nomina a werby se bu tak jasnje kaž w nimšćinje a serbšćinje njerozeznawaju.

Guaranišćina jo mócnje aglutiněrujuca resp. polysyntetiska rěc. Toś se wjele afiksow wužywa.

Ale njeeksistěruju daniž pady daniž genuse. Definitny artikel guaranišćina daniž njama. Rozdźěl mjazy singularom a pluralom da se zwurazniś, ale kóńcowka za plural se rědko wužywa. Město padow a prepozicijow w guaranišćinje se sufikse a postpozicije wužywaju.

Nejwažnjejše kóńcowki pśi substantiwach su slědujuce:

Mimo togo eksistěruju někotare postpozicije:

Normalnje postpozicije stoje direktnje pó substantiwje. Ale guarã „za (+ akuzatiw)“ se z kóńcowku -pe resp. -ve kombiněrujo, na pś. Agueru ko kamby nde mită'ipe guarã. „Pśinjasu toś te mloko za twójo źiśe.“

Někotare postpozicije faktiski su substantiwy z kóńcowku -pe abo z drugej kóńcowku, pśi comž slědujuce maju rumnostny wóznam:

Jolic se z r zachopiju, wóni su wót wěcejformowych substantiwow wótwóźone. Tam forma za tśeśu wósobu se na h zachopi, na pś. hapykuéri „za nim“.

Wótergi se samo kombinacija z kóńcowki a postpozicije stawa:

Kóńcowka za plural jo -kuéra (nazalnje -nguéra), na pś. che vakakuéra „móje krowy“. Ale za licbnikami se wóna njewužywa, na pś. mbohapy mbarakaja „tśi kócki“. Sufiks se pó jadnom z pjerwjej mjenjowanych sufiksow jawi, na pś. ipopekuera „w jogo rukoma/rukach“.

Wósebnosć guaranišćiny jo mimo togo, až substantiwy mógu zajźonosć a pśichod měś. Za pśichod se sufiks -rã wužywa, na pś. che rogarã „mój pśichodny dom“. Za zajźonosć se sufiks -kue (nazalnje -ngue) wužywa, na pś. che rogakue „mój něgajšny dom“.

Adjektiwy njamaju pady, daniž genuse. Wóni cesto se ako werby wužywaju, dokulaž wósebny werb za „byś“ njeeksistěrujo. Pótom se posesiwne pronomeny wužywaju. Na pś. Che kyra. „Som tłusty“ Kame iporã. „Karmen jo rědna.“

Komparacija se z pomocu -ve „wěcej“ stawa, na pś. Nde mitãve chehegui. „Sy młodšy ako ja.“ Ale mjenjowany sufiks móžo se teke pśi werbach wužywaś, na pś. Arapoty iporãve. „Nalěśe jo rědnjejše.“

Někotare adjektiwy tśi formy maju, na pś. hasy „chory“ ma teke formje tasy a rasy. Pśi pronomenach prědneje a drugeje wósoby se warianta na r- wužywa, na pś. Che rasy. „Som chóry.“, mjaztym až pśi pronomenach tśeśeje wósoby se warianta na h- wužywa, na pś. Hasy. „Wón jo chóry.“ Peru hasy. „Pedro jo chóry.“

Někotare sufikse mógu ako adjektiw wužywaś.

Pśi adjektiwach mógu se někotare sufikse a partikle wužywaś.

Pśi wósobowych pronomenach Guaranišćina rozeznawa mjazy inkluziwnymi a ekskluziwnymi pronomenami prědneje wósoby w pluralu.

Aby pronomeny w datiwje pśełožyło, se kóńcowka -ve (nazalnje -me) ako warianta wót -pe wužywa, na pś. chéve „mnjo, mě“, ndéve „tebje, śi“, ñandéve „nam wšym“, oréve „nam“, peẽme „wam“. Ale pśi tśeśej wósobje formje njamatej pódobnosć z prědnymi formami  tabele: ichupe „jomu, njomu; jej, njej“ ale w pluralu ichupe abo ichupekuéra „jim, nim“. Formje za tśeśu wósobu se teke za akuzatiw wužywatej, na pś. Ahecha ichupe. „Wiźim jogo/ju.“, mjaztym až akuzatiw prědnych a drugich wósobow se hynacej zwuraznjuju.

Ako posesiwne pronomeny listowane słowa se nic jano posesiwnje wužywaju, ale teke pśi adjektiwach a samo pśi werbach. Pśi tom forma tśeśeje wósoby wót nazuka słowa wótwisujo.

Slědujucej pronomena se jano  pśi transitiwnych werbach wužywatej:

Mimo togo eksistěrujotej dwa tak mjenjowanej portmanteua-morfema, kótarejž góźitej se jano transitiwnje wužywaś.:

Guaranišćina ma slědujuce demonstratiwne pronomeny, pśi comž w pluralu eksistěruju wósebne słowa.

Za widne abo pśibytne wěcy a wósoby se slědujuce słowa wužywaju:

Za njepśibytne abo njewidne wěcy a wósoby se slědujuce słowa wužywaju:

Mjenjowane formy se gromadu ze substantiwami wužywaju, toś, wóni su adjektiwy. Jolic wóni ako substantiwy se wužywaju, pótom se -va pśida.

Toś, se slědujuce formy nastawaju, z kótarychž někotare maju wariantu bźez srjejźnego v:

Guaranišćina ma dwa typa werbow, kótarejž matej rozdźělne prefikse za wósoby.

Prědny typ (areal-werby) ma prefikse a-, re-, o- (w singularje), ja- (nazalny ña-), ro-, pe-, o- (w pluralu). Pśi někotarych werbach se mjaz jadnym z mjenjowanych prefiksow a zdonkom -i- pśidawa (aireal-werb), kaž na pś. reikuaa „(sy) wěš“.

Werbowy zdonk guata („špacěrowaś, drogowaś“); oralny werb.

Werbowy zdonk ñe'ẽ („powědaś“); nazalny werb.

Pśi někotarych werbach pśidawaju -gue- mjaz prefiksom wósoby a zdonkom. Na pś.

Mimo togo eksistěrujo mało njepšawidłownych werbow, a to ho „hyś, jěś“, ju „pśiś“, u „jěsć, piś“, y'u „piś wódu“, e „groniś“ a yta „plěwaś“.

Toś ten typ (verbos chendales) wužywa górjejce pódla pronomenow mjenjowane wósobowe prefikse.
Toś te słowa góźe se jano pó źělach ako werby mjenjowaś, dokulaž nejwětše góźe se teke ako adjektiwy abo substantiwy wužywaś.

Oralny werb japu „łdgaś“.

Nordhoff pomjenjujo prefikse za arealowe werby A-Reihe (a-serija) pó słowje aktiv (aktiwny)., mjaztym až wón pomjenjujo prefikse za chendalowe werby I-Reihe (i-serija) pó słowje inaktiv (njeaktiwny).

Prefikse a-serije se zwězuju ze wšymi transitiwnymi reprezentantami a reprezentantami klasy wótglědanych cynow.

Prefikse i-serije se zwězuju ze wšymi njetransitiwnymi semantiskimi konceptami. Pśi konkretach (Nordhoff: Konkreta) wóni wobsedstwo pokazuju, ale pśi abstraktnych konceptach wóni njeagentiwne wobźělenje pokazuju.

Pśi transitiwnych konceptach jano su móžne njeaktiwne morfemy prědneje a drugeje wósoby, mjaztym až tśeśa wósoba njejo móžna. Jolic śerpjecy (Nordhoff: undergoer) jo wušy w hierarchiji wósobow (123), pótom se markěrowanje aktera pśi werbje njepokazujo. 

To jo samo móžne we wěcej kompleksnych sadach:

Negacija se pśez cirkumfiks n(d)(V)-...-(r)i w guaranišćinje pokazujo. Prewerbalny źěl cirkumfiksa jo nd- za oralne zdonki a n- za nazalne zdonki. Za 2. wósobu w singularje  se epentetiski e pśed zdonkom zasuwa, za 1. wósobu w pluralu inkluziwnje  se epentetiski a zasuwa. Predikat teke móžo adwerb abo serialny werb wopśimjeś.

Postwerbalny źěl jo -ri za zdonki, kótarež se na -i, a -i za wše druge kóńce.

Negacija da se we wšych casowych formach wužywaś, ale za futur abo njerealnu referencu normalne casowe se markěrowanje pśez mo'ã wuměnja, wuslědk jo w n(d)(V)-zdónk-mo'ã-i kaž w Ndajapomo'ãi, Njok jo cyniś.

Druga warianta negacije jo tak mjenjowany priwatiwny sufiks: -ỹ:

Teke negacija žyceńskeje formy se z toś tem sufiksu napóra.

Werbowa forma bźez sufiksow scełego jo prezenca abo samo aorist: Upe ára resẽ reho mombyry, toś ten źeń ty sy wen šeł a wótejšeł

Toś tej dwa sufiksa góźitej se kombiněrowaś: ahátama, Južo du

Tós ten sufiks se móžo kombiněrowaś z ma, rezultěrujucy páma: ñande jaikuaapáma nde remimo'ã, něnto my kompletnje znajomy wše twóje mysle. Tós te su njeakcentuěrowane sufikse: ta, ma, ne, vo; tak  akcent stoj na slědnej złožce werba.

Za mody mógu se pó źělach sufikse a pó źělach wósebne werby wužywaś.

Werby prědnego typa, kótarež su transitiwne, mógu teke imperatiwnu formu měś. Ale prefiksa jano za drugu wósobu singulara a plurala eksistěrujotej, a to e- a ei.

Zwětšego se teke sufiks pśidawa, a to -mi, -na abo -ke, kótarež mógu se teke kombiněrowaś.

Mimo togo eksistěruju někotare njepšawidłowne formy, a to terehe „źi“, ere „groń“, he'u „jěź“, hey'u „pij“.

Ako modalne werby se slědujuce słowa wužywaju.

W guaranišćinje teke eksistěruju tśi participy, a to -py, -pyre a -pyrã.

Pó Nordhoff kauzatiw jo wjelgin produktiwny.

Pó Hammink mbo- funkcioněrujo teke ako faktitiw. Wón póchada nejskerjej z njewótwisnego werba (j)apo „cyniś“ a snaź se teke póśěgujo na substantiw po „ruka“.

Mimo dosć cesteju wariantowu mbo- a mo- teke eksistěruju mby- (my-) a mbu- (mu-).

Pšašanja daju se z pomocu partikle -pa abo piko napóraś.

Mimo togo eksistěruju někotare pšašajuce pronomeny, kótarež jadnu z partiklowu wopśimjeju.

Słowo móžo relatiwnje wjele informacijow wopśimjeś.

Guaranišćina ma jano dwě wopšawdnej konjunkciji:

Nadawk konjunkcijow a relatiwnych pronomenow maju sufikse.

Guaranišćina jo měła spócetnje jano licbniki 1 až 4, a to peteĩ „1“, mokõi „2“, mbohapy „3“ a irundy „4“.

Za druge licbniki buchu źěłane słowa pśed krotkim casu wutwórjone, kótarež se lěbda wužywaju. Pśi com licbnik za 5 jo po, kótaregož pópšawny wuznam jo „ruka“. Licbniki za 6 až 9 su z togo a kóńcnego źěła bazowych licbnikow wótwóźone, a to poteĩ „6“, pokõi „7“, poapy „8“ a porundy „9“.

Za napóranje rědowych licbnikow se sufiks -ha wužywa, na pś. irundyha „stwórty“.

W guaranišćinje nowe słowne wóznamy se pśez zestajenje słowow abo słownych źělow wutwórje: na pś. słowo alfabet w guaranišćinje jo achegety - z togo a, che a ge su  prědne tśi pismiki alfabeta guaranišćiny, a ty wóznamjeni kupku abo zestajanku. Dalšne pśikłady ze sufiksom -ty (nazalnje -ndy) su slědujuce słowa:

Polysemny morfem -ha da se za napóranje tak mjenjowanych nomen agentis abo nomen loci wužywás.

Ale za nomen agentis da se teke sufiks -hára wužywaś.

Tak se teke wutwórje zestajanki z dweju słowowu, na pś. mba'e guasu wóznamjeni wjelgickan dobry (pó słowje: něco wjelike), abo tava guasu wóznamjeni głowne město abo stolica (pó słowje město wjelike). Słowo za guaranišćinu, avañe'ẽ, wóznamjeni cłowjeska rěc a słowo za špańšćinu, karaiñe'ẽ, ma wóznam knězowa rěc. Jano dlijaśe něnto póněcom se zachopinaju ekwiwalenta guarani ñe'ẽ a epaña ñe'ẽ wužywaś. Guaranišćina jo spócetnje jano měła licbniki za licby jaden až styri, togodla wuškowne licby se morfologiski zestajaju, pśez pśedstajenje afiksow, pśi comž na pś. po (pěś, wopšawźe ruka) ako baza funkcioněrujo, kaž po (pěś) + mbohapy (tśi) = poapy (wósym). Mjenja mjasecow se pó samskem principje wutwórje: jasy (mjasec) + peteĩ (jaden) = jasyteĩ (januar). Ale teke mjenja wšednych dnow se pó toś tom principje wutwórje: ára (źeń, cas, wjedro) + peteĩ (jaden) = arateĩ (njeźěla).

W Argentinskej, Uruguayju, Paraguayju a Brazilskej eksistěruju wjele toponymow a někotare mjenja, kótarež z Guaranišćiny póchada. Toś te bu gdy pó kraju pó špańskem abo portugiziskem pšawopisu pisane a su se cesto zukowje hyšći dalšej pśeměnjowałe, w někotarych padach samo tak wjelgin, až wóni buchu wót rěcnikow Guaranišćiny wěcej njerozměte.

Samo špańske słowa buchu k guaranišćinje adaptěrowane:

Nastawk 1 z Powšykne deklaracija cłowjeskich pšawow w Guaranišćinje:

Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapyty'yre ha eteĩcha tekoruvicharenda ha akatúape jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra.

(Wšykne luźe su lichotne roźone a jadnake pó dostojnosći a pšawach. Wóni maju rozym a wědobnosć a maju ze sobu w duchu bratšojstwa wobchadaś.)




#Article 378: Alfabet guaranišćiny (434 words)


Alfabet guaranišćiny ( achegety) jo do dalokeje měry fonetiski alfabet, kótaryž se za pisanje guaranišćiny wužywa, kótaraž se pśedewšym w Paraguayju a jogo susednych krajach powěda.

Alfabet guaranišćiny wobstoj z 33 pismikow:

Jich mjenja su:

Šesć pismikow A, E, I, O, U, Y pśedstaja wokale. Warianty z tildu su wótpowědujuce nazale. Apostrof  '  (Puso mjenjowany), pśedstaja laryngalny kyrkowy łusk. Wše dalšne pismiki (inkluziwnje Ñ, G̃ a digraf) su konsonanty.

Łatyńske pismiki B, C a D wužywaju se jano ako źěl digrafa, mjaztym až se F, Q, W, X a Z cełego njewužywaju. Pismik L a digraf RR wužywatej se zwětšego jano w słowach, kótarež su ze špańšćiny póžycone, pśez špańsku fonetiku wobwliwowane abo su njewokalne napodobnjowanje zukow. Špański digraf LL se w Guaranišćinje njewužywa.

Pismiki z tildu wót E, I, U, Y a G w pismach ISO Latin-1 k dispoziciji njestoje. Pismik G z tildu samo ako pśedzgótowjona pismikowa kombinacija w znamješkowej sajźbje njejo. W digitalnych wokolinach, w kótarychž toś te glyfy njejsu k dispoziciji, se tilda cesto głownemu pismikoju postponujo (E~, I~, U~, Y~, G~) abo se wersija z cirkumfleksom wužywa (Ê, Î, Û, Ŷ, Ĝ).

Akut ´ se ako diakritiske znamješko wužywa, aby pśizukowanje (muanduhe) pokazowało. Jolic se žeden akcent njestaja, se slědna złožka pśizukujo. Pśikłady: syva [sy'va] (coło), áva ['ava] (włosy), tata [ta'ta] (wogeń), tái [taj] (popjerjony).

Až do špańskego dobyśa Pódpołdnjoweje Ameriki w 15. lětstotku, Guaraní su pismo njeměli. Prědne guaraniske teksty buchu wót jezuitskich misionarow pód wužywanjom łatyńskego alfabeta napisane. Mjeršnik Antonio Ruíz de Montoya jo dokumentěrował rěc mjaz drugim w swójima knigłoma Tesoro de la lengua guaraní (Guaranisko-špański słownik, śišćana w lěśe 1639) a Arte y bocabvlario de la lengua guaraní (kompendium gramatiki a słownik, śišćany w lěśe 1722).

Alfabet a pisanje, kótarež buštej w toś tyma ranyma knigłoma wužywanej, stej byłej inkonsistentnej a stej se signifikantnje wót modernego alfabeta a modernego pisanja rozeznałej. W lěśu 1867 jo zasajźił Mariscal Francisco Solano López, tegdejšy prezident Paraguayja, wuběrk za regulěrowanje pisneje rěcy. Ale wuběrk njejo był wuspěšny.

Pismo bu w jogo źinsajšnej formje w lěśe 1950 wót rěcnego kongresa guaranišćina w Montevideo na iniciatiwje wót Reinaldo Decoud Larrosa zrědowane. Toś ten standard jo wobwliwował se pśez notaciju mjazynarodnego fonetiskego alfabeta a wužywa se něnto wšuźi w Paraguayju.

Pśi wšym hyšći eksistěrujo njezjadnosć mjaz literatami wó detailach toś togo standarda. Někotare eksperty měnja, až digraf CH měł se do X změniś a pismik G z tildu se pśez jadnory G narownaś a tilda měła na susedny wokal pśejś.

Guaraniske mě za alfabet, achegety, jo neologizm, kótaryž bu z a-che-ge (mjenja prědnych tśoch pismikow) a ty, kótaryž zrědowanje, ansambel wóznamjenijo, wutwórjony.




#Article 379: Ptaškowa wójka (140 words)


Ptaškowa wójka (Vicia cracca) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).

Ptaškowa wójka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 1,5 m. Rostlina jo zwětšego krotko pśilěgajuce kósmate a lažeca, póstupujuca abo lězeca.

Łopjena wobstoje z 6-10 pjerowych porow. Łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 1 až 3 cm a šyrokosć wót 3 až 5 mm.

Wóna kwiśo wót junija až do awgusta (septembra). Kwiśonki stoje pó wosmych až pó styrźasćoch we wuskich wogonkatych granach, dośěgnu dłujkosć wót 0,8 až 1,2 cm a su zwětšego módrowioletne abo cerwjenowioletne a pó kwiśenju k módrej barwje změnja. Krona dośěgnjo dłujkosć wót 8 až 12 mm.

Łušćina dośěgnjo dłujkosć wót 10 až 25 mm a šyrokosć wót 4 až 6 mm.

Wóna rosćo na łukach, pastwach, rolach, pustych płoninach, pód kerčinami, na lěsowych kšomach a rěcnych brjogach.

Ptaškowa wójka jo w Europje a Aziji rozšyrjona.




#Article 380: QWERTY (161 words)


QWERTY (wugronjony kwerti) jo mě nejcesćej wužywaneje družyny kompjuteroweje tastatury. Mě póchada wót pismikow šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury -      :

q  w  e  r  t  y  u  i  o  p  [  ]
 a  s  d  f  g  h  j  k  l  ;  '
  z  x  c  v  b  n  m  ,  .  /

Q  W  E  R  T  Y  U  I  O  P  {  }
 A  S  D  F  G  H  J  K  L  :  
  Z  X  C  V  B  N  M    ?

Interpunkciske znamješka atd mógu wariěrowaś. Tastatura QWERTY bu nacerjona, aby wótwobrośił pśetergowanje dla rownocasnego wužywanja susednych tastow za cas epochy pisańskeje mašiny.

Cestej warianśe wót QWERTY stej AZERTY, wužywana w Francojskej, a QWERTZ, wužywana w Nimskej.

W Słowakskej su něga wuměnili pismika y a z (a teke Y a Z) a město [ ] ; ' su specialne pismiki rěcy.

Druga nic rědka tastatura jo Dvorakowa tastatura, wótglědana  aby była efektiwnjejša za engelski tekst.




#Article 381: AZERTY (468 words)


AZERTY [wur. azerti] jo mě warianty kompjuteroweje tastatury pśemjenjowana  QWERTY ; tutu wariantu namakaju w Europje, głownje w Francojskej a Belgiskej. 

Mě póchada wót pismikow šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury -      :

 a  z  e  r  t  y  u  i  o  p  ^  $
  q  s  d  f  g  h  j  k  l  m  ù  *

 A  Z  E  R  T  Y  U  I  O  P  ¨  £
  Q  S  D  F  G  H  J  K  L  M  %  µ

Interpunkciske znamješka atd mógu wariěrowaś. Tastatura AZERTY bu nacerjona, aby wótwobrośił pśetergowanje dla rownocasnego wužywanja susednych tastow za cas epochy pisańskeje mašiny.

Tu francojska tastatura za Windows XP (141 znamješkow) slědujo:
 ┌───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───┬───────┐
 │   │1  │2  │3  │4  │5  │6  │7  │8  │9  │0  │°  │+  │       │
 │²  │  │é ~│ #│' {│( [│- |│è `│_ \│ç ^│à @│) ]│= }│       │
 ├───┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─────┤
 │     │A  │Z  │E  │R  │T  │Y  │U  │I  │O  │P  │¨  │£  │     │
 │     │a  │z  │e €│r  │t  │y  │u  │i  │o  │p  │^  │$ ¤│     │
 ├─────┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┐    │
 │      │Q  │S  │D  │F  │G  │H  │J  │K  │L  │M  │%  │µ  │    │
 │      │q  │s  │d  │f  │g  │h  │j  │k  │l  │m  │ù  │*  │    │
 ├────┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴───┴────┤
 │    │  │W  │X  │C  │V  │B  │N  │?  │.  │/  │§  │          │
 │    │¨  │*  │     │
 │     │a  │z  │e €│r  │t  │y  │u  │i  │o  │p  │^ [│$ ]│     │
 ├─────┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┬──┴┐    │
 │      │Q  │S  │D  │F  │G  │H  │J  │K  │L  │M  │%  │£  │    │
 │      │q  │s  │d  │f  │g  │h  │j  │k  │l  │m  │ù ´│µ `│    │
 ├────┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴─┬─┴───┴────┤
 │    │  │W  │X  │C  │V  │B  │N  │?  │.  │/  │+  │          │
 │    │~│          │
 ├────┴┬──┴─┬─┴──┬┴───┴───┴───┴───┴───┴─┬─┴──┬┴───┼────┬─────┤
 │     │    │    │                      │    │    │    │     │
 │     │    │    │                      │    │    │    │     │
 └─────┴────┴────┴──────────────────────┴────┴────┴────┴─────┘

Jo jadne znamješko, kótarež móžoš direktnje tipowaś z pomocy francojskeje tastatury, ale nic z pomocy belgiskeje: '¤'.
A tu slědujo 13 znamješkow, kótarež móžoš tipowaś z pomocy belgiskeje tastatury, ale nic z pomocy  francojskeje: '³', '´', 'Á', 'á', 'É', 'Í', 'í', 'Ó', 'ó', 'Ú', 'ú', 'Ý' a 'ý'.

Znamješko, kótarež njejsu na samskem městnje na wobyma tastaturoma, su: '-', '!', '*', '@', '[', '\', ']', '^', '_', '`', '{', '|', '}', '~', '+', '=', '£', '§' a 'µ'.

'^', '¨', '´', '`' a '~' su marłe tasty (engelski dead keys). Faktiski znamješko '^' se jawi dwójce na wobyma tastaturoma: ta na cerje cyfrowych tastow jo normalna tasta, ta ned pó 'azertyuiop' jo marła, t.g. až nejpjerwjej tipujoš cirkumfleks, a ned pó tom drugi pismik, na pś. 'a', a da se pismik 'â' jawiś. Aby měł jano cirkumfleks, tipuj marły cirkumfleks, kótaremž slědujo prozna tasta.
Tu su akcentuěrowane pismiki, kótarež móžoš tipowaś z pomocy marłych tastow:




#Article 382: QWERTZ (188 words)


QWERTZ (wugronjony kwerts) jo mě nejcesćej wužywaneje nimskeje družyny kompjuteroweje tastatury. Mě póchada wót šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury, kótarychž pismiki su -      .

 q  w  e  r  t  z  u  i  o  p  ü  +
  a  s  d  f  g  h  j  k  l  ö  ä  #

 Q  W  E  R  T  Z  U  I  O  P  Ü  *
  A  S  D  F  G  H  J  K  L  Ö  Ä  '

Tastatura QWERTZ jo nimski deriwat engelskeje QWERTY, kótaraž bu w epoše pisańskeje mašiny nacerjowała, aby se pśetergowanje dla rownocasnego wužywanja susednych tastow wótwobrośiło.

W Šwicarskej se warianta wužywa, kótaraž mimo tastow za nimske pśezuki teke ma tasty za francojsku a italsku rěc.

QWERTZ tastatura se móžo teke za druge rěcy wužywaś, kaž na pś. za hungoršćinu.

Za pólšćinu eksistěrujo QWERTZ-tastatura pó normje PN87, na pś. we Windows XP.

Eksistěruju někotare alternatiwne čerjaki za tutu tastaturu, aby wužywaŕ na pś. teke serbski pisał mógł.

Z górjejce mjenjowanym napołoženju pśiźo slědujuce kombinacije.

Druga warianta wót QWERTY jo AZERTY, wužywana w Francojskeje.

Druga nic rědka tastatura jo Dvorakowa tastatura, wótglědana  aby była efektiwnjejša za engelski tekst.




#Article 383: JaŠERTZ (196 words)


JaŠERTZ (pó nimskem mjenju JaSchERTZ) jo alternatiwna družyna kompjuteroweje tastatury za pisanje cyriliskich pismow. Mě póchada wót šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury, kótarychž pismiki su -      .

 я  ш  е  р  т  з  у  и  о  п  ю  щ
  а  с  д  ф  г  ч  й  к  л  ь  ж  э
ё  ы  х  ц  в  б  н  м  ,  .  -

 Я  Ш  Е  Р  Т  З  У  И  О  П  Ю  Щ
  А  С  Д  Ф  Г  Ч  Й  К  Л  Ь  Ж  Э
Ё  Ы  Х  Ц  В  Б  Н  М  ;  :  ?

 @     €     ћ  ѕ  ў  і           ~
        ђ     ґ  ѓ  ј  ќ  љ  ї  џ  є

Pśi toś tej tastaturje wše cyriliske pismiki laže na tych tastach, kótarež su ze samskimi pismikami łatyńskego alfabeta pópisane. Jolic take pismiki njejsu, pótom se pódobnje wuglědajuce pismiki wužywaju. Mimo togo někotare wósebne znamješka laže na drugich tastach ako pśi nimskej QWERTZ-tastaturje.

Toś, toś ta tastatura ma nimskim wužywarjam pisanje cyriliskich tekstach wólažcyś, pśi comž njerusojske (t.j. serbske, makedońske, bulgaŕske, ukrainske a běłoruske) pismiki se góźe z pomocu Altgr-tastu pisaś.

Mimo togo pismiki za romske licby su na slědujucych tastach:




#Article 384: C'HWERTY (115 words)


C'HWERTY jo mě warianty kompjuteroweje tastatury z mjenim QWERTY; toś ta warianta jo wutwórjona za bretońšćinu. Wolažcujo tipowanje w bretońšćinje źěkowano direktnemu zapśimnjenju na bretoniske pismiki C'H, CH, Ñ kaj Ù. 

Mě póchada wót pismikow šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury -      :

 c'h  w  e  r  t  y  u  i  o  p  ^  /
    a  s  d  f  g  h  j  k  l  m  ù  ?
  q  z  x  c  v  b  n ch  ñ  .  ,

 C'H  W  E  R  T  Y  U  I  O  P  ¨  *
    A  S  D  F  G  H  J  K  L  M  Ù  !
  Q  Z  X  C  V  B  N  CH Ñ  :  ;  




#Article 385: Marseillaise (152 words)


La Marseillaise jo narodna hymna Francojskeje. W francojšćinje, La Marseillaise wóznamjeni marseilleska. Teksty jo strasbourgiski hejtman  Claude Joseph Rouget de Lisle (1760-1836) w lěśe 1792 źěłał, groni, w rewoluciskej perioźe Francojskeje. Spiw nejpjerwjej jo mjenjował Chant de Guerre pour l'Armée du Rhin (wójnski spiw za Rynowu Armeju); w lěśe 1792 marseilleske regimentarje su do Parisa  póchodowali, spiwajucy toś ten spiw... kótaryž Parisčenjo su pózdźej do La Marseillaise pśemjenjowali. Adoptowali su kaž narodnu hymnu prědny raz w lěśe 1795 (Prědna Francoska Republika); wót lěta 1879 zasej jo narodna hymna bywało. Jo był spiw teke rewolucionary a liberanoj w Europje, někotare prědne mjasece sowjetski mócy w Rusojskej jogo melodija (z drugimi, njepśełožonymi słowami) bu wužywany kaž hymna Sowjetskeje Rusojskeje.

Spiw wobstoj z 7 štuckow, mjaz kótarymi sedyma bu pózdźej źěłana, a jano 3 něnto so hyšći wužywaju (1, 6 k 7).

Kapitl z Sternstunden der Menschheit wót Stefan Zweig ma ako tema nastaśe Marseillaise.




#Article 386: Tupiske rěcy (163 words)


Tupiske rěcy su jadna z nejdalšej rozšyrjonych indigenych rěcnych swójźbow w nižynje pódzajtšneje Pódpołdnjoweje Ameriki. K jich stronam rozšyrjenja słušaju abo su słušali wjelike źěle Brazilskeje, Paraguay, pódzajtšna Boliwiska, Francojska Guyana, źěle pódpołnocneje Argentinskeje ale teke nakšomne strony w dłujkem zajtšu Peruwa a w dłujkem zajtšu Kolumbiskeje. Tupiske rěcy se tuchylu wót wjele milionow luźi powěda, pśi comž rozšyrjenje jadnotliwych gałuzow a rěcow jo pak wjelgin njestawne. Z wótstawkom nejdalšej rozšyrjony gałuz Tupiskich rěcow su Tupi-Guaraniske rěcy. Mjaztym až k toś tej gałuzy słušajuca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěcnikow, wucynijo licba rěcnikow wšych wuškownych rěcow gromaźe mjeńše ako 200.000, a w licbje bogate toś tych rěcow su wót wótemrěśa pógrozone.

Tupiske rěcy se do źaseś gałuzow rozrěduju, z kótarychž Tupi-Guaraniske rěcy su z wótstawkom nejdalšej rozšyrjone, mjaztym až někotare druge jano jadnu abo mało rěcow wopśimjeju. Slědujuca pśeglědka pomjenjujo wše źinsa hyšći powědana abo dosegajuce dokumentěrowane wótemrěte rěcy z jich źinsajšnymi abo něgajšnymi stronami rozšyrjenja ale teke jich licbu rěcnikow.




#Article 387: Mała šćerkawa (136 words)


Mała šćerkawa (Rhinanthus minor) jo rostlina ze swójźby (Orobanchaceae).

Pó někotarych žrědłach se jo swójźbje (Scrophulariaceae) pśirědujo.

Mała šćerkawa jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 60 cm. Rostlina jo pśisamem naga.

Kijašk jo zwětšego jadnory, cesto śamnje smužkaty. 

Łopjena su nejmjeńša dołojce pśeśiwo stojece, lancetojte, śamnozelene a cesto brunfijołkojśe pśeběžane. 

Kwiśo wót maja až do septembra. Śamnožołta krona dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 až do 1,5 cm a jo kaž keluch bocnje gromadu tłocona. Rorka jo na kśebjaśe zrownana. Górna gubka jo nagłownikojta z lěbda wótsajźonym módrym zubikom, kótaryž jo krotšy ako 1 mm.

Kaž wše šćerkawy teke mała šćerkawa jo połparazit, kótaraž drje hyšći ma chlorofyl, ale wzejo wódu a seśeńsku sol z korjenjow jeje zežywjeńskich rostlinow. Wóna zwětšego sejźi na tšawach.

Rosćo na suchych łukach. Ma lubjej fryšne, cesto małokalkate zemje.




#Article 388: Pšawy gokowc (165 words)


 Pšawy gokowc (Rhamnus cathartica) jo kerk ze swójźby  gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae). 

Pšawy gokowc jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 m. Gałuzy se cesto ze śernjom skóńcyju.

Łopjena su kulowate až šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 6 cm. Wóni njasu na wobyma bokoma 3-4 wobłukate nerwy. Na staršych gałuzach stoje w promjenjach, mjaztym až na młodšych gałuzach su pśeśiwo stojece. Jich kšoma jo śańko rězana.

Łopjenowy wogonk jo dlejše ako pódlańske łopjeńka.

Kwiśo wót maja až do junija. Žołtozelene, wónjate kwiśonki su styrilicbne, dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 5 mm a stoje pó dwěma až pó wósymych we łopjenowych rozporach.

Płody su carne jagodojte twardopackate płody, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 6 až do 8 mm.

Rosćo w słyńcnych žywych płotach, na lěsnych kšomach, w swětłych lěsach a suchych pastwach.

Rostlina jo w pódpołdnjowej Skandinawiskej, w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

Něga bu z płodow zelena barwa zgótowana, kótaraž bu w mólarstwje a k barwjenju papjery a kóže wužywana.




#Article 389: Maniok (547 words)


Maniok (Manihot) jo ród ze swójźby wjelkomlokowych  rostlinow (Euphorbiaceae). W roźe Manihot se mjaz něźi 60 do 100 družynow rozeznawa. Někotare družyny se w tropach ako škrobowe dodawarje sajźiju. Wše sajźone družyny su pó górjejce mjenjowanem mjenju, wótwisnje wót regiona, wóznamjenjone. Nejwažnjejša družyna jo pšawy maniok (Manihot esculenta). Dokulaž wopśimjejo korjeń rostliny škrob, jo jeje sajźenje šyroko rozšyrjone. Wóna póchada originalnje z regionow źinsajšneje Brazilskeje a Paraguaya a bu južo pśed wobsedlenim Ameriki pśez Europejarjow wót prawobydlarjow za zežywjenje wužywana. Mjaztym se rostlina swětodaloko we wjele źělach tropow a subtropow sajźijo.

Manihot-družyny su bomy, kerki, połkerki abo zelišćowe rostliny. Wopśimjeju běły mlokowu mězgu. Někotare družyny wobsejźe korjentne kule. Schódne listowe łopjena su jadnory abo rukojśe rozdźělone. Łopjenowe šyški su dłujke. Pódlańske łopjena su małke.

Rostliny su zwětšego jadnodomnje rozdźělone rodne (monözisch), rědko dwójodomnje rozdźělone rodne (diözisch). Kwiśonki stoje pó wšakich w jadnorych abo zestajanych, cesto terminalnych granojtych abo njepšawowokołkojtych kwiśonkowych stołkach. Jadnorodne kwiśonki su pěślicbne. Kwiśonkowa wobalka wobstoj jano z pěś keluškowych łopjeńkow, Kronowe łopjeńka feluju. Muske kwiśonki wopśimjeju wósym až 15 lichotnych stamenow w dwěma krejzoma. Žeńske kwiśonki wopśimjeju mimo pěstki teke wótergi někotare staminodien. Twórje tśiwjechlojte kapslowe płody.

Rod Manihot bu 1754 wót engelskego botanikarja Philip Miller nastajony. Znutśika roda se źinsa něźi 60 až 100 družynow rozeznawaju, kótarež wše z Neotropis póchadaju, zwětšego z Brazilskeje.

K nejwažnjejšym družynam roda słušatej:

Mimo togo eksistěruju dalšne družyny.

Wužywanje kulow ako žywidła slědk źo na prawobydlarjow pódpołdnjoweje Ameriki. Maniok jo teke źinsa hyšći wažne głowne žywidła w Brazilskej, pśedewšym na pódpołnocy a dłujkem zajtšu kraja.

Kaž wjele tropiskich  wužytne rostliny pódajo maniokowy kerk z małkim nałožowanim źěła wusoki dobytk.

Kule bu wobělone, rozmlate a tšugane, a pótom zamócone. Pó někotarych dnjach wutłoce masu, wumyju ju pśez tak mjenjowany tipití a wopjakuju ju w kachlach. W prasy wóstajona masa doda Maniokowu muku (farinha).

Maniokowa muka se móžo pódobnje kaž pšenicu muku wužywa. Luźe z alergijami pśeśiwo pšenicy a drugim trajdam wužywaju togodla cesto maniokowu muku ako narownanje.

Mimoprodukt zgótowanja maniokoweje muki jo škrob („polvilho“), kótaryž bu wopjacony a pótom „Tapioka“ mjenjowany.

W drugich regionach dostanu pó modificěrowanym jadnanju pitśku druge produkty; teke pśigótuju z muki tykańc (na pś. Beijú), kótarež našomu klěboju  mjenjej abo wěcej pódobne su, a na Antillach měšaju maniokowu muku z pšenicneju muku a pjaku z togo klěb („conaque“).

Fryšny korjeń wužywaju ako gójeński srědk pśi wrjodach.

Łopjena manioka se ako zeleninu jěźe. Semjenja wšych tśi górjejce mjenjowanych družynow statkuju purgěrujcy a bluwanje rozbuźece.

Słodnosći, kótarež w Brazilskej z manioka zgótuju, su (u. a.) Beijú, Farofa abo Tarubá. Pśedewšym w Peruwje pśewšo lubowana najěź jo „Yuca á la Huancaína“, „Yuquitas“ jo tam samo pśi wšych wjelikich fastfood-seśach ako mały pśikusk.

Maniok se teke w centralnej Africe (Kamerun, Gabun, Kongo atd.) intensiwnje a rad wužywa. Muka (Foufou) se cesto za družynu klejzowego śěsta wužywa. Kula se rada w parje abo we wóźe wari a nic rědko fritěrujo.
Maniokowe łopjena su teke wjelgin lubowana jěź a se z mazom zemskich wórješkow, płodami wólejowych palmow abo kokosowym mlokom pśigótujo.
Wjelgin lubowane (a za europske njebja wjelgin zwucenja pótrěbne) su do palmowych łopjenow zawite maniokowe žerdki (Bibolo). Toś te se pśez dopołne wopałkanje škroba z maniokoweje muka zgótuju a wobstoje togodla pśisamem ze cystego glutena. Toś ta twarda, gumijojta, translucidna substanca se ako pśikusk k rybje a měso zjě.




#Article 390: Górka (213 words)


Górka (Cucumis sativus) jo zeleninowa rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae). 

Pódobnej słowje eksistěrujotej w češćinje (okurka) a pólšćinje (ogórek). Mimo togo nimšćina ma słowo (Gurke) z pólšćiny. Pólske mě se wót grichiskego słowa  wótwóźujo.

Rostlina jo dołoj lažeca abo lězeca. 

Łopjenca listowych łopjenow su pěśrožkate až do rukoformowe. Jich kóńcyki su wótše.

Muske kwiśonki su cesto gjałmate, krona dośěgnjo dłujkosć wót 2 až do tśi centimetrow. Žeńske kwiśonki wobsejźe tśi staminodije. 

Płod dośěgnjo dłujkosć mjazy 30 a 40 centimeterami, jo šwižna, walcoformowa a śańša se na kóńcoma. Kaž wše jagodowe płody pušći wóna jich semjenja akle, gaž płodowe měso spada. Wóna wopśimjejo až do 97 procentow z wódy. Z 9,7 kcal na 100 g płaśi kaž małokalorijowa.

Powjerch płoda wariěrujo pó sorśe, tak až eksistěruju płody z gładkim, brozdźonym, rozpukanym, brodajcowatym abo gjarbikatym powjerchom. Ale teke barwa zdrjałych płodow wariěrujo: cerwjene, oranžobrune, běłe abo kremojte. Zwětšego pak su zelene. Mimo togo su pśez sajźenje rozdźělne formy nastali: kulowaśe-jajojte, krotko-walcojte až dłujko-walcojte a dłujko kśiwjone.

Górki su syrje jědne. Nejcesćej bu wóni do plackow rězane a ze salatowej jušku resp. Vinaigrette pśigótowane. Woblubowane su teke kaž wobstatk sandwichow. Wóni bu pśez mlocnokisalinowe štosowanje kaž solowe górki (pšawe kisałe górki), z wósuchoweju warjeceju wódu zawarjone kaž wěrcowe górki abo kaž žonopowe górki konserwěrowane mógli.




#Article 391: Milcany (149 words)


Milcany (górnoserbski: Milčenjo, čěski: Milčané; nimski: Milzener; pólski: Milczanie) jo byli pódwjacornosłowjański rod w Górnej Łužycy, kótaryž spomni se prědny raz we wopisanju Bayerskego geografa srjejź 9. lětstotka. Toś ten pśipisujo Milcanam južo 30 sedlišćow (civitates), snaź južo z centralnym groźišćom srjejź pśisłušnych sedlišćow.

Dokładne wótgranicowanje sedleńskego teritorija Milcanow jo w slěźenju cwibelne. Wóno jo wopśimjeł głownje krajinu z płodnymi glininowymi zemjami a z rozměrom něźi 50 kilometrow wót wuchoda do pódwjacora a něźi 20 kilometrow wót pódpołnocy do pódpołdnja. Pódpołnocnu granicu drje jo twóriła bagnojta a pó źělach njepłodna nižyna a pódpołdnjowu granicu su twórjali Łužyske góriny. W pódwjacorje twórje Porchowske góry na pódwjacor Kamjeńca pśirodny regel. Na pódzajtšo, k susednemu teritoriju Bjezuncanow, jo wótgranicowanje mjenjej jasne. Rodowy centrum jo był centralny grod w Budyšynje. Pó Milcanach jo mjenjował se region wokoło Budyšyna w pisnych žrědłach 10.-12. lětstotka Gau Milsca. Hyšći źinsa bydli w regionje słowjański lud Serbow.




#Article 392: Wokalna harmonija (320 words)


Wokalna harmonija jo asimilaciski proces, kótaryž artikulaciju wólažcujo. We wuskem zmysle jo pśipódobnjenje sufiksowych wokalow na zdonk, ale teke znutśika zdonka. Pśi tom cuze słowa abo nejnowše póžyconki cesto wokalnej harmoniji wěcej (dopołnje) njewjadu.

Wóna wustupujo w rozdźělnych rěcnych swójźbach, na pś. w turkojskich rěcach, w mongolskich rěcach, w někotarych finougriskich rěcach.

Baškiršćina ma 9 wokalow.

W Baškiršćinje dwě warianśe wokalneje harmonije wustupujotej. Styriformowa warianta wužywa wokale ы, о, е a ө. Na pś. pšašajuca partikla ma formy -мы, -мо, -ме, -мө.

Dwójoformowa warianta wužywa jano wokala а a ә.

Turkojšćina ma wósym wokalow a rozeznawa je pó dwěma pśiznamjenjoma, a to [±prědne] a [±kulowaśone].

W turkojšćinje dwě warianśe wokalneje harmonije wustupujotej. A to tak mjenjowana małka wokalna harmonija (z wokaloma a a e, turkojski küçük sesliler uyumu) a wjelika wokalna harmonija (z wokalami i, ı, u a ü, turkojski büyük sesliler uyumu).

Slědujuce sufikse małku wokalnu harmoniju wjedu:

Slědujuce sufikse wjeliku wokalnu harmoniju wjedu:

Někotare dwójozłožkowe sufikse maju wobej harmoniji, pśi comž małka wokalna harmonija jo w jadnej złožce a wjelika wokalna harmonija w drugej.

Mimo togo samo małko wuwześow eksistěruju, kaž na pś. -ken (konwerbowa kóńcowka z wóznamom mjaztym až), wokal o w kóńcowce -iyor (prezens).

Mongolšćina ma tśi klasy wokalow:

Wokale я, е, ю, ё su faktiski kombinacije wokalow а, э, у, о z konsonantom й. Jolic słowo wopśimjejo jano wokal и, da se ako słowo prědnego rěda wobjadnaju.

Finšćina ma tśi klasy wokalow:

Neutralne wokale se mógu pó wokalu z dweju prědneju kupkow jawje a se mógu z wokalami z wobeju rědow kombiněrowaś, na pś. äi, öi, yi a ai, oi a ui. Jolic słowo wopśimjejo jano neutralne wokale, da se wokale z prědnego kupki wužywaju, na pś. eikö, eihän.

Pśi kompozicijach se wokal pó slědnem wobstatku złožujo.

Hungoršćina ma 14 wokalow. Ale w někotarych narěcach a pó źělach wobchadnej rěcy se dalšna warianta e jawi.

Eksistěruju tśi typy sufiksow, a to jadnoformowe, dwójoformowe a tśiformowe.




#Article 393: Kisć (128 words)


Kisć, teke łoś jo kwiśonkowy stołk, pśi kótaremž bocne wóski njasu jadnore abo roznogaśowane grany. Pó formje se rozeznawaju wupśestrěta kisć, wopłonjona wótšćitarska kisć, lejkowa kisć a botryoid.

Licba roznogaśowanja wubywaju wót dołojce górje w źělnych kwiśonkowych stołkach. Bocne wóski, ale teke głowna wóska njasu nakóńcne kwiśonki (nimski Terminalblüte).

Kisć jo ako kwiśonkowy stołk daloko rozšyrjona a se namaka na pś. pśi ricinusu, pśi winowym pruće abo pśi wowsowych a jałhowych družinach.

Jolic kisć jo pśez wupśestrěwanje bocnych gałuzow wokołce pódobna, pótom je wótšćitarska kisć abo wokołkowa kisć.

Jolic zwenkowne kwiśonki laže wušej ako nutśikowne, tak až ma formu lejka, pótom jo lejkowa kisć (Anthela). Taki kwiśonkowy stołk maju bagnowa smalanka,  a syśowe rostliny.

Jolic roznogaśowanja su reducěrowane, tak až pśisamem wupada kaž grana (Botrys), pótom jo botryoid.

 




#Article 394: Wójcyna rotwica (138 words)


 Wójcyna rotwica (Achillea millefolium) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow, z roda rotwicow. 

Botaniske mě „Achillea“ wótwóźujo se wót grichiskego ryśarja Achilles.

Wójcyna rotwica jo wěcejlětna, zelišćowa rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 60 cm. Rostlina jo zymje pśetrajuca.

Pjerinata łopjena su śamnozelene.

Wóna kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki su běłe a wótergi rožojte abo karmine. 

Rostlina wónja słaba aromatiska a słoźi górkoaromatiska.

Wójcyna rotwica jo łucna rostlina. Jo rostlina na zeleznicowych nasypach, na pólnych mjezach, na pastwišćach a pśi drogach abo rolach. Rostlina ma lubjej mokšojtu zemju.

Rostlina jo w Europje a w měrnych conach Azije rozšyrjona.

W rostlinskej gójarskej wěźe wužywaju se kały póddružyny Achillea millefolium (Herba Millefolii). Zběraju kały wót junija do septembra. Wójcyna rotwica jo apetit pózbuźujuca, pódpěra póžywanje, pógnuwa žołcnik a bubnjenja. Rostlina póspěšujo sednjenje a późaržujo zagórjenja. Wóna statkowa mokś pógónjujuca.




#Article 395: Carny baz (218 words)


Carny baz (Sambucus nigra) jo rostlina ze swójźby  (Adoxaceae).

Carny baz jo kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 7 (9) m.

Gałuzy su zrownane abo wobłukaśe wen pśewisujo.

Pśeśiwo stojece łopjena su pjerinate, dłujko wogonkate, na dolnem boku namódry zelene a wobstoje zwětšego z 5 až do 7 dłujkojśe-jajojtych, 5-10 cm dłujkich, 3,5 cm šyrokich, śańko zubatych, pśisamem sejźecych łopjeńkow. Pśi rozšurowanju aromatiski wónjaju.

Kwiśo wót maja až do junija. Małke, šlapkaśe płone, gódnje wónjajuce kwiśonki stoje w až do 8 cm šyrokich wokołkowych kisćach. Krona jo kólaskata, běła abo póžołta.

Kwiśonki se wót muchow a brucykow woprošuju. Ale proški se zwětšego wót wětša rozšyrjona, tak až ako wuwołaŕ někotarych alergijow płaśe.

Płody su cerwjeno-carne, jědne, kulowate packate płody, kótarež cesto se jagody pomjenjuju. Wóni dośěgnu tłustosć wót 3 až do 4 mm. Jich wogonki su swětłocerwjene. Mězga jo purpurcerwjena.

Zdrjałe płody se wót ptaškow jěźe.

Rosćo w žywych płotach a w bogatych na zelu, włožnych lěsach a drjebiznowych městnach.

Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Ale teke w Małkej Aziji a w Kawkazu wustupujo.

Kwiśonki a płody se pśeśiwo kataroju a drugim bólosćam dychańskich puśow, ale teke pśeśiwo zymnicy wužywaju.

Pśi Germanach jo był wósebnje swěta, pśeto ako domacny kerk jo złe duchy zagnaś měła. Jeje nimske mě  cesći Frau Holle.




#Article 396: Brjok (179 words)


Brjok (Sorbus torminalis) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow  (Rosaceae).

Brjok jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 12 (15) m.

Krona jo jajojta až kulojta. Młode gałuzy su pjelsniwe.

Śamnozelene łopjena su błyšćece, we wobcerbje šyroko jajojte, maju na kuždem boku 3 až 4 wušpicnjone lapy a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 10 cm. Wóni njasu na dolnem boku šeru pjelsń, ale pózdźej gołe bywaju. Jich lapy su wótše, pśi comž dolnje su wjelike a horicontalnje wótstoje. Jich nazymowe barwjenje jo nabrunje žołte až oranžocerwjene.

Kwiśo wót maja až do junija. Běłe kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 1,5 cm a stoje we wokołojtych kisćach.

Jabłukowy płod jo jajojty a na zachopjeńku žołte až nacerwjenje žołte, w zdrjałosći nacerwjenje bruny z swětłymi dypkami, dośěgnjo dłujkosć wót 2 cm. Wóni su jano pśi pśezdrjałosći jědne, pśi comž su śěstojte a słoźe wjelgin kisale.

Rosćo w dubowych a dubo-grabowych lěsach a na lěsnych kšomach. Ma lubjej w pšawej měrje suche, w lěśu śopłe, nejwětšego kalkate, kamjenjate zemje.

Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.




#Article 397: Swahilšćina (629 words)


Swahilšćina (Kiswahili) jo rěc, kenž se w pódzajtšnej Africe wužywa. Wóna ma wjele narěcow. Mě rěcy póchada wót pluraliskeje formy (sawahil) arabskego słowa sahil pśibrjog.

Wužywa se w toś tych krajach: Tanzanija, Burundi, Kenija, Mayotte, Mosambik, Somalia, Pódpołdnjowa Afrika a Uganda.
W někotarych z nich jo samo ako amtska rěc.

Jadna z nejwěcej znatych frazow we swahilšćinje jo „hakuna matata“ z trikowego filma Walta Disneyja Kral lawow. To wóznamjeni „žeden problem“ abo „njecyń se žedne starosći“. 

Ale teke znatej mjeni Simba a Rafiki stej z toś teje rěcy, dokulaž tej słowje wóznamjenitej law resp. pśijaśel.

Za pisanje swahilšćiny źinsajšnego dnja se łatyński alfabet wužywa. 
a, b, ch [č], d, dh (eng. th kaž we słowje that), e, f, g, gh, h, i, j [dź], k, l, m, n, ng’, ny [ń], o, p, r, s, sh [š], t, th (eng. th kaž we słowje thin), u, v (nim. v we słowje Vase), w, y [j], z

Standardowa Swahilšćina ma pěś wokalnych fonemow: /a/, /e/, /i/, /o/ a /u/, kaž špańšćina, japańšćina a esperanto. Wótpowěduju nimske krotke wokale a se teke w njezazukujucych złožkach nic reducěrowanje wugroniju. Pśedslědny Wokal jo dłujki, ale teke wótwórjony, dokulaž pśizuk pśecej jo na pśedslědnej złožku.

Swahlšćina njama diftongi. Słowo za „leopard“, chui, se togodla chu’i wugronje.

Slědujuca tabela wopśimjejo konsonanty Swahilšćiny w formje jich pisańskeje realizacije. W rožkatych spinkach jo pśecej zuk we fonetiskej transkripciji pódawaty. Mimo mjenjowanych teke eksistěrujo pismikowa kombinacija  (wugroń: []). Rozeznawa se wót  pśez felowanje  kluzila [ɡ].  na zachopjeńk słowa pśed konsonantom k [] nastanjo. Wósebnosć w zukowem inwentarje Swahilšćiny su implosiwy, kótarež na městno spiwnych plosiwow [], [] a [] stupaju.

Pśispomnjenje: Jolic dwa zuka w kašćiku, lěwy jo njespiwny a pšawy jo spiwny.

Někotare rěcnicy njespiwny wótpowědnik wót konsonanta gh [] wužywaju. To se ako kh [] pišo, kaž na pś. khabari (město habari) powěsć; nowinka.

Swahilšćina ma klasowy system kaž wše Bantuske rěcy. Su cełkownje wósym klasow (pó Kauderwelsch, na bokach 12-14). Někotare awtory lice singular a plural pó jadnom, tak až pó nich Swahilšćina ma samo pěśnasćo abo sedymnasćo klasow. Klasa z prefiksom ku- ma jano singular.

Tu slědujo pśipis pó Kauderwelsch 10, 6. nakłada wót lěta 1997.

Adjektiwy a numerale maju samske prefikse kaž substantiwy, ale werby, genitiwne partikle a někotare druge słowne družyny maju pó źělach druge.

Z samskeje kórjenja mógu se pśez wužywanje rozdźělnych klasowych prefiksow wótwóźenki napóraś: cłowjeske (1.) mtoto (watoto) „źiśe, źiśi“; abstraktne (6.) utoto „źiśetstwo“; pomjeńšowanje (3.) kitoto (vitoto) „embryjo“; pówětšenje (4.) toto (matoto) „wjelike źiśe/wjelike źiśi“.

Teke móžne: rostliny (2.) mti (miti) „bom(y)“; rědy (3.) kiti  (viti) „blido/blida“; powjetšenje (4.) jiti (mati) „wulki štom“; pomjeńšowanje (3.) kijiti (vijiti) „kij/kije“; ? (6.) ujiti (njiti) „šwižny, wjeliki bom/šwižne, wjelike bomy“.

Afrika Afrika; (1.) Mwafrika Afrikanaŕ, Waafrika Afrikanarje

Swahilšćina ma rozdźělne pronomeny, drje samostatne ale teke afiksowe.

Pśikłady: 

Swahilšćina wopśimjejo słowa z paralelami w drugich bantuskich rěcach, na pś. baya špatny, mtoto źiśe. Arabšćina jo wót 10. lětstotka Swahilšćinu wobwliwowała. Póchadaju nic jano słowa z nabóžnego wobwoda, kaž na pś. baraka žognowanje, imani wěra, ale teke wjele słowow maritimnego wikowanja na pś. fedha pjenjeze, hesabu zliceńka, z pšawnistwa na pś. kadhi sudnik, sheria kazń, pisańskeje kultury na pś. kitabu knigły, nahau gramatika a słowa wšednego dnja na pś. sabuni mydło, wakati cas, mshahara myto.

W słowoskłaźe teke su słowa z persišćiny, na pś. bagala płachtata łoź, teli złoty pask. Ale teke su słowa z hindišćiny, na pś. bali nawušnik.

Teke kolonialne stawizny jo słowoskład wobwliwował. Z portugalšćiny Swahilšćina ma słowa kaž na pś. gereza twardnica, bendere chórgoj, meza blido. Z nimšćiny su słowa kaž na pś. daktari doktor, aparati aparat a shule šula. Wjelgin wažne su słowa z engelšćiny, kaž na pś. motokaa awto, eropleni lětadło, kampuni firma, redio radijo, dansi europska reja, klabu klub, ale teke mjenja mjasecow: Januari, Februari, Machi.




#Article 398: Priwatiw (172 words)


Priwatiw (z łatyńskego prīvāre „wobrubnuś“) jo semantiske pśiznamje  wótwóźonych werbow a z tych wótwóźonych adjektiwow a substantiwow. Pśi tom werby zwurazniju wótwónoźowanje abo felowanje něcogo resp. negaciju.

Mimo togo eksistěruju priwatiwne afikse, kótarež se pśi substantiwach a adjektiwach wužywaju.

Někotare prefikse pśi werbach pokazuju priwatiw, a to ent-, aus-, ab- a de- (w cuzorěcnych werbach). Slědujuce werby zwurazniju priwatiw:

Teke substantiwy a adjektiwy mógu priwatiwny prefiks wopśimjeś, a to un- abo ent-.

Turske rěcy maju sufiks za priwatiw, kótaryž wariěrujo pó wokalnej harmoniji. Pšosym glědajśo, až njejźo wó pad, dokulaž rezultěrujuce słowo jo adjektiw.

W baškiršćinje eksistěrujo priwatiwny sufiks +hEҙ, kótaryž se dla wokalneje harmonije w někotarych wariantach jawi: -һеҙ, -һыҙ,-һоҙ a -һөҙ. Wón góźi se pśełožyś do nimšćiny pśez -los resp. ohne („bźez--ny“), un- („nje-“), miss- (“?“) a jo antonym wót -лЕ „--ny“ w styri wariantach -лы, -ле, -ло, -лө.

W turkojšćinje eksistěrujo priwatiwny sufiks we wariantach -siz, -sız, -suz a -süz. Wón jo antonym wót -li, -lı, -lu a -lü.

W guaranišćinje eksistěrujo priwatiwnej sufiksa, a to -o a -ỹ.




#Article 399: Čerokiske pismo (133 words)


Čerokiske złožkowe pismo jo pisański system kótaryž jo se wuźěłany wót muža, Sequoyah, w lěśe 1819, aby čerokisku rěc pisał. Naměty kontakt z europskimi sedlarjami, jo ideju pisanja pśewzeł, a sam jo zachopił wuźěłaś pódobny pisański system za swójski čerokiski lud. Pó někotarych wopytach, inkluziwnje ideografije, jogo źěło jo płoźiło pśez wuźěłanje złožkowego alfabeta, nic alfabet kaž ten sedlarjow. Někotare ze symbolow su pśipadnje pśewzete z alfabeta sedlarjow, a druge su cele wunamakane z jogo pśestajenja.

Čerokiske pismo se w Unicode reprezentěrujo, w znamješkowem wobłuku (engelski character range) U+13A0 až U+13F4.  

Jadnučka čerokiska pismowa družyna (engelski font) se z Mac OS X dodawa, wersija 10.3 (Panther) a pózdźej a Windows Vista. Čerokiske pismo se teke pódpěra z lichotnych pismow namakane na boku languagegeek.com a Touzet's atypical.net, a shareware-pismowe družyny Code2000 a Everson Mono.




#Article 400: Maśeršćina (346 words)


Ako maśeršćinu wóznamjenja w ranem źiśetstwje bźez formalneje wucby nawuknjonu rěc, prědnu rěc. Toś ta zaśišća w jeje zukowej pódobje a gramatiskej strukturje tak dłymoko, až rěcnicy jich maśeršćina do dalokeje měry zawtomatěrizowanje wobkněže. W cełku njamóžo něźi wót pubertetnosći žedna druga rěc toś te městno wěcej wobsajźiś. Kuždy nic na wósebnje rěcnu słabosć śerpjecy cłowjek nawuknjo w toś tem casu w jogo wokolinje pśewažujucu rěc w samskej perfektnosći kaž zachadna generacija. 

Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitej, až młody cłowjek nad pśinaroźonymi strukturami disponěrujo (Uniwersalna gramatika), kótarež rěcne pśiswójenje aktiwnje pódpěraju (pśirownaj Generatiwna gramatika). Toś ten pśistup rozšyri Jerome Bruner wó starjejšyny pódpěrowański system za rěcne pśiswójenje, kótaryž k tomu wjeźo, až interakcija z mjeńšymi źiśimi jich wuknjenje wósebnje pógnuwa. Nowše pśepytowanja pokazuju, až rěcne pśiswójenje teke bźez pśipušćenja pśinaroźonymi rěcospecifiskich mórzgowych strukturow jo wujasnjobne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wusoke plastiskosć w ranych lětach a źiśe jo regularnje wjelgin pógnujuce wuknjeńske wokoliny pśez dlejšy cas wustajone. Wažne jo pśi tom, až druge luźe nad pśirownajobnymi duchownymi strukturami (wótglědy, zaměry) disponěruju, kótarež źiśe z nimi pśez rěcu źěliś móžo („Theory of Mind“, kulturna teorija wót Tomasello). Zgromadne cynjenje we wětšych kupkach se zda teke z ewolucionarnego rozglěda psicyna k wutwórjenju rěcy był byś (Dunbar).

W Zjadnośonych statow Ameriki, ale teke w drugich źělach swěta, se góźi tendenca wobglědowaś, kuždu wósobu, kótaraž ma bejnje wužytne znajobnosći w cuzej rěcy, ako „bilingualna“ abo „multilingualna“ wóznamjeniś. Rěcopolitiski to se móžo ako wopyt wobglědaś, wopšawdnu wěcejrěcnosć wjelikich kupkow wobydlaŕstwa, kótarež mimo rěcy majority drugu maśeršćinu powědaju, w poměrje k ako idealizowanje zapśimjobnej a jano myslonej jadnorěcnosći pówušyś. W Nimskej to mjaz drugim na migrantowych kupkow pówójnskego casa pśitrjefi.

Bilingualnosć w eksaktnym wóznamje rěka, až se druga rěc z runje takej wusokej kompetencu kaž maśeršćina powěda.

Pó spóznaśach neurowědomostnego instituta w La Jolla daś muzika komponista rěcnu melodiju jogo maśeršćiny wótbłyšćujo. Maśeršćina da jeje charakteristiski raz pó toś tom slěźeńskem wuslědku toś teke muzice kraja. Jolic se rozeznawa na pśikład wusokosć tona jaden na drugi slědujuceju  złožkow we pótrjefjonej rěcy mócnje, da pokaza teke muzika wurazne skoki tonow.




#Article 401: Tautiška giesmė (134 words)


Tautiška giesmė jo narodna hymna Litawskeje. Prědna publikacija se jo pśez Varpas, 1898, Nr. 6 stała.

Tautiška giesmė

Lietuva, Tėvyne mūsų
Tu didvyrių žeme,
Iš praeities Tavo sūnūs
Te stiprybę semia.

Tegul Tavo vaikai eina
Vien takais dorybės
Tegul dirba Tavo naudai
Ir žmonių gėrybei

Tegul saulė Lietuvoj
Tamsumas prašalina,
Ir šviesa, ir tiesa
Mūs žingsnius telydi.

Tegul meilė Lietuvos
Dega mūsų širdyse,
Vardan tos Lietuvos
Vienybė težydi

Die litauische Nationalhymne
 
Litauen, du Land der Väter,
Land der Heldengrößen,
Dass aus den vergang’nen Tagen
Kraft den Söhnen sprösse.

Mögen deine Kinder immer
Tugendwege wandeln,
Mögen sie zu deinem Heile,
Dem des Volkes handeln.

Möge die Sonne Litauens
Finsternis verscheuchen,
Hell und klar, recht und wahr
Unsre Schritte lenken.

Möge die Liebe zu dir heiß
Uns im Herzen brennen,
Dein Bestand, Vaterland,
Eintracht allen schenken!




#Article 402: Kito Wylem Broniš (158 words)


Kito Wylem Broniš (nimski Christian Wilhelm Bronisch; * 5. decembra 1788 w Pricynje, † 12. decembra 1881 w Drjowku) jo był w Dolnej Łužycy statkujucy serbski faraŕ a rěcywědnik.

Syn fararja jo wopytował gymnazij we Łukowje a studěrował pó tom wót lěta 1808 až do 1811 teologiju w Lipsku. Na to jo źěłał wón ako domacny wucabnik w Lubinje a wót 1816 ako faraŕ w Změšowje. Pó źaseś lět pśiwza fararske městno w rodnej jsy Pricynje, źož statkował pótom pśisamem 50 lět. W lěśe 1874 dźěše na wuměnk, kótaryž pśežywi w Drjowku.

Broniš płaśi ako jaden z nejwěcej wjelebocnych sorabistow 19. lětstotka. Jogo wózjawjenja wopśimjeju pśinoski k onomastice kaž teke k ludowěźe a stawiznam Serbow w Dolnej Łužycy. Wušej togo jo pśinosował k Smolerjowej zběrce dolnoserbskich ludowych spiwow.

Kito Wylem Broniš wózjawi serbski w Časopisu Maćicy Serbskeje a nimski mjaz drugim w Nowem łužyskem magacinje Górnołužyskego towaristwa wědomnosćow a w rěźe Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft.




#Article 403: Addis Abeba (207 words)


Addis Abeba (teke Addis Ababa, amharski አዲስ ፡ አበባ - „nowa kwětka“) jo stolica a nejwětše město pódzajtšoafriskego kraja Etiopiskeje. Lažy w srjejźišću kraja we wusokosći wót 2.200 do 3.000 metrow nad głaźinu mórja pód góru Entoto a jo toś pó Quito (Ekwador) a Sucre (Boliwiska) tśeśe nejwuše lažeca stolica na swěśe. Addis Ababa ma wokoło 3,3 mio. wobydlarjow a jo politiske, góspodaŕske a zastojańske srjejźišćo Etiopiskeje kaž teke sedło centrale Afriskeje unije (AU). 

Sedlišćo załožy se akle w nowembrje 1886 w bliskosći rezidency krala Menelika II., kótaregož głowne lěgwo jo stojało tegdy na górje Entoto. Tam dosć městna za załoženje noweje stolicy njejo było, tak až su ju w dolinje pód góru załožyli. W lěśe 1892 dósta město swójo mě. 1905 załožyjo se prědna banka, 1908 prědna šula, 1910 prědna chórownja a 1911 prědna śišćernja. Kino jo było w měsće južo wót lěta 1898.

Dla wusokosći a bliskosći k ekwatorej jo klima w etiopiskej stolicy powšykneje miła, z pśerěznymi maksimalnymi temperaturami mjaz 21 (julij, awgust) a 25 °C (měrc, apryl, maje) a minimalnymi temperaturami mjaz 5 (nowember, december) a 11 °C (julij, awgust). Wob lěto maju pśerěznje 123 dešćikojtych dnjow, pśedewšym mjaz aprylom a septembrom.

Addis Abeba ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1950 teke uniwersitu.




#Article 404: Ohridski jazor (106 words)


Ohridski jazor (makedoński : Охридско Езеро, albański: Liqeni i Ohrit), jo jaden z tśoch pśirodnych jazorow w Pódpołnocnej Makedońskej. Ohridski jazor jo wětšy ako Prespański jazor a Dojrański jazor. Ohridski jazor lažy na krotkowjacornej granicy mjazy Makedońskeju a Albańskeju a ma płoninu wót 340 km2. Ohridski jazor jo nejdłymšy jazor na Balkańskej połkupje (286 m). Z Ohridskego jazora wujźo rěka Crni Drim, kenž źo k Jadranskemu mórju. 
Na pśibrjoze Ohridskego jazora su 3 wažne města: Ohrid, Struga, kenž lažytej w Makedońskej, a Pogradec, kenž jo na albańskem teritoriju. 

Jo 17 družynow rybow w jazorje, z kótarychž jo 10 jano w toś tom jazorje na swěśe žywe.




#Article 405: Otfried Preußler (550 words)


Otfried Preußler (* 20. oktobra 1923 w źinsajšnem Liberecu, něgajšnem Reichenbergu, Čechosłowakska; † 18. februara 2013 w Prien am Chiemsee) jo nimski awtor źiśecych knigłow był. Jogo nejwěcej znate źěła su Der kleine Wassermann, Der Räuber Hotzenplotz, Krabat, Das kleine Gespenst a Die kleine Hexe. Ceły nakład jogo 32 knigłow pó cełem swěśe, kótarež su se do dogromady 55 rěcow pśełožyli, lažy pla 50 milionow eksemplarow.

Preußlerowe prjedowniki su zwětšego głažkarje byli a daju se až do 15. stolěśa w Čechach dopokazać. Jogo starjejšej stej wucabnika byłej, nan mimo togo teke domowniskii slěźaŕ a ludowědnik. Z českeje domownje jo Preußler wjele wulicowarskich maśiznow pócerał. Wjeliki wliw na njogo jo jogo stara mama Dora měła, kótaraž jo wjeliku wědu wó ludowych powěsćach měła. Preußler jo pomjenił knigły stawiznow swójeje stareje mamy ako jadne, kótarež njejsu nigdy eksistěrowali a weto su toś te knigły nejwažnjejše jogo žywjenja byli. Teke jogo nan, z kótarymž jo ako mały gólc cesto ducy a kótaryž jo powěsći českego źěla Izerskich górow zezběrał, jo pśichylnosć Preußlera pódprěł.

Preußler jo Rudolfoweje šule w Liberecu chójźił. Jogo nejlubše pśedmjaty su nimšćina a wšykne cuze rěcy byli. Jogo pówołańske žycenje jo był profesor za nimske krajne stawizny na  Karlowej uniwersiśe w Praze.

Ned pó jogo abiturje w lěśe 1942, kótaruž jo z wuznamjenjenim wobstał, su Preußlera do wójaŕskeje słužby w drugej swětowej wójnje zwołali. Jo wójowanje na pódzajtšnem fronśe pśetrał, jo pak w lěśe 1944 ako 21-lětny oficěr do sowjetskeje wójnskeje popajźi pśišeł. Pśichodne pěś lět jo pśebył w rozdźělnych lěgwach za popajźone w Tatarskej republice, mjaz drugimi w Jelabuze. Jo śerpjeł na tyfusu, malariji a flakatej zymicy a jo až na 40 kilogramow wórynjeł.

Pó pušćenju z popajźi w juniju 1949 jo namakał w górnobayerskem Rosenheimje swójich z domownje wugnanych pśiswóźbnych a swóju zlubjonu z Libereca Annelies Kind zasej. Hyšći w tom samskem lěśe stej se woženiłej. Pór ma tśi źowki.

Jogo situaciju ako pózny domojwrośaŕ pśed wócymi, jo se Preußler rozsuźił, wucabnik byś. Za swój studium jo se pśidatnje pjenjeze ako 
lokalny reporter a ako pisaŕ tšojenjow za źiśecy rozgłos zasłužył. Wót 1953 až do 1970 jo Preußler nejpjerwjej ako wucabnik ludoweje šule źěłał, pón 
ako rektor (pózdźej pó njom pomjenjoneje) Otfrieda-Preußleroweje šule w Stephanskirchenje. Casy jo musył 52 źiśam źěło daś. Jogo wulicowarski a kreslarski talent jo how źiśam pomógał; nic rědko jo swójim njeměrnym wuknikam tšojeńka wulicył, kótarež jo pózdźej napisał a wózjawił.

Na zachopjeńku jo Preußler jano mimopówołański ako spisowaśel źěłał; jo pisał mjaz drugim słuchograśa za źiśecy rozgłos. Pózdźej su se prědne 
źiśece knigły a teke někotare pśełožki pśidali. W lěśe 1956 su jogo prědne knigły Der kleine Wassermann (Mały wódny muž) wujšli. Dogromady 
jo napisał 32 źiśecych a młoźinskich knigłow. Jogo knigły maju nimskorěcny ceły nakład wót wěcej ako 15,2 milionow eksemplarow a pśedlaže w 55 
rěcach a w něźi 275 pśełožkach.

Preußler jo na kóńcu ako lichy spisowaśel w Haidholzenje pla Rosenheima žywy był. Za tym jo do 
dalokeje měry na wuměnk šeł, jo swóje dožywjenja w ruskich lěgwach za pópajźone zapisał. Deje se pó jogo smjerśi wózjawiś.

Otfried Preußler jo mimo togo prědne tśi zwězki pentalogije Die Chroniken von Prydain wót Lloyda Alexandra do nimšćiny pśestajił.

Wót knigłow Preußlera jo wjele sfilmowanjow, někotare z nich su se južo wěcej raz sfilmowali. Nejmłodšej filma stej Der Räuber Hotzenplotz (2006) a Krabat (2008).




#Article 406: Wóźik (119 words)


Wóźik jo chemiski element ze symbolom H (za łatyński  „wódozgotowjeŕ“; wót starogrichiskego słowa   „wóda“ a   „bywaś, nastaś“) a ordinalnym licbnikom 1. Ma nejmjeńše atomy wšych elementow. Jo jadnučki element, kótaregož jědro pśi nejcesćejšem izotopje jano proton ma, ale žeden neutron njama. Mimo togo eksistěrujotej dwa dalšnej izotopa, a to deuterium a tritium, kótarejž matej mimo protona teke jaden neutron resp. dwa neutrona.

Na zemi wóźik jo nejcesćej chemiski zwězany, dokulaž jo wjelgin reaktiwny.

Mimo togo wón jo nejcesćejšy element w kósmje. Zjadnosći se w gwězdach k heliumoju.

Wóźik se na powětšje a kisliku k wóźe spali. Płomje jo módre. Pśi wěstym měšańskem poměrje se to kaž eksplozija stanjo.

Wóźik wustupujo w dwěma oksidoma, pśi tom wóźik pśecej jo jadnogódnotny.




#Article 407: Flakata tupa kopśiwa (194 words)


Flakata tupa kopśiwa (Lamium  maculatum) jo rostlina ze swójzby gubkatych kwitarjow. Dalšne serbske mjenja stej tumpachowe, hoblincy, źiwa kopśiwa .

Flakata tupa kopśiwa jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 50 cm (wót 15 až do 60 cm). 

Kijašk jo styrikšomaty a njeroznogaśony. 

Łopjena su kijaškate, pśez kśica napśeśiwo stojece, wutšobojte-owalne, njepšawidłownje zubate, dośěgnu dłujkosć wót 8 cm. Łopjenowy wogonk dośěgnjo dłujkosć wót 4 cm.

Wóna kwiśo wót septembra až do oktobra, wótergi wót apryla až do septembra. Kwiśonki su purpurcerwjene, dośěgnu dłujkosć mjazy 20 a 30 mm, maju 2 gubce a sejźe pó šesćoch až pó šesnasćoch w rozporach górnych łopjenow. Keluch jo wusko zwónkaty a 5-nerwny. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 2 a 3 cm. Kronowa rorka jo górjej zgibowana a ma rowny purpurowy kósmickowy rink. Dolna guba jo 3-dźělena a běle a cerwjenje flakata, mjaztym až górna gubka ma formu nagłownika.

Kwiśonki buchu wót insektow woprošone. 

Płody buchu kaž póla drugich cycawkow wót mrojow rozšyrjone.

Wóna rosćo w (ługowych) lěsach, pód krickami, pód žywych płotach, na kšomach gólow, na puśowych kšomach, na wótsypkowych městnach, w groblach, w zelowych pórostkach.

Flakata tupa kopśiwa jo w pśisamem cełej Europje, pódwjacornej a małej Aziji rozšyrjona.




#Article 408: Běła tupa kopśiwa (289 words)


Běła tupa kopśiwa (Lamium album) jo rostlina z roda tupych kopśiwow a swójźby gubkatowych kwitarjow. Dalšne serbske mjenja su běła kopśiwa, mlokowe kopśiwy, słotke kopśiwy, źiwa kopśiwa,  kopśiwka, źiwe linjace, hoblincy a tumpachowe.

Běła tupa kopśiwa jo wěcejlětna, zelišćowa, zymje pśetrajuca rostlina. Wóna dośěgnjo wusokosć wot 20 hač do 50 cm. Rostlina ma pódzemske wuběžki.

[Kijaški su nejcesćej jadnore a styrikšomate. 

Łopjena su napśeśiwo stojece, kijaškate, tśirogate-owalne, na spódku słabje wutšobojte, na kšomje gropnje rězate, dłujko cypliškate a dośěgnu dłujkosć mjazy 3 a 7 cm. 

Rostlina kwiśo wót apryla až do awgusta (oktobra). Kwiśonki su běłe, sejźece w mutwjetych, 6- až do 16-kćenjowych źělowych kwiśonkowych stołkach w rozporach górnych kijaškate łopjenow a dośěgnu dłujkosć mjazy 20 a 25 mm (2-3cm). Keluch jo lejkaty z njerownymi wótšymi zubkami. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 2 a 2,5 cm a ma górjej zgibowanu rorku, je 2-hubowa z wjelbowanej górnej gubu a 3-lapatej dołoj złožonej dolnej gubu a jo dlejša až keluch. Górna guba ma dłujke kósmy. Bocne wótrězki dolneje guby maju pó 1 wuskolancetojtem zubje. Srjejźne lapy su nutś rězane a 2-cypliškate. 4 stameny maju brune, běłogriwaśe brodate, gusto pód górnej gubu lažece prošniki.

Kwiśonki ze wjelgin cukorowym nektarom buchu wósebnje wót tśmjelow woprošone. Tśmjele z dłujkim cycakom nektar wótprědka dośěgnu, mjaztym až tśmjele z krotkim cycakom kwiśonki dołojce nakusaju.

Běła tupa kopśiwa jo picowańska rostlina za pcołki a za tśmjele.
  

Běła tupa kopśiwa rosćo pód krickami, (žywymi) płotami, na puśowych kšomach, na wótsypkowych městnach, kšomach gólow, w groblach, na murjach, gnojowych kopicach, w juchowych jamach. Ma lubjej fryšne, wutkate zemje.

Běła tupa kopśiwa jo we wjelikich źělach Europy, pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji rozšyrjony.

Kwiśonki južo za cas srjejźowěka  bu k gójeńskim zaměram wužywane, kaž na pśi. pśeśiwo tuberkulozy, infekcijam dychańskich puśow atd.




#Article 409: Ohrid (113 words)


Ohrid ( Охрид/Ohrid,  Ohër/Ohri, teke Ochrid abo Achrida) jo město w krotkem zajtšu Pódpołnocneje Makedońskeje. 
Lažy direktnje pśi Ohridskem jazorje, ma 54.380 wobydlarjow (2005) a wobsejźi płoninu 358 km².
W Ohriźe jo sw. Klemens (Kliment) Ohridski załožył, wucbnik sw. Cyrila a Metoda, kloštaŕ sw. Panteleimona, kenž jo se na centrum jěsnego słowjańskego pismojstwa wuwił a jo był sedło Ohridskeje uniwersity.

Ohrid jo wjelgin wažne turistiske srjejźišćo w Makedońskej, kótarež kužde lěto wěcej ako 20.000 turistow wopytujo. Ohridski jazor jo parla Makedońskeje. W Ohriźe jo wjelgin wjele cerkwjow, cogoždla mjenjujo se pó źělach teke hyšći „bulgaŕski Jerusalem”. Nejwažnjejše cerkwje su mjaz drugim Sw. Sofija, Sw. Naum, Sw. Jovan Kaneo a Sw. Kliment Ohridski (kloštaŕ).




#Article 410: Japańska banja (309 words)


Japańska banja (Cucurbita moschata) jo rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae). 

Japańska banja jo jadnolětna, zelišćowa rostlina, kótaraž lězecy  rosćo a dłujkosć wót až do 6 metrow dośěgnjo. Ceła rostlina jo lažko až gusto kósmata. Wurostkowe wóski su lažko granjate.

Łopjenowe wogonki su 30 centimetrow abo dlejše. Łopjenca jo šyroko owalnje-wutšobojta až pśisamem kulowata a (20 až 25) x (25 až 30) centimetrow wjelika a jo běło dypkowana. Wóna jo lažko lapata z tśi až pěś owalnymi až tśirožkatymi lapami. Łopjenowa kšoma jo zubato-rězana.

Japańska banja jo jadnodomny rozdźělnjeno-rodny . Kwiśonki stoje pó jadnom w łopjenowych rozporach. Muske kwiśonki maju 16 až 18 centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk, wjelgin krotki keluch a su šyroko zwónkate až šklickate. Krona jo pěś až 13,5 centimetrow dłujka, kronowe cypliški  až do tśeśiny kronowu dłujkosć maju.

Žeńske kwiśonki maju tłusty, tśi až wósym centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk. Płodnik jo kulowaty, jajoformowy, cylindriski, kšuškaty abo kjaglojty. Keluch jo wjelgin małki. Jich pěstka njaso tśi lapate plěški.

Płody su pó formje a barwje wjelgin wariabelne pancerowe jagody, mjaztym až forma zwětšego formje płodnika wótpowědujo. Powjerch jo gładki abo z kórabjami wobsajźony, rědko brodajcojty abo zernkaty. Barwa jo jasno- až śamnozelena, jadnobarwiśe zelena abo z kremobarwitymi flackami, abo ceło běła. Škóra jo tłusta, měka a źaržaty. Płodowe měso jo jasno- až kałaśe oranžojte až zelenkowate. Słod jo lažko až wjelgin słodki, měso jo měke a w cełku nic niśate. Mnogolicbne semjenja su owalne až eliptiske, (8 až 21) x (5 až 11) milimetrow wjelike a maja nažółty-běły powjerch.

Wót drugich kultiwěrowanych banjow góźi se japańska banja pśez slědujuce znamjenja rozeznawaś: Płodowy wogonk jo twardy, ma kulojte grany a se na płodowem nasajźonku mócnje rozšyrjujo. Kijašk jo twardy a jo gładko wucerjowany. Łopjena su pśisamem kulojte až lažko lapate a měke. Semjenja su běłe až brune, powjerch gładki až lažko gropny, kšoma jo jasnje zwětšego zubkaty a śamnjejša..




#Article 411: Linux (492 words)


Linux [ˈliːnʊks] teke pomjenjony GNU/Linux jo familija lichych, unix-pódobnych źěłańskich systemow, wužywajucych Linux-kernel.

Distribucije Linuxa su kombinacije Linux-kernela a wubraneje software, kótarež se njewótwisnje wuwijaju. Pśigótowaŕ distribuciji wobstara źěl źěła twarjenja gótowego systema. Pśi twarjenju Linuxa wobźěluju se firmy, organizacije a teke dobrowólniki. Wobstoje ako dermotne (na pś. Debian, Fedora) tak teke komercielne distribucije (na pś. Red Hat, SUSE).

Linux wužywa se na wjele pólach: w serwerach, supercomputerach, personalnych computerach, routerach a zasadźenych systemach, a teke mobilnych telefonach (ako baza systema Android). Ako system za serwery jo Linux jaden z nejwěcej wužywanych źěłańskich systemow; ako system za personalne computery njejo tak popularny. K wužywarjam Linuxa słušaju teke wjelike pśedewześa a kněžaŕstwa, na pśikład francojski parlament, ministaŕstwo za zašćitowanje USA, München, Amazon, Google, Peugeot a Samsung.

Mě Linux póchada wót awtora Linux-kernela, Fina Linusa Torvaldsa, kenž dotychměst nawjedujo wuwiśe kernela.

Na rozdźěl k wjele komercielnym systemam, njewobstoj jaden jednotny grafiski pówjerch za Linux, dokulaž Linux njejo kšuśe zwězany z takim pówjerchom (jo móžno instalěrowaś system bźez njogo a jano w tekstowem modusu źěłaś − na pśikład na serwerach). Popularne grafiske pówjerchy stej na pś. KDE a GNOME, kenž njejstej specifiskej za Linux, ale źěłatej na wjele unix-pódobnych systemach. Wobstoj teke wjele drugich grafiskich pówjerchow z wšakorakim wuglědanim. Zwětšego distribucija wuběra za sebje jaden pódprěty grafiski pówjerch, su pak distribucije, kótarež daju wužywarjam liche wuzwólenje.

Na zachopjeńku instalacija noweje software jo se wótměwała z wužyśim kompilacije žrědłowego koda programa, a źěłowe rědy za kompilaciju su byli wažne źěle systema. Někótare distribucije su stwórili swójske formaty binarnych paketow, to wuznamjenijo paketow z kompilěrowanymi programami. Něnto wjele distribucijow dajo móžnosć lažkeje instalacije noweje software pśez manager paketow, kótaryž pokazujo pakety grafiski a wólodujo a konfigurěrujo jo awtomatiski, tak až wužywaŕ njemusy rozměś techniske detaile. Zasej jo pak móžno, programy direktnje ze žrědłowego koda instalěrowaś, jolic njewobstoj binarny paket za danu distribuciju abo wužywaŕ co optiměrowaś program za swój computer.

Popularne formaty binarnych paketow su deb (stwórjony za distribuciju Debian, teke wužywany na pś. wót Ubuntu) a RPM (stwórjony za Red Hat, teke wužywany na pś. wót Fedora, SUSE, CentOS a Mandriva). Zwětšego distribucija wužywa jano jaden format binarnych paketow, jo pak móžno formaty mjazy sobu konwertěrowaś. Paket w danem formaśe pśigótowany za jadnu distribuciju móžo źěłaś w drugej distribuciji, ale njejo garantija za to we wšych padach. Za formaty dajo wjele programow za zastojanje paketow - ako grafiske, tak teke tekstowe.

Su distribucije, źož do togo casa instalacija software wótměwa se pśedewšym ze žrědlowego koda. Tak jo na pś. w Gentoo, kenž specielnje spěchujo taku źěłowu wašnju.

Linux jo zwětšego zwězany z wótworjonym software, źož wužywarje maju lichy pśistup k žrědłowemu kodoju programa. Njejo to pak regula: dajo teke programy za Linux, kenž se wótbywaju jano w binarnej formje, bźez žrědłowego koda, kótaryž dajo se kompilěrowaś. Pśikłady su gónjaki za grafikowe kórty a někótare komercielne programy, ako platforma computerowych graśow Steam wót Valve Corporation, źož za graśa dej se płaśiś a pśistup k nim jo wobgranicowany.




#Article 412: Piwo (1037 words)


Piwo jo alkoholiski napoj, kenž nastawa wót fermentacije pśetwórjonych zernkow (zwětšego w formje jacmjenjowego słoda). Něnto ako dodaśe do piwa wužywa se chmjel, kenž dajo górkosć, móžne su teke druge wobstatki ako na pśikład wěrce, płody, mjod. Fermentacija źo typiski wót piwowarskich droždźejow. 

W Nimskej wětšyna sortow piwa ma mjazy 4,5% a 6% alkohola.

Słowo piwo jo wuznamjeniło w prasłowjańskej rěcy jadnorje piśe, pótom jo se pśemjeniło na zapśimjeśe alkoholiskego napoja.

Za produkciju piwa jo notne wjele wódy: w piwarnje za 1 hl piwa wužywa se 3,7-10,9 hl wódy. Wětšyna z tej licy źo pak na myśe pśipšawy. W gótowym piwje wóda jo 90% wolumena.

Parametery wódy rozsuźuju wó tom, buźo-li wóna dobra za produkciju piwa. Póžedane parametery wótwisuju wót sorty piwa: na pśikład za piwa tipa stout wužywa se zwětšego twardu wódu, a za piwa tipa pilsner měku wódu.

Zernko jo notne, aby daś material za fermentaciju. Typiski wužywa se jacmjenjowy słod, to groni, zernka słoda, kenž se moka, až zachopiju se klěś. Ga zernka se klěju, encymy w zernkach pśeměnjaju cukory w nich na jadnorjejše cukory, kenž mógu byś fermentěrowane wót droždźejow. Proces se pśistaja, sušecy zernka. Wšakoraki cas a temperatura sušenja dajotej słody wšakej barwy: wót jasnych do śamnych.

Casy wužywa se słoda z pšenicy abo žyta. Móžne su specialne wobstatki: cukor, rajs, majs, surowa pšenica, wužywane dokulaž su tuńše abo změnjaju charakteristiku piwa (na pśikład jogo šum abo barwu). Aby droždźeje mógli fermentěrowaś wobstatki, kenž njejsu słody a cukor, notne jo dodanje do piwa specielnych encymow.

Něnto wětšyna piwarnjow njeźěła słodu, ale kupujo jen.

Chmjel jo w piwje wěrca za słod a aroma. Wušej togo chmjel konserwěrujo piwo.

Sorty chmjela źěle se tradicionelnje na sorty za górkosć a sorty za aroma. Chmjel móžo pśidawaś wjelgin wšakorake aroma. Chmjele z Nimskej, Českej a Pólskej maju aroma zela a kóruškow. Nowe sorty z Pódpołnocnej Ameriki mógu měś aroma citrusowych płodow abo mango.

Wjelgin rědko wužywa se za piwo fryšne šyški chmjela, dokulaž njejsu źaržate. Tradicionelnje jo se wužywało sušonych šyškow chmjela, něnto popularnej stej chmjelowy granulat a ekstrakt, kenž stej lažčejšej w transporśe a dlej źaržytej fryšnosć.

Droždźeje pśidajo se, aby fermentěrowali cukor w alkohol a wuglikowy dioksid. W piwowarstwje wužywa se specielnego sorta droždźejow: piwowych droždźejow (Saccharomyces cerevisiae), kenž źěle se na droždźeje dolneje fermentacije a górneje fermentacije.

Droždźeje dolneje fermentacije daju cysćejšy aroma piwa, pśi comž droždźeje górneje fermentacije producěruju wěcej aromatiskich zwězkow wó wóni na pśikład płodow (banana, rjaschena) abo wěrcow (nalchen).

Rědko w fermentacije wobźěliju se druge mikroorganizmy. Belgiske piwa lambic se fermentěruju jano wót źiwych droždźejow z powětša. Pśi warjenju Berliner Weiße mimo droždźejow wobźěliju se mlocnokisalinowe bakterije.

Wjelike piwarnje maju swóje kubłanja droždźejow. Su teke firmy, kenž pśedaju wšake sorty droždźejow.

Jolic piwo jo pasteurizěrowane a filtrowane, źo na pśedań bźez droždźejow. Su pak piwa, kenž se pśedajo z žywymi droždźejami. Do takich piwow pśidajo se cukor za droždźeje, kótarež źěłaju w piwje drugu fermentaciju.

Piwo jo jaden z nejstaršych alkoholiskich piśow. Namakanki z Mezopotamiskeje z wokoło 4.000 lět pśed Kristusowym naroźenim pokazuju, až jo tam znali piwo. Sumery su pisali recepty za pśigótowanje piwa, piwo jo teke w eposu wó Gilgamešu. Su jo pili pśez słomku, dokulaž njejo było filtrěrowane a su byli w nim kuski zernka. W pśigótowanju jo se wobźělowali jano žeńske.

W Babilonje su gótowali wjele sortow piwa: z jacmjenja, pšenicy a dinkela.

Piwo jo było wažny źěl žywjenja w Egyptojskej. Źěłaśerje jo tam dostawali za zežywjenje klěb a piwo.

W Romje su znali piwo, pak su jo sebje nižej wažyli ako wino.

W srjejźowěku piśe piwa jo było powšykne; tencas piwo jo samo źiśam dawali. Tegdejše piwo jo pak měło mjenjej alkohola ako něnto, piśe wódy jo pśi tom było tšachotne dla bakterijow w njej. Dla słodu jo se dodawało do piwa wšake pśicynki. W kóńcu srjejźowěka chmjel jo zachopił byś nejpopularnjejšy pśicynk.

Pjerše šyroko nałožowane pšawo za piwo jo było Bayerske pšawo cystosći (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Jo wóno groniło, až piwo dej se pśigótowaś jano z jacmjenjowego słoda, wódy a chmjela. Něnt góda se, až pśicyna takich wobgranicowanjow jo była, aby z jadnogo boka pšenica a žyto jo słužyli jano k pśigótowanju klěba, a z drugego boka, aby do piwa njejo se dodawało tšachotne zela. Piwo z pšenicy jo mógali pak pśigótowaś w kloštarjach.

Pśed 18. wěkom słod su sušyli nad wognjom z drjewa abo wugla, togodla piwa togo casa jo měli ako se zda aroma dyma. Pózdźej z nowu techniku jo se dało dostaś cysćejšy jasny słod, ale teke śamny słod bźez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Něnto jo słod z aroma dyma rědki a wužywany jano w specialnych piwach.

W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: dolna fermentacija a piwo typa lager, wužyśe pasteurizacije. Louis Pasteur jo w lěśe 1857 wunamakał rolu droždźejow w fermentaciji piwa a jo se zachopiło slěźenje a sajźanje droždźejow. W 20. wěku jasne piwo tipa lager jo nastało nejpopularnjejše piwo na swěśe. 

Něnto wětšyna šyroko pśedawanych piwow jo pasteurizěrowana a filtrowana. Pasteurizacija dajo piwoju dłujku fryšnosć, dokulaž zabija bakterije a druge mikroorganizmy. Filtrowanje dajo piwoju cystu barwu. Su pak kraje, źož wěsty późěl maju piwa z žywymi droždźejami, to groni bźez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na pśikład Belgiska a Wjelika Britaniska (źož takim piwam se groni real ale).

Jo wjele metodow rozdźělenja piwow. W nimskej jadna z nich jo pó zakładnej wěrcy, na pśikład połne piwo ma mjazy 11% a 15,9%, mócne wěcej ako 16% a tak dalej. 
Piwo źěle se teke mjazy drugim pó sorśe słoda (na pś. jasny a śamny), sorśe droždźejow, kenž fermentěruju piwo (na pś. dolneje a górneje fermentacije).

Engelski spisowaśel Michael Jackson jo w lěśe 1977 wudał knigły The World Guide To Beer, źož jo ako prědny kategorizěrował piwa na cełem swěśe. Jogo proca jo se měła wliw na wuwiśe slěźenja piwowych stilow.

Nejwětše pśedewześe warjece piwo jo belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev, wobsejźaŕ markow Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Druge město ma SABMiller, wobsejźaŕ markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Tśeśe pśedewześe jo nižozemske Heineken, wobsejźaŕ markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.

Nejwětšy importer piwa na swěśe jo USA, nejwětšy eksporter jo Mexiko. Nimska jo tśeśi nejwětšy eksporter na swěśe.

Nejwětše konsuměrowanje pó licbje wobydlarjow jo w Českej, pótom w Nimskej.




#Article 413: Wšedny chmjel (119 words)


Wšedny chmjel (Humulus lupulus) jo rostlina ze swójźby kónopjowych rostlinow (Cannabaceae). 

Wšedny chmjel jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 200 až 400 cm. Rostlina jo wijuca wijawka.

Kijašk njaso w šesć rědach łazeńske kósmy a je pśeśiwo stojece łopjenaty. Wón jo napšawo wijucy.

Łopjena su tśilapate až pěślapate a zubate.

Kwiśo wót julija až do awgusta. Muske a žeńske kwiśonki stoje na rozdźělnych rostlinach. Muske kwiśonki njasu pěś zelenych kwiśonkowych łopjeńkow, stoje 5-10 dłujkich kisćach a maju pěś kwiśonkowych łopjeńkow a pěś proškowych łopjeńkow. Žeńske kwiśonkowe stołki su guste a šyškojte.

Płod jo 3 mm dłujki wórješk.

Rosćo źiwje w lěsach pódla rěckow, w krickach a na kšomach gólow ługowych łukow. Ma lubjej włožne abo mokše, wutkate zemje.




#Article 414: Michael Jackson (spisowaśel) (123 words)


Michael James Jackson (* 27. měrca 1942 w Wetherby, 30. awgusta 2007 w  Londonu) jo był engelski casnikaŕ a spisowaśel. Jo był eksperta za piwo a whisky, jo napisał znate knigły wó tych temach. Jogo knigły su se pśedali we wěcej ako 3 milionach eksemplarow na cełem swěśe a su byli pśestajone do wósymnasćo rěcow.

Jogo Michael Jackson's Malt Whisky Companion z lěta 1989 su nejpopularnjejše knigły wó whisky do tencas. Něntejšna teorija piwowych stilow bazěrujo na wětšy part na knigłach Jacksona The World Guide To Beer z lěta 1977.

Jo pisał za britiske casniki The Independent a The Observer. W lěśe 1990 jo źěłał pśi dokumentariskej seriji The Beer Hunter w britiskej telewiziji Channel 4; serija jo měła wósebny wuspěch w USA.




#Article 415: Apache OpenOffice (106 words)


Apache OpenOffice jo lichotna běrowa software, póchadajuca wót paketa OpenOffice.org.

Wobstoj mjazy drugim z procesora teksta Writer, programa za tabelarisku kalkulaciju Calc, programa za prezentacije Impress a programa za datowe banki Base. Składujo dataje w formaśe OpenDocument (ODF), kenž jo standard ISO/IEC, ale móžna jo teke konwersija do drugich formatow, na pśikład Microsoft Office.

Apache OpenOffice jo źělnje kompatibelny z LibreOffice, kenž jo se wótšćěpił wót OpenOffice.org, nic jano w formaśe datajow, ale teke źělnje což nastupa dodanki.

Ako OpenOffice.org, paket jo był cesto wuběrany we wjele distribucijach Linuxa ako standardowa běrowa software. Gdyž nastawa konflikt mjazy OpenOffice a LibreOffice, rozsuźujo se wětšyna distribucijow za LibreOffice.




#Article 416: Pódzajtšnoserbske dialekty (392 words)


Pódzajtšnoserbske dialekty su wumrěte transitiwne pólsko-dolnoserbske dialekty pódwjacornosłowjańskich rěcy. Su pśi wšom znate z Nowego testamenta Mikolaja Jakubicy z 1548 lěta a słownika Hieronima Megisera z lěta 1603, a wót togo su cesto pomjenjowane dialekty Jakubicy a Megisera.

Tu rěc su gronili awtochtony mjazy rěkami Nysu a Bobrom. Originelna granica mjazy pólskimi dialektami a serbskimi dialektami jo snaź šła spóromje Bobra a Odry, pak slědy nazalnego wugrona su tež w toponomastiskem materialu na pódwjacor wót Bobra. W XVI-XVII stolěśu jo ta granica se mógła pógnuś. Serbski stawiznaŕ Frido Metsk jo gódał, až ta granica była spóromje Bobra, pón pśez městna Wysoka, Lipno, Trzebule, Ciemnice, Radnice, Budachów a Gola. Pón by granica šła spóromje Pliški samo pó Urad. To jo hypotetiska granica, kenž wuchada ně wót toponomastiskego materiala, ale wót informacijow wó wendiskej populaciji. Trjeba pak markowaś, až ako Wendy byli su ranjej pomjenjowani teke luźe, kenž gronili połobske abo samo pólske dialekty, toś tu hypotezu trjeba braś wobglědniwje. 

Dokulaž su pódzajšnoserbske dialekty transitiwne, toponomastiske informacije snadne, a dialekt Jakubicy a Megisera njemóžny k lokalizěrowanju, njemóžno akuratnje pśeslěźiś pólsko-serbsku granicu. Pódzajtšnoserbske dialekty su pó źělach wuźaržali do XX stolěśa wokoło Mužakowa. How pó młogich pśipadaju teke mužakowske a slěpjańske narěcy, rownož su wóne lokalizěrowane nejdalej na pódwjacor a nejbliše serbskim rěcam. Na pódzajtšu wót togo ruma su byli pśetrjebowane dolnošlazyńske narěcy.

Te narěcy su byli wjelgin młogorake. Njejo było homogenego interdialekta abo kodificěraneje formy. Měli su pólski pśizuk na pśedposlědnej złožce, pólske wuwiśe złožkotworiśelskich sonantow, a - mjenjej abo wěcej - lechiski pśezuk (konsekwentnjej pśewjeźeny w dialekśe Megisera). Te dialekty, ako teke serbske dialekty, su zgubili nazalne wokale, a ako pólske dialekty su wobchowali kupku str. Pśeměšanje zazukowego o a wo jo zwězowało pódzajtšnoserbske dialekty z dolnoserbskimi a pomorjanskimi. Praserbske č jo se zwězało z c (np. vecořa) ako w dolnoserbskej rěcy. Palatalizěrowane ś, ź su se depalatalizěrowali, a na drugem boce ć, dź pśejšli w ť, ď, połpalatalězerane č, dž abo c, dz (np. cichy). W morfologiji jo se kněžył typ našo polo. Po źěłach jo se zachowali kłonite wokale (np. dobro). Wokali e, o pśed nazalami su wordoli zwuscone, pódobnje górnoserbskim dialektam (np. sym). Zachadny cas jo był tworjony z pomocnym werbom tež w 3. wósobje, np. ja sym ňo viděł. Staroserbske `a jo pśejšło pśez ä w `e, np. smieć (smjaś (se)). Felujo dolnoserbska změna ć  ś a dź  ź.




#Article 417: Běła Serbiska (236 words)


Běła Serbiska - pózdatna pradomownja Serbow pśed jich wandrowanju na pódpołudnjo w VII stolěśu našeje ery.

Pśez VI stolěśe n.e. Łužyski Serby su wobkněžyli ceły region mjazy rěkami Bobr, Kwisa a Odra na pódzajtšu, a rěkami Solawa a Łobjo na pódwjacorje. Na pódpołnocy su žyli samo do Barlinja.

Fredegarowa chronika pišo wó Derwanje - wójwoźe rodu Surbjow a kněžarju połobskich Słowjanow. W 30. lětach VII stolěśa Franki su proběrowali wobkněžyś sebje rody Surbjow, pak pó pórazce Frankow pód Wogastisburgom, Derwan jo pśizamknuł swój kraj k Wjerchojstwu Sama.

Konstantin Porfyrogenitus pišo wó mjenju Běła Serbiska w wuźěle De administrando imperio. Groni how, až wóna jo lažała w zemi Boika, kenž jo identificěrowanja z Bohemiu, zemju Bojow. Twarźi tek, až jo granicowała z Běłeju Chorwatsku a Kralojstwom Frankow. Dla togo až Běła Chorwatska jo wótźělowała ju wót Hungorskeje, toś Běła Serbiska jo musała lažaś dalej na pódpołnocny pódwjacor. Dokulaž Konstantin groni, až su byli Běłe Serby tatanje, toś jich domownja jo musała byś w cas jogo žywjenja wen bliskosći kśesćijaństwa.

Nestor Kijewski pišo w swojej Powěsći zachadnych lět z 1113 lěta w drugem źěle Wó słowjańskich rodach, až su w ranem srjejźowěku Běłe Chorwaty, Serby a Chorutany (snaź how źo wó źeł tych rodow, nje cełosć), dokulaž su jich napadnuli Franki, wóni su pśejšli z swójich zemjow nad Dunajom. Zazdaśim su sedli nad Wisłu, a su se pomjenjowali Lachy. Te su se pón pomjenjowali Polany, Lutice, Mazowšany, Pomorjany.




#Article 418: Dolnošlazyńske narěcy (193 words)


Dolnošlazyńske narěcy (nim. polnisch, wasserpolnisch, böhmisch-polnisch) jo grupa narěcow, kenž słuša k šlazyńskemu dialektoju pólšćiny, kótarymž jo groniła ludnosć Dolneje Šlazyńskeje.

Dolnošlazyńske narěcy su byli rěc awtochtonych wobydlarjow Dolneje Šlazyńskeje wót ranego srjejźowěka. Prědna pódwjacorna granica šlazyńskego dialekta jo była linija rěki Bobr, źož wón jo granicował z dialektami Serbow, na pódpołnocy region źinsajšneje Zieloneje Góry, na pódpołdnju Sudety, źož jo granicował z českimi dialektami. Dla germanizacije pśez wjele stolěśow, źinsa dialekt ma granicu na liniji Syców-Opole-Prudnik-Głubczyce.

Z Oławskego słownika Baltazara Działasa wěmy, až dolnošlazyńskej narěcy jo był znaty fenomen mazurzenia, tj. pśechod konsonantow š, č, ž w s, c, z (ako teke staroserbske č w dolnoserbske c). Z pśikładow narěcy: Przy wsyskim, co cynią, rozmyślay, co za koniec ta rzec weznie (dsb. Pśi wšyknem, což cyne, rozmyslaj, có za kóńc ta wěc wezmje), Kto chce mądrym być, musi się pilnie ucyć (dsb. Chtož co mudry byś, musa pilnje wuknuś), Maó i módy cowiek zwie się dziecie (dsb. Mały a młody cłowjek se groni źiśe), Módy gburski karlus (dsb. Młody burski gólc), Suchey rodziców i naucicielów, bo oni są twoią piersą zwierzchnością (dsb. Słuchaj starjejšych a wucabnikow, dokulaž su wóni twoje prědne pśedstajone).




#Article 419: Marlene Dietrich (201 words)


Marlene Dietrich (* 27. decembra 1901 w Schönebergu (źinsa źěl Barlinja); † 6. maja 1992 w Parisu; pšawje Marie Magdalene Dietrich) jo była nimski roźona grajaŕka a spiwaŕka, kenž jo w lěśe 1939 amerikańske staśaństwo pśiwzeła.

Wóna jo jadna z njewjele nimskorěcnych wuměłcow, kótarež su teke mjazynarodnu sławu zdobyli. Typiski za nju su byli jeje dłujkej noze, jeje dłymoki, erotiski głos a woblaki ze zecami, kenž su pón w lětach 30. nastali modiske za žeńske.

Marlene Dietrich jo zachopiła swóju karieru ako źiwadłownica a w nimych filmach w tak pomjenjonych złośanych dwaźastych w Barlinju. Jeje zlět k mjazynarodnej sławje jo se zachopił w 1930 z głowneju rolu w filmje Der blaue Engel režisera Josefa von Sternberga. Gromaźe z Sternbergom jo pójšła w 1930 do USA, źož su wucynili dramu Marokko z Garym Cooperom, za kótaruž jo nominaciju za Oscara dobyła. Z filmami ako Shanghai-Express (1932) a Der große Bluff (1939) wóna jo se etablěrowała ako prědna nimska filmowa gwězda w Hollywooźe.

Za cas nacionalsocializma w Nimskej wóna jo se wopěrała, až by NS-Propaganźe pomagaś. Město togo wóna jo se za cas 2. swětoweje wójny angažěrowała pśi wótwardowanju amerikańskich wójskow. W lěśe 1947 jo jej prezident USA Harry Truman medalju lichoty pósćił.




#Article 420: Tyca (137 words)


Tyca (teke bogowa tyca) jo sedymbarwny wobłuk na njebju, napśeśiwo słyńcu, se napórajuca dla refrakcije a difrakcije słyńcnych pšugow w chrapach dešća. Wóna se stanjo, jolic dešćujo a słyńco swěśi na slěznem boku wobglědowarja. Barwy su (w toś tom pórěźe): cerwjena, oranžowa, žołta, zelena, módra, indigo (módra), wioletna (purpurowa). Njewidnej susednej barwje stej infracerwjeń a ultrawiolet.

Newton jo originalnje (1672) jano pěś primarnych barwow mjenjował: cerwjena, žołta, zelena, módra a wioletna. Pózdźej wón jo oranžowu a indigo pśidał, dajucy sedym barwow analogiski k licbje muzikowych notow.

cerwjena: . oranžowa: . žołta: . zelena: . módra: . indigo: . wioletna:.

Tak mjenjowana głowna tyca wobstoj z kružkow z barwami spektruma. Rědko se teke sekundarna tyca jawi, jolic se pšugi słyńca dwójce reflektěruju, w dešćowej kapce łamju. (Jolic se pšugi jano jaden raz reflektěruju, pótom se głowna tyca jawi.)




#Article 421: Wóda (686 words)


Wóda jo chemiska wězba, kótaraž jo njewuzbytna za wšych žywych byśow na zemi. Wóna pód normalnymi wuměnjenjami jo žydka pśi temperaturach mjaz 0 °C a 100 °C. Pód škrějnym dypkom bywa kšuta maśizna, a to lod. Nad warjeńskim dypkom bywa para.

Wóda wobstoj z wóźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wopśimjejo w drobnych kopicach śěžku wódu.

Tśi běrtyle powjerch zemje su pśikšyte pśez wjeliku kopicu wódy, oceany. Cirkulacija wódy mjaz oceanami a powětšom zwětšego kreěrujo wjedro.

Wóda jo głowny napoj wšych zwěrjetow. 

Wjele maśiznow se móžo we wóźe rozpušćaś, pśi tom rozpušćonosć wótwisujo wót maśizny a temperatury. Rozpušćonosć płunow wóteběra z pśiběrajuceju temperaturu, mjaztym až rozpušćonosć solow pśiběra z pśiběrajuceju temperaturu.

Wóda jo wjelgin jadnora chemiska wězba. Jeje formula jo H2O. To wóznamjenijo, až molekul wódy ma 2 atoma wóźika, a 1 atom kislika. Temperatura, pśi kótarejž wóda bywa lod, jo 0 Celsius pód normalnym atmosferiskim śišćom; temperatura, pśi kótarejž wóda se wari, definěrujo 100 Celsius pśi normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim śišćom. Wóna jo jadnučka substanca, kótaraž se śěgnjo, gdyž bywa lod.

Jadnora ale wažna a jónkróćna  kakosć wódy jo, až jeje kšuta forma plěwa na žydkej. Kšuta faza jo mjenjej gusta ako žydka wóda, dla geometrije mócnych wóźikowych wězbow kótarež se jano pśi niskich temperaturach zdźěluju. Togodla dłymoka wóda wóstanjo žydka, śoplejša ako lodowy powjerch, a wódowe organizmy (prědnje žywe organizmy na zemi) mógu lodowe wuměnja pśežywiś.

Mimo „normalneje“ wóda eksistěrujo teke tak mjenjowana „połśěžka wóda“, „śěžka wóda“ (deuteriumowy oksid) a „pśeśěžka wóda“ (tritiumowy oksid). Pśi śěžkej a pśeśěžkej wóźe normalny wóźikowy atom (protium, symbol H) se pśez jeju śěžkej izotopa deuterium abo tritium narowna. Pśi połśěžkej wóźe, jaden wóźikowy atom se pśez deuterium narowna.

Śěžka wóda se wót wšedneje wódy we fyzikaliskich a chemiskich kakosćach rozeznawa, na pś. ma wušy škrějny dypk, warjeński dypk a jo gusćejša. Na bazy wjelikeje masoweje diferency mjaz protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kótarejž matej dwójnu a tšojnu masu), kinetiski izotopowy efekt jo wjelgin akutny. Dla narownanja normalneje wódy pśi chemiskich substancach rownowagowe reakcije změnja, což móžo na pś. k śěłoškódnym slědam w cłowjeskem śěle wóźiś.

Wódowy molekul wobstoj z dweju wóźikoweju atomow a jadnogo kislikowego atoma. Geometriski wódowy molekul jo kutny a wótpowědujo VSEPR-teoriji, AB2E2-typa. Dwa atoma wóźika a dwa pora elektronow su pśesunjonej  do róžkow pśedstajonego  tetraedra. Kut, kótaryž dwa O-H-wězba zacynjatej, jo 104,45°. Nastanjo dla wjelikeje pótrjeby na rumje  lichotnych porow elekronow daloko idealnego tetraedrowego kuta (~109,47°). Dłujkosć O-H-wězbow jo něźi 95,84 pikometrow.

Wóda jo nejnotnjejša substanca za wšych žywych byśow, dokulaž ma wjele rědkich kakosćow kótarež su wjelgin wažne za žywjenje. Jo dobra rozpušćadło, a ma mócne pówjerchowe napněśe. Fryšna wóda jo nejgusćejša pśi 4 °C; jeje gustosć wóteběra, gdyž zamarzujo abo se wogrěwa. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, gra wažnu rolu ako absorbowadło ultrawioletnego promjenjenja. Dokulaž wóda ma wusoku specifisku śopłotu kótaraž stabilizěrujo klimu na cełem swěśe.

Wóda jo wjelgin dobre rozpušćadło, a rozpušćujo wěcej družynow substancow, kaž wšake sole a cukory, a wolažcujo jogo chemiske wzajomne statkowanje, kótarež pomaga kompleksne matabolizmy. Weto někake substancy se njederje měšaju z wódu, inkluziwnje wólejow a hydrofobnych substancow. Celowe membrany wužywaju toś tu kakosć aby starosćiwje kontrolěrowali wzajomne statkowanje mjaz swójimi wopśimjeśami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu pitśku wót pówjerchowego napněśa wódy wolažcowane.

Wódowe kapki su stabilne dla mócnego pówjerchowego napněśa wódy. Se móžo wiźeś toś te gdyž pitśku wódy bu kapana na njerozpušćony powjerch kaž głažk. Wóda se do chrapkow zwězujo. Toś ta kakosć jo trěbna za rostlinowu transpiraciju.

Na pówjerchu zemje se nagromaźujo wódowe mase běžece dołoj — na pś. rěcki a rěki — a stojece na wěstem niwowje — na pś. jazory, mórja, a oceany.

Grizon, Šwicarska
Dataja:Rapides Joachims QC 2.jpg|Otava rěka,Kanada
Dataja:Lago Titicaca 001.jpg|Rěka Titikaka,Peru / Boliwiska
Dataja:WorldWaterAvailability.png|Kraje z wubrachom pitneje wódy

Dokulaž wóda jo trěbna za cłowjeske, zwěrjece a rostlinowe žywjenje, jeje disponujomnosć ma wjeliku wažnosć sociusku a politisku. Pódlańska kórta pokaza pśez cerwjenu barwu kraje, kótarež lětnje wobsejźe mjeńšej ako 500 msup3; wobnowjoneje wódy na wšogo wobydlarja. Žołta barwa pokaza disponujomnosć mjaz 500 a 1700 msup3;. Dokulaž někotare rěki, kótarež su wažne za wódowe zastaranje (na pś. Jordan, Kolorado), pśekšacaju krajowe granicy, su móžne mjazystatne konflikty wó pitnej wóźe.




#Article 422: Euro (116 words)


Euro (EUR, €; grichiski teke ευρώ) jo wót 1999 respektiwnje 2002 ako gótowe pjenjeze płaśece zgromadne europske pjenjeze a płaśi w tak mjenjowanej eurozonje, kótaraž wobstoj tuchylu z 19 cłonkow Europskeje unije.

K eurozonje słušaju:

Wótglědujucy togo jo euro jadnučke oficielne pjenjeze slědujucych tśich małostatow, kótarež njejsu ze cłonkami Europskeje unije, maju pak pšawo, swójske pjenjeze pregowaś:

Slědujuce kraje wužywaju euro ako oficielne pjenjeze, njamaju pak pšawo, pjenjeze pregowaś:

Jadnotliwe pjenjeze eksistěruju za gódnoty 0.01, 0.02, 0.05, 0.10, 0.20, 0.50, 1.00 a 2.00 € a maju we wšych krajach eurozony jadnake wugótowanje na prědnej stronje. Slězne strony su w kuždem kraju rozdźělnje wugótowane.

Bankowki eksistěruju za gódnoty 5, 10, 20, 50, 100, 200 a 500 €




#Article 423: Stary Nowgorodski dialekt (462 words)


Stary Nowgorodski dialekt (rusojski: Древненовгородский диалект) mjenjujo se słowjański dialekt, kótaryž jo na rěcnych pomnikach z brjazoweje škóry wužywał, kótarež su se w Nowgorodskem regionje Rusojskeje nadejšli. Dialekt jo se až do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice wužywał. Zapśimjeśe stwórił jo Andrej Zaliznjak. Staronowgorodski dialekt wótchyla se we wjele pozicijach wót starorušćiny. W dokumentach wužywana rěc ma wjele znamjenjow, kótarež njejsu typiske za druge pódzajtšnosłowjańske dialekty (a teke howacej za druge słowjańske rěcy).

Stary Nowgorodski jo se pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478 zgubił. Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko na Nowgorodskem teritoriju su źaržali (cokanje, pismik ять () město ы w genitiwje sg. a-zdonkow atd.).

Dataja:Birch bark alphabet of Novgorod.jpg|thumb|right|Alfabet na wopismje na brjazowych škórach, 1025-1050

Staronowgorodski dialekt wuznamjenijo se mjaz drugim pśez slědujuce rěcne wósebnosći:

Morfologiske pśiznamjenja

Fonologiske pśiznamjenja

(Mjaz kóńcom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)

'Pismo (wót) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to jo mě Kněni (za)jała. [Nejskerjej jo była wóna njewólnicu spóznała ako jadnu, kótaraž jo była se jej kšadnuła a Žiznoměr jo někak do teje wěcy spleśony, snaź ako swójźbny Mikule abo jogo wikowański partner.] Ale pótom jo družyna (swójźba, žona) za mnjo rukowała. A něnto pósćel tomu mužoju [wót kótaregož sy njewólnicu kupił] list, až ma (dalšu) njewólnicu. [Toś ta druga njewólnica by se musała pśepódaś kněni za cas, w kótaremž by rubjona njewólnica ako corpus delicti trěbna była, tak dłujko ako njejo wujasnjone, chto jo był paduch.] A com, ako som konja kupił a kněžojskego muža na njogo sadnuł, k napśeśiwostajenju pśiś. A ty, jolic hyšći njejsy pjenjeze wzeł, njewzej nic wót njogo [wót wikowarja njewólnikow, howacej mógł se plan mimo kuliś.].'

(mjazy 1340 a 1380; wuryte w 1972)

Póstrow wót Gawrile Posenje k mójomu swakoju, kmótšoju Grigori a k mójej sotše Ulita. Jolic wej tola k mójej radosći stej do města jěłej, a stej naše słowo (abo naše rozgrono?) njezabydnułej. Daś Bog wam radosć da. My wšykne njezabydnjomy waše słowo (abo waše rozgrono?).

Stary Nowgorodski dialekt wěcej jo njewužywał pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478. (Pśi tom su někotare wósebnosći južo jěsnjej zgubili. Na pśikład jo gustosć wužyśa kóńcowki -e wóteběrał, pśi nominatiwje muskego genusa.).

Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko w pódpołnocnej rusojskej narěcy su źaržali (cokanje, pismik ять () město ы w genitiwje atd.).

Znate su pśedewšym wopisma na brjazowych škórach (rusojski: берестяные грамоты), kótarež su zwětšego w cystej narěcy napisane a jano wótergi jawi se naddialektalny wliw a wótbłyšć cerkwinosłowjańskich normow, a wopisma na drjewjanych cylindriskich zamkach měchow běricow. Někotare stare Nowgorodske dialektizmy se su teke do śišćanych rěcnych pomnikow dostali. Pomocne pśi rekonstrukciji narěcy jo był źiwanje a pśeslěźenje nacasnych pódpołnocnorusojskich narěcow k pśirownowanju.

Wědomnostna literatura wó Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo dotal jano w Rušćinje:




#Article 424: Andrej Zaliznjak (418 words)


Andrej Anatoljevič Zaliznjak ( ; 29. apryla 1935, Moskwa – 24. decembra 2017, Tarusa) jo był rusojski rěcywědnik a cłonk Rusojskeje akademije wědomnosćow (pśedmjat literatury a rěcy).

Zaliznjak jo filologisku fakultu Moskowskeje statneje uniwersity skóńcył, a pótom studěrował na Pariskej Sorbonje pla francojskego stukturista André Martinet. 

Wuknjo něnto na filologiskej fakulśe Moskowskeje statneje uniwersity (wósebnje w pśedmjaśe teoretiskeje a nałožowaneje rěcywědy) a w uniwersitach Aix-en-Provence, Parisa a Genfa. W lěśe 1987 sta se z korespondowacym cłonkom Akademije wědomnosćow Sowjetskego zwězka, w lěśe 1997 jo bywał cłonk akademije. Wón źěła w Instituśe za slawistiku Rusojskeje akademije wědomnosćow.

Prědna monografija Zaliznjaka, Rusojska substantiwowa a adjektiwowa fleksija (Русское именное словоизменение, 1967), jo był wopyt deklinaciju substantiwow, adjektiwow, pronomenow a numeralow w pisanej formje rusojskeje rěcy konsekwentne algoritmiski wopisaś. Studij rozpowěda wažne teoretiske problemy morfologije, dawa kšute definicije wopśimjeśow słowna forma, gramatiski wóznam, gramatiska kategorija, akord-klaso, genus, akcentowa paradigma a druge. Wó gramatiskich kategorijach pad, cysło, genus a akord-klaso jo Zaliznjak wósebne nastawki pisał, źož se toś te fenomeny z typologiskeje perspektiwy rozpowědaju.

Ako pokročowanje idejow Rusojskeje substantiwoweje a adjektiwoweje fleksije jo se jawiła Gramatiski słownik rusojskeje rěcy (1977, stwórty nakład w lěśe 2003), źož jo za sto tysac rusojskich słowow precizny fleksijowy model daty (a klasifikacija toś tych modelow naraźona). Słownik, kótaryž jo Zaliznjak z ruku gromaźe nosył, jo bywała baza za praktiski wše kompjuterowe programy awtomatiskeje morfologiskeje analyzy rusojskeje rěcy (inkluziwnje programow za pytanje informacijow a awtomatiskego pśestajenje).

Monografija Zaliznjaka a jogo nejwažnjejše źěła wó powšyknej a rusojskej morfologiji se su zasej w lěśe 2002 nakładowali.

Wót lěta 1982 jo A. A. Zaliznjak systematiski rěc wopismow na brjazowych škórach z Velikego Nowgoroda studěrował. Wón jo źěła wó namakanju wósebnosćow stareje nowgorodskeje narěcy wózjawił, wó jeje wósebnosći na rozdźěl k nadnarěcnej starorusojskej rěcy, wó ortografiji a paleografiji wopismow na brjazowych škórach a wó metodach jich datěrowanja. W lěśe 1995 jo wón spowšyknjowany studij Stary Nowgorodski dialekt wózjawił (drugi nakład jo se w lěśe 2004 wózjawił). Źěło wopśimjejo gramatiski wopis dialekta a komentěrowane teksty pśisamem wšych znatych nowgorodskich wopismow na brjazowych škórach.

Knigły Rěc wó wójaŕskem śěgnjenju Igora: doglěd rěcywědy (2004) jo gusto diskutěrowanemu problemoju awtentiskosći teksta Rěc wó wójaŕskem śěgnjenju Igora (Слово о полку Игореве) pósćona. Zaliznjak dopokaza, až by-li něchten tekst w 18. lětstotku falšował, by wjelicku mań preciznych znajobnosćow měś musał, kótarež jo rěcywěda faktiski akle w 19. a 20. lětstotku nadejšła. Eksistěruju kritiski wótwažowane rěcywědne argumenty pśeśiwo awtentiskosći teksta, naraźowane wót rozdźělnych awtorow. Pó powšyknej konkluziji Zaliznjaka jo wjelgin njewěrjobne, až jo Rěc wó wójaŕskem śěgnjenju Igora falšowana.

 




#Article 425: Benedikt XVI. (130 words)


Benedikt XVI. (łatyński Benedictus PP. XVI), z bergaŕskim mjenim Josef Alois Ratzinger (* 16. apryla 1927 w Marktl am Inn), jo był wót 19. apryla 2005 do 28. februara 2013 bamž a z tym nawjedowaŕ romsko-katolskeje cerkwje a Watikana. Wón jo akle tśeśi bamž w cerkwinskich stawiznach był, kenž jo wótstupił.

Wón wuzwóli se 19. apryla 2005 wót 115 wobźělonych kardinalow w stwórtem wólbnym kole pó jano 26 góźin trajucej konklawje za naslědnika Jana Pawoła II..

Wón wobsejźi nimske a vatikańske staśaństwo.

Do swójogo wuzwólenja na bamža jo Benedikt XVI. dekan kardinalnego kolegiuma a prefekt kongregacije za wucbu wěry  był. Wón jo płaśił ako jaden z nejwuznamnjejšych kardinalow a jo wopisował se gusto ako teologiska a cerkwinopolitiska pšawa ruka bamža Jana Pawoła II.

W zjawnosći płaśi Benedikt XVI. ako konserwatiwny.




#Article 426: Europska rada (161 words)


Europska rada ( Council of Europe, francojski Conseil de l’Europe) jo europska mjazynarodna organizacija, kótaraž bu 5. maja 1949 pśez Londonske dogrono załožona a wopśimujo źinsa 47 statow. Wóna jo forum za debaty wó powšyknych europskich pšašanjach. Jeje wustawki pśedwiźe zgromadne źěło cłońskich statow ze zaměrom spěchowanja góspodaŕskego a socialnego póstupa w Europje.

Sedło Europskeje rady jo Europski palast w Strasbourgu. Kuždolětnje dnja 5. maja swěśi se załožeński źeń rady ako „Źeń Europy“. Rownož wužywa Europska rada samsku chórgoj a hymnu kaž Europska unija, njejo institucionelnje z njej zwězany.

Wóna jo nejstarša politiska organizacija Europy. Załožeńske staty Europskeje rady su byli Belgiska, Dańska, Francojska, Irska, Italska, Luxemburgska, Nižozemska, Norwegska, Šwedska a Zjadnośone kralojstwo. Zwězkowa republika Nimska jo wót 2. maja 1951 z cłonkom. Až na tśi wuwześa su mjaztym wše europske staty z cłonkami organizacije. Swěty stoł ma jano status wobglědowarja, Běłoruska jo wót lěta 1993 zastupny kandidat a pśistup Kosowa jo akle pótom móžny, gdyž jo jogo mjazynarodny status jasny. 




#Article 427: Elsaska (142 words)


Elsaska ( ,  ,  (a historiski Elsaß) , ) jo jaden z 27 francojskich regionow, na pśestrěń (8280 km²) pěty nejmjeńšy. Ma pśisamem miliona wobydlarjow a wusoku gustosć wobydlaŕstwa wót 220 wobydlarjow/km². Nejwětše a nejwažnjejše město Elsaskeje jo Strasbourg.

Elsaska lažy na lěwem a pódwjacornem brjoze Ryna pśi źinsajšnych granicach Francojskeje z Nimskeju a Šwicaŕskej. 

Stawizniski jo była Elsaska kaž teke Lothringska granicny region pśi granicy mjazy Nimskeju a Francojskeju. Dłujko jo była z źělom nimskego Swětego romskego mócnaŕstwa; z źělom Francojskeje se k prědnemu razoju stała pó kóńcu Tśiźasćalětneje wójny w lěśe 1648. Pó Nimsko-Francojskej wójnje w lětoma 1870-1871 jo zasej bywała z źělom Nimskego kejžorstwa. Pó kóńcu Prědneje swětoweje wójny jo na zakłaźe Versailleskego měrowego dogrona wóspjet bywała z źělom Francojskeje a mimo dobu Drugeje swětoweje wójny, gdyž jo była Elsaska wobsajźona wót Nimskeje, jo to tak až do źinsajšnego.




#Article 428: Guineja (101 words)


Republika Guineja ( République de Guinée) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskim oceanje w pódwjacornej Africe. Granicujo ze Senegalom a Malijom na pódpołnocy, ze Słonowinowym pśibrjogom na krotkem zajtšu, z Liberiu a Sierra Leone na pódpołdnju a z Guineju-Bissau na dłujkem wjacorje. Stolica jo město Conakry, kótarež se namaka na połkupje pśi atlantiskem pśibrjoze. 

W Guineji kněžy tropiska klima, kótaraž jo włožna a góruca blisko Atlantika, mjaztym až jo skerjej sucho na pódzajtšnej wusocynje. Dešćowy cas trajo wót apryla (na pódpołdnju wót februara) až do nowembra. Nejwuše městno kraja jo Mont Nimba (1.752 m) na krotkem zajtšu Guineje, blisko granicy Słonowinowego pśibrjoga.




#Article 429: Sierra Leone (112 words)


Sierra Leone („Lawjacy pśibrjog“) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskem oceanje w pódwjacornej Africe. Granicujo z Guineju na pódpołnocy a z Liberiu na krotkem zajtšu. Stolica jo Freetown, kótaryž se namaka pśi atlantiskem pśibrjoze na pódwjacorje kraja. 

W Sierra Leone kněžy włožna, tropiska klima z lětnymi spadkami wót něźi 5000 mm. Suchy cas z górucymi wětšykami ze Sahary trajo wót oktobra do maja. Dešćowy cas zachopijo se srjejź maja a trajo až do oktobra, pśi comž staj awgust a september na dešćikach nejbogatšej mjaseca. Nejwuše městno jo Loma Mansa (1.948 m) na pódpołnocy kraja blisko guinejskeje granice. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs.

Sierra Leone jo było až do lěta 1961 britiska kolonija.




#Article 430: Zoran Đinđić (132 words)


Zoran Đinđić (teke Djindjić; kyriliski Зоран Ђинђић; * 1. awgusta 1952 w Bosanskem Šamacu, Jugosłowjańska; † 12. měrca 2003 w Běłogroźe) jo był serbiski politikaŕ Demokratiskeje strony (DS) a spisowaśel. Wón jo był mjaz 2001 a 2003 ministarski prezident Serbiskeje.

Đinđić jo studěrował filozofiju w Běłogroźe a pla Jürgena Habermasa w Frankfurśe nad Mainom. Wón jo promowěrował w Konstanzu. W lěśe 1989 jo se do Jugosłowjańskeje wrośił a źěła w Novem Saźe ako docent. 1990 jo był wón sobuzałožaŕ Demokratiskeje strony a jeje pśedsedaŕ; w lětoma 1996 a 1997 ako prědny njekomunist šołta Běłogroda.

Pó spówalenja režima Slobodana Miloševića bu w januarje 2001 ako zastupnik liberalneje opozicije k ministarskemu prezidentoju wuzwólony. Dnja 12. měrca 2003 bu w srjejźišću Běłogroda na zjawnej droze z wótšostśělca zastśělony. Njestatkarje su z krejza organizěrowaneje kriminality pśišli.




#Article 431: Ten mały princ (151 words)


Ten mały princ, francojšćina: Le Petit Prince, su nejwěcej cytane francojske knigły na swěśe. Spisał jo je francojski pilot a spisowaśel Antoine de Saint-Exupéry. Wóni su byli do wěcej ako 170 rěcow pśełožone. 

Knigły su w lěśe 1943 nastali – za cas Drugeje swětoweje wójny – pó tom až jo Saint-Exupéry do USA emigrěrował. Tam jo se prědny raz w New Yorku pśedstajił. W lěśe 1950 jo nimski pśełožk wujšeł. Original wopśimjejo žedne pisane akwarele, kenž awtor sam jo kreslił.

Jolic wobglědujoš se knigły zwjeršnje, móžoš měniś, až jadnaju se how wó jadnore źiśece knigły. Ale wopšawdu namakajoš w njej wótegrona na pšašanja za zmysłom žywjenja a k póšěgoju mjaz luźimi – knigły su pótakem filozofiski spis.

W oktobrje 2006 jo prědny pśełožk do serbšćiny wujšeł. Claudia Knoblochec jo je pśestajiła do górnoserbšćiny. Toś te knigły su teke k dostaśu w pśełožku do dolnoserbšćiny. Knigły jo pśestajił Pětš Janaš w 2010.




#Article 432: Saarbrücken (106 words)


Saarbrücken (luxemburgski Saarbrécken, francojski Sarrebruck) jo město z něźi 180.000 wobydlarjami na krotkem wjacorje Nimskeje a krajna stolica zwězkowego kraja Saarlandska. Jo mimo togo nejwětše město a scełego jadnučke wjelikoměsto w Saarlandskej, kaž teke jeje politiske, góspodaŕske a kulturne srjejźišćo. Mjaz 1947 a 1957 jo był Saarbrücken teke stolica awtonomnego stata Saarlandska.

Město lažy w šyrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mě Saarbrücken nima nic z mostami cyniś, ale jo keltiskego póchada. Pśi tom wóznamjenijo Sara „běžeca wóda“ a Briga „wjeliki kamjeń“. Prědny grod na teritoriju źinsajšnego města bu na wjelikej skale pśi Saarje natwarjony.

Stolica Saarlandskeje ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1948 teke swójsku uniwersitu.




#Article 433: Jidišćina (200 words)


Jidišćina (ייִדיש) - jo germaniska rěc.

Jidišćinu powěda 3 mil. luźi na cełem swěśe, do holocausta jo był pśibližnje 12 mil. rěcnikow. Jidišćina jo pódwjacornogermaniska rěc, ale wóna jo blisko z nimšćinu pśiswójźbna a wopśimjejo semitiske a słowjańske elementy.

Genesis 11: 4-9

און זיי האָבן געזאָגט׃ קומט לאָמיר אונדז בויען אַ שטאָט, און אַ טורעם מיט זיַיַו שפּיץ אין הימל, און לאָמיר אונדז מאַכן אַ נאָמען, כּדי מיר זאָלן ניט צעשפּרייט ווערן אויפֿן געזיכט פֿון דער גאַנצער ערד. 
האָט גאָט אַראָפּגעידידערט צו זען די שטאָט און דעם טורעם, וואָס די מענטשנקינדער האָבן געבויט. 
און גאָט האָט געזאָגט׃ זע, זיי זיַיַנען איין פֿאָלק, און איין שפּראַך איז ביַיַ זיי אַלעמען, און דאָס איז ערשט אַן אָנהיב פֿון זייער טאָן, און אַצונד וועט פֿון זיי ניט פֿאַרמיטן ווערן אַלץ וואָס זיי טראַכטן צו טאָן. 
קומט לאָמיר אַראָפּנידערן, און צעמישן דאָרטן זייער שפּראַן, אַז זיי זאָלן ניט פֿאַרשטיין איינער דעם אַנדערנס שפּראַך. 
און גאָט האָט זיי צעשפּרייט פֿון דאָרטן אויפֿן געזיכט פֿון דער גאַנצער ערד, און זיי האָבן אויפֿגהערט בויען די שטאָט. 
דרום האָט מען גערופֿן איר נאָמען בבל, וויַיַל דאָרטן האָט גאָט צעמישט די שפּראַן פֿון דער גאַנצער ערד, און פֿון דאָרטן האָט זיי גאָט צעשפּרייט אויפֿן געזיכט פֿון דער גאַנצער ערד. 




#Article 434: Rěcny delta (121 words)


Rěcny delta jo wósebna družyna pśipławjonego kjagla, pla kótarejež lažy kjagel k wjelikim źělam abo teke dopołnje pód wódowej głaźinu jazora abo mórja. W stojecych wódach se spěšnosć běžeceje wódy spomałšyjo, tak až se wjeliki źěl materiala rěki wótsajźi – gropny material w bliskosći brjoga a drobnjejšy material dalej zwenka. Mórske błoto abo pěski nastanu a rěka wuśisnjo swój pśeběg pśecej dalej do mórja až musy wokoła swójich wótsajźenjow samych běžaś. Ze stupajucej wódu jo móžno, až se rěcne delty dopołnje pólewaju a mimo pśepołoženja rěki spózy wódy dalej zdźaržuju. Toś te pódwódne delty mógu něgajšny staw wódy wujasniś. 

Grjekski stawiznaŕ Herodot twóri formikoniski wuraz delta za rěcny delta Nila, dokulaž wulew rěki na formu wjelikego grichiskego pismika delta (Δ) dopomina.




#Article 435: Gat (125 words)


Gat słuša ku kumštnje stwórjonym stojecym wódam ze snadnej dłymokosću a nejmjeńša jadnym pśi- a wóttokom. W gaśe se žedne stabilne temperaturowe warstowanje njewutwórijo.

Gaty płaśe k stawizniski wuznamnym wuwiśam wódnego twarskego wuměłstwa. Akle pśez składowanje pitneje a wužytneje wódy su mógli se wobsedlenje w bliskosći městow a wjaskow rozšyriś. Wuznam gatow za skład wódy se akle w nowšem casu pśez moderne zastaranje z spódnej wódu zgubijo. To płaśi pśed rozšyrjenim sparneje mócy w 19. lětstotku teke za wažne młyńske gaty. Mjaztym až su se w městach pó źělach južo srjejź 19. lětstotka nowe wódne techniki wugótowali, su wobydlarje wejsnych stronow hyšći dłujko na gaty pokazane byli. Mimo togo su byli a su gaty wažne za nutśikokrajne rybarstwo, kaž na pśikład w dolnych stronach Łužyce.




#Article 436: Richard Andree (218 words)


Richard Andree (* 26. februara 1835 w Brunšwigu; † 22. junija 1912 w Münchenje) jo był nimski geograf a etnograf.

Richard Andree jo w Brunšwigu a Lipsku pśirodowědy studěrował, wósebnje geologiju. W Lipsku jo 1857 do tamnjejšego studentskego korpusa Lusatia zastupił, kótaryž jo se 1807 załožył. Studentski korpus jo  jomu pózdźej teke cesne cłonkojstwo wupóžycył. Kaž teke južo jogo nan Karl Andree (1808–1875) jo Andree głownje na polu geografije slěźił, a bywał pśez jogo etnografiske slěźenja teke daloko znaty.

W lětach 1859 do 1863 jo Andree zastojnik w českem górnistwje w kněstwje Křivoklát wjercha Maxa Egona von Fürstenberga był. W Lipsku, źož jo mjaz 1873 do 1890 kartografiski wustaw nakładnistwa Velhagen  Klasing nawjedował, jo se Andree zrazom z kartografiju zaběrał a měł wjeliki późěl pśi wuźěłanju a wudawanju šulskich atlantow a Physikalisch-Statistischen Atlas des Deutschen Reichs. Mimo togo jo był redaktor wědomnostnego casopisa Globus. Twórby Richarda Andreeja su teke Arnošta Mukowe slěźenja wó serbskem kulturnem žywjenju wobwliwowali. Wót 1903 jo był Andree z ludowědnicu Marie Andree-Eysn (1847–1929) z Awstriskej ženjony. W lěśe 1886 jo se wón na cłonka akademije wuconych Leopoldiny wólił a 1909 bywał cesny cłonk Berlinskeje towarišnosći za antropologiju, etnologiju a prastawizny (Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte).

Richard Andree jo w běgu jězby z śěgom wót Münchena do Nürnberga w starstwje 76 lět wumrěł.




#Article 437: Pawoł Nedo (104 words)


Pawoł Nedo (* 1. nowembra 1908 w Kotecach blisko Wósporka; † 24. maja 1984 w Lipsku) jo był serbski wucabnik, ludowědnik, narodny procowaŕ a pśedsedaŕ Domowiny wót 1933 až do jeje rozpušćenja w lěśe 1937, kaž teke mjaz 1945 a 1950. Jogo naslědnik jo był komunist Kurt Krjeńc.

Pó wotchadźe z Łužyce jo był wón z ludowědnikom mjaz drugim na Lipšćanskej Karla Marxowej uniwersiśe a na Berlinskej Humboldtowej uniwersiśe. Strowotniskich pśicyn dla bu w lěśe 1968 pśedcasnje emeritěrowany.

Pawoł Nedo jo był wót junija 1940 ženjony z Marku, roźonej Budarjec z Křiweje Boršće (1914–98) a měł dweju synow Michała (* 1941) a Mateja (1947–71).




#Article 438: Rotokasišćina (101 words)


Rotokasišćina se powěda w Bougainville, kupa na pódzajtšo Neuguinea, źěl Papua-Neuguinea. Wóna jo cłonk pódzajtšnopapuaskich rěcow. Jeje głowne znamje, rěcywědnje, jo až ma jadnu z nejmjeńšych fonemowych inwentarow na swěśe: šesć konsonantow (p t k v r g) a pěś wokalow (i e a o u); /t/-fonem ma alofon [s] pśed /i/-fonemom. Jano pirahanšćina ma mjenjej fonemow.

Tak, alfabet rotokasišćiny wobstoj z dwanasćo pismikow: AEIGKOPRSTUV.

Fonemy rotokasišćiny, w IFA, su:

               Bilabialny   Alweolarny   Welarny
 Spiwny ploziw      p          t            k
 Njespiwny ploziw                           g
 Spiwny frikatiw    #x03b2;
 Njespiwny frikatiw            s
 Spiwny klepk                  #x027e;

Wokale        i e #x0251; o u

Pšawopis, v wóznamjeni IFA /#x03b2;/.




#Article 439: Hirimotuwa rěc (104 words)


Hirimotuwa rěc jo pidgin bazěrowany na motuwej rěcy a jadna z tśich oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, gromadu z engelšćinu a tokpisinšćinu. Mjazy 100 a 250 tysac luźi ju powěda, ale wjelgin mało luźi powěda ju ako maśeršćinu.

Hirimotuwa rěc jo se wokoło 1880 we wokolinje Port Moresby wužywaś zachopinała, źož jo wjele cuzych pśišło aby wikowali abo bydlili. Pó tym až Papua-Neuguinea jo britiska kolonija w lěśe 1888 bywała, rěc jo se dla jeje wužywanja w kolonialnem zastojanju wupśestrěła, a specielnje w policiji.

Narodnorěcne mjenja hirimotuweje rěcy su Hiri Motu, Police Motu (policajska motuwa), Pidgin Motu (pidžinska motuwa) a Hiri. Słowo hiri wóznamjeni wikowańske drogowanje.

 




#Article 440: Jazor (333 words)


Jazor (teke jazoro) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.

Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.

Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.

Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.

Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.

Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.

Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.

Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.




#Article 441: Bodenjazor (101 words)


Bodenjazor (nimski Bodensee) jo wódy w pódpołnocnem pśedkraju Alpow, kótarež wobstoje pópšawem z dweju jazorowu - Górny jazor a Dolny jazor - kaž teke rěki Jazorowy Ryn. Źěle jazora słušaju k nimskima krajoma Baden-Württembergska a Bayerska, awstriskemu kraju Vorarlberg a šwicaŕskim kantonam St. Gallen, Thurgau a Schaffhausen. 

Jazora stej se k prědnemu razoju pisnje w lěśe 43 pśed Chr. ako Lacus Venetus a Lacus Acronius naspomnjełej. W romaniskem rumje rěka jazor zwětšego Lacus Constantinus abo pódobnje - pomjenjowany pó měsće Konstanz (Constantia), kótarež pśi brjoze lažy.

Z 473 km² jo Bodenjazor za Błótonjom a Genfskim jazorom tśeśi nejwětšy jazor srjejźneje Europy.




#Article 442: Górny jazor (111 words)


Górny jazor (engelski Lake Superior, francojski Lac Supérieur) jo nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a drugi nejwětšy cełego swěta. Wón jo jaden z pěś „wjelikich jazorow“ (Great Lakes) a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 184 metrow nad mórskeju głaźinu a jo z pśestrěnju 82.103 km² tak wjeliki kaž Awstriska.

Pódpołnocny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statoju Minnesota; pódpołdnjowy pśibrjog k zwězkowyma statoma Wisconsin a Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Isle Royale. Górny jazor ma wěcej ako 200 pśitokow a wulewa se do Huronskeho jazora. 

Pśi Górnem jazorje laže města Duluth a Superior w Zjadnośonych statach a Thunder Bay w Kanaźe.




#Article 443: Huronski jazor (130 words)


Huronski jazor (engelski Lake Huron, francojski Lac Huron) jo drugi nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a stwórty nejwětšy cełego swěta. Wón jo centralny z pěś „wjelikich jazorow“ (Great Lakes) a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 176 metrow nad mórskeju głaźinu, pótakem wósym metrow pód powjerchom susednego Górnego jazora a jo z pśestrěnju 59.586 km² wětšy ako Chorwatska.

Pódzajtšny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a pódwjacorny k zwězkowemu statoju Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Manitoulin, kótaraž jo teke nejwětša jazorowa kupa na swěśe. Huronski jazor jo z Michiganskim jazorom pśez Mackinacsku wuscynu bźez wusokostnego rozdźěla zwězany a wulewa se pśez rěku St. Clair River do Erieskego jazora. 

Pśi Huronskem jazorje laže města Saginaw a Bay City w Zjadnośonych statach a Sarnia w Kanaźe.




#Article 444: Michiganski jazor (108 words)


Michiganski jazor ( Lake Michigan) jo tśeśi nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a pěty nejwětšy cełego swěta. Wón jo jaden z pěś „wjelikich jazorow“ (Great Lakes) a namaka se na pódpołnocy Zjadnośonych statow. Jazor lažy 176 metrow nad mórskeju głaźinu a jo z pśestrěnju 58.016 km² wětšy ako Chorwatska.

Pódzajtšny pśibrjog jazora słuša k zwězkowemu statoju Michigan; pódpołdnjowy kóńc k Indianje a pódwjacorny pśibrjog k statoma Illinois a Wisconsin. Michiganski jazor jo z Huronskim jazorom pśez Mackinacsku wuscynu bźez wusokostnego rozdźěla zwězany, tak až jadna se pópšawem jano wó jaden jazor.

Kołowokoło jazora su 12 milionow luźi žywe. Pśi Michiganskem jazorje laže města Chicago, Milwaukee, Gary a Green Bay.




#Article 445: Viktoriaski jazor (167 words)


Viktoriaski jazor jo nejwětšy jazor w Africe a pó Kaspiskem mórju a Górnem jazorje tśeśi nejwětšy cełego swěta. Słuša k pódzajtšnoafriskim statam Uganźe, Tansaniji a Keniji. Ma pśestrěń wót pśisamem 69.000 km², což wótpowědujo Bayerskej abo Irskej, a jo až do 85 metrow dłymoki. Spóromje jogo pśibrjogow jo wěcej ako 30 milionow luźi žywe.

Jazor lažy wósrjejź pódzajtšnoafriskeje wusokeje rowniny. Nejwětšy pśiběg jo w Ruanźe se wubryzgujuca Kagera; jadnučki wjeliki wótwód jo Viktoriaski Nil na pódpołnocy, kenž jo zrazom nejwažnjejšy pśiběg Nila.

Viktoriaski jazor bu pśez natwarjenje nasypa „Owen Falls Dam“ pśi Viktoriskem Nilje w lěśe 1954 kumštnje pówětšony a wužywa se wót togo casa teke za dobywanje energije. Dla gustego wobsedlowanja spóromje pśibrjogow ma jazor wjele ekologiskich problemow, kaž na pśikład wunjerěšenje wódy a njedostatk kislika.

Mimo wódnego kónja jo we Viktoriaskem jazorje wokoło 550 rybowych družynow žywe - w cełej Europje mamy jano 200. Zasedlenje Nilowego pjerška (Lates niloticus) w 1960tych lětach jo był pak ekologiska katastrofa, dokulaž jo był cuza družyna wutłocowała domacne pjerški.




#Article 446: Kiwuski jazor (114 words)


Kiwuski jazor (kinyarwanda Ikiyaga cya Kivu, francojski Lac Kivu) jo jaden wót wjelikich jazorow w srjejźnej Africe. Wón jo źěl granicy mjaz Ruandu a Demokratiskej republiku Kongo.

Jazor lažy we pódzajtšnoafrikańskem groblowem pśełamje na pódzajtšo Centralnoafrikańskego wuzgjarbjenja a na pódwjacor Ruandaskeje wusocyny. Nejwětšy pśiběg jo z pomjenjowaneje wusocyny se wubryzgujuca Kalundura; jadnučki wjeliki wotwód jo Rusizi w pódpołdnju, kenž běžy do susednego Tanganjikaskego jazora.

Kiwuski jazor ma pśestrěń wót 2.650 km² a jo až do 450 metrow dłymoki. Na jogo jazorowem dnje namakaju se wulkaniske žrědła, toś jo temperatura wódy we dłymšych źělach jazora wuša ako blisko powjercha. Mimo togo jo we dłymjach koncentracija płunow, kaž na pśikład metana a wuglikowego dioksida, wjelgin wusoka.




#Article 447: Wuglikowy dioksid (391 words)


Wuglikowy dioksid (CO2) jo bźezbarwny, njewónjaty płun, kótaryž jo śěšy ako powětš. Rozžydnjony, wón mócnje se wuwarjujo a nachylnje śopłotu z wokolina wuśěgujo, tak až nastawa běły wuglikowodioksidowy sněg (druge mě: suchy lod). Toś ten suchy lod se wuwarjujo bźez roztajanja (sublimuje), togodla wón jo dobra chłoźeńska a konserwěrowańska maśizna.

Wón se rozpušća we wóźe k wuglikowej kisalinje (H2CO3). Wón se wužywa za wuglikowodioksidowe napoje, kótarymž wuglikowa kisalina da  kisałkojty słod.

Dokulaž wuglikowy dioksid jo śěšy ako kislik, wón ma nachylnosć wutłocowaś kislik z jamach  a twóriś płunowe jazory. Togodla jo móžne dušyś w takich městach, na pś. studnje abo sila. 

Wuglikowy dioksid jo głowny wobstatk powětša, z něźi 0,038% pó wolumenje. Wón jo wažny dokulaž wón se wužywa wót rostlinow za fotosyntezu. Mimo togo wón jo bazowy akter  pśi rostlinarnjowym efekśe  a togodla se procuju  wót rozdźělnych instancow  pómjeńšowaś jogo emisiju do atmosfery za cas slědnych lětźasetkow (na kóncu 20. lětstotka a zachopjeńk 21. lětstotka).

Wót industrielneje rewolucije su emisijowali do atmosfery miliony tonow wuglikowego dioksida, ale pśedewšym wokoło lět dla powšyknego a zaindustrielnego a zatransportowego wužyśa wugla, njesměrny producent wuglikowego dioksida, emisjia CO² jo drastiski stupała. Pó drugej swětowej wójnje se jo nowa industrielna rewolucija wótměwała, kótaraž jo nowe stupanje toś tych emisijow wustatkowała. Rowno pśed toś tymi rosćenjami a dla specifiskich podawkow se jo małke zniženja wótměwali, kaž na pś. za cas prědna a drugej swětowej wójnje, pó ekonomiskej krizy lěta 1929, pó drugej naftowej krizy  lěta 1979 a pó krizy kóńcecego Sowjetskego zwězka. Za cas slědnych lětźasetkow rost jo był wjelgin wušy w Aziji dla tegdejšego spěšnego industrielnego rosta, ale hyšći emisija CO² se pśedewšym w južo wuwitych krajach a pśedewšym w Zjadnośonych statach Ameriki wótměwaś.

To groni, mimo Zjadnośonych statow Ameriki, Kanady a Japańskeje, wše su kraje pódwjacorneje Europy. Pad USA jo późiwanja gódny, jolic wótwažuju, až toś ten kraj njeakceptěrujo wupołnjowaś wjele mjazynarodnych dogronow, kaž ten Protokol Kioto (1997). Jano w Zjadnośonych statach Ameriki funkcioněrujo wěcej ako 245 milionow jězdźidłow. Zjadnośone staty Ameriki jo zagronite za 27 % emisijow, mjaztym ceła Europa jano za 24 %. Rusojska za 15 % a pódzajtšna Azija (Chinska) za 11 %. Ceła Afrika jano za 2'5 % a Pódpołdnjowa Amerika za 3 %. W pśerězku emisija CO² bu zawinowana wót produkcije elektriki (33 %), industrije (25 %), transporta (24 %), dom  a topjenje (13 %) a rafinerije (5 %).




#Article 448: Lilongwe (150 words)


Lilongwe jo stolica pódpołdnjownoafriskego kraja Malawi. Lažy w srjejźišću Malawija, jano 50 km wót mosambikskeje a sambiskeje granicy a 80 km wót Malawiskego jazora zdalone we wusokosći wót 1200 metrow nad głaźinu mórja we wusokej rowninje a ma wokoło 650.000 wobydlarjow. Dla dobrego měsćańskego planowanja su drogi w stolicy relatiwnje šyroke - kaž bulewardy - a jadnotliwe ležownosće wjelike. Lilongwe jo politiske a zastojniske srjejźišćo Malawija, pak nic góspodaŕske. Toś tu rolu grajo nejwětše a nejstarše malawiske město Blantyre w samym pódpołdnju kraja. 

Město załožyjo se akle w lěśe 1947 ako wikowański centrum tegdejšeje britiskeje kolonije Njassaland. Pó njewótwisnosći Malawija w lěśe 1964 su se dla centralnego połoženja za Lilongwe ako stolicu rozsuźili. Wót lěta 1994 jo Lilongwe teke sedło parlamenta, kótarež jo był do togo w měsće Zomba – něźi 230 km na krotkem zajtšu wót Lilongwe.

Lilongwe ma mjazynarodne lětanišćo Kamuzu a dwa wót pěś institutow malawiskeje uniwersity.




#Article 449: Nepal (116 words)


Nepal (nepalski: नेपाल, Nepāl; amtski: Demokratiska zwězkowa republika Nepal, nepalski: Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepāl) jo nutśikokrajny stat w srjejźnem źělu Himalaje, kótaryž granicujo na pódpołnocy z Chinskeju (1.236 km) a na pódpołdnju z Indiskeju (1.690 km). Ma pśestrěń wót něźi 147.000 km² a wěcej ako 26 milionow wobydlarjow. 

Źěli se administratiwnje do 14 stron (Bagmati, Bheri, Dhawalagiri, Gandaki, Janakpur, Karnali, Kosi, Lumbini, Mahakali, Mechi, Narayani, Rapti, Sagarmatha, Seti). Stolica a nejwětše město jo Katmandu (535.000 wobydlarjow). Pśi granicy k Tibetej namaka se nejwuša góra swěta, 8848 metrow wusoki Mount Everest.

Až do lěta 2008 jo był Nepal z kralojstwom. Pó kšawnej bergaŕskej wójnje mjaz statnym wójskom a maoistiskimi rebelami bu dnja 28. maja 2008 republika proklaměrowana.




#Article 450: Cleopatra Stratan (590 words)


Cleopatra Stratan (* 6. oktobra 2002 w Chișinău, Moldawska) jo źowka  pěsnjarja Pavel Stratan a nejmłodša spiwarka, kótaraž jo gdy hit cysła jaden dośěgnuła. Jeje nejznaśejša pěseń Ghiţă jo była w Moldawskej a Rumuńskej ale teke mjazynarodnje hit.

Pavel Stratan jo źěłał w lěśe 2005 w Bukaresće na swójom tśeśem albumje. Jogo małka źowka jo była pśi nagraśach pśi tom a grała w studiju, mjaztym až jo jej nan swóje spiwy nagrał. Spontanje jo wóna pśi spiwje Mama jaden lichotnych mikrofonow wzeła a sobu spiwała. Studijowy crew jo był wót pśipadnego nagraśa zagórjony a wóni su wobzamknuli, ju hyšći dalšne spiwy spiwaś daś. Z tych nagraśow jo nastawał album La vârsta de trei ani (pśełožk.: W starstwje tśich lět), kótaryž w lěśe 2006 w Rumuńskej jo se wózjawjony. Plata jo awansěrowała z 150.000 pśedanymi jadnotkami k wjelikim pśełapjeńskim wuspěchu a bu z dwa raz platinom ale teke MTV Award za nejlěpšy album w Rumuńskej w lěśe 2006 wuznamjenjony. Wósebny hit jo był pśi tom spiw Ghiţă, kótaryž jo był w Rumuńskej za cas pěś tyźenjow na prědnem městnje chartow.

Spiw se jadna wót małkeje gólicy, kótaraž caka kuždy wjacor tužna pśed zachodom šule na jeje nejlěpšego pśijaśela. Ten pak njepśiźo, dokulaž jo wjas wopušćił a jo wudrogowany. Wón wopisujo realnosć wjele moldawiskich źiśi, pśeto chudosći dla wjele wobydlarjow kraj wopušći a we wukraju źěło namaka.

Pśez wustnu propagandu we wukraju žywjecych Rumunow a Moldawijarjow ale teke pśez YouTube se sta spiw teke mjazynarodnje znaty. Album jo se na to teke w Japańskej, Taiwanje, Pódpołdnjowej Koreji, Špańskej a Mexiku jawił. Cleopatra jo spiwała mimo rumuńskego originala hyšći engelsku a rusojsku wersiju nutś.

Jeje prědny wustup jo měł dnja 20. awgusta 2006, gdyž jo tśilětna wót jeje nana na gitarje pśewóźona pśed 400 woglědowarjami w Bukarestskem Teatrul Nottara dwěgóźinski koncert dała. W decembrje 2006 jo  južo styrilětna pśi gódownej gala w Piatra Neamț wustupiła a jo za spiwanje jadnučkego spiwa 10.000 US-dolarow dostawała. Jeje nan jo dawał pózdźej cełu sumu w telewiznej show za karitatiwne zaměry. Rownocasnje jo wón wózjawił, aby Cleopatra pó enormnem medijowem rušu tuchylu žedne wustupy wěcej cyniła.

W maju 2007 jo dostawała pśi pósćenju myta wót MTV România w Hermannstadt dwa Music Awards, ako Best New Artist a za Best Song.

W lěśe 2008 jo wobzamknuł jeje nan z Cleopatra nowy album nagraś, kótaryž jo se pó pśikłaźe prědnego pód titelom La vârsta de cinci ani (pśełožk: W starstwje pěś lět) jawił. Wót toś togo albuma se sta wósebnje spiw Zunea-Zunea hit. Dnja 13. decembra 2008 jo w Chișinău jeje małki bratš póroźił, kótaryž se jo na jeje naraźenju na mě Cezar dupił.

Kóńc 2009 jo se jeje tśeśi album jawił, na kótaremž wóna gromadu z jeje nanom rumuńske 	gódowne spiwy, tak mjenjowane colinde, spiwa.

Až do 2011 jo Cleopatra z jeje staršyma a jeje bratšom w Chișinău bydliła, stolica Moldawskeje, a jo tam do šule šła. Pótom se jo swójźba cele do Rumuńskeje pśesedliła a jo žywa něnto w Bukaresće. 

Na jeje prědnem albumje wózjawjony spiw Ghiţă jo był w lěśe 2006 za cas pěś tyźenjow na prědnem městnje rumuńskich chart, na casowem dypku gdyž Cleopatra jo była akle styri lěta stara. Pó Guinesowych knigłach rekordow jo wóna toś nejmłodša spiwarka, kótaraž jo gdy hit cysła jaden w kraju dośěgnuła. Rekord jo zastawała pśed njej francojski źiśecy star Jordy a pśed tom Shirley Temple.

Cleopatra jo teke ako dotychměst nejmłodša muzikarka MTV Award dostała (2006 Best New Album w Rumuńskej, 2007 Best Song a Best New Artist) a płaśi ako nejmłodša spiwarka, kótaraž jo   dwěgóźinski koncert wobstała.




#Article 451: Aralski jazor (110 words)


 

Aralski jazor (kazachiski Арал теңізі Aral teñizi; usbekiski Orol dengizi; rusojski Аральское море/Aralskoje more) jo bźezwótběgowy słony jazor w Srjejźnej Aziji, kótaryž wobstoj wusušenja dla mjaztym z tśich źělow. Z 1960-tych lět dowjeźo wužywanje wódy Amudarje a Syrdarje za pówóźowanje wjelickich kubłańskich stronow bałmy k wuschnjenju a z pěskom zanosowanju něgajšnego stwórty nejwětšego jazora swěta. Toś te wuwiśe słuša k nejwětšym kumštnym wobswětowym katastrofam w stawiznach cłowjestwa.

Pówóstanki Aralskego jazora se namakaju w Turanskej nižynje, kótaraž pśisłuša Aralsko-Kaspiskej dłymi a laže w Kazachstanje a Usbekistanje. Kontinentalneje klimy dla wobstoj wokolina jazora z pusćinow a połpusćinow. Wjeliki źěl něgdy 68.000 km² wjelikeje swětliny wódy bu źinsa pomjenjowana ako nowa pusćina Aralkum.




#Article 452: Tyźeń (133 words)


Tyźeń jo źinsa w pśisamem wšych kulturach na swěśe casowa jadnotka, kótaraž wobstoj ze sedym dnjow. Wót lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwězkowej republice a 1978 teke mjazynarodnje pśipóznaty moderny tyźeń źo wót pónjeźele až do njeźele, tradicionelny žydojsko-kśesćijańsko-muslimiski tyźeń pak wót njeźele až do pónjeźele. Jadno lěto ma nejmjeńša 52 njeźelow; mjasec nejmjeńša styri.

Źěłowe a šulske dny su w srjejźnej Europje zwětšego pónjeźela, wałtora, srjoda, stwórtk a pětk, mjaztym až sobota a njeźela ku kóńcoju tyźenja słušatej. Njeźela je w Nimskej samo oficielnje wólny źeń. W Zjadnośonych statach, Awstralskej a někotarych arabskich krajach płaśi njeźela teke oficielnje dalej ako prědny źeń.

W serbšćinje wužywamy za jadnotliwe dny skrotconki z dweju pismikow (pó, wu, sr, st, pj, so, nj) kaž w nimšćinje, wótergi teke skrotconki z tśich pismikow kaž w engelšćinje.




#Article 453: Srjejźowěk (102 words)


Srjejźowěk jo epocha w europskich stawiznach, kótaraž jo trała někak wót pětego do pěśnastego lětstotka. Ako zachopjeńk, tak teke kóńc toś teje epochy su pśedmjata wědomnostneje diskusije a se dosć njejadnako pśistajaju. Tradicionalnje za zachopjeńk srjejźowěka płaśi kóńc Pódwjacornoromskego mócnaŕstwa w lěśe 476. Tradicionalny kóńc srjejźowěka jo pak dobyśe Konstantinopela w lěśe 1453, pak wunamakanje Ameriki z Kolumbusom w lěśe 1492, pak zachopjeńk lutherskeje reformacije w lěśe 1517.

W ranem srjejźowěku (wót 6. stolěśa) za cas tak pomjenjonego śěganja ludow někotare serbske rody su wobsedlili źinsajšnu Dolnu Łužycu. Ze 7. stolěśa jo znaty serbski wjerch Derwan, kótaryž jo wójował z germańskimi Frankami.  




#Article 454: Via regia (535 words)


Via regia (łatyński; „kralojska droga“) jo zapśimjeśe za stare mócnaŕstwowe drogi w Europje. Njejadna se pótakem wó wěstu drogu, ale wó družynu drogow, kótarež su byli pšawniski kraloju pśirědowane.

Nejznaśejša kralojska droga w Swětem romskem mócnaŕstwje jo wjadła wót Ryna pśez Frankobrod, Lipsk a Budyšyn do Šlazyńskeje. Toś ten historiski puś jo až do źinsajšnego pód mjenim Via regia znaty.

Via regia, kótaraž jo wjadła pśez Łužycu, bu w lěśe 1252 k prědnemu razoju we wopismje Mišnjańskego markgroba Hendricha III. ako strata regia naspomnjona, eksistěrowała pak južo wót 8. abo 9. lětstotka. W górnołužyskem granicnem wopismje wót 1241 jo wóna južo ako antiqua strata („Stara droga“) naspomnjona. Pó rozpaźe kralojskeje centralneje mócy w srjejźnej Nimskej zachopjeńk 14. lětstotka jo zgubiła swóju funkciju ako kralojska droga, tak až njegóźi se wót toś togo casa pšawniski južo wó „Via regiji“ powědaś. Njeglědajucy na ten jo mě drogi we wěstych stronach dalej wobstojało, zwětšego ako „Wusoka droga“. Droga jo něnto pód doglědom krajnych kněstwow stojała, kaž na pśikład českich kralow w Górnej Łužycy a sakskich kurwjerchow w srjejźnej Nimskej. Dla drogowych pśedpisow jo była Wusoka droga priwilegěrowana, tak až su směli se wěste produkty jano na toś tej droze pśewózowaś.

Droga jo měła wjeliku góspodaŕsku wažnosć za nadregionalne wikowanje a wuměnu wórow. Ze pódwjacora su pśišli flandriske płaty, z pódzajtša drjewo, kóžuchy, wósk a mjod a ze srjejźnych stron mjaz drugim durinska , sol z Halle nad Solawu a sakske górnistwowe produkty. Via regia jo była teke direktny zwisk mjaz wažnyma nimskima wjelikowikowyma městoma Lipsk a Frankobrod. Cesto su wužywali teke wójska toś tu nadregionalnu drogu, tak až dojźo w jeje wokolinje k wšakim wjelikim bitwam, kaž na pśikład w Tśiźasćalětnej wójnje abo w Napoleonskich wójnach. Pó Napoleonowej pórazce a Wienskim kongresu jo zgubiła droga swój góspodaŕski wuznam, dokulaž su njebyli priwilegije sakskego wótstupjenja teritorijow dla južo źaržate.

Dalšnu funkciju jo měła Via regia za putnikowanje, wšako jo gusto identiska z Jakubowym puśom.

W lěśe 2005 jo pomjenjowała Europska rada kralojsku drogu za „europsku kulturnu drogu“. 2011 wugótował lichotny stat Sakska w Zgórjelcu krajnu wustajeńcu pód titelom „Via regia – 800 lět gibanje a zetkanje“. Lěto do togo organizěrował towaristwo Cyrila a Metoda na Chrósčanskej farskej łuce źiwadłowy kruch z mjenim „Via regia woła“.

Wusoka droga jo wjadła wót Ryna pśez Frankobrod, Hanau, Gelnhausen, Steinau an der Straße, Neuhof, Fuldu, Eisenach, Erfurt, Naumburg, Lipsk, Grimmu, Großenhain, Kinspork, Kamjeńc, Budyšyn, Lubij a Zgórjelc do Wrocławja a dalej pśez Šlazyńsku do pódzajtša.

Pódla Wusokeje drogi su wuwiwali se póbocne puśe, na kótarychž su spytali pśekupce popłatki a cła zalutowaś, kaž na pśikład „Dolna droga“, kótaraž jo wjadła wót Lipska pśez Torgawa, Rukow, Zły Komorow, Grodk a Mužakow do Šlazyńskeje. Z tak pomjenjowanymi pśewódnymi stacijami pak su spytali, pśekupcow k wužywanju Wusokeje drogi nuzowaś.

Wót Kamjeńca jo wjadła Wusoka droga pśez lěs k Marijinej gwězdźe a do Swinarnje, źož jo był wótpócywanišćo. W Prěčecach jo rěcku Carnicu pśeprěkował. Dalej jo wjadła pśez Smolicy dołoj do Žydowa a na źinsajšnej Garbarskej droze zasej górjej, źož su mógli pśekupce pśez Šulerske wrota do města pśiś abo pśez Hornčersku gasu dalej do pódzajtša śěgnuś.

We wšakich městnach spominaju drogowe mjenja až do źinsajšnego na staru kralojsku drogu, kaž na pśikład Wusoka droga w Kamjeńcu.




#Article 455: Lubij (102 words)


Lubij ( Löbau) jo město w Górnej Łužycy, na krotkozajtšnej kšomje serbskego kraja. Lažy pśi rěcce Lubaśe pód Lubijskej góru a ma wokoło 16.000 wobydlarjow.

W někotarych toś tych jsow bu až do zachopjeńka 20. lětstotka Lubijski dialekt serbšćiny wužywany.

Pśez Lubij běžytej zwězkowej drogi 6 (Bremerhaven-Drježdźany-Zgórjelc) a 178 (Nosaćicy-Žytawa). 

W Lubiju jo zelezniske dwórnišćo a kśicowanišćo. Běžy pśez njogo zelezniskeje cery Drježdźany-Zgórjelc a zachopinaju tu zelezniske cery do Habrachćic a do Žytawy. Kolije něgajšne cery do Radwora su wót lěta 2004 wóttergane a něgajšny cera do Budestec bu demontěrowana w lěśe 2008 (na śělesu cery ma byś natwarjona sćažka za kólasowarjow).




#Article 456: Źiśe (108 words)


Źiśe (teke góle) jo młody luź. Muske źiśe pomjenjujo se gólc, mjaztym až jo źowćo žeńske źiśe. Někotare faze se mógu rozeznawaś, a to:

Pó konwenciji wó pšawach źiśi Zjadnośonych narodow jo źiśe luź w starstwje pód 18 lětami. 

Źiśe móžo teke pótomnik byś, na pś. Mój nan jo źiśe mójogo starkego.

Słowo źiśe jo pó Mukowem Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow pśiswójźbne z górnoserbskim słowom , ale teke z pólskim  a českim . 

Formy słowa źiśe něnto se w singularnem nominatiwje a akuzatiwje a cełem pluralu wužywaju, mjaztym až se za zbytne formy kazuse słowa góle wužywaju. Pó samskem słowniku góle jo pśiswójźbne ze słowom goły. 




#Article 457: Zwězkowy sejm (123 words)


Zwězkowy sejm jo z lěta 1949 parlament Zwězkoweje republiki Nimskeje. Jogo sedło jo wót 1999 Barlinski reichstag. W politiskem systemje Nimskeje jo zwězkowy sejm jadnučki wustawowy organ, kótaryž bu direktnje z ludu wuzwólony. Legislaturna perioda sejma zasadnje trajo styri lět. W aktualnej 18. legislaturnej perioźe sejźi 631 zapósłańcow w sejmje, mjaz nimi 311 za CDU/CSU, 193 za SPD, 64 za Lěwicu a 63 za Zelenych. Aktualny prezident jo Norbert Lammert (CDU).

Doněntne wólby k zwězkowemu sejmoju su wótměli se w lětach 1949, 1953, 1957, 1961, 1965, 1969, 1972, 1976, 1980, 1983, 1987, 1990, 1994, 1998, 2002, 2005, 2009 a 2013.

Aktualna zapósłańcka wólbnego wokrejsa co. 156 (Budyšyn I) jo Serbowka Marja Michałkowa (CDU); zapósłańc wólbnego wokrejsa co. 157 (Zgórjelc) jo Michael Kretschmer (CDU).




#Article 458: Commonwealth (268 words)


Commonwealth abo oficielnje Commonwealth of Nations jo mjazystatny zwězk, kótaryž wobstoj pśedewšym ze Zjadnośonego kralojstwa Wjelikeje Britaniskeje a Pódpołnocneje Irskeje a jogo něgajšnych kolonijow. Załoženje a institucionalizacija toś togo zwězka zachopjeńk 20. lětstotka jo była reakcija Zjadnośonego kralojstwa na procowanja jogo teritorijow Kanada, Pódpołdnjowa Afrika, Awstralska a Nowoseelandska wó njewótwisnosć, aby toś te dalej z Britiskim mócnaŕstwom zwězała.

Pó pśistupach Indiskeje (1947), Ceylona (1948) a Pakistana (1949), kótarež do jich njewótwisnosći k Britiskemu mócnaŕstwu su słušali, jo nastał moderny Commonwealth (New Commonwealth). 1957 jo pśistupiła něgajšna kolonija Ghana ako prědny srjejźoafriski kraj. Commonwealth jo bywał gromaźišćo něgajšnych britiskich kolonijow; pśi tym njejo wót wuwołanja republiki južo trjebne, až pśipóznaju cłonske staty britisku kralowku teke ako swójsku statnu głowu. Dla dekolonizacije jo pśiběrała licba cłonkow wót wósym w lěśe 1955 na 20 w lěśe 1964. Z Commonwealtha jo nastała multietniska a multikulturna organizacija. 1995 jo pśistupił Mosambik ako prědny kraj, kótaryž žednje britiska kolonija njejo był; w lěśe 2009 jo slědowała Ruanda ako něgajšna belgiska kolonija.

Źinsa ma Commonwealth 53 cłonskich statow, z kótarychž su 16 (tak pomjenjowane Commonwealth Realms) w personalnej uniji ze sobu zwězane. W tych krajach płaśi pśecej hyšći britiska kralowka Hilžbjeta II. ako głowa stata. Až bychu swóju njewótwisnosć wuzběgnyli, pomjenjuju ju pak w jadnotliwych krajach oficielnje ako Queen of Canada, Queen of Australia, Queen of New Zealand atd. 

Źinsa su pśisamem 30 % swětowego wobydlaŕstwa – cełkownje wěcej ako dwě miliardźe luźi – w statach Commonwealtha žywe.

Oficielna głowa Commonwealtha jo britiski kral abo britiska kralowka. Mimo togo eksistěrujo Commonwealth Office w Londonje, kótarež rědujo wšedne naležnosći. Šef toś togo zarěda jo generalny sekretaŕ.




#Article 459: Staśaństwo (272 words)


Staśaństwo jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergaŕske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.

Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.

Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.

Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.

Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje. 

Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.

Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.




#Article 460: Samoa (136 words)


Samoa (do 1997 oficielnje Pódwjacorna Samoa) jo njewótwisny kupowy stat w pódwjacornem źělu Śichego oceana, kótaryž wobstoj ze pódwjacornych Samoaskich kupow, mjaztym až słušaju pódzajtšne kupy ako Amerikańska Samoa k Zjadnośonym statam. Samoa bu w lěśe 1962 njewótwisna wót Nowoseelandskeje a ma pśisamem 200.000 wobydlarjow.

Republika Samoa słuša ku Commonwealthej a jo cłonk Zjadnośonych narodow.

Samoa lažy w krotkowjacornem Pacifiku, na dłujke zajtšo wót Fidžija. Nejwětšej kupje stej Savai'i (1708 km²) a Upolu (1118 km²), źož namakatej se samoaska stolica Apia a mjazynarodne lětanišćo. Dalšej wobsedlonej kupje stej Manono a Apolima. Dalše mjeńše kupy njejsu stawnje wobsedlone. Wětše kupy archipela su wulkaniskego póchada, mjeńše su nastali z koralowych riffow.

Na kupach kněžy tropisko-oceaniska klima z dešćowym a suchym casom. Pśerězna temperatura lažy pla 27 stopnjow. Dla swójogo geografiskego połoženja jo Samoa wót hurrikanow a tsunamijow wogrozona.




#Article 461: Seychelle (109 words)


Seychelle su kupka kupow a na jich lažecy stat w pódwjacornem Indiskem oceanje, kótaryž bu w lěśe 1976 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa. Wóni słušaju až do źinsajšnego ku Commonwealthoju.

Wóni su dla wjelikeje kopice rědko wobsedlonych kupow z běłymi pśibrjogami woblubowany turistiski cil.

Seychelle wobstoje z 115 kupow, kótarež laže mjaz 200 a 900 kilometrow zdalone wót Madagaskara pśed pódzajtšoafriskim pśibrjogom. Na głownej kupje Mahé namakaju se stolica Victoria, nejwušy wjeršk Morne Seychellois (905 m) a mjazynarodne lětanišćo.

Na Seychellach kněžy tropiska klima z dešćowym a suchim casom, kótarejž staj wót monsuna póstajonej. Pśerězne temperatury laže cełe lěto mjaz 24 a 30° C, wódna temperatura zwětšego pśi 26° C.




#Article 462: Tonga (185 words)


Kralojstwo Tonga jo kupowy stat w pódpołdnjowem źělu Śichego oceana, kótaryž słuša geografiski k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa. Tonga jo až do źinsajšnego jadnučka monarchija w Oceaniji a jadnučki cłonk Commonwealtha, kótaryž ma swójsku dynastiju.

K tongaskemu archipelu słušaju 176 kupow a atolow, kótarež su gronili w zachadnosći pla Europejarjow teke Kupy pśijaśelstwa. Wót nich su jano 36 stawnje wobsedlone. Wóni namakaju se w Pacifiku na pódzajtšo Fidžija, na pódpołdnjo Samowy a na pódpołnoc Nowoseelandskeje. Tongaske wulkanowe kupy lice k Pacifiskemu wulkanowemu kołoju. Na pódzajtšo wót jich namaka se až 10.882 metrow dłymoka Tongaska grobla, kótaraž słuša k nejdłymšym mórskim groblam na swěśe. Nejwušy wjeršk kraja jo wěcej ako 1.000 metrow wusoki a lažy na kupje Kao. 

Stolica a nejwětše město Tongy jo Nuku'alofa na głownej kupje Tongatapu z něźi 24.000 wobydlarjami.

Tongašćina słuša k polyneziskim rěcam, kenž su gałuz Awstroneziskich rěcow.

Mjazynarodne lětańske linije zwězuju Tongu z Awstralskeju, Nowoseelandskeju, Samou a Fidžijom. Teke mjaz tongaskimi kupami jo lětadło nejwažnjejšy wobchadny srědk.

Tonga wobsejźi Top Level Domain .to, kótaraž jo na pódwjacorje wósebnje dla wužywanja za (ilegalne) wideostreaming-słužby znata.




#Article 463: Gustosć zasedlenja (123 words)


Gustosć zasedlenja (teke Gustosć wobydlenja) jo pśerězna licba wobydlarjow na wobgranicowanej pśestrěni za wěsty teritorij, na pśikład za staty, wokrejse, gmejny a pódobne. Wóna se zwětšego ako licbu wobydlarjow na kwadratnem kilometerje pódawa. Jeje pendant w zwěrinstwje jo gustosć populacije.

Pśerězna gustosć zasedlenja ako licba njejo pśecej wjelgin wugroniwa. Tak ma na pśikład Egyptojska pśerěznu gustosć zasedlenja wót jano 80 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje, wšak njegóźe se wěcej ako 90 % jeje teritorija scełego wobsedliś, tak až jo we wobydlobnych stronach cesto wěcej ako 1000 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje žywe.

Nimska ma ako relatiwnje gusće wobsedlony srjejźoeuropski kraj gustosć zasedlenja wót něźi 230 wobydlarjow na km². W mjenjej wobsedlonej Łužycy su to jano wokoło 100 wobydlarjow na km² (1.300.000 wobydlarjow na 13.000 km²).




#Article 464: Tuvalu (363 words)


Tuvalu jo mały kupowy stat w Śichem oceanje. Wón bu w lěśe 1978 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego z cłonkom Commonwealtha. Z něźi 10.000 wobydlarjami a pśestrěnju wót jano 26 km² jo Tuvalu tśeśi nejmjeńšy stat na swěśe nastupajucy wobydlaŕstwo a stwórty nejmjeńšy pó pśestrěni. Až do njewótwisnosći se jo gronił teritorij Ellice Islands.

Mě kraja wóznamjenijo „wósym kupow“, dokulaž jo było až k wobsedlenju nejwěcej pódpołdnjoweje kupy Niulakita w lěśe 1949 jano wósym wobsedlonych.

Archipel namaka se w krotkowjacornem źělu Pacifika na pódzajtšo Papua-Neuguinea a na pódpołnoc Nowoseelandskeje. W dalšej wokolinje laže kupowy staty Salomonow, Nauru, Kiribati, Tokelau, Samoa, Wallis a Futuna, Fidži a Vanuatu.

Nejwušy dypk kupow lažy jano pěś metrow nad mórskeju głaźinu, tak až jo Tuvalu pówažnje wobgrozony wót změny klimy a pówódnjowanja pśez mórjo. Dla togo planujo tuvaluske kněžaŕstwo dłujkodobnje ewakuěrowanje wobydlaŕstwa do Awstralskeje abo Nowoseelandskeje.

Na kupach kněžy góruca tropiska klima z pśerěznej temperaturu wót 30 °C.

Stolica jo centralny atol Funafuti, źož jo połojca wobydlaŕstwa žywa, a sedło kněžaŕstwo na tom atolu lažeca wjas Vaiaku.

Tuvaluske kupy su wót něźi 2000 lět wobsedlone. Prědny europski nadejźaŕ, kótaryž jo w lěśe 1568 na kupy dojšeł, był Španijaŕ Alvaro de Mendaña de Neyra. Akle 1861 jo zachopił se pókśesćijańšćenje wobydlarjow z pśijězdom prědnego britiskego misionarja. Južo 16 lět pózdźej su dojšli kupy w lěśe 1877 pód britiske zastojnistwo a wót 1915 byli zgromadnje ze susednymi Gilbertowymi kupami – źinsajšnym Kiribatijom – oficielnje britiska kolonija.

W lěśe 1974 su rozsuźili se wobydlarje za wótźělenje wót Gilbertowych kupow a njewótwisnosć ako pśidatny stat. Wót lěta 2000 jo Tuvalu ze cłonkom Zjadnośonych narodow.

Tuvalu njejo w žednom wójaŕskem zwězku organizěrowany, daniž ma swójske wójsko.

Głownej góspodaŕskej gałuzy stej rolnikaŕstwo a rybaŕstwo. Głowne rolnikaŕske produkty su kokosowe wórjechy, banany a taro. Nejwažnjejšej eksportowej produkta stej kopra (kokosowe měso) a listowe znamki. Teke pśedawanje pšawow na internetowych domenach .tv, kótarež su wósebnje pla telewizijnych sćelakow wjelgin woblubowane, jo měł w 2000tych lětach wěsty góspodaŕski wuznam.

Wót lěta 2002 ma Tuvalu cełkownje wósym kilometrow asfaltěrowaneje drogi a z tym nejkrotšu nadroznu seś na swěśe. Wót lětanišća we Funafuti dawa liniju do Fidžija. Wobchad mjaz kupami pśewjeźo se z pśewóznymi cołnami.




#Article 465: Europski parlament (177 words)


Europski parlament jo nejwuše demokratiski wólone zastupnistwo wobydlarjow Europskeje unije, kótarež se wót lěta 1979 pśecej na pěś lět wóli. Gromaźe z Radu Europskeje unije stwóri kaznidawajucy organ EU, pótakem europsku legislatiwu. Jogo sedło jo w francojskem Strasbourgu; dalšej oficielnej źěłowej městnje stej Brüssel a Luksemburg. Pó pśichodnych wólbach změjo europski parlament cełkownje 750 cłonkow.

Europski parlament njejo jano jadnučki direktnje wólony organ Europskeje unije, ale teke jadnučka direktnje wólona mjazynarodna institucija na cełem swěśe. Tuchylu ma 766 zapósłańcow, kótarež z cełkownje 160 narodnych stronow póchadaju a zwětšego jadnej wót sedym europskich frakcijow pśisłušaju. Nejwětšej frakciji stej Europska ludowa strona (274 sedłow) a Progresiwna alianca socialistow a demokratow (194 sedłow). Z tśeśej nejwětšej frakciju jo Alianca liberalnych a demokratow za Europu (85); z stwórtej nejwětšej Zeleni/Europska lichotna alianca (58). Jadne sedło mjenjej maju Europske konserwatiwne a reformisty (57). Mjeńšej frakciji stej Zjadnośona europska lěwica/Nordiska zelena lěwica (35) a euroskeptiska frakcija Europa lichoty a demokratije (31). Wót 17. januara 2012 jo nimski zapósłańc Martin Schulz (SPD) z pśedsedarjom parlamenta.

Pśichodne europske wólby su wótměli se 25. maja 2014.




#Article 466: Monmouth (115 words)


Monmouth () jo město w Zjadnośonem kralojstwje. Lažy nad zběžanim rěkow Wye, Monnow a Trothy w krotkozajtšnem źělu Waliziskeje, dwa kilometra na pódwjacor granicy z Engelskeju. Waliziska stolica Cardiff lažy něźi 58 kilometrow na krotki wjacor a wjelikobritaniska stolica London něźi 200 kilometrow na pódzajtšo. Monmouth ma pśisamem źewjeś tysac wobydlarjow a jo lokalny centrum wikowanja, kultury a wukubłanja.

Monmouth jo teke głowne město historiskego grobinstwa Monmouthshire.

Stawizny Monmoutha se zachopinaju južo w Romskem imperiumje, ako jo stojał na městnje źinsajšnego Monmoutha romska twardnica Blestium. Mimo wójaŕskeje wažnosći jo był Blestium z wažnym industrijowym centrum – źěkowano městnym skłaźišćam zelezoweje rudy a wokolnym lěsom (k dobywanje drjewowego wugla) jo był Blestium teke centrum produkcije zeleza.




#Article 467: Himalaja (136 words)


Himalaja jo smuga górow w pódpołdnjowej Aziji, w kótaremž se nejwuše góry swěta namakaju. 

Rozpśestrěwa se na dłujkosći wót něźi 3.000 kilometrow mjaz Afghanistanom a Burmu a twóri až do 350 kilometrow šyroku geografisku barieru mjaz indiskim subkontinentom w pódpołdnjowu a Tibetiskej wusocynu na pódpołnocy. W Himalaji stoje źaseś wót cełkownje styrnasćo wosomtysačnikow, mjaz nimi Mount Everest (8.848 m), nejwuša góra na swěśe.

Ako pódwjacorny kóńc Himalaja płaśi Khyberski pas njedaloko afghanisko-pakistańskeje granicy. W pódpołnocnej Pakistanje namaka se Karakorum, kótaryž jo drugi nejwušy źěl Himalaja z drugeju nejwušeju góru swěta, K2. Dalej běžy Himalaja pśez pódpołnocnu Indisku, Nepal, Tibet, Bhutan a pódpołnocnu Burmu.

Mě Himalaja póchada ze Sanskrita a wobstoj ze słowowu hima (sněg) a alaja (městno, bydlenje).

Himalaja jo złožowane góriny, kótarež su nastali pśez koliziju Indiskeje platy z Euraziskeju pśed něźi 40–50 milionami lětami.




#Article 468: Sněžka (107 words)


Sněžka (česki Sněžka, pólski Śnieżka, nimski Schneekoppe) jo z wusokosću 1.603 m nejwuše wugjarbjenje w Kerkonošach a nejwuša góra Sudetow, srjejźogórinskego proga a Českeje. Pśez wjeršk běžy statna granica Pólskeje a Českeje. Teke gaž lažy wjeršk Sněžki nad lěsneju granicu, jo wón za turistam pśistupny. Na pólskem boku wjerška namaka se mjaz 1665–81 natwarjona kapałka swě. Ławrjenca (kaplica św. Wawrzyńca) a futuristiska górska góspoda, kótaraž se mjaz 1969–74 natwari. Na českem boku wjerška jo postowy amt a nejwuša stacija sedłowego lifta.

Ze stron klimy a wegetacije se wusokostne połoženje Kerkonošow ako alpinske wopisujo, lěcrownož se wótpowědna wusokosć njedośěgnjo. Na Sněžce kněžy pśerězna lětna temperatura wót 0,2 °C.




#Article 469: Grod Lemberk (1539 words)


Grod Lemberk stoj na wušynje nad dołom Panenskeje rěcki (česki: Panenský potok) pla jsy Lvová, njedaloko pódpołnocnočeskego města Jablonné v Podještědí (nimski: Deutsch-Gabel).

Jogo pśedchadnik jo był srjejźowěkowy grod, załožony snaź we 40. lětach 13. lětstotka ako stražna pśigranicna twardnica na pśekupnej droze z Čech do Žytawy. Mě groda, kótaregož eksistenca jo prědny raz w lěśe 1244 dokłaźona, bu wót rodowego znamjenja Markwartičanow, kótarež jo była lawica, wótwóźone. Załožaŕ groda jo był nejskerjej Havel z Lemberka, kenž k prědnym wósobinam na kralojskem dwórje Wjacława I. a Přemysła Otakara II. jo słušał a był wuznamna zepěra cerkwje w Čechach. Pśi wójnje Wjacława I. na Morawu jo zeznał swóju pśichodnu manźelsku Zdźisławu, kótarejež nan jo był morawski magnat Přibyslav z  Křižanova, kněz na Veveří a Brnje. Jeje maś Sibylla, jadna z dwórjankow kralowki Kunhuty, jo załožyła kloštaŕ we Žďáru nad Sázavou. Pó ženi z Havelom pśesedliła Zdźisława na Lemberk a zgromadnje z nim wobźěliła se na natwari města Jablonné kaž teke na załoženju tamnjejšego kloštra. Wóna jo měła dwě góleśi (Havela, kótaryž skóro jo wumrěł a Margaretu) a pokazował w tej dobje njewšedne socialne zacuśe: z financielnymi srědkami a swójskim źěłom pódpěrował kloštarski hospital a chudobnicu. Pó pśeslěźenju jich śělnych zawóstankow jo starstwo 30-35 lět dośěgnuła a wumrěła pó wšym zdaśu na tuberkulozu krotko pśed lětom 1252; jeje rownišćo jo w katedrali Swj. Ławrjenca a Swj. Zdźisławy w Jablonné. Jeje dobrośelske statki su se z legendami stali a wóna bu w lěśe 1995 ako swěta narjacona.

Kněze z Lemberka su grod až do kóńca 14. lětstotka źaržali, gaž jogo wobsejźaŕ Hašek z Lemberka, kótaryž Korlu IV. na jogo diplomatiskich drogowanjach do cuzbnicy dopśewójźił. Za cas wobronjonych zwadow Wjacława IV. z śeśkom Joštom dojźo ku konfliktoju mjaz Hašekom a Janom z Wartenberga, pśi kótaremž bu Lemberk w lěśe 1398 woblěgowany a pó wšom zdaśu teke dobyty. Pó Hašekowej smjerśi wokoło lěta 1400 se grod do wobsednistwa Wartenbergčanow dosta. Slědny z nich, Jan Chudoba z Ralska, jo był za cas husitskich wójnow na zachopjeńku pśiwisnik Siegismunda, ale w lěśe 1428 pśejźo na stronu husitow a přija na Lemberk husitsku wobsadku. Daniž pó bitwje pla Lipan wšak njenastał pokoj w tudejšej stronje. Na někotarych grodach, na pśikład na njedalokem Starym Falkenburku, su wóstawali husitske wobsadki, kótarež rubjažne wupady do wokoliny pśewjedowali. Sami Wartenbergarje su pśewjedowali ceste wupady do Łužyce a Berkojo z Duby, kótarymž Lemberk  wót 30. lět 15. lětstotka słušał, su wójowali zasej ze sakskimi wjerchami. W 70. lětach 15. lětstotka kupi Jan z Elsnic Lemberk, kenž wóttudy rubjažne wupady do Łužyce pśewjedował. Pó jogo smjerśi su se wobsejźarje cesto wótměnjali, pó zdaśu bu togodla dosć zapusćony. Gaž jo w lěśe 1518 górnołužyski bogot Wilhelm z Illburga lemberkske kněstwo kupił, su byli ze šesć jsow na kněstwje jano dwě wobsedlone. K wóžywjenju góspodarstwa a z tym teke cełego kněstwa až pó lěśe 1550, gaž jo Wilhelmowy gibaty pśichodny syn Hendrich Kurcpach z Trachenberga Lemberk zderbnuł. Ten da srjejźowěkowej twardnicy teke pśez nowe pśitwarki a pśipšawił renesansny charakter kněskego sedła a srjejźišća góspodarstwa. W lěśe 1581 su pśewzeli Berkojo z Duby znowa grod, ale pó smjerśi Hendricha Berki bu kněstwo Vratislava z Donina pśedane, kótaremuž njedaloke grabštejnske kněstwo słušał. Rod Doninow pak jo cełu stronu až do kóńca tśiźasćalětneje wójny wobkněžyli, gaž jich wobsednistwa pó konfiskaciji wót Běłeje Góry 1623 kejžorskej kronje pśipadny. Skóro pó tom jo kupił Albrecht z Waldstejna lemberkske kněstwo a pó jogo namócnej smjerśi w lěśe 1634 nabył jo Jan Rudolf Breda. Za njogo a jogo syna Christof dojźo pó lěśe 1660 k baroknemu pśetwarju groda pó planach italskego architekta Nicola Sebregondi. Srědki za te droge twarje su nabywali cesto pśez njezmilne póstupjenje napśeśiwo njewólnikam, což w lětoma 1679 a 1680 k burskim zběžkam wjeźo. Bury su wusłali nejpjerwjej pósłaństwo ku kejžoroju Leopold I., ale gaž bu na pógnuśe Christofa Bredy w Praze łapjona, wótpokazali wejsanarje robośiś. Někotary cas se drje w lěsach schowali, ale gaž su byli zasej na swóje byśa wrośili, buchu wjednicy zběžka do jastwa stysknjeni a zbytne su musali zlubjenje pósłušnosći złožyś. W lěśe 1726 jo kupił Filip Josef Gallas Lemberk, kenž tegdy južo na pódpołnocy Čech Frýdlant (Friedland), Liberec (Reichenberg) a Grabštejn (Grafenstein) wobsejźeł.

Ale daniž pótom na kněstwje pokoj njejo był. Za cas sedymlětneje wójny wobsajźił w lěśe 1758 pšuske wójsko Jablonné a Lemberk a w groźe bu wójskowy lacaret pśipšawjony. W lěśe 1775 bu Lemberk pśez zběžkarskich rólnikow poškodźeny a w awgusće 1813 bu zasej pśez Napoleonowe wójska wobstśělował. Clamm-Gallasojo su źaržali Lemberk až do zachopjeńka 20. lětstotka, gaž jen slědnym zemjańskim wobsejźarjam, Auersperganjam, pśedali. Te su dali w lětach 1904-10 znowa interjer pśipšawiś, kótarychž stukowe wupyšnjenje tegdy jablonski tśasaŕ a stukater Jan Dukat wuspěšnje renowěrował. Grod jo był pótom až do lěta 1941 wobydlony, gaž jo nacistiske zastojnstwo jen zabrało. Pó lěśe 1945 pśejźo Lemberk do swójstwa stata, w lěśe 1951 buchu w nim wustajenja muzeja za bydlensku kulturu 15.-19. lětstotka zaměstnjene. Lěta njezdźaržany objekt se wšak wupśestrěte pórěźenja wunuźi, tak až wót lěta 1976 bu grod zawrjeny a jo akle wót njedawnego zasej zjawnosći pśistupny. Źinsa stej na Lemberku wustajenje swětowego modernego wuměłskego škleńčerstwa a wustajenje, pósćone Swě. Zdźisławje, zaměstnjonej. Mimo wobglědanjow tu teke koncerty a źiwadłowe pśedstajenja wótměwaju.

 

Spócetnu pódobu groda z 13. lětstotka njeznajomy, dokulaž bu pśez pózdźejše pśetwari pó źělach změnjona. Na grodojskem skalnem wustupku, šćitanem ze tśich bokow pśez nagłe nakłoni, stoj źinsa styrikśidłowy dwójoetažowy twar z dwórom, pśistupny pó wuskej šyji, šćitane pśez tśi wrota z dwěma, spócetnje padajucyma mostoma. Prěnje wrota, zatwarjone do wobgroźeńskeje murje, su ze ranego baroka. Za nimi pókšacujo zastupny puś wokoło renesansneho domika wrotarnje ze 16. lětstotka k drugim, renesansnym tormowym wrotam ze šynźelowym kšywom ze cybulami a słyńcnym zegerom nad portalom. Wóttudy se pśez zasypanu groblu k tśeśim wrotam, kótarež jo w rožku grodojskego twarjenja zatwarjone a narowno na grodojski dwór wjeźo. Na lěwem boku stoj gotiski grodojski torm, kótaryž jo nejstaršy źěl groda a ze 14. lětstotka póchada. Pśi pózdźejšych pśipšawach bu pśez stołpowu chódbu zakóńcona a z blachowej helmowej cybulojtej kupolu z lěta 1754 zakšyta. Pód tormom jo na dworje barokna wikowanišćowa studnja. Źinsajšnu pódobu dosta Lemberk něgdy mjaz lětami 1560-1580, gaž bu na městnje spócetnego wobtwarźenja pódzajtšne kśidło groda wutwarjone a pśez jogo zwězanje ze pódwjacornym kśidłom jo był grodojski blok wokoło dwóra wótzamknjony.

Pó nastupje Bredow, kótarež pó wšom zdaśu chcychu z Lemberka rodowe sedło wutwóriś, jo był grod z interjerom baroknje pśipšawjony. Wót zachopjeńka 18. lětstotka jo był Lemberk nakrajny grod, na kótaremž se wušnosć jano pśi góźbje wobźaržował. Źěk tomu njedojźo južo w 18. a 19. lětstotkoma k wětšym twarskim zapśimnjenjam a Lemberk wobchowa se tak cełkownje swóju ranobaroknu pódobu. W pódpołnocnem kśidle groda jo nastał pśez zwězanim dweju etažowu wjelika žurla (teke Ryśarska žurla pomjenjowana) z bogatymi stukami, styrjomi wjerchowymi mólbami a 16 freskami ze scenami z tśiźasćalětneje wójny. Te wšak póchadaju ze 17. lětstotka, ale w 19. lětstotku buchu pśez pśemólowanje wótgódnośone. W susedstwje zastupneje torma jo grodojska kapałka z 2. połojcy 17. lětstotka, bogaśe wozdebjena ze ranobaroknej stukaturu a wjerchowymi mólbami. W kapałce jo tejerownosći dotychměst funkcioněrujucy orgelowy pozitiw z lěta 1723. W pódwjacornem kśidle jo rozćěgnuła renesansna jědźernja, mjenowana Bajkowa žurla pó kasetowym wjerchu, w kótaregož 77 pólach su sceny z Ezopowych bajkow mólowane, kótarež z doby wokoło lěta 1610 póchadaju. We pódzajtšnem kśidle su styri dalše rumnosći z bogatymi wjerchowymi stukaturami, wobnowjonymi w prědnem lětdźesatku 20. lětstotka. W pśizemskej etažy pód tormom jo rumnosć t. mj. carneje kuchnje z wugótowanim ze 17. lětstotka.

W pśedgroźe, zwenka areala groda stoje tśi jadnoetažowe pachane domy ze 17. lětstotka pódla sebje. Dom z cysłom 5 jo spócetny gósćeńc z rumnej wjelbowej pincu z lěta 1680. Dalej do krotkowjacornego směra stoj mały jadnoetažowy ranobarokny grod Bredowskich z kamjentnym portalom (domowe cysło 11), natwarjony pó lěśe 1674. Za nim jo rozćěgnuła zagroda, do kótarejež se pśez portal ze znamjenjom Bredow zastupi. Na kšomje zagrodneje terasy su torsa mytologiskich póstawow rozdźělnego póchada a barokne plastiki pśipisowane Maćijoju B. Braunoju. W parku su teke dwě fontanje ze 17. a 18. lětstotka. Nawězujuca šćitana lipowa aleja wjeźo k wobhrodźenemu bywšemu małemu kjarchoboju z njewobchowanej Zdźisławinej kapałku z tormikom a narownikami. Dalšej dwě šćitanej aleji stej pód wušynu pla jsy Lvová. Na wušynje we wokolinje groda a pśedgroda su plastiki wót tśasarjow ze wšych kutow swěta rozchytane, kótarež se na Lemberku na wjacorych tśasarskich zmakanjach wobźěluju. Pód wušynu pśi puśu do Jablonnego jo glědane žrědło dobreje wódy, pomjenjowany Zdislavina studánka (dolnoserbski: Zdźisławine žrědłyško). Wupyšnjenje jo empirowy pawiljon z wósym toskanskimi słupami, natwarjony w lěśe 1862. Wušyna pód grodom ma poměrnje bogate historiske pódzemje. W pěskowcowych skałach podłu gatow we jsy pód grodom su wšake piwnicy, z kótarychž někotare statne kubło wužywa. Pó rozćěgnjenju nejwětše su piwnicy na městnje wótterganeje kněskeje piwarnje, wótrywane w źewjeśźasetych lětach 17. lětstotka. Wósebnosć jo, až se w pódzemju teke pśewažny źěl technologije piwarnje inkluziwnje warjernje namaka. Zajmowy jo teke w skale wobtśasane wódne pódkopki ze žrědłom. Pód grodom samym lažy teke 35 m dłujke pódkopki, w kótarychž bu zelezowa ruda wudobyta. Snaź su wjedowalo rowno młogolicbne prózdnicy k nastaśu powěsćow wó tajnych chódbach a chowankach, bźez kótarychž se Lemberk južo njegóźi pśedstajiś.

Tekst toś togo nastawka jo pśełožk weboweje strony wó groźe Lemberk na z češćiny. Wobrazy tohorunja z teje eksterneje weboweje strony póchadaju. Wózjawjenje jo se z dowolnosću awtora českego originala stał.




#Article 470: Kralowa pfalca (130 words)


Pfalca (łatyński villa regia [kralojske město] abo curtis regia [kralowy dwór]) jo była w ranem a wusokem srjejźowěku twardnica abo grod, kenž su statkował drogujucemu kraloju abo kejžoroju ako zepěranišćo a nachylna rezidenca. Zapśimjeśe wótwóźujo se wót romskeje górki Palatina, na kótarejž su reziděrowali romske kejžorje. 

Srjejźowěkowy kral abo kejžor njejsu měł stolicu ako kněžaŕstwowe sedło, ale jo drogował pó kraju, aby swóju awtoritu we wšych stronach mócnaŕstwa a wósobinski kontakt k wazalam zdźaržał. Pfalcy su namakali se zwětšego we wokolinje biskupskich sedłow a wjelikich kloštarjow abo w lichotnych městach a byli dosć wjelike, krala a jogo družynu góspodowaś a ze žywidłami zastaraś. Wósebnje wažne su byli pfalcy, w kótarychž kral z družynu pśezymował, tak pomjenjowane zymske pfalcy.

Wuznamne pfalcy su namakali se na pśikład w Aachenje, Goslaru a Memlebenje.




#Article 471: Pódpołdnjowochinske mórjo (104 words)


Pódpołdnjowochinske mórjo (, pinyin Nán Hǎi, ) jo nakšomne mórjo w pódwjacorje Śichego oceana pśi krotkozajtšnej kšomje Azije. Granicujo z Chinskeju na pódpołnocy, z Chinskeju republiku na dłujkem zajtšu, z Filipinami na pódzajtšu, z Malayziju a sultanatom Brunei na krotkem zajtšu, z Indoneziskeju na pódpołdnju a pódwjacorje a z Vietnamom, Kambodžu a Thailandskeju na pódwjacorje. Jo zwězane z Pódzajtšochinskim mórjom na dłujkem zajtšu, z Filipinskim mórjom na pódzajtšu, ze Suluskim mórjom na krotkem zajtšu, z mórjom Java na pódpołdnju a pśez Malakkaskeju wuscynu z Andamanskim mórjom w Indiskim oceanje na pódwjacorje.

Pśestrěń Pódpołdnjowochinskego mórja jo 3,5 miliona kwadratnych kilometrow, maksimalna dłymokosć jo 5559 metrow.




#Article 472: Kulkowa wacka (445 words)


Kulkowa wacka (teke kulkowy bruk; Leptinotarsa decemlineata) jo bruk ze swójźby listowych brukow (Chrysomelidae) z pórěda (Coleoptera).

Pó nimskej wikipediji wědomnostne mě Leptinotarsa decemlineata wóznamjenijo nimski někak Zehnstreifen-Leichtfuß a serbski pótakem lažka noga ze źaseś smužkami abo źaseśsmužkowa lažka noga.

Bruk jo swětadaloko rozšyrjony. Originalnje póchada, kaž teke kulkowa rostlina, z Ameriki. Jeje originalna amerikańska domownja jo lažała w zwězkowem staśe Colorado. W amerikańskej engelšćinje jo była Kulkowa wacka teke Colorado beetle pomjenjowana. Jeje originalna picowa rostlina jo była , kótaraž teke k swójźbje ronicowych rostlinow  słuša. Pśechod na kulku jo se pópšawem pśipadnje stał. Pśez pśedobywanje běłych sedlarjow a z nimi jich kulkowych rostlinow, jo se brukoju jogo nowa picowa rostlina praktiski napśeśiwo pśinjasła.

W Europje była kulkowa wacka prědny raz w lěśe 1877 w pśistawach wót Liverpool a Rotterdam wuglědany. W Nimskej su prědne namakanki za Mülheim am Rhein a Torhow (Sakska) teke za lěto 1877 dopokazowane. Južo w toś tem casu jo se wó njesnadnych napinanjach rozpšawjało, plagu zagranicowaś.

W lětoma 1887 a 1914 su nowe wjelike napadowe wuchadnišća w Europje wustupowali. W lěśe 1922 se jo kulkowa wacka na wjelikej šyrokosći skóńcnje wót wuchoda až do nutśikownego kraja pśedobywała a 250 km² kulkowych wobrostow wokoło Bordeaux skóncowała. W lěśe 1936 jo se po Rynje dochadał a se ze spěšnosću wót 20-30 km na lěto do wuchoda rozšyrjowała. W lěśe 1945 jo bruk na Łobjo dochadał, w lěśe 1950 na Odru. W lěśe 1960 jo skóńcnje Pólsku pśeprěkował a granice Sowjetskego zwězka dośěgnuł.

W Europje kulkowa wacka žedne pśirodne žratne njepśijaśele njama, jeje warnujuce barwy ju optimalnje šćitaju (glědaj teke mimikry wósy). Akle w slědnych lětźasetkach su domacne ptaški, kaž fazany, kulkowu wacku ako žratwu akceptěrowali.

Mimo togo pśepytuju, nad brukoweju plagu z chemikalijow a zaměrne inficěrowanje brukow z wěstymi bakterijowymi rodami dobyś.                      

Kulkowa wacka a jeje larwy su žywe wót źělow kulkoweje rostliny (a drugich ronicowych rostlinow). Wóttudy teke mě Kulkowa wacka.
Kulkowe wacki mógu w krotkem casu cełe póla do gołego wobežraś.

Bruki wótpołožuju w juniju na łopjenowych dolnych bokach kulkowych rostlinow kuždy raz pakety z 20-80 oranžožołtych jajkow. Cele jadna samica móžo něźi 1200 jajkow znjasć. Z jajkow se pó 3 až 12 dnjach larwy lagnu. Su cerwjenojte a maju na bokach a na głowje carne dypki. Larwy wjelgin spěšnje rostu a se tśi raz slěkaju. Pó 2 až 4 tyźenjach lězu do zemje, aby se tam zapśěźowali. Pó něźi dwěma dalšnyma tyźenjoma kulkowe wacki wulězuju, pótom pak hyšći nejmjeńša jaden tyźeń we zemi wostawaju. Na lěśe jo 1-2 brukowej [generacija|generaciji, pśi comž se w srjejźnej Europje jano jadna generacija wuwija, ale w śoplejšych regionach móžo se až do tśich generacijow wuwijaś. Kulkowe wacki mógu zymje pśetraś we zemi.




#Article 473: Marron Curtis Fort (219 words)


Marron Curtis Fort (roź. 24. oktobra 1938, wum. 18 decembra 2019) jo był amerikańsko-nimski germanist a specialist za saterfrizišćinu a dolnonimšćinu. Fort jo měł nimske staśaństwo a jo był pśez pśepóžycenje indigenata pódzajtšofriziskeje krajiny „zadomjany pódzajtšofriz“. Wón jo bydlił w Leerje (Pódzajtšna Friziska).

Pó internatnem wopyśe w New Hampshire (USA) jo Marron C. Fort wót 1957 na Princeton University fachy germanistika, anglistika, nederlandistika, skandinawistika a matematika studěrował. W lěśe 1961 jo k uniwersiśe wót Pensylvaniskeje (Philadelphia) pśejšeł. Za cas uniwersitnego wuměnowego programa jo w lěśe 1963 k Alberta Ludwigowej Uniwersiśe Freiburg im Breisgau pśišeł. 1965 jo Fort pśi prof. Alfred Senn na University of Pennsylvania k doktoroju filozofije promowěrował, a to z disertaciju wó dolnonimšćinje Vechty (Beschreibung der Vechtaer Mundart, faksimile eksistěrujo w ).

Wót lěta 1969 až do lěta 1985 jo Marron C. Fort profesuru za germanistiku na uniwersiśe wót New Hampshire zastawał. W toś tem casu, mjenujcy 1976/77 a 1982/83, jo góstne profesury na uniwersiće Oldenburg pśewzeł. W toś tem casu jo swóje studije wó saterfrizišćinje a pódzajtšofriziskej dolnonimšćinje započał. Na uniwersiśe Oldenburg jo był Fort wót 1983 akademiski wušy rada a jo až do swójogo pensionowanja w lěśe 2003 źěłowe městno za dolnonimšćinu a saterfrizišćinu na uniwersiśe Oldenburg nawjedował. Wót lěta 1982 jo w Nimskej žywy.

Prof. Dr. Marron C. Fort jo wudawaŕ słownika za saterfrizišćinu.




#Article 474: Ebro (154 words)


Ebro ([]; katalański Ebre []) jo wjelika rěka w dłujkem zajtšu Špańskeje. Z dłujkosću wót 925 km jo wóna pó rěce Tajo druga nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy. Jeje rěcyna ma pśestrěń wót něźi 83.000 km². W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Iberus. Ceła połkupa bu pó rěce pomjenjowana.

Rěka wužrědli se w Kantabriskich górinach we wjasce Fontibre (fontes iberis, „žrědła Ebra“) we wusokosći wót 1600 m. Běžy do pódzajtšnego směra pśez regiony Kantabriska, Kastilska-Léon a La Rioja, źož se namaka znate winowe plahowanišćo Rioja. Pótom pśeběžyjo Ebro awtonomne regiony Navarra, Aragoniska a Kataloniska. Stolica Aragoniskeje jo znate uniwersitne město Saragosa nad Ebrom. W pódpołdnjookataloniskej prowincy Tarragona namaka se 300 km² wjeliki delta Ebra, kótaryž stoj wót lěta 1983 pód pśirodošćitom. Mjaz městoma Amposta a Deltebre wulewa se rěka do Srjejźnego mórja.

Pśi pśewažnje wót dłujkego wjacora do krotkego zajtša běžecej rěce su natwarili tśi rěcne zawěry k dobywanju energije za katalańsku metropolu Barcelona.




#Article 475: Tajo (156 words)


Tajo (špański, []) abo Tejo (portugiziski, []) jo z dłujkosću wót 1.007 kilometrow nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy a běžy pśez Špańsku a Portugalsku. W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě Tagus.

Rěcyna rěki wobśimjejo 80.600 km², wót togo słuša 55.810 km² k špańskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cełkownje jo na tej pśestrěni něźi 9,5 mio. luźi žywe.

Tajo wužrědli se we wusokosći wót pśisamem 1600 m w górinach Sierra de Albarracín wósrjejź Špańskeje. Běžy pótom do pódwjacornego směra pó Iberiskej połkupje pśez špańske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž teke pśez portugalske město Santarém. Skóńcnje se blisko Lissabona do Atlantiskego oceana wulewa. 

Nejwětšy móst pśez Tajo jo Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kótaryž jo z cełkowneju dłujkosću wót 17,2 km nejdlejšy móst w cełej Europje. K nejstaršym mostam pśez rěku słušatej romski Puente de Alcántara a srjejźowěkowy Puente de San Martín w Toledo.




#Article 476: Jěwa-Marja Čornakec (207 words)


Jěwa-Marja Čornakec, nim. Eva-Maria Zschornack (* 8. januara 1959 we Worklecach) jo serbska spisowaśelka a dramatikaŕka Serbskego ludowego ansambla w Budyšynje.

Jěwa-Marja Čornakec jo se naroźiła 1959 ako źowka bura we Worklecach a jo we Wotrowje wótrosła. Pó wopyśe Wotrowskeje (1965–1967) a Pančičanskeje šule (1967–1975) wuwucyjo se wóna na Budyšyńskej Serbskej rozšyrjonej wušej šuli, źož jo 1977 maturowała. Pó studiju na Fachowej šuli za wědomnostne bibliotekarstwo w Lipsku (1977–1980) jo źěłała wóna mjaz 1980 do 1984 ako wědomnostna bibliotekaŕka na Serbskem wucabnikojskem wustawje w Budyšynje a w lětoma 1984/85 ako wědomnostno-techniska sobuźěłaśerka w Instituśe za serbski ludospyt. Wót lěta 1985 do 1990 Jěwa-Marja Čornakec jo studěrowała na Lipsčańskej uniwersiśe kulturne wědomnosći a sorabistiku, źož jo diplomowe źěło k temje Serbske pismojstwo mjaz 1937–1945 napisała. Po studiju wóna jo se wrosiła na Institut za serbski ludospyt. Wót 1. januara 1992 wóna jo była šefredaktorka kulturnego casopisa Rozhlad w Ludowym nakładnistwje Domowina a statkujo wót 1. awgusta 2011 ako dramatikaŕka w Serbskem ludowem ansamblu w Budyšynje.

Jěwa-Marja Čornakec jo cłonk Maśicy Serbskeje a wót lěta 2008 zrazom cłonk pśedsedaŕstwa. Za jeje wugbanja na pólu serbskeje źiśeceje literatury a za statkowanje ako awtorka źiwadłowych graśow jo wót Załožby za serbski lud 15. oktobra 2011 Spěchowańske myto k Mytu Ćišinskego dostała.




#Article 477: Ceuta (115 words)


Ceuta jo špańske město a špańska enklawa na pódpołnocy Afriki. Lažy na pódpołdnjowem brjoze Gibraltarskego pśelewa naprěki Gibraltaroju. Granicujo na pódzajtšu ze Srjejźnym mórjom, na dłujkem wjacorje z Atlantiskim oceanom a na pódwjacorje z Marokkom. Ceuta ma dobry pśirodny pśistaw.

Źinsa jo Ceuta awtonomne město, ale až do lěta 1995 jo była z źělom prowincy Cádiz. Ceuta ma něźi 75 tysac wobydlarjow a cełkowna pśestrěń enklawy jo 18,5 km², gustosć wobydlaŕstwa jo togodla něźi 4000 wobydlarjow na kwadratny kilometer. Nejwuša góra enklawy jo Monte Hacho (starowěke mě Mons Abila) z wusokosću 204 metrow nad mórskeju głaźinu. Monte Hacho lažy nad pśistawom na połkupje Peninsula de Almina a na jeje wjeršku jo wójaŕske zepěranišćo špańskego wójska.




#Article 478: Priština (115 words)


Priština (kyriliski Приштина; albański Prishtina/Prishtinë) jo stolica a sedło kněžaŕstwa Kosowa. Jo z 550.000 wobydlarjami we wjelikej gmejnje nejwětše město kraja a jogo politiski, kulturny a góspodaŕski centrum. Šołta jo Isa Mustafa (KDL).

Priština jo była jadne wót srjejźišćow srjejźowěkowego serbiskego stata a rezidenca pód kralom Milutinom (1282-1321). Dłujkowjacornje města se jo 15. junija 1389 Bitwa na Kosowem polu wótměła. Pó osmaniskem dobyśu serbiskeje stolicy Smederevo w lěśe 1459 jo turkojske kněstwo zachopiło.

W prědnej Balkanowej wójnje 1912 jo Serbiska Prištinu dobywaś mógła. W Jugosłowjańskej jo město wót lěta 1974 stolica awtonomneje prowincy Kosowo a Metochija była. W Kosowskej wójnje 1999 wjelgin wobškóźona; jo Priština wót 2008 głowne město Republiki Kosowo, kótaraž mjazynarodnje pśipóznata njejo.




#Article 479: Jan Wjela (127 words)


Jan Wjela (* 8. januara 1822 w Žydowje; † 19. januara 1907 w Budyšynje) jo był serbski spisowaśel. Cesto jo pód mjenim Radyserb abo Jan Wjela-Radyserb pisał.

Wón jo pisał balady a lyriku a zběrał ludowe basnje a pśisłowa. Ako jaden z prědnych serbskich awtorow jo se teke pisanju prozy pósćił.
Mimo swójich wudanych knigłow jo teke wjele drobnych wulicowańkow we wšakich casopisach wózjawił. Wón jo źěłał až do kóńca teke na episkima źěłoma Miliduch na Brodźinje a Přebysław na Limasu, kótarež pak bóžko wěcej dokóńcył njejo.

Jan Radyserb-Wjela jo měł wjeliki późěl na zběrce Přisłowa a přisłowne hrónčka a wusłowa Hornjołužiskich Serbow, kótaraž jo se w lěśe 1902 wót Arnošta Muki wudała. Wjela jo był pśisłowa zběrał a zgromaźił, Muka jo był je dorědował a wudał.




#Article 480: Wylem Bjero (122 words)


Wylem Bjero (nim. Wilhelm Bähro, * 4. septembera 1902 w Drjejcach, † 26. awgusta 1988 w Chóśebuzu) - dolnoserbski casnikaŕ, ceptaŕ, spisowaśel a pśełožowaŕ.

Źěłał jo ako źěłaśeŕ w rězaku, pśi zeleznicy, na lětanišću, ako knigływjednik, nakupowaŕ a pśedawaŕ a ako gmejnski pśistajony. Wón jo był wušej dwaźasća lět wucabnik w šuli w Kuparskich Borkowach. 

Wot lěta 1958 až do 1977 wón jo był ako redaktor zagronity za Serbsku Pratyju. Bjero jo pisał nastawki a wulicowańka za Nowy Casnik, Pratyju, Płomje a dolnoserbske radijo. W 1959 jo dostał cesne znamuško Domowiny. W lěśe 1977 jo wótejšeł na wuměńk. Wón jo był slědny redaktor Nowego Casnika, za kótaregož jo dolnoserbska rěc była mamina.

Wón jo był teke dłujkolětny (1952-1987) pśedsedaŕ Zjadnośeństwa serbskich rybarjow.




#Article 481: Benjamin Běgaŕ (156 words)


Benjamin Běgaŕ nim. Benjamin Bieger (* 20. februara 1873 w Janšojcach, † 26. septembra 1945 w Wětošowje) - dolnoserbski faraŕ, spisowaśel a kulturny procowaŕ. 

Benjamin Běgaŕ jo se w Janšojcach ako syn wucabnika naroźił. W Greifswalźe a Kielu jo študěrował teologiju. W lětach 1902-1910 wón jo był z diakonom w Picnju. W lětach 1910-1917 źěłał jo ako faraŕ w Krummendeichu, 1917-1929 w Hennestedśe w Schlezwig-Holsteinskej a 1929-41 we Wětošowje. We Wětošowje wón jo był slědny serbski faraŕ, kenž serbski jo powědał. Wót 1908 cłonk Maśicy Serbskeje. 

Běgaŕ gromaźe ze Hajnom Rizom jo wudawał cerkwinski casopis Wósadnik (1905-1913). Wón jo był jaden z głownych organizatorow wjelikego serbskego swěźenja z rozpokazowanim drastwow we Wětošowje w lěśe 1930. Toś ten swěźeń jo se k 50. wrośenicy załoženja dolnoserbskeje wótźělby Maśicy Serb­skeje pśewjadł (1880).

W lěśe 1941 jo Benjamin Běgaŕ wótejšeł na wuměńk. Dnja 26. septembra 1945 jo wón wumrěł we Wětošowje. Tam na cerkwinskem kjarchobje jo teke jogo row. 




#Article 482: Sardišćina (764 words)


Sardišćina (sardiski sardu, limba sarda) jo pódpołdnjoworomaniska rěc, kótaruž nałožuju někak 1.200.000 rěcnikow na kupje Sardiniska. Tśi nejwažnjejše sardiske narěcy su logudorska, nugorska a campidanska; sassariska a gallurska narěcy licytej se skerjej ku korsiskim narěcam, w měsće Alghero powěda se katalański. Wót lěta 2006 amty awtonomneje Sardiniskeje (Regione Autònoma de sa Sardigna) nałožuju tak pomjenjonu Limba Sarda Comuna (LSC), kótaraž wužywa se w oficielnych dokumentach. LSC jo kompromis mjaz wšakimi narěcami a jeje nałožowanje ma akle eksperimentalny charakter.

Sardišćina jo se wuwiwała na kupje ako relatiwnje izolěrowana rěc. W pśirownanju z drugimi romaniskimi rěcami jo sardišćina wjelgin konserwatiwna, wótergi jo wóna bliša ludowej łatyńšćinje ako modernym romaniskim rěcam. Za cas fašistiskego režima su musali duchowne wěriwym wujasnjowaś, až łatyńšćina, kótaruž w cerkwi słyše, sardišćina njejo. 

Někotare źinsajšne sardiske gramatiske formy su bliše klasiskej łatyńšćinje ako łatyńšćina napismow, kótarež su se w Pompejach wobchowali. Na pśikład klasiske łatyńske amat jo se wugroniło w Pompejach južo ama (kaž w źinsajšnej italšćinje), w sardišćinje až do źinsajšnego jo se zdźaržała forma amat (sam werb amare pak jo w sardišćinje italskego póchada).

Prědne sardiske teksty póchadaju z 13. lětstotka, ale wětšyna sardiniskich spisowaśelow jo twóriła wósebnje we łatyńšćinje a špańšćinje, wótergi, ale jano rědko, w katalańšćinje, pózdźej w italšćinje. Literatura w sardišćinje jo se zachopiła wuwiwaś akle w 19. lětstotku. Ako prědny jo wopytał jadnotnu spisownu rěc wutwóriś Giovanni Spanu (1803-1878) na zakłaźe logudorskeje narěcy. W lěśe 1940 jo wudał Pietro Casu di Barchidda (1878-1954) swój pśełožk Dantoweje Bóžeje komedije. Cełu Bibliju pśełožył do nugorskeje sardišćiny profesor Bobore Ruju (italski Salvatore Ruju, pisane teke Salvatore Ruiu), pśedsłowo k jogo pśełožkoju jo profesor Massimo Pittau napisał. Nejwuznamnjejša sardiniska spisowaśelka 20. lětstotka, Grazia Deledda (1871-1936, Nobelowe myto 1926), jo pisała italski. 

W Italskej sardišćina dłujko njejo była pśipóznata ako wósebna rěc, až do źinsajšnego ju někotare narěc mjenjuju. Akle w lěśe 1997 sardiniska kazń cysło 26 definěrujo sardišćinu ako samostatnu rěc, w lěśe 2006 su zachopili amty na Sardiniskej tak pomjenjonu Limba sarda comuna („powšyknu sardišćinu“) ako amtsku rěc nałožowaś. Sardiski móžo 80% wobydlarjow kupy; nejwěcej wobgrozona jo campidanska narěc, logudorsku a nogursku narěcy (wěcej konserwatiwnej) powěda teke młoźina.

Sardiski wěcownik ma dwa roda (maskulinum a femininum) a dwě cysle (singular a plural). 

Pśed substantiwom zwětšego stoj artikel, pak definitny, pak indefinitny. Na rozdźěl k wšym pódzajtšnoromaniskim a pódwjacornoromaniskim rěcam (z wuwześim někotarych pódzajtšnych katalańskich narěcow na Balearach a pó źělach na Costa Brava, tak pomjenjonego català salat) sardiski definitny artikel su, sa njejo se wuwił z łatyńskego ille, ale z ipse.

Definitny artikel ma toś te formy: 

Indefinitny artikel ma slědujuce formy:

W singularje pśed wokalami artikel se eliděrujo: s’amicu („pśijaśel“), s’amica („pśijaśelka“), un’amicu, un’amica.

Definitny artikel góźi se wugranjaś a pisaś gromaźe z prepozicijami a (do, k), kin (z, t.gr. „z kim“, „z cym“), de (z, wót) a in (w):

assu, assa, assos, assas; kissu, kissa, kissos, kissas; dessu, dessa, dessos, dessas; issu, issa, issos, issas.

Artikel a prepoziciju móžomy wugranjaś teke kaž dwě słowje, na pśikład: kin su, de su, in su.

Indefinitny artikel góźi se wugranjaś a pisaś gromaźe z prepozicijoma kin a in: kindunu, kinduna, indunu, induna.

Sardiske substantiwy źěle se do styrjoch klasow. Kaž w pódwjacornoromaniskich rěcach teke w sardišćinje twóri se plural substantiwow a adjektiwow na zakłaźe łatyńskego akuzatiwa plurala, na pś. pane („klěb“) - panes („klěby“), rosa („roža“) - rosas („rože“).

ma teke wósebne formy za maskulinum/femininum a za singular/plural: 

Stopnjowanje adjektiwow:

(Feminimum: cara, prus cara, sa prus cara/meda cara; plural: maskulinum: caros, prus caros, sos prus caros/meda caros, femininum: caras, prus caras, sas prus caras/meda caras.)

dego, deo	(ja)

teu	(ty)

issu, issa	(wón, wóna)

nóis (my)

bóis (wy)

issos, issas (wóni)

méu, mèa (mój, mója)

tuo, tua (twój, twója)

suo, sua (jogo, jeje)

nóstru, nòstra (naš, naša)

bróstu, bròsta (waš, waša)

issòro (jich)

mèos, mèas (móje)

tuos, tuas (twóje)

suos, suas (jogo, jeje)

nòstros, nòstras (naše)

bróstos, bròstas (waše)

issòro (jich)

maju w sardišćinje perifrastisku formu: su ’e unu (prědny), sa ’e una (prědna), su ’e duos (drugi), sa ’e duas (druga), a pod.

Sardiske werby źěle se do tśoch konjugacijow, werby 1. konjugacije maju w infinitiwje kóńcowku –are, werby 2. konjugacije kóńcowku –ere a werby 3. konjugacije kóńcowku –ire. Sardiski werb ma styri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a šesć tempusow (prezens, zestajony preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, futur a zachadny futur – futuro anteriore).

Negacija twóri se z pomocu non: Non faeddo su sardu. (Njepowědam sardiski.)

POMOCNE WERBY

I. konjugacija

Futur: app’ a cantare

Zachadny futur: app’ áer cantáu (2. forma: des áer cantáu)
 
Imperatiw: canta, cantáe

Perfekt: appa cantáu...

Pluskwamperfekt: aère(po) cantáu...

II. konjugacija

III. konjugacija

Jona 1,4-9




#Article 483: Herbert Nowak (122 words)


Herbert Nowak (*23. apryla 1916 w Gołynku, †6 apryla 2011) - dolnoserbski faraŕ, spisowaśel, rěcy­wěd­nik a kulturny procowaŕ. W lětach 1979-1992 cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije.

Herbert Nowak jo se naroźił w Gołynku ako syn wucabnika Mjertyna Nowaka a jogo manźelskeje Selmy. Wót lěta 1947 až do 1963 wón jo był z fararjom w Pěśich Dubach pla Eisenhüttenstadta, pón až do 1978 Drjowku. W lěśe 1978 jo wón wótejšeł na wuměńk. 

Myto Ćiśinskego jo dostał 1997 za jogo wurědnu literarnu a pisnu dolnoserbšćinu konsolidujucu tworiwosć. Literarne wózjawjenja jo w Serbskej Pratyji a w antologijach publicěrował.

Madlena Norbergowa, žu­panka Domowinskeje župy Dolna Łužyca w lětach 2009-2013, jo nejmłodša źowka Herberta Nowaka.

Na rowje fararja Nowaka (Poł­dnjo­wy kjarchob w Chóśebuzu) stoj kamjeń ze serb­skim na­pismom.




#Article 484: Jugosłowjańska (275 words)


Jugosłowjańska jo nastała pó Prědnej swětowej wójnje z tegdy njewótwisnych kralojstwow Serbiskeje a Carneje Góry (Montenegro). Toś ten kraj jo gronił nejpjerwjej „Kralojstwo (Pódpołdnjowych) Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow. 1929 jo pomjenjował kral Aleksandr kraj „Kralojstwo Jugosłowjańska“. Pózdźej su słušali k toś tomu kralojstwu teke něgajšne prowincy Awstrisko-Hungorskego kejžorstwa kaž Bosniska a Hercegowina.

W lěśe 1943 su pśewzeli komunisty pód wjednistwom Josipa Broza “Tita” (1892-1980) móc. Wót něnto jo gronił kraj “Socialistiska zwězkowa republika Jugoslawija”. Stolica kraja jo była Běłogrod (Beograd), wót jo tam se wšo centralnje wóžeł. Tamnjejše stolicy kaž Zagreb (Chorwatska), Ljubljana (Słowjeńska), Sarajewo (Bosniska), Skopje (Makedońska) a Podgorica (Carna Góra) njejsu měli nic groniś. Kosovo se ako serbiska prowinca jo wobglědowało a hyšći wobglědujo.

Zachopjeńk 90tych lět Socialistiska Republika Jugosłowjańska jo rozpadnuła, což njewóstała bźez wójny: Nejpjerwjej w Słowjeńskej (źaseś dnjow), pótom w Chorwatskej, někak rownocasnje w Makedońskej a naposledk w Bosniskej (1995). Carna Góra a Kosovo (wětšyna albańskeje ludnosći) stej wostałej abo skerjej stej musałej ze Serbiskej gromaźe w nowej “Zwězkowej Republice Jugoslawija wostaś – njejsu měli pak dalej žedne pšawa. 1998 jo se wótměł slědna wójna a to na Kosovo polu. Pó wótsajźenju prezidenta Južnosłowjanskeje Slobodana Miloševića w lěśe 2000 jo se stało Vojislav Koštunica z prezidentom Južnosłowjanskeje. W lěśe 2003 jo se napórał nowy stat “Srbija i Crna Gora”. Serbiska a Carna Góra stej z tym nutśikownopolitiski samostatnej (w Carnej Górje płaśa z Euro) wenkownopolitiski se Carna Góra hyšći pśez Běłogrod zastupujo. Lětosa kśě w Carnej Górje wó dopołnej njewótwisnosći wótgłosowaś. Pó internacionalne pšawa łamajucej wójnje NATO w lěśe 1999, na kótarejž jo se mjaz drugimi teke Nimska wobźěliła, kněžy w Kosovje něnto UN. Ale teke Kosovo co se zesamostatniś.




#Article 485: Šluknov (142 words)


Šluknov (serbski teke Słanknow,  Schluckenau) jo městko na samem pódpołnocy Českeje pśi granicy z Górneju Łužycu a zrazom nejwěcej pódpołnocna měsćańska gmejna kraja. Na tamnym boku nimsko-českeje granice lažy gmejna Załom w Budyšyńskem wokrejsu. Mjaz wobyma sedlišćoma wobstoj granicny pśechod. Město ma dwórnišćo pśi zelezniskej cerje Rumburk–Zebnica.

Prědne naspomnjenje ako Slanknov jo ze 14. lětstotka. Tegdy jo załožył česki zemjański rod Berka z Duby how na městnje staršego słowjańskego sedlišća nowe městko. Wokoło lěta 1430 su wužywali Husity Šluknov a susedny Rumburk dla połoženja pśi starej Českej sćažce ako wuchadnišćo nadběgow pśeśiwo Budyšynoju.

Za cas prědneje čechosłowakskeje republiki jo był Šluknov ze srjejźišćom Sudetonimskeje strony Konrada Henleina. Wót tegdy wokoło 5.500 wobydlarjow jo była wětšyna nimskorěcna. Pó kóńcu drugeje swětoweje wójny bu sudetonimske wobydlaŕstwo dla Benešowych dekretow z Čechosłowakskeje wugnane.

Źinsa słuša Šluknovska strona k problematiskim regionam pódpołnocneje Českeje z wusokeju bźezdźěłabnosću.




#Article 486: Wšedna jaseń (110 words)


Wšedna jaseń (Fraxinus excelsior) jo bom ze swójźby wólejobomow (Oleaceae). 

Wšedna jaseń jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 40 m.

Jeje zymske pupki su pócarnje filcojte.

Łopjena su pśeśiwo stojece, njepórowje pjerinate z 9 až 15 zubatymi łopjeńkami. 

Kwiśo wót apryla až do maja. W kisćach stojece młogolicbne kwiśonki se pśed łopjenami jawje. Kwiśonki njamaju kwiśonkowy pśikrywny kelušk. 

Wisece płody dłujkosć wót 5 cm dośěgnu a jadnobocne kśidła njasu.

Rosćo w ługowych, žłobišćowych a měšanych lěsach, na rěckach, rěkach, skałach a kamjeńtnych nakłonjach, na fryšnych abo włožnych pódach, ale teke na sušych stojnišćach. 

Pó germaniskej mytologiji wjelika jaseń, swětowa jaseń Yggdrasil wót zemje až do njebjaskego wjelba.




#Article 487: Mozilla Firefox Mobile (345 words)


Mozilla Firefox Mobile jo lichotny webwobglědowak projekta Mozilla za mobilne kóńcne rědy, ako na pś. PDA, mobilne telefony abo MID. Jadnučki źěłowy system, kótaryž se pódpěra, jo Android.

Kodowe mě za Firefox Mobile jo Fennec, engelske a francojske pomjenjenje za pusćinowu lišku Fenek. Firefox Mobile za Maemo 1.0 Beta 5 jo w lěśe 2009 prědna wersija wobglědowaka była, kótaraž jo měła oficielne mě a logo Firefox.

Firefox Mobile wuwija se na zakłaźe Mozilla Firefox, ma pak swójski wužywarski pówjerch. Ten jo ako na specielne zamóžnosći (na pśikład dotyknjeńske wobrazowki) tak teke na wobgranicowanja (małe wobrazowki) toś teje rědoweje klase pśiměrjony.

Firefox Mobile bitujo funkcije ako rejtarki, gesty dotknjeńskeje wobrazowki, blokěrowanje wuskokujucych woknow a zastojnik gronidłow. Wobměra programa dajo se z pśidankami rozšyriś.

Wersija za Android jo wót 29. měrca 2011 wózjawjoneje wersije 4.0 Firefox Mobile k dostaśeju. Z wersiju 14 jo se XUL-pówjerch pśez pówjerch Android narownał, aby se pótrjeba składa a napołnjowański cas znižyłej. Z wersiju 31 jo se zrazom pódpěra za Android 2.2 skóńcyła.

Wót wersije 37.0, kótaraž jo se 31. měrca 2015 wózjawiła, jo Mozilla Firefox Mobile teke z dolnoserbskim a górnoserbskim wužywarskim pówjerchom k dispoziciji, ale jano za rědy z Android 5.0 a wušej, dokulaž akle Android 5 pódpěra tśipismikowe rěcne kody.

Maemo / MeeGo

Na zachopjeńku jo Firefox Mobile jano za internetnej tableta Nokia N800 a N810 k dostsaśeju. W februaru 2009 jo se pótom prědna alfawersija za HTC Touch Pro wózjawiła.

Prědna stabilna wersija jo se 28. januara 2010 za smartfon N900 wózjawiła. Wužywanje na tabletoma N800 a N810 jo teke móžno było, njejo se pak dopórucyło. W MeeGo, to jo naslědnik Maemo, Firefox Mobile jo měł standardny wobglědowak za smartfony byś.

Mozilla jo mjaztym z wuwiśim za Maemo a MeeGo pśestał, slědna wózjawjona wersija jo Firefox Mobile 7 był.

Windows Mobile

Lěcrownož Firefox Mobile jo na mobilne kóńcne rědy wusměrjony, su se na zachopjeńku pšawidłownje wersije za desktopowe źěłowe systemy Linux, OS X a Windows wózjawili, aby wuwijarjam a pśełožowarjam bźez pódpěranego mobilnego rěda wuwijanje dodankow atd. zmóžnili. Nowše wersije muse se za toś te systemy samostatnje kompilěrowaś.




#Article 488: Casowe cony w Europje (174 words)


Europa ma styri casowe cony: pódwjacoroeuropski cas (WET/GMT), srjejźnoeuropejski cas (CET), pódzajtšnoeuropski cas (EET) a Moskowski cas (MSK).

Pódwjacornoeuropski cas (WET, UTC+0, GMT) jo casowa cona Färöskich kupow, dłujkozajtšneje Grönlandskeje, Irskeje, Islandskeje za cas cełego lěta, Kanariskich kupow, Madeiry, kupy Man, Portugalskeje a Zjadnośonego kralojstwa. Jogo engelske mě jo Western European Time (WET).

Srjejźnoeuropejski cas (CET, UTC+1) jo mě casoweje cony, kótaraž ma casowu diferencu jadneje góźiny wót koordiněrowanego swětowego casa (UTC). Wužywa se wót wšych krajow w pódwjacornej kontinentalnej Europje wótglědajucy wót Portugalskeje, wužywajuceje pódwjacoroeuropski cas. Engelske mě jo Central European Time (CET).

Pódzajtšnoeuropski cas (EET, UTC+2), engelski Eastern European Time (EET), jo casowa cona pódzajtšo- a pódpołnocnoeuropejskich krajow mjazy srjejźnoeuropejskeju casoweju conu a Rusojskeju (Běłoruska, Bulgaŕska, Cypriska, Estniska, Finska, Grichiska, Letiska, Litawska, Moldawska, Rumuńska, Kaliningradska prowinca, Ukraina).

Moskowski cas (MSK, UTC+3) () jo casowa cona europskego źěla Rusojskeje.

Wón wužywa se mimo togo w cełem kraju za jězdne abo lětańske plany śěgow, lětadłow, łoźow. Wóno teke wustupujo w telegramach, mejlkach atd. Cas jo cesto zdźělone wšudy w kraju za cas radijowych wusćełanjow.




#Article 489: Casowe cony w Europje w lěśu (349 words)


Europski lětny cas jo wujadnanje pó kótaremž styri Europske casowe cony se jadnu góźinu za cas nalěśe doda, aby wěcej profitěrował wót dnjownego swětła. 

To jo cynite we wšych krajow Europy z wuwześim Islandskeje, kótaraž wužywa UTC w cełem lětu. Perioda źo wót 01:00 UTC slědneje njeźele měrca až do 01:00 slědneje njeźele oktobra, w kuždem lětu. 

Mjenja casowych conow změnja do slědujucych: Pódwjacoroeuropski lětny cas (WEST), Srjejźnoeuropejski lětny cas (CEST), Pódzajtšnoeuropski lětny cas (EEST) a Moskowski lětny cas (MSD).

Pódwjacoroeuropski lětny cas (WEST, UTC+1) jo casowa cona w lětu Färöskich kupow, dłujkozajtšneje Grönlandskeje, Irskeje,  Kanariskich kupow, Madejry, Manksoweje kupy, Manikowych kupow, Portugalskeje a Zjadnośonego kralojstwa. Jogo mě engelski jo Western European Summer Time (WEST).

Srjejźnoeuropski lětny cas (CEST, UTC+2) jo mě casoweje cony, kótaraž ma góźinsku diferencu dweju góźinowu wěcej ako koordiněrowany swětowy cas (UTC). Wón jo wužywany wót wšych krajow w pódzajtšnej kontinentalnej Europje z wuwześim Portugalskeje, kótaraž zasej wužywa Pódwajcoroeuropski lětny cas.

Jogo mě engelski jo Central European Summer Time (CEST), francojski Heure avancée de l'Europe centrale (HAEC) a nimski Mitteleuropäische Sommerzeit (MESZ).

Pódzajtšnoeuropski lětny cas (EEST, UTC+3), engelski Eastern European Summer Time (EEST), jo casowa cona Europskich krajow mjazy Srjejźnoeuropejskeju lětneju casoweju conu a Rusojskeju Federaciju.

Europske kraje, kótarež wužywaju za cas lěta UTC+3: Běłoruska, Bulgaŕska, Cypern, Estniska, Finska, Grichiska, Letiska, Litawska, Moldawska Republika, Rumuńska, Kaliningradska prowinca, Ukraina.

Moskowski lětny cas (MSD, UTC+4) () jo kazniski městny cas w europskem źělu Rusojskeje pó casowej conje Moskwy za cas lěta.

Moskowski cas jo wužywany za jěźne abo lětański plany śěgow, lětadłow, łoźow atd. wšudy w Rusojskej Federaciji. Wón teke se pokazowaś w telegramach, w e-mejlkach atd. pokazuju. Cas jo cesto zdźělony wšudy w kraju w radijowych wusćełanjach pó Moskowskem casu.

Zymski cas jo oficielnjejšy, wón jo takrjec normalny městny cas Moskwa. Toś groni až kazniska casowa cona Moskwy jo UTC + 3.

Městny cas we wšym drugem měsće Rusojskeje jo Moskowski cas plus wobgranicujuca góźinska diferenca. Toś ta formula jo płaśiwa pśisamem pśecej, wóna njepłaśi jano za cas změny mjazy zymskim a lětnim casom, dokulaž změna pśecej jo 03:00 pó městnem casu.

Casowe cony w Europje




#Article 490: HTML (116 words)


HTML (eng. ) jo na teksće bazěrowana, wóznamjenjeńska rěc za zwobraznjenje wopśimjeśow kaž teksty, wobraze a wótkaze w dokumentach. HTML-dokumenty su bazy za World Wide Web a se z pomocu seśowego wobglědowaka pokaza. Mimo wopśimjeśow, kótarež se z browserom pokazuju, HTML teke wopśimjejo dalšne pódaśe w formje Meta-informacijach, kótarež na pś. informěruju we teksće wó wužywanej rěcy abo wó awtorje boka, abo wopśimjeśe boka zhornu. Wóznamjenjeńska rěc bu wót World Wide Web Consortium (W3C) až do wersije 4.01 dalejwuwiwana a se ma něnto pśez XHTML narownowana.

HTML bu w lětu 1989 wót Tim Berners-Lee na CERN w Genfje zrědowana.

HTML-dokument wobstoj z tśi wobłukow:

Pótakem wupada bazowa struktura webstrony pó slědujucej šemje:

Titel webstrony

Wopśimjeśe webstrony




#Article 491: Denali (166 words)


Denali (athapaska: „ten wusoki“ abo „ten wjeliki“, něga Mount McKinley) jo z 6198 meterami nejwuša góra Alaski, Zjadnośonych statow a cełeje Pódpołnocneje Ameriki. 

Wót 1917 do 2015 jo była góra oficielnje pomjenjowana pó 1901 zamordowanem prezidenśe William McKinley.

Wjeršk Alaskaskego rjeśaza namaka se něźi 200 kilometrow pódpołnocnje alaskaskeje stolicy Anchorage w narodnem parku ze samskim mjenim. Dla izolěrowanego połoženja jo Denali góra z nejwušym reliefom na swěśe, to groni až njejo drugeje góry, kótaraž wustupujo tak wusoko ze swójeje wokoliny. Z teje pśicyny płaśi teke ako jadna z górow z nejwěcej ekstremneju klimu, charakterizěrowaneju pśez mócne wichory (cesto nad 120 km/h), špatne wjedro a wósebnje niske temperatury, w ekstremnych padach pód −60°C. W zymskich mjasecach wjejo jetstream z wěcej ako 160 km/h pśez góru. Smyckowańska sezona trajo wót apryla do junija.

Prědne dokumentěrowane naspomnjenje góry póchada wót britiskego nadejźarja George Vancouver z lěta 1794. Ako prědny dośěgnu dnja 7. junija 1913 amerisko-britiski slěźaŕ Hudson Stuck a alaskaski alpinist Henry Peter Karstens z dwěma indiańskima pśewóźowarjoma wjeršk.




#Article 492: Barentsowe mórjo (258 words)


Barentsowe mórjo ( Barentshavet,  Баренцево море/Barencewo morje) jo nakšomne mórjo Arktiskego oceana pódpołnocnje europskeje twardeje zemje. Lažy mjaz rusojskim Franca Józefowym krajom na pódpołnocy, Nowej Zemlju na pódzajtšu, rusojskim a norwegskim brjogom na pódpołdnju a norwegskim Svalbardom na dłujkem wjacorje a bu pó nižozemskim namórniku Willemje Barentsu pomjenjowane. 

Z pśerězneju dłymokosću wót něźi 230 metrow słuša k dłymšym šelfowym mórjam. Dla Pódpołnocnoatlantiskego tšuženja, wótnožki Golfowego tšuženja, jo wjele pśistawow pśi Barentsowem mórju teke w zymje bźez lodu, lěcrownož laže daloko na pódpołnocy.

Ako granica mjaz Barentsowym a Europskim pódpołnocnym mórjom płaśi linija wót Svalbarda pśez Mjadwjeźowu kupu až k Pódpołnocnemu kapoju. na pódpołdnju jo Běłe mórjo za połkupu Kolu jadnučke nakšomne mórjo Barentsowego mórja. Za Nowej Zemlju na pódzajtšu lažy Karaske mórjo.

Za cas zymneje wójny a teke pó tom jo była mórska granica mjaz Sowjetskim zwězkom resp. Rusojskeju a Norwegskeju zwadna. W aprylu 2010 stej wujadnałej stata dogrono, pó kótaremž běžy granica wósrjejź něźi 175.000 km² wjelikego zwadnego teritorija.

Nejwětše město pśi brjogach Barentsowego mórja jo Murmansk w Rusojskej, źož se namaka – rowno kaž w něga finskej Pječenze – stojnišćo rusojskeje polarneje floty. W Barentsowem mórju nadejźo se teke nejwětšy wobstatk zešrótowanych atomowych podnurjakow na swěśe, což pśedstaji riziko za pśirodu a pśimórske strony.

Pód mělšym pódzajtšnym źělom mórja, źož se rěka Pječora do njogo wulewa, su bogate łožyšća zemskego wóleja. Teke na krotkem wjacorje nadejdu se wólejowe a płunowe łožyšća. Z 1970tych lět se z mórja wólej wudobywa, což jo był tegdy pśicyna konflikta mjaz pśimórskima krajoma.

Dalšna wuznamna góspodaŕska gałuz jo rybarstwo, pśedewšym kabeljawa.




#Article 493: Don (212 words)


Don ( Дон) jo 1870 kilometrow dłujka rěka w pódpołdnjowej Rusojskej, kótaraž se na srjejźorusojskej plaśe blisko Nowomoskowska w Tulskej oblasći wužrědli a za Rostowom do Azowskego mórja wulewa. Don jo stwórta nejdlejša rěka w Europje.

Don jo był južo starym Gricham pód mjenim Tanais znaty a płaśi až do 17. lětstotka ako pódzajtšna granica Europy. Wót casa cara Pětra Wjelikego jo grajkała rěka za Rusojsku wažnu rolu ako pśistup k Srjejźnemu mórju.

Žrědła pśiběgow Dona namakaju se něźi 150 kilometrow pódpołdnjownje Moskwy na srjejźorusojskej plaśe. Wót tam běžy rěka nejpjerwjej do pódpołdnjowego a pózdźej do krotkozajtšnego směra. Pśi górnem běgu lažy wjelike město Woronjež, źož se rěka ze samskim mjenim z Donom zjadnośi. Za wulewom rěki Ilowlja we Wolgogradskej oblasći wobrośi se Don do krotkowjacornego směra. Na toś tom wótrězku jo jano 40 kilometrow wót dalej na pódzajtšu běžeceje Wolgi zdalony. Něźi 300 kilometrow dłujki Zimljanski gaśeński jazor jo z lěta 1952 pśez Wolgo-Donski kanal z nejwětšeju europskeju rěku zwězany. Kanal zwězujo tak pśez rěcny system Dona Carne mórjo z Kaspiskim, Baltiskim a Běłym mórjom. Něźi 150 kilometrow za wulewom z Ukrainy pochadajucego Donjeca a za milionowym městom Rostow twóri Don 340 km² wjeliki delta a wulewa se do Azowskego mórja.

Na 1360 wót 1870 kilometrow jo Don łoźowny.

Glědaj teke: 




#Article 494: Brigitte Reimann (115 words)


Brigitte Reimann (* 21. julija 1933 w Burgu blisko Źěwina; † 20. februara 1973 we pódzajtšnem Barlinju) jo była nimska spisowaśelka.

Pó abiturje jo źěłała Brigitte Reimann ako wucabnica a w lěśe 1955 jo zachopiła pisaś. Ako spisowaśelka jo zastupowała wóna tak pomjenjowany Bitterfeldski puś, to jo socialistiski realizm. W lěśe 1960 pśeśěgujo do Wórjejc, źož až do lěta 1966 bydliła. We Wórjejcach jo źěłała w kombinaśe „Carna Plumpa“. W tom casu jo pisała swój roman „Ankunft im Alltag“ (1961). W lěśe 1965 jo dostała Brigitte Reimann Heinricha Mannowe myto. Wót 1968 do 1973 jo bydliła w Neubrandenburgu.

W starstwje 39 lět jo wumrěła Brigitte Reimann na nadrowy rak.

Jeje roman Franziska Linkerhand wostał njedokóńcony.




#Article 495: Ludwigshafen (111 words)


Ludwigshafen (oficielnje Ludwigshafen am Rhein) jo wjelike město z něźi 160.000 wobydlarjami w krotkowjacornej Nimskej. Lažy napśeśiwo Mannheimoju a wulewoju Neckara pśi lěwem brjoze Ryna na krotkem zajtšu Rheinland-Pfalcojska a jo wažne industrijowe srjejźišćo regiona. Město wobstoj akle wót lěta 1853 ako samostatna gmejna a jo mjaztym wósebnje ako sedło BASF a městno Tatorta nadregionalnje znate.

Strona ma dosć miłu a suchu klima z pśerěznej temperaturu wót 11,2 °C. Dalše wjelike města we wokolinje Ludwigshafena su Mainz na pódpołnocy, Darmstadt na dłujkem zajtšu, Heidelberg na krotkem zajtšu a Karlsruhe na pódpołdnju.

Ludwigshafen jo rodne město něgajšnego zwězkowego kanclarja Helmuta Kohla (* 1930) a něgajšnego sakskego ministarskego prezidenta Kurta Biedenkopfa (* 1930).




#Article 496: Mohan (105 words)


Mohan (teke Main; nimski Main) jo rěka w nimskich krajach Bayerskej, Baden-Württembergskej a Hesseńskej a z dłujkosću 527 kilometrow nejdlejšy pśiběg Ryna wót pšawego boka. Nastawa blisko Kulmbacha w Frankskej z Běłego a Cerwjenego Mohana. Prědny jo 41 km dłujki a wužrědli se na pódzajtšnem boku góry Ochsenkopfa w Fichtelowych górach na wusokosći 887 m, drugi jo 73 km dłujki a pśiźo z Frankskeje alby pódpołdnje Bayreutha.

Wažne města nad Mohanom su stary Babin (Bamberg), Schweinfurt, Würzburg, Aschaffenburg a Frankobrod. Blisko Mainza wulewa se Mohan do Ryna.

Mohan jo wót lěta 1992 pśez kanal zwězany z Dunajom. Wažne pśiběgi su Regnitz, Tauber a Frankska Solawa.




#Article 497: Helmut Kohl (143 words)


Helmut Josef Michael Kohl (roź. 3. apryla 1930 w Ludwigshafenje, wum. 16 junija 2017) jo był nimski kśesćijańskodemokratiski politikaŕ. Wón jo był wót 1982 do 1998 ako wjednik carno-žołtego kněžaŕstwa šesty zwězkowy kanclaŕ Nimskeje. W běgu politiskego žywjenja statkował ako ministaŕski prezident Rheinland-Pfalcojskeje (1969–76), zwězkowy pśedsedaŕ strony CDU (1973–98) a wjednik opozicije w zwězkowem sejmje (1976–82).

Pó złamanju cerwjeno-žołteje koalicije a wuspěšnem wótgłosowanju wó wugronjenju njedowěry pśeśiwo kanclarjeju Helmutej Schmidtoju (SPD) bu Kohl dnja 1. oktobra 1982 za šestego zwězkowego kanclarja wólony. Wón jo nawjedował koaliciju stronow CDU/CSU a FDP až do lěta 1998, gaž jo zgubjował we wólbach swóju wětšynu. Helmut Kohl jo ze 16 lětami w zastojnstwje nejdlej amtěrujucy zwězkowy kanclaŕ Nimskeje až do źinsajšnego.

Pód nawjednikom Kohla stej zjadnośiłej se w lěśe 1990 NDR a ZRN pó 41 lětach znowa, cogoždla ma wón wósebnje w konserwatiwnych krejzach pśimě „kanclaŕ jadnoty“.




#Article 498: Kurt Biedenkopf (299 words)


Kurt Hans Biedenkopf (* 28. januara 1930 w Ludwigshafenje) jo nimski jurist, wusokošulski wucabnik a politikaŕ Kśesćijańsko-demokratiskeje unije. Wón jo był wót znowazałoženja pódzajtšnonimskich krajow w lěśe 1990 až do lěta 2002 z ministaŕskim prezidentom Sakskeje.

Kurt Biedenkopf jo naroźił se ako syn Wilhelma Biedenkopfa z Kamjenicy, techniskego direktora Buna-zawodow w sakskem Schkopauwje. Tam jo wopytował gymnazij až do kóńca drugeje swětoweje wójny, gaž se swójźba do Hesseńskeje pśesedliła. Biedenkopf ma styri źiśi z prědnego manźelstwa.

Biedenkopf jo studěrował w lětoma 1949/50 w Zjadnośonych statach politiske wědomnosći a wót 1950 w Nimskej pšawowědu a ekonomiju, nejpjerwjej  w Münchenje a pótom w Frankobroźe nad Mohanom, źož bu w lěśe 1958 promowěrowany. 1963 jo habilitěrował se za bergarske, wikowańske, góspodaŕske a źěłowe pšawo a statkował wótněnta na Bochumskej uniwersiśe. Pó pśewrośe jo był w lěśe 1990 za krotki cas z profesorom za ludogóspodaŕsku wědomnosć w Lipsku.

Na politiskim pólu jom statkował wót 1973 do 1977 ako generalny sekretaŕ strony CDU, wót 1976 do 1980 ako cłonk Zwězkowego sejma a 1980–88 ako cłonk krajnego sejma w Nordrhein-Westfalskej. Tam jo kandiděrował w nalěśu 1980 za swóju stronu bźez wuspěcha pśi wólbach za krajny sejm pśeśiwo ministaŕskemu prezidentoju Johannes Rau (SPD).

Pó dwójolětnej pśestawce jo wrośił se ze znowazjadnośonjom Nimskeje ako načolny kandidat sakskeje CDU za prědne wólby krajnego sejma w znowazałožonem zwězkowem kraju do aktiwneje politiki a dostał z 53,8 procentami głosow absolutnu wětšynu. Pśi wólbach 1994 a 1999 jo mógł wětšynu strony ako ministaŕski prezident hyšći dalej wutwariś. Wót 1. nowembra 1999 do 31. oktobra 2000 jo był zrazom pśedsedaŕ Zwězkoweje rady.

Dnja 16. januara 2002 wózjawił wótstup ze zastojnstwa k 18. apryla samskego lěta dla pśiběrajucej kritiki na swójom stilu wjednistwa – luźe su pomjenjowali jogo žortnje „kral Kurt“ – a dla wšakich aferow. Z naslědnikom jo stał se Georg Milbradt.




#Article 499: Karlsruhe (138 words)


Karlsruhe jo wjelike město w krotkowjacornej Nimskej a z něźi 300.000 wobydlarjami pó Stuttgarśe druge nejwětše město Baden-Württembergskeje. Lažy na dłujkem wjacorje zwězkowego kraja pśi pšawem brjoze Ryna napśeśiwo Rheinland-Pfalcojskeje a njedaloko wót francojskeje granicy.

Město jo se w lěśe 1715 ako barokne planowe město załožyło a měło Badeńskej ako stolica a rezidencowe město słužyś. Charakteristiske su 32 drogow a alejow, wjeźecy wót groda we formje machawki do Wusokorynoweje nižyny. Wót lěta 1901 jo měło město wěcej ako 100.000 wobydlarjow.

Wót lěta 1951 jo Karlsruhe sedło nimskego Zwězkowego wustawowego sudnistwa. Mimo źewjeś wusokich šulow jo město wažne industrijowe stojnišćo z dwěma pśistawoma pśi Rynje a drugej nejwětšej rafineriju Nimskeje.

Wuznamne wósobiny z Karlsruha su pioněra wobchadnistwa Carl Benz (* 1844) a Karl Drais (* 1785) kaž teke koparje Oliver Bierhoff, Oliver Kahn, Mehmet Scholl a boksarka Regina Halmich.




#Article 500: Helmut Schmidt (216 words)


Helmut Heinrich Waldemar Schmidt (* 23. decembra 1918 w Hamburgu, † 10. nowembra 2015) jo był nimski socialdemokratiski politikaŕ a był nimski zwězkowy kanclaŕ. W běgu swójogo politiskego žywjenja jo statkował ako zapósłańc zwězkowego sejma (1953–1962, 1965–1987), nutśikowny senator w rodnem Hamburgu (1961–65), pśedsedaŕ frakcije SPD w zwězkowem sejmje (1966–69), zašćitowański ministaŕ (1969–72) a financny ministaŕ (1972–74). Pó wótstupje Willyja Brandta bu dnja 16. maja 1974 wót sejma za pětego zwězkowego kanclarja wólony. Wón jo wjedował koaliciju stronow SPD a FDP dalej až do lěta 1982, gaž jo wustupił FDP z koalicije. Jogo naslědnik jo był Helmut Kohl (CDU).

Nejwažnjejše temy w casu jogo kanclarstwa su byli mjaz drugim wólejowa kriza, reforma rentowego systema, teroristiske wobgrozenje ze strony RAF w tak pomjenjowanej „nimskej nazymje“, zawjedowanje zgromadnego europskego pjenjeznego systema (ECU) a wuběźowanje w bronjenju mjazy pódwjacorom a pódzajtšom. Schmidt jo pódpěrował jědrowu energiju kaž teke bronjenje z raketami na nimskem teritoriju. Z lěwicaŕskeje opozicije napśeśiwo Schmidtowej politice su nastali mjaz drugim Zelene ako stwórta strona nimskego politiskego spektruma.

Wót lěta 1983 jo był Schmidt sobuwudawaŕ tyźenika „Die Zeit“. Wón jo był cesny měsćanaŕ Hamburga, Bremerhavena, Barlinja, Bonna, Güstrowa a kraja Šleswig-Holštejnska kaž teke cesny doktor na 30 uniwersitach, mjaz drugim w Oxforźe a Cambridge. Uniwersita Zwězkoweje wobory w Hamburgu groni wót lěta 2003 Helmuta Schmidtowa uniwersita.




#Article 501: Juro Frano (147 words)


Juro Frano, teke: Juro Frahnow, nim. Georg Frahnow (* 5.9.1937 w Drjenowje, † 13.1.2016, Wittenberge) jo był dolnoserbski prjatkaŕ, dušepastyŕ, pśełožowaŕ a kulturny procowaŕ.

Juro Frano jo se naroźił w Drjenowje ako najmłodše, šeste góle w burskej familiji. Jo źěłał ako prjatkaŕ w Złem Komorowje (1973-1986), Wittenbergu (1986-1991) a w Picnju a wokolinje (1991-1992). 

W lětach 1994-1999 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow. 

Wón jo jaden ze załožarjow serbskego towaristwa Ponaschemu (gromaźe z Uwe Gutšmidtom z Bórkow, fararjom Klausom Lischewskym, Siegfriedom Ramotom a Hannesom Kellom). Wón jo sobu źěłał w cerkwinej źěłowej kupce Serbska namša, teke za Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi. W ramiku projekta GENIE Juro Frano jo hundert rozgronow pśewjadł z maminorěcnymi Serbami a jo to nagrawał.

Pśestajił jo do serbskeje rěcy 29 kjarližow.

Staršy bratš Jura Frana jo prjatkaŕ Johannes Frano z Drjenowa. Syn Jura, Fred Frano, jo teke prjatkaŕ.




#Article 502: Herbert Cerna (124 words)


Herbert Cerna, teke: Herbert Cernja, nim. Herbert Zerna (* 9. septembra 1905 w Górach, † 24. oktobra 1955 w Popojcach) - dolnoserbski faraŕ, teolog a spisowaśel, domowniski slěźaŕ, prědny serbski filmaŕ

Herbert Cerna jo se naroźił ako syn ceptarja, Mjertyna Cerny. Wón jo był wuknik w Chóśebuskem gymnaziumje a potom jo studěrował ewangelsku teologiju na uniwersiśe w Jenje, Tübingenje a Halle. Wót lěta 1937 až do 1945 Cerna jo był z fararjom w Janšojcach. Po wójnje wót lěta 1949 jo wón fararił w Popojcach.  

Cerna jo pisał pśinoski do Chóśebuskich casnikow a teke jo fotografěrował ludowe nałogi. Wokoło lěta 1930 wón jo zachopił filmy wjerśiś. W zymje 1930-1931 Cerna jo spisał graśe Moja domownja, kotarež jo było pśedstajone prědny raz w Janšojcach w 1931. 




#Article 503: Hanelora Handrekojc (117 words)


Hanelora Handrekojc, nim. Hannelore Handreck (* 29. septembra 1951) - dolnoserbska žurnalistka, reportaŕka, redaktorka a moderatorka Bramborskego serbskego radija rbb.

Hanelora Handrekojc jo se naroźiła w Mósće. Wóna jo wuknuła na Serbskej rozšyrjonej wušej šuli w Chóśebuzu a potom wót 1973 jo studěrowała sorabistiku na uniwersiśe w Lipsku. Wót lěta 1977 jo wóna źěłała w redakciji Nowego Casnika. W 1988 wóna jo se angažěrowała w kupku Serbska namša, jo teke była zagronita za mjasecnu pśiłogu Pomogaj Bog w Nowem Casniku. Wót 1992 Hanelora Handrekojc jo źěłała w serbskej redakciji radija rbb.

Handrekojc jo pisała pśinoski do Nowego Casnika, mjazy drugim reportaže. Jo spiwała w mósćańskem žeńskecem chorje Dundalija. 28 februara 2017 jo Hanelora Handrekojc wótejšła na wuměńk. 




#Article 504: Głowna sudecka sćažka (403 words)


Głowna sudecka sćažka Mieczysława Orłowicza (pol. Główny Szlak Sudecki imienia Mieczysława Orłowicza, GSS) jo z cerwjeneju barwu wobznamjenjona pěša górska sćažka, kótaraž ze Świeradowa-Zdróju do Prudnika pśez nejzajmnjejše źěle Sudetow wjeźo.

Ideja sćažki jo se na pósejźenju Sudeckej komisiji Pólskego tatranskego towaristwa zjawiła, kótarež jo se 24. oktobra 1947 wótměło. Lěto pózdźej su se źěła pśi markěrowanju sćažki zachopili. Pśi góźbje jubileja 100 lět turizma w Pólskej w 1973, Komisija górskego turizma Głownego zastojnstwa PTTK  jo  sudeckej sćažce mě Mieczysława Orłowicza w pśipóznaśu jego pśinoska za turizm a domownjowědu dała.

W běgu wjelu lět pśeběg sćažki jo se změnił. Něnt se zachopina w Świaradowje-Zdróju, wjeźo pśez Izerske góry (Wysoka Kopa, 1126 m; Wysoki Kamień, 1058 m) do Szklarskeje Poręby, pótom pśez Kerkonoše (Wódopad Kamieńczyka, Wielki Szyszak - 1509 m, Pśechod pod Sněžku - 1398 m) do Karpacza; dalšne etapy su góry Rudawy Janowickie (Skalnik, 945 m), Kamjene a Carne góry do Jedliny-Zdróju, Sowje góry (Wielka Sowa, 1015 m), Slobrany pśechod źělecy ju wót Bardzkich gór. Dalej, pśez Wambierzyce, sćažka wjeźo w Toflojte góry, a do bliskich sudeckich kupjelow: Kudowa-Zdrój, Duszniki-Zdrój; dalej: Orlicke a Bystrzycke góry, wódopad Wilczki, Górišćo Śnieżnika, góry Krowiarki, Londek-Zdrój, Złote góry do Paczkowa (źož jo se w běgu wjelu lět na dwórnišću kóńcył) a dalej pśez Kałków, Głuchołazy,  Opawske góry do Prudnika.
Sćažka wobejźo někotare wažne sudecke dypki, inkluziwnje wjerchy Śnieżka a Śnieżnik.
 
Dłujkosć sćažki jo wokoło 440 kilometrow, a cas pśechoda jo 104 goźiny .
 

 
Izerske góry – pol. Góry Izerskie, čes. Jizerské hory, Kerkonoše – pol. Karkonosze, čes. Krkonoše, Pśechod pod Sněžku – Przełęcz pod Śnieżką, Kamjene góry – pol. Góry Kamienne, čes. Meziměstská vrchovina, Carne góry – Góry Czarne, Sowje góry – Góry Sowie, Slobrny pśechod – Przełęcz Srebrna, Bardzke góry – Góry Bardzkie, Toflojte góry – pol. Góry Stołowe, čes. Stolové hory, Orlicke góry – pol. Góry Orlickie, čes. Orlické hory, Bystrzycke góry – pol. Góry Bystrzyckie, čes. Bystřické hory, Górišćo Śnieżnika – pol. Masyw Śnieżnika, čes. Králický Sněžník, Złote góry – pol. Góry Złote, čes. Rychlebské hory, Opawske góry – pol. Góry Opawskie, čes. Zlatohorská vrchovina
 

Sćažka jo cełolětnje k dostaśeju, rownož mógu někotare z jeje źěłow w zymski cas dla tšachoty lawinow (Kerkonoše) respektiwnje tšachotnych bagen (Toflojte góry) zacynjone byś. Dajo wjele górskich chromcykow w zastojanju PTTK (Pólskego turistiskego towaristwa). Polske górske chromcyki su zawězane kuždego, kenž žedno druge město pśed schowanim słońca najś njamóžo abo w nuznem pade, ale w primitiwnych wobstojnosćach zaměstnjowas.
 

 

 

 

 

 

 




#Article 505: Głowna beskidska sćažka (185 words)


Głowna beskidska sćažka Kazimierza Sosnowskego (pol. Główny Szlak Beskidzki imienia Kazimierza Sosnowskiego, GSB) jo z cerwjeneju barwu wobznamjenjona pěša górska sćažka, kótaraž z Ustronja w Šlazyńskem  Beskiźe do Wołosatego w Bieszczadach wjeźo.
Nejdlejša sćažka w pólskich górach, jo wokoła 496 km dłujka a wjeźo pśez Šlazyński Beskid, Żywiecki Beskid, Gorce, Sądecki Beskid, Niski Beskid a Bieszczady. Pśechod pśez nejwuše źěle polskich Beskidow wjaźe na: Wielki Stożek (čes. Velký Stožek), Baraniu Góru, Policu, Turbacz, Przehybu, Radziejowu, Jaworzynu Krynicku, Rotundu, Cergowu, Chreszczatu, Smerek a Halicz a teke do sedlišćow kaž Ustroń, Węgierska Górka, Jordanów, Rabka-Zdrój, Krościenko nad Dunajcem, Rytro, Krynica-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Rymanów-Zdrój, Komańcza, Cisna, Ustrzyki Górne atd.
Głowna beskidska sćažka bu w mjazywójnskem casu utwarjena. Ruta pódwjacornego źěla (Ustroń - Krynica) bu wót Kazimierza Sosnowskego nacerjena a w 1929 skóńcona. Pódzajtšny źěł, za projektom Mieczysława Orłowicza bu w 1935 skóńcony a wjadł do Čornohory, w ukrainskich Karpatach, kótaraž jo se tegdy w granicy Pólskeje namakała. Mjazy 1935 a 1939 nosyła mě Józefa Piłsudskego.

Něnt nejkrotšy cas wobejźenja cełeje sćažki pśisłuša do Macieja Więceka (inov-8 team PL) - 114 góźinow a 50 minutow (20. - 24. junija 2013)




#Article 506: Helmut Hupac (163 words)


Helmut Hupac, nim. Helmut Huppatz (*18. junija 1950 w Prjawozu) - jo dolnoserbski faraŕ, něnt na wuměńku. Bydli w Prjawozu. Dłujkolětny pśedsedaŕ Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi. W 2019 jo dostał myto Domowiny.

W lětach 1965-1969 wón jo wuknuł na Serbskej rozšyrjonej wušej šuli w Chośebuzu. Po abiturje wón jo był wojak. Pón wot lěta 1971 jo studěrował teologiju w Barlinju. Prědny eksamen jo złožył w lěśe 1976. Tomu jo se pśizamknuł wikariat w měsće Neuruppin a prjatkaŕski seminar w Gnadau pla Magdeburga. W lěśe 1979 jo złožył 2. teologiski  eksamen. Až do lěta 1983 jo źěłał w administratiwnej cerkwinskej słužbje w Chośebuzu.  Wót 1. junija 1983 jo pśewzeł zastojnstwo fararja w Korjenju.   

Wón jo był  jadnučki absolwent Serbskeje wušeje šule w Chóśebuzu, kótaryž teologiju jo  studěrował. 

W 1987 faraŕ Helmut Hupac jo był jaden ze sobuzałožarjow źěłoweje cerkwineje kupki Serbska namša. Wón jo pśewjadł tegdy w Dešnje serbske wósadne wótpołdnjo, kótarež jo źinsa wiźone ako prědna dolnoserbska namša nowšego casa.




#Article 507: Podstupimske pśinoski k Sorabistice (131 words)


Podstupimske pśinoski k Sorabistice (nim. Potsdamer Beiträge zur Sorabistik) jo rěd knigłow wudawanych w Podstupimskej universiśe a pósćonych rěcy, literaturje, stawiznam, kulturje a folkloru Serbow pśedewšym w Dolnej Łužycy. Rěd jo se załožył wót Petera Kosty a Madleny Norbergoweje, kótarež teke stej byłej jogo redaktora a wudawarja.

Titlowe słowo rěda, sorabistika, jo pisane z wjelikim pismikom. Pó pšawopisu toś to słowo dej byś pisane z małym pismikom, dokulaž z wielikim zachopnym pismikom pišomy jano prědne słowo sady, nadpisma, titla atd.. Madlena Norbergowa groni, až pó jeju měnjenju jo to zmólka, ale toś ta zmólka ma juž symboliski wóznam, dokulaž mjeńšyna dej byś wjelika. Peter Kosta rozkładujo, až To jo pśiznamje našeje samostatnosći. To nichten tak njepišo. Nama jo sorabistika wjelgin wažna, togodla smej kśěłej to wuzwignuś.

Dotychměst jo wudanych 11 zešywkow:




#Article 508: Basnikarska kjarmuša (107 words)


Basnikarska kjarmuša (z pódtitelom Lyrika pó dolnoserbsku wót něga až źinsa) su knigły, kótarež jo wudało Ludowe nakładnistwo Domowina w lěśe 2017. Wudawaŕ a zestajaŕ knigłow jo Bernd Pittkunings.

Toś te knigły wopśimuju wušej 100 basnjow, klasikarjow dolnoserbskeje literatury a teke młodych awtorow w dolnoserbskej rěcy. Mjazy drugimi su tam basni Mata Kósyka, Fryca Rochy, Ericha Wojty, Miny Witkojc, Rože Šenkarjoweje, Marjany Domaškojc, Eriki Janoweje, Uwe Gutšmidt‎a a teke pśestajone (z górnoserbšćiny) Handrija Zejlerja, Jakuba Barta-Ćišinskiego a drugich.

K knigłam jo pśidana cejdejka (słuchoknigły), na kótarejž Serby (mj.dr. Martina Golašojc, Fabian Kaulfürst, Jill-Francis Ketlicojc, Marcus Kóńcaŕ) recitěruju někótare basni. Režiserka toś teje cejdejki jo była Hanelora Handrekojc.




#Article 509: Njaboga pata (107 words)


Njaboga pata (z pódtitelom 111 žortow a luštnych tšojeńkow z Dolneje Łužyce) su knigły, kótarež jo wudało Ludowe nakładnistwo Domowina w lěśe 1992. Wudawaŕ a zestajaŕ knigłow jo Werner Měškank. Knigły jo ilustrěrowała Iris Brankačkowa.

Žorty a tšojeńka, kótarež su wózjawjone w toś tych knigłach, su byli wubrane z Pratyje, Nowego Casnika a archiwa serbskego rozgłosa. Zběrali su je a wulicowali m.dr. Marta Bělkowa, Wylem Bjero, Uwe Gutšmidt, Karlo Jordan, Herbert Nowak, Erich Wojto, a teke Werner Měškank. 

Werner Měškank, zestajaŕ toś tych knigłow, jo w pśedsłowje napisał: Take su směchy Dolnych Serbow, kenž daju nam poglědnuś do wšednego žywjenja a mentalnosći luźi w Błotach a wokolnosći.




#Article 510: Plon na najśpje (117 words)


Plon na najśpje (z pódtitelom Powěsći z našych jsow) su knigły, kótarež jo wudało Ludowe nakładnistwo Domowina w lěśe 1997. Wudawaŕ a zestajaŕ knigłow jo Werner Měškank. Knigły jo ilustrěrowała Ingrid Groschke.

Powěsći, kótarež su w toś tych knigłach wózjawjone, su byli wubrane z Pratyje, Bramborskego Serbskego Casnika a zapisow ludowědnikow. Werner Měškank, kenž jo zestajił tu zběrku, jo wubrał teke take powěsći, w kótarychž su wulicowarje pódali teke mjenja městow a jsow z Dolneje Łužyce. W toś tych knigłach su wózjawjone mjazy drugim wulicowanja wó mytiskich bytosćach ako na pś. nykus, plon, lutki, błudnik, cart, carna baba, wjelikoraz, nocny jagaŕ a dr.

Na kóńcu knigłow jo dodany zapis městow a jsow w dolnoserbskej a nimskej rěcoma.




#Article 511: Hanzo Hühnchen (135 words)


Hanzo Hühnchen, teke: Hanso Hühnchen a Hanzo Kokoška, nim. Hans Hühnchen (roź. 28. nowembra 1892 w Radowizy, wum. 22. apryla 1977 w Groźišću pla Picnja) - jo był dolnoserbski wucabnik, kulturny procowaŕ, ludowy wulicowaŕ a maśicaŕ. Dopisowaŕ Casnika a Pratyji.

Hanzo jo se ako syn kolonista Fryca Kokoški naroźił. Jogo swójźba jo była cysto serbska, lěcrownož stary Fryco Kokoška jo dał zapisaś swójo swójźbne mě do farskich a stawniskich lisćinow w nimskem pśełožku ako Hühnchen.

W lětach 1925-1945 a 1950-1961 Hanzo Hühnchen jo źěłał ako wucabnik w Mósće. W 1961 wón jo wótejšeł na wuměńk. Wón jo pisał nastawki, reportaže a dopomnjeńki do Pratyji a Casnika. 

Pśi góźbje jubileumowu 125. lět wót naroźenja Hühnchena a 40. lět wót jogo smjerśi, spěchowańske towaristwo Serbskego muzeuma z pomocu familije ceptarja pśewjadło w nowembrje 2017 sympozium w Chóśebuzu.




#Article 512: Wjaska pod golu (125 words)


Wjaska pod golu (z podtitelom: Wulicowańko z našogo casa) su knigły Wylema Bjera, wudane wót Ludowego nakładnistwa Domowina w 1959.
Awtor toś tych knigłow jo je wopisał ako prědne literarne dolnoserbske źěło wo nastaśu rolnikarskich prodrustwow. 

Jadnanje toś tych knigłow wótměwa se w serbskej jsy Podgola, kótaraž lažy na kšomje wjelikeje gole. Jaden z głownych ryśarjow jo rolnikaŕ Zobak, kotaryž jo nejbogatšy we jsy a wustupujo pśeśiwo prodrustwam. Jogo źowka pak njejo z njom wobjadna a wuběgnjo z domu.  

Lěcrownož toś te knigły maju podtitel wulicowańko a nic roman, literarny wědomnostnik Tomasz Derlatka měni, až Wjaska pod golu jo prědne a rownocasnje jadnučke wopytanje napisaś roman w dolnoserbšćinje. 

Wurězk z toś tych knigłow jo był teke we wuběrku źěłow Wylema Bjera Na Kałpjeńcu (1977) wózjawjony.




#Article 513: Fryco Grešeńc (108 words)


Fryco Grešeńc, teke: Fryco Grěšeńc, nim. Friedrich Greschenz (roź. 2. maja 1891, wum. 27. februara 1965) jo był dolnoserbski wucabnik, aktiwist a procowaŕ. Cłonk Maśicy Serbskeje a wót 1950. teke Domowiny. Awtor pśinoskow wozjawjanych w serbskich casopisach (Nowy Casnik, serbska Pratyja).

Wón jo był syn wucabnika. Pó docasnej smjerśi swójogo nana, wón jo někotare lěta pśežywił w syrotowni w Eberswalźe. W 1911 wón jo wuchójźił wucabnikojski seminar w Chóśebuzu, pón jo chopił ceptariś we wóścojskej jsy Dubje. W lětach 1929-1945 jo źěłał ako wucabnik w Chóśebuzu. Wót 1945 wón jo był z cłonkom Komunstiske Partaje Nimskeje a w lětach 1945-1949 jo był zagronity za  zorganizěrowanje nowego serbskego šulstwa. 
 




#Article 514: Ŕ (132 words)


Ŕ ŕ su grafemy dolnoserbskego a teke słowakskego alfabeta, lěcrownož toś ten pismik we dwěma alfabetoma kradu hynakše wěcy wóznamjenijo. 

W słowakšćinje pismik Ŕ ŕ wužywa se za markěrowanje dłujkego konsonanta, kenž móžo złóžki twóriś (tak pomjenjony dłujki sonant).  

W dolnoserbšćinje pak pismik ŕ wóznamjenijo měke (palatalizěrowane) r a wužywa se na kóńcu měkich maskulinowych i femininumowych substantiwow, na pś. jaščeŕ, njetopyŕ, pjepjeŕ (mask.) a ceŕ, paśeŕ, twaŕ (fem.). Toś ten pismik wužywa se teke w serbskich a zeserbšćonych słowach ze sufiksom -aŕ a -eŕ, na pś. amtaŕ, casnikaŕ, faraŕ, gribaŕ (-aŕ), źěłaśeŕ (-eŕ). Dokulaž w dolnoserbskej pisnej rěcy pismik ŕ se wužywa jano na kóńcu słowow, w dolnoserbskem alfabeśe dajo jano małki pismik ŕ, wjeliki njejo how typiski.

Do 19. stolěśa jo se toś ten pismik teke w górnoserbskej rěcy wužywał.




#Article 515: Nyks (173 words)


Nyks a nykus, we Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow Arnošta Muki: nyks a nykso jo mytiska bytosć, kotaraž jo znata pśedewšym we folkloru słowjańskich a teke germańskich ludow. Pla Serbow nyks jo teke znaty pod mjenim wodny muž. 

Serby su se wšako nyksa pśedstajali. Na pśikład: (…) naraz jo pśipłuwał nykus. Wón jo měł cerwjeny kamzol a cerwjeny zec, zewšym jo był cerwjeny woblacony. Nyksa jo było lažko póznaś, dokulaž wón jo był mokšy: Raz jo jaden młody nykus z tymi wejsnymi gólcami sobu šeł źowćam na pśězu. Poznali su nykusa na tom, až wobrub jogo kapy jo spozy był mokšy. Su byli teke žeńske nyksy: jo pśišła nykusowa žeńska. Ta pak jo była ceła naga.
Nyksy su teke mógali źiśi měś: jadna źowka nykusa jo něga chójźiła do Brjazyny na reju, źož jo měła lubego. Dłujko njejsu wěźeli, až wóna jadna nykusowka jo. Potom pak su ju póznali na mokšych wobrubkach.

Wó nyksach w serbskej ludowej wěrje jo pisał spisowaśel a ludowědnik Adolf Černý w knigłach Mythiske bytosće łužiskich Serbow (1893).




#Article 516: Dolnoserbsko-nimski słownik (134 words)


Dolnoserbsko-nimski słownik (nim. Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch) jo dwójorěcny słownik wót Manfreda Starosty, wudany pśez Ludowe nakładnistwo Domowina w 1999. 

Toś ten słownik jo źinsa naglědany ako nejwobšyrnjejšy słownik spisowneje dolnoserbskeje rěcy ze cełkownym wopśimjeśim wót něźi 45.000 lemata. Wón wopśimjejo bogatu leksiku, zezběranu z dolnoserbskego pismojstwa ze 19. a 20. stolěśa. Z dodatnym žrědłom rěcnego matriala su byli teke doněnt eksistěrujuce stare słowniki, mj. dr. Słownik dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow wót Arnošta Muki, Dolnoserbsko-němski słownik wót Bogumiła Šwjele a Nimsko-dolnoserbski słownik wót Pětša Janaša. 

W słowniku Starosty su zastupjone frazeologizmy a póžyconki z nimšćiny a górnoserbšćiny. Dajo wušej togo lokalnu, dialektnu leksiku, pśestarane słowa ze staršego dolnoserbskego pismojstwa, słowa z wobchadneje rěcy ako teke wjele rěcnych wobrotow a kolokacijow. Mimo togo Starosta wopśimjejo tež někotare nowe słowa, kótarež su nastali akle w 20. stolěśu. 




#Article 517: Cernjow (102 words)


Cernjow (nim. Rutzkau) jo sedlišćo w gmejnje Bronkow we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej. Cernjow njama statusa gmejnskego źěla. 

Cernjow jo se dokumentariski prědny raz 1305 naspomnjeł ako Ruzkowe, lěcrownož wěrjepódobnje wón jo był južo jěsnjej wobsedlony. Nimske mě jsy Rutzkau źo wót staroserbskego mjenja Ručkov, kotaryž jo w zwisku z wósobowym mjenjom Ručka. Druge naspomnjenja jsy w žrědłach a dokumentach: Ruskow (1431), Ruschkow (1434) a Rutzko (1537).

Serbske pak mě jsy źo wót słowa cerny, do kotaregož jo był pśiwdany sufiks -ow a stakim jo nastała forma Cernjow. W lěśe 1761 jo była naspomnjeta forma Zerńow a 1843 forma Cernjow. 




#Article 518: Dejm hyšći bomki sajźaś (104 words)


Dejm hyšći bomki sajźaś (z pódtitelom Antologija dolnoserbskeje literatury) su knigły, kótarež jo Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w lěśe 1985 w seriji Kapsne kniglicki, cysło 137. Toś tu antologiju jo zestajiła Ingrid Naglowa. Ilustrěrowała Sofija Natuškec.

Antologija Dejm hyšći bomki sajźaś jo stwórta z někótarych antologijow dolnoserbskeje literatury, kenž su doněnta wót 1971 wujšli. W toś tych knigłach su zastupjone luźe wěcej generacijow. Zestajaŕka antologije, Ingrid Naglowa, jo napisała w pśedsłowje: Wucabniki, redaktory, wuknice a studenty su podla, pśedewšym luźe, kenž su swojo kubłanje po 1945 zwětšego na serbskich šulach dostali. Wóna pišo teke, až titul kniglickow jo wuznaśe k žywjenju, wobstojecemu a pśichodnemu.




#Article 519: Wylem Wěrik (104 words)


Wylem Wěrik, nim. Wilhelm Wierik (roź. 9. decembra 1910 w Rownem, wum. 26. januara 1993) jo był dolnoserbski mólaŕ a ludowy wuměłc. 

Wón jo se ako syn jadnorego bura naroźił w Rownem. Dokulaž jogo nan jo w prědnej swětowej wójnje panduł, Wylem jo ako połsyrota w dworje starogo nana wótrosł. Źěłał jo ako mólaŕ a lakěraŕ. W 1933 wón jo se wóženił. Wót zachopjeńka 50. lět jo był z cłonkom Domowiny a jo se stał ze załožarjom domowinskeje kupki w Rownem. W 1969 jo dostał cesne znamuško Domowiny.

W 1976 wón jo se sednuł na wuměńk. Ingrid Naglowa a Roža Šenkarjowa stej jogo źowce. 




#Article 520: Mato Nowka (120 words)


Mato Nowka, nim. Matthes Nowka (roź. 8. noembra 1812 we jsy Kózle pla Gródka, wum. 25. maja 1864 w Łukowje) – jo był dolnoserbski faraŕ, towarišnostny procowaŕ. Wón jo załožył prědny dolnoserbski tyźenik – Bramborski Serbski Casnik.

Mato Nowka jo se naroźił w burskej swójźbje we jsy Kózle. Wót 1846 do 1852 wón jo źěłał ako faraŕ we jsy Módłej. W 1848 r. wón z podpěrowanim jo wudał prědny zešywk Bramborskego Serbskego Casnika. To jo był prědny casnik w dolnoserbšćinje. Do 1852 Mato Nowka jo był z redaktorom toś tego casnika, pón jogo zagronitosć jo pśewzeł Kito Pank. W 1852 Mato Nowka jo se stał z fararjom we jsy Bukow pla Gródka.

Mato Nowka jo wumrěł w popajźeństwje w Łukowje.




#Article 521: Jan Bjedrich Tešnaŕ (115 words)


Jan Bjedrich Tešnaŕ, nim. Johann Friedrich Teschner (roź. 18. oktobra 1829 w Gołkojcach, wum. 14. junija 1898 w Bad Oeynhausen) – jo był dolnoserbski faraŕ, pśełožowaŕ, towarišnostny procowaŕ a spisowaśel.

Wón jo wuknuł na gymnaziumje w Chóśebuzu, pón jo w Bralinju teologiju studěrował. Wót 1862 až do swójeje smjerśi wón jo był z fararjom we jsy Nieda (źins wjas Niedów w Pólskej).

W 1849 Jan Bjedrich Tešnaŕ jo załožył towaristwo serbskich gymnaziastow Łużyca, kotarež jo se zaběrało ze serbskeju rěcu a serbskeju literaturu. Wón jo pisał nastawki do Bramborskego Serbskego Casnika, wydawał prjatkarske knigły a bibliske pśełožki. Na pś. w 1860 jo wudał serbski pśełožk Nowego Testamenta znowa rěcnje wóbźěłany a w pólepšowanem serbskem pšawopisu.




#Article 522: Dolnoserbska rěcna komisija (115 words)


Dolnoserbska rěcna komisija jo wědomnostna organizacija, kótaraž jo była wót Maśice Serbskeje powołana. Wóna jo awtorizěrowany gremium za kodificěrowanje pisneje dolnoserbšćiny.

W oktobrje 1952 pśi Instituśe za serbski ludospyt w Budyšynje jo se załožyła prědna Górnoserbska rěcywědna komisija (gsb. Hornjoserbska rěčespytna komisija). Tegdy pak njejo był wutwórjony wósebny wótźěl za dolnoserbšćinu. To jo było móžne lěbda 1979. Tencas jo była wutwórjona Dolnoserbska rěcna komisija ako wósebna kupka w ramiku Serbskeje rěcneje komisije. Wjednik toś togo gremiuma jo był roźony Dolnoserb a diplomowy slawist Manfred Starosta. Wón jo pśepšosył do komisiji maminorěcnych powědarjow dolnoserbšćiny, mj. dr. to su byli Margita Heinrichowa, Hermann Jahn a faraŕ Herbert Nowak. 

Powědaŕ dr. Fabian Kaulfürst (Serbski institut)

Cłonki

Zastupujuce cłonki




#Article 523: Archiv für slavische Philologie (110 words)


Archiv für slavische Philologie – jo nejstaršy wědomnostny casopis, kótaryž jo był slawistiskim studijam a slawistice pósćony. Wón jo naglědany ako nejlěpšy slawistiski casopis swojog casa. 

Archiv jo był załožony 1875 wót Chorwata Vatroslava Jagića a wudawany wót Weidmannoweje knigłarnje w Barlinju. Z pomocu historikarja Theodora Mommsena toś ten casopis jo dostał financielnu pódpěru wót Pšuskego Ministarstwa za Kubłanje. Jagić jo redigěrował casopis bejnje dłujko, wót zachopjeńka až do lěta 1920, gaž jo se wujšeł 37. zwězk. Pó smjerśi Jagića, jo Archiv njepšawidłownje wuchadał až do 1929, gaž jo był publicěrowany slědny tom, redigěrowany wót Erich Bernekera.

W casopisu su byli wozjawjone teke někotare nastawki, serbskej tematice pósćone, na pś.




#Article 524: Bjarnat Rjentš (113 words)


Bjarnat Rjentš, nim. Bernhard Rentsch (gsb. Bjarnat Rjenč, roź. 3. julija 1937 w Miłoćicach, wum. 14. nowembra 2018) jo był serbski wucabnik, muzikaŕ a kulturny procowaŕ, Maśicaŕ. 

Bjarnat Rjentš jo se naroźił w górnoserbskich Miłoćicach ako syn skałarja. W 1955 jo pśišeł do Dołgow w Błotach, źož jo zachopił źěłaś ako ceptaŕ. Pón wót 1964 jo źěłał ako wucabnik w Serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Tam jo wucył serbsku rěc, historiju a kulturu. Ku góźbje kongresa Domowiny w 1982 wón jo natwarił Dolnoserbski źiśecy chor, pózdźejšy Dolnoserbski źiśecy ansambel. W lětach 1994-1999 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow. 

W 1973 jo dostał cesne znamuško Domowiny, a w 2018 - myto Domowiny.




#Article 525: Kito Albin (152 words)


Kito Albin (nimski Christian Albin; * 25. julija 1802 w Jasenju, † 11. julija 1888 w Gorjenowje) jo był w dolnoserbski ewangelski faraŕ a spisowaśel nabóžnych tekstow, sobuwudawaŕ dolnoserbskeje Biblije. 

Kito Albin jo se naroźił ako syn bura we jsy Jaseń pola Grodka. Jo chójźił na gymnazium w Chóśebuzu. Potom w Halle jo studěrował ewangelsku teologiju. W lětach 1828-1884 źěłał pśi Gorjenowskej cerkwje,  nejpjerwjej jako pomocny a wót 1833 ako głowny faraŕ. 1884 jo wótejšeł na wuměnk.

W lěśe 1850 jo Kito Albin jo był jaden ze załožarjow Serbskego towaristwa za Dolnu Łužycu, w kótaregož nadawku jo pśestajił srjejźowěkowe nimske tšojenje Źiwne tšojenje tego bogego Heinricha (Chośebuz 1850), kótarež płaśi jako jadno z prědnych wopytow wudawanja swětneje prozy w dolnoserbšćinje. 1863 wón jo wozjawił w nimskorěcnej nowinje Der Schulfreund někotare dolno- a górnoserbske pśisłowa. 1868 jo był wobdźěleny pśi wudaśu dolnoserbskeje Biblije. Jo zawóstajił wobšyrnu chroniku Gorjenowskeje wósady a zběrku swojich prjatkowanjow.




#Article 526: Klěb (118 words)


Klěb jo tradicionalna caroba, kótaraž jo pjacona wót śěsta pśigótowanego z muki, wódy, gibadła a drugich pśicynkow. Toś ten twardy, śamny zwenkowny źěl klěba jo škórka, nutśikowny źěl pak jo srjodka. Z klěbowego śěsta móžo se teke druge typy pjacywa źěłaś, na pś. guski.

Dajo wšakorake sorty klěba: běły klěb, gropnik, płone kołace, knykate klěbaški, topjeńkowy klěb, měšany klěb atd.

Dolnoserbske słowo klěb jo pódobne do drugich słowjańskich mjenjow togo pjacywa: górnoserbske chlěb, pólske chleb, česke chléb, słowakske chlieb, ruske chleb atd. Wšykne te mjenja du wót prasłowjańskeje formy chlěbъ, kótaraž wěrjepódobnje jo póžyconka wót někotareje germaniskeje rěcy (germ. xlaiƀaz). Pó drugej wersiji toś to słowo móžo byś indoeuropejskego póchada a jo zgromadne dla słowjańskich a germańskich rěcow.




#Article 527: Kisałe górki (110 words)


Kisałe górki su caroba, kótaraž jo rozšyrjona pśedewšym w srjejźnej a pódzajtšnej Europje. Kisałe górki pśigótowujo se pśez wukisanje fryšnych górkow w drjewjanych sudach, cejźarach abo głažkach. Do górkow se pśidawaju pśicynki, kótarež su głownje dyla, kśěn, kobołk a pó recepśe teke druge ako pjepjeŕ, pimentowe zernka, lorber, winowe abo wišnjowe łopjenka a bazilikum. Toś te pśicynki se woblewaju z póměrnje solonym rozsołom. Pón górki deje někotare tyźenje we tom rozsole lažaś, až budu kisałe.

Kisałe górki móžoš jěsć bźez pśidatnego wobźěłanja, móžoš teke jich wužyś ako pśicynku za wšaku jězu, na pś. za salaty, zupy atd.

Wjelgin rozšyrjone jo pśeznanjenje, až kisałe górki su tradicionelny ruski pśikusk k wodce.




#Article 528: Annegret Kramp-Karrenbauer (141 words)


Annegret Kramp-Karrenbauer (roź. 9. awgusta 1962 we Völklingen w Nimskej) – jo nimska politikaŕka a wót 7. decembra 2018 pśedsedaŕka politiskeje strony CDU. 17. julija 2019 jo wóna pśewzeła funkciju zwězkoweje ministaŕki zašćitowanja Nimskeje.

Wót měrca 1998 až do casa wólbow do Zwězkowego sejma 1998 (27. septembra) Annegret Kramp-Karrenbauer jo była cłonk Nimskego zwězkowego sejma. Wót wólbów do krajnego sejma w septembrje 1999 až do měrca 2018 Kramp-Karrenbauer jo źěłała ako wótpósłańcka w saarlandskem krajnem sejmje. Wót 2000 až do 2011 jo wóna była ministaŕka w saarlandskem kněžaŕstwje we wšakich ressortach (nutśikownem, za kubłanje a socialnem) gaž ministaŕski prezident jo był Peter Müller (CDU). 

Wót nowembra 2010 Annegret Kramp-Karrenbauer jo cłonk zwězkowego prezidiuma strony CDU. Wót awgusta 2011 do februara 2018 jo wóna była ministerprezidentka Saarlandskeje. Wót junija 2011 do oktobra 2018 jo była teke krajna pśedsedaŕka strony CDU w Saarlandskej. 
 




#Article 529: Gotthard Bolte (124 words)


Gotthard Bolte (* 5. januara 1869 w Barlinju, † 22. měrca 1928 w Wětošowje) jo był nimski faraŕ, pśijaśel Serbow. Wón jo był roźony bratš nimskego literarnego historikarja a bajowědnika Johannesa Bolte.

Wón jo se naroźił w Barlinju ako syn mólarja. Ako młody kandidat jo pśišeł do Bórkow, źož jo źěłał gromaźe z fararjom Mětom Korjeńkom. Tam jo teke nawuknuł serbski. W lěśe 1898 su jogo pówołali ako fararja do Brjazyny. Jo se wobźělił na głownej zgromaźinje Maśice Serbskeje w Chóśebuzu 9. junija 1898.. W 1902 w Časopisu Maćicy Serbskeje wón jo wózjawił rěcywědny pśinosk, w kótarymž jo podał swójźbne mjenja, wupisane z Brjazyńskich cerkwinskich knigłow. Wót 1910 jo był pówołany ako faraŕ do Wětošowa, źož jo źěłał až do swójeje smjerśi w 1928.




#Article 530: Rownosć źeń-noc (138 words)


Rownosć źeń-noc (Łatyńšćina: aequinoctium, rowna noc) jo astronomiski fenomen, wokognuśe gdyž centrum Słyńca w jogo widobnem pógibowanju pó ekliptice njebjaskego ekwatora pśekujo. 

Dokulaž Mjasec (a mjenjejgódnjej planety) wjadu k wótchylenju Zemji wót perfektneje elipsy, zwěsći rownosć źeń-noc ned oficielnje pśez stawnjejšy ekliptiski stopjeń dlininy Słyńca skerjej, njejźli pśez jogo deklinaciju. Wokognuśa rownosćow dnja a nocy tuchylu zwěsće, gdyž stopjeń dlininy Słyńca jo 0° a 180°..

Systematiski wobglědujucy zejźenje Słyńca, luźe su zawupytnuli, až wóno jo mjazy dwěma extremnyma dypkoma na wokłonje a skóncnje zwěsćili srjejźišćo mjazy nich. Pózdźej jo było zgónjone, až to tšoji se, gdyž cas dnja a nocy jo kradu samski. 

W pódpołnocnej hemisferje nalěśna rownosć wóznamjenjujo zachopk nalěśa pla wětšyny kulturow a płaśi ako zachopk lěta w assyriskej pratyje, hinduistiskej a persiskej pratyje irańskego kalendera ako Nowruz (nowy źeń), gdyž nazymska rownosć jo zachopk nazymy.




#Article 531: Helmut Kurjo (119 words)


Helmut Kurjo (roź. 6. januara 1935 w Blunju) jo serbski ludowy wuměłc, organizator serbskich nałogow a kulturnego žywjenja we Blunju, dłujkolětny póbratš, muzejownik a cerkwjeńc. 

Dłujkolětny nawjedowaŕ Domowniskego a drastwowego towaristwa Bluń (nim. Sorbischer Heimat- und Trachtenverein Bluno e.V.). Wón jo w swójom domje natwarił „bursku śpu“, priwatny muzeum, źož chowa wón pódomk, drastwy, domacny rěd, fotografije a druge drogotne eksponaty, kótarež dawaju znankstwo wót burskego a serbskego charaktera jsy. 

W lěśe 1967 Helmut Kurjo jo dostał cesne znamuško Domowiny, a w 1993 - myto Domowiny. 

Wó njom su se nawjerśeli tśo filmy:  Wenn Jan und Lenka Hochzeit machen (1956, wót Hansa Güntera Kadena), Pobraška – der Hochzeitsbitter (1987, wót Michaela Börnera) a Kurjos Hof (1997, wót Pětša Rochy). 




#Article 532: Zebnica (město) (191 words)


Zebnica (nim. Sebnitz, čes. Soběnice) jo wjelike wokrejsne město we wokrejsu Sakska Šwica-Pódzajtšne Rudne góry, z góry dołoj běžaś pśi rěcynu nižynu Zebnica a Kśinicy na granicy mjazy Nimskeju a Českeju. Město ma cirka 9552 wobydlarjow a jo se prědny raz w 13. stolěśu naspomnjeło. Lažy na wusokosći wót 250 až 460 metrow a 379 metry w městowych srjejźišćo pó jutšna k narodnego parku Saksko-Českojska Šwica a na  Pódwjacorno-Łužyskem góratem kraju. Lažy na lěwem brjogu rěki Zebnicy, naprěki českego města Dolní Poustevna, kenž jo było až do roku 1945 źěł Zebnice. Dalšne měsćańske źěle su Altendorf, Lichtenhain, Mitteldorf, Ottendorf a Saupsdorfa w Kśiniskem dołkach, kaž we husokosći Schönbach, Hofhainersdorf, Amtshainersdorf, Hertigswalde a Hinterhermsdorfa.

Zebnica lažy pśi zeleznicowej śěgi Sebnitztalbahn/ Zeleznica Narodnego parka Sakskeje a Českeje Šwicy (U28) mjazy Dźěćinom, Žandawom, Zebnicom, Dolní Poustevnom, Mikulášovicom, Velký Šenovom, Słanknom do Rumburka a pśi śěgi Sakskego Semmeringbahn (RB71) mjazy Zebnicom, Nowe Městom, Stołpinom do Pěrna.

Něga běchu teke hyšći jadne zeleznicowe śěgi wót Žandawa do Górneje Łužycy mjazy Krumhermsdorfom, Nowe Městom, Oberottendorfom, Wjazońcom, Wjelećinom, Rozwodecom, Budestecom a Dźěžnikecom do Budyšyna. 

Busowe linki 261 wujěś wót sem Drježdźan pód móstom pśi głownem dwórnišćy do Zebnice.




#Article 533: Enya (156 words)


Enya (irske mě: Eithne Pádraigín Ni Bhraonain, eng.: Enya Patricia Brennan, roź. 17. maja 1961 w Gweedore, grobinstwo Donegal, Irska) jo irska spiwaŕka, grajaŕka a muzikaŕka multiwokalneje muziki pop a new age. Enya jo dobyła mjazynarodnu woblubowanosć za spiw Orinoko Flow (Sail Away) z platy Watermark w lěśe 1988. Dalšnej znatej spiwa stej mj. dr. Only Time a Bodicea, kótaryž jo był samplowany pśez kupku Fugees w spiwje Ready or Not w lěśe 1997. 

Enya jo grała a spiwała w keltiskej kupce jeje muzikalneje familije Clannad wót lěśa 1980. Wót 1982 statkujo ako solistka. Enya grajo, spiwa a producěrujo muziku new age z elementami keltisku, klasisku, cerkwinu a ludowu muziku. Enya jo spiwała w 10 rěcach. Enya jo wjelgin woblubowana muzikaŕka na swěśe. Wóna jo zepśedawała 75 mil. platow a dobyła 4 myta Grammy a druge myta. 

Asteroid 6433 Enya jo był pomjenjony pó spiwaŕce Enya w lěśe 1997. Enya bydli w swójskem grodku pla Dublina. 




#Article 534: Tuneziska (131 words)


Tuneziska (francojski: Tunisia, arabšćina: Tūnisīyah) jo kraj w pódpołnocnej Africe, stolica jo Tunis. Tuneziska a Tunis stej pomjenjowanej pó feniciskej bogowce Tunnit/Tannit. W casach Antiki Fenicijarje wuźěłali tudy měsćański stat Kartagina. W Kartaginje jo był sławny general feniciski Hannibal, kótaryž atakěrował Romski imperium. Romski imperium kolonizěrował Kartagine wót 146 l. pśed Chr. do 467 l. Pó Antice był tudy islamiski stat a arabiske dynastije wót 697 l. do 1534 l. Turkojski Ottomaniski imperium był tudy wót 1534 do 1881, a wót 1881 Tuneziska sta se francojska kolonija. Tuneziska jo njewótwisne wót Francojskeje wót 20. měrca 1956. W Tuneziskej su Berberiske luźi, bydle tudy wót dwanastego stolěśa pśed Chrystusom.

Tuneziska granicujo z Algeriskeju, Libyskeju a Srjejźnym mórjom. 
Nejwětše města su Tunis, Sfax, Sousse, Ettadhamen, Kairouan, Gabès, Bizerte, Aryanah, Gafsa a El Mourouj. 




#Article 535: Džibuti (169 words)


Džibuti (Afarski: Yibuuti, arabšćina: جيبوتي‎ Jībūtī, francojski: Djibouti, somaliski: Jabuuti) jo mały kraj w pódzajtšnej Africe (w tak pomjenjonem Rogu Afriki). Jogo stolica a nejwětše město, Džibuti, lažy na pśibrjogu Indiskego oceana. 

Wót antiki bydlitej how luda Afar a Somali (roda Issa). W srjejźowěku su se how wuwijali islamiske kalifaty. W 19. stolěśu su how Francozarje załožyli koloniju, kótaraž jo se stała ze źěłom Francojskego Somalilanda. W lětach 1967-1977 jo toś ta kolonija nosyła mě Francojski Teritorium Afarow a Issow. W 1977 Republika Džibuti jo dostała wót Francojskeje połnu njewótwisnosć. 

Džibuti granicujo z Etiopiskeju, Somaliju a Eritreju. Z pódzajtša kraja jo Indiski ocean  z Adeńskem zalewom, a z pódpołnocy jo Cerwjene mórjo. Móŕska wuscyna na Cerwjenem mórju mjazy Džibuti a Jemenom jo wuska jano na 28 km. Nejwuše městno Džibuti jo wulkan Mousa Ali (2.028 m nad normalneju nulu). Džibuti jo wjelgin górucy kraj - temperatura se how pógibujo mjazy 41°C a 31°C w juliju, a mjazy 28°C a 20°C w zymu. Pśerěznje, temperatura w Džibuti jo wšednje 32-28°C.




#Article 536: Hanka Krawcec (198 words)


Hanka Krawcec,  Hannah Schneider (roź. 13. měrca 1901 w Drježdźanach, wum. 19. oktobra 1990 w Filipowje, Česka) - jo była górnoserbska wuměłska mólaŕka, grafikaŕka a ilustratorka. Wóna jo była znata ako prědna profesionelna serbska wuměłcowka.  

Hanka jo była źowka serbskego komponista, Bjarnata Krawca. Wóna jo se kubłała ako grafikaŕka w Drježdźanach a w Praskej Wusokošuli wuměłskego rucnikaŕstwa. W lěśe 1921 jo sobuzałožyła Koło serbskich twórjecych wuměłcow. Wót 1928 až do kóńca drugeje swětoweje wójny jo wóna bydliła a źěłała ako grafikaŕka w Nimskej, a wót 1945 až do smjerśi w Českej. Tam jo w lětach 1947-1986 bydliła a źěłała w Warnoćicach,pón w Filipowje. Wót 1947 lěta jo wóna była sobuźěłaśeŕka Domowiny. 

Hanka Krawcec jo wumrěła w českem Filipowje w 1990, jeje row jo w Warnoćicach. 

Hanka jo źěłała grafiki, plakaty, wobraze, temperowe mólby, mólby na głažku, ilustracije, rězby, ex librise, logo a emblemy.  
Nejwuznamnjejša jeje twóŕba jo grafiski cyklus Člověk by člověku světlem měl být (1961–1975). W lěśe 1949 jo Hanka wuźěłała emblem Domowiny, kenž jo serbska lipa, běły bom z tśimi łopenjami na cerwjenej slězynje. 

Jeje twóŕby su w zběrkach Českeje Narodneje Galerije a Narodnego Muzeja w Praze. 
Hanka Krawcec jo dostała Myto Ćišinskego w lěśe 1982.

 




#Article 537: Wisława Szymborska (145 words)


  

Wisława Szymborska (cełe mě: Maria Wisława Anna Szymborska, roź. 2. julija 1923 we jsy Prowent; wum. 1. februara 2012 w Krakowje) jo była pólska basnikaŕka, lyrikaŕka, redaktorka, spisowaśelka, pśełožowaŕka, esejistka, a nosaŕka Nobelowego myta za literaturu (1996). Jeje knigły su pśestajone do 40 rěcow, mj.dr. do nimšćiny a do engelšćiny. W Nimskej Szymborska jo stała se znata pśez nimskego pśełožowaŕa Karla Dedeciusa.

Wušej Nobelowego myta, Szymborska jo dobyła pólskeje rědy: Rěd Běłego Jerjeła, Rěd Wózroźenja Pólskej, Złoteju Kśicu Zasłužby a Medalja „Gloria Artis”. Wóna jo była teke nosaŕka myta Goethego, Klubu PEN, Hardera, myta Załožbu Kościelskich a drugich.

Jaden z jeju woblubowanych basni w Pólskej to jo Kot w pustym mieszkaniu (Kócka w proznym bydlenju).

Wisława Szymborska jo była ze jsy Prowent (źinsa Kórnik pla Poznańju), a jo bydliła a źěłała w Krakowje do smjerśi. 

(originalne nadpisma w pólskeje rěcy)    

(originalne nadpisma w pólskeje rěcy)   




#Article 538: Słyńco (271 words)


Słyńco (łat: Sol, grich.: ἥλιος bog słyńca Helios) jo gwězda, kótaraž jo centrum našego słyńcowego systema. Słyńce jo paleca se płuno-plasmoweju kula z 73% wóźiku, 25% helium a drugich elementow. Słyńca temperatura powjerchu jo 6000°C. Radius Słyńca wunjaso 1,4 milionow kilometrow, 109 raze wěcej ako radius zemje. M☉, słyńcowy wolumen wunjaso 2×10^30 kg, 300.000 raze wěcej ako zemja. Wolumen słyńca wunjaso 99,86 % wolumena cełego słyńcowego systema. 
Słyńco promjeni swětło, śopłota, energija a promjenjenja radioaktiwne a ultrawioletne. Słyńco jo 149,6 milionow kilometrow wót zemi. Słyńco jo gwězda głownego rěda, teke znate ako žołty lutk, w ramjenju Oriona w naseju galaksiju Ptaškoweju drogu. 

Słyńco jo zakładne wuměnjenje za wše žywjenje na zemje, za wšych rostlinowu a zwěrjetowu. Słyńco wiźone ze zemje jo zazdaśim gibaś se na njebju wót zajźenja do schowanju, ale jo jano zemja, kótaraž wjerśe se wokoło swójeje wósy. Gaž zemja wobwjerśe se tak, až słyńco se pódnurja slězy wokłona, na tem městnu zemje jo se zajśmi a jo se zachopijo noc. Gaž zemja wobwjerśe se tak, až pó noce słyńco stupa wušej wokłona, na tem městnu zemje jo se zachopijo swětły źeń. Gaž zemja wobwjerśe se jaden raz 360 stopnjow wokoło swójeje wósy, jo minjo se jadna słyńcowa doba abo 24 góźiny. Ceły Słyńcowy system zrazom z zemja kružy teke wokoło słyńca. Gaž zemja wobkružujo jaden raz dopołny wobběg wokoło Słyńca, jo minjo se jadne zemske lěto casa, abo 365,25 słyńcowych dnjow.

Słyńco jo było cesćone ako bog abo bogowka wót wšyknych luźi wót kamjeńtneju dobu. 
Wót słyńca pomjenjowane su dny tyźenja w łatyńšćinje a germaniskich rěcach ako dies Solis, Sonnabend, Sontag, søndag, Sunday. Astronomiski symbol słyńca jo ☉

 




#Article 539: Pětr Młónk (107 words)


Pětr Młónk (teke Młóńk, Młynk; roź. 19. měrca 1805 w Žičenju; wum. 6. februara 1887 w Małej Boršći) jo był górnoserbski ludowy basnikaŕ a narodny procowaŕ. Młónk jo zbasnił tysac pěsnjow. Jan Arnošt Smoler w 1848 se Młónka basniski dar wjelgin jo wažył, a jo wudawał twórbow Młónka w casniku Tydzenska Nowina. Basniske twóŕby Pětra Młónka su se wudali 1879 w Budyšynje ako Kěrluše a spěwy wot Pětra Młónka w Dźiwoćicach. 

Młónk jo był cłonk a wót 19. apryla 1876 cesny cłonk Maśice Serbskeje. Młónk jo był teke cłonk Serbskego towaristwa w Třoch Gwězdach, a w 1862 jo sobuzałožył z Jaroměrom Hendrichom Imišom Serbske ewangelske knigłowe towaristwo.




#Article 540: Kwas klěbowy (126 words)


Klěbowy kwas jo tradicionelne wuštosowane słowjańske a baltiske piśe, kenž se pśigótujo zwětšego z rdžynego klěba, znatego w centralno-, pódzajtšnoeuropskich a aziskich krajach ako carny klěb. Kwas se klasificěrujo ako njealkoholiski pó standardach Ukrainy, Běłoruskeje, Rusojskeje, Letiskeje, Litawskeje, Pólskeje, Hungorskeje, Serbiskeje a Rumuńskeje, dokulaž wopśimjeśe alkohola pśi fermentaciji typiski jo niske (0.5–1.0% or 1–2 proof). 

Słowo kwas jo wótwóźone wót starocerkwinosłowjańskego квасъ, proto-słowjańskego *kvasъ (kwas, fermentěrowane piśe) a skóńcnje wót protoindoeuropskego  *kwat- ('sour'). Źinsa słowa su pśisamem samskeː běłoruskiː , kwas; rusojski: , kwas; ukrainski: , kwas/chlibny kwas/syriwec; pólski:  (klěbowy kwas); letiski: ; rumuński: ; hungorski: ; serbiski: ; chinski: , géwǎsī/kèwǎsī.

Kwas se pśigótujo pśirodnje z fermentaciju klěba, wótergi wěrcowany z sadami, jagodami, rozynkami. Źinsa kwas se zwětšego gótujo wót rdžyneje topjeńce, cukora a droždźejow.




#Article 541: Naya Rivera (181 words)


Naya Rivera (roź. 12. januara 1987 w Valencia, Kaliforniska, wum. 8. julija 2020 Jazor Piru, Kaliforniska) jo była US-amerikańska grajaŕka, spiwaŕka, fotomodelka a socialna aktiwistka. Jeje nejwěcej znata rola jo była Santana Lopez w muzikalnej telewiznej seriji Glee za młodostnych. W Glee Naya jo grała, spiwała a rejowała za 6 lesów wót 2009 do 2015. W Glee wóna jo spiwała ako latinoska Santana duety gromaźe z Ricky Martinom, Gloriu Estefan, Demi Lovato a Gwyneth Paltrow. Wóna jo była grajaŕka w reklamach a telewiznych serijach wót 4. lěta žywjenja, gromaźe z Eddie Murphym, Redd Foxxom, Hillary Winston a Will Smithom. W 2016 jo wóna wudała biografiju Sorry Not Sorry: Dreams, Mistakes and Growing Up. Wót 2018 do 2020 jo wóna grała w rejowej seriji Step Up: High Water. 

Naya jo była wót familiji Portorikanaŕka, Afroamerikanaŕka a Nimcowka. Jeje matka jo fotomodelka Yolanda Rivera, bratš jo sportaŕ NFL Mychal Rivera a jeje sotša jo fotomodelka Nickayla Rivera. Naya jo była aktiwna w projektach za dobrotne zaměry DREAM Foundation, GLAAD, Stand Up to Cancer, The Trevor Project, The Elephant Project a The Sunshine Foundation.

 




#Article 542: Jimi Hendrix (251 words)


Jimi Hendrix, James 'Jimi' Marshall Hendrix (roź. 27. nowembra 1942 Seattle, USA – wum. 18. septembra 1970 w Londonje) jo był US-amerikański rockowy a bluesowy gitarist, spiwaŕ, komponist, producent a muzikowy a kulturny nowotaŕ. Wón jo był znaty ako muzikowy mejstaŕ a wirtuoza elektriskeje gitary.

Pó měnjenju wjele muzikarjow, muzikowego casopisa Rolling Stone, amerikańskego Rock and Roll Hall of Fame a drugich muzikowych institucijow, Jimi Hendrix płaśi ako jaden z nejžlěpšych rockowych gitaristow wšakich casow. 

Wón jo był lěwicaŕ, togodla jo grał na pśewobrośonej gitarje. Jimi Hendrix jo był pioněr pśewopacnjenja zuku elektriskich instrumentow a jo inspirěrował cełe generacije muzikarjow. Wón ako prědny wužywał stereofoniskeju synchrony a psychedeliskich efektow zukowych na elektriskeju gitaru a zmócnjakach. 

Jimi Hendrix jo dobył mjazynarodnu woblubowanosć za spiwy Hey Joe, Purple Haze, The Wind Cries Mary, Voodoo child, Foxy Lady, Electric Ladyland, Crosstown Traffic, a All Along The Watchtower, a teke za jogo slědneju studijnu platu Electric Ladyland. Wón jo grał na Festiwalu Woodstock w 1969, a drugich festiwalach a koncertach. W 1967, Jimi jo grał na Monterey Pop Festiwalu, a na kóńcu jo zapalił jogo gitara na jawišću.

Jimi jo grał jogo slědny koncert 6. septembra 1970 na Open Air Love  Peace Festiwalu na nimskej kupje Fehmarn pśi Šleswig-Holštejnskeju. Źinsa jo tam kamjeń k spominanju, a jo był tam teke muziski festiwal dopomnjeńka Hendrixa wót 1995 do 2010.

Jimi Hendrix jo lubił psychedeliske stawy wědobnja a dla togo wužywał wopowadła ako hashish a LSD. Wón wumrěł wjelgin młody na naddozis barbiturata w Londonje. 

Pó smjerśi:




#Article 543: Křesćan Krawc (102 words)


Křesćan Krawc, nim. Christian Schneider (roź. 7. awgusta 1938 w Lemišowje) jo serbski spisowaśel a awtor scenariskich knigłow.

Wón jo se naroźił w Lemišowje, wokrejs Budyšyn, ako syn twaŕskego mejstarja. W lětach 1944-1952 jo chójźił do zakładneje šule w Hućinje, pón na Serbsku wušu šulu w Budyšynje  až do 1957. W lětach 1957-1961 jo studěrował žurnalistiku na Uniwersiśe Karla Marxa w Lipsku. Wót 1961 jo źěłał ako redaktor pśi serbskej rozgłosowej redakciji w Chóśebuzu. W lětach 1966-1978 jo był šefredaktor górnoserbskego casopisa za źiśi Płomjo. W 1972 jo dostał myto Ćišinskego (w kolektiwje) a teke literarne myto Domowiny (za reportažu Běłoruske impresije).




#Article 544: Pětr Malink (144 words)


Pětr Malink, nim. Peter Mahling (roź. 27. julija 1931 we Łazu, wum. 28. awgusta 1984 w Budyšynje) jo był serbski literarny wědomnostnik, spisowaśel, dramatikaŕ, wudawaŕ a pśełožowaŕ.

Wón jo se naroźił w Łazu, wokrejs Wórjejce, ako stwórte góle fararja Jurija Malinka. W lětach 1937-1941 jo chójźił do ludoweje šuli we Łazu, pón 1941-1947 do srjejźnej a wušej šuli w Bezkowje. Pó abiturje na Serbskej wušej šuli w Budyšynje (1951) jo źěłał ako wucabnik serbšćiny a nimšćiny. Wót 1960 do 1976 jo był z lektorom w Ludowym nakładnistwje Domowina. Rownocasnje jo w lětach 1963-1968 studěrował kulturne wědomnosće w dalokostudiju Karla Marxoweje uniwersity. Pón jo źěłał ako sobuźěłaśeŕ w Instituśe za serbski ludospyt. Wón jo wudał spise Jakuba Barta-Ćišińskego (Zhromadźene spisy Jakuba Barta-Ćišińskeho, 1969-1978).

Za swójo literarne źěło, pśedewšym źiwadłowe graśa, wón jo dwójcy dostał Literarne myto Domowiny (1962 a 1967) a teke Myto Ćišinskego (1970). 




#Article 545: August Leskien (104 words)


August Leskien (roź. 8. julija 1840 w Kielu, wum. 20. septembra 1916 w Lipsku) jo był nimski rěcywědnik, indogermanist a slawist, profesor słowiańskich rěcow na uniwersiśe w Lipsku. Wón płaśi ako jaden ze załožarjow tak pomjenjoneje lipšćańskeje šule (młodogramatikarjow). 

W lětach 1860-1864 jo wón studěrował klasisku filologiju w Kielu a Lipsku. W 1866 jo wón zachopił w Jenje rěcne studije ako wuknik Augusta Schleichera. 

August Leskien jo awtor młogich nastawkow na pólu pśirownujuceje gramatiki indogermaniskich, wósebnje słowjańskich a baltiskich rěcow. Jo napisał mj.dr. pśirucku za starobulgaŕsku rěc (starocerkwinosłowjańšćinu, 1871), pón teke gramatiku starobulgaŕskeje rěcy (1909). 

Jo pisał teke nastawki, serbskej tematice pósćone, na pś.

 




#Article 546: Jan Bok (128 words)


Jan Bok, nim. Johannes (Hans abo Hanns) Bock, łat. Johannes Bocatius (roź. 25. decembra 1569 we Wětošowje; wum. 12. nowembra 1621 w Uherskim Broźe) jo był dolnoserbski humanist, politikaŕ, pedagog a basnikaŕ.

Wón jo se w lěśe 1569 ako syn pśekupca a šołty Pětša Boka z Wětošowa naroźił. Jo studěrował w Drježdźanach, pón teke we Wittenbergu, źož jogo wucabnik jo był Serb a kurwjerchojski gójc Kaspar Peuker.

Jan Bok jo źěłał mjazy drugim w Prešowje a w Košicach, źož wót lěta 1599 jo nawjedował ewangelsku šulu. Jo źěłał teke ako politikaŕ a diplomat za hungorskego groba Stephana Bocskai. 

Wón jo napisał wěcej ako 40 literariskich źěłow. Ako basnikaŕ jo Bok dojśpił taku cesć a pśipoznaśe, až habsburski kejžor Rudolf II. jo go z titelom poeta laureatus caesareus pócesćił. 




#Article 547: Frido Mětšk (184 words)


Frido Mětšk (roź. 4. oktobra 1916 w Annabergu ako Alfred Mietzschke, wum. 9. julija 1990 w Budyšynje) jo był serbski spisowaśel, historikaŕ, pśełožowaŕ a wudawaŕ.

W lěśe 1936 jo Frido Mětšk absolwěrował gymnazjum w Drježdźanach Wót 1937 do 1940 jo studěrował klasisku filologiju, historiju a slawistiku w Halle a Jenje. Jo napisał disertaciju pod titulom Heinrich Milde (1676–1739), ein Beitrag zur Geschichte der slawistischen Studien in Halle. Krótki cas jo źěłał ako wucabnikojski referendar a wót 1941 až do 1945 wón jo był z wójakom w Drugej swětowej wójnje. Gaž jo se wrósił ze sowjetskeje wójnskeje popajźi w Karelskej, jo se w lěśe 1949 stał z direktorom Serbskeje wušeje šule w Budyšynje. Za serbsku wucbu jo wón spisał material wo serbskiej historiji.

Wót lěta 1955 jo Mětšk źěłał ako wědomnostny sobuźěłaśer Instituta za serbski ludospyt a wót lěta 1959 jo był wjednik Serbskego kulturnego archiwa. W lěśe 1960 Frido Mětšk jo dostał Myto Ćišinskego. W 1964 jo habilitěrował na Humboldtowej uniwersiśe w Barlinju

Gromaźe z žeńskej Ludmilu – źowku Arnošta Holana a sotšu Lubiny Holanec – jo wón měł dwě góleśi, Wandu a Jura.




#Article 548: Lubosć pytaś (160 words)


Lubosć pytaś (z pódtitelom Antologija dolnoserbskeje literatury) su knigły, kótarež jo Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w lěśe 1980 w seriji Kapsne kniglicki, cysło 122. Toś tu antologiju jo zestajiła Ingrid Naglowa. Ilustrěrowała Sofija Natuškec.

Antologija Lubosć pytaś jo tśeśa z někótarych antologijow dolnoserbskeje literatury, kenž su doněnta wót 1971 wujšli. Zestajaŕka antologije, Ingrid Naglowa, jo w pśedsłowje napisała: Dolnoserbske awtorysu se dali na drogowanje po slědach lubosći a su pytali w myslach a zacuśach blišego a dalšego suseda, su ślěźili za problemami a jich rozwězanim, aby namakali stawizny a stawiznicki – wšedne a njewšedne – godne pak k napisanju sebje a drugim k zabawje a k pśemyslowanju. 

W toś tych knigłach su wulicowańka, tšojeńka a teke jadno graśe: Jurij Koch jo pśepisał graśe Miny Witkojc Fryco a Majka z 1935. Jurij Koch jo pytał w starych manuskriptach Miny Witkojc a jo wunamakał, až mogu se z toś tych staršych źěłow, gaž se wobnowje, teke za naš cas wjele wěrnosćow wucytaś. 




#Article 549: Hubert Žur (104 words)


Hubert Žur, nim. Hubert Sauer, Hubert Sauer-Zur a Hubert Sauer-Žur (roź. 7. julija 1923 w  Njebjelčicach, wum. 16. apryla 2013 w Rudolstadśe) jo był serbski žurnalist, pśestajaŕ, wudawaŕ a nakładnik. 

Wón jo se naroźił w Njebjelčicach, wokrejs Kamjeńc, ako syn rucnikarja. W lětach 1930-1934 jo chójźił do ludoweje šule, pón do pólskego gymnaziuma w Bytomju. Tam jo teke nawuknuł pólšćinu. W lětach 1945-1947 jo studěrował pšawiznistwo na Karlowej Uniwersiśe w Praze. Dłujke lěta (1965-1975) jo źěłał ako wjednik nakładnistwa Greifenverlag zu Rudolstadt.

Hubert Žur jo pśestajał do serbšćiny knigły nimskich a pólskich awtorow a do nimšćiny mj.dr. knigły J. I. Kraszewskego abo Henryka Sienkiewicza.




#Article 550: Jurij Krawža (109 words)


Jurij Krawža (roź. 1. měrca 1934 w Žuricach, wokrejs Kamjeńc, wum. 1995) jo był serbski spisowaśel, pśestajaŕ a wucabnik.

Wón jo se naroźił w Žuricach ako syn rolnikarja. W lětach 1940-1946 jo chójźił do ludoweje šule w Porchowje, pón na wušu šulu w Biskopicach. Potom jo wuknuł na serbskim gymnaziumje w Českej Lipje a Varnsdorfje. W 1952 jo absolwěrował serbsku wušu šulu w Budyšynje. W lětach 1952-1966 jo źěłał ako wucabnik na serbskej wušej šuli w Budyšynje a Małym Wjelkowje. Wót 1976 jo był pśedsedar Koła serbskich spisowaśelow. 

W 1983 Jurij Krawža jo dostał Literarne myto Domowiny.   

Dłujke lěta jo Jurij Krawža źěłał ako inoficielny sobuźěłaśeŕ STASI (IM Günter).




#Article 551: Głomacany (134 words)


Głomacany (górnoserbski: Głomačenjo, čěski: Glomiti; nimski: Daleminzier; pólski: Głomacze) su byli pódwjacornosłowjański rod w Górnej Łužycy, kótaryž jo se w srjejźowěkowych žrědłach někotare razy naspomnjeł. 

Prědny raz toś ten rod se naspomnjejo w jadnom dokumenśe z 805 lěta, z casow kejžora Karlo Wjelikego ako Talaminzi. Z togo casa jo znaty jich wjerch Semil (abo Semela), kótaregož su Franki póbili. Pón se naspomnjeju Głomacany (hyšći ako Talaminzi) drugi raz we srjejźi 9. stolěśa we wopisanju Bayerskego Geografa. Wóni su měli tegdy styrnasćo grodow (civitates) a jich głowne groźišćo jo była Gana. 

Te Głomacany su byli susedy Milcanow wót pódwjacora. Wóni su byli žywe w płodnym, glinojtym a glinjanym kraju, kótaryž jo se wupśestrěwał po Łobju wót Mišnja až do Strjele, a na podwjacoru wót rěki Große Röder (to jo pśirěka Carnego Halštera) až do Módły.




#Article 552: Handroš Tara (118 words)


Handroš Tara, nim. Andreas Thar, łat. Andreas Tharaeus, Andreas Thareus (roź. 1570 w Mužakowje; wum. 1638 w Serbskem Bukojcu) jo był dolnoserbski humanist, ewangelski faraŕ, rěcywědnik a wucabnik, awtor młogich publikacijow.

Wót 1588 jo wón studěrował ewangelsku teologiju pśi Viadrinje we Frankobroźe. Wot wokoło 1599 až do 1613 jo wón źěłał ako faraŕ w Bjedrichojcach pla Storkowa a wót wokoło 1617 w Serbskem Bukojcu. Wót 1633 abo 1634 jo wón był hyšći někotare lěta faraŕ w Lubinje.

Wón jo był znaty ako fachnik za serbšćinu a polšćinu. Wön jo źěłał ako wucabnik pśi gymnaziumje (Joachimstaler Gymnasium) pla Eberswalde, źož jo kśĕł wuknikam serbsku rĕc wucyś. Jo pisał basni w nimskej rěcy, ale z wužywanjom serbskich motiwow i tradicijow.




#Article 553: Rada za nastupnosći Serbow (105 words)


Rada za nastupnosći Serbow, teke: Serbska Rada, nim. Rat für Angelegenheiten der Sorben/Wenden (RASW), jo kupka, kótaraž źěła pśi parlamenśe kraja Bramborska. Jeje nadawk jo póraźowanje krajnego sejma, spěchowanje a skšuśenje serbskeje identity na wšyknych pólach serbskego žywjenja w Bramborskej. 

Dnja 7. julija 1994 jo bramborski parlament wobzamknuł Kazń k rědowanju pšawow Serbow w kraju Bramborska (nim. Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg). Wóna zarucyjo mj. dr., až Serby maju pšawo, swóju etnisku, kulturnu a rěcnu identitu lichotnje zwuraznjaś, zachowaś a dalej wuwijaś. Rada za nastupnosći Serbow wobstoj z pěśoch cłonkow, kótarež se wuzwóliju za jadnu legislaturnu periodu krajnego sejma. 




#Article 554: Juro Hanška (120 words)


Juro Hanška, teke: Juro Hantška, nim. Heinz-Jürgen Hanschke (roź. w Janšojcach) - jo serbski rolnikaŕski inženjer a kulturny procowaŕ. W lětach 1994-2015 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow. Bydli w Brjazynje, tam jo se teke angažěrował w Domowinskej kupce a jo był wjele lět jeje pśedsedař.

Serbsku rěc Juro Hanška jo w zakładnej šuli nawuknuł a na Serbskej rozšyrjonej wušej šuli w Chóśebuzu swój abitur złožył. Pón jo wótzamknuł studij na Humboldtowej uniwersiśe w Barlinju. Pótom jo był pśistajony pśi prodrustwje Chóśebuz pódpołnoc. Někotare lěta jo źěłał pśi slěźaŕskem instituśe za pógórnistwowu krajinu w Grabinje-Finsterwalde. Wót 1994 wjeźo jadno priwatne pśedewześe. 2000 jo załožył rolnikaŕski zawod, źož producěrujo jagły a pšušnicu. 

W 2020 jo dostał cesne znamuško Domowiny.




#Article 555: Toni Bruk (169 words)


Toni Bruk (roź. 11. septembra 1947 w Kubšicach; wum. 17. decembra 2020) jo był serbski filmowy režiser a producent, kótaryž płaśi ako drogurubaŕ serbskego profesionelnego filma.

Wón jo se naroźił ako syn serbskeje Brukec swójźby w Kubšicach pla Budyšyna. W Lipsku na Lipsčanskej uniwersiśe a w Praze na Karlowej uniwersiśe jo studěrował literarnu wědomnosć a dodatnje teke filmowe wuměłstwo. 

W 1972 jo wón napisał scenarium za film Konrada Herrmanna Struga – wobrazy jedneje krajiny, pó literarnem źěle Kita Lorenca. Bruk jo był cłonk wutworjoneje pśi studiju za trikowe filmy DESA Serbskeje filmoweje kupki (Prodiktionsgruppe sorbischer film). Tam su nawjerśili dwa do tśich serbskich krotšych filmow wob lěto. Mjazy nimi su byli teke portretaj Marje Grólmusec a Marje Kubašec. 

Gaž jo se Serbska filmowa kupka w 1990 rozpusćiła, Toni Bruk a druge filmarje su załožyli priwatne filmowe studijo SORABIJA, kótarež jo było zagronite za dolnoserbske telewizne wusćełanje Łužyca. Horst Adam jo napisał: Z połnym pšawom móžo se groniś, až jo był nestor serbskego filmojstwa, jo drogu rubał za serbski film. 




#Total Article count: 555
#Total Word count: 137291