#Article 1: 38 ra Jü Pelge (665 words)


Zazayan, tarix de Dersim ra heta Qoçgiriye, Piran ra heta Çolig (Bingol) u Diyarbaqır xêyle tenge u terteley di. Çı heyf ke derdê nine, khulê nine zaf era zıwan nêamey. Xêyle domani, cêniy u cıwamêrdi amey qırkerdene. Suçê nine çinebi. Suçê ho, hardê ho sero zıwann u zagonê ho de weşiya ho ramıten u seveknaene biye.

Ez na kıtabi; insano ke serba zıwan u zagonê xo leze da, hover do, serba welatê ho ganê hora biyê, inerê kon halete. Umudê mı oyo ke; Zazay, Hermeni, Kurdi, Tırki u yewbina komi têhet u têdust de haştiye de weşiya ho bıramê. 

Ez van 38i ra Jü Pelge, çı ke isono mao kamıl u kokımê ke 38i de verva qırkerdene u koledariye do pêro, leto jêder merdê. Xeyle pelgê ma ki eve na isonê ma pia merdê. Yanê, zonayisê isonê ma nêamo nustene, xanê kıtavu nêkoto; eve isonê ma koto bınê hardi. Her merdena jü apê de kokımi u jü niajniya de kokıme, merdena jü pelga mawa.
 
Hona generasiyonê vıreni ra tek tek isonê ma weso. Gunê qêret bıkeme, dı-hirê pelgunê ho bıxeleşnime. Raştiya ho biyarime verê çımunê mıletê ho u dina ke, na zulum kêşi vira nêşêro; wertê isonê made jü hovirardena kolektife pêda bo.
 
Jenositê Hermeni u Yahidu sero xeyle nustey amê nustene. Perloda Almanu Der Spiegel amorê huyê 16/15.4.1996 de Steven Spielberg u komela ey Survivors of the Shoah Visual History Faundation sero jü nusteo de derg u hira nusna. Steven Spielberg Hollywood de rejisöro de nasbiyaiyo. Hemılka de niseno ro. Ey xeyle filmi výrastê. Steven Spielbergi na serrunê peyenu de jü film vırast. Namê na film Schindlers Listeo. Lista Şindleri: Na film zulmê faşistunê Almanu musneno. Tema na filmi niara: Schindler jü kapitalistê Almanyao. Schindler wayirê jü fabrikao. Rısvet dano Nazi, taê Yahudiyu cêno firma ho, na hal ra ine qırkerdene ra xelesneno. Steven Spielberg vano, Filmê Schindlers Liste hayatê mı koke ra vurna. 

Spielberg na film ra têpia cêvê hora 6 miliyon Dollar dano u na komela ke mı cor namekerde, sanono pê. Eta (ğezna) na komele jü serre de 20 miliyon Dollaro. Na komele de 100 ra jêde ciniye u cüamerd profesyonel guruno. 5000 teney ki eve zerra ho bêpere gurinê. Los Angeles ra qeyr, dulgerunê teveri de büroyê na komele estê. Na komele payiz '96 de karê ho sıfte kerd. 40 tene kameraman lungu sero seyar fetelino, isonê Holocaust cêno kamera, reportaj keno. O waxt ra nat na komele 10.000 cini/cüamerdê ke makina zulmê Holocaust ra xeleşiyê, ine de reportaj kerdo; i ontê video. Na komele hem ki seveta televiziyon u mektevu dokumtar film vırazena. 

Materiyalo ke na komele onto video 20. 000 (vist hazar) satê waxt cêno. Na komele wazena ke hata peyniya 1997i 50.000 reportaj bıkero. Yanê o waxt jü mordem ancax besekeno 40 serre de na materialê 100.000 sate video de şêrkero. Spielberg vano, Mezilê mý uyo ke, isonên na barbarênia Holocausti ne 40, ne 400, ne ki 4000 serre de hovira býkero. Her reportaj jü raştiya. Gereke raştiye bêro zonaene ke, ison verva barbarêni bêro. 

Tabi ma zoneme ke yê ma; sarrê Dêrsımi, ne 20 miliyon Dollar perê ho esto, ne ki hona jü institutê ho, ne ki universita de ho esta. Faqat sarrê Dêrsımi gýra gýra yeno ra ho, pelgunê ho sayekeno; wazeno ke tarixê ho arazekero. Taê cau de komelê ho sanê pê, zon u kulturê ho sero gurinê; sarrê Dêrsımi wazeno ke, ho hove hoy temsilkero. No çiyo pozitifo. Faqat çiyo ke sarrê Dêrsımi seveta ho kerdo, hona kêmiyo. Gere ke na rae ra xeyle emek sarf bıbo, her kês karê bıjero ho ser, qe'nê jü dı pelgê ma bıxeleşiyê. Zovina darê ma; yanê kokımê ma endi tek ve tek gınenê waro, pelgê ho ki eve ine pia gınenê waro, benê sakil u wele.
 
Pelgunê hora jü dıtenu bıxêleşnime, tarixê ho bızonime, biyarime werte. Heni bo ke, hêştirê çımunê kokımunê ma peyde memanê. Nêke-nê adalet hurêndia ho bývino. Eskerao ke, tertelê 38i de, Dêrsım de nêjdiyê 100.000 cini, cüamerdi, domoni amey qırkerdene, amey telefkerdene.




#Article 2: Almanya (379 words)


Almanya (be Almanki: Bundesrepublik Deutschland) yew dewlete ke merkezê Ewropa dera. Zımey Almanya de Danimarka, veroc de Awıstırya u İswiçre, rocawan de Fransa, Luksemburg, Belçıka, Hollanda, rocvetış de Polonya u Çekıstan estê. Paytextê Almanya Berlino. 

 
Dewleta Almanya eyaletan ra yena pêra (mıteşekkıla); 16 eyaleti estê. Almanya Federale ezaya NATOy, Yewiya Ewropa, Mıletê Yewbiyayey, G8 u G4iya. 

Yewiya Almanya serra 1871ıne de vıraziya. Verê coy, dıwelê xoyê padişayiye (qraliye) zaf biy. Feqet Herbê Dınyayê I. u II. de dewleta Almanya kerd vindi. Herbê Dınyayê II. de dewleta Almanya biye letey, Almanyaya Rocvetışi u Almanyaya Rocawani niyay ro. Serra 1989ıne de dıwelê Almanya biy yew, amey pêser.

İklımê Almanya zaf honıko. Hetê zımey (vakurê) Almanya serdıno. Semedê Gulf Streami (awa honıke) ra hewayê Almanya zaf serdın niyo. 

Sûkê gırdi:

Sûka Frankfurt am Maini zaf raver şiya. Frankfurt de banê xeylê berzi estê; Frankfurt bacarê dewizio, paytextê borsayo, merkezê iqtısadê Almanya u Ewropayo.

 
Nıfusê Almanya 83 milyono. 7 milyon merdumê ğeribi estê. Şarê Zazayan u Tırkan, Kurdan ra u ê binan ra zi Almanya de cıwiyenê. İtalyani, Sırbi, Xırwati, Boşnaqi, Urusi, Yunani zi estê. Romani (Aşıqi), Sorb u Danimarkıci zi rew ra estê, nê şenıkiye (eqalliyet) mariyenê. Sorb u Danimarkıci wayirê heqa zıwan u kulturê. Sorbi zafêr rocvetışê Almanya de cıwiyenê.

Dinê Almanya Xıristiyaniya (itıqadê mıletê Almani Protestan u Katoliko), feqet dino resmi niyo. Tayê Mısılmani, Musewiy u ateisti ki estê. Zıwano resmi Almankiyo.

 
Sindorê Almanya 357,021 km2 ca tepışeno.  349,223 km2 xo kerê ra, 7,798 km2 xo çımey awan ra  arêbiyayo. Almanya gorey senciya erdi Ewropa de 7ıne, Dınya dı 63ıne rêze dera. Almanya dê cayo tewr berz koyê 
Zugspitzeyo. Berzeya nê koy 2960 metreya. Cayanê berzan ra cayanê nımıza resayış serê Rhine, Elbe u Tuna sera beno.

Almanya de 16 eyaleti (Bundesland), 39  Warey (Regierungbezirk), 429 qezay (Kreis), 11130 reyi belediyey (Gemeinden) estê.

 

 
Ekonomiya Almanya zaf qewetına. Ewropa de rêza yewıne dera. Feqet rocawanê Almanya zaf peyser mendo. Teknolociya Almanya zaf be qaliteya. Almanya zaf wasıtan (otomobilan) vecena. Volkswagen, Opel, BMW, DaimlerChrysler (Mercedes) Almanya de vıraziyenê. İdxalatê (eksport) Almanya zafo. Almanya hetê idxalat ra dınya de rêza yewıne dera. Dınya de 500 şırketanê tewr gırdan miyan de 37 şırketê Almanya estê. Nê tewr gırdi ki Daimler, Volkswagen, Allianz SE, Siemens, Deutsche Bank, E.ON, Deutsche Post, Deutsche Telekom, Metro u BASFê.

 

 




#Article 3: Amerika (163 words)


 
Amerika yew qıtaya. Erdê qıtay Amerika, Amerikay Zımey u Amerikay Veroci ra yena pêra (mıteşekkıla). 

Amerikay Zımey yew parçey qıtay Amerikaya. Amerikay Zımey mıntıqa ra rocawanê dınya dera. Dormey Amerikay Zımey de Okyanuso Arktik, Okyanuso Atlantik, Okyanuso Gırd u Amerikay Veroci estê.

Erdê Amerikay Zımey 24.5 million km²yo (% 4.6 ê erdê dınyao); Asya u Afrika ra dıme dınya de ê hirêyıno (3). Nıfusê Amerikay Zımey 514.6 milyono; Asya, Afrika u Ewropa ra dıme dınya de ê çeharıno (4).

Amerikay Zımey de 13 (des u hirê) dewleti estê:

Amerikay Veroci yew parçey qıtaya Amerikaya. Amerikay Veroci mıntıqa ra rocawanê dınya dera. Dormey Amerikay Veroci de Okyanuso Atlantik, Okyanuso Gırd u Amerikay Zımey estê.

Erdê Amerikay Cenubi 17.840000 million km²yo (% 3.5 ê erdê dınyao); Asya, Afrika u Amerikay Zımey ra dıme dınya de ê çeharıno (4). Nıfusê Amerikay Zımey 371 milyono; Asya, Afrika, Ewropa u Amerikay Zımey ra dıme dınya de ê pancıno (5).

 

Amerikay Veroci de 13 (des u hirê) dewleti estê:

 




#Article 4: Amsterdam (223 words)


Amsterdam yew bacarê Hollandayo. Cayê xo rocawanê Hollanda dero. Amsterdam hem tewr gırd bacarê Hollandayo hem zi paytexto.

Tarixê Amsterdami zaf kıhano. Serra 1275ıne de kışta Royê Amsteli de merdımê Hollandayıcan eno bacar na ro. Namey Amsterdami Royê Amsteli ra yeno. Namey xoyo verên Dam on the Amstel bi. Feqet badêna biyo Amsterdam. 1275 de Amsterdam yew dewe biya. Ena dewe de şar masegêriye kerdêne. Serra 1300yıne de Amsterdam zaf biyo gırd û biyo yew bacar. Şarê Amsterdami liberal bi. Ayra zaf mıhacıran Amsterdam rê iltıca kerde. Serra 1700yıne ra pey Amsterdam ticareti sero zaf biyo zengin û gırd. Serra 1602yıne de şarê Amsterdami Borsay Amsterdami na ro. Ena borsa dınya de borsaya yewına.  Wextê serserra 18 û 19ıne de semedê cengê Fransa û Britanya, Amsterdam biyo qıckek. Wextê Cengê Dinyayê Dıyıne de leşkeranê Almanan bacarê Amsterdami işğal kerd. Nıka Amsterdam zaf raver şiyo û biyo merkezê ticaretê Hollanda û Ewropa.   

Amsterdam de banê ke hetê mimariye ra rınd vıraziyê, estê. Amsterdam nıka bacarê borsayo, merkezê iqtısad, siyaset, zagon û modaya Hollandayo. Eno bacar de zaf şırketê enternasyonali estê, zey KPMG û ABN AMRO. 

İklımê Amsterdami zaf honıko. Semedê Gulf Streami û Deryayê Zımeyi ra hewayê Hollanda zaf serdın niyo. Rocê ticın senıkê. Nıfusê Amsterdami 853.312o. Labelê nıfusê metropolê xo 1,5 milyono. Zaf mıxtelıf mıleti tede cıwiyenê: Tırki, Fasıci û Almani tede estê.




#Article 5: Arcantin (263 words)


Arcantin (be İspanyolki: Argentina) yew dewleta. Cayê xo mıntıqa ra verocê qıtay Amerika dero. Zımey Arcantini de Paraguay û Bolivya, veroc û rocawan de Şili, zımey rocvetışi de Uruguay û Brezilya û rocvetış de Okyanuso Atlantik estê. Paytextê xo Buenos Aireso. Arcantin ezayê Mılletanê Yewbiyayiyano. Menay namey Arcantini erdo sêmêno. Sistemê idarey xo demokrasiya.

Tarixê Arcantini zaf kıhan niyo. Wexto verên de, işğalê mıletê Ewropa ra ver, eşirê Postesuran (İndiyan) tede ronişte biyê. Wextê seserra pancyesıne de İspanyoli, İngılızi û Fransızi amê Arcantin. Benatey seserranê pancyesın û heştyesıne de Arcantin koloniya/mıstemera İspanya û Britanya biya. Serra 1816ıne de Arcantini xo reyno ra, xoser ilan kerdo. Serra 1982ıne de Acantin û Britanya semedê adeyanê Falkland û Malvinasi ra kewti wertê cengi, labelê Arcantini Cengê Falklandi kerd vindi. Ewro Arcantin demokratiko, hema Arcantini zaf darbê eskeriye diyê.

İklımê dewleta Arcantini honıko. Feqet cenubê Arcantini wextê zımıstani de zaf serdıno. 
 
Bacarê Buenos Airesi zaf raver şiyo. Tede banê xeylê berzi estê. Buenos Aires bacarê dewizio, paytextê borsayo, merkezê iqtısadê Arcantinio.

Nıfusê Arcantini 38 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwayenê. Şarê Ewropa (Portekizi, İsponyoli, İtalyani û Fransızi) tede zafê. Dinê Arcantini Xıristiyaniya û mezhebê mılletê Arcantini zi Katolikiya. Tayê Musewiyi û Mısılmani zi estê. Zıwano xoyo resmi İspanyolkiyo. Tayê zi İtalyanki qısey kenê. Nuskar û wendoğê xo zaf niyê.

İqtısadê Arcantini zaf qewetın niyo. Zaf mıntıqey peyser mendê, labelê tayê mıntıqey zi raver şiyê. Hetê endustriye, maden û ziraeti zaf hewlo. İqtısadê Arcantini zaf krizi diyê. Enflasyon û deflasyon iqtısadê Arcantini rê zaf zerar dao.

Futbolê Arcantini zaf qewetıno. Taxımê Arcantinê mılli dı (2) kupeyê dınya guretê.




#Article 6: Asya (544 words)


Asya, panc qıteyan ra yewa. Enê panc qıteyanê pêroyine ra tewr gırda (riyê erdê xo 43 810 582 km²o), tewr sıxleta (nêzdiye %60 hometa dınya na qıta dera), tewr berza (Koyê Everesti ena qıta dero, berziya xo 8 849 metreya). Asya rocvetışê Ewropa dera. Dormeyê Asya de Deryao Sıpê, Deryao Sur, Okyanuso Pasifik, Okyanuso Arktik, Okyanuso Hind, Koyê Urali, Koyê Kofkasi, Deryao Siya u Deryay Xezeri estê. 

Hetê kultur u din, zıwan u zagon ra zi ena qıta xêyle dewlemenda. Mesela xêylê dini/rayi zey Yehudiyiye, Xırıstiyaniye, İslam, Budizm pêro ena qıta de veciyê, naca ra biyê vıla. Xêylê medeniyetê, zey Sumer, Akkad, Babil pêro enê erdan de riyê dınya diyo.

Menşeyê/ Etimolociya namê ena qıta zêde rınd nêzaniyeo. Ena qesa sero xeylê versiyoni estê. Heto jû ra yeno vatene ke serra -440ıne de (İsay ra ver) Herodot nusqawunê xo de dınya kerda hirê letey. Ebe ena geyım namê yew letey Asya no pıra (o wext Asya teyna seveta Asya Minori rê vaciya, yanê Anatoliye ewroyêne rê, çıke sevetê Grekan o wext hirê dınyay biyê: Yunanıstano ewroyên, Mısıro ewroyên u Anatoliya ewroyêne). Ena versiyon ra gore ena çekuye zıwanê Akkadan ra yena. Menaya xo zi (seveta tici) veciyayış, berzbiyayışo.

Heto bin ra zi yeno vatene ke ena çekuye sıfte hetê Homerosi ra ameya vatene. Ena vatene ra gore kıtabê Homerosi İlyada de yew name darıno we: Asios. Vaciyeno ke ena çekuye zıwanê Hititan ra yena, ehma tenê vuriya. Sıfte Assuwa biya u namê yew dewlete biyo. Ena dewlete zi Anatoliya ewroyêne de biya. Peyniye de Assuwa biya Asios, Asios zi biyo Asya .

 

Ebe 43 810 582 km² qıtaya en heraya. Cayê tewr berz u tewr xori/çolê (derya ra gore) zi ena qıta derê. Koyê Everestiyo ke riyê dınya de cayo en berzo ena qıta dero (8 849 m). Heto bin ra Deryao Merde (-417) zi ena qıta dero. Naye ra qeyir riyê dınya de okyanusu ra cayo en duri zi naca ro (na ca Çin dero).

Xeylê wext yeno vatene ke sindor çiyo de tebiiyo. Gunê merdım xo vira mekero ke çıqas ke sindor ca be ca, be çiyê fiziki (zê çem, ro, ko, derya, uçb.) beli bıbo peyê ena çiyê fiziki de her daim qerar u qesasê merdımi estê. Qerar qeraro de siyasiyo, hema çiyo de fiziki sero ameyo gırewtene. Ebe kılmiye ke vacime, meseleyê sindoran meselayo de siyasiyo. O sebeb ra tarixê dınya de sindor her daim vuriyê, hewna zi vuriyenê. Eno qerar zi ebe zor, tarix, ceng u herb yenê beli kerdene. Sindorê Asya z zey pêroyinê sindoran çiyo de siyasiyo. Ena raştiye zêde seveta sindorê hetê peyveroc şena bıvaciyo. 

Yeno qebulkerdene ke hetê zımey de sindorê Asya şono gıneno ro Deryay Cemedi. Asya ebe Gula Behringi Amerika ra cêra bena. Okyanuso Pil (Okyanuso Pasifik) zi sindorê hetê vervaroci teşkil keno. Okyanusê Hindi zi sindorê hetê verociyo. Sindorê Asyaê peyvaroci sero tam mutabaqat çıniyo. Xêylê zanayoğe coğrafya vanê ke merdım nêşeno vaco ke Asya u Ewropa dı qıtayê cırayê. Çıke, ê vanê, qet çiyo de fiziki miyandê ninan de çıniy,  ê ninan cêra nêkeno. Hema Koyê Urali, Deryao Siya, Gula Bosfori (Estanbol) u Dardanel (Çanakkale) u Deryao Sıpê zey sindorê hetê peyvaroc qebul benê. Ebe Kanalê Suweyşi zi Asya Afrika ra cêra bena.

Asyaya ewroyêne de 54 ra zêde dewleti estê. 




#Article 7: Asınger (118 words)


 
Asınger ya ki hedad ( Erebki ḥaddād حداد): Mordemoki asın ra çi u heceti vırazeno eyra vanê asınger. A senate ra ki vanê asıngeriye . Çiyo kı asıngeran vıraştê, inan ra taydê cı nêyê: Xençer, kardi, şımşêr, qaluçi, zengen, huy, torzên, merı, şiş, tawqı / saci, şişa nani, şişê kebabi, qedum, çakuç, sırsi, dahriye, tırpane, zomp, asınê teqe u penceran, kesey kêberan, asın ra kêberi, asınê çorşmey (dormey) kêberandê textınan, rêzılê dewar gırêdayenê gırdi ya zi estor qeydkerdenı u herwına. 

Cayo kı tey demırcinı (asıngerey) bena, ê cay rê vanê asıngerxane. Zenatê asıngeriye verê coy perey kerdê u ravêrdê, ewro zi wınio. Merdımê kı asıngerey kenê, pa hem weş xo idare kenê u hem ki pa benê dewlemendi.




#Article 8: Atêna (236 words)


Atêna (be Yunankiyo Newe: Αθήνα [aˈθina], Athína; Yunankiyo Kıhan: Ἀθῆναι [Athēnai]) bacarê Yunanıstania u caê xo verocê Yunanıstani dero. Atêna hem paytexta, hem ki bacarê Yunanıstania tewr gırda.

Tarixê Atêna xeylê kıhano. Seserra 5 - 3 V.İ. (Verê İsay)  Atêna biya merkezê zagon u siyasetê Yunanıstani. Medeniyetê ğerbi Atêna ra biye vıla.  Fıkrê demokrasiye Atêna ra veciyawa. Filozofanê zey Aristoteles u Eflatun bacarê Atêna dı ameyê dınya u felsefey xu kerdo vıla. Feqet serra 529 de İmperatoriya Bizansi  Mektebê Felsefey qefılna (gırewt) u statüyê Atêna zaf bi qıc. Serra 1458i de İmperatoriya Usmanıcan Atêna Bizansi ra gırewt. İmperatoriya Usmanıcan çeharsey serri Atêna idare kerde. Wextê Cengê Yunanan u Tırkan (1821 – 1831) de Atêna biye xosere u paytextê Yunanıstani.  Serra 1931i de 5.000 merdumi Atêna de cıwiyaêne. Labelê hıkumetê Yunanıstani Atêna newe ra vıraşte. Serra 1896i de olimpiyatê Atênao modern tede kay kerd.

İklimê Atêna ê Deryaê Sıpêyo, ayamê (hewa) xo honıko.  Labelê zımıstani zaf varan vareno. Tici zaf erzena.  Erdê Atêna her daim kheweo (kıhoyo). Hama problemê trafik u leyşıniye ra hewa zaf gırano.

Ewro nıfusa Atêna 750.000a, feqet nıfusa metroy 3,7 milyona. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê: şarê Ereban, Pakıstanıcan u Arnawuti tede zafê.

Bacarê Atêna zaf moderna. Banê xeylê mımarinê mıkemmeli vıraziyaê. Atêna merkezê huner u zagon u siyaset u edustriy u iqtısadia. Sektorê turizm u umete (homete) zaf gırda. Semedê (sebeta) ziyara Zeus u Akrapolis u muzeyan ra zaf turisti şınê Atêna.

 

 




#Article 9: Australya (255 words)


Australya jû dewleta qıtay Okyanusyaya. Dormey Australya de dewletê İndonezya, Timorê Rocvetışi, Papua Gineya Newiye, Zelanda Newiye, Okyanuso Gırd û Okyanuso Hind estê. Paytextê Australya Canberraya. Australya ezay Mılliyetê Yewbiyayey û OECDya. Şeş (6) eyaletan ra yena pêra (mıteşekıla): Galê Verociyê Neweyi, Queensland, Australyay Veroci, Tazmanya, Victoria û Australyay Rocawani. Sistemê idarey xo demokrasiya.

Medeniyetê Australya zaf kıhan niyo. Wexto verên de Aboricinan tede weşiya xo ramıta. Serra 1606ıne de merdumê Hollandayıc û Willem Jansz ameyi Australya; labelê Hollanda Australya işğal nêkerde. Serra 1770ıne de merdumê Britanyayıc û James Cook amey Australya û Qraliya Yewbiyayiye Australya hêdi hêdi işğal kerda û Australya biya koloniya/mıstemera Qraliya Yewbiyayiye. Britanya zehf terteley ardi ser û zehf merdumê Aboricinan kışti. Ewro Awıstralya biya gırêdayiya Qraliya Yewbiyayiye.

Seba ke erdê Australya hera û gırdo, iklımê Australya zehf vıriyeno. Zımey Australya honıko û bırrê tropiki estê; feqet verocê Australya de hewa zaf germıno, çoli zi zehf estê.

Bacarê gırdi:

Bacarê Sidneyi zaf raver şiyo. Sidney de bina û banê xeylê berzi estê û bacarê dewiziyo, paytextê borsayo, merkezê iqtısadê Awıstralyayo. 

Nıfusê Awıstralya 20 milyono. Zedf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê. Şarê Ewropa (Yunan û İtalyani), şarê Asya (Vietnamıc u Çinıci) tede zehfê. İşğalê Britanya Gırde ra raver Aboricinan tede mendêne. Australya de xeylê dini yenê diyayene. Dinê Australya Xırıstiyaniya. Mezhebê mılletê Awıstralya Protestan û Katoliko. Tayê Musewiyi û Mısılmani zi estê. %16 merdumê Australya ateistê. Zıwanê xoyo resmi İngılızkiyo, hema tayê şarê Australya Vietnamki, İtalyanki û Yunanki qıseyi kenê.

Ekonomiyaê Australya zehf qewetıno. Standardê cıwiyayışi zehf hewlo. Endustriya komunikasyoni zehf raver şiya.




#Article 10: Baba Qef (157 words)


 
Baba Qef (İ.A), sera 1968 dı Sewreg ı dı marda xü ra biyo. Dıma sera 1975 ra yo kı Diyarbekırı dı cüwêno u Diyarbekırı dı mektebê xü yê sıfteyını, mabên (werte) u lise (Erkek Sanat Lisesi) wendo. Baba Qef, dıma teknikereyda makina qedeynayo u wextê Diyarbakır Karayollari dı gürweyayo. Labırê no karê makinan ra héznêkerdo u fek karê xü ra verdayo. Dıma wextê do derg welatandê Ewropa, Amerika dı gêyrayo u resımi anto. Dıma bı enbazandê xü yê émeriqanıjan, yunaniyan u almanana héme Tırkiya gêyrayo u resımi anto u nêy resmê cı Émeriqa dı suka New York City dı mıntıqa Broadway dı galeri dı mısnayê. Baba Qef, nıka karê ixalat u ixracati keno u bı namedê Zazakiya şirketê cı esto. Ju kıtabê cı bı resmandê ciya piya hadıre beno u nezdi dı o do bıreso wendoxan. Baba Qef héta nıka tenya bı zazaki nuşnayo u zekı bı xü zi vano: 'Ez nêşena bı tırki fıkıriya u bınuşna'.




#Article 11: Baxçivan (137 words)


Baxçivan (Baxçeci, baxçe vıraştox, bahçe pawıtox): Merdımo kı baxçe kareno, resneno u wınêno cı ra ey rê vanê baxçıwan yan zi baxçeçi. Baxçıwan dar u ber kareno u kardê baxçiya mıjul beno. Merdımo kı baxçıwaney keno vanê ê kari ra fahm bıkero u cı dest ra biro. Duri ra kar u barê baxçıwaney zahf rıhat aseno. Labırê wıni niyo. Vanê baxçıwan wextê çi karıtenı, wextê meqeskerdenı, bırnayenı, wextê aşlekerdenı, wextê biyayenı u arêkerdenı, wextê awdayenı, wextê zıbılkerdenı u herwına bızano. Baxçıwaney rê zi tecrübe u zanayenı lazım a. Bı nêzanayena awı yan zi zıbıl vêşi bıdê cı dar u ber, yan zi meywe u zerzewat veşeno. Bêawı yan zi bêzıbıl verdê fına rınd nêbeno u beno wışk. Wextê cı dı aşle nêkerê nêtepşeno. Wextê cı dı nêbırnê, nêqesnê gür u şên nêbenê. Welhasıl cı rê zanayenı şarta.




#Article 12: Bazar u bazarci (145 words)


Bazar u bazarci: Merdımo ke be bazarkerdena, meydan de, cayê do akerde de ya zi bazardê çi rotene de çi bazar keno, vayeya (fietê) cı beli keno, nano pa, çi herineno u roşeno ey rê vanê bazarci yan zi bazarwan. Cao ke, yan zi meydano ke o çi tey yeno bazarkerdene u rotene, ê cay rê zi vanê bazarxane. Bazaran de çiyo kıhan u newe yeno rotene. Bazarê meywi, bazarê çidê werdi, bazarê çidê keyi u herwına bazari estê. Malê bazaran bolê cı vayeyda xo bın de, yanê ercan yeno rotene. Cao ke tey meywe, zerzewat u kıhoyi yena rotene ê cay rê vanê mewlexane. Cao ke tey dewar u çarwey yenê rotene, vanê mezat. Cao ke çi keyi, çi xoradayene, çiyo kıhan u newe yeno rotene, ê cayan rê zi vanê ispayi. Cao ke tey tene yeno rotene, ê cay rê zi vanê arsa.




#Article 13: Berlin (255 words)


Berlin yew bacarê Almanyao u mıntıqa ra rocvetışê (şerqê) Almanya dero. Yewbiyayışê Almanya Federale u Cumhuriyetê Almanyayo Demokratik ra dıme Berlin serra 1990ıne de bi paytextê Almanya. Berlin bacarê Almanyao tewr gırdo.

Berlin bacarê do khano u seserra 12ine de niyao ro. Verênde serra 1701ıne de bi paytextê Brandenburgi. Serranê 1701 u 1871e miyan de Berlin paytextê Qralina Prusya biyo. Raveri ra serra 1871e de Berlin paytextê Almanyayo. Wextê dêmdayışê endustriyede Berlin zaf biyo gırd u biyo merkezê transport u iqtısadi. Serra 1936i de kayê Olimpiya Berlin de biyê. 

Wextê Herbê Dınyayê Dıyıne Berlin biyo xırabe. Serra 1945i de Berlin bi dı letey. O ra dıme mıntıqa rocawanê (ğerbê) Berlini be terefê Qraliya Yewbiyayiye, Amerika u Fransa ra pia idare bi. Mıntıqa rocvetışê (şerqê) Berlini ki terefê Rusya ra idare bi. Serra 1949i de hetê rocvetışê (şerqê) Berlini bi paytextê Cumhuriyetê Almanya Demokratike. Serra 1961e de Berlin miyan de seraser yew dês vıraziya. Labelê serra 1989i de no dês ancia rıziya u dı heti biy yew, amey pêser.

Ewro nıfusê Berlini  3.3 milyono; labelê nıfusê metroy 4.2 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê: şarê Polonan, Zazayan  u Tırkan tede zafo. Nıfusê şare Tırkiya 117,624o. 

İklimê Berlini honıko; sıliye zaf varena. Seba awıka germıne (Gulf Stream), hewaê Berlini zaf serdın niyo. Erdê Berlini her daim kheweo (kıhoyo).

Nıka Berlin bacarê da moderno. Banê xeylê berzi u bınaê ke hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyaê tede estê. Ewro Berlin merkezê huner, zagon, siyaset u turizmio. Sektorê dewlete zaf gırdo. Merkezê Deutsche Welle u Der Tagesspiegeli  Berlin de ronaeyo.




#Article 14: Betonvaney (121 words)


Betonvaney (Beton, betonrıjnayox, betonci, betonvan): Merdımo kı beton vırazeno u rıjneno ey rê vanê betonvan yan zi betonci. Ban, qonax, xan, saray u herwına çiyê xo tey sıtarkerdenê kı vırazıyayê, qandê ser u bınê inan gırotenı beton rıjnayê. Beton qandê emnıyetê nê vıraştan, insanê kı inan miyan dı sıtar benê u heyatê xo ramenê zor mühim u lazım bı. Serê cı qandê zımıstani, qandê varan, şıli u şerpi, serd u germi gırotenı beton zaruri bı. Bınê cı zi qandê vıjyayena heşeri, demaşkül u çidê wıni lazım bı. Jew zi qandê raştkerdenı u duzbiyayenı lazım bı. Betonê ê wexti zi ya qum u têmıyankerdena çimentoy ra, yan zi alawıtena lınci ra vırazıyayê. Vıraştena lınci dı sımer karardê, sımer dekerdê u têmıyan alawıtê.




#Article 15: Biyanci (129 words)


Biyanci (Biyanvan, susci, susvan): Merdımo kı dardê susi (Biyani) ra awa susi vırazeno u roşeno ey rê vanê biyanci. Biyani rê ma vanê sus u awda cı rê zi vanê awa susi. Tay merdımi awa cı vırazenê, kenê irbıqêdê serdê doşi miyan u küçe bı küçe, qolan bı qolan, dever bı dever sukı miyan ra (Çarşi miyan ra) geyrenê u roşenê. Tay cay zi estê zey honıkxaniya akenê u tey roşenê. Cayo kı zey honıkxaniya akerdo u tey sus roşenê ê cay rê vanê susxane. Sus roy verdı, layan verdı qum u herda qumını u herda sura cıftını, kilını miyan dı beno. Kes riçanê cı erdi bın ra vejeno u ano cı ra awa susi vejeno. Veri ê riçanê susi awı miyan dı newsınenê, bahdo cı ra awı vejenê.




#Article 16: Bostanci (190 words)


Bostanci (Bostanvan, pawıtoxê bostanan): Merdımo kı bostan, yanê Zebeş, Beşiley, Xeyar, Engur u herwına çiyo zey ninan kareno, şıno cı ver u inan paweno, beno roşeno u idareyê xo bı perandê inannê rotena keno, ey rê vanê bostanci. Tabi teniya o kı bostan kareno nêşıno bostanandê xo ver. Wext beno bı perana merdım tepşeno u rışeno bostani ver. Ma inan rê vanê pawıtoxê bostanan, yan zi bekçi bostanan. 

Merdımo kı karê bostani keno, vanê karıtenı, awdayenı, zıbılkerdenı, kendenı, mabêndayenı, seyregkerdenı, vaş miyan ra çinayenı, kokanê cı pırrkerdenı, lemanê vêşan qılaynayenı, gezoy cı pakkerdenı, çorşmey cı gırotenı yan zi telikerdenı, tizi vera muhafaza kerdenı, Arwêş, Küze, Kürbeş u Xozan ra pawıtenı u herwına biyayenda cı ra fahm bıkero. Merdımo kı nê çiyan nêzano, o nêşeno weş bostancinı zi bıkero yan zi cı ra weş qezenc bıgiro. Karê bostancinı zi jew qolê kardê zıraetiyo. Mesela wexto kı kes nêzano kamcin zebeşı biya u şıro juda xaxı cıkero u biyaro nêbeno. Wexto kı ju zebeşı bıbo u çend rozi vêşi tı ay lemı sero verdê, a do ravêro u niro werdenı. Qandê coy vanê kes ê kar u bardê bostaney ra fahm bıkero.




#Article 17: Brezilya (286 words)


Brezilya mıntıqa ra verocê qıta Amerika dera. Zımey Brezilya de  Surinam, Bolivya, Guyana u Venezuela; veroc de Uruguay; rocawan de Kolombiya, Arcantin, Peru u Paraguay; rocakewtene de Okyanuso Atlantik estê. Paytextê xo suka Brasíliaya. Brezilya eyaletan ra yena pêra (mıteşekkıla); 27 eyaletê xo estê. Brezilya ezaya Mıletê Yewbiyayeyia.

Verê işğalê dewleta Portekizi ra, eşirê Postesuran (Qızılderili) Brezilya dı ronişte biyê. Wextê seserra 15ine de Portekizıcan Brezilya işğal kerda. Semedê zernan u qehwa zaf merdumê mılteciy şiyê Brezilya. Bênatey seserranê 15 u 18ine de Brezilya koloniya/mıstemera Portekizi biya. Serra 1822ine de Brezilya xo reyna ra, xoser ilan kerd. Ewro sistemê idarey xo demokrasiya, labelê eskeran Brezilya de zaf darbey kerdi.     

Nıfusê Brezilya 186 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê. Şarê Ewropa (Portekizıci, İspanyoli, İtalyani, Almani u Fransızi), Afrika (Angola, Togo u Nicerya) u Asya tey zafê. Dinê Brezilya Xrıstiyanina u mezhebê mılletê Brezilya ki Katoliko. Taê Musewiy u Mısılmani ki estê. Zıwano xoyo resmi Portekizkiyo. Taê ki İspanyolki qısey kenê. Semedê koloniya/mıstemera-biyaena Portekizi ra zagonê Portekizıcan biyo zagonê Brezilya.

Ekonomiyê Brezilya nê zaf qewetıno, nê zaf ki xırabıno. Zaf mıntıqê Brezilya peyser mendê, labelê zaf mıntıqey ki raver şiyê. Endustriya meden u ziraeti zaf gırda.

Futbolê Brezilya zaf qewetıno. Taxımê Brezilya milliye phanc (5) kupey dınya guretê.

İklimê dewleta Brezilya tropiko u hewaê xo zaf germıno. Bırrê Şile zerrey Brezilya de caê xo gênê. Hama sahılê xoyê reğbetkari estê; sahılê Rio de Janeiroy dınya de meşhuro. Awıka Okyanusi Rio de Janeiro de zelal u paka. 

Herg serre seba sahıl u karnevali xeylê merdumê Amerikanıci u Ewropayıci şonê Rio de Janeiro.Suka Sao Pauloy zaf raver şiya. Tede banê xeylê berzi estê. Sao Paulo bacarê dewizio, paytextê borsao u merkezê iqtısadê Brezilyao. Rio de Janeiro merkezê xeceliyayış u karnevalio.




#Article 18: Qraliya Yewbiyayiye (285 words)


Qraliya Yewbiyayiye (be İngılizki: United Kingdom) ya zi Qraliya Yewbiyayiya Britanya Gırde u İrlanday Zımey gegane zi tenya Britanya, mıntıqa ra zımeyê rocawanê qıta Ewropa dera.

Dormeyê Britanya de İrlanda, Okyanuso Atlas u Deryayê Zımey estê. Paytextê Britanya Londraya. Britanya çar (4) dıwelan ra yena pêra (mıteşekkıla): İngıltere, İskoçya, Gali (adey Britanya Gırde) u İrlanday Zımey (adey İrlanda da). Seba ke cı rê Qraliya Yewbiyayiye (be İngılızki United Kingdom) ki vaciyeno. Britanya ezayê NATOy, ê Yewiya Ewropa u Mıletê Yewbiyayey (UN)ia. Sistemê idarey monarşiya qanuniya; labelê Britanya be demokrasiye yena idare kerdene.

Medeniyetê Britanya zaf dewletiyo. Wextê kolonyalizm de qralanê Britanya % 33 dınya sero hukım kerdo: zey Kanada, Amerika, Hindıstan, Pakıstan, Erebıstan, Awıstralya, Zelandaya Newiye, Afrikaya Cenubi uêb.. Labelê wextê Herbê Dınyayê I. u II. de Britanya qeweta xo kerde vini.

İklımê Britanya honıko; silıye zaf varena. Seba awıke germıne (Gulf Stream) hewayê Britanya zaf serdın niyo. Erdê Britanya her daim kheweo.

Bacarê gırdi:

Bacarê Londra zaf raver şiyo. Banê xeylê berzi u bınaê ke hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyaê, tede estê. Londra paytextê borsayo, merkezê iqtısad u siyasetê Britanyayo.

Nıfusê Britanya 58 milyono. Britanya hetê nıfusi ra Ewropa de (Almanya u Fransa ra dıme) rêza hirêyıne dera. Şarê Britanya zafêr sûkan de cıwiyenê, dewıcê xo senıkê; nuştekar u wendoğê xo zafê. Dinê Britanya Xıristiyaniya, labelê ateisti zafê. Tayê Mısılmani, Musewiy, Hinduy u Sikhi ki estê. Zıwano resmi çıniyo, hama şarê Britanya İngılızki qısey keno. Tayê ki İrlandki u Galki qısey kenê.

İqtısadê Britanya zaf qewetıno. Dınya de rêza pancıne (5.) dero. Teknolociye u sektorê iqtısadê Britanya zaf raver şiyê. Turizmê xo zaf muhımo; her serre 27 milyon turisti şonê Britanya. Futbolê İngılızan zaf raver şiyo. Manchester United, Liverpool, Arsenal, Chelsea taxımê futboliê İngıltereyê.




#Article 19: Canan (124 words)


Canan (Cananey, cananvaney); merdımê kı erdanê axayan, ê wêrandê erdandê bolınan bı nime karenê, yan zi wınênê erdan ra, mal u mülkdê axayan ra inan rê vanê canan. Ê zenati rê zi vanê cananey. Jew-jew canan esto wêrandê erdan ra yan zi ê axlerê kı hetı gırweyêno inan ra meeşı u werdê xo gêno u hemver cı cı rê karê cananey keno. Merdımo kı cananey keno vanê zıreat u kardê zerzewat, meywe u tene karıtenı ra zi weş fahm bıkero u ê çi sero tecrübey cı estı bo. Karê cananey zi karê do rıhat niyo. Cı rê nefesê do hera u zanayenı lazım a. Wext beno canan wekileya wêrdê erdan zi keno u karkeri (recberi) dano gırweynayenı. Kardê cananey rê vanê cananinı, canani kerdenı-kerdış.




#Article 20: Canbazey u mezat (105 words)


Canbazey u mezat meydano kı tey dewar u çarwey yenê rotenı ê cay rê vanê mezat yan zi mezatxane. Merdımo kı ê dewar u ê çarwan roşeno ey rê zi vanê canbaz. Merdımo kı canbazey keno vanê bol şit bo u zahf zuri bıkero u vêşi vajo. Ey ra namey cı canbaz neyayo pa. Canbaz teniya ê kı dewar u çarwey roşenê inan rê nêvanê. Canbaz ê kı dılayan dı kaykenê, ê kı dıroli kaykenê, ê kı dıhetana kaykenê, ê kı bı qıse u eştenana kewnê mıletı miyan u mıletı xapeynenê u herwına inan rê zi vanê. Kardê canbazey rê zi vanê canbazinı, canbazinı kerdenı-kerdış.

 




#Article 21: Cezayir (257 words)


Cezayir mıntıqa ra zımey (şımalê) qıtay Afrika dero. Zımey (şımalê) Cezayir de Deryao Sıpê (Deryao Miyanên); veroc (cenub) de Moritanya, Mali u Nijer; (rocvetış, şerq) de Tunus u Libya; rocawan (ğerb) de Fas u Sahraya Gerb estê. Paytextê Cezayir Suke Cezayiro. Cezayir ezaê Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Erebia.

Tarixê Cezayir zaf acıkliya. Ewelunra Berberun ronıştı bı. Feqat beneta serunra 200 - 800 da İmperatoriya Roma u İmperatoriya Bizansi erdê Cezayir işğal kerd. Seserra 8. daEmevi Erebun hıkum kerd Cezayir u Berberun piyeri İslamiyet qebul kerde. Seserra 15. da İspanya hucum kerd da Cezayir. Feqat Barbaros İmperatoriya Usmanıcan ra yardım vaşt. Seserran 15 - 19. da Cezayir gırêdaey İmperatoriya Usmanıcan. 

Seserran 19. Fransa Cezayir işğal kerd u Cezayir biya koloniya/mıstemera Fransa. Eskerê Fransa zaf terteley kerd u dızda erdê şarê Cezayirun. Serrun ra 1954 - 1962 şare Cezayirun fetılna zulumkar Fransa. Feqat ewra şarê Cezayir 
raxat niya; cenga sivilun raxat ni deci.

İklimê Cezayir vuriyeno. Zımey (şımalê) Cezayir da, iklim weşa. Feqat veroce (cenub) Cezayir zaf germina; tici zaf erzena. Verocê (cenubê) Cezayir colun ra vıraziya. Mıntıqa ra Deryao Sıpê (Deryao Miyanên) de hewa zaf wenika. 

Sûkê (Bacarê) Gırdi:

Sûka Cezayiri merkezê iqtısad u siyasetê Cezayira. Banê tarixi zafa. 

Nıfusê Cezayiri 32 milyono. % 90 şarê Cezayir ronıştı ya zımeyê (şımalê) Cezayir. % 99 şarê Cezayir Ereba u Berbera. % 99 şare Cezayir Mısılmana. Merdumê ğeribi taêya. Zıwano resmi Erebkiyo; feqat % 20 merdumê Cezayir Berberki qısey kenê. Nuskar u wendoğê xo zafê.

İqtısad ê Cezayir qewetın niyo. Endustriy petrol u qaz zaf muhima. 
Standardê xeyat hol niya.




#Article 22: Chicago (220 words)


Chicago (bıwane: Şikago) yew bacarê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyana. Chicago mıntıqa ra zımey ê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan dera. Zımeyê Chicago Goli Gırd estê. Chicago bacarê gırda Amerika de hirine (3.) dera.

Tarixe Chicago zaf newe ya. Chicago serra 1795 da na ro. Ewelunra Chicago ze dew ub. Feqat serra 1948 ra kader ê Chicago degismis biya. Seba ke kanal ê Illinois and Michigan u ray u Galena  Chicago Union, merkez ê transport ê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan. Pêyra fabrikay celik u pazarun ra zaf şare Ewropa u Amerika umey Chicago. Feqat seba ke fabrikay u nıfıs ê gırd heway u awk ê Chicago biy zaf leyşun. Waxte 1920un, problem mafya biy zaf gırun.

Ewro Chicago biya zaf gırd; bına u banê xeylê berzi estê, Chicago  merkezê iqtısad, kultur, huner ê zımey ê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan. Merkez ê Motorola, McDonald's, Kraft u Boeing Chicago runışti ya.
İklimê u heway Chicago zaf hol niya u zaf vuriyeno. Waxte zemustun hewa zaf zaf serdina u zaf warun varen u erd ê Chicago bena sıpêy. Waxte ammun, heway Chicago bena zaf germın.

Inke nıfus ê Chicago 2,8 milyona; feqat nıfus ê metro Chicago 9,7 milyona. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê: şare Ewropa, Asya, Afrika, şarqu tede zafa. Feqat her merdum İngilizki qısey kenê. Chicago da zaf şare Asuri êsta (80,000). Problem ê trafik u cinayet gıruna.

 

 




#Article 23: Danimarka (253 words)


Danimarka mıntıqa ra zımey Ewropa dera. Zımey Danimarka de İswec u Norwec; veroc de Almanyaya Federale; rocawan de Deryay Zımey; rocakewtene de Deryayo Baltik estê. Paytextê Danimarka Kopenhageno.

Dewleta Danimarka hirê leteya. Erdê Danimarkayê seri nêmadeyo (Jylland). Welato Khewe u Adeyê Forey gırêdayeyê Danimarkayê; feqet pêro otonomê. Erdê Danimarkayê seri xeylê adeyan ra ibareto. Sistemê Danimarkayo siyasi monarşiya qanuniya, labelê Danimarka dewleta demokrasiya. A ezaya NATOy u Yewiya Ewropa u Mıletê Yewbiyayeya.

 
Seserra 8., 9. u 10. de Danimarka İswec u Norwec pêro Viking biy. Wextê seserra 10. de Vikingan qıtaya Ewropa feth kerde. Serra 965ıne de şarê Danimarka Xıristiyaniye qebul kerde. Wextê Herbê Dınyayê I. u II. de dewleta Danimarka bêhete biye. Feqet sureyê Herbê Dınyayê II. de Danimarka bınê işğale Almanyaya Federale de mende.

 

İklımê Danimarka zaf serdın niyo. Sebeta Gulf Streami (awa honıke) ra ayamê xo zaf honıko, hem zi zaf varan vareno. Ebe wertêniye (weseti) 170 roce varan vareno.

 

Sûka Kopenhageni zaf raver şiya. Hem merkezê iqtısadi hem zi merkezê siyasetê Danimarkaya.

 
Nıfusê Danimarka 5,6 milyonio. Nıfusê goçeran 461.614o; xeylê merdumi Welato Khewe u Adeyanê Forey ra estê.  Zıwano resmi Dankiyo, labelê tayê merdumi Almanki qısey kenê, hetê zıwan u kultur u terbiyeti ra wayirê heqanê.

Dinê Danimarka Xıristiyaniya; itıqatê mılletê Danimarka Luteraniya (%84,3), hema dino resmi niyo. Tayê mısılmani zi estê (%2).

 
İqtısadê Danimarka zaf qewetıno. Standardê weşiye berzo. Dewıcê Danimarka zaf ebe kalite ber vecenê, beranê ziraeti idxalat (eksport) kena. Xeylê karkeri ezayê sendikayê (%75). Semedê referendumê serra 2000. de şarê Danimarka yewiya pereyê Ewroy qebul nêkerde.




#Article 24: Dara Hêni (213 words)


Dara Hêni ya zi Dara Yeni (be Usmanıcki: داراهينی, be Tırki: Genç) yew qezaya Çoligia. Hama Çolig wılayet nêbi, Dara Hêni xuser yo wilayet bi (heta nimê Diyarbekri bestê Dara Hêni bi, yo waxti zi bestê tay wılayetani binun bi). Yo numey yi zi Gênco. Gênc numey merkezi Dara Hêniyo, tay vuni Tırkiyo, la Tırki niyu. Mena kelima gênc ya zi gênz Farıski dı xazine wo.

Dara Hêni yew qezawa kıhun a. Serrê 1878i dı hıkumetê Osmanıcun idarê xue kerdo newe u wılayetê Bıdlis ardo meydun. Qezê Dara Hêni uca ra yena berd best Bıdlis. Bêntê serrun 1924-1927 dı Dara Hêni bi yew wılayet. Labelê wextê Şêx Seidi dı hıkumati Tırkiya Dara Hêni kerdo xırabi u serrê 1927'i dı Dara Hêni bi yew qezê wılayetê Xarpêti. Serra 1936'i dı wexto go wılayeti Çoligi ume meydan, Dara Hêni bestiya wilayeti Çoligi.

Dara Hêni dı yew belediya merkezı dı u dı belediyê zi nahiyun esti. Hiryes (13) mehlê u hiryesi zi muxtar mehlun esti. İnun ra punc ayê belediyayê, hot ayê nahiyê Siwunê, yew ayê nahiyê Valyera. Dara Hêni di pa qezuna şeşti u dı (62) dewi u dı sey çewres u hirye (243) mazrê esti. Kıştê Dara Hêni ra Ruey Muradi viyerenu. Verarueci Dara Yeni dı yew kuwo berz estu, yani Kuey Ziyari, estu.




#Article 25: Dermanci (128 words)


Dermanci (Dermanvan, dermandar): Merdımo kı derman vırazeno yan zi roşeno ey rê vanê dermanci. Cayo kı tey derman vırazêno u roşêno ê cay rê zi vanê dermanxane, yan zi Ezexane. Dermanxane dı babet-babet derman yeno hadrekerdenı u rotenı. Tay dermandari estê bı xo derman vırazenê u roşenê. Qandê derman vıraştenı bol vaş u vıllıki welatê ma dı estê. Derman sera hewtayê cı vaş u vıllıkan ra vırazêno. Qandê derman vıraştenı vaş u vıllıkê welatê ma şari dest nêkewnê. Labırê çı fayde ma nêzanê hemını kar biyarê u cı ra derman vırazê. Dermancinı kerdenı rê zi zaf zanayenı lazım bi. Vanê vıllıki bısınasnayê u derman vıraştenı ra fahm bıkerdê. Dermanê şaş vıraziyayê yan zi şaş bıdeyayê jewi şayê pa bımıro zi. Qandê coy vanê dı o wardı weş zanayebiyayê.




#Article 26: Destana Gılgamışi (564 words)


Destana Gılgamışi yew destana Sumerana. Gılgamış, qralê pancina xanedanê Urukiyê Sumerano. Gorey vatışan Gılgamışi 126 serri hukımdarine kerde. Ema wextê hukımdarey ey tam beli niyo. Gılgamış yew qralo ke Nagbu Imuru, yani Keso ke heme çi diyoyo. O yew hukımdaro eqılo, zanayo, riyê erdi u deryayan sero geyrayeyo, hikmete kefş kerde. Namey ey oricinalê xo de Izdubar, Gizdubar ya zi Gişdubaro. Gılgamış versiyonê Yunankiyo.

Gılgamış, hirê ra dı Homa, hirê ra yew zi merdumo. Şarê Uruki Gılgamışi ra zaf hez keno. O zaf xırto, yew cengawero. Homa Aruru, Gılgamışi rê yew reqib xeleqnena, namey ey Engiduyo. Engidu yew bırro zaf gırd de cıwiyeno. O zey yew heywaniyo, zaf dest u paiyo, quwetıno, zaf gırd u zaf xırto. 

Gılgamış yew plan vırazeno ke Engiduy biyaro vacarê Uruki. Gılgamış no planê xo de ser kewno. Raveri Gılgamış u Engidu danê pêro, ema kes zor kesi nêbeno. Behde zi herdı benê embazê yewbinan (embazê qederi). O wext Bırrê Sediri miyan de yew dêwo merdumwerdoğ esto. Namey ey Xumbabayo. Gilgamiş u Engidu şonê ke ney dêwê merdumwerdoği (Xumbaba) bıkışê. (Tabletê çarin). Ê behde zaf zehmet u meşeqatan a Xumbaba kışenê. 

Wexto Gılgamış u Engidu ageyrenê Uruk, Homa İştar bena aşıqê Gılgamışi u wazena ey de bızeweciyo. Ema Gılgamış qebul nêkeno. İştar şona asmên piyê xo Anu u maya xo Antu rê, ke herdı zi homayê, gerrey Gılgamışi kena. Anu İştar rê vano xetay toya. Ema o (Anu) anci zi duştê Gılgamışi de yew mexluqo zey boxeyi xeleqneno u ey şaweno ke vacarê Uruki xırabe bıkero. Gilgamiş u Engidu be zar u zor a ney mexluqi zi kışenê. (Tablet 6) İştar zaf hêrs bena, kena fixan u kılaman vana. Gılgamış u Engidu be awıka Royê Fırati destanê xo goni ra kenê pak u yenê vacarê Uruki. Ê vacar de yew festa gırde vırazenê. Homayan ra Homa Enlil zey yew ceza qerarê merdışi Engidu dano ke Gılgamış tenya bımano. Engidu beno nêweş u mereno.(Tablet 7) Gılgamış embazê xo rê zaf bermeno u loriyan keno. Merdışê Engiduy ra pey tersê merdışi kewno ey zerre u merdış ra remeno. Vano: Ez do be xo zi bımeri, ez zi o wext nêbenan zey Engidu? Qeder nefret kewt ruhê mı, çunke ez tersenan, aye ra zi ez seraser welat ra geyrenan. (Tablet 7)

Gılgamışi werzeno we, şono, geyreno ke çarey merdışi bıvêno. Utanapiştim pirıkê Gılgamışiyo. Utanapiştim u ceniya xo nêmerdeyê. Gorey Destanê Gılgamışi, Homay wazenê yew tufan vırazê u emir danê Utanapiştimi ke yew gemi vırazo. Ema Homay behde poşman benê ke tufan vıraşto. Aye ra Utanapiştim u ceniya ey rê cıwiyayışo ebedi beğş kenê. Gılgamış ney zaneno. Gılgamış dano puri şono welato ke pirıkê ey tede cıwiyo. Raya xo sero raşti zaf bela u zehmetan yeno. Peyni de Gılgamış, Utanapiştimi vêneno. Utanapiştim ey rê vano: Bınê deryay de yew vaş esto, eke tı ey vênenê u ey ra wenê, tı benê merdumo nêmerde. Gılgamışi kemeran besteno xo lıngana, xo erzeno derya, ney vaşi vêneno. Namey ney vaşi Şibu issahır ameluyo. Yani merdumo ixtiyar be ey beno cıwano. Gılgamış, ney vaşi gêno u verê xo çarneno hetê vacarê Urukiya. Raya xo ser de yew ca raşti yew awıka gola serdıne yena. Gılgamış u embazê xo Ur-Şanabi kewnê na gole u xo şunê. O wext yew mar boyê vaşê cıwiyayışi gêno, yeno ey weno. Mar ca de verri erzeno, beno cıwan. Gılgamış bêçare ageyreno vacarê Uruki. Gılgamış, merdış rê yew çare nêvêneno, nêbeno merdumo nêmerde.




#Article 27: Deveci (122 words)


Deveci (Devewan): Merdımo kı devey wari keno, pa şeley kırêşeno, karwaney keno, bar wegêno u pa ticaretey keno ey rê vanê Deveci yan zi Devewan. Zahf keyey estê, idarey keydê xo bı Devana kenê. Hemver pere yan zi teniya inan danê gırweynayenı. Bı perana pa şeley kırêşenê u karwaney kenê. Dewı ra pa mal benê dewê yan zi dewan ra benê sukı, sukı ra benê dewı u herwına. Devecinı kerdenı rê zi sermaye u nefesê do hera lazım bı. Perey to çınêbiyayê to pa devey bıherinayê to do seni pa karwaney bıkerdê. Karê devecinı zi zahmet bı. Qandê kı ju ju fını devey cı hêj kewtê u har biyê. Vanê to do bızanayê inan seni hêjey ser bıfinê u biyarê ray ser.




#Article 28: Deştox (148 words)


 
Deştox (deştvan, terzi) : Merdımê kı çınay xoradayenı vıraştê u deştê, inan rê vatê deştox, deştvan yan zi terzi. Çiyo kı deştoxan deştê inan ra taydê cı nêyê: Qolıkı (işlıgı), çaket, pantoli, şali, pırên, şılwali, şelwari, picema, fistan, êlegı, palto, çınayo bin u herwına. Deştoxey rê zi zanayenı u zenat lazım bı. Deştoxey karê do zor bari, nazik u tıtiz bı. To bırnayenı dı yan zi deştenı dı şaşey yan zi xetereyêda werdi bıkerdê u çiyo kı to destı bı u to waştê bıderzê o heme pede şiyê u xerpıyayê. 

Cayo kı tey çi derzêno ê cay rê zi vanê Terzixane yan zi deştoxxane. Kar u bardê deştenı rê zi zaf sermaye lazım bı. Vanê to deştoxxaneyê xo pırê qümaş u herwına kerdê kı to bışayê kar bıkerê. Mışteri babet babeti qümaş u babet babet rengi wazenê. Ey ra vanê dukkandê deştenı dı heme babet ra qümaş bıbıyayê.




#Article 29: Din (585 words)


Din, itıqad ya zi eqıdê baweriya insania. Çekuya dini İrankiyo Kıhan, Ewısta, daena ra yena; İrankiyo Miyanên, Pehlewi ya ki Partki ra kewta Erebki, reyna Erebki ra kewta Farski, Tırki u zıwananê binan. Din, raya isbatkerdışi ra nê, raya bawerkerdışi (inamkerdış) ra şono. Baweriya insani be yew ya zi zêde Homay ke merdum pê menay heyati ifade keno. Dinê gırdi serê dınya de İsewitiye, İslam, Budizm, Musewitiye mariyenê. İtıqadê kıtaban ra ğeyri yew zi itıqadê tebiiy estê. Tayê dinê tebiiyan u kıtaban ra ki kewtê têmiyan u senteze zi vıraşta.

Tewrate, İncil u Qurane dinanê İbrahimi hirê kıtabê firazê. Qurane de Zebure zi zey yew kıtabo firaz yeno qebulkerdış. No kıtab Dawıdi rê ameyo. Na derheqe de ayeta Qurane vana: Dawıdi rê zi ma Zebure dayê cı. (2) Menay Zebure sehifaya. (3) Labelê her dı dinanê binan de Zebure zey yew kıtabo xoser niamo qebulkerdış. Zebure yew qısmê Tewrateyo. Tewrate Musay rê ameya u kıtabe Yehudiyana. İncil İsa rê ameyo u kıtabê Xıristiyanano. Qurane zi Mıhemmedi rê ameyo u kıtabê Mısılmanano. Nê hirê heme din u kıtabi, ê semawiyê, yanê din u kêtabê Heqiê. Homay yew u tek qebul kenê.

Merdım rey-rey yew kıtab çeng gırangi vêneno, labelê her gırang çiyo de newe tede vêneno, her gırang yewna netice cı ra veceno. No bıney zi dem u elaqe (interese) ra gırêdayeyo. Merdımi rê çı ke lazım bo, ey hinya rehet vêneno. Cuwa ver, wexto ke merdım nê kıtaban bıwano, tayê meseli zaf diqetê cı nêancenê. Hetê tarix, zıwan, kultur, edebiyat u folklori ra nê kêtabi cı rê zaf balkêş nêbenê. Tesiro ke nê kıtaban mıletan sero vıraşto hend mıhim nêbi. Merdım ke nê kıtaban seraser biwano, tayê çiyanê neweyan tede vêneno. Bilxesa Tewrate de. Ğelet ya zi raşt Tewrate de xeylê melumato tarixi esto. Medan u welatê Medan (Medya) sero zi xeylê melumat dano. 

Bıngeyê nê hirê (ya zi çehar) kıtaban eslê xo Tewrate rayo. Çiyo ke nê kıtaban dero % 80 tarix, şecere u efsane (mitolociye u hêkate)yê. Efsane u hêkatê ke Tewrate de vaciyenê pêro be kılmiye İncil u Qurane de zi tekrar benê. Çiyo ke zêdêri İncil de, İsa mucizan mocneno ra mileti: İsa nêweşan keno weş, merdan keno gani, pê yew leteyê nani ra hezarana merdıman keno mırd, kerre ra awıke veceno u tayê hediseyê tarixi ca gênê. Qurane de zi Mıhemmed mucizan mocneno ra insani. Qurane de tarixi ra behs benuo, herbê ke o wext biyê tede ca gênê. Bê ninan şertê İslami, ê imani, ferz u wacibi, prensibê komelki (cematki) u idari u çiyê wınayêni estê. Ninan ra wet merdım eşkeno vaco ke hem İncil de hem zi Qurane de % 80 çiyo ke Tewrate de vêreno, tekrar beno. Hetê efsanan, hêkatan, tarixan, mıntıqan, mıletan, bacar u medeniyetan ra nê kıtabi hema hema zey yewbinanê, yewbinan kenê temam. Hetta bênatey Tewrat u İncili de hetê itıqadi ra ferqo pil çıniyo, cuweka ekseriya nê her dı kıtabi zey yew kıtab hesebiyenê. Labelê bênatey nê kıtaban de zaf ferqi u tezati zi estê; ca-ca tarixi, namey, hedisey yewbinan nêtepışenê.

Tarixê kıtabanê mıqedesan çehar hezari serran ra vêreno. Nê wexti miyan de nê kıtaban ra zêdêr kıtabi nêameyê wendış. Kıtabê mıqedesi tarixê merdumiye u medeniyeti de yew cayo muhım gênê. Tarix de sewbina kıtaban hendê nê kıtaban itıqad u emelê merduman sero tesir nêkerdo. Nê kıtaban goreyê bawermendan (inamkerdoğan) insanan rê huzır u seadet ardo, heto bin ra zi biy sebebê herban, qetliaman u felaketan. Kıtabanê mıqedesan tarixê mıletan de zıwan, kultur, edebiyat, folklor u heyato komelki (cematki) sero zaf tesir kerdo.




#Article 30: Dubai (233 words)


Dubai (Erebki دبي‎), yew bacarê Yewiya Emiranê Erebiyo u rocawanê (ğerb) Korfezê Farsi dero. Dubai bacarê Yewiya Emiranê Erebi tewr gırdo.

Tarixê Dubai zaf neweyo. Serra 1832 ra ver Dubai zaf qıc bi u zey dewê bi. Serra 1832i de yew  emirê Erebıci Al-Maktoum bacarê Dubai gırewt u o waxt ra nat Dubai zaf bi gırd. Semedê (Qandê) limanê Dubai, bacar bi yew merkezê tıcaretê dınya. Serra 1971ine de Dubai u Abu Dhabi piya biy yewi u Yewiya Emiranê Erebi amê meydan.

İklim u hewayê Dubai pak niyo. Her dem toz u duman esto. Feqet verê Xelicê Farsi de, hewayê Dubai zaf weş u pako. Zaf turisti Ewropa u Asya ra şınê Dubai u tetil kenê. Nıfusa Dubai 1.070.779a, zaf kosmopolita. Mıxtelıf mılleti tedı cıwiyenê zey: Malayan, Ewropayıcan, İranıcan. Dubai de nıfusa maciran zafa, şarê Dubai tayo (şenıko).

Ewro bacarê Dubai zaf moderno. Banê xeylê berzi u bınayê ke hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyayê, estê. Enıka Dubai de zaf asmên-resaey (skyscraper) estê u zafi hewna vıraziyenê. Dewleta Yewiya Emiranê Erebi hawa adeyanê saxteyan vırazena. Yew ade zey dara xurmao; yew ade zey xaritey dınyao. İqtısadê Dubai her roc beno pil. Endustriya ruwen u petroli zaf gırd niya (%6); labelê endustriya emlak u turizmi zaf mıhima u hawa bena gırde. Merkezê Emirates Airlines bacarê Dubai da ca-biyaeo. Nıka Dubai de yew asmên-resae vıraziyeno; namey xo Burc Dubaio. Burc Dubai beno bına dınya tewr berze.




#Article 31: Dukandar (146 words)


Dukandar: Merdımo kı dukanê cı esto u tey çi roşeno ey rê vanê dukandar. Tabi babet-babet dukan u dukandari estê. Tay dukandari çiyê werdenı, tay ê xoradayenı, tay meywe u zerzewat, tay derman (herbabet, yanê ê fıraq şıtenı, ê xo şıtenı, ê xo sawıtenı u herwına), tay ê xo paykerdenı (Mesela sewl, cizme, puçık u herwına), u taydê cı zi çiyo bino cure be cure anê u tey roşenê. Kes şeno wajo karkerdê welatê ma sera pancês-vistê cı dukandarê u idareyê keydê xo bı a dukandarey a kenê. Zahf cay estê qandê dukanan vırazıyayê. mesela, mewlexane, ispayi, çarşiyê sanayi, arısa, cay altun rotenı, cay qümaş rotenı u herwına. Nê cayandê wınasinan dı zahf dukani pê kışta vırazıyayê u tey çi yeno rotenı. Dukancinı kerdenı rê zaf sermaye lazım bı kı to pa çi bıherinayê u biyardê dukanê xo pa pırr kerdê kı to bışayê kar bıkerdê.




#Article 32: Düa Kewraêni (497 words)


Na pele de terefê Memê Jêle ra yew duay kewrayêni ameya nuştene.

İtıqatê qomê ma de sunetkerdena domonu rê vanê kewraêni. Roza kewraêni de wairê domonu ’ve kewraê domonu ra iqrar danê zumıni. Na iqrari gere riyê dina de coru zumıni ca meverdê, zumıni rê xainiye mekerê. Vanê ke, ao ke iqrarê horê xainiye bıkero, itıqatê made derdê deyrê derman çino.

Hala hala, hala hala, hala hala

Mınete qomi ra himet Oli ra

Xızır perru rake na domonu sera

Comerd ma morım meke sıtara xora

Wayir ma isla mekero pê derd u bela

Na torê no ro İvraim Pêxamberi

Ma rê kerdo mıqerem pir u rayveri

Coru sıst mekerê bendê iqrari

İqrari ra dot dina bena ve tari

İqrari rê hurmet iqrarirê sedaqet 

Hirê Se u Şêşt u Ses Pêxamberu rê selawat.

Ma verê ho çarna ’ra Oli Diwa

Eve zerrevêsaiye Diwa ro veng da

Çewres Osporê Qelxeru vengê ma hesna

Sıkır ma rê na az bırna ra rusna

İqrari rê hurmet iqrari rê sedaqet 

Çewres Osporê Qelxeru rê selawat

Diwa ra ma rê amê sawda Ramani

Vake heq bızonê der u cirani

Heqi ra avê yena heqa cirani

Eve tada medaznê cande u cani

Candey rê meremet cani rê sedaqet 

Pêdakerdoğê cande u cihani rê selawat

Wayiri pêdakerdo cihan adır ra

Can do cı uwe ra cemal ki hora

Mezgê isoni dera kıramete u bera

Her cani rê ferzo iqrar u kêwra

İqrari rê hurmet iqrari rê sedaqet

Des u Dıinê u Uşênir rê salawat

Qılauzê Wayiri Morê Sur u Şiai

Xızıro Khal Saê Ko u Deryai

Des u Dı Uzaği mekan u ewliyai

Emegê na qomi meberê zai

İqrari rê hurmet iqrari rê sedaqet 

Wayirê Mekan u Hewsu rê selawat

İqrarê tolıvi ame Khalmemê Sıri

Mekanê piri da ve Khuresê Khuri

Destê serê deşti da Bava Mansuri

Wayiri hazıru ra mekuyê duri

İqrari rê hurmet iqrari rê sedaqet
 
Khalmemi rê Khureşi rê Mansuri rê Selawat

Oli hard u Osmen kerdo ve sama

Qomê ma pê na sama biyo sa

Ma xonça iqrari arda na meyda

Pêxamber u ewliyay bêrê hewarê ma

İqrari rê hurmet iqrari rê sedaqet 

Wayirê Hard u Osmeni Oli rê selawat

Mansur ustra verva Khureşi şi

Nia da ke bımbarek nişto ’ro heşi

Mansuri veng kerd ’ro vıraste dêşi

Dês bi ’ra rast şi verva Khureşi 

Tolıvêni rê hurmet iqrari rê hurmet

Rayveri rê piri rê mısuri rê selawat

Vengê piri rozşiwar de reseno Şêvazi

Gulvang cêr erzeno kaleka Meraşi

Xam nêcêno hardê Meladia Xarpêti

Çewlig Vorto Gola Xamırpêti

Erzıngan Erzurum u Bağıre de kırameti

Kırameta Jiar u Dewresu rê selawat

Wayirê bereketi Xaskare Buyere u Jêle

Cırê mınete bıkerê qomi rê bıwazê xêre

Welatê Dêrsımi de serberê seri

Sultan Bava Muzır u Duzgınê Kemeri

Teviat u cani candi rê hurmet 

Jiarunê welati u Duzgıni rê selawat

Coru medaznê teviat u cani, bêrê comerdiye hews u mekani.

Heq bızonê der u cirani. Sımarê perjê vê niaz u qırvani.

Fek mara nefes Wayirê Dina u hews u mekanu ra, hala hala, hala. hala.




#Article 33: Dıstari (174 words)


Dıstari: Dıstari dı siyan ra vırazêna. Herayey u loxeya ê wırna siyan zey pê ya. Wırna siyê dıstari zi zey tekerandê erebana roverdıkê. Miyandê sida bınênı dı asınê yeno ronıştenı. Hemver ey sida corênê miyan dı zi qülêda dı qatê ê asındê sida bınêni abıyêna. Koşedê cordê sida corêyını sero zi desteyê yeno ronıştenı, qandê desta tepıştenı u tadayenı (Çerxkerdenı). Asınê sida bınênı qülda sida serênêra ravêreno u si nışenê pê. A qülda sida seri ra çiyo kı yeno tahnayenı vıradeyêno. Desteyê seri yeno tepıştenı u siya seri yena tadayenı, çerxkerdenı. Bı no hesaba teneyo kı a qülı ra yeno vıradayenı, kewno wertedê ê wırna siyan u yeno werdikerdenı, tahnayenı. Dıstari hım bı jew merdımi ya, hım zi bı dı merdımana yena tadayenı, karardenı.

Dıstari dı qimelıx, bülxürlıx, küftelıx yeno tahnıtenı u vıraştenı. Bê ninan nebi, qıznawi u çiyo wına zi tey yeno tahnıtenı. Dıstari bı qüwetê destiya yena tadayenı (Çerxkerdenı) u çiyo werdi tey tahneyêno. Dıstari zi ayreyê destanê ê wexti bı. Hewna zi newe dewandê ma dı dıstari estê u yenê karardenı.




#Article 34: Emanetci (143 words)


Emanetci (Emanetvan): Merdımo kı çi bı emanetey a gêno, yan zi herunda deynan dı çiyo bıqimet bı emaneteya cı hetı roneyêno, ey rê vanê emanetçi. Çiyo kı roneyêno ey rê zi vanê emanet, yan zi çi emaneti. Emanetçi kes çiyê xo yê bıqimet, yan zi altun-maltunanê xo ronano cı hetı. Verê ney se seyupancas serı veror, emanetçiyê welatê ma Heci u Xocay, Mılay u Şêxi bi. Ê zey banqayandê ewroy bi. Şari berdê çiyê xo yo bıqimet emanetê inan kerdê. Xerajandê Otoboz, texsi u qamyonan dı, meydanandê Teyaran dı, cay werzanayena Kaşkaşok (Tırên) u Tıramvayan dı, Otêl u Xanan dı u herwına cayan dı emanetçi estê. Tay emanetçi bı perana emanetan gênê xo hetı, tay cay zi qandê mışteriyandê xo, qandê rayvanandê xo, çiyan bı emaneta gênê xo hetı. Babet-babet şeklê emanet gırotenı estê. Kar u bardê ê zanati rê zi vanê Emanetcinı.




#Article 35: Embarci (151 words)


Embarci: Merdımo kı, embaran dı tene, erzaq u çiyê zey inan depo keno, embar keno, hewadano u heta wextê vaybiyayeney yan zi qedinayeney nımneno ey rê vanê embarci yan zi embarwan. Merdımê kı embarcılıxey kenê, ê çi hewadanê kı, o çi piyasara werzo u vaybo kı, berê bıroşê. Tay zi çiyê xo yê vêşi benê dekenê. Merdımo kı embarcinı keno, o hım mal herineno keno embarandê xo u hım zi cı ra vejeno u beno roşeno. Embarcinı kerdenı rê zi zaf sermaye lazımo kı pa çi bıherinê u ê çi embar kerê. Xo ra kesê kı Embarcinı kena, merdımê wahêrê sermayiyê.

Tay qandê zımıstani, qandê vaybiyayenı, qandê rotenı, qandê nımıtenı çi enbaran (Depo) dı depo kenê. Enbarê teni, enbarê asıni, enbarê çimentoy, enbarê meywi u herwına. Tay zi enbari vırazenê u bı perana çi dekenê. Tay zi kırê danê çi teykerdoxan. Cayo kı çi tey enbar beno, wıjay rê vanê Embarxane.




#Article 36: Emele-recber (308 words)


Emele-recber: Merdımê kı idareyê xo bı emeleyina, bı recbereya kenê inan rê vanê karkerdoxê recberi. Karkerdoxê emeley rojane kar kenê, rojane qezenc kenê, rojane peranê xo gênê u rojane wenê. Karê inan karê do dewam u ramıte niyo. Wexto kı kar qedêno perey cı zi qedênê. Wexto kı karê cı qedêno, ê şınê meydandê emeleyan dı, cay vınderdenda kar diyayenı yan zi ê kı cı rê karker lazımo yenê vinenê ê cayan dı, şewra rewê vındenê kı jew biro u cı bero kar. Wext beno bı heftana şınê ê cadê kari dı vındenê, labırê kes nino cı nêbeno kar yan zi xo rê kar nêvinenê. Peydı destveng ageyrenê keyandê xo. 

Emeley karê banan, karê erdan, weşanayenı, xılnayenı, pakkerdenı, weçinayenı, beton rıjnayenı, küçe pakkerdenı, ray vıraştenı, koli kırıştenı, koli werdikerdenı, bar kırêştenı, zengenkerdenı, si şıknayenı u herwına kenê. Mı cordı vat bı karê cı karo rojaneyo. Wexto kı di kenê, nêdi nêkenê. Wextê bêkarey dı ya qahwexanan dı roşenê yan zi keyandê xo dı roşenê. Tay-tay qahwey estê kı ê kı xo rê geyrenê kar, ê tey roşenê. Ê kı xo rê kar nêvinenê zi şınê ê qahwan dı roşenê, beno jewi rê karker lazımbo u biro cı bero. Wexto kı bêkar manenê, deyna çay şımenê u deyna xo rê werd herinenê. Ne sigortay cı esto u ne zi çina. Wexto kı cadê kari dı qezayê biro cı sere dı pêlekdê pêrdê xo ra şınê. Ne emniyetê cı yê kari u ne zi sigortay ciyê karkerdenı esto. Boka qezayê niro cı sere dı. Wexto kı biro way inan rê way qeç u quldê inan rê, heme benê pêrişan u kewnê küçan, qandê qıra xo vetenı u xo sıtar kerdenı. Karê emelan karê serdê lıngano, bıbo kenê, nêbo rakewnê. Kar u bardê erdan kerdenı rê, kalanê meywe u zerzewati kerdenı rê, meywe u zerzewat çinayenı rê zi vanê recberê ziraeti.




#Article 37: Erebeci (121 words)


Erebeci (Erebevan): Merdımo kı bı erebada xo ya bı perana çi beno ey rê vanê erebeci. Tabi çend babeti erebey estê. Ereba destan, ereba estoran dımı kaşkerdenı u ereba bı motorı. Ereba destan, merdımi çi barkenê u xover yan zi xopeydı ancenê u benê. Ereba estoran antenı, erebada destan ra zahf gırda u zahf çi barbeno. Qandê kı estori ay xo dımı ancenê. Şar çiyê xo yê gırani, koli, asın, arış u herwına barê erebandê peydê estoran kenê. Erebeyê bı motor zi en bolki rayandê duran dı, mabênê dew u sukan dı yenê kar ardenı. Zahf merdım u keyey idareyê keydê xo bı ê erebana kenê. Keso kı ê kari keno ey rê vanê Erebeci, ê kari rê zi vanê Erebecinı.




#Article 38: Estamol (307 words)


 
Estamol (Astamol, Ostomol, Estemol, İstambol; be Tırki: İstanbul, Latinki: Constantinopolis / Byzantium, Yunanki Κωνσταντινούπολης Kônstantinúpolis / Βυζάντιον Byzantion) yew bacarê Tırkiyao. Namey xo heni aseno ke Yunanki (fekê Dorki) eis tàn pólin εἰς τὰν πόλιν (be bacar, Trk. şehire, İng. to the city) ra yeno. Estamol mıntıqa ra zımey rocawanê (ğerbê Tırkiya dero. Estamol qıtanê Ewropa (Trakya) u Asya (Anatoliye) serowo.

Estanboli rê verênan babet babet namey nayê pa. Nê nameyan ra Byzantion, Augusta Antonina, Nova Roma, Konstantinopolis u Konstantiniyyeyo.

 

İklımê Estamoli zaf honıko. Zımıstani ayam beno serd. Erdê Estamoli her daim kheweo (kıhoyo). Nıfusê bacarê Estamoli nezdiyê 13 milyonio, labelê her roc zêdiyeno. Nıfusê barkerdoğan zafo. Bol merdumê dewıci ameyê Estamol. Seba ke nıfus zafo, gımarê (leymê) heway u problemê trafiki deyraê.

Nıka Estamol merkezê Ekonomi u kulturê Tırkiyao. Estamol ra zaf fabrikê wesaitan (erebe) u elektronik u çhekan, ê çimento u tekstili (kurasi) estê. Universıtey Boğaziçi (Boğaziçi Üniversitesi) bacarê Estamoli dero. Hirê taxımê meşhure futboli estê: Galatasaray, Beşiktaş JK u Fenerbahçe.

Üniversıtey Estanboli:

Estamol bacarê do khano. Wextê İmperatoriya Roma biyo xırabe u Estamol biyo paytextê İmperatoriya Bizansi. Wextê İmperatoriya Bizansi de Estamol biyo mekezê Yunananê Xristiyananê Ortodoksan. Merdumê Bizansıci xeylê kilisey vıraştê. Aya Sofya kiliseo tewr (en) gırd bi. Serra 1453ine ra dıme İmperatoriya Usmanıcan Estamol gırewt. Wextê İmperatoriya Usmanıcan de Estamol bi merkezê İslami. Ewro Estamol biyo merkezê iqtısad u kulturê Tırkiya.

Berlin, Qahire, Uskub, Vilniyus, İsfehan, Cidde, Almaty, Beyrut, Constanța, Durrës, Houston, Jakarta, Johor Bahru, Kazan, Xartum, Köln, Lahore, Rebat, Guangzhou, Shanghai, Semerqand, Taşkent, Mary, Kabil, Sucre, Surabaya, Tebriz, Mogadişu, Constantine, Atêna, Floransa, Prag, Rotterdam, Sankt Petersburg, Serayevo, Stockholm Municipality, Strasbourg, Venedik, Warşowa, Havana, Buenos Aires, Meksiko City, Rio de Janeiro, Toronto, Amman, Şam, Emirate of Dubai, Shimonoseki, Parintins, Mülheim, Londra, Plovdiv, Amsterdam, Tıflis, Nur-Sultan, Wiyana, Budapeşt, Xi'an, Kazablanka, Karaçi, Lagos, Bakı, Amsterdam, Busan, Bukreș, Tirana, Smolyan, Dubai, Odessa, Barselona u Benghazi

 
 
 




#Article 39: Ester (680 words)


Ester (İbraniki: אֶסְתֵּר u İngilizki: Esther), zerri Tewrate ra namey yew kitabio.  

Tewrate de qismo ke yahudiyan miyan de tewr (en) zaf yenu wendiş ra yew zi Ester u. Ester, seserran o ke keyani yahudiyan de, bilxessa Purim de her serr yenu wendiş. Ester, yahudiyan miyan de yew kitabo namdar (populer) u. Ester, yew kitabo ke, kameyi (kimligi) yahudiyano mili u wahari xo viciyayişi ifade kenu. Pur, sey roc dişmenan ra xelesiyayişi, roc xovirardişi u yenu bimbarik kerdiş. No kitab nameyi xo, nameyi na keynek ra, yani Ester ra genu. 

Meseleyê Esteri, teqriben VI (Veri Isayi) 486-465 de qewimiya. Nameyi qiral Ahaşveroşi tarix de sey Xerxes viyerenu. İbraniki (hebru) de (u Tewrate de) Akhashverosh nusiyenu. İngilizki Ahas-uerus u. Tayê tekstani ibraniki de sey Xerxes zi yenu vatiş. Latinki de zi sey Xerxes viyerenu. Xerxes, miqabili Ahaşveroşi yo. Ahaşveroş (Xerxes, Xusrev) laji qiral Dariyusi u qiraliçe Attosa yo, wexti bayki xo (Dariyusi) de duyes serri sey naibi Babil de hukumdarey kerda. Qirali keldaniyan Belşatsar a şew kişiya. Qirali medan Dariyus wexto şêşt u di serre bi qiraley girot

Şuşan (Latinki Susa, İbraniki Sushan) yew deme paytexti elaman biyu. Cuwa pey Dariyuso Yewin (Dariyus I) newe ra imar kerdu. Yew deme biyu merkezi idari ey medan/persan. Şuşan ewro İran de yew ca yo. İran İskendero Gırd, Şuşan işgal u talan kenu. M. A. Dielafoy reya verên Şuşan de yew cigêrayişo arkeolojik virazenu. Şuşan de odayi qirali, harem, cenet (bexçeyi ceneti), qenali awka ke royo nizdi ra arda, viciyeni orte. 

Nameyi Ester ser o zi zaf munaqeşe estu. Nameyi Ester o raşt bi İbraniki Iddessa (Hadassah, 'myrtle') yo. Wina eysenu ke Ester ya nameyi Homayê (ilahe) Babilan Iştar (Ishtar) ra, yan zi Farski sitar, 'star' ra yenu. Wexti sumeran u Babiliyan de Iştar nameyi Xanimê Homayan o. (50) Iştar, sumeran u Babiliyan het de, nameyi Xanimê Homayan  o La esli xo de, no name, yani 'Ester', yew nameyo Fariski yo. Manayê ci zi estare yo.

Goreyê tayê nuştox u cigêrayoxan, Ester, dini yew kitab niyo; çunku tede nê (niye) behsi Homayi, Musayi, Dawidi u Qudisi (Yeruşalimi) benu; nê itiqad u emeli yahudiyan (cuyan) ser o merdim tawey tede veynenu; nê zi kultur u karekteri yahudiyan ifade kenu. La hunci zi kilisey İsewitine/Xrıstiyanan RI (Raver Isayi) 120 de Ester sey yew kitabo diniyo ke resmi her ca de viyerenu qebul kenu. Welakin Martin Luther, kitabi Esteri sero vunu werrikna kitabo winayen çinibin u Ester ra (no kitab ra) nefret kenu, ey bin ra red kenu. Temayê Esteri, surguni yahudiyan u xelasey ninan ser o ya. Tede motifi dini çiniy, la kamey u miliyetperwerey yahudiyan tede eşkera ya. Heto bin a no name, Ester, zaf nizdiyey Ishtar (Iştar) o, ke Iştar nameyê yew Homayê (ilahe) putperestani ey demeyi yo. 

Goreyê sewbina nuştoxan Festê Purimi hinya zaf nizdiyê roşani wesari ey medan/persan a, yan zi festê babilonijan a. Ninan gore Pur, sey çeku, ya çekuya asuriki puru/puru ra yena, ke manayê ci ca/mevqi yo, yan zi lot (vicak) ey farisan a ke merdim yew çeşit key şansi key kenu. Pur yew nameyo ibraniki yo. Purim roşani yahudiyan o, aşmê sibat yan adari de yo, semedê virardişi xelasey qewmi yahudiyan o ke bini zulmi Hamani ra qediyo, (bimbarik) benu. 

Kitabi Ester kami nuştu belu niyo. Tayê vuni Ezra nuşto, la no vate zaf muteber niyo. Tayê vuni Mordekay bi xo nuşto. Tayê zi vuni Nehemya nuşto. Nehemya, Artexerxesi ri, ke o laji u xelefi Ahaşveroşi yo, hizmet kerdu (465-424 VI). Tayê zi vuni ke Ester yan wexti qiral Ahaşveroşi de, yan zi wexti laji ey Artaxerxesi de, Şuşan de çap biya. Heto bin a tayê nuştoxi zi vuni Ester raşta yew kitabo tarixi yo u çiko ho tede heme raşt u, tayê zi tam tersi ney vatey vicêni u vuni Ester yew fantazi yo. La wina eysenu ey ke Ester nuştu qanun, orf u edetani medan/persan u mimari bacari Şuşani, sarayê Şuşani u welati medan hol sinasnenu. Mumkun u ke yew yahudiyo ke surgun biyu şiyu uca, o deme welati medan de ciwiyo, biyu şahidi na mesela u na mesela nuşta, yan zi fek ra neqil kerda.

 




#Article 40: Faizci (100 words)


Faizci (şut u şutcinı, rıbe): Merdımo kı pere yan zi malê xo bı qat-qat pere yan zi deyna, bı roj, meng yan zi serana dano jewi u wexto kı demê cı bı temam hım peranê xo u hım zi qat-qat kardê cı ya gêno ey rê vanê faizci yan zi şutçi. Faizci key faiz gırotoxan veşnenê. Qandê coy faiz dayenı u gırotenı dindê İslami dı men u heramo. Faiza perey dayenı yan zi gırotenı karê do weş niyo. Faizcinı kerdenı yan zi faiza çi yan zi perey dayenı key bol insanan veşnena u bena semedê xırabe kerdenda key faiz gırotoxan.




#Article 41: Merakeş (285 words)


 
Merakeşi (المغرب) yew dewleta qıta Afrikao. Caê xo mıntıqa ra zımey qıta Afrika dero. Zımey Fasi de Deryao Sıpê (Deryao Miyanên) u İspanya; veroc de Moritanya; rocakewtene de Cezayir; rocawan de Oyanuso Atlantik estê. Paytextê Fasi sûka Rabatia. Merakeş ezaê Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Erebio. Sistemê idarey xo monarşiya qanuniya. Merakeş de demokrasiye çına.

Tarixê Merakeşi zaf khano. Verende ra merdumê Berberan Merakeş de ronışte biyê. Feqet bênatey serranê 200 u 800an de İmparatoriya Roma u İmparatoriya Bizansi erdê Merakeşi işğal kerdo. Seserra 8ıne de Emewi Ereban erdê Merakeşi de hukım kerdo u Berberan pêrune İslamiyet qebul kerdo. Serra 711ıne de merdumê Merakeşi (Emewi Erebi) şiyê İspanya u hetan serra 1492ıne İspanya idare kerda. Seserra 19ıne de Fransa Merakeş işğal kerdo u Merakeş biyo be koloniya/mıstemera Fransa. Eskerê Fransa Merakeş de zaf terteley kerdê. Serra 1956ıne de Merakeş xo reyno ra, xoser ilan kerdo.

İklimê Merakeşi vuriyeno. Rocawanê Merakeşi de iklim weşo. Feqet rocvetışê Merakeşi de hewa zaf germıno; tici zaf erzena. Rocvetışê Merakeşi de erd çolo. Mıntıqa ra Oyanuso Atlantiki de hewa zaf honıko. 

Sûkê (Bacarê) Gırdi:

Sûka Kasablanka zaf raver şiya. Banê xeylê berzi u binaê ke hetê mimariye de mıkemmel vıraziyaê, estê. Kasablanka bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê İqtısadê Merakeşio. Sûka Rabati merkezê siyasetia.

Nıfusê Merakeşi 31 milyono. % 90 şarê Merakeşi rocawanê Merakeşi de ronıştiyo. % 99 şarê Merakeşi Ereb u Berberê. Dinê Merakeşi İslamo; feqet taê İsewiy u Musewiy ki estê. Merdumê ğeribi senıkê. Zıwano resmi Erebkiyo; feqet xeylê merdumi Berberki qısey kenê. Nuskar u wendoğê xo zaf niyê.

İqtısadê Merakeşi qewetın niyo. Endustriye, turizm u maden zaf muhimê. Standardê heyati hewl niyo. Gırdina iqtısadi ra Merakeş qıta Afrika de ê phancıno; Merakeş dıma Afrika Cenubi, Mısır, Cezayir u Nicero. 




#Article 42: Fek (101 words)


Fek, wucıdê merdum u heywanan de cao ke çiyê werden u şımıtene kewno cı dey rê vaciyeno. Fekê insani de 32 (hirıs u dı) dıdani çiyê werdene kenê hurdi. Zıwan karê tham-guretene keno. 

İnsani ke werd xo fek de rınd hurdi nêkerd u qult kerd, beno ke bıhenekiyo. Çıke çiyê werdene gule de maneno u be na hal nêşeno nefes bıgêro.

İnsani ke rınd qaytê fekê xo nêkerd, dıdanê xo tım her werd ra dıme ya ki rocê ra reyê pak nêkerdi, fekê insani beno boyın. İnsano ke fek ra boe amê, keso ke lewe dero ey xo ra fino duri.




#Article 43: Frankfurtê Maini (201 words)


Frankfurtê Maini yew sûka Almanyao. Caê xo mıntıqa ra  Almanya miyan de eyaletê Hesseni dero. Frankfurtê Maini bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadê Almanya u Ewropao.

Tarixe Frankfurtê Maini zaf khano. Seserra 1ine de bacarê Frankfurtê Maini niya ro. Wextê Cengê Napolyoni de Frankfurtê Maini bınê işğalê Fransa de mend. Wextê Cengê Dınyaê II.ine de Frankfurtê Maini zaf bombardıman bi u 5.500 merdumi merdi. Cengê Dınyaê II.ine Frankfurtê Maini kerd xırabe.

Nıka Frankfurtê Maini sûka do moderno. Tede banê xeylê berzi u bınaê ke hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyaê, estê. Frankfurtê Maini bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadê Almanyao. Frankfurtê Maini de zaf organizasyonê iqtısadi estê. Banqa Merkeziê Ewropa tedera. Borsa Frankfurtia ê DAXi zaf pila. Mimariya Frankfurtê Maini be senata. Katedralê rındeki u asmên-resay estê. Asmên-resaê Commerzbank Toweri mabênê serranê 1997 u 2005ine de Ewropa de asmênresao tewr berz bi.

Ewro nıfusê Frankfurtê Maini 670.000o. Zaf mıxtelıf mıllet tede cıwiyeno: şarê Yugoslawya, Musewiy, İtalyani, Zazay, Kurdi, Tırki, Eritreayıci, Portekizıci uêb.. Nıfusê şarê Tırkiya zafo.

İklımê Frankfurtê Maini honıko u varan zaf vareno. Seba awa germıne (Gulf Stream), hewayê Frankfurtê Maini zaf serdın niyo. Erdê Frankfurtê Maini her daim kheweo (kıhoyo).

Serra 2004ıne de Enstitüyê Zazaki Frankfurtê Maini de niya ro.




#Article 44: Fransa (278 words)


Fransa, mıntıqa ra zımey rocawanê qıtay Ewropa dera. Zımey Fransa de Deryayê Manşi, veroc de İspanya u Deryao Sıpê, rocakewtene de Belçıka, Luksemburg, Almanya, İswiçre u İtalya; rocawan de Okyanuso Atlas estê. Paytextê Fransa Pariso.  Fransa ezay NATOy, ê Yewiya Ewropa, Mıletanê Yewbiyayiyan (UN) u G8ia. Sistemê idarey demokrasiyo.

 
Tarixê Fransa zaf dewletiyo. Seserra 2ıne u Seserra 3ıne de şarê Fransa Xrıstiyaniye qebul kerde. Çağê Miyanêni de qıralanê qıcan Fransa de hukım kerdo u sistemo feodal estbiyo. Labelê serra 1804ıne de Napolyoni qraliya Fransa vıraşta. Esrê 19. u 20ıne de Fransa zaf koloniy/mıstemerey gırewtê u zaf terteley kerdê. Wextê Cengê Dınyayê I. u IIıne de Fransa bınê işğalê Almanya de menda. Serra 1962ıne de Fransa, Cengê Cezayiri kerd vini u Cezayiri xo xoseriye ilan kerde.

 

İklımê Fransa honıko. Seba awıka germıne (Gulf Stream), wextê zımıstani heway Fransa zaf serdın niyo.  Erdê Fransa her daim kheweyo.

 
Sûkê gırdi (2012):

Sûka  Parisi zaf raver şiyo.  Banê xeylê berzi u bınaê ke hetê mımariye ra hewl vıraziyayê, tede estê. Paris paytextê borsayo, merkezê iqtısad u siyasetê Fransayo.

 
Nıfusê Fransa 63 milyono. Fransa hetê nıfusi ra (Almanya ra dıme) Ewropa de rêza dıyıne (2.) dera. Şarê Fransa sûkan de cıwiyeno, dewıcê xo senıkê; nuştekar u wendoğê xo zafê.  Dinê Fransa Xıristiyaniya, labelê ateisti zafê. Tede tayê Mısılmani, Musewiy u Hinduy zi estê. Zıwano xoyo resmi Fransızkiyo, hema tayê şarê Fransa zi Katalanki, Bretonki u Basqki qısey keno.

 
İqtısadê Fransa zaf pêt u qewetıno u dınya de rêza şeşıne (6.) dero. Teknolociye u sektorê turizmi Fransa de zaf raver şiyê. Turizmê xo zaf muhımo; her serre 75 milyon turisti şonê Fransa. Serra 2005ıne de şirketanê Fransa u Ewropa tiyareyê gırdi (Airbus A380) vıraşti.




#Article 45: Fırunci (102 words)


Fırunci (Nanpewtox u Pewtoxinı): Merdımo kı nan pewjeno u roşeno ey rê vanê fırunci, yan zi nanpewtox. Cayo kı nan tey yeno pewtenı u roşêno wıjay rê zi vanê fırunı yan zi nanpewtexane, cay nanpewtenı.

Nanpewtoxi pewtexanandê xo dı babet- babet nan pewjenê u roşenê. Nanpewtenı rê zi hüner u zanayenı lazım a. Pewtexaney bê nan pewtenı, nangoşti, (qimali, Lahmecuni), kılori, tawa, bancanê siyay adırkerdenı u herwına zi pewtexanandê xo dı bı perana pewjenê. Kesê kı Fıruncinı kenê, vanê ardiyê paki u çiyo pak kar biyarê, xo pak tepêşê u zaf diqat bıkerê kı çiyê nani miyan nêkewo u nan pak biro.




#Article 46: Gawan (261 words)


Gawan: Merdımo kı şıno dewari ver u idareyê keydê xo bı ê kariya keno ey rê vanê Gawan. Bê gawani, jewna esto kı şıno çarwan ver, ey rê zi vanê Şıwane.

Ferqê mabêndê nê wırnan no yo, jew şıno çarwan ver, Şıwaneyo, jew şıno dewari ver, gawano. Kes şeno wajo jew şıno heywanandê keyiyê werdiyan ver, jew şıno gırdan ver. Heywanê werdi, yani çarwey, mi, kavır, bız, bızêki. Heywanê gırdi, ”ga, viştıra, kolık, manga, nalı, camusı u herwına”. Gawani hergı şan-şane dewari anê keyê. Labırê şıwaney amnani şewı zi gema çarwan vero beno u inan çıraynenê. (Tabi bê istisnayan, bê zımıstani, puk, şıli u şarpi yan zi çidê bini).

Jewna ferq zi mabêndê ninan dı esto o zi noyo. Gawan nan u werd keyandê wêrandê dewaran ra arêkeno u ey dano külfetê xo. Labırê şıwane wına niyo. Nefsê şıwani ê gawani vêşêriyo. Şıwane bı peran yan zi teneya şıno çarwan ver u ê çi beno külfetê xo rê xerc keno u dano werdenı. Gawan perey zi bıgiro, tene zi bıgiro fına zi zey parseciyana dewı miyan ra parse keno u ey külfetê xo rê dano werdenı. Ê şıwani teniya nanê cı wêrandê çarwan sero yo. Parse-marse nêkeno. Gawan wext beno çına u arduyê xo zi wêrandê dewaran ra vejeno. Labırê meeşa şıwani tım ê gawani vêşêriya. Çımkı karê şıwani dıha zehmeto u karê do bı rısko. Wext beno şewı xırxızi (Dızdi) yenê çarwanê cı tırenê. Wext beno Verg u Heşi xo bı bolda çarwana gırêdanê u yenê kewnê miyan. Yanê kılmê cı hezar dışmenê cı estê u karê cı zor talukeyo.




#Article 47: Gemıci (107 words)


Gemıci (Gemivan, kelekci): Merdımo kı bı gemiya hemver mal yan zi peran, merdıman awı sera, Ro, La yan zi dengız (bahr) ra merdıman, çi yan zi dewar-mewari ravêrneno u na kıştı ra beno a kıştı, ey rê vanê gemıci. Gemıci kıştê ra merdıman benê kıştê u a kıştı ra anê na kıştı. gemıcılıxey rê zi zanayeney, qüwet u asnawı kerdenı lazıma. Merdımo kı asnawı nêzano o nêşeno gemıcinı, gemıcılxey bıkero. Wexto kı awı miyan dı qezayê biro cı sere dı, pêlı ver yan zi vay ver gemıya cı dindeyo, vanê asnawı bızano kı, bışo bı asnawı kerdena ganê xo u ê raywanandê xo (Ê kı şa) bıreyno.




#Article 48: Govendwan (135 words)


Govendwan: Merdımo kı kay kaykeno u serê govendı tım anceno ey rê vanê govendwan. Govendwan teniya o kı kay kaykeno ey rê nêvanê. O kı zewbi zi kay kay keno, şêno u hergı si bın ra vıjêno ey rê zi vanê govendwan. Çiyê ra xo kemi nêverdano, şênayiyan u cemaatê şêlıgan ra xo kemi nêverdano ey rê zi vanê govendwan. Govend antox, kay kerdox koti veyveyê beno, yan zi kam veyve yan zi şênayeyê keno veyndeyêno kı, biro serê govendı banco u veyvi şên kero. Jew jew cayan dı kay kaykerdoz, serê govendı antoxê aşıkan estê, weş kay kaykenê. Hım veyvi yan zi şênayinı kenê şên, hım zi wexto kı kay kaykenê xeylê perey arêkenê. Wexto kı kay kaykenê u kaya cı weş bena u weşdê şari, şêlıgi şına şêlıg bı demetana perey erzeno ser.




#Article 49: Hemamci (Kerşoci) (155 words)


Hemamci (Kerşoci): Merdımo kı hemam dano gırweynayenı ey rê vanê hemamci yan zi hemamgırweynayox. Cayo kı tey awı germ bena u mıletı şına bı perana kena xoro, ê cay rê zi vanê hemam yan zi keraşo.

Hemam dı hemamci, delek u külxanci estê. Hemamci hemami dano gırweynayenı u ê kı yenê serey xo şüwenê, wedan mısnenê cı u inan rê hawli benê. Külxanci adırê hemami fênê acı u awa cı kenê germ. Deleki zi, merdımê kı yenê hemam dı serey xo şüwenê, eger bıwazê deleki miyaneyê inan lif (kese) kenê, vılênenê, limê gandê cı vejenê u serey cı şüwenê. Yanê bı lifkerdena ganê cı limi ra kenê pak. Bê ninan zi jew-jew hemamandê gırdan dı çaycı u karkerê zi estê. Hemamcinı hım veri u hım zi ewro perey kena. Welatê ma dı şewra rewê merdımi şınê hemam dı serey xo şüwenê. Sêwregı dı hirê hemamê tarixiyê kıhani estê. Ninan ra jew erdi bın dı vıraşto.




#Article 50: Hesen Dewran (112 words)


Hesen Dewran serra 1958ine Dêrsım de amey dınya. 1977 ra nahet Almanya de maneno. Ewru şinata ho psikoloji de gurino. Kılamunê ho, şıirunê ho, eve Almanki Tırki u Zazaki nusneno. Avê Almanki hata ewru 4 kıtavê ho vejiyay. Na kıtavu ra ju ki çarniya ra İngilizki. Serra 2001ine de eve muzik dı CD ho vejiyay, nine ra Nähe und Ferne (Nejdi u Duri) eve gıraniye Almanki, Hazar Reng – Hazar Veng ki eve gıraniya ho Zazakiyo, tede taê misali eve Tırkiyê. Hata ewru xeyle pêserokunê ma de Ayre, Piya, Ware, Raştiye de ... eve Zazaki (yanê Kırmançki, Dımılki) kılamê /şıirê ho neşr bi. Zonayiso (informasyono) hira na site de pelgunê Almanki dero.

 




#Article 51: Heş (124 words)


Heşi (Ursidae) yew familyay u koma goştwerdoğan raê. 8 babetê heşan estê.

İskeletanê enê 8 babetanê heşan zaf het ra zey yewbinan aseno. Wucıdê xo zaf hard (erd) ser qayimmo, sery xo zof gırdo, ling u ermeyanê xo kilmo, cimu qiskek, qosik gırıkın u havara fistayiye. 40-42 dizone xo esto, cisn ra gore nu more (dizonu) vurino. Dime xo engi zaf belli nêbeno. Muye postike xo derg, tay cisnude yew (ju) rengin, tay cisnude qahverengi yaki şayo. İstisna cisne Panda o. Muyê Postıke Panda ışa u sıpe belekıno. Muyê Postıke Heşê Voreki sıpeyo.

Gıraniya heşan cısn ra gune 25 u 800 kilogram miyan de yeno şono. Camordune heşan her daim cênıkanê Heşan ra hete kilo ra gırano. Dormey vıle 100 u 280 cm vıriyeno.




#Article 52: Holanda (245 words)


Holanda (be Holandki: Koninkrijk der Nederlanden, Qraliya Holanda) jû dewleta Ewropaya u mıntıqa ra merkezê Ewropa dera. Zımey (Şımalê) Holanda de Deryayê Zımey, veroc (cenub) de Belçıka u rocakewtene (rocvetış, şerq) de Almanyaya Federale estê. Paytextê Holanda Amsterdamo.  Holanda ezaya NATOy, Yewiya Ewropa, Mıletê Yewbiyayeya. Sistemê Holanda'o siyasi monarşiya qanuniya, labelê Holanda dewletê da demokrata; sistemê iqtısadi sosyalizmo.

Zaf merdumê ilmê iqtısadi u tarixi vanê Holanda dewleta kapitalista verêna. Serra 1606ıne de borsay Amsterdami vıraziyawa. Ena borsa dınya de ê yewina. Seserra 18 u 19ıne de Holanda zaf koloniy gırewti: İndonezya, Surinam, şerqê/rocakewtena Hindıstani u Afrikaya Cenubi. Holanda Herbê Dınya'ê Yewine de bêteref mende, labelê Herbê Dınya'ê Dıyıne de Almanyaya Federale Holanda işğal kerde.

İklımê Holanda zaf honıko. Mıntıqa ra, zımeyê (vakurê) Holanda serdıno. Semedê awa honıke (Gulf Stream) ra hewayê Holanda zaf serdın niyo.   

Sûkê gırdi:

Sûka Amsterdami zaf aver şiyayiya u tede banê xeylê berzi estê. Amsterdam bacarê dewizio, paytextê borsao u merkezê ticaretê Holanda u Ewropao.  

Nıfusê Holanda 17 milyono. Merdumê ğeribi 2 Milyoni estê. Şarê Tırkan ra u ê binan ra ki Holanda de cıwiyenê, zey Farsan, Endonezıcan u Surunamıcan uêb. estê. Dinê Holanda Xıristiyaniya u itıqadê mıletê Holanda Protestan u Katoliko, labelê dino de resmi niyo. Tayê mısılmani, Musewiy u ateisti ki estê. Zıwano xoyo resmi Holandkiyo. Nuştekar u wendoğê xo zafê.

İqtısadê Holanda zaf qewetıno. Teknolociye u sektorê iqtısadê Holanda zaf raver şiyê. Firmeyê zey Philips, Shell, Unilever u Heinekeni şırketanê Hollanda rayê. Standardê heyati Holanda de zaf hewlo.




#Article 53: Hong Kong (236 words)


Hong Kong, yew bacarê Çinio. Hong Kong mıntıqa verocê rocvetışê dewleta Çini dero. Rocakewtena (rocvetışe, şerqe) Hong Kongi de Okyanuso Pasifik esto.

Hong Kong yew bacarê zaf kıhana. Merdumê Ewropa serra 1513ıne de amey Hong Kong u tıcaret kerd. Şarê Ewropa  ipeg u çay merdumanê Hong Kongi ra musaê. Feqet seserra 19. Britanya de  qay Convention of Pekingi, hokmatê Çini Hong Kong kira da cı Britanya (1898-1997). Hong Kong işğal kerd, bacar biya koloniye/mıstemera Britanya. Wextê Herbê Dınyayê Dıyine, Hon Kong işğal Japonyad mend. Esqer ê Japonya zaf terteleyi kerd. Waxte koloniya/mıstemera Britanya, Hong Kong bi merkezê kuras (tekstil) u iqtısadi.  Serra 1997. de Britanya Hong Kong peyser da dewleta Çini. Serra 2003. deb nêweşiya SARS iqtısadê Hong Kongi kerd xırabe. Feqet veri boomê iqtısadê Çini hem iqtısad , hem nıfusa Hong Kongi biye zaf gırde.

Erdê Hong Kongi adaanê qıcan ra vıraziyao. Zerrê sindorê Hong Kongi ra 236 adey estê. Iklimê Hong Kongi tropiko. Hong Kong her roc germıno. Erdê xo her daim kheweo (kıhoyo).
Ewro nıfusa Hong Kongi 7.0 milyona. Şarê Hong Kongi hem İngılızki, hem Kantonezki qısey keno. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê: şarê Vietnami, Ewropa, Filipin, Japon, Amerika.

Hong Kong merkezê iqtısadio. Hong Kong de bına u banê xeylê berzi estê. Borsaê Hong Kongi zaf gırdo. Feqet Hong Kong hem iqtısad, hem kulturê ğerbi ra zaf tesir gırewto. Endustriya turizmi zaf muhima. Hong Kong de zaf şirket u ticaret u bankey estê. 




#Article 54: Houston (231 words)


Houston (wendışê cı: Yustın) yew bacarê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyano. Cayê xo verocê eyaletê Teksasi dero. Bınêniya Houstoni de Korfezê Meksika esto. Houston Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan de gırdine ra ê çarıno.

Tarixê Houstoni newiyo. John Kirby Allen u Augustus Chapman Allen bıray bacarê Houstoni serra 1836ıne de na ro. Allen bıray planê bacarê Houstoni vıraşto. Seba ke (semedê) bacarê Houstoni zaf nêzdiyê Korfezê Meksika, eyaletê Teksasi ra ray u treni ardê bacarê Houstoni. Serra 1901ine de merdumanê Houstoni zaf petrol diyo u Houston zaf biyo pil. Houston biyo merkezê petrol u ticaretê eyaletê Teksasi. Serra 1960ine de dewletê Amerika Houston de NASA na ro. Serra 1969ıne de Apollo 11 Houston ra şiyo aşme.

Nıfusê Houstoni 2,0 milyono; feqet nıfusê metroê Houstoni 5,280,752yo. Zaf mıxtelıf mıleti tede cıwiyenê: Şare Ewropa, Asya, Afrika tede zafo. Feqet her merdum İngılızki qısey keno. Houston de zaf merdumê dindari, İsewiy/Xrıstiyani estê. Problemê trafik u curımi gırano. 

İklimê Houstoni subtropikao. Hewaê xo her daim germıno. Seba ke (semedê) rıtubeti hewaê Houstoni hewl niyo. Wextê amnani de tehlıkey kasırga esto. Feqet erdê xo her daim kheweo (kıhoyo).

Ewro Houston de bina u banê xeylê berzi estê. Houston bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadi, kultur u hunerê eyaletê Teksasio. Endustriya petroli, enerciye, eurospace u petrokimya zaf gırda. Benderê (limanê) Houstoni Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan de ê yewıno; dınya de rêza şeşıne dero. Merkezê şırketan Enron, Sysco u Hulliburton Houston de ronışteyê.




#Article 55: Nuh (393 words)


Nuh (Erebki de: نوح, İbranki de: נוֹחַ) oyo ke merdumo ke Cıhudiye, Xıristiyaniye u İslam de peyğamber vêniyeno. Gorey Tewrat, Nuh 950 serri dınya da mendo u hirê qıcê xo est biyê: (Sam, Ham u Yafet). 

Gorey Cıhduiye, Xrıstiyaniye u İslami ra şarê Nuhi qısey xo ra goşdar nêbiyê u Homayê enê dinan waşto ke qewmê Nuhi rê peyniye bıdo. Homa, Nuhi rê emrê xo vato gorey dinan u Nuh darê Goferi ra yew gemiye (keşti) vıraşta. Her ganiyê ke riyê hardi (erdi) sero estê, tira yew nêri u yew maki (tayê cayan de u Incil de 7 çutan) gırewtê. Nuh u aileyê xo nışenê gemi, çewres roci tufan werzeni, se u pancas roci her cayê dınya bınê awıki de mendo, heme ganiyê ke hardi (erdi) ser de mendê, ê pêro merdê. Gemi bena berz, badi (baci) awk nişena u Gemi aşmê hewtin de, rojê hewtêsin ay na aşmi de seri Ararati yo nişena rue. Tewrato Tırki, İngilizki u swêdki de cayo ke gemiyê Nuhi ruenişta koyi Ararati yo. La goreyê nushaya aramki gemiyê Nuhi koyi Cudi ser o nişta. Quran zi vunu gemiyê Nuhi Cudi ser o nişta. Quran de: 'Ey erd awkê xo banc! U ey asmiyen [awkê] xo tepiş!' vaciya. Awk anciyê; gure ame qedênayiş; [gemi zi] seri [koyi] Cudi ya ruenişt. U: 'Guni nê zaliman wa cehenem ri bu' vaciya. Tufani dim a Nuh u efradi ey heti rojhilati de deştê Şinari de ca bini. Tewrat de, Ararat, yew ca yo saxlem u ke zaf rey merdimi şini uca de xo seternini. 

Destanê Gılgamışi de zi sey tufani Nuhi yew tufan estu. Çiyo ke tufani Nuhi de viyerenu hema eyni hewa destanê Gilgamişi de zi estu. Hetta goreyê tayê nuştoxan çimeyi (kaynak) meseleyi tufani a ke hirê heme kitabani muqedesan (Tewrat, Incil u Qur'an) de vaciyena Destanê Gılgamışii bi xo ya. Welakin, ferqo bingeyin o yo ke, kitabani muqedesan de tinya yew Homa estu, Homa yew u tek u, no Homayi heme kainati yo. Destanê Gılgamışi de Homayi zaf i. Homayi hard u asmiyeni ciya yi. Destanê Gilgamişi de badi tufani ya gemi welati ermeniyan de yew ca de, koyi Nisiri ser o vindena. Na destan teqriben 2000 serri VI (Veri Isayi) nusiya. La tarixê nê meselanê ke destan de viyerini hêna kehan a. Gilgamiş bacari Uruki ra yo. Piriki Gilgamişi Utanapiştim meseleyê tufani ey ri (Gilgamişi ri) vata.




#Article 56: Japonya (351 words)


Japonya, yew dewleta u cayê xo mıntıqa ra rocvetışê Asya dero. Japonya 3.000 (hirê hezari) ra zêde adeyan ra yena pêra (mıteşekkıla). Hokkaido, Honşu, Şikoku u Kyuşu adeyê pilê. Rocawanê (ğerbê) Japonya de Çin, Koryay Zımey, Koryay Veroci u dormey xo de Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Japonya Tokyowo.  Japonya ezaya Mılliyetanê Yewbiyayiyan u G8iya. Sistemê siyasetê xo monarşiya qanuniyo, feqet yew serwezir hukım keno. Labelê sistemê iqtısadi kapitalizmo. İqtısadê Japonya zaf quwetıno u dınya de ê dıyino.

Namey dewlete be işaretê 日 (wendış ni, mena „roc“ ya zi „roce“ de) u 本i (wendış hon, mena „çıme“, „kok“ ya zi „destpêkerdış“i de) ra yeno pêra. Seba ke Japonya be leqema „dıwela veciyayışê tici“ zi şınasiyena. No nameo pêrabeste şeno hem zey Nipponi (にっぽん) hem zi Nihon (にほん) bêro werdene. Cokao ke zıwano resmi de, serê peran u pulanê Japonya de, yewna zi organizasyonanê beynelmıleli de „Nippon“ gureniyeno. Zıwano rocane u qıseykerdışi de zi zêdêr „Nihon“ vêreno.

Verê seserra 20i de Japonya quwetıne nêbiye. Feqet newedariya (dêmdariya) endustriye dıma zaf biye quwetıne. Japonya Cengê Dınya Yewine ra ğalıb veciye u hukım kerd rocvetışê Asya. Wextê Cengê Dınya Dıyine de Japonya biye zaf quwetıne u dewletê zey Çin, Filipin, Korya, İndonezya u Malêzya işğal kerdi.  Feqet Dewletê Amerikayê Yewbiyayey bombaya atomi eşte Japonya ser u Japonya Cengê Dınya dıyine kerd vini.

İklimê Japonya honıko; zaf şıliye varena (varan vareno). Seba şıliye ra, erdê Japonya sero khewe u dar zafo. Feqet her serre zelzeley benê.   

Bacarê Gırdi:

Bacarê Tokyoy zaf raver şiyo, tede bina u banê xeylê berzi estê. Tokyo bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadê Japonya u Asyao. Japonya de xeylê şırketê teknolociye u iqtısadi estê.

Nıfusê şarê Japonya 127 milyono. Mıxtelıf mılleti tede estê; Çinıci, Koreyıci, Taiwanıci. Feqet nıfusê Japonya her serre beno şenık. Gorey vatena merdumê ilmê cemaeti, serra 2100y de nıfusê Japonya beno 60 milyon. Dinê Japonya Şintoizm u Budaizmo. Zıwanê resmi Japonkiyo.

Serdar: Naruhito

İqtısadê Japonya zaf gırdo, dınya de ê dıyino. Endustriya teknolociye u komputeri zaf be qalitewa. Japonya xeylê wesıtan (otomobilan) vecena. Mitsubishi, Toyota u Honda firmeyê Japonyaê. İdxalatê (eksportê) Japonya zafo u idxalatê Japonya zaf biyo dewlemend.




#Article 57: Kanada (250 words)


Kanada yew dewleta. Cayê xo mıntıqa ra zımey qıta Amerika dero. Zımey Kanada de Okyanuso Arktik, veroc (cenub) de Dewletê Amerikayê Yewbiyayey, rocawan (ğerb) de Okyanuso Gırd, rocvetış, (şerq) de Okyanuso Atlantik u Welato Kewe (Greenland) estê. Paytextê Kanada Ottowayo. Kanada eyaletan ra yena pêra (mıteşekkıla) u 13 eyaletê xo estê. Kanada ezaya NATO, Mılliyetanê Yewbiyayiyan (UN), NAFTA, u G8iya.

İşğalê şaranê Ewropayıcan ra ver, eşirê Postesuran (Indians) Kanada sero cıwayêyi bi; nê wahêrê ê erdi bi. Wextê esrê 15'i de mılletanê Ewropa qıta Amerika işğal kerde. Eskeranê Ewropa hem Dewletê Amerikayê Yewbiyayey hem Kanada de zaf postesuri kışti, be guman 11 milyon merdumi tertele ra merdê. Verin de Kanada koloniya/mıstemera Britanya biye. Labelê Kanada xoseriya temame nêgırewt. Nıka Kanada gırêdayiya qralina Britanyawa. Cengê Dınyayê I. u II. de dewleta Kanada bêhet mende.

İklimê Kanada zaf serdıno. Mıntıqa ra zımey (şımalê) xo zaf cemedıno. Awa ki iklimê Kanada zaf serdıno, şarê Kanada sindorê Amerika ri nêzdi nışeno ro.

Bacarê Gırdi:

Bacara Torontoy zaf raver şiya. Tede banê xeylê berzi estê. Toronto bacarê borsayo, merkezê iqtısadê Kanadayo.

Nıfusê Kanada 32,5 milyono. Zaf mılletan ra insani estê: İngılızi (%19,2), Frenki (%15,7), İskoçi (%14), İrlandıci (%12,9), Elmani (%9,0), İtalyani (%4,3), Çinıci (%3,5) u Postesuri (%3,4). Dinê Kanada İsewitina u mezhebê mıletê Kanada Katoliko. Labelê dino resmi çıniyo. Tayê Mısılmani, Musewiy zi estê. Zıwano resmi İngılızki u Frenkiyo.

İqtısadê Kanada zaf gırdo. Endustriya koli u petroli zaf mıhima. Herunda standardê heyati berza. Labelê Kanada iqtısad u kulturê Dewletê Amerikayê Yewbiyayey ra zaf tesir biya.




#Article 58: Zazakipediya:Kay u Wext Ravêrdenı (805 words)


Kay u Wext Ravêrdenı (Raviyernaêne) dı no koşedê dı ez wazena hebê bahsê kayandê ma yê welati u xo miyan dı kaykerdenda inan bıkera. Wextê xo dı, wextê qeçkinda xo dı ma welatê xo dı kayê bol weşi kaykerdê u wextê xo yo veng bı ê kayana kerdê pırr u ravêrnayê. Zey ewroy Televizyon yan zi hendayê qanalê televizyonan çınêbi. Ê kay parçeyêdê gan u Kültürdê ma bi. Labırê ewro ê yê wertera werzenê u vera vınibiyayena ray gênê u şınê. Eger ma nêşê ewro inan kaykerê zi, ravêrnê heyat zi, vanê ma nêverdê ê vıni bê u wertera werzê. Qandê vıninêbıyayenı çendınanê cı ma zanê u çendê cı yeno virdê ma vanê ma inan bınuşnê u ravêrnê qaxıdi ser, ravêrnê pêserok u kıtabandê xo yê Dımıli kı, ê dıha vıni nêbê, wertera nêwerzê u vira nêşırê.

Ez bı xo wazena kı ê kayandê ma ra çendê cı u çend yenê mı viri bınuşna u pêserokê şıma yê Kormışkani dı bıweşeyna. Qandê kı, nesılê ma yo kı ê nêdiyê, ê niyaşnawıtê, ê kaynêkerdê u nêzanê seninê, ê bıwanê u pey bızanê. Yanê nesilê ma yo kı newe reseno, ê zi inan bısınasnê, beno wext beno ê zi zey gırdandê xo ê kayan kaykenê. Qandê vıninêbıyayenı u viriardenı vanê ma nê çi ser o vınderê u bınuşnê. Şıma şardê ma ra, wendoxandê Kormışkani ra recay mı a ya kı, şıma zi çıçi zanê, çend zanê u çendê cı yenê şıma viri bınuşnê u ma rê bırışê. Metersê u mevazê ya ma şaş bınuşnê. Şıma şaş bınuşnê zi jew do werzo u raştê cı bınuşno. Tay merdımê ma estê zahf çi zanê, labırê qandê nuşnayenı xo dı ê cesareti nêvinenê. Halbu ki ê ma rê çımey Kültür, edet, tore u folklordê ma yê, labırê çı heyf nêwetanê bıvıziyê piyase u bınuşnê. Inan ra reca u waştena ma wa bıvıziyê piyase u folklordê ma rê rayberey bıkerê. Bewnirê ez o seni, şaş raşt, vêşi, kemi u herwına çiyê şardê xo bêters, bêxof u bu!

Exem nuşnena vanê şıma zi bınuşnê. Şıma zanê ez marda xo ra nuştox niyamebiya dınya u ewro zi nuştox niya. O kı ez kerda nuştox cesaretê mın ê nuşnayeno. Mı xo dı cesaretê nuşnayenı bı ca kerdo u ez o bêters şına cı ser. Ez zana şıma dı mın ra des-vist qati vêşêri o cesaret u a zanayey esta, labırê şıma bı xo hewna o xo miyan dı kefş nêkerdo u nêşiyê ê nokti ser. Hebê xo bılunê, cadê xo ra werzê yan zi holbê xo ser u ê cewherê miyandê xo vejê teber u rafinê çıman ver. Hedefandê Kormışkani ra jew zi şıma rê ray akerdenı u cesaret dayena. Cayo kı şıma cesaret nêkenê tey bınuşnê, bêrê Kormışkan dı bınuşnê. Kormışkan ê ma nê ê şıma yo.

Vanê şıma nay rınd bızanê, eger o çiyê ma niro nuşnayenı, ewro ya meştı o do vira şıro u zey çiyandê ma yê binan a tarixi miyan dı bıfetısiyo, bıheleyo u pede şıro. (Heme serehewadayenê ma wıni nêbiyê, Ka serehewadayenê Dımıliyan, qe tarix dı namey cı ravêreno?) Demo kı kes nê çiyanê xo bınuşno u ravêrno qaxıdan ser, o wext ê ma rê mal benê u manenê. Zahf çiyê ma şari xo rê nuşnayo, ewro inan ser o yeno hesıbnayenı. Labırê ma zey inan nêkenê, ma teniya çiyê xo xo ser o nuşnenê. Ewro nê meştı, beno mıriçıkı siro güno, welatê ma azad u bıxoserbo. O wext no çiyê ma do newe ra bıvıziyo u piyase kewo. Ewro çend nirê kaykerdenı zi, beno rojê biro, imkan ma u şardê ma dest kewo, ma heme tewrdê qeç u quldê xo ya, way u bırayandê xo ya, dost u enbazandê xo ya piya agey rê herda bawkalandê xo ser u heme piya ca bı ca, suk bı sukı, dewı bı dewı ê kayanê xo kaykerê. Demê kaykerdena ê kayan dı gırdanê xo, şehidanê xo, xoverdayenê xo biyarê xo viri. Ê kay zi wextê xo dı bibi parçeyêdê k!
ültürdê ma u kewtibi heyatê ma miyan. Wextê xo yo veng ma bı ê kayana ravêrnayê u sebrê xo pa ardê. Ê kay biyê semedê ma yê pêsınasnayenı, pêseramyayenı, pêvinayenı, pê dı enbazeykerdenı, pêhesıbnayenı, piya hereketkerdenı, pê rê wıhêrvıjyayenı u qimet pêdayenı.

Wexto kı jew cayê ra newe ameyê cana u wıja dı ca biyê. Bı sayedê ê kayana ma pêsınasnayê u biyê enbazê pê. Ê kaykerdenan dı ma xo rê enbazo rınd u saxlem weçinayê. Ê kaykerdenan dı ma qerekter u ahlaqê pê fahm kerdê. Ê kayan bol ray vıstê ma ver u bol ray ma verdı akerdê. Semedê ê kayan ra şermi ma yê miyandê şêlıgi (cemeeti) ravêrdê u bêters ma ameyê şêlıgi miyan dı gırdandê xo hetı ronıştê u goştarey a mesele, estanık, qeybet, edet, tore, folklor u zıwandê xo kerdê u inan ra zahf çi mısayê.
Ê kayan ra ju zi bırı bi.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 59: Keçevaney (138 words)


Keçevaney (Keçeci): Merdımo kı keçey vırazeno u saweno ey rê vanê keçeci yan zi keçevıraştox. Zenatê keçecinı zi zenetê do zahf kıhano. Keçe vıraştenı u keçecinı rê zi zanayenı u qüwet lazım bı. Çımkı keçeciyan hemaman (keraşo) dı keçey bı lıng u pizedê xo ya sawıtê. Ê kı keçey vıraştê emrê cı zahf derg nêbiyê. Çımkı ê tozdê keci ra biyê werem yan zi nêweşiya zeri u pizi gırotê. 

Veri welatê ma dı keçey bı rengureng vıraştê. Keyanê dewlemendan ê koşandê wedandê xo dı rakerdê u şar sero ronıştê. Ê kı hal u wextê cı weş bı wedey inanê meymaney bı keçandê rengınan a xemılyayê. Ewro zi hewna Sukda Sêwregı dı keçeci estê kı, keçey vırazenê u idareyê keydê xo bı a keçecina kenê. Cayo kı tey keçey vırazênê yan zi roşênê, ê cay rê zi vanê keçexane.




#Article 60: Kofi Annan (122 words)


 
Kofi Atta Annan yew siyasetkar bi. Annan 8 Nisane, 1938 de Gana de sûka Kumasi de ameo dınya. Ebe xo, sekreterê Mıletê Yewbiyayeyo umumiyo 7. bi (UN).

Kofi Annan, hona ke welatê xo Gana yew koloniya İngılızan (Qraliya Yewbiyayiye) biye, serra 1938ıne de sûka Kumasi de ame dınya. Namey piyê xo Henry Reginald u namey maya xo zi Victoria Annana. Familya xo elitanê Gana ra moriyena u qebila Fante raya. Khalık u dedê xo pilê na qebila bi.

Annan Universitanê Kumasi, Minnesota u Genf de ixtisas vêneno. Zıwananê İngılızki, Fransızki u tayê zıwananê Afrika zaneno. Jü (yew) cênıka İsweçıce de zeweciyayeyo u 3 teney domanê (qıcê) xo estê. Kofi Annan, serra 2001ıne de serba pheşti dayena haştiya dınya, Haletia Nobelia Haştiye gurete.




#Article 61: Komırvan (150 words)


Komırvan: Merdımo kı komır vetê yan zi komır rotê ey rê vatê komırci. Komıro en rındo xoverdaye darandê mazêri ra yan zi belıwêr u şavlêri ra vırazıyayê. Veri zey rewtana derg mêşan miyan dı koli kenê. Bahdo ê koliyan anê kenê kozigı u qandê veşnayenı qülê tey verdanê u serê cı herrı ra gênê, Bahdo a qülı ra a kozigı nanê pa u fekê a qülı zi gênê. Bê hawa gırotenı a kozigı bı haldê xo ya veşena u ê koli benê komır. Ê komıri zi zımıstani mangalan u soban miyan dı veşnenê u xo serdan ver pa kenê germ. Ê komıri sero çay, qahwe u şami zi vırazenê. Qahwe u çaya serdê komıri zahf demını u bıtam bena. Cayo kı komır robeno u tey yeno rotenı, ê cay rê vanê komırxane yan zi meydanê komır rotenı.

Komırcinı en bol ki dewıji u dewê kı tey mêşey estê ê kenê.




#Article 62: Kuala Lumpur (172 words)


Kuala Lumpur, yew bacarê Malayziyao. Kuala Lumpur rocawanê Malayziya dero. Kuala Lumpur hem paytextê Malayziyao hem bacarê Malayziyao tewr gırdo.

Tarixe Kuala Lumpur newiya. Seba ke madeno kalay ra bacar Kuala Lumpur serra 1857 da na ro. Kuala Lumpur ceng ê Selangor ra xırap biya. Waxte Ceng ê Dınyaê II, Kuala Lumpur işğal ê Japonyad mend. Raver ra xoser ra Malayziya Kuala Lumpur biya paytext Malayziya (1957). Serrunra 1990i Kuala Lumpur biya pil u zaf asmen-dırnay (sky-scraper) vırazıya.

İklim ê Kuala Lumpur tropiko u Heway xu zaf germuno. Waxte ammun, zaf şilu Muson waren. Her serra laserun zaf zirar denci.
Nıfusa Kuala Lumpur 1,4 milyona; labelê nıfusa metropolê xu 4,3 milyona. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê zey: Malayun, Erebun, Ewropaun, Çinun, Wietnamun u Kambocyaun. Dinu Kuala Lumpur  İslama; feqat zaf mıxtelıf dini tede estê: Hinduism, Sikh, Xrıstiyani u Budist.

Bacarê Kuala Lumpur zaf raver şiyê. Kuala Lumpur bına u banê xeylê berzi estê, bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadê Malayziya. Asmen-dırna (Gok-delen) Petronas zaf berza (452 metre); dınya de ê dıyina (2).

 

 




#Article 63: Kurdki (156 words)


Kurdki (be Kurdki: Kurdî ya zi کوردی), zıwanê do İrankiyo zımeyo-rocawano ke Anatoliye û Mezopotamya de, dıwelanê resmiyan miyan de Tırkiya, İran, Iraq û Suriya de, tayê zi Ermenıstan, Gurcıstan û Qazaxıstan de qısey beno.

Goreyê zıwanzanan LeCoq û Jost Gipperti Kurdki be Siwendi ra piya kewno bınqıfleyê Karmani. İranologê zey D.N. MacKenzie û Ludwig Pauliyê ke Kurdki sero gureyayê, zıwanê Kurdan tesbit kerdê ke Kurdki 3 zıwanan ra yeno pêra:

Kurdki heta nıka daim yew statuyo resmi nêgırewto, labelê Iraq de xoseriya xo esta, mıntıqaya Kurdıstaniya otonome de Kurdki de mekteb û universıteyi estê. Ermenıstan de zi radyo, TV û mekteban de yeno qıseykerden û salıxdayene. İran de eyaletê Kurdıstani esto, radon û TV de kemi bıbo zi, qısey beno. Tırkiya de halê xoyo tewr bındest Suriya û Tırkiya dero ke xeylayê serri zey zıwananê nêresmiyanê binan yeno inkarkerdene, hewna statuyo resmi nêgırewto.

Ê Kurdki radio û kanalê xoyê têlevizyoni estê, her roce phêl danê.




#Article 64: Kıncıci (127 words)


Kıncıci: Merdımo kı kınci kareno yan zi roşeno ey rê vanê kıncıci.
Karıtenı u werzanayena kınci zi zey ê teniya niya. Kınci zi vanê çend roj yan zi heftan ra fınê biro awdayenı kı, weş pırr kero u nan bıdo. A dıdını vanê hewna kınci tam nêbiyo, fekê qata cı, maşıkda cı nêteqayo kes bıçino kı nêrıjiyo erd u zay nêbo.

Şıma zanê kınci zi pıraynenê u cı ra zahf çi vırazenê. Qandê küftey degrotenı, qandê tahın vıraştenı kınci soqiyandê werdiyênan dı, ê destan dı küwenê. (Qandê küfte vıraştenı yan zi çiyandê binan, ey veri pıraynenê, bahdo küwenê). Nêzana şıma werdê nêwerdê? Küftandê kınci rê vatenı çıniya. Kes boyda cı ra beno serweş, beno mırd. Hıma kesi fek dı heleyênê u şınê war. tamê cı zahf weşo.




#Article 65: Libya (323 words)


Libya, mıntıqa ra zımey qıtay Afrika dera. Zımey Libya de Deryao Sıpê, (Deryao Miyanên); veroc de Nicer u Çad; rocvetış de Mısır u Sudan; rocawan de Tunıs u Cezayir estê. Paytextê Libya Tripoliyo. Libya ezay Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Erebia.

Serra 1969ıne ra nat Mıemmer Qeddafi liderê Libya bi. Serra 2011 dı şarê Libya Mıemer Qedafi ardo cêr, eskeran nezdiyê Sirta dı o tepışto u kerdo linç, kışto. O taw ra nat Libya dı cumhuriyet ameyo pêhesnayış.

Erdê Libya zaf işğali diy. Verênde ra Berberi ronıştey bi. Feqet bênatey seseranê 200-800 ra İmperatoriya Roma u İmperatoriya Bizansi erde Libya işğal kerd. Seserra 8. de Erebanê Emewiyan hıkum kerd u Berberan pêro İslamiyet qebul kerd. Seserra 15. de İmperatoriya Usmanıcan Libya işğal kerde. Bênatey seserranê 15.-19. de Libya gırêdiye be İmperatoriya Usmanıcan ra. Feqet Libya otonom biye. 

Serra 1911ıne de İtalya Libya işğal kerde u Libya biye koloniya/mıstemera İtalya. Eskerê İtalya zaf terteley u dızdiya erdê şarê Libya kerdi. Bênateyê serranê 1954-1962 şarê Libya eskerê İtalya u Ewropa fetelna. Serra 1951ıne de Libya xoseriya xo gırewte.

İklımê Libya vıriyeno. Zımeyê Libya de iklım weşo. Mıntıqa ra Deryayê Sıpêy (Deryao Miyanên) de hewa zaf honıko. Feqet verocê Libya zaf germıno; tici zaf erzena. Verocê Libya çolan ra vıraziyao.  

Bacarê gırdi:

Sûka Tripoli merkezê iqtısad u siyasetê Libyaya. Banê tarixki zafê. Tripoli zaf cêngi diyê.

Nıfusê Libya 5,1 milyono. % 90 (se ra neway) şarê cı zımeyê Libya de ronıştiyayo. % 99 (se ra neway u new) şarê Libra Ereb u Berberan rayo. % 99 şarê Libya mısılmano. Merdumê ğeribi senıkê. Zıwano resmi Erebkiyo; feqet tayê merdumi Berberki qısey kenê. Nuskar u wendoğê xo zaf niyê.

İqtısadê Libya qewetın niyo. Endustriya petrol u qazi zaf muhıma. 
Standardê heyati hewl niyo. Seba ke Libya destek da era teror. No ri ra dewletanê Ewropa u Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan ambargo nao ro. Serra 1989ıne de DAY roketi şawıti u Libya kerde xırabe. Ambargoy iqtısadê Libya rê zaf zerar da.




#Article 66: Londra (258 words)


Londra, yew bacarê Qraliya Yewbiyayiyo. Cayê xo verocê Britanya Gırde dero. Londra hem paytextê Britanya hem zi bacarê Britanyao tewr gırdo.

Tarixê Londra zaf khano. Serra 47 İ.R. (İsay ra raver) de, İmperatoriya Roma bacarê Londra na ro. Verên de namey xo Londinium biyo. Serra 100 İ.R. de Londra biya paytextê eyaletê Britanya. Serra 600 de, merdumê Anglo-Saxonan amey Londra u bacarê Londra zaf biya gırd. Feqet serra 850 de Vikingan Londra kerda xırabe. Wextê Miyani de Londra de zaf neweşi amey u zaf merdumê Londraê neweşi merdê. Seserra 18ine de Londra zaf biya pil u seserra 19ine de Londra biya tewr gırd bacarê dınya. Serra 1835 de semedê ray u trenan, Londra biya yew merkezê ticareti. Serra 1863 de, dınya ra yewın bınê-erdi (metro) Londra da vıraziya. Feqet wextê Herbê Dınyayê Dıyine de, Almanya Londra sero zaf bombey varnay u 30,000 merdumi merdi.

Nıka Londra bacarê da moderına. Banê xeylê berzi u binaê ke hetê mımarine de mıkemmel vıraziyê, estê. Londra bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısad, siyaset, zagon u moda Britanya Gırdeo. Londra da zaf şirketê iqtısadi estê. Merkezê Barclays, HSBC u Reuters Londra de ronayiyê. Borsa Londra zaf pila. Endustriyê turizmi gırdo; her serre zaf turisti sonê Londra.

Nıfusê Londra 7.5 milyono; feqet nıfusê metroy 12 milyono. Zaf şarê muhaciran êsto u zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê. %40 Nıfusê Londra Britanya ra niyo. Zaf Mısılmani, Musewi, Hindi u Sikhi estê. İklimê Londra honıko; sıliye (vartış) zaf vareno. Seba ke (semedê) awa germıne (Gulf Stream), hewaê Londra zaf serdın niyo. Erdê Londra her daim kheweo (kıhoyo).




#Article 67: Los Angeles (222 words)


Los Angeles yew sûka Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyana u mıntıqa ra verocê eyaletê Kalifornia dero. Rocawanê (ğerbê) Los Angelesi de Okyanuso Pasifik esto. Los Angeles sûka Kaliforniyaya tewr gırda. 

Wextê işğalê şarê Ewropayıcan ra ver Postesuri (Qızılderili) Los Angles de ronişte biyê. Serra 1776ine de dewleta İspanya ama Los Angeles u bacar biya yew koloniya/mıstemera İspanya. Feqet wextê Cengê Amerika u Meksika (1845 – 1948), Amerika bacarê Los Angelesi Meksika ra gureta. Serra 1892ine de, merdumê Los Angelesıcan bınê erdê Los Angelesi de zaf petrol diyo. O wext Amerika de, Los Angeles biyo be merkezê endustriya petroli. Feqet nıka Los Angeles de zaf petrol çinyo. Serra 1920ine de ki firmê filmi amê Hollywood, Los Angeles u bacar biya merkezê film u xeceliyayışê dınya. 

İklımê  Los Angelesi zey Deryaê Sıpêyo; hewaê xo honıko. Seba ke Okyanuso Pasifik, hewaê Los Angelesi nê zaf germıno nê ki zaf serdıno. Feqet hewaê Los Angelesi zaf leyşıno/qılêrıno. Problemê trafiki zaf gırano. Nıfusê bacarê Los Angelesi 3,694,820o; feqet nıfusê metropolê Los Angelesi 17,516,110o. Zaf mıxtelif mılet tede esto: Şarê Ewropa (%46.), şarê Asya (%27) şarê Meksika (% 24) şarê Postesuran (Qızılderili) (%0.8). Zaf maxalê Los Angelesi texlikeyınê, tede çetey zafê. 

Los Angeles merkezê xeceliyayışio. Hem ê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan hem ki ê dınyao. Zey Hollywood, Twentieth Century Fox, Paramount Pictures, Disney u zaf şirketê xeceliyayışi Los Angeles de estê. 




#Article 68: Madrid (245 words)


Madrid paytextê İspanyayo. Cayê xo hetê mıntıqa ra nêmadeyê İberya dero. Madrid hem paytext u hem zi bacrê İspanyayo tewr gırdo.

Halifey Mehmet I seserra 9 da Madrid no ro. Mehmet I zaf pil saray vıraşt u bacar Madrid dolvera no ro. Nıme Madrid al-Majrīṭ bıb (Erebki: المجريط, kaynag ê awk ). Feqat serra 1085 da Alfonso VI Madrid işğal kerd u. Feqat seserra 13. ra adıra pil weşna Madrid. Serra 1561 da Madrid biya paytext ê İspanya. Serunra 1802 – 1814 Madrid işğal ê Fransad mend. Waxte işğal Madrid asqer ê Fransay zaf terteley kerd. Serra 1814 da Fernando VII asqer ê Fransay fetılna. Feqat benate serrunra 1936 – 1939 ra Madrid cengey sivilra zaf xırab biy. Serra 2004 ra merdume Erebun Madrid ra attack kerd u zaf merdum merd.

İklimê Madrid Deryaê Sıpêyo, ayamê (hewa) xu honıko. Feqat waxte ammun hewa xu taê germıno u şilun nı wareno. Seba ke erd Madrid zaf berzo; heway zaf germın nı beno.

Ewro nıfus ê Madrid 3.2 milyona; feqat nıfus ê metro 5.8 milyona. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê: şare Ekvator, Çin , Fas Kolombiya u Peru tede zafa. 

Bacarê Madrid zaf moderna. Banê xeylê mımarine de mıkemmel vıraziyaê. Madrid merkez ê huner, zagon, siyaset, edustriy u iqtısad ê nime-aday İberya. Sektor ê dewlet zaf gırda.

Taxımun Real Madrid u Atletiko Madrid bacarê Madrid de kay keno. Real Madrid hem Ewropa da hem İspanya da zaf hol kay keno. Stad ê Real Madrid (Barnabao) zaf rında.

 

 
 
 




#Article 69: Malêzya (313 words)


Malêzya, mıntıqa ra  verocê Asya dera. Dewleta Malêzya dı parçey ra yena pêra: Malêzyay Rocvetışi û Malêzyay Rocawani. Benatey Malêzyay Rocvetışi û Malêzyay Rocawani de Deryayê Çini esto. Zımey Malêzya de Tayland, Bruney û Butan; veroc de Singapur û İndonezya; rocakewtene de Okyanuso Pasifik; rocawan de İndonezya estê. Paytextê Malêzya Kuala Lumpuro. Malêzya 13 eyaletan ra yena pêra (mıteşekkıla). Malêzya ezay Mıletê Yewbiyayey û G20ia. Sistemê idarey xo monarşiya qanuniya.

Tarixê Malêzya newiyo. Verê seserra 10ıne de, qralanê Malayan Malêzya de hukım kerdo. Seserra 14ıne de Erebi ameyê Malêzya û ticaret kerdo. Seserra 15ıne de şarê Malayan İslamiyet qebul kerdo. Seserra 15ıne ra nat, Malêzya zaf işğali diyê. Serra 1511ıne de, Portekizi Malêzya işğal kerda û Malêzya biya koloniya/mıstemera Portekizan. Malayan û Portekizan zaf ceng kerdo. Feqet serra 1641ıne de, Hollanda Malêzya isğal kerda, dewleta Portekizi uca ra fetelna. Serra 1786ıne de, Britanya Malêzya işğal kerda. O wext, dewleta Malêzya biya letey: Koloniya Malêzyay Britanya û Koloniya Malêzyay Hollanda. Feqet serranê 1942 û 1945 miyan de Japonya Malêzya işğal kerda. Serra 1963yıne de Malêzya xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Hewa û iklimê Malêzya zaf germıno. Wextê ammani zaf sıliya Musoni varena. Her serre lasêri zaf zerar danê. 

Sûkê Gırdi:

Sûka Kuala Lumpuri zaf raver şiya. Tede bina û banê xeylê berzi estê. Kuala Lumpur bacarê dewiziyo, paytextê borsayo, merkezê iqtısadê Malêzyayo. Asmênresay Petronasi zaf berzo (452 metre); dınya de ê dıyıno (2).

Nıfusê şarê Malêzya 25 milyono; şarê Malêzya sûkan de roniştiyo. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê, zey: Malayan, Ereban, Ewropayıcan, Çinıcan, Vietnamıcan û Kamboçyayıcan. Dinê şarê Malêzya İslamo; feqet tede zaf mıxtelıf dinê bini ki estê: Hinduizm, Sikhizm, İsewitiye û Budizm. Zıwano resmi Malaykiyo. Nuskar û wendoğê xo zafê.

İqtısadê Malêzya zaf qewetıno. Feqet tayê mıntıqan de zaf peyser mendo. Teknolociya Malêzya zaf be kaliteya. Her serre iqtısadê Malêzya beno gırd. Feqet serra 1998ıne de İqtısadê Malêzya zaf krizê gırdi diyê.




#Article 70: Meksika (256 words)


Meksika yew dewleta qıtay Amerikaya. Cayê xo zımey qıtay Amerika dero. Zımey (Şımalê) Meksika de Dewletê Amerikayê Yewbiyayey; veroc (cenub) de Guatemala; rocawan (ğerb) de Okyanuso Pasifik; rocvetış (şerq) de Oyanuso Atlantik estê. Paytextê xo Meksiko Cityo. Meksika eyaletan ra yena pêra (mıteşekkıla). 31 eyaletê xo estê. Meksika ezay Mıletê Yewbiyayey u NAFTA'ya.

Tarixê kıhani de şarê Azteki Meksika de ronışte bi. Ema işğalê İspanyolan ra dıme, Azteki senık mendê. Wextê seserra 15ıne de İspanyolan Meksika işğal kerda. Leşkerê İspanyoli zaf Azteki kıştê. Meksika 300 serri koloniya (mıstemera) İspanya biya. Serra 1821ıne de Meksika xo xoser ilan kerd. Ema serra 1845 – 1948ıne de Meksika Cengê Amerika kerd vini u eyaletê xo Texas, Kalifornia, Arizona, Utah, New Mexico, Nevada u Colorado kerdi vini.

İklım u hewayê dewleta Meksika zaf germıno. Çoli tede zafê. Ema sahılê xoyê reğbetkari estê; Cancun yew sahılê do zaf meşhuro. Awa Okyanusi, verê Cancuni de zelal u paka. Xeylê merdumê Amerika her serre şonê Cancun. 
 

Bacarê Mexico City zaf raver şiyo. Tede banê xeylê berzi estê. Mekxiko City bacarê dewizi, paytextê borsa u merkezê iqtısadê Meksikayo.

Nıfusê Meksika 107 milyono. Mıxtelıf şari tede nışenê ro; %75 Mestizi, %13 Amerindiani, %11 Ewropayıci estê. Dinê şarê Meksika Xırıstiyaniya; mezhebê mılletê Meksika Katoliko. Ema dinê Musewitiye ra zi mensubi zafê u qewetınê. Tayê Mısılmani zi estê. Zıwano resmi İspanyolkiyo.

İqtısadê Meksika zaf qewetın niyo. Dewleta Meksika peyser menda. Merdumê Meksika feqıriye de cıwiyenê; standardê heyati hewl niyo. Hudıdê Amerika de zaf merdumê Meksika vêrenê ra Dewletanê Amerikayê Yewbiyayiyan; ema şarê Meksika uca de qaçağ xebetiyeno.




#Article 71: Merci (119 words)


Merci, merdımo kı bı yewmedê xo ya, bı perana merı keno ey rê vanê merci. Merci en bol ki baxçe, rez, dık u cayo kı cıtı u cıtêr nêşeno dekewo u tey cıtı bıkero ê cayan merı kenê. Merı qandê tey çi karıtenı, bınê daran sıstkerdenı, vaşê cı arêkerdenı u herwına bena. Wexto kı kes bınê dar u mewan merı nêkero, hera cı hawa nêgiro, vaşê cı nêçineyo rınd nêbenê u rınd nêtepşenê. Wexto kı tepêşê zi meyweyê cı bı goştın u rınd nêbeno. Bol zeyıf u çıqırık beno. Welatê ma dı, demdê veri dı zaf merdıman idareyê keydê xo bı merı kerdena kerdê. Ewro zi mercinı esta labırê zey veri niya. Kar u barê mercinı bol biyo kemi.




#Article 72: Mewlexaneci (103 words)


Mewlexaneci: Merdımo kı dukanê cı mewlexane dı esto, yan zi mewlexane dı meywe, fırig, êmış, zerzewat u kıhoyiya kı dewan ra yena ey beno mewlexane dı bıcem (toptan) roşeno u hemver a rotenda xo sera çiyê xo rê gêno ey rê vanê mewlexaneci. Mewlexane dı sera %95 çi werdenı yeno rotenı. Cayo kı çiyo kıho, meywe, zerzewat, qezenc, êmışo wışk, hıngımên, rıb, rüwen, kesme, pastêx, sıncıxi, tar u tur u çiyê werdeno kı dewıj u cıtêri anê tey roşenê ê cay rê zi vanê mewlexane. Mewlexanecinı kerdenı rê zi sermaye lazımo kı pa ca tepêş, çi bıherino u ê sermayi xo destı bıçarno.




#Article 73: Xarezmi (141 words)


Xarezmi ya zi Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi (be Farski:أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي); mabeynê serranê 780i de ameyo dınya u yew alımê matematik, coğrafya, asmênşınasiyeo. Al-Khwarizmi İranıc biyo. Asmênşınasiye u coğrafya de zi xeylê alımeniya xo biyo. Algoritmaya ke ma ewro matematik ra şınasnenime namey ey ra yeno.

Key ke ameyo ra Dınya ya zi key merdo tım  . nêzaniyeno, hema texminan ra gore teqribi serra 780 de suka Chiwa (ewro zerrey hıdudê Uzbekıstani dero) de ameyo ra dınya; uca ra 850 de zi merdo. Vatenan ra gore Abu Abdallah Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi umrê  xo pêro Beğdad de viyarno ra. Beğdad o zeman (o taw) paytextê Xalifey Ebasiyan biyo. 

Qabiliyetê  xo 813 hêtan 833 de ferq beno. U sure azaye Bone (Keye) Haqiqato, yê Halife Al-Ma'mun biyo u nazade pêro nuşte nu Halifa Al-Ma'mun çarno a zıwanê Erebki.




#Article 74: Munix (267 words)


 
Munix (be Almanki: München) yew sûka Almanyaya u mıntıqa ra rocawanê (ğerbê) Almanya dera. Nıfusê Müncheni 1,388,308o. Riyê erdê xo 310.4 km²yo. Munix zaf bacarê do gırdo. Almanya de rêza hirêyine (3.) dero. Munix miyan ra royê (çhemê) İsari vêreno ra û paytextê eyaletê Bavaryayo. 

Munix sûkê da kıhana. Serra 1158. ra Duke Welf Henry the Lion (Duke Welf Henryo şêr) Munix na ro. Munix dormarê kıliseyê St. Peteri de bi hira. Serra 1327. daye adırê dê pili Munix veşna; feqet sakınanê Munixi bacar reyna vıraşt. Serra 1506. de Bavarya biye yewe û Munix bi paytextê Bavarya. Seserra 16. de Munix bi merkezê Reformê Protestanan û ê Ronesansi. Labelê serra 1634. de nêweşiye kewte zerrey Munixi û %33ê merdumanê Munixi merdi. Serra 1806. de Muxix bi paytextê Padişayiya Bavarya. İnsananê Munixi ra zaf keşifi veciyê: Rudolf Diesel, Alois Alzheimer, Wilhelm Conrad Röntgen, Georg Ohm. Wextê Herbê Dınyayê Yewıne û Herbê Dınyayê Dıyıne. Weziyetê Munixi zaf xırabın bi. Feqet bacarê Munixi fına vıraziya.

Ewro nıfusê Munixi 1.296.150o, ema nıfusê metroy 2.6 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê. Şare Yogoslavya, İtalya, Zazayan, Tırki tede estê. İklımê Munixi  honıko. Varan zaf vareno. Labelê wextê zımıstani Munix zaf beno serdın. Erdê Munixi her daim kheweyo (kıhoyo).

Ewro Munix sukê da moderna. Xeylê bani mımarine het ra mıkemmel vıraziyaê. Munix merkezê hunerê zagoni u siyaset u edustriy u iqtısadê eyaletê Bavaryao. İqtısadê Munixi zaf herao. Şirketê teknolociya Munixi zaf be kaliteyê. Merkezê BMW, Allianz, Bayer, NECi Munix de ronıştiyo. Taximê futboli Bayern Munix ki etıya dero. Stadê Allianz u Olimpiyati be estetik vıraziyao.

Grafikê diagrami sero gorey serran ra nıfusê Munix ; 




#Article 75: Cıhudiye (201 words)


Cıhudiye (Yehudiye) (be İbraniki: יהודים, Yehudim) yew diyaneto. Pê kelımanê Cıhudine, İbrani, Musewi u İsraili dinê Musay rê vaciyeno. Dinê Musay rê dino ke yew Homay ra, awa ke tewr pak, tewr tenyao, vaciyeno. Cıhudiye tek tenya ne yew mezhebo, ne yew mılleto, ne zi yew mılliyeto moderno. Ewro dınya de pancês (15) milyon merdum xo Musewi vêneno u qebûl keno.

Goreyê dini Cıhudi tinya dini yahudiyano. Keso ke maye-pi ey yahudi niy, nişkenu bibu yahudi. Yahudiyey, yahudiyan ri hem din hem miliyeta. Qewmi yahudiyan, yew qewmo rez u vijnaye ey Homayi yo, Homayi no qewm qey xo ya xeleqno. Homay heq u wezife do no qewmi ke riyi hardi (erdi) ser o miletani binan idare bikiri. 

Qur'an de qewmi yahudiyan yew qewmo rez u vicnaye yenu qebul kerdiş. Qur'an de wina vaciyenu: Ehd bu ke ma, kitab, hukum u pêxemberey dey Beni İsrailan. Ma ey bi rizqo rind a kerdi wiye u ma ey aleman ra berzêr kerdi. Erdi yahudiyan (Beni Israiliyan) yew erdo muqedes u ke Homayi no qewmi ri wead (bexş) kerdu. Erdi Israiliyan (Diyari Kenani) erdo weadkerde yo. No erdo weadkerde sinori ci Ro Nil ra resenu heta Ro Fırat. 

Tewrate, Musa ri amo u kıtabi Cıhudiyewo.




#Article 76: Müjganeya ê nuştox u Zaza Cemal Süreya (212 words)


Komê Kültür u Senétê Cemal Süreya (Cemal Süreyya Kültür ve Sanat Derneği) 1991 ra yo kı müjganeya şiiri, mabênê şairan dı vela keno. Ser 2001 ra yo kı na müjganeya Cemal Süreyay hirê seri dı fınê pare beno. 

Selahattin Yolgiden, Ver awı dı kes çınê bı (Su Kıyısında Kimse Yoktu) 
Ertan Yılmaz, Asya 
Nilay Özer, Bıbı (Ol)

İbrahim Baştuğ, Kozı (Köz)
Güngör Tekçe, Seğiren 

Altay Öktem, Şiddet, Elbet 

Mesut Adnan, Destnuşteyê Yaseminın (Yaseminli Mektup)
Devrim Dirlikyapan, Bı Vewra Yeno (Karla Gelen)
Oya Uysal, Vayo kı Serrê xü kerdo vini (Mevsimini Kaybetmiş Rüzgar)

Ahmet Erhan, Ansqlopediyê Demanê Vinikerde (Çağdaş Yenilgiler Ansiklopedisi)
Özlem Sezer, Hori (Derin)

Mehmet Mümtaz Tuzcu, Bı namedê sinayeniya (Sevda Adıyla)
Sina Akyol, Wuni vaten sım o (Meğer Söz Gümüş)
Enver Ercan, Çı wext ravêreno wextö maç keno héme çi (Geçtiği Her Şeyi Öpüyor Zaman)

Erdal Alova, Suko kı qedyayo (Bitik Kent)

Hulki Aktunç, Ansqolopediyê ê êşan (Istıraplar Ansiklopedisi)
Hakan Savlı, Istanıkê qeçekê sokıri (Unutulmuş Çocuk Eskizleri)

Yıldırım Türker, Pısingê Cihandgiri (Cihangir Kedileri)
Ali Asker Barut, Şiiri Üsküdari (Üsküdar Şiirleri)

Enis Batur, Çiyo ze melayka (Perişey)
Sedat Şanver, Cınêki Haremi (Haremdeki Kadınlar)

Adnan Özer, Xaritayê wexti (Zaman Haritası)
Süreyya Berfe, Gürweyê ser şiiri (Şiir Çalışmaları)

Metin Altıok, Kışta binê raşteyı (Gerçeğin Öte Yakası)
Metin Göz, Sim u Delta (Sim ve Delta)




#Article 77: Mısır (320 words)


Mısır, yew dewleta qıta Afrikao. Caê xo zımey (şımalê) Afrika u rocawanê (ğerbê) qıta Asya dero. Nêmadey Sinayo ke aidê Mısırio qıta Asya sero mariyeno. Zımey (şımalê) Mısıri de Deryao Sıpê (Deryao Miyanên); veroc (cenub) de Sudan; rocvetış (şerq) de Deryao Sur, İsrail u Ğeze; rocawan (ğerb) de Libya estê. Paytextê Mısıri suka Qahireo. Mısır ezaê Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Erebio. 

Tarixê Mısıri zaf dewletiyo. Wextê tarixê antiki de Firawunan Mısır de hıkum kerdo u Mısır de pramitê gırdi vıraştê. Feqet bênatey serranê 200 u 800ine de İmperatoriya Roma, İmperatoriya Bizansi u İran, erdê Mısır gırewto. Seserra 8ine de Emewi Ereban hıkum kerdo u şarê Mısıri pêro biyo mısılman. Seserra 15ine de İmperatoriya Usmanıcan Mısır gırewto. Bênatey seserranê 15 u 19ine de Mısır biyo gırêdaey İmperatoriya Usmanıcan. Serra 1862ine de Qraliya Yewbiyayiye ameya Mısır u Mısır biyo yew koloniya (mıstemera) Britanya Gırde. Serra 1922ine de şarê Mısıri eskerê Britanya fetelna u serra 1954ine de Mısıri xo reyna ra, xoser ilan kerd. Feqet ewro Mısır dewletê da demokratike niyo.

İklimê Mısıri vuriyeno. Zımey (Şımalê) Mısıri de iklim weşo. Mıntıqa ra Deryao Sıpê de hewa zaf wenıko. Feqet verocê (cenubê) Mısıri zaf germıno; tici zaf erzena. Verocê (cenubê) Mısıri de çoli zafê. Roê Nili zerrey Mısıri ra şıno. Mıntıqa Roê Nili de erd zaf rındo. 

Sûkê Gırdi:

Suka Qahire merkezê iqtısad u siyasetê Mısırio. Banê xeylê berzi estê u banê tarixi zafê. Feqet suka Qahire zaf cengi diyê.

Nıfusê Mısıri 79 milyono; Afrika de ê dıyino. % 90 şarê Mısıri mıntıqa Roê Nili de ronıştiyo. % 99 şarê Mısıri Ereb u Koptiko. % 90 şarê Mısıri mısılmano u % 10 İsewi/Xrıstiyano (Ortodoksê Koptiki, Yunan u Ermeniy). Merdumê ğeribi senıkê. Zıwano xoyo resmi Erebkiyo. Nuskar u wendoğê xo zaf niyê.

İqtısadê Mısıri quwetın niyo. Endustriya petroli, ziraet u qaz zaf muhimê. Standardê hêyati hewl niyo. Dewleta Mısıri serê Roê Nili de zaf barajê pili vıraştê. Dewletanê Amerikaê Yewbiyaeyan zaf pheştia maddiye dawa cı.




#Article 78: Necarey (130 words)


Necarey (marangoz): Necar, (Dartaş) o Merdımo kı dar u ber, text u çido textıni ra çi vırazeno ey rê vanê necar. Necar u zenatê cı rê zi vanê necarey, necarinı. Necaran dar, ber u textan ra no çi vıraştê. Destey hacetan (aletan), qapqapi, koni, nirey, haleti, cıwên, textê nani, dolab, kêber (qapi,deri) teqa, pencera, mase, iskeme (kürsi), sedêrê sero ronıştenı yan zi rakewtenı, textê bani, textê loxı (darlox, qeys), rewtê bani, mısasi, textan ra sekuy, sandıqi, sandıqê barbarkerdenı, tewlay, çerçewey, qomıdini, kıtaplıxi u herwına. Necarinı rê zi wustayinı lazımı bi. Necarinı karê do bol bariyo u zaf diqet wazeno.

Zahf merdıman idarey xo bı necareya kerdê. Zeneatê necarey, necarinı o wext zi ewro zi hewna perey keno u ravêreno. Cayo kı tey necarey bena ê cay rê zi vanê Necarxane.




#Article 79: New York City (1518 words)


New York City (wendışê cı: Niûv York Stiy) yew bacarê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. New York mıntıqa ra rocakewtena Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan dero. Rocakewtena New Yorki de Okyanuso Atlas esto. New York  Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan u dınya de bacaro tewr gırdo.

New York tewr limananê tabiyanê gırdan ra yewi sero nao ro. Sûke panc letan ra yena pêra ke her lete rê borough vaciyeno. Nê panc boroughi zi enêyê the Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens, u Staten Island. Enê panc boroughi kerdê yew serra 1898i de u sûka New Yorki veciya meydan.

New York sûkê da barkerdoğana. Sey u hewtay (170) ra vêşêri zıwan tede qısey qısey beno u yewê her hirê merdımi teberê Amerika ra dewletê da bine ra ameo. İngılızki tede be fekanê binan qısey beno. İspanyolki zi zıwano bino ke kışta İngılızan de piya qısey beno. Yew zi Little Italy (İtalya Qıteke) ke yew semtê zıwanê İtalyankio, China Town (caê Çinıcan) de zi nıfus esto ke Çinki qısey keno.

New York merkezê kulturê Amerikao, zaf hereketê kulturi tede veciy. Edebiyat u huneranê asayışi ra RonesansÊ Harlemi, resim ra ekspresyonizmo mıcered (Ekolê New Yorki), muzik ra hip hop, pun, salsa u Tin Pan Alley taê hereketanê ke rıçıkê xo New Yorko. Metroyê New Yorki vist u çehar (24) saeti akerdeo, trafik zaf esto u coka namey Sûka ke qet nêrakena gırewto.

Banê Empire State, Central Park u Meydanê Timesi, Muza Senata Moderne, Muza Guggenheimi u Muzê Tarixê Moderni caê turistikê ê New York wayirê heme ninanê. Banê berzi, cadê hiray, merkezê çiyê erinayışi u rotışi, caê do kozmopolito.

Tarixê New Yorki zehf kıhan niyo. Verênde şarê Postesuran (İndiyani) uca de cıwiyaêne. Geyrayışê verênio Ewropayıcan New Yorki rê biyo serra 1524i de. Gemiyanê Fransa ra yew merdım, merdımo ke bi kaşif u geyraoğ, Giovanni Verrazzanoy ameo sûke, namey Nouvelle Angoulême (Angoulêmeo Newe, Angoulême yew sûka Fransaya) dao cı.. Dıme ra Hollandayıcan ke başle kerdibi postê heywanan bıroşê, herri, çi-miyê New Yorki gırewtê postesuran ra serra 1626 de u henzar dolar dao inan. İngılızan New York 1664 de vısto xo dest, kerdo herra xo, namey sûke vırnao, kerdo namey Dukê İngılızki kerdo namey sûke, nameo newe biyo New York.

Serra 1609ine de yew kaptanê Hollandayıci, Henry Hudson, Manhattan diyo u şarê Hollanda ameyo Manhattan.  Manhattan ra namey New Amsterdam nao pıra. Labelê serra 1664ine de Britanya New Amsterdam işğal kerdo u namey New Yorki dao cı. Serra 1615i de şarê Hollanda New York pê namey Nieuw Amsterdami nao ro. Britanya Gırde ena sûke vısta xo dest serra 1664i de u namey sûke vırnao, kerdo New York. Serra 1778i de biyo paytextê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan dı serran rê. Dıme ra Amerikanan paytext kırışto Washington, hama ney nêşao New Yorki bıtepışo pey de, sûke zaf şiya aver, biya gırde. Labelê wextê Cengê Amerikaê Şari de merdumanê Amerika dewleta Britanya geyraya. Serran ra 1878 - 1880ine de New York bi paytextê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan. 

Seserra 19 u 20ine de New York zehf bi gırd. Qandê Endustriy u iqtiıadi xeylê merdumê Amerikayıc u Ewropayıci şiyê New York. Hewrreşto verên (skyscraper, gökdelen) New York de vıraziya. Serra 1930ine de hewrreştê Empire State vıraziya. 11ê 9ê serra 2001ine de taê merduman be sereştene, pê theyaran 2 hewrreştê World Trade Center  kerdi xırabe.

New York bilxasa seserra newêsıne de (19) zaf goç gırewto u asayışê sûke vıriyo. Central Park ke serra henzar u heşt sey u pancas u hewt (1857) de vıraziyao, parko verêno ke pê mimariya peyzaji vıraziyao, sûkanê Amerika miyan de cao verêno, parko yewıno. Koley serra henzar u heşt sey u vist u hewti (1827) de New Yorki de tepışiyêne hama serranê henzar u heşt sey u hirısi (1830) ra tepeya protostê sistemê kole amey kerdış, New York zi biyo merkezê enê protestoyanê zımey.

Serra henzar u new sey u çehar (1904) de metroê sûka New Yorki biyo a, metroy dı kıştê New Yorki kerdê yew, bestnê yewbini. Elbet ke New York nêmo verênio seserra vıstıne de biyo merkezê ticaret, endustri u komunikasyonê dınya, bedelê ney zi biyo. Yew gemio pıxın ke General Slocum name dao cı, adır kewto cı, henzar u vist (1020) merdımi merdê, felaketê senayio gırd ke serra henzar u new sey u yewendesi (1911) de biy, fabrikê Triangle Shirtwaist vêşao se u çewres u şeş (146) gurekeri merdê.

New York serranê henzar u new sey u vistan (1920) de demê Goçê Gırdi de biyo raya goçê Amerikananê Siyayan ke Afrika ra ameêne. Serra henzar u new sey u şeştêsıne (1916) de na sûke biya tewr merkezo gırd ke Diasporay Afrikayıcan tede biyo. Serranê henzar u new sey u vistınan (1920) de zi New York şiyo averê Londra, o vêrdo, biyo tew sûka gırdia dınya. Mıntıqay Metropolitanio sûke serê serranê henzar u new sey u hirısi (1930) de des milyon merdım kerdo arê, top u tarixê merdıman de biya sûka yewına ke sûka megaya.

New York merkezê dınyao, kışta finansi ra merkezê organizasyonanê ekonomikan, finansan tede ca gênê. Cadê Wall Streeti ke merkezê finanê dınyao, New York de ca gêno. Heykelê Xoseriye (Statue of Liberty) ke yew adeo qıteko ke limanê New Yorki sero ca gêno. Tiyatroy u muzikali zi biy arê dormey cadê Broadwayi. Airportê İnternasyonalio John F. Kennedy ke tewr airportanê dınya ra yewo, zaf merdıman kırışeno, trafikê rae zafo. Metropolitan Museum of Art, Muzê Hunerio Modern , Muzê Guggenheim zi tiya estê, koleksiyonê weşi u vay kerdê top. Rocnamey sûke New York Times ke tewr rocnamanê dınyaê gırdan ra yewo, zaf roşiyeno. Hirê kanalê têlevizyoniê gırdi ABC, CBS u NBC be merkezanê xo tiya derê.

Serrê de çewres milyon turist yenê New Yorki, geyrenê. Turisti vêşêri şonê  Empire State Building, Times Square, Pırdê Brooklyni, Broadway, Metropolitan Museum of Art, MoMa, Baxçey Heywaniê Bronxi u merkezê çiyê erinayış u rotışi ke Madison Avenue de ca gênê. Yew zi Halloween Parade ve Festivalê Filmiê Tribeca zi turistan u Amerikanan ancenê xo. Central Park, tewr parko gırdo, parko yewıno ke merdımi yenê u geyrenê.

Kulturê werdanê New Yorki zaf hirao u gırdo. Bilxasa bagel u pizza be stilê New Yorki tewr werdê namdarê ke weriyenê. Cokao ke her kışta dınya ra, her şar u her mılet ra merdım esto New York de ciya-ciya kulturê werdi estê. Werdê Çini, İrani, Tırkiya, Erebi zi estê, zaf asano ke merdım gorê kulturê xo werd u nan bıvêno.

Ewro nıfusê New Yorki 8,1 milyono; feqat nıfusê metroy 22 milyono. Xeylê şarê maciri estê. Zehf mıxtelıf mıleti tede cıwiyenê: leteo zêde şarê Ewropa, Asya, Afrika. Zıwano verên İngilizki qısey beno. New York de zaf Yahudiy estê (1 milyon). Problemê trafik u cinayeti gırano. İklim u hewaê New Yorki zehf vuriyeno. Zımıstani hewa serdino, zehf varan vareno u erdê New Yorki beno sıpê. Ammani hewabeno honık u erdê xo beno kewo.

New York de bina u banê xeylê berzi estê. New York bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısad, kultur, hunerê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyan u dınyao. Banê Mıletê Yewbiyayey u borsaê Wall Streeti New York de ca gêno. Borsay New Yorki dınya de serwera.

New York de panc leti estê ke her yewi rê vanê bo borough. Nê letan ra Manhattan be xo yew adeo, merkezê sûke tiyao. Letê Brooklyn u Queens estê ke Roê Rocakewtışi (East River) inan abırrneno Manhattani ra. Nê dı leti qısımê rocawaniê adey Long Islandi vırazenê. Roê Harlemi zi Manhattan u Bronxi leno cêra. Bronx leteo tenyao ke adey sero nêniyao ro u parçey herranê Amerikay Zımey ra yewo. Letê sûkeo pancın u peyên zi Staten Islando ke kışta binia limanê New Yorki de ca gêno, yew adeo tenyao. Manhattan, Brooklyn rê be hirê pırdan (pırdê Brooklyn, Manhattan u Williamsburgi), yew pırd Queensi rê be yew pırdi (pırdê cadê pancas u pancın) u yew tuneli (tunelê Midtown-Miyanê sûke) bestiyao. Pırdi ke miyanê Bronx u Manhattani derê, Roê Harlemi sero vêrenê, letanê sûke bestnenê yewbini. Staten Islan leteo tenyao ke nêbestiyao Manhattani, be pırdê Verrazano bestiyao Brroklyni.

Bronx tewr leteo zımeyio New Yorkio. Stadyumê Yankee tiya dero, merkezê Yankeeyanê New Yorki zi incao. Yew zi parçê de qıtekiê tepê Marble zi naca de ca gêno.

Manhattan panc (5) letanê New Yorki ra yewo. Manhattan merkezê kultur, ticaret, u finansê New Yorkio. Merkezê Mıletanê Yewbiyeyan u NASDAQi sûka New Yorki dero. Erdê Manhattani 59km²o u nıfusê Manhattani texminen 1,620,000o. Ekonomiyê Manhattani zaf gırdo. Kanalê Amerika Fox, ABC, NBC u CBS Manhattan derê. İklımê Manhattani nermo.

Brooklyn, namê cıyê bini King's Country ya zi Country of the Kingo panc (5) letanê New Yorki ra yewo. Brooklyn, be Pırdê Brooklyni ra piya, Manhattan ra gırê dano, bestiyeno. No lete embıryanê letey Queensio. Miyandê Brooklyni de Manhattan u East River (Roê Rocakewtışi) estê. Erdê Brooklyni 251 km²o u texminen nıfusê Brooklyni 2,6 milyono.

Queens panc letanê New Yorki ra yewo. Gorey nıfusi New York de hirêyıno. Caê xo rocakewtışê Long Islando. Erdê Queensi 178.28 km²o u nıfusê Queensi tehminen 2,2 milyono.

Staten Island panc letanê New Yorki ra yewo. Staten Island hem yew mıntıqa hem zi yew adeo. Erdê xo 102.50 km²o. Nıfusê Staten Islandi 477.377o. Goreu nıfusi New Yorki de leteo pancıno.

The Bronx panc (5) letanê New Yorki ra yewo. Erdê xo 150 km2o. Nıfusê Staten Islandi 1,3 milyono. Gorey nıfusi New Yorki ra leteo çeharıno.

 

 
 




#Article 80: Nêweşiya Kergan (165 words)


Pemende devletan dınyad Niveşiye Kergun (gribe kergan) kote vuerte o habena wıla.

Die niveşiye kergun (pelınun); pelınınra lez verena pelınan. Çevrok pelin mıqăt bin, ocra lez bena wıla. Virus ına niveşi sıhet insun o heywan fınin tahlike, zırar dun insun o eşkin sebeb zırar pilib (madiyat insun).

Ina niveşi hayvununra verena insunun. Keza eşkena hakun, gueşt pelınun, cıluno solunra wer insunun. Çevrok ına niveşi pedabiya tra dür winden. Rayunik şin ın devletun va ocada dest pelınun nekuer, bazar pelınunra (mırçık u kerg) dür winden. Gueştpelınun o hakun rınd bıgirnen yaz runda sürken. Hama buren.

Rayun qatiyen nışkin ın devletunra xued rızq hayweni biar Ewrope. Pemende devletan dünyad niveşi kota pelınun. In dewletanra (jerıd nişte) itxal gueştpelınun, mıriçıkan yazi pirç inün, seyd seydarun yada sobna çi pelınun Ewrope ardış yasaq! Agĕrdeş şıma hėna Almunya, gumrugıd şımara pers bın; eceba şıma xuıd çi yesaqbeye (gueşt pelınun) ard nü nıard.

Devletan binunra rayun eşkin punc habe pelınun xuda biar. Vate vıar pelınun o qontrol veteriner gereka nişte destibd.




#Article 81: Paris (229 words)


Paris, yew sûka u paytextê dewleta Fransayo. Mıntıqa ra zımey Fransa dero. Paris hem paytextê Fransao hem zi metropolo do gırsê dewleta Fransao.

Tarixê Parisi zaf khano. Serra 250ine de İ.V. (İsay ra ver) merdumanê Keltan Paris serê Ro Seinei de na ro. Serra 512ine de İ.P. (İsay ra pey) Paris bi paytextê qral Clovis I.i. Labelê serra 850ine de Vikingan Paris kerd xırabe. Wextê Wertey de Parisi zaf isyani diy. Serra 1789ine de Paris merkezê Dêmdariya Fransa bi. Semedê dêmdariya endustriye u emperyalizmê Fransa ra Paris zaf bi gırd. Serra 1840ine de be raya trene ra zaf mıhaciri şiy Paris. Serra 1889ine de Mınara Eyfeli vıraziye. Wextê Cengê Dınyaê I. u IIine de Paris terefê Almanya ra işğal bi. Cengê Dınyaê IIine de Hitleri Paris kerd xırabe.

Paris ewro bacarê do moderıno. Banê xeylê berzi u bınaê ke hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyaê tede estê. Paris bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısad, siyaset, zagon u moda Fransao. Endustriya turizmê Parisi gırda, her serre zaf turisti şonê Paris. Merkezê UNESCO u OPECi tıya ronayeo.

Nıfusê Parisi 2,2 milyono; labelê nıfusê metroy 11,174,743 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê. Merdumê Meğrıbıc u Afrikanıci zafê. Serra 2005ine de merdumanê Meğrıbıcan u Afrikanıcan isyan vet. Zaf bani u wesıtey (erebey) veşnay.
 

İklımê Parisi honıko. Seba awıka germıne (Gulf Stream) ra wextê zımıstani hewaê Parisi zaf serdın niyo. Erdê Fransa zafêri kheweo (kıhoyo).

 




#Article 82: Parseci (118 words)


Parseci (Parsox): Merdımo kı şar u keyan ra parse keno, pere yan zi mal arêdano u idarey xo a ray ra keno ey rê vanê parseci yan zi parsox. Merdımê kı parse kenê, tı bıkışê ê karê nêkenê. Ê fınê mısayê rehatey. Qandê parse kerdenı, vanê perdê ridê kesi werzo. Her merdım nêşeno parse bıkero. Tay merdımi estê, veyşaney ver mırenê, labırê fına zi parse nêkenê. Parse kerdenı karo en pis u rezilo. Tay estê mecburey ver parse kenê, tay zi estê kı kêfi parse kenê. Parseci en bolki verê camiyan, rojê êni dı çorşmey mezelan u herwına cayanê kêf u şahiyan xo rê weçinenê. Keye bı keye, küçe bı küçe, dukan bı dukan geyrenê u parse kenê.




#Article 83: Pırnıke (142 words)


Pırnıke (zınce ya zi zınci) yew organê insanan u heywanano. Pırnıke organê boyekerdışia. İnsanan be pırnıke ra şeno nefes u boye bıgêro. Nefeso ke pırnıke ra anciya cigeran pırnıke de beno germ u oca ra reseno cigeranê insanan. İnsani pırnıke ra oksicen (O²) gêno u karbondioksid (CO²) keno teber.

Heto bin ra insan şeno) be pırnıka xo xeylê cıns boye bıgêro. Tayê boy estê insan cı ra hez keno; ema tayê boy zi estê ke zerrey insani finê werê. Boya gul u vılıkan insani rê weş yena. Ema, misal çiyo de xerepiya zerrey insani fino werê.

Xeylê şekilê pırnıkan estê. Ê fili zey xortumi derga; ê mercela-werdoği zey ê fili mebo zi anciya derga. Pırnıkê insani şekil be şekilê. İnsanê ke şeklê pırnıka xo ra xoşnud niyê, şono sirogê plastiki u pırnıka xo danê emeliyetkerdış u be emeliyet şeklê pırnıka xo vurnenê.




#Article 84: Postevan (194 words)


Postevan: Merdımo kı postanê dewar, çarwe u heywanandê binan ano, zeranê ê postan taşeno, inan terbiye u solı keno, keno wışk u qandê karardenı roşeno ey rê vanê poste rotox yan zi posteci. Poste rotox veri postan weş çiyêna taşeno. Vanê bol diqet bıkero kı ne bıdırno u ne zi tenık bıtaşo. Yanê ê rıwenê serdê cı yo kı leşı ra ameyo u pa mendo ey bıtaşo. Bahdo bero pak kero, solı kero u ê posti terbiye bıkero u wışk kero. Bahdê nê çiyan ê postan ya cayê dukanê dı yan zi bazarê dı beno roşeno. Ê kı ê postan herinenê, qandê sero nımazkerdenı, ronıştenı, keçe, cıl u şıqan sero rakerdenı u herwına kar anê. Tay postan zi veri ra wexto kı dewar yan zi çarwan poste kenê vanê, sere ra tum vejê. Yanê cayêdê cı nêdırnê u zerar nêdê ê posti. Ê postanê wınisinan qandê meşkan kar anê. Ê postey tum ê nêdıryayey qandê tey meşkı niranayenı, penir, toraq, terine, rüwen, rıb, qawırme u herwına çi qandê zımıstani u hewadayenı kar anê. Ê postan miyan dı o çi nêhermêno u telef nêbeno. Ê meşki veri zey buzxanandê ewroy, zey dolabandê serdkerdenı kar ardê




#Article 85: Qesab (103 words)


Qesab (Qesabvan): Merdımo kı dewar u çarwey cıkerdê u goştê cı rotê ey rê vatê qesab. Qesabvaney, qesabcinı rê, yan zi qesabey kerdenı rê sermaye lazım bı. Qandê dewar u çarwe herinayenı u warikerdenı.

Dewaro kı qesaban cıkerdê inan ra taydê cı nêbi: Ga, manga, golık, nale, camus, deve, vistra u herwına. Çarweyo kı cıkerdê: Mi, kavır, bızı, bızêkı, beran, tışk u herwına. Demo verın dı xezal u kosbesi zi welatê ma dı zahfi bi. Seydwanan seydê inan kerdê. Wexto kı vêşi kıştê goştê cı rotê. Cayo kı tey heywani cıbenê yan zi goştê cı tey yeno rotenı, ê cay rê vanê qesabxane.




#Article 86: Depe (100 words)


Depe ya zi Tepe (be Tırki: Karakoçan) yew qeza Xarpêtia. Qeze de hem Zazay hem zi Kurmanci estê. Ermeniy zi estê, feqet zaf niyê. Qızılbaşi pêro Zazayê. Depe Xarpiyêt ra zaf duria (100 km), feqet Çolig ra duri niya (50 km). Yew ro esto; namê xo Ohiyo. Royê Ohi yeno zerreyê Qeze ra şono.

Nameyê Qeze, yew dewe esta, namey xo uca ra ameyo. Yığ-Bulgurcuk dewa Qeza rayo. Merdım ena dewe de zafo. Sarican, Çan, Bashyurt zıwanê Tırki ra vanê resmi belde. Dormarê Qeze de Dêrsım u Çolig estê. Royê Perisuyu dormarê Qeze ra şono. Golan de awıkê germıni estê.




#Article 87: Qurane (237 words)


Qurane (Erebki: قرآن) Mıhemmed ri amey u kitabi İslam (Mislimanan) o. Mıslum ını kıtapra itiqat keno. Zuane ını Qurane, zuane Erebkio. Xora Mıslum, zuane erebun malla ven duno, nımaj keno, ayet qalkeno.

Qur’an nê her di kitaban u dinan heq veynenu. Welakin Qur’an, hukmi nê kitaban darenu wi u heti din u itiqadi ya prensiban u şertani newan anu. Gorey muslimanan Tewrat u İncil amey tehrif kerdiş (bediliyêyi), ewro heqiqi Tewrat u İncil miyan de çiniy. Mısılmanan çım de qur’an, kitabo heqo peyen u, ey ra dim sewbina kitabo heq (semawi) niamo u hini ninu zi. İslam zi dino mukemelo peyen u.
Gorey hirê heme kitaban zi Homayi (Rebbi) erd u asmiyen (kainat) şeş roji u şeş şewi de virêşti. Xeleqnayişi Adem u Hewa u cenet ra vetişi ninan, tufani Nuhi, hirê heme Din u kitaban de zi hema hema eyni şekil de vacênu. Uca ra pey tarixa ortax bi İbrahimi dest pêkena.

Mısılmani vanê ke Qurane de Mıhemmed mucizan mucnenu ra. Qurane de tarix, ra behs benu, herbi ke o wext biy tede ca gini. Biye ninan şerti İslami, ê imani, ferz u wacibi, prensibi komelki (cematki) u idari u çi winayeni esti. Ninan ra wet merdim eşkenu wacu ke hem İncil de hem Qur'an de % 80 çi ko Tewrat de viyerenu tekrar benu. Heti efsanan, hikayan, tarixan , mintiqan, miletan, bacar u medeniyetan a nê kitabi hema hema sey yewbinan ê, yewbinan temam keni.

 




#Article 88: Roma (142 words)


Roma, paytextê İtalyaya. Suka Roma mıntıqa ra wertey dewleta İtalya dero. Rocawanê (ğerb) Roma de Deryao Sıpê esto.

Tarixê Roma zaf dewletiyo. Eweli ra Ewropa de, waxtê İmperatoriya Roma de bacarê Roma yew bacarê tewr gırde biye. Roma paytextê İmperatoriya Roma biye. Feqat İmperator Nero'y Roma veşnê. Waxtê expensiyone dı İsewitiye/Xrıstiyani amey Roma u Roma biye merkezê Katolikan. Ewro Vatikan erdê Roma sero ronaiyo. 

Roma de banê tarixi u khani zafiê: 

İklimê Roma bınê tesirê iklımê Deryaê Sıpêy dero. Heway Roma zafiri/zêdêr honıko. Feqat waxtê amnani, Roma zaf germına u heway xo huşko. 

Roma dı banê  berzi u banê ke hetê mimariye ra hewl vıraziyê zafê.  Roma merkezê dewizia, paytextê borsawa, paxtextê iqtısad, siyaset, zagon u sporê İtalyawa. Taxımê futboli AS Roma u Lazio maçanê xoyê zerrey, Roma da kay kenê. Dewleta Vatikani na bacar dera u Papa bacarê Roma da vındeno. 




#Article 89: Rusya (303 words)


Rusya (Росси́я, Rossiya) ya zi Federasyonê Rusya (Российская Федерация Rossiyskaya Federatsiya), yew cumhuriyeto federalo ke qıtayanê Ewropa u Asya sero ronayiyo. Dewleta Rusya zaf gırda; dınya de ê yewına (1). Zımey (Şımalê) Rusya de Okyanuso Arktik; veroc (cenub) de Azerbaycan, Gurcıstan, Qazaxıstan u Çin; rocawan (ğerb) de Ukrayna, Belarus, Letonya, Litwanya, Estonya, Polonya u Finlanda; rocakewtene (rocvetış, şerq) de Japonya, Dewletê Amerikaê Yewbiyaey u Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Rusya Moskowao. Rusya 6 eyaletan u 21 cumhuriyetan ra yena pêra (mıteşekkıla). Rusya ezaa Mıletê Yewbiyayey, u G8ia.

Ewelan da, taxriben seserra 15., Rusya qewetı nibıp. Feqat penira seserra 15., Rusya zaf cengênan guret u biya zaf gırd. Feqat dewletê Rusya, Cengê Dınyaê I kerde vinı sebake dewrimi kominizm. Serra 1917 SSCB vıraziyê. Waxye Cengê Dınyaê II, Rusya guret rocakewtenê (rocvetış, şerq) Ewropa (Ukrayna, Belarus, Letonya, Litwanya, Estonya, Polonya). Serra 1990, SSCB merd (biya xırap). Inkê/Nıka Rusya tık tenaya.

Sebatê dewletê Rusya zaf gırda, iklimê Rusya zaf veriyena. Zimeyê Rusya zaf serdina feqat veroc (cenub) Rusya zaf germina. Hem cemedun (buzulun) hem çolun estê.

Bacarê gırdi:

Suka Moskowa zaf rever şiya. Banê xeylê berzi estê, bacarê dewizio, paytextê borsao, hem merkezê iqtısadê Rusyao hem merkezê siyasetê Rusyao.

Nıfusê Rusya 142,8 milyonia. Şarê Rusan Ewropa sera runışti; taê merduman Asya sera runışti. Zerri dewletê Rusya da zaf değişik milletan estê (Turkan, Armeniyan, Ukraynian, Tataran). Dinê Rusya İsewitine/Xrıstiyanine u itıqatê mılletê Rusya Ortodoxa. Zaf Mısılmani taê Musewi estê. Rusya da Musewi zaf quwetliya. Zıwanê resmi Ruski ya; feqat şarê Rusan zaf ziwanan qıse kena.

Waxtê SSBC da Iqtısadê Rusya zaf qewetın biyo. Feqat inke/nıka Iqtısadê Rusya zaf qewetı niya. Zaf eyaletan peyser mendo. Teknolociy Rusya zaf be kaliteli niya. Endustriy petrol u gas zaf mohima. Cinku, Dewleti Rusya Ewropa da zaf gasan rotena. Standardê xêyat Rusya da hol niyo. Zaf merdumun şiya Amerika u Ewropa semed perey.




#Article 90: San Francisco (239 words)


San Francisco (bıwane: San Fransisko) yew sûka Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyana. San Francisco mıntıqa ra zımeyê eyaletê Kalifornia dero. Rocawanê (ğerbê) San Franciscoy dı Okyanuso Pasifik esto.

Tewr raver dı Postesuri (İndiani) sero cıwiyaye bi. Serra 1776 dı İspanya ra zaf muhaciri amey San Francisco u inan yew koloni/mıstemera vıraştê. Feqet wextê Cengê Amerika - Meksika (1845–1948), Amerika San Francisco guret. 1849 ra ver bacarê San Franciscoy qıçkek bi. Serra 1849 dı merdumê San Franciscoy madenê zerni diyo u xeylê Ewropayıcan u Çini amey San Francisco. O dem ra pey, bacar biya zaf gırd. Serra 1906 dı, yew zelzeley gırdi San Francisco kerd xırabe. Ewro San Francisco biyo yew merkezê iqtısad u zagon (kultur)ê Dewletê Amerikayê Yewbiyayey u dınya. San Francisco dı bına u banê zaf berzi (asmên-resay) estê.

İklimê San Franciscoy zey ê Deryayê Sıpêyo, ayamê (hewa) xo honıko. Semedê Okyanuso Pasifik ra, ayam ne zaf germo ne zi zaf serdo. Zımıstani de zaf varan vareno. Erdê San Franciscoy her daim keweyo (kıhoyo). Nıfusê bacarê San Franciscoy 799.263 sera, labelê nıfusa metropolê San Franciscoy 7 milyoniya. Zaf mıxtelıf mılleti tede estê: Şarê Ewropayıc (% 49), şarê Asyayıc (%30) şarê Meksikayıc (% 14) şarê Postesuran (İndiani) (%0.5). İşğalê şaranê Ewropa ra vet aşirê Postesuran tey mendê.

San Francisco merkezê iqtısadê Dewletê Amerikayê Yewbiyayey u dınyayo. Silicon Valley (Derey Silikoni), Google, Yahoo, Apple u xeylê şırketanê komputerani San Francisco de ronışteyê. Universıtey Standfordi u Universitey Kaliforniya, Berkeley bacarê San Franciscoy derê.

 




#Article 91: Seraf (241 words)


Seraf (Altunci, zerci) : Merdımo kı altun, sêm yan zi çiyo bıqimeto xo ya kerdenı vırazeno, yan zi roşeno ey rê vanê seraf. Serafcinı kerdenı rê hım sermaye lazımo u hım zi zanayenı lazıma. Seraf vanê bızano heme çi serafey vırazo. Vanê altun ra fahm bıkero, altuni bısınasno, bızano awı bıdo cı u babet babet çi cı ra vırazo.

Çiyo kı serafan vıraştê inan ra taydê cı nêyê: Gıştane, Goşare, Bazın, Çalme, Rêzılı, Altunê pereyıni, Hebê altunıni u herwına. O dem dı zi, ewro zi serafey weş perey kerdê u cı rê sermayeyê do zahf gırd lazım bı. Ju-ju fını kardi u xençeriyê sêmın, yan zi altunıni zi vırazıyayê. Jew bi qandê çalım, süs, xemılnayenı u xo ya kerdenı altun u sêm ra çi vıraştê. Qıseyêda verênan estıbi. Merdımo kı çido weş u bıqimet ra fahm kerdê ey rê vatê Zey serafiyayo.

Cayo kı tey altuni vırazênê yan zi roşênê, ê cay rê zi vanê serafxane.
Madem kı qıse serafey ra abıyaya, ez wazena hebê bahsê çalmi bıkera. Çalme sêm ra vırazêno. Cıni çalmi kenê sênedê xo ya. Wertedê çalmi dı qülê esta, a qülı miyan ra şişê ravêrena (Zey şişda awzindê qayışan), a şişı çınay qülıkena u akışta qülda çalmi ra vıjêna u zey filtekena çalmi çınay sero tepşena. Çalme zey qasnaxiya qıloro, gılovero. Koşandê çalmi dı bı rêzıla pulê sêmıni yan zi altunê werdêkê zey perandê werdiyan rêz benê u yenê ronıştenı. Yanê koşanê çalmi zi bı altuna xemılnenê.




#Article 92: Seydwan (274 words)


Seydwan: O kı seyd keno ey rê vanê seydwan. Tay seydwani estê qandê idarekerdenda xo seyd kenê, tay zi estê kı kêfçi u nêweşê seydiyê, qandê coy seyd kenê. Tabi seydwani zi babet-babetiyê. Tay seydê Arwêşan, tay ê Zerecan, tay ê Teyr u turdê bini u ê mıriçıkan, tay seydê Kosbesan, Xezalan, tay ê Werdeg, Bet u Qazan, tay ê Lu, Verg u Heşan, tay ê Küze, Kürbeşan u herwına kenê. Ê taynan qandê werdenda goştê cı, taynan zi qandê pur u postedê cı seyd kenê.

Şıma zanê seyd u seydwaney zi gorey xo zenatêno. Hermerdım nêşeno seyd bıkero. Qandê seydkerdenı vanê kes nişandar bo. Wexto kı derba xo erzeno cı, vanê a derba cı veng nêşıro yan zi heywano kı eşta cı ey dırbetın nêverdo u bı a dırbeta nêdo remro. Heywano kı dırbetın bo u bı a dırbeta bıremo, o dıha vêşi ezab anceno. A dırbetı sero bena kül, lim gêna u ey hergı rojı dana nalenı. Qandê coy vanê dırba kı tı nanê pa tı a derba ey bıkışê u erd ra kerê. Merdımê kı nişanci, nişandari nêbê u nêşê derbanê xo pırodê, ê nêşenê seyd zi bıkerê. Seydwaney rê, seydwaninı rê zi hüner lazımo. 

Tabi seyd teniya bı eştenda silahana nêbeno. Tay seydi estê kı, bı feq, dahf, ax u zewbi vıraştenda tay çiyana benê. Mesela heywanê miyandê awı, mar u masey bı ax u selana, bı vıraştenda bend u zewbi aletana, serê cı nukerdenda qamiş u rewtana, bı kardi, cax u şişana benê. Taynan rê zi feqı ronanê u bı ê feqana tepşenê. teyr u turi rê dahfi ronanê u pa tepşenê. Hergı heywan bı babetêna seydê cı beno.




#Article 93: Şengay (242 words)


 
Şengay (be Çinki: 上海, be İngılızki: Shanghai) yew bacarê Çiniyo. Şengay mıntıqa ra rocvetışê dewleta Çini dero. Rocvetışê Şengay dı Okyanuso Pasifik esto. Nıka Shanghai bacarê tewr gırdê Çiniyo.

Ewelan ra Şengay yew bacaro qıc bi, iqtısadê xo endustriyê mase sero bi. Feqet seserra 19. ra têpiya, Şengay biyo yew bacarê limani. Semedê Royê Yangtzey ra, limanê bacarê Şengay biyo zaf muhim u merdumanê Ewropayıcan Şengay sera Çin dı ticaret kerd. Waxtê serranê 1830an dı Britanya Şengay işğal kerd. Hıkmatê Çini Şengay ticaretê beynelmineli rê kerd a. Dıme ra Britanya eskerê xo ant. Waxtê işğalê Japonya (1894 - 1895) dı, merdumanê Japonıcan, Şengay dı fabriqayê sıfteyêni vıraşti. Feqet waxtê Herbê Dınyayê Dıyine dı, Japonya Şengay reyêna işğal kerd. Serra 1949i dı, komunizm ame Şengay u şirketê Şengay şiy hetê Hong Kongi. Feqet ewro ekonomiyê Çini zaf biyo quwetın u zaf ravêr şiyo ke, Şengay zaf biyo gırd u ravêr şiyo.

Hewayê Şengay zaf vuriyeno. Waxtê zımıstani Şengay zaf serdıno. Waxtê amnani Şengay zaf germıno. Payizi zaf sıliye (varan) varena. Sistemê transportê Şengay zaf hewlo; persıka (problema) dı gırdı çiniya. Ewro nıfusê Şengay 16.7 milyono. Her serrı, nıfusê Şengay beno gırd, zêdiyeno. Semedo ke nıfus beno gırd, hukmatê Çini zaf bananê berzan vırazeno.

Nıka bacarê Şengay sermerkezê iqtısadê Çin u dınyayo. Limanê Şengayi dınya dı limano tewr hewl, muhim u gırdo hirêyino (3). Şengay dı banê berzi zafê. Şengay paytextê borsayo u biyo bacarê dewizi. Feqet ekonomiyê xo, bınê tesirê Ğerbi dı mendo.

 




#Article 94: Sici (132 words)


Sici (Si şıktox, si vıraştox): Merdımo kı siyan bı zonpa, yan zi zewbi çiyana şıkneno, bı çakuç yan zi zewbi çiyana vırazeno ey rê vanê sicı. Sici siyan qandê banan, qandê pırdan, qandê ray, qandê iniyan u herwına vırazenê. Siyana dês dêsbeno, bend ancêno. Si şıknayenı u vıraştenı rê zi hım zanayenı u hım zi qüwet lazım o. Merdımo kı nêzano, wexto kı zonp yan zi çakuçê pıroda, cayo kı bıwazo o cara nê, cana ra şıkneno u a si hermıneno. Zanayey si şıktenı u vıraştenı nêbo, şewra ra heta şan nêşeno des si vırazo. Gorey vıraştenda hergı çi, vanê si birê vıraştenı u jewbê kı, dêso kı pa beno zey pê biro u çewt nêbo.

Zanatê sicinı nê serandê bahdoyênan dı vınderdo. Herunda siyan dı siyê betonıni u beton yeno karardenı.




#Article 95: Suriya (351 words)


Suriya, dewletê da qıtay Asyaya. Cayê xo mıntıqa ra rocawanê (ğerbê) qıtay Asya dero. Zımey (şımalê) Suriya de Tırkiya; veroc (cenub) de Urdun; rocawan (ğerb) de  Lubnan u İsrail; rocakewtene (rocvetış, şerq) de Iraq estê. Paytextê Suriya sûka Şamio. Suriya ezay Mıletê Yewbiyayey (UN), Yewiya Erebi u OPECia. Suriya de sistemê idarey cumhuriyeto.

Tarix u medeniyetê Suriya zaf dewletiyo. Medeniyetê khani Suriya u Iraq ra veciyê. Sumeran, Akkadan, Babilan u Asuriyan hem erdê Iraqi hem zi erdê Suriya de ronişte biyê. Wextê seserra 6ıne (şeşine) de Ereban erdê Suriya de hıkum kerdo. O wext sûka Şami biya paytextê Erebanê Emewiyan. Erdê Suriya zaf işğali diyê; hetê Moğolan, Tırkan u Fransızan ra. Seserra 15ıne de, Moğoli amey Suriya u her ca kerdo xırabe. Mabênê serranê 1517 u 1918ıne de İmperatoriya Usmanıcan erdê Suriya sero hukım kerdo.  

Serra 1920ıne de Fransızan erdê Suriya işğal kerdo u Suriye biya yew koloniya/mıstemera Fransa. Labelê Fransa serra 1940ıne de qontrolê xo kerdo vini. Serra 1946ıne de Suriya xo reyno ra, xoser ilan kerdo. Feqet o wext ra nat darbeyanê leşkeri Suriya zaf kerda xırabe.  Serra 1963ıne de Partiya Ba’athi Suriya de kontrol gırewto xo dest. 
Ewro mabênê Suriya u İsraili hewl niyo.

 İklımê Suriya vuriyeno. Ğerbê Suriya tênıno (nemıno) u tım honıko. Şerqê xo zaf germın u huşko. Çoli tey estê, zaf huşkê. Royê Fırati zerreyê erdê Suriya ra vêreno ra. Royê Fırati Suriya de heyat dano erdê Suriya.

Bacarê gırdi:

Sûkê Suriya zaf peyser mendê. Cengan sûkê Suriya zaf kerdê xırabe. Labelê Şam de zaf bınayê ke hetê mımariye de mıkemmel vıraziyayê, estê. Şam merkezê iqtısad u siyasetê Suriyao.

Nıfusê Suriya 19 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê zey şarê Ereban, Kurdan, Goranan, Tırkmenan, Asuriyan, Ermeniyan, Fılıstinıcan u ê bini. Zaf muhacirê Fılıstinıci Suriya de estê. Dinê Suriya İslamo, mezhebo resmi Şıi u Sunniyo. Suriya de Ehlê Heqi, yew zi tayê Xıristiyani (%10) estê. Zıwano resmi Erebkiyo, labelê xeylê merdumi Asurki, Kurdki, Goranki, Tırki qısey kenê. Nuskar u wendoğê xo zaf niyê.

Basısi Hemey

İqtısadê Suriya zaf qewetın niyo. Standardê heyati zaf xırabıno. Semedê herban ra heyat biyo xırabe. Suriya zaf petrol u qaz roşena.




#Article 96: Sıwazvan (145 words)


Sıwazvan (Sıwaxwan, sıwaxkar): Merdımo kı sıwax kerdê ey rê vatê sıwaxci yan zi sıwaxwan. Bahdê dêskerdenı mabênê siyan veng maneno, yan zi duz nino. Qandê ê mabênan gırotenı u duzkerdenı sıwax biyê. Tabi bê ney zi sıwax lazım bı. Qandê pakey u weş nişan dayenı zi sıwax biyê. Eger dês u banê newe vıraştey yan zi zahf kıhani sıwax nêkerdê, cın u cınawıro werdi u heşare ê mabênandê vengan dı ca biyê, halini xo rê vıraştê, tey leyri kerdê u biyê boli. Ê kı miyan dı ronıştê zerar u ziyan dayê inan ro. Zewbi zi kar u faydey cı estıbı. Mesela zımıstani nêverdayê ê qülan u mabênan ra serd şıro zere. Qandê germ tepıştenı, qandê emnıyet u sıtari sıwax lazım bı. Sıwax ya lınci ra yan zi vıraştena xerc u betoni ra vırazıyayê. Kırec u çimento biyê tewrdê qümdê werdi u pa xercê sıwaxi vırazıyayê.




#Article 97: Taştox (118 words)


Taştox (Berber): Merdımo kı sere u erdişanê insanan taşeno, qesneno u vırazeno ey rê vanê berber. Nê zeneati veri zi perey kerdê, ewro zi heme cadê dınyay dı perey keno. Zenatê taştoxey (berberey) rê zi zahf zanayenı, wüstalıxey u meharet lazım bı. zeneetê taştoxey zahf tıtizey wazeno. Vanê Merdımo kı taştoxey keno, ülq u nefesê cı zahf herabo, rehet u bêsınır bo. Tehamülê cı heme çi rê estıbo. Wext beno serenêweş, wext beno merdımê keçeli yenê sero serey xo taşenê yan zi qesnenê. Vanê nê çiyandê wınasinan rê tehamülê cı bıbo. Cayo kı tey merdımi yenê taşıtenı ê cay rê zi vanê taştoxxane (berberxane). Taştoxinı kerdenı rê zaf wustayinı lazıma. Destê taştoxi vanê zaf şenık u çapık bo.




#Article 98: Terteley Dêsımi (185 words)


Terteley Dêsımi, cênosido ke be şarê Dêsımi serra 1938i de ame kerdene. Be qerarê pêseramayışê weziranê dewleta Tırkiya, 4ê Gulane 1938ıne de qerar da ra cı ke Dêsım qırr bo. 

İmperatoriya Usmanıcan de paşayan xeylê raye waşto ke hukmê Dêsımi kerê. Her çıqasi ke Cengê Çaldırani ra dıme mıntıqay Dêsımi hetê qanuni ra kewta bınê hıkumdariya Usmanıci, Dêsım heta serra 1938ıne xoser biyo. İmperatoriya Usmanıcan u Cumhuriyetê Tırkiya her daim kerdo ke xoseriya Dêsımi miyan ra wedaro u Dêsımi bınê hukmê xo kero. Ni Paşayan galê Dêsımi kerdo, emma beşar nêkerdo ke Dêsımi bıgêrê bınê bandıra xo u Dêsımıcan ra tewız bıgêrê. Dêsımi tewız nêdao dewleta Usmani.

Terteley '38i 1937ıne de gırewto de, 1938ıne de qedeno. 

Sebebê nê terteley taê estê. Dewleta Tırki ki zê dewleta Usmani waştêne ke Dêsımi bıgêro bınê bandıra xo; Dêsım ra tewız bıgêro, Dêsımıcan bıgêro xızmeta eskeri. 

Zewbin ki Mıstefa Kemal Atatürki emsalina Sey Rızay u Alişêri qebul nêkerdêne, ê newaştêne. Atatürki kıştena Sey Rızay u Alişêri gırewt bi verê çımanê xo. Dıma ki ebe fênd u dubara Sey Rıza be Alişêr u nêçe ağlerê Dêsımi miyan ra dardi we. 




#Article 99: Tokyo (256 words)


Tokyo (be Japonki: 東京; Tōkyō), bacarê Japonyao u Tokyo rocakewtena (rocvetış, şerq) ê Japonya dero. Tokyo hem paytextê Japonyao hem zi tewr gırd bacaro. Nıfusê Tokyoy zaf deyrao  u dınyade rêza yewıne dero.

Serra 1968ıne de hıkumetê Tokugawa ke dêm diya, dıma (dıme ra) imperatoro (İmperator Meiji) ke paytextê dewrê wexti Kyoto de ronıştaye bi, bar kerd şi Edo u namey Edoy vurniya ra Tokyo, mena cı yena ra paytextê cıyo ke Rocvetış dero.

Namey verênê Tokyo “Edo”ya zi Yedo biyo. Serra 1868 da İmparator Meiji texte kerde u nameyê bacarê Tokyo. Seserra 18. nıfus ê Tokyo biya 1 milyon. Serra 1923 da seba ke zelzeley Kanto Tokya zaf xirap bıya. Waxte Herbê Dınyayê Dıyine, Dewletê Amerikayê Yewbiyayey zaf bomba şavıd Londra u zaf merdumu merd. Feqat hokumet ê Japonya zaf xewitiya u newe Tokya vıraşt. Serra 1964 da Olimpiyatu Tokya da kay kerd.

Tarixê Tokyo zaf zelzeley estê. Serrunra 1703, 1782, 1812, 1855 u 1923 Tokyo zaf xırap kerd. Zelzeley 1923 da 140,000 merdumu merd. Ewro bacarê Tokyo zaf saglamo; ınke zelzeleyi zaf merdumi nı kışen.

Hewa Tokyo wenuka. Zaf silun waren. Seba ke silun, erde Tokyo kheweo (kıhoyo). u daru zafa. Feqat her serra zelzele esta.
Nıfus ê Tokyo 12 milyona; feqat nıfus ê metro 35 milyona; dınya da yewıniya. Tede taê şarê geribu êsta.

Iqtısadê Tokyo girda. Dinya de sıra (8.) dera. Endustriy Teknoloci u komputerê Tokyo zaf be kaliteyê. Merkez e firmaun Mitsubishi, Toyota u Honda Tokya da runisti. Endustriy turizm u komunikasyon zaf pila.  Seba ke zelzeleyun endustriy konstruksiyon zaf kaliteyê.

 




#Article 100: Tırkiya (172 words)


Tırkiya (be Tırki: Türkiye Cumhuriyeti; tadayış be Zazaki: Cumhuriyetê Tırkiya), mıntıqa ra rocvetışê verocê Ewropa u rocawanê Asya dera. Zımey Tırkiya de Deryao Siya; veroc de Deryao Sıpê, Suriya u Iraq; rocawan de Deryay Egey, Yunanıstan, Bulgarıstan; rocvetış de İran, Ermenıstan, Azerbaycan u Gurcıstan estê. Paytextê Tırkiya Anqaraya. 

Dewleta Tırkiya wılayetan ra yena pêra. 81 (heştay u yew) wılayetê xo estê. Tırkiya  ezay NATO, Mıletê Yewbiyayey, OECDya.

Tarixê Anatoliye de zaf medeniyeti biyê. Ninan ra medeniyetê zey Hitit, Lidya, İyonya, Sumer, Asur u Parsi erdê Anatoliye sero dewran ramıto. Seserranê 1ıne u 10ıne de İmperatoriya Roma u İmperatoriya Bizansi Anatoliye de hukım kerdo. Dıma zi Anatoliye kewte ra be Tırkan dest. Seserra 10ıne be heta 21ıne İmperatoriya Usmanıcan tiya welatê xo nê ro. Çı esto ke İmperatoriya Usmanıcan Herbê Dınyao Yewıne kerd vindi. Wextê nê herbi de Anatoliye hetê İngılızan, Fransızan, İtalyanan u Yunanan ra işğal biye. Labelê Atatürki erdê Anatoliye û rocvetışê  Trakya reyna ra û serra 1923yıne de dewleta Cumhuriyetê Tırkiya ame ronayene.

Nıfusê Tırkiya 75,627,384 (hewtay u panc milyon)o.
 




#Article 101: Tırpanci (195 words)


Tırpanci (Qırımcı u qırımcinı): Merdımê kı bı tırpana vaş yan zi tene çinenê inan rê vanê Tırpanci. Tırpanci zi idareyê xo bı tırpanda xo ya kenê. Palıci yan zi tırpanci wextê palikerdenı, wextê çinayenda vaş u alefi dew bı dewı geyrenê kı xo rê karê pali yan zi tırpan pırodayenı bıvinê. Axa, Beg yan zi dewlemendê welatê ma bı perana yan zi bı tene dayena nê Palıcıyanê tırpan pırodayenı gırweynenê. Tabi karê ninan zi demserı sero yo. Demê palikerdenı u tırpan pırodayenı qediya tepeya, nê pere yan zi teneyê xo gênê u şınê keyandê xo.

Mabêndê palici u tırpanci dı nê ferqi estê. Palici bı qaluç yan zi destandê xo ya pali keno u pa vaş çineno. Tırpanci zi bı tırpanda xo ya ê kari keno. Tay estê bı qaluçiya Xele, Cew, Çeltug, Vaş u herwına çinenê. Tay zi bı tırpana. Tabi karê tırpanı dıha rew beno, labırê teneyo kı bı tırpana çineyêno zey ê qaluçı niyo. Fekdê tırpanı ra dıha vêşi tene rıjyêno erd u vêşi zayad beno. Ey ra cıtêrê werdi yan zi dewızi nêwazenê kı çi xo bı tırpana bıçinê. Kes şeno vajo wırna kari zi zey pêyê u hıma-hıma vıjênê kêberê.




#Article 102: Varto (461 words)


Varto (be Usmanıcki: وارطو) ya zi Gımgım (be Usmanıcki: کوم کوم) yew qezay Muşiya. Qezay Vartoy, Muş de zımey rocawani de ca gêna. Zımey xo de wılayetê Erzurumi rocawan (ğerb) de wılayetê Çolig u qezay Bulanıği, veroc (cenub) de zi sûka Muşi estê. Varto, qezay zerrey Muşi ra tepeya gırdiye ra qezaya dıyına.

Varto de des medeniyetan hıkum kerd: Medi, Persi, Parti, Romayıci, Bizansıci, Selçuqıci, Aqqoyunıci, Qereqoyunıci u Osmanıci. Tarixê 1923y de, Cumhuriyetê Tırkiya hekimıyet ard Varto. Namey Vartoy zıwanê Ermeniki qısey vard (վարդ)i ra yeno pêra. No qıse be xo, zey xeylae qısey, Partki ra kewto Ermeniki miyan u mena cı vıl(ık)a (çıçega) ya ki gula; Ewıstki de vardâ- bi.

Riyê erdê Vartoy 1418 km²'o. Zerrey Muşi de %17,3 ca gêno. Erdê Vartoy koyıno u xeylê koê berzi estê. Her hetê xo be ko  gırewtiyo, na qeza Muşi de tewr cao berz dero. Na qeza de Koyê Bingoli  berzbiyena xo hetê koanê Çoligi ser, hete veroci (cenub) 3000 metreyo, hetê Xamırpêtio, Koyê Şerefedini de 2300 metre ra berzê. 

Varto de dı çhemi (roy) estê. Namey roan Çhemê Muradi u Çhemê Bingolio. Qeza caê xo ebe Roê Muradi be awa Çoligi bi ninan bena dı lete. Roê Muradi hetê rocvetışi (şerq) ra yeno. Hetê rocvetışê rocawani (ğerb) ra zey sinori miyan de qezan ra vêreno ra. Hetê dewanê Kayalıderey ra awa Çoligi zey yew zendi (henışk) gêno, ebe hetê veroci ser ca verdano, şono.

Varto de yew gol esto. Namey cı Xamırpêto (Tırki: Akdoğan). Golê Xamırpêti rocvetışê (şerq) Vartoy dero. Verocê na goli de ki hema golê Xamırpêtio qıc ca gêno. 

Tarixê Vartoy de hirê bûmlerzê gırdi estê. Serra 1903ine de (tesirê bûmlerzi: 6,7) 2626 merdumi, serra 1946ine de (tesir zelzeley: 5,7) 839 merdumi, serra 1966ine (tesirê bûmlerzi: 6,9) 2118 merdumê Vartoyıci merdi. Zelzeley 1966ine de 2118 Vartoyıci merdê. No bûmlerz de qeza pêro rıjiyawa. Merdena serra 1985ine de nıfusê xo 44.116 biyo. Muş de hem erd de hem ki nıfusi de qeza çarina. Serra 1966ine de bûmlerzi ra tepeya xeylê peyay merdê u jew ki hem dewan de, hem ki zerrey qeza de xeylê bani rıjiyaê; sebeta nae ra ki xeylê koçberiye biya.

Merdumê Vartoyıci zafê; nıfusê Vartoy deva devê 50.000'io. Varto de hem zaf Zazay estê, hem ki Kurdi. Zazayê Vartoy Elewiyê, Kurdê Varto zêdêri Sunniyê. Varto de  mılet suka Muşi de malê rençbertiye roşeno, dewan de ki rençberiye keno u mal-dewar keno weiye. Hêga ramıtene ra zêde mal, dewar kenê weiye. Mêşın u bızi xeylêrê. İtıka de tewr zêde genım rewiyeno. Zerzawat reseno ra, yemış ra say u muri xeylê estê.  

Folklorê Vartoy de reqıs cao de hewl gêno. Kaykerdışê Çhepkiyo ke namdaro, kayê Vartoyo. Veyvan de merdumê Vartoy çhepki zaf kay kenê. Xorti ki zaf hewesê nê kay kenê.

Varto de dı nahiyey u 86 dewi estê. 




#Article 103: Werxanci (413 words)


Werxanci (Werxanwan): Merdımo kı werxan yan zi doşegi degêno, derıbneno, derzeno, vırazeno u roşeno ey rê vanê werxaci yan zi doşegçi. Nê doşegan en bol ki peşmi u pemera vırazenê. Verê vıraştane pemi yan zi peşmi weş benê cınenê, cêra vejenê u kenê têl têli. Bahdo qümaşê, yan zi parçey bındê cı erdo weş rakenê, ê pemi yan zi a peşmiya xo anê ey sero rakenê. Wıni rakenê, wıni kenê vılla kı, cayê ne berz u ne zi nızm bımano, heme zey pê biro. 

Wexto kı zey pê niro yan zi tey gıre bımano, wexto kı, kes ey berzo xo ser yan zi sero rakewo do şıro merdımi ra. Ey ra vanê zey pê u weş vılla bo. Weş zey pê rakerd u kerd vılla tepey a, parçey ciyê seri anê erzenê ser. Veri koşanê cı arêdanê pêser u pê ya derıbnenê, derzenê. Bahdo zi ê seri bı goçina hebê cêra hera derıbnenê, derzenê. Bahdê gırd deştenı, no fın werdi-werdi derzenê kı, wexto kı werzanê u cadê xo ra bılunê niro pêser u pê dı gıre nêbo. Werdi nêderzê pêser kewno u ca bı ca beno gırey. Sero rakewo yan zi xora do ê gırey şınê merdımi ra. O deşt tepey a no fın zi riyê ciyê cı antenı derzenê u ancenê cı. Tabi no riyê cı qümaşandê bı rengınan, weş u herirınan ra vırazêno. Riyê cı zi derziya u anciya cı tepey a qandê rotenı beno hadıre.

Tay, tay keyey estê kı, bı xo şınê nê wustayan ser, dergey u herayeya doşeg yan zi werzandê xo cı rê vanê, do qamcin qümaş ra u kamcin rengıra vıraziyo danê nişan kerdenı. Bazarê xo kerd tepey a wustay zekı inan vato wıni u ê çiyan ra werxan, doşeg yan zi balışnanê ninan vırazenê. Vıraşti u bi hadre tepey a veyndanê wêrandê cı. Ê zi şınê peranê xo danê u gênê benê. Wexto kı pey qayıl nêbê newera danê vıraştenı.

Tabi bol keyey estê kı ninan keydê xo dı bı xo vırazenê. Yanê bı xo çiyê xo gênê u bı xo keydê xo dı bı imkanandê xo ya vırazenê. Çımkı ê kı dukanan sero vırazênê u yenê rotenı, ê keye dı vıraştenı ra bol vay mal benê. Qandê coy bı xo vırazenê. Labırê ê kı newe jewjênê kes şeno vajo kı, heme doşeg, werxan u balışney inan kışta nê wustayan ra vırazênê. Yanê heme teber dı, dukanan sero yenê herinayenı. (Wustay wexto kı ninan vırazenê rışenê dukandaran rê, ê zi dukanandê xo dı ninan roşenê).




#Article 104: Xarpêt (wılayet) (255 words)


Xarpêt, Xarpıt ya zi Xarpiyêt (be Tırki: Elâzığ ili) yew wılayetê Tırkiyao. Merkezê wılayetê Xarpêti bacarê Xarpêtio. Cayê xo mıntıqa ra rocvetışê Anatoliye dero. Zımey Xarpêti de Dêsım u Golê Kebani; veroc de Diyarbekır; rocvetış de Çolig rocawan de Meletiye estê.

Erdê Xarpêti zaf kilo u xeylê koyê berzi estê. Koyê Akdaği zaf berzo. Riyê erdê wılayetê Xarpêti 86 km²yo. Xarpêt derya ra 1295 metro berzo. Wılayetê Xarpêti da çar goli estê; Hezar, Keban, Karakaya, Ozluce. Royê Fırati u Royê Muradi zerrey wılayetê Xarpeti ra vêrenê ra. İklımê u hewayê Xarpêti zaf vuriyeno. Wextê zımıstani hewayê Xarpêti serdıno, zaf vewre varena. Wextê amnani de hewayê Xarpêti zaf germıno, tayê varan vareno.

Zerrey wılayetê Xarpêti de 11 qezey estê: 

Xarpêt sukê da kıhana. Mıntıqa ra Xarpêt de zaf medeniyetan hıkum ramıto. Beyntarê seserranê 1ıne u 10ıne de İran, İmperatoriya Roma u İmperatoriya Bizansi hıkum kerdo. Serra 1071ıne de Selçuqıcan mıntıqaya Xarpêti gırewta. Serra 1243yıne de İmperatoriya Moğoli Xarpêt istila kerdo. İşğalê İmparatoriya Moğoli ra ver, merdumanê Farsan Xarpêt gırewto. Feqet serra 1514ıne Şa İsmaili Cengê Çaldırani kerd vini u İmperatoriya Usmanıcan Xarpêt gırewt. Serra 1923yıne İmparatoriya Usmanıcan biye xırabe u Xarpêt bi wılayetê dewleta Tırkiya.

Zerrey Xarpêti da banê tarixiyê kıhani estê. Namey banan Ulu Cami, Arap Baba Cami u Qela Xarpêtio.

Nıfusê Xarpêti 569.616o u nıfasê dewıcan zafo. Xarpêt de mıletê Zazay, Tırki, Kurdi, Ermeni u Suryani cıwiyenê. Wextê Terteley Ermeniyan de Ermeniy sırgun kerdi ya zi amey kıştene. Terteley Ermeniyan ra ver xeylê Ermeniy zi tede ronıştey biy. İqtısadê Xarpêti quwetıno; zaf fabrikey estê.




#Article 105: Xeberê tekniki (460 words)


Ena pele de xeberanê tekniki sero nuştey estê.

Japonya´de Firma Sogho semed(serwa) saye u qori kerdeniya Panqa,Bonê(Keyê) Rosegurayis(Alisveris Merkezi),Büroye Firma Pilu zu(yew,ju-yo) Robot imâl kerd.Nu Robot 109 cm gýrso u eve xeylê qamaro-teknik´ra paykerdayiyo...

Almanya´de suka Dresden´de alime teknolojı ju icatê newe di.Eve(bı) no icat tedarıxe elektrıxe ceu ındi(endi), be ju zentrale elektrıx gire bıyayene, xo ve xo cayeke montaj bıyo u cayra(ujay´ra) beno.

Bone Fraunhofer-Instituts für Keramische Technologien und Sinterwerkstoffe in Dresden nu icade xuyo neweye qazatexu´re Deresden´de da naskerdeniye.

Ebe nu icat, 4000 raye Pil(Bateri)´ra jede enerji are(depo) keno...

Proja Newe Belçiqade amê výraşteniye.Nu Projera gune nara tepiya kamke wazene şikino qata xo eve ju Defterê DIN-A5 gýrsenine´de ju Destixê Elektronixra býwano.
Nu proje´ra namê Iliad day,çýke fikre výraştoxê na projera gune Iliad kitavoke deyde sanika biyayise insonu ama vatene en kano,coka nu name dey proja xo.

Qazeta Belçika DeTijd eve na qeyde newe hata nika 200 wendoxê xo kerdo abone,morey ni proja kutoxu ,her roze jedino.Endi qazete qani estene tarixde manena,heto bihnraki Býrune na dina her roze bene kem,misal Býrrune Amazon.Klima dina cokane herke şi bena xiraven.Tabaxa Ozone bivi Lonýn.Hurdemena qutube Dinade cemed výloşiyene(honaki výloşino´ra).

Firmawa wayire na proja »iRex Technologies«:-Ekrane nu Qazeta Elektraonýxê Kristalle deverdiyin niyo,eve noxteye bereqýyayisine coka,çýmê wondexû jede necene yane nedezneno.

Qazete newe heroze ebe ju SMS sona Aboneye Qazeta.Qazeta eve sýkle PDF amê výraşteniye.

Alime Qompütoreke NASA´de gurine, ju proxram výraşte.Vatana ihne´ra gune eve nu proxram wazene fikrune insonu biwane.
Nu proxram sinyoluneke zare mezgede ,herfû dano herekete zon, ihnu ravera je EKG qeyid keno.Mezgke waşt qesey bikero, virende sinyalu ruşneno rezeptureke zonde herekette gule´ra mesüle.Výle insanu,tenene raşt; gula insanede herfu qýşt bene yene feke insanu u uzaraki ni rezepturu lewune insanu lewnene.Nu sistem ni pröune eve usule EKG ceno qeyd hata nika na proje zaf raver neşiya hama ,hata ewro 50´ra jede qesey amêy naskerdene.20 tenera jedeki herf nu proxram şikino virende(satede),feke insanra vejiyayene´ra rave bivazo.

Ni roobotû Kar´de,Raye´de,Key(çey)´de postê(pýştê) dane insanu.Bare gýranu u ze(je) Paketê kilo ane-bene.54,000-44,000 dolar´ra wazene ni robotû býroşe.Ni robotû 130 cm berze,10 qomutu fahm kene u raya xo eve proxrameke výraştiyo deyra vinene.

Vatana serverunê firma Fujitsu: bazarê robotu serra 2010 takribi 1 milyar dolar hira beno.Eke ni robotû seri výrajia a raye fiyaê ni robotû hata 18.000 dolar gýneno war.

Japonya´de Universitâ Tokushima´de Îlim Zonexû, 800 kilobyte Informasyon şikiya býnê ju nenýk´de dey-arê.Vatanâ Îlim Zonexû´ra gune, gereki her 6 Aşme´de reyê Informasyon unca bero bar-kerdenê(yüklenme),cýke 6 aşmede nenýk beno derg, beno newê.

Unca(Fýna) vatanâ Îlim Zonexû´ra gunê qeydê, nû informasyon arê kerdene niya beno: rave eve roştâ-eştýxê(ýşýn) Lazer,nenýk´re rostâ-eştýxê, sup-sureniya-dot(kýzýl ötesi) erjine(atýlýyor).Enerjiyê nu rostâ-eştýxê supsureniya-dot ,nenýg´de molekulê Keratin vezeno corê nenýk.Nu molekulê Keratin benê floresanên(floresanli),nafakê(ne raye ke) lazer´ra roştâeştýxê qewe´ke eştiya nenýk, ni informasyonê´ke býnê nenýk´de amê arê kerdeniyê ebe(eve) je çýmverýgê(gözlük) mikrosqobig´ra yenê wondeniye.




#Article 106: Yewiya Ewropa (197 words)


 
Yewiya Ewropa, yew cemiyetê dewletanê Ewropao. Yewiya Ewropa, 28 dewletan ra yena pêra. Dormey Yewiya Ewropa de dewletê Rusya, Tırkiya, Ukrayna, Belarus u Okyanusê Atlasi u Deryao Sıpê estê. Sistemê idarekerdışê Yewiya Ewropa demokrasiya. 

Fıkrê Yewiya Ewropa devdevê serranê 50an de zil da. Herbê Dınyayê Dıyine ra tepiya Ewropa de her ca xırabe bi. Nê dıwelê ke her cihet ra (yanê hetê iqtısadi [ekonomiye] û zagoni [kultur] ûçb. ra) serê erdi de çhok biyê û waşto ke anciya/fına bêrê ra xo ser. No semed ra (serba/qandê ney) yew plan vıraşto. Namey nê plani Planê Şumani (Schuman-Plan)o. 

Mabeynê 9 Gulane 1950 û 18 Nisane 1951 de be dewletanê Belçıka, Almanya, Fransa, İtalya, Luxemburg û Hollanda verênde Cemiyetê Komır û Polati nao ro. 

Serra 1973yıne de Danimarka, İrlanda û Qraliya Yewbiyayiye; serra 1981ıne de Yunanıstan; serra 1986ıne de Portekiz û İspanya; serra 1995ıne de Awıstırya, İswec û Finlanda biyê ezay. Serra 2004ıne de zaf dewletê binê Ewropa biy ezayê Yewiya Ewropa: Estonya, Qıbrıs, Litwanya, Letonya, Macarıstan, Malta, Polonya û Slovenya. Dıma zi serra 2007ıne de Bulğarıstan û Romanya biy ezay. İslanda, Makedonya, Montenegro, Sırbıstan û Tırkiya hewna ezayiye rê namzedê. 1 Temuze 2013 de Xırvatıstan biyo ezayê Yewina Ewropa.

 




#Article 107: Yunanıstan (262 words)


  
Yunanıstan, yew dewleta.  Cumhuriyetê Yunanıstani (Yunanki: Ελληνική Δημοκρατία, Eliniki Dimokratia) ya zi Yunanıstan (Ελλάδα, Elada, tarix de Ελλάς, Ellas vaciyeno.

Cayê xo verocê (cenubê) rocvetışê Ewropa dero. Zımey (Şımalê) Yunanıstani de Bulgarıstan u Makedonya, veroc (cenub) de Deryao Sıpê (Deryao Miyanên), rocawan (ğerb) de Deryao Adriyatik, Arnawudiye, rocvetış (şerq) de Deryayê Egey u Tırkiya estê. Paytextê Yunanıstani Atênayo.

Yunanıstan ezayê NATO, Yewiya Ewropa u Mıletê Yewbiyayeyiyo. Yunanıstan de adeyê qıci zafê. Bacaro ke derya ra 80 km ra zêdı duri bo, çıniyo. Girit, Midil, Sakız adeyê pilê.

Tarixê Yunanıstani zaf dewletiyo. Medeniyetê Yunanki ra zaf filozofi, matematikeri, senatkari, nuskari veciyay. Olimpiyat, demokrasiye, drama u komediye Yunanıstan ra dınya sera biyê vıla. İmperatoriya Bizansi Yunanıcan na ro. Bizansi Balkan, Anatoliye, Suriya, Fılıstin u Mısıri sero hıkum kerdo. Feqet İmperatoriya Usmanıcan Bizans işğal kerdo. Serra 1453'i de Usmanıcan Estamol gırewto. İmperatoriya Usmanıcan Yunanıstani sero 400 serre hıkum kerdo. Serra 1821'i de Yunanıstani xo reyna ra, xoser ilan kerd. Tarix ra nat bênatey dewletanê Yunanıstani u Tırkiya hewl niyo.

İklımê Yunanıstani zaf germıno. Mıntıqa Deryayê Sıpêy (Deryayê Miyanêni) de hewa zaf germıno. Xeylê merdumê Ewropayıci her serre şonê Yunanıstan u tetil kenê.

Bacarê Atêna zaf raver şiyo. Atêna paytextê borsawa, merkezê iqtısad u siyasetê Yunanıstania. 

Nıfusê xo 12 milyono. Şarê Tırkan, Arnawutan u ê binan ra zi Yunanıstan de cıwiyenê. Dinê Yunanıstani İsewitino/Xrıstiyanino (mezhebê mıletê Yunanki Ortodokso). Tayê Mısılman u Musewiy zi estê. Zıwano resmi Yunankiyo. Nuskar u wendoğê xo zafê.

İqtısadê Yunanıstani zaf qewetın niyo. Şarê Yunanıstani turizm ra debare (idare) keno, feqet standardê heyati xırabın niyo. Yewina Ewropa zi destekê maddi dana cı.

 




#Article 108: Zaza Press (394 words)


Zekı amora jewê ZazaPressi, amora didi zi, bı rengana benê vılıki koyanê ma. Renganê şarê ma, bı diyalektê Zazakiya beno rengê ilmi u rengê kolayenı. ZazaPress, bı zazayana esto u bı zazayana o do vırarê xü akero tijiya welatê ma. Vala yê (bayrak) Zazaistan destan ra destan bero aver.

Amora jewêrı dı perê pêynêyênı dı tabloyê zonê Zazaki est bi. Wendoxanê ma, ser nêy u ser gramatikı kritikê xü rışti, ber xü dar bê. Watena wendoxan rasto. Çewteya tablo compütür ra bi. Ê dıdı çewteya gramatik bi. O zi raşto. Tenya çiyê do mühim esto; Ez bı xü ZazaPress tenya vecena u nuşi kı Z.Pi rê yenê, ze prensip ez ina nê vırnena u edo nê vırna zi. Kam vato gramatikê mı, yan zi ê embazanê bina raşto? Nuşê amora jewêr nuştoxi Dêrsım, Hênı, Palo, Estanbol u Sewereg ra yê u nêy nuşi mı nê vırna u xü dı heqê vıraneyenı nê vinena.

Amora ma ya dıdı zi bı renganê nuştoxê Welati u ê Ewrupa-ya reseno wendoxanê ma. Welat ra Mewlüd fıkranê xü yê welat hézkerdoxey u mili, zonê xü yê bı delala naweno ma. Baba Qef reklamê kıtabana, Dato zi fına pay bı poçıkê nasyonalistan keno u welat ra resenê peranê ma. Stefan zi bı tewrata Nameyê Zaza naweno ma u vano: Vatenê zaza, ne Kırdi ne zi Tırki nao bı Zazayana. Nameyê Zazayan mabênê Ro u Dijle dı verê Kırdan u Tırkan estbi. Na name vinayışê Yavuz Selim niyo. Muska ra Íbrahim, Gımgım (Varto) ra reseno rıhê şairey u bı zonê do pak beno Koyê Bingoli, ze vılıkana zerida hême wendoxanê ma dı vayê Koyê Çolig / Bingoli resneno ma. Dêrê M.Areyız, vatenê Kewra Héyder bı nuş u arêkerdışê Usxan Cemal a kewno tarix. Alanbay vano Ez Kama? Na vate çendı vateyê Cigerxwinê ê Kırdasa biyaro merdım viri, fına zi êy ra duriyo. Zekı Alanbay vano; Ez ne Tırk, ez ne Kurd, ez ne Farız. Ez zazaw, ez Zazaw. na vate besê hémına keno. Safiya Pak ze kêynekêna Zaza bı şiirê xü ya peranê ma dı cayê xü gina. Şıma do bı kêfa şiirê ay buwanê.Bı na amora desturê ZazaPressi ma resnenê wendoxanê xü. 

ZazaPress, héta nıka kamcin pêserok, xezete u kıtabi vıcyayê/vıcênê hémıni rê wayêr vıcêno u paşti dano. Mabênê zazayan dı, qandê kamêyê zazayıni, héme pêser amyayenı bê şert u bê destur qebul keno u paşti dano.

Nuştoğ: Faruk İremet




#Article 109: Zazaki (2161 words)


Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Zonê Ma, Şo-Bê ya zi Kırdki), zıwanê Zazayano, aidê gruba Zıwananê İrankiyano, zıwanê do İrankiyê zımey rocawanio, yanê zıwananê Goranki, Kurdki, Soranki, Kelhurki, Gileki, Beluçki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anatoliye de texminen 3-4 milyon merdumi Zazaki qısey kenê. Tırkiya de Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra zıwanê hirêyıno. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Kırdki, Zonê Ma) ra  kokê xo reseno zımey İrani mıntıqay Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra Partki ra nezdiyo. Gorey tayê zıwannasan, Zazaki zıwanan u lehçeyanê Kurdan ra yewo.  Labelê nê zıwanşınasan be argumano ilmi nêşao tesnifê xo sero qenaet biarê ke be senê sebeban u kriteran, zıwananê İrankiyê Rocawani miyan ra Zazaki gênê, Kurdki miyan de hesebnenê. Vatenê inan İranologanê beynelmılelan miyan de esas nêgêriyenê.

Sebebê xoser biyaena Zazaki nê zıwanan miyan de ki noyo ke, Zazaki be hirê lehcanê xo ra yew zıwano, be zıwananê Kurdki ya ki Farski yew “dialect continuum” yani yew dewamiya lehcey tey çıniya. Be qıseo bin, qet yew fekê Zazaki yew ca de, her ke şi, nêbeno Kurmancki (Kırdaski); qet yew fekê Kırdaski ki jû mıntıqa de qet nêbeno zey Zazaki. Elbet ke taê mıntıqan de tesirê nê hurdımêna zıwanan yewbini rê zêdeo ya ki şenıko, labelê gramer u luğetê bıngehi tım sabıto.

Zazaki ra, zıwano ke ma zanime, hetê rıçıki (kok) ra nezdiyo, yani; qıse u gramerê cı zehf mendê ro yewbini, Kırdaski u Farskiyo. Labelê tenya enê hurdımêna zıwani niyê, zey ninan 40 zıwano bin esto ke rıçıkê xo be Zazaki yewo, nê aidê yew komiê (grube). Namey enê komi İranolociye de “zıwanê İranki”yê. Elaqay nê terimi “İran” be dewleta İranê ewroyêni çıniya; no yew nameo umumiyo. Farski ki nê 40 zıwanê İranki ra yewo, pilê zıwananê İrankiyan niyo. Zıwanê binê ke Zazaki ra rıçık ra tenêna nezdiyê, zımey (şımalê) İrani de, kışta deryaê Xezeri (Hazar) de qısey benê, zey: Herzendi (Tatkiyê Veroci), Talışki, Mazenderanki, Sengserki, Sımnanki, Gileki; heto bin ra ki Gorankiyo ke mabeynê İran u İraqi de qısey beno, yew ki Beloçkiyo ke İran u Efğanıstan u Pakıstan de qısey beno. Nê zıwanê
ke ma amardi, zıwanê İrankiyê rocawaniê (ğerb). Farski ke ser kewo (Farski ra ğeyr), zıwanê bini aidê zıwananê İrankiyê zımey rocawaniê. Zıwanê İrankiyê rocakewtene (rocvetış, şerq) ki estê ke gorey ê rocawani tenêna yewbini ra dûriê, labelê anci ki yew komê zıwanan seroyê. Ninan ra taê (têk): Peştoki (zıwanê Efğanıstaniê dıyıno resmi), Osetki (Kofkasya de qısey beno, Tırkiya de ki), Yeğnobki, Peraçki, Ormurki, fekê Pamiri. Zıwanê İranki eninan ra yenê pêra. 

Nê zıwanê İrankiyê ewroyêni texminen 4000 serre ra aver be werezayanê xo zıwananê Hind-Ariyan (Urdu, Pancabi u ê bini) u Nurıstani (Aşkun uêb.) ra biyê ciya. Enê zıwanê Hind-İranki xo miyan de yewbini ra 4000 serre ra aver hetê gramer u
xeznay kelıman ra zehf nezdi biyê. Oyo ke vacime, gramerê zıwanê Ewısta (Avesta) u Vêda  hetê grameri ra %90 zey yewbini biyê.
Ezbeta zıwananê Hind-İrankiyan ki anci aidê keyey (familya) zıwananê Hind-Ewropao. Yani, zehf dûri ra ta zıwanê İrlanda u Cêrmenki (Almanki, İngilizki, Danki) u Romanki (İtalyanki, İspanyolki) u Yunanki u Arnavutki u Ermenki ra heta Hind-Arki, yew ki zıwananê merdeyan ra Hititki u Toxarki ra pêro weretê.

Zazaki, Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra sinoranê Tırkiya miyan de zıwanê hirêyıno; mabeynê mıntıqay Anadoliya Rocakewtene (şerq) u zımey (vakûrê) Mezopotamya de, bınatey Fırat u Dicley, mıntıqay serêne de qısey beno. Ena mıntıqa jû temamiya coğrafike mocnena (musnena) ra. Wılayetê (il) ke tewr zêde no zıwan qısey beno, Dêsımê zerrey (Mamekiye, Tuncêliye) u Çewligo (Çolig, Bingol). Zewbi, wılayetanê Erzıngan u Xarpêti be zımey Diyarbekıri ra xeylê qezan de, mıntıqay Qerebeli, yanê qezê Sêvazi Qangal u Zera u Ulaş de, qezay Gımışxaney Kelkit u Şiran de, qezay Mûşi Varto, ê Erzurumi Xınıs u Tekman u Çat, ê Semsûri (Adıyaman) Aldûşe (Gerger), ê Rıha (Urfa) Sêwrege, ê Meletiye Şêro (Pütürge) u Erebgir, ê Sêrti Hewêl (Baykan), ê Bıdlisi Motki, ê Qersi Selim; Aqserayiye de ki (zi) taê dewan de qısey beno.

Taê cayan de ki jû ya ki dı dewan de Zazaki qısey beno, zey ê Qeyseriye Koyriye (Sarız), ê Toqati Almus, ê Ardahani Kola (Merdenik, Göle) de. Pancas serra peyêne riyê goçê metropolanê Tırkiya ser, çewres serra peyêne de sebebanê ekonomikan u siyasiyan ra ki dıwelanê Ewropa zey Almanya, İsveç, Holanda, İsviçre, Fransa, Austriya de ki nıfusa Zazayan esta. Taê çımey vanê, Gurcıstan
u Qazaxıstan de ki Zazay estê, labelê inan sero dest de melumat çıniyo. 

Zey coğrafyay Anadoli u Mezopotamya her ca de zıwan u mıleti têkışt u têzerre derê; Zazaki ki welatê xo de zıwananê binan de
irtıbat dero u nê zıwanan ra tesir ki biyo, qısey gırewtê, qısey ki daê cı. Heta kokardena (cênosidê) 1915i her mıntıqay Zazaki de Ermenki ki qısey biyêne, kışta veroci de Suryanki (Asurki) u Erebki ki. Zıwano ke hetê koki ra tewr zêde coğrafyay Zazayan de cı ra nezdiyo, Kırdaskiyo (Kurmanci, yani Kurdkiyê Zımey).

Zazaki miyan de xeylê qısey Erebki ki estê, xora Erebki ra xeylê qısey kewtê zıwananê coğrafyay İslami’ê binan ki. Tırki, Yunanki, Lazki, Gurcki, Suryanki ki kışte ya ki nezdiyê Zazaki de qısey biyê ya ki benê. Oyo ke Tırki zıwano resmiyo u heto bin ra rivatanê politikay asimilasyoni ra 80 – 100 serra peyêne de tesirê Tırki Zazaki sero zêdiyao. 

Oyo ke Zazaki zey xeylê zıwananê İrankiyanê binan erey nusiyao, zemanê veri (guno verên) ra wesiqey u kıtabey çıniyê, ma be temamiye nêşenime rıçıkê (koka) Zazaki sero çiyo aşkera vacime ya ki Zazaki coğrafyay zıwananê İrankiyan de aver koti qısey biyo, qıseykerdoğê zıwani senên ca u cange ra geyraê. Sayiya taê qıyasanê tarixiyan ra zıwanzani[1] vanê ke, elaqay zıwanê Partan be Zazaki hetê tarixi ra zehf nezdiya, labelê tam zey yewbini (pê) niyê. Zazakiyo ke wextê Partan de (Milad ra aver seserra 3yıne heta Milad ra tepeya seserra 3yıne) qısey biyo, Partki zehf nezdi biyo, labelê yew zıwan nêbiyê; her çıqas ke ê wexti ra zıwanê İrankiy gorey ewroy tenêna yewbini ra nezdi biyê. Sinorê imparatoriya Partan’ê  rocawani (ğerbi) be coğrafyay Zazayan ra kewnê tê (zey pêyê).

Jû teoriya rıçıki ya ki goçi esta ke, cı rê vanê „teoriya Deylemi“[2], awa ke Zazay texminen MrT seserra 9.10. zımey İrani, mıntıqay Deylemi (eyaletê Gilani de) ra ameyê caê xoyo ewroyên. Ena teoriye na het ra raşt asena ya ki gıreo ke tey esto, oyo ke, zıwanê ke ewro mıntıqay zımey İrani, verocê Deryaê Xezeri de qısey benê, zey Herzendki (Tatkiyê Veroci), Mazenderanki, Talışki, Sımnanki, Sengserki; hetê koke ra Zazaki ra nezdiyê. 

Zey her zıwani, bılxassa coğrafyay Anadoli u Mezopotamya u Kofkasya de, Zazaki ki xeylê zıwanan de irtıbatê xo biyo, zıwanê bini tesir kerdê, tesirê zıwananê binan de ki mendo. Zazaki de hetê ra zıwananê İrakiyan’ê zey Farski u Kurdki ra çekuy kewtê cı, labelê
tewr zêde qısey xami (ğeribi) Wextê İslami ra nat Erebki raê. Riyê hezar serre irtıbatanê ciranine (embıryanine) ra
Ermenki u Suryanki ra ki kelımey kewtê cı. Zewbi, Yunanki, Latinki, Gurcki, Lazki ra ki qısey yenê diyaene. Oyo ke Tırki hem zıwanê wendışio resmiyo, hem pê Tırki politikay asimilasyoni ameya kerdene, serranê peyênan de tesirê Tırki Zazaki sero zêdiyao. Anci ki,
Zazaki gorey şert u şurtê xo, oyo ke qet zıwanê nuşten u zıwano resmi nêbiyo, xeylê çekuyê xoyê mêrasi (kelımey xo çağê İrani ra) dardê we. 

Zazaki sero cıgeyrayışi (tedqiqati, araştırmalar) gorey taê zıwananê binan zehf rew nêbiyê. Anci ki zıwanşınas u iranologi heta nıka rınd kewtê a dıme, geyraê Zazaki, taê eserê ilmiyê hewli [erciyaey] ardê meydan. Zazaki sero sıfte 1857/58 kıtabê veciyeno. İranolog Peter I. Lerchi cengê Qırım u Rusya de yew Zazaê Çewligio ke esirê cengio, tede qısey keno, cı ra notan gêno. Ninan, notanê xoyê binanê ke Kırdaskiyê, piya 1858 de kıtab de be Ruski u Almanki veceno. Nê gureynayışê (xebatê) xo de analizê grameri çıniyo, xorê qeydanê Zazaki çarneno Almanki / Ruski. Nê noti eyni wext de nusiyayışê Zazaki de tarix de gamê da verêna hewla. Oyo ke Lerchi gramer u şıkl u bunyay Zazaki sero yew analiz nêvıraşto, ey Zazaki bınê diyalektanê Kurdki de diyo. Friedrich Müller pê metnanê Lerchi cıgeyrayış de dewam keno (18 peli). Arekeolog Albert von LeCoq ki 5 pelan Zazaki ra notanê xo veceno. İranolog F. C. Andreas qeydanê LeCoqi sero jû mektuba xo de (7.7.1909) ano a zıwan ke Zazaki aidê Kurdki niyo. 

Pancas serre ra tepeya zıwanşınas T. L. Todd 1985ıne de Zazakiyê Çêrmuge sero pê metodanê zıwanşınaskiyan yew gramer veceno. Serranê 90yan ra dıme merdumanê ilmê zıwanan ver kerdo cıgeyrayışanê xoriyan. Zazaki de mewzuyanê mıxtelıfan sero nê akademisyenanê zıwanşınasiye ra meqaley u tezê master u doktora veciyaê: 

Fonolociye (Cabolov 1985), nêbiyayış (negation) (Sandonato 1994), izafet (MacKenzie 1995), qayto zıwanşınaskiyo umumi (Asatrian 1996, Asatrian/Gevorgian 1988, Asatrian/Vahman 1990, Blau 1989, Kausen 2006 ve 2012), heruna Zazaki zıwananê İrankiyê rocawani de (Paul 1998b), edebiyat u nuştene (Selcan 1998b), raresayışo tarixi (Gippert 1996 u 2008), etimolociye [rıçıkê çekuyan] (Bläsing 1995, 1997; Schwartz 2008) u qanunê imla (raştnuştene) (Jacobson 1993), kıtabê desti’ê wenden u nuştene (Jacobson 1997), dızıwanine (Temizbaş 1999, B. Werner 2006), adapsiyonê qısanê xaman/ğeriban (Malottke 2006), edati (Arslan 2007), diyalektolociye (şiweşınasiye) (Keskin 2008). Yew ki 1998ıne de dı gureynayışê doktora (Paul 1998a (gramer u cerrebê diyalektolociye), Selcan 1998a (gramer)) u ê İlyas Arslani (2016) estê ke no cıhet de zehf mıhimê. Hele ke hetê tesnifê (klasifizekerdena) zıwananê İrankiyê rocawani ra meqalê Ludwig Pauli (1998b) İranolociye de ki caê do zehf mıhim gêno. L.Paul nê meqaley xo de zıwananê İrankiyanê kehanan u miyanênan (wertênan) ra heta zıwananê İrankiyanê neweyan, rêça venganê qısanê weçıniteyan (isoglosses) şaneno têver, zemano kehan ra (2500-3000 serre ra aver) heta ewro vengê ê qısan zıwan be zıwan senên vuriyeno, ano çım ver. Vacime ke, Farskiyo Kehan u Ewısta de „ǰani-„, „vač-„ (bıwane: ‚cani‘, ‘vaç’), Farskiyo Wertên (Pehlewki) de u Farskiy newe de biyê „zan“ u „(ā)vāz“, Partki de „žan“ u „vāž-„(bıwane: ‚jan‘, ‚vāj‘), zıwananê İrankiyan’ê ewroy de, Kurdki de “jin” u “bêj-”, Zazaki de “ceniye” u “vac-“ (vatene). Dades qısey hınanêni yenê têver şanaene u insan reseno yew netıcey tesnifi.

Heta roca ewroyêne statuyê dê Zazakiyo resmi çınê bi, tek tenya pê qıseykerdene ardo na roce. Labelê anci ki gorey şert u şurtê xo pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğeznay xo dewletiya. Heto yew ra ke tarix de alfabey xo nêvıraşto, edebiyatê xoyo nuşte çınê biyo, heto bin ra ki ilankerdışê Cumhurêtê Tırkiya ra dıme, bınê namey siyasetê Tırk-kerdene ra dewleta zordeste no zıwan men kerdo, taliyê nê zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınê bandıre. Kami ke kerdêne ke zıwanê xo de bınuso ya ki zıwan u kamiya şarê xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdêne, kewtêne hepıs.

Dewlete zıwanê xoyo resmi na ro, radon u qezetey u edebiyat, peydêna têlevizyon de tek tenya Tırki bi. Heni kerd qafıka mılleti ke Tırki qıymetın bi, zıwanê mehelliyê bini bêqıymeti biy, caê de nêvêrdêne. Mekteban de cebr u zor ra Tırki salıx diya. Dewan de Zazaki çıqas ke qısey biyêne ki, siyasetê dewlet'ê zıwani kewti bi kar, şari pede huwiyet u zıwanê xo ra şerm kerdêne, keyan (çêyan) de zıwanê ma u piyê xo qısey nêkerdêne, be domananê (qıcanê) xo salıx nêdaêne, cı nêmusnaêne. Dewlete seba ke inkar bıkero, politikay lehçey vete. Zazaki kerd diyalekt ya ki şiwe, kamiya (huwiyetê) şari kerd kamiya bıni (alt-kimlik). Nê kerdenanê dewlete hetê asimilasyoni ra meywey do diyê ke peyniya peyêne de dezgehê UNESCOy ki pê raporê xo serra 2008ıne de Zazaki zıwananê bınê tehlıkey miyan de hesebna. Nesıl be nesıl (ac be ac) Zazaki her ke şi, daêna şenık yeno zanaen u qısey kerdene. 

Zıwanzanaoğê iranolociye ra gore Zazaki miyanê / wertê zıwananê İrankiyan de zıwanê do xosero. 

Gorey İranolog Ludwig Pauli, hirê (3) diyalektê Zazaki estê:

Ê Lıcê, Erğeni, Qulp, Maden merdum şeno mabênê diyalektanê merkez u veroci bıhesebno. Fekê zey Motki u Aqseraiye ki fekê kıştê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.

Alfabey Zazaki de 32 herfi estê.

Herfê gırdi:
A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Herfê qıci:
a b c ç d e ê f g ğ h ı i j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Herfê vengıni (8):
a e ê ı i o u û

Herfê bêvengi (24):
b c ç d f g ğ h j k l m n p q r s ş t v w x y z

Zazakiyê zımey de:
çh, kh, ph, rr, th, ü, lh
Zazakiyê merkezi de (her fek de çıniyê):
 ' (eyn),'h, ö, uı, dh, lh, sh, zh
Zazakiyê veroci de:
 ' (eyn), 'h , lh , rr , sh , th   Transkripsiyono ilmi:  /´/ , /ḥ/, /ł/, /ṙ/, /ṣ/, /ṭ/

Taê çıman de çıqas ke Zazaki bınê lehcey ya ki zıwananê Kurdan de tesnif biyo, nê çıman de qet yew argumano ilmi çıniyo ke isbat keno, Zazaki çı sebebanê zıwanşınasiye ra Kurdki miyan dero. Nê niyê:

 




#Article 110: Zerduşt (407 words)


Zerduşt (be Ewıstki: Zaraθuštra) yew mela u şair bi. Gorey mensubanê dinê Zerduştiye, Zerduşt yew peyğambero. Zerduşti be zıwanê Ewıstki qal kerdêne. Ewıstki yew zıwanê Aryayo. 

Zerduşt teqriben mabeynê serranê 1200 – 1000 İ.V. (İsay ra ver) de cıwiyo. Feqet nêzaniyeno ke kamci bacar de cıwiyo. Gorey tarix-zanayoğan ra, o teqriben benatê Efğanıstan, Tacikıstan u Ozbekıstan de cıwiyaye bi. Zerduşti welatê xo ra vatêne Airyanem Vaejah; maney cı Erdê Aryayo. 

Ma familya Zerduşti hewl zanime. Namey piyê cı Pouruşaspa Spitāma bi u namey maya cı Dughdova bi. Zerduşt zeweciyaye bi u namey cıniya ey Hvōvi bi. Hirê keyney u hirê lacekê ey esti bi. Nameê keynan Freni, Pourucista u Triti bi u namey lacekan İsat Vastar, Uruvat-Nara u Hvare Ciθra bi.

Zerduşti ra ver yew din esti bi. Ma namey nê dini nêzanime, feqet linguisti nê dini ra vanê Dinê Arya. Dinê Arya yew dinê zaf-Homayan bi. Nê dini de namey ilahê gırdi Deûs-Piter bi (be Latinki: Ju-Piter, be Yunanki: Zeus-Piter). Nê dini de zaf meley zi esti bi. O wext de meleyan hem meletêni kerdêne hem zi şıiri vatêne. Feqet Zerduşti nê dini de reform kerdo. Zerduşt zi yew mele u şair bi. Şıirê Zerduşti zaf weş bi. Aye ra fıkrê xo mılet rê zaf tesir kerdo. Zerduşt şıiranê xo de vatene, teyna yew Homa esto u namey ey Ahura Mazdayo. Ey vatêne insani gani Ahura Mazday rê hurmet bıkero ke Ahura Mazda zi şıma cenetê xo de qebul bıkero. Zerduşti Ahura Mazday sero zaf şıiri vatêne. Feqet Zerduşti çıra nêvatêne ez peygambero. 

Peyniya mergê Zerduşti ra, fıkrê cı miyanê aşiretanê Arya de zaf vıla bi. Hêdi hêdi be fıkrê Zerduşti ra yew din ame meydan. Nê dini ra vanê Zerduştiye. Mensubanê nê dini, Zerduşt kerdo peyğamber zi. Dinê Zerduştiye resayo mıletanê Aryayanê binan, zey Medya, Persiya, Partiya, Baktriya u Sogdiyana. Hetta resayo Yunanıstan u Roma.

Tayê merdımi vanê Zerduşt Farso u tayê merdımi vanê Zerduşt Kurdo, tayê merdımi zi vanê Azeriyo. Be raşti, Zerduşt ne Kurd, ne Azeri ne zi Farso. Eger Zerduşt Fars ya zi Kurd bıbiyêne, Zerduşt gani be zıwanê Farski ya zi Kurdki de şıiri vatêne. Zerduşt be zıwanê Ewıstki de şıirê xo vatê. Aye ra ma kıtabê ey rê vanime Ewısta. Şarê Ewısta eşiretanê Arya ra veciyay.

Gorey Zerduştiyan kıtabê Ewısta mıqedeso. Zerduşti kıtabê Ewısta nênuşto, çıke o wext de nuştış çınê bi. Zerduştiyan teqriben 1000 serri ra zafêr şıiranê Zerduşti hıfz kerdê u Ewısta teqriben serra 300ıne de ameya nuştış.




#Article 111: Zompci (107 words)


Zompci: Merdımo kı zomp gırweyneno u pa si şıkneno ey rê vanê zompci. Zompcılıxey rê xeylê qüwet lazım o. Zewbi zi vanê kes bızano si kotira şıkyêna yan zi kes seni dano pıro u şıkneno. Wexto kı kes nêzano hend şenê pıro dı, xemê si niyo. Zewbi zi vanê kes diqet bıkero. Wexto kı kes nêzano u salme pıro do, mümküno kı si ra bıxijıkiyo u biro cayêdê cı ro u cı seqet verdo. Ey ra venê kes alım u çalımê cı weş bızano kı, kes xo seqet nêkero u cayêdê xo nêtewno. Dı welatê ma dı xeylê merdıman zompcinı kerdena, si şıkıtena idarey kerdê xo kerdê…




#Article 112: Rencber Ezîz (574 words)


Rencber Ezîz yew senatkaro Kird o. Nameyê xoyo resmî Aziz Berdibek o. Rencber Ezîz 1955 de dewa Çewlîgî, Wisfan (Wisfun) (Tirkî: Aşağı Akpınar) de bîyo.

Ezîz derguşê xo de, wexto ke hema yew tuto qij o nêweşîya çiman gêno. Bêdoktorî ra bi metodanê prîmîtîfan tedawî beno. Tedawîya xelete ver, yewserre beno ke çimanê xo keno vinî (vîndî). Pîyê Ezîzî eynî serre keyeyê xo bar keno beno Çewlîg. Ezîz, Çewlîg de mehlaya Dere Qeseran de beno pîl. 1968 de dest pêkeno dersê Qurane gêno û çend serran de beno hafizê Qurane. 1971 de binbilerzê Çewlîgî de maya xo keno vîndî. 1972 de Ezîz şino Estanbol û uca de Mektebî Mewlidxaneyî Çemberlîtaşî de waneno. 

Rencber Ezîz 1972 de Mektebî Cemîyetî Qurane de wendiş û nuştiş museno. O, nê cemîyetî de dest bi xebatê muzîkî keno. Yew mudeto kilm de cenayîşî sazî museno û bi embazanî xo ra vejîyeno turneyan û konseran dûno. O wext Tirkîya  û Kurdistan de yew perr ra xebata sîyasî ya welatperweran rûmitîyen, perro bîn ra zî dewlet û faşistanê sîvîlan hêriş (gale) kerdîyen welatperweran ser. Rencber Ezîzî hêzanî welatperweran het de cayî xo geno û dest pêkeno besteyanî xo virazeno. Tayê besteyanî Ezîzî yê verênan de tesîrî Aşiq Îhsanî, Aşiq Mahzunî ûêb. ayseno, la o tayê deyîranî kirdkî (zazakî) zî vûno. Ê serran de, Ezîz bi xo deyîranî xo yê kirdkî virazeno. Şîîran zî nuseno û muzîkî nînan o bi xo virazeno. La ge-ge şîîranî Mehdî Özsoyî zî beste keno û vûno.

Rencber Ezîz semedê xebatanê xo yê muzîkî 1977 de tepişîyeno, hewt aşmî û new rojî hepisxane de mûneno. 1978 de hepisxane ra vejîyeno û yeno Çewlîg. Ezîz, Çewlîg de zî xebatê xo dewam keno. Çimî ey kor bî, la o her tim cematî welatperweran de bi. Revolusyonîstî Çewlîgî yê serekeyî embazî ey bî. Ezîzî suhbetan de çi goşdarî bikerdîyen, sey teyîb girewtîyen. Çîyo ke revolusyonîstan ra musaynî, şînî şarî rî qalî kerdîyen. Ey hema-hema her bîyayeyî Çewlîgî yê muhîmî ser o yew besta viraşta. Rencber Ezîz peynîya 1978 de şino Almanya û heta mergî xo Almanya de mûneno.

Ezîz, Almanya de xebatê xo hêna profosyonel rûmeno. Ewropa de şewanî kurdan de vejîyeno sehne. Ey zaf besteyî kirdkî, kurmanckî û tirkî viraştî la tena yew kasetî ey vejîyo. Nameyî kasetî ey “Hesreta Azadî“ yo. Nê kasetî Ezîzî bi taybetî mîyanî Çewlîgijan de zaf eleqe dî. Hema zî zafî Çewlîgijan nê deyîranî Ezîzî ezber ra zanî û nê deyîrî fek ra fek vajîyenî. La zaf besteyî Ezîzî yê ke nê kasetî de çin î zî estî. Ey zaf rey embazanî xo het saz dawo piro û vato, embazanî ey zî vengî ey bi metodanî prîmîtîfan girewto kasetan. Nê kasetan ra çend teneyî kewtî ma dest. Nê deyîran ra yew zî “Şûno Şûno“ ya. Ezîz, na deyîr hîrê welatperweranî Çewlîgijan ser o vata. Hem vate hem zî besta aîdê Ezîzî ya. Nê hîrê kesî zî embazî Ezîzî bî. Serranî 1980 ra heta ewro na deyîr bîya sey yew deyîra anonîm û mîyanî Çewlîgijan de vajîyena.

Ezîz, 31.07.1988 de, bajarî Almanya Bremen de xo yew bînaya berz ra erzeno war û bi no hewa mireno. Heta ewro zî sebebî mergî ey tam bellî nêbîyo. Tayê vatişan gore Rencber bina ra erziyayo war, kişîyayo. Yew deyîrê xo de, xo ser o wina vano:

Serê mezelê Ezîzî de zegurkî ê wasî kerdo anakî nusneno: Ey yolcu, dur. 32 sene aydınlığın yüzünü göremedim. Aydınlığın değerini bil. Ey rayîrwan, vinde. Mi 32 serrî roşnî nêdî. Qiymetê roşnî bizane.




#Article 113: Basketbol (125 words)


Basketbol (İngılızki ra yena basket = sepete + ball = tope), sporê taxımano, populero u lızgey sporio. Basketbolo profesyonal be desti ra piya kaykerdışê tope ra kay beno. Her taxım panc merdıman ra, dı taxımi ra yeno pêra. Pota esta, erd ra berziya cı 3,05 metreya, tope be destê kaykeri ra uca ra erziyena. Tope ke zerrey pota ra vêreno, o taw taxım amar gêno. Kamci taxımo ke ancênayış de reqibê xo ra vêşêri amar u puan gêno, o taxım kay gêno. Basket bol çehar periyodan ra yeno pêra, her periyod zi des deqiqan ra yeno pêra.

Basketbol, eyaletê DAYİ Massachusettsi de, Yewiya Camêrdê Xıristiyanê Gênci Springfieldi Genç (YMCA) ra hetê musnekaro Kanadayıc Dr. James Naismithi ra serra 1891ıne de vêniyao, ey basketbol icad kerdo.




#Article 114: Zazakipediya:Bırı-çırı (791 words)


Bırı-çırı yan zi pêfetılneyenı, tepıştenı u veşnayenı: Bırı bı dı gürubana kay bena. Na kay enbol ki cıwênan ser o yan zi meydanandê bol herayênan dı kay bena. Wırna gürubi, wırna beri, wırna kışti vanê hendê pê bê. Jew jewi ra vêşi nêbeno. Wexto kı kenê na kay kaykerê, şêlıg heme xo miyan dı cayê dı komê pêser beno. Ê komi miyan ra dı merdımi weçineyênê u hergı jew ravêreno kıştê u beno mesulê gürubdê xo. Ê dı merdımi zi vanê xo rê ê şêlıgi miyan ra merdımi weçinê. Qandê kı neheqey nêbo ê şêlıgi miyan ra jew xo desti miyan dı qırş degêno, nımneno. Kê kı o qırş di o en sıfte dest bı weçinayenı keno. Tabi fınê ra ê şêlıgi miyan ra merdımanê xo nêweçineno. Nê enbazan ra kê kı o qırş diyo o en sıfte dest bı weçinayenı keno u jewi xo rê weçineno. Ey dımı o bin xo rê jewi weçineno. Bı no hesab a jew o jew o bin ê şêlıgi miyan ra merdıman weçineno. Heme çi bı wardê demokrasi, heqey u raştey miyan dı beno. Yanê fınê merdımê ekibdê A, fınê merdımê ekibdê B’ey merdımê xo weçineno u r! avêrneno kışta xo. Kes nêvano çı rê to no weçina, no nêweçina. 

Tabi ê merdımê ser güruban zanê kam vêşi remeno, kam nêremeno. Qandê coy xo rê merdımi weçinenê. Pê dımı pê dımı jew bı jew merdımê xo weçinay tepey a taxımanê xo kenê hadre. Ju ju fını jew merdım ferı yeno, yanê vêşi maneno. O merdım zi ninan rê beno hekem. Taxımê xo kerdi temam tepey a, çorşmey ra tay si anê wertedê ê meydani dı ronanê u xo rê qintı vırazenê. O kı xo ra çaket, postal yan zi çiyê xo yê gırani vejeno, beno a qintı dı ê siyan ser o ronano. (Qandê kı cı çıman vero bo u kes nêtıro). Qinta xo vıraştı tepey a vanê yazı türe çekerê kı, ka kamdo kışta zeri dı, kam do kışta teberi dı vındero. Taxımê kışta zeri vanê a qintı bıpawo u merdımanê kışta teberi bıfetılno, tepêşo yan zi destê xo pey ra pıro do u inan bıveşno. Ê kışta teberi zi venê mabêndê qintı u merdıman ra ravêro u merdımanê kışta zeri bıveşno. Yazı türeyê xo çekerd tepey a, taxımê kışta zeri rê jew zi kışta teberi rê kewno. Yanê jew zere dı jew teber a maneno. Ê kışta zeri merdımanê xo çorşmedê qintı ra vılla keno u qintı dano pawıtenı. Ê kışta teberi teberdê qintı dı çorşmey ra benê vılla u tetik dı pawenê. Merdımê taxımdê kışta zeri merdımanê kışta teberi fetılnenê, merdımê kışta teberi zi inan ver remenê. Ê kışta zeri destê xo merdımandê kışta teberi ra kê ro do o veşeno. Merdımandê taxımdê teberi ra zi kam mabêndê merdımandê kışta zeri u qinta kı ê pawenê a qintı ra ravêro, ê zeri veşeno. Wexto kı merdımêdê kışta teberi mabêndê merdımêdê kışta zeri u qintı ra ravêreno bırı vano. Qandê coy zi namey a kay bırı neyayo pa. Wexto kı merdımandê teberi ra jew merdımanê kışta zeri ravêrno, kes destê xo pıro nêdo u şıro lınga xo qinta no, merdımê zeri heme fınê ra veşenê u qalêda kışta taxımdê teberi bena ê zeriyo. Tabi na kay rê zahf vazdayenı, remayenı, çıvi xodayenı, hüner u marifet, şeytaney u baqıley, bı zıvrana! remayenı u xo pawıtenı lazım a. Vanê kes zahf çapık bo u gamê gırdi çekero kı kes bışo zorê hemverdê xo bero. Vanê gamê kesi zey gamandê gavılgaziya bê. Wext beno taxımê kışta zeri merdımanê taxımdê kışta teberi hemını veşnenê, cı ra jew teniya maneno, ey fetılnenê-nêfetılnenê nêşenê tepêşê. Wext beno o jew merdım o kı mendo ey di-rê dewan ser ra çerx kenê u fetılnenê, qandê tepıştenı u veşnayenı. Ey zi bıveşnê qalêda xo fênê taxımdê hemveri ser. 

Wexto kı taxımê kışta zeri merdımanê taxımdê kışta teberi bıveşno o qala xo fêno ser, wexto kı ê teberi inan hemını bıveşnê ê qala xo fênê inan ser. Wext beno ju kaya ninan rojê ramena, labırê fına zi kes nêşeno qala xo kesi ser fino. Bahdê kay qalê kê vêşi kewtê kê ser, vanê kışta kı qali kewtê ser a kıştı cerimey xo banco. Tabi cerime antenı zi gorey bazardê mabêndê ninan o. Verê kaykerdenı çıçi ronayo, çıçi bazar kerdo vanê o biro ca u bıbo. Heme çi çerçewedê demokrasi miyan dı roneyêno u beno. Qewlo kı deyayo u roneyayo kes ey! rê itıraz nêkeno. Bilakis ey rê vêşi vêşi itaat kenê u anê ca. Na ju zi nişanê demokrat biyayenda ma ya. Dı nê nuştedê xo dı çiyo kı mı derheqdê kayda bırı dı zana mı ard zıwan u nuşna. Beno tey kemey u şaşey bıbê, labırê şıma ê kı zanê bınuşnê u raşt kerê. Heta amornada binı dı weşey dı bımanê...!




#Article 115: Zazakipediya:Cırit (299 words)


Cirit na kay zey cıritê serdê Estorana niya. Na kay rê teniya rewtêda ruta duza serê cı rotere u nu lazım a. Xort yan zi resayey na rewtı gênê u şınê erdandê nermınan u ê felhankerdan miyan, qandê kaykerdenda na kay. Qandê cadê eştenı xetê ancenê. Ê kı na kay kaykenê jew bı jew bı sıreyêna yeno na xetı pey ra na rewtı kışta nu ser hetê ê cadê nermiya erzeno. Çiyêdê na kay o taybeti esto kı, o zi no yo. Wexto kı na rewtı erzenê vanê a rewtı ê seredê nuy ser erdo denışiyo. Wexto kı erzenê nêdenışiyo, çend erzeno duri wa berzo nino hesıbnayenı u qebul nêbeno. Qandê nê semedi zi na kay rê zahf zanayenı, hüner u ta lazım o. Ê kı kay kenê inan jew bı jewi bı sıreyêna eşt tepey a, ê kı cıritê cı denışiyayo u rewta cı pay ra menda, inan ra kê dıha vêşi eşto o beno jewemin u qezenc keno. 

O kı ey dımı yeno beno ê dıdını, o kı ey dımı zi yeno beno ê hirını. Bı no hesaba pê dımı yenê. Zanayena na kay vanê kes do berzo duri u do seri ser denışiyo, zewbi qebul nêbeno. Kes şeno vajo babetêdê sida qüwetiyo, teniya ferqê mabêni vanê a rewtı denışiyo. Qandê nermeyda erdi u denışnayenda a rewtı, na kay ey bol ki wexto kı varan (yaxer) vareno u payızi yena kaykerdenı. Kayêda bol weşa. Tabi wexto kı na kay kaykenê, ê kı na kay zanê inan ra jew ê kı kay kenê inan rê beno hekem. Qandê kı kes kesi rê hile nêkero u heqê kesi niro werdenı. Demokrasiyo kı veri ma miyan dı estbı cana dı çınêbı. Nê kayan dı o kı hekemo ey se bıvatê zey ey biyê u kesi vatenandê ey rê itıraz nêkerdê.




#Article 116: Zazakipediya:Dahfı (699 words)


Dahfı Ronayenı, kayêda welatê ma esta cırê vanê dahfı. Dahfı ronayenı dı babetiya: 

Wexto kı ê dahfan ronanê, qandê boyantenı u werdenda heywanan çiyêdê werdi kenê pa kı, birê burê u dekewê. Küze, kürbeş, arwêş u heywanê zey inan yenê dekewnê ê dahfan. Tay dahfi zi estê kı, qandê teyr u turi, mıriçık u heywanê kı perenê yenê ronayenı. 

Qandê nê heywanandê perınan dar u beri sero, si u kemeran sero, qüç u deyan sero, cayandê duz u bındê darandê meywe dayenı dı ronanê. Cayo kı kenê dahfı ronanê benê tay qut yan zi werdê teyran ronanê. Wexto kı yenê ê quti burê, kewnê ê dahfan u yenê tepıştenı. Wexto kı kewnê miyan kes şıno tepşeno u ano. Dahfı qandê tepıştenda masan zi roneyêna. Labırê ê mase tepıştenı ne zey ê heywan u mıriçıki tepıştena. Qandê heywanandê perınan (Ê kı perenê), ê werdiyan u ê miyandê bostanan, têl ra, qenab ra, qablo ra, ladê kendıri ra, layê loqrandê dewaran ra u herwına çiyo zey inan ra vırazênê. Ê mıriçık, teyr u tur tepıştenı muyandê estoran, bergir u qatıran ra, yan zi darekan pêya gırêdayenı ra vırazênê. 

Ê masey tepıştenı qamiş ra, şıvan ra, rewt u çaran ra, şıvan ra seleki vıraştenı u awı verdı ronayenı ra u çiyo zey wınay ra vırazênê. Qandê masey tepıştenı nê dahfê kı vıraziyayê inan gênê benê, cayo kı awı yena war, fekdê dolan dı, neqebandê layan dı, cayo qamıno teng dı ronanê. Wexto kı masey awı dı şınê veracêr, yan zi awı dı yenê war u kewnê nê dahfan miyan, dıha nêşenê awı miyan kewê, asnawı bıkerê u şırê cayandê xoriyan. Seydwanê masan zi şınê ê maseyê kı kewtê ê dahfan miyan, inan vejenê u anê. Dahfê kı qandê heywanan, masan, teyr u tur tepıştenı roneyênê, ey rê kes vano seydwaney. O karê dahfı ronayenı beno karê seyd kerdenı. b) Qandê kay: Qandê kaykerdenda na kay, qıj u pilê dewê resenê pê u na kay kaykenê. Na kay hım roj u hım zi şewı kaybena. 

Verê destpeykerdenda na kay, tay merdımê zanayey u pili benê si u bıran bın dı, neqeb u gedugandê ray ravêrnayenı dı, hendek u çalan miyan dı, sinor u rayan kışta, taxım u deran vero erd aşanenê u nê dahfan tey ronanê. Bahdo zi serê cı weş gênê kı beli nêbê u niyasê. Weş ronay u nımıti tepeya, yenê xort u qeçanê xo arêkenê pêser u ninan rê vanê: Ma fılan cara heta fılan ca, fılan ray ra hetan fılan ray hendayê dahfi ronayê. Cı rê wext beli kenê u vanê: Hendayê seatan miyan dı şıma kê kı en bol ki ê dahfi di u veti o qezenc keno. Tabi qandê qezenc kerdenı zi tay çi yan zi xelati weed kenê u danê. Labırê o kı nê dahfan bıvino, vanê cêra nêfino u nêxerpıno. Seni roneyayê vanê wıni zi vejo. 

Mümkünü jew bêhemd paykero, yan zi cayo kı dahfı ronaya ê cay miyan kewo u a dahfı bıvino. Dekewtenı u diyayena dahfana bêhemdı qebul nêbena u sero zi o kı paykerdo ey ra kemi bena. Mesela wexto kı jew hirê dahfi bıvino u bêcêser vıstenı vejo, wexto kı juwerı cêser bıfino yan zi bêhemdê xo pay kero, bışahtıno, a ju ê hirınandê ey ra kewna, hiriyê ey dıdı manenê. Ey ra vanê bol çımakerde, şit, şeytan u zanayebê u bol diqet bıkerê. Şıma do vajê nê dahfan qandê çıçi erdi bın dı, cayandê taldeyan dı ronanê u nımnenê u bahdo zi qeç u xortanê xo rışenê, vanê bıvinê. Şıma zanê welatê ma dı kışta Hükmatê Tırkan ra bol mayini yenê ronayenı u serı çend merdımi bı paykerdenda ê mayinana benê seqat yan zi mırenê. Bol merdımê şardê ma nê mayinana bêqol u bêlıngı mendê. Bı na kaya, bı dahfı ronayenı u vinayenda ciya zekı qeçanê xo bımısnê mayinı vinayenı u inan na dersı ra imtihan kerê. Ê kı ê dahfanê nımıtan bı rehateya kefş kerê u bıvinê, cêra nêşahtınê u herunda cıra vejê, ê şenê cay mayinan zi bırehateya bıvinê, nêteqnê u erdi bın ra veje. Qandê mısnayenda vinayenı u cêra nêşahtınayenda mayinan, na kay kaykenê. Na kay zi teniya ma miyan dı, dewandê ma Dımıliyan dı kay bena. Na kay, kayêda egitım u dersı diyayena.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 117: Zazakipediya:Delame (510 words)


Delame  en bol ki dardê Gozêrı, Venêrı, Şavlêrı u herwına ra vırazêno. Delame topo qıloxirıko. Ey ra namey cı sero yo, delame. Vıraştena delami wınaya darê do hendê bazidê desti qalın u hendê hirê gıştan hera cıkenê. Ê dari gênê anê kenê wışk. Wışk kerd tepey a ya bı kardana yan zi bı zewbi hacetana ey qıloxir- qıloxir roterenê u kenê top. Tabi kışta seri hebê kenê bari u serê a kıştı bı şişda germına kenê qülı. 

Qülkerd tepey a Mêxo kı nalvani danê naldê Her u Estoran ro, ê mêxi ra mêxê a qülı dı kenê war. Qandê çarnayenda cı zi ladê pemeyınê qenabi ra layê do hebekê qalın vırazenê (Rêsenê). Serêdê ê lay kenê helqa u a helqa ê lay gıştêda xo ra ravêrnenê u kenê xo gışta. (Eger o kı do ê delami bıçarno çepo se keno gışta destê xo yê çepi, eger raşto se keno gışta destê xo yê raşti). Ê serê ê layê bini zi beno peydê ê mêxi ra vera cordê, vera meşkda ê delami pêşeno ê delami ro, heta serdê ê topê qalınê ê delami. O la rınd pışt ê delami ro tepey a, ê delami keno lepdê destê xo! miyan, seri ser ey erzeno erd u ê layê xo hewara anceno. (Tabi vanê erd welın, qumın u herıno sıst nêbo, çımkı o mêxê yanê serê ê delami şıno war u o delame nêçarneyêno. 

Cayo kı ê delami tey bıçarnê vanê erdo sertın, salın, hirın, şıdênayın yan zi betonın bo). Wexto kı weş çekero u layê xo wextê xo dı banco o delame erdo çarneyêno u çorşmey xo geyreno. Wextê geyrayenı dı delamevani gıştanê xo kenê ey bın u ey ravêrnenê salda destê xo ser u a salda destê xo sero ey danê çarnayenı. Tay zi ey bı ê ladê destê xo ya ey erd ra hewadanê salda destê xo ser u a salı miyan dı danê çarnayenı. Tay tayê wêrê hüneri estê kı, zanayeyê delame çarnayenê, bı ladê ê delamiya zey cambaziya ê delami ê lay miyan dı danê kaykerdenı. Fınê werzanenê, fına ê laya veradanê cêr u fına ancenê salda destê xo ser. Delame çarnayenı u kaya delami zi zahf kêf, neşe u şênayey dana delamevanan, delame çarnayoxan. 

Qeç u xorti bı a kayda delame çarnayena zahf wextê xo ravêrnenê. Wexto kı varan vareno u erd beno hi, delamevani axüran dı yenê pêser u delame çarnenê. Bı no hesaba wextê xo yê vengi ravêrnenê u bı a kaya kenê pırr. Tabi delame çarnayenı rê zi zanayenı lazım a. Eger kes nêzano, wextê eştenı dı nêşeno ey seri ser biyaro erd u bıdo çarnayenı. Hüner o yo kı ! wextê eştenı dı ey seri ser biyaro u bıdo çarnayenı. Jew jew fını qeçeki bı çarnayenda delamiya kewnê müsabaqadê delame çarnayenı. Heme layê xo pêşenê delamedê xo ra u hadre pawenê. Jew heta hirını amoreno. Hirê va tepey a heme fınê ra delamanê xo erzenê erd u danê çarnayenı. Ê kê hemını vêşêri bıçarneyo o qezenc keno. Yanê a çarnayenı dı ê kê bahdo bıkewo erd o beno ê jewını.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 118: Zazakipediya:Derabul (520 words)


Kaya derabuli en bol ki mabêndê keynekan dı yena kaykerdenı. Kayêda bol şenıkı u cırê organize kerdenı lazım nêbena. Bê organize kerdêya. Ê kı kenê na kay kaykerê meydanê dı, yan zi cayê do duzdı arêbenê pêser. Heme resay pê u arêbıyay pêser tepeya, inan miyan ra ju derbı gêna xo ser u dest bı kaykerdenı kenê. Eger ju en sıfte derbı nêgiro xo ser, xo mabên dı pışkı çekenê, kê rê kı kewtı. A kı cırê kewna a bena wêra derbı.

Na kay bı no şekla yena kaykerdenı: Veri zey dairi helqeyêda bol hera, yanê hendê meydandê cıwênê yena antenı u sinorê cı beli benê. A kı derbı gırota xo ser, a wertedê ê kaykerdoxan dı, a helqa daireyını miyan dı vındena. Ê bini zi teberdê a helqada antê dı pawenê. Wexto kı kay dest pey kena, êdê teberdê helqa têsera şınê, geyrenê kı ray u fırsend bıvinê, biyarê alımi ser kı, hêrışê miyandê a helqa bıkerê, destê xo ayda zeri rodê u fına peyser bıremê teberdê helqa. Ayda zeri zi vanê ê kı yenê dest ay rodê, a inan dı a helqa miyan dı tepêşo yan zi destê xo cı resno, pırodo u inan ra juwerı bıveşno. Wexto kı a, a helqa miyan dı destê xo inandê teberi ra juwerı ro do, a veşena u yena kewna herunda ay, no fın a şına kışta teberi, inandê teberi miyan. No fın a kı dest günayo pıro a derbı gêna xo ser u miyanê a helqa pawena.

Ê kı teberdı pawenê ê wıni kenê kı ayda zeri gêjı kerê u bıdê kaykerdenı. Hergı ju kıştêra hêrış benê ayda zeri ser kı, ay şaş kerê, zey delamiya a helqa miyan dı çerx kerê u bıdê kaykerdenı. A zi qandê kı êdê teberi destê xo nêresnê cı, yan zi a destê xo inan resno, inan ro do, ge na kışta, ge akışta, ge nopol, ge opol çorşmey xo wınêna, şına, yena u xo pawena. Yanê a zere dı xo pawena kı kes dest pıro nêdo, êdê teberi zi tebera hêrış benê ay ser kı destê xo pırodê u xo ay dest nêfinê u nêveşê.

Ayda zeri, vanê zeredê a helqa dı destê xo inandê teberi ro do kı, inan ra juwerı bışo bıveşno. Ê zi vanê çapık hereket bıkerê kı, xo zeredê a helqa dı ay dest nêfinê u nêveşê. Qandê coy na kay rê hım şeytaney u şitey, hım çımakerdeney u çapıkey u hım zi vazdenı u çıvi xo dayenı lazıma. Ê kı nêşê vazdê, sıst, gêj u xêvi bê, ê kı çımakerdey nêbê ê rew xo danê tepıştenı, danê dest u veşenê.
Bı no hesaba, bı seatana na kay yena kaykerdenı. Ju veşena kewna herunı, a binı helqa miyan ra vıjêna şına kışta teberi. Ju ju fını zi laceki na kay kay kenê. Jew jew fını zi lacek u keynekana piya, têmiyan dı na kay kaykenê.

Wexto kı êdê teberi destê xo danê ayda zeri ro, remenê u vanê bul,bul,bul Wexto kı ayda zeri destê xo helqa miyan dı dana ê teberi ra juwerı ro vana; Derabul, derabul,bul,bul,bul Qandê coy zi namey na kay Derabul neyayo pa.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 119: Zazakipediya:Eskıjekı (297 words)


Eskıjekı (Eskızekı) na kay bı çi nımıtenı, yan zi xo nımıtena kay bena. Na kay kaya qeçkandê (Domanandê) werdiyênana. Gırdi, Pili na kay qeçkandê werdêkana danê kaykerdenı. Jew do gırd u zanaye qeçanê dewı yan zi ê mahlayê arêkeno pê ser. (Yanê cayê dı qandê kaykerdenı ano pêser, komê pê ser keno). Eger do çiyê bınımnê, verê nımıtenı qeçkan hemını rê vanê çımanê xo bıgirê, ma yê kenê nê çi bınımnê. (Çiyo kı do bınımnê sıfte mısnenê hemını kı bızanê çıçiyo kı, şaşeya çina nêgirê) Qeçkan çımê xo gıroti tepey a, çiyo kı verê nımıtenı mısnabı qeçkan u vat bı ma do ney bınımnê, ê çi nımnenê. Nımıt tepey a o kı o çi nımıto o yeno vano: Eskıjeka mın a surekı, Naneka mın a tenurekı, Qeçekê mahla cêr u cori, Nami bıgi sera şınê şori.

Wêrê nami bıvinı u bêri, Biya ma rê xebera xeyri. Bıgi xelata xo ya heriri, Tım na rojı biya xo viri. Bahdê nê vatenan qeçeki çımanê xo akenê u hergı jew kıştê ra şıno geyreno o çiyo kı Mısnayoxê inan nımıt bı, ê çi. Eger çi nımıto geyrenê çi, eger qeçekê xo nımıto, geyrenê ê qeçeki. O kı ê çi yan zi ê qeçeki bıvino ey rê xelatı danê. Not: Xeylê babetê kaykerdenda na Eskıjekda surıkı estê, labırê şıma mı ef bıkerê hemeyê cı ninê mı viri. 

Na dêra eskıjekda surekı dıha derga, labırê a zi temamê cı nino mı viri. Xeyrdê xo enbazê kı raştê cı u temamê cı zanê, eger bınuşnê u mı rê bırışê ez do pa zahf kêfweş ba. Folklor, Kültür, Edet u Torey ma mı rê parçeyêdê gandê mın ê, wexto kı jew cayê dı nuşneno u ez wanena, ez pa zahf kêfweş bena. Ellay (Homa) ra zahf kêfweşeyê u şênayeyê danê mı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 120: Fahri Pamukçu (250 words)


Fahri Pamukçu (Zazaki de Fexri), dewda Buderani (Çermug, Diyarbekır) dı roca 2.4.1947i dı ame dınya. Maya cı Zılfêya, piyê cı Kemalo. 

Wendegewo verin dewda Alosi dı qedina. Serrda 1964i dı Dicle İlköğretmen Okulu qedina u bı muskar (mualım). Çıhar serri muskareya wendegedê verni kerdı. Serrda 1968 kewt Gazi Eğitim Enstitüsü İngilizce Bölümü, ew 1971 dı no Enstitu ra mezun bı. Çıhar serri Ağrı Kız İlköğretim Okulu u Kepirtepe Öğretmen Lisesi dı muskareya İngilizki kerd. Dıma, serrda 1975i dı zew intıham ra ravêrd u tainê cı deya Diyarbekır Eğitim Enstitüsü İngilizce Bölümü. No mabên dı, serrandê 1978-1979 dı Bursa Qonseya Ewropa gırewt u şı Britanya Gırde, wuza dı, Universiteya Leeds dı Lengwıstık u Metodoloji ser Postgradute vırast. Ayna o wext, serrda 1979i dı kıtabê cıyo İngilizki ra Tırki ser tadaye Azgelişmişlik İçinde Geri Bıraktırılmışlık (Under-Under Developmnet, Majeed Jafar), mexlas dê Ali Yıldızi ra Yöntem Yayınları dı veziya.

Qraliya Yewbiyayiye ra peyser ameyenı dı, muskareya xo Yüksek Öğretmen Okulu İngilizce Bölümü dı po berd; heta kı Gucugda 1982 dı Hukumatê 12 Êluli cı wezife ra est. 

Nay sera, nuştoğine terk kerdı, ew hirê serri dı şirketandê ecnebiyan dı xebıtya. Serrda 1984i dı meselada siyasi ser kewt hepıs. Dı serri hepıs dı mend. Hepıs ra veziyayenı dı keyey xo wedarna İzmit. No bacar de zew mektebdo xususi dı des serri ra vêşi muskarin u qordinatoriya umuminı kerdı. Serrda 1995i dı Anadolu Üniversitesi-İngiliz Dili Bölümü ra diploma gırotı. 

Neka, nuştekar hala no bacar de ronıştayewo, ew cehdê xo vêşi dawo xebatda  zuwani-zuwandê Zazaki ser.




#Article 121: Faruk İremet (582 words)


Faruk İremet nuştekaro de Zazao u kıtabanê Zazaki çap keno.

Faruk İremet dı serda 1965 an dı, beldey eyaletê Sêwrege (Soyregı) dı ameyo dınya. Wendena xo ya destpeykerdenı Sêwrege (Soyregı) dı, a werti u Lise zi Diyarbekır dı wendo. Serra kı Lise temam keno, dı a serrı dı Diyarbekır dı Qürımê İL-RAY, Awi u Elektriki (İL-YSE) dı Sendiqa Ray-kari (Yol-İş) dı dest bı kar keno. Bahdê demna bı emırdê Ürfi İdari (Sıkıyönetim) ya peyni deyêna ê kardê cı u ê kari ra yeno eştenı. Dı serda 1983 an dı Üniversita Eskışehiri AÖF-İş i dı qısımdê idari dı dest bı wendenı keno. Semedo kı a wendena ê Üniversiti bı name (mektub) ya bena u mecbureya şiyayenı çınêbena, eyra dı serda 1984 an dı, dewa Diyarbekıri Satı dı dest bı mısnayoxeyda (mahlimeyda) wendenda destpeykerdenı (ilkokul) keno. Dı ê serran dı xeylê nuşte u şehrê cı Anqere dı rocnamey Yeşil Yürüyüş, Diyarbekırdı zi dı rocnamey ‘Öz Diyarbakır’ u jewbi pêserokan dı yenê weşeynayenı. 1985 an dı bı emır u qerardê Milli Eğitim Müdürlüğü ra peyni deyêna kardê ciyê mahlimey. Bahdê peyni dayenda kardê ciyê mahlimey, dıha vêşi gıraneya xo dano nuştenı ser u dı serda 1985 an xelata nuştenı gêno.

Dı serda 1986 an dı terkê welatê xo keno u remeno şıno İsweç. Tabii İsweç dı zi veng nêmaneno. Bahdê mısayenda zıwandê İsweç dest bı wendenda Lise keno ay dımı zi, zıwanê pırogramdê komputerê pascali waneno. O qedina tepeya Şirketê Nobeliyê CNC pırogram kerdenda makinan serro dest bı kar keno. Dı serda 1989 an dı weşanxaney SUK ronano u dı no nabên dı dest bı nuştenı keno. Şeher u nuştey cı xeylê rocname u pêserokandê İsweç dı yenê çapkerdenı. Dı eyni dem dı zi nê pêserokan ra taynandê cı dı zi redektorey u mizanpacinı keno. Dı serda 1994 an dı namey weşanxanedê SUKı vırneno u keno weşanxaney İremeti u bı no hesaba ey keno faal. Dı serda 1995 an dı, tay embazandê xo yê Zazaciyana piya dest bı vetanda pêserokda Kormışkani kenê. Pêseroka Kormışkani, pêseroka en sıfteyêna Zazayana kı, heme bı zıwandê Zazakiya vıcêna. Faruk İremet karê redaktorey u ê mizanpaciyê pêserokda Kormışkani gêno xo mıli ser u rameno. Semedê meselada Ekonomi vetena Bültendê Kormışkani yena vındanayenı u ze ramıtey Bültendê Kormışkani dest bı vetenda ZazaPressi keno. Dı serda 2000 an dı vetena ZazaPressi destpey kena. No hım barê vetenda ZazaPressiyê iqtısad, hım ê Mizanpac kerdenı, hım ê redaktorey gêno xo mıli ser. Sitey neyê interneti zi bı xo ronano, merkezê paytextê İsweçi Stockholm dı. Nabêndê serrandê 1996-2002 an dı, paytextê İsweçi Stockholm dı mısnayoxeya komputeri keno u resayan rê dersa bilgi sayari dano. Fına dı o nabên dı Stres (Tinsel) kommukasyoni ser ze Pedagoyik semineri dano, semedo kı, kesê kı kar verdayo u fına cırê zoro kar bıkerê, inan fına cemat u karkerdenırê qezenc kerê. Nê pırogrami hewna xeylê quruman dı yenê karardenı. Dı nabêndê serda 2002 an dı fek dı ê kardê xo ra verdano u dı mahiyetê Baqandê karkerdena İsweçi dı, merkezê rehabilitasyoni dı, semedo kı bêkaran newe ra açarnê kari ser, ze uzman kar keno.

Faruk İremet ezay sendiqada nuştoxandê İsveç u sendiqada mahlimeyo.

Aktifitey Faruk İremeti çap kerdenı u media dı.

Vanê kes Faruki bı xo ra pers kero, na hendayê dewlemendena heyati kotira yena u kes seni fêno 
xo dest.

Amnanê serda 2005 an ra yo kı, o yo CD ye ser gırweyêno u beno nezdira bıvıciyo. Heme text u 
müzigê cı zi bı xo vıraşto.

Derheqê nuştoxi dı, internetı dı nê cayan dı şıma şenê malumat xodest finê.

 




#Article 122: Zazakipediya:Gogı (390 words)


Gogı na kay zey isoki kay bena (Ìsoki kaya serdê cemediya). Enbol ki xort u resayey na kay kay kenê. Qandê na kay çıweyê sertompızıni, çalê u siyada salına verdê roy lazıma. Ê kı kenê na kay kaykerê meydanê dı kom benê. Wertedê ê meydani dı hendê bıcewê xori, hendê bıcewê yan zi lengeriyê hera çalê aşanenê. Ê kı qandê kaykerdenı kom biyê benê dı tay (dı heti, dı beşi, dı kışti). tay yenê kışta zeri, tay şınê kışta teberi. Verê kaykerdenı tabi xo miyan dı wext beli kenê, ka do çend deqey yan zi çend seati kay bıkerê. 

Wırna heti ê çıwanê xo yê sertompızênan kenê xo dest u cayê xo yê kaykerdenı gênê. Ê kışta teberi bı serdê ê çıwandê xo yê sertompızınana a sala pıhanını erd ra kaş kenê, xij kenê kı, berê dekerê a çalı miyan. Ê kışta zeri zi bı ê çıwandê xo ya tım a sala pıhanını fênê duri kı, a si çalı nêkewo u qalı nêbo. Wexto kı a siyapıhanını dekewo a çalı, qalêda cı bena inan o. Wexto kı xo rê beli kerd bı, o wext bi temam tepey a no fın ê kışta zeri şınê kışta teberi, ê kışta teberi yenê kışta zeri. Yanê taxımê kışta zeri şıno teber, ê kışta teberi yeno zere. Hendê ê wextê bini no fın o taxımo bin kışta teberi dı kay keno. Bı no hesaba na kay ramena. Ewro na kay Ewropeiyan moderize kerda u cı ra kaya isoki veta. 

Ewrope na kay ewro cemedi sero kaykenê. Herunda a çalı dı dıqeley vıraştê, herunda a salı dı bı maden ra salı vıraşta, herunda ê çıwandê sertompızênan dı zi çıweyê serçewtiyê fabriqi vıraştê. 
Ewrope herunda a çalı dı, a salı ramenê qeli miyan. Kê dekerdı qeli miyan o qala xo keno ê hemverdê xo. Hewna na kay (Yanê Isoki) Awrupa dı çınê bi, verê ney dısey-hirêsey serı veror şarê ma na kay kaykerdê. Kaykerdena na kay rê welatê ma dı wext yan zi demseri (Mewsim) lazım nêbi. Zımıstani cemedi sero, vewrı miyan dı, Amnani yan zi demserandê binan dı zi, meydanandê vengan dı, cadê cıwênan dı kay kerdê. Na kay zi mısnena ma kı, wextê xo dı ma çend Awrupiyan ra ravey u verdı bimı. Labırê ewro ê vıjıyayê zirwe, hewna ma yê herunda xo dı amorenê u destandê dışmenan bın dı nalenê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 123: Zazakipediya:Govendı (186 words)


Govendı veyvan dı, roşanan dı, sınetan dı, şênayey u şahiyan dı yenê antenı. Kaykerdena kayandê bedeni rê ma vanê Govendı. Tabi govendi babet-babetiyê. Xeylê govendê şardê ma estê. Govendı antenı dı dı merdımi zahf mühimê u vanê ê dı merdımi bızanê weş govendı bancê. Ninan ra jew o kı serê govendı anceno, o bin zi en peyniya qordê govendı anceno, o yo. Nê wırna kay weş nêzanê, a govenda inan çiyê rê nêbena. 

Wexto kı ê şaş kaykerê, ê bini zi hergı jew lıngê erzeno u babetêna kay keno. Wexto kı govendı bı no hesaba biro antenı, a govendı çiyê rê nêbena. Wexto kı wırna weş bızanê, ê kı nezdi seriyê ê wınênê lıngandê sergovendi ra u lınganê xo gorey ey raşt kenê u erzenê. Ê peyni zi wınênê eydê en peyni ra u lınganê xo zey ey erzenê. Ê ver u ê peyni vanê wustayê kayda antenda a govendı bê. Ez zi hend bol vêşi kayê goven dı nêzana kı, şıma rê ju bı ju bıda nuşnayenı. Ê kı zanê wa ê ma rê bınuşnê, ma zi bımısê u inan dımı kaykerê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 124: Zazakipediya:Gozçal (278 words)


Gozçal na kay bı Gozana yan zi bı beluyana (beluwana) kay bena. Koşeyêdê bani dı, Si yan zi Darê vero çalê aşanenê qandê kaykerdenda na kay. Dı gami yan zi hirê gami a çalı ra duri (mabêna) jew vındeno, destanê xo keno pırê Gozi u erzeno a çalı miyan. Ê kı kewnê a çalı miyan hendê inan o kı a çalı paweno ey ra gêno, ê kı tebera manenê u nêkewnê çalı miyan, inan zi o kı zere dı paweno o gêno. 

Na kay en bolki xort u qeçkan miyan dı yena kaykerdenı. Na kay rê demseri (Mewsimi) lazım niyê. Çı wext dınya ayam bo u roj weş bo qeçeki şınê u kay kenê. Tabi wexto kı wextê cı yo veng bıbo u karê nêkerê. Yanê wextê xo yê vengi bı kaykerdenda na kaya ravêrnenê. Labırê na kay en bol ki, Roşanan dı, serdê serı dı, şên u şahiyan dı kay bena. Nê rojan dı vistuçıhar seati xort u qeçi na kay ser ra nêwerzenê. 

Çina zi esto kı vanê ma biyarê zıwan. Wexto kı, ê kı kenê na kay kaykerê ê xo miyan dı qısey u bazar kenê, ka do seni u çıçi ser kay kerê. Wext beno Goz u beluyana kay kenê, labırê inan ser kay kay nêkenê. Wext zi esto kı bazarê xo wına kenê, Gozê kı erzênê inan ra ê kı nêkewnê çalı miyan u tebera manenê, amora inan zewcı bo o kı erzeno ê gozê kı eştê hendê amorda inan hemını o ê kışta zeri ra gêno. Wexto kı ferı bê, ê kışta zeri ê gozê kı ey eştê inan hemını gêno. (Çend dekewnê çalı çend tebera manenê ne mühimo).

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 125: Zazakipediya:Hakmêş (290 words)


Hakmêş na kay zi bı hakana yena kaykerdenı. Şêlıgê dewê yan zi ê mahlayê soz danê pê u cayê dı komê pêser benê u yenê pêser. Nê hendê herunêda şıqê yan zi cılê ca kenê pak u duz. Hergı jew beno cayêdê ê cay dı hakê xo ronano. Ronay tepey a ê kı kaykenê u şêlıgo bino wınyayoxi (temaşekerdox) çorşmey nê hakan kom benê. Eger mêşa siya biro hakdê kê ya anışo, kaykerdoxê (kaywanê) ê haki ê hakê binê kı qandê kaykerdenı o ca dı roneyayê ê hemını gêno. (Yanê ê hakan hemını weno, qezenc keno). Wext beno şeşti-heştay hak o cado duz dı qandê kaykerdenı roneyêno. 

Wexto kı mêşa siya yena ê hakan sera vızı-vızı kena u perena, zeriya ninan küt-küt erzena, ka do ê kê ya anışo. Tabi mêşi zi şeytaniyê. Wexto kı nê hakan sera perenê, fınê çorşmey ney, fınê ey geyrenê u heyecan danê kaykerdoxan. Wext beno seatê miyan dı zi mêşê nina u pa niyanışena. Tay çorşman ra mêşan fetılnenê u hetê cadê kaya anê kı, hakêna anışo. Ê mêşê siyayê kı zeriya kesi cı ra qelıbêna, qandê a kay benê melekê qezenckerden! ı, rısk akerdenı u şans ardenı. Wexto kı mêşi birê jew yan zi çend hakana anışê, ê xo miyan dı ê hakanê binan pê ra bara kenê. 

Qandê kı mêşı yena hakana anışena, namey na kay zi biyo Hakmêş. Tabi zey kayandê binan na kay dı zi hile u xürde esto u beno. Tay verê amyayenı qırtıkê Rıb yan zi qırtêkê çiyo şirane (mesela zey hıngımên, riçal, şeker u herwına) sawenê cayêdê hakdê xo kı mêşı biro u hakdê ey a anışo. Tabi ê kı hekem weçineyayê ê verê kaykerdenı, hakan jew bı jew kontrol kenê u hewna ronanê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 126: Zazakipediya:Hakçıq (495 words)


Hakçıq na kay en bol ki zımıstani wedan dı, key dost u enbazan dı, kışta xort u resayana bı hakana yena kaykerdenı. Ê kı wazenê kay kerê hergı jew cemê, celebê haki keno selê yan zi çiyê miyan u şıno cadê kay. Tabi nê veri pê haydar kenê kı fılan rojı yan zi fılan seatı dı u fılan cadı na kay kaykerê. Labırê vanê kes weş bısınasno u bızano kı kamcin hak metino u rew rewi nêşıkyêno, ê haki hakan miyan ra weçino u biro pa kay kay bıkero. Şêlıgi hakê xo gıroti, amey u arêbıyay tepey a dest bı kayda (Kaykerdenda) hakçıqı kenê. 

Na kay mabêndê dı merdım u dı hakan dı kay bena. (Hakê ninan ju ju fını xaşênayey, ju ju fını xaxi benê. Wexto kı xaşênayey benê, vanê ê hemını xaşênayey bê, wexto kı xaxi benê vanê ê hemını xaxi bê) Ê şêlıgi ra jew zi mabêndê ninan dı ze hekem weçineyêno u o kay dano idarekerdenı. Hekem weçineyêno kı kes kesi rê, hile, dalavêre, neheqey nêkero yan zi nêbo. Qandê kı tay çımakerdey u şeytani estê kı serê hakdê xo nêdanê serdê hakdê ê bini ro. Danê kışt u kalekan ro kı, hakê ê bini rew bışıkiyo. Şıma zanê kışt u kaleki hendê ser u bıni bıqüwet u metin niyê. Wexto kı ê kışt u kalekan ro do hak hıma şıkêno. Bı no şekla na kay kaybena: Jew hakê xo, xo nuncıkı miyan dı seri ser yan zi bıni ser tepşeno. O bın zi hakê xo dano hakdê ney ro. Hakê kê bışıkiyo, o kı hakê cı nêşıkyayo o ê hakê şıkati gêno. 

Yanê hako kı nêşıkyayo wêrê ê haki qezenc keno. Bı no hesaba jewbini ra hakan wenê. Wexto kı kenê na kay kaybıkerê, verê coy bazareya xo kenê, ka do teniya seri ser yan zi bı bıniya zi kay kerê ya nêkerê. Eger teniya seri ser kaykerê, seran teniya danê pê ro. Ê kı şıkya o ey gêno. Na kay zi bı nobeta, nobeta xo pawıtena kay bena. O kı ninan rê hekem weçineyayo, o verê kaykerdenı nê kaywanan keno rêz, fêno nobetı, ka kam do kami dımı u kê dı kaykero. O kı hakê cı şıkyêno, no fın o haknaya dano hakdê bini ro. Jew hak hetan kı nêşıkiyo kay miyan dı nino vırnayenı. 

Hetan kı o hak bışıkiyo vanê ê hakiya kaykero. Jew jew wext beno, jew merdım bı jew hakiya new-des haki weno. Çımkı tay haki estê qabıx u qalıkê cı zahf metiniyê u rew rewi nêşıkyênê. Metinbiyayena nê hakan zi, ê kı kaykenê ê bı dındanandê xo ya fahm kenê. Ser yan zi bınê (kışta seri, kışta qenı) haki danê dındandê xo yê çengedê cêriyê en vernıyêni ro, ka çend metino çend niyo fahm kenê. Wexto kı dı haki deyênê pê ro, o kı şıkêno ey ra çıqini vıjêna. Qandê coy zi namey na kay hakçıq neyayo pa. Şıma zanê namey kayandê ma heme namey ronışteyê u gorey a kay neyayê pa..

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 127: Zazakipediya:Herek (226 words)


Herek (Pêsera eştenı u pênıştenı) na kay en bolki qeç u xortan miyan dı yena kaykerdenı. Na kay dı jew xo çewt keno u serey xo cıneno xo ver u dıskıneno sênedê xo ro u destanê xo veracêr zey lıngan derg keno. (Yanê zekı çıharlıng bo, ê şekli gêno). Ê bini zi bı vazdana yenê destanê xo danê miyanedê ey ro, lınganê xo zey perzanandê teyrana kenê hera u xo ey sera erzenê. O kı nêşo xo berzo, yan zi lıngê cı cayêdê o kı zey herekiya çewt biyo ey ro günê o veşeno. 

O kı zey herekiya çewt biyo, o yeno zey heriya nêşeno o kı xo nêşayo çekero ey. Tabi tay-tay qimışê enbazandê xo nêbenê kı zey heriya cı nışê. Teniya ey çewt kenê, goşê cı tepşenê u çend gami xo dımı kaş kenê, benê. Bahdê na berdenı yan zi cınıştenı, no fın o kı nêşayo xo berzo o çewt beno u ê bini xo ey sera erzenê. O kı nêşo xo berzo yan zi o kı xo sera erzeno lıngê cı cayêdê ey ro günê, yan zi fınê ra biro ey ro güno u ey bıfino erd, o kı xo erzeno o veşeno u kewno herunda ey. Qandê kı xo zey Herana çewt kenê u zey Herana nışenê pê namey na kay biyo Herek yan zi pêsera eştenı u pênıştenı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 128: Zaza (510 words)


  
Zazay (Şarê Ma, Dımıli, Kırd ya zi Kırmanc), yew şarê İrankiyo. Letey gruba İranican ra, mıletê dê zımey rocawanio İrankiyo. Anatoliye de, vêşêri Semsûr (Aldûş), Bıdlis (Motki), Dêsım, Meletiye (Arapgir) (Pötürge), Erzıngan, Sêwaz (Zera), Erzurum (Xınıs), Muş (Varto), Çolig, Qeyseriye (Sarız), Diyarbekır (Hêni, Qulp, Piran, Çêrmug), Xarpêt (Pali, Maden, Qeze) Rıha (Sêwrege), Gumuşxane (Kelkit) (Şiran), Aqseraiye, Qers (Selim) de cıwiyenê. Dınya sero texminen 3-4 milyoni Zazay estê.

 

Çımeyanê arkaikan (demê veri, antiki) dı namey Zaza est biyo. Çımeyanê Akadki, Aramki, Hititki, İbranki, Pekliki, Urartuki u arkaikanê binan dı u tabletê inanê mıxi dı, nuştey And-Antik (Tewrate) dı namey Zaza vêreno.  Çımeyanê demê miyanêni (Çağo Miyanên) dı aseno ke namey Zaza zey ‘Zavzan, Zuzan, Zazan’ vêrdo. Tewr verên namey Zaza nuştan ra Kıtabey Bisutun dı verêno. İV serra 552yıne dı demê Qıralê Persi Darius eyaletê İrani Hemedan dı no kıtabe ameyo nuştış. Kıtabe dı letey vistıni dı namey mıntıqay Zazana nusiyeno u a mıntıqa ewro corê Royê Fırati, yani cayê Zazaistani mocnena. Zazay ewro zi naca dı cıwiyenê.

Welatê Zazayan hetê iqtısadi ra quwetın u avêrşiyaye niyo. A ri ra, xeylê dewıcan dewê xo caverday (terk kerdi), barkerd şi ğeribiye. Feqet politika dewlete heni kewta thamaranê şari ke, metropolanê Tırkiya (Estamol, Anqara, İzmir, Bursa, Adana) de bo, Ewropa (Almanya, Fransa, İsweç (Swêd)) de bo, bilxasa şaro Zazao Elewi zıwanê xo rê bi xam u kewt düri, domanê qıci Zazaki nêmusay. Mıllet kewt halo henên ke, pil u qıci nêşikiyay zıwanê ma u piyê xo ra yewbini de, merdumanê xo de qısey bıkerê.

Zazaistan yew mıntıqa coğrafiya ke Zazay tede zafêrê, yani hetê nıfusi ra parçey gırdi vırazenê. Hetê coğrafya ra Zazaistan rocvetış u zımey rocvetışê verocê nêmadey Anadoliye de ca gêno.

Gorey Dr. Zılfi Selcani, nuştey xo Averşiyayışê Tarixê Zıwanê Zazaki ra, perra 114-115 de yew xeritay Zazaistani esta. Gorey ey Zazaistan be xo, wılayetanê Erzıngan, Xarpêt u Dersım (pêro piya), Urfa, Malatya, Sêwaz, Bitlis, Çewlıg, Erzurum, Diyarbekır u Muşi (lete be lete) gêno xo miyan.

Namey Zazaistani zi tewr veri Ebubekir Pamukçuy eşto ver, vıraşto. Gorey Pamukçuy hem Tırki hem zi Kurdi Zaza red kenê, qebul nêkenê. Coka zi herunda Kurdıstani, gani Zazay caê xo rê bıvacê Zazaistan.

Dinê şarê Zazay İslam u Elewiyo. Hetê mezhebi ya ki itıqadi ra letey şarê Zazayanê zımey ke Elewiyo, leto bin ki veroc u merkez de Sunniyo. Şarê Zazayan miyan de Hermeni u Suryaniy estê ke Zazaki qısey kenê, labelê ya itıqadê xo nêvurnao ya ki tenya kamiya cı menda. 

Zıwanê Zazayan Zazakiyo u aidê zıwananê İrankiyano, yew zıwanê do İrankiyo zımeo rocawano. Zıwananê Farski, Beluçki, Goranki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki u Gileki ra nezdiyo. Mıntıqay Mezopotamya Zımey u Anatoliye de texminen 4-6 milyon insani Zazaki qısey kenê (qali kenê).

Zazay hetê folklor u kulturi ra şaranê İrankiyê binan ra nezdiyê, nê mıletan miyan dı xeylê çiy kewtê têmiyan. Zazayan tarix dı heyato feodal ramıto, dewan dı cıwiyê, cıte kerda u wayirê naxıran biy. Tayê nanwerê Zazayan Babıko, bıcık, zervet, Keşkaw, helisa,malez, patila, pêsara, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma, serun, totur aw, mawsta, çırvila u ê binê.

Zazayan miyan dı enê roşani yenê firazkerdış:




#Article 129: Camiye (106 words)


Mısılmani sebebê itıqadi ra zerrey camiye de nımac kenê. Camiye, caê ibadetê mısılmanano. Çı mıhal ke mella ezane veng dê, mısılmani pêro yenê camiye. Ena camiye de merdumi Mısılmani nımac kenê, mella waz dano, xutbe waneno. Camiye de Mısılmani be na weziyet ibadet kenê. Roca yeniye, roca roşani, şewanê Remezani de seba terawih zaf mısılmani şonê camiye. Mısılmanine ra gore camiye-şiyayış sewabê do gırdo.

Rıçıkê camiye reseno zıwanê Erebki u uca ra vêrdo a Zazaki u zıwananê binan. Camiye rıçıkê 'cem'i ra yeno, cem zi yewbiyayış, arêbiyayış, kombiyayışo. Fêlê cemi vıriyeno u beno sıfet, 'cami'. Camiye zi çiyo ke ano yewca, keno yew, ey mane kena.




#Article 130: Cem (155 words)


Cem, itıqadê Elewiyan de zaf ibadeto de muhimo. Xora no ibadet teyna Elewiyan de esto u tarixê xo zaf khano. Elewiyan ke barkerd sukan, endi cem-biyaene biye çetın. Coka (Na semed ra) Elewiyan Cemevi (Banê-cemi,Cemxane) na ro. Elewiyê dewıci cem çêanê (keyanê) xo de kerdêne. Dewan de banê cemi çinebi. Coka dewe de kamcin çê (keye) de ke cem bi, dewıci pêro şiyêne ha çê (keye).

Cem de ebe thembur gulbangi, deyir u dêyişi waniyenê (gegane thembur qe nêcıniyeno), namey Heqo Tealay (Wayir, Homa), namey Mıhemmedi, namey Eli, namey Ana Fatma (Fatıma, çêna (keyna) Mıhemmedi), namey 12 (des u dı) imamanê Exli-beyti, namey weli u ewliyanê pilan, namey ziyaran (misal: Duzgın Baba, Munzır Baba) u namey Xızıri dekeriyeno we. Êyé ke cem de peyniye de Heqi ra waştena xo wazenê, duey kenê.
 
Êyé ke ebe neqiye insan kışto, êyé ke zina kerdo, ninan rê duşkın (düşkün) vaciyeno. Duşkıni nêşikinê cem kewê. İnan rê cem tometa.




#Article 131: Dewleti (274 words)


Ena pele de lista qıteyan be dewletanê dınya esta.

 Afrikaya Veroci  Angola  Benin  Botswana  Burundi  Burkina Faso  Cezayir  Cibuti  Cumhuriyetê Afrika Miyanêne  Cumhuriyetê Kongoyê Demokratiki  Çad  Eritreya  Etyopya  Gabon  Gambiya  Gana  Gine  Gineya Bissaoy  Gineya Ekwatori  Kamerun  Kabo Verde  Kenya  Komoroy  Cumhuriyetê Kongoy  Lesoto  Liberya  Libya  Madagaskar  Malawi  Mali  Marok  Mauritius  Mısır  Moritanya  Mozambik  Namibya  Nicer  Nicerya  Rwanda  Sahilê Dıdanê Fili  San Tome u Prinsipe  Senegal  Seyşeli  Sierra Leone  Somalya  Sudan  Sudanê Veroci  Swaziland  Tanzanya  Togo  Tunıs  Uganda  Zambiya  Zimbabwe

 Arcantin  Bahama  Barbados  Beliz  Bolivya  Brezilya  Cameika  Cumhuriyetê Dominika  Dewletê Amerikayê Yewbiyayey  Dominika  Ekwador  El Salvador  Grenada  Guatemala  Guyana  Haiti  Honduras  Kanada  Kolombiya  Kosta Rika  Kuba  Meksika  Nikaragua  Panama  Paraguay  Peru  Porto Riko  Surinam  Şili  Trinidad u Tobago  Uruguay  Venezuela

 Azerbaycan  Behreyn  Bengladeş  Bruney  Butan  Cumhuriyetê Şariê Çini  Efğanıstan  Erebıstanê Seudi  Ermenıstan  Fılıstin  Fılipin  Gurcıstan  Hindıstan  Japonya  Iraq  İndonezya  İran  İsrail  Kamboçya  Koryay Veroci  Koryay Zımey  Kuweyt  Laos  Lubnan  Maldiv  Malêzya  Mısır  Moğolıstan  Myanmar  Nepal  Ozbekıstan  Pakıstan  Qazaxıstan  Qeter  Cumhuriyetê Qıbrısi  Qırğızıstan  Rusya  Singapur  Sri Lanka  Suriya  Tacikıstan  Tayland  Taywan  Timurê Rocvetışi  Tırkiya  Tırkmenıstan  Uman  Urdun  Vietnam  Yemen  Yewiya Emiranê Erebi Ozbekıstan

 Arnawudiye  Almanya  Andorra  Awıstırya  Azerbaycan  Belçıka  Bosna-Hersek  Qraliya Yewbiyayiye  Bulğarıstan  Çekıstan  Danimarka  Estonya  Finlanda  Fransa  Gurcıstan  Hollanda  İrlanda  İslanda  İspanya  İswec  İswiçre  İtalya  Letonya  Liechtenstein  Litwanya  Luksemburg  Macarıstan  Cumhuriyetê Makedonya  Malta  Moldova  Monako  Montenegro  Norwec  Polonya  Portekiz  Qazaxıstan  Romanya  Rusya  Belarus  San Marino  Sırbıstan  Slowakya  Slowenya  Tırkiya  Ukrayna  Vatikan  Xırvatıstan  Yunanıstan

 Awıstralya  Fici  Kaledonyaya Newiye  Papua Gineya Newiye  Vanuatu  Dewletê Mikronezyayê Federali  Guam  Kiribati  Adeyê Marşali  Nauru  Palau  Zelanda Newiye  Samoa  Tonga  Tokelau  Tuvalu  Niue  Wallis u Futuna  İndonezya  Adeyê Kuki  Adeyê Marianaya Zımey  Adeyê Miladi  Adeyê Kokosi  Adeyê Norfolki  Adeyê Sılêmani




#Article 132: Felsefe (3621 words)


Felsefe (Yunankiyo Khan u Newe de φιλοσοφία, philosophía, yew be yew ke çarna a kamıline ra hezkerdene, zanayışi sinaene) zey ê hergı ilmê bini qısm u warey xoyê çi u qısa de sinorê xo çıniyo. Kê şenê ke nia cımusnê: merdum keno ke fıkr-kerdene be xo raya kritik-rasyonele de çım ra bıviyarno, kontrol kero; refleksyonê do metodiko ke hetê zerreki (mıhtewa) ra balê xo dano ra cı ke dınya u est-biyayışo insani temamiye ra terif kero. Her gama ke terımê felsefey tede terif bo ya ki warey (mıntıqa) felsefey ro sinor roniyo, xora qısa (weqatê) felsefey be xoya.

Delğey rocawaniê (ğerbiê) felsefi seserra 6. İsay ra Raver (İ.R.) ke sıfte kerd, tarixê ro u heşê Ewropa kert eşt cı. Ê efsaney (mit) ke fıkr u idey xoyê dınya irrasyonal (raya eqıli ra düri) bi, ververê ney ro felsefe u matematiko antik de fıkr-kerden u sere-dacnaena merdumaniya ke meylê xo sistematik u ilmi bi, biye têra. Babet-babet metod u disiplinê dınya ser netice-vetene u ê ilman, seserran ro düş ra ya ki yanbegi felsefe ra bırriyay a.

Merdum şeno ninan aidê wareyanê felsefeyê zerrey rê bımaro: mentıq (ilmê raşt têdıma fıkr-kerdene), etik/exlaq (ilmê xuy u heysiyetanê raştan) u metafizik (ilmê sebebanê biyaenê verênan u ê raştiye/heqiqati); disiplinê temelê bini ki teoriya şınasnayış u ilmiê, êyê ke imkananê xo-dest-vıstena melumat u diyayışê newey de umumen ya ki xısusen qeydeyanê melumato newe resaen u diyayışê tek tek ilmi de lebetiyenê. Felsefey ro u haydariye de, antropologiya felsefiye de ena taw ra be sıxletiye pers u meselanê interdisiplineranê rocaneyan sero nanê werê.

Meseley estê ke pê phetiyê(yardımê) ilmanê ke zaniyenê, nênê hal-kerdene. Vacime ke, persê nianêni zey, çı “hewl”o, çı “xırab”o; mena “heqiye-neheqiye” çıka, Heq/Homa esto, çıniyo; roê merdumi mıreno ya ki nê; ya ki “mena weşiye/cıwiyayışi çıka”. Sınıfê dê persano bin ki nêşeno qısa (objey) ilman bo. Biyologiye dınya cındeyan sero tehqiqat vırazena, labelê nêşena qerar cı do, biyayışê ferdê cındey (weşi) çık u senên bo; organizmê ke cıwiyenê, şenê bıkışiyê ya nê, ya ki key; ya ki nêşena bırre bıbırrno, weşiya merdumi de senê heq u wezifey estê. Be yardımê fizik u matematiki ra qanunê yabani (tebieti) tesbit benê, feqet persê zey ‘yaban thaba gorey qanunê yabani hereket keno?’, qet ilmê beşar nêkeno cıwab cı do. İlmê hıquqi kewenê ra dıme, tehqiq u tesbit kenê ke key çiyê şıkiyeno ra qanunan: labelê ê kıtabê dê qanuni zerre de hetê arzêt u dilegi ra çı tey bıbo, mebo; ena hedê xo ra vêrena. Axıri meselê henêni estê ke gınenê ra sinorê fıkri, zey persê nianêni: eke na deqa de, raştiya ke ferd hao vêneno; esta, çıniya? Persanê henênan de modelê terifê ilman têde iflas kenê. Persê henêni ê felsefeyê.

Fıkr u ide u resmo ke merduman xo u dınya sero vıraşti bi, nia filozofê Yunani Platoni ki nae ra 2000 serre raver cı ra şık kerdo. Eserê xoyo namdar parabelê eşkefti de ano ra zıwan ke merdumo sıra ra heta caê şeno xo u heşyarê dormey xo bo u bışınasno. Eno kes be merdumanê zey xo ra pia eşkeftê de têhet de ronışteyo, pêro dest u pay gırêdae, heni ke tenya şenê matê dêsê eşkefti bê, êyê qaytê cı kenê. Adırê roşti dano, oyo ke peyê ê insanan ra qısmê dê eşkeftio düri thalde de veşeno. Mabênê insanan u adıri de –anci peyê inan de- dêsê esto ke peyê cı de tore tore çi-miy yenê berden u lewnaene, êyê ke thaldey dêsi ra asenê u insanê ke matê dêsê eşkeftiê verêniya xo biyê zey siya lewiyaoğe asenê. Ğırre-ğırr u tınge-tınga thaldey dêsê pey, êyê ke matê dêsê verê xoyê, nae sero gani verê çımanê inan rê zey qılateyanê siye bıasê. Dınya meluma “raşt”a ke roşnaiya tici de teberê eşkefti dera, pê nê senaryoy Platon ma rê ferqê cı mocneno u pê ostaine fineno ra ser, salıx dano ke filozofi çıra raştiye ra, yanê nezdibiyaena heqiqatê heşyarê cı biyaena insani ra şık u guman kenê.

Felsefe gıneno pers u qısan sero, êyê ke weşiya rocaniye de gama verêne de zaf tebi asenê: “Tı gani mekışê”, “Demokrasiye şıklanê idarey dewlete ra tewr rında xoya”, “Heqiqet, eke merdum çım ra şeno raviyarno, dıma ke raşt bıveciyo, oyo”, “Dınya , awa ke kainat ra asena, awa” ya ki “Fıkri sebestê”. Gama ke fıkrê nia sabıtê eminê ke heta nıka bêşık qebul biyê, eke şık u guman keweno kar, a saete felsefe yeno zaene. Yew keso ke cı rê qet çiyê bêşık niyo, raya felsefey nêvênenê. Şaş u waş cıkewtene, zey domanê qıci şaş-kerdene, dınya ra ya ki xo ra zerretengiye antene, nê pêro benê ke sıftey fıkr-kerdena felsefiye bê. Platoni qurdeşanê insanio verên nia formule kerdo:
	“Şaş-kerdene xuya yew merdumia, oyo ke raşti kamılin u zanıtene ra hez keno, ze ke nae ra ğeyr sıfteyê dê felsefeyo bin çıniyo” 

Şagırdê xo Aristotelesi ki tesbit kerdo ke:
	“Raver qısa şaş-kerdene –hewna zey ewroy ki- insani vıstê halê felsefe-kerdene” 

Din u itıqadi, cemaetê diniy u vênayışê dınya persanê tipê felsefi rê babet-babet cıwaban teqdim kenê. Labelê nê itıqadi esas gênê, oyo ke xeylê insanan rê bes niyo. Eke nê persan sero vındenê, nae rê felsefe pheştia xo şaneno eqıl u rasyonal, fıkr-kerdena ke her kes şeno çım ra bıviyarno. Felsefe na het ra zey ilmanê yabani (tebieti) kar keno: dınyawa ke merdum heşyarê cı beno, xeylê wext tede qayt-kerdena cı kewena raye. Delil-ardena (argumentasyon) felsefiya ke vêrena, gereke her keso baqıl ra qet ke nê (mena hirae de) mentıqen areze bo (fehm bo).

Ver de tehqiqatê (dıme-kewtena) metodan u prensipan u imkanê ravêrdena heme qezencê heşyarê cı biyayışi, yew ki ê dêlilan u teoriyan bıngehê ilmi de aidê wareyanê karê felsefeyê. Çıke sere-dacnaena felsefiye be şık-kerdene ra, berê yew-yew ilmi eşto u pheşti dawa raver-şiyena cı. Felsefe persanê henênan perseno ke ilmanê xasan (heta nıka) nêşao cıwab cı dê; persê ke pê sınebnayışan, mıhasebeyan u tehqiqatê binan be alet u hacetanê heta nıkaênan nêşeno cıwab cı diyo. Hama meseley u problemê henêni şenê ke istıqametê do newe bıdê tehqiqat. Be na qeyde ra persê tehqiqatiê newey ki her lızgey ilmi de yenê na raye ser; axıri felsefe heruna xoya xase ra dot ki iştırakê vıraştena hipotezan keno.

Merhemê felsefeyê bini ki, xo dergê tertib u nızamê zanayışê insaniê sistematiki kenê ke tede qıymet u hıquq u wezifeyanê merdumaneyan ra pia yew fıkr u idey dınya salê bıvıraziyo.

Xeylê kesii iradey xo rê felsefe kenê: seba ke xo u dınyawa ke tederê, rındêri u hewlêri areze bıkerê; himê kerdışê xo, ê fıkr u idey xoyê dınya xırt cı erzê. Kamo ke qif ra felsefe keno, dınya der u dormey xo ra persanê kritikan perseno u xo heni rehet nêdano xapıten u çarnaene. Felsefe potansiyelê xo heni vırazeno ke hal u weziyetê xo qewm de qurde keno; çıra henio, mena cı çıbawa u şıkl dano modelanê alternatifan, yew ki waşten u telebê ilman u dinan keno izafi u nısbi. Hedefê xeylê filozofan, weşiya xoya ke eqıli bıngeh gêna u ae sero be xo qeraran danê cı, ninan rıka fıkrê xo sero ronê, oyo (sapere aude! Latinki ‘bırese kamıline!’ )

 

Felsefe-kerdena ke balê xo dao ra faydey ferdi, tede 2 babeti ya ki meyli estê:

Ğeyretê kamılina cırm u cihani resaene, gereke xısusanê pratikê heyati kuline de ray u teminat bıdo eqılê kesi u quwet u qeder cı do, heme çi ke keweno verêniye, wa inan hetê fıkr u eqıli ra rehet bıkero şunıkê. No ğeyret heto bin ra ki bıkero ke biyenan u weqatanê dınya ver de eqılê merdumi pay ra, zıxm u sağlem bımano, heni ke eqılo roşti (entelekt) heqbera her hal u weziyetê heyati de xoser bêro, pê bışo (bıeşko). Kami rê ke şarê xo ra kamıline layıq diye, o/a pê kerdenan u vatenanê xo keweno çım ke wayirê xoserinê da henêno.

Verbe ney de felsefey cıwiyayışi gıraniye dano nae ke, wa kes neticeyanê refleksyonê felsefi bıdaro ro pratikê weşiya xo, inan degiro. Seba ke merdum be qeydeo raşt bıcıwiyo u şıkl bıdo weşiya xoya rocaniye, nae rê şertê veri noyo ke be qeydeyê do xori raşt fıkr kero, sere bıdacno, heta ke musa cı, kewt ra ser ke wa cı ra fıkr-kerdena raşte peyda bo. Tersê ney rê ki seba tesdiqê fıkr-kerdena felsefiye lazımo ke cıwiyayış u weşiya merdumi de no netice eşkera bıaso.

Ê şıklê cıwiyayışi, qeydey xoyê degırewteno ke zaf veciya ver, bılxassa çağo antik de kewt kar; hele ke Stoaciyan u Epikurosçiyan u Künikan de. İdealo ke fıkr-kerdene be kar-ardene ra zey yewbini bê, Künik Diogenesê Sinopi, şıklê cıwiyayışê xo ney ra ibaret bi ke pê qeydeyê do radikal, thamê her çi gırewtene ra xo vıstêne düri; pê ney yew ornago ke xeylê raye ameo zıwan, dao be terefdaran u reqibanê meylê felsefiyê henêni. Yewbiyaena teoriy u pratiki rê felsefey rocvetışi (şerqi) de ki gıraniye dawa cı.

Diogeneso ke tham u keyf u refo dınyewi ra vaz biyo, be nae mena dawa be fıkrê xoyo felsefi, nışanê nae ki dano ke karê felsefey rê rehetiy u canare lazıma (Qısey school, Schule ‘mekteb’ de Yunanki sxolê σχολή ra kewto zıwananê Ewropa, yanê ‘wexto thal/veng, canare’.)

Giyandayışê karê felsefeyo zêde hetê ra ki salıx-daena fıkr-kerden u delil-ardene dero, çıra ke hem cihetê metodiki ra, hem ifadey zıwani ra mızakere u werênayışê disiplinan de, filozofi benê tabiyê teleb u waştenanê gıranan. Ferqê karê felsefey akademiki u ê felsefe-kerdena rocaniye, hetê prensipi ra tenya pers u sualan de niyo, zafêr çarçıwe –genel de universıte- u qeydeyanê xasan dero, qeydeyê ke karê felsefey ver de sinor nanê ro u ney sinor ra finenê düri. Şıkl u qedeyanê delil u qenaet arden u ê neşriyatê ilmi rê, yew ki terminologiya nê qısmi sero ameyê werê. Ê filozofê akademiki kar u gurey xo metodanê cêrênan ra ibareto.

Merdumê tehsilınê felsefi ê binan ra na het ra ferq nêkenê ke zêde wayirê zanıtena faydedarê. Labelê zêdewext, argumanê rındêr u hewlêriê ke mışawereyê do felsefi de qal u mewzuyê dê werênayışio beli sero haê ardê be verêniye, ê tehsilınan dest derê. Ma vacime ke, helma henêne de faydey xo beno, eke yew mesela aktuela ke sero nanê werê, felsefey 2500 serranê peyênan de senê imkanê cıwaban dao cı u enê werênayışan nê teklifan sero heta nıka senê raye gırewta. Kışta nê zaney tarixi de filozofê do tehsilın gani beşar kero, vınderdışê (pozisyon) ke hetê prensipi ra mudefa benê, mabên de ferq rono, neticeyanê cı verde ra bızano, yew ki probleman u alozan bışınasno.

Be kar arden u wezifê felselfeyê bini naê ke,

Metodê felsefey, mıxtelıf ğeyret u merhemanê mezgi ra ibaretê. “Ğeyret u merhemê mezgi” yeno mena tedqiqatê meylanê fıkr-kerdene, urf u adetê (tradisyonal) fıkr-kerdene ya ki ê medreseyanê fıkri. Karê felsefey tım fıkr-kerdeno. Fıkr-kerdene yena mena delğey, analiz ya ki sistematize-kerdene. Çımê zerrey, heqiqatê baweriye, yew ki argumanê raya eqıli, nê bıngehê raştiya heyatê merdumê filozofi de çım ra vêrenê ra, kontrol benê.

Nae ra serkewte ki zıhniyetê eqılio felsefi şık u gumanê do metodik de şeno radikal heme çi ra şıbhe bıkero. Felsefe be nae her filozof de eyni şık de sıfır ra sıfte keno. Oyo/awa ke felsefe keno, aidê wezifa xoyo ke her çiyo esas ya ki çiyê ke weşiye de melum qebul benê, inan sero pers u şık bıkero. Merdumê ke cı rê raştiya heyati zor nêkena ke zey persi ya ki mesela bıveciyo ver, ê nê pers u şıkê esasi xam gênê. Wadeo derg ra ke qayt kerd, felsefe wareyanê merkezi de persanê esasanê tımênan perseno ke cıwabê inan zey yewbiniê. Rivatanê vuriyayışê şert u şurtê heyati u ê vênayışanê dınya ra, cıwabanê persanê kesiê bıngehi rê daima formule-kerdenê newey lazımê. Tek-tek ilm ra ferqın, ne felsefe be xo, ne ki filozofi zane u melumat zêdnenê, ya ki wayirê neticeyanê qetiyan u umumen qebulbiyaeyan niyê (“skandalê felsefey”). Êyê cıwabanê tarixiyan danê arê, ninan sero sere dacnenê u ze ke taê ilmanê xasan de merdum raştê cı beno ke çengey cıyê qayt-kerdene dewr u çağ dest de beno teng, filozofi nia şenê nae ra düri vınderê. Na derheq de insan şeno mışawereo felsefe de zey yew demeo ke xo xo de nêxelesiyeno, qayt kero – zey suhbetê da têververe seserran ro.

Ê felsefe-kerdena ewroêna “profesyonele” esasen 2 şıkl ya ki qısmê xo ferq kenê: usılo tarixi u sistematik:

Şıklê kari ya ki qısmê xoyo tarixi u sistematik nae de esasen pê her hedefê tedqiqatê feslefi, kê şenê yewbini ra abırrnê. Xeylê filozofi hama hem tarixi hem ki sistematik gureyenê. Hurdımêna şıkli ki ena mena de yewbini kenê temam ke hetê ra meqaleyanê nuskaranê filozofanê namdaran de persanê sistmatikanê aktuelan rê fıkrê faydedari estê u heto bin ra ki kê ke sistematik hurdi hurdi sero gureyay, vınderdışê filozofanê klasikan daêna be itına benê zelali. Xerciya nae ra, bıngehê veciyaena persano tarixi rê, u ao nao terım u teklifê halkerdenê ke tedawiyê mesela rê vetê, eger nê ardi xo viri u fehm kerdi, tenya o taw xeylê hal u meselan de persê ewroêni şenê pers bê.

Vatey „felsefe“y Yunankiyo Kıhan (klasik) ra yeno, kelımanê φίλος (philos  filos)  ‘embaz, dost’  u σοφία (sophia  sofia) ‘kamıline, zanetine, hikmete’ ra yeno pêra. Telefuzê cı Zazaki u zıwananê rocakewtena miyanêne de Erebki falsafa فلسفة rao. Yew be yew ke çarna a, “kamıline ra hezkerdene” ya ki rehetêri “zanayışi rê sewda” – çıke mena sophia, tewr sıfte her bera (qabıliyet) ya ki alımine rê vêrdêne, ê senata dest u tekniki rê ki. Fêlê felsefe kerdene gama verêne tarizxano Yunan Herodoti de (484-425 İrR) veciyeno meydan (I,30,2), cao ke zanayış rê veyşaniya merdumê dewletê Atênayıci Solôn (~ 640-559 İrR) ifade keno. Bawer nêbeno ke Hêrakleiti dewrê xo de vatey felsefey gurenao . De dewrê antiki der vatêne ke terımê felsefey raver Pütagorasê Samosi veto meydan. Qıseykerdena Platonist Hêrakleides Pontikosi gore Pütagorasi vato ke, tenya Heq/Homa wahêrê sophiao, insan tek xorê şeno, bal u meylê xo cı do. Etiya de o taw ki sophia ameya mena zanayışo metafüzik. Na mesela Hêrakleidesia ke xorê yanbegi u parçe-parçe wesiqa de arda, tedqiqati çım de be sağlemiye qan nêkena. Hewna Platoni de terımê zey filozof u felsefe-kerdene zey vatena Hêrakleidesi qetiyen veciyenê meydan, hele ke diaolgê Platoni Phaidros (278d) (Fedros) de, cao ke na jüye tesbit bena ke, bal u meylê xo be kamıline (felsefe-kerdene) daene u wahêrina kamıline axıro peyên tek u teyna xercê Heqia/Homaya.

Felsefe, demey xoyê tarixi de nia terif biyo: bal u meylê xo be xeyr u hewline, raştıkên u rındekine (Platon) ya ki be kamıline, heqiqet u irfan dayışo (Hobbes, Locke, Berkeley). Nae gore felsefe keweno ra prensipanê tewr serênan (Aristotelês) dıme u niyetê cı xo dest vıstena zanayışê raştio (Platon). Oyo irfan u şınasnaena heme çi-miyan sero dano pêro, cısmê ke nêasenê (Paracelsus), inan sero ki; o ilmê têde imkan (Wolff) u mutleqio (Fichte, Schelling, Hegel). Oyo heme ilman ano nızam u inan bestneno pê ra (Kant, mach, Wundt), “ilmê heme ilman” terif keno (Fechner). Merkezê cı de analiz u sero gureyayış u qeti tain-kerdena vate u terımana. (Sôkratês, Kant, Herbart). Heto bin ra felsefe, a senata ke merdum pê merg [merdene] museno (Platon), o musayışê qıymetê normatifio (Windelband), bal u meylê xo baqılane be zerreweşiye daeno (Epikur, Shaftesbury) ya ki be fezilet u pêtine (Aristotelês, Stoa) bal u meyl cı daeno.

Nezerê Ewropa de kokê vatey felsefey reseno Yunanıstano antik. Urf u adetê fıkr-kerdena Asyaê dahezar serrey (felsefey rocakewtene keza) zêde wext nêvêniyenê ya ki kemi gêriyenê. Vênayışê dınya ki aidê felsefeyê, her ke mıdefakerê cı hetê dini ra nê, hetê felsefey ra arguman kenê.

Xofehmê (areze-kerdena xo) felsefey, ilm-biyaene de demey tarixi de habire vuriya. Deva-devê heta dewrê Sôkratês u Platoni, Filozofanê Yunananê verênan kar u barê xo terê meylê irfanio ke eqılo ey rameno, heni zanıto; nêwaşto ke yew fıkr u idey dınyao mütik u adet u toreyanê dini xorê heni bıgirê. Hetê ra fıkr-kerdene be na qeyde xo mütos ra kerdo xoser, heto bin ra ki müti (miti) bıne ra pêro red nêkerdi. Filozofan zerri ra mütan ra fayde diyêne u ifadey şairaney gurenaêne ke doktrinanê xo vıla kerê.

Sôkratêsi be şagırdanê xo ra ke meylê xoyê irfani, fayde u xeyrê xo rê ewniyaêne cı, Sofistan derse daena xo rê heqe (bedel) waştêne. Taê Sofisti derdê na senate biy ke, mınaqeşeyê de pê wesileyanê rêtorikan u merifetanê eqıliê mentıqınan reqibê xo bınê xo ro dên. Hedefê inan no bi – gama ke kewti tenge, pê dek u dubaran ki (Sofizman), eke „hetê zaifêri bıçarnên ra heto quwetınêri“ (têver şane: Eristik).

Xıristiyanine ke çağê antikê herey de hukım vısti bi ra xo dest, xeylê seserri felsefe-kerdene tenya bıngehê fıkr u vênayışê dınyaê ê dewri sero mumkıne biye; nêbiyêne ke fıkrê bıngehê teolociya Xıristiyaniye de bıaloziyo têro. Zey ney İslam u Cıhudiye (Musewitiye) de ki hudud u penge nê ro. Na ri ra Ewropa rocawani de xeylê wext resmê felsefey terê „keyna teolociya azebe“ (ancilla theologicae) hukım kerdêne; yanê ê ilmê dê yardımkerio ke gereko pê delilanê baqılan pheşti bıdaêne wehyanê Homay/Ellay.

Universıteyê ke çağo miyanên de newe niyaêne ro, felsefe tede bi jü dersa terbiyetia bıngehi (a „propedewtike“). Eslê terbiyetê universıteyo ke Artes liberales name benê, ‘hewt senatanê serbestan’ ra ibaret bi, zey „gramer“ u „dialektik“ u „rêtorik“ u „geometriye“ u „aritmêtik“ u „estareşınasiye“ (astronomiye) u „muzik“i. Qedenayışo verên enê studium generale de fakultey artistan de lazım bi ke merdum bışo terbiyetê qısmanê „berzan“ terê tıb u huquq u ilahiyati kewo. (Vatey unwananê (dereceyanê) akademikanê zey B.A. (Bachelor), M.A. (Master), Ph.D. (Philosophiae Doctor) ya ki Dr. phil. (doktor philosophiae) na rêçe ra heta ewro mendê.

Seserra 13. de, Ewropa rocawani de, be felsefey Aristotelêsi ra werênayışo ke zêdiyaêne, felsefe pê biyêne xoser, oyo ke sinorê disiplinanê artesi viyarnaêne. Xeylê filozofan u teologanê zey Albert der Große („Alberto pil”) u Thomas von Aquin’i kerdêne ke xo ser gırewtena (resepsiyonê) rocakewtena Aristotelêsi de bımanên u felsefey aristotelesaney be doktrinanê (musayışanê) kilisey Katoliki ra yew teswirê heqiqatio genel (ê têdine) de pêşanên (biarên têhet). Sentezê da henêne Thomasi Summa theologica (Lat. “kulliyatê ilahiyati”) de arda ver. Ney ra serkewte, seserra 12. de ki yew gumanê (pawıtışê) zanayışê tecrubeyo berz kewto kar, oyo ke peyda-biyayışê fıkrkerdena çağê neweya ilmê feni u metodê be cerrebnayışan rê bi bi şertê veri.

Renesansi ra nat her ke şi, sinorê ke ilahiyati cı rê nay biy ro, felsefe inan ra vêrd ra. Filozofi êndi peyser nêvınderdi, vênayış u fıkri mudefa kerdi, êyê ke be musayışanê kilisey ya ki qeder be ê Xıristiyanine, caran yew nêbiyêne. Çağanê renenansi-humanizmi u roşti-biyayışi ra dıme felsefey heta roca ewroêne din de be lom u kıbar na werê, mabên de sinor na ro u zêdewext ki xo ey ra cor gırewt. Labelê xeylê filozofi ki est biy ke, qedrê do gıran daêne cı, wa caê vênayışanê xo be ê qenaetanê xoyê dini ra be temamiye têkewên, yew bên.

Hele ke çağo newe, demeyanê beliyan de felsefe de heni qayt kerd ke ilmê ilman sero ilmê têdinano; oyo ke raşti u heqiqatanê umumiyanê ebediyan ano roşti ver u berê (keyberê) cı keno a (philolosphia perennis ‘felsefeo ke tım vêreno’) ke wa merdum raştiye temamiye ra areze (fehm) kero u sebeban u presipanê peyênan reso. Heta seserra 18. felsefe 4 fakulteyanê (mektebanê berzan) ra yewê bi. Nae de ki jü şagırdina bıngehêne luzım biye ke telebey tepeya bışên, balê xo bıdên ra persan u tedqiqatanê ilmanê fenan u zey ninan. Taê universıteyanê urfiyan de ewro hewna ki musaena bıngehêne de (diploma verêne) yew “Philosophicum” (zanayışê felsefeyê temeli) telebeyan têdine rê mecburiyo.

Seserra 19. de her ke şi, xoser biyaene zêdiyê; raver ê ilmanê feni u tepeya ki ê qısmanê filolociye u ilmanê sosyali (qewman). Kursiyê dersedayışiê felsefiy, neticey meylê zerrekê xo ra, her ke şi, kewtêne bınê zorê disiplinanê akademikan ke (kursiy) xo warey xo sero alım kerên. De çağo modern der, be felsefe taê wext wezifa refleksiyonê disiplinanê akademikan u şertanê inanê veri sero werênayış mendi.

Disiplino akademiko modern – felsefe, na sebet ra waştena heqa xo raşt vêneno ke metodê felsefiy wareyanê ilm u pratikiê binan rê ki dest danê. Nae ra qeder ki filozofan çım de mızakerey mewzuyanê êtikan (exlaqiyan) u ê persanê temelan xas warey inano. Ê univesıteyan na zeman de, xofehmê xo de na rêça xo esta ke disiplinanê felsefiyanê urfiyan, zey mentıq u êtik u teoriya irfani u teoriya ilmi u tarixê felsefey, çarçüwey terbiyetê mıalıman de salıx ro cı dên. Be na qeyde werênayışê feslefey universıteyan de ca gêno – zêdewext tenya dersa dini ra nê, ilmanê sosyali ra, edebiyat u senate ra cia; leteo vêşi, felsefeo teorik biyae be gıraniya teoriya ilmi, ê analizê qıseykerdene u ê mentıqi tedero. Ancia ki “disiplino akademik felsefe” de tım arzêto gıran esto ke mızakereyanê na zemaniê akerdeyan de iştırak bıkero u fıkr u caê xo vaco, vacime ke persanê êtikan rê gurenayışê tekniki, ekolociye (ilmê der u dormey), genetik, problemanê tıbi sero ya ki felsefey kulturan miyan (interkulturel) sero.

Feqet felsefey univsıtey ra dot, enstitüyan ra teber ki daima fıkrkerê xoseri ki est biy. Roştkerdoğanê zey Voltaire, Rousseau u Dideroti rê (teşwiqkerê ensiklopediye be hedefê roşti-kerdene pê zanayış) Fransa de ke philosophes (‘filozofi’) vat, nêvat, rêça Montaigne de, pê nê qesey, genel de nuskarê alımi ki fehm biyêne; inanê ke mewzuyanê populeran, yanê elaqa têdinana resmiye sero fıkrê xo vatêne – na qeyde ra ki ‘alımê xeylê çi’ zey Goethe u Schilleri. Fıkrkerê zey Adam Smith, Abraham Lincoln, Jean Paul, Friedrich Nietzsche, Emile Zola, Leo Tolstoj, Karl Marx, Sigmund Freud ya ki Søren Kierkegaardi nae de yew bi ke pêro pia gırêdaey yew universıtey nêbiy u felsefey mektebio akademik nêvıraştêne. Anci ki alem de hetê inan ra xeylê teşwiqê felsefiyê ke itıbar diyêne, veciyaêne meydan u inan lınganê xo ser de tarixê felsefey terif kerd u dekerna – merdum şeno ninan be fıkrkeranê nê çağiê xeylê wendeyan ra têver şano, zey Paul Watzlawick, Umberto Eco ya ki Peter Sloterdijk.

Veciyayışê do newe ki ronaena şubeyanê felsefiyana, êyê ke qailê, imkananê cemaetberiye rê ya ki raye salıx-daenê binan rê alternatifê teqdim bıkerên.

(dewamê cı esto)




#Article 133: Matematik (157 words)


Matematik (Yunanki de μαθηματική [τέχνη], mathēmatikē [téchnē], hunerê mısayışi, aidê mısaene; wextqesey Yunakiyo Kıhan μανθάνω manthánō ez mısenan, kılmek ra ya ki ebe fekê xelki mathe ra yeno) yew ilmê mentıqio ke ebe cigeyrayışê figuran u be mareyan hesabkerdene ra amo meydan. 

Matematik ilmanê tewr kıhanan ra yewo. Wextê ravêrdışê çağê tewr verêni de, Çağo Antik de, Yunanıstani de u demê Hellenizm de, uca ra nat ebe mentıqo zelal teoremê de sıfteyın yanê geometriya Ewklidi vıraciya. Na zanışiye Çağo Miyan de, yewbini ra cia, wextê Humanizmê verêni universitan de u dıwelanê Erebıstani de weşiya xo ramıta.

Çımey tewr muhımê ke zanayışê matematikê Mısırıcan sero melumat ihtewa kenê u be ninan şenime (şıkinime) qabıliyetê Mısırıcan texlil kerime, nêyê:

Mısırıcan matematik tewr zêde seba karanê pratikan de, zey hesabkerdena yewmiya karker(-doğ-)an, non-potene, genım-sentene, gırdina cayan u hesabkerdena hudıdan ra gırewto xo dest.
 
Mısırıcan çar şeklê hesabi zanıtêne.

Geometriye de inan rê hesabkerdena riyê hirêkose, çarkose u trapezan || ||




#Article 134: Spor (107 words)


Spor, terimê fealiyetê merdımi be bedeni lewiyayış, kaykerdış u têver-eştışio. Verê coy maney ena qısey/qesey disporti keyfkerdış, wext raviyarnayış u kaykerdış biyo ( Fransızkiyo kıhan desport, Latinki desportare: xo xecelnayışo).

Qe demgê, weşiya ganê merdımi de hetê organik u fizyolojiki de vırnayış vıraziyeno. Enê hareketanê qompleksan ra vanê spor.

Spor teyna geyrayış, vazdayış, asnaw/azney niyo. Hewl başli/sifê rwej/roji bıke, zerrê rwejıd (roji de) qarşi olayonıd (biyayis de) quweta xo bezkerdışo. Verba olayon/biyayıs de vınderdış spor kiyo/çiyo şarto. O/uyo ze/ke spor keno, zeman yeno, faydey spori vêneno. Her rwej/roz gereke merdım spor bıkero. Sersıbe/Şewdır teyna merdım werzo/raurzo spor bık/bıkero ın/no bile hayatid/heyat de weşiya con/canê merdımi rê beso. 




#Article 135: İncil (286 words)


İncil (İngılızki: Bible), İsay rê ameyo u kıtabê İsewitiyeyo. Nuşteyê Yehudiyan u Xıristiyanano mıbareko ke zerreyê yew kıtabi de ameyo pêser. No kıtab tewr zêde çarniyayo mıxtelıf zıwanan u tewr hera dınya sero biyayo vıla. 

İsewitiya ke Musewitiye ra veciya, uca ra Ehdo Kehan gırewto u Ehdo Newe kerdo ra ser. Cokayo ke İncil dı letey ra yeno pêra. Letê xoyo yew Ehdo Kehan, leto bini zi Ehdo Neweyo. Kıtabê Ehdê Kehanê tewr zaniyayey Afernayış (Genesis), Veciyayış (Eksodus), Mezmuri, Kıtabê Eyubi u Kıtabê İşayayê. Ehdo Newe 27 kıtaban ra yeno pêra. Ninan ra çar İncili, ê Matta, Markos, Luka u Yuhannayê ke cıwiyayış u gureyê İsay ra xebere danê; hedisê 12 hewariyan, mektuba Pawlusi be komela Korintosıcan rê u wehyê Yuhannay tewr muhımê. 

Hetta bênateyê Tewrate u İncil de hetê itıqadi ra ferqo pil çıniyo, coka ekseriya nê her dı kıtaban sey yew kıtabi hesıbiyenê. Labelê bênateyê nê kıtaban de zehf ferqi u tezati zi estê; ca-ca tarixi, namey, hedisey yewbinan nêtepeşenê (nêgênê). 

Goreyê mısılmanan İncil ameyo tehrifkerdış (vurnayış), ewro İncilo heq werte de çıniyo. Çiyo ke nê kıtaban dero, % 80 tarix, şecere u efsane (mitolociye u hêkat)ê. Efsane u hêkatê ke Tewrate de vaciyenê, pêro be kılmiye İncil u Qurane de zi tekrar benê. Çiyo zêdêr, İncile de İsa mucizeyan mocneno ra mıleti: İsa nêweşan keno weş, merdeyan keno gane (cınde), pê yew leteyê nani ra hezaran ra merduman keno mırd, kerre (kemer) ra awe veceno u tayê hedisey tarixi ca gênê.

Ninan ra dot merdum şeno (eşkeno) vaco ke, hem İncil de, hem Qurane de % 80 çiyo ke Tewrate de vêreno, tekrar beno. Hetê efsaneyan, hêkatan, tarixan, mıntıqan, mıletan, bacar u medeniyetan ra nê kıtabi hema hema sey yewbinanê, yewbinan kenê temam.




#Article 136: İran (280 words)


İran (be  Jomhurī-ye Eslāmī-ye Īrān) ya zi be nameyo resmi Cumhuriyetê İranio İslami, yew dewleta qıtay Asyaya. Zımeyê İrani de Deryay Xezeri, Ermenıstan, Azerbaycan û Tırkmenıstan; veroc de Korfezê Farsi; rocawan de  Tırkiya û Iraq; rocvetış de Efğanıstan û Pakıstan estê. Paytextê İrani Tehrano. İran 30 eyaletan ra yeno pêro û ezayê Mıletê Yewbiyayeyan (UN) û OPECio. Sistemê idarey cumhuriyeto İslamiyo, labelê sistemê Ekonomiye sosyalisto.

Etimolociya çekuya İrani çekuya Ewıstki Aryan ra yena.

 
Tarix û medeniyetê İrani zaf dewletiyo û zaf kıhano. Wextê İsay ra ver, qebileyê Aryani amey İran û medeniyetê Aryanan biyo medeniyetê İrani. Wextê Parsan de İran zaf biyo gırd. Erdê İrani zaf işqali di: Ê Ereban, Moğolan û Tırkan. Nıka dewleta İrani biya qewetıne.

Tarixo İrani zaf kıhano,wextê İV. 7000i rê şıno. İV seserra 3ın de İmperatoriya Hexamenışiyan biyo zeyıf u İV 333 de İskendero Gırd peyêno Leco Issusi erdê İrani işğal kerdo. Mabênê İV 323 u İV 63 de İran de İmperatoriya Selewkiyan hukım kerdo.%10-12ê nıfusê İrani Tırko.%2ê nıfusi Erebo u şarê binani zi İran de cıwiyenê.

 
Farski zıwanê İranê resmiyo. İran de zıwanê  Gileki, Mazenderanki, Kurdki, Beluçki, Azerki, Turkmenki, Lurki, Goranki u Beluçki zi qısey beno.

İslamo Şii bawerışê İrano resmiyo u %90 ê nıfusê İrani Şiiyo. %8 ê nıfusi Sunniyo. %2 ê nıfusi Zerduşt, Xıristiyan, Behai, Cıhudo.

İran de zıwanê resmi Farskiyo u Farski tarix de zıwanê literatur biyo. Farski tewr ver İmperatoriya Hexamenışiyan de zıwanê resmi biyo. Ewro İran, Iraq, Tırkiya u Mısır de nımuneyê aidê Farskiyo Kıhani estê. Fırdewsi seba/qandê Farski zaf kari kerdo u seba Farski eno nuşte nuşto;

Mı be zıwanê Farski heyat da Acemi.

عجم زنده کردم بدین پارسی

Image:40sotoon.jpg|Çehel Sutun
Image:Karaj 45.jpg|Kerec
Image:Hafeziyeh_0386.JPG|Şiraz
Image:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg|Qum
Image:Palais ramsar.jpg|Ramsar




#Article 137: Cumhuriyetê İrlanda (283 words)


Cumhuriyetê İrlanda dewletê da Ewropaya. Cayê xo mıntıqa ra zımeyê rocawanê qıtaya Ewropa dero. 
Dormeyê İrlanda de Qraliya Yewbiyayiye (İrlandaya Zımey), Okyanuso Atlas u Deryayê Zımey estê. Paytextê İrlanda sûka Dublinio. İrlanda ezaya Yewiya Ewropa u Mıletê Yewbiyayeya. Sistemê idarey cumhuriyeto.

Mabênê serranê 1801 u 1922ıne de İrlanda gırêdayiya Qraliya Yewbiyayiye biya. Wextê veyşaniya gırde (1845 - 1849) de nıfusê İrlanda zaf bi senık. Yew milyon merdumê İrlanda merd u yew milyon u nêm (1.5) merdumo İrlandayıc mıhacir bi u şi Dewletanê Amerikayê Yewbiyayiyan. 

Mabênê serranê 1914 u 1922ıne de İrlanda u Qraliya Yewbiyayiye herb kerd. Serra 1922ıne de İrlanda xo reyna ra, xoser ilan kerd. Feqet İrlanda biye lete: Cumhuriyetê İrlanda u İrlandaya Zımey niyay ro. İrlandaya Zımey biye gırêdayiya Qraliya Yewbiyayiye; Cumhuriyetê İrlanda zi xoser mend. Labelê IRA zaf rehet nêvınete u IRA zaf herekatê gonıni kerdi u ninan de zaf merdumê İngılızi u protestani kışti.

İklımê İrlanda honıko; sıliye zaf varena. Semedê awıka germıne (Gulf Stream) ra hewayê İrlanda zaf serdın niyo. Erdê İrlanda her daima kheweyo.

Bacarê gırdi:

Sûka Dublini zaf raver şiya. Banê xeylê berzi u bınayê ke hetê mımariye ra mıkemmel vıraziyayê, tede estê. Dublin paytextê borsayo, merkezê iqtısad u siyasetê İrlandayo. Zaf merdumê Yewiya Ewropa seba gurey amey İrlanda. 

Nıfusê İrlanda 4,1 milyono. Şarê İrlanda sûkan de ronışteyo; dewıci senıkê. Nuskar u wendoğê xo zafê. Tayê şarê İngılızi, Gali u İskoçi zi weşiya xo İrlanda de ramenê. Dinê İrlanda İsewitiya (mezhebê mıletê İrlanda Katoliko). Tayê Mısılmani u Musewiy zi tede estê. Zıwano resmi İngılızki u İrlandkio.

İqtısadê İrlanda zaf qewetıno. Her serre iqtısadê İrlanda (GDP) % 8 beno gırd. İrlanda zaf idxalat (eksport) kena. Teknolociye u sektorê ziraetê İrlanda zaf raver şiyê. Standardê heyati zaf hewlo.




#Article 138: Xıristiyaniye (170 words)


Xıristiyaniye, yew dino tek Homayıno (monoteisto), rıçıkê xo Rocvetışê Miyani ra gêno, dinê do İbrahimio. Cı rê İsewitiye zi vaciyena, eno name zi namey İsay ra yeno. Merdımo ke enê dini rê bawer keno cı rê Xıristiyan vaciyeno. Kitabê firazê İsewitiye İncila u İsay rê ameya. 

Dinê Xırıstıyaniye dınya sero her ca ra biyo vıla, labelê tewr zêde Ewropa, Amerika, Afrikay Veroci u Awıstralya de esto.

Rıstımê çekuya Xristiyani Yunanki khristos ra yeno u seba Mesihi vaciyeno. Mesih ki İbraniki maşiah ra yeno u mana xo yena be ruwen ra miştdaene, mıbarek kerdene.

Xıristıyaniye ke Cıhudiye ra veciya, uca ra Ado Kıhan gırewto u Ado Newe kerdo ra ser. Ayra ke İncil dı letey ra yena pêra. Nae rê Kıtabo Mıqeddes ki vaciyeno. Letê xoyo yew Ado Kıhan, leto bini ki Ado Neweo.

Ado Newe ra gore Homa hirê şeklan ra yeno pêra. Ninan rê Pi (Heq/Homa), Lac (İsa) u Roho Qudus vaciyeno. Yanê Xristiyani İsay rê zey rebê xo u xeleskarê xo bawer kenê. 

Hirê lızgey itıqadê İsewitiye estê:




#Article 139: İslam (125 words)


İslam, yew dinê do monoteisto, dinê İbrahimiyo. No din, seserra 7ıne de Erebıstani de veciyo.Islam: An Overview   Oxford Dictionary of Islam. John L. Esposito, ed. Oxford University Press Inc. 2003. Oxford Reference Online. Oxford University Press. 24 Nisan 2008  vaciyeno. İslami ra gore, Cebraili Homay ra Mıhemmedi rê ayeti ardê. 

Qısey İslami (be Erebki: الإسلام) Erebki ra yeno. 3 rıstıman ra ameyo meydan. Dı maney enê rıstımi zaf qebul biyê: 

Êyê ke dinê İslami qebul kerdo, cı rê vanê mısılman (bısılman). Kelıma mısılmani yena menaya êyê ke xo dinê İslami ra gırê dao.

Qurane Mıhemmedi rê ameya u kıtabê Mısılmanan qebul bena. Camiye, cayê ibadetê mısılmanano. Mıhemmed peyğemberê mısılmanan yeno qebulkerdene.

Kıtabê İslamio mıbarek Qurane ra gore dinê İslami de 5 (phanc) ferzê ibadeti estê. 




#Article 140: İspanya (261 words)


İspanya, yew dewleta Ewropaya. Cayê xo mıntıqa ra verocê Ewropa dero. Zımey İspanya de Okyanuso Atlantik, Andorra u Fransa; veroc u rocvetış de Deryao Sıpê; rocawan de Portekiz estê. Paytextê İspanya Madrido. İspanya ezay NATOyi, Yewiya Ewropa u Mıletê Yewbiyayeya. Adey Kanarya u Baleriki gırêdayeyê dewleta İspanyayê. Sistemê idarey İspanya monarşiya parlamentereyo. Feqet İspanya de demokrasiye esta. Labelê sistemê iqtısadi sosyalizmo.

Tarixê İspanya zaf kıhano. İşğalê şaranê Ereban ra ver İmperatoriya Roma İspanya de hıkum kerdo. Serra 711ıne de Erebê Emewiyi ameyê İspanya û işğal kerda. Wextê Ereban de, İspanya biya merkezê kultur, zanayış u hunerê Ewropa. O wext, Mısılmani, Xıristiyani û  Yehudiyi zey bırayan biyê. Feqet serra 1502ıne de qralê İspanya Ferdinandi Mısılmani u Yehudiyi surgın kerdê. Seserra 16 u 17ıne de İspanya biya yew İmparatoriye. O wext de, İspanya Amerikaya veroci, Meksika, Filipin u İtalya veroci de hıkum kerdo.

İklımê İspanya zaf germo, tici zaf erzena. Mıntıqay Deryay Sıpêy (Deryao Miyanên) de hewa zaf germıno. Xeylê merdımê Ewropayıci her serre şonê İspanya u tetil kenê.

Bacarê Madridi zaf raver şiyo. Banê xeylê berzi u binayê ke hetê mımariye ra hewl vıraziyayê tede estê. Xora banê tarixi zaf estê. Bacarê Madridi paytextê borsao, merkezê iqtısad u siyasetê İspanyao.

Nıfusê İspanya 107 milyono. Mıxtelıf şari tede nışenê ro, yanê Katalani, Baski u Erebi. Dinê İspanya Xıristiyaniya; mezhebê mılletê İspanya Katoliko. Tayê Mısılmani û Musewiyi zi estê. Zıwano resmi İspanyolkiyo; feqet xeylê merdumi Katalanki û Baski qısey kenê. Nuştekar u wendoğê xo zafê.

İqtısadê İspanya zaf hewlo. Şarê İspanya sektorê turizm ra debare (idare) keno; aye ra ki standardê heyati zaf hewlo.




#Article 141: İtalya (352 words)


İtalya, yew dewleta. Cayê xo mıntıqa ra verocê Ewropa dero. Zımey (şımalê) İtalya de İsviçre u Awıstırya; veroc (cenub) de Deryao Sıpê (Deryao Miyanin); rocawan (ğerb) de Fransa; rocvetış (şerq) de Deryao Adriyatik, Arnawutiye u Slowenya estê. Paytextê İtalya Romayo. İtalya ezayê NATOy u Yewiya Ewropaya. Adey Sicilya u Sardinya gırêdayiyê İtalyayê. Dewletê Vatikan u San Marino zerrey İtalya derê. 

Tarixê İtalya zaf kıhano. Merkezê İmperatoriya Roma İtalya bi. Wextê İmperatoriya Roma, erdê İtalya zaf gırd bi. İspanya, Portekiz, mıntıqa Balkani, Yunanıstan, Anatoliye, Suriya, Fılıstin, Mısır, Afrika Zımey gırêdayiyê İmperatoriya Roma biy. Feqet Attila Huni Roma kerde xırabe. Wextê esrê 15 de İtalya biya merkezê Ronesans u Reformi. Zaf senatkari İtalya ra veciyay. Verê coy, dıwelê xoyê padişatine (qraline) zaf biy. Feqet serra 1861 de qral Emmanuel II yewiya İtalya vıraşte. Dewleta İtalya Cengê Dınyayê Dıyine kerd vini u İtalya zaf biye xırabe.

 

İklimê İtalya zaf honıko. Mıntıqa ra zımey İtalya de Koyê Alpi estê. Koyê Alpi zaf serdınê. Labelê veroc de hewa zaf germıno.  

Bacarê Gırdi:

Bacarê Roma zaf raver şiya. Banê xeylê berzi u bınayê ki hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyayê, tede estê. Roma, bacarê dewiziyo, paytextê borsayo, merkezê iqtısad, siyaset, kultur u sporê İtalyayo. Banê tarixi zafê. Dewleta Vatikani zerrey Roma dera.

Nıfusê xo 58 milyono. Şarê Fasi, Arnawuti Romeni u aye binan ra zi İtalya de cıwayenê. Dinê İtalya Xrıstiyanina u mezhebê mıletê İtalyani zi Katoliko. Tayê Mısılman u Musewiy zi estê. Zıwano resmi İtalkiyo. Nuskar u wendoğê xo zafê.

İqtısadê İtalya raver şiyo. Dınya de rêza hewtıne (7.) dero. Şarê İtalya turizm ra debare keno; ayra ki standardê heyati hewlo. Yewiya Ewropa zaf peştia maddiye da cı.

Italytalya bi gerdûnî wekî yek ji wan bedewtirîn, balkêş û dewlemendtirîn di dîrok û xwezayê de ku ji bo hemî biyaniyan bi seredan serdana ye, tête diyar kirin. Kesên ku li Italytalyayê betlaneyê ne dikarin bibin alîkar lê ji hêla deryayên berbiçav, gundên piçûk û xweşik ên navîn, ji gundek xweşik ên çandiniyên bi vagon û darên zeytûnan ve û bi çirûskên spehî û ecêb ên çiyayan têne xapandin. Her herêm xezîneyên xwezayî, dîrokî û çandî xwedî nirxek berbiçav digire.




#Article 142: İswec (173 words)


İswec mıntıqa ra zımey Ewropa dero. Veroc de Danimarka; rocawan de Norwec; rocakewtene de Finlanda u Deryay Baltiki estê. Paytextê İsweci Stockholmo. İswec ezaê Yewiya Ewropa u Mıletê Yewbiyayeyio.

Wextê seserra 8. 9. u 10ıne de İswec, Danimarka u Norwec pêro pia Wiking biy. Wikingan qıta Ewropa feth kerde. Serra 965, şarê İsweci İsewitine/Xrıstiyanine qebul kerde. Wextê Herbê Dınyay Yewıne u Herbê Dınyay Dıyıne de dewleta İsweci bêteref biye. 

İklimê İsweci zafêr serdıno. Labelê sebeta Gulf Streami (awa honıke) ra hewaê İsweci hande ki serdın nêbeno. 

Sûka Stockholmi zaf raver şiya. Hem merkezê iqtısadi, hem ki merkezê siyasetê İswecia.

Nıfusê İsweci 9 milyono. İsweç de zey İraqıc, İranıc u Fılıstinan mıxtelıf ilticakerdoği estê. Dinê İsweci İsewitine/Xrıstiyaninea. Labelê taê Mısılman u Musewiy zi estê. Zıwano resmi İsweckiyo.

Iqtısadê İsweci zaf qewetıno. Standardê heyati hewlo. Zaf karkeri 
ezayê sendiqaê (75%). Semedê referendumê 2000i şarê İsweci pereyê Ewroy qebul nêkerdi.
Sistemê iqtısadê İsweci sosyalisto; sistemê weşiye u perwerdey zaf be
qaliteo. Nisbetê nuştoğ u wendoğan 100%o.

İswec her serre Norweci ra pia Xeleta Nobeli keno vıla.




#Article 143: Farski (115 words)


Farski (be Farski: فارسی Farsi ya zi زبان فارسی Zebân-i Fârsi), yew zıwanê Hind-Ewropao u aidê keyey zıwananê İrankiyano, ê İrankiyê verocê rocawanio. Texminen 110 milyon merdım Farski qısey keno. Dewletanê zey İran, Efğanıstan u Tacikıstani de Farski zıwano resmio. Farski İran, Efğanıstan, Tacikıstan, Uzbekıstan u Korfezê Farsi sero qısey beno. Zıwanê şarê antiki Persan ra veciyo miyan.
Hameye merdom azad be donya miyayend va ez cehetê heysiyet va  hoquq ba hem beraberend. Heme darayê hûş va vêjdan hestend va bayed ba yekdiger ba ruhê beraderî reftar konend.

Heme merdım xosere yeno dınya u cihetê heysiyet u huquqi ra têdüş rayê. Heme wehêrê heş u wıcdaniê u lazımo ke yewbinan de be ruhê bırayiye bılewiyên.




#Article 144: Koyo Berz (297 words)


Koyo Berz yew nuskaro Zazayo. Heta nıka yew qısebendê Zazaki u yew kıtabê gramerê Zazaki u tayê kıtabê şıir u estanıkan neşir kerdi.  

Koyo Berz dı serda 1951ın dı, dewa Sêwrege (Soyregı) Mextele dı ameyo dınya. Wendena xo ya destpeykerdenı heta sınıfa çıhari dewda Anazoy dı wendo. Sınıfa panci ji Sêwregı dı, wendexaneyê Şair İbrahim Rafeti dı temam kerdo (1964).

Wendena xo ya werti u Lise ji Sêwrege (Soyregı) dı temam keno (1969-1970).

Dı serda 1977 an dı tay enbazandê xo yê kariya piya sendiqa Yeni Ges İşi vırazenê u no beno sekreterê cı. Heta Cuntada 1980 ay nê karê xo yê sekreterey rameno. Dı serda 1977 an dı fınê, 1978 an dı dı fıni, 1979 an dı fınê, 1980 dı hirê fıni dahwa çepey u Kurdayetey ra yeno tepıştenı.

Sera 1980 an a menga hewtan dı tayınê ney vejenê Yozgat u ê çıhar teknisenandê cı ji vejenê Erzurum. Nê rapori gênê u nêşınê, heta 12ê Eluna 1980 an. Sera 1981 an a menga awdarı dı dahwa DDKD ra yeno tepıştenı u 34 roji Polis Kolejiyê Adına dı iskenci bın dı maneno. Vıradeyêno, fına 1982 an yeno tepıştenı u 65 roji Rıha (Urfa) idare dı maneno. Dı serda 1983 an dı fına yeno tepıştenı u hewt mengi hepısdê Qarataşi dı maneno. Nê semedan ra kardê xo ra yeno eştenı. Aman nêdayenda polisan ver, mecbur maneno bar kero u key xo bero Sêwrege (Soyregı). Polisi vıja dı ji cı rehat nêverdanê. Sera 1986 dı remeno şıno (İsveç). Nuştox jewjınayeyo u panc qeçê cı estê.

Kıtaba cı ya sıfteyênı Na Xumxum a, a dıdını Siyamed u Xeca. Xeylê rojnameyandê Kurdki dı ji nuştey cı ameyê weşanayenı.

Koyo Berz’i bı nuştedê xo yê Tesirê Zıwani ya xelata Nubıhar a hiremina 1994 an gırota. (Nubıharı pêserokêda menganeya u Estamol dı vıjêna).




#Article 145: Zazakipediya:Çeq (574 words)


Çeq (Lastıkê mıriçıki kıştenı): Çeq qırmêdê qelqeyıno (Qılqeyıno) zey gıştı qalıni ra vırazêno. Wexto kı dewı zi mêşan miyan dı velg cınenê, yan zi koli vejenê, kamcin gılê ê daran rewtınê qelqeyıniyê inan cı ra abırnenê. Ê darê qelqeyıni hendê çıhar-panc gıştan cêrdê ê qelqi ra cıkenê. Ê qelqeyanê ey zi hergı jewi hendê çıhar-panc gıştan derg verdanê u inan sera cıkenê. Serê ê qelqan wırnan kenê kertı kı, kı lastıko kı pa gırêdê cı ra nêxijıkiyo u nêvıziyo, yan zi nêreyo. Hergı kertıka hendê bıcewunim derg, hendê nenguyê hera lastikê anê u bı ê kertıkana weş gırêdanê. Vanê o lastıko kı bı ê kertana gırêdayo bıanciyo, derg bo u fına vıradeyo. Tabi hebê zi vanê sert bo kı, siya kı miyan ra erzêna şıro duri, yan zi xeylê bıqüwetı bo. Postedê dewari ra hendê salda desti kefêdê kelasingı zi anê, wırna kıştanê cı kenê qüli, serê ê lastıkan cı ra ravêrnenê u weş ê lastıkan bı ê çermiya gırêdanê. Yanê serêdê ê lastıkan kertıkandê qılandê ê qelqeyandê çeqiya u ê serê bini zi kefdê posteyıniya gırêdanê u çeqê xo qandê eştenı kenê hadre. Lastêkê xo yê si eştenı kerd hadre tepey a no fın şınê xo rê siyê qıloriyê zey gülilıkda çımana, zey güleyandê camınana (cincıqênana) werdiyan arêkenê u anê. 

Ê siyê kı arêkerdê u ardê inan jew bı jew kenê ê kefdê ê lastıki miyan, destey ê çeki kenê destê xo yo çep, kefê ê lastıki zi kenê destê xo yo raşt u wertedê ê qelqeyan ra vera xo ê lastıkan ancenê. Rınd vera xo anti tepey a cayo kı, nişano kı do berzê cı bı çımandê xo ya, mabêndê ê wırnan qelqeyandê ê çeqi ra nişanê ê çi yan zi ê cay gênê u ê kefê ê lastıki bê lunayenı, bêlerzanayenı xo dest ra vıradanê. A si ê kefdê çeqi miyan ra, mabêndê ê wırna gılandê ê qelqeyan miyan ra şına u günena hedefdê xo ro. Qeç u xorti benê cayê dı nişan ronanê u bı ê lastıkdê si eştena, siya lastıki erzenê o nişan. Bı no hesaba xo rê kay kenê u wextê xo ravêrnenê. Tabi wexto kı si erzenê nişani bol diqet kenê kı çorşmey ra kes nêravêro u a siya kı erzenê ey ro nêgüno. Çımkı a siya kı ey miyan ra vıjêna zey qerşuniya, şena merdım bıkışo. Gırd u werdi hım bı nê çeqandê xo ya si erzenê nişanan u hım zi bı nê çeqana mıriçıki, teyr u tur kışenê. Siya ê çeqi biro kamcin teyr u turi ro reyayışê cı çıniyo. Amnani, wextê amyayenda teyr u turi qeç u xorti çeqanê xo gênê u şınê dar u beri bındı, nezdi aw u awiyan dı seydê nê teyr u turi kenê u inan bı nê çeqandê xo ya kışenê.

Çiyê esto vanê ez biyara wendewanan viri, kes bı ê çeqandê xo ya nêşeno pê dı lej bıkero u bı inan a si çekero pê. Ê kı bı inan a si çekerê pê vanê dışmenê pê bê. Qandê coy gırdê ma qandê nê kayan sinor u qanunê xo rê ronanê u qeçanê xo tembe kenê kı, riayetê ê çiyan bıkerê. Yanê qandê kıştenı nêbo, bı çeqana si pê eştenı temam men o, yasaxo. Çımkı derba cı zey derbda qerşuniya, biro cadê olımi ro, cadê mergi ro şena ey bıkışo yan zi seqet verdo. Qandê coy gırd u pilanê ma xo miyan dı lecê çeqi men kerdo. Qeç u xortê ma zi riayetê ê meni kenê

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 146: Zazakipediya:Çımpıstıkı (225 words)


Na kay en bol ki qeç (doman) u xortan miyan dı kay bena. Xort yan zi qeçê mahlayê, ê taxê yan zi ê dewê dı meydanê dı arêbenê pêser. Ninan ra ê jewi çımanê cı bı dısmalêda siyaya yan zi çaputêna gırêdanê kı verê xo u kesi nêvino. Ê bini çorşmey ney kom benê u pey ra destê xo danê külemek u qenda ney ro, çuştıki ancenê pıra u cı ver remenê. No zi bı ê çımandê pıştana çorşmey xo ninan fetılneno kı tepêşo. O kı cı dest kewo, vanê bı dest vılênayena inan bıvlêno u bısınasno, o kı tepışto ka kam o, kam niyo. Wexto kı tepêşo u ey bısınasno ka kam o kam niyo, o wext çımanê xo akeno. Hetan kı nêsınasno nêşeno çımanê xo akero. Tay estê bı vılênayena, tay estê bı nefes gırotena, tay estê bı qısekerdenı u hüwateya enbazê xo yo kı tepışto sınasneno. Wexto kı nêsınasno ey dano qıseykerdenı, namey cırê amoreno, dano hüwatero u pa küşat keno kı bısınasno. O kı tepışto xo ra hetan kı ey nêsınasno ey xo dest ra nêvıradano. Tepışt u sınasna tepey a no fın o çımanê xo akeno, o kı tepışto çımanê ey pêşenê, gırêdanê. Bı no hesab a na kay kaybena u ramena. Qandê kı çımi yenê pıştenı, namey na kay zi çımpıstıkı yan zi çımpıştenı neyayo pa.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 147: Zazakipediya:Çıtme Eştenı (323 words)


Qandê çıtme eştenı qeçi yan zi xorti cayê dı, yanê teberdê dewı yan zi sukı dı, cayê do qumın u nermın dı yenê pêser. Cayê eştenı vanê nerm bo kı wexto kı xo erzenê u kewnê cayêdê cı nêtewo u nêşıkiyo. Çımkı çıtme eştenı dı wexto kı kes xo erzeno lıngê kesi kesi bın ra xijıkênê u kes qenı ser kewno erd. A kewtenı dı cayo siyın u sert bo, mümküno kı kes cayêdê xo bıtewno.

Qandê çıtme eştenı veri xetê ancenê kı, kes a xetı nêravêrno u ay pey ra xo çekero. Ê kı do xo berzê yenê na xetı pey dı wırna lınganê xo anê pê hetı, dıskınenê pê ro u wırnan kenê jew. Ey a tepey a fınê hetê veriya, fınê hetê peya destanê xo benê, anê, xo çewt kenê u xo lerzanenê. Bı nê hereketana heme tendê (bedendê) xo ra qüwet gênê. Lıng, çog u saqandê xo ra qüwet gırot tepey a, xo hetê veriya holkenê u xo erzenê, çekenê. Wexto kı xo çekenê zi vanê lıngê cı pê ra niyabıriyê, ju verni, ju peyni nêşıro. Wexto kı xo çekeno u kewno, jew zi ê cay beli keno. (Yanê peymeno, ka çend xo eşto). Heqê hergı jewi hirê fıni esto xo çekero. Hemını xo çekerd tepey a, bahdê coy, bahdê çekerdenı, o kı en bol xo çekerdo u enbazê xo ravêrnayê o beno ê jewını. Dew u sukandê ma dı zahf xorti xo resnenê pê u şınê rezan miyan dı, erdan miyan dı xo çıtme erzenê. Çımkı hera Rezan zahf nerma. Qandê çıtme eştenı dest nêkewna. Ju ju fını zi xo mewan ser ra çıtme erzenê, ka kam xo vêşi çekeno.

Çıtme dıbabeti yeno eştenı.

Çıtme eştenı rê zahf atikey u hereket lazım o. Ê kı hantaliyê, zey xırarandê pemiyê, qengırd u vêregırdiyê, qelaw u goştıniyê ê nêşenê xo holkerê u çıtme çekerê. O kı xo çıtme erzeno vanê formê cı cadı bo u zeyif bo.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 148: Zazakipediya:Delo (1828 words)


Kaya Deloy: Deloy rê bı Tırki vanê Beştaş Oyünü Kaya Deloy teniya keyneki xo miyan dı kay kenê. Kaya Deloy bı panc siyandê qılorınanê zey qıloxirıkana kay bena. Keynekê kı Delo kaykenê, hıma hıma ê inan hemenı ê panc siyê cı yê Deloy tım key cı dı peyda benê. Keyney (Çeyney) werdi yan zi resayey, heta-heta cıniyê bı emıri zi na kaya deloy kay kenê. Na kaya Deloy çıhar heme demseran (mewsiman) dı zi kay bena. Cı rê ne wext u ne zi cayo hend mühim lazım o. Koti beno wa wıja bo na kay yena kaykerdenı. Teniya o kı cı rê lazım o wexto vengo. Çı wext, wextê cı yo veng (Bêkar) bıbo u çı wext xo pê resnê, hıma nê panc siyanê xü, xo tunıkan ra vejenê, çog danê u kay kenê. Vanê nay zi biyara virdê wendoxandê, wendewanandê xo. Kaya Deloy jew merdım teniya zi, xü bı xü şeno na kay kaykero u wextê xo pa ravêrno. Dımerdımi benê, panc merdımi benê, des merdımi benê, çend benê wa hend bê piya na kay kaykenê. Amora merdıman ne mühima qandê kaykerdenda na kay.

Kaya Deloy bı no hesab a yena kaykerdenı: Ê kı kenê na kay kaykerê, ê pê kışta çog danê u roşenê. Qandê sıfte (veri) destpeykerdenı ya qırş degênê, ya yazı-türe erzenê, ya kapok erzenê, ya zewcı-fera beli kenê yan zi ê siyandê Deloy ra juwerı ju kena xo dest u ay xo pey dı destêdê xo miyan dı nımnena. A ya kı ay bıvino, a en sıfte dest bı kaykerdenı kena. A kı dest bı kay kena, a sıfte ê panc heme siyanê Deloy kena destêdê xo u inan pê ra vılla erzena erd. Erdo ê siyan miyan ra juwerı gêna. A siya kı gırota ay erzena hewa u heta kı a yena war u nêkewta na erd ra bena juna si ro, ay erd ra gêna destê xo dı tepşena u destê xo nana a siya kı eştıbi hewa ay ver u ay zi tepşena. Wexto kı a siyerı erd ra gêna, vanê a kı eşta hewa ay zi bı ê destê xo ya tepêşo u nêverdo a bıkewo erd. Eger nêşo ay u ayda erdi wırnan piya tepêşo. yan zi inan ra juwerı bıfino yan zi nêşo erd ra werzano, a kı kay kena a veşena. Wexto kı wırnan piya bıgiro, a kı erd ra gırota ay xo dest ra ronana u no fın qandê a binı siya destê xo erzena hewa u siya dıdını erd ra gêna. Bı no hesaba çıhar heme si bê veşnayenı erd ra gıroti tepey a, dest bı rêza turdê dıdını kena. Nê turdê jewirê vanê turê ju siyerı. Turdê ju siyerı tepey a dest bı turdê xo yê dısiyan kena. Qandê nê turi fına ê panc heme siyan kena destêdê xo u inan erzena erd. Eşti erd tepey a fına inan miyan ra ju si xo rê weçinena u ay gêna xo dest. A kı gırota xo dest ay erzena hewa u erd ra dısiyan piya hewadana u hewara a kı eşta hewa ay tepşena. Yanê hirê hemını derbê dı bê vıstenı vanê hewado, Eger inan ra juwerı bıfino fına veşena. Yanê turdê dıdını dı, dıdı erd ra hewadana, ju zi a kı erzena hewa ay. A kı destê cı dı bı aya benê hirê. No turê dıdı-dıdı hewadayenı zi temem kerd tepey, ravêrena rêza turdê hirını, hirê siyan. Qandê kaykerdenda ê turdê hirê siyan fına ê panc hemını kena xo dest u fınê ra hemını piya vıradana erd. Vıraday erd tepey a fına inan miyan ra ju si gêna u ay erzena hewa. Hendı kı a hewadı ra erd ra ju si gêna u hewara ay tepşena. A tepıştı tepeya ay xo dest ra ronana erd. Fına a siya destê xo erzena hewa u no fın zi ê hirê heme siyê kı erdo mendê, ê hirê hemını fınê ra ju derbı dı kena xo dest, hewadana u siya xo ya kı eştıbi hewa ay zi hewara tepşena. Eger inan ra ju cı dest ra bıkewo veşena. Bêvıstenı u veşanayenı turê hirê siyan kerd temam tepey a ravêrena rêza turdê çıhari, çıhar siyan piya gırotenı. Qandê kaykerdenda turdê çıhar siyan, panc heme siyan kena destêdê xo. Bahdo ê siyan miyan ra juwerı destê xo miyan ra erzena hewa u bı çapıkeya ê çıhar heme siyan pê sero ronana erd u a siya xo ya kı eştıbi hewa, ay hewa ra tepşena. 

Tepıştı tepey a, ay fına erzena hewa u nofın bıçapıkeya bena ê çıhar heme siyandê erdi ro, derbê dı ê çıhar heme siyan piya hewadana u a siya kı eştıbi hewa, tewdê ê çıhar heme siyandê miyandê destê xo ya destê xo nana ay vera u ay zi hewara tepşena. No turdı zi siyê xo dest ra nêfino u bêveşanayenı ê turi zi temam kero, ravêrena rêza turdê panci. Qandê kaykerdenda turdê panci, gıştanê destê xo yê çepi, gışta pilı u a şehadet ardenı pê ra kena hera, serê ê wırnan ronana erd u bı inan a pırd u çımey pırdi vırazena. Vıraşt tepeya ê panc heme siyan, ê gıştan vero pê ra vılla erzena erd. Eşti erd tepey a ê panc siyan miyan ra juwerı weçinena u gêna xo dest. (Tabi a kı weçinena vanê ya a kı duri kewta a bo yan zi a kı do bı zehmeteya pa kay kaybıkero a bo, yanê a kı do cı rê mani bo u cı bıveşno a siyerı gêna kı ray cı ver abıyo u bışo bırehatey a kaya xo kaybıkero). Ê panc siyan ra ju gırotı tepey a, a kı a ya cı dı kaykena ay rê vana:  Juwerı xo rê beli kı A ê çıhar siyan miyan ra juwerı xo rê kena beli (Tabi a kı do zor şıro zere ay xo rê inan miyan ra kena beli) Beli kerdı tepey a, a kı kay kena a siya destê xo erzena hewa u ju bı ju ê siyan bı erd ra kaşkerdena, mabêndê ê çımedê gıştandê xo ra kütê a kıştı kena u inan ê gıştan bın ra ravêrnena a kışta binı. Tabi wexto kı inan ravêrnena, vanê inan ra ju a siyakı a kı tey kaykena ay belikerdıbi ay ro nêgüno. Wexto kı ay ro güno veşena. Bêveşnayenı heme ravêrnay tepey a, no fın sıre yeno a siya kı a binı belikerdıbi a siyerı. Labırê vanê a siyerı ju derbı dı kütê zeri bıkero u a si ê siyandê binan ro nêgüno. A siya kı beli kerdıbi a siyerı bı ju derbı dı mabêndê ê çımedê gıştandê xo ra ravêrnena a kıştı. Eger a kışta binı dı a si ê siyandê binan ra juwerı ro güno veşena. Wexto kı ravêrno u ju si ro nêgüno, ê turê pancını zi qedinena u nobetı yena rêza turdê bahdoyêni. Çina dıha esto, wextê ravêrdenı dı a si tam nêravêro yan zi gıştandê ay bın dı bımano, na a siya destê xo dana a kı a ya tey kaykena ay. A zi a siyerı erzena hewa u a siya kı ay belikerdebi ay erd ra yan zi ay gıştan bın ra gêna. Wexto kı ju derbı dı ay bıgiro u a siya kı eştıbi hewa ay tepêşo, a kı kaykena ay veşnena u nobetı yena ay. Wexto kı nêşo derbê dı bıgiro a binı kaya xo domnena. Turê şeşını bı no hesaba yeno kaykerdenı. Turdê şeşını dı heme siyan kena jew destê xo, ê destê xo ra ê siyan erzena hewa u peyê destê xo nana vera kı, ê siyan peydê destê xo ya tepêşo. E ê panc heme siyanê xo erzena hewa u peyê destê xo nana ver u inan gêna peydê destê xo ser. Tabi dı a eştenı dı u peyê destê xo vernayenı dı heme ninê destê ay ser. (Qandê kı heme birê destê cı ser vanê bol zanayeyê kayda Delokerdenı bo, jewbi kes nêşeno hemını fınê ra biyaro peydê destê xo ser. Ey rê hüner lazım o, zey ê kayandê binan). A eştenı dı taydê cı kewnê erd. Çend kewnê wa bıkewê, vanê juwerı vêşêri peydê destê ay sero bımanê. Eger juwerı vêşêri peydê destê cı sero nêmano fına veşena u a binı dest bı kayda xo kena. Ê kı peydê destê cı sero mendê, no fın inan peydê destê xo sera bı ê destê xo ya erzena hewa, bı çapıkey a ê destê xo çerx kena veri ser u ê siyanê xo hewara verdê destê xo ser tepşena. (Vanê ez nay zi biyara virdê şıma, na kay dı dıdesti karardenı men o. Kamci destiya kay kena vanê tım ê destê xo kar biyaro). Dı a eştena peydê destê xo dı, wexto kı siyê bıkewo fına veşena. Peydê destê xo ya çend si eştê hewa vanê inan hemını verdê destê xo ya hewara tepêşo, jewbi kaya cı nêşına ser u veşena. Wexto kı ê siyê kı peydê destê xo ra eştê hewa u verdê destê xo ya tepıştê u nêveşaya, amora ê siyan çenda se hendı qalanê xo kena a enbazda xo yo. Eger turê xo yê şeşını zi temam kero u nêveşo, no fın fına sıftera dest peykena u kaya xo ramena. Hetan kı nêveşo vanê tım a kay bıkero. Wexto kı veşena a kı aya tey kay kena, a dest bı kay kena, a veşena juna destpey kena. Bı no hesab a turê xo yê kaykerdenı çerxkenê. Bı no hesab a kaya Deloy kay bena u ramena.
Wext beno hirê-çıhar seati na kay kaykenê u wextê xo yê vengi bı no hesab a kenê pırr u ravêrnenê.

Tabi na kaya ma zi ewro, hıma hıma aya kena vıni bo u tarixi miyan kewo. Qandê coy wezifey ma yo en gırd (gırs) o yo kı ma destanê xo rew tepşê, nê çiyanê xo bınuşnê kı vira nêşırê, vıni nêbê u heta eşır u neşır bımanê u bıramê. Ez dı nê kültür, nê kayan u nê folklori miyan dı gırd biya. Hewna ê çiyan ra tay çi zey ewroy mı çıman vera perenê, labırê destê xo hetê cı ya derg kena nêkena nêşena tepêşa. Taydê cı zi estê, mı vira şiyê, sero fıkırêna, nêfıkırêna nêşena inan biyara xo viri, xo aqıl. Wexto kı ez nê çiyanê xo cayê dı wanena, yan zi jewi ra aşnawena u goştarey kena peri çınêbenê ez pa bıpera. Kêfan ver nêzana se bıkera, se nêkera. Nê çi kêf u şênayey danê gandê mı, zerida mı u mı pa degênê. Qandê coy zi nuşnayena cı zahf cesaret dana mı u zeriya mı pa kena honıkı. Qay wına nêbiyayê mı zi hend qimet nêdayê ninan u nê nênuşnayê. Ez do zi zey tay-taynan bışiyayê zewbi kêfan u peran dımı kewtê. Xeyr Ellay kı nê estê u ê kı ez o tay bo zi zana, xo rê nuşnena u pa kêfweşeya xo degêna. Ma heme zanê ewro tekniki kayê kompitoran, datayan, makinan, qaxıdan u herwına vetê u şaro bı inana kay keno. Labırê vanê ma na juwerı bızanê, nê kayê verêni zi parçeyêdê kültürdê mayo. Qandê coy kay nêbê zi, wertera werzê zi vanê birê nuşnayenı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 149: Zazakipediya:Dısmalı nımıtenı (583 words)


Na kay mabêndê qeçkandê panc seran ra tepêşı heta ê des-dıwês seran kay bena. (Wext beno xorti zi na kay kaykenê).
Jew zanaye yan zi Mısnayox (Mahlim) qeçekê kı do kay kerê ê qeçkan cayê dı arêkeno pêser. Hewna kı dest bı kayda xo nêkerdo, kay inan rê dano izahkerdenı u inan jew bı jewi zey dairiya, zey qasnaxdê pırojına pê kışta, bêmabên dano ronıştenı. Dısmalê zey goşandê Arwêşiya gırêdano, qeçkan ra jewi cadê cı ra werzaneno u a dısmalı dano ey dest. (Wexto kı cadê xo ra werzeno cay cı veng maneno, kes nêşıno cadê cı dı nêroşeno. Gorey kay zi vanê o ca veng bımano u kes nêşıro o ca dı nêroşo). O kı dısmalı kerda xo dest, o xo keno çewt u qeçkan pey ra çend fıni bıvazdayena, bı lez u beza, geyreno, çerx beno, turanê xo erzeno u cı pey ra doş beno. (Tabi wexto kı geyreno, dısmalı cı destı, destê cı cı verdı, peydê qeçkan ra vazdano. Qeçeki destanê cı nêvinenê ka dısmala hewna cı destı yan zi jewi pey dı vıradaya) A geyrayenı dı, a vazdayenı u tur eştenı dı dısmala destê xo jewi pey dı ronano u bı lez u beza vazdano şıno ê cadê xo yê vengi dı roşeno. Wexto kı a dısmalı vıradano jewi pey, o kı dısmalı cı pey dı vıradeyaya, eger o bızano yan zi bıvino, beno a dısmalı ro u kewno o kı dısmalı cı pey dı verdaya ey dımı. Hetan kı o cadê xo nêresoyo u nêronışto, no xo ey resno yan zi ey tepêşo, hım qalêda xo keno ey o, hım pereno goşdê ey u ey fınê-dıfıni ê qeçkan pey ra çarneno u hım zi a dısmalı fına pey dı dano ey u o fına kaya xo rameno, qeçkan pey ra doşbeno. 

Hetan kı a dısmalı jewi pey dı nêverdo u xo cadê xo nêresno u nêroşo, tım o do ê qeçkan pey ra doşiser doş bo. Wexto kı xo cadê xo resno u roşo, no fın o kı dısmalı cı pey dı verdaya, o a dısmalı gêno u ê qeçkan pey ra çerx beno. O zi bı lez u beza, bı çapıkey u çımakerdeneya wazeno a dısmalı jewi pey dı verdo u xo ay ra bıreyno, pak kero u şıro cadê xo dı roşo. Eger o kı dısmalı cı pey dı roneyaya, o a dısmalı nêgiro u nêşıro xo o kı a dısmalı cı pey dı ronaya ey resno, o a dısmalı gêno u ê qeçkan pey ra çerx beno. Bı no hesaba, bı çerxbiyayena, xeylê seati na kay wına ramena. Xeylê wextê xo qeçeki bı na kaya pırr kenê u zahf na kay ra hes kenê. Wexto kı jew dısmalı jewi pey dı vıradano u o nêvineno, qeçeki hüwatan ra kenê bıteqê, piq-piq pê hüwenê u bı hüwateyê do weşa a kay ramenê. Kes qelbê kesi nêşıkneno, kes kesi nêqahrıneno. Heme zey bırayana pê dı kay kenê. Nê kay delilê Demokratbiyayenda ma yê. Nefes u ülqê ma hend hera bı, hend hera bı hed u hesabê cı çınêbı. Şewra ra heta şan, şan ra heta şewra ma piya kay kerdê, rojê ma qelbê pê nêşıkıtê, pê nêtewnayê u nêqahrınayê. Jew, yan zi kesê kı pê ra qahrıyayê zi hıma ma kewtê mabên, zeriya cı gırotê u ê ardê umışê pê kerdê. Ma nêverdayê enbazê enbazê ra bıqahriyo. Goreyo kı ewro hend dınya ravey şiyo, zey ê rojandê ma yê verênan ma yê nêşenê piya bıkerê u wextê xo pê hetı pırr kerê u ravêrnê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 150: Zazakipediya:Dısmalı remnayenı (676 words)


Mabêndê pê ra dısmalı remnayenı: Na kay hım qeçkan, hım xortan u hım zi resayan miyan dı kay bena. Wext beno qeç, xort u resayey heme piya têmıyan dı na kay kaykenê. Qandê kaykerdenda na kay qeç, xort u resayey cayê do veng dı, meydanê dı yenê pêser. verê destpeykerdenda kay dımerdıman xo rê pawıtox, idarekerdox, hekem weçinenê. Nê Hekemê kı ameyê weçinayenı, gorey seran, gorey remayenda ê şêlıgi inan kenê dı beri, dı gürıbi. Mesela ê kı serandê pê dı rê jew ravêreno gürıbê o bin zi ravêreno gürübda binı hemverdê ey. Bı no hesaba, dı wardê jewbiyayenı dı, wardê demokrasi dı zey pê ra bara kenê. Bı no şekla pê ra bara kerdi tepey a, bı gamana dergeya ê meydani peymenê. Mesela wexto kı dısey metro biro, werteyê ey vinenê u belli kenê. Yanê semetro (100 m) kıştê dı semetro kışta binı dı verdanê. Peyniya ê semetroy dı zi xetêda dergı ancenê u ê kı kenê kay kerê inan benê peydê a xetı dı pê kışta gorey serandê cı rêz kenê. Vanê kes a xetı nêravêrno, semetroy ra zere nêkewo u hetê kışta wertiya niro. Bı no şekla organize kerd tepey a, ê Hekeman ra jew dısmalê gêno xo dest u şıno wertedê ê dısey metri dı vındeno. Werte dı vınderd tepeya, serê a dısmalı keno xo dest u destê xo hewara tepşeno. O Hekem o bin zi ê kı dı serandê pêdı rê inan ra hergı kıştı ra jewi keno hadre. Kerdi hadre tepey a, ya heta hirını amoreno yan zi fitıkı cıneno. Wexto kı heta hirını amord yan zi fitıkı cınê tepeya, merdımê wırna kıştan hetê dısmala remenê. Eger jewi xo verê jewi resna dısmalı, o beno a dısmalı ro, dısmalı gêno u peyser remeno yeno cadê xo. Wexto kı o beno a dısmalı ro, dısmalı gêno u remeno, o bin zi pey ra kewno ey dımı kı, ey tepêşo. Wexto kı hewna herunda xo, cadê xo nêresto, nêresayo, o bin pey ra biro xo ey resno u destê xo pey ra ey ro do yan zi ey tepêşo, o kı tepêşiyayo o veşeno. Yanê o kı pey ra destê xo dano pırr o, o qezenc keno. Wexto kı nêşo pey ra destê xo pıro do yan zi ey tepêşo, no fın o bin qezenc keno, o kı pey ra nano dımı o vıni keno. O kı dısmalı gırota u remayo o serkewno.

Wext beno dı a remayena destpeykerdenı dı wırna piya xo resnenê cadê dısmalı. Dısmalı vero zey dikana pê vero şınê u yenê kı ay pê destan ra bıremnê u berê cadê xo resnê. Jew destê xo erzeno cı kı dısmalı bıremno, o bin destê xo erzeno ey kı ey tepêşo. Jew destê xo erzeno o bin vıradano, o bin erzeno o vıradano. O wazeno o bıremno kı o pey ra destê xo pıro do, o bin wazeno kı o bıremno o destê xo pıro do u ey bıveşno. Bı no hesab a pê xam kenê u zey dı dikana pê ver o vındenê, şınê yenê. Tabi o mabên dı inan ra jew do çımakerde vıjêno, ê bini keno xam u fınê ra beno dısmalı ro u remeno. Eger o bin zi çımakerde u şit bo, o fek dı hıma pey ra destê xo dano ey ro u ey veşneno. Ju ju fını bena o kı beno dısmalı ro u remeno, o ê bini ver reyêno, ju ju fını bena nêşeno xo cı ver bıreyno u veşeno.

Bı no hesab a cıt bı cıtı heme qedıyay tepey a, peyniya kay dı kamcin kıştı vêşi ameya, a kıştı a kay qezenc kena. Ma vajê kıştê şeş merdımanê cı qezenc kerdo, kışta binı panc. Ê kışta panci ê kışta şeşi ra vejenê, bı amorda jew merdımiya kışta şeşi qezenc kena. Bı no hesaba wext beno şewra ra heta şan na kay kay kenê. Çiyêdê weşê na kay esto kı, gırd u werdi heme şenê têmıyan dı na kay kaykerê u wextê xo pê hetı, têmıyan dı ravêrnê. Na zi bena semedê pê ya gırêdayenı, pê dı dayen u gırotenı...

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 151: Zazakipediya:Güle (770 words)


Na kay qeçkan ra tepêşı heta ê gırdan, heme xo miyan dı na kay kaykenê. Güle veri siyan ra vıraştê. (Tabi güleyê kı siyandê çaqmaqi ra vıraştê, rew rewi nêşıkyayê. Labırê güleyo kı ameyê a cı ê güley şıkıtê. Kay dı güleyo kı bışıkıyayê kêsedê wêrdê cı ra şiyê). Tabi bê siyan zi tay merdıman qerşun ra zi güley vıraştê. Veri qerşun heleynayê u vıradayê qabêdê zey güliya topıni miyan u cemıdnayê. O qerşun dı ê qabi miyan dı cemıdıyayê u biyê güle. Tabi bahdo Fabriqey vırazıyay u ewro nê güley nê fabriqan dı, bı çimento ra, siyan ra, asın ra, cam ra u zewbi çi u madenan ra vırazênê.
Qandê gülekerdenı şêlıg arêbıyayê pêser u şiyê teberdê dewı yan zi mahla dı, meydanê do duzo bêsiyın dı xo rê cay gülekerdenı vıraştê u tey kay kerdê. (Cay gülekerdenı estibi kı, herwext şêlıg tım şiyê u ê cayan dı güle kaykerdê).
Güle hım peran ser u hım zi zewbi çi ser kaybiyê. Tabi en bolki pere u gülan sero güle kay biyê.

Ê kı kenê güle kaykerê, hergı jew beno rêzêna, metroyonim yan zi dımetroy mabêna tekanê xo ronanê. (Eger peran ser kaykenê, perey xo ronano, eger jewbi çiyan ser kaykenê se, herunda cı dı pulê, pereyê, qırmê, camê yan zi çiyo zey inano kı weş aseno ronayê. Jew-jew wext Goz, Vamı yan zi porteqalan ser kaykerdê. Herunda tekan dı ê ronayê.

Tekê xo ronay tepeya hirêmetroy tekan ra duri, xo rê cay tekan eştenı vırazenê. (Tabi cayo kı vırazenê seredê tekan dı beno u heme teken zey rêzıla keno hızayê miyan. Ê kı kenê kay kerê peşkı çekenê, ka kam do veri kay kero u kam do ey dımı. Bı no hesaba cay xo peşkı dı kerd beli tepey a dest bı kayda xo kenê. Wexto kı nê dest bı kay kenê, o kı bahdo biro kay kero o şıno en peyni)
Ê kı kay kenê pê dımı kewnê rêz. O sıfteyên vano Teki u güley heme têmıyan u güley xo erzeno tekan. Çend tekan ro güno ê tekan erd ra hewadano keno xo dest. Ey dımı o bin zey ey vano u güley xo erzeno. Ê ey zi tekan ro güno tekan, eger güledê ê bini ro zi güno, ê tekê kı ey werdi bi ê tekan zi ey ra gêno u o veşeno. Bı no hesaba pê dımı, pê dımı gülanê xo erzenê tek u gülan. O kı çend teki werdê o bin güledê ey ro do ê tekan ey ra weno. Hemını güley xo eşt tepey a, en bahdoyên wexto kı güley xo erzeno, güley cı tekê ro yan zi güleyê ro güno, o fına erzeno ê tekandê binan yan zi güleyan. (Tabi kamcinı cı ra nezdi bo u bızano do pıro do erzeno ay yan zi ey). Kay miyan dı jew çend çiyan ro do hendı zi pê dımı kay keno. Wexto kı derba xo erzeno u derba cı veng şına, no fın o kı ey dımı yeno o derba xo erzeno. Hetan kı tekêda cı ro nêgüneyayê bımano, nê kay kenê u bı gülana pê fetılnenê. Wext beno jew xeylê tekan weno, no fın kay ra kewno duri kı, kes nêşo güledê cı ro do u tekan cı ra buro. O kı tay teki werdê wext beno o şeno a teka kı menda ay ro do, labırê nêdano pıro kı, ê bini biyaro fırsend u ey ro do kı, ê tekan ey ra bıgiro. Wexto kı güneno heme tekan ro u teki heme qedıyênê, no fın fına hergı jew tekanê xo ronano u kewnê rêzdê xo, qandê kayda binı. Tekê xo ronay tepey a dest bı kayda dıdını kenê. Bı no hesab a şewra ra hetan şan, banan peydı, rayan sero, meydanandê duz u vengan dı güle kay kenê u wextê xo ravêrnenê. Wext beno o kı bol perey weno, bahdê kaykerdenı dı peranê enbazandê xo pey dı dano. Labırê tay zi pereyo kı werdo pey dı nêdanê. (Tabi heqê kesi zi çıniyo vazo pey dı bıdı. Bı xo bıdo dano, nêdo nêdano).

Tabi vanê ma nay zi beli kerê, güle hım bı gıştana, erd ra eştena kay beno u hım zi pay ra bı destana eştena kay beno. Wexto kı pay ra destana kay bo, vanê mabênê tekan di-rê metroy bo u cay eştenı zi en kemi çıhar metro bo.

Güle bê teki ronayena zi kay beno. Mesela dı enbazi xo miyan dı güle pê eştena, pê bı gülana fetılnayena zi güle kay kenê. Tay zi bı Gozana, Gozi pê eştena, bı Porteqalana. Porteqali pê eştena zi güle kaykenê. Kam ê kê ro do o ê ey cı ra gêno.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 152: Zazakipediya:Hirê lıngı (310 words)


Xort u resayey banan pey, dı rez u bostanan miyan dı, cıwênan sero, meydan u mergan miyan dı kom benê, qandê hirêlıng eştenı. Qandê kı hera (hard) nê cayan nerma u nê cay veng u duziyê. Qandê nermeyda a herı u vengeyda ê cayan, ê cayan dı arêbenê pêser. Qandê eştenda hirêlıngı cayê dı xetê ancenê u ay pey ra xo rê hirêlıngı erzenê, çekenê. Xetı ancenê kı kes hile nêkero u a xetı nêravêrno. Ê kı kenê hirê lıngı çekerê ê xeylê a xetı ra kewnê duri u fınê ra bı vazdayışa hetê a xeta yenê, lınga xo peydê a xetı dı ronanê u dest bı eştenda xo kenê. Labırê şerto, vanê kes a xetı nêravêrno u lınga xo xetı zere dı nêrono. Vanê tım lınga kesi teberdê a xetı dı bımano u wıni kes xo çekero.

Hirêlıngı wına çebena: Bı vazdayışa duridê a xetı ra yenê lınga xo ronanê a xetı ver u fınê ra xo holkenê u lınga xo ya raştı yan zi çepı hetê veriya erzenê. (Tay estê çepı ser xo erzenê tay estê raştı ser, kamci lıngı ser çekenê çekı ferq nêkeno). Eger ê raştı çekerda, a lınga cı koyêna erda nêkoyêna, fına a lıngı ser xo holkeno u no fın zi lınga xo ya çepı xover hetê verniya erzeno. Lınga çepı zi günena erd ro nêgünena, no fın a lıngı ser xo holkeno. Dı a holkerdenı dı hewara wırna lınganê xo resneno pê, keno jew u zey çıtmiya wırna lınganê xo pêya dıskıneno, zelıqneno u xo erzeno ravey dı lıngan sero dano erd ro u erdı denışêno. Cayo kı lıngê cı kewnê, hekem ê cay beli keno. Bahdê eştenda hemını, o kı en vêşi eşto o beno ê jewını. Na eştenda hirê lıngı dı, lınga en bahdoyênı zey çıtmi çebena. Eştenı u peymıtenı eyni ê çıtme eştena, ferqê mabên dı çıniyo.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 153: Zazakipediya:Hêlıkı (266 words)


Veri welatê ma dı, roşanan dı, şên u şahiyan dı, rojandê amnaniyê vengan dı, rojandê tahtilan dı hêlıki vıraziyayê, keyney, qeç u xorti nıştê cı, kêf u kay kerdê u wextê xo pa ravêrnayê.

 
Hêlıkê serdê daran bı no hesaba vıraziyayê: Jewi serêdê reseni gırotê u vıziyayê darê ser u o serê reseni gılêdê cıra vıradayê cêr. Cayo kı resen vıradayê vanê gıreyê yan zi wıjara gılna abırıyayê kı, cordê ey ra vıradayê kı, nêxijıkıyayê u vera cêr, vera kokdê darı niyameyê u sıst nêbiyayê. Serê reseniyo bin zi cêr dı jewi tepıştê. O sereyo corên vırada cêr tepeya, ê cêri serê ê resendê cori tepıştê u vera cêr antê u wırna serey resnayê pê u kerdê zey pê derg u ê serey pêya gırêdayê. Textê do herayo kılm yan zi minderê ardê mabêndê wırna serandê reseni dı, zey zindê estora yan zi herekiya vıraştê u jew sero ronıştê. Wexto kı jew sero ronıştê ê binan ra zi jewi o hêlkerdê. Nobeta cınıştenıda ey biyê temam tepeya, o ameyê war jewna şiyê nıştê cı u jewnay o hêlkerdê. tay-taynan zi xo bı xo, xo bı lıngandê xo ya yan zi bı bedendê xo ya xo hêlkerdê. Tay wırna lıngandê xo ya vıziyayê nabêndê wırna serandê reseni ser u bı lıng u çogandê xo ya xo hêlkerdê. Wext biyê şewra ra heta! şan qeç u qul, xort u keyney keyandê xo nêşiyê u nıştê nê hêlıkan. Ewro mabêndê banan dı, parqandê qeçkanê kaykerdenı dı hêlıkê moderni kışta Belediyan, yan zi ê kı o mıntiqadı roşenê kışta inan ra ameyê vıraştenı u qeçeki nışenê cı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 154: Zazakipediya:Kapok (245 words)


Na kay bı kapokana kay bena. Sıfte vanê ma kapoki bıdê sınasnayenı, ka kapok çıçiyo? Kapok esteyê serdê saqedê bız yan zi miyanê en verni ra vıjêno. Esteyo kı saqeyê bız yan zi miyan çewt keno, pa hereket kenê u bı rehateya qatê pêser kenê u pa mêlı benê, o esteyo.

Kapok zey zara çebeno u zey zara şeş koşey cı estê. Labırê nê şeş koşey çıhar namana name benê.
Wexto kı veri ser yan zi peyser biro jew qala. Wexto kı kıştan ser biro panc qaliyê. Wexto kı seri ser, dik biro des qaliyê.

Wexto kı kıştan ser yeno, vanê Deveko. Wexto kı peyser, yanê miyani ser yeno vanê Hereko. Wexto kı veriser, pizi ser yeno vanê Heşeko. Wexto kı seri ser, dik yeno vanê Sıltano, yan zi Padişaho

Veri dı welatê ma dı na kay zahf kay biyê. Labırê ewro na kay werışta u heruna na kay kaya zaran gıroto. Wexto kı Zari vıjıyay na kay kewtı tarixi miyan u bi tarix. Veri wexto kı Bız yan zi Miyê cıbıyayê, hıma qeçkan u xortan vazdayê cı ser kı, o kı cıkerdo ey ra sozê Kapokandê cı bıgirê. Xo ra her Bızı yan zi Miyê dı dı Kapoki estê. (Wırna saqandê vernıyênan dı). Lıngandê peynıyênan dı kapoki çıniyê. Bê wext ravêrdenı, ju ju fını xort u resayan bı na kayda kapokana xümar zi kay kerdê. Tabi na kay rê zi zanayenı u hüner lazım bı. Vanê to weş beştê u biyardê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 155: Zazakipediya:Kelasingı eştenı (599 words)


Na kay zi dı babetiya. Jew kes şeno vajo qandê kaykerdenı u wext pa ravêrdenı, ê dıdını qandê pa lejkerdenı, pê eştenı, dewar u çarwan açarnayenı, teyr u turi eştenı u pa kıştenı erzêna.

Veri vanê ma kelasingı bıdê sınasnayenı, ka kelasingı çıçiya u seni vırazêna. Kelasingı rê bı Kürdi vanê; Kevkani, Tırki vanê; Sapan.

Qandê vıraştenda kelasingı hendê metroyê derg dı lay yenê rêsnayenı, yan zi vıraştenı. Eger qenab bıvinê qenab ra zi vırazenê. Ê qenabi rew-rewi nêvısênê. Layê kelasingı vanê bol metin bê kı nêvısiyê.  Serê ladê jewi beno helqe kı (gıştanekı) kı ravêro gışta wertiya destê raşti. Çerm ra yan zi postedê dewari ra hendê salda destiya anê, dı kıştanê cı kenê qüli u ê seranê ê layan hergı jewi qülêna weş u metin gırêdanê u kelasingı qandê kar ardenı u eştenı kenê hadre. Kelasingı bi hadre tepeya, siyê weşiyê zey gülana arêkenê u qandê eştenı anê kenê hadre.

Ê helqa ladê gıştaneyêni kenê gışta xo ya werteyêna destê raşti. Ê siyanê topınanê zey güleyan ra juwerı kenê a salda ê çermedê a kelasingı miyan, ê serê layê biniyê vıradayi anê resnenê ê seredê ê ladê gıştaneyıni u gışta xo ya pilı u a şehadeta tepşenê. Wırna serê layan pê dı kerdi zey pê tepeya xo destı kenê berz, cayo kı do berzê nişanê ê cay gênê, kelasinga xo şanenê u serê ê layo kı gışta xo ya pilı u a şehadeta tepışt bı, serê ê lay vıradanê u cayo kı belli kerd bı, nişan gırot bı kı, berzê, a siya qılorına zey güli hetê ê caya erzenê. Vıraştenı u eştena kelasingı wınaya.

Labırê ma cor dı vatbı kı, dı babetiya yena karardenı. Jew qandê kay, jew qandê lejkerdenı, dewar u çarwan açarnayenı u teyr u tur kıştenı u herwına.

Qandê kay, qeç, pil u qızi cayê do dalde dı kom benê u qandê kay xo kenê hadre. Kom bi tepeya benê cayê dı nişan ronanê u yenê cayê do belli ra, bı ê kelasingandê xo ya si çekenê ê nişangehi. Cayo kı nişangey ronanê u si çekenê, vanê çorşmey ê cay dı merdım yan zi bıgan çınêbo kı, qezayê rê mehel nêdeyo. Çımkı siya a kelasingı zey qerşuniya, wexto kı jewi yan zi çiyê do bıganıni ro güno, şena dırbetın kero yan zi bıkışo.

Bı kelasingana si nişan eştena wextê xo kenê pırr u ravêrnenê. Tabi wexto kı erzenê nişan yan zi çiyê, pê dı kewnê şert u qerez zi. Wext beno sero qümar zi kay kenê, yanê perey kenê werte u erzenê nişan. Kam en bol nişan ro do o qezenc keno. Labırê vanê heme zey pê, hendê amorda pê si berzê nişan. Kê kı dı ê amorandê xo dı en vêşi şanê nişan, o beno jewemın.

Ê dıdını qandê leckerdenı yan zi seyd kerdenı kelasingı yena karardenı. Ju ju fını beno xortê dı dewan zi bı kelasingandê xo ya si erzenê pê u pê dı lec kenê. Tay nakışta, tay akışta vındenê u si erzenê pê u pê dı lej kenê. tay zi qandê kıştenı erzenê teyr u tur u jewbi heywanandê binanê werdêkanê zey arwêş u herwına. Tay zi dewar yan zi çarweyê kı bolda xo ra abırênê, erzenê vernida ê dewar u çarwan u inan pa açarnenê bolı miyan.

Lejê kelasingan bol piso. Wexto kı siyêda cı biro cadê mergi ro, sere yan zi cadê alımi ro, merdım şeno pa bımıro. Wexto kı biro cayandê tehlikan ra şena herunı dı rehat kero u bıkışo. Qandê coy pilê ma, gırdê ma, ravey amyayeyê ma nêverdanê ma rew-rewi bı kelasingana lej bıkerê, pê dımı kewê u pa si berzê pê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 156: Zazakipediya:La eştenı (219 words)


Na kay zi qeçkan miyan dı yena kaykerdenı. Qeçekê dewê yan zi ê mahla u taxê cayê dı arêbenê pêser u na kay kaykenê.

Na kay wına kay bena: Dı qeçeki, hergı jew serêdê lay tepşeno, hebê anceno, erd ra bırneno u keno raşt. Raşt kerd tepeya wırna piya ju kıştı ra u  fınêra ê lay şanenê. Wexto kı şanenê la ge beno berz, ge beno nızm u erd ra şıno. Wexto kı şaneyêno, qeçekê yan zi tay qeçi piya xo erzenê werte u dı a şaneyenı dı, xo tıllo kenê, ê lay sera erzenê kı, o la cı lıngan bın ra ravêro u ciya nêkoyo u lıngandê ciya kıştê dı nêmano. Wexto kı jew nêşo xo wextê cı dı tıllo kero u xo layra ravêrno, la lıngandê ciya koyo u kıştêda cı dı bımano, o veşeno jewna yeno kewno herunı. Bı no hesaba qeçeki pê pey dı bı sıreyêna xo ê lay sera erzenê u na kay kaykenê. Layo kı xo sera erzenê vanê metin bo, wexto kı koyêno lıngana yan zi lıngan bın dı maneno rew-rewi nêvısiyo. Qandê coy layanê la eştenı ya qenab ra, ya purdê kendıri ra yan zi rês ra vırazenê. Na kay hewna zi dew u sukandê ma dı, en bol ki kışta qeçkandê werdêkan u keynekan ra yena kaykerdenı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 157: Zazakipediya:Qelanqizık (310 words)


Qelanqizık, dara ra, maxan ra yan zi rewtandê qalınan ra vırazêno. Veri metroyê pêra derg, yanê metroyê bı nabêna dı çali aşaneyênê u hendê metroyê berz u tebera mendena dı dari yan zi dı qazıxê qalıni ê çalan miyan dı denışneyênê u kokê cı weê si yan zi çaqıl u quma yeno şıdeynayenı. Weş şıdeynenê kı, wexto kı qelanqizıkdê xo nışê, naşt-daşt, a kışt-na kışt nêlüwê u nêqılayneyê.
 
Metroyê yan zi dıha zi ey berzêri pê vero dı qazıxi denışnay tepeya, anê boxımêdê darı inan sero raşt mêx kenê yan zi bı çiyêna weş şıdênenê, gırêdanê u kenê mezbut. Werteyê ê boxımi kışta kı ameya ser, a kıştı ra hebê kortı kenê u bahdo zi anê çermeyê yan zi posteyê çiyê pa mêx kenê. Wırna kıştandê a kertıka taqozi danê ronıştenı, pa şıdênenê yan zi mêx kenê. Maxêda raşt u duza bêdırdeyını anê mabêndê ê wırna taqozan ra derg kenê, werte u tay cı vinenê u a kertıkı sero danê ronıştenı u çiyêna şıdênenê, kenê mezbut. Wırna serandê a maxa qandê cınıştenı hereki vırazenê. Qeçkan ra jew no sere dı, jew o sereyo bin dı, zey herana nışeno a maxı. Nışti cı u cay xo gırot tepeya, jew lınganê xo dano erd ro u xo werzaneno hewa, o bin zi xo çewtê erdi keno u yeno vera cêr. Wırna hemver pê, vera ver jew werzeno pay, jew roşeno. O kı roşeno no fın o lınganê xo dano erd ro u xo werzaneno pay u o bin vera erd yeno u roşeno. Jew beno berz, jew beno nızm. Bı no hesaba sıreyêna pê berz u nızm kenê, vera cêr, vera cor werzanenê. Wext beno dıdı zi pê peydı nışenê cı u pê werzanenê u roşanenê. Bı no hesaba qeçeki sıreyêna nışenê qelanqizıki u pa kay kenê. Qeçeki na kayda qelanqizıki ra bol hes kenê u kêfê cı zahf cı rê yeno.




#Article 158: Zazakipediya:Pere nımıtenı (502 words)


Pere nımıtenı: Na kay zi qeçkan miyan dı kay bena. Jew do pil, resaye u mısnayox qeçkanê dewı yan zi ê mahlayê komê pêser keno, qandê kaykerdenda na kay. Heme arêkerdi pêser tepey a xo tunıkı ra pereyê do asınên vejeno u nê qeçkan rê vano: Qeçkêno, bewnirê ez do nê peri bera cayê dı bınımna, o kı nê peri bıvino no pere do ê ey bo. Kaykerdena na kay zahf weşdê qeçkandê qıj u pilan şına. Çımkı do xo rê hım kay kaykerê u hım zi kê o pere di do ê peri xo rê bıgirê. Yanê kam ê peri bıvino o pere do ê ey bo.
  
Perey mısna qeçkan tepey a qeçkan rê vano: Qeçkêno, şıma heme bı destandê xo ya çımanê xo bıgirê kı, ez bera nê peri bınımna. Qeçeki pê ro bı destandê xo ya çımanê xo gênê. No ê peri gêno beno cayê do beli dı nımneno. Nımıt tepey a yeno qeçkan rê vano: Qeçkêno mı o pere berd fılan cadı nımıt, çımanê xo akerê u hadrê ma şırê bıgeyrê u ey bıvinê (Tabi cayo kı nımneno nişanê ê cay qeçkan rê vano, mesela mı berd fılan meydan dı, fılan bostan dı, fılan daran bın dı, fılan rezi miyan dı kerd mewê bın yan zi herwına. Tabi o zi ê peri gêno beno meydanê do hera dı yan zi cayê dı nımneno kı, qeçeki vêşi nêbetıliyê u ey bıvinê. Qeçeki heme çımanê xo akenê u bı vazdayena, bı lez u beza şınê o cadı geyrenê ê peri. Tabi fına sıfteyênı ê peri cayê do rıhatı nımneno kı, qeçeki ey rew bıvinê kı, pa şabê u kêfê cı pa biro. Ê fınandê binan cado dıha zor dı nımneno kı pa wextê xo ravêrnê u kay kerê.

Wexto kı qeçê yan zi ê qeçeki ê peri vinenê, no fın no jewna peri mısneno ê qeçkan u ey zi gêno beno nımneno. Tabi ney zey ê bini cayo kı rew bıvinê dı nênımneno. O zi di tepey a jewnay, jewnay u bı no hesaba çend seati inan rê kay keno hadre u wextê inan dano ravêrdenı. Tabi nê peran zi may u piyê ê qeçkan, Xal u Dedê (Apê) ê qeçkan, Mıxtarê dewı, veramyayey, Beg u Axlerê inan danê. Ê kı ê peran vinenê, ê zi ê peran gênê u şınê Etar, Çerçi yan zi Dukandaran ser u pa şeker u çiyo wına herinenê. Wexto kı perey cı kemi bê yan zi bol perey nêdibê, serê cı o merdım o kı a kay inan a dano kaykerdenı, o keno temam. Bı no hesaba qeçeki hım kaya xo kay kenê u hım zi bahdê kay şekerê xo herinenê u wenê. Wexto kı qeçeki bı ê perana şeker yan zi çi herinenê, heme zey bırayana pê ra kenê vılla. Kes kesi vêşêri nêgêno. Na zi merdımey u pê ra heskerdena ma u pê rê qimet dayena ma nişan dana. Wexto kı şaranê binan qeçê xo kıştê ma qedır u qimet dayê qeçandê xo u inan a piya kay kaykerdê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 159: Zazakipediya:Pıst (485 words)


Na kay bı pıstana sıloyan sero yan zi erdê kı hera cı welını, felhanını u nerma, tey pıst bı rehateya şıno war, ê cayan dı kaya pısti kay bena. Na kay en bol ki payızi u wexto kı varan (Yaxer) vareno u erd beno nerm o wext kay bena. Şıma zanê payızi varan bol vareno u tım erd hi u nermo.

Qandê kaykerdenda na kay xort u resayey mêşe, dar u bardê xo miyan ra darê raştiyê kı zey çıwanayê cıkenê, bırnenê u anê serê cı roterenê, kenê tuj u qandê sertbiyayenı u nêşıkyayenı ê seri benê kenê welda germı miyan. Ê kı kenê na kay kay kerê hergı jew cemeyê, vırarê pısti gênê u şınê sıloyan ser yan zi cayo kı do tey pıst kaykerê ê cayan. (Tabi nê veri pê haydar kenê, do fılan rojı, fılan seatı dı, fılan ca dı kaya pıst kerdenı kay kerê).

Heme amey u resay pê tepey a dest bı kayda xo kenê. Na kay bı no şekla kay bena: Jew pıstê xo seredê tuj u nuy ser dano erd ro u ey erdo keno war. (Tabi payra pıstê xo serê ser dano erd ro. O kı nêzano pıstê cı erdo nêşıno war u kewno erd). O bin zi wıni eyar keno kı pıstê xo wertedê pıstê ey ro do, pıstê ey bıfino, erd ra bıqlayno u ê xo erdo war kero u ê ey buro. Wexto kı jew pıstê xo erd ro do u pıstê cı erdo nêşıro war, o bin pay ra pıstê xo dano wertedê kışta ê pıstê erd kewti ro u ey herunı ra luneno. (Vanê en kemi hendê nimkıştı herunı ra bılüwo u cay xo bıvırno). Wexto kı ê pıstê erdi herunı ra bıluno, yan zi wexto kı pay ra yo u pıstê xo pay ra dayo pıro, o pıst pay ra vısto u pıstê cı erdı şiyo war, ey weno. Tabi qandê werdenı, wazenê wa pay ra bo, wazenê wa erdo bo, vanê o kı pay ra pıstê xo dano pıro pıstê ey erdo şıro war u pay ra bımano. Jewbi nêşeno buro. Wexto kı pay ra bıfino yan zi herunı ra bıluno u pıstê cı nêdenışiyo (erdo nêşıro war u pay ra nêmano), no fın jewna dest bı kay keno. O kı weno o tım kaya xo rameno, hetan kı pıstê ey nêdenışiyo yan zi nêşo ê bini buro. Nêşo buro yan zi pıstê cı nêdenışiyo, jewna dest bı kay keno.

O kı pıstan weno, ya wıja dı ê pıstan fına peydı bı perana roşeno ê kı cı ra berdê inan, yan zi hemını vırarı keno u ano keydê xo. Ê kı kaya pıstan kay kenê, wexto kı pıstê cı qedênê ya pê ra deyn kenê yan zi herinenê. Kaya pısti zi zey kayda xümariya kayêda nêweşa. Kes fınê bımıso cı u kêfçiyê cı bo rew rewi nêşeno vırado. Tabi na kay rê zi zanayenı u hüner lazımo.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 160: Zazakipediya:Roverdıkı (414 words)


Na kay zi kışta qeç, xort u resayan ra yena kaykerdenı. Bı hak, Gozı, Porteqal, Beluy, Güley u herwınaya yena kaykerdenı. Zımıstani şêlıg cayê dı yan zi wedeyê dı kom beno u na kay kaykenê. Şêlıg verê kaykerdenı xo rê cayê do duzo veracêr qandê na kay keno hadre. Ê kı do kay kerê şınê cordê ê cadê veracêriya, cora veracêr hakanê xo jew bı jew vıradanê, leyri kenê. O hak çend leyri bo u şıro duri, o kı kay keno, qandê ey hend rındo. Çımkı wexto kı şıro duri rew rewi hakê bini ninê u nêgüneno pıro.

Ê kı do na kay kaykerê pê pey dı benê rêz u kewnê nobetı. Jew hakê xo cora veracêr vıradano. Hakê ey leyri beno u veracêr şıno. O bin nişanê ê haki gêno u cora veracêr hakê xo vıradano. Bı no hesaba kaywani pê peya hakanê xo vıradanê. O kı nobetı ameya cı u hakê xo vıradano, hakê ey şıro hakdê kê ro güno, o ê hakê kı verê ey vıradeyayê ê hakan hemını gêno, (Weno, qezenc keno).

Mesela ma vajê şeş merdımi kay kenê, jew ê xo vıradano, o bin, o bin u bı no hesaba turê şeş hemını qedêno. No fın sere ra (jewi ra) dest peykenê, hakê xo yê dıdını vıradanê u heta ê şeşını yenê. (Tabi wexto kı hakê jewi hakdê jewi ro nêgüno, tım turanê xo domnenê, kaya xo ramenê hetan kı hakê jewi hakê ro güno). Wext beno hergı jew çıhar-panc haki vıradano, labırê hewna zi jew jewi ro nêgüneno u kes nêweno. Hetan kı hakê jewi jewi ro nêgüno a kay nêvıradanê. Wexto kı hakê jewi güna ê jewi ro, a kay vıradanê, no fın dest bı kayda dıdını kenê. Mesela heme günayena jew haki, jewna hakdê biniya. Güna pıro tepey a mesela qedêna, hemını gêno. (Eger bı hakana kay kenê ê hakan, eger porteqal yan zi çidê biniya kay kenê inan gênê).

Hak güna pıro u a kay qediyê tepeya, kayda dıdını dı o kı en sıfte hakê xo vırada bı, o no fın beno ê en peyni. Yanê hemenı dımı o hakê xo vıradano. Ê dıdını zi beno ê jewi. Bı no hesaba pê pey ra vırênê, tur erzenê u hakanê xo vıradanê.

Qandê kı cora veracêr vıradanê, nê leyri benê, leyri benê u bı roverdıka vera cêr şınê, ey ra namey na kay Roverdıkı neyaya pa. Gır benê, şınê u günenê pê ro u pê wenê. Na kay kayêda zahf weşa bı heyecana.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 161: Zazakipediya:Salgoz (348 words)


Salgozı salê sero siyêda zey Gozana topı ronanê u siyandê salênana erzenê cı. Qandê coy zi namey na kay salgozı neyayo pa. Na kay bı siyana kay bena. Çend enbazi benê wa bıbê na kay kay bena. Ê kı wazenê na kay kaykerê, veri hergı jew xo rê siyêda pıhanına (siyêda salına) destana weşa duzı vinenê. Bahdo zi siyêda verdê ro (Fırat) ya topa zey gozı, zey güli vinenê. Salê pıhani u siya topını di tepey a, yenê meydanê do duzo hera dı, salê yan zi siyêda pıhana kı erdi miyan dı sabita kı herunı ra nêlüwena u berzeya cı hıma hıma berzeyda erdi dı ra, erdiya jewa yan zi çend gışti erdi ra berza, a salı yan zi siyerı qandê kaykerdenı xo rê weçinenê. A siya xo ya topa zey gozı nanê a salı ser, şeş yan zi heta desmetroyan, yan zi desgaman a salı ra kewnê duri u xo rê nıxta salandê destê xo eştenı vırazenê. O nıxteyo kı qandê si eştenı xo rê belikerd bı, o ca ra siya pıhana destê xo erzenê a siya topa kı a salı sero ronêbi a siyerı. Kê dê a sida topa serdê salı ro u a si a salı sera vıstı, o şıno bı payda lıngda xo ya, mabênê cayê vıstenı u a sida topı peymeno, hele çend pay qintı ra kewta duri. Çend pay şiya hendı qali keno ê enbazandê xo yê a kay kaykerdan ro. A si a sala pıhanı sera vıstı tepeya, no fın dest bı turdê dıdını kenê. Turdê dıdını dı o kı en sıfte sala destê xo eştıbi a sida topına zey Gozı, no fın o şıno en peyni, ê dıdını yeno en verni. Bı no hesaba, sıreyêna pê pey ra vırênê. Kes heqê kesi nêweno u kesi rê neheqey nêkeno. Bahdê qedyayenda kay, kê çend pay  çekerdê ê payan şanenê pê ver, pê ra (têmıyan ra) vejenê. Ê kê vêşi manenê, o qalanê xo fêno ê binan ser u a kay qezenc keno. Bı no hesaba çıhar-panc seati wextê xo yê vengi bı na kaya pırr kenê u ravêrnenê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 162: Zazakipediya:Siya Qüweti Eştenı (318 words)


Siya qüweti dıbabet yena eştenı. Ju siya şenıka, kes destê xo dı bı tadayena, berdenı u ardena erzeno. Ju zi siya gırd u gırana, kes bı destê xo ya nano xo doşi ser u bı qüwetê dest u doşiya erzeno, çekeno. Na siya qüweti en bol ki xort, gırd u resayan mabên dı yena eştenı.

Ê kı do siya qüweti perzê xo resnenê pê u şınê peydê banan, cayo kı tey cıwêni çarneyênê ê cayan u meydanandê vengan dı siya qüweti erzenê. O kı en derg erzeno duri dı fineno u kewno vernida hemını, beno şampiyon u qezenc keno. Tabi na kay rê zi hekem lazımo. Siya eştenı en bol ki yena qüweti ser. Ê kı qüwetê dest u doşiyandê cı cadı ro, ê dıha weş çekenê duri.

Labırê na siya qüweti eştenı rê zahf diqatey lazıma. Kes diqet nêkero kes şeno seqereyê bıkero. Ê jewi wexto kı kes bêdiqet bo kes şeno fınê ra a si bıfino xo lıngan ser, yan zi canadê xo ro do. Ê dıdını vanê kes zahf diqetê merdımandê çorşmedê xo bıkero. Wext beno si kesi dest ra reyêna, hetnaya şına u yena jewi ro. Wext beno kışta kı tı erzenê hetê a kışta nêşına. Wext beno bêhemd kesi dest ra reyêna u şına yena jewi ro. Qandê coy vanê kes u hekemi zahf diqet bıkerê kı seqereyê nêbo. Vanê kes şêlıgi cadê si eştenı ra duri tepêşo u nêverdo qeç u qul biro nezdi cadê si eştenı. Wexto kı şêlıg na siya qüweti erzeno, tay çorşmey ê cay pawenê kı qeçê werdi yan zi zewbi merdımi nirê nezdi cadê si eştenı. Tım inan iqaz u tahzil kenê u fênê duri.

Qandê siya qüweti eştenı vanê dınya zahf weş bo kı, kes bıvıziyo teber u siya qüweti berzo. Siya qüweti en bol ki Amnani yena eştenı. Amnani wexto kı enbazi vıjênê mesire siya qüweti erzenê u rojê xo bı a kaya pırr kenê.




#Article 163: Zazakipediya:Siya Nişani Eştenı (324 words)


Na kay bı eştenda siyana kay bena. Camêrd, qeç u xortê mahlayê, taxê yan zi ê dewê komê pêser benê u şınê gema siya nişani erzenê. Siya nişani wına erzêna. Pancês-vist metro yan zi gami duri dı (mabêna) siyê, nişanê nanê siyêda gırdı (gırsı) yan zi deyeyê ser. Ê kı do siya nişani çekerê ê nişani, ê şınê xo rê xeylê siyê topê qılorıniyê weşi arêkenê u yenê ê cadê eştenı dı pawenê. O kı inan rê hekemey keno, o inan rê vano mesela şıma hergı jew do des (10) si çekero nişani u ninan pê pey dı keno rêz, ka kam do kê dımı çekero. En sıfteyên dest pey keno u erzeno, çekeno. Çend si raştê, isabetê ê nişani kerdê, hekem hend si qandê amorda pırodayenda, isabetkerdenda ey ronano koşeyê. (Tabi hergı fına kı raştê (isabetê) ê nişani kenê u o nişan kewno, jewna merdım şıno ê nişani cadê veri dı ronano). Bahdê eştenda hemını, amoranê inan cê ra vejenê, kê kı vêşi eştê u dayê pıro o qezenc keno.

Çinadê na kay esto, o zi no yo, o kı erzeno u dano ê nişani ro u ê nişani gamê dı gami cadê cı ra fêno duri, a derba ey dı derbi yena hesıbnayenı. O kı siya cı erd ra leyri bena u yena ê nişani ro zi, a derba ey nimderbı yena hesıbnayenı. (Yanê derba kı erzeno a derbı direk nina ê nişani ro, cı vero yena erd ro u holbena yena cı ro, a derbı nim derba).

Tabi siya nişani eştenı rê zi nişancinı (Nişanwaney) lazıma. Wıni salme eştena kes nêşeno nişani ro do. Vanê çımê kesi duri weş bıvinê, qeratiyê nişani weş belikerê, destê kesi nêlerzê u tay (Balans) kesi cadı bo, herunı dı bo kı kes bışo pıro do. Wexto kı taya (balans) kesi herunı dı nêbo u destê kesi bılerzê, hedefo kı eşto, rew rewi o hedef ro nêgüneno. Çımkı siya kesi raşt nêşına kı hedefi ro güno.




#Article 164: Zazakipediya:Tazi u Arwêş (506 words)


Na kay nabêndê qeçkandê werdêkan dı yena kaykerdenı. Qeçê dewê, taxê, yan zi ê mahleyê meydanê dı qandê na kay arêbenê pêser. Arêbıyay pêser tepeya bê jewi heme destanê pê tepşenê u helqa benê. O jew teberdê a helqa dı maneno. Ê kı helqa biyê u destê pê tepıştê, ê heme piya ju kıştıra destanê xo şanenê u kıştê ser pê dımı geyrenê. Wexto kı geyrenê vanê rêz u helqa xo nêxerpınê, xeta xo ya şiyayenı vıni nêkerê. O jewo kı tebera mendo, o zi ninan pey dı, gamê nabên ra ninan taqib keno u bı inan piya geyreno. Ê kı destê pê tepışto inan ra jew destê xo vıradano, kışta kı şınê a kıştı ser, ê rêzdê qeçkan u a helqa pey ra remeno. O kı teberdê helqa dı mendo vanê o zi ey dımı kewo, ey bıfetılno kı, hetan kı o cadê xo nêresto ey tepêşo. Na kaydı quralê esto kı, vanê kes riayet bıkero. O qural zi noyo. O kı destê xo vıradano u remeno, xeta kı enbazê ciyê kı helqa biya a xetı ser bıremo. O kı ey fetılneno zi vanê ey dımı a xeta ey bıfetılno. Ne o kı remeno u ne zi o kı ey fetılneno, nêşeno peydı ageyro, verniya cı bıgiro u kışta kı doş nêbenê a kıştı ser şıro, o kı remeno ey tepêşo. Ters remayenı çıniya.  O kı destê xo vıradayo u remeno, o turê enbazandê xo peyre eştena, remeno kı cadê xo reso u o kı ey fetılneno nêşo ey tepêşo. Wexto kı o kı tebera ey fetılneno o nêşo o kı destê xo vıradayo u remeno ey tepêşo, o fına tebera maneno u kay ramena. No fın jewna destê xo vıradano u remeno. Wexto kı o kı destê xo vıradayo u a helqa pey ra remeno, o kı tebera ey fetılneno o ey tepêşo o veşeno. O kı veşeno o no fın tebera maneno, o kı o tepışto u veşnayo o yeno kewno herunda ey u kay domkena.

Bı no hesaba, bı pê fetılnayena, pê tepıştena yan zi nêtepıştena na kay ramena. Qeçekê werdi na kay ra bol u bol hes kenê.

Wexto kı jew ê rêz u a helqa miyan ra destanê xo vıradano u remeno, ê qeçekê biniyê rêz u helqa qirenê u vanê; Arwêş bıremı, tazi tepêşı, arwêş bıremı, tazi tepêşı Yanê o kı remeno beno arwêş, o kı fetılneno zi beno tazi.

O kı remeno hetan yeno reseno cadê xo, ê qeçeki heme pê fekra u jew venga vanê; Arwêş bıremı, tazi tepêşı. Wexto kı, o kı fetılneno nêşo o kı remeno ey tepêşo u o fına cadê xo reso, no fın pu kenê o kı ey fetılneno ey u vanê; Nan to rê heramo, tı ê warikerdenı nê ê verdê kêberiyê.

Bı no hesaba kaya xo kay kenê u wextê xo pa ravêrnenê. tabi wexto kı na kay kaykenê, jew do pil yan zi zanaye zi beno idarekerdoxê inan ê na kay. Qandê kı pêrê neheqey nêkerê, heqê pê nêwerê u pê dı lej nêkerê vanê jew inan sero bo.




#Article 165: Zazakipediya:Têmane (372 words)


Têmane (Göreş tepıştenı): Na hım kaya, hım müsabaqaya, hım qüwet tecrübekerdena, hım pê dı qerezkerdenı u xo pê dı cerıbnayena. Kay ra vêşêri kes şeno vajo qüwetê xo pê dı cerıbnayenı u pê dı müsabaqa kewtena.

Têmane en bol ki bı teşfiqdê gırdan u waştenda inan a beno. Piyê qeç (Doman) u xortan, qeç u lacanê xo pê dı danê Têmanekerdenı. Têmane meydanan dı vaş u çimenan sero yan zi cıl, doşeg, keçe u herwına çiyandê rakerdan u sero ronıştan sero kay beno kı, wexto kı pê fênê erd cayêdê cı niro cayê do wışk ro, nêtewo yan zi nêşıkiyo.

Ê kı temenê (Ümrê) cı zey pê yê, ê pê dı têmane gırêdanê, tepşenê. O kı yan zi ê kı qezenc kenê inan rê kışta gırdandê inan ra yan zi ravey amyayandê dew u sukan ra xelatı yena dayenı. (Ravey amyayey ê wexti, Şêx, Beg, Axa, Mıxtar, Seyid, Pil u herwınay bi).

Ê kı temenê cı zey pê yo yan zi serê-dıseri pê ra gırd u werdiyê, inan ra dı merdımi pê rê vıjênê meydan. Meydan dı xo kerd hadıre tepey a, o kı inan rê hekemey (Hakemey) keno, o yeno ninan kontrol keno u çı şertan dı do pê dı têmane tepşê izah keno. Bahdê heme çi heta hirını amoreno u ninan dano têmane kerdenı. Ê ya tepey a ê pê tepşenê u dest bı têmani kenê. Têmanandê ma dı jew lıngı yan zi pay berzo jewi ver, yan zi cayêdê cı yê hasasi tepêşo nêbeno, meno, yasaxo. O direk têmani vıni keno u teberdê kay dı maneno. Têmane dı vanê miyananê pê, qol u bınê qolandê pê, mıl u külemekanê pê tepêşê u pê berzê erd. Erdo zi vanê miyananê pê biyarê erd. Kê miyaneyê kê ard erd, o ê têmani qezenc keno. Tabi têmane kerdenı rê zi hekemi lazım ê. O kı hekemey keno vanê têmane tepıştenı ra fahm bıkero. Organêdê pê tepıştenı, pê kütkerdenı u cayêdê pê bı qasıt tewatenı meno. Vanê ê kı pê dı têmane tepşenê diqetê nê çiyan bıkerê. Têmane kerdenı rê zi zanayenı, hüner, şeytaney, çapıkey, şitey u qüwet lazım o. Wext esto jew do bol zayıf zi şeno jewdê zor bıqüweti dı têmane tepêşo u bı kayandê xo ya miyaneyê ey biyaro erd.




#Article 166: Zazakipediya:Tir u Tirküvan (329 words)


Tir u tirküvan eştenı zi bı dı rayana bena. Ju qandê pa seyd kerdenı, ê dıdını pa nişan eştenı u wext ravêrdenı. Qandê seyd kerdenı tirküvan u tira cı asın ra vırazêna. Şıva tirküvani zey qewsiya kenê çewt, wırna seranê cı kenê qülı, têl yan zi layo kı loqrandê dewari ra vıraşto, ê lay kenê ê wırna qülana, şıvı kenê çewt, hebê ancenê u şıdênenê pêser. Serê a tirda cı zi kenê nu (tuj) u polat. Qandê kı polat kerê adıri miyan dı weş kenê sur, çakuça serê cı kenê nu, awı danê cı, cınenê awı ro u kenê polat. Bahdo zi tirküvan u tira xo gênê u şınê seyd. Tir u tirküvana en bol ki seydê arwêşan, küzan, kürbeşan, qaz u werdegan u herwına kenê. A tira tirküvani kamcin heywaniro güno, rew-rewi reyayışê cı çıniyo. Eger nêmıro zi dırbetın beno u nêşeno şıro. O wext seydwan zi şıno ey bı rehateya tepşeno, yan zi serey cı cıkeno u beno. Demo bol kıhan dı insanan bı nê tirküvanana pê dı lej kerdê u pê kıştê. Qandê lejkerdenı u pê kıştenı, zey silehiya kar ardê.

Ê dıdını kaya kaykerdenda tir u tirküvaniya. Tirküvan u tira cı şıvandê dardê bewrıncêr, venêr, şavlêr, tıwêr, erugêr u yan zi dar u berdê zey ninan ra vırazêna.

Wexto kı xorti bıwazê na kay kaykerê, tir u tirküvananê xo gênê u şınê teberdê dewı, gemı, cayê do dalde u bêveng. Wıca dı xo rê nişangeyê ronanê u yenê bı tirküvanandê xo ya, tira xo erzenê o nişange.

Wexto kı kenê berzê qewlê xo ronanê. Mesela hergı jew vist fını eştenı dı kê kı en bol ki şanayo nişan o qezenc keno. Tabi wexto kı qewlê xo ronanê, kenê, tay çiyan ser yan zi xelatı gırotenı ser pêrê kewnê behs. O kı en vêşi şanayo nişani, o a xelata kı yan zi çiyo kı qewl dı ronayo ê çi gêno. Na kay zi en bol ki qandê nişan mısnayenı u pa wext ravêrdenı, pırrkerdenı yena kaykerdenı.




#Article 167: Zazakipediya:Tul (636 words)


Na kay zi mabêndê çend enbazan dı kay bena. Ê kı qandê na kay kom biyê, xo miyan dı benê dı kışti (dı beşi, dıheti, dı tay) u na kay kaykenê. Na kay rê zi jew çıwe, jew qırmê do hendê bıcewê dergo wırna serê cı rotere u tujkerde, dı hebi zi siyê hendê pê gırdi lazımê.

Nê wırna siyan zey küçandê adılganiya hendê çend gıştan pê ra duri, mabêna pê vero ronanê. (Qalıneya ê qırmi hebê qalıneyda gışta destiya pilı qalınêriya) Ê qırmi (Tuli) anê nanê ê wırna siyan ser u ê çıwey xo ronanê kıştı.

Verê destpeykerdenda kay pışkı çekenê ka kamci kıştı do zere dı, kamci kıştı do şıro tebera bıpawo. Pışka xo çekerdı tepey a, o kı kışta zeri rê kewno o yeno kışta zeri, o kı kışta teberi rê kewno o şıno kışta teberi dı paweno.

Ê kı kışta zeri rê kewtê, inan ra jew şıno ê çıwi gêno, nano ê tuli bına, ê tuli werzaneno hewa u ê çıwedê destê xo ya hewara dano ê tuli ro u ey erzeno duri. (Vera enbazandê teberi). Ê kı kışta teberi dı pawenê, eger inan ra jew ê tuli hewara tepêşo, ê enbazê kışta zeri heme fınê ra veşenê. Eger dest, çar yan zi rewtê kı cı destıdı rê bı inana ê tuli ro do, o kı erzeno o veşeno. Ê kı teber dı pawenê, eger nêşê ê tuli ro dê yan zi hewara tepêşê, ca yo kı o tul kewto o cara ey erzenê ê dısiyê kı ronaybi u sera tul eştbı ê siyan hetı (Yanê cadê qintı). Wexto kı o tul nezdi ê siyan bıkewo u hendê dergeyda ê çıwi mabêndê tul u ê siyan dı çınê bo, fına o kı kışta zeri ra o tul eşto o veşeno. Wexto kı dergeyda çıwi vêşêri bo, o dê kışta zeri bı payandê xo ya mabênê ê tul u ê siyan peymeno, ka çend pay yenê.

Peymıt tepeya no fın erdo çıwedê destê xo ya dano seredê ê tuli ro, ey werzaneno hewa u hewara bı ê çıwedê xo ya dano wertedê cı ro u ey erzeno duri. Wextê werzanayenı dı eger şayo wertedê ê tuli ro do u o tul cayo kı kewto o ca ra duri vısto, no fın mabênê ê cay u cayo kı o tul kewto ê cay bı payandê xo ya peymeno u ê payandê binana arêkeno pêser, cem keno.

O kı ê tuli nano ê siyan ser, ey bı çıwedê destê xo ya hewadano hewa u hewara dano pıro, eger wextê hewa hewadayenı dı hirê fıni pê sero nêşo hewara ê tuli ro do, yan zi hendê çend gaman ey ê siyandê qintı ra duri fino, o veşeno. Hetan kı jew nêveşo, enbazandê ey ra jewna nino kay nêkeno. Vanê jew bıveşo kı, enbazê ci yo bin biro kay kero (Nobetı biro cı kı kaykero). Jew veşeno o bin yeno, hetan kı heme bıveşê. Bı no hesaba heme veşay tepey a, no fın ê kışta teberi yenê kışta zeri, ê kışta zeri şınê kışta teberi.

Çinadê na kay zi esto. Wexto kı hewna dest bı kaykerdenda na kay nêkerdo, xo miyan dı bazar kenê. Ê kışta zeriyê kı enbazê cı veşayê, eger estıbê se payê kı hemverdê xo ra gırotê ê payan ra, her enbazo kı veşayo qandê ey hirıs-çewres pay danê ey u ey fına kenê weş. Zekı o nêveşabo. Tabi no zi bı bazar u qewlkerdena beno.

Bı no hesaba kay qediyê tepey a, payanê xo hesıbnenê, payê kê, kamci kıştı vêşibê, a kıştı qalanê xo fêna a kışta binı ser.

Tabi çina esto, wexto kı dest bı kay nêkerdo qewl ronanê ka do çıçi ser kaykerê. Qewldê xo dı çıçi ronayo, kışta kı kay kerda vıni vanê a kıştı ey inan rê bıgiro. Bahdê kay kes çiyê rê itıraz nêkeno, çıçi vato o yo.




#Article 168: Zazakipediya:Verg u Şıwane (534 words)


Na kay zi en bol ki qeçkan u xortan miyan dı yena kaykerdenı. Qandê kaykerdenda na kay kaywani meydanê dı yan zi cayê do hera yo duz dı arêbenê pêser. Heme amey pêser tepeya qeçkan ra jew beno verg, jew beno şıwane u ê bini zi benê çarwey. Jew do pil zi kay dano idarekerdenı.

Meydano kı do tey kay kaykerê o meydan dı hendê gewêda çarwan hera, zey qıloreka (Daireya) xetê ancenê u ê kı biyê çarwey ê heme yenê a gewı miyan dı buli vındenê, yan zi roşenê. (Yanê destanê xo şanenê xo ver, zekı xo çıhar lıng kerê wıni weziyet gênê u vındenê) Ê kı kewtê a gewı miyan, vanê a xeta kı anta teberdê a xetı nêvıziyê. Ê kı bıvıziyê bı rehateya verg inan weno. Qıseyêda verênan esta, vanê; Çarweyo kı bolda xo ra abırêno, o rew vergi rê beno werd.

O kı biyo şıwane o külavê dano xo ra, çıweyê xo keno xo dest, çorşmey a gewı şıno u ê kı gewı miyan dı rê inan vergi ver paweno. O kı biyo verg o zi destanê xo şaneno xo ver, xo keno zey vergiya u bı bulıkana (yanê dest u lıngan ser, zey herekiya) çorşmey a gewı şıno, yeno kı biyaro hesab, biyaro fırsend u a gewı ra çarwan vejo, yan zi cıra ju-dıdını teberdê xetı fino kı, bero u buro. Wexto kı çorşmey gewı şıno, yeno zey vergana zi zureno.

Şıwane paweno, verg zi yeno kı buro. Yanê şıwane u vergiya pêver danê. Wexto kı verg xo a gewı resno u jewi pero, vanê o kı perayo cı o werzo u bı rehateya vergi dımı şıro. Vanê şıwane zi bı çıwedê xo ya ê vergi bıfetılno u gewı ra duri fino. Verg çorşmey gewı geyreno, zureno u hêrışi ano çarwan ser. Şıwane zi duri ra hohohoho keno u wazeno kı vergi bıtersano u duri fino. Wexto kı verg gewı miyan dı hêrış ano bolı ser, heme fınê ra gürê pêser benê u jew cadı kom benê. Wexto kı kewno duri fına a gewı miyan ra benê vılla. Labırê teberdê gewı nêvıjênê. Bı no hesaba verg wazeno bıremno, şıwane wazeno bıpawo. Wexto kı verg xo jewi resno u ey a gewı miyan ra vejo, o dıha peydı a gewı miyan nêşıno. Yanê o veşeno u a bolda ê çarwan ra beno kemi. Zekı verg ey bero u buro, wıni yeno hesıbnayenı. Bı no hesaba bı seatana verg remeno u hêrış ano gewı ser, şıwane zi gewı paweno u ey fetılneno. Tabi na kay rê zi vazdayenı, şeytaney u çapıkey lazıma. Hım şıwane u hım zi o kı biyo verg, vanê bol şeytan u çımakerde bo. Şıwane vanê heme kıştan ra çarwanê xo bıpawo, verg zi vanê heme kıştan ra hêrış bero ser u kamcin kıştıra ard fırsend, juwerı gewı ra vejo u bero.

No hesaba na kay yena kaykerdenı. Qeçekê werdi zaf na kay ra hes kenê.
o kı biyo verg wexto kı hetê ninana, hetê gewa yeno, nê qirenê, gürê pêser benê u seranê xo kenê têmiyan. Wexto kı verg hêrış ano cı ser, tay bı hüwatena, tay bı veng dayena, tay bı qirayena arêbenê pêser u nêwazenê kı, ê vergi ver kewê u ey rê êm bê.




#Article 169: Zazakipediya:Veyvekı (1048 words)


Na kay mabêndê keynek u lacekan dı kay bena. Qandê na kay lacek u keyneki cayê dı yenê pêser. Ê enbazêkı ameyê pêser, ê, ê enbazandê xo miyan ra ju keynekı jew lacek weçinenê, qandê kaykerdenda na kay. Çınayê veyvinı danê keynekı ra, çınayê waştinı (Zamay) zi danê laceki ra u nê wırnan weş xemılnenê. (Tabi wexto kı kenê çınay ninan ra dê, ninan hergı jewi benê keyeyê dı, pê ra ca çınay danê pıra)

A keyneka kı çınayê veyvinı dayo pıra a keynekı keyeyê dı, lacek keyeyê dı beno. Çınay ninan da ninan ra tepey a, keyeyê dı zi wedey veyvı ardenı kenê hadre u xemılnenê. Nê heme hadreyey di tepey a, vanê a veyveka xo bıgirê u biyarê o wede kerê.

Bahdê heme hadreyey hergı jew rewtê yan zi çarê gêno xo bın, zekı estorı nışê wıni nışenê a cı u pê pey dı kewnê rêz. Heme nışti ê rewt u çarandê xo tepey a, bı tıliliyana kewnê ray u şınê keyeyo kı keyne kı tey hadre kerda o keye. Tabi heta yenê resenê o keye, laceki zekı dabançey yan zi silehi bıteqnê wıni fek u gümandê xo ra veng vejenê u pıtı-pıtı kenê. Keyneki zi tılili ancenê u dêranê veyvinı vanê. (Tabi gırd u werdiyê ninan, qıj u pilê ninan zi zekı veyve bıbo wıni heme temaşey ninan kenê). Bı xıngılmeya yenê resenê o keyeyo kı a keyneka tey. Nê resenê keye nêresenê, keyneki hıma bı lez u beza hêrışê miyandê keyi kenê u şınê kewnê zere. Laceki zi tebera manenê. (Tabi wextê şiyayenı dı tay qeçeki zi tenekey cınenê, zekı nıqara bıcınê wıni). Ê kı teneke yan zi zewbi çiyê veng vetenı cı destı esto, ê dıha vêşi danê ê çiyan ro u veng vejenê. Verê ê keyi beno verê eşır-neşıri.

Keyneki şınê kewnê zere u perenê qoldê keyneke rı u ay zere ra vejenê. Wexto kı vejenê, ê enbazandê inan ê keynekan ra ju verniya kêberi gêna u nêverdana bê xelatı dayenı keynekı bıvıziyo teber. O mabên dı lacekan ra jew yeno perê qaxıti dano a cı. (Tabi ê perenê qaxıdi zi veri zey perana cıkenê u kenê hadre). Da tepey a veyveka xo vejenê, nanê rewtê ser, layê zey wesariya serdê a rewta gırêdanê u ê lacekan ra jew pereno serdê ê lay u xo dımı anceno. Fına bı qêrinı u xıngılmeya a keynekı gênê anê o wedeyo kı qandê cı kerd bı hadre o wede.

Veyvekı ardı kerdı zere tepey a no fın zi şınê perenê qoldê ê laceki u ey kaşkenê, gênê u anê kenê o zere. Tabi wexto kı laceki kenê zere bı tılili u dêrana kütê zeri kenê. qandê kı lacek nêwazeno şıro u zere kewo. Bı zora lacek kütê zeri kerd tepey a, tay kêberi vero vındenê, tay teqa u penceran vero kom benê u wınênê ninan ra. Tabi dı na wınyayenı dı bena piqı-piqa ê hemını. Lacek kewno zere nêkewno, şermiyan ver serey xo cıneno xo ver u mılê xo keno çewt. Keynekı zi bı o hesaba cadê xo dı serey xo cınena xo ver u vındena. Ê kı tebera temaşey ninan kenê, ê qirenê u vanê şo surıka serdê cı akı u riyê cı bıvinı. Bı zordê inan a, bı lerzanayena no gam bı gam hetê keyneka şıno. No çend şıno keynekı zi hendı pey dı şına. Enbazê cı zi hüwati ver kenê xo bın dı mizi bıkerê, hendıkı hüwenê. Tılili antenı miyan dı bena piqı-piqa xort u keynan. Tay qirenê vanê tersınok mebı, tay vanê meşermayı u bı no hesaba wazenê cesaret bıdê laceki. Welhasıl bı zor u belaya lacek yeno xo resneno keynekı, xeza, (tolbenda, çita) serdê ridê cı, cı ri sera hewadano erzeno cı seri ser u riyê cı vineno). Riyê cı vina tepey a pereno qoldê ay u piya wedera vıjênê u yenê teber. Tebera xo miyan dı kay kenê u mırdiya xo hüwenê. Laceki, ê lacekê waşte biyayenı ancenê koşeyê u pıtı-pıtı kenê, keyneki zi keynekı ancenê koşeyê u pıtı-pıtı kenê. Zekı cı ra çi bıpersê, çi perskerê hele zewzınayinı (jewjınayinı) senina. Mı xo vira kerd kı cor dı bıda izah kerdenı, wexto kı ninan weçinenê, laceki xo miyan dı lacekê, keyneki xo miyan dı keynekê weçinenê. Tabi xebera na keynekı u nê laceki pê ra nêbena. Hetan kı çita serdê ridê cı niyakeno nêzano kam a kam niya. Tabi nê çi heme veror xo miyan dı pılan kenê, ka do kê weçinê. Çımkı heme şermiyan ver qebul nêkenê. Çina dıha esto, ekseriyetê cı ê kı pê ra hes kenê, ê kı deza u dedkeyney pê yê yan zi ê kı way u bıray pê yê weçinenê kı, bahdê a kay meseleyê nêvıziyo u pêranê cı pey nêqahriyê. Tabi fına zi wexto kı kenê nê kari u na kay kaybıkerê rızayeya pêrandê xo gênê u piyê cı cı rê vanê fılan lacek u fılan keynekı waşti u waşte kerê. Hergı fınê cıtê xortan fênê na kay miyan kı, ê kı kewtê a kay miyan pê ra hes bıkerê.

Kes şeno vajo na kay jew tecrübeyo. Ê kı wexto kı jewjênê zahmetey niyancê, ê dıdını pê ra hes bıkerê. Ê kı wazenê qeçê cı pê ya bıjewziyê fênê na kay miyan kı bahdo pê ra hes bıkerê.

Wext beno qandê kaykerdenda na kay teber a xeymı (Çadırı) akenê u a keyneka kı kenê veyvı anê kenê a çadırı miyan. Tabi nê kari amnani kenê, qandê kı amnani zahf germ beno, qandê coy tebera kenê.

Tabi vanê ma nay zi bıdê izah kerdenı. Qandê na kay weçinayena lacek u keynekı zor zahmeta. Çımkı xeylê qeçeki şermayênê u nêkewnê qılıxdê waşte u waşti. Qandê kı enbazê inan tebera inan hêrs nêkerê u nêvazê şıma pê ra heskenê, qandê coy şıma bi waşte u waşti, sınasnayandê pê ra weçinenê. Veri na kay welatê ma u şardê ma miyan dı zahf ameyê kaykerdenı. Labırê ewro kes o goş pa nêküweno. Zewbi zi bol çi, dêr u qıseyê na kay estê kı inan ra zahfê cı ninê mı viri. Reca mı wendewanan ra a ya kı, ê kı temamê na kay zanê mı rê bınuşnê u bırışê ez do pa zahf kêfweş ba. Qandê kı ez wazena no çiyê ma u nê kayê ma ravêrê qaxıdi ser u vira nêşırê. Nê kalıkandê ma ra ma rê xatıra mendê. Qandê coy vanê vıni nêbê u pede nêşırê.




#Article 170: Zazakipediya:Yazı-Türe (247 words)


Yazı ture bı perandê asınênana u bı makana kay beno. Kıştêda peredê asınêni yaziyo, kışta binı zi türeyo. Kışta kı yazi seroyo a kıştı rê vanê yazı a binı rê vanê türe. Kes na kay wına kay keno: Ê kı wazenê kay kerê, jew perey asınêni keno xo dest u ê dı kesê kı do kay kerê inan rê vano: Şıma kam yazi kam türe wazeno. Ìnan waşt tepey a, o ê peri xo dest ra erzeno hewa. O pere hewa dı teqley dano xo u peyser yeno erd ro. Erdo ê kê biro o qezenc keno.

Tay qandê pê ra berdenı, pê ra werdenı na kay kay kenê kı, bena kaya xümari. Wexto kı qandê pê ra berdenı kay kerê, pereyo kı erziyayo, o kı qezenc keno ê peri gêno, yan zi hendê ê peri ey ra weno.

Yazı-Türe hım qandê kay u wext ravêrdenı, hım qandê xümarkerdenı u hım zi qandê zewbi kayan ca gırotenı u sıfte kaykerdenı kay beno u erzêno. Mesela wexto kı dı beri, dı gürübi wazenê pê dı kayê kay bıkerê u qandê sıfte destpeykerdenı yan zi cay umışê pê nêbenê, raya rıhatı, raya yazı-türe eştenı cerıbnenê. Wexto ê kê ame o cay xo gêno. Wexto kı yazı-Türe erzêno, kes kesi rê itıraz nêkeno u heqdê xo rê razi beno. Yazı-Türe cay inan u sıfte kaykerdena inan beli keno. Hıma-hıma heme kayan dı yazı-Türe yeno eştenı ka kam do sıfte destpey kero yan zi kamci kıştı dı kay kero yeno eştenı.




#Article 171: Zazakipediya:Serê Serı (199 words)


Ez sersera şardê ma, ê wendox u nuskari u ê heme alemdê cihani bımbarek kena. Ez posena serêda newêya bêlec, bêkıştenı, bêinkar heme şarandê dınyay rê biro u ma heme tey zey bırayana heyat bıramê. Serêda roşnayi, serêda serbestı u xoser şardê ma rê wazena. Posena kı şarê ma dı serda 2003 an dı xo hesiyo, jewbiyayena xo vırazo u qandê xo, qandê şareyda xo, qandê kameyda bıgırweyo. No dınya hemını rê qim u bes keno. Vanê cay şardê ma zi dı no alemdê dınyay dı vıraziyo u şarê ma zi zey şarandê dınyayê binan biro sınasnayenı u bı namedê xo ya namebodê, nekı namedê jewnaya. Heme şarandê bındestan rê serbestey u serkewteney wazena. Sera newê serêda weş u roşnayi bo heme alemdê dınyay rê.

Veri dı welat u dewandê ma şênayeyê serda newê, serdê serı vıraziyayê. Wedey merdımandê namdaran, zenginan, beg u axleran fek ra biyê pır. Babet babet şamiyê terwendey vıraziyayê u ameyê werdenı. Labırê ewro zey veri a germey, a şênayey, a kêfweşey nêmenda. Demdê veri dı, xortê ma keye bı keye geyrayê, sersera gırdandê xo bımbarek kerdê u çi arêdayê. Her keyeyo kı şiyê, tey deyri kerdê, govendı gırêdayê u kay kerdê.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 172: Zazakipediya:Zewcı-Ferı (309 words)


Zewcı ferı (Tek-çıft): Na kay bı Nıhana, Fıstıxana, Fasulyana, Teyana, Sêzana, Dendıkandê Vamana, kankılandê Gozana u herwına kay bena. Ê kı kay kenê inan ra jew nê çiyan ra tay keno xo nuncıkı, xo desti miyan u nuncıka xo sero ano pê, (Ìnan xo nuncıkı miyan dı nımneno kı o nêzano çendê) u o enbazo kı cı dı kay keno ey rê vano Zewcı-Ferı. O bin nê wırnan ra jewi vano, yanê vano zewcı yan zi ferı. O kı o çi nuncıkıda destê xo dı nımıto, o destê xo akeno u nê zewcı-zewcı amorenê. Eger vato zewcı u zewcı ameyo, o inan hemını gêno, eger vato zewcı u ferı ameya o hendê inan dano ey.

Tabi vanê tiya dı ma bıdê izahkerdenı, qandê çıçi bı nê çiyana kaykenê? Ê kı na kay kay kenê veri xo miyan dı pılani ronanê kı, bazar kenê kı, mesela hergı amorı, hakê yan zi çend qürışi pere u herwına. Labırê qeçekê werdi o çiyo kı xo destı nımıto ey ser kay kenê. Merdımê gırdi qandê xümarkerdenı kay kenê. Tay zi qandê kı wextê xo pa ravêrnê kay kenê

Na kay veri Zindanxanan (Tepıştxanan, Hepısxanan ) dı kay biyê. Wexto kı Xümar kaykerdoxan Kapok, Zar u qaxıdê kay nêdiyayê, hıma no çi ardê u pa kaykerdê. Şıma zanê zindanxanan dı ne zari, ne kapok u ne zi qaxıdê kay estê. Ey ra bı nê çiyana zewcı-ferı kay kenê. Qandê kı gırwenayoxê hepısxani, Gardiyan u Memurê cı, peynêvezenê (pedenêvezenê) kı ê yê bı nê çiyana xümar kay kenê. Pede vejê, do ceza bıdê inan. Cayo kı xümar men bı, bı nê çiyana xümar kaykerdê. Zewbi zi dewan dı, wexto veng dı, zımıstanan dı qeç u xorti cayê dı kom biyê taynan xo rê zewbi kay kay kerdê, taynan zi xo rê zewcı-ferı kaykerdê u bı no hesaba rojê xo kerdê pırr u wextê xo ravêrnayê.




#Article 173: Çeltugci (167 words)


Çeltugci (Rızci, Medrebci, Rızwan): Merdımo kı rız kareno yan zi roşeno ey rê vanê rızci. Tabi ê kı rız karenê, vanê zanayey çeltug karıtenı bê. Çeltug zey tenandê binana nêkarêno u niyawdeyêno. Çeltug dıha vêşi awı u zahmetey wazeno. heta demê vanê awa çeltugi, çeltugi miyan ra kemi nêbo. Hetan kı niro tawdê xo u nêreso. Çeltug karıtenı u wınyayena cı karê do zahf zehmeto. Vanê kes vist u çıhar seati çeltugi vero bo. Çeltug bi tepeya ey bı tırpan yan zi qaluçana çinenê. (Labırê ewro qandê çinayenı u pê ra vetenı patozi vıjıyayê u karê cı zahf biyo rıhat) Veri bı tırpan u qaluçana çinayê, kerdê şele u ardê cıwênan ser. Cıwênan sero ya o çarnayê yan zi bı rewt u mısasana o küwayê, sap u rıziya pê ra vetê, abırnayê. Sapê cı qandê veşatenı, qandê zımıstani dewar u çarwan bındı rakerdenı hewadayê, dendıkê cı, rızê cı zi qandê werdenı berdê kerdê çıwal u küwariyan miyan. Kesê kı çeltugcinı kenê vanê ê kari ra fahm bıkerê.




#Article 174: Çerçi (210 words)


Çerçi (Çerçinı, rotoxo seyar): Merdımo kı dewı bı dewı, qolan bı qolan, küçe bı küçe, dever bı dever, ca bı ca geyreno, çi roşeno yan zi vera maldê xo yê rotenı mal herineno, yan zi keno pê ver (Tıronpe) ey rê vanê çerçi. O karo kı o keno ê kari rê zi vanê çerçinı. Çerçi esto çiyê xo erzeno xo mıl, xo paşti u beno roşeno. Çerçi esto çiyê xo barkeno dewardê (Deve, Qatır, Bergir u Herr) bari u beno roşeno. Nê serandê bahdoyênan dı zı tay çerçi çiyê xo yê rotenı bar kenê Tıraxtor, Qamyon, Dolmış, motorandê hirêtekerınan u herwına u benê roşenê.
  
Çerçi çiyê xo teniya bı perana nêdano. Herwına, mal bı malnaya tıronpe keno (Pêvırneno) u roşeno. Wext beno şeker dano hak gêno, murey dano perey gêno, say dano xele gêno, sabun dano kesmey gêno u herwına. Bı no hesaba çiyê xo keno pêver u roşeno. (Mesela haki to ra gêno dano mı, xele jewnay ra gêno dano jewnay). Çiyo kı gêno u dewan dı nêşeno bıroşo, ey zi gêno u ano sukı dı roşeno. Şıma zanê çerçiyan ser zahf meselok, fıqrey u peyhüwatey estê. Ju ju fını Rıb roşeno, mot herineno. Çerçıcinı rê vêşi zanayenı lazım niya, labırê vanê hebê çımakerdeybê, bışê bazar bıkerê u bıroşê.




#Article 175: Çırpci (128 words)


Çırpci (Çırpvan): Merdımo kı banan çırpı keno ey rê vanê çırpci yan zi çırpvan. Şerbetê çırpı dı herda sıpê ra, herda kırecını ra vırazêno. Veri cayo kı do çırpı bo (Mesela dêsê banan) o ca dawêno, bahdo zi (Rınd wışk bi tepey a) serê ê dawıti çırpı beno.
  
Çırpı zerey bani yan zi dêsanê bani kena sıpe, roşnayi u pak tepşena. Wexto kı dêsanê wedan kenê çırpı, zerey cı beno roşnayi. Çırpı zi babetêdê kıreckerdena. Veri kırec insanan dest nêkewtê, yan zi nêşayê vejê, cora çırpı kar ardê. Wext biyê dewıjan fıraqê xo yê rıwenıni yan zi tenıyıni bı herda çırpa şıtê u kerdê paki.

Çırpcinı kerdenı rê zi zanayenı lazım bi. Her merdım nêşeno çırpı bıkero. Çırpı kerdenı rê sebrê do hera lazımo. Karê do zaf tenıko.




#Article 176: Enbarci (152 words)


Embarci (Enbarci): Merdımo kı, embaran dı tene, erzaq u çiyê zey inan depo keno, embar keno, hewadano u heta wextê vaybiyayeney yan zi qedinayeney nımneno ey rê vanê embarci yan zi embarwan. Merdımê kı embarcılıxey kenê, ê çi hewadanê kı, o çi piyasara werzo u vaybo kı, berê bıroşê. Tay zi çiyê xo yê vêşi benê dekenê. Merdımo kı embarcinı keno, o hım mal herineno keno embarandê xo u hım zi cı ra vejeno u beno roşeno. Embarcinı kerdenı rê zi zaf sermaye lazımo kı pa çi bıherinê u ê çi embar kerê. Xo ra kesê kı Embarcinı kena, merdımê wahêrê sermayiyê.

Tay qandê zımıstani, qandê vaybiyayenı, qandê rotenı, qandê nımıtenı çi enbaran (Depo) dı depo kenê. Enbarê teni, enbarê asıni, enbarê çimentoy, enbarê meywi u herwına. Tay zi enbari vırazenê u bı perana çi dekenê. Tay zi kırê danê çi teykerdoxan. Cayo kı çi tey enbar beno, wıjay rê vanê Embarxane.




#Article 177: Erqci (193 words)


Erqci (erqwan): Merdımo kı erqı aşaneno u cı ra awı beno ey rê vanê erqcı yan zi erq aşanayox. Tabi her merdım şeno erqı aşano. Labırê o kı erqı aşaneno vanê bızano kotira awı şına, kotira kewna erdan ser kı wucara bero erdan ser u pa erdan awdo. Erqi zi babet-babetiyê. Erqê awı cı ra berdenı, erqê lexeman, erqê çeltug karıtenı u pa awdayenı, erqê bori berdenı, erqê ayrandê awı u her wına. O kı erqı aşaneno, vanê berzeya cay u cı ra şiyayena awı bıgiro xo çıman ver u wıni aşano. cayêdê erqı berz, cayê nızm verdo, cı ra weş awı nêşına. Koşanê erqı metin nêkero, cayê tenık verdo ya do bıteqo u hetnaya şıro yan zi awı do cı ra bırêziyo, teber kero u hetnaya şıro. Do semedê vınibiyayenda awı bo. Ney ra vanê kes hebê cı ra fahm bıkero. Şıma zanê welatê ma dı awı tılsıma u dermanê heme çiya. Qandê coy vanê erqê awı berdenı, geverê awı weş birê vıraştenı u metinibê kı, awı salme nêşıro u vıni nêbo. Keso kı kar u barê erqı aşanayenå keno eyrê vanê erq aşanayoz u ê kari rê zi vanê karê erqcinı.




#Article 178: Ettar (106 words)


Ettar (ettarvan, ettarci): Merdımo kı çiyo werdi, xır u xal, çiyê qeçkanê pa kaykerdenı, qanık, şekerê qeçkan, cincık-mincıq, murey, lilık, şane, qınqanci, meqes, kardi, güley qeçkanê kaykerdenı, delame, lifê xo pa şıtenı, dermanê çıman, hene, fitıkê qeçkan, lay çına deştenı, rês, rêştey, masurey, cızdani, tewrey, pêleki, qayış, sabunê destan, lewanta, qolonya, toxımê zerzewati, qelem, defter, silgi u herwına roşenê inan rê vanê ettar. Ettar zey çerçiyo. labırê çerçi geyreno ettar cayê do werdêk dı yan zi qülê dı çi xo ronano u roşeno. Cadê xo ra nêlüweno (yanê barnêkeno u nêşıno cana). Ettar çiyo werdi-merdiyo şenık u ercan roşeno. Ettarcinı kerdenı rê zi hebê sermaye lazımo.




#Article 179: Çılagey-dolab-rêsta-qews (271 words)


Çılagey (çılag): O kı çılagi keno, peme u peşmi ra çi vırazeno ey rê vanê çılag yan zi çılagwan. Çiyo kı çılag vırazeno inan ra taydê cı nêyê: Cıli, şıqi, ebey, xırari, çıwali, tewrey, heqibey, pırênê pemeyınê xaşêlıni, şali u herwına.
  
Tabi nê çiyan ya peme ra yan zi peşmi ra vırazenê. Peme yan zi peşmi veri bı qewsa cıneyêna, pêser kewna, bahdo dolab dı, yan zi rêsta dı rêseyêna, bena la u rês. Peme yan zi peşmi dolab yan zi rêsta dı rêsi u bi la u rês tepey a, çılagi dı cı ra çiyê xoradayenı, sero ronıştenı u sero rakewtenı vırazêno. Hetan kı peşmi yan zi peme la u rês nêbo çılagi pa nêbena. Wext beno tay çiyan nime peme u nimeyê cı zi peşmi ra vırazenê. Tabi nê wırna têmıyan dı, yan zi ca ca rêseyênê. Pırênê pemeyınê xaşêlıni zi veri çılagi dı vırazıyayê u camêrdan dayê xora. Demo kı fabriqey vırazıyay, no karê çılagey zi pa merd u kewt tarixi miyan. O dem dı zahf keyan idareyê xo bı çılagi kerdena kerdê. Tabi çılagey kerdenı rê zi marifet, zenet u hüner lazım bı. Wexto kı to cılêda jewi weş nêvıraştê, ey jewnay rê, jewnay ê bini rê, wıni-wıni mıletı xo miyan dı heme cara kerdê vılla. Fınê namey cı weş nêvırazeno, yan zi sextekarey keno bıvıziyayê, dıha kesi çılagey a xo ey ser nêberdê. Qandê coy lazı!
m bı kı bol weş vıraştê u çımandê mışteriyandê xo kewtê.
  
Tabi karê çılagey zi karê do rehat nêbı. Karê hermerdımi nêbı roj dıwês seati dezgedê çılagey vero roşo u çılagey bıkero. Cı rê nefesherayenı, ülqtengnêkerdenı u idarekerdenı lazımı bi.




#Article 180: Postawan (203 words)


Postaci: Merdımo kı xeberan ano u beno, yan zi namanê rıştenı resneno wêrandê name gıroton, ê naman vılla keno, ey rê vanê posta ardox yan zi postaci. Veri posta ardoxan bı estor, qatır u bergirana no kar kerdê, namey berdê u ardê u wêrandê cı ra kerdê vılla. Labırê ewro nê çiyan makiney, motorsikleti u pısıqlêtiyê kar anê.
  
Posta ardoxê verêni zu-zu fını kışta dewletı ra ameyê tepıştenı. Zu-zu fına kışta Beg, Şêx u Axleran ra ameyê tepıştenı. Zu-zu fını zi çend Mıxtaranê mıntiqan, yan zi çend dewan xo miyan dı merdımê bı perana tepıştê, ey ê namey inan berdê u resnayê cadê cı. (Tabi nê namey kı kesanê wınasinan kerdê vıla, ne ê cayandê duran bi. Ma vajê dewan ra ardê sukı, Sêwregı ra berdê Çermugı yan zi dewandê cı, Çermugı ra berdê Alduş yan Zi dewandê cı u herwına, cayandê nezdiyan ra pê ra kerdê vılla, berdê u ardê) Tabi ewro no karê posta ardoxey u berdoxey heme bı wasıtana u kışta dewletı ra beno. Çend teknik ravey şıno u kewno ver, hend zi teknikê karkerdeney ravey şıno. Heta-heta bı tay çiyandê teknikan ra, tay kar u bari zi wertera werıştê u herunda ê karkerdoxandı robot, makiney yan zi datayê kenê.




#Article 181: Şahriyevan (567 words)


 
Şahriyevan: Merdımo kı şahriye anceno, pırayneno yan zi roşeno ey rê vanê şahriyevan yan zi şahriyeci.
 
Qandê şahriye vıraştenı vanê xeleyo en rındo bıqüwet weçineyêno. Welatê ma dı tay xeley estê, inan qandê şahriye vıraştenı, dan u danugı hewadanê. Xeleyo en rınd u bıqüwet weçina tepeya benê ey weş şüwenê u anê tizi vera rafinenê u kenê wışk. Wışk bi tepeya ey kenê çıwalan u benê ayre dı werdi-werdi (Bol werdi) tahnenê. Tahna tepeya ê ardanê ê teni gênê anê cı ra mir vırazenê (Tabi vanê mirê cı zey mirdê nan vıraştenı nêbo. Ey ra hebê wışk, qalın u zahf rıwenın bo. Eger wıni nêbo, qülandê asındê makinedê şahri ra nini war. Tabi veri şahriye bı destana kerdê lofıki u bırnayê. Labırê ewro makiney cı estê bırnenê). O miro kı vıraşto ey anê tay bı tay vıradanê makinerda şahri miyan. Wexto kı miri vıradanê, jew cor dı qolanê makini tadano u asıno kı do bıpıloxno u vera qülandê şahriye warkerdenı miri biyaro o yeno war u ê miri pılozneno. O mir kewno ê qülan u cı ra yeno war. Wexto kı yeno war, perwaneyê (Çerxê) bınida a makinerda şahri esto, jew zi ê perwani çerx keno. Çerxkerdena ê perwani qandê kı, şahriyeyo kı yeno war, va ey ro deyo, ey wışk kero kı, o şahriye nêdıskiyo pêro. Bol wext ê perwani qeçeki çerx kenê. Çımkı o bol rehat çerx beno. Labırê qolê seri, yanê pıloznayena miri bol zahmeta. o kı qüwetê cı herunı dı nêbo, nêşeno des deqey xover bıdo.
  
Tabi wexto kı şahriye ê qülandê ê perzundê (süzgeçtê) a lengerida a makinerı ra yeno, vanê nêkewo erd. Eger erd kewo heme beno herı u toza. Qandê coy zi cılê bındı rakenê. Tay hüweyê a makinera text heray u kılmi estê kı inan kenê bın. Wexto kı o şahriye yeno inan ser. Herga kı yeno cı ser, jew inan gêno u beno ê şahriyeyê serdê inan cılan sero tenık-tenık rakeno, qandê wışkbiyayenı.
  
Şahriyeyo kı anto, o cılan sero bi wışk tepeya, (xüsusi qandê şahriye pıraynayenı sobeyê kı kıştı ser neyênê adıri ser u koşandê cı dı cay tepıştenı u tadanayenı esto, bı ey ya tadanê u tey pıraynenê) ey benê ê sobandê şahriye pıraynayenı dı ey weş pıraynenê. Şahriyeyo kı pırayneyêno vanê tım ê sobey şahriye pırayneyenı birê çerxkerdenı kı tey nêveşo. Vanê ne xax bımano u ne zi bıveşo. Wexto kı adırê bındê a soberda şahriye pıraynayenı bol nêwekerê u ê şahri tım doş kerê, ne veşeno u ne zi xax maneno. Kes tım kontrol keno u wınêno cı ra. Wexto kı yeno tawdê pıraynayenı, kes leganê ano nano vera, fekê a soberı akeno u cıra keno veng. O kerd veng tepeya, postana, qatna keno miyan. Bı no hesaba hetan kı hemi bıpıraynê ramenê. Bı no hesaba şahriye vırazêno u pırayneyêno. Tabi karê şahriye vıraştenı zi karê do kolektifo. Heme enbıryani, yan zi merdımê pê piya şahriye vırazenê. Verê vıraştenı çend hebi xo kenê jew, xeberı danê makinevanê şahriye antenı u vanê fılan rojı, fılan cadı ma hendeyê merdımi do şahriye bancê. Eger wextê ey bıbo o vano, beno, eger nêbo verdano wextna. Qandê şahriye antenı vanê kes wêrandê makinan hetı wext abırno. Zewbi rew-rewi nobetı nina kesi. Labırê ewro fabrikey şahriye vıraştenı vırazıyayê, babet-babet şahriye vırazenê. Zey veri cı rê ne çerxkerdenı, ne vaydayenı u ne zi berdenı u vıllakerdenı lazıma. Heme çi makine bı xo keno.
Xeylê kesan şahrıyecinı kerdena idarey keydê xo kerde.




#Article 182: Asayışvıraştoğ (151 words)


Asayışvıraştoğ ya zi resam merdımo kı asayış (resım) vırazeno, neqış keno inan rê vanê asayışvıraştoğ, resam yan zi naqışci. Asayışvıraştoği rê marifet, huner, şenayış (qabiliyet), zanayenı, destberey amyayenı u tıtizey, diqat kerdeney lazımê. Merdımo kı asayış (resım) vırazeno, vanê destê cı nêlerzê u çımê cı weş bıvinê. Wexto kı destê cı bılerzê xetı yan zi cayo kı vırazeno yan zi boyax keno vêşi şıno yan zi beno têmıyan u xerpıyêno. O wext çiyo kı o yo vırazeno çiyê rê nêbeno. Qandê coy bol diqat kerdenı, tıtizey u sebır cı rê lazımo. Dınya dı zenatan dê zoran ra jew zi neqış u asayış vıraştena. Qandê coy ê kı nê çiyan kenê bol kemi yê. Ey ra no zenatê ninan bol perey keno. Kes şeno vajo ronayenda dınyay ra heta ewro oyo rameno u ewro zi veri vêşêri rexbet vineno u perey keno.  Asayışê asayışvıraştoğanê namdaran bı milyonana yenê bazar kerdenı u rotenı.




#Article 183: Xeberi (628 words)


Müzıkê ma de dı astarey 

Ez Mikaili rew ra şınasnen / nas ken. Tawo ke CD ya ey „Kilıtê koü“ vejiyabi, mı ser o meqalayê nüştibi u cayê de wına vatibi: „...Müzikê Mikaili hemdemi yo, modern o. Labelê ey müzikê ma yo klasik ki xo viri ra nêkerdo. Müziko newe, bı hostayiye otantikê müzikê me ser o vırasto. Merdım ke CDye goş dano, şono welatê xo, peyser şono domaniya xo, bı formêde modern melodiyê pi u kal⁄kann goş dano. Mikail no het ra serkewte yo. Tekstê lawıkanê CDya Mikaili ki têpiya mılet u welatê ma ra duri niyê. Kalita xo ya edebi çı ya, çı niya o çiyde bino labırê nê teksti ciya ciya hetan ra his, wastış u qin/inan (baweriya) komê (komela) ma anê verê çiman.“ Nıka derheqê müzıkê Mikaili de no diyayişê mı de vürriyayişê çın o, eyni yo.

Rastiye a ya ke Mikail müzikê mayê klasiki ser o vırastışê müzıkê moderni de zaf serkewte yo. Merdım ke goş nano ro ey ser, hetê ra müzikê ewroyêni (hemdemi) hetê ra ki lawıkanê Dêrsimi yê klasikan goş dano. Mikail tenya veng de nê, o u embazê xo enstrümanan de ki xêza / xeta xo ya serkewtiye ramenê. Çımanê xo pêro cınê, tembürê Mikaili goş dêne; şıma raste-rast şonê Dêrsım, benêr perçeyêde ücayi. Xanım Aynure çend reyi mı Kürdistan TV de temaşe kerda. CDyanê aye ki ez rew-rew goş dan. Raya vırêne no konser de mı a cande diye. Aynure bı Mikaili ra eyni herêma ra yê. Dewê inan yewbini ra nêzdiyê. Zonê Mikaili Zazakı/Dımli/kırmancki, ê Aynure kıradski ya ki kürmancki ya. Labelê Aynure tenya bı kürmanci nê, bı kırmancki ki vana. Aynure Íekakıj (sekakız) a. Tırki, na aşire ra „şavak“ vanê, miyanê Kırdasan de no name „şewaq“ o. Íekaki, Dêrsım de koçer ê. Ma u piyê Aynure koçeriye kerda nêkerda nêzanen labelê na aşire seserran ra bı nat nê kari kena. Ê hamnani şonê koyanê Mızüri ser, üca wareyan de manenê, payizi peyser ênê. Pêndirê şekakan zaf namdar o. Vengê Aynure ser o merdım (mordem) çı vajo nêzanen. Hetê ma de ke kesê wayirê hunerêde rındi bi, şari vatêne „Dayên Heqi“ya. Ê Aynure dayêne çıki ya nêzanen labelê tarifkerdışê ê vengê pakê zelal u zengini qolay niyo. Rınde a ya ke merdım vajone vengê aye, awa Çewres çıme / Çel kani ya. A awa sıpiya, bı hir u bereketa ke bınê koyê Mızüri ra ber bena, bena Çemê Mızüri u bı eşq u coşêde gırs miyanê koyanê Dêrsımi de pêl dana pıro şona, a ya. Gelo, müzik u programê nê dı hunermendan çiyo merdım de sey (jê) kemiye biyaro ra zıwan (zon) çın o? Bêşık esto. Vajime ke ez bı xo ke bı saetan goş ro Mikaili ser nine, dıltengiye nêdano mı. Çı ke müzikê Mikaili, kültüro ke ez pê biyane pil, parçeyêde ey o. Ez mısayê nê müzıki ya u cı ra mırd nêben. Labelê kesê ke Dêrsim ra niyê, eceba ê derheqa müzikê ey de çı fıkırinê? Ê şikinê sey mı bı saetan ey goş dêne u bêzar mebêne. Zahmet o ke merdım her tım cewabêde positif bıdo nê persi. Aye ra Mikail ke bışikiyo çımey (bıngehê) müzikê xo tayêna bıkero hira, rınd beno. Ma vajime ke hem lawıkê kırmanckiyê ke cayanê binan de vajine inan hem ki kırdaski bıgêro verê çıman. No, müzıkê ex keno hira, keno zengin. Xora CDya xo ya peyêne de hunermendi no het ra game ki esta. Bı baweriya mı, lazım o ke Mikail ke programanê xo de ca bıdo müzike govende. No, müzıki monotoniye ra xelesneno, can dano cı. Derheqa pêşkêşkerışi de ki tayê nüqatayi estê ke merdım gani zaf bı diqqet nina ser o bıfıkıriyone: 

Her dı astareyan ra canweşiye u sereberzey wazen. Qandê/semed (Seba) karê xo yê erciyaye/hewıl weş u war bêne. 

Munzur Çem, Peyama Nu, Çele




#Article 184: Bistin (2559 words)


Bistin (Tırki: Aynalı) yew dewa Zazayana. Cayê xo zerrey sinorê qezay Çêrmugi dero. Dewa Bistini, dewanê Çêrmugi ra dewêka delala. Xoser yew muxtarıka, bestey Çêrmugia. Tırki cı ra vanê Aynalı. Bınatê Çêrmug û Sêwrege dera.

Dewa Bistini, dewanê Çêrmugi ra dewêka delala. Xoser ju muxtarika, bestê Çêrmuga. Tırki cı ri voni Aynalı. Bınatê Çêrmug o Sêwreg da. Wext, tı Çêrmug ra şıni, kilometrê desınê rıyê (raa) Sêwreg ra, kıştê dewê Nişnig ra, çep ser gêrêna, dı kilometrê rıya hêrina gı miyoni yegon (hêgaan) ra bena derg, teqip kêni, şıni miyoni dew. Rıya tom miyonciyê dew ra vyerena ra, Belwon ra şına Qelecux, oja ra zi şına resena rıyê Alos. Dew, gılyeşoni (‚etek’) kuy Ziyar ser biya ava. Paştiyê xuı şawa Kuy Ziyar. Co gu (cao ke) dewıjon tedı boni vıraşti kendalu (çengelo), raşti ser bon çinu, raştê Bistin zê her dew piyêru yegê/ğelê (hêgaê).

Varueji (verocê) dew dı yegê (hêgaz) esti, tênê yegon ra cyer, ju la (çhem) esta, cı ri voni Lê Qızılçıbux. Zımê dew ıd, Kuy Ziyar estu. Kuy Ziyar zımê dew tyedır qêwno (mınıto tê). Ruejawoni (ğerbê) dew ıd, rıyê Sêwreg u dewê Nişnik esta. Ruejvetışi (şerqê) dew ıd, mezrê Belwoni, tênê cı ra wet zi, dewê Qelecux esta.

Pê dew ıd, ju ku estu. Cı ri voni Kuy Ziyar. Pyêşi (verê) kuyi gı rıya (rae) ser kuenu, cı ri voni Kaş, piyêş bini rı voni Kerı. Oja dı, miyoni keron ıd şıkêfti (kafi; eskefti) êsti. Pê ın kuy id ju mêdonêko hira estu. Xuêrti tedı top kay kêni, hêl kay kêni. Rê rê musaoği (talebê) dewê Bistin o dewoni binon - ê dewoni nızdi- şıni, ıtya piknik kêni. In kuwa Bırri Mazyêri estu, labelê zaf tayo.

Mezêli miyoni dew ıd fêki rıya dê. Ruejawoni (ğerbê) dew ıd, pyêşi dewê  Belwoni ser kuêni. Mezêli zênginon u feqiron zê pi ni (zê jübini niyê). Ogo imkoni cê (cı) estu, mezêli xuı vırazenu. Berkolon donu vıraştış, ser nomı donu nuştış, dorpê mezêli dı cağlemo asınin donu vıraştış, sêri mezêli pê çimonto vırazenu. Êgı imkoni cê çinu kı, dorpê mezêli nivırazenu, têna dorpê mezêli dı ryezêk (rêzê) keron nonu ru u dı hêb keron tatkinon (phanan) kenu berkolı, sêri keron ninusenu. Sêri mezêli pê her gueroni vıncyewêk-dı vıncyewon (vicewe) kenu berz. Rınd dawesnêni pê her vıla nyebu, mezel ra nişyeru. Dorpê mezelcê (guerıston) pê dyes omo guretış. Miyoni mezelon ıd têk dari êsti. Dewıji, niverdêni pes (mal-dawar) şyeru miyoni mezelon. Mezelon sera gêrayiş guına hesıbyenu. Dewıji mezelon ri gelêk hurmet kêni. Wext şıni miyoni mezelon, yon zi vêr mezelon ra vyerên ra, duon wonên. Şew, ço (kes) miyoni mezelon ra nivyerenu. Tari dı şar mezelon ra tersenu, niftonu (nêthawreno) nızdi ra ravyeru. Eğleba (zêde waxt; zafêr) ın qêdo, labelê têk merdumi tom tênapêkiyê (tersê) ına ju; wext, tari dı tebera mêndi, xuı hêt mezelona kaş kêni. Voni; mezêli ma pawêni. Rueşonon ıd (roşanan dı), her kes mıheqqeq şınu mezelon ser. Sêrsıbê ro, badi nımaji rueşoni ra şıni mezelon ser. Şeker bêni mezelon sera noni ru, qıji (qeçeki, domani) şıni, doni ari. Mezelon ser dor wonên.

Pê dewı dı Kuy Ziyar estu. In kuwa (no koy ra) ju Ziyar esta, mılet ına ziyar tevrık qebul kena o cıri hurmet kena, cê ziyara ju dara sızyer esta, dewıji şıni, pa çırbulon gırı doni, xuı ri duon kên, Homê ra xuı ri rındi u reheti wazêni. Vatışon guerı; Şewê yêni ju ına ziyar ra vejyenu, ju çılêk desta wa, yenu yenê (hêniyê) kıştê dew ser desmaj gênu o rênê gêrenu a, şınu lewı, oja dı benu vin. Dew ra çend tenon diyo. Dewıji pê bawêrê gı, a ziyar dew pawena. Ze dewlet dêw kêrdin veng (thal), Bistin ti nida. Şarê mıntıqi vonu; ziyar dew pawıt. Ziyarê kuy ziyar mıntıqı dı menşura.

Mezrê gı bestê muxtariyê dewê Bistini, dı hebi. Nomê ıni mezron hınê (niarê):

Dew ıd aw taya (şenıka). Her ki dı aw çinya, zafi dewıji awê xuıy weri (werdene), comi ra 
bêni. Çend ki awê xuy weri, awê Kuy Ziyar ra gêni. Dew miyon ıd ca ca bir (quyi) êsti, dewıji ınon ra zi aw bên, feqet ına aw eğleba qê şıtışi (şütena) çi-mi bêni. Awê wêr pês zi zaf taya, bıniyê (bınêniya) dew ıd lê (çhemê) Qızılçıbux esta, feqet a zi zaf durya. Eğleba (zêde waxt) dewıji, bironi miyon dew ra aw oncên, keni fıraqon, pê pêsi aw doni. Dew ıd zaf pes çinu. Ina dew ıd herındê pêsi, cıt guıreta. Dewıjon, bırr bırno, erd kerdu yega. A yo (ju) ra, erazi zafi cê zutu (ruto).

Rıyê (raa) dew esta, feqet hêrina. Her vıjyayiş ıd siyasi yeni dew, suezi asfalt doni, labelê çê (caê) taba tu nidyenu. Zaf zaf kardiyêk doni rıya ru, têk kêni umar, hındêk.

Ju dolmişê dew esta. Ruej dı hiri dori şına bacar, yena. Dewıji sêrsıbê (şodıra) şıni bacar, şond yêni. Têk zi şıni guri xuı vinên, rênê dolmiş dır gêrên a, yên dew. Têkı dewıji, ehtiyaciyê xuıwa ze bacar ra gêni, pê dolmiş oni dew, têkı zi pê motor oni. Ma vajı, zê ardon, çay-şeker u zobi zêxirı.

Boni dew, pyeru dıqati. Qatê bıni guemo, qatê diyari kiwu (kêyo). Cê desmaji (abdest) zi qatê bıni do. Boni dew, eğleba hiri çımê. Wext, tı cyeru nêrdwonon ra şıni lewı, ju bersıfêko hira estu. Tı ewıli şıni ın bersıf (bergeh?). In bersıf ra dı beri (kêberi) bêni a. Berêk benu a, şınu hêt ki (kışta keyi; banê çêi). Hêt ki dı enbari ardon, aldon, duy, pıxêri (locıne, qulba), saleb  (suluk) estu. Ê têkın (ê taine) hêt ki yın rakerdê (rafiştiyê), ê têkın aridayê. Ê gı hêt ki kêni ra, tedı palason kêni ra (finê ra). Berêk zı (kêberê) benu a, wadê (oda) myemonon. Wadê miyemonon gelêk gırdu. Zerê wadi dı palasi (xali), cacımi yon zi xalçê rakerdê. Vervêri dyesi kulab rakerdo, kulabi sera têk kiyon dı xalçê barê rakerdê, têk kiyon ıd mindêr runayê. Pê yın ıd çarkenari wadi balişnê runayê. Dyesi, kerı ra u hira omê vıraştış. Zerê ın dyeson ıd dulabi êsti. Gueşê wadio zeni pencera ser kuenu Qur'on dardkerdo.

Dew êpê gırda, dew ıd da 300 ki êstu. Nıfusi dew, dorpê 1800 do. Vıjnayişi 1999 ıd tyedır 500 rayê dew bi. Da 300-320 heb musaoği dew êsti. Dewıji gı teberayi zi gelêkê. 1800 gu (ke) ma vatu, êgê dew ıd nışêni ru. E texmin kena ku êg ma ayi teberi zi ınon ser kı, ın reqem êpê şınu cuer. Dewıji zafi cê şıni Edena, labelê biya Edena, şehron binon dı zi gelêkê. (zê İzmiri, 
İstonbueli, Onqarya, Mêrsin, Diyarbekır uêb.)

Dewıji, esli xuı Çêrmugıj ni. Vatışoni extyaroni dew guerı, bakali (pi u khalıkê) yın, tiya ra da 400-450 serri ver, miyontê Pali u Çolig ra, dewê Têwreg ra omê ıtya. Cê xuı bedelno (vurno) labelê esıli xuı nibedelno. Miyontê zoni yın u Pali dı, miyontê zoni yın u Çolig ıd ferqiyêti êsti. Labelê ıni ferqiyêti zaf muhim niyi. Zaf rehet nyebu zi, rênê eşkêni, jubin fom bıkeri. 
Dew, ıka (nıka) u cê xuıwo vêrin ıd niya. Co ewılinu gı dew tedı vıraziya ıka biyo xırabı. A herınd ıd têna ju bonêk pay ra mendu, ê bin şiyê ra u terk bi.

Dew dı, dı ezbeti gırdi êsti, biya ın wırdin (nê hurdemênan ra qeyr) hiri-çar hêb ezbêti qıji êsti. Ini ezbêti qıji, eğleba xuı ser ti nigêrên, wırd ezbeton pilon ra hêt juy gêni. Miyontê ın wırdi ezbeton gırdon ıd, 100-150 ser ra nat guıni esta. O wext ra nat miyontê ınon ıd dışmenati/nêyarti esta. Gerçi ınê tom bêlu nikêni, labelê ına nêyartiya nımti rê rê kuena teber. Zê temomi welati, ına nyeweşiyê mawa gıron tiya zi esta. Mesela; ri ına kindari ra vijnayişi serrê 1999 ıd, muxtari ser ju myerdı kışya.

Dewıji, Zazaki qısê kêni. Zazakiyê yın şivê Çêrmug ser hesıbyena. Semedu gı Sêwreg ra nızdi, zoni yın tay monenu zoni Sêwreg zi. Wextu gı xuı myon ıd mıjul bêni, zoni xuı ri voni Dımılki, xuı ri zi voni Dımıli. Wextu gı şari ğêr (ğerib) dır mıjul bêni, Zoni xuı ri voni Zazaki, xuı ri zi voni Zaza. Qıji dewıjon, ewıli Zazaki musêni. A ju ra wext mektebê yın dest kena pê tay cefa oncêni. Zoni yın nibedılyo (nêvuriyo). Kelımon vêrinon/royinon ra bêlu benu gı zoni yın ına çend sê serra bêna zi çend hezari serra nibedılyo. Vêwoni dewıjon ıd lawukdari Zazakiwa.

Dew ıd mekteb esta, ına mekteb vêrciyon têna vêrin bi (ilk bi). Ika miyonin (orta) zi kerda a (1998-99). Da 300-320 musaoği, 5 tên musnaoği (malımi) mekteb êsti. Ju baxçêkê mektebo zaf gırd estu. Baxçê meteb ıd tuyêri (darê tüye) êsti. 

In tuyêri her serr bol bol tuyon tepşêni. Dewıjon ra, kom bıwazu, komu gı rıya ra ravyeru, eşkenu şyeru dar, tuyon bıweru. Mali dewê, zê mera. Baxçê mekteb ıd rê rê dewıji yên piyser, kay kên, nışên ru, diwon kêni. Dı lojmoni mekteb êsti, feqet êru wırdina oncax ju yena şıxulnayiş, a bin biya xırabı.

Dew ıd ju comi esta, malê comi estu, muezıni comi çinu gı, têna qadro imomti estu. Comi bıniyê dew da. Awê comi esta, cê desmaji şıtışi (çırıki) estu. (zobi miyoni dew'ıd çırıki çini), tuwalêt comi êsti.

Dewıji zafi cê, pê motoron cıt kên. Dew ıd qe çini, hırıs-çoras heb motor esta. Dewıji wextu gı cıt kên, engaz (hengazi) kên pawa. Bacyon (badêna, peydena) wext, herqılon  gırdon kêni werdı (hurdi), sak kên pawa. Dewıjon ra têkı zi pê gon (gaan) cıt kên. Pê engaz keneni, pê sak kêni umar. Ê gı yegê yın qıji, eğleba pê gon cıt kên. Cıtê gon, cıtê motor meqbulêra. Bistin dı ço (kes) pê astueron cıt nikenu. Hema hema vaj temomi dewıjon pê cıt idarê xuı kên. Semedu gı dew ıd aw çinya, cıtê dew bêja, awi niya. Dew ıd rêzi engur zafi, engur ra bastyeq, dıms (rıb; bekmez), kesmı vırazêni. Dew ıd vomyêr (darê vame) zafi. Zaf vomon tepşêni, ın vomon bêni bacar (Çêrmug) ıd rueşêni. Wextu gı wesar vêrin ıd, newı newı vomyêr vomon gêni, cı ri voni çağala. In çağalon ra tırş vırazêni, yon ız kêni mıcyez (çerez). Zobi dew ıd tuyêr zi zafi. Erugyêr (darê heruge) zi zafi. Dew ıd hêcir (incir) zi bêni, dew miyon ıd gelêk hêciryêr êsti. Dew ıd ğelı karrêni (genım romêni), dorpê dew, pyêru yegaê. Yon ğelo, yon cew, yon beşila (qawun) yon zi zebeşu (qerpuze). Têk dewıji şıni Sêwreg, Viranşehir u yınon ıd erd icarı kêni, pemı (pamux) romêni/karêni. Rê rê têkı şıni Qerecdağ dı erd icarı kêni, çeltik romên. Dewıji mehsuli xuı yon xuı bı xuı beni bacar rueşêni, yon zi tucar yenu dew ıd genu.

Dew ıd pes tayo. Dew ıd dewar, bız, myeşnê/mêy yêni pawtış. Dewıji bızon nipawên, têna sarê ki ju-dı hebın pawên, yın zı qê (qay, serba) rêbêrti pawên. Bıza gı miyoni mêyon da, kuena vêrni, rêbêrti kena. Dew ıd zobi zi têk merdumi; kergon, hındiyon, werdekon, qonzon (qaz) wêyi kên. Dew ıd, ê têkın heri, ê têkın zi astuêr/bêygir êsti. Şari dew, pê barberon eğleba debarê pêsi kıryeşenu. 
Dew ıd; pêndir, tontur (thoraq), qatıx (mast), herış, run, du uêb. vırazyêni. Dewıji cı ra weri xuı vejêni, o gı zyed (zêde) bımonu, bêni bacar (Çêrmug), rueşêni.

Dew ıd şeş hebi dıkoni (beqal) êsti. In dıkonon ra hema hema vaj tı çıta wazêni êşkêni pêda bıkêri. (mes, cığarı, tup, çay, şeker, sabun, hak, qatıx, şıt, du, çi-mi kayê qıjon uêb.) Heto lê dêrzin zaf çi tı êşkêni ın dıkonon ıd pêda bıkêri.

Dew ıd dı hebi qehwê êsti. Dewıji şıni tedı nışêni ru, çay şımêni, kağıd kay kêni. Rê rê çay ser kay kêni, rê rê loqumi ser kay kêni. Hına çiyo qıji ser kay kêni. Şari dew omnonı eğleba zerê qehwi dı nê, vêri dyeson ıd nışên ru.

Dew ıd ju fırun esta, labelê ına fırun ıka nixebıtyena. Dewıji eğleba ki dı non pojêni, êgê ki dı nipojêni, sêrsıbê dolmiş dır şıni bacar, noni xuı gêni yêni. Dewıjon ra ê gı noni xuı zafi cê pê toq/tir (saci) pojêni, ıni non ri voni noni tir. Têkı pê têmsi (tepsi) pojêni. Tiya tendur çinya. Ê gı ki dı non pojên, hım ardoni cıt şıxulnêni, hım ardoni fabırqi şıxulnêni. Têkı ın wırdin kêni timiyona, newı alawên (lünê ra).

Omnonı, dewıjon ra zafi şıni warı, tay şıni Ğurbet -Edena, İstonbuel, İzmir, 
Mêrsin o caon binon- qê guıriyayiş (xebat). Xebata gı dewıji dıma şıni eğleba, yon pemo yon zi inşatu. Dew ıd tay merdumi ıka Almonya dê, tay zi şi omê. Hot hebi warê dew êsti. Şari dew wesar, şınu warı, payiz têpya yenu dew. 

Nomê ın waron hınai:

Ma ıtya dı edêti pyêru ninuşti. Ma têna çend edeti gı ze xuı zaf bêlu kêni nuşti.

Zımıstoni, eğleba şari dew hemı batalu (thalo). Badi nımaji eşê  ra, şıni kik ıd (kêyê de) diwon doni peru. In diwonon ıd dewıji yêni piser, mıjlayi kêni. Çı hewadis êsti, pyêru tiya yên qısêkerdış. Çayi u cığarê şımyêni, vomi u eskıji weryêni, bıni du-dukalık id diwon benu vıla. Eğleba xuêrti ciya yên piser, extyari ciya yêni piser. Wayêri ki pê beri dı nışenu ru. Xızmêti diwoni aidi wayêri ki do. In diwonon ıd êg cini bıbi, yı zi pêniyê wadi dı nışên ru. Labelê eğleba, diwoni cinyon ciyo (ciao). In diwoni, heton nimê şew dewom kêni. Diwoni xuerton ıd kayi zi êsti. Kayi gı xuerti kay kêni têkı cı ra ınê: 
tomı, newık, hirık, çarık, mıft uêb.

Vêrciyon kêna vinên, bêlu kêni, bacyon (bad laji ra voni, zafi cê yon way yon zi vêwê lajêk lajêk ra vona; ma şıni tı ri fılon kêna wazêni, tı voni se? Êgı va „temom“, yı şıni wazêni.

In yêw êgı qırari dayiş da voni, „wa lajek byeru, ma bıvinı.“ Êg zerê kêna bıbu, vona şıma zoni. Êg xeber omi, va byerên, temomu, rıyê ki omya guıretış.

Heqi heni: Wêxti heni, ze wazêni destoni vêw henı bıkêri, vêw dêsti xuı a nikena, çımki gere heqi heni byeru dayiş. Ju zerdêk yon engıştonêk yon ız têk peron oni doni vêw. Badi heni ra ın yew henı kêni gılorek, mumon coni pedı u vêw sera mumon çarnêni. Tabi mumon kênê ezêbi çarnêni.

Sêrsıbê non doni, mala (mıle) comi ra veyn denu, vonu, „byerên, non bıwerên!“ Badi noni ra, têk kay kêni u sıra yena berdışi vêw. Taxım doni pera.Yı sera zi, zê monti zê fistoni puetêka siya doni pera, ınê rı voni çarşef. Çita sur/xolı oncêni sare, labelê vêw nidoni. Çımki heqi kêberi wazêni.

A, wext hına kena, vısturiyê ay Quıron nona seri sarê aya, bena zerı. Vêw ciyêzi xuı kena vıla, komu gı omo vêwı, ciyez ra her ju çik (çiyê) cı ri kena hêdya.

Cini u comyerdi yega dı tyedır xebıtyêni. Cini vaş/ğelı çinêni, comyêrdi doni ari, kêni patos rı. Cini pesi wêyi kêni, dueşêni. Qatıx hal kêni. Guıri zerê ki cinyon sero. Cini onyêni qıjon ra (qayê domana kenê). Cinu u conmyêrdi tyedır şıni pemı. Comyêrdi şıni ğurbet qê xebat. Wayêri ki comyerdu. Ki dı vatê comyêrdi viyerenu ra.

Vêw vıstori dır non wena, qısê kena. Vêw vıstori het qıjoni xuı nona xuı vera. Zê têk con (zê taê caan), şermêko gıron miyontê yın ıd çinu.

Wext varon (şiliye) nivaru, qıji miyoni dew ra gêrêni, çi-mi doni ari. Wext çi xuı guıret, koti vêri bêri, wayêr ki aw kenu qıjon ru. Dewıji bawer kên, êgı hına bıker varon varenu.

Dew ıd cêron estu. Dew ıd ju tyel (telefon) estu. Her ki dı radyon u têyip esta. Hema hema vaj, her ki dı televizyon esta. Dewıji pê antênon gırdon tv sêr kêni. Pê ın antênon êşkên televizyononi Avrupa zi sêr bıkêri. Dewıjon ra ê têkın video yın ız êsti.




#Article 185: Harşiye (111 words)


Harşiye (be Tırki: Kovuklu) wılayetê Dêrsımi de, qezay Pılemuriye de yew dewa nahiya Pırdo Suria.

Harşiye verê coy dewa de zaf rındeke biye, hêgayê xo zaf bi, bırrê xo gur bi. Dewa de khewiye biye. Na dewe de muriy, muriyê rezi, say, gozi, şêwzi; daran ra qewaxi, viyali, mazêni u qiracêri zafê.

Dawa Dersımi de sıfte na dewe u dewê dormey amey vêşnayene u thalkerdene. Serra 1930ıne de eskerê Tırki ame serde, dewi vêşnay. Nıka dewe de kes nêmendo. Raya xo biya xırabiye. Eskeri bırrê dewe vêsna, mılet kerd teber. Mılet hewna newe wazeno peyser bêro. Tenya 4-5 çêy mendê. Ena dewe de say, gozi, muriy u vaş tede biyo hışk.




#Article 186: Makroekonomiye (119 words)


Makroekonomiye, komanê zey dewlete, xebatkaran, kardaoğan ser xebetina u wazena ke elaqeya/gıreya enê koman bışınasno. Heto bin ra mikroekonomiye koman nê, şexsi gêna vera çıman u analiz kena.

Vacime eke yew dewlete de ke maaşê insanan zêdiya, gelo tesirê xo enflasiyon, konjunktur u faiz sera senêno? mınasebetê enê kriteran (enflasyon, konjunktur u faiz) miyanê xo de senêno?

Persa bıngeyıne ê makroekonomiye fonksiyonê dewlete seraya.

Gorey mınasebeto corên, hukmat (dewlete) polika nana ro u kar u barê xo fino raye, wazeno ke ma vacime bêkariye miyan ra wedaro u enflasiyon waro do. Dewlete (hukmat) wazena ke ebe xeyrê hacetanê zey qamçuri (vergi), faiz, miqtare pereyano ke piyasa dero u xêrcê dewlete (giderê dewlete) hedefanê xo biyaro ca.

Hedefê dewlete/hukmati ênêyê:




#Article 187: Mazra Sılêmanu (325 words)


Mazra Sılêmanu ya ki Mezra Sıleymanan (be Tırki: Süleymanuşağı) qeza Dêrsımi Pılemoriye de yew dewa nahiya Seteriyea. Merkezê qeza Pılemoriye ra teqriben 35 km, suka Erzıngani ra 50 km, Mamekiye ra 100 km dûriya, Dêsım ra hetê zımey ser kewna, sinorê wılayetê Mamekiye be Erzıngani dera, fekê çhemi (Trk. Karasu) u raya şuşa Erzıngan - Têrcani sera raya dewe bırriyena a, cêr ra be Mezra 4 km anceno. A mıntıqa rê Derê Sanse ya ki Derê Balabanu ki vanê.

Namey dewe Eşira Balabanan, ezbeta Sılêmanan ra yeno, çıke Balabanan raver na dewe kerda şên, ezbeta (êla) Sılêmanan ki na dewe de menda, 3 ezbetê bini, zey Hesenan, Uşênan, Aliyan şiyê dewanê dormey, uca kerdê şên. Mazra Sılêmanu de eşirê zey Balabanan, Areyican, Kudan, Rutan, Heyderan estê.

Dewê ke dormey Mazra Sılêmanu derê: (natê çhemi) Yarbaşiye (Temt), Muquf, Çors ; (dotê çhemi) Textu, Canbegu, Reskê Menku

Hewşê dewe Helel dero. Namey ziyara dewe Dewrês Gulabiyo  Derwêş Gulabi. Ziyare ra teke ra vıraziyawa. 2005 de ki şarê dewe, zafêr keyê (çê) Rutan (Çê Sayderi), hewş de banê cemi vıraşt.

Şarê dewe pêro Zazaê Elewiyê u Zazaki qısey kenê. Feqet xortê ke tebera biyê pili, ya şenık Zazaki zanenê ya ki qısey nêkenê. 

Naye ra 50 serre raver ke dewe de 25-30 keyey reştêne pê, serranê 70an de taê dewe ra terkıti şiy, çıke caê xo çınê bi, tayê şiy ğeribiye, welatanê cêri, zey Estamol u İzmir ya ki dıwela Almanya karkeri ke gırewtêne, tayê şiy uca ki.

Serranê 1990an de ke welat de herb zêdiya, be zorê dewlete na dewe de ki mılet vet teber, thal verda. Cengê mabênê dewlet u PKK de ke bi şenık ya ki zamanê bırriya, tayê anci geyray a (cêray ra) dewe ser.

Nıka na çağ ra amnani dewe tenê bena pırre, zımıstani mılet şono Erzıngan ya ki Almanya de maneno, o taw dewe de 1 ya ki 2 keyey (çêyi) zımıstan viyarnenê ra.

Ê Mazra

Ê Miyandonıke

Ê Heleli

Ê Geçıqırani




#Article 188: Erzıngan (wılayet) (304 words)


 
Erzıngan (be Kurdki Ezirgan, be Ermeniki: Երզնկա Erznka) yew wılayeto. Merkezê wılayetê Erzingani bacarê Erzinganio. Nıfusê wılayetê Erzıngani 316.841o. Zerreyê wılayeti de 9 qezey estê. Riyê erdê xo 11.974 (km²)o. Dormeyê wılayetê Erzingani de wılayetê Çolig, Dêrsım, Meletiye, Sêwaz, Giresun, Bayburt, Gumuşxane u Erzurumi estê. 

Varyantê cı Zazaki de Erzıngon, Erzıngu, Ezırgan, Ezırgono. 

Tarixê Erzıngani sero zehf zanayış tam çıniyo. Tayê iddia kene ke, ita keyeyê (mabetê) homayê cêniye (goddess) Farsiyo ganu Anahita biyo.

Vanê ke tarixê 2000 İ.V. (İsay ra Ver), Hurriy tiya hukım ramıto. Xercê inan ra Hayashes be Azzis est biyê. Mabênê 1850-1180 İ.V., yew dewleto zehf quwetın biyo. Wahêre dewleta Hittitan benê. Erzıngan zi gırêdayiyê inan biyo. Mabênê 900-600 İ.V. de zi dewletanê Urartan hukım ramıto. Erzıngan zi o tawan gırêdayê Urartuyan biyo. Arkeologan Erzıngan Altıntepe de eserê tarixan diy. Nê eseran hetê Urarturan ra vıraziyay.

Ey ra dıma zi Medan, Persan, Helenan, Romanan kontrolê sûka Erzıngani gêne. Vanê ke serra 600 İ.V. de mabênê qralê Medan Kyaksar be Lidyayan yew ceng beno. No ceng hetê Erzingani de biyo.

Romanan ra dıma zi yew are zi leşkerê Mısılmananê Eraban kontrolê Erzıngani gırewto. Key ke Tırkan, Malazgirt de serra 1071ıne de İmperatoriya Bizansi meğlup kerdo, Erzıngan zi o tawan gırêdayiyê Tırkiya biyo. Peyderpey  Mengucek, Selçuk, Eretna wahêrê sûka Erzingani benê. Serra 1243ıne de zi Moğolan u Selçukıcan ita de yew cengo gıran kenê. Nê ceng de Erzingan bınê payan de mendo, rıciyo, biyo xırabe.

Tewr peyniye de, serra 1473ıne de, İmperatoriya Usmanıcan Otlukbeli de (Cengê Têrcani) dewleta Aqqoyınan meğlup kenê, ney ra dıma zi Erzingan anciya gırêdayiyê İmperatoriya Usmanıcan beno. Serra 1502ıne de Sa İsmail merkezê xo ita de vırazeno. Key ke Cengê Çaldırani vini keno, anciya İmperatoriya Usmanıcan kontrolê itay gêno. Mabênê 1916-1918 leşkeranê Rusi kontolê na sûke gırewto. Serra 1918ıne de leşkeranê Tırki sûka Erzingani Rusan ra tepiya gêno.




#Article 189: Piran (206 words)


	
Piran (be Usmanıcki: پيران, be Tırki: Dicle) yew qezaya wılayetê Diyarbekırio. Cayê xo zımeyê wılayetê Diyarbekıri dero. Piran de zaf Zazay estê u vêşêri/zafêri Zazaki qal beno. Yew u dı dewi Kurdki qal kenê. Nıfusê Pirani 10,000a. Zerre Piran de çar mektebê verêni, yew lisa, yew zi mektebo berz esto. Feqet mektebo berz hona a nê biya. Hukmatê Tırki sebeb numayay nêverdano wa a bo. 

Numêy Piran, çekuy pir ra yenu. Êy waht de Piran de zafu pir roniştuno. Yew Piranic est ki inkey hati Piran de kitabe nısêna. Numeyê nuskar Hasan Guneş'a. Guneş vun ez inu kitab kê ibreti dunya nusenu. Vun va piyri, tiki wa şermay degerê Piran bizuni; kitabê mi tek kê insan niw yu wun in kitab ey mongayu ey kutugu ey cunawaru ey heşo ey beyguru ey katuru wa ey şumab. Ez in nısen wa milletê Zaza buna ow Piran hasbika. Ez yewna çi ni wazenu. Her inson yew dawar ra ame u yew dawar nê eşkeno inson bib. O wunuk ki yew lacek Piran de est tiki dawar ra hinkeyn oy zaf hiş bên.

Piran, Diyarbekır ra 90 km, Ergani ra 30 km dürio. Ki Dêrbekır veyca rayır guyn ki Ergani ra şir. Rayır Dêrbekır, Piran u Ergani ra viryên.

 




#Article 190: Pasor (124 words)


Pasor (be Usmanıcki: پاصور) ya zi Pasur ya zi be nameo bin Qulp (be Usmanıcki: قولب, be Tırki: Kulp) jû qezay wılayetê Diyarbekırio. Caê xo zımey wılayetê Diyarbekıri dero.

Hetê zımey rocakewtene de Diyarbekıri ra qasê 122 km dûrio. Tam zımey Sılivani de, rocakewtena (rocvetışê) Lıcêy dero. Merkezê Pasori de 4 mehley (taği) estê. Dewê Pasori zi 51 hebe sey muxtari u  134 hebi zi sey mezra hesebiyenê. Dewê ke sey muxtari hesebiyenê, cı ra 11 hebe Zazaki, 37 hebi zi Kurdki (Kırdaski, 3 dewi zi hem Kurdki, hem Zazaki qısey kenê. Mezrê Pasori zi hem Zazaki, hem Kurdki xeberi danê, labelê tesbit nêbiyo ke çend mezrey senên zıwan qali kenê. Nê 51 dewan ra Cıxsê (Ağaçlı), Şêx Hemza (Hamzalı) u Mehmedka (Aygün) nahiyaê.

 




#Article 191: Zera (167 words)


 
Zera (be Usmanıcki: ظره ya zi قوچ کيری Koçkiri) ju qezaya Sêwazia. Cayê xo rocvetışê (şerqê) wılayetê Sêwazi dero.

Hardê Zera de, cau ke Carekıji u Gınıji teyrê u têy weşiya xu ramenê, caê de cennetu. Ni hardu de koê berji, cem u awanê serdenu ra pia enway çêşit vilıki, nebati u mêywey resenê ra. 

Caê aşira Çarekızu be Gınızu, zaf rındeku u xêlê ki hirau. Zera de, dı aşirê ma estê. Ni aşiri, aşira Çarakızu u aşira Gınızana. Qoçgiriye de, Çarekıji u Gınıji jéde xenadané. Bırré aşiru, mal u dewaré aşiru, gurenayis, qéret kerdene u pakina ni aşiru, feki Kırdaşu ra nêgınênê war. 

Hardê aşira Carekızu be hardê aşira Gınızu zaf zenginu. Ni hardu de, madenê gırşi estê. Qoçgiriye de, sola aşiru pêru; hardê Çarekızu de vêjina.

Dormey na qeza tewr veri Dewrê Neolitiki de insani cıwiyay bi. Lecê Kosedaği erdê na qeza sero biyo. Hakimiyetê Moğolan dıma Aretna u Begiya Kadı Burhanettini tiya de hıkum kerdo. İnan dıma zi İmperatoriya Usmanıcan tiyayan rê biya hakim. 

 




#Article 192: Aldûş (193 words)


 
Aldûş (be Usmanıcki: کرکر, be Tırki: Gerger) qezayê da Semsûriya. Cayê xo rocvetışê wılayetê Semsûri dero.

Seserra 6. (şeşıne) İ.V. de wextê idareyê İmperatoriya Selewkiyani de, Royê Fırati sero sûka Arsemiya ameya vıraştene. Na sûke de nıka hewna Qesra Aldûşi esta. 

Ey ra dıme İmperatoriya Bizansi tiya gırewto. Şarê cı Xıristiyaniye de mezhebê Gregoryeni ra biyo. Xelifeyê Ebbasan Ebu Cafer-el Mansuri Semsur, Kolık u Semsati ra piya Alduş zi kerdo cayanê fethkerdeyan miyan ra. Ey ra dıme Alduş  Hemdaniyan gırewto. İnan ra fına İmperatoriya Bizansi gırewto. Selcuqıcan serra 1071ıne de wextê Alparslani imperatorê Bizansi Romanos IV meğlub kerdo u Cengê Melazgırdi vışto ra ser.

Erdê Alduşi bahdo kewto ra Artuqıcan dest. İnan ra dıme zi kewto ra Haçınan dest. İnan ra dıme zi pê dıma kewto ra Zengiyan, Artuqıcan, Kontena Franki, Eyubiyan u Selcuqıcana Rumi dest. Heta serra 1515ıne destê Zulqederan de mendo. Serra 1515ıne de Cengê Turnadaği ra dıme kewto ra İmperatoriya Usmanıcan dest. Serra 1859ıne de Meletiye biya sencağ u Alduş zi bestiyo pıra.

Wextê Cumhuriyeti de serra 1954ıne, menga Kanuni de Semsûr bi bacar u Aldûş zi bi qezay cı.

Cayê cıyo tewr berz Koê Qımılio u 2250 metre berzo.

 




#Article 193: Pali (254 words)


Pali (be Usmanıcki: پالو, be Tırki: Palu) yew qezay Xarpêtia. Cayê xo rocakewtena wılayetê Xarpêti dero. Pali Xarpêt ra 70 km dûrio. 

Wextê İmperatoriya Usmanıcan de, gorey vatena verênan ra 70 hezar bani u nezdiyê 600 teney dewê Pali est biyê. Feqet Çolig, Darê Hêni u Piran cı ra bırriyaê a u Pali vera ver biyo qıckek.

Verê İmperatoriya Usmanıcan be heta wextê Cumhuriyeti, Paliyo kehan Mahla Serêbazari (Tırki: Çarşıbaşı) dı ronae bi. Feqet yew roce, yew adırgırewtene Mehlaz Serêbazari kerda xırabe u ey ra tepeya qısmê  bazar'io gırd vêşa. Dıma adırgırewtene, Pali serra 1928ıne de rocawanê Kelay Pali de mıntıqay Zeve (Paliyê Cori) de ca dao xo. Heta yew wext qezay Pali ena mıntıqa de manena. Naca de serra 1954ıne de jû şewe de yew bûmlerz (erdlerz) qezay Pali keno xırabe. Bûmlerz ra pey Pali caê xo mıntıqay Talabi de verê Awka Muradi de gêno.

O wext 360 ra vêşi dewê Pali mendi biy. Peyniye de Qeze bırriya a u Siwan wılayetê Çoligi ra.gırê diya .Pali xeylê biyo qıc. Nae ra tepeya nezdiyê 150 dewanê Pali mendê. Tewr peyniye de Qowanciyan u Mêrun bırriya a u Ğuleman bi qeza u çendae dewi zi nay ro Ğuleman ser. Nıka Pali de 36 dewi mendê.

Nıka merkezê Pali de 8.500 merdum cıwiyeno. Beldey Beyhani de 7728 u beldey Baltaşı de 2.037 merdum cıwiyenê. Pê dewan nıfusê Pali pêro-piya 30.558o. Şarê Pali nezdiyê pêrıne Zazayo, taê dewê Kurdan ki estê. Şarkıştene ra aver dewê Ermeniyan ki zehf biyê. Pali de Zazakiyê Merkezi, fekê Pali-Çoligi qısey beno. 




#Article 194: Buri (101 words)


Buri (ya zi burew, ebru) muyê ke zey qeleme ra antê, serê çıman derê. Serê her çımi de yew buri esto.
Dı edaleyê lewiyayışi buriyan cer ya ki cor ser lewnenê. Edaleo ke buri cor ser lewneno Latinki ebe Musculus Frontalis, edaleo ke buri hetê ceri ser lewneno ki Musculus Corrugator Supercilii ra name beno.

Lewnayışê buri mana dano ra be riyê insanan. İnsani ke buriyê xo kerdi berz gege yeno ra mana nê! gegane ki yeno ra mana şaşkewtene ya ki insan ke buriyê xo kerdi nızm, taê cayan de yeno ra mana qariyayış, elaqe u zey çiyê do nianên.




#Article 195: Zazaki de formo pasif (349 words)


Zıwanê ma de formo pasif  

Taê kıtabê gramerê zıwanê maê ke gani zaf raver ra bıveciyenê xeylê kewtê be herey... Eke zaf kewtê be herey, mı niya da 'ke gılê kıtaban zi hewna nêaseno, mı zi eşt ra xo ver, seveta qursê zıwanê mao ke Köln dero na tekst u taê çiyo de bin kerd hazır. Ez qursê zıwanê ma, Heq cıra zaf razi bo, be kıtabanê C. M. Jacobsoni u gramerê zıwanê ma sero tekstê eyê ke hewna kıtab nebiyê be inan danan. Na tekstan de xeritay zıwanê ma xeylê veciya. Ema formê pasifi sero hewna zaf çi çınê bi. Dı serri ra zêdêro ke na tekst mı dest dero, nıka ağme kenan. Alımê ke gramerê zıwanê ma sero gırweniyenê destê xo tenê pêt bıgêrê, çiyo ke pêleka xo dero endi rokerê, vecê, çıke wextê ma çıniyo. Na tekst mı be yardımê kıtab u textanê C. M. Jacobsoni 'be notê ke mı yew seminer de Haydar Dikmey ra gırewtê be yardımê inan kerd hazır. 

Zazaki de formo pasif teyna be yew qeyde nêvıraziyeno, yewi ra zêde formê xo estê. 

Formê 1. 

Vıraştışê formê yewın de pencê waxqesey ra dıma nışanê pasifi -i yeno. Wextqeseyê ke formê pasifi gênê/cênê pêro be na form nêbenê pasif. 

Mesdar: potene

Zazaki de hirê ruçıkê (azê) wextqesi estê: wextê nıkay, wextê veri, modusê waştene. 
  
Wextê nıkay: poc-2 -i3 -(y)en4 -o5 = pociyeno
 
Wextê veri: poc-2 -i3 --4 -(y)a5 = pociya 

Modusê waştene: bı-1 poc-2 -i3 --4 -(y)o5 = bıpociyo 

.....................................................................

......................................................................................

  

  

  

  

    

Mesdar: pêgırewtene 

Formê 2. 

Formo dıyın be wextqeseyê biyaene vıraziyeno. Wın aseno ke wextqeseyê ke be yew name ya zi verhurêndi (preposizyon) wextqeseyê kerdene ra veciyenê, zêdêri be na form şıkiyenê benê pasif. 

Mesdar: rakerdaene

  

  

  

  

  

Mesdar: weiyekerdene 

Formo 3. 

Formo hirêyın be yardımê wwxtqesê amaene vıraziyeno, dıma zi mesdar yeno. 
Wextqeseyê ke formê pasifi gênê, wıni zanenan ke pêro, be na formê hirêyıni benê pasif. Wextqeseyê ke be formê yewıni u dıyıni de benê pasif, oricinalê xo ki raşt ke na formê, wıni aseno ke, be formo hirêyın de zi şenê formê pasifi bıgêrê. 

Mesdar: potene 

Masdar: rakerdene

Masdar: pêgırewtene  

  

Mesdar: weiyekerdene 

 

  




#Article 196: Finlanda (208 words)


Finlanda (Finki: Suomi, İswecki: Finland), dewletê da qıtay Ewropaya. Cayê xo rocakewtena zımey (şımal) qıtaya Ewropa dero. Dorme ra Estonya , Rusya, Norwec, İswec u Deryao Baltik estê. Paytextê Finlanda sûka Helsinkiyo. Nıfusê xo 5,274,820o. Zıwanê xoyo resmi Finki u İsweckiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto u Finlanda serra 1917ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Finlanda yew dewletê qıtay Ewropaya. Cayê xo hem zımey Ewropa hem zi nêmqurey zımeyo. Zıme de be Norwec u Rusya, rocawan de be Deryayo Baltık u İswec, veroc de be Estonya rê cirana. Finlanda berz niya, erdê xo zaf deştıno u zaf deşti estê. Kohi zımey u rocawan de estê.Koyê Halti, koho tewr gırdo. Finlanda de zaf dari estê, %86 ê erdi de dari estê. Finlanda de 187,888 goli estê. Finlandiya de iklım zaf serdo. Her mewsımi de serdo. Zımıstani hewa zaf serd beno, amnani nerm beno. 

Finlanda yew cumhuriyeto. Finlanda de tarix de 16 eyaleti biyê, ema 2010 de sistemê eyaleti qediyo u 6 letey ameyo meydan. Ewro Finlanda beno 6 letey;

Ekonomiya Finlanda zaf qewetına. İGM serê kesi zaf berzo (0,959 €). Fealiyetê ekonomiki zaf herayê. Hacetê elektrik-elektroniki, makiney, optiki, komunikasyoni, kimyasali, metali rotış kenê. İGMyê xo $189.4 milyaro. Yewiya pereyê Ewroyo. Finlanda zaf endustrilize biya u dewleta de zaf zengına.




#Article 197: Norwec (104 words)


Norwec (be Norwecki: Kongeriket Norge/Noreg Qraliya Norweci) dewletê da qıta Ewropao. Caê xo rocvetışê zımey qıta Ewropa dero. Dormey Norweci ra, rocvetış de İswec, rocvetışê zımey de  Finlanda, Rusya, u Okyanuso Atlantik, hetê zımey de ki Deryao Arktik estê. Paytextê Norweci sûka Osloyo. Nıfusê xo 4,667,410o. Zıwanê xoyo resmi Norweckiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto u Norweci serra 1814ine de xo reyno ra, xoser ilan kerdo.

Norwec de 11 wılayeti estê. Nê wılayeti be 5 (panc) mıntıqan ra benê vıla. Hetê gırdina erdi ra wılayeto tewr qıc paytext Osloyo. Norwec de 1ê çeley serra 2020ıne ra nat 356 (çar sey u hirıs u hirê) belediyey estê. 




#Article 198: Zılfi Selcan (152 words)


Zılfi Selcan yew nuştekaro de Zazayo u Universıta Berlini de profesoro. Pax rao u Mamekiye de wendo. Serra 1964ıne de lise ra bırriyo ra şiyo Almanya. Dortmund de muhendisiya makina qedêna. Serra 1973ine de şiyo Berlin, Universıta Tekniki de dewam kerdo. 1979 ra têpiha çehar serri universıta de ilımê muhendisiye de guriyo. Serra 1984 de kewto ilımê zıwani. Rew ra be nat hewes u meraxê xo zıwan u kulturê Zazaki sero zaf biyo. 

Karê Dr. Zılfi Selcanio verên doxtoraya.: Gramerê Zonê Zazay, Lehçey Dêrsımi (Lehçey Cori) Grammatik der Zaza-Sprache, Dersim-Dialekt (Nord-Dialekt).

Karo de bin zi anciya Universıta Tekniki de proceyê do ilmio: Korpusê Teksti ebe Zazaki u Almanki (Zaza-Deutsches Textkorpus). No proje 2001 de sıfte kerd u dı serri dewam kerd. 

Dr. Zılfi Selcan nıka yew proje newe keno hazır u wazeno ke karê dokumantasyonê edebiyatê Zazay Universıta Tekniki (Berlin) de dewam kero. Universıtey Munzuri de serdare, bolume  Zon u Edebiyatê Zazayo. 




#Article 199: Almanki (136 words)


Almanki, yew zıwanê Hind-Ewropao. Texmin beno ke 155,000 milyon merdımi Almanki qısey kenê. Almanki Almanya, Lixtınştayn, Belçika, İswiçre, Luksemburg u Awıstırya de zıwanê resmiyo. Taê mıntıqanê İtalya, Polonya u Danimarka de zi qısey beno. Almanki zıwananê Yewiya Ewropa ra yewo u miyanê herranê Yewiya Ewropa de tewr zıwano qıseybiyaeo. Koloniyanê Almanyaê kıhan de zi nıfusê qıseykerdoğanê Almanki esto. Rocvetışê Ewropa de cayanê zey Rusya, Macarıstan u Slowenya de zi qısey beno.

Anadoliye de vist u panc henzar Almani weşiya xo ramenê. Ezanê nê grube rê vanê Bosporus-Deutsche (yani Almanê Boğaziçi) u gruba bin zi Almanê ke mıntıqay Deryay Sıpêy de cıwiyenê, aya. Almanki be alfabey Latini nuşiyeno. Herfê xoyê xısusi zey Ää, ß estê.

Almanki be alfabey xo nuşiyeno. No alfabe alfabey Latinki ra vıraziyao, vist u şeş herfi, hirê umlauti u yew eszettê cı estê.




#Article 200: Ukrayna (110 words)


Ukrayna, dewletê da qıtay Ewropaya. Caê xo rocakewtena qıtay Ewropa dero. Dorme ra Moldavya, Belarus, Macarıstan, Rusya, Polonya, Slovakya, Romanya u Deryao Siya estê. Paytextê Ukrayna sûka Kievo. Nıfusê xo 46,481,000o. Zıwanê xoyo resmi Ukraynkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Ukrayna serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Namey Ukrayna Slawkiyê kehani de maney cı dewleta sinoriya. Tayê zi vanê namey cıyo kehan Rutenyaya. Ukrayna tarix de İskitıcan, Hunıcan, Xezarıcan, Kıpçakıcan, Peçenekıcan, Kumanıcan, Dewlata Usmanıcan û Cumhuriyetê Rusyaya Sowyetiyê Sosyalisti tiya de hıkum kerdo. Serra 860ıne de Vikingan tiya gırewto. Herbê Dınyayê Dıyıne de tarixê 22 Heziran 1941 eskerê Almanya tiya ke işğal kerd, 5.800.000 Ukraynayıci na herb de kışiya.

 




#Article 201: Zıwan (lısan) (1181 words)


Zıwan sistemê qıseyano ke merdum pê keno têsere u wesileyê suhbetio. Goreyê tayine yew hacetê komunikasyoni ra serkewte hafıza tarix u kultur u adet u torey mordemi zıwan de yeno diyayene. Senatê da insania ke tenya ey rê xaso. 

Serranê peyênan de roştberê Zazayan çım de qıymetê zıwani bi zêde, kenê ke zıwanê xo rareynê, pay ra verdê, raver berê.

Zazaki de qıse zıwan, hetê koki (rıstımi) ra Ewısta (Avesta) de hizū-, Hindkiyo Kıhan (Sanskritki) de jihvā- जिह्वा (bıwane: cihwā) Partki de izβān, Farskiyo Miyanên (Pehlewki) de izwān, uzwān biyo. Kurdki zıman, Farski zebān زَبان, Peştuki žiba, Osetki äwzág vanê.

İlmo ke gıneno zıwani sero, zıwani tarif u ifade keno, zıwananê Ewropa de cı rê vanê linguistic. Qısm u leteyê ilmê zıwani zehfê. 
Fêlê ilmê zıwani cıgeyrayışê nışananê zıwanio ke mıxtelıf tebeqeyanê hêrarşiye seroyê.

u ê bini.

Zar vengo, zıwan ki letey goştio ke fekê insani de, oyo. Bê zon ki isan şeno veng veco, bıqêro, bılımo, feqet nêşeno qısey bıkero. Qıseykerdene ê letey goşti lewnena, hewna perse qesa fekê insani ra veciyena. Hurdmêna ke resnay pê, beno qıseykerdene u insanı ki ebe nê ornagi jewbini fahm kenê. Bê zar u bê zıwan ki şenê, insani jewbini de qısey bıkerê, jewbini serwext kerê. Be teknikanê tezeyan, be destan, be bêçıkan (engıştan) u be hereketan jewbini danê fahmkerdene. Feqet qet çiyê qasê qıseykerdene jewbini ra hendae nezdi niyo. Qey vanê 'zar u zıwanê xo ameo gırewtene’; yanê, ne vengê xo veciyeno, ne ki qısey keno.

Mılet u qewmê ke dewletê xo estê, se serre, dısey serre be zıwanê xo qısey kenê, zıwanê xo kerdo zıwanê teknik u teknolociye, anci ki sero vındenê, raver benê, vanê ke; zıwanê ma wertey zıwananê dıwelan de vini mebo. Eke ma zıwanê xo goranê teknik u teknolociya ewroy de raver meberime, qıseyanê neweyan mevecime, pey de maneno. Be no qeyde zanaê ma, ilmdarê ma meşte biro be zıwananê dıwelan nüşteyanê xo nüsnenê. O waxt ki qewmê ma nê zıwani ra fahm nêkeno. Gereke anci ma nê zıwani bıçarnime, se ke qewmê ma fahm keno, heni bınüsnime. Beno dı kari. Eke roştberê jew qewmi be zıwanê xo nê, be zıwananê dıwelan de nüsnenê, faydey nê ilmi u zanoği qewmê xo de hewndae nêno zanıtene. Qewmo ke seba ey ra nüsneno, gereke be zıwanê ey bo, be zıwanê dê ğeribi mebo. Ewro teknik u teknolociye her zıwani sero hukım keno. Zıwan, ilmi her roc raver şono. Eke rocê raver nêgırewt xo dest, peyniye zaf çetın yena.

Gerek her merdım hemverê xu, hemverê piranê xu wezifey xu biyaro ca. Wezife; wezifey vındernayışê vıni-biyaenda zıwanê ma Zazakiyo. Gerek her merdımê do zane, nuşkar, wendey xu u kokê xu nas bıkero. Naskerdena xu, naskerdena welatê xu kêberê şarê binan rê xu qebulkerdış'a beno. 

Her merdım bı şexsiyetê xu'ya yeno naskerdenı. Senin kı her mıletı, nuşkar, artis bi çiyê xuyê taybeti'a yenê naskerdenı. Êyê kı ninan rê beno kılidê komünikasyoin zi fına zıwano. Yanê zıwan, kılidê komünikasyonê nuş u ê qısey mabêndê şaran u insanano. Zıwan şexsiyetê welatio. Kokê welati, kokê namey welati her wext xu zıwan ra gêno. Swêdi-İsveç, Yunani-Yunanıstan, Fransizi-Fransa, Romani-Romanya, Rusi-Rusya (Urusya) u.ê.b.

Çı wext merdım bı zıwanê xu'ya nênuşno, zıwano xu niyaro kar, caê dı ê merdımi kewnê tengaseya vinayışi u nêşenê rayê da newiye akerê qandê zıwanê xu u nêşenê bıbê rayberê şarê xu. Zıwan, fek u diyalekt zengin-biyayena şar-biyaena. 

Bı zıwanê Zazaki heta nıka çiyo muhim niameo nuşnaenı. Çiyê kı heta nıka ameo nuşnayenı zi, zaf neweo. Na newe-biyayenı zi, zıwanê maê nuştey zehmetey veceno ser raya ma. Heta nıka ê çiyê kı ameyê nuşnaenı, ê zi tenya ser çiyê siyaset u estanıkı mendo. Gere ma ney çi bıvırnim. Enerci u gıraneya xu bıdê çiyê bini ser zi. Cokı çendê ma zıwan, tarix, tradisyon (urf u adet) u çiyê açarnayışi ser bıgurwey, maê zıwanê xuyê ma u pi bıkerê dewlemend. Her çiyo muhim zi noyo kı, zıwanê Zazaki dı dıyalekt u feki estê. Nuşnaenı dı, qıseykerdenı dı qandê coyo kı ma zehmetey ancenê. Gere ma qederê zıwanê xuyê bındest dı mendey bıvırnê u günia teziye cıdê. Eger ma ney nêvırazê se, qeçekê ma do ma ra hesab pers kerê. Ma kar u xebatê ma zi wuni tecrid bıkerê kı ma do nêşê werzê lıngandê xu ser. 

Tıya dı ez wazenan çiyê vecan çıman ver. Gere ma enerci u günia xu bıdê zıwan ser u ma xu lete nêkerê. Fek u diyalektê Zazaki biyarê pêhet u bı inan ra ma zıwanê xyyê nuştışi vırazê. No kar zi, karê merdımê cıddi u ê zaneyo. Eger ma wazenê, zıwanê xu newede ra vırazê, gere ma akademi u enstytiyanê xu vırazê u bı newede ra ma günia teziye cıdê. Bı zür u nêzaney'a qet çiyê nêkewno ser. Zane biyayenı zi, kokê xu, zıwanê xu u kulturê xu naskerden'a u gırwe kerden'a beno. Gere her merdım gırwe u enerciya xu dı cıddi bo. 

Vıraziyaen u biyayena dınya ra heta nıka heme çi ameo vırnayış. İnsani, si (kemere), awı, dar u çar wextê serrı ameo vırnayış u zaney tarixê ney rê vanê mutasyon. Zıwan zi nê vırnayışi ra heqê xu gırewto u ameo vırnayış. No vırnayış hem hetê negatıf u hem zi hetê positiv rao. O çi kı negatif tarix dı xu mısnao, noyo kı, şar zıwanê xu, xu vira kerdo u zıwanê do bin mısao. Zıwanê ma dı zi çiyê newey veciyenê. 

Nê çi ser werzaenı zaf gırda. Qandê kı, heta nıka zıwanê ma ameo pelçıkiyaenı u nıka ma gamanê xuyê gırdan erzenê u xu nezdiyê pê anê. Qandê jew-biyaena zıwanê ma Zazaki dest pê dê, mıl bıdê mıl.

Vınibiyayıli ra açarnayışê zıwani sosiolinguistan miyan (sosiyologê zıwanan) de yew mewzuyo de tetqiqiyo. 

Ne sosiyolinguistan ra yew da-des seranê peyenan de Joshua Fishmano. 

Verde derecê wedariyayışê/vindbiyayışê yew zıwani kıfş beno ke, 
wa dima gamê ke seba era-xo-amaena ê zıwani tesbit bê. 

gamê vindbiyayişi ra yaçarnayişê zıwani

modelê Joshua Fishmani vano ke, 
jü zono ke tahluke dero (ya ki amo hedê merdene), reyna se êno era xo, 
ro kuna cı. 
no model heşt lengeran/gaman ra reseno pê. 

Gereke nê legeri ebe dore/sıra bêrê karardene. 
jü jü dima. 

Hona ke dorê nêamê gamanê peyenan, 
gıraniye ya ki qeyret gereke 
gamanê verêna sera bo. 

Gami neyê:

o taw gereke nê şari ra sermiyani (ma vacime ma u pi) nê zoni bızanê, 
eke nezanê gereke bımusê. 

hini bıbo ke, ezayê nê cemati zonê xo rınd bızanê u amayen-şiyaena jübini ê ezayanê nê cemati bıbo. 
lazımo ke na game, 
zonê nustey ra zêde, 
gıraniye bıdiyo zonê fekki (yani zono ke qesey beno). 

gurenayişê nê zoni qic-pil 
u aile miyan de teswiq bike. 
temey bıke ke, zon her roc qesey bıbo. 
wayirê nê zoni jübini de cirantiye bıkere 
u çıqas ke mumkıno, teyna nê zon de xo ifade bıkerê. 

yani hetê qic u pilan de qesey biyê, o taw 
dest be wenden u nustena nê zıwani bıke. 
lê hin bıbo ke, ğeyretê wenden u nuştene 
gıredaiye yardımê qurumanê dewletê nêbo. 

Faktorê ke ravêrşiyaena jü zoniyo ke taluke dero de benê yardımci: 

David Crysal, kitabê xoyê ‘Language Death - merdena zoni de şeş faktoran marena. 

Gorê dey, 
jü zono ke taluke dero,teyna o taw ravêr şono, 
eke qeseykerê nê zoni: 




#Article 202: Wextqıse (195 words)


Wextqıse, çekuya ke zıwan de ‘kerdene, hal u biyaena’ çi ya ki merdumi ifade kena.

Zazaki de wextqısey gorey kes, amare, wext, modus u cınsi anciyenê. 

Cumla de cagırewtena wextqısan ra gore, wextqıseyê pırri u wextqıseyê yardımkerdoği estê. 

Hetê awankerdışi ra ki wextqısey bırriyenê ra (yanê rıstım, cumla de cagırewtene u mana). 

Zazaki de dı cınsê wextqısan estê, nê aktif u pasifê. Halê wextqısan hetê kerdoği ra 'aktif'o u hetê biyaoği ra ki 'pasif'o.

Gorey halê wextqısan be obje ra, wextqısey bırriyenê ra dı gruban. Nê wextqıseyê transitif u intransitifê. Wextqıseyê ke objeo direkt gêne /cênê cıra wextqıseyê transitifi, êyê ke objeo direkt nêgêne /nêcênê ki cıra wextqıseyê intransitifi vaciyenê.

Wextqısan ra gorey zemiranê kesan ra partizipi yenê meydan. Nê yenê mana sıfet u naman. Ninan ra dı hali estê, nê agentivpartizip u präteritalpartizipê. 

Eke rıstımê wextqısan ra dıme peybend -(y)ış ame, nê benê name. Labelê mesderê wextqısan ki merdım şeno (cumla de) zey naman bıgêro /bıcêro.

Mesderê wextqısanê Zazaki ebe peybend -ene qediyeno. No peybend bestiyeno ra rıstımê (wextê veri) wextqısan.

Zazaki de hirê rıstımê wextqesan estê.

Wextqıseyê Zazaki ebe rıstımê wextê veri u peybend -ene vıraciyenê. Ninan ra Zazaki de heşti grubi estê:

  




#Article 203: Erebıstanê Seudi (394 words)


Erebıstanê Seudi, mıntıqa ra rocawanê qıtay Asya dero. Zımey Erebıstanê Seudi de İraq, Kuweyt u Urdun; veroc de Yemen u Uman; rocawan de  Mısır u Deryayo Sûr; rocakewtene de Korfezê Farsi, Yewiya Emiranê Erebi, Qeter u Bahreyn estê. Paytextê Erebıstanê Seudi Riyado. Sistemê idarey Erebıstanê Seudi monarşiya teokratika. Erebıstanê Seudi ezayê Mıletê Yewbiyayey, Yewiya Erebi u OPECio. 

Tarix u medeniyetê Erebıstanê Seudi heta seserra şeştıne ra şınê. Zemanê verêni ra Ereban uca de ronıştêne. Veciyayışê dinê İslamiyeti u biyayışê peyğamberê İslami Mıhemmedi ra ver, merdımanê Erebıstani sero çiyê zaf çıniyo. Ereban İslamiyet ra ver dınya sero tesır nêkerdo, teyna nêmadeyê Erebıstani sero be xo weşiya xo ramıtêne. Key ke Mıhemmedi maya xo ra ameyo dınya, xo peyğamber ilan kerdo u xo rê muridi tepıştê. O wext ra pey, Mıhemmedi be embaz u muridanê xo, hêdi hêdi caygehê Hicazi vıstê ra destê xo. Mıhemmed hêdi hêdi sukê Erebi zey Meka, Medina u ê bini gırewtê. O dem ra dıma zi İslamiyet vêrdo ra herunda paganizm.

Erebıstan mısılmanan rê caygeyo muhim biyo. Erebıstan be rêze ra piya vêrdo ra destê dewletanê mısılmananê binan. Her dewletê İslami Meka u Medina gırewtê u mısılmanan çım de hakimiyetê xo kerdo quwetın. Erebıstan destê dewletanê mısılmanan de işğal, lec ya zi ceng nêdiyê. Teyna çağê miyanêni de Portekizıcan hicazi sero seferi vıraştê hema ê zi hetê İmperatoriya Usmanıcan ra ameyê meğlub kerdış. Rıciyayışê Usmanıcan ra tepiya, Erebıstan de qıraliya Seudiyan vıraziyaya, o taw ra nata zi uca de keyeyê Seudiyan serê Erebıstani de ca gêno.

İklımê Erebıstanê Seudi zaf zıwayo. Çoli tey estê, zaf huşkê. Sile u waru zaf ni waren. Feqat nezfi deryayan ra hewa u iklım weşa.

Bacarê gırdi:

Sûka Riyad zaf raver şiya. Banê xeylê berzi u bınaê ke hetê mımarine de mıkemmel vıraziyaê, estê; bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısad u siyasetê Erebıstanê Seudi.

Nıfusa Erebıstanê Seudi 25 milyonia. Etnisiteye Erebıstanê Seudi Arapkiyo; feqat tae İranki, Malayki u sare Ewropa u Amerika tedi esta. Dinê Erebıstanê Seudi İslamo, mezhebo resmi Sunniyo. Ehlê Heqi taê esta. Musewiy cinyo. Zıwano resmi Erebkiyo. Nuskar u wendoğê xo zaf niya. Zaf merdume dewunra runisti.

İqtısadê Erebıstanê Seudi ne zaf qewetıne, ne zaf qewetıne niya. Zaf mintiqun peyser menda; feqat zaf mıntıqun raver şiya. Standarde xehat zaf xirap niya. Erebıstanê Seudi zaf petrol u qaz roşena; dınya de ê yewina (1). Fiyatu petral zaf biya way; Erebıstanê Seudi biya zaf zengun.

 




#Article 204: İraq (370 words)


İraq (be Erebki جمهورية العراق Ǧumhūriyat al-ʿirāq) dewletê da qıtay Asyaya. Cayê xo mıntıqa ra rocawanê qıtay Asya dero. Zımey İraq de Tırkiya; veroc de Golfezê Farsi, Erebıstanê Seudi û Kuweyt; rocawan (ğerb) de Suriya û Urdun; rocvetış de İran estê. Paytextê İraqi Beğdado. İraq 18 eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkılo) û ezayê Mıletê Yewbiyayey, Liga Erebi û OPECiyo. Sistemê idarey demokrasiyo. Namey İraqi Pehlewki Erag ra yeno û menay cı veroco.

Tarix û medeniyetê İraqi zehf dewletiyo. Medeniyetê khani Iraq ra veciyê. Sumeran, Akkadan, Babilan û Asuran erdê İraqi de ronişte biyê. Nuşteyê verêni, zey matematik, qanun, felsefe İraq ra veciyayê. 

Wextê seserra 6ıne de Erebi amey İraq û hukım kerd. Ereban dıma erdê İraqi zaf işğali diyê: Hetê Moğolan, Tırkan, İngılızan uêb. ra. Serra 1932yıne de İraq xo reyno ra, xoser ilan kerdo. Serra 1979ıne de Seddam Hıseyn bi reisê Cumhuriyetê İraqi. Labelê şarê İraqi Seddami ra rehet nêdi. Mabênê serranê 1980 û 1988une de Dewletê Amerikayê Yewbiyayey Seddami rê yardım kerd û ey hucım kerd ro İrani; feqet Seddam zaf zerarın veciya. Serra 1990ıne de Seddami hucım kerd be Quweyti, labelê Dewletê Amerikayê Yewbiyayey û dewletanê Ewropa semedê petroli ra mıdaxele kerd. Serra 2000ıne de G. W. Bush bi reisê Cumhuriyetê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan û serra 2003yıne de hucım kerd ro İraqi û eskerê Amerika zaf merdumê İraqi kışti. Nıka işğal dewam nêkeno û eskerê Amerika İraq ra veciyayo.  

İklımê İraqi vuriyeno. Çoli tey estê, zaf huşkê. Royê Dicley û Royê Fırati zerreyê İraqi ra şonê. Dicle û Fırat heyat danê İraqi. 

Bacarê gırdi:

Sûkê İraqi zaf peyser mendê. Cengan sûkê İraqi zaf kerdê xırabe. Labelê Beğdad de zaf binay hetê mımariye ra mıkemmel vıraciyê. Beğdad merkezê iqtısad û siyasetê İraqiyo.

Nıfusê İraqi 28 milyono. Zaf mıxtelıf mılet tede cıwiyeno, zey şarê Ereban, Kurdan, Goranan, Tırkmenan, Asuriyan, Zazayan û şarê bini. İraq de xeylê dini yenê diyayene. Dinê İraqi İslamo, mezhebi ki Şıi û Sunniyê. Tede Ehlê Heqi, yew zi tayê İsewiyi, Bahai û Musewiyi estê. Zıwano resmi Erebkiyo, xeylê merdumi Kurdki, Goranki Asurki û Tırkmenki qısey kenê. Nuştekar û wendoğê xo zaf niyê.

İqtısadê İraqi zaf qewetın niyo. Standardê heyati zaf xırabıno. Semedê herban ra heyat zaf biyo xırabe. Labelê İraq zaf petrol û qaz roşeno.




#Article 205: Gırewtena roci (113 words)


Gırewtena roci zaf sêrek yena diyayene. Vanê, cayê de se serre de reyê. Çiyo ke zêdêr şınasiyayiyo, gırewtena aşmio. Gırewtena roci de aşme be tiricanê roci ra duşê dınya de ke amey têri, tici erzena riyê aşme, aşme ki kena siye; peyê aşme de gırzeyê siye yeno werê, ya zi theza de siye vıraziyena. Tawo ke aşme kena siye, a siye ke gınena cayê de dınya ro, o ca ra gırewtena roci asena. Ebe na qeyde heqe pers kenê, her cayê de feza (universum) de tım aşme gêriyena, ya zi roc gêriyeno; niyadayışê (ewniyayışê) nuqtey ra gırêdayiyo. O cayo ke aşme be roci ra kewnê têri, uca gırewtena roci ya zi aşme asena.




#Article 206: Maden (167 words)


	
Maden (be Usmanıcki: ارغنی معدنی Ergani Madeni) yew qezaya Xarpêtiya. Xarpêt ra 80km dûrio.

Cayê xo verocê (cenubê) wılayetê Xarpêti dero. Şarê Madeni pêro piya Zazayo u zıwanê Madeni Zazakiyo. 

Nıfusê dewanê cı 10,540, nıfusê suka Madeni 5,125o u nıfusê Madeni pêro 15,665o. 

Tarixê Madeni heta verê İsay 2000an şıno. Maden de raveri qraliya Mittani (Vİ 1500) wayir biya. Maden de verê İsay 30 u dıma İsay 180 de İmperatoriya Roma hıkum kerda.Dıma Romay, serra 1077 de İmperatoriya Selcuqıcan wayirê Madeni biya. Tewr peyên dewrê Selim I de Maden kowta bınê idarey İmperatoriya Usmanıcan.

Cayê Madeni mıntıqay rocvetışê Anadoliya de. Rocvetış de Ğuleman u veroc de Erğeni esti. Rocawan de Xarbato esta. Maden 1054 berza, erdê cı 939 km²o u yew vadi de ca gêna. Hetê golê Xezeri de Deşta Gezini esta. Suka Madeni de Koyê Mixrabi (1775 m), Koyê Gorozi (2069 m), Koyê Sındığıki (1600 m) esti. Suka Madeni de zımıstani de vewre zaf varına u bınê iklimê erdi de. Wesari de zi varıt zaf varıno.




#Article 207: Koryay Veroci (293 words)


 
Koryay Veroci mıntıqa ra  rocakewtena Asya dera. Zımey Koryay Veroci de Koryay Zımey; rocawan de Çin u Deryao Zerd; rocakewtene de Japonya u  deryayê Japonya estê. Paytextê Koryay Veroci Seulo. Koryay Veroci ezayê Mıletê Yewbiyayey u WTOia. Sistemê siyaseti demokrasiya, labelê sistemê iqtısadi kapitalisto.

Tarixê Koryay Veroci zaf dewletiye niyo. Verênde seserra 20ıne de Korya yewe biye. Wextê Herbê Dınyayê Dıyine Japonya Korya işğal kerde u zaf terteley kerd. Feqet peydena Japonya Korya terk kerde, Dewletê Amerikayê Yewbiyayiyan Koryay Veroci işğal kerde u Rusya Koryay Zımey işğal kerde. Enlemê 38i bi sindorê Koryay Veroci u Koryay Zımey. Koryay Veroci biye kapitaliste u Koryay Zımey biye sosyaliste. Labelê serra 1950ıne de  Koryay Zımey Koryay Veroci işğal kerde. Çin u Rusya pheşti dê Koryay Zımey. Mıletê Yewbiyayey u NATO dest da Koryay Veroci. Ewro hal zey verio.

İklımê Koryay Veroci honıko. Zaf varan vareno. Seba ke be vartışo, erdê Koryay Veroci de dari zafê. Çı esto ke her serre erdlerz (zelzele) beno.

Bacarê gırdi:

Bacarê Seuli zaf raver şiya, bına u banê xeylê berzi estê, bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadê Koryay Veroci u ê Asyao. Sûka Seuli de xeylê şırketê teknoloci u iqtısadi estê.

Nıfusê şarê Koryay Veroci 47 milyono. Nıfusê Koryay Veroci her serre beno qıc, çıke şarê Koryay Veroci şıno dıwelanê teberi. Dinê Koryay Veroci çıniyo; zaf merdumê Koryaya Veroci ateistê (% 46), hema Budisti u İsewiy/Xrıstiyani zafê; (% 27) u (% 25). Zıwano resmi Koryakiyo. Nuskar u wendoğê xo zafê. 

İqtısadê Koryay Veroci gırdo. Dınya de rêza desıne (10.) dero. Teknolociye u komputerê cı zaf be kaliteyê. Koryay Veroci xeylê wasıteyan (otomobilan) vecena. Kia Koryay Veroci de veciyena. İdxalatê (eksport) Korya zafo.  Sayiya idxalatê (eksport) ra Koryay Veroci ekonomiya xo biye hewle. Endustriya elektronik u komputer u malzemey dicitali zaf gırda.




#Article 208: Naxır (226 words)


Naxır (Lat.: bos taurus), heywano khediyo, sımıkıno ke familya bınêna naxıran u familya iştirınan rayo. Na ra verê 8- 10.000 serran de amo khedi kerdene. Ebe nisorkerdene ra nebatê selulozênan çarneno ra şıt u goşt. Sınıfa çıcıkınan ra aid, tewrê de heywanê khediyo.
 
Serba şıti, goşti, çermey u kari (antena zey hengazi u ğızaki) yeno weyiye kerdene.
Naxır (zımıstani, rocanê serdınan u sondane) zerrê axuran de, verê arran de be çolıxan yeno gırê daene. Arran de sımer u vaş beno ver. Usar be amnani ki beno teber, çayır u mergan de çırayniyeno. 

Naxır tayê dıwelan (zey Hindıstani) de ziyargeyo /bımbareko.
Dınya de hirê cınsê naxıri estê: Ni bos taurus (naxırê Ewropa [yê Afrika u Asya ki zey ninanê]), bos indicus (zebu) u bos primigenius (auerochs)...  

Auerochs cedê naxırê Ewropa u zebuyo.

Sılê naxıri ra bızıkê phani vıracinê, ni teber de tici vera benê husk. Ninan ra tezek vacino. Tezeki wertê kolian de yenê tanayene. 

Ebe çolıxan zew nire vılê (dı) gaan sero yeno gırê daene. Sapê hengazi ki nire ra bestiyo. Ebe na usıl hengazi ancina, yanê hêgaan de cıte yena kerdene. 

Mangey şıt danê. Cıni kursi be zew bures ya ki badiye cênê, bınê manga de, lewê nezdiyê cızıkan de nisenê ro. Dı destan ra, cızıkan wertê bêçıka pile be bêçıkanê binan de ancenê u na tewır şıt çhızê qabi beno u nia mangey doşiyenê. 




#Article 209: Moradan (1006 words)


Moradan (Tirkî: Dilektaşı) yew dewa Darê Hênî ya û giredayê wîlayetî Çolîgî ya. Çolîgê di cayê Moradan û herra ya ra vanê Zîktê. Şarê dewê Zazayo û Zazakî qal keno. Namey Moradan, Awkê Muradî ra yeno. Moradê ko dew vîraşta û avayî kerda namey ey ra yena. Verva Morad namey nê cay Tus bî. Badê 1961 di namey hemi dewan kerdî Tirkî. Namey dewê Moradan zî kerdo Dîlektaşi.

Rocvetişê (şerqê) Moradan di dewan Şernan û Sêfan, zimey (şimalê) di dewê Şemsan, rocawan (ğerb) di dewan Cansur û Vazenan, veroc (cenub) di dewa Rêz esta.

Dewê Moradanê di erazî ko mîyanê dew û teverê dew dîyo, dere û derxole yo. Raşteyê hîra û gol çînî yî. Mîyanê erazî di 300 û 400 m su û banîyî estî. Çotla û Qîlê Şemo dew ra 1200 û 1300 m berzî. Erazîyê Moradanê nîzdîyê 450 km2 yo. Nifusê dewê Moradan demê Wasmanan û demê Komarê di tîm û tîm bîyo zed.

îklîmê dewê Moradan wexta ko 1975 ra ver Herema Rocvetişê Anatolîye di bendaw nêvîraştîbî serr di 8 aşme vor war di mendenê û ca ca 2 metre vor benê. Tîm û tîm wîşka benê. Badê bendawan ra hewa bîney bîyo şenîk. Vor sey ver nêvarena. Zaf dewam bîkîro 6 aşme vor war di manena. O koyo ko 2940 metre berzo û dew paşte xo da wa ci serr di 10 aşme vor manena. Têkîn serran di no ko di vor qet nêqedîya wa. Hune Çotla di vor zaf varena. Zîmîstan zaf serdîn û wîşk vîyareno. Çotla di dar û bîrr çînî yo. Hewayê dew hamnan zaf hênîk o. Tîrêjî tîj tîk nêdanê dew ser.

Dewê Moradanê di hewa zîmîstanê di zaf xîdar vîyareno. Aşma tîşrîn ra heta aşma nîsanê di vor bena. Vor ca ca nizdî 2 metre ca gena. Wukê dew zî zaf xîdaro. Zîmîstanê di hew hew rayê qewyenî. Serra 1990 ra ver dewîjan zad û çekçoleyê payîzê di guretenî û mîyanê zîmîstanê di karê yînan nêkowtenê bacar. La serra 1990 ra pey rayê bî gîredayê Rayên Bîngeyî yê Tirkîya. Uca ra pey dewîjî bîney bîyî rehet. Rayê  dew, badê vor varayîş di zerrê hefteyek di abeno. Hamnanê di hewayê dew, hewayê ware yo. Zêy hewayê deşt germîn nêbeno. Deşte di pelê daran nêleqeno la dewê di va yena, ruçîkê merdîm kena wenîk. Dewa Moradanê di amnan di aşmeyo, Temmuz û tewax. Wesar di aşmeyo, gulan û hezîrano. Payîz keşkulan û kevçero. La zîmîstan zî 6 aşme dewam keno.

Mêjuyê (tarîx) 2ê Tewax 1999e di derheqê dîrokîyê Dewa Moradonê di goreyê zonayên ko pîronê dewê ra ma kerdî are, derheqê çi wext dew awa bîya û mêjuyê dew çi wext ra destpê keno, zanayên ko ma dest kerdî, serra 1780 di awakarê dew Morad dewa ko bakurê Dara Hênî di mîyanê darîstanê di ya, Tarçur di kar û gurîyê cuyîşê di bî, ruejek, bînateyê ey û cîranên ey di pêvçunek vêjena. Morad hetê rocvetiş re pîya bîrayên xo û tutên xo û zafîn pezên xo kuweno cehde. Cehde di bîrayên ey sebebê terk kerdîşê dew wî sucdar kerdo qerarê xo gîrewto ey ra bîyî cîya. Her yew heteka şîno. Morad tutanê xo geno yeno dewa Vazenan. Etîya di axayê Vazenan Şêy Hesen dir beno şinasî. Di serr cayê axayê Vazenan Şêy Hesenê di vîndeno. Gunîyê Şêy Hesenê Moradê re gîryena. Moradê verar keno. Ê Şêy Hesenê dew ra dûr, her hetê ya dar û bîrr, cîyê ko heywanên bêwehşî ra ber çîyek çîni yo. Mezrayek esta. Namey ya us a. Tusê di gûmeyekê Şêy Hesenê est o. Zîmîstan pezên xo beno Etîya di weye keno. Morad u Şêy Hesen pîya pesên xo no gûme di kenî weye.   
 
Ê hîrê heb bîrayên Moradê ko ey ra herdîye şîyî, yewek şîyo Parmukê Cêr, yewek şîyo dewê Şemsan, yewek zî şîyo Xinisê Erzurumê dî nayeno ro. O ko şîyo Parmukê Cêrê ewro paşnameya Kizilaslan gîrewto. O ko şîyo Dewê Şemsanê ewro paşnameya Barîşçîl gîrewto. O ko şîyo Xinis, ey di re mudeyek têkîlî vîrazîya wa, labele heta nê seserra pêyîn têkîlî biryawa.
 
Wextan ra wextek Şêy Hesen Tus dano Morad. Labele Tus suyeka di manena. Aw ra dûr a. dar û bîrr ra çîm çîmê nêvîneno. Qet nalçîx nêşuyo mîyanê nê daran. Tusê di mêşna û manga xo ra nêcuyenî. Weye kerdîşê bîz zî tersê vergan ra zor o. Morad na Tus qebul nêkeno. Qayîlo cîyê Şêy Hesenê di bimano.

Cehdeyê erebeyê serrê 1981ê dî ame. 1975 ra nat cehdeyê erebe bîbî. Rayê Moradanê 10 km serê rayê Valer û rayê Nederan ra 2 km het raşt ser ra. Dewa Moradanê Valer ra 12 km, Nederan ra 26 km, Darê Hênî ra 26 km Çolîg ra 46 km dûr a. Wexta ko cehdeyê erebe nêamebi Dewa Moradanê şîyayîş û ameyîş demek pê rayê asîn kerde yo. Dew ra nîzd îstesyonê rayê asîn istesyonê Dîk a. Dew ra 10 km dûr a. Rayo asîn 1949ê di ameyo istesyona Dîk. Wexta ko rayo asîn zî çinî bi dewîjan karê bazîrganî hem Darê Hênî ra, hem zî Dîyarbekî ra  zaf zaf pê mayîn û qatîran kerdo.

Dewê Moradanê di 1952 di mekteb abîya. Na mekteb hema nêqedîya bî serrek ver qîjên dew, wadeyekê keyeyê Emerê Husê Emerê di perwerde vîrazîyo. Bi destê Gexîyîj malîm Nuredîn Tanê ra ameyo vîraştîn. Na mektebê di heta serra 2000 mîyanê dew di ders da wa tutanê. 2000 di dew ra 2 km dûr di Dara Bogê di mekteba newî vîrazîya wa. Ewîl semedê hemîn dewanê Tawus û Sêfan û Şernan mekteb proje bîbî. Barco na proje dewlet war di verda, mekteb zî Moradanîjanê re mend. Perwerdeyo mecbûrî 8 serre yo ama mektebê Moradanê 5 serre ya. Tutî dew 5 serr ra dîm 3 serr zî mekteba nahîyeya Valer di wenenî. Lîse û Zanînge, ya pansîyonan di mendenî, ya zî bajaranê di cayê merdîmên xo di wenenî. 
   
Dewê Moradanê di ey dewan bînan ra wendîş û nuştîş zaf xurt o. Cumerdanê di %65, cînîyanê di %25 wendiş û nuştiş est o. Dewê di %40 zanî Tirkî qise bikirî. Dew di %100 zerrê keye xo di Zazakî qise kenî.




#Article 210: Tawz (139 words)


Tawz (be Tırki: Yenisu) nomay yo mintiqê gıridayi Darayeni wa. Mintiqêka verina. Nomay ena mintiqa runiştayi u wuhar miniqêra yenu. Runiştayon ita Taviji. Tavz'iz nomay xu yin ro gırotu. Mintiqê Tavz cihet ğerb u şerq ra pêni dewa Şernon ra dest kenu pê heta verni Qulp, qezay Diyarbekiri ra dewam kenu. Cihet şimali o cenup ra pêy qil dewa Şegon ra kenu pê heta hudut Lice şinu. Mintiqa Tavz, mintiqeku girda. Girditira zêy ena mintiqa Çolig (Bingoel) 'id mintiqa çinu. Arazi mintiqê Tavz, asi u kuyini. Qil, çêm, gaz o vadi zafi. Arazi zaf museit cotkari niwu. Ena mintiqa'd zemon verin ra Tavij he runişti. Feqet Tavzê het Diyarbekir ser'id, zemonik tay Arminiz bivi. Wêqt'id Armini itari şi. Tavz'id zaf dêw esti. Qiliçon, Avason, Xilbaşon, Nederon, Şegon, Momedon, Eskar, Gulayon, Laguzer, Awdes, Sugor, Vongasoer, Ginctawus, Geli o zeyin dew.




#Article 211: Zıwan de babeti (244 words)


Zıwanê dı nê babeti estê:

Zıwano kı fekandê cı dı dıha vêşi pêra abıryayeney estê, nê abıryayeneyê kı zıwani miyan dı rê diyalektê ê zıwaniyê. Diyalekti zıwanê miyan dı kışta tarix, coğrafya, herem u tay sebebandê siyasi ra, veng u vıraştenda üzelixandê qısana pêra abırênê. Vıraştenı u veng dayena nê qısan ca bı ca pêra abırêna. Diyalekt tarixê zıwani, semedandê siyaseti ra heremanê cı kışta veng, vıraştenı u rêzandê qısana tam pêra abırneno.

Zıwandê ma dı zi çıhar diyalekti estê.

Sinorandê qısekerden-da zıwanê miyan dı, gorey sınıf u bülgeyan (hereman) vırnayenı u vatenda cı rê fek vanê. 

Heme zıwanan miyan dı kes vineno yan zi raştê cı yeno kı, sukandê cı dı, heremandê cı dı ca bı ca u pêra ferqın qısey yenê kerdenı. Wexto kı nê qısey yenê kerdenı, ê cayê ê cadê biniya pê nêtepşenê. Na nêtepıştenı u ferqê nabêni teniya telefuz kerdena fekiya. Cayê kı wırna fekê cı pê nêtepşenê u pêra abırênê, a abırnayenı u ê beşdê telafuz kerdenı rê vanê fekê ê zıwani.

Zıwandê ma dı zi xeylê pêra abırnayey u feki estê.

Zıwano kı berzeya kültürdê cı zey pê niya u dı no wardı pêra abırênê, a abırnayenı rê vanê şivey zıwani. Dı şivandê zıwanan dı tax-tax, herem-herem, ca bı ca zey pê nêbeno u pêra abırêno. Kültürê nê cayan zi zey pê niyo. Dı zıwanê miyan dı cayê kı kültür u edet, telafuz u qısey cı pê nêtepşenê u bı şeklêna pêra abırênê, ê şivey ê zıwaniyê.




#Article 212: İsrail (307 words)


İsrail (be İbranki: יִשְרָאֵל Yisra'el; be Erebki: إسرائيل Isrā'īl) yew dewleta qıta Asyao. Caê xo rocawanê (ğerbê) qıta Asya dero. Dormey ra  Lubnan, Urdun, Suriya, Mısır u Deryao Sıpê estê. Paytextê İsrail Urşelimo. Nıfusê xo 8,051,200. Zıwanê xoyo resmi İbrankiyo. Sistemê idarey demokrasiya parlamentera. Dewleta İsraili erdê Fılıstini sero niya ro u serra 1948ine de ki xo, xoser ilan kerdo.

Namê İsraili, Tewrate ra yeno. Key Yequb pê keyey xo ra goç keni, Homa ju melek keno merdum u rışeno/şaweno Yequbi sero. Yequb dano pêro meleki u melek areze keno ki o nêşeno bıdo pêro Yequbi ro. Yequb melegi rê vano ki dua ke mı u melek hem keno dua u hem zi Yequbi keno bımbarek u ey rê namê İsraili dano. Namê İsraili yeno arezey ra Teno ke dano pêro Homa ro/Teno ke verba Homay vındeno. Namê Yequbi vureno u beno İsrail. Lac u waê Yequbi, dıma heme inan rê Lacê İsraili vaciyeno.

İsrail de pêro piya 6.110.600 Cıhudi esti u şarê İsrailiê bini Areb, Çinıc, Rumen, Taylandıc u binan ra yeno pêro. Ninan teber de İsraili de 60.000 ra vêşi Afrikayıci zi esti.

Zıwanê İsraili İbrankiyo, Cıhudki zıwano resmiyo. Cıhudki ra vêşi Arebki zi zıwano resmiyo ema caê Cıhudki deha herao u deha beno qebul. %92ê şarê İsraili sukan de cıwiyeni u bini dewan derê.

İsrail Rocvetışê Miyani de ca gêno. Cayê xo verocê rocvetışê Deryao Miyanêne dero. Zımey cı de Lubnan, rocvetışê cı de Urdun, zımey rocvetışê cı de Suriya, verocê cı de Sina u Deryao Sur estê. Verocê İsrali, Çolê Necefi ra yeno pêro. Zımey cı de Hendeğê Şeriay esto. Rocvetışê veroci de tayê koyê qıteki estê ema ê zaf berz niyê. Hetê Deryayê Miyani de deşti estê.

 
İsrail mehozot (İbraniki: מחוזות; tekin: mahoz) zi zaniyeno. İsrail hetê idareyi ra biya şeş mıntıqey. Nê mıntıqey: Merkez, Hayfa, Qudıs, Zıme, Veroc, u Tel Avivo.

 




#Article 213: Beluçki (132 words)


Beluçki yew zıwanê do İrankiyo zımeo rocawano ke verocê rocakewtena İrani, verocê Efğanıstani u rocawanê Pakıstani, yanê Beluçıstan de qısey beno.

Beluçki de, zey Rexşanki (Serhedki), Pencgurki, Kelarki, Serawanki, Laşarki, Kêçki, lehçeyê verê dengızi u Beluçkiyê rocakewtena Hilli, mıxtelıf diyaleki estê.

Xeylê

Beluçki de dı halê nameyan estê: 

 

Beluçki de halo ergatif ki esto. Cokao ke antışê wextqıseyan, wextê veri de gore wextqıseyanê transitif u intransitifan beno:

wextqıseo intransitif 

wextqıseo transitif

Aa, Áá, Bb, Dd, Ďď, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ii, Íí, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Řř, Ss, Šš, Tt, Ťť, Uu, Úú, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz, Žž.

Beluçki de hirê herfê vengınê kılmeki (a, i, u), panc ki herfê vengınê dergi (â, î, û, ê, ô) estê.

Beluçki de dı diftongi estê: ay, aw




#Article 214: Efğanıstan (118 words)


Efğanıstan (be Farski: افغانستان), yew dewletê qıtay Asyao. Cayê xo verocê (cenubê) qıtaya Asya dero. Dormey Efğanıstani de Tırkmenıstan, Ozbekıstan, Pakıstan, Tacikıstan, İran u Çin estê.

Paytextê Efğanıstani sûka Kabıliyo. Nıfusê xo 31,889,923yo. Şarê Efğanıstani Peştun, Tacık, Xezer u Ozbekan ra yeno pêra. Zıwanê xoyo resmi Farski u Peştukiyê. Sistemê idarey cumhuriyeto. Efğanıstani serra 1919ıne de xo reyno ra, xoseriya xo ilan kerda. Serdarê cıyo verên Hamit Karzaiyo.

Namey Efğanıstani (Farski: افغانستان‎, maneyê Herranê Efğanan) ra yeno.
Dosya:Kajaki Dam in May 2012.jpg|
Dosya:Blue Mosque in the northern Afghan city in 2012.jpg
Dosya:2011 Afghan Youth Voices Festival.jpg|
Dosya:Afghan musicians in Farah.jpg|
Dosya:Kabul downtown after 2002.jpg|
Dosya:2011 SCF Kabul-3.jpg|
Dosya:Kabul Medical University in 2006.jpg|
Dosya:US Provincial Reconstruction Teams in Afghanistan.jpg

 




#Article 215: Pakıstan (211 words)


Pakıstan (be Urduki : اسلامی جمہوریۂ پاکستان Islāmī Cumhūrīye Pākistān), yew dewleta qıtay Asyaya. Cayê xo verocê qıtay  Asya dero. Dorme ra Hindıstan, Efğanıstan, Çin, İran û Deryay Erebi estê. Paytextê Pakıstani sûka İslamabadiyo. Nıfusê xo 168 milyono. Zıwanê xoyê resmiyi Urduki û İngılızkiyê. Sistemê idareyi cumhuriyeto. Pakıstani serra 1947ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Nameyê Pakıstani Farski de maneyê Cayê Paki ra yeno û panc eyaletanê Pakıstani ra vıraziyao.

Zımey rocakewtışê Pakıstani de Çin, zımeyê rocawani û rocawan de Efğanıstan, rocakewtış de Hindıstan, verocê rocawani de İran estê. Erdê xo 796.095 km²yo. Pakıstan de iklımê Musoni hakimo, 6 aşmi varan esto, 6 aşmi çıniyo. Zımeyê Pakıstani zaf kohıno û iklımo serd hakimo. Merkez û veroc berz niyo, zaf çoli estê. Pakıstan de amnani zaf germo, zımıstani zıme de zaf serdo, veroc de nermo.

Pakıstan ekonomiye de yew dewleta peysermendiya. Ekonomiya Pakıstani weş niya, IGM 0,504o. Zımeyê Pakıstani de ekonomiye zaf xırabına, veroc de tayê sûkanê Karaçi de fealiyetê ekonomiki estê. Ekonomiya Pakıstani her serre bena gırd. Pakıstan de yewiya pereyi Rupiyo. Pakıstan be DAY, Çin, Erebıstano Seudi, Almanya û Kuweyt ra rotış û herinayış keno.

Pakıstan yew cumhuriyeto de federalo. Pakıstan de 4 eyaletê gırdi (Beluçıstan, Sind, Pencap, Xeyber Pextunxwa) û 4 werdi estê. 

Nıfusê Pakıstani 180 milyono




#Article 216: Fılipin (136 words)


Fılipin yew dewleta qıtay Asyao. Caê xo rocakewtena qıtay Asya dero. Dorme ra Okyanuso Gırd esto. Paytextê Fılipini sûka Manilao. Nıfusê xo se milyoni zêderiyo.Zıwanê xoyo resmi Fılipinki u İngılızkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Fılipini serra 1898ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Namey dewlet kıralê İspanya Felipe II ra yeno. Namey dewlete çend fıni vuriyayo. Kongreyê Malolosi dıma namey dewlet kerd República Filipina. Herbê 
İspanya-Amerika dıma tiya kewt İmperatoriya Britanya dest. Herbê Dınyayê Dıyıne dıma namey dewlet resmiyet de Cumhuriyetê Fılipini yo. 

Fılipin de cayo tewr verên nezdi 67.000 ser veror biyo. Negritoyi tewr veri ameyê nê adeyan dı cıwiyayê. Nara Fılipinıci isayraver 4000 seran dê Tayvan ra ameyê tiya. 

Daruyan tiyanan dı medeniyeto sıfteyên vıraşto. İnan tucaranê malayana piya yewbiyayışinamey pêser. Inan dıma Barangayan tiyanan dı koloniyê xoseri vıraşti u dewletanê binana ticaret kerd. 




#Article 217: Necati Siyahkan (120 words)


Necati Siyahkan (Siyahhan), serra 1938 dı, Süreg (Swêdan, Siverek) dı maya xü ra biyo. Mektebo verên u miyanên (mabêni) Süreg dı ê lise zi Rıha (Urfa) dı qedeynayo. Siyahkan, İstanbul dı Hıquq Fakültesi (İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi) dı wendo u biyo aboqat (avukat). Siyahkan bı serrana Anqara dı aboqatey kerdo u Anqara dı 2006 şi héqeyda xü ser.

Necati Siyahkan bı şiirê xü yê Nataşa ya bı serena bi serdem u alimê gencan/xortan. Şiirê cı Nataşa bı serena fekê telebeyan u lejkerdoxan ra nêkewt. Kıtabê cı 'Nataşa' hirê fıni çap bi. Sıfte serra 1988, ê dıdını serra 1990 dı u ê neşır hirêyıni zi serra 1992 çapxaney 'Fırat Yayınları' dı vicya. Kıtabê 'Nataşa' héta nıka vist (20) fıni çap biyo.




#Article 218: Ingemar Hedenius (285 words)


Per Arvid Ingemar Hedenius yew filofosê Swêdi yo. Ser 5 nisan 1908 maya xü ra biyo u ser 30 nisan 1982 şiyo réhmetayda xü ser. Mabênê serandê 1947 ra héta ser 1973 Üniversiteyê Uppsala, İsweç dı profesorê ilimda felsefe biyo. Êy kı her tım verniyê êy dı bendi biyê xıristiyani biyê. 

Piyê Ingemar, Israel Hedenius (1868-1932) docent tıxtorê dermanan (ilacan) biyo. Dıma suka Swêd Stockholm dı 1927 ra tepya beno tıxtorê qralê Swêdi. İsrael Hedenius éyni wext dı beno serdemê Ju biyayenda Tıxtoranê Swêd u beno ézayê beledyeda Stockholmı. 1923 dı müjganeyda profesorey gêno. Kalê kı cı Per Hedenius, 1828-1896 pataloji dı profesorê do neskerdeyo (bı nam u veng o). 

Maya Ingemar Anna, suka Norweç Begh dı ju aileda naskerde dı ameyo dınya. May u pi Ingemar 1905 zewicênê u no zewac ra hirê qecê ina benê. 1905 dı laceko bı namedê Per u 1909 dı zi Ingemar u waya cı Ann Marie maya xü ra benê. May u pi Ingemar hetê diyanet ra zaf dindari biyê u no zi tesirdê qecekan kerdo. 1927 dı Ingemar diploma xü giroto u mekteb ra biyo mezun u tezê xü zi felsefeciyê ê diyaneti George Berkeley ”Sensationalism and theology in Berkeley's philosophy” ser nuşnayo.

Hedenius bı kıtabê xü yê Zaneyen u Qin’a bı meshur. Kıtabê cı 1949 dı neşır bı u Swêd dı bi sebebê münqaşeyêdo gırd. No münaqaşe sınoranê Swêd ra vıcya u bi münaqaşadê Ewropa. Hedenius kıtabê xü dı kritikê xıristiyaney u cüwayış miyandı cayê cı/role cı kritik keno. Hedenius qandê xıristiyanan “meclisê dini” waşte. Kıtabê xü dı hire waştenê cı est bı.

Hedenius vano kı: ”Xıristiyaney ver nêy hire çiyan verni dı bendo/dêso”. Her ser ”Héreketê Humanistanê Swêd” bı namedê Hedenius xelet (Hedenius-priset) vıla kenê.




#Article 219: Max Weber (336 words)


 
Max Weber, 21 nisan 1864 maya xü ra biyo u 14 héziran 1920 şiyo héqeyda xü ser. Weber bı xü Almano. Weber sosyolog, ekonomê milli (debarey nasyonel), filozof u profesor biyo. Mabenê ser 1893-94 dı suka Almanya Berlin dı profesorê héqê ticari dı ders dawo. Mabênê ser 1894-97 Freiburg dı profesorê ekonomê milli (debarey nasyonel) biyo u ser 1897-1903 Breisgau u Heidelberg dı u éyni wext dı mabênê ser 1918-19 Wiyana u Münih dı profesorê sosyolji biyo. Max Weber bırayê Alfred Weberi yo.

Zaf alimê vanê kı Karl Marx, Vilfredo Pareto u Émile Durkheim bı Max Weber a piya fıkrê alımeyda cüwayışê sosyolociye vıraştê.

Hetê siyaysiya Weber bı xü hem welathézkerdox u hem zi lejker o (ésker). Weber tesirê alimê felesefe Immanuel Kant, Friedrich Hegel, Karl Marx u Friedrich Nietzsche zi mendo.

Weber mektebi Heidelberg, Göttingen u Berlin wendo. 1893 dı Berlin dı beno profesorê hıquqi u éyni wext dı Freiburg dı profesorê debarey keno. Weber nezdiyê panc seri neweşeyda ésebey ra kewno nêweşxane u nêşeno kar bıkero. Dıma neweşeya xü yê ê ésebi Wiyana u Münih dı ze profesor privat (özel) gürweyeno. 

Kıtabê xü yê ‘Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus’  (Etikê protestantey u héyalê kapitalizım) dı Weber mısneno kı reformasyon (vırnayen, çarnayen) senin cüwayışê şaran hetê xü dayo kışta debarey ( ekonomi) kapitalizım u wuca dı senin kılisey katolikan ê rumi cayê xü cüwayışê şar miyan dı vıni keno. Çı wext Weber fıkrê xü u ‘tipê ideal’ analiz keno zıwanê do brokratik kar ano.

Héme çira mühim fıkrê ciyê ‘verstehenmetod’ (metodê famkerdenı) o. Na teori zi namey dayê u vanê ‘metodteori’ u na teorizi akerdenda fıkrê sosyolociye yo. Yani famkerdenda (verstehen) tepkiyê merdıman (insanan). Metodteori izéh kerdenı u famkerden o. No teori bi semedê teoriyê tipê ideal u teoriyê sosyolojiyê xü teberê çiyandê (neutral) tepışteni rê u ka qıymetê vateni cüwayış dı ca gêno.

Fıkır u teoriyê Webersi sosyolociye, tarixê dini, teoriyê héreketan, teoriyê siyasi, hıquq, debarey milli (nasyonal ekonomi), ilmê siyaset u felsefe dı fıkrê do delal u kılasik hésınêno.

Jahrbuch. 




#Article 220: Voltaire (335 words)


François Marie Arouet de Voltaire yew filozofo u 21 payızê peyın 1694 Paris dı maya xü ra biyo u 30 gülan 1778 dı şiyo heqeyda xü ser. Sınasnayenda Voltaire tenya welatê cı Fransa dı nê héme dınya dı ze nuştoğê u filozofê newebiyayenı (ronensansi) sınasnasêno. Voltaire, bı aqılê xü ya, bı rew fıkırdenı, bı hének (ironiy) u bı fıkrandê xü yê neweyana sınasêno.

Mabênê ser 1726 ra héta ser 1729’ı İngıltere dı sırgun dı maneno. Voltaire héyatê/cüwayenda xü yê sırguni dı zaf çi mıseno u fıkrandê xü ya şıno ravey/avêr. En taybeti sitemê İngıltere u toleransê diyaneti vineno.

Sırgun dı cüwayenı, bi semedê nuştena kıtabê Lettres philosophiques-1973 u bı na kıtab fıkırê liberalê İngilızan ame resa Fransa u ca mabênê şarê Fransızan dı kok tepışt. Kıtab senin vıcya nêvıcya qererê veşnayenda kıtabi vıcya. Yani kıtab bı hetê sistemê Fransa dı bi yasax u no çi bi semedê newedera Prai ra remayenda Voltaire. No fın cayê ciyê sırgun Şampanya dı (Champagne) şatoyê Emelie du Châtelet bı. Emelie hetı dest bı wendenda zaneyanda ilmê tabiati ke u ay hetı kıtabi Newton açarna. 

Dıma merdenda madam Châtelet, Voltaire 1970 dı mecbur mend ca bıvırno. Qral Fredrik o en gırdi, Voltaire vêynda qesırda (şato) xü u Voltaire teklifê Qral Fredrik o en gırd qebul ke. Dıma wextê do kılım dı Voltaire bı Qral Fredrik kewt münaqaşe u 1953 dı Berlin terk kerd. Dıma sırgun u éware gêyrayen 1978 dı nezdiyê Cenewre (Genève) mezra Ferney dı rocanê xü yê peyneyıni cüwa u o dem dı romanê xü yê Candide (1759) nuşna u peynira kıtabanê xü yê Traité sur la tolérance (1763) u Dictionnaire philosophique (1764) nuşna.

Voltaire zi zeydê filosofandê wextê ronensansi deist bi, yani merdım homa wahêrê érd u azmini vineno u o homa mabênê merdıman dı çiçi beno beno nêbeno qarış nêbeno. Şarê êy wexti zaf şiy ser Voltaire u êy filozofê binikı fıkırê Voltaire parekerdê. Vatenê Voltaire écrasez l´infâme (bışıknı êy xırabi, yani wazeno vaco bışıknı kilisey Fransa) u na vate bi parolay nuştoğandê raya newe biyayenı.

 

 




#Article 221: Thales (363 words)


Miletos ra Thales, texminen 625 V.İ. (Verê İsay) maya xü ra biyo u texminen 545 V.İ. şiyo héqey da xü ser. Bı hetê tarixçiyana, ze fılozofê sıfteyın sınasêno. O Miletos dı cüwayê u uca dı gürweyayê. Thales antik Yunanıstani dı héwt (7) aliman ra ju biyo.

Ser fılozofê antiki ser Diogenes Laertios kıtabê xü dı béhsê Thalse keno u ey ze fılozofê sıfteyın hésıbneno. Diogenes kıtabê xü dı nuşneno u vano Thales lacê Examyes u Cleobulina yo u vano êy şarê Feniki yo. Antik Yunan dı aliman ra sıfteyın fına Thales o kı merdım ê resmi alim qebul kerdo. Alımeya Thalesi ser asmênşınasiye, zaneyenda ilmê tabiati biyo. Tarixzane Herodotos zi derhéqdê Thales wunasin nuşnayo: Thales merdımê do zaf seferi kerdo, zaf welatan diyo, şiyo Mısır u alımeya cı geometri serdo. Juna alım bı namedê Aristoteles (kı héme dınya ê alimê filozofi vinenê) vato: Eger ez çımey fılozofiya se Thales zi awa ciyo. Çiyo kı Thales perskerdê: Çıçiyo nêvırêno miyanê vırnayeni dı, çıçi wesarê pêmiyan biyayenda kültüran. O her tım koki gêyrayê, meselada en kıhan yani arche (sanduq, tabut) gêyrayê. Aşeynayenda fonksiyonê awı cırê bi cüwabê, héyat awi ra yeno u aw şeno babet babet form bigiro: yani sabit, mıj u rıjyayış. Tıya dı puano kı en müuhım noyo kı eger merdım kokê awı bıaşêynose merdım o wext heme çirê cüwab gêno. Qandê kı merdım qanunê awı bımıso se o wext merdım şeno cüwabê rêz u biyayenda awiya piya ê héyati zi bıdo. Bı no fıkrê xü ya Thales bi filozofê Ewropa yê rocawan. Fıkrê Thales qandê aliman bi rayada newe u aşanayenda , ravey şiyayenda fıkrê alimey.

Bı rayda filozofida xü Thales bi en rengêda qıymet u toxımê ilmê alimey aşeynayo. Bı vatenda Thales merdım şeno héme çi bı rayda nefsê insanana izéh bıkero bı kı homaya ra yaremetey bıwazo.

Diogenes vano kı: Thales fılzofê en sıfteyın bi kı ma rê mısna héyalê insanan bı merdena nêmıreno. Aristoteles u Hippias vanê kı Thales wunı vatê: Çiyo bê gan zi wahêrê rıhiyo. 

Diogenes vano kı: Thalse çormeyê roci hésıbnayo u vano kı gıreya rocı 720 fın aşmi ra gırdo u qerer da va her meng 30 rociyo u no zi serdı beno 365 roci.




#Article 222: Sun Tzu (116 words)


Sun Tzu (ya zi Sun Zi, Sun-tzu, Sun Tse, Ssun-ds), ser 500 V.İ. (Verê İsay) welatê Wu ameyo dınya. Sun Tzu (bı Çinki: 孫子; Pinyin: Sūn Zǐ). yan zi Sunzi generalê do zaf beynelminel u teorisiyenê senétê éskerey biyo. 

Sun Tzu bı kıtabê xü yê ‘Senétê Leji’ (Art of War, bı Çinki:兵法, Pinyin: Bīng Fǎ) dı ser stratejiyê leji fıkranê nuşnayo. Na kıtabi héme dınya dı kıtaberê do en kıhan hésıbêno. Hem hetê lej u hem zi bı hetê élaqada welatanı. Na kıtaber héme 13 leteyo u taxminê tarixçiyan 480 verê İsay u 221 verê İsay ameyo nuştenı. Na kıtaber téxmini ser 1700 dı çarnayo Fransızi u na kıtaber qandê Napoliyon biya ze kıtabê da diyaneti.




#Article 223: Sokrates (463 words)


Sokrates (bı Yunanki: Σωκράτης) ser 470 Verê İsa (V.İ.) Alopeke, Attika dı ameyo dınya u ser 399 V.İ. Atina dı şiyo heqeyda xü ser. Sokrates vıraştoxê felsefey Yunaniyano.

Sokrates lacê seresiyoxê (heykelci) Yunani Sofroniskos u ebe Fenarete yo. Kamey Sokratesi zi zeydê felsefey Sokratesi yo.

Çiyê kı tarixzane (tarixnuştox) u filozofi derheqdê Sokrates nuşnenê u ser dı münaqaşe kenê pê nêtepşenê. Her nuştekar u tarixzane, bı vinayışê xü serra u Sokrates senin famkenê bı o şekıl ra nuşnenê. Yani her tarixzane u filozof bı şeklê xü ya ju suretê Sokrates xü seredı xemılnenê. 

Ser Sokrates zaf ıstanıki bı hetê Platon, Xenofon, Arîstofanes, Aristoteles, Aristoksenos amey nuştenı/vatenı. Wexto dewlemendeyda filozofi u edebiyati dı Sokrates çiyê nênuşnayo u demo kı mualımê alımi mualımey kerdê, Sokrates o dem dı zi mualımey nêkerdo.

Vanê kı, Sokartes héyatê xü dı tenya hirê fıni Atina terk kerdo. Fınê mecbureyda léşkerey u fınê zi şiyo Delfi qandê ziyarey Apollon bıvino u ziyaret kero.

Vanê Sokartes taybeti ser felsefey éhlaqi ser nuşnayo. Na vate raşt niyo. Sokrates ser insanan, ser vinayışê insanan ser analizê xü vıraşto. İlmê mısnayen u ilmê vinayenda mezgdê insanan senin aseno waşto êy bıvino u êy izeh kero. 

Sokrates sıfte ser ilmê tabiati u en vêşi zi çiyê kı tabiati dı benê u vıni benê esasê ina ser gürweyayo. No semed ra çiyê kı matematik u filozofê tabiati nuşnayê ina ser zaf serey xü tewnayo u çımey kokê ina aşêynayo.

Sokrates bı nêy çiyana zi mırd nêbiyo u waşto bıreso kokdê ilmê bıxü u qandê co zi éhlaq u héreketê insanan analiz kerdo u serey tewnayo. Sokrates héyatê xü dı qet ju vinayış u diyanet peyçım (virikerden) nêkerdo waşto bıreso héme qedemey şari. Vanê kı no çi zi bi sebebê ’kıştenda’ cı.

Sokrates, her tım éksê fıkıran ra vıcyayê ray, neyrê vanê senétê diyaloxi yan zi diyalektik. Yani merdımi kı vatê belki êy wayêrê ju vinayişiyê u o waştê bımısno kı kok dı merdım wayêrê qet ju vinayışi niyo. Dıma héme münaqaşey Sokartes u analizê cı ser şar cıra ray u cüwab pawıtê. O zi qet çiyêrê cüwab nêdayê u xü münaqaşanra peydı antê u no zi zaf merdıman écız kerdê.

Rocanê Sokratesi êy peynêyıni Platon kıtabê xü yê Fedon dı nuşneno. Rocê xü yê en peyneyıni bı dostanê xü yê Kebes u Simnias ravêrneno. En peynı qısey u münaqaşe ci zi ser nêmerdena rıhan ser biyo. Çı wext nefesê xü yê peyneyini dano vano: Ma, Krito u Aeskulapiusi rê ju dikı dêyındariyê. Vira mekı êy deyni bıdı. Dıma şerbetê jérın şımıt u çı çax jér resa zerida cı ser lerza u merd, u Krito çı wext nêy di fek u çımanê xü gırot. No nefesêda dostê ma Ekhekrates peynêyıno, merdımê do wunasin kı héme dınya bı fıkrandê xü ya vırnayo, en alim o u en raşteyo.

 




#Article 224: Adam Smith (345 words)


Adam Smith, yew filozof u nasyonalekonomê İskoçıc biyo. Adam Smith ser 1723 dı suka İskoçya Fife dı maya xu ra bi u ser 1790 dı suka İskoçya Edinburgh dı şi héqeyda xu ser. 

Liberalê dınya Adam Smithi rê vanê: piyê Liberalizim. Kıtab u fıkir kı Adam Smithi kerdo beynelminel kıtabê ciyê O desto kı nêaseno.

Çı wext Adam Smith, ser 1737 dı Universiteyê Glasgowi dı wendê, graneya wendenda xu dabiyo matematik u tarixê tabiati ser. Wextê telebetey dı kı Adam Smith zaf goşdareya Francis Hutchesons kerdo. Wenden u seminerê Hutcheson zi ser filozofiyê morali u debarey şari biyo. Ser 1740'i dı Adam Smith bar kerdo u şiyo Oxford (Baliol college). Adam Smith 7 ser zıwan, tarix u filozofi wendo u mektebi ra fek verdao u Oxford ra diploma (mezuniyet) nêgiroto u çend seri Kirkcaldy marda xü heti ravêrnao. Adam Smith çend seri Universiteyê Edinburgh dı ser retorik u edebiyati semineri dao u no wexti dı biyo embazê David Hume. Adam Smith 1751 dı Üniversiteyê Glasgowi dı dersê mantiqi dayyo u ser 1752 dı zi ser filozofiyê morali ser ders dao.

Ser 1752 ra tepya Adam Smith fıkrê xu yê ticareti dı serbestey ardo zıwan u no fıkrê xu pawito. Karê ciyê en naskerde u sıfte 1759 dı bi namedê Theory of moral sentiments neşır kerdi. Dıma no kıtabê xu 18 mengê xu Toulouse ravêrna u çend mengi zi Cenvre dı u nezdiyê 10 mengi zi Paris dı. Paris dı Adam Smith bi François Quesnay embazey kerdo. Quesnay o wextan dı ekonomê do zaf naskerde biyo.

Adam Smith dıma fına peydı şıno Kirkcaldy dı ca beno u des ser dıma (1776) dı kıtabê xu yê en beynelminel An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations nuşnao. Ser 1778'i dı gümrigê Edinburgh'i dı gürweyeno. Ser 1787'i dı Universiteyê Glaskow'i dı çı weçeynenê lord rektorey/mıdurey 

Gırdeya Adam Smithi kıtabê çiyê Réheteya Şaran/Welatan (The wealth of nations) dıro u na kıtaba cı, cırê nameyê piyê debarey milli da. Na kıtaba çı héme welatanê dınya dı u taybetey mabênê ekonoman dı cayê xu yê beynelmineley girot.




#Article 225: Bertrand Russell (418 words)


Bertrand Russell (Earl Russell of Kingston Russell) yew Filozofê İngılızi biyo. Serra 1872i, 18ê menga Gulanı dı suka Britanya Gırde, Trelleck dı marda xu ra biyo u serrda 1970 dı 2yê mengda Sebati dı sukda Penrhyndeudraeth dı şiyo heqeyda xu ser. 

Aileyê Russelli key began rayê u aileyê cı Britanya Gırde dı zaf gırd u naskerdeyo. Russell tornê merdımê hukumeti Lord John Russellio.

Bertrand Russelli bı fıkrdê xuyê mentıq u matematiki mentıq u matematiki'a wextdê xu dı raya newê akerda. Russelli bı Alfred North Whiteheadi'a piya kıtabê bı namedê Principia Mathematica mabênê serrandê (1910-1913) nuşnayo. O çiyo kı matematiki dı Ruselli berdo ravey, mentıqê matematikio u no fıkrê xu zi dıma mısnayenda mentıqdê atomi ra gırê dano. Qandê coy zi vanê, piyê mentıqdê filozofiê ê wexti newi (mentıqê semboli u felsefey analizi) Bertrand Russello.

Bertrand Russell serrda 1890 dı dest bı wendenda xuya Universıteyê Cambridge dı keno. Dıma mezuniyeti Universıte serrda 1895i ra dıma Almanya dı ca beno u uca dı dest bı nuştenanê xuyê ilmiyan keno. Lejdê cihanio verên dı Universıtedê Cambridge dı mualımey keno u hemverê leji vıcyeno u lejê cihaniê verêni protesto keno, qandê coy zi, cı serrda 1918i dı gurwedê (Universıtey Cambridge) mualımey ra erzenê. Dıma Rusell bêgurwe maneno u o qıym nêkeno, ser dı zi cı rê şeş mengi ceza hépısi danê. O kı lejê Vietnami sıfte protesto keno, Rusello. Rusell dıma ‘méhkemedê sucdarandê lejdê Vietnami rê hakımey keno. Qandê coy zi ê méhkemey rê vanê ‘Méhkemey Russelli’.

Russell héta 1890 idealist biyo u fıkırê ‘felsefey Bradley’ pawıto u wahêr vıciyayo. Fıkrê Bradley zi zeydê idealizımdê Hegeli biyo. Serrda 1890 ra dıma Russell idealizm ra fıkır vırneno, doş beno realizmi ser. Sebebê na vırnayenı zi embazê cı G.E. Mooreo. 

Serran’a şari, alıman, kendoğan (araştırman), telebeyan fıkr u nuştoğeya Russelli seredê xu ser dı çarnaya. Qandê kı mentıq u felsefe izéh-kerdena Ruselli zéhmetey ra vıceno u beno çiyê do réhet u héme insani ê çi fam kenê. Gıraneya nuştandê cı zi felsefeyo, matematiko, sozyalizmo u kıtabê dersanê mektebano. Russell serrda 1950i dı qandê kedê (emeg) xu nışaneya Nobeliê edebiyati gêno (danê cı).

Nuştoğê popülisti, Russell zaf bı nuştanê xuyê populistan sınasyeno (yeno naskerdenı). Dı kıtabdê cıyê Problems of Philosophy (1912)(meselê felsefey) u History of Western Philosophy (1946) (tarixê feslefey rocawani) ewro zi bı zewq u kêf’a wanyenê. O kıtabê cıyo kı biyo tarix, kıtabê cı ‘ilm u diyanet’ o. İlm u diyanet dı tarixê dini Awrupa u ê kılisey bı zıwanêdo felsefi u bı mentıq’a nuşneno. Nuştey u kıtabê Russelli bêhédê (hédê cı çinyo).




#Article 226: Jean-Jacques Rousseau (387 words)


Jean-Jacques Rousseau yew nuştekar u filozofo Geneva biyo.

Nuştox u filozofê siyasi İsviçreyıj-Fransıj Jean-Jacques Rousseau serre 1712 dı 28 menga hézirani dı maya xü ra biyo u ser 1778 dı 2 temuzi dı şiyo héqeyda xü ser. 

Rousseau tenya nuştox, filozofê siyasi nê éyni wext dı kompozitor o zi u wextê nuştoxê ronensansê newedera vırazyayeni yo. Qıymetê cı miyanê siyaseti dı, pedagoji dı u edebiyati dı zaf u zaf gırdo. 

Filozofiyê Rousseau merdım şeno bı no vateyê ciya cı bıdo sınasnayenı. Rousseau vano kı: Tabiati rê peydı agêyrayenı! Rousseau hakimyetê teknik u ilmi insanan serdı héz nêkeno. Bı fıkrê êya teknik u ilım insanan keno vıraşte (séxte, artificial). Her roc kı şıno, insani kokdê cı ra dur vızneno u insani kokdê xü yê tabiati ra dur kewnê u o kontaxo mühimi vini kenê. 

Rousseau hemverdê materializımi yo u qandê êy materializım cüwayışê şaran têmiyan keno u pere qontroli gêno xü dest u insanan serdı hükım keno. Bı no raya élaqay insanan mabênê xü dı puç beno. Fıkrê Rousseau u ê nuştoxê wextê ronensansê newedera vırazyayenı (Voltaire, Diderot u êy bini) qarşiy pêdıro. 

Ser 1762 Rousseau dest bı propaxandayê xü yê Derheqdê pêameyanda cüwayışı u no fıkrê xü zi ser esasiyetê herkes cüwayışi dı éyniyo. Cüwayışêdo wunasini dı héme şarê ju dewleti şeno héqê xü bı xü bıpawo u nêyrê zi vano demokrasiyo direk. 

Bı fıkrê Rousseau merdım şeno fıkır u waştena şari ca biyaro u qandê ca ardenda waşteni şaran gerek çinyo kı merdım inqılab vırazo. Merdım şeno bı raya demokrasiyê direk waştena xü rejimi rê bıdo qebul kerdenı u qandê no çi zi gerek merım şari hadıre kero u éhlaqê do newe bımısno. 

Bı fıkrandê xü ya Rousseau tenya mabênê aliman ra nê, şari miyan ra zi ızole beno. No çi zi beno sebebê ju kıtaber bı namedê ’Hewnê ju merdımêdo tenya’. Héndı tenya zi mend u izole zi bi Rousseau fına zi, bı Voltaire piya bi piyê İnqlabê Fransa u ser 1794’i dı welê estey cı berdi Panthéon qandê isrétê peyneyıni.

Derheqdê Jean-Jacques Rousseau zaf çiy amey nuştenı. Cı rê vay merdımo kıhan pawutox wazeno şıro peydı. Héndı kritik, fıkrê Rousseau ser cüwayışê modern u rolê tekniki puç nêke. Fıkrê êy ewro zi cüweno u vıni nêbiyo. Ewro fılozofê Soumi (Finlandi) Georg Henrik von Wright namey Rousseau nuştandê xü u kıtabandê xü dı kar ano.

 




#Article 227: Sezen Aksu (301 words)


Sezen Aksu (namey xoyo raştıkên Fatma Sezen Yıldırımo) 13 Temmuze serra 1954ıne, wılayetê Denizli, qezaya Seraykoyiye (Tr.:Sarayköy) de amê riyê dınya. Labelê eke 3 (hirê) serriye biya, ma u piyê xo bar kerdo, şiyo İzmir. Yanê İzmir de biya pile. Hetê maye Selanik rao. Vengbaz, bestekar u qısenuştoğa Tırka. 

Muzik ra raver, serra 1973ıne de Universita Egey (Ege Üniversitesi) de kewte Fakulta Zıraeti (Ziraat Fakültesi). Hema eşqê muziki ra terbiyetê xo nême ra ca verda. 

Sıfte serra 1975ıne de be namey Sezen Seley ra pilaka 45iye vete. Seba nêroşiyayena nê albumi zaf biye melule. Bahdo, be pilaka 45iya xoya hirêyine ra biye namdare. Ebe şerqiya xoya Olmaz Olsun (Mebo) ra lista muziki de veciyê rêza yewine. 

Heta serra 1979ıne 8 (heşt) 45iy veti. Dergcınıtoğo (uzunçalar) verên serra 1977ıne de be namey Allahaısmarladık (Xatır be to) ra vet.

Ney ra dıme ki pilaka xoya dıyine teqib kerd. Naye de, şerqiya 21. (vist u phancıne) Minik Serçe (Mıriçıka Qıckeke) biye be leqema senatkare. 
No album serra 1978ıne de vıraziyao. Dıma terefê Fono Müziki ra no album ame çapkerdene. Feqet şerqiyê zey Çocuk ve Dev (Doman u Dêw) u Ben Bir Dul Kadınım (Ez cenıkê da viyayan) tey çıniyê. Oricinalê nê albumi serra 2006ıne zerreyê 2 (dı) CDyan de ame çapkerdene. 

Serra 1984ıne de, ebe albumê xo Sen Ağlama (Tı Meberme) ra heta miyanê serra 1985ıne gıl de mende. O dem de aye bestekar u arancor Onno Tunç (namey xoyo raştıkên: Ohannes Tunçboyaciyan) nas kerd. Dıma ki piya 6 (şeş) albumi veti u heyrani pê ninan zaf qail biy. 

Serra 2006ıne de, ebe namey Eksik Şiir (Kılama/Şıêra Nêmecete) ra yew kıtabê xo veciya. Zerreyê na kıtabi de qıseyê 197 (se u neway u hewt) kılaman (şerqiyan) estê. No kıtab sıfte serra 2006ıne aşma Gağande de ame çapkerdene. Çapkerdena dıyine ki serra 2007ıne de vıraziya. 




#Article 228: Stein Rokkan (399 words)


Stein Rokkan, ser 1921 dı suka Norweçi Lofoten dı ameyo dınya u serra 1979i dı suka Almanya Mannheim dı şiyo héqeyda xu ser. Rokkan aşaynayoğê ilmê dewletı, sosyologê siyasi, siyasetzaney tarixi, zaney kompitor u filologê Fransizkiyo. Rokkan suka Norveçi Narvik dı biyo gırd u alımeya filozofi zi Universıtey Osloy dı serra 1948 gino. Mabênê serranê 1951i ra héta serra 1960 ”Enstitüyê İlmê Jubiyayenı” dı mıdirey keno. Serra 1958i ra héta serra 1966 zi ”Enstitüyê Christian Michelsens”i dı serdemê aşeynayoğano.

Serranê xuyê peyênan dı Universıtey Bergeni dı héta réhmet şiyayenda xu profesorey keno. Rokkani zaf ilmê siyaseti ser wendo u nuşnayo. Xısusi biyayena (spesialisteya) cı proses u konflikt (pê nêameyen) o. Rokkani şayê héreket u şirketan anliz bıkero u qandê ina modelê newey bıfino u vırazo. Ey şayê wextê rayê bıvino u ina analiz bıkero u analizê xu ra qandê héreket u partiyandê Welatandê Ewropa sistemê do newe vırazeno.

Rokkani dı (2) qanalan ra hukmê siyaseti ju çiyê dı arêdayê pêser ju demokrasi: Ekı uca dı héme cı amoriyê u bı fikrê parlamentoy (meclis) dı arêbenê. Ê dıdını zi koperativo: senin héreket u çımey (qaynaği) tesirê hérekatan kenê. Vatena Rokkania en naskerdi: ”Amori peyênê, oyo kı qerarê peyêni dano çımeyê”.

Rokkan sosyolociyê siyaseti rê çağo newe da. Serra 1960 ra sistemê partiyandê Ewropa aşayna u geyra kokdê inanê tarixiyan. Ka kamcin kok ra nê partiy yenê u kamcin munaqaşe mabênê ninan dı biyo u kamcin konflikt ney bı xu hél kerdê. Bı fikrê ey konfliktê kıhani manenê u her tım sisteman miyan dı estê. Labırê ê quwet u hukımê xuyê kıhani kenê vıni.
Serra 1970 ra dımı Rokkani dest bı ilmê vıraştena dewlet u welatê Ewropa Rocawani kerd. Tıya dı Rokkani vıraştena prosesê sistemiê héreketan ravey berdı. Serdemê welatê Ewropa fikrê Rokkani cadı gurweynay u Rokkani ra berxydarey waştı. Qandê kı Rokkani, sistemo kı 1648 héta nıka Ewropa dı nêvıryayo, ey vırna.

Prosesê Rokkaniê sifteyini jew merkez ra peyda beno u qontrolê mıntıqada ê debarey éskeran u ê kültürê cı gırê dano bı xuya.

Ê prosesê dı (2) hébi bini zi vırnayen u vıraştena sistemê siyasi u qanunê newey vıraştenı qandê burjuwayo u bı no şekl’a hem hetê debarey (ekonomi) u hem zi bı hetê hıquqi sistem beno jew enstitü. Bı na ray’a zi merdım ferqê cıwiyayışê şari u ê mıntıqa keno en tayin.
Prosesê hirêyını zi wezifey aşaynayoğ u alımano. Prosesê dıdını ra his u kameya mılli biyayenı vıraştena.




#Article 229: Sima Qian (322 words)


Sima Qian (司馬遷) texmini verê İsa (V.İ) 145 dı ameya dınya u sera 90 dı v.i şiyo héqeyda xü ser. Sima Qian tarixzaney Çiniyan o. O tarixografê ê Qıraliyetiyo u bı kıtabê xü yê gırd Shiji (史記) sınasêno. Na kıtaberê xü dı Sima Qian dı hézar serê tarixê Çini nuşneno.

Sima Qian, suka Çin, Longmen dı nezdiyê suka Hancheng ameyo dınya u wuca dı ailedê tarixograf dı biyo gırd. Piyê cı Sima Tan (司馬談) kıtabxaneyê Han Wudi dı gürweyayo.

Çı wext Sima Qian beno 10 sere xêrê piyê xü héme kıtabanê tarixi sınasneno. Sina Qian serandê xü yê vızti (20) dı mektebo meşur konfiçiuzyani Kong Anguo (孔安國) u Dong Zhongshu (董仲舒) dı bı yaremeteya pêrdê xü, héme Çini gêyreno u ser taixi çımey tarixi arêdano pêser. Nêy çımey kı Sima Qian arêdayo pêser beno çımey kıtaberê çiyê Shiji 史記. No kıtab zi, wextê xü dı piyê cı dest bı nuştenı kerd biyo. Sebebê cı waşto bı zano ka destani u qehramani sari miyan dı yenê vatış rasto. Waşto rasteya ina testiq kero. Sian Qian héme qebıri/mezelıxi qıralan gêyrayo u waşto bızano ka êy estê yan zi nê. Nêy qıralan ra taynê cı zi nêyê: Yu u Shun u nêy cayê binan zi tewaf kerdo: Shandong, Yunnan, Hebei, Zhejiang, Jiangsu, Jiangxi u Hunan.

Nêy sêyhét u tewafani dıma Sima Qian dest bı kardê newe keno u mesuliyetê zaf çiy danê cı u no tayın mıntıqay Çini ser 110 Dıma İsa (D.İ) gêyreno.

Çı wext Sima Qıam beno 35 cı ze mesul rısenê sere éskerandê Çini. Kı wuca dı tayın éşiri barbari (êy kı Çini niyê) vınderno

Éyni ser piyê cı Sima Tan nêweş kewno u lacê xü vêydano xü hetı u lace xü rê wastena xü vano, yani kıtabê Shiji gerek bınuşnêyo u dıma serana na kıtaber qedêno u éyni wextan dı kıtaber qedêno Sima Qian xısnenê u hire seri hépıs rakewno u hire ser dıma hépısi kıtaberê xü ser 91 dı qedeyneno.




#Article 230: Thomas Paine (442 words)


 

Thomas Paine, ser 1737, 29 menga çıle dı, mıntıqa İngıltere Norfolk dı suka Thetford dı maya xü ra biyo u ser 1809 dı, 8 menga temuzi dı suka DAY New York City dı şiyo heqeyda xü ser. İngılız-Émeriqan Paine, ju kı İngılterey ra qandê Émeriqa serbestey waşto u gürweyayo ina ra ju zi Paine yo. 

Thomas Paine, İngıltere dı mabênê dewıjan dı gırd bı. Piyê cı Joseph Paine, merdımê do ézayê xırubê do fanatik biyo (na xırubi rê vanê Kılisey Anglikani). Gürweyê cı zi deştenda qorsey biyo (qorsedeştox). Thomas Paine, çı wext beno dıwês (12) sere, mektebi ra fek verdeno u piyê xü hetı çıraxey keno. Çı wext beno newês (19) sere kelegê (botê) ticari dı gürweyeno u ser 1759 dı doş beno yeno İngıltere u xü rê dukanê qorse, suka Sandwich, Kent dı akeno, éyni ser zewıcêno u sere sera tepa zi cınya cı şına réhmet. 

Sera 1760’an dı zaf suk u ca vırneno. Ser 1768 dı bar keno şıno Lewes, East Sussexi u wuca dı bı wahêrdê kêyey Samuel Ollive u êy yaremeteya Paine kerd u cı kerd ézayê ju piyabestenda méhli. Thomas Paine, o piyabesteni dı élaqay cı bı persê siyasi vırazya u êy qandê feqir u nêçaran perey arêdayê pêser. Paine, ser 1771 dı newedera izdiwac kerd u bı kêynada Samuel Ollive, Elizabeth a zewıcya. 

Ser 1772 dı meqaledê xü yê sıfteyını vız u panc peri ser siyaseti bı namedê The Case of the Officers of Excise (méhkemeda ju dêyndar serdemê leşkeran) nuşna. Maqalada cı sera dı (2) seri ramıt yan nê no Londra dı Benjamin Franklini di. Bı teşwikê Benjamin Franklin no 1774 dı verê kı kêy xü bar kero şıro Émeriqa cınya xü verdeno (fek cıra verdeano, teléq dano) u şıno Émeriqa dı ca beno.

Bı maqaleda xü yê kı ser 1776 bı namedê Common Sense (hisê raşt [sağduyu]) mabênê şarê Émeriqan dı yaremetey di u nuşte bı xü serbesteyda Émeriqa, İngıltera ra waştê. Paine na meqala xü ters ra anonim (bêname) nuşna. Na maqale tesirê George Washington ke u Washington va wextê abıyayenı Émeriqa u İngıltere pêyşayo/hadıreyo. Na nuşte tesirê zaf merdıman kerd nina ra şend bini zi: Thomas Jefferson, Benjamin Rush, Abraham Lincoln u Thomas Alva Edison o. Thomas Jefferson u Benjamin Rush Dekerasyonê Serbesteyda Émeriqa nuşnay. 

Paine ser 1800 dı Napoleon di. Verê Paine Napoleon zaf hézkerdê u cayê no hézkerdenı qıcıx gırot u Napoleoni méhkum diktatorey keno. Paine héta ser 1802 Fransa dı maneno u dıma vêyndayenda Thomas Jefferson fına newedera tepya şıno Émeriqa. Paine yeno Émeriqa u çend seri dıma şıno heqeyda xü ser. Defnê cı dı tenya şeş medımi estbiyo. Esteyê Paine, William Cobbett cayê cıra hewanano u beno İngıltere.




#Article 231: İbrahim Rafet (166 words)


Şair İbrahim Rafet, sera 1875 di Süreg dı marda xü ra biyo u ser 1938 şiyo héqeyda xü ser. Şair İbrahim Rafet, kêy Qedırzaxa (Kadirzade) ra yo u lacê Abdurrahman Behçet Efendi yo.

Şair İbrahim Rafet, Süreg (Suk) dı mektebê/merdresey Feyziye dı wendo, müfti Zıfqar Efendi (Zülfükar Efendi) u Héci Üsıf Sami Efendi (Hacı Yusuf Sami Efendi) ra ders gıroto. Bê dersê Erebki u Farski, o dersê ilmê müspet (ilmê pozitif) wendo. Şair İbrahim Rafet şiir u nuşteyandê xü dı tenya namey xü yê ‘Rafet’i gürweynayo. Şair İbrahim Rafet mewlıdê şerifi Pêxemberi nuşnayo. Héme şiirê cı ze dı (2) cildê diwan hadıreyo u héta nıka neşır nêbiyo.

Sera 1342 (1926) bı éşiretê dımliyanê binan êy zi sırgunê Qonyay kerdê. Şair İbrahim Rafet, qandê serdemê Tırkiya sıfteyın Atatürki ser ju şiir nuşnayo u Atatürk sırgunêya cı hewenayo u cı Qonya dı memur kerdo. Şair İbrahim Rafet, dıma 18 mengan agêyrayo ameyo Süreg u süreg dı sera 1938 dı 4 menga sebati Süreg dı şiyo héqeyda xü ser.




#Article 232: Haci Yusuf Sami Efendi (143 words)


Lacê Mıfti Eyyüb Efendi (Müftü Eyyüp Efendi), Héci Üsıf Sami Efendi (Hacı Yusuf Sami Efendi) sera 1846 Süreg kêy Qedıraxayan (Kadirzade) dı marda xü ra biyo.

Bê dersê Erebki u Farızki, dersê tarix, edebiyat, hésab, héndese (coxrafya), ılmê héywanan, nebatat (botanik) u ılmê estarey (nücumi) gıroto.

Héci Üsıf Sami Efendi, şiir u senétê ray dı zaf gami ravey eşto u wextê do derg zi mıdurey kerdo. Süregı dı sıfte Uli Cami u Gülabi Bey camisiya piya ê camiyê binan dı zi senétê ciyê ray/xet ê Héci Üsıf Sami Efendi yo.  Êy nuşteyê ciyê camiyan dı héta ewro ameyo resayo ma.

Héci Üsıf Sami Efendi, héta nıka çıhar (4) kıtabi bı destnuşte xü ya nuşnayo u ewro estê. 

Ewro héla, hileyi şerıfê cı kı o bı detsê xü ya nuşnayo Uli Camıyê Süreg dı esto. Sera 1931 dı Süregı dı şiyo héqeyda xü ser.




#Article 233: İhsan Sezal (191 words)


Prof. Dr. İhsan Sezal, sera 1947 dı Süreg dı maya xü ra biyo. Mektebê xü yê ê sıfteyın, mabên (werte) u lise Süreg u Diyarbekırı dı wendo.  Sera 1965 dı dest bı wendenda xü ya Fakültey İlmê Siyaseti (Siyasal Bilgiler Fakültesi) kerdo. Prof. Dr. İhsan Sezal dıma vıcyayo şiyo İngıltere u uca dı wendenda xü ya İlmê Siyaseti berdewam kerdo. Lisansê xü yê berzi Üniwersetiyê Manchester u Bath dı vıraşto. Prof. Dr. İhsan Sezal tıxtoreya xü Üniwersiteda İstanbuli qısmê Fakültey İkqtisati dı vıraşto. Sera 1988 dı bi mıstaşarê Vezireyda Mısnayenda Xort u Spor Mili (Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı Müsteşarlığı) kerdo u bı nêya piya çıhar seri zi mabêndê serandê 1987-1991 zi ézay YÖK (Piyabestenda Mısnayenda Berzi) biyo. Prof. Dr. İhsan Sezal, ézayê qomita merkezida ê UNESCO biyo u wextê zi vezirê serdemey (başkan yardımcısı) kerdo. Prof. Dr. İhsan Sezal wextêdo dur u derg zi deqaneyda Universıteye Gazi beşda Fakülteyê İlmê Debare u İdarey ê Qamuy (Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi) biyo. Sera 1995 dı vıraştenda Universıteye Sersukı (Başkent  Üniversitesi) dayê cı. Prof. Dr. İhsan Sezal, héla çend üniwersitandê Tırkiya dı deqan u ézayê qomita merkizyo.




#Article 234: Osman Tunç (111 words)


Osman Tunç, sera 1952 di Süregı di ame dınya. Mekteba sıfteyın, mabên (werte) u lise Süregı dı qedeyna u dıma sera 1979 dı Üniwersiteyê İstanbul Hıquq (İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi) wend u bi aboqat.

Osman Tunç, sera 1975 dı Neşırxaney xü Piran rona u neşırxaney Pirani héta sera 1977 dom kerd.  Mabênê sera 1978 ra héta 1981 mıdureya Xezeta Mili (Milli Gazete) kerdı. Sera 1981 stajê xü yê aboqatey qedeyna u dıma sera 1981 dı şi suka Erebıstanê Seudi dı Suud dı Ünwersitada Mekke dı qısmê Fıkıh sera 1989 dı qedeyna. 

Meqale u nuştey cı zaf pêserokan, xezeteyan dı nuşyay u o zaf alimê naskerdeyê wextê neweyê mıslımanan çarna zıwandê Tırki.




#Article 235: Meral Dalaman (117 words)


Meral Dalaman, sera 1950 Süregı dı marda xü ra biya u ser 1968 dı Rıha dı mektebê mélımê kêyneka (Kız İlk Öğretmen Okulu) qedeyna. Cüwayışı nuşteyê xü, bı şiirana destbıkerda. Şiir héyata cı dı biya cüwayenı, biya kêberê raya nuştoxey. Şiirê ciyê sıfteyini xezeteyê mektebi u ê xezeteyê méhliyan (Xezta Rıha) dı weşyaya. 

Meral Dalaman, mélimey u mıdureyda tayın neşırxanan kerda. Qandê mektebandê sıfteyına (ilkokul) kıtabê zıwandê Tırki, İlmê Zıwani (Dil Bilgisi), İlmê Cüwayışı (Sosyal Bilgiler), İlmê Feni (Fen Bilgisi) nuşnaya. Bê nêy kıtaban, Meral Dalaman, kıtabê téhtil (Tatil Kitabı) u kıtabanê ’mektebi dı yaremetey’ nuşnaya. 

Meral Dalaman, tenya kıtabi nênuşnaya. A bê kıtabi, xezeteyan u internetan dı, bı meqaley u şiirandê xü ya caya xü gırota.




#Article 236: Nanoteknolociye (110 words)


Nanoteknolociye asmênşınayış de yeno gurenayene. Nano atom ra dayna zêde parçıko de qıco. Coka, enê seranê peyênan de serba cam u boyaxê ereban yeno qerardene. Mesela erebeyê ke zêde pehaliyê u neweyê, boyaxê inan be kremê nanoy boyax beno. O zeman a boya erebeyê wına newe u bereqiyaye axsena. Yew zi endi lazım niyo ke merdım aşme de reyê erebeyê xo bışuyo. Qonaxê ke berzê, camê inan ve nano cıla benê, endi lazım niyo ke merdım her daim ê caman teber ra pak kero, çınkê ê cami endi zey boyaya erebeyi qılêr nêgênê. Yanê, cayo ke be teknolociya nanoy biyo cıla, uca her daim newe, pak u be bereqiyayışi aseno. 




#Article 237: Hicri İzgören (304 words)


A. Hicri İzgören, yew şair u nuskarê Sêwregio. Sera 1950 dı suka Süreg dı marda xü ra biyo.

Hicri İzgören mektebê sıfteyını u ê mabêni (wertey) Süregı dı u ê lise zi Diyarbekırı dı (Diyarbakır Ziya Gökalp Lisesi) wendo. Dıma wendenda xü ya lise, dest bı wendenda xü ya Üniwersite kerdo u Diyarbekırı dı Enstitüyê Mısnayenda Qısmê İlmê Sosyal (Diyarbakı Eğitim Enstitüsü Sosyal Bilimler Bölümü) qedeynayo. Wextê maliye dı gürweyayo u dıma dest bı gürweda xü ya mélimey kerdo. Kıtabê ciyê sıfteyını bı namedê Acıyla Diri 1981 dı neşır bi u dıma kıtab vıcya nêvıcya İzgöreni Diyarbekırı dı tepışenê u dıma cı rışenê Kırşehir yanim sırgun. İzgören ewro Diyarbekırı dı mélimey keno.

Dest bı wendenda xü ya Üniwersite uni réhet nêkeno. Çaxo kı kewno imtıhan o bı xü éskero u no qomıtanê xü ra perskeno ka no şeno izın (destur) bigiro u bıkewo imtıhanda üniwersite. Qomıtan vano edo to rê izın bıda. Wextê imtıhani yeno reseno İzgören u çax zi lejê Qıbrısi vıcêno u planê Alpaslan Türkeş zi esto biro Diyarbekır. Yani wext ne wexto u her çi adıro suri serdo. Hıma no İzgöreno u Diyarbekırı dı qaçax kewno imtıhanda üniwersitey u qomıtanê cı emrê tepıştenda cı dırneno u erzeno. İzgören ımtıhani qezenc keno u kewno Diyarbekırı dı Enstitüyê Mısnayenda Qısmê İlmê Sosyal  u qedeyneno.

Hal u dırumê kêy Hicri İzgören ina qet rınd niyo u êy nêşenê lace xü bıdê wendenı. İzgören kardê xü yê maliyey dewam keno u hım zi mektebê xü waneno. Dıma Üniwersitey qedeyneno tayınê cı vıcêno Amasya labırê no nêşıno Amasya u Diyarbekırı dı maneno u memureyda xü dıwam keno. Wexto dıma no newedera sere dano mélımey u ser 1979 dı dest bı gürweda xü ya Diyarbakır Ticaret Lisesi dı mélımey keno.

İzgören 1989 ra yo kı nuştey u şiirandê xü nêy pêserok u xezeteyan dı vıcyayê (neşır biyê): 




#Article 238: Kamerun (272 words)


Kamerun ya zi be nameyo resmi Cumhuriyetê Kameruni yew dewleta qıtay Afrikaya. Cayê xo verocê qıtay Afrika dero. Dorme ra Gabon, Nicerya, Çad, Cumhuriyetê Afrikaya Miyanêne, Cumhuriyetê Kongoyê Demokratiki u Okyanuso Atlantik estê. Paytextê Kameruni sûka Yaoundéyo. Nıfusê xo 17,795,000o. Zıwanê xoyê resmi Fransızki u İngılızkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Kameruni serra 1960ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Eke deryawanê Portekizıci reştê na dewlete, uca dı jew ro vina bi. Roy miyan dı zêdêr ganiyê deryay tede cıwiyayê. Portekizıcan zıwanê xo dı ninan rê vanê Camarões. No name zemani miyan dı na mıntıqa hemıne rê ame vaciyayış. 

Erdê Kameruni pêro piya 475.442 km²'yo. Sinorê erdi 4.591 km'yo. 797 km'yê cı be Cumhuriyetê Afrika Miyanêne ra, 1.094 km'yê cı be Çadi ra, 523 km'yê cı be Kongo ra, 189 km'yê cı be Gineya Ekwatori ra, 298 km'yê cı Gaboni ra, 1.690 km'yê cı be Nicerya ra sinorê cı esto. Fına 402 km'yê cı be Okyanusê Atlasi ra sahilê cı esto. 

Kamerun dı iklımo tropikal aseno. Mewsıman ra gore zaf varıtış aseno. Fına mewsimo germ dı germiye kewna 32 derecey ser. Cayanê berzan dı iklım beno vılnerm. Hewayê koyan ra va yeno u heway keno weş. 

Kamerun dı 2005 dı 17,463,836 nefer tesbit biyo..

 
%54,4 Nıfus aukan dı cıwiyeno. Nısbi zeydiyayışê nıfusi %2,58 sewiya dero.

Kamerun dı 286 şar esto. Veroci dı %40 malbata Bantu rayo. Zewbi şarê bini Duala, Fang,  Ewondos, Kpe/Bakwiri, Basaa, Ngumba, Eton, Bulu, Makaa, Njem, Ndzimu u Luanda tede cıwiyenê 

Kamerun dı 230 ra zêdêr zıwan esto. Zıwano resmi İngılızki u Fransızkiyo. Zıwanê Kreoli zi veror yenê.  

Dino hakim Xıristiyaniya. Nıfusê cı %69,2 Xıristiyano u %20,9 cı zi Mısılmano. 




#Article 239: Mehmet Ragip Karcı (201 words)


Mehmet Ragıp Karcı, sera 1945 dı Süregı dı marda xü ra biyo. Mekteba sıfteyını Süregı dı wendo u Lise zi Erzınganı dı lisaya eskeriya (Erzincan Askeri Lisesi) dı wendo u dıma Diyarbekırı dı Ziya Gökalp lisesi dı wendenda xü yê lise domnao. Karcı, dıma lise Üniwersita Anqara, Fakültey Zıwan u Tarix-Coğrafya (Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi) qedeynao. Wextê do derg qedemey dewleti dı ze memur gürweyao u dıma TRT dı biyo asistantê qemara u qısmê servisê (xızmetê) stüdyo dı gürweyao. U dıma qısmê TRT mıduryetê proxramê Kültür-Mısnayeni dı bi vıraştox u sazkerdox u uca ra bi emekli. 

Mehmet Ragıp Karci rê vanê, merdımê ê sunniya, ê Nakşiya, raya Risale-i Nuri ra. U qandê kı Kêy Ceman (Cem Evleri) dı déweti (vêyvey) vıraşto, namey cı vıcyao Dedı Yezid (Yezid Dede).

Karcı, héyatê xü dı zaf çi vıraşto. Gürweyê kı wextê cı gıroto u o bı xü héyatê xü dao cı, nêyê: Qemeraman, fotograf, şair, nuştox, mélımê siyaqati u Tırkiya dı en gırd bestekarê deri u vatey u tembur vıraştox. Des ıngıştê Ragip Karci dı, des mérifet. Tayın merdımi êy rê vanê: alimê tembur u dêri, tayın tayıni vanê mélımê zıwandê Osmani, şair, nuştox, telebey nuran, xızırê Élewiyan u.ç.b (u çiyê bini).




#Article 240: Friedrich Nietzsche (351 words)


 
Friedrich Nietzsche (Fredriş Niçe), suka Almanya Leipzig (Saksonya) dewa Prusi, Röcken dı sera 1844 dı marda xü ra biyo u sera 1900, menga axustosi dı şiyo heqeyda xü ser.

Piyê Nietzsche, papaz Karl Ludwig o u ser 1849 dı dıma neweşeyda dur u derg şıno heqeyda xü ser u Nietzsche ser 1958 dı suka Almanya, Naumburg dı mektebê protestana Schulpforta (yatılı) dı waneno. Sera 1864 dı qeyda xü Üniwersitada Bonn, qısımê teoloji u filoloji dı vırazeno. Sera 1965 dı bı mélimê (F.W.Ritschl) xü ya piya no dano pıro şıno Leipzig u tiya dı ju antik kıtabxane dı, kıtabê Schopenhauer vineno u dıma na kıtaber beno ézayê Fıkırê Schopenhauer. Sera 1869 dı no dano pıro şıno Üniwersitada Basel dı qısımê klasik filoloji dı beno mélim. 

Kıtabê Nietzsche ê sıfteyıni Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik (Rihê müziki ra biyayenda trajedi) sera 1872 neşır biyo u sera 1876 dı riyê nêweşey ra no Üniwersite ra rapor gêno u ser 1878 dı kıtabê xü yê Menschliches, Allzumenschliches (bı insaney, bı insanyetey), qısımê çiyê sıfteyın qandê Voltaire nuşnayo.

Zaf merdımi u zaney vanê kı “-Nietzsche merdımê do zaf zeritenık u zerinerm biyo”. Nietzsche, serandê xü yê peyni dı héme kapasiteyê mezgdê xü vıni kerdo. Tayın tayıni vanê kı: “-Nietzsche, genceyda xü dı neweşeyda frengi cı tepışto u nezdiyê des seri ze vas cüwayo (bitkisel hayat). 1879 dı cı karê çiyê Üniwersita Basel ra erzenê u no tenya kewno rayan, pansionan dı rakewno u tenya maneno.

Nietzsche, ser 1882 dı koc keno şino Roma u uca dı embazê xü Paul Ree vineno. Ree zi bı Lou Salome na zewicyayo u zeri Nietzsche kewno Salome u cı rê zewac teklif keno. Helbet Salome no teklifê Nietzsche qebul nêkeno. Nietzsche embazê xü rê u cınya cı rê vano sima mi rê ixanet ke u Roma ra bar keno. 

Nietzsche ser 1883 dı kıtabê xü yê qısımê juwêr u dıdını Also sprach Zarathustra (U Zerdeşt una vatê) nuşna. Qismê hirini ser 1884 dı Fransa dı suka Nice dı nuşneno. Fıkırê cı ewro zi héndı rınd fém nêbiyo. Tayın tayın nuşteyê cı maneno nuşteyê M.Arabi u H.Mansuri.




#Article 241: Björn Afzelius (374 words)


Björn Svante Afzelius, ser 1947 menga 27 çıle dı, İsweç dı, mıntıqa Småland u suka Huskvarna dı marda xü ra biyo u ser 1999 16 mengda sebati suka Göteborg dı şiyo réhmet (héqeyda xü ser). Afzelius, dêrvatox, kompozitor, şair u gitarceneyox o u nezdiyê 2,5 milyon albümê roşyayo.

Sera 1955 dı ailey Afzelius Huskvarna ra kêy xü bar kenê şınê suka Stockholm beldey Hökarängen dı ca benê u sera 1961 dı bar kenê şınê mıntıqa Skåne u sukda Landskrona dı ca benê. Afzelius dıma 1963 dı, bı xü sıno sukda Malmö dı ca beno u albümê ciyê sıfteyını sera 1976 dı bı namedê ”För kung och fosterland” (Qandê qıral u welat) veceno. Dıma no albümê xü dano pıro sıno suka Göteborg dı ca beno. Wextê Afzelius en vêşi İtalya dı suka Ligurien dı ravêrneno. Wextê do dur u derg uca ca beno. Afzelius zaf dêr u şiirandê xü uca İtalya dı nuşnayo.

Ser 1970 ra tepya no bı ebazandê xü yê Mikael Wiehe, Peter Clemmedson xırubê Hoola Bandoola vırazenê. Şiirê nina bı gıraney kıritikê cüwayışi seroyo u fıkrê cı fıkrê sosyalistan o. Björn Afzelıus u Mikael Wiehe hetê siyaseti dı zaf xürt biyê u nêy héme şan u vêyveyan dı qandê héqê pawutenda insanan cayê xü gırotê. 

Afzelius 25 seri miyan dı ser 150 dêri nuşnayo. Mabênê Björn Afzelius bı jurnalistê Swediyana qet rınd nêbiyo. Xezteciyê Swêdiya derheqdê cı dı zaf çiyê xırabi nuşnayê. Labırê Norweç u Danimarka dı namey Afzelius hem sınasêno u hem zi jurnalistê nêy welatan Afzelius, veng u dêri Afzeliusi zaf hézkenê. 

Şirketê Afzelius Transmission ser 1987 iflas keno u Afzelius newedera juna stüdyo bı namedê Rebelle akeno. Namey Rebelle, nameyê kêynerdandê cı ra yeno. Nameyê kêynandê cı Rebecca u Isabelle ya.

Sera 1996 dı xırubê Afzelius Hoola Bandoola bı newedera vıcênê turney Swêd. Nêy Malmö, Landskrona u Göteborg dı konseri vırazenê. Dıma merdenda Afzelius na xırub hirê ser pêser yenê pêhetı. 

Ser 1997 dı Afzelius xeber gêno kı, êy dê nêweşeyda qansêrda (külo bêderman) ê cigeri vıcyayo. Héta merdenda xü zi no fek karê xü ra nêverdano u dêri vırazeno u albümê ciyê Elsinore nezdi qeydyayen biyo kı no şiyo héqeyda xü ser. Afzelius ézay Vänsterpartiet (Partiyê Çepı) bi.

Ser 1971-1975 bı xırubê Hoola Bandoola

Bewnı:  Hoola Bandoola Band




#Article 242: Nicer (103 words)


Nicer yew dewletê da qıtaya Afrikaya. Cayê xo rocawanê qıtaya Afrika dero. Dormey ra Burkina Faso, Nicerya, Cezayir, Mali, Libya u Çad estê. Paytextê Niceri Niameyo. Nıfusê xo 13,957,000o. Zıwanê xoyo resmi Fransızkiyo. Sistemê idarey demokrasiya. Niceri serra 1960ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Erdê Niceri pêro piya 1. 267. 000 km²yo. Çad miyan de Koyê Airi estê, cayê cıyo tewr berz Mont Idoukal-n-Taghèso. Çorşmedê Çadi de zaf çoli estê u %30ê herranê welati  de Çolê Ténéré esto. Çolê Çadi, 2/3ê heme erdanê Çadi vırazenê. Afrika de royo tewr gırdo 3. Royê Niceri verocê-rocawanê Çadi ra ravêreno, dergiya cı 650 km'ya.




#Article 243: Sara Lidman (208 words)


 
Sara Lidman, sera 1923 menga 30 çıledı marda xü ra dewa İswec, mıntıqa Missenträsk ameya dınya u sera 2004, 17 menga temuzi suka İswec, Umeå dı şiya héqeyda xü ser.

Sara Lidman, ser 1953 ra héta sera 2004 newês (19) romani nuşnaya. Romanê cı bı gıraney yarameteyda şarandê binan u tarixi seroyo. Nuşteyê cı dı bol temayê mıntıqa Västerbotten esto u bı hetê tarixiya zi gıraney serandê 1800 – 1900 teqabül (leq) keno. Lidman vana kı: ”Cüwaışi dı vırnayenda werdi, mıntıqay werdi kok ra vırneno”.

Lidman kıtabê xü yê Jernbanesviten dı moderın kerdenda vakurê Swêdi ser nuşnena. Lidman nuştoxandê Swêdiyan miyan dı nıka ra cayê xü gırota. Kıtabê cı Jernbanesviten panc héb romaniyê u nêy romani: Din tjänare hör (xızmıkarê to aşneweno), Vredens barn (Qeçekê èsebi) , Nabots sten(Siyê Nabotsi), Den underbare mannen (Merdeko en rınd) u Järnkronan (Çalmeyê asın). 

Lindman, héme héyatê xü daya ajitasyon u konferansi daya. Qandê Lidman vanê kı çepê wextê 1968 (1968 dı [Rusya|Rusya (Urusya), Cumhuriyetê Çeki işxal keno). 

Vengberz, ajitator u nuştox Lidman hemver lejê Vietnami zi vınderda u héme protestoyan dı cayê xü gırota u na peyniyan dı hemver lejê Iraq zi vınderda. 

Sara Lidman mabênê sera 1955-1963 ézayê Piyabestenda Xırubê Newi (Samfundet De Nio) di k¨rsi 8 cayê cı biyo.




#Article 244: Nicerya (403 words)


Nicerya yew dewletê da qıtaya Afrikaya. Cayê xo rocawanê qıtaya Afrika dero. Dorme ra Burkina Faso, Nicer, Cezayir, Kamerun, Çad u Okyanuso Atlantik estê. Paytextê Nicerya Abujayo. Nıfusê xo 190,632,261o. Zıwanê xoyo resmi İngılızkiyo. Sistemê idarey demokrasiya. Nicerya serra 1960ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Nicerya yew dewleto de Afrikaya Verociyo. Rocvetışê cı de Kamerun, zımey cı de Çad u Nicer, rocawanê cı de Benin u verocê cı de Korfezo Gineya estê. Zımeyê Nicerya de plati estê u no plati hetê zımey u hetê rocvetışi de nızmiyeno. Berziya tiya cıwarê 1000 metrey dero. Koyê Niceryayo bini, xıdudê Kameruni dero u namê inan Koyê Kameruniyo. Verocê Nicerya zaf berz niyo u tay warey estê tiya de. Dorme Korfezê Gineya de yew deşt esto u no deşt zaf gırdo. Leteyê Niceryayo gırd nızmo.

Royê Niceri Nicerya de royo tewr dergo. Royê Benuei yew polê Royê Niceriyo u royo dıyıno dergo. Royê Niceri u Royê Benuei miyandê Nicerya de benê yew u tiya ra şınê Golfezê Gineya u ê verocê Nicerya de yew deşta zaf gırde vırazenê. Royê Nicerya sero zaf bendi (baraj, awebend) estê.

Cayê Niceryay, ekvator ra zaf nezdiyo. No sebeb ra Nicerya de İklımo Sewani hukım keno. Vayê Musoniyo germ u nemıni verocê Niceryay rê zaf tesır keno. Germiya tiya 20 derecey ra kemiyêr nêbeno. Vartışo serrıni zi cıwarê 2500 mm dero. Leteyê tayê Niceryay de vartışo serrıni 4000 mm ra berziyeno. Zımeyê Nicerya de ebe tesıro çolê Sehray iklım germêr beno u vartışo serrıni 500 mm ra kemiyeno. Zımeyê Niceyay terefê nebatan ra zengın niyo. Verocê Niceryay terefê nebatan ra zaf zengıno. Çunkê iklımo verocê Niceryay seba nebatan zaf weşo.

Nıfusê Nicerya 140,000,000 ra nezdiyo ebe nıfusê cı qıta Afrika de dewleto de tewr gırdo. Nıfus zıme u rocawan de sıxo. Sûka Lagosi, sûka de tewr gırda Nicerya de u nıfusê cı 10 milyoni ra nezdiyo. Sûka Abujay paytexto Niceryayo. Cayê Abujauy miyanê Nicerya dero. No sebeb ra nıfusê Abujay 400,000 o u zaf niyo. Ekseriyetê nıfusê Niceryay zenciyan ra yeno meydan u Nicerya de zaf şari ebe sistemo qebile cıwiyenê.

Erdê Niceryay terefê medenan ra zaf zengıno ema Ekonomiya Nicerya quwetın niyo u raver nêşıyo. Rocvetışê erdê Nicerya de petrol, ğazo tebii estê. Rezervê 1/3 ê petrolê qıta Afrika Nicerya dero. Kolumbit de Nicerya dınya de yewıneyo. Nicerya terefê dewletê Ewropay ra kolonize biyo tarix de u dewletê Ewropay erdê Nicerya ra zaf fayde di. Sebebê ravernêşiyayışo Niceryay, kolonizebiyayışo.




#Article 245: Vewre: vore, vare, vewrı (453 words)


Zazaki de qısey (vate) kari / Schnee / snow rê hirê varyanti estê: 

Nê zi wına/niya vaciyenê:

Pers naca noyo: Ninan ra kamci oricinali rê nezdi mendo ke, merdım standardizasyon rê bıgêro (bıcêro)?
Diyalektanê Zazaki de xeylê vuriyayışê vengan estê. Kamci qıse se vuriyo, pê têversanayışê zıwananê binan ra merdım şeno veco meydan.

Se ke aseno, Soranki İrankiyê kıhani ra tewr nezdi mendo, çıra ke diftong –ef- nêvuriyo.

No diftong nê qıseyan de zi esto:

Zazaki de tayê hetan de hewna vanê gırewtış/gırewtenı, oyo ke eslê xo ra en nezdiyo, yanê mı çım de ganê (gereke) “gırewtene” standart bo, waxtê nıkay ki “gên-”, subjontif de zi “bıgir-” bo.

Fekê cori de tayê dewanê Xozat, Kêği u Bingoli ra qeyr “g” kerdo “c”: cên; bıcê/bıci; 

Xeylê qıseyan de zi ı-o biyo u-e, coka zi ‘gırotene’ biyo ‘guretene’

Enê qıseyan de zi çewta vokalanê ı-o biya u-e:

Yew zi qısey “ayakkabı / schuh / shoe” rê (ma de vanê postal):

Fekê Çermug-Soyrege de no varyant esto, merdım ganê (gereke) “sewl” bıgêro.
 
Merdım şeno,, zewbina zıwananê İrankiyan ra mısal bıdo, feqet netice Zazaki rê nêvuriyeno. Diftongo ke İrankiyo kıhan de “-af-” biyo, Zazaki de veraneyê xo –ew- beno.

Eno biyayış zi esto ke, eno diftong –ew- tayê fekan de vuriyo, biyo –o-, -aw- ya zi –u-. Tewr zêde fekê Palo-Bingoli, o ra dıme zi fekê Dêsımi de eno vuriyayış kewto kar.
 
Mısali:

 
Bêrime anciya qısey ma “vewrı; vore; vare” ser. Se ke cor de izeh bi, İrankiyo kıhan de diftong –af- Zazaki de –ew- beno. Diftong –ew- tayê fekan de biyo –o-: Vore.

Naye ra zi “vafrâ-“ ra varyanto tewr kıhan Zazaki rê “vewre” beno.
 
Peki, varyant “vare” de çıra “a” esto? Qıseyanê binan de zêdewaxt eke vengo kıhan “a” biyo, vuriyeno be “o”. Hema qıse “vare” tek u yew istısnao ke “o” biyo “a”. Sebebê xo zi noyo ke waxtqese “varayene” de “a” ra tesir biyo, biyo zey harmoniya vengi. Yanê Dêsım de varyantê kıhani ra tewr nezdi Xozat-Vacuğe de vanê: “vore varena”. Feqet fekê cêri hetê tarıxi ra tewr formo kıhano: “vewrı varena”. 

Fıkrê mı zi noyo ke, serba areze u zelalbiyayena zıwanê nuştene, ê grameri zi , “vewrı” nê, “vewre” bo. 
 
Elaqa “varayene” (yağmak, regnen, to rain) be “vewre” çıniya. Elaqa “varayene” be qısey “varan ( varon)” (şiliye, yağer) esta. Tayê fekan de vanê “varan vareno” (şiliye varena, yağer vareno). “Şiliye” wına/heni aseno ke Kırdaskiyo, “Yağer” zi Tırkiyo. 

No peybend Farski de zaf kewno kar. “Varan” xas Zazakiyo, çıra ke veng “v” cı rê xaso. Naye no xusus ra zaneno ke, tayê qıseyê ke Zazaki de be “v” ver kenê cı, Partki u Avestki de zi be “v” biyê, labelê Farski u Kırdaski de be “b” vanê.

Na qesey rê standart wına/niya vaciyeno: 




#Article 246: İmperatoriya Roma (143 words)


İmperatoriya Roma, wextê tarixê antiki de yew dewleta gırde biya. Merdumê Yunanıc u Romanıci serra 27ıne (V.İ.) de İmperatoriya Roma nanê ro. Serra 395ıne de semedê (sebebê) istilay eşiranê barbarran ra İmperatoriya Roma biya letey: İmperatoriya Romaya Ğerbi u İmperatoriya Romaya Şerqi. İmperatoriya Romaya Ğerbi, serra 476ıne de biya xırabe. İmperatoriya Romaya Şerqi ya zi İmperatoriya Bizansi serra 1453ıne de biya xırabe, miyan ra dariya we.

Paytextê İmperatoriya Roma sûka Roma biya. Zıwanê xoyo resmi hem Latinki hem zi Yunanki biyo. İmperatoriya Roma medeniyet u zagonê ma rê zaf mêraso de hewl verdayo. Ewro ma ha teqwimê Roma u alfabeyê Latinki sera kar kenime. 

Erdê İmperatoriya Roma zaf gırd biyo. Hem qıta Ewropa, hem qıta Asya u hem zi qıta Afrika de hukım kerdo. Waxtê xoyê zernêni de (waxto ke zaf quwetın biya), erdê İmperatoriya Roma de 52 (phancas u dı) eyaleti estbiyê. 




#Article 247: Zazakipediya:Zazaki-Soranki (Kurdkiyê Mıyani) (946 words)


a n : ew (mêyîn, makîn)

akerdene : pejêrtin, pejêrîn, qebûl kirdin, erê wûtin

ap n : mamo, amo

apo : 1.amo, mamo 2.apo

ardene : hênan, hawirdin

ardi x : ard

areq n : areq

arwêş, -e : kergwêş, kewrêş, aroş, arwêş

asmên n : asman, asmen

asmênşınasiye m : estêrenasî, estêreşinasî

astare n  estare

aste n  este

astor, -e  estor, -e

Asur, -e : Asûr, Sûryanî

azad, -e : azad, aza, rizgar

baweriye m : bawer, bawir, birwa, bîr û bawir

be : be, legell

bend n : bend

bın n : bin, jêr, xwar

bınên, -e : binîn, jêrîn

biyaene  biyene

biyene : bun

camiye m : mizgût, camî

cem n : cemxane, peristgay Ehlî Heqekan

cemaet n : komele, xelk, merdim, cema'et

cêniye m : jin, afret

cınde, -iye : zîndû, giyanewer, be giyan

cıwamêrd n : piyawxas, zelam, ciwanmêrd

cıyamêrd n  cıwamêrd

cu n : jî, jiyan

Cuhud, -e : Cûd, Cuhud, Musayî

çekuye m : wişe, qise

çı [çık-] : çî, çe

çi n : şit, çit, çî

de : li … da

dı : dû

dınya m : dinya, cîhan

din n : ayîn, ol, dîn

dinê tebieti x : ayînî, sirûştî, ayînî natî

dinê yabani x : ayînî kêwî, ayînî bedewî

doman, -e : minall, beçu, zar

dorme n : dorûwer

efsane n : efsane, ewsane, mêjû

Elewi, -ye : Elewî, Ehlî Heq

elifbe n : elîfbe, elîfba

eme m : mîmî, mîmik

en : -tirîn (wekû baştirîn, paktirîn, gewretirîn)

Ermeni, -ye : Ermenî

estanıke m  şanıke

estare n : estêre, hesare

este n : estî, estiqan

estor, -e : esp, ester

eşkera : eşkira

Ewısta m :  Evista (pirtûkî pîrozî Zerdeşt)

ê x : ewan

felsefe n : felsefe

fêl n : kar, kirdar, fêl

fêl û emel : karûbar, kar, fêl û emel

fıkır n : fikir, raman, bîr û bawir

gırd, -e : gewre, giran, mezin, girs

gırd biyaene : gewre bûnewe

gırs, -e  gırd, -e

game m : gam

game be game : gam be gam

geyraene : gerryanewe

govende m : govend, hellperrkê

hama  labelê

heqe m : maf, heq

heqê merdıman x : mafî merdiman, mafî mirovan

her, -e : ker

her : her, her yek, her kam

Hermeni, -ye  Ermeni, -ye

hewa n : 1.hewa 2.keşe, kilîma

hewl, -e : baş, çak, xas

hewna : hêşta

heywan, -e : ajal, kewal, hewyan

heywani x : ajalekan, kewalekan

heywanşınasiye m : ajalşinasî, kewalnasî

hêkate m : destan, çîrok, hikayet

ho  xo

huner n : hûner

i x  ê

iklim n : keşe, kilîma

inam n : bawer, îman

İncile m : Încîl (pirtûkî pîrozî Mesîhiyan)

insan n  merdum

İslam n : Îslam

ita : êre, hêre

jew  yew

jü  yew

kam, -e : kam, kî

kar n : kar, karûbar

kay n : geme, kaye, yarî

kayê domanan : gemey mindallan, kayey zarekan

kayê qıcan  kayê domanan

kerdene : kirdin, kirdinî

kerdış n : kirdinewe

kes : kes [her kes]

kewtene : kewtin, kewtinî

kılame m : honrawe, şîîr

Kırmanc, -e : Kirmanc

kıtab n  wanebend

kıtav n  wanebend

ki : kî, kam kes

kilime m : kilîm, kîlîm

komele m : komele, komî mirovan

labelê : bellam

lawıke m : goranî

lista m : lîste

ma x : ême, -man

may : mê, mak

mekteb n  wendek

merdım n  merdum 

merdum n : merdim, mirovan, xelk

meydan n : meydan, meyan

mılet n : netewe, millet

mordem n  merdum

na m : em, eme [mêîn]

nebat n : giya, nebat, newat

neri : nêr

nê- : na-, ne-

nêweş, -e : nexweş

nêweşiye m : nexweşî

nıka : êsta, êsye, naka

no n : em, eme [nêrîn]

nusiyaene : nûsyan, nûsyên

nuşte, -iye : nûşte, nûsrawe

ome m  eme

parçe n : parçe, let, beş

pak, -e : pak

pak u eşkera : pak û eşkira

pela verêne m : belgey berîn

pele m : belge, perr

pelge m  pele

pere n : pare, pere, pûll

peyniye m : kotayî, tûwaw bûnewe

qese n : qise

qıc, -e  doman, -e

Qurane m : Qûr'an [pirtûkî pîrozî Îslam]

ra : car, ra [yew ra : yek car, yek ra]

raye m : rêga, rêwa

rınd, -e : baş, çak, rind

rındek, -e : ciwan

roc n : roj

sanıke m  şanıke

senata rındeke m : hûnere ciwanekan

senên, -e : çôn, çilo, çilon, çi corî, çi torî

sımıtene  şımıtene

suke m : şar

şanıke m : çîrok

şıma x : êwe

şımıtene : hell qorrîn, noşînewe

şikiyaene : şikyan, şikyên, şikandin

tabi  tebii

tarix n : 1.dîrok, dêrîk 2.kat, sat, taw

tarixê dınya : dîrokî cîhan

tarixê Zazaan : dîrokî Zazakan

tebiet n : sirûşt, nat

têde : têda

Tewrate m : Tewrat, Tewra [pirtûkekanî Serdemî Kone]

tıb n : pizîşkî, pijîşkî, tib

u : û

ver : ber, wer

verên, -e : berîn, yekemîn

wanebend n : pirtûk, kitêb

waştene : xwastin, wîstin

wendek n : qûtabxane, xwendga

werdene : xwardin

weş, -e : xweş, xoş

wına : wind, nediyar, gûm

xali n : qalî, ferş

xeylê : mişe, zor, xeylê

xeyr n : xêr, xeyr, xweş 

xo : xwe

xu  xo

yaban, -e : kowî, cengelî, ded

yardım n : alî, komek, yardim

yardım gırewtene : alî girtin, yardim girtin

yew : yek

yewbina : yektirîn, yektir

Yunanki n : zimanî Yonanî

zaf : zor, fire

zagon n : fireheng, keltûr

zanaene : zanîn

zanayış n : zanînewe

Zaza, -e : Zaza

Zazaki n : Zazakî, zimanî Zazakan

zey : esa, wisa, wekû

zew  yew

zêde : ziya, mişe

zıwan n : ziman, ziwan

ziraet n : kişt û kal, kallîn, karrîn, zira'et

zon n  zıwan

zun n  zıwan

Kılmkerdışi




#Article 248: Zimbabwe (113 words)


Zimbabwe yew dewletê da qıtay Afrikaya. Cayê xo verocê qıtay Afrika de, wertey dı royan dero. Nê roy, hetê zımey de Royê Zambezi u hetê veroci de ki Royê Limpopoyo. Dormey Zimbabwe ra, veroc de Afrika Veroci, verocê rocawani de Botswana, zımey rocawani de Zambiya u rocvetış de Mozambik estê. Paytextê Zimbabwey Harareo. Nıfusê xo 13,010,000o. Zıwanê xoyo resmi İngılızkiyo, labelê mıleti miyan de zıwanê 13,010,000 ki qısey beno. 

Zimbabwe verende yew koloniya/mıstemera Qraliya Yewbiyayiye biyo. Namey xoyo khani ki Rodezya biyo. Zimbabwey 18ê Adara serra 1980ine de xo reyno ra u xo xoser ilan kerdo. Sistemê idarey Zimbabwey nıka demokrasiya.

Zimbabwe de 8 (heşt) wılayet u dı sûki be statüyê wılayeti estê:




#Article 249: Karin Boye (252 words)


           
Karin Boye yew nuştekara u şaira İswecıca. Serra 1900 dı aşmiya 22 Tışrino Verên dı İswec dı çımê xo akerdo dınya.         
          

Karin Boye 1900 dı Göteborg dı ameya dınya u Uppsala dı universıte qedeynaya. Familya (aile) cı, familyê da bürjüvawa gırdı biya. Karin bı xu çepê radikalê Swêdi biye u qandê ğezeta u pêserokanê inan zi zaf nuşnaya u zaf zi aktif biya. Karin, heta kı bi 18 serre, diyanetan dı zaf proplemê cı est biyo. Yani nêzana biya, bıkewo kamcin din (diyanetı). Verê Karin bi Budist, dıma bi xırıstiyan, çı wext bi 20 serre, bı diyanetan elaqa xü bırnê u bı temami diyaneti veraday. Héyatê Karin her wext tez u anti-tez biyo. Yani mabênê dı waştenan dı biya. Ney, çı çağ merdım şıiranê cı waneno, wuca dı merdım ney dıha rınd vineno. Kırizê cıyê heri gırd no biyo bı xü cıniya, yan zi mêrdeko no fıkır pê kewtenı ay wuni kerd kı, heyatê cı ay rê heram bi. Karin Boye, bı xu ”biseksuel” biya. Yani hem mêrdekan'a, hem zi bı cıniyan'a menda u hez kerda. Zaten merdım wazeno heyatê cı bızano, o çağ merdım şeno kıtabê cıyê Kriz bıwano. Wuca dı Karin héyat u krızê héyatı nuşnena. Na kıtabê cı serrda 1934. dı ameyo çapkerdenı. İlhamê Karin Boye filozofê Almani Nietzsche u hozanwanê Swêdi Edith Södergran biyo.

Karin Boye, redaksiyonê 2 pêserokanê edebiyan u kulturi dı zi cayê xu gıroto u zaf aktif zi wextê xu daya meseledê edebiyatê Swêdi. Pêserokê kı Karin bı redaksiyon tedı bi,  nêyê: 
        

      

Nuştoğ: Faruk İremet

 




#Article 250: Edith Södergran (366 words)


 
Edith Södergran yew nuskar u şairê Swêdij biyo. Roc 4 nısan, 1892 dı ameya dınya u roc heziran 24, 1923 dı merd.

Emser (1992), se (100) sera şaira Swêdi Edith Södergran bi. Edith Södergran suka Rusya Sankt Peterburg dı 4 nısan 1892 ameya dınya. Piyê cı u maya cı Finland-Swêdi biyê u elaqa yê inan zi wuni wenden u nuştenı dı çınêbiyo. Maya Edith, cınyayê kêye biya u piyê cı zi nêcar biyo. Ser 1908 dı piyê Edith nêweşeya t.b.c (tüberkilos) ra mıreno u zey şıma zi zanê kı , tüberkilos o çaxana nêweşeya bê derman bi.

Çı çax piyê Edith mıreno, gıraneya (barê) cı marda cı mıl dı manena u maya cı Edith rışena mektebê do en weş. A mektebı, mektebêda en weştırê St Petersburgı (Lenıngradı) biyo. Serê dıma piyê cı şıno réhmet, Edith zi kewno senatoryum, bı nêweşeya tbc (tiberkilos). O çaxana Edith şiyês (16) serı biya.

Şiirê xü dı Edith zaf hézkerdenı ano kar. Ma nêy weş zanê kı héyata cı dı qe kes çınê biyo. Labırê ez şena nêy vaca kı héyata cı dı jew est bi. Merdım nêy şıirê cı yê ”Dagen svalnar” () dı bıvino. Nıka ez ferq kena destanê cı yê gırani ser qolê mı dı Eger enbazê cı nêbyayê Edith nêşayê nêy qısey xaseki bınuşnayê. 

Ser 1955 dı zi enbazê cı Hagar Olsson dest nuştey (mektübê) cı miyanê kıtabê xü dı ano pêser u neşır keno. Namey kıtaberda Olsson no biyo Ediths Brev (Dest nuştey Edithi). Nuştoxêno Swêdi (Ernst Brunner) kı ser héyata Edith doktorey kerdo, nıka héyata cı miyanê kıtabê xü dı ano pêser. Labırê heta nıka namey kıtabı cı eşkere nêbiyo. Edith Södergran, dıma kıtabê Nietzche zaf etki yê Zerdeşti u Nietzche maneno. Nuştoxêno ê bin zi kı ser Edith tesir kerdo, Rudolf Steinero. Çiyê zaf écêb esto kı o zi noyo; zaf Nuştoxê Swêdi u Awrupi bın tesirê Zerdeşt mendo. Tabi kı no zi bı kıtabê Nietzche ya ameyo sınasnayenı. Héta Hitler zi nêy vano u idoloji yê xü dı ano kar.

Ser 1923 dı, hiriso ju (31) sere kêyneka xasek, şairêda gırd u héyat hézkerdox Edith Södergran suka Karelska dı, nezdi yê kêye u érdandê ina serıdı, ay defın kenê. Zey Gunnar Ekelöf vano:




#Article 251: Gunnar Ekelöf (548 words)


 
Gunnar Ekelöf (1907-1968) yew nuskar u şairê Swêdij biyo. Şairê gırd Bengt Gunnar Ekelöf roc 15.09.1907 dı suka Swêd, Stockholm dı ameyo dınya.

No şairo gırd zaf ray şiyo Kürdistan u qandê (heqdê) kırdasa (Kurd) dı şıir nuşnawo. Kı o wexta na Gunnar Ekelöf welatê Êreban, Kürdistan u Türkye gêyrayo, çiyêno xırab ucandı diyo şiirandê xü dı nüşnawo. Zıwanê cüwayış esto, qandê çıçi jewbiyayenda zıwani çınyo? Xü ra perskerdo. Servatenê êy 40 seri ravêrdo u nuştoxi kırdasi newe newe na nêweşeya xü vinenê.

Qıym nêkerdena zıwanê ma yê edebi, zeydê wendox u zeydê nuştox xü nişan dano. Ez nêy zaf weş zana kı, ez nuşteyê mıno ê sıfteyını dı şıma écız bıkera. Lo no zi esto kı, zıwanê zazaki/dımlıki wextê xü yo qeçekey dı ro. Héta werzero ser saqandê xü ser, nuşteyê ma zi ser gopali dı ray şıro. Beno kı no çarneyenı şıir Gunnar Ekelöf zi weş nêbo. Labırê ez zi zey qeçeka gamê xü erzena.

Wuniyo Gunnar, zıwanê to weşıbo ”o zıwano weş, kı ameyo işkence kerden u ameyo şıkyayenı” Welatanê ma dı tenya insani ninê işkence kerdenı. Zıwan zi işkence beno u o zıwano dewlemend, kıhan ameyo şıkyayen u ameyo işkence kerdenı, ameyo şıkyayenı. insanê ma yê Ewropa dı miyan dı zazayê ma dı çend nuştox vıcyayo. Ma veradê nuştoxi, zafê Zazayê ma nêşenê bıwanê, nêşenê bı zıwandê maya bınuşnê.

Héme çorşmeyê welati dı, zıwanê Zazayan, serehewadayenda xü cüwêno u no serehewadayışê zıwan, biyo serehewadayışê miletê ma zi.

Zıwan, wazenê bışıknê, wazenê vıni bıkerê. Labırê, zıwanê ma no çend seriyo, no zıwan niyameyo kıştenı. La çı wext ma bıwazê jew mektubı qandê aile, embaz u merdımandê xü bınuşnê ma pê fém (fam) nêkenê, no zi mısnenokı dıjmınê ma sero ma dı çendı barbarey kerdo.

Qandê çıçi mı nıka nêy çiy nuşna? Héme qandê noyo kı, ez wazena bı nêya şımarê bımısna Gunnar Ekelöf bıda. Bewnê se vano Şairo gırdê Swêdi. Kı no şair dı komita dı Nobel u komita dı Akademiya Swêdı ca gıroto u serdemey kerdo. Nıka ma bewnê se vano Gunnar Ekelöf: ”Zıwan ameyo işkence kerdenı u biyo pine u zey pine zelıqyayo ganê ma dı u merdım çı bıkero nêşıno bışwo bı awa, wuni biyo kı, zey guniya u biyo zey jériya, biyo zeydê nêweşeya weba, o zi bê dermano”. 

Dıjmenê ma, beg u mırandê max ü rê ze kütık kar ardo, merdım u insani kerdê ezil u kepaze. Ma nêşenê merdımê xü rê mektubê zi bınuşnê hına nêyra nêweştır u éybê gırd esto? Qandê ju kêynekê, qandê ju kergı ma şenê insani bıkşê. Welatê ma yo şirin dıjmen destê xü dı kerdo parseci u insanê ma, camêrdey tenya keno, insanandê xü. Nêy ra tenya dıjmenê ma qezenç kenê. Nêy bızanê kı çendı ma xü parçe bıkerê, nêyra tenya dıjmınê ma qezenç kenê. Qezencê ma tenya noyo, ma zıwanê xü vira kenê, qeçekê ma zıwanê xü dı qısey nêkenê u qezencê ma yê gırd tenya guniya bırayano. O zi ze Gunnar Ekelöf vano; O zi pineyo. Pine yê nêweşeyo. Bıfıkrê ser neydê...Çı wext merdım nêşeno bı zıwanê xü ya bınuşno, ka namusê o insani? Zordari, kêynekê ma, maya ma welat remnayo, namus kerdê bın lıngan zenginêya welat kerdê parçe parçe...u ma fına dıjmınêya bırayan kenê... Ganê ma dı no pine u nêweşeya weba niyo, la o çax no çıçi yo mırê vacê...?




#Article 252: Zübeyir Yetik (318 words)


Zübeyir Yetik yew nuskaro. Sera 1941 dı, 1 menga çıle dı, Süregı dı marda xo ra biyo. Piyê cı key Kakoyan rao u cı rê vanê 'Kunduracı İmam Usta'. Maya cı Cemila xanıme zi gırwe nêkerdo u dayo qeçekandê xo ver. 

Zübeyir Yetiki mektebê xoyo sıfteyên Sêwregı u Ceylanpınar dı wendo u dıma mektebê xoyo miyanên (wertên) zi Sêwregı dı u Rıha dı zi lise qedeynao. Manisa u İzmir dı melımey kerda. Wextê zi Anqara dı Fakultey Huquqi dı wendo u dıma Edene dı 'İktisadî ve Ticarî İlimler Akademisi' (Akademiya ilmanê iqtısadiyan u tıcariyan) dı wendo u qedeynao u dıma Universıtey Estanbul i dı Fakultey Mudirine / Bazırganiy ('işletme')  dı qısmê iqtısadi wendo.

Serra 1972y dı bı melıme Kamuran Kaplane ra (Key Kaplanağasi) zeweciyao. No zewac ra 1973 dı keyna cı Şeyma (melım), 1974 dı Şeyda (tıxtorê newrolociye) u 1978 dı İmam Şamil (mıhendisê elektriki u elektronik, u hêla suka Amerika İllinois dı Enstitüyê Teknolociye waneno) biyo.

Zübeyir Yetik, mabênê serranê 1958-60 dı Rıha dı hım qezetecitine, hem zi melımey kerda. Mabênê serranê 1962-65 İzmir u Anqara  dı qezetecitine, mabênê serranê 1966-74 Rıha dı melımey, mudirê hali, bankacitine u bı gırwey mıhasebecitine kerda. Serra 1974i ra nato kı Estanbul dı cıwiyeno u uca dı qezetecitine, heq-pawıtoğê karkeran (sendikacitine), gırwey neşrxaney u gırweyê bini kerdê. Serra 2003y dı bı waştenda xoya karê xoyê İSKİ ra mudir (mudirê 'Basın Yayın ve Halkla İlişkiler' (mudirê çap u vılakari u şar de elaqey) beno teqawud.

Bı şiiran'a dest nuştena xo keno u serra 1958i dı Rıha dı qezeta 'Demokrat Türkiye' dı nuştey cı neşır benê. Mabênê serranê 1960-65 dı Anqara dı nustey cı zaf pêserok u qezetan dı veciyenê. Dıma bar keno, şıno Rıha u uca dı zi veng (thal) nêmaneno u her wext nuşteyan nuşneno. Serra 1974i dı beno mudirê 'Milli Gazete' u serra 1976 dı na gırwey xo ra fek verdano. Yetik, serra 1984i ra heta 1992 kıtaban sero gırweyao.




#Article 253: Hayri Kako Yetik (229 words)


Hayri Kako Yetik, sera 1954 dı menga çıle dı Süregı dı marda xü ra biyo. Namey ciyê raşti Hayri Yetik o. O namey ‘Kako’ dıma nıfus dı gıroto u bol cayan dı zi zewbina nameyana nuşnayo. Yani ze namedê K. Yetik, Ahmed Behlül, Hayri Kako, Hayri Kako Yetik u Hayri Kako Y.

Yetik, mektebê sıfteyını, werte u lise Süregı dı wendo (1971) u dıma Diyarbekır dı Fakülteyê Edebiyati Diyarbekıri (1977) qedaynayo.Yetik, Malatya, Antalya, Manisa u İzmir dı mélimeyda zıwandê Tırki u mélımeyda ê edebiyati kerdo. Yetik ézay Jubiyayenda Nuştoxê Türkiye u ézayê PEN (Writers Association Center of Turkey) qülübiyo. 

Meqaley Yetik sıfte 1973 dı xezeteyê Siverek’in Sesi dı vıcyayo u şiirê ciyê bı namedê Akşamlarda Demlenme zi 1982 dı, pêserokê Sanat Edebiyat 81 dı neşır biyo. 

Bol/zaf nuştey, meqaley u şiirê Yetiki zewbi xezete u pêserokan dı vıcyayo. Nina ra taynê cı nêyê: Varlık, Eski, Yazıt, Gösteri, Damar, Ünlem, Papirüs, Öteki-Siz, Kum, Adam Sanat, E, Yom, Sanat Edebiyat, Temmuz, İnsancıl, Karşı, Broy, Berfin, Kavram Karmaşa, Eski, Deng, Anadili, Öğretmen Dünyası, Nikbinlik, Akköy, Çağla, Yaratım, Akropol, Edebiyat Eleştiri, Edebiyat Gündemi, Papirüs, Bilim ve Siyaset, Yeni İnsan u xezetey kı Yetik qandê ina nuşnayo nêyê: Siverek’in Sesi, Gündem, Demokrasi, Yankı, Radikal u Cumhuriyet Kitap

Yetik, sera 1989 dı pêserokê Ayrım Şiirı rê edıtorey (şef redaktor) kerdo. Yetik, sera 2003 u 2005 dı İzmirı dı Festiwalê Şairan ronayo u êyrê serdemey kerdo.




#Article 254: Orhan Pamuk (323 words)


 
Orhan Pamuk, serra 1952ıne de mengda temuzi dı Estanboli dı marda xü ra biyo. Pamuk, nuştox u xezteci yo u sera 2006 dı Xelata Nobelia Edebiyati ê edebiyati gırot. Pamuk, hem Türkiye dı u hem zi welatanê binan dı sınasêno. Héme kıtabê cı, nezdiyê 40 zıwanan rê açaryayo. Pamuk, tenya Xelata Nobeli nê zewbi Xelata edebiyatê naskerde gıroto.

Pamuk, ju ailedo hal u wextê cı rındi dı ameyo dınya. Piyê cı mıhendis biyo u Pamuk, Estanbol dı mektebê Émeriqanıjan Robert Koleji dı wendo u dıma Universıteyê Teknikê Estanboli dı mimarey wendo. Aileyê cı, taybetey piyê cı waştê lacê cı bıbo mıhendis yan zi mimar, dıma hirê serı Pamuk fek wendenda xü ya mimarey verdano. Cay mimarey sera 1977 dı Universıteyê Estanboli dı xezetecılıxey waneno u dıma alımeya xü mabêndê serandê 1985 ra héta 1988, New York City dı, Universıteyê Columbia keno u dıma doş beno yeno Estanbol.

Pamuk sera 1974ıne dı dest bı nuşteyê keno kıtabê ciyê sıfteyını bı namedê Karanlık ve Işık (Tari u Roşın) veceno u sera 1979 dı müjganeyda xezeteyê Milliyeti gêno. Kıtabê cı Cevdet Bey ve Oğulları (Cewdet beg u lancandê cı) zi sera 1982 dı müjganeyda Orhan Kemali gêno.

Pamuk, qandê nuşteyandê xü tayın müjganeya binan zi gıroto. Ninan ra qısmê naskerde müjgani nêyê:

Pamuk, sera 1995 dı bı katabandê xü ya héme dınya dı bi beynelminel u no cırê qıyım nêke werışt  héqê Kırdasa pawut u Kırdasa ser meqaleyê do siyasi nuşna u héqê Kırdasa siyasi pawut. Pamuk, tenya héqê Kırdaşa nê qandê Salman Rüşti zi nuştey nuşna u héqê ciyê qısey kerdenda serbest waşt u dıma ser qetliamı Armeniya meqaleyê do dur u derg nuşna. Sera 2005 dı müjganeyda Serbesteyda Kıtapxaney Almanya gırot u dıma qandê meqaleyê xü Ermeniya ser Türkiye dı méhkeme bi.

Sera 1982 dı Aylin Turegenı dı zewıcêno u no zewec ra ju kêyna cı bena u nameyê Rüya (Hewın). Sera 2001 dı fek cınyerda xü ra verdano. Pamuk, héla İstanbulı dı cüweno.




#Article 255: Adonis (145 words)


Adonis (Eli Ehmed Seid), 1930 dı maya xü ra biyo. Xü rê vano şairê Suri-Lübnani. Welatê éreban dı, bı namedo gırd sınasêno. 1961 bı kıtabê xü yê Dêri Mihyar Şam ra meşur beno.

Şewra, fına u fına waneyeno 
u bın çermê ma, her wext no kozıki 
nêy bendi, na rıjnayenı 
her wext nêy cayê bêvengi 
u her wext nê qebri bın bıcey dı 
nê dest u lıngi vela biyê, qürbanê dêrên to yê 
riyê to dı ne érdi ca ginê 
ne dans u ne zi may ra biyayenı. 
Her wext no bıver şiyayenı 
miyanê rıhê to dı 
miyanê sere yê to dı estarey estê 
miyanê kozıkan dı, misari 
miyanê şewqan dı welatê 
u begêno ê vengey 
zıwan zeydê vaya u durey veng benê.

Ez sere ronena qandê na siyê rıhetey 
Mı riyê xü di ser ımırê êy dı 
Mı di şıiranê xü yê vıni biyayey




#Article 256: Mehmud Derwiş (142 words)


 
Mahmoud Darwiş (Érebki: محمود درويش), sera 1941 dı dewê Al Birweh dı marda xü ra biyo. Dewê cı zi 1948 dı, bı destandê İsrailiya bı érda duz biyo. O semedra Darwiş welatê xü dı biyo macır. Kıtabê ciyê sıfteyını ser 1960 dı vıcya.

Şiirê Darwişi hézkerden, sinayen u welatê cı sero. Şiirê xü dı welatê xü neqışneno u rengê kamey veceno çıman ver. Şiirê cı Kame (Nıfus) wextema dı zeydê şiiri Necati Siyahkan, , mabênê xortan dı waneyê.

Darwiş zaf fıni tepışyayo u kewto hépısxaney İsrailiya u dıma İsraili cı sırgun kerdo ju suka İsraili (her şan şıno qeraqol nameyê xü nuşneno). Ser 1971 dı İsrail ra remeno u Beyrut dı kewno héreketê Fılıstiniya miyan.

Şiiri Darwişi dı şewqê rengê tiji esto, rengê welatê cı u veşayenda zerida cı esto. Nêy rengi Darwiş kerdo beynelminel u teberê hıdudê welatê cı dı sınasyayo.




#Article 257: Suad Amiry (198 words)


Suad Amiry (be Erebki: سعاد العامري), yew nuskarê Fılıstinıjo. Sera 1951 dı suka Urdun, Amman dı marda xü ra biya. 

Ma u pi cı sera 1948 dı Yaffa (Jaffa) Fılıstin ra remayê u Amman dı ca biyê. Amiry,  Üniwersita Émeriqanijan ê Beyruti dı mimarey wenda u dıma Üniwersita Michingan (Mişingan) dı tıxtoreya xü kerda u dıma Üniwersita Edinburghi dı ihtisasê xü gırota.

Amiry, sera 1981 peydê şiya Ramallah u uca dı Üniwersita Birzeiti dı mélımey kerda u gürwe xü dı mêrde xü sınasnaya u pêdı zewıcyayê. Sera 1992 dı héreketê Riwaq, Centre for Architectural Conservation ronaya. Amiry, zaf kıtabi ser mimareyda Fılıstiniya ser nuşnaya. Washington D.C. (Waşinton) dı, mabêndê sera 1991 u 1993 dı pêameyenda mabênê İsrailiya u Fılıstiniya dı ca gırota. 

Qéderê Amiry zi zeydê Fılıstiniyan dê binan o. A zi sırgun u héqeretê İsrailiyan ra xü nêreynaya. A Fılıstiniyan miyan dı vengê da sınasnayeya u vılêda Fılıstiniyana. Çiyê mühim o  yo kı, Amiry teberê hıdudandê Fılıstini zi sınasêna u zaf ‘festiwalandê kıtaban’ dê welatandê binandı ca gtırota u ay vêydanê ê semineran. 2004 dı Kıtaba cı, bı namedê ‘Şaron u pirika mı’ müjganeyda İtali Viareggio-Versilia gırota u na kıtaba cı 17 welatan dı roşyayo u roşenê.
 




#Article 258: Emile Habiby (318 words)


                                                    
Emile Habiby, sera 1921 dı suka Fılıstin, Galilé dı marda xü ra biyo u sera 1996 dı şiyo héqeyda xü ser. Habiby, zeydê Jabra İbrahim Jabra u Ghassan Kanafani şairê éyni wextan o u tesirê ina ser edebiyat u zıwandê érebki ser zaf biyo. Labırê héyatê Habiby zeydê dı şirê bini nêbiyo. Habiby ju aileyêdo xıristiyani dı ameyo dınya u héta ser 1948 İsraili miyandı Galilé dı cüwayo. Bı xêrê nuştey u şiirandê cı o bi serdemê érebanê ê kı İsrail dı cüwenê. Vera 1948 bi ézayê Partiyê Qomünist u mabênê serandê 1953 ra héta 1972 cı weçêynay Parti da İsraili, Kness. Habiby wextê do derg u dur Haifa dı şef redaktoreyda pêserokê héftei Al-İttihad kerdo.

Habiby wextêdo kılımdı çiyê fam ke o zi no bi kı, qandê zıwanê érebki Fılıstiniyan miyan dı nêmıro o gıraney da zıwan u şiir. Qandê co zi verışt edebiyatê érebkiyê kıhani wend. O kı tesirê do zaf gırd cı serdê kerdo o zi Baxdat ra şairê Iraqi Abu Hayyan al-Tawhidi o. Al-Tawhidi, şairê serandê 900 (newsêy) o. Habiby şirê do modern o u kıhan u newey dayo pêver.

Nuşte u şiirê Habiby sere ra ajitasyon, siyseti ser biyo u dıma nerm nerm doş biyo edebiyatê weşeyê dınya u êy ra rengi xemılnayo. Kıtabê ciyê hikayeti kı sera 1968 dı bı namedê Derheqdê şeş rocan İsraili dı halê éreban dıma lejê temuz 1967 nuşneno.

 
Kıtabê ciyê Héyf sera 1986 dı, kıritikê Fılıstiniya keno. Ka ina qandê çıçi sera 1948 bê kı bıdê xüver welatê xü ra remay şiyê welatandê binan u o şekıl kı İsraili waşto héme Fılıstin bı açarno axır u mezge bıkero kıhan. Habiby, bı zıwanê no edebi nêy çiyan nuşneno. 

Sera 1990 dı Müjganeyda Qıdus (Yerusalem/Jerusalem) danê cı. Müjganeya Qıdus, müjganeyda en gırdê Fılıstiniyan o. Yaser Érafat, suka Mısır, Qéhiro dı bı destandê xü ya müjganeya Qıdusi dayo Habiby. Di (2) seri dıma zi İsrail dı Müjganeya İsrail danê cı.




#Article 259: Alfred Andersch (116 words)


Alfred Andersch, serra 1914i dı menga 4ê Sıbati dı sûka Almanya, Munix (München) dı marda xu ra biyo u serra 1980i dı 21ê menga Sıbati dı, suka İswiçrey, Berzona dı şiyo 'heqeyda xu ser. Andersch, nuştoğê Almanki biyo. Andersch, 'ezayê Partiya Xortanê Komunistan biyo u serra 1933y dı ey tepşenê u rışenê kampê Naziyan Dachau. Serra 1944i dı Danimarka dı beno esker u eskerey ra firar keno, şıno Amerikanıcan het. Amerıkanıci ney esir gênê u benê Amerika. No 'hepıs dı pêserokê bı namedê Der Ruf (nam u şan) veceno u no zi beno sebebê vıraştenda/roneyenda grubê 47i. Serra 1958i dı dano pıro, şıno İswiçre u uca dı ca beno u serra 1972y dı hemwelateya İswiçre gêno.




#Article 260: İmperatoriya Bizansi (138 words)


İmperatoriya Bizansi (İmperatoriya Roma ya zi Şerqi) wextê Dewrê Miyanêni de yew dewleta gırde biya. Çı wext ke İmperatoriya Roma biya letey, merdumê Yunanıci İmperatoriya Bizansi serra 330ıne de Konstantinopolis (Estanbol) de nanê ro.

Serra 1070ıne de eşirê Tırkan amê Anatoliye u be İmperatoriya Bizansi ra ceng kerdo. Hêdi hêdi İmperatoriya Bizansi biya qıc u zey wextê verêni quweta xo nêmenda. Serra 1453ıne de Sultanê İmperatoriya Usmanıcan, Mehmedo Dıyin, Estemol işğal kerdo, İmperatoriya Bizansi tarix ra darda we.

Paytextê İmperatoriya Bizansi sûka Constantinopolisi (Estemol) biyo. Zıwanê xoyo resmi hem Latinki hem zi Yunanki biyo. İmperatoriya Bizansi medeniyet u zagonê ma rê mêraso de zaf hewl verdayo. İmperatoriya Bizansi biya merkezê Ortodoksan. Aya Sofya wextê İmperatoriya Bizansi de vıraziya. Erdê İmperatoriya Bizansi zaf gırd biyo. Hem qıta Ewropa, hem qıta Asya u hem zi qıta Afrika de hukım kerdo. 




#Article 261: Bertolt Brecht (572 words)


Bertolt Brecht, sera 1898, menga 10 sebati dı mıntıqa Almanya, Bayern dı suka Augsburg dı çımê xü akerdo dınya u sera 1956 menga 14 tebaxi dı suka Almanya Berlini dı (Almanya Rocakewte/ Şerq) şiyo héqeyda xü ser. Brecht şiir, drama, meqaley siyasi u tiyatro nuşnayê. Piyê cı mıdurê fabriqa kaxıdi u sukı dı ju merdımê do sınasnaye biyo. Maya cı Sofie zi daya qeçekandê xü ver u bêgürwe biya.

Sera 1917 dı Brecht lise qedeyneno u qandê kı serê cı biyê temam mecburi éskereya xü ze katip vırazeno u sinayenda (éşqê) ciyê sıfteyini zi o wextana vineno. Ze Rosa Marie Aman, Paula Banholzer (Bie) u Saphie Renner. Sera 1918 dı şıno Munix u uca dı qeydê xü Fakülta Felsefe vırazeno u dıma mektep ra fekveradano u peydı yeno Augsburg. Çı wext mekteb ra fekverdano yeno suka xü gıraney dano gıtar u müziki ser u qandê Paula Banholzer dêri nuşneno u sera 1919 dı Paula ra ju lacê cı beno u nameyê Frank nanê paya.

Brecht rocê Berlini dı ju kêynek bı namedê Dora Mannheim (Fraulein Do) sınasneno u hergı roc ay rê mektubi (destnuştey) nuşneno u qet ju mektubê xü rê cüwab nêgino. Sera 1921i dı Wiesbaden dı ju kêynek bı namedê Marinne Zoff sınasneno u éyni ser Berlin dı Arnolt Brennen dı embazey keno. Brecht sera 1922 dı Munixi dı bı Marianne Zoffa zewıcêno u ay ra ju kêyna cı bena. Sera 1923 dı artist Helena Weigel sınasneno u sera 1924 dı kêy xü bar keno şıno Berlinı u uca dı Spichernstrasse 16 dı kêy Helen Weigeli dı ca beno. Sera 1924, hirêyê mengda qanuni, Helena ra ju lacê beno u nameyê Stefani nanê paya u éyni ser kêy Dora Mannheimi dı Elisabeth Hauptmann sınasneno u a héyatê Brecht dı héta peyni ze dos, embazê gürwi manena. Sera 1925 dı şıno Wiyana cinyerda xüya verên u maya kêynerda cı Marianne Zoff u dıma ina ucara kêy xü bar kenê şınê Münster. Sera 1929 dı bı Helena Weigela zewıcêno u ay ra bı namedê Barbara ju kêyna cı beno.

Sera 1933 dı çı wext Hitler ame ser Brecht remeno şıno Awıstırya u İswiçre u xü nımneno. Dıma remeno şıno Danimarqa u uca dı wextê kêy Ruth Berlau u merdê cı profesor Robert Lund dı maneno u dıma şıno Skovbos u uca dı kêyê Margrete Steffin dı maneno. Sera 1938 dı remeno şıno suka Swêd / İsweç Stockholm u dıma, sera 1940i dı uca ra zi remeno şıno Finlanda (Soumi) u wextê nuştox Hella Wuolijok dı bı cınya xü Margrete Steffina maneno u éyni ser cınya cı nêweşey ra mırena. O wextı zi Ruth Berlau yeno Helsinki u ina piya remenê şınê Leningrad (Sant Petersburg) u uca ra zi şınê Moskowa. Sera 1941 dı remeno şıno Kalifornia u uca qongreyê émeriqanıjan héqê cı dı sorıştırme akenê. Qandê kı vanê no hem komınist u hem zi ajanê Sowyeti yo.

No çi Brechti écız keno u no dano pıro peydı yeno Ewropa u suka İswiçre Zürih (Zürich) dı ca beno. Sera 1949 dı dano pıro şıno suka Almanya Berlini dı (Almanya Rocakewte/Şerq, DDR) dı ca beno u héta merdenda xü uca dı maneno. Sera 1956 dı şıno héqeyda xü ser u Berlini dı qantırmey (qebristanê) Dorotheenstädtischer Friedhof cı defın kenê. Héyatê do bı hézarana reng u bı macera, lejê ê cihani jew u dıdı, héyali u êşi bı Brechti ya piya şınê mezel. Brecht xü peydı hézarana nuşte, kıtabi, meqaley, tiyatro u bestey müziki verdano. 




#Article 262: Mikael Agricola (177 words)


Mikael Olavi Agricola, sera 1510 dı mıntıqa Finlanda Nyland (Érdo / Welato Newe) dı suka Torsby (Pernå)dı, ze lacê ju dewıj marda xü ra biyo u sera 1557 dı menga 9 nısanı dı şiyo héqeyda xü ser. Agricola ze piyê edebiyatê Finlandi sınasêno u o rew diyanetê protestaney qebul ke u bi sekreterê papazê Turku (bı Swêdki Åbo). Agricola dıma beno papaz u şıno Wittenberg dı mekteb waneno. Dıma peydı yeno Turku u uca dı, mektebê papazan rê beno mıdur. Agricola, reformatorê Finlandiyan o u Wittenberg dı zi telebeyê Martin Lutheri biyo. Agricola, papazê sıfteytını ê Finlandiyan o.

Agricola, pi u sazkerdoxê zıwanê Finlandiyo u o sera 1543 dı alfabey (elifba) zıwandê ê Finlandi (kıtabê ABC Abckiria) nuşnayo. No kıtab, kıtabê do bı zıwandê Finlandiya sıfteyıno u dıma sera 1544 dı kıtabê dıay (dua) nuşneno u sera 1548 dı zi incil açerneno Finlandki.

Dıam lejê Rusan (1555-1556) cı rışenê Moskowa Ivan IV Vasiljeviçi (İvan o zebani) het, qandê lej bıqedyo. Agricola no gürwe xü dı ser kewno u éyni ser raya Finlandiya dı şıno héqeyda xü ser.




#Article 263: Kari Hotakainen (136 words)


 

Kari Hotakainen, xezeteci u nuştoxê Finlandi o. Sera 1957 dı suka Finlanda, Björneborg ameyo dınya u ewro héla suka Finlanda Helsinki dı (Helsingfors) dı ju vila dı bı cınya u dı kêynandê xü ya cüweno.

Kari Hotakainen, sıfte bı kıtabê xü yê şiiriya 1982 dı gam eşt nuştoxey u héta nıka panc kıtabê şiiri nuşnayo. Romanê ciyê sıfteyını bı namedê ’Buster Keaton’. Sera 1996 ra yo kı gürweyê cı profesyonel nuştoxeyo. Sera 2002 dı qandê na kıtabê cı, cı rê Müjganeyda Finlanda danê u na müjganey piya zi cı rê 26 000 euro dayê

Kıtabê ciyê şeşın (6) bı namedê Juoksuhaudantie Finlandia dı bi bestseller yani kıtabo kı en vêşi roşyayo. Xezetey Finlanda vanê: kıtabê Hotakainen nezdiyê 106 000 roto. No kıtabê cı kerdê film u açarnayê nê zıwanan: Almanki, Çeki, Slowaki, Estni u Swêdki.

Bewnê: 




#Article 264: İmperatoriya Sasani (409 words)


İmperatoriya Sasani (be Farski: ساسانیان, Sāsānīyān) bênatey seserranê 3 u 7ine de yew imperatoriya gırde biya. Erdeşir I serra 226ine de İmperatoriya Parti kerda xırabe u İmperatoriya Sasani na ro. İmperatoriya Sasani hêdi hêdi biya pil. Erdê xo Tırkiya, Iraq, Suriya, İsrail, Lubnan, Urdun Mısır, Efğanıstan, Pakıstan u Erebıstan ra reşto hetan Asya Miyanêne.

Paytextê İmperatoriya Sasani suka Ardaşir-Khwarrah biyo. Labelê Ardaşir-Khwarrah ra ver suka Ctesiphoni paytext biyo. Zıwanê xoyo resmi Farskiyo Miyanên biyo. Wextê İmperatoriya Sasani de zagonê (kulturê) İrani zaf raver şiyo. Dinê İmperatoriya Sasani Zerduştiye biya.

Erdê İmperatoriya Sasani zaf gırd biyo. Hem qıta Ewropa, hem qıta Asya u hem ki qıta Afrika de hukım kerdo. Çı wext İslam ame meydan, İmperatoriya Sasani zaf qeweta xo çıne biya. İmperatoriya Sasani Cengê Nihawāndi kerdo vini u serra 651ine de biya xırabe. O wext, Ereban erdê İran de hukım kerdo.  

Xandedani Sasani seri seserra 3 (hirıne) de İrano rocane de eyaleti Fars de terefi Ardeşir Ii ra vıraziyao. Ardeşir eno eyalet de hıkumdariya ho rakerdo u rahibi ke rıstımi Homa Anahita ra yeno, ebe inan suka Persepolis (Istaxr) de hanedani ho vıraşto. Pi ho Papag (Babak) jew suka qıteke ke name cı Kheiro, uca de idarekar biyo. Papag serri 205 de qırali Bazrangidano (Vazrangidano)peyêni Gocihr texti ho ra kerdo u ho ilan kerdo hukımadaro newe. Bazrangidi (Vazrangidi) İmperatoriya Parti ra gırey dayo u bıni inan de cuwêne. Marda cı Rudaq keyneki waliyi suka Persepolisi biya. Name Sasani kalıki Ardeşir I Zazan (Sasan) ra yeno. Zazan mabedi Anahita de serrahib biyo. Papag semedi quwetın biyayene zaf xaptiyo u laci cı Şapur ki pi ho desteg biyo. Serra 220 de Papag merdo. Ardeşir u braê cı Şapur miyan de perodayış veciyo. Serra 222 de seri Şapuri jew  kerre/kemer kowto u Şapur merdo u Ardeşir mendo tenya. Eno hedise de engışta Ardeşiri esta. Dıma merdışi bıray cı Ardeşir paytexti cı berd Firuzabad (Gur, Ardaşirxewara). Firuzabad de koyi zaf biyi u a ri ra işğali dışmanun ri rakerd  nıbi. Ardeşir hêdi hêdi suki nezdi desti cı ri gıreto zey Kirman, İsfahan u Susa. Ardeşir I serra 226 de paytexti Partan gıreto u Parti peyni diyo. Peyêni Ardeşir heme hardi Partan de hakimiyet vıraşto u kerdo raşt. Dıma merdışi Ardeşiri laci cı Şapur I İmperatoriya Roma sero şiyo u inan ra suki Antakya gıreto. Şapur I İmperatori Roma Gordian III, Filipo Ereb u Valerianus meğlub kerdo u ê terefi Sasaniyan ra biyi heps. No zaferi Şapuri terefi nuştekarani Sasani Neqşi Rustem sero nusiyao.




#Article 265: Meho Barakoviç (285 words)


 

Meho Baraković, nuştoxo Boşnak o. Sera 1945 dı suka Bosna-Hersek, Banja Luka dı marda xü ra biyo. Sera 1995 ra yo kı sûka İswec, Bollnäs dı cüweno. Yani macırey dı, welatê xü ra duri dı 12 seri. Zekı bı xü zi nuşnayo u vano: ’’Zeydê bıharatiya, zeydê darêndo meywey zekı şayê serana şiriney u tam bıdayê, mı zeydê a dariya kokê mı ra qılaynay u karıti juna érd u juna mınıqa’’.

Barakoviç serana sûka Bosna-Hersek dı sûka Trebinje dı nezdiyê 50 ser gürweyayo u zekı bı xü zi ano zıwan u vano:

Zeydê Barakoviç a hézarana Boşnaqi welatê xü ra durı sırgun dı héyatê xü ramenê. Tayınê cı Amerika, Awıstralya, Kanada, tayınê cı héme welat/sukandê Ewropa u Tırkiya dı ca biyê. Boşnaqi zekı Barakoviç zi vano: ’’Ze dara meywey cı kok ra qılaynayê’’. Cayo kı Barakoviç cı müyandı starey diyo Swêd o. Verê kı Barakoviç biro Swêd, suka Montenegro Plav dı qampê esiran dı mendo. 

Barakoviç verê kı biro Swêd nuştox biyo u panc kıtabê şiiri neşir veto u héta nıka 13 kıtabê ciyê şiiri vıcyayo. Swêd dı héyatê xü yê nuştoxey u xezetecılıxey ramıto u yni wext dı ju pêserok bı namedê ’’Broar’’ (Pırı) bı swêdki u boşnaqi veto u wahêrey kerdo. Ju kıtab zi bı namedê Bollnäs-plats för min sorg (Bollnäs, ca qandê êşandê mı) bı zıwandê Swêdkiya veto

Nimeyê mı 

Juna héyat cüweno 

Sodırı dı juna qanun ravêreno

Tı bı êya zeriweş nêbiyê

Nezi juna adıro bin

Tı nefesê tersi antê xü zere

Verê siyayeyda lepi ra

Bê qıseyey ra

Lejı dı bı dırbetê do teze

Şerbetê sinayenı qedyayo 

Hélqa nezdiyê gıroteno

Nimeyê mı 

Juna héyat cüweno 

Érdêdo tenya dı

Fına oyo darêdo tenya reseno

Fına ju héywan biyo dırbetın zere ra




#Article 266: Alan Dılpak (192 words)


Alan Dılpak mıntıqa Meraşi ra, dewê da qeza Elbıstani rao. Keyey (çê) ey keyey de Zaza u elewiyo. O domanê şeşıno. Keye de domano pêyêno u lew laeko. Gorey piyê ey, demo ke o ame dınya, inan, o zey domanê de yew serre do qeyd kerdene. Gorey vatena maa ey ki; demo ke Alan Dılpak amo dınya, daran çiçegi kerd bi ra u apê ey Ali eskerîye ra ame bi. Na sebeb ra ki Alan Dılpak nêzaneno ke key maa xo ra biyo. O vano emrê ey, dormey 50 (phancas) serre dero.

Seba ke Alan Dılpak şêro mekteb, keye ey dewe be dewe, bacar be bacar bi goçber.

Zulm u zordariya cunta eskeriye ver, 1972ıne de 2 (dı) serri zindan kewt para Alan Dılpaki. Bado, ey Anqara de Unıversita Hacettepey qedenê. Tawo ke cuntaê da newiye amê, 1980 de ey welat terk kerd.

Alan Dılpak 1981 ra nat zey malımê dersanê zıwanê Almanki seba cıwananê peşeyan guriyeno /xebetiyeno.

Xebat u eserê xoyê ke perwerdekerdışê domananê Zazayan seroyê, Alan Dılpak wazeno ke be raya inan, katliamo çandiyo ke Zazayan seroyo, dustê ey de sere wedaro.

Alan Dılpak zeweciyao u piyê keynek u lacekêo.




#Article 267: Boglan (295 words)


Boglan ya zi Solaxan (be Usmanıcki: صولخان, be Tırki: Solhan, Bongilan, Boğilan) yew qezaya Çoligia. Rocvetışê Boglani de Muş, rocawan de bacarê Çoligi, zımey de Qarliova u Varto, veroc de Diyarbekır u Darê Hêni ca gêno. 

Gırdiya erdê qezay Boglani 1114 km²iya. Ena gırdiya erdê qezay Boglani wılayetê Çolig de %13.71'iya. Qeza derya ra 1395 metro berza. Çolig ra 60 km dûria. Yüzen Ada sinorê Boglani de ca gêna. Erdê Boglani de zaf koy estê u tayê deştê berzi zi. Nême ra zêde erdê qezay ko u gerişê. Koyê Torosan vera qeza ra vêrenê. Berziya Torosan qeza de 2000 metreya. Serê ena mıntıqa de, koyo tewr berz Koyê Şerafeddinio. Temamê zımey qezay Koyê Şerafeddinio. Cao tewr berz Esentepeyo u berzina xo 2675 metreya. Miyanê enê koyan de hirê deşti estê. Qezay Bogloni de Royê Muradi, awa Buğlani, awa Masalay u derê Bazi vêrenê. Şerafeddin, Ağmasi, Çavkani, Kuçekan, Kendıl, u Kabak deştê qezaê. Şarê qezay Boglani xo rê heywanan kenê weyiye u pê idarey xo keno. Têk zi şarê qezay Boglani eraziya xo de genım (ğele), cew, sayan, gozan u tûyan nanê de.

Namey Solaxan wextê veri de Boglan biya. Serra 1932ıne de namey Boglani pê qanun bi Solhan. O sıre wılayet neww vıraziya u wextan ra Solxan serra 1864ıne de bi qeza wılayetê Erzurumi. Wextê Cengê Dınyaê Yewıne de yew wext Boglan bınê işğalê Urusan de mend. Serra 1929 de nehiya biye qeza u Muş ra gırê diyê. Emma roca 4ê Çeley 1936ıne de Solhan bi qezay Çolig.

Serra 1997 de, amardışê nıfusi de nıfusê qeza pêro-piya 35.327, nıfusê zerrey qeza 17.608 bi. Nıfus ra %49.84 qeza de nışenê ra u %50.36 zi dewan de ronışteyo. Qeza de serê yew km² de, 32 heb insani estê.
Şarê Boglani hama hama pêro Zazayê u Suniyê Şafiyê.




#Article 268: İmperatoriya Parti (128 words)


İmperatoriya Parti (be Partki: Ashkâniân) bêntey serra 248'i de İ.V. (İsay ra Ver) u serra 244'i İ.R. de yew imperatoriya gırde biya. Eşiretanê Partıcan serra 248'i dı İmperatoriya Parti rocvetışê zımey İrani de na ro. İmperatoriya Parti erdê İrani ra eskerê Yunanıci fetelna u mıntıqa İrani temamen gurete. Erdê Parti Tırkiya, İraq, Suriya, Efğanıstan, Pakıstan u Erebıstani ra resa heta Asyaya Miyani.

Paytextê İmperatoriya Parti bacarê Ctesiphon u Hecatompylusi ra pêra biyo. Zıwanê xoyo resmi Partki biyo. Wextê İmperatoriya Parti de zagonê (kulturê) İrani zaf raver şiyo. Dinê İmperatoriya Parti Zerduşti biyo. 

Seserra 2'i de İmperatoriya Parti u İmperatoriya Roma zaf cengi kerdi u ayra ra İmperatoriya Parti zaf biya zeyıf. Yew medumo Farısi Erdeşir I serra 226'i de İmperatoriya Parti kerda xırabe u İmperatoriya Sasani na ro.   

           




#Article 269: Komputer (1377 words)


 
Komputer yew hacetê komunikasyoni u enformasyoniya.

icad keno.

u hécmê cı ze makinayê hésabê en ercanê ewroyê (sebebê vıraştena ENİAC noyo kı o o bı satalitana qısey bıkero u azmin dı rayê satalitan bımısno).

Mabênê serandê 1946 – 1954 dı kampitori zaf gırdi vırazênê u gırdeya nêy kompitoran ze odeyêno. Sebebê cı nêy kompitori bı bori elektron vırazyayê u nêy makinayan dı operatif sistem çinyo u gürweynayena cı zi zaf zéhmet o u komplikeyo (pêmiyan o).

Mabênê serandê 1956 – 1963 dı kompitoran dı tarnsitor gürweynenê u no beno sebebê kompitori benê werdi u qandê xêrê OS (operatif sistem) proxrami bı kompitora réhet gürweyenê.

Mabênê serandê 1964 – 1971 dı qandê xêrê qertê kretsi kompitori rew gürweyenê u héme çiyê kompitor zı benê werdi.

Sera 1971 dı micro prosesor kewno dewre u hécım u gürwey kompitori dıha beno rew. Ewro héla mayê éyni sistemi gürweynenê.

George Bolle, kompitorirê zıwan vıneno u nêy rê vanê qodê ASCII (American standard code for information interchange) u bı swêdki vanê ‘Binära talsystemet’ yani: 0 u 1

Nımune: Cêrdı şıma elfabey swêdiyan vinenê.

A = 01000001

B = 01000010

C = 01000011

D = 01000100

E = 01000101

F = 01000110

G = 01000111

H = 01001000

I = 01001001

J = 01001010

K = 01001011

L = 01001100

M = 01001101

N = 01001110

O = 01001111

P = 01010000

Q = 01010001

R = 01010010

S = 01010011

T = 01010100

U = 01010101

V = 01010110

W = 01010111

X = 01011000

Y = 01011001

Z = 01011010

George Bolle nêy sıfıran rê (hiçan rê) u jewınan rê name dano 1 = raşt u 0 = çewt. Ju dı kretsan dı elektrik esto u kretsi ju LETE (BIT) o u merdım şeno mabênê 2 (dı) alternatifan ra bıweçeyno yani mabênê 0 u 1. 2 LETE (BIT) beno (4) çıhar weçeynayenı yani: 2 LETE (BIT) = 4 weç.= 00, 01, 10 u 11

A = 1 0 0 0 0 00 1

Ju kaxıdê mektubi (A4) 5000 hézar herf, amor u işaret o u o zi keno 5 Kb.

Zere: Qılawye, mere (mouse), skaner (scanner)

CPU: Prosesor, Mezgdê daimi

Teber: Ekran, makina nuştey, operlo

Pitoğé/pawané kompitori yan zi zıwanê ciyo. SO qontrol keno ka kamcin zıwan bı kamcin proxramidır qısey keno u ka bı senin babeta pêdır élaqa (komunikasyon) ronenê. SO dıma sera 1960 dı roneya (vırazya). SO qontrol keno ka proxramê nustey makinay, qertê vengi, qertê interneti (élaqay neti), qertê monitor (ekran) u êy çiyê bini senin gürweyenê

Peyniyê sera 1970’an dı DOS bı zıwandê şeklana vırazya u nêy dı merdım mecbur bı xü qomando dayê. Ka kompitor sekero u se nêkero. Babet: 

Miyanê serandê 1980’an dı merdım imkanê grafiki rona u gürweynayenda kompitori kerdı bêqod. Fıkrê aliman no bi kı insan rtesım dıha réhet vineno u imkanê grafiki dı dıha réhet gürwey xü dom keno. Yani qandê héme proxram u doküment merdım ikon (dosya) vıraştı. Peyniyê nêy proxraman dı o kı her tım gürweyayê u sitemi qontrol kerdê fına DOS bi. PC dı SO yê sıfteyını (dıma Apple) WIN 3 bi. Merdım şeno no sistemi bı piyaza bıdo pêver. Şimado bıhuwê vacê élaqa piyaz u kompitor çıçiyo. Élaqa cı noyo kı DOS u WIN piya ze piyazi ya qat qat bi. Yani héme hérf, şekıl, amor u çiyê bini ze resım resayê monitor. Gürwe ardoxê kompitori peyni dı sebi, çıçi bi êy nêdiyê.

Nıka mayê WIN XP u WIN Vista gürweynenê u tiya dı SO+grafik éyniyê. U bekçılıxeyda élaqay kenê.

 
Sürétê prosesorı bı MHz wegêrênê. Ewro şar en tayın (minimum) 1,4 GHz prosesor kompitorandê xü dı gürweynenê.
Prosesor ju leteyê CPU o.

Dı (2) qedemedı kompitor gürweyeno:

Letey sere antox: Qererê gürwey u ê düzeni dano

Letey aritmetik: Hésab keno u amoreno.

Frekans: Peymıtenı bı hertz a amorenê. Yani saniye dı çend fıni frekans doş beno. Saniye dı milyonê hertz beno megahertz. Her çendı megahertz kompitor dı vêşi bo, kompitor héndı rew gürweyeno.

 
Gırdeya mezgdê zeri qerer dano ka çı rew kompitoro bıgürweyo u çend hébi program merdım şeno éyni wextı akero. Nêy rê bı ingilızki vane RAM (Random Access Memory) yani mezgdê gürwe. Çıçax kompitor serdo (gürweyeno) no mezgı qererê surety dano. Peymıtena sürétê ney zi bı Mb (megabyte) peymenê. Ewro normal her kompitori dı normal 512 Mb, 1 GB u 2 GB biyo normal.

Yani mezgdê daimi. Merdım bı GB wegêreno. Qandê mezgdê teberi merdım şeno hard disk, disket u CD/DVD ze nımune bıdo. Mezgdê teberi bı no şekla gürweyeno:

O kı en vêşi gürwera hézkeno, hémal u narkomanê gürweyo hard ju kompitori dı hard disk o. Pilqakê kı zerey hard diski dı bı süréta (kı merdım nêşeno bıvino) doş benê, çıçax kompitor serdıro u gürweyeno o zi doş beno. Nêy pilaqi uni ca biyê kı 1000 fınê zi fire nêdano. Dergeyda serey wenden u nuştenı. Qılaweya pilaqa zeydê muyê serey ju merdımêno.

Pilaqi, letey bini mühimi ju bê hawa qütiyê metali miyanê hard diski dı nımıteyo. Qandê kı nêy letey u pilaqi hésar (ğesar) nêvinê. Heger ju toz (kı merdım bı çıme nêvineno) şeno hard diski dı puç kero (HD-krasch).

Bınê HD dı ju qertê kretzi esto u êy rê vanê (qertê mantıqi). No qertı komando kontrol qertê HD ra gêno u no zi dıma kontrolê OS (operating system) ravêreno. Qertê kretzi HD zi kontrolê pilaqan keno ka êyê raşt u bı daimi süréta doş benê.

Pilaqi zerey HD dı 8 qat bi filmê magnetika gıroteyo. Qılaweya nêy magnetik filmi 0,1 milyonê milimetreyo. Kapasitey HD pilaqa sero. Vêşi pilaqi beno vêşi mezgı.

Mekanizmayê ê serey wendenı/nuştenı pilaqan serdı gêyreno ga ga şino verni ga ga şino pey. Yani serdı pilaqan dı her tım gêyreno. Qandê kı ser nêy pilaqan dı ray estê u nêy rayan ser dı enfermasyon arê benê.

Her pilaqi ser dı, dı (2) hébi serey estê ju qandê wendenı u ê dıdını zi qandê nuşteno.
Çıçax proxramê kompitorê ma OS’i komandoyê wenden u nuştenı dano, OS zi komando dano qertê kontrolê HD u o zi bı rayê kretzi emır dano qertê mantıqi u vano FAT’ê (file alloccation table) hewanı biya tiya. OS miyanê FAT’i dı enfermasyoni waneno u ka kamcin kluster miyan dı nêy enfermasyoni estê yan zi qeyıd bê.

Şeş model ekrani estê u qandê nêy zi babet babet qertê grafiki estê. Êy ekranê kı naskerdeyê, nêyê:
 
CGA: (Color graphic adapters) 

VGA: (Video grahics array) 

LCD (liquid cristalls display) kristali serbest gêyrenê.

Plazma: (Plasma display panel)

Ekranê SED (Surface-conduction electron-emitter display) 

OLED (Organic light-emitting diode)

Qandê çıçi ihtiyacê merdımi gırey xetan esto? Merdım wext u perey ra qezenc keno

Qandê çıçi merdım gırey xetan gürweyneno? Merdım wext u perey ra qezenc keno

Rındeya cı / Xırebeya cı

Babet babet gırey xeti

Dı (2) tip gırey xeti estê: Cografik, bı sınor u bê sınor.

Miyanê ju apartmanidır, bê modem u fiziki kompitori gıredayey pêyê.

Rew u lez enfermasyon çerx (doş) beno

İmkanê do gırd fineno merdımi ver. Proxramê héme serveri merdım şeno pare kero.

Hetê coxrafiya gıredaye niyo. Qandê nê gırey xeti zi gerek proxram, modem, ADSL, Broadband (inreneti dı hécmê newe), bıbo. Tayın nımuney:

Xetê telefoni ra gırey - ADSL 

Xetê telefoni ra gırey - VDSL Qabelo-TV-gıre– DOCSIS

Éleqa bı rayê elektrik

Bê qablo hawara gırey - WLAN

Bê qablo hawara Broadband (broadband Internet access) - 3G 

WIMAX.

Senin kompitori gıredayeyê pêyê.

Namey bus topologi şeklê cı ra yeno. Yani kompitori zeydê ronıştenda otobosı gırêdayey pêyê bu topologi dı dı (2) poçi estê. Yani zeydê otobosiya ju nışten êbin zi war amayeno. Peyni u verni terminatoriyê u zeydê bewnokiya (éyne, neynık) o, héme tarifki pêrê mısneno. O kı şar bol gürweyneno bus topologiyo u o zi en şenık gırey méhliyo (LAN)
(gırey werdiyandı o kı bol trafikê cı çıniyo u héme çi bı qabloya gıredayey pêyê. Nêy dı 
teriminator esto, sebebê cı paziti vınderno u çewtey bıbo se vinayenda cı zéhmet o

Sistemê cı rew gürweyeno. 

Vıraştena cı bol ercan o u bol qablo nêşıno cı. 

Çıçax trafik tayno gürweyena cı lez o.

Bı pêya gıredayenı dı bol nazik o. 

Çewtey qebul nêkeno. Çewtey dı şeno héme sistemi biyaro war. 

Çıçax trafik vêşiyo bı lez nêgürweyeno. 

Çıçax gıreydı çewtey vıcêno héme sistem vındeno. 

Çewtey (érıza) vinayenı zéhmet o. Çıçax kompitori ser 100 hébibê gerek merdım sistemi rê desteg vırazo, yani ‘repeater’rono. 

O kı merdım tawsiye keno gerek kompitori ser 50 nêbê.




#Article 270: İmperatoriya Moğolan (117 words)


İmperatoriya Moğoli (be Moğolki: Монголын Эзэнт Гүрэн, Mongolyn Ezent Güren) bênateyê serranê 1206 u 1405ıne de yew imparatoriya gırde biya. Cengiz Xan serra 1206ıne de eşirê Moğolan kerdi yew u İmperatoriya Moğoli (Moğolıstan) naye ro. Cengiz Xani İmperatoriya Moğoli de lec kerd gırd. Leşkerê Cengiz Xani zaf bi. Teyna tarixzanoğan vanê nıfusê leşkerê Cengiz Xani 250.000 biyo. 

Erdê İmperatoriya Moğoli zaf gırd biyo. Hem qıtay Ewropa, hem qıtay Asya de hukım kerdo. Çı wext ke Cengiz Xan merd, İmperatoriya Moğoli biya letey. Çehar dewleti amey meydan: Ulusê Cuci, Ulusê Çağatayi, Xanedaniya Yuani (Xanedaniya Kubilay) u Ulusê Hulaguy (Xanedaniya İlxaniyan, İlxanıci). 

İmperatoriya Moğoli zaf zerar da medeniyetê dınya. Leşkerê Moğoli her cay kerdi xırabe u zaf merdumi kışti.




#Article 271: Roza Yegorovna Şanina (234 words)


Roza Yegorovna Şanina (bı ruski: Роза Егоровна Шанина) sera, 1924 dı marda xü ra biya u sera 1945 dı mengda 28 ê çıle dı şiya héqeyda xü ser. 

Roza Yegorovna Şanina, lejê cihanê dıdı a nişanciy/tetıkçiy (sniper) éskerê Sowyeti biya. Roza wextê leji cihanê dıdı merdım zano kı a ékit (bı delil) 54 éskerê dışmeni kışta u nina ra 12 hébi zi lejê Vilnius (Litvanya) dı kışta. 

Porê Şanina qéhweyi u çımê cı zi şini (mavi) biyê. A dıma wendenda xü ya mélımeyda pedegoji (Arkhangelsk Teacher's Training College) a biya mélımê qeçekan. Dıma a şına mektebê éskerey wanena u dıma şına mektebê nişancılıxey cerıbnena u qedeynena u ze nişanci tayınê cı vıcêna suka Podolsk. A dıma sera 1943 dı kewna Ordiy (éskerê) Sur miyan u taburê Riffel 184 karê arazi, cephe u nişancılıxey danê cı. Verê lej a vana: ‘Edo dıma lejı peydı bira.’ Lakim a lejı dı nezdiyê iremê (bexçey) Rikhau dı şehit kewna. Dıma merdenda ay ju kıtabê cı vecenê. No kıtabı o kı hadıre kerdo nuştox Nikolai Zhuravlyov o u nameyê kıtaberi bı ingılızki ‘From The Battle Returned’. No kıtabı nuştox defterê ciyê rocaney u mektubandê cıra pêser ardo. 

Bê Şanina çıhar bırayê estbiyê, lakim ina ra tenya ju dıma lejê cihanê dıdı héyatı mendo. Bêterseya (camerdeya) kı Şanina lejê cihanê dıdı mısnaya cı rê panc hébi çalmey (madalyon) danê ci ju Орден Славы u Медаль u didi Медаль За Отвагу.




#Article 272: Hard disk (310 words)


Hårddisk: 20 Mb ra destpêkeno héta Terabyte (TB) 20.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 Byte = 1024 GB. Zaf rew gürweyeno u malê bar kerdenı niyo. Yani HD kompitori dı sabito.

O kı en vêşi gürwera hézkeno, hémal u narkomanê gürweyo hard ju kompitori  dı hard disk o. Pilqakê kı zerey hard diski dı bı süréta (kı merdım nêşeno bıvino) doş benê, çıçax kompitor serdıro u gürweyeno o zi doş beno. Nêy pilaqi uni ca biyê kı 1000 fınê zi fire nêdano. Dergeyda serey wenden u nuştenı. Qılaweya pilaqa zeydê muyê serey ju merdımêno.

Pilaqi, letey bini mühimi ju bê hawa qütiyê metali miyanê hard diski dı nımıteyo. Qandê kı nêy letey u pilaqi hésar (ğesar) nêvinê. Heger ju toz (kı merdım bı çıme nêvineno) şeno hard diski dı puç kero (HD-krasch).

Bınê HD dı ju qertê kretzi esto u êy rê vanê (qertê mantıqi). No qertı komando kontrol qertê HD ra gêno u no zi dıma kontrolê OS (operating system) ravêreno. Qertê kretzi HD zi kontrolê pilaqan keno ka êyê raşt u bı daimi süréta doş benê.

Pilaqi zerey HD dı 8 qat bi filmê magnetika gıroteyo. Qılaweya nêy magnetik filmi 0,1 milyonê milimetreyo. Kapasitey HD pilaqa sero. Vêşi pilaqi beno vêşi mezgı.

Mekanizmayê ê serey wendenı/nuştenı pilaqan serdı gêyreno ga ga şino verni ga ga şino pey. Yani serdı pilaqan dı her tım gêyreno. Qandê kı ser nêy pilaqan dı ray estê u nêy rayan ser dı enfermasyon arê benê.

Her pilaqi ser dı, dı (2) hébi serey estê ju qandê wendenı u ê dıdını zi qandê nuşteno.
Çıçax proxramê kompitorê ma OS’i komandoyê wenden u nuştenı dano, OS zi komando dano qertê kontrolê HD u o zi bı rayê kretzi emır dano qertê mantıqi u vano FAT’ê (file alloccation table) hewanı biya tiya. OS miyanê FAT’i dı enfermasyoni waneno u ka kamcin kluster miyan dı nêy enfermasyoni estê yan zi qeyıd bê.




#Article 273: Sistemo operatif (228 words)


Sistemo operatif zıwanê komputeriyo u komputeri qontrol keno. 

Bekçiyê kompitori yan zi zıwanê ciyo. SO (Sistemê Operatıfi) qontrol keno ka kamcin zıwan bı kamcin proxramidır qısey keno u ka bı senin babeta pêdır élaqa (komunikasyon) ronenê. SO dıma sera 1960 dı roneya (vırazya). SO qontrol keno ka proxramê nusteyê makinay, qertê vengi, qertê interneti (élaqay neti), qertê monitor (ekran) u êy çiyê bini senin gürweyenê

Peyniyê sera 1970’an dı DOS bı zıwandê şeklana vırazya u nêy dı merdım mecbur bı xü qomando dayê. Ka kompitor sekero u se nêkero. Babet: 

Miyanê serandê 1980’an dı merdım imkanê grafiki rona u gürweynayenda kompitori kerdı bêqod. Fıkrê aliman no bi kı insan rtesım dıha réhet vineno u imkanê grafiki dı dıha réhet gürweyê xü dom keno. Yani qandê héme proxram u doküment merdım ikon (dosya) vıraştı. Peyniyê nêy proxraman dı o kı her tım gürweyayê u sitemi qontrol kerdê fına DOS bi. PC dı SO yê sıfteyını (dıma Apple) WIN 3 bi. Merdım şeno no sistemi bı piyaza bıdo pêver. Şimado bıhuwê vacê élaqa piyaz u kompitor çıçiyo. Élaqa cı noyo kı DOS u WIN piya ze piyazi ya qat qat bi. Yani héme hérf, şekıl, amor u çiyê bini ze resım resayê monitor. Gürwe ardoxê kompitori peyni dı sebi, çıçi bi êy nêdiyê.

Nıka mayê WIN XP u WIN Vista gürweynenê u tiya dı SO+grafik éyniyê. U bekçılıxeyda élaqay kenê.




#Article 274: Microsoft Windows (234 words)


Microsoft Windows yew sistemê operatifiyo. Peyniyê sera 1970’an dı bi DOS'a dest bı gürweyê xü kerdi. DOS bı zıwandê şeklana vırazya u nêy dı merdım mecbur bı xü qomando dayê. Ka kompitor sekero u o do se nêkero. Nêy qodi sistemê DOS ra resayê cayê qomando ka çıçi vırazyo. DOS bı qedeme u merdifan qandê fıkrê Windows'i. DOS bı qodana gürweyayê babet: , , , , a:, c: u şiyê bini.

Miyanê serandê 1980’an dı merdım imkanê grafiki rona u gürweynayenda kompitori kerdı bêqod. Fıkrê aliman no bi kı insan resım dıha réhet vineno u imkanê grafiki dı dıha réhet gürweyê xü dom keno. Yani qandê héme proxram u dokümanan rê merdım ikoni (dosya) vıraştı. Peyniyê nêy proxraman dı o kı her tım gürweyayê u sitemi qontrol kerdê fına DOS bi. PC dı, SO (sistemê operatif) yê sıfteyını (dıma Apple) Microsoft Windows 3 bi u dıma 3, 3.1, 3.11, WIN 95, WIN NT, WIN 98, WIN 2000, WIN XP u nıka zi WIN Vista vırazya. Merdım şeno no sistemi bı piyaza bıdo pêver. Şimado bıhuwê vacê élaqa piyaz u kompitor çıçiyo. Élaqa cı noyo kı DOS u WIN piya ze piyazi ya qat qat bi. Yani héme hérf, şekıl, amor u çiyê bini ze resım resayê monitor. Gürwe ardoxê kompitori peyni dı sebi, çıçi bi êy nêdiyê.

Nıka mayê WIN XP u WIN Vista gürweynenê u tiya dı SO+grafik éyniyê. U bekçılıxeyda élaqay kenê.




#Article 275: Mêrun (129 words)


Mêrun (be Usmanıcki: قره بکان Kara Begân, مريوان Mirvan, be Tırki Arıcak) yew qezay Xarpêtiyo. Cayê xo verocê rocvetışi wılayetê Xarpêti de yo. Menay yi zi Zazaki dı Min Ruyuyo. Waxteg sera virt in wurd qal imey yew ca bu Mêru. Zerrey Mêrun ra dı heb ro (çem/la) vêrên. 

Fotograf dı cawik êson: Caw verê, nameyê Mendişo; Tırki da tı ra vun Halil Yavuzkaya Mahallesi. Xora kum zalım est name yi illehi naw yew caya. Dayreyê dewletê Tırkiya tede est. Leşker, emniyetan, mekteban (mektebê peye), belediye, konağê hukmat wucadê. Aya dewik peyıd asena nameye Simserkisa, mehlaya. Tırki tı ra vun Gümüşyaka Mahallesi. Deştey Qerebegunıd dewa en verênunraya. Nameye zi vun dı bırayan Armeniyan ra yen. 

Mêrun dı 4 nehiyey 10 xeb dewi estê. Namey nê nehiyeyan u dewan wınayo:

 




#Article 276: Enstitüyê Zazaki (145 words)


Enstitüyê Zazaki yew organizasyonê zıwanê Zazakiyo. Sûka Almanya Frankfurt (Main) de merdumê ilmê zıwani, roştberi, nuştekar u senatkari amey têhet, Enstitüyê Zazaki na ro. Heta nıka Enstituyê Zazaki çınê bi ke tek teyna zıwan sero bo. 

Ezayanê ronayoğan miyan de merdumê ilmê zıwaniê ke Zazaki sero gureyayê, pêserok u kıtabi vetê, senatkari, nuştekari, şair u doskari, Dr. Jost Gippert, Dr. Agnes Korn, C. M. Jacobson, M. Sandonato, X. Çelker, Hawar Tornêcengi, Hesen Usên Bor, Cemal Taş, Memed Ali (Zelemele), H. Cansa, Asmêno Bêwayir u ê bini tede ca gênê.

Hewna ke Enstitu tesdiq (e.V.) nêgırewti bi, tayê sûkan de ezayanê diwanê idarey kursê salıxdayena Zazaki dayne, projeyê qısebendê Zazaki-Tırki nay bi ro. Fêl u emelê Enstitüyê Zazaki ke bıdekeriyê, zafê, zey: Projeyê qısebendi (ferheng/sözlük) raverberdene; diyalektan ser, yew zıwano standard ser gurenayış (bılxassa seba zıwanê kolektifi); vetena kıtabanê terbiyetê mektebi (eğitimi) ê qıcan (domanan) uêb..




#Article 277: Nenıg (159 words)


Nenıg yew salıka estereyına ke serê engıştan dest u lınganê merdıman u taê heywanan de esto, oyo. Nenıgi engıştan seveknenê u yew het ra pêguretene rê fayde kenê, yew het ra zi xo kınıtene rê lazımê. Hergı yew engışte sero yew nenıg esto; yanê 10 engıştanê dest u 10 engıştanê lınge sero pêro piya 20 teney nenıgi estê.

Cêniy camêrdan ra zêde qaytê nenıganê xo kenê u oje kenê tıra. 
Qıcê/domanê ke newe yenê ra riyê dınya, merdım lapıkan dano inan dest ra ke riyê xo pencurık mekerê u medırnê, çıke domanê qıci nêzanenê ke nenıg çıçiyo, çık niyo.

Gırd-biyayena nenıgan miyan de xeylê ferq esto. Mesela, nenıgê lıngan aşme de 1 mm benê dergi; labelê ê destan miyanê yew heftey de 1 mm benê derg. Fına (ancia) nenıga wengışta miyanêne tewr rew u ê engışta qolınde zi tewr herey beno derg. Alımi wıni (heni) texmin kenê ke nenıgê ke tewr zêde tici vênenê, ê tenêna rew benê gırdi.




#Article 278: Gırey Xetan (Network) (266 words)


Gırey xetan (network), qandê çıçi ihtiyacê merdımi gırey xetan esto? Merdım wext u perey ra qezenc keno. Qandê çıçi merdım gırey xetan gürweyneno? Merdım wext u perey ra qezenc keno.

Dı (2) tip gırey xeti estê: Cografik, bı sınor u bê sınor.

Miyanê ju apartmanidır, bê modem u fiziki kompitori gıredayey pêyê. Rew u lez enfermasyon çerx (doş) beno. İmkanê do gırd fineno merdımi ver. Proxramê héme serveri merdım şeno pare kero.

Hetê coxrafiya gıredaye niyo. Qandê nê gırey xeti zi gerek proxram, modem, ADSL, Broadband (inreneti dı hécmê newe), bıbo. 

Tayın nımuney:

Senin kompitori gıredayeyê pêyê.

Namey bus topologi şeklê cı ra yeno. Yani kompitori zeydê ronıştenda otobosı gırêdayey pêyê bu topologi dı dı (2) poçi estê. Yani zeydê otobosiya ju nışten êbin zi war amayeno. Peyni u verni terminatoriyê u zeydê bewnokiya (éyne, neynık) o, héme tarifki pêrê mısneno. O kı şar bol gürweyneno bus topologiyo u o zi en şenık gırey méhliyo (LAN). Gırey werdiyandı o kı bol trafikê cı çıniyo u héme çi bı qabloya gıredayey pêyê. Nêy dı teriminator esto, sebebê cı paziti vınderno u çewtey bıbo se vinayenda cı zéhmet o.

Sistemê cı rew gürweyeno. Vıraştena cı bol ercan o u bol qablo nêşıno cı. Çıçax trafik tayno gürweyena cı lez o.

Bı pêya gıredayenı dı bol nazik o. Çewtey qebul nêkeno. Çewtey dı şeno héme sistemi biyaro war. Çıçax trafik vêşiyo bı lez nêgürweyeno. 
Çıçax gıreydı çewtey vıcêno héme sistem vındeno. Çewtey (érıza) vinayenı zéhmet o. Çıçax kompitori ser 100 hébibê gerek merdım sistemi rê desteg vırazo, yani ‘repeater’rono. O kı merdım tawsiye keno gerek kompitori ser 50 nêbê.




#Article 279: Deniz Baykal (634 words)


Deniz Baykal merdumê dê siyasetio. 20ê Temmuze 1938ıne de sûka Tırkiya Antalya de ame riyê dınya. Baykal serdarê Partiya Cumurêtia Şari (Tırki: Cumhuriyet Halk Partisi). Piyê xo macirê Kofkasi Useyn Hılmi Bego, maa xo macira Mısıri Ferida Xanıma. 

Baykali serra 1959ine de Fakultey Huquqi, Universitey Anqara de qedena. Fakultey İlmê Siyaseti, Universitey Anqara de serra 1960ine de bi asistan. Serra 1963ine de doxtora karê xo qedenê u dı serri dıma be bursê Rockefeller Foundationi ra şi DAY. Amerika de Universitey Kolumbiya u Universitey Kaliforniya, Berkeley de xebatê xo dewam kerd.

Serra 1960ine de hereketê telebeyan de Partiya Demokrate naskerde. 14ê Paiza Wertêne, 1973ine de weçinıtış de bi wekilê CHPy. Baykal Antalya ra bi wekilê qame.

Weçinıtış ra dıme, hıkumetê serdar Bülent Eceviti de koalisyonê CHP - MSPy de bi Wezirê Maliya. Serra 1978ine de Hıkumetê Ecevitiê 3. (hirêyın) de bi wezirê Enerciye u Çımey Tabiiyan. Serra 1979ine Paiza Wertêne de weçinıtış ra dıme pêseramaena qurultayê CHPy de idarey rê zaf qısey vati. 12yê Paiza Verêne de Therba Erkeri ra dıme tenê wext Anqara Mektebê Zıwaniê Ordi (tr: ordu dil okulu) de ebe zor mend.

Baykal semedê (seba ke) qanuno bıngey 1982ine ra panc (5) serri siyaset ra bırriya a. Serra 1983ine de qedeğen (yasax) ihlal biye, Çanakkale Eskeriya Zincirbozani de dewrê 2. ebe zor mend.

Paiza Verêne 1987ine de weçinıtış de SHP ra bi wekilê qama Antalya. SHP de verên de bi serdarê grubê SHPy, ey ra dıme bi sekretero pêroine. Amnana Verêne 1988ine de ame sekreterina pêroine u 10ê Paiza Verêne 1990ine de istifa kerde, caverda. Hirê dewri verba serdarê SHPy, Erdal İnonüy de kewt weçinıtış, hama beşar nêkerd. Ey ra dıme zerrey SHPy de bi serey mıxalefeti.

Deniz Baykal ke wekilê qama Antalya bi, Tırkiya - Yewina Ewropa Karma Parlementolararası Komite Eşbaşkanlıkiye kerde. Konseyê Meclısiê Ewropa rê azaê parlamenteri (mebusi] çiniya we. Meclısê Tırkiya (TBMM) de azaina xericiya kerde.

Serra 1992ine Temuze de semedê qanunê qefelnayışê partiye, akerdoğan reyna imkan do cı, no imkan ra 9ê Paiza Verêne serra 1992ine de pêseramaena qurultayê CHP de serdar çiniya we. Zey Atatürki, zey İnönü o ki eke 54 serri bi, bi serdar. (Deniz Baykal; Atatürk, İnönü, Ecevit yew ki Hikmet Çetin ra dıme biyo serdarê CHPyê 5. [phancine])

Weçinıtışê 1994ine de politika çhepe biye hirê letey (SHP, DSP, CHP). Qayt kerd ke heni nêbeno, reyê mıleti beno lete, vat ke partiyê çhepi bêrê pêser. DSP na het ra nêame. SHPy rınd qaytê nê fıkıri kerd ey ra dıme 18ê Zımıstana Peyêne 1995ine de qurultay de nê dı partiy amey pêser. Bını çatiyê CHPy de biy top. Serdarê CHPy Deniz Baykal no qurultay de namzed nêbi. 9ê Paiza Verêne 1995ine de pêseramaene ra dıme bi namzed u bi serdarê CHPy. 30ê Paiza Wertêne 1995ine de koalisyonê DYP u CHPy de hıkumet de wezife guret. Yaverina Serweziri yew ki Wezaretê Xericiya kerd. Baykali dewa yew şarti ra koalisyon kerd ke, o ki rew wext de şêro newe weçinıtış. Tırkiya 24ê Zımıstana Verêne 1995ine de şiye weçinıtış.

Weçinıtışê 24ê Zımıstana Verêne 1995ine de reyna Antalya ra bi wekilê qame. Hama hıkumet ANAP u DYPy vıraşt. 23ê Gulane 1998ine de qurultayê 27ine de hirê dewri serdar çiniya we. 18ê Wesara Wertêne 1999ine de weçinıtış de CHP u Deniz Baykal meclıs nêkewti. 22ê Wesara Wertêne 1999ine de Baykali istifa kerde; wextê 30ê Paiza Verêne 2000ine de ame qurultayê 11ine de reyna serdar çiniya we.

Weçinıtışê 3yê Paiza Peyêne 2002ine de CHPy %19.4 [se ra des u new nuxta çar] rey ra 177 wekilê qame gureti, kewt meclıs. Deniz Baykal no weçinıtış de ki Antalya ra çiniya we. Dewrê 22ine TBMM de bi wezirê pêroina partiya mıxalefetê bıngey. 2003ine de qurultayê 30ın de reyna wezirê pêroine çiniya we. 2004ine Amnana Wertêne de heyet de verba mıxelif Mustafa Sarıgül ra pheşti gurete. 

Baykali 10ê Gulana 2010ine serdariya CHPy ra istıfa kerd.




#Article 280: Xaçkoiye (152 words)


 

Xaçkoiye (Tırki: Başbudak) yew dewa Mamaxatuna. Dewe, hetê gırdine ra Mamaxatune de caê de tewr hera gêna. Tede 150 keyey (çêy) u çar mezrey estê. Nezdiyê dewe de dewa Muğara (Elmapınari) esta. Dewa Muğara, yew dewê da qeza Erzurumi, ê Çetia. Yanê dewe sınorê Erzıngan u Erzurumi, Mamaxatune u Çeti dera.

Qewmê xo pêro Zazao u Zazaki qısey keno. Tenya 5-10 keyey Kırdaski qısey kenê. Labelê ê ki Zazaki zanenê. Hetê itıqadi ra pêro Elewiyê. Hema verênde Ermeniy ki tede biyê. Xora namey zey Xaçkoiye, Arekel, Kılise'y pêro Ermeniki ra yenê. Verênde nê dewan de Ermeniy cıwiyê. Keyey Ermeniyan zaf rındekê, hewna mılet tede nişeno ro. 

Na dewe ra merdumê hewl u peti zaf veciyayê. Gomê Arekeli ra keyey Aliustaan zaf mêrxas biyo. Ağaê Çarekan zaf merdumi rê eziyet kerdo. Labelê her çi heni ame heni şi. Nıka halê dewe rındo. Domani tede wanenê; zıwan, kultur u itıqadê xo rê wayir veciyenê.




#Article 281: Şêx Seid (225 words)


 
Şêx Seid yew pil u serdaro diniyo ke Zazayan miyan de mendo, labelê eslê xo Zaza (Zaza). Serra 1865ıne de, qezaya Xarpêti Pali de ameyo dınya.

Nameyê piyê cı Şêx Mehmud Fewziyo. Keyeyê Şêx Seidi yew familya de gırda. Sılsıla Şêx Seidi wınaya: Mela Heyder, Mela Qasım, Şêx Ali Septi Amedi, Şêx Mehmud Fewzi. Piye Şêx Seidi, Şêx Mehmud Fewzi Pali ra şono Xınıs u uca de dewa Kolhisari roseno u uca de cuyeno (weşiya xo rameno). Hewt (7) lacê Şêx Mehmud Fewzi benê. Nameyê lacanê xo niawo; Şêx Seid, Şêx Behaddin, Şêx Diyaeddin, Şêx Necmeddin, Şêx Tahır, Şêx Mehdi u Şêx Ebdırrehim.

Rehma (merdena) piyê xo ra dıme, mesuldariya keyey, hermeyê Şêx Seidi sero manena. Familya  Şêx Seidi dewleti (zengin/xanedan) biye. Erzurum ra hetan Heleb, Musul, Şam temas u tesirê xo est bi. Şêx Seid, hetê şari ra zaf hesıbyêne.

Şêx Seid semed/serba/qandê ilmmusayene şono medresa u Muş, Malazgirt, Xınıs u Pali de mektebê xo qedêneno. Şêx Seid, merdımo/mordemo de baqıl u alim bi. Dewe be dewe feteliyêne, insanan rê itıqadê İslami sero zanayışê xo dayêne musayene.

Kalıkanê keyeyê Şêx Seidi ra Seyid Haşım hetê İrani ra goç kerdo, ameyo Diyarbekır. Bısmıl, Çılstûn de medreseya xo ronaya. Labelê serra 1639ıne de, hetê padişahê Usmaniyan Muradê Çarıni (IV. Murad) ra idam biyo û medresaya ey zi rıjiyaya.

Seyid Haşımi ra dıme şecereya inan wına ya:

 




#Article 282: Ciger (126 words)


Cigere, pışıke (tayê cayan de zerri) yew organê insanan u heywanano. Bedenê insani de organo zewnco. Pê pışıkan insan u heywani şenê nefes bıgêrê. Pışıkanê insanan de thamari çıniyê. Teberê cı ğızonıko. Pare yew heto raşt, yew zi hetê çhepi dero. Pışıka raşte 3 pırtley, pışıka çhepe de 2 pırtley ra ameya meydan u pışıka çhepe tenêna qıckeka.

Pış (pulmo) zerrê qefesê sini'da. Merdım pê pış cên xwı genu, danu. Wext cen grotış-dayışı'd oksijen gên, karbondioksid danu. Pış dı heta bena dı lengez; kışta raşt u çep. Mın kışta çepı'd qelb esto. Arter i pış kıştê qelb raşt ra veciyên, ventrikul raşt ra veciyên. Vên pış pê ser yên i kışta çep, atrium çep. İnê ra vani gerayo qıc. Wexta'g pış hol nêxewt, merdım centengê ancen.




#Article 283: Yılmaz Güney (197 words)


Yılmaz Güney (be nameyo raştıkên ra Yılmaz Pütün) yew senatkarê do Zazayo. Namey xoyo raştıkên Yılmaz Pütüno. Serra 1937ıne de, Qarataş (Edene) de dewa Yenice de ameyo dınya. Piyê  xo (Hamit) Zazayanê Dêsımi rayo ke Sêwrege de dewa Dêsıman de ameyo dınya, Zazayo u maya (Güllü) cı Varto (Gımgım) raya, kurda Cibranıca.

Yılmaz Güney mektebo verên u mektebo werteyın Adana de qedena. Anqara de Fakulta Huquqi de u Universita Estamoli de Fakulta İqtısadi de tenê wend hama texsilê xo nême ra ca verda. Anqara de Atıf Yılmaz naskerd u bi asistanê dey. Serra 1956yıne de hetê eskeri ra gêriya zerre u veciya mehkeme. Serra 1961yıne de 1,5 (yew u nêm) serre hepıs de bi mehkum u 1963yıne de hepıs ra veciya. 1966ıne de be filmê At, Avrat, Silah(Çheke, Cênıke, Estor), bi vıraştoğê filman. Serra 1972ıne de ancia gêriya zerre u 2 (dı) serri hepıs de mend. 1974ıne de hepıs ra veciya, hama a serre ancia gêriya zerre u 18 (des u heşt) serri ceza hepısi gırewte. 1981ine de hepıs ra rema u veciya dıwelanê teberi u serra 1983ıne de Hukmatê Tırkiya Yılmaz Güney welatdarine ra vet u 9ê (newê) aşma Eylule, serra 1984ıne de reşt rehmetê Homay.




#Article 284: Goni (189 words)


Goyni wucıdê merdıman de awa-sura ke miyandê tamaranê merdıman de yena, şına u geyrena, ey rê vaciyena. Geganê goyn/goni ra organo deverdayışınık vaciyeno. Şınasiya ke serê goyni de xebetiyeno/guriyeno cı rê Hematolociye vaciyeno. Goni be pompe kerdışê qelbi (zerre) ra resena her cayê tenê merdımi. Be nefes gırewetış u nefes dayış ra piya goyni be oksijen u karbondioksid (CO2) nefes dana organan; organan weş pey gêna. Heto bin ra a proteinan resnena hucreyan u organan.

Yew merdımo gırdbiyay de herg yew kg'ê rê 70 ra heta 80 ml goni gıneno ra. Eno zi pêro-piya teqribi keno 5-6 litra goni. Goni qandê (semedê/seba) hemoglobin sura, eno zi oksijen ra yeno. Goniya ke zêdêri oksiyenına zaf sur niya hema eke hetê oksijeni ra feqira o waxt goni tenena sur bena.

Xeylê neweşiyê doktoran şenê be tehlilê goni bışınasniyê. Coka neweşxaneyan de en zêde goni tehlil beno.

Faktorê resusi ra gune A, B, AB u 0 yo. Eke yewke goni de gereke grubê gonanê yewbinan pey bijero/bicero/bizero. Eke niya nêbi goyn bena pıhtı u tamaran dana ca u bile insan şeno bımıro. Enê 4 grubi goyni ra fına/reyna/unca 20 grubê bini estê.




#Article 285: Este (101 words)


Este (Ebe Latinki: os, qesey zafine de ki ossa vaciyeno; be Yunanki: ost, oste ya ki osteo vaciyeno, no ki οστούν ra yeno) 

İskeletê insanan de teqribki 206 [dı sey u şeş] estey estê. Tenya insanan de nê, xeylê heywani zi be mora mianiyê u inan de estey estê. Hergı yew este karê do bin keno. Heto bin ra ki estey organê ke zerrey insanan derê inan seveknenê.

Mesela, estey serey mezgê insani, estey qefsıngi zerr u pışıka insani seveknenê ke tebera zerar cı mediyo. Zanışiya ke esteyan sero cıgeyrena cı rê osteolociye vaciyeno u no ilm tewıranê esteyan cêra keno.




#Article 286: Hüseyin Aygün (168 words)


 
Hüseyin Aygün 1970ine de dewa Mamekiye Pulê Dewrêsu de ame dınya. Mamekiye sûkê da Dêrsımia. Mektebo verên, mektebo wertên u lisa Mamekiye de wend. Dıma mektebo berz Universıtey Anqara de mektebê hıquqi wend.

Serra 1998ine de geyra Mamekiye, heta nıka uca avukatine keno. Heto bin ra ki şeveknaoğê heqa insanio. Zeweciyaeo; dı domanê xo estê. Jû keyna xo İdilea, yew ki lacê xo Taylano.

Nuştoği, 1992 ra nat taê Pêserokan de ebe namey xo ya ki nameo bin ra nuştey nuşti. O ra dıme nuştoğ wertey 2003-2006 de be zıwanê xo qezetay Munzuri vete. Na qezeta tarixê Tırkiya de be zıwanê Zazaki sıfteya. Nuştoğ nıka hem sitey interneti Bianet de hem ki qezetay Birgün de nusneno.

Eve Tarıxê Ho Têri Amaene kıtabê xoyo verêno. Nuştoği waşt ke kıtabê xoyo verên ebe zıwanê xo (Zazaki) veco. Ney ra ğeyri, kıtabê `38i sero, kıtabê hıquqi sero gurenayışê xo esto. Nezdi de nê kıtabanê xo ki veceno. 

Hüseyin Aygün nıka programê weçinıtena Heziranê 2011ye de partiya CHPy de biyo namzedê mebusine.  




#Article 287: Daka Phire u Lüya Dızde (148 words)


Yew kıtabê de şanıka qıcano (domanano) ke terefê Memê Koêkortay u be resmanê Hamdi Özyurti nusiyao.

Beno nêbeno. Waxtê waxta de, jü pire bena, jü lüye bena. Jü ki bızê da pire bena. Daka pire her roc bıza xo dosena. Sıtê xo ana girênena, amên kena, kena bınê jü lêy, ebe tenê kınca pêsena têra. Daka pire rocê êna qayt kena ke sıt çino. Roca bine êna qayt kena ke sıt hawo ancia çino. Daka pire bena xêğe. Vana: No nia nêbeno. Kamo sıtê mı tıreno? Ez gereke bızani. 

Rocê Daka pire sıtê xo ana, rêyna pêsena têra, kena bınê lêy. Dariya xo cêna xo dest, xo pê çêveri de dana we. Qayt kena ke çêver bi ya (ra), lüye bêveng amê kewte zerê qulınde, şiye lê kerd berz u dormê xo de qayt kerd ke kes çino, zaf kêf kerd, esqa ra nêzana ke se bıkero. ...




#Article 288: İngılızki (485 words)


İngılızki (English; wendış: İngliş

İngılızkiyo Modern yew zıwano internasyonalo ke pêro dınya sero qısey beno, merdımê ke zıwanê ma u piyê xo İngılızki niyê zi qısey kenê. Yew zi İngılızki yew zıwano ke peşti dano lızganê komunikasyon, şınasi, ticaret, sistemê heway, radyo, diplomasi, xaxi. Senên ke zıwan adeyanê Britanya ra biyo vıla sınya sero, İmperatoriya Britanya kerdo, zıwanê xo kerdo hira, caê ke vıstê a xo dest uca de İngılzıki kerdo mecbur. Dewletê Amerikaê Yewbiyaey ke Cengê Dınyao Dıyın ra tepeya biyo numre yew, tesirê cı zi biyo hirabiyayış u vılabiyayışê zıwanê İngılızki sero.

Cokao ke hetê 1,8 milyar merdımi ra qısey beno, İngılızki ewro zıwanê dınyao, merdımê ciya İngılızki musenê u qısey kenê. Ewro xeylê gure de gani merdım İngılızki bımuso. Dınya sero pancas u çehar (54) dewletan de zıwano resmio, dewletê ke zıwanê resmi tede niyo de zi zıwano dıyıno ke musniyeno. Mıletanê Yewbiyaeyan de zi zıwano resmio. Vaciyeno u ida beno ke İngılızki zaf zıwananê binan kışeno, merdım zıwanê xo verdano, terk keno u İngılızki museno. Heto bin ra ida bine esta ke gorê cı İngılızki şeno zıwananê newan vırazo.

İngılızki be xo bestiyeno a gruba zıwananê Cemenkiyan. Pê goçê şaran mıletanê Cermeni caê xo vırnao, şiyê adey Britanya ser. Cermenan inca de Kelti diyê, ê Britanya ra vetê u zıwanê xo ardo inca. Hama İngılızki namey xo no mıleto Cermeno newe Saksonan ra nêgırewto, mıleto bin Anglusan ra gırewto. Nê şari 'Anglik' vato zıwanê xo rê. Gorê taê filologan, cokao ke Cermeni İngılızki qısey kenê u inan o ardo Britanya, çımey zıwanê İngılızki Almankio.

Demê İmperatoriya Roma de rahibi erşawiyaê adeyanê Britanya ser. İnan İncil ardo tiya, no İncil pê zıwanê Latinki biyo u wıni tesirê Latinki başle kerdo. Dıme ra şarê Normani ke dıme ra Fransız biyê erdê İngıltere vısto xo dest. No dem de 'Normanki' u İngılızki zaf kewtê têmiyan. İdarekaran u merdımanê serayi Normanki ra qısey kerdo, şari u dewıcan zi İngılızkiyo Kıhan ra qısey kerdo. Qıral Williami pê Lecê Hastingsi adê Britanya vıstê a xo dest serra 1066 de, zaf serri xo dest de tepıştê, Normanki zi vıla biyo adeyan ser. Key Normanan herrê İngılıtere vıstê a xo dest, no hediseo peyên biyo ke yew mıleti İngılıtere kerdo xo dest. İnan ra tepeya reyna nêbiyo.

Ewro Dewletê Amerikaê Yewbiyaey, Britanya Gırde, Australya, Kanada, letanê verocê Asya, Mısır u taê cayanê Afrika de ya zıwano resmio u ma u piyê merdımano ya zi zıwano dıyıno ke qısey beno. Kışta bin ra İngılızki Mandarinki (Çinki) u İspanyolki ra zıwano hirêyıno ke qısey beno, zıwano resmio.

Merdımê ke zıwanê ma u piyê xo İngılızkiyo vêşêr Amerika, Australya u Britanya Gırde de weşiya xo ramenê. Yew zi Okyanusya de zi xeylê (bol) qısey beno.

İngılızki zey zıwano resmi, zıwano hirêyıno ke zaf qısey beno hama teberê resmiyeti de zıwano yewıno ke qısey beno dınya sero. Dınya sero zıwanê komunikasyonio, coka ke yew milyar ra vêşêr merdımi sewiya basite ra İngılızki zanenê.




#Article 289: Alfabey Zazaki (150 words)


Alfabey Zazaki, alfabey zıwanê Zazakiyo. Alfabey Zazaki de 32 [hirıs u dı] herfi estê. No alfabe be herfanê Latinki ra nuşiyeno. Terefê tayê nuştoğan ra, alfabeyo ke be yardımê roştberanê Zazayan u zıwanzanoğanê zey C. M. Jacobsoni ra aferniyayo u terefê tayê binan ra zi, alfabeyo Kurdkiyo ke Celadet Ali Bedırxani afernayo, yeno gurenayış.

A, B, C, Ç, D, E, Ê, F, G, Ğ/Ẍ, H, I, İ/Î, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş, T, U, Ü/Û, V, W, X, Y, Z

a, b, c, ç, d, e, ê, f, g, ğ/ẍ, h, ı/i, i/î, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, ş, t, u, ü/û, v, w, x, y, z

a, e, ê, ı/i, i/î, o, u, ü/û

b, c, ç, d, f, g, ğ/ẍ, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, ş, t, v, w, x, y, z




#Article 290: Estor (138 words)


Estor yew heywanio de be çar lıngano u insanan rê xeylê emegê xo vêrdo ra. Eke insanan hetan ewro amey, ney de emegê estoran zafo. İnsanan hem nıştê ro estoran u yew ca ra şiyê cayanê binan, hem ki estoran ra barê gırani pê berdê.

Gırdênia estoran miyan de xeylê ferq esto. Derganiya dımê estoran 30 ra heta 60 cm, gıraniya xo ki teqribi 175-450 kg bena. Muyê xo zaf kılmê. Muyê estoran, tenya serê vıle u dımi de dergê. Koka estoran zebra ra nêzdiya.

Estoran goştwerdoğ niyê, vaşwerdoğê; yanê vecetaryenê u xeylê wext şenê teyşaniye rê tehamul bıkerê. Dıganiya estoran teqribi 330 ra 410 roci anceno. Kurıkê xo 0,5 ra 1,5 serre şeveknenê, ora tepeya xora kenê ciya.

Estorê ke tebiat derê, şenê 40, êyê ke keyey insanan derê ki şenê 50 serre bicıwiyê (weşiya xo bıramê).




#Article 291: Koryay Zımey (419 words)


Koryay Zımey ya zi Korya Zımey (be Koryaki: 조선민주주의인민공화국, 朝鮮民主主義人民共和國) yew dewleta qıtaya Asyaya. Cayê xo rocakewtena qıtaya Asya dero. Dorme ra Rusya, Çin, Koryay Veroci u Okyanuso Gırd estê. Paytextê Koryaya Zımey sûka P'yŏngyango. Nıfusê xo 23,113,019o. Zıwanê xoyo resmi Koryakiyo. Sistemê idarey otokrasiya u Koryay Zımey serra 1919ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Şari Korya veri İsay zımey Mançurya u Moğolıstani ra ame Korya. Dıma İsay seserra 1. de Korya de qırali veciyi u dewleti vıraziyayi. Seserra IV. de hiri qıraliyi vıraziyayi Korya de u enê qıraliyi caê koloniyani Çinıcan gıroti. Dıme ninan qıraliya Goguryeo, hardê zımey Koryay işğal kerda. Veroc de zi qıraliya Baekche u qıraliya Silla veroci Korya inan miyan de pay kerdi. Serra 918 de Korya de Xanedani Koryo vıraziyao. Serra 918 ra heta 1392 Korya bınê hakimiyati xanedani Koryo de mendo. Dıma xanedani Koryo, xanedani Chosun veciyo u heta 1910, ponc seserri erdi Korya sero hakim biyo u sevekno. Serra 1910 de Koryo kowto bınê işğalê Japonya ra. Heta serra 1945, hirıs u ponc serri Korya jew letey Japonya biyo. Pê Cengi Dınyay II. ra, Korya xoseriya xo gırota. 1950-1953 miyan de Cengi Korya amey meydan, u hardê Korya biyo dı letey: Zıme u Veroc. Zımey Korya pey Sovyetan şiyo, sistemi xo sosyalizm kerdo, veroc zi pey Amerika şiyo u sistemi xo kapitalizm kerdo. Ewro Korya de dı dewleti esti u Koryay Zımey zi enê dewletan ra jüya.

Koryay Zımey jüw dewletê de qıteka, hardê xo gırd niyo u zımey nêmadey Korya ra yena pêra. Hardê xo 120,540 km2 gırdo, %4ê hardê xo owe ra vıraziyeno, dınya ser de dewletê da 98ına. Nıfusi xo 25 milyon ra nezdiyo, pêro Koryayıco. Standardê cuwiyayışi (heyati) zaf howl niyo, merdum sero 69.81 serreo. Şarê Korya pêro Koryayıco, Koryayıcan teber de, Çinıci, Japon u Tay zi esti emma nıfusi inan zaf kemiyo. %99ê nıfusi Koryay Zımey şeno bıwano u bınuso, nısbati wendış u nuştışi zaf berzo.

Zuanê Koryaki zuano resmiyo Koryay Zımey de. No zuan pê Alfabey Çinki ra nusiyeno. Dinê Koryay Zımey çıniyo, dewletê de Ateista. %71ê şarê Koryay Zımey zi bêdiniyo, ateisto. Dıma Bêdinan, %16ê nıfusi Koryay Zımey şamanistê, %13ê nıfusi Koryay Zımey zi Budistê. Koryay Zımey de din merduman miyan de muhim niyo, ca nêgeno.

Ekonomiya Korya Zımey akerd niya, zaf padaya. Sistemi xo sosyalizmo, a ri ra vera kapitalizmi de manena. Korya Zımey bınê ambargo de zaf menda, u hıma zi manena. A ri ra ekonomiya xo nêşena aver şıra. Ekonomiya Korya Zımey pê Çini roştış (import) u herinayış (eksport) kena.




#Article 292: Claudia Roth (160 words)


Claudia Benedikta Roth 15ê Gulana serra 1955ıne Ulm de amê riyê dınya. A yew siyasetkara Almana û nıka Almanya de sereka partiya Bündnis 90/Die Grünen (Yewiya 90/Keski)a.

Claudia Rothe serra 1974ıne de bacarê Krumbachi (bıwane: Krumbax) eyaletê Bavyera de lisa Simpert-Kraemeri (Simpert-Kraemer-Gymnasium) qedêna. 
Aye dı termini zanayışê têatroy sero wend, hema nême ra ca verda. Labelê Memningen de têatroyê dewlete yê Swebya de terbiyetê dramaturciye qedêna. Dıma, a Dortmund de sehneyanê bacari û têatroyê Hoffmanns Comici (Hoffmanns Comic Theater) Unna de guriye.
Serra 1982ıne de lewê Rio Reiseri de biye menecera bandoyê muzikê Rocki Ton Steine Scherben (Kile Kemeri Pırtleyi), heta ke no bando semedê dêndariye ra bi vıla.
Miyanê serranê 1985 û 1989 de biye qıseykerdoğa medya fraksiyonê meclısê federali, yê Bündnis 90/Die Grünen (Yewiya 90/Keski)an.

Claudia Rothe serra 1971ıne ra heta 1990ıne biye ezaya demokratanê royalan (Jungdemokraten); na heta serra 1982ıne yewına royalanê Partiya Azada Demokrate (FDP) ra biye.  
Serra 1987ıne ra nat Partiya Keskan ('Die Grünen) dera. 

 




#Article 293: Remezan (168 words)


Remezan ya ki Aşma Remezani (Erebki: رمضان Ramaḍān „Germê amnani“), wextê Omeri (çar xelifan ra dıyın) de ama tertıb kerdene. Na aşme serrenamey hıcri ra gore aşma newina. 
Aşma Remezani aşma roce-gırewtışia u dinê İslami de firaz yena qebul kerdene.   

Peyniya aşme de (Qediyaena rozey ra dıme) Eydê/Roşanê Fıtıri hetê mısılmanan ra yeno mıbarek kerdene. Ney eydi/roşani rê Eydê/Roşanê Remezani ya ki Eydê/Roşanê Şekeri ki vaciyeno.

Dıwelê ke nıfusê xo zêdêr mısılmano Remezan de mıxtelıf emelê zagoneli yenê kerdene u tainan de kulturê de Remezanê mıayeni amo meydan.  

Çekuya Remezani Erebki Remeza rıstımê germ-biyaene ra yena. Seba ke, ibadetê roce-gırewtışê Remezani mıxtemelen sıfte amnani biyo.    

Kıtabê dinê İslami Qurana ke Mıhemmedi rê ama, sura Beqera de aşma Remezani seba mısılmanan roce-gırewtene emır biya.

Rocey Remezani gırewtene ra ver, verva şewdıri werd weriyeno.
Wextê sıhuri de, peşewe dewılçi mabênê soqaqan de dewıl cınenê u mıleti kenê hesar/aya.

Heme roce, gırewtena rocey ra dıme ancia/fına werd weriyeno. Ney ra 'fıtara' vaciyena.
Seba aşına-kerdışê wextê fıtara, zafê cayan de tope erziyena.




#Article 294: Saete (hacet) (134 words)


Saete yew aleta u wext cı ra waniyeno. Xeylê cınsê saetan estê. Misal, saeta istopi. Ebe na saete insan şeno wexto ke insan wazeno bızano çıqasê wext kar ya zi eylem kerdo bızano. Yew nameyo bin zi kronometreyo. Serê saete 24 letey estê. Her yew lete keno yew saete u her yew saete 60 deqiqaya.

Tarix ra hetan ewro insanan be asmên de niya dêne, waşto ke texminen vırazê ke, key genım çinenê, key cıte kenê, key bostanan ramenê. U sebeb ra wexttexminkerdene zaf muhim biya.

İnsanan qaytê asmêni kerdo u lewiyayışê estareyan de niya do u heni texmin ramıto.
Mısırê tarixê verêni de yew teqwim (teqwimê Mısıri) vıraziyao. No teqwim be hereket u lewiyayışê roci ser ameo vıraştene. Texminan ra gore saeta roci tewr verênde 3000 (hirê hezari) İ.R. (İsay ra raveri) vıraziya.




#Article 295: Fatıma (121 words)


Fatma (be Erebki: Fatimeh El Zehra فاطمة الزهراء) keyna/çêna peyğemberê İslami Mıhemmedi u xanıma xoya verêne Xeticawa u maa seyidana. Zımey rocawanê Erebıstani de serra 614ine (gorê inamê Şıiyan) ya ki serra 606ine de (gorê inamê Sunniyan) Mekka de ama riyê dınya. Serra 632ine de (6 aşmi piyê xo ra dıme) Medina de merda. 

Fatma serra 624ıne de be lacê apê piyê xo Eli ibn Ebu Talıb ra zeweciya. Eli badê coy biyo yawerê Mıhemmedio tewr gırd u çar xelifan ra yew liderê mısılmanan. (Labelê inamê Şiıyan ra gore heqa xelifetine gani sıfte yê Eli bıbiyêne.)

Fatma, Eli ra 2 laci (Hesen ibn Eli u Usên ibn Eli) u 2 keynê/çênê xo (Umm Kulthum bint Eli u Zeyneb bint Eli) biyê.




#Article 296: Zazakipediya:Edet u tore (382 words)


Dost u embazêno, nuştox u wendoxêno, şıma zanê her şar bı zıwan u kültürdê xo ya pêra yeno abırnayenı. Qe ê şarê çaredê cı dı nênuşneno ka no Almano, Emeriqano, İngılızo, Erebo, Tırko nêza çıçiyo. Şıma zanê lezo en gırd lezê zıwandê kesi, sınasnamedê kesi, welatê kesi, kültürdê kesi u herwınayo. Xoverdayena gırsı naya, ê nê çiyana. Şıma zanê zıwan bahro, bêbıno u kesi bınê cı nêdiyo. Veri xeylê şaran, mesela Tırkan u Kürdana qürfê xo bı maya kerdê u vatê zıwanê şıma çend qıseyo. Labırê ewro kes nêşeno na juwerı ma rê vajo. Newe bı seyana, bı hezarana wendox u nuştoxê ma estê. Bı seyana kıtabê ma estê.

Na ju zi vanê kes xo vira nêkero. En weş kes derd u külanê xo, şewatey zerida xo, heskerdena xo, sinayena xo, meramê zeri u ê pizedê xo ancax bı zıwandê marda xo ya bêqısur ano zıwan. Zıwanê kesi bıbo kes bılbılo, zıwanê kesi çınêbo kes lalo. Çiyo kı kesi tariyey ra vejeno roşnayi zıwanê kesiyo. Qandê coy ez zaf u zaf qimet dana, zıwandê xo, şardê xo, welatê xo, kültür, edet u toreyandê xo. Ez zana heme zey mınê u mı ra vêşiyê. Labırê vanê kes na heskerdena xo xo pizedı nêverdo u bıdo teber. Bınuşno u xet kero. Na ju wezifey ma yo. Mı na des-pancês (10-15) seran miyan dı nezdi vist (20) kıtaban nuşnayê. Ninan ra hewt teney çap biyê ê bini zi vınderdeyê. Ê kı çap biyê ê hemını zi perey çapkerdenı u postaya olvazan rê rı’tenı heme bı qırda xo ra bırnayê u dayê. Ez texmin kena tay bo zi, kemi bo zi mı wezifey xo hemberdê şardê xo dı ardo ca. Kam çı nengi çineno wa bıçino, kam se vano wa vajo. Dewa kı asena ayrê qılawız lazım niyo. Heme çi meydan dı ro. Semedê mınê nê nuşti nuşn!

Ayenı, gazınê mı estê u ez wazena her şarê ma bı zıwandê xo ya çi bınuşno. Heme çi ma vejo awı ser u zelal kero. Şıma çıçi zanê ey bınuşnê, wa şarê bini bı maya qürfanê xo nêkerê. Kes gazınanê xo şardê xo rê keno. Ma yê kedı (emeg) danê u nuşnenê, belki qe keso zi nêwaneno u keda ma ya veng şına. Beno tey kemey u şaşey bıbo. Labırê ma dest ra hend yeno.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 297: Zazakipediya:Veyvı u veyve (5312 words)


Veyvı u veyve

Ürf, Edet u Kültürê ma Zaza-Dımıliyan zahf dewlemendo. Tay çi ürf, edet u kültürdê ma miyan dı estê kı, tı inan bê şardê ma Zaza-Dımıliyan şarna miyan dı nêvinenê.

Nê ürf, edet u kültürandê ma ra jew zi vinayena ketnekı, waştena cı, nişan pakerdenı u veyveyo.

Ê kı qeçê (Domanê) cı resayê u ameyê wextê jewjınayenı, vanê inan bıjewjınê (zewac). En bolki wêrê lacekan (yanê may u piyê cı) qaxuy nê çi gênê. Ê meraqdê qeçandê xo yê jewjınayışi dı manenê. May u pi keynekan zi qayılê qederê keynerda cı abıyo u ay ser bıkerê. Labırê ê inan inan destı niyo. Qederê cı abıyo jewdo biro kêberê cı bıcıno, qısmet bo do bıdê, qısmet nêbo do vındanê. May u piyê keynekan, zey may u pidê lacekan nêşenê şırê keynerda xo rê waşte bıvinê u ay beser kerê. Nêşenê şırê jewi rê vajê keyna ma esta bêrê xo rê bıwazê. Nêşenê cayê dı qalê keynerda xo bıkerê (rınd ya xırab). Ancax dost u sınasnayey pê rê vajê, keyna fılan kesi esta u resaya.

Ê kı lacê cı estê, resayê u ameyê wextê jewjınayenı, heme cadı qal kenê u vanê ma yê cı rê geyrenê waşti. Veri çorşmandê xo ra, merdımandê xo ra, sınasnayandê xo ra, dost u enbazandê xo ra dest pey kenê, wınênê u pers kenê. Eger keyney merdımandê (berda, eşirda) cı çınêbê, no fın wınênê çorşmey dostandê xo, sınasnayandê xo. enbaz u enbıryanandê xo. Eger wıjanan dı zi nêvinê, yan zi peyda nêkerê, no fın merdım, sınasnaye, dost u enbazanê xo tembe kenê qandê vinayenda keynekı.

Ju-ju fını beno bê may u pi lacek xo rê vineno, pa qayıl beno u şıno may u pêrdê xo rê mesela vano. Ê zi sıfte çorşman ra pers kenê. Kok u asnasê cı sınasnenê, hele kamiyê kami niyê, ey a tepey a danê pıro u şınê wazenê. Pêya bıkerê, Umışê pê bê, pê dı razibê u wırna beri pê dı qayıl bê, gırwey cı beno u danê cı. Eger nêbo xo rê geyrenê qapına (kêberna). Ju-ju fını lacek vineno, labırê nêbeno u ser nêkewnê. Tay cay, may u piyê laceki pa qayıl nêbeno, tay cay ninê hesabdê cı kı, şırê u bıwazê, ê tay cayan merdımê keynekı (Deza yan zi xalzay) cı vero benê, qandê coy nêdanê. Tay cay may u piyê keynekı laceki yan zi bera cı qayıl nêbenê u keynera xo nêdanê. Welhasıl meseley, zor u zahmetey boliyê. Zahf çi vıjêno ninan verni u cı vero beno bend.  Karandê zahmetan u mesuletan ra jewzi ser-ber kerdena qeçana.

Heqê hergı may u pi esto kı, lacdê xo rê cayêdo belli ra, cayêdo sınasnaye ra keynekı bıwazo u biyaro. Heqê hergı may u piyo zi kı, keynera xo bıdo cado belli, sınasnaye, namdar u camêrdi. Wırna heti zi geyrenê wêrê eşirı u cayo sınasnaye.

Şarê ma verê xasekeyda keynekı wınênê keydê cı ra, ber u eşirda cı ra, hüner u pakeyda keynekı ra, karkerey u kewaniyeyda cı ra, bêvengey u terbıyedê cı ra. Vanê keyna keyeyêdê belli, namdar u sınasnayi bo. Kışta namusi ra terbıye u bıahlaqı bo. Cı dest ra heme karê keyi biro. Bışo meyman bıheweyno u hewado. Keyna yan zi waya camêrdan bo. Key cı bışo dest bero xo u kesi rê mıl nêrono. Bızano werzo, roşo u qısanê xo bıkero. Vêşi cılqı, vıtvıtokı, fêsatı u gerekerdoxı nêbo. Bışo sır bınımno. Yanê bı herhawaya vanê mükemelı bo u biro cemeat. Vanê gandê xo ra rehatı, kor, seqet u nêweşı nêbo. Karkerdenı rê u dest xo berdenı rê zahf metinı bo. Wexto kı merdê cı , camêrdê keydê cı çınê bo, bışo keydê xo rê wêrey u camêrdey bıkero. En bahdo wınênê xasekey, bejn u baldê cı. Nê heme wasıfi vanê keynekı dı bıbê kı, qederê cı rew abıyo u şar cı bıwazo.  Wıni nêbo keye dı manena u kes cı nêwazeno.

Wext esto bı sayedê enbazandê xo ya kes xo rê waşti vineno. Qal qali akeno, qalkerdenı dı jew vano, keyna fılan kesi esta u resaya. Jew vano keyna enbıryandê ma wına wınaya. Jew vano keyna kerwadê ma zahf xasek u bıterbıyeya u herwına.

Laceki en bol ki keynan roşanan dı, veyvan dı, cadê mesiran dı, iniyan sero, rayda erdan ra, rayda kar u bari ra, cadê kari dı, wendexanan dı u herwına cayan dı xo rê keyneki vinenê u yenê may u pêrdê xo rê vanê. Ê zi razi bê, ray bıdê danê pıro u şınê wazenê. Bi bi, nêbi nêbi. Gozê dara bo herkes do siya xo çekero cı, kê kı şa xo rê bıfino. En bolki zi way, bırayandê xo rê keyneki (waşti) vinenê. Qandê kı keyneki dıha zahf şınê pê hetı, pê vinenê u sınasnenê. Veyvan dı, şewandê şahiyan dı, şênayiyan dı, heneyê veyvan dı, cadê leyli u roşanan dı, bir u iniyan sero, ezayandê (şinandê) cıniyan dı u herwına keynekanê xasekan u resayan vinenê u yenê bırayandê xo rê vanê. Ê zi rayê cı rê vinenê u şınê inan vinenê. Pa qayıl bê, pilandê xo rê vanê şırê mı rê bıwazê.

Tabi bol rayê vinayenda keynekan, yan zi peyhesyayena cı esta, ka keyna kê esta u keyna kê resaya u ameya çaxê (demê) jewjınayenı.

Lacdê xo rê keynekı di tepey a vanê şırê ay wêrandê ay ra bıwazê. May u pi yan zi pilê keye u berda laceki  may u pêrdê keynekı rê, yan zi pilandê cı rê xeberı rışenê u vanê: Fılan rojı, fılan seatı qandê gırweyêdê xeyri ma do birê sereyê şıma ro dê u çayêda şıma bışımê. Qelw da pê tepey a, wêrê laceki şınê topê qümaş, qütiyê şirane u herwına çiyê gênê u şınê key keynekerı. (Tabi pilê keydê laceki, yan zi pilê ber ya eşirda cı). Pili şınê kı, siya kı ê ronê fına nêwerzo. Pilê ma Zaza-Dımıliyan xerantiyê heme çidê ma yê. Qısey pilandê ma qıseyo. Siya kı ê ronê, bê inan kes nêşeno a si herunı ra bıluno, hewado. Ìtıbarê pilandê ma zahf ma hetı esto. Rew rewi ma nêşenê hemver pilandê xo bıvıziyê u qısanê inan nêtepşê.

Key keynekı dı çayê yan zi qahweyê şımıt tepey a, yenê mesela ser, mesela akenê u vanê: Ma wazenê pêdı dostey u merdımey bıkerê, ma wazenê merdımê pê yê rojdê teng u heray bê. Qandê nê semedi ma ameyê bı emırdê Homaya (Ellaya), bı qewldê Pêxenberiya keyna şıma lajdê xo rê bıwazê, şıma se vanê?. Ìnan zi rızayey mısnê u qebul kerd tepey a, vanê: Ma zi bı emırdê Homaya, bı qewldê Pêxenberiya keyna xo dê lajdê şıma. Sozê keynerı da tepey a mesela yena şert u şurtan ser, bırnayenda qalıni u herinayenda çidê keyi u pakerdena altun (zêr) u çidê wınasini. Nê şert u şurtan, bırnayenda qelıni u çiyandê binan sero piya kerd tepey a, werzenê şınê keyandê xo.

Bahdê heftena yan zi çendna rojan tepey a, keynekı rê çiyê do bıqimet herinenê, gıştenanê cı yê nişani danê vıraştenı, dost u merdımanê xo arêkenê pêser u danê pıro yenê key keynekı. Tabi pêranê keynekı zi bı o hesab a dost u merdımanê xo arêkenê pêser u raya amyayenda key laceki pawenê. Nê yenê şiraneya (şerbetê) xo şımenê, nişanê veyvıda xo kenê pa u qewlê xo yê rojda berdenı ronanê. (Tabi wexto kı şerbet şımenê u nişan kenê pa, lacek u keyneka anê pê hetı. Kes şeno wajo fına sıfteyênı bena lacek u keyneka pê nezdi ra vinenê). Wexto kı ninan nişan kenê, pêranê laceki altun yan zi çiyê do zahf bıqimet kenê veyvıda xo ya. Nişan rona tepey a, a dıha veyva inan a. Çıçi cı rê bıherinê u çıçi pa kerê heme ê veyvo. Tay wextê nişankerdenı veyvda xo rê topê qümaşi, çınayo herirın a bıqimet, qondırey, qorê hebandê altunınan, çiyo sêmın, altun u herwına anê veyvda xo rê. (Tabi ê kı hal u wextê cı zahf weşo nê çiyan kenê. Ê bini gorey qüwetê xo cı rê çiyo şenık herinenê). Taydê cı zi bahdê nişankerdenı, tay bı tay çiyê veyvinı, çiyê keydê veyvı, altun u herwına herinenê u heme çi veyvı u ê veyvi kenê temam.

Qewlê berdeno kı dabı heta a rojı vanê heme şertê cı birê ca, çiyê veyvı u ê veyvi temam bo kı bışê veyva xo berê. Qewl seni roneyayo, vanê wıni zi biro ca. Verê berdenı u veyvi heme hadreyeya xo vinenê u roja berdenda veyvı u veyvekerdenı pawenê.

Ê kı neçariyê ê xo miyan dı, bêteqı-reqı şahiyê vırazenê u bêveng destê veyvıda xo tepşenê u gênê benê key xo. Ê kı hal u wextê cı weşo u şenê veyve bıkerê u şami bıdê, ê hadreyeya xo ya hıngılmi, veyvi, nıqara u zırna kenê. Herkeye gorey qüwet u qüdretê xo, xo rê veyve keno. Kes lınga xo werxandê xo ra dergı nêkeno u lınga xo teber a nêverdano u nêqefılneno.

Gorey qüwetê xo tay helê, tay rojê, tay di-rê rozi, tay hefteyê u tay zi Beg u Axleri estê heta dıheftan zi nıqara u zırna cınenê, dewar u çarwey cıkenê, şamiyê weşi vırazenê u meymanandê xo rê danê werdenı. (Tabi o mabên dı qeçê neçaran, sêkür u bêwahêran, ê qereçi u aşıqan zi yenê u mırdiya xo nanê xo wenê. Sırfey keydê veyvi tım u tım herkesi rê, sêkür u feqiran rê akerdeyo).

Key lacek u keynekı hefteyê verê coy hadreyeya xo ya veyvi vinenê. Key laceki dost u sınasnayandê xo rê, enbaz u nezdiyandê xo rê topê qümaşi rışenê u inan dewetê veyvi kenê. Ê kı dawetê veyvi biyê u yenê veyve, ê zi gorey qüwet , qüdret u tunıkda xo, xo dı çiyê anê key veyvi rê. Tay çıwalê rız yan zi çıwalê şeker u çend paketi çay, tay Mi yan zi Bızê, tay viştıra u herwına, taydê cı zi yardımeya peran kenê. Tabi tay wêrê eşirı yan zi zengini, qandê kı namey cı bıvaziyo, qandê payekerdenı, qandê şan u şerefdê xo çiyo zahf vay u bıqimet anê key veyvi. Kes nêwazeno kes kesi ser kewo yan zi o kesi ra ca bımano.

Roja kı veyve do dest peykero, a rojı heme dawetdari (dawetkerdoxi) key veyvi dı hazır benê. Taydê cı rayda duri ra yenê. Ê kı rayda duri ra yenê, ê rojê dırozi verê destpeykerdenda veyvi yenê. Ê kı rayda duri ra yenê, ê key sınasnayandê xo dı, key wêrandê veyvi u merdımandê inan dı, key enbıryanandê wêrdê veyvi dı, key dost u enbazandê xo dı ca benê u şewı wıjanan dı rakewnê. (Veyvan dı heme dost, sınasnayey, merdım u enbazi qandê yarmetey u dest tepıştenı seferber benê. Herkes xo kıştı ra wêrandê keydê veyvi rê yardım keno. Kes barê veyvi erdo nêverdano. Ma miyan dı qıseyê esta, vanê: O kı lajê xo jewjıneno, o kı ban vırazeno Homa ey rê yardım keno O zi yeno nê mani, qandê kı şarê ma destê pê tepşeno u pê rê paşti vıjêno. (Wardê mali u ekonomi dı).

Roja destpeykerdenı şewra rewê veng kewno a nıqara u zırna. Şar zi vengdê nıqara u zırnaya xo gırêdano u yeno. Ê kı cı rê topê qümaşi şiyê u dawetê veyvi biyê, mazeretê nêbo, çiyê niro cı u merdımandê cı sere dı u nêweş nêbê, ref bı ref (gürüb bı gürüb) tewrdê merdımandê xo ya yenê veyve.

Ê kı yenê en gırdê inan, nezdi keydê veyvi dest erzeno dabançerda xo, verê cı keno vera cor u cercuri veng keno. Ey dımı merdımê cı yê bini jew bı jew (Ê kı dabançey cı estê) dabançera xo anceno u carcurê keno veng.

Ê kı yenê veyve seni veng fênê dabança, nêfênê (Teqnenê, nêteqnenê), wêrê veyvi tewrdê aşıqana, nıqara u zırna cınayena yenê vera ninan. Wexto kı aşıqi yenê resenê ninan ver, nıqara xo xo seri sero berz kenê u çend cı dı esto danê pıro u cınenê. Nıqarevan lıngê ser, nıqara hewara ninan vero kaykeno, çerx beno, şıno u yeno. Seni resena ê kı yenê veyve inan ver, gırdê inan dest erzeno xo tunıkı u bı demetana perey werdi yan zi gırdi vejeno u erzeno nıqara ser. Wexto kı perey zahf erzênê nıqara ser, aşıqi kenê xo burê, çend cı dı esto veng fênê nıqara u zırna ser u koçeki kaykenê. Bı nıqara u zırnaya meymani yenê key veyvi, yan zi cayo kı şar kombiyo u veyveyo tey beno ê cay. yenê resenê cadê veyvi nêresenê, kewnê govendı. Fına en gırdê inan serê govendı anceno. Bı merdımandê xo ya çend dafi day xo tepey a serê govendı vıradano u yeno cayo kı cı rê abırıyayo u kışta wêrandê veyvi ra mısneyêno cı o ca dı roşeno. Tay estê dabançandê cı rê vınderdış çınêbeno, ha piyê mı ha teqnenê. Merdımê cı hetan edızênê, betılênê u hêlera benê govenda xo ramenê. Demê kaykerdenı dı ju-ju fını yenê galyan, dabançanê xo xo vera ancenê u teqnenê, gümini, toz u duman fênê dınyay ser.

Şıma zanê, qandê eşirtey, qandê payekerdenı u forsdayenı veyvan dı xeylê mesref beno. Kes nêwazeno kesi ra peyra bımano. O vano ez ez a, o bin vano ez ez a u pêdı qerez kenê. Nê meselan u qerezkerdenı dı ê kı karli vıjênê aşıqiyê. Bı qerezkerdena pereyo kı erzêno nıqara ser, şıno destandê aşıqan.

Vanê ma na juwerı zi biyarê şıma viri. Veyvandê ma Zaza-Dımıliyan dı, bolki dınıqarey u dızırney cıneyênê. Ju nıqara u zırnaya qandê cıni u keynekan, ju zi qandê camêrd u xortan. Ma Zaza-Dımıliyan miyan dı, ma hetı cıni u camêrdi nêkewnê pê dest u piya kay kaynêkenê. Cıniyê kı ju ju fını yenê kewnê govenda camêrdan, ê zi en nezdiyê laceko kı jewjıyêno yan zi key wêrandê veyviyê. Mesela pirıkê laceki, maya cı, waya cı ya gırda jewjınayê, em u xalê cı, niyaz u xalcıniyê cı u herwına yenê kewnê govenda camêrdan miyan u solıxê bı inan a kay kaykenê.

Şamiyê zahf weş, terwendey u bı tamıni veyvandê ma Zaza-Dımıliyan dı vırazênê u yenê werdenı. Şamiyandê ma yê milliyandê veyvi ra ju zi keşkeka. Veyveyo kı tey keşkekı nêvıraziyo, o veyve çiyê rê nêbeno. Heme veyvandê ma dı keşkekı yena vıraştenı u werdenı. Xeylê dewar u çarwey veyvandê ma dı yenê serebırnayenı (cıkerdenı) u cı ra şamiyê babet-babeti, weş u terwendey vırazênê u yenê werdenı.

Veyvandê ma Zaza-Dımıliyan dı xeylê silah yeno eştenı u bı erdosana perey yenê rıjnayenı. 

Eger veyvı cayê do duri ra biyarê, vanê bı Estor, Bergir u Qatırana şırê biyarê. Eger miyandê Dewda xo ra, yan zi Sukda xo ra biyarê bı lıngana şınê anê (tabi veyvı bı surıkda ci ya nanê estorı ser). Eger sukê ra biyarê sukna, veri a veyva xo bı qamyon, texsi yan zi bı otoboza anê a sukda xo dı key sınasnayandê ay dı, yan zi key merdımandê xo dı bıca kenê u bahdo bı şêlıga, şêneya (Şêlıgdê veyviya) şınê çiyê cı yê veyvi danê pıra surıka cı ancenê cı ser, cı rê veyve kenê u anê.

Nıka ez do bira veyvedê miyandê sukı. Ju sukı miyan dı keyeyê ra berdena jewna keyi. (Yanê key pêrandê veyvı ra berdena key pêrandê laceki).

Roja kı do şırê veyva xo biyarê, o şewra heme xort u keyney çınayê xo yê namnetewi (Milli), cınayê xo yê pak u newi, herirın u xaşêlıni, yan zi qatlıxê xo yê şahi, şênayi u roşanan danê xo ra u xo zey vıllıkda wesariya xemılnenê. Camêrd u cıniyê kı şınê veyve, ê zi bı o hesaba çınayê xo yê weş u newi danê xo ra u xo kenê hadre.

Heme hadreyeya xo di tepey a, bı nıqara u zırnaya u bı estorêda venga kewnê ray u şınê key veyvı. Tabi a şiyayenı dı ca bı ca, meydan bı meydan küçe u qolanandê sukı dı vınderênê, nıqara u zırna xo sur kenê u govendanê xo ancenê. Kayvan u koçekvani kenê xo burê, cı rê vınderdış çınêbeno, kay kenê u çalımê xo roşenê şardê çorşmi. Key laceki ra heta key keynekı xort u kaywanan rê vınderdış çınêbeno. Dısmali cı destı nıqara vera şınê u yenê. 

Bı o hesab a, bı govendı antena u kaykerdena, hêdi-hêdi raya xo gênê u şınê resenê key veyvı. Eger estıbo u herabo hewşdê key veyvı dı, eger çınêbo küçe yan zi meydanêdê a mahla dı vınderênê, komê pêser benê. Nıqara u zırna cıneyêna u kay benê. Key veyvi dı dıha vêşi gümini kewna nıqara ser u aşıqi kenê nıqara bıteqnê. Qeçê eş u Ewêşan, lacê may u piyan, xortandê zey Şêr u Keleşan rê vınderdış çınêbeno. Xortê wırna mahlan (taxan, qolanan) pê rê çalım kenê u çalım roşenê pê. Ê mahlada keynekı wazenê xo nişan bıdê, ê en rınd u camêrdiyê, ê mahlada laceki wazenê ê xo nişan bıdê. Bı no hesab a qılçıxi danê pê u pê dı qerez kenê. Xort u camêrdana teber dı kermanê xo rıjnenê. Keyne u cıniyê kı ameyê veyve, ê zi şınê key veyvı. Çınayê veyvê veyvinı danê pıra, surıka cı ya veyvinı ancenê cı sere. Dest u lınganê cı hene kenê, bı çit u xezana pêşenê u qandê berdenı ay kenê hadıre. (Eger cado duri ra yan zi rayda bol duri ra birê, key keynekerı inan rê şami kenê hadre). Verê vetenı u berdenda veyvı, vanê xelatê kı edetê ê birê dayenı. Mesela xelata xali. (Tabi eger xalê cı estı bo).

Çınayê veyvı da pıra u veyvı kerdı hadre tepey a, eger estbê veydanê bırayandê veyvı. Bıray cı yenê. Sıfte bıray ciyo gırd qorê mundiya veyvinı pêşeno warda xo ra u bahdo zi ê bini bı sıreyêna qor bı qor pêşenê cıra. Eger bıray cı jew bo, o mundiya veyvinı pêşeno cıra u gırêdano. (Bıray cı çınêbê ya piyê cı, ya Dedê cı, yan zi xalê cı mundiya veyvinı pêşeno veyvıra u gırêdano). Veyvı bı no hesaba kerdı hadre tepya veyndanê wêrandê lacek u şoşmanandê cı. Cıniya şoşmami u eger estıbê wayê laceki kewnê zeredê wededê veyvı. Şoşmamê cı yo jewjınayezi tebera kêberi vero hadıre paweno. Estora pa veyvı berdenı zi hadıre kêberi vero vınderdê bena. Nıqara u zırnaya zi yenê kêberi vero cıneyênê u sur benê. Vengê nıqara u zırnaya reseno qatê azminiyê hewtan, hendıkı pêta danê pıro. Bı tıliliyana veyvı zere ra wededê cı ra vejenê u anê kêberdê teberi ver. Kêberdê teberi vero may yan zi wayê keynekı verê kêberi gênê, ray bırnenê u nêverdanê veyvı vejê teber. Qandê kı xelata xo ya serdê kêberi wazenê. Heta xelata serdê kêberi niro dayenı, teber vetena veyvı çıniya. Xelatı deyê tepey a fına bı tıliliyana, bı xıngılmeyê do gırda, bı burı bura veyvı êşigı ra vejenê teber. Vetı teber tepey a gênê anê estorı ver. Kürsiyê yan zi sandıqê anê estorı ver, veyvı vıjêna inan ser, lınganê xo zengudê estorı ra war kena u nışena estorı. (Xeylê veyvi nêwazenê kes destê cı pero, yanzi inan hewado u estorı serno. Wazenê kı mezbuteya xo, camêrdey u zihateya xo nişanê şari bıkerê. Bı xo lınganê xo zengura war kenê u xo erzenê estorı ser). Wexto kı nanê estorı ser u benê, kışta laceki çepıki cınenê, tılili ancenê u estorı vero kay kenê. Şêlıgê keydê veyvı seranê xo cınenê xo ver, bermenê u şiyayenda cı rê hersê çımanê bermi rıjnenê.

Veyvı nê estorı ser u cayê cı kerd rıhat tepey a, şoşmamê laceki yo jewjınaye wesarê estorı kenê xo dest, bı tıliliyana, bı govend u burburana nê kewnê ray.

Çend çiyê veyvê keyi esto (o kı pêranê keynekı u pêranê laceki qandê keydê inan, qandê veyvi cı rê vıraşto yan zi herinaya) hemalê a sukı barkenê a xo u qefledê veyvi dımı yenê. Mesela wertiyê cı yê herirıni, lilıkê cı, qomıdinê cı, sandıq u dolabanê cı u herwına, yanê çı çiyê ci yê ceyızi esto hemını hemali vegênê u anê. Key laceki ra jewzi bı ê hemalana yeno kı, çiyê cı vıni nêbo, yan zi hemali, ya kesê bini nêtırê u nêberê. Ju ju fını qeçekê mahlan peyra, hemalan sera perenê çiyê u remenê şınê. 

Tabi berdena çiyan, hemalana bı maneya. Şenê qamyonê tepêşê u çiyê cı barkerê u pa berê. (Tabi bolê cı wıni nêkenê. Mesela ê kı wêrê eşirê, ê kı xo ra şermayênê, ê kı çormey xo zanê, ê kı itıbarê cı şari miyan dı esto, ê çiyê xo bêveng barkenê qamyonê u benê keydê xo dı ronanê. Ê kı xo nêzanê, ê kı wazenê fors bıdê xo, ê kı dınya nêdiyo u ê kı kes qimet nêdano cı, bol ki ê wıni kenê. Bar kenê hemalan u benê). Çi akerde-akerde benê kı hemekes bıvino kı, hendayê çi veyvi rê kerdo u pa çalım bıkerê. Qandê coy bar kenê hemalan u benê.

Bı nıqara u zırnaya, bı tılili u govendı antena qefley veyvi kewno ray u hetê keydê veyviya şıno. Tabi a şiyayenı u berdena veyvı dı ca bı ca kışta qeçkan u xortan ra raya cı yena bırnayenı u heqê erd paykerdenı yeno waştenı. (Nê rayan zi xort u qeçi ya destanê xo danê pê bırnenê, ya si, dar u ber anê ray sero ronanê yan zi nakışta ray ra resen ancenê a kışta ray u wırna seranê reseni tepşenê u nêverdanê veyvı ravêrnê. Bı no hesaba heqê erd paykerdenı wazenê. Her ray bırnayenı dı, vanê şoşmam yan zi wêrê veyvi çiyê heqê erd paykerdenı bıdê ê qeçkan. Jewbi nêverdanê şırê u sero benê perey werdi. (No çi bı zora niyo, edeto vanê çiyê bıdê, yan zi cı rê rayê bıvinê u veyvı ravêrnê. Ê kı zor nişan bıdê u bıwazê bê nêdanayenı ravêrê şar hüweno cı. Qandê coy gorey tunıkıda xo çiyê danê).

Bı hıngılmeya, bı tıliliyan u govendı antena veyva xo anê resnenê key veyvi. Tabi a şiyayenı u amyayenı dı bena gümı-güma dabançan u silehan. Xortan rê vınderdış çınêbeno, silehi teqnenê u çalım roşenê dormi.

Veyvı ardı resnê key veyvi tepey a, hewşdı estorı sero danê vındanayenı. Hewna kı veyvı niyarda u nêresnaya key veyvi, cınêkê sêniyê pırê eskıj, dendıkê vaman, dendıkê miyandê gozan, fıstıxi, nıhay pıraynayey, encilê wışki, şekero qülın, şekerê bini, tay perey werdi u herwınaya vıjêna bani ser, yan zi ortmi ser u pawena. Seni veyvı anê resnenê hewş, na cınêkı cora lep bı lep ê çi sêni sera gêna u erzena veyvı ser. Qeçekê mahla u ê enbıryanan zi zey vergana ê çi sero kom benê u çi erd ra arêdanê (arêkenê). Tabi a arêkerdenı dı pê küt kenê, kewnê estorı bın u bı çilo-wiloya, bı qirı-qira çi pê destan ra remnenê. Sêni sero çi nêmend tepey a, cınê kı yena war. Qeçkan çiyê xo erd ra arêkerd tepeya veyvı ra kewnê duri.

A sêniya kı çi sera kerdbı veng, jew do sınasnaye a sêni gêno, hewş dı estorda veyvı kışta vındeno, qijeno u vano: Newe bırnayımê (çewresımê) yarmetey do dest pey kero. Bı no hesab a bırnayım dest pey keno (her ca nê bırnayım nêkeno yan zi tay xo nêronanê u nêkenê). Eger estıbo sıfte maya laceki yena çiyê yan zi altunê kena veyvda xo ya, yan zi perey erzena a sêni ser. Çıçi yan zi çend perey çekero ser, o kı a sêni tepışta o vengê do berza veyndano u vano: Kışta marda laceki ra no çi yan zi hendayê perey. Ay dımı pi laceki, estıbê way u bıray cı, inan dımı sınasnayey lacekiyê en nezdi, inan dımı dost u enbazi u herwına jew bı jew bırnayımê xo erzeno a sêni ser. (Tabi kes mecbur niyo, yan zi kesi mecbur nêtepşenê kes bırnayım bıdo. Herkes herkes zi bırnayım nêvırazeno. Ê kı neçariyê, destê cı tengo, dost u enbazi nê bırnayımi qandê inan organize kenê kı, cı rê hebê pere kom bo kı, bışê pa derdêdê xo derman kerê. No zi babatêdê yarmetey u dest tepışteno. Zahf wêrê veyvan razi nêbenê, bırnayım vıraziyo. O pere u çiyo kı bırnayım dı kom beno, veyvı u zamay rê yo. Qandê rojandê verni, qandê rojandê teng u xıraban).

Eger estıbo maya laceki yan zi waya cı ya gırdı, eger çınêbo merdımandê cı ra cınêkêda pila bı emırı tay çi ana dana veyvı dest kı, ê çiyan erdro do yan zi dêsro do u bışıkno. Mesela henar anê danê dest, a zi ê henari dana dês yan zi erd ro. Şıknena u hergı hebê cı kıştêna vılla beno. Qondêz danê cı dest, a zi poça kondêzi zi tepşena  kondêzi kefdê cı ser dana dêsro u kefê cı şıknena. Şuşa yan zi çiyo zey şuşayo camên yan zi qafê awê sereşıtenı (qafê küwan) danê cı dest, a zi dana erd ro u şıknena. Herwına zahf edet u çi estê kı kewtê kültürdê ma miyan u tey ca biyê. Şıktena henari, qandê kı zey dendıkandê ê henariya cı rê qeçi bıbê. Şıktena qaf yan zi kondêzi, qandê kı wexto kı ay u mêrdedê xo ya danê pê ro, merdey cı qaf yan zi kondêzi ay sere ro nêdo u nêşıkno. Herwına zahf mahney cı estê.

Nê çi bi temam tepey a zama yeno ay estorı sera ronano (nano) war, destê cı tepşeno u gêno beno zere wededê xo. Wexto kı êşigandê kêberi ra ravêrneno mıletı bısmila vana, tedbir u selawati ancena. Berdı zeredê wedi tepey a lacek peyser ageyreno u yeno teber. Kerdı zere tepey a deqeyê lacek nêşeno cı hetı vındero. Lacek wede ra vıjêno teber nêvıjêno, zerey wedi cıni u keynekan ra beno pırr. Ca çınêbeno veyvı nefes bıgiro. 

Lacek ame teber tepey a hadreyeya taşıtenı dest pey kena. Eger pencera wededê veyvı wınêna hewş se, laceki hemver a pencera danê ronıştenı. Qandê kı veyvı pencera ra ey bıvino. Qandê taşıtenı laceki hewşdı iskeme yan zi kürsiyê sero danê ronıştenı. Ey kışta zi wırna şoşmananê cı danê ronıştenı. Şoşmamê cı yo jewjınaye kışta raştı dı, o ezeb kışta çepı dı roşeno. Vanê ma nay zi zelalı kerê. Şıma zanê ma hetı ekseriyetê cı dı şoşmami benê. Nê şoşmanan ra jew jewjınaye u jew zi ezeb beno. Nê şoşmami ze bekçiyê (pawıtoxê) zamayê. Ey heme çi ra, heme talukan ver pawenê u müqayetê cı benê. Tay estê qandê xelatı gırotenı çiyê zamay tırenê. Wexto kı çiyêdê cı bıtırê, qandê peydı gırotenı vanê ê şoşmamê cı cerime bıdê. Wırna şoşmami zamay kışta day ronıştenı tepey a, dest bı taşıtenı kenê. Wexto kı taşenê ya saz cıneyêno, yan jew zırna ver dêri keno yan zi nıqara u zırnaya cıneyênê. Tabi en bol ki nıqara u zırnaya cıneyênê. Demê taşıtenı dı aşıqan rê vınderdış çınêbeno. Çımkı pereyo en gırd taşıtenı dı arêbêno. Wexto kı zamay taşenê zey perandê darana perey varenê zama u nıqara ser. Gümini u teqini kewna dabança u silehandê binan ser. No pereyo kı taşıtenı dı arêbeno, beno dıbeşi. Beşo jew aşıqan rê o bin zi taşıtoxi (Berberi) rê yo. Tay tay wêrê veyvi aşıq u berberan dı bazarê xo kenê u peran kenê hirê beşi. Beşê wêrdê keyi rê, beşê taşıtoxi rê u beşê zi aşıqan rê. Tabi ê kı nê bazari kenê, zaf dost, enbaz u dormeyêdê cı yo hera u vılla beno. Zahf yenê sınasnayenı u heskerdenı. Qandê coy zanê zahf weş pere do taşıtenı dı kom bo. Co ra kenê hirê beşi kı mesrefê xo yê veyvi cı ra vejê.

Taşıtenı dı perey varenê zamay ser, esans, lewanta, qolonya u boyê weşiyê zey mısk u enberiya rıjneyênê zama u şoşmanan ser. Taşıtena zamay qedıyê tepey a, ê şoşmamdê jewjınayi u ey dıma zi ê ezebi dest pey kena. Jewjew veyvandı hirê hemını fınê ra, ju derbı dı taşenê. Tabi teniya, teniya taşıtenı dı dıha vêşi perey arêbenê. Çımkı hergı jew taşıtenı dı ca bı ca, dıfın-hirêfın perey erzeno cı ser. Jufını dı bo hemedo ju fını berzê cı ser.

Taşıtenı qedıyê tepey a, eger estıbê bırayê zamayê werdiyê sınet nêbıyayey, qeçê merdımandê cı, ê sınasnayan u enbıryanan sınet benê. (Tabi her veyve dı sınetkerdenı çıniya, nêbena). Labırê zahf veyvan dı sınetkerdenı esta. Tay wêrê veyvanê kı hal u wextê cı weşo, qandê xeyr u xeyrati qeçanê neçaran, ê sêkür u bêkesan anê veyvedê xo dı sınet kenê. Veyve u tey sınet kerdenı qandê keydê veyvi bol rında. Çımkı dı gırweyan, dı wezifan, dı baran fınê ra xo sera hewadanê.

Eger sınet bıbo bahdê sıneti, eger çınêbo bahdê taşıtenı Memlit yeno wendenı u şerbetê Memlidi yeno şımıtenı. Bahdê wendenda Memliti, werdena şami dest peykena. Veri camêrd u xorti şamiya xo wenê. Bahdê inan qeç u qul u en bahdo zi cıni u keyney ca bı ca şamiya xo wenê. Şamiya kı werdenı ra vêşi manena, a şami zi neçar u enbıryanan ra kenê vılla. Şamiya xo werdı tepey a meymani benê vılla u şınê keyandê xo. Şewa sıfteyênı, şewa zifafi, şewa gerdegkewtenı şoşmamê laceki, merdım u enbazê cı a şewı nêrakewnê. Bano kı ê teyê çorşmey ê bani gênê kontıroldê xo bın u nobetı tepşenê. Nobetı tepşenê kı a şewı, eger estê dışmenê cı yan zi ê kı cı ra hesnêkenê (Hesnêkerdoxê cı) nirê veyvı u waşti hewn dı cay miyan dı xafılde nêkışê. Çımkı ê kı newe jewjênê a şewda sıfteyênı dı kewnê alem u xeyalna. Qandê coy çiyê cı viri nino u aqıl nêkewno. Merdımo kı zekı newe yeno dınya, a şewı wıni bêxeber benê. Ey ra tedbirê xo gênê kı, çiyê do xırab niro cı sere dı. Zahf dışmenê pê a şewı pawenê kı çiyê biyarê pê sere dı u ê kêfê inan, ê hewesê inan, a şêneya inan inan pize dı verdê. Welatê ma dı ê kı wêrê dışmeniyê, dışmenê cı estê a rojı u a şewı pawenê, qandê heyf u herfati. Yanê kılmê cı vanê hay merdımandê cı a şewı ra bıbo u tedbirê xo bıgirê.

Şewa zifafi şoşmamê laceki sêniyê pırr çi werdi, çerez veyvı u waşti rê keno hadre u benê wededê cı dı ronanê kı, xo rê çerez kerê kı a şewı nêrakewê. Çı çiyo terwende esto peyda kenê u benê sêni sero ronanê.

Cıni kışta laceki çaputê do sıpe cadê veyvı sero rakenê. Wexto kı lacek şıno kewno veyvı vırarı, veyvı xerpıneno u benê ê pê, bahdê ê pê biyayenı lacek ê çaputê sıpiyê gunıni (gonıni) vejeno teber u beno dano şoşmamdê xo. Cıniya şoşmami yena wınêna veyvı ra, ay qontrol kena u şına xeberı dana pêndê lacek u keynekerı. Xeberı dê inan tepeya şoşmam dabança xo xovera anceno u hirê desti hetê azminiya teqneno. Sebebê teqnayenda dabança, qandê kı heme şar başnawo biyê ê pê u keynekı bêqısur vıjyaya. (yanê keyneka u verê coy niyameya xerpınayenı). Wexto kı keynekı keynekı nêvıjiyo, yanê xerpınayê bo, hıma a şewı gênê benê erzenê wêrandê cı ser. Demo kı veror xerpınayê bo u lacek şıro cı vırarı kewo u ê pê bê cıra goni nina. Bahdo kı bi ê pê u xeberı deyê herkesi u sileh ame teqnayenı, herkes şıno cadê xoser u rehat rehat kewno hewn.

Bahdê jewjınayışi hefteyê miyan dı kışta key keynekerı, keyna xo u zamay xo dawetê keydê xo kenê. A dawetkerdenı dı xelatı danê zama u keynerda xo. Bahdê dawetkerdenda key pêran, no fın key xalandê keynekı êgana xo u waştey cı dawetê keydê xo kenê. Ê zi dı a dawetkerdenı dı xelatı danê ninan.

(Verê veyvkerdenda veyvı key laceki vanê xelata xalandê keynekı bıdê. No zi edetêdê kültürdê ma yo u vanê biro ca). Tay wêrê veyviyê dewlemendi, çend xalê veyvda cı estê hemını rê ca bı ca xelatı danê. Ê zi a xelata inan xo sero nêverdanê. Gorey qüwet u qüdretê xo, hemver a xelatı xelatê danê cı. Ê kı halê ciyê ekonomi zahf neweşo, ê teniya xaldê keynekê gırdi rê xelatı danê. Kes heta xelata serdê kêberi, xelata xalan nêdo rew rewi kes nêşeno keyne kı veyvı kero u bero.

Bahdê dawetkerdenda key pêran u xalan, no fın merdımê laceki, xal u apanê cı, em u xalê cı ninan dawetê keydê xo kenê u ê zi gorey xo xelatı danê cı. Çend mengê nê jewjınayan bı dawetan u xelatı gırotena ravêrena.

Dı nê nuştedê xo dı kılm mı bahsê tay çiyandê veyvı u veyvi kerd. Ravey dı ma do dur u derg ca bı ca sukandê Zaza-Dımıliyan sero vınderê u jew bı jew ê edetanê inan şıma ya bıdê sınasnayenı. Nê kı mı no nuştedê xo dı nuşnayê teniya ê mıntiqada Sêwregı, Çermugı u ê Gergeriyo. Ê Sukandê ma yê binan dı dıha zahf edetê cure bı cureyê weş u heray estê. Nê zi nişanê zeygineyda kültür, edet u toreyandê ma yê. Ma dost u enbazan ra gazi kenê, ê kı nê ürf, edet, tore, folklor u derheqdê kültürdê ma dı çiyê zanê vanê ma rê bınuşnê kı ma inan kıtab, rojname u pêserokandê xo dı bınuşnê, bıweşeynê.




#Article 298: Zazakipediya:Sınet u Kerwayinı (1935 words)


Ma Zaza-Dımıliyan miyan dı cay sınet u kerwayinê zahf gırs esto. Ma Zaza-Dımıli zahf ehemıyet, ca u qimet danê kerwayinı. Kerwa u kerwayinı ma miyan dı müqedesa. Wexto kı ma jewiya kerwayinı bıkerê, heta hewt pizan, hewt sinselan, oymaxan, hewt kalıkan ma ne kışta kerwayandê xo ra keyna gênê u ne zi danê cı. O kı goniya ma kewna pê pêş u ma pê dı kerwayinı kenê, o u ber yan zi eşira ey ma rê beno zey ê keydê ma. Ey ra ma miyan dı edet niyo ma u kerwayandê xo ya keyney bıdê pê yan zi pê ra bıgirê. Jewi dı kerwayinı kerdenı ma kena nezdi pê, dostaneyêda germı ma mabêndı ronana u ma kena merdımê pê yê rojda teng u heray. O kı ma cı dı kerwayinı kenê, kerwayina ma u inan kalıkan ra kalık ramena. Wext beno hirıs-pancas serı tepeya a kerwayina xo fına newe ra kenê newe u pê dı kerwayinı kenê.

Merdım o kı ma do tey kerwayinı bıkerê, veri ma mabeyndê ey u berda ey dı dostaneyêda germı ronanê, duri u nezdi ra pê sınasnenê, qerekter u şexsiyetê cı gênê xo çıman ver, tehlilê xo yê kerwayinı u ronayenda dostaney weş kenê u ey a tepey a pê dı kerwayinı kenê. Merdım o kı ma pê ra heskenê, ma qimet danê pê, ma pê hesıbnenê u ma zanê ma do a kerwayina xo bıramê u pê rê paşti bıvıziyê ey dı ma kerwayinı kenê. Ma hetı yan zi ma Zaza-Dımıliyan miyan dı kes salme pê dı kerwayinı nêkeno. Hetan kı puçê pê nêvejê u nêzanê çıçiyo, çıçi niyo, çı qerekterdı ro u seni merdım o ma cı dı kerwayinı nêkenê. Ma kerway vanê pê dı bêbextey nêkerê. Jewo kı niro hesabdê ma u ma nêşê ci ya ravêrnê vanê ma ey dı kerwayinı nêkerê. Wext beno dı berê pê dı dışmeni qandê umışbiyayenı, qandê a dışmeney wertera hewadayenı u pê dı dost biyayenı pê dı kerwayinı kenê.

Tay merdımi estê zahf pê ra heskenê, zahf qedır u qimet danê pê u qandê ramıtenda na dostaney pê dı kerwayinı kenê. Tay soz danê pê kı, kê rê lacek bıbo o ey pêş kero. Tabi na zi pê heskerdenı, qimet pê dayenı, pê sınasnayenı u qandê qüwet kerdenda dostaneyda xo yena ravey u bena semedê soz dayenda kerwayinı kerdenı.

Wexto kı jew jewi pêş dı sınet bo u goniya ey bırıziyo ey pêş, ê benê kerwayê pê u heta merg na kerwayina ninan ramena.

Wexto kı kes keno jewi dı kerwayinı bıkero, vanê veror kes xeberı bıdo cı. Eger ey zi rızayey mısnê u kerwayina cı qebul kerdı, ey a tepey a hadreyeya xo ya kerwayinı kerdenı kenê.

Verê kerwayinı kerdenı o kı keno kerwa bo, o kerwadê xo rê çınay sıneti dano deştenı yan zi herineno. Cı rê qatlıx dano vıraştenı u herwına çiyo bıqimet herineno u qandê rojda sınetkerdenı keno hadre. Laceko kı do sınet bo pêranê ey zi kerwadê xo rê qatlıx danê deştenı, qondırey, qolıkı (işlıgı) seatı u herwına herinenê, gênê u kenê hadre qandê rojda sıneti. Ê kı hebê dewlemendê, ê kı hal u wextê cı zahf weşo, ê cıniyerda kerwadê xo rê, qeçandê cı rê altun u çiyo zey ey bıqimet herinenê. 

Tay zengini estê laceko kı do cı pêş dı sınet bo u do kerwayê cı bo, ey rê estorı yan zi çiyo wıni bıqimet zi herinenê. Wêrê lacekiyê kı dewlemendê ê zi kerwadê xo rê herinenê. Kes nêvano kerway ma ma rê çiyê nêkerdo mekı ma zi nêkerê. Herkes gorey qüwetê xo hereket keno. Wext beno kışta lacekdê sınetbiyayi dewlemend bena, ê kerwadê xo rê herinenê u ey ra çiyê nêpawenê, wext beno o kı beno kerwa, o dewlemend beno kerwadê xo rê zahf mesref keno u inan ra çiyê nêpaweno. Wext beno kerway pê dı qısey kenê u gorey rewşdê xo lınganê xo erzenê. Wext beno pêya kenê ka kam do çıçi bıkero u çıçi nêkero.

Ma cor dı va, o kı cı ra (pê ra) heskenê ey xo rê kenê kerwa. Ne şerto kerway cı wêrê eşirı yan zi dewlemend bo. Wext beno jew do axa hemalê dı zi kerwayinı keno. Wext beno jew do çerçi axayê xo rê keno kerwa. Ma va kerwayinı heskerdenı ra, qimet pêdayenı ra, pê piyasegırotenı ra, raştey, dürüstey u heskerdeneyda pê ra yena. Wext beno dı enbazê pê yê eskerey pê dı kerwayinı kenê. Wext beno dı dostê pê. (Minak ninan ra hergı jew sukêdı beno). Kerwayinı kerdenı ramıteya dostey u qüwetkerdena a dosteyda inan a.

O kı keno lacê xo sınet kero ey kerwayê xo belikerd tepey a, soz danê pê, qerar gênê kı do fılan rojı dı kerwayinı bıkerê. Dı welat u edetandê ma dı bolwext o kı keno kerwa bo o sınetçi ano. Wext beno nıqara u zırna zi kerwa ano. Tabi heme sınetkerdenı dı nıqara u zırna nêcınenê. Tay estê sınetê kerwayinı dı xo rê sazwan u dêrwanan anê u bı müzigdê inan a kerwayina xo kenê. Tay estê bêsaz u bêsoz, teniya mewludê wendena sınetê xo ravêrnenê. Tay estê bı hıngılmeya, bı şahiyana, zey veyvi bı nıqara u zırnaya, kay u govendana, şami dayenı u silah eştena veyvey sınetkerdenı kenê. Rojê nıqara u zırna danê pıro, şami vırazenê, danê werdenı u mewlud danê wendenı. Tay zi bêhıngılme, bê qırı-cırı sınet kenê u bahdê sınetkerdenı teniya mewludê danê wendenı u vılla benê.

Tay-tay zengini estê, dı veyvedê sınetkerdenda qeçkandê xo dı, qeçanê merdımandê xo, ê enbıryanandê xo, ê sêkür u feqiran zi sınet kenê. Qandê xeyr u sewabi, qandê edet u kültüran, qandê namdayenı u qandê xo mıletı çıman vıstenı. O kı qeçanê xo sınet keno çend qeçê ci yê se, hend zi xo rê kerway temin kenê u vinenê. Tabi tay keyey estê jew yan zi dıqeçanê xo kenê jewi pêş.

Roja kı veyvey sınetkerdenı do destpey kero, a rojı şewra rew key kerway, külfetê cı, dost u merdımê cı çend qüti loqüm, şekerê mewludi, pısküwiti, çiyo kı do kerwadê xo ya kerê ê çi u herwına gênê u yenê key kerwadê xo. Tabi heta kerwa niro nıqara u zırna dest bı cınayenı nêkena. Nıqara u zırna hadre raya amyayenda kerway pawena. Kerwa yeno nino dest bı hıngılmedê veyvedê sıneti beno u gümini kewna nıqara u zırna ser u bena gümı-güma eştenda silahan. Govendi gırêdeyênê u kay kaybenê.

Nan u şamiyê werdenda dıhirı vırazênê u hadre benê. Şêlıgo kı ameyo veyvedê sıneti, enbıryani, dost u enbazi, feqir u fıqarey, qeç u qul u sêküri yenê u mırdiya xo şamiya xo wenê. (Welatê ma dı çend feqiribê zi nan u şamiya cı zahf u bıbereketa, ê kı yenê mırdiya xo wenê). Bahdê werdenda nandê dıhirı fına hıngılmey veyvi dest peykeno. Heta êre nıqara u zırna cıneyêna, govendi gırêdeyênê, kay kaybenê u hıngılmey veyvi rameno. 

Çend seati verê sınetkerdenı laceko kı yan zi lacekê kı do sınetbê serey cı weş yeno şıtenı, boyê weşi u lewantey sawênê cı, çınayê ci yê weşiyê sınetkerdenı deyênê pê ra, tacê cı yê sınetkerdenı neyênê cı sere u benê hadrey. Tay tay wêrê qeçkandê sınetkerdoxan paytonê yan zi qamyonê tepşenê u çend qeçêki do sınetbê ê qeçkan u enbazandê inan a nanê acı u bı nıqara u zırnaya yan zi bı müziga sukı yan zi dewı miyan ra çarnenê. Tay keyey zi estê nanê estoran ser u çarnenê. Tay zi estê qe zere ra nêvejenê teber heta seata sınetbiyayenı. Tabi wedanê ninan ê tey rakewtenı zi weş xemılnenê, werxan u çarşefanê ninan ê herirınan erzenê cadê cı ser u balışnanê herirınan nanê berzina u cay ci yê rakewtenı kenê hadre. Seni sınet bo biro heme çiyê cı hadre u mükemel bo. Tay tay keyey wedanê qeçkandê xo yê sınetbiyayan bı vıllık u gülana, parçandê qümaşiyê bıreng u rengınana xemılnenê. Cayo kı do qeçeki tey sınet kerê, o ca, o wede yan zi a eywanı kenê hadre, qandê ronıştenda kerway ca vırazenê u kerwa şıno sero roşeno. (Tabi veri kamcin qeçek do sınet bo kerway ey roşeno, yanê kerwayê roşeno, ê ey qediya tepey a o bin roşeno) Bı Ella u ekber u selawati antena, laceko kı do sınet bo ey gênê u anê. Çarşefê yan zi şalêda herirına pakı anê, kerwa erzeno xo saqan ser u kerway xo xo pêşdı dano ronıştenı. Şêlıg zi çorşmey cı kom beno u selawetanê xo anceno. Çend merdımi zi sandıq yan zi qütiyanê loqümi kenê xo dest u ê şêlıgi miyan dı cay xo gênê. Sınetçi (sınetvan) çantey xo yê aletandê sıneti gêno u yeno laceki vero çantey xo akeno, aletanê sınetkerdenı cı ra vejeno, dermanê gonivındanayenı u çiyê xo yê pa pıştenı (pêşenı) keno hadre. Tabi no mabêndı mıletı rê vınderdış çınêbeno, selawetanê xo ancenê u cesaret danê laceko kı sınet bo ey. Tabi loqüm vıllakerdoxan rê zi vınderdış çınêbeno, loqüm kenê vılla u mabên ra jew jew erzenê fekdê lacekdê sınetbiyayoxi fek. Mıletı zi jew bı jew loqüm erzenê xo fek u selawetanê xo ancenê. Sınetvani heme hadreyeya xo di tepey a, şalê erzeno laceki veri ser kı wexto kı postey serdê bılıkda cı cıkero, lacek nêvino u nêterso. Loqüm zi kenê cı fek kı, o heyecan dı yan zi a tewatenı bın dı dındananê xo nêqirçıkno u zıwanê xo gaz nêkero. Sınetvan kewno a şalı bın u postey vêşiyê serdê bılıkda laceki cıkeno. Cıkerd tepey a derman yan zi awa gonivındanayenı u qandê nerm tepıştenı u çidê pıronêdıskiyayena weş derman keno. Derman kerd tepey a çaputandê nermanê pıştena weş pêşeno. Heta lacek sınet beno u sınetbiyayenı qedêna mıletı selawetanê xo ancena.

Sınetbiyayenı qediyê u bılıka laceki pêşiyê tepey a, eger lacek werdiyo u wegêrêno kerwa ey keno xo vırarı u beno cadê cı ser. Eger heşt-new seran sera yo, kerway cı kewno cı qol u gêno beno cadê cı ser.

Peyniya sınetbiyayenı amê tepey a dest bı wendenda mewludi kenê. Mewlud yeno wendenı, şerbetê cı yeno şımıtenı, şeker u pısküwitê cı yenê vıllakerdenı u ey a tepeya mıletı jew bı jew werzena, sınetkerdenı bınbarek kena u wırna hetan rê risıpeyey, nêşermıney, serkewteney u domkerdeney wazena u şına keyandê xo. Key kerway heta nimedê şewı kerwadê xo hetı manenê. Qandê kı kes nêzano seni beno seni nêbeno. Qandê emnıyet u fahmkerdenda haldê cı cı sero manenê. Wexto kı cı ra goni şıro yan zi jan tepşo hıma xeberı bıdê sınetvani yan zi tıxtoran. Qandê heme tedbir u lazımey cı ser ra niyabırênê.

Bahdê sınetkerdenı çend rozi pêser o sınetçi yeno çaputan u pêştenanê bılıkda sınetkerdoxan vırneno, melhem u derman keno u şıno. Tabi dı no mabên dı wextê kerway yan zi ê külfetê cı bıbo u cado duri dı nêbê, ê zi hergı rojı yenê kerwadê xo ser, ey ziyaret kenê u wınênê haldê cı ra, hele senino senin niyo.

Bahdê sınetkerdenı hefteyê yan zi dıheftey tepey a wêrê laceki kerwayê xo dawetê keydê xo kenê. Cı rê şamiyê weşi vırazenê danê werdenı, xelatê vayınê bıqimetıni herinenê u danê cı. Kerwa zi wexto kı yeno, cıni yan zi keynandê key kerwadê xo rê topê qümaşi yan zi jewbi hediyey herineno u xo dı ano. Tay tay zi kerwadê xo rê altun yan zi çiyo zey ey bıqimet anê yan zi perey kenê balışnada cı bın, yan zi berzindê cı ya ronanê.

Lacek werışt xo ser u geyra tepey a no fın kerway inan, inan dawetê keydê xo keno. May u piyê laceki zi kerwadê xo rê yan zi külfetê kerwadê xo rê hediyey herinenê u xo dı benê.

Bı no hesab a kerwayinı bena u nê wırna heti pê ya gırêdeyênê u benê dostê pê yê rojdê teng u heray. Goniya cı kewna pê pêş u benê merdımê pê yê goni pêpêş dı rıjnayenı.

Dı no nuştedê xo dı bı kılmey mı bahsê sınet u kerwayinı kerd.




#Article 299: Zazakipediya:Roşanê Kormışkani (2080 words)


Kormışkan yew roşanê Zazayano. Kormışkan roşanê Zazayano en gırd u gırso u Zazayan-Dımıliyan miyan dı rojêda newe, şênı, roşnayi u rojêda bımbarekı yena qebulkerdenı u sınasnayenı. Roşanê Kormışkani jew rozı niya, hefteyêno. Hefteyo peyniyênê mengda Awdarı (adarı) çarşeme ra heta çarşeme hefteyê rameno. (Ma mengda Awdari rê vanê menga Kormışkani zi). Dı ê hefti mıyan dı çarşemeyo en bahdoyên dı, roja paka akerdê dı, ayam weşı dı, şarê Zaza-Dımıliyan çınay xo yê newi, pak u weşi dano xora, werdena xo gêno u şıno mesire. (Tabi veror heme şamiyê terwendey vırazenê, hazıreya xo vinenê u a rojı dı gênê şınê gemı). Heme piya gema, deyan u gewan sero, dık u bostanan kışta, erd u baxçan miyan dı, si u keran sero, duz u meydanan dı bı kêf u şêneya, kay u şahiyana, deyr u muzigana Kormışkanê xo bımbarek kenê.

Heme dewlemend, axa, beg, mir u sınasnamey Zazayan keyandê xo dı qandê bımbarek kerdena Kormışkani şamiyê terwendeyê tamınê weşi vırazenê u gênê benê gema, meydanandê Kormışkani dı danê dost, merdım u kesandê neçaran u bı inana piya nanê xo wenê. Dı roşandê Kormışkani dı Beg, Mir, Axa u keyey dewlemendi, qeçkanê keyandê neçaran, bêkes u sêqüran kenê mırd u çınayo newe herinenê u danê pıra. Kesê dewleti dı o roşandı destê xo hetê neçarana derg kenê, destê inan tepşenê u inan rê yarmetey kenê. Taydê cı zi yarmeteya dost , dewıj, merdım u sınasnayandê xo kenê. Pizanê inan kenê mırd u serê inan kenê newe. Qandê nê sedeman Kormışkan rojêda roşnayi, a dest tepıştenı u yarmetey, rojêda xeyr u bereketi, a şênayey u kêfweşey yena qebul kerdenı u sınasnayenı. Qedır u qimet, gıraney u vayeya ê roşani zahf gırda. Vayeya cı kışta yarmetey pêdayenı u pêheskerdenı ra nina herinayenı u bazarkerdenı. Qedır u qimetê cı nino hesab kerdenı.

Wexto kı şarê ma Zazayan dı a rojı dı vıjêno mesire, meydanandê Kormışkani, cayandê en berzan, ko u keran sero adır wekeno, çorşmey adıri şıno yeno, xo adıri sera çekeno u kay keno. Babet babet muzik yeno cınayenı, deyri (dêri, kelami, lawıki) yenê vatenı, govendi yenê gırêdayenı u babet babet kay benê u yenê kaykerdenı. Cıni u keyney bolê cı panceyê (şılwalê, donê) kı qümaşdo sur ra yan zi xetê surıni tey estê danê xora. Çalme, sêm, murey u altunanê (zêranê) xo yê bıqimetınan kenê xo ya u xo zey veyvekana, zey horiyana xemılnenê. Bı no hesaba vıjênê şênayey u şahiyandê bımbarek kerdenda roşandê Kormışkani. Camêrd u xortê cı zi zey inan çınayê xo yê weş u newi danê xora u xo xemılnenê kenê zey waştana (zamana). Bolê camêrdandê cı yê bıemıran pırêno sıpeyo xaşêlın danê xora. Herunda şewqa dı, kılawê wertey cı sur nanê xo ser. Her kıştêda ê çınadê inanê sıpi dı şeritê do sur esto. Werteyê kılawandê inan en tayn hendê nuşteyê rengda surı ra vırazıyayo. Rengna zey şeritiya ê nuşteyê suri gêna xo miyan u ey xemılnena. Bahdê a rengı fına şeritêdo sur yeno bındê ê şeritê zewna rengıni bın. Bahdê ê surdê dıdını fına rengna ra şeritna yeno bın. Bı no hesaba şeritê sur, jew zewbi rengan ra yenê yenê pê bın. Yanê jew sur, jew rengna, jew sur jew rengna. Bı na xemılnayena wertey cı sur u şeritê suri tey esteyana kılawê cı vırazênê u neyênê cı ser. Hirê şeriti rengandê binan ra u her mabêndê ê rengan dı şeritê do sur cay xo gêno u kılawı bı no hesaba yena meydan. Ma bı no hesaba bıdê izah kerdenı nuşteyo sur werte dı u hirê şeritê suri zi çorşmedê kılawa a kılawı xemılnenê. Nuşteyo suro kı wertedê kılawı dı sembolê Zazayan ê roziyo, ê hirê şeritê suriyê kı çorşmey kılawı ra ameyê çarnayenı u zey mundida Şêx Fatmaya (gök kuşağı) kılawı gırota zi jew nişanê roşnayi, jew nişanê xeyr u bereketi u jewdê cı zi nişanê pêra heskerdenı, qimet pê dayenı, qedrê pê gırotenı u yarmetey pê dayeno.

Şewanê ê heftedê Kormışkani dı şarê ma Zazayan keyan dı, wedandê meymananê dewan dı, key Pir, Beg, Axa, Seyid, Şêx u Miran dı yeno pêser, hıngılmey u şênayeyê cure bı curey vırazeno, kay keno, dêri vano, pê dano huwatero u pêrê meseley vano. Hergı şewı cayê dı, keyeyê dı yan zi çend keyan dı yenê pêser, pê hetı, piya wenê, piya şımenê u piya kêf u hıngılme kenê. Merdım, ber, eşir u keyeyê pêra qahryayey, dı roşandê Kormışkani dı pêdı yenê werey u umışê pê benê u pêdı şerweşi kenê. Dı ronıştena şewandê roşandê Kormışkani dı zahf çerez u çiyo zey çerezi yeno werdenı. Mesela pastêx, kesmey, sıncıxi, nıhey pıraynayey, dendıkê (berzey) pıraynayeyê vılda verrozi (maşelay), ê kuwan, zebeş u beşilan, kılêncey, kılêncey nandê nebi (mısri, eskızi, nanê nıhan, qatmey, şolık, qawırme, henarê payızey, mıroy payızey, vami, gozi, qıznawê pıraynayey, kınciyo pıraynaye, qahwey qıznawan, tuy wışki, tey u şiraneyê babet babeti yenê ronayenı u werdenı. (Tay mıroy u henarê welatê ma yê payızey estê, wext ra wext, yanê wextê xo yê bıyayenı ra heta wextê bıyayenda serda binı yenê şalge kerdenı u dı ê şalgandı yenê mühafaza kerdenı. Wext ra heta wextê xo ramenê u manenê). 

Dı ê şênayan u hıngılmandê dewrdê Kormışkani dı bol şamiyê terwendeyê bıtam u weşi vırazênê u werênê. Mesela zey keşkekı, rız u serkızrık, bılxürı serkızrık, yan zi bıqawırme, dekerdena kodıkan (dolman), küftey, şirawiya kergan, tırşo bısımaqa vıraşte, tırşokı bı awda henarana vırazêno, qatmey, şolık, toraq u rıwendê qeliya, rıb u rıweni miyan dı surkerdena pastêx yan zi nani, tırşê nıhan u puni, pırkerdena bız, mi yan zi ê kerg u hüliyan (kergê mısri, kergê şami, eleloki), tırşê qıloxirıkan, şorbadoy, kılêncey, danugı, eşure, kebabê babet babeti, tırşê qesıba, surkerdena isot u bancanandê wışkan, nan u kılêncey nebi, küftey kınci u herwına.

Şımıtenê cı zi şerbetê rıbi, do, şerbetê biyani (susi), şerbetê awda henaran, xoşawi, sıskı, awa porteqalan yan zi ê sa u meywandê binan, xoşawiya qax u çiran, qahwey qıznawan u herwına. 
Keyne u xortandê Zazayana dı o roşandê Kormışkani dı serbest serbest pê vinenê, wınênê pêra, pê qayıl benê, pê ecıbnenê, pê vera ravêrenê, zeriya xo fênê pê u qandê waştenı mesela may u pêrdê xo rê venê u akenê. May u pi, yan zi merdımê ciyê qedır qimeti, pil u veramyayey berandê cı şınê wazenê. (eger qeder abıyo, bıdê pê, pêya jewziyênê). Xort u keyney Dımıliyanê ezebi bı çıhar çımana amyayena roşandê Kormışkani pawenê. Çımkı dı o roşan dı, rıhat rıhat, serbest serbest hereket kenê, pê vinenê yan zi bı çımana pê bırnenê. Serbesteyêda bol hera u demokratikı dı roşandê Kormışkani dı esta. Na zi nişanê demokrat bıyayenda Zazayana. Xorti çalım kenê keynan vera ravêrenê, keyney zi bırwan bınra inan bırnenê u ê zi çalımê xortan peydı roşenê xortan. 

Nıqarewan u zırnewan, luliwan u sazwan, dêrwan u kaywan, meselewan u estanıkwan u aşıqê ê dorman, çorşman u ê dewan u deveran, qandê hıngılmedê şênayey u bımbarek kerdenda roşandê Kormışkani seferber benê. 

Dewê kı, deverê kı, cayê kı nê sazwan u dêrwan, aşıq u meselewan u herwına tey çıniyê, dewlemend, mıxtar, beg u axlerê ê cayan, yan zi veramey u verkewteyê cı serrê veror perey danê aşıqan, sazbendan u herwına merdımandê sanatkarandê ê çorşmi u inan dewetê dew u deverandê cayandê xo kenê. Wahêrê honeran zi yenê rengı danê roşandê Kormışkani, honeranê xo nişanê şari danê u roşanê cı hıngılnenê u kenê şên.

Cayêdê, qimetêdê, vayeyêda Kormışkaniya zahf gırd u berzı şardê Zazayan miyan dı esta. Keyeyê kı, berê kı dewandê xo ra barkerdo u key xo berdo sukandê gırdan u zewbi cayan, eger imkanê inan bıbo u hendê qülda derzıni imkan bıvinê, dı o heftedê bımbarek kerdenda Kormışkani dı yenê dewandê xo dı, benê tewrdê şênayey u hıngılmandê roşandê Kormışkani u şardê xo ya piya, dı şardê xo miyan dı ey bımbarek kenê. Qandê kı Hükmatê Tırkan, esker u polisê cı nêverdanê kı şarê ma roşanê xo yê Kormışkani bı serbesteya u serbestey miyan dı bımbarek kero. Heme ray u neqeban cı ver gênê kı roşanê Kormışkani niro bımbarek kerdenı. Bı her babeta cı vero benê bend, nêweşey fênê cı miyan u şaro kı qandê bımbarek kerdenı ameyo pêser inan qerşun kenê, çıwey kenê u kenê vılla.

Labırê çı heyf, çı güna kı ewro o roşanê ma yê Kormışkani werte ra werışto u vıni biyo. Keso dıha ne qalê cı keno u ne zi wetano ey bımbarek kero. Vanê ma newe ra gan bıdê ey u ey vejê meydan u bımbarek kerê, se beno wa bıbo. Şari bı zıwandê xo ya, bı roşanandê xo yê milliyana, kültür, edet u toreyandê xo ya yenê sınasnayenê u pêra ca benê. Nişanê şarbiyayenda ma ra zew zi roşanê ma yê Kormışkaniyo, çımkı bê şardê ma şarna ê roşani bımbarek nêkeno. Serê meseladı merg zi bıbo vanê ma xo feda bıkerê u ey bımbarek kerê. Şıma zanê nesilê ma yo newe dı heqdê roşandê Kormışkani dı zahf çi nêzano u ey nêsınasneno. Ez zi tayn çiyanê werdiyan gırdandê xo ra peyhesiyaya. Ju ju fını mı wedandê ma dı aşnawıtê, pil u gırdanê ma, şêx u axleranê ma bahsê roşandê Kormışkani u şênayeyandê ê wexti kerdê. Bol edet u toreyê Kormışkani estê kı, ewro ma inan ra jewdê cı zi nêzanê. No hirıs-çewres sero kı ez raşt niyameya, bı teferuata, bı şên u şênayeya, bı hıngılme u venga cayê dı roşanê Kormışkani ame bımbarek kerdenı. Jew jew dewan dı bı nımıtena, bı xırxızeya, çend seatan miyan dı adır webıyayê u ameyê bımbarek kerdenı. Zewbi kesi nêwetardê bımbarek kero.

Tay çiyê Kormışkani gıranvay u taybeti esti bi. Hefteyo kı keno dest pey kero yan zi verê coy, dı welatê ma dı vıllıkê esta cırê vanê esparıkı yan zi vıllıka Kormışkani, a vıllıkı erdi bın ra serey xo vejena u vıjêna. A vıllıkı mêşan miyan dı, bır u beri bın dı, deyan sero, mabên yan zi qelaşandê siyan dı, velg, qırş u qali bın dı, cayo kı hera cı sura yan zi germ manena ê cayan dı, herda gavını miyan dı, erdandê qumınan dı u herwına cayan dı bena kıho. A vıllıkı dı mengda awdari (adari) dı vıjêna. Yanê a esparıkı nişanê amyayenda wesari u ê Kormışkaniya. A vıllıkı hendê gışt u gıştunim kewna erdi ser u vıllıka xo akena. Per, kok u vıllıka cı yena werdenı. Kokê cı zey kıxsiyayo, kes pur keno, tewrdê vıllık u perandê ciya weno. (Tabi ê kı ay vinenê qandê nımuni, qandê mısnayenı nêwenê u qandê werdenı zi nêgeyrenê ay). Semedê werdibiyayenda cı, bol zehmeto kes qırş u qali miyan dı, velg, perê daran u keslegan bın dı ay bıvino. 

Gırdanê ma bol qal kerdê u vatê: Xort u keyneyê kı ezebê ay bıvinê qederê cı abıyêno. O kı en sıfte ay bıvino, vanê rısqê ey a serı vêşi beno, kar u gırweyê cı rayo şıno u dı a serı miyan dı tengey u zehmetey nianceno, nêvineno. Wexto kı kes ay vineno, vanê kes bı qırma, bı pısta, bı kardiya çorşmey cı aşano, ay weş bı kokdê cıya erdi bın ra bıqlayno u vejo. Wexto kı tı nêşê ay bı kokdê ciya erdi bın ra bıqlaynê u vejê, yan zi bıqürmıçınê rınd nêbeno. Kesê kı ay vinenê, ê kesi nêşê ay bı kokdê cıya vejê, vanê ê kesi bêmeharetê, destbereya cı çiyê nina, destmelêsiyê. Kesê kı ay vinenê nêşê ay kok ra bıqlaynê u bıqürmıçınê, vanê bejna inan zi a serı nêvıjêna, kılm manena u derg nêbena. (tabi kesê kı hewna genciyê u bejna cı vera cor şına inan rê vanê). Qandê coy zi zahf qeyret kenê u hewl danê xo kı ay bı kokdê ciya vejê. Bejn u balê a vıllıkı u xemılyayena cı zey veyvekanaya. Qandê coy zi tay merdımê kıhani cırê vanê Veyveka wesari.

Çiyo kı mı Kormışkani ser aşnawıto ninan ra ibareto. Ma embaz u dostan ra, şardê ma Zazayan ra reca kenê, kam Kormışkani ser çiyê zano yan zi aşnawıto, wa ma rê, rojnameyandê ma rê, nuştoxandê ma Zazayan rê bırışo yan zi eger şeno bı xo bınuşno u rafino çımandê şardê ma ver. 
Not: Şıma zanê teberdê Sêwregı dı dirê cay, dirê meydani estibi cırê vatê cay Kormışkani. Şarê ma yê Sêwregı şiyê dı ê cayan dı Kormışkanê xo bımbarek kerdê. Qandê coy ê cayan rê vatê cay Kormışkani. Dewda ma Mextele dı zi cayê estbi cırê vatê gewê wışki, dı o ca dı verênanê ma adır wekerdo u Kormışkanê xo bımbarek kerdo. 

Mıntıqa şardê ma yê Dêrsım, Erzıngan u Sêwasi dı zi bıbabet na bımbarek kenê u ê a rojı rê vanê ”Çarşemeyo siya” (kara çarşamba). Labırê ez nêzana ê bı çı babeta u seni bımbarek kenê. Olvazê mı rê soz dabı kı gırdandê xo ra pers kero u mı rê bınuşno. Labırê hewna mı dest nêkewto. 




#Article 300: Zazakipediya:Roşanê Roci (698 words)


No roşan bahdê tepıştenda Roci (Rozi) yeno bımbarek kerdenı. Şarê welatê ma yo Müsülman (Mısılman) serê miyan dı ju mengı Roce tepşeno. Roja kı roce qedêno a rojı Roşanê Roci destpey keno. No Roşan hirê rozi (roci) rameno. Roja sıfteyênı şewra rewê şarê ma yo mısılman şıno Cami u Nımacê (Nımazê) roşandê roci keno. Zerqê tizi erzeno u roj hebê berz beno, nêbeno dest bı Nemaz kerdenı beno. Nemazê xo kerd tepey a herkes sınasnayanê xo gêno u şınê keyandê xo dı şamiya Roşaniya şewray piya wenê. Sınasnayan ra kam Pilo, ravey ameyê eşiro, gırd u bı emıro key ey dı şamiya Roşani vırazêna, qandê meyman, sınasnayan, dost, merdım u enbıryanan. Pilê ê keyi Cami ra vıjêno nêvıjêno, merdımanê xo, dost, enbaz, sınasnaye u enbıryananê xo gêno şaneno xo dımı u yenê keye. Roşanê xo bımbarek kenê u dest bı werdenda şamida xo ya Roşani kenê. Şamiya xo ya Roşani heme piya roşenê u wenê. Merdımê kı yenê nan wenê, vêşi nêroşenê. Qandê kı jew yeno jew werzeno. (Yanê tay yenê şamiya xo wenê u werzenê şınê. Qatna yenê roşanê ê keyi bımbarek kenê u şamiya xo wenê). A rojı şewra heta şan key raveyamyayan dı, Pir, Axa, Şêx, Seyid, Sereşir, Pil, Gırd, Mıxtar u dewlemendan dı sırfey nan werdenı erd ra nêwerzeno. Jew yeno jew şıno. Ê kı yenê hıma-hıma hemeyê cı dı ê keyan dı nan u şamiya xo wenê. Qeçê sınasnayan, merdımandê cı u enbıryanan zi yenê ziyareteyda ê keyi. Qandê qeçkan (Domana) şeker u çerez herinenê u inan ra kenê vılla. Ey ra nameyêdê ê Roşani zi Roşanê şekeri yeno vatenı. Bê vıllakerdenda şekeri Pil yan zi gırdê ê keyi qandê xerckerdenı perey zi danê qeç, xort u kesandê neçaran, mıhtacbiyayan u sêküran. Bênan u şami dayenı, kılêncey (kılori) Roşani zi yenê vıraştenı u vıllakerdenı.

Neçar u fıqarey, bêkes u sêküri dı ê Roşanan dı şınê keyandê dewlemendan dı, Sereşir, Beg, Axler, Pir, Pil, Şêx u Mıxtaran dı nan u şami wenê. Çımkı şamiyê Roşanan heme, şamiyê terwendey u goştıniyê. Neçar u bêkesiyê kı serı fınê goşt nêvinenê u nêwenê, dı ê Roşanan dı mırdiya xo wenê. Qandê coy zi cayêdê ê Roşanano taybetiyo gırd şardê ma miyan dı esto.

Tabi bê werdenı u vıllakerdenda nan u şami, parseci zi yenê xo rê parse kenê u perey arêkenê.
Hirê rozi pêsero o Roşan yeno bımbarek kerdenı, dost, Enbaz, sınasnayey u merdımê pê ê hirê rojan miyan dı şınê u pê ziyaret kenê. Şandê ê rojan dı zi keyan dı yenê pêser, çixküfte vırazenê, çerez çerez kenê, xo miyan dı şên u şahi vırazenê, wenê u şımenê.

Jewna cayêdê ê Roşanano zahf gırso taybeti esto kı, o zi noyo. Ê kı pê ra qahryayê, ê kı nabênê cı pê dı xırabo, ê dı nê Roşanan dı yenê pê hetı u pê dı yenê werey. (Tabi ê kı werdiyê ê şınê gırdan hetı u cı ra efê xo wazenê. Ê kı bı xo nêşınê zi, inan dost, enbaz u sınasnayey gênê u benê pê dı anê werey). Bı no hesab a qahryayeya miyandê inan werzena.

Dı a bımbarek u ziyaretkerdena ê Roşanan dı veri ê kı emrê (temenê) cı werdiyo ê şınê gırdanê xo ziyaret kenê u lew nanê Pilandê xo desta. Bahdo zi, eger gırd u pilê inan wext bıvinê, yan zi pa bıresnê ê şınê werdiyanê xo ziyaret kenê u kêfanê inan kenê weş.
Tay merdımê xeyrwaştoxi, dewlemend, Sereşir, Axay, Şêx u Begleri dı ê Roşanan dı feqir u fıqaran rê, bêkes u bêwıhêran rê, sêkür u seqetan rê xüsusi şami vırazenê, pizanê inan kenê wırd u serê inan kenê newe. (Yanê cı rê çına herinenê u danê pıra) Qandê xeyr u xeyratkerdenı çıçi lazım o kenê.

Çı çiyê werdi u xoradayeno terwende esto, dı ê Roşanan dı yeno werdenı u xoradayenı. Dı ê Roşanan dı çı çınayo newe, pak u nammili esto, sandıqanra vıjêno yan zi herineyêno u deyêno xora. Gırd u werdi, cıni u camêrd, xort u keyney, waşti u waştey, veyv u zamay dı ê Roşanan dı çınayo weş danê xo ra u zey vıllıkana xo xemılnenê. Dı nê roşanan dı herkes şıno merdandê xo ser, gorıstanan u inan rê yasin yan zi mewlid dano wendenı u xeyratê cı keno vılla. 




#Article 301: Zazakipediya:Roşanê Heciyan (861 words)


Roşanê Heciyan (Roşanê Qürbani): Dı no Roşan dı şarê ma yo Mısılmano kı hal u wextê cı weşo şıno u Heci tewaf keno u qürbani cıkeno. Qandê coy zi namey cı Roşanê Heciyan yan zi ê Qürbani neyayo pa u vajıyêno.

No Roşan zi dina mengi bahdê Roşandê Roci (Remezani) dest pey keno u yeno. No Roşan çıhar rozi yeno bımbarek kerdenı u rameno. Zey Roşandê Roci, dı nı Roşan dı zi şewra rewê şarê ma yo Mısılman şıno Cami dı Nemazê roşani keno. No roşan zi eyni zey roşandê roci şardê ma miyan dı yeno bımbarekkerdenı. Ferqê mabêndê nê Roşan u ê Roşandê Roci no yo. Dı nê Roşani dı Qürban yeno bırnayenı, cıkerdenı. Şar Nemazdê Roşani ra vıjêno, nêvıjêno yeno keyandê xo dı dest bı cıkerdenıda Qürbandê xo keno. Ê kı hal u wextê cı weşo, gorey şertandê Ìslami vanê Qürban cıkerê. Qürban nê heywanan ra cıbeno. Deve, Ga, Manga, Viştıra, Nalı, Camusı (Gamêşı), mi, Beran, Bızı yan zi Tışki ra Qürban cıbeno.

Şêlıg Cami ra vıjêno tepey a, o kı qesab ano, o kı dost, merdım, enbaz u sınasnayanê xo yê kı zanê u şenê qürban cıkerê inan ano, yan zi bı xo zano cıkero kardi u hacetanê xo yê cıkerdenı gêno u yeno qürbanê xo cıkero. Qürban cıbıya tepeya beno hiri pay, hirê beşi. (Vanê pay heme zey pê bê, ne ju goştını ju esteyını, ju vêşi ju kemi bo). Paya jewi keyeyo kı Qürban cıkeno o keye qandê xo u külfetê xo hewadano, gêno. Paya dıdını enbıryanandê xo ra keno vılla. Paya hirını zi dost, enbaz u merdımandê xo ra keno vılla. Bı no hesab a Qürbani pê ra pay (beş) kenê. Qürban cıbıya, beş bı u ame vıllakerdenı tepey a, pê ziyaretkerdeney destpey kena. (Tabi qeç u qulo werdi cıkerdena Qürbani nêpaweno. Ê şewra rewê tewranê xo yê şeker, çerez, çiyê werdiyo werdi u perey arêkerdenı kenê xo dest u keydê xo ra vıjênê u şınê keyandê enbıryanandê xo, dost, merdım u sınasnayandê xo u Roşanê inan bımbarek kenê u çiyê xo arêkenê). 

Ê goştê Qürbaniya şami vırazênê, külfetê keyi u meymani yenê wenê. Tay dewlemendê şar u welatê ma estê kı, ê Roşandê Qürbani dı qeçandê neçar u sêküran rê şamiyê goştıni vırazenê u bı inan a danê werdenı. Zahf neçari estê, dı o Roşan dı keye bı keye geyrenê, parse kenê u goştê Qürbani arêkenê. Tay keyey dewlemendi estê kı, ê hirê-çıhar Qürbani cıkenê u kenê vılla. (Mesela camêrdê keyi Qürbanê qandê xo, jewi qandê cınıyerda xo, jewi qandê külfetê xo, eger estê se qandê may u pêrdê xo cıkeno u goştê cı keno vılla) Tay wêrê xeyr u xeyratkerdenı estê kı, dı o Roşan dı qeçandê sêkür u neçaran rê çınayo newe herinenê yan zi danê deştenı u gênê anê danê pıra u seranê inan kenê newe. Tay Şami vırazenê u Memlud danê wendenı. Ê kı hal u wextê cı weşo hergı jew babetêna xeyr u xeyrat keno. Mı dı Roşandê Roci dı bahs kerdbı kı, herkes çınayê xo yê newi dano xo ra u xo xemılneno. Feqirê kı perey cı çıniyê u nêşenê serı fınê xo rê goşt bıherinê u bı külfetê xo ya bıdê werdenı, dı ê roşanan dı taydê cı xeyrdê xeyrkerdoxan goşt vinenê u wenê. Tay feqiri zi estê kı, xo nêronanê, kewnê zerandê xo u kêberan xo sero gênê. Şıma zanê qabırxey şardê ma qalıno, rew rewi kes xo kesi rê nêronano. Labırê fına zi xeyrkerdoxi bı zora ê kı vinenê u xo resnenê cı danê cı. Xebera cı jewdê feqiri ra bıbo, jew nê o bin beno goşt dano cı. Tabi ewro wıni niyo. Sukandê gırdan dı tay estê ne kes kesi ya alaqeder beno u ne zi kes kesi sınasneno. Tabi insani zahf vıryayê. 

Dı nê wırna Roşanan dı zi ca bı ca qandê kaykerdenı, qandê qeç u xortan, keyne u veyvan cay kayan vırazênê. Leyli u qelaqizıki, hêlık u cınıştıki vırazênê, roneyênê u şar şıno nışeno cı. Yanê cay Roşani, meydanê roşaniyo taybeti vırazêno u tey kay benê. Dı ê cayan dı nıqara u zırney cıneyênê u şar govendi anceno. Xort u keyney ezebi dı ê cayan dı, dı meydanandê roşanan dı, dı ê ziyaretkerdenandı pê vinenê, pê qayıl benê u pêranê xo rışenê qandê waştenı. Xeylê merdım u sınasnayey pê estê kı, xebera kesi kesi ra çınêbena kı, ka keyna fılan kesi esta. Ancax dı ê Roşanan dı yan zi veyvan dı pê vinenê u sınasnenê. (gırdê ninan zanê, labırê ê bı xo nêzanê)

Bê nê wırna roşanan serê serı esto kı, rojê cı beliyo u hergı serı serdê serı dı yeno bımbarek kerdenı. Ey dı zi a şewı heta şewra keyan dı, yan zi cayandê kêfkerdenı dı roşenê, wenê u şımenê. A şewı heta şewra şar nêrakewno. Ê kı şınê keyandê pê, ê kı şınê enbazandê xo hetı, xo rê kêf kenê u şewa xo ravêrnenê. 

Bê nê Roşanan tay wexti zi ma hetı estê kı, hergı serı ê tekrar benê u zey Roşanana, zey veyvana bı şên u şêlıga, bı kêf u kayana yenê bımbarek kerdenı. Nê tam roşani niyê. Nê teniya dewandê ma Dımıliyan miyan dı benê. Ez wazena hebê zi bahsê ê Roşanandê karkerdenı bıkera, ka çıçiyê çıçi niyê.




#Article 302: Zazakipediya:Roşanê Eşuri (709 words)


ŞÌN U ROCEY DIWÊS ÌMAMAN U VIRAŞTENA EŞURÌ

Bahdê roşandê Qürbani vist roj tepeya rocey dıwês Ìmaman dest pey keno (Menga kı tey roce yeno tepıştenı a mengı (aşmi) rê vanê menga Meharemi). Nê dıwês Ìmamê kı kerbeladı bı Hüseyniya piya ameyê qetılkerdenı, Qandê inan Elewi dıwês roci roce tepşenê. Qandê her imami rocê. Vist rojı roşandê Qürbani sera ravêrdı tepya rocey dıwês imaman dest pey keno. Semedê nê roci qandê ilan kerdenda şindê dıwês imamana. Şarê Elewiyan vist roc bahdê roşandê Qürbani, dıwês roci şin ilan keno u dıwês roci şin tepşeno. Şıma zanê Lacê Eli Hüseyin, Dıwês imami u bı tayfada ciya Kerbeladı veyşan teyşan verdeyênê u ê germdê amnani bındı, çoldê Kerbeladı yenê kıştenı. Qandê coy, qandê na mesela Elewi dıwês roci roce tepşenê. Dıwês roci roce tepışt tepeya, roca hirêsi Qürbani cıkenê u goştê cı kenê vılla, şami vırazenê u danê werdenı. Rocda dıwêsi ra tepya şin werzeno u dest bı xeyr xeyrati beno. Rocda hirêsi ra xeyr u xeyrat u vıraştena ”Eşuri” dest pey kena. Na vıraştena Eşuri u no xeyr u xeyrat hıma hıma hefteyê rameno. Dı ê hefti miyan dı roca çarşemê şar yeno pêser, pêya Eşure u werd weno. Şarê kışta ma, (Kesê kı Elewi niyê) dewıji roca kı eşure yeno vıraştenı u werdenı, a rocı camêrd u xortê ma pırêno xaşêlıno sıpeyo kı pemera vıraziyayo ey danê xora, kılawê wertey cı sur nanê xo sere u xeza siya çorşmedê a kılawıra berdena, qor qori sero gırêdanê. Cıni ma zi pancey suri, yan zi panceyê kı divılê suri tey estê inan kenê xo pay, çitê sur yan zi siyay ancenê xo sere u bı no hesaba xo duzanı danê. Yanê dıwês roci şin tepışt tepeya, roca hirêsi dest bı şênayey kenê. Her keye gorey qüwetê xo xeyrat keno u qandê şehidandê kerbela qürbani cıkeno. Tabi her keye nêşeno qürban cıkero. Labırê sera heştayê cı eşure vırazenê u kenê vılla.

Dı ma miyan dı, şardê ma yê Zaza-Dımıliyandê Sêwregı, Çermugı u Alduşi miyan dı ”Eşure” bı no hesaba vırazêno u yeno vılla kerdenı.

Vanê Eşure en kemi hewt teaman ra, hewt nimetan ra vıraziyo u hewf kesan ra vılla bo. Yanê vanê en kemi hewt nimeti vıraştena Eşuri dı bıbê u hewt kes cı ra tam kero, buro.
Eşure dı babetan dı yeno vıraştenı.

a) Teamê kı, nimetê kı kenê vıra’tena eşuri dı kar biyarê inan veri jew bı jew awda honıkı dı şıwenê, bahdo ca bı ca xaşeynenê, çiyo kı purê cı esto, purê ê çi sera benê u bahdo hemını soqiyan yan zi zewbi cayan dı küwenê, bahdo hemını kenê têmiyan u gıreynenê, bahdo şeker, rıb, werdi pastêxi, yan zi kesman, hıngımên u herwına çiyo şirane kenê miyn, gıreyê dı gırey danê pıro, gıreynenê u ronanê. Tay ay germ germ wenê, tay zi kenê honık u wenê.

b) Teamê kı do dekerê vıraştenda Eşuri miyan, inan veri weş weçinenê u kenê hadre. Kamci teamê kı berey peyşenê inan veri kenê lêni miyan u gıreynenê, ê hebê bi nermi u amey tawdê xo tepeya, jew bı jew ê kı berey peyşenê inan sıreyêna kenê miyan u gıreynenê u anê tawdê peyşayenı. Bı no hesaba jew bı jew dekenê u peyşnenê. Heme teami têtewr peyşnay tepeya, en bahdo şeker, rıb, hıngımên, werdi kesman yan zi pastêxi u çiyo zey inan dekenê, gıreyê dı gırey danê gırênayenı u ronanê. Taydê cı germ germ dekenê u wenê, taydê cı zi kenê honık u wenê.

Mı cor dı zi va, Eşureyo kı vıra’to vanê hewt kesana bıdo werdenı kı xeyrê cı ravêro.
Çiyo kı ez E’ure u vıra’tenda Eşuri ser zana noyo. Vanê nay zi biyara şıma viri. Şarê ma yê Zazayanê kışta Sêwregı, Çermugı u Alduşi Eşure vıraştê. Labırê Elewi nêbi. O kültür cırê koti ra ameyo ez nêzana.

Çiyo kı, team yan zi nimetê kı vıraştena EŞURÌ dı kar anê, inan ra taydê cı nêyê:

Dendık yan zi kankılê Gozan

Dendıkê vaman

Dendıkê veteyê Maşelay (Vıllıka verroji)

Dendıkê veteyê küwan

Fındıxi

Fıstıqi

Say bındê erdi

Encilê (ıncilê) wışki

Tuy wışki

Xürmey

Rentuy wışki

Qaxê mıroyan

Qaxê sayan

Çirê mışmışan

Eskızi (Eskızê bêdendık)

Nıhey (nıhey xaşênayey u purkerdey)

Nebi (mısri xaşênaye u purkerde)

Fasuley xaşênayeyê purkerdey

Xeleyo dan (Gırênaye u purkerde)

Dendıkê henaranê şirıni

Werdi pastêxi

Werdi kesman

Rıb

Hıngımên

Şeker

U jewbi çi.




#Article 303: Zazakipediya:Palikerdenı u Cıwên (1165 words)


VEYVEY PALÌKERDENI U CIWÊNAN

Wextê palikerdenı nezdi mend tepeya, dewıjê şardê ma Zaza-Dımıliyan xo miyan dı, merdımandê zanayan u bı emıran ra heyetê ronanê. Ê kı dı na heyetı miyan dı ca gıroto, ê şınê erd bı erd erdanê karıtanê dewda xo geyrenê, hele teney kamci erdi veri yeno çinayenı, yan zi do çıwext biro çinayenı. Bıgeyrayenı u kefşkerdena erdanê dewda xo hemını belli kenê. Bahdê bellikerdenı ê erdan pê dımı rêz u sıre kenê, ka teney kamcin erdi do verê kamci erdi u çıwext, yan zi kamci rojı bıçineyo. Heme pê dımı sırekerdi tepey a wextê çinayenı sırey kamcin erdiyo, yan zi çinayena kamci erdi ameya, ê erdi ra destpeykenê. (Wext beno, jew jew erd qıraç beno, teney ey hebê dıha rew beno. Wextê biyayenı dı nê şenê qerarê xo bıvırnê. Çımkı ferz niyo ilam do teney fılan erdi fılani dımı bıçinê. O heyet tım wınêno biyayenı, teney kamci erdi veri bıbo, şınê ey çinenê. Çımkı wexto kı vêşi bıbê u nêçineyê, toxımê xo, dendıkanê xo hemını rıjnenê erd).

ÇInayena kamcin erdi amê, çinayox (palikerdox) u camêrdê a dewı heme Qaluç, Qırım (Tırpan) u zewbi çiyê xo yê tene çinayenı, pa arêkerdenı, komkerdenı, şelekerdenı u pa kırêştenı hemını gênê u şınê ê erdi ser. (Yanê a dewı dı o kı destê cı kar tepşeno, yanê seqet niyo ê heme piya kewnê ray u şınê erdi miyan. Bê qeç u quldê werdiya u tay cıniyana kes dewı dı nêmaneno. Ê kı manenê tay mayê qeçandê şıtdayenı, tut u pıtanê, tay zi qandê vıraştenıda şami dewı dı manenê. Zewbi ê kı destê cı ra kar yeno u şeno cemeyê zi erd ra hewado inan dı şıno).

Tabi nê şewra rewê wextê qüşlıxi, wextê nemazdê şêfaqi, wextê sodıri dı werzenê u şınê. Qandê kı şewra rewê dınya honıko, zahf kar beno. A dıdını şewra rewê merdımi dinc u xo sero benê.

Resenê erdi miyan nêresenê destpeykenê. Çinayoxi rêz benê u heme kıştê ra pê hetı kewnê erdi miyan u çinenê. Tay xort, qeç u keyney inan dımı arêkenê pêser u cemey vırazenê. Tay ê ceman arêkenê pêser u benê cayê dı kenê gıdişi, tay zi kenê şeley u kırêşenê cadê çarnayenı, cıwênkerdenı. (Yanê cıwêni ser) Cıni u keyneyê kı dewı dı mendê ê zi ninan rê nan u şami vırazenê u anê erdi ser. Karê welatê ma yê amnani şewra u şani ser en bolki beno. Qandê kı şewra u şani ser tiji vêşi çıniya yan zi vêşi dınyay nêveşnena, nêpıraynena, ey ra zahf germı niya. Cora kar u bar dı nê wextan dı beno. Germdê dıhirı dı zi aras u solıx danê u şınê sersida dar u beri dı, eger estê se awan vero, dolan kışta cado honık dı roşenê u solıxê xo gênê. Nanê xo yê dıhirı zi dar u beri bındı, ini u awan sero wenê. Dewê dı doli, awi yan zi ro tey esto, merdımê ê cayan ê germdê dıhirı dı şınê kewnê ê awan u xo kenê honık.
  
Pali kerdoxi, Palıci, paliyoxi wexto kı piya pali kenê, dêr u kêfanê xo zi cı ra kemi nêkenê. Wexto kı edızıyênê zi heme sersida dar u beri bındı xo resnenê pê u solıx gênê. O wextê solıx gırotenı dı, tay dest erzenê xo goşan u dêri kenê.
  
Bı sıreyêna paliya dewı heme qedinê u teney heme ardi cıwênan ser tepey a, rojê-dırozi mabên danê u eya tepeya dest bı hadreyeyda çarnayenda cıwênan kenê. Heme dewızi piya şenê cıwênanê xo bıçarnê, ca bı ca zi, keye bı keye zi şenê bıçarnê, o mesele niyo. Tabi wexto kı heme piya bıçarnê dıha vêşi bıkêf u şênayey bena u heme piyakêfkenê, kaykenê u hüwenê. O kı cay ciyê cıwên çarnayenı çıniyo, o paweno hetan kı jew ê xo bıqedino u ca veng bo.
  
Qandê çarnayenda cıwêni, teneyo kı çinayo u meydanê do veng dı komkerdo, qandê çarnayenda ê teni, jew mışore, nireyê, mısasê u cıtê gay lazımê. Qandê têvdayenı, pêşanayenı, koşan ra cıwêni ver eştenı u rıjnayenı u cıwêni ver eştenda gıdişdê cıwêni u verdayenı Mılêvi lazıma. Nê haceti nêbê karê cıwêni ray nêşıno.  Şıma zanê mışore hendê metroyê hera, hendê dımetroyan zi dergeya ciya. Bındê ê mışori dı zi kert u kortıki yenê vıraştenı u siyê çaqmaqiyê sernuy zi kewnê ê kert u kortıkan miyan u tey yenê kütenı. Ê siyê çaqmaqi qandê werdikerdenda saptê teniyê. Cıwên ya bı Gayana, ya bı Bergir u Estorana, yan zi bı Herana yeno çarnayenı. Nire erzênê mıldê ê heywanan ser u mıli sero gırêdanê. Jew nışeno ê mışori, a mısasda destê xo ya ê heywanan çorşmey ê cıwêndê xo çerx keno u cıwênê xo çarneno. Teney ê cıwêni heme çarna u kerd werdi, heb u sapiya pê ra vısti, abırneyay u kewti tepey a, no fın ey bı mılêvana vaydanê. Dı a vaydayenı dı hebanê ê teni u sımeriya pê ra abırnenê. Wexto kı va çınêbo pawenê kı va bıvıziyo. Va en bolki bahdê êri vıjêno u yeno. Bı vaydayena sap u hebana pê ra abırnay tepey a, ê hebanê ê teni seradı kenê, eger estı bê si, kesleg u sapanê gırdan zi bı seradı kerdena cı ra vejenê. Tene teniya verda tepey a ey kenê çıwal u xıraran miyan u kırêşenê keyandê xo. Keyandê xo dı ê teneyê xo ca bı ca kenê depo u küwariyan miyan. Sımerê xo zi bı xırarana arêkenê u anê kenê merekandê xo, qandê zımıstani dewar u çarwandê xo dayenı. Efara xo ya cıwêni zi bı mercıfana arêkenê pêser u teney ay benê ini vero şıwenê. Qandê kı a efara miyan dı si, keslegi, sap u herwına çiyo kı xeribê teniyo esto.

Tabi wexto kı cıwênanê xo çarnenê, xeli ca, cewi ca, küşnı ca, mercuyan ca, nıhan ca, gılgıli ca, korêki ca u herwına heme çi pê ra ca çarnenê. Nebi (mısır) u kınciyan zi pê ra ca bı rewt u darandê zey mısasana roşanenê. Tabi paliya heme çi zi ca bı ca kenê, ca bı ca anê cıwênan ser, ca bı ca rokenê u ca bı ca inan çarnenê kı, têmıyan nêbê.

Paliya xo kerdı, cıwênê xo çarnay, teney xo vayday, sımer u hebana (dendıkana) pê ra abırnay u ca bı ca erdi keyandê xo dı kerdi cayandê cı tepey a, rojê yan zi çend rozi xo rê kêf u veyvey kenê.

Welatê ma dı şarê ma Zaza-Dımıliyan heme werdê xo yê zımıstani keno zere kı, zımıstani qandê diyayenı u vinayenı zahmetey nianco. Şıma heme zanê zımıstanê welatê ma zahf çetın ravêrenê. Wext beno mabêndê nimmetro u dımetroyan dı vewrı varena u verê kêberan gêna. Wexto kı kes qandê zımıstani werd, qezenc, zerzewat, tene, êmış, kodık, qax u qandê veşnayenı xo pa germ kerdenı u şami pewtenı komır, koli, çar u qırşi u qandê xoradayenı çınayo germ u herwına zewbi çiyê keyi nêkero zere, texminê xo yê zımıstani nêkero, zımıstanê a sere dı pêrişan beno. O wext lazım o şıro merdım u enbıryanandê xo ra çi deyn bıkero. Na ju zi nina hesabdê ma Zaza-Dımıliyan. Çımkı qabırxey ma bol qalıno, rew rewi ma kesi rê mıl nêronanê, hetan kı tam mecbur nêbê...




#Article 304: Zazakipediya:Veyvey Bılxülan (901 words)


Bahdê hewadayenda cıwênan u zerekerdenda teneyan, şarê ma dest bı gırênayenda veyvedê Bılxülan kenê. Bılxül kamci xeleyo en rındo, bıqüwetıno, nanın ey ra vırazêno. Teney kamcin erdi nanıno bıqüweto, ey qandê Bılxüri hewadanê u bılxürê xo ey ra vırazenê. Qandê gırênayenda Bılxülan verêcoy hefteyê hadreyey u hazıreya cı yena kerdenı. Qandê lênandê Bılxür gırênayenı adılganê gırdi u hebê xori yenê vıraştenı, qandê adır tey wekerdenı. Qandê wekerdenda ê adıri çar u koli yenê ardenı u rokerdenı. Qandê sero rakerdenda Bılxürdê gırênayi, meydanê do duzo hera dı cıli yenê rakerdenı. Qandê şıtenda xeledê Bılxüri teşti yenê hadrekerdenı.

Qandê rêjkerdenda awda cı perzunê têlınê sapıni, serad u pırojıni yenê temin kerdenı.
Cıni u keyney, xeleyo kı qandê gırênayenı do hadrebo, ê xeli iniyan sero teşten miyan dı şüwenê, awa cı rıjnenê, rêjkenê, ê xeleyê şıti kenê çıwalan miyan, camêrd u xorti ê çıwalan erzenê xo miyane, xo doşi u kırêşenê, gênê u anê vıradanê ê lênandê baqırênanê Bılxür gırênayenı. Tay camêrd u xorti zi adırê bındê ê lênan wekenê u awa pakı verdanê ê xeli ser. Ê lênanê Bılxür gırênayenı nimera Xele kenê pırr, nimeyê bini zi awı vıradanê ser. Şıma zanê wexto kı xele gırêneyêno a awı anceno, tey maseno u ê nimeyê bini keno pırr. Eger nime ra veng nêmano, xeleyo kı gırêneyêno u maseno ê lênan ser ra rıjyêno erd. Qandê coy vanê birê eyar kerdenı. Tabi ney rê zi tecrübe u veri gırênayenı lazım a kı, bızanê çend awı weno, çend maseno u çend ca gêno, keno pırr. Bılxür ard verda ê lênandê baqırênanê gırdan miyan tepey a, adırê bındê ê lênan tay-tay wekenê. O xele dı ê lênan miyan dı bı kêfdê xo ya yeno gırênayenı. Wexto kı kewno gırey u gırêneyêno,kıştê ra jew bı textêna lêni têvdano kı bın nêtepşo, kıştê ra zey qümıla çorşmey ê lênan merdımi pêpeya-pêpeya şınê u yenê, kıştê ra zi xorti govendı gırêdanê u xo rê kay kay kenê. Kışta binı ra zi qeçekê werdi vera pê danê u xo rê kaykenê. Dewıjê şardê ma, heme piya Bılxüranê xo gırênenê u kêfanê xo kenê. Lulivani luli, Sazvani saz, Erbanevani erbana, eger dı a dewı dı aşıqê a dewı estê se ê zi nıqara u zırnanê xo gênê u yenê meydandê Bılxür gırênayenı, ju ju fın mabêndı cınenê u kêfê ê şari kenê weş. Ê zi o kı şeno u cı dest ra yeno kewno govendı u kermanê xo rıjneno. Qeçê werdiyê mabêndê panc u dıwês seran dı, xo rê zewbi kay kaykenê, vera pê danê, pê fetılnenê u çorşmey ra remenê. Ju-ju fını zi yarmetey danê may u piyandê xo u geyrenê inan destan vera.

Xele gırêneya tepey a ê lênan miyan ra bı kondêzandê perzunınanê sapınênana yeno vetenı, rêjkerdenı u bı pırojın u seradana kırêşêno ê cılandê rakerdan ser. Wextê vetenı dı tay awa cı rêjkenê, tay kırêşenê cılan ser u taydê cı zi ey ê cılan sero kenê vılla u rakenê. Bı no hesaba Bılxür yeno gırênayenı u cılan sero yeno rakerdenı. Rojê o Bılxür ê cılan sero tiji vera beno wışk.

Ê meştêri ê xeleyê gıranayiyê wışki kenê soqiyan miyan u tey küwenê. (Tabi ewro dingi vıjyayê, ê dingan dı küwenê u bı makinana tahnenê) her soqi vero dı yan zi hirê merdımi vındenê u küwenê. Hergı jew kıştê ra jew soqiyê xo hewadano o bin ê xo ronano u bı no hesaba küwenê. Cıni zi bı textêdo vıraşteyo pıhana ê xeleyê miyandê ê soqi, soqi miyan dı têvdanê u nanê soqiyan feke. Wexto kı soqi miyan dı küwenê soqi miyan ra vıjêno u yeno koşandê sida soqi, ey kütê miyandê soqi kenê u nanê soqiyan feka.

Wexto kı soqi küwenê pê feki ra dêran gênê u dêri kenê. Jew vano ê bini zi ey dımı ey fekra gênê u vanê.

Küwatena soqiyan qedinê tepey a, no fın ey dı makinandê Bılxür tahnayenı dı yan zi dıstaran miyan dı tahnenê. Wexto kı dıstari tahnenê zi hirê merdımi dıstari kışta roşenê. Dıdiyê cı dıstari çerx kenê u tahnenê, ju yan zi jewdê cı zi nano feka. Yanê lep bı lep ê xeleyê gırênayi gêno u a qülda dıstari ra vıradano fekdê dıstari. Heme xeleyo gırênaye tahna tepey a, ey bı rovıtena kenê hirê qısımi. O kı hebê gırd tahneyayo ey qandê Bılxüri, o kı hebê ey werdiyêri tahneyayo, qandê qimi u o kı en werdiyo zi qandê küfte degrotenı weçinenê. Bı no hesaba kenê hirê beşi. Tabi wexto kı ney cê ra abırnenê, bı pırojın u elegana u bı ê hecatana rovıtena pê ra ca kenê. Wexto kı rovêrenê o kı şıno bın beno qısımê, o kı sero maneno beno qısımê.

Bı no hesaba hefteyê veyvey Bılxür gırênayenı, küwatenı, tahnayenı u hadrekerdenı rameno.
Tabi wexto kı nê kari kenê werdena herwextê nanwerdenı jew keye vırazeno, keno hadre u ano şêlıg weno. Tabi en bolki dı werdenda ê Bılxürdê gırênayiya pizey xo kenê mırd. Wexto kı o Bılxür gırêneyêno qeç u qul u heme şêlıg sıhan u tasanê xo gêno u şıno ey sero kom beno. Cıni yan zi camêrdê bı kondêzana ê Bılxürê gırênayi inan rê keno ê sıhan yan zi fıraqandê binan miyan. Ê zi ey gênê yenê solı u zewbi çi şanenê pıra u ey zey çereziya wenê. Bı no hesaba hım karê xo yê Bılxür gırênayenı kenê u hım zi kêf u şahiyandê xo ra kemi nêmanenê. Wexto kı Bılxür gırênenê zekı veyve bıkerê wıni kêf kenê. Qandê coy zi namey cı veyvey Bılxür gırênayenı neyayo pa...




#Article 305: Zazakipediya:Sirık Rıjnayenı (532 words)


Sirık rıjnayenı (Nebi, Mısri): Nebi lemda xo sero sirıki tepışti u ê sirıki kerdi biyayey u amey wextê çinayenı, inan hemını çinenê kenê çıwalan u anê bani sero, ortman sero tiji vera çend rozi rafinenê, qandê wışkbiyayenı. Rınd wışk kerdi tepey a, cayê do dawıte dı, wedeyê dı yan zi cayo kı cıwên tey çarnenê ê cayan dı, yan zi cılandê bol kıhanan sero ê sirıkan roşanenê. Sirık roşanayenı yan zi nebi sirık ra rıjnayenı wına bena, tay bı destandê xo ya ey pıroşnenê, sirık u lemanê cı cê ra abırnenê. Tay zi ê sirıkan cayê dı pê sero ronanê, çıwanê zey mısasan kenê xo dest u bı ê çıwana danê ê sirıkan ro. Bı no hesaba nebi ê sirıkan ra rıjnenê, pıroşnenê u cê ra vejenê. Eger sirık u hebanê cı pê ra niyabırnê ca nêkerê nêşenê ê nebi berê bıtahnê u biyarê burê. Yanê akerdeyê cı sirık u hebanê cı pê ra abırnenê. Hebê cı qandê werdenda insanan, sirık u purê cı zi qandê werdenda dewar u çarwan benê kenê zere u merekan.

Wexto kı nê kari kenê, yanê sirıkan bı desta pıroşnenê, heme cayê dı yan zi keyeyê dı yenê pêser, cılan xo vero rakenê, çorşmey ey roverdıkı gırêdanê roşenê u xo ver dı pıroşnenê, rıjnenê xover ê cılan ser. Tabi heme dewızi piya nê kari kenê. Verênanê ma vatı: Çıçi jew desti esto, vengê dı destan esto. Heme piya kenê kı hım rew bıqedinê u hım zi têmıyan dı xo rê burê, bışımê, kêf u şahi bıkerê. Qandê kêf u şahiyan zi namey ney veyvey sirık rıjnayenı yan zi pıroşnayenı neyayo pa. Tabi nê kari en bolki wextê xo yê vengan dı, şewı wede u keyan dı kenê.

Wexto kı nê kari kenê ê kı vengê cı weşo dêri kenê, ê kı estanıki zanê estanıki vanê, ê kı zewbi hünerê cı estê yanê luli, saz u çiyo wıni cınenê, ê kı zanê koçeki kay kerê werzenê wertedê ê şêlıgi dı koçeki kaykenê. Mabên dı zi çay u qahwanê xo şımenê, çerezanê xo çerez kenê u werdena xo wenê. Tabi çina esto, nê kari dı ne ecele u ne zi lez kenê, çımkı çıwext bıbo beno. Zey pali u cıwênan ha-ha nêkenê u rıhanê ê şêlıgi nêgênê. Ê pali u cıwênan varanê (Yaxerê) bıvaro hemi telef keno u pede beno, qandê coy ecele kenê kı rojê ravey bıqedinê u biyarê zere kerê. Ê sirık rıjnayenı, qandê qedinayenı, ganê xo nêvejenê u xo nêtewnenê.

Wexto kı ê keyeyê qedinenê, ey a tepey a dest bı ê keyena kenê. Bı no hesaba keye-keye sirıkan rıjnenê, pıroşnenê u pê ra abırnenê. Wexto kı benê ayre dı tahnenê, eger ê jewi hewna nêqediyayo, ê bini ra deyn keno u beno ayre dı tahneno. Wexto kı ê xo pıroşna ê deynê xo dano. Ê kı a serı nebi cı niyameyo yan zi nêkarıto, ê zi ya xo rê herinenê yan zi qandê dayenda serda binı xo rê dost, merdım u enbıryanan ra deyn kenê. Ma hetı nanê nebi, kılorê nandê nebi, kılêncey nandê nebi u rıweni miyan dı surkerdena nandê nebi bol vırazêna. Yanê ma bol nanê nebi wenê.

Bı no hesaba hım karê xo kenê u hım zi kêfkerdenandê xo ra ca nêmanenê.




#Article 306: Zazakipediya:Xışıkı (318 words)


Xışıkı (Goza pemi): Xışıkı abyayêya gozda pemi rê vanê. Yanı xışıkı goza kı lemda pemiya bena u tey peme tepşêno u abêno, ay rê vanê. Şıma zanê peme gozanê xo hirê fıni keno xışıkı u akeno. Yanê peme zi hirê postayan dı yeno komkerdenı, arêkerdenı. Fına jew u dıdını lemda cı sero xışıkda cı ra vıjêno. Yanê lemı sero kom beno. Eger dınya germ ravêro, serd nêbo u varan nêvaro posta hirını zi lemı sero abıyêna u kom bena. Fına hirını serd nêdo pıro, lemda xo sero akena, pıro do, a xışıka cı lemda cı ra çinenê u benê kenê wışk u hewna vejenê. A xışıka pemiya hirını tewrdê pemedê cı ya lemda cı ra çinenê u ay benê keye dı wede yan zi eywanan dı, cayo germ dı yan zi cayo kı varan pıro nêdano ê cayan dı ay rafinenê u kenê wışk. Wexto kı a xışıkı bena wışk teqena. Şewandê zımıstani dı cıni u keyney cayê dı, keyeyê dı yenê pêser u ê pemi ê xışıkan miyan ra vejenê. Xışıkê kı weş nêteqayê, inan rê ê kı şenê bı destandê xo ya cêra akenê, ê kı nêşenê zi çekenê ê vetan miyan, qandê veşa!
tenı.

Tabi nê kari zi dewan dı heme piya, zey kolektifiya kenê. Ê jewi qedina tepey a dest bı ê bini kenê. (Tabi ê kı peme karıto u pemey cı esto). Wexto kı komê pêser benê, xışıkan ra peme vejenê, ê kı vengê cı weşo u dêri zanê dêri kenê, ê kı estanıki zanê estanıki vanê, ê kı zewbi marifetê cı estê ê marifetanê xo ray danê, ê kı kay zanê kay kaykenê. Yanê hım kar u barê xo kenê u hım zi kêfdê xo ra kemi nêbenê. Hım çerezê xo çerez kenê, hım werdê xo wenê u hım zi wextê do weş pêya ravêrnenê. Qandê coy nê karandê wınasinınan rê vato veyvey fılan kari. Bı siyêna hirê mıriçıkan fınê ra fênê.




#Article 307: Zazakipediya:Peme vetenı (151 words)


Peme arêkerd tepeya ê pemi hebê kenê wışk. Vanê tey züwa nêmano. Wışk kerd tepeya ey benê Cırcıran dı ancenê. Dı a antenı dı çıgit şıno kıştê, peme şıno kıştê u bı no hesaba cıgit u pemiya pê ra abırênê. Çıgito kı vıjêno taydê ey qandê toxımi, qandê fına serna karıtenı hewadanê, ê vêşê cı zi kenê tewrdê vaşi, tewrdê alefi u danê dewar u çarwan.
  
Çıgit u pemiya pê ra veti u abırnay tepeya, vêşê pemedê xo benê roşenê. (Eger lazımeya cı bıbo qandê keydê xo, qandê balışna, doşeg, werxan u çına vıraştenı hewadanê). O kı do bırêsê, la u rês kerê u cı ra çiyê xoradayenı vırazê, ey benê bı qewsana cınenê, kenê têl-têli. Weş cına tepeya, o kı do la kerê u pa çi vırazê, ey benê dolab yan zi bı rêstaya rêsenê u kenê hadre qandê çi vıraştenı. Peme vetenı u cınayenı zi bı no hesaba bena.




#Article 308: Zazakipediya:Kınci rıjnayenı (188 words)


Şıma zanê kınci zey tene, zerzewat u qezencandê binan, erdi miyan dı lemda xo sero nino arêkerdenı u rıjnayenı. Kınci ame wextê biyayenı tepeya, tewdê lemda cı ya erdi miyan dı qılayneyêno, werzaneyêno. Hera kı kok u riçandê cı ya werzena, erdi miyan dı wextê qılaynayenı dı yena roşanayenı u cı ra bena pak. Bahdê qılaynayenı u pak kerdenda kok u riçan, ê lemanê kınci gênê u anê erdo dawıte dı, banan sero, cadê cıwênano duz u dawıte dı, yan zi cılan sero zey koliyandê koziga şaneyênê pê ver qandê wışk biyayenı. Tiji vera bi wışk tepeya, ê kınci lem bı lem roşanenê. Dı a roşanayenı dı kınci cı rıjêno. Wexto kı roşanenê, serê cı kenê vera erd, kokê cı kenê berz u bı o hesaba roşanenê. Heme rıjna tepeya ey arêkenê pêser, pırojında qül werdına yan zi elega ey elegı kenê. Semedê eleg kerdenı qandê kı wexto kı rıjnenê perê ciyê wışki zi tey kewnê. Eleg yan zi pırozın kerdena inan pê ra abırnenê. Tabi nê kari zi wextê qılaynayenı ra heta roşanayenı heme dewı zi piya kenê. Yanê nê !
kar u bari zi qolektif kenê.




#Article 309: Zazakipediya:Wereyamyayeney (2222 words)


Welatê ma dı lecê mabêndê eşir, ber u keyan qet kemi nêbeno. Wext beno bı serana nê pê dı dışmeney kenê, lec kenê u pê kışenê. Dı nê lecan dı wırna kışti zi zahf zerar vinenê. Jew kışêno şıno tırbı, o kı ey kışeno zi ya tepêşêno kewno hepıs yan zi beno mahkum, beno qaşqun u kewno a gemı. O kı beno mahkum u kewno a gemı, heyat ey rê zi beno heram. O dıha ne nan u şamiya germı, ne cayo nermın u germın, ne key xo, ne qeç u qulê xo u ne zi şarê xo vineno. Tersa rakewno, tersa werzeno. Tabi no tersê ey zi teniya zu kıştı ra niyo. Ey pize dı hım tersê hükmati u tepıştenı, hım tersê gema mendenı u hım zi tersê cı vineyenda dışmenandê cı u cı kıştenı lüweno. Ne hükmat u ne zi dışmenê cı rehat danê cı. Gema mendena dışmenê cı benê boli. Nê ters u dışmenê cı hewnê cı remnenê u nêverdanê o rehat rakewo u hewn bıkero. Ne şeno cayê dı rehat roşo, ne şeno serbest bıgeyro, ne şeno cemê nan buro u ne zi bê qaxu u bê ters vındero yan zi rakewo. Hewndê xo dı zi amyayena dışmenan, kıştena xo u tepıştena hükmati vineno. Wexto kı gema beno, wexto kı kesayê yan zi çiyê bıxüşo hıma hol beno xo ser u dest erzeno tıfıngda xo. Çiyê xo bıluno tersan ver zeriya cı vısêna u qütıfêna. Yanê heme kıştana bar u tombetêdê gırani bın dı ro.

Ê kı pê dı lec kenê, ê qezencê xo pêro danê leci, danê sileh, fışeng u tıfıngan, danê qeraqol u mahkeman, danê polis u cendırman (esparan), danê çawış u qomıtanan, danê abuqat u hepsan u her wına. Qandê nê lecan qeç u qulê xo veyşan verdanê, labırê xo bê çek u sileh nêverdanê. Enbazê inano en sadıq beno çek u silehê inan. Wexto kı ya bı xo yan zi silehê cı yeno tepıştenı, hım perey cı şınê, hım silehê cı şıno u hım zi pa kewno hepıs. Yanê hım mal u hım zi gandê xo ra beno. Kancin (kamcin) kışta çekerê qandê ey u külfetê ey tım zeraro.

Berê kı pê dı lec kenê u pê kışenê, eger dost u enbazê cı yê rınd u sadıqi, yan zi ber u eşirê cı yê sınasnayey çınêbê, ê pê wenê. Ê kı dost, enbaz u sınasnayey cı estê, ê dost, enbaz u sınasnayey inan kewnê mabêndê inan u inan pê dı anê werey u umışê pê kenê. Ê kı fitne u fêsati mabêndê cı dı bıbê, werey amyayena inan zor u zehmeta. 

Tabi na werey ardenı u inan umışê pê kerdenı zi zahf gengazı niya. Hım ê kı kewnê mabên u hım zi ê kı pê dı lec kenê vanê kışta inan ra hewldayenı u waştenı bıbo. Zewbi ray vero niyabênê, heme percin benê u gêrênê. Qandê werey ardenı u umışê pê kerdenı vanê akerdey, neqeb u gedugi, ray u po şiyayeney u her wına bıbê kı, ê bini bışê wertedê cı kewê. Tabi heme çi dı şert u şurti estê. Bê şert u şurtan werey amyayeney u umışê pê biyayeney ne bena u ne zi serey xo gêna. Zey heme çi werey amyayeney rê zê şert u şurti lazımê. Ê nêbê piya kerdenı zi nêbena. Vanê wırna heti zi ê şert u şurtanê xo berzê werte u şertandê pê rê riayet bıkerê u sero müşewre bıkerê. Eger inan rê riayet nêkerê u sadıq nêmanê, wexto kı umışê pê bê zi, serey xo nêgêno. Eger hewldayenı, riayet, heq pê dayenı, heqê pê sınasnayenı, tay çiyan ra war amyayenı nêbo, a werey amyayeney vêşi nêramena u wextê do zahf kılm dı xerpıyêna u bena zey veri. Fına newera yenê hemver pê u dest bı lec u pê kıştenı kenê.

Ê kı wazenê mabêndê dı beran kewê u inan umışê pê kerê, vanê ê veri eştena zeriyandê ê beran kontrol kerê, jew bı jew şırê gırdandê ê beran hetı, inan dı qısey bıkerê, fıkır u diyayenanê inan bıgirê, bewnirê şertandê inanê ravey ramıtenı u ronayenı u her wına. Wexto kı pa qani bê u şert u şurtanê werey amyayeney bıvinê u xo dest finê, ray u hewldanê wırna hetan pê tepşê, ray u vinayeni mabêndê cı dı peyda bıbê, hewna werzê u hereket bıkerê. Wexto kı tam qanibê kı no gırwedo bıbo u ser kewê, vanê nêvınderê u ê fırsendi nêremnê. Dest u qolan wesarnê u şırê ê wırna beran miyan kewê u qandê mabên vinayenı çiyan bıvinê u peyda kerê. Veri şert u şurtê kı gırdanê ê beran ronayê, inan çıman vera bıçarnê, werteyê inan bıvinê u gorey cı tawırê xo ronê u qandê umışbiyayeney xo hadre kerê. Dayenı u gırotenı dı bıvineyê, wırna kıştan dı bıdê u bıgirê. Tam emeleya xo pey ardı kı, do bışê inan umışê pê kerê, nê şert u şurtanê wırna hetan pê rê eşkere kerê u berê gırdandê cı rê. Wexto kı werna hetan qebul kerd u va ma şenê birê pê hetı u pê dı müşewre bıkerê, ê zi xo hadre kerê qandê pê hetı ardenı u müşewre kerdenı.

Nê çi heme bi tepeya ber yan zi berê kı kenê wertedê ê dı berandê pê ra qahryayan u pê dı leckerdenan kewê, ê şınê gırdanê ê beran anê cayê dı, keyeyê dê dostê dı pê hetı. Keyeyo kı tey anê pê hetı, vanê ne ê a berı u ne zi ê berda binı bo. Vanê bêkıştı u bêteref bo yan zi dost u enbazê wırna kıştan bo u wırna kışti zi emeleya xo pey biyarê. Wexto kı müşewrey mabêndê xo ravêrnay xetêda duzı ser u amey noxtada werey amyayenı, no fın şertanê xo yê umışbiyayeney ramenê ravey u ronanê.

Nê şertan ra taydê cı nêyê:

a) Keyney bıdê pê. 

b) Pê dı kerwayinı bıkerê. 

c) Kê zerar dayo kê ro, vanê zerarê cı bıdo. 

ç) Eger goni ameya rıjnayenı u na goni zey pê ya vêşi mesele nêkenê, eger ê jewi vêşiya, vanê bedelê a goni bı şeklêna biro dayenı. No bı perana yan zi gana beno, ê kı kewnê mabên yan zi wırna beri xo miyan dı beli kenê. 

d) Mal u mülk, rez u erd yan zi çiyo zey inan danê pê yan zi pê vırnenê. 

e) Xo mabên dı sinori ronanê. Bê nê çiyan tay zi qewli xo mabên dı ronanê u vanê wırna heti zi nê qewlan rê riayet bıkerê. 

O kı nê şertan bıxerpıno, niyaro ca yan zi veri dest bı leckerdenı kero, vanê o kışta ê kı kewtê mabên inan ra biro ceza u mahkumkerdenı. O kı dest bı leckerdenı kerdo vanê bar heme dindeyo ey mıli ser u çı zerar biro kerdenı o bıdo. Heme mesuletey, zerar u ziyan u mesrefê wırna kıştan vanê dindeyo ey mıli ser. Cezayo kı o şêlıgo kı kewto miyan ey ronayo, ê cezay u ê çiyan wexto kı niyaro ca, beno hedefê mabênkewtoxan, dost u enbazandê xo hemını. Ê heme no fın ey rê cephe gênê. Riyê cı dıha çınêbeno bewniro dost, enbaz u mabênkewtoxan u bıvıziyo şari miyan. Çımkı hergı jew kıştê ra pu keno cı u riyê cı keno siya. Ê kı sozê xo wenê u weadê kı day bi inan niyanê ca, itıbar, qimet. qedır, şeref u camêrdeya inan şari miyan dı nêmanena. Ma Dımıliyan miyan dı soz sozo. Soz şeref u hesiyeto. Soz dayenı u ca ardenı, sera seyê camêrdeyo. Soz namuso. O kı sozo kı dayo ey niyaro ca, kes ey dı dostey, enbazey u enbıryaney nêkeno. Ne ey a dano u ne zi gêno. Rayo bıvino zi ne sılamı dano cı u ne zi sılama cı gêno. Soz ma dı müqedeso, namuso. Kes seni çiyê xo yê müqedesi u namusê xo çekeno erd u pay keno? Vanê kes wıni zi sozê xo nêçekero erd u pay nêkero. Merdımo kı fınê pu bıkero erd u aluwa xo çekero, o fına nêşıno çewtê erdi nêbeno u a aluwa xo erd ra nêlêseno. Eger jew wazeno camêrd bımano u itıbarê cı dost, enbaz, sınasnaye u şari miyan dı bımano u sere berz bışo şêlıgi miyan dı bıgeyro, vanê sozo kı dayo ey rê riayet bıkero u ey biyaro ca. Eger sozo kı dayo, ê sozê xo buro, cay ey şar u şêlıgi miyan dı nêmaneno. O beno zey merdımdê keçelıni, miqrobıni, ritıkıni, pisıni u dıha nêşeno şari miyan dı roşo yan zi bıgeyro. Şıro koti mıletı pu kena ridê ey u ey xo miyan dı kenê pis u rezil. O kı ey bıvino do cı rê vajo, madem kı to nêşayê biyarê ca u sozdê xo sero vınderê, qandê çıçi to dost, enbaz, sınasnaye u dışmenê xo xapeynay u tı amey werey. Madem do wına biyayê, sere ra to şayê vajo nê u qebul nêkerdê, a zi camêrdeybi.

Ma Dımıli dışmenê xo bı camêrdeya kışenê, camêrdeya hewadanê. Dışmenê ma biro cılda ma sero ma rê heqaret bıkero, nengi bıçino u werzo ma ro do, ma hesê xo nêkenê. Sero zi hendıkı meymanê ma yo ma geyrenê cı destan vera u xızmetê cı kenê. Wexto kı keydê ma ra bıvıziyo, şıro dısey-hirêsey metro ma ra duri kewo fına dışmenê ma yo. Eger ma pê dı niyameyê werey u umışê pê nêbiyê se. Kültür, edet u toreyandê ma dı veri nênuşneyayê kı ma dışmendê xo rê bêbextey bıkerê u peyra derbı ey ro dê. Kültür, edet u torey ma gırdeyda ma ra yenê.

Beg, Seyid, Axa, Şêx u Sereşirê ma Dımıliyan tım keyandê xo dı geyrenê meymanandê xo desta u xızmetê cı vinenê. Keyandê xo dı xızmekarê meymandê xo yê, labırê tebera fına u tım Beg, Axa u sereşirê. O kı keydê xo dı xızmekareya meyman u dostandê xo keno, itıbarê ey tebera şari miyan dı tım vêşiyo. Na zu zi kültürdê ma ra, camêrdeyda ma ra, qedır u qimet dayenda ma ra, qedrê pê gıroteneyda ma ra, germey u zeriweşeyda ma ra, xo nızm gıroteneyda ma ra, kokdê xo ser şiyayeneyda ma ra u her wına yena. Vanê dışmeneyda ma miyan dı bêbextey, xayıney, xiyanetey u qeleşey çınêbo. Merdım yan zi bera kı ma tey dışmeney kenê, ma cı rê akerde vanê, kenê eşkera u vanê ma dışmenê pê yê xo ma ra bıpawê. Herkes gorey ey tedbirê xo gêno u xo paweno. Lecê kı fınê ra yan zi bı qezaya benê u tey merdım yeno kıştenı yan zi dırbetın kerdenı, ê xaric. Ê leci zey lecandê ma yê ber u eşirey u dışmeneyda inan niyê. Tabi nê çi u na camêrdey veri biyê. Ewro heme çi ameyê bêbextey, xayıney, xiyanet, pey ra pırodayeney u qeleşey ser. Veri nê çiyan ma miyan dı ri nêdayê u kültürdê ma miyan dı çınêbi. Labırê ewro roneyayê. Taydê ninan ma şarandê çorşmi ra, taydê cı Tırk, Ereb u Eceman ra gırotê. Hele-hele Tırkan dı na bêbextey u qeleşey zahfa. Veri ma pêrodayenı u lecandê xo dı qethin u billa qerşun niyeştê cıni, keyna, veyvı, qeç u quli. Xortê kı temenê cı dıwêsi bın dı bı, ma tıfıngı nênayê ey a u o nêkıştê. Labırê ewro ne cıni, ne keyna, ne veyvı u ne zi qeç vanê, cı dest kewo yan zi biyarê fersend ef nêkenê kışenê. Heta-heta tut u pıtanê miyandê qündaxi zi şanenê qerşunan feka yan zi banan sero nanê pa, tey veşnenê u kışenê. Veri nê çiyê wınasini dışmenanê koledaran, Tırk, Ereb u Eceman kerdê. Labırê ewro eşir, ber u merdımiyê zi nê çiyan kenê. Şıma zanê, nê çiyê xırab u nêweşi ma rê Tırk, Ereb u Eceman ra xatıra mendê. Nê çiyê wına xırab, xedar, bêbext u nêweşi heme inan ardi ma miyan. Dı nê serandê bahdoyênınan dı zi tay çi Kürdan ra ravêrdi ma miyan. Mesela lecdê Zaza-Dımıliyan u ê hereketandê kürdanê Sêwregı dı, qeç u quliya piya veşnayena ban u dewan, cıni, keyna, qeç u quli kıştenı kürdan ra kewtı ma Zaza-Dımıliyandê Sêwregı miyan.

Çina do zahf mühim esto vanê ez biyara zıwan. Ê kı qandê werey amyayeneyda dı beran kewnê wertedê inan, ê en sıfte ê wırna beran dawetê werdenı u şımıtenı kenê u piya werdê wenê. Bahdê dawetkerdenda inan, ê berê kı pê dı ameyê werey, ê beran ra berê, bera hemverdê xo u ê kı qandê werey kewtibi wertedê inan u ê pê dı werey ardibi, inan dawetê keydê xo kenê, qürbani cıkenê, şami vırazenê, mewlit danê wendenı u piya werdê wenê. Bahdo a bera binı inan u ê kı qandê werey amyayeney kewtê wertedê ninan, inan dawet kenê, qürbani cıkenê, mewliti danê wendenı u zey bırayana pê dı şamiyê, werdê wenê. Bahdê nê dawet kerdenan, no fın wırna berê kı veri pê dı lec kerdê u pê dı ameyê werey, ê wırna beri xo resnenê pê, qürbani cıkenê, mewliti danê wendenı, şami vırazenê u veyndanê dost, enbaz u sınasnayandê xo u feqir fıqaran, neçar u bêkesan u werd danê inan. Yanê xeyr u xeyrat piya kenê kı, dosteya mabêndê ninan mezbut bo u fına a nêweşeya xırabı mabêndê cı nêkewo. Ze kı wırna hetan rê veyve bo, wıni şami u werd danê dewıj, merdım u kesandê neçaran u pizanê inan kenê mırd. Tay-taydê cı zi serê qeçkandê sêküran u neçaran kenê newe u çına danê inan ra. Tabi ê kı nê çiyan kenê, eşir yan zi berê bol gırd u zenginiyê.

Werey amyayeney çiyê do bol weş u müqedesa. Kaşka heme ber u eşirê welat u şardê ma pê dı biyameyê werey u a dışmeney mabêndê xo ra werzanayê u zey bırayana pê dı dostey u enbazey bıkerdê...




#Article 310: Zazakipediya:Hewadayena Cenazan (571 words)


Wexto kı ma miyan dı jew yan zi zu mırena, eger sınasnayey cı nezdidı rê veri veyndanê inan u ê yenê. Eger camêrdo Mılla, eger cıniya, cıniyêda zanayê yena meyıtê cı pak şüwena. Tabi veri qandê şıtenı awı yena germ kerdenı u bı a awa meyıt weş u pak bı sabuna yeno şıtenı. Meyıt şıt tepey a ey kenê kefeni miyan u anê nanê seraci ser u gênê benê Cami. (Eger Müsılman bo) Cami dı Mılla yan zi müezin sela waneno. Şêlıgo kı wazeno nımazê cenazi bıkero, bı wendenda selaya yeno Cami. Meyıti nanê si yan zi cayo berzo kı qandê nımazdê cenaze vırazıyayo ê texti ser. Mılla verni dı cemeat zi peyni dı rêz beno u dest bı nımazdê cenazi kenê. Nımaz kerd tepey a meyıti gênê benê tırbı ser. Wexto kı şêlıg ey keno tırbı miyan u herı erzeno ser, Mılla zi sero dıhay keno. Kerd tırbı tepey a herkes heqê xo cı rê keno helal u cı ra helaley wazeno. Kerd tırbı miyan u nımıt tepey a, cemeat tırbı sera kewno duri. Mılla telqinê teslim kerdenı waneno u ey teslimê melaykan, teslimê a dıni keno. (Tabi mılla hım wexto kı nımazê cı keno u hım zi wexto kı telqini dano pa dıhay zi keno). Kerd tırbı u serê cı gırot tepey a şêlıgo kı ameyo tırbı ser beno vılla u şıno keyandê xo. Tabi wahêrê kesdê merdi u sınasnayey cı yenê ezada xo dı roşenê. Dost, enbaz, enbıryan u sınasnayey kesdê merdi u ê keydê cı qefle bı qefle yenê ezada ê kesdê merdi. O kı merdo u şiyo heqeyda xo ser, eger merdımê do sınasnaye, namdar, pak, bêzerar u ardım kerdox u kışta şari ra biro heskerdenı, eza ey bı heftana, bı mengana ramena. Cayê dı kesê cı yo sınasnaye nêmaneno yeno ezada cı dı roşeno, fatihayê qandê rıhdê cı waneno u qahweyêdê cı şımeno. Heqê xo cı rê kenê helal u serweşeya merdımandê cı u cı rê sebrê dayenı wazenê u werzênê şınê.

  
Hewt rojê ê kesdê merdi bi temam tepey a, helawa cı ya hewt rojan vırazêna, dost, enbıryan, sınasnaye, qeç u quli ra bena vılla. O kı merdo, eger merdımê do dewlemend bo wahêrê cı xeyr u xeyratê cı kenê vılla u pizey neçaran kenê mırd u serê inan kenê newe u çınayo newe danê pıra.
  
Çewres rojê kesdê merdi bi pırr tepey a, helawa cı ya çewres rojan yena vıraştenı u vılla kerdenı. Tabi hım hewt rojeyda merdenda cı u hım zi çewres rojeyda merdenda cı, qandê rıhdê cı mewludi zi yenê wendenı. Ê kı hal u wextê cı weş bo, hergı serı xeyr u xeyratê cı kenê u qandê coy qürbani cıkenê. Werd vırazenê u pizanê neçaran kenê mırd u dıhayanê inan gênê.
  
O kes o kı merdo, eger verê merdenda xo wasiyetê kerdo u çiyê merdım u sınasnayandê xo ra waştı bo, a waştena cı u o wasiyetê cı yeno ca ardenı. Ê kı şenê, hal u wextê cı weşo, heme rojandê xeyr kerdenı u roşanan dı qandê ê merdedê xo xeyr u xeyrat kenê. herkes gorey tunıkda xo ê kesdê xo yê merdi rê mesref keno u xeyrê cı dano. O kı qürban cıkeno u goştê cı feqiran ra keno vılla, o kı mewlud dano wendenı, o kı çına herineno u dano qeçandê neçar u sêküran ra, o kı ray u pırdi vırazeno, o kı ini awı şımıtenı aşaneno u vırazeno, o kı jewbi xeyr u xeyrati u herwına keno.




#Article 311: Zazakipediya:Mewlud u Sedeqe (166 words)


Mewlud veyvan dı, sınetkerdenı dı, qandê kesandê merdan, qandê xeyr u xeyrati, qandê dafkerdenda qeza u belayan, qandê Pêxemberan, qandê gırd u pirandê xo u her wına yeno wendenı. Wexto kı qeçek Homa dana, wexto kı qeza u bela jewi sera ravêreno u daf beno ya qandê coy sedeqe deyêno yan zi mewlud yeno wendenı. 

Sedeqe qandê qeza u belayan, qandê verni gırotenda afet u felaketan, qandê oxır akerdenı, duri vıstenda şeytani u her wına yeno dayenı. Sedeqe deyêno merdımandê mıhtacan, neçar u sêküran, bêkes u bêpiyan u herwına. Sedeqe deyêno merdımandê kütırıman, kal u pirandê bêkesan, merdımandê topal u seqetan, bêlıng u bêdestan, kor u hafızan u herwına. Mewlud u sedeqana pê kenê temam. 

Tabi sedeqe dayenı zi babet babeta bena yan zi deyêna. Tay perey danê, tay nan u şami danê, tay tene u werd danê, tay çına danê u herwına. Tay estê kı hergı şewra sedeqe danê kı qeda u belay, qeza u felaketi cı ser dahf bê u cı ra duri kewê. 




#Article 312: Zazakipediya:Piyakerdena Dewıjan (1320 words)


Wexto kı ma dewêda hirıs-çewres keyi bıgirê xo çıman ver u bahsê cı bıkerê, ma do tey bol çiyan bıvinê. Dewıjê pê vanê rojanê xo yê teng u herayan, weş u nêweşan, rınd u xıraban piya pırr kerê u piya ravêrnê. Veri wexto kı jew dewê dı, jew do neçar, bêkes u bêwahêr bıbıyayê yan zi a serı karê cı weş nêşiyayê, qezencê cı niyameyê yan zi afetê biyameyê cı sere dı u zerar mal u mülkdê cı ro günayê, yan zi külfetê keydê cı ra Ellay nêkerdê jew bımerdê yan zi nêweş bıkewtê, hıma ê dewıjanê cı yê binan xo resnayê cı. Destê cı tepıştê u armeteya cı kerdê. Dewıjanê cı hemını, hergı jewi kışta xo ra, gorey qüdret u qüwetê xo çıçi cı dest ra ameyê xo pey niyeştê u kerdê. Nêverdayê o dewıjê cı tengey kewo, rezil u pêrişan bo. Nêverdayê külfetê cı bıtewo u küçan kewo. Bı her hawaya armeteya pê kerdê u pê rê wahêr vıjıyayê.

Wextê kar u bari, wextê pali kerdenı u şele kırışnayenı, koli kerdenı, cıwên çarnayenı, kerge kerdenı, peme çinayenı, velg cınayenı, komır vetenı, bostan çinayenı, erd ramıtenı u herwına destê pê tepıştê u armeteya pê kerdê. Kesi nêverdayê karê jewi erdo bımano, zerar u ziyan maldê cı ro güno u malê cı pede şıro. (Bê afetan, feleketan u çiyo kı inan destı niyo, Homay destıdı ro, bê ê zerar dayenan).

Wexto kı jew keye dı jew nêweş bıkewtê, hıma pê peyra şiyê seredayeneyda ey, o ziyaret kerdê, hal u hewalê cı pers kerdê, çıçi lazımeya cı bıbıyayê, wexto kı cı dest ra biyameyê xo goşan pey niyeştê u hıma kerdê u ardê ca. Heta şami ra bıgi çıçi ê dewıjdê cı rê lazım bıbıyayê, ê dewıjanê cı sıreyêna u gorey qüwetê xo armetey dayê cı u kerdê. Wexto kı cıniya jew dewızi hal biyê, kewtê qeçi ver yan zi qeç ardê, heme cıni a dewı sero kom biyê, hergı jewi xover u istiqametê xo ya cı rê wahêr vıziyayê u armetey dayê cı. Taynan şami vıraştê berdê key cı yan zi dayê külfetê cı. Taynan qeç u qulê cı gırotê berdê keydê xo. Yanê cı rê çıçi lazımbiyayê kerdê. Wexto kı cıni ravey yan zi keyney ê keyedê tey qeçek ardi, yan zi nêweş kewti çınêbiyayê, keyney, yan zi cıniyanê dewê binan sıreyêna (nobeta) şiyê kar u barê ê keyi kerdê u wınyayê qeç u külfetê cı ra. Cı rê şami vıraştê, çınay cı şıtê, nan pewtê, dewar u çarwey cı êm kerdê u dıtê u herwına çı karê cı yê keyi u ê serdê lıngan bıbıyayê kerdê. Eger nêweşê ê keyi camêrd biyayê, no fın camêrdanê dewı armeteya kar u bardê ê keyiyê zor u gırani kerdê. (Yanê kar u baro kı cıniyan nêşayê bıkero, ê karan). Eger cıta cı bıbıyayê, sıreyêna şiyê cıta cı kerdê. Wexto kı malê cı yê karwaney şiyayenı bıbıyayê, o malê cı berdê karwaney. Wexto kı cı rê koli lazım bıyayê, şiyê koli kerdê u ardê key cı. Herwına çı karo zor u zahmet bıbıyayê herunda cı dı kerdê. Wexto kı karwanê dewı werıştê u malê xo berdê cana bıroşo, ê kı xortê cı yê resayey çınêbıyayê yan zi nêşayê bışiyayê, çiyê ê keyi zi ê binan xo dı berdê karwaney yan zi sukı dı rotê, Eger cı rê çiyê lazım biyayê, ê perandê cı ya ya cı rê çi herinayê u ardê key cı yan zi perey cı ardê u dayê cı.

Wextê şele kırıştenı, koli kerdenı u bar ardenı, eger her, qatır yan zi bergirê jewi çınêbıyayê, ê binan heywanê xo dayê cı u ey pa karê xo diyê. Yanê karê pê vetı. Taydê cı zi (Yanê ê kı vengi bi) tewrdê dewardê xo ya şiyê ê barê cı bar kerdê u ardê resnayê cadê cı. Bı her hawa u her kari dı, wexto kı şayê yan zi veng mendê armeteya pê kerdê, paşti dayê pê u karê pê vinayê.

Wexto kı dewıjandê inan ra jewi xo rê ban vıraştê, yan zi veyve bıkerdê u qeçê xo bıjewjınayê (Bızewıcnayê), ê dewıjanê ciyê binan gorey qüwet u qüdretê xo, gorey zanayenı u kerdenda xo, gorey tunıkı u paştida xo armeteya cı kerdê. Ê kı şiyê vıraştenda ê bani dı gırweyayê, ê kı cı rê malzeme, max, tirı, estunı, rewti, kerpit, si u herwına ardê. Veyvandı zi bı no hesaba armeteya pê kerdê. Kesê kı ameyê veyve, ê dewıjan şewı ê pê ra bara kerdê u berdê keyandê xo. Vıraştena şamiyan dı, hewadayena meymanan dı hergı jewi karê gırotê xo mıli ser u kerdê. O veyve zekı ê ê keyi nêbo, ê a dewı hemi bo. Wıni kar u barê ê veyvi ray berdê. Taynan kışta perana armeteya wêrdê veyvi kerdê, taynan zi zewbi paşti dayê cı. Bı no hesaba o veyve ray berdê u nêverdayê erdo bımano, yan zi kemey u nêweşeyê vıraziyo. Kê dest ra çıçi ameyê, ey o kerdê.

Wexto kı jewi erdandê xo rê dolı yan zi erqı aşanayê, fına camêrdê dewda cı paştida cı ra şiyê u çıçi cı dest ra ameyê kerdê. Wextê kerge gırênayenı heme piya şiyê, piya kar u barê xo kerdê, piya kergey xo gırênayê u piya hewadayê. Wıni kerdê kı nan u sola xo cê ra niyabırnayê. Hemını waştê kı nan u sola cı tey bıbo. Visolıney ra kesi hesnêkerdê. Yanê çı karê ê dewıjano gıran u bı kolektif estbı, hemını piya kerdê, piya hewadayê u piya werdê.

Wextê karıtenı u ronayenda baxçan, arêkerdenda pemi, gırênayena kergan, çarnayena cıwênan, qesnayena çarwan, roterdena dar u beri, çinayena velgan, kerdena koliyan, vıraştenı u qesnayena rez u baxşan u herwınadı heme dewıjan hıma-hıma piya kar kerdê u nê kar u bari ray berdê. Wexto kı xortê keyeyê çınêbiyayê bışiyayê nobeta çarwan yan zi ayrê, ê binan herunda ey dı qeçê xo rıştê. Wexto kı çiyê biyê, yan zi felaketê ameyê jewi sere dı, hıma heme bı lez u beza, bı ecele u rewşiyayeneya remayê armeteyda ê dewıjdê xo ra. O teniya nêverdayê u cı rê wahêr vıjıyayê.

Zewbi zi dewıjanê pê diqet kerdê kı dewar u çarwey cı nêkewê maldê pê u malê pê nêçıraynê. kesi nêwaştê kes zerar bıdo kesi. Zu-zu fını dewan dı tay merdımê şıtheram u mınzıri vıjıyayê, labırê ê binan o merdım tahzil u ceza kerdê. Eger bewniyayê, netice o yo nêbeno, o a dewda xo ra qewnayê. Kesi nêwaştê lınga jewi siyê ro güno u pa bıtewo. Tabi ewro nê çiyê wınasinan heruna xo verdaya mızırey, xayıney, bêbextey, qeleşey u nêweşey rê. Wa ê rojê veri fına peydı biyameyê, wa qe ma xo rê vıran u veyşan biyayê. Veri kê, kami zanayê bêbextey bıkero. Yan zi ê kı zanayê zi xo ra şermayayê. Labırê ewro ne şerm u ne zi eyb mendo.

Ma enbıryananê pê yê dı dewan zi, hewl dayê xo kı ma zerar u ziyan nêdê pêro, nêdê dewda xo ya enbıryanı ro u inan nêtewnê. Ma nêwaştê dewar u çarwey ma erd u mêşandê inan miyan kewê u tey bıçerê. Ma kesi bê müsade, bê destdayenı koliyêdê kesi nêkerdê. Wext biyê dewandê duran ra tay ameyê sımaq, benıkı, mazi, şêzi, tey, bewrınci, qıznawi u herwına çiyê ma yê miyandê mêşe u keran çinayê u waştê kı berzê dewandê enbıryanan ser u ma verdê pê yo. Labırê wexto kı çiyê do wına biyê, hıma gırd u pilanê ê wırna dewan xo miyan dı xo rê heyetê vıraştê u kokê ê meselan, ê çiyan kendê, hele raşto raşt niyo. Wexto kı raşt bıvıziyayê, zerar u ziyanê pê dayê u umışê pê biyê. yanê tım waştê kı meselanê xo, çerçeweyê pêyakerdenı u demokrasi dı hal bıkerê. Ìnan zanayê, eger fınê mabêndê inan dı lec bıbıyayê u goni bırıjyayê, hetan u hetan ramıtê. O wext kesi nêşayê rehat-rehat kar u barê xo bıkero u bê ters dest u qolanê xo bışano u bıgeyro. Qandê coy, qandê ê semedan tım waştê kı verni dı verniya çiyandê nêweşan bıgirê u nêverdê adır a merekda sımeri kewo, merekı bıveşo u nêweşi nabêndê cı dı peyda bıbo.




#Article 313: Zazakipediya:Veyvey danugı (353 words)


Wexto kı qeçek newe dındani vejeno, ey rê danugı vırazenê u kenê pıro. Vıraştena danugı roşanê qeçkano. Wexto kı keyeyê danugı vırazeno veyndano heme qeçandê werdiyandê mahla, embıryanan, dost u sınasnayan. Qeçeki amey u resay pê tepeya, qeçeko kı newe dındani vetê ey gênê u anê cılê yan zi şalêda pakı sero ronanê (roşanenê). Roşana tepey a lengeri sero a danugı anê ey sere ra kenê war. Kerdı war tepeya qeçekê kı ameyê ê a danugı çorşmeydê ê qeçeki ra arêkenê. (Wexto kı ê qeçeki anê roşanenê, verê coy serey cı pak şüwenê u çınay ci yê pakê weşi danê pıra)
  
Çiyo kı, malzemeyo kı beno tewrdê vıraştenda danugı, dan, nıhey, fasulyey, beqley, lobıki u wınasin. Nê çiyan veri peyşnenê (Awı dı xaşeynenê) u kenê hadre. labırê wexto kı peyşnenê, vanê bol nêpeyşnê kı cêser nêkewê u vılla nêbê. Yanê vanê heb-heb bımanê kı qeçeki bışê arêkerê. Pewti tepeya inan kenê perzun, süzgeç yan zi elegı ro u awa miyandê cı rêj kenê, rıjnenê u ê hebanê cı teniya verdanê. Bahdo ê hemını anê kenê têmıyan u şanenê pê. Bahdê inan anê dendıkê gozan, vaman, eskızi, fıstıxi, dendıkê maşelay (Vıllıka verdê rozi) ê pıraynayan, ıncilê wışki, şeker u perey werdiyan zi kenê miyan. Nê hemını fına bahdoyênı şanenê pê. heme rınd şanay pê tepeya nanê sêniyê yan zi lengeriyê ser u anê seredê ê qeçeki ra kenê war. Kerdi pıro tepeya qeçekê kı ameyê zey vergana sero kom benê pêser u pê vera ê çiyan arêkenê. Sıfte en bol ki miyan dı geyrenê perey werdi, dendıkê vam u gozan, fıstıx u ıncilan. Ê miyan ra weçinay tepeya no fın dest bı ê çidê bini kenê. Wexto kı arêkenê ta!
y-taydê çımakerdey hıma vıradanê xo tunıki kı dıha vêşi arêkerê. Tay-tay zi herunı dı erzenê xo fek u wenê.

Kes şeno na danugı vıraştenı u vıllakerdenı rê vajo veyvey qeçkanê danugı. Bahdê vıraştenı u rıjnayenda danugı, jew, jew keye şerbet yan zi çina vırazeno u bı ê qeçkana dano werdenı. Tay-tay keyey zi şiraney yan zi werd vırazenê u danê ê qeçkan. qandê coy kes ney rê vano veyve yan zi roşanê qeçkanê danugı.




#Article 314: Zazakipediya:Şahi (293 words)


Dewandê ma dı veri hergı şewı şêlıg cayê dı yan zi keyeyê dı ameyê pêser u heta şewra xo rê kay u kêf kerdê u wextê xo pa ravêrnayê. Dı ê şew u ê kombiyayenan dı taynan xo rê müşewre (Niqaş, münaqaşa), taynan qeybet, taynan kay u taynan zi goştareya inan kerdê. Pêrê meseley, fıqrey, estanıki vatê u dêri kerdê. Nê pêser amyeyeni en bol ki demserdê zımıstani dı biyê. Çımkı o wextı kar u bar çınêbı kı mıletı bıkero u pa wextê xo ravêrno. Wextê kar u bar kerdenı dı herkes edızıyayê. Na edızyayenı ver, wexto kı şandı ameyê keye, nanê xo werdê nêwerdê cadê xo sero derg biyê. Hemını werdenı u şımıtena xo demserda amnan u payızi dı, qandê zımıstani kerdê zere u zımıstani vetê werdê.

Wexto kı meymanê jewi ameyê, a şewı ê dewıjê inan heme o keye dı kom biyê. Wexto kı jewi rê qeçek bıbıyayê, xeberêda xeyri cı rê biyameyê, yan zi ey bı xo çiyêdê xeyri bıkerdê fına heme dewıjê cı key ey dı ameyê pêser. Wexto kı jewi kerdê şıro cayê, yan zi wexto kı cayê ra peydı ameyê fına nê heme şiyê ey hetı. Dı a şiyayenı dı kêf u alemandê xo ra, werdenı u şımıtenda xo ra ca nêmendê. Dı nê şewan dı şami ameyê vıraştenı, şiraney ameyê werdenı u şımıtenı, çerez ameyê çerezkerdenı u herwına. Kıştê ra, yan zi gorey sukandê gırdan u welatandê xeriban, kes şeno nê kombiyayenan rê vajo veyveyê do tam, ziyafetê do ercıyaye u kêfê do weş u festê do mükemelo. Festê kı sukandê gırdan dı vıraziyayê hendê nê şewan kêf u kêfweşey, şên u şênayey nêdanê kesi u rıhê kesi pa hendayê şa nêkerdê. Ê festê ê şewandê gırdan u welatandê xeriban, nê şewandê ma hetı hiç mendê.




#Article 315: Zazakipediya:Çarşemeyo Siya (160 words)


Şarê ma yê kışta Dersımi, Sêwas u ê çorşman roşanê Çar’emedê siyay keno. Çarşemeyê Heftedê en bahdoyênê aşmiya Awdari (Adar, Mart) dı roşanê çarşemedê siyay vırazenê. No zi zey Kormışkaniyo. O rojı xort u keyney, cıni u camêrd çınay xo yê newi u bı reng u rengıni danê xo ra, vıjênê deşt u deyan ser u a rojı bı şêney u kêfweşeya bımbarek kenê.

Bımbarek kerdena çarşemedê siyay zi hıma hıma wertera werışta. Şarê ma zi zaf çi ney ser nêzano. Ez bı xo zi zaf çi nêzana. Mı tay gırdandê Dersımi ra pers kerd, labırê inan zi zaf çi niyard xo viri. Nuştoxê ma yê kışta Dersımi ney ser kendenı bıkerê u tay çiyanê cı ma rê bınuşnê ma do pa zaf kêfweşbê.

Vanê roca çarşemedê siyay dı şarê ma yê kışta Dersım u ê dorman xeyr u xeyrat keno, pizey domanandê neçaran u sêküran keno mırd, inan rê çına herineno u serê inan keno newe. 

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 316: Zazakipediya:Dayena Qeçkan (148 words)


Wexto kı qeçek (doman) Homa dana, en sıfte nakê cı cıkenê, bahdo name nanê pa. Kesê Mısılmani wexto kı kenê name panê goşandê cı miyan dı Ezan wanenê u namey cı nanê pa u hirê fıni ê namey cı cı goşi miyan dı vanê. 

Semedê cı, vanê kı namey cı cı goşan kewo u namey xo bızano. Kesê kı, keyeyê kı hal u wextê cı rındo, wexto kı cı rê lacek beno, qürbani cıkenê, şami vırazenê u kenê vılla, xeyr u xeyrat kenê, qandê qeza u bellayan. 

Tay wexto kı qeçek newe beno, benê Qüran nanê berzindê cı ver kı, wexto kı gırd bo wendebo u hewesê cı wendenı rê bıbo. Kesê kı wahêrê dışmeniyê, kesê kı eşirê benê dabança yan zi tıfıngı nanê berzindê cı bın kı, wexto kı gırd bo hewesê cı kar ardenda çekan rê bıbo u kar biyaro.

Babet babet edet u torey estê.




#Article 317: Zazakipediya:Taê Roşanê Amnani (169 words)


Amnani şarê ma vıjêno deştan. Hım kêfê xo keno u hım zi nê kêfi hetı tay kar u barê xo zi keno.
Ninan ra tay dê cı, Vetena rıbdê ıncilan, zebeşan u herwına. Vetena awda şamık (fıreng) u isotan. Veri welatê ma dı zaf zebeşi kariyayê u zaf darê ıncılewran esti bi. O wext zey ewroy kesi vêşi çiyê xo nêberdê u sukandı nêrotê. 

Awda zebeşan ra rıb vıraştê u zımıstani o xo rê werdê. Dewê kı tey rezi çênêbi inan rıbê zebeşan vetê herunda rıbdê Engurı dı. Zebeşê xo weş kerdê biyayey, bahdo ê çinayê u ardê pur kerdê u zerey cı verdayê çıwalandê engurı paykerdenı, pay kerdê u kerdê awı. 

Bahdo berdê kerdê lênan u nayê adıri ser. Adıri sero gıreyê dı gırey dayê pıro u bahdo adırê cı kerdê hewna. Bahdo verdayê teştan miyan u cayê do berz dı, herzaleyê sero nayê tiji vera u çend roji tiji vero kerdê qalın. Bahdo kerdê tenekan u ardê keye dı verdayê doran miyan. Zımıstani zi vetê u werdê.




#Article 318: Her (184 words)


 
Her (Equus africanus asinus) yew heywanê de baranteno. Lıngê heran yê estoran ra ferqınê, coka heri şenê davacerdeki rınd/hewl veciyê ra gılan.
Heri estoran ra zêde bar şenê bıancê. Heri vaşwerdoğê (vecetaryenê) u xeylê wext şenê teyşaniye rê tehemul bıkerê. Raya raşte de ê şenê 50 km/ç [çipeniye = xız, surret] bıvezê.

Rengê muyanê xoyê tayine bozo, yê tayine qehwerengi, yê tayine ki siyao. Erd ra berzeniya peştia heran teqribi 90-160 cm (santimetre)wo. 2-2,5 serre de benê pil u şenê kurri/kurrık bıkerê. Dıganiya heran teqribi 12 ya ki 14 aşmi bena u kurrıkê xo 6 ya ki 9 aşman xo de fetelnenê u kenê weyi, cızık /çıçık danê cı.

Heri estoran ra zêde cıwiyenê/weş manenê. Teqribi 40 serre cıwiyenê.

Anciya/Fına yê heran 5 parsuyê xo zêderê u qromozomê xo ki 31 cıteyê. Yê estoran 31 cıteyê.

Mıayenê newiyo ke serê DNSê heran de vıraziyo, veto meydan ke koka heran Afrika ra yena.
Heri xeylê raver ra destê insanan ra ameyo weyikerdene. 4000 milad ra raver Mısır de dormeyê Nili de insanan heri kerdê weyi. O ra tepiya ki Mezopotamya de insanan weyikerdena heran musay.

 




#Article 319: Hawar Tornêcengi (199 words)


Hawar Tornêcengi yew nuştekarê Zazakiyo. Serra 1957ine de Dêrsım de, dewa Pılemoriye Harşiya Lolu de ame dınya. Mektebo verên dewe de, mektebo wertên Pırdo Sur de, mektebê zenaete ki Erzıngan de wend. Serra 1977ine de welat ra veciya, ame Almanya. Frankfurt de mektebo berz ‘İnformatik’ wend. 

Nıka Almanya de berfekina (tercumanina) Almanki, Tırki, Zazaki u Kırdaski keno. Zeweciyaeo, yew lacê xo esto.

Serra 1984ine ra nat zıwan u kulturê Zazay sero guriyeno u nusneno.
Folklorê Dêrsımi (lawıki, şanıki, mertali, qesey pi u khalıkan), ’38 sero qalkerdena kokıman u çarnayışan sero gurenayışê xo hewna dewam keno.

Lawık u kılamê ke ardê pêser ya ki ebe xo nusnê, hetê taê hunerberzan (senatkaran) ra kaset u CDyan de vaciyê. Kıtabê xoyo verên ‘Dêrsım de duey, Qesê pi u khalıkan, Erf u Mecazi, Çıbenoki, Ğeletnaêni’ serra 1992ine de ebe embazanê xo Mustafa Duzgıni u Munzur Comerdi pia vet. Dıma, lawıkê qomiê ke kerd bi arê, ebe namey ‘Taê Lawıkê Dêrsımi (Şıwari)’ serra 1992ine de Çapxaney Berheme (Anqara) de veciyay.

Hetan nıka xeylê pêserokan u dezganê ma de emegê xo vêrdo. Raver redaksiyonê Berheme (İsweç u Tırkiya) de guriya. Hewna redaksiyonê Warey, vetena Tija Sodıri u Veciyayışê Tiji (Tij Yayınları) de emegê xo vêreno.




#Article 320: Fransızki (277 words)


Fransızki (be Fransızki: la langue française), yew zıwanê familyay Hind u Ewropao, ê gruba Romankiyano. Dınya sero 115 ra hetan 200 milyon merdımi Fransızki qısey kenê. Fransızki, dewletanê zey Fransa, Belçıka, Luksemburg u İswiçra de zıwano resmio. Labelê 54 dıwelanê binan (ninan ra zafêr koloniyanê Fransızanê kıhanan) de zey zıwanê ma u pi ya zi ey ra dıme tewr zêde qısey beno.

Texmin beno ke dınya sero dı sey milyon merdımi Fransızki zanenê. Se u vist u heşt merdımi zi Fransızki zey zıwanê ma u piyê xo ya zi zıwanê do dıyın qısey kenê. No amar vist u new dewletan de vıla biyo. Ewropa de Fransa, Monako, Belçika, İswiçre u Luksemburg de taê mıntıqan de, yew zi Afrika u Amerika de zi mıntıqanê otonoman de zıwano resmio. Fransızki kamca de qısey beno, kamca de merdımi Fransızki zanenê, ucay rê vanê Frankofon.

Fransızki zey zıwananê İspanyolki, Portekizki, İtalyanki, Katalanki u Romenki dewamê zıwanê Latinkio, yewê zıwananê İmperatoriya Romao.

Fransızki yew zıwano Romankiyo, no zi mocneno Fransızki ke Latinki ra resao, rıçıkê cı reseno Latinki. Fek u diyalektê Gallo-Romankiyê ke zımey Fransa de qısey biyêne, Fransızki ê fekan ra veciyo miyan. Formê kıhani ê Fransızki Fransızkiyo Kıhan u Fransızkiyo Miyanêno.

Hakimiyetê Roma de şarê Galya zıwanê Fransızki musao, kerdo zıwanê xo. Cokao ke zıwanê şari verênde Fransızki nêbi, şarê mıntıqa zıwan gorê xo musao u qısey kerdo wıni zi zıwanê karakterê xoyo xısusi veto, Latinkiyê cayanê binan ra abırriyao. Nê Latinkiyê Galya zi dı letan ra abırriyaê; yewo ke Fransızki biyo, yewo bin zi Arpitki u zıwanê bini biyê.

Cokao ke Fransızki zıwanê do Romankiyo, nezdiyê zıwananê Romankiyê binano u çekuyê xo be nê zıwanan eyni rıçıki ra yenê.

 




#Article 321: Şewa Qedıri (195 words)


Şewa Qedıri (be Erebki: ليلة القدر leyletu 'l-qedr), dinê İslami ra gore şewa ke Qurane terefê Heqi ra, mılaket Cıbrail be weyh, peyğamberê İslami Mıhemmedi rê dest pêkerdo, rusiya. 

Kes Şewa Qedıri qeti kamci şewa nêzaneno, labelê na şewe roca Remezania vist u hewtıne ama qebulkerdene. Peyğamberi qeti kamci şewa diyar nêkerda, hema vato ke Şewa Qedıri des rocanê Remezaniê peyênan miyan de (şıma) cıfeteliyê.

Dinê İslami de heni inam beno ke, ayeta Qurana verêne terefê Heqi ra be mılaket Cıbraili, Mıhemmed ke çewres serri biyo, Eskeftê Hira de cı rê rusiya. Ancia heni baweriyeno ke, ayetê ke verênde na şewe de amê war sura Elaqi raê. 
 

Şewa Qedıri alemê İslami miyan de şewê da zaf xeyrın u mıbareka. Seba ke na şewe heştay serran ya ki hezar aşmian ra dayina xeyrına cı rê vaciyeno. Qurane de no hal nia (wına) aniyeno ra zıwan: 

Şewa Qedıri de gani merdum nımac bıkero, Qurane bıwano, tobe u duey bıkero.

Mıhemmedi ra pers kerdo: Ey peyğamber na şewe ke amê çıturi/senin duey bıkerime?

Mıhemmedi vato ke wına/nia duey bıkerê: ellahumme inneke efuwwun tuhıbbu'l-efve fe'fu enni (yanê Heqo tı zaf efkerdoğa, tı ef ra hez kena, mı ef ke).




#Article 322: Zazaistan (186 words)


Zazaistan welatê Zazayano. Cayê xo rocvetışê (şerqê) Anadoliye dero. Na mıntıqa dewleta Tırkiya miyan dera. Hetê tarixi ra Ermenıstanê Rocawani miyan dero.

Erdê xo hetê zımey rocawani de Zera (Sêwaz) ra hetan zımey rocvetışi de Xınıs (Erzurum) u hetê verocê rocawani de Sêwrege (Rıha) ra hetan verocê rocvetışê Tetwani (Bıdlis) miyan de ca gêno.

Şarê Zazayan tewr zêde wılayetanê zey Erzıngan, Tuncêliye, Xarpêt u zımey Diyarbekıri de cıwiyeno. Zazaistan miyan de tebii ke mıxtelıf mıletê bini ki, zey Kurdan, Ermeniyan, Asuran u Tırkan estê.

Tarixo kıhan de tewr verênde welatê Zazayan rê Zazana vaciyao.

Mabênê İmperatoriya Usmanıcan u dewleta Tırkiya de namey cı Dêsım biyo. Erdê Dêsımi o wext de daêna hera biyo, yanê erdê Mamekiya (Tuncêliya) ewroêne ra gırd biyo. Labelê semedê lecan ra mıleto Zaza dormey Dêsım u wılayetanê Tırkiyaê binan de biyo vıla.

Hukmatê Tırkiya namey Dêsımi vurno, kerdo Tunceli u no suka Mamekiye ra. 

Na çekuya Zazaistani nameyê do neweyo. Hetê resmiyeti ra dewletê da Zazaistani çıniya.
Tewr verên Ebubekir Pamukçuy çekuya Zazaistani pêserokanê Piya u Raya Zazaistani de, yew ki kıtabê xoyo Tırki Dersim-Zaza ayaklanmasının tarihsel kökenleri de be kar ardo.




#Article 323: Useyn Aliwosta (125 words)


Useyn Aliwosta mordemê do pil biyo. Pılemoriye de amo dina u aşira Avdelu rawo. Peyniye de do barkerdene, şiyo dewa Mamaxatune (Têrcan). 

Useyn Aliwosta ke Pılemoriye ra amo Mamaxatune, tıfang, dabançe u fişegi vıraştê. Coka mıleti (şari) heni name no pa. Namê xo Ali biyo, eke wostayiya xo ki biya, mıleti vato Ali Wosta u heni biyo Aliwosta.

Vatene ra mordemê do mêrxas u çhêr beno. Ey hetan 300 (hirê sey) metre ra nişan guretêne, yanê heni sevkan biyo. Eke Rusi (Urısi) amê hetê Mamaxatune, eşto be dine ser. Nae de qumandanê Rusi ke kışeno, eskerê Rusya pêro remeno, peyser şono. 

Emır u heyatê xo de ağay de mıcadele kerdo, phoşti da feqiru. Nıka mezela xo hona Mamaxatune (Têrcan), dewa Xaçkoiye (Haçköy), Gomê Arekeli dera.




#Article 324: Ontolociye (2064 words)


Ontolociye yew zanışiya ke fıkrê tebiet u biyaene sero geyrena cı. Çekuya “ontolociye” Yunanki (ὄντος: biyaene u -λογία: ilm, zanışiye) ra yena.

Ma ke çiyê borzal [fıkr] nêkerd, serba ey, zêdıri; “şıma çı pers kerd?” ya ki; “persê şıma çık bi?” belkia; “cıwabê çıki wazena?” vanim. Naca de cıwab bo [bı] pers’a kewnê têzerre. Wın (heni) aseno ke pers bo cıwab’a yewbini ra gırêdaiyê. “Cıwab, pers ba xuyo!” ke vacim, tomete say nêbena. Pers çıki sero biyo se, cıwab’i ey çi sero beno.

Pers, “biyaine çıka?” ke bi; cüab’i naye gore beno. Çıke, “biyaine” teka, çül [en] peyêna, hem’i heme çi gêna xo zerre (Almanki allgemein). Eke, “biyoğ çıko?” deyê [reyê] pers ke kenim, cüabê ma nafa ni perşi gore beno. “Biyoğ”, “biyaine” gore tenêna xo sero, baxseo (Alm. Zusammenfassung). Nae gore anca’i, ey de zaf çi esto. Hurdımêna’i peyniya heme çi derê, name nêbenê. Nia biyaine de’yi, peyniya “biyaine” de isan zaf’e çi fetelino [geyreno cı]. Çıke, namekerdena biyoği rê, caê de no mecburiyo. Eke sê[r] kenê, vinenê ke no çiyo çül peyên, Aristotelesi de “dinamik bo enerci”ya; Platoni de “ide”, Kanti de “çiyo xoser”, Hegeli de “mutlaq geist [ro]”wo… Yanê, cüabê perşi daine de, isan bıwazo - nêwazo, gınno metafiziki miyan ro.

Eke pers; “biyoğ” “çiyê do biyoğ biyaine gore” çıko? (Yunanki: to on he on)/ pers bo; “biyoğ” ba xo, “çiyo de çül peyên” de’yi vecino vera ma (vırêndiya ma). İşte a taw belkia isan metafiziki ra raxeleşiyo, “biyoğ”i name-kerdene ra vaz bero. Çıke, “biyaine”, xo fenomenanê “biyoği” de muskına [mocnena] ma. Yanê, “biyoğ” çıko se owo/ deyi, / “biyoğ” çiyo de biyoğ biyaine gore çıko?/ cüabê persê nianêni danim.
Heni aseno ke, ontologiya moderne, raver persun perskerdena xo’a metafiziki ra hem bırino ra, hem’i metafiziki rıznena!

Eke henio, maime şime çıme. Pê ni çımey raa borzali de [düşünce] nê, raa zaney de bıfetelim [bıgeyrim]. A wext, teoriya zaney vêrena hurendia mentıqi. Emma, felsefe gore no ki dest nêdano. Felsefe de problemê doze-kerdena biyoği vırêndiya isani de fındena. Çül sıfte na bızaniyo. Çıke, felsefe de taê objektun doz-kerdene nê, gereko; “biyoğ”i sero heme çi bêro doze-kerdene. Xora, zane [bilgi] mabênê zanıtene bo çiyê de “biyoği” dero. Emma, na borzal de hentê “zane“y qimetê “biyoğ”i esto.

Heni aseno ke heta bıngê zaney şiyaine de problematikê biyoği werte-vetene lazıma. Yanê, zaf zaf mota[c]ê ontologiyme. 

İsani, qomo ke werte de weşiya xo ramınê, serba zaney, serba dina ro sê-kerdene jübini ra bırinê ra. Sıklê qoman’i wejiyatê wexti gore vıriyenê. Ni weziyati/durumi danoğê [şahidê] tarixiê, reyna reyna nêdekerinê. Ni persanê nianênun sero sosyologi bo tarix’a konê cedele. Sosyologiye bınê persanê felsefê kamiye [hayat felsefesi] ra teber nêbena. Tarixi ke, sosyologiye ke cüabê ni persun nêşkiya bıdo; nae sero Alamanya de felsefê kamiye veciyo werte. Nae ra tepia, vêniya ke felsefe henda [endi] “zane” niyo, a ri rao ke jü “ilm”i niyo. Belkia kamiye ba xowa. Ya ki, verba persanê jü qomi de fındetena. A taw, gereko isan heme het ra, bın ra ser, nat ra dot, xo bo xo bêro zanıtene. Ebe na’wa, felsefe de rêçê da newiye vecina werte ke na rêçe “ontologi”ya.

Hetê biyolociki ra azê (soyê) isanêtine, ebe borzali’a vinıtene lazıma. Emma, isanêt herdê dewrêşi ra düri ey ra baxse [zobin] nêno naskerdene. İsan na dina sero tek teyna xo ser niyo. Mabênê na biyaine de sistemê ke xo rê nê ro (saz kerdê), wertê inan dero. No sistem, teyna sistemê ey niyo. Cao ke o tey çinno, no sistem aca de’yi esto. İsan pırtıkê dinao. Dina, “biyaina”!.. Na sebet rao ke; gereko isan “antropolociye” ra acêro “ontologiye”!

Serba doze-kerdena ontologiya newiye, lazımo ke ontologiya khane de nia-dim.

Ontologiya newiye “biyoği biyoğ” de’yi rêçe kena [tedqiq kena]. “Biyoği” de rêçanê determinasyoni seye kena [geyrena cı], vecena werte, kena rezal [eşkera]. Ninan ke kena, fenomenanê “biyoği” ra küna rae.

Ontologiya khane gore, fenomenê nianêni çinnê. Hetta, war - wurtê fenomenan de’yi çiyê çinno. Ontologiya khane fenomenun nas nêkena. A, “biyoğ” çıton diyo ma, cao ke ey rezzal kero, a ey rezzal kerdene ra düri, ba xo biya teoriya biyoği! Ebe ni teori’ya ki cat kena, ma rê “biyoği” isbat kero.

Ontologiya moderne de problemo çül pil, “problemê biyaino”. No problem, eke raşti pers kenê, Aristotelesi de xo muskıno ma. Aristotelesi de, elaqa “biyain”a ke heme çi gêna xo zerre (allgemein), ae ra vêreno “biyoğ”i ser. No hal, bara felsefey rê zaf çiyo de mohimo. Ebe ni hal’a felsefey xêlê rae gureta, xêlê çi lêl ra xelesno ra, kerdo zelal.

Aristoteles ebe çar sebebi “biyoğ”i keno eskera: 

Aristoteles, wexto ke biyoği gêno de ke eskera kero, kausalite’o [nedensellik, causality] ke kategoriya lojika, a wext pêta pet pıroşino ae ro. Ebe ni halun hereketê biyoği, biyoği ra teber/düri fındetae, taê çiyanê lojikun (mentıqınun) karakteri’a wazeno eskera kero. Hal u hereketo nianên de zaneo [bilgi] ke isan cıreso, o zane; felsefê metafiziki ra ber çiyo de bin nêbeno. Yanê, ontologiya da kritik-nêbiyoğe, dogmatike, spekulatife vecina werte. Ni rêçi rêçê ontologiya khanê.

Çiyo ke ontologiya khane deduktif [tümdengelimsel], rasyonalist [raştikar, gerçekçi], aksiyonci kero; o çi mentıqo. Ontologiya khane gore, vırêndiye ra mentıqi gore çiyê ke qebul biyê, ebe ni prensiban’a halê dina beno eskera, beno rezal. Xeta xowa pile no halo deduktifo nianên bi. A ri rao ke ontologiya khane gore, çül çiyo karekteristik verde ra nat çiyê ke “qanunê biyaine” de’yi qebul biyê, i qanuni qanunê mentıqiê. Na ontologiye, ni qanunanê mentıqi ra hereket kena. Nae gore problemo mohim problemê “form”io. Na ontologiye persê xo nia kena: “Form”i sero zaneo qeti çıton vêreno isani dest? Cüabê ni perşi nia dana: Sebeta “form”i çiyo ke bızanim, ey mentıqi ra musenim. Na ontologiye gore, qanunê mentıqi, qanunê “biyain”o. Qanunê mentıqi, roê [ruh/öz] (essentia) biyaine, yanê “formê” ke seye benê [aranan formlar], inaê! Ontologiya nianêne, biyaine heni vinena ke, biyaine heme çi gêna xo zerre. Biyaine ebe na hal’a xo dest gırotene, jü bo jü “biyoğun” nê; çül cısmanê ninanê gırsun xo dest gırotena. Ni cısmi ontolocik niyê; bıbê bıbê, karakterê lojiki de formi benê. Peyniya na qesa de ontologiye, biyaina reale [raşte] sana hetê, cısnanê inan, roanê (ruh) inan (essantia) cêna xo dest. Na ontologiya dogmatige raşta ke “biyaina reale” gore nêşkina çiyê eskera kero, biaro ma ver. A ke çıtona, ebe a hal’a ke bıcim xo dest, ma dest de “ontologiye” de’yi thabaê nêmanna. Bımano bımano,mentıqo de ideal maneno.

Ebe ni hali’a ontologiya khane, ro (essantia) ra kona rae ke biyaişi (existentia) veco werte; ra o olağanê mentıqi, ra o olağanê ontologiye say kena [marena].
Cedelê ontologiya khane, jü ki a priori-recal [hurendia çül verêne de zelal] zane xo dest vêrnaine serowo. Recal-a priori zane’yi, na ontologiye gore hetê mentıqi de pers beno, a het de vênino. Çıke na ontologiye gore, hetê mentıqi, hetê royo. Mentıq jü disiplino; ontologiye, cao ke fam xo bısınebno, acawa. A taw dina est-biyaine [varlık dünyası] ebe ni aqıl’a a priori nêna zanıtene.

Eke dıqet ke kenim, vinenim ke na ontologiya khane gore;

Ebe ni hali’a, dina reale derd o khulê felsefey nêbena, hente ke çişta [kışta] felsefey ro vêrena ra, şona.

Ontologiye, “biyaina çiyê de biyoği gore ilmê biyoği”a. Eke henio, qalo ke “biyoğ”i ser hata nıka dekeriyo, ma ni qali ra çı guret? Çı fam kerd?

Tradisyonali ser doze-kerdena biyaine de gereko biyoği ‘çi’ de’yi fam kerdene lazıma. Halbuke ‘çi’ nêkono zerrê biyaina organike. Koti ra ro bo biyaina tinsele [ruhiye] cıkuyo? Biyaine ke berde, fite “çi” ser, a taw biyaine (biyaina ke nêna hesnaene) çım ra bena vindi. No hal, biyaine kemi, ebe sindor naskerdene rê beno sebeb.

Ancia, tradisyonali ser doze-kerdena biyaine gore famo de bin; “biyoği” çiyo ke nıka na lınge biyo; ey çi de’yi doze-kerdena. Nae gore, çiyo ke vêrdo ra, zey amoği çinêbiyaiyo!
Refleksyoni gore doze-kerdena biyaine ro ke sêr kenim; refleksyon, torê xo gore borzalanê (fıkranê) dina salıx dano. Ebe na hal’a cêreno isani ser. İsani xo rê keno nikê dina! Refleksyoni gore, biyoğ “obje”o! Biyoği, intensyonal (intentional) jü obje de’yi vinıtene bo famkerdene, yena teyna jü zaniye [bilinç] ser doze-kerdena biyoği. Nae gore; objeyê ke korrelatê biyoği bo fam’iaê, jübini ra ferqınê.
 
Jü ki refleksyoni gore; “biyoğ” objê de jü ‘zani’yo. “Obje” vatene, jü “subje” rê çiyê do biyoğ vatena. Halbuke biyoğ, “subje”ra xoser esto. Yanê, biyoğ objê zaniye nêbiyaine de’yi esto. (Biyoğ, hente ke terefê jü “subje”ê de zaniye ra beno “obje”)

Famê de biyoğio bin’i fenomenologiye serowo. Fenomenologiye gore çül çiyo mohim fenomenê. Fenomenologiye ebe ni’ya xo doze-kerdoğa biyoği say kena.
Famê Fenomenologiye nao ke; heme biyoği de çiyo de xo musnoğ (phanesthai φανεσθαι) esto. Ney gore, fenomeni çiyê de xo musnoğê. Biyoğ, ebe fenomeni’a xo muskıno [mocneno] ya ki çiyê de asoği’a xo muskıno. Naca ra perso de nianên vecino werte: “Çiyo de fenomen nêbiyoğ, biyoğo xo nêmusknoğ (nêasnoğ) nêbeno?” Ontologiye persê nianêni qebul nêkena. Vana ke; “illa ke beno!::”
Heni aseno ke, biyoği ser famê fenomenologiye, famê ontologiye ra zaf baxseo [zobinao]. 

Seserra 20. de E. Husserl cat keno ke “roê” ontologiye pêsano. Husserl ni cati de metodê* reduksyoni gêno de. Metodê reduksyoni metodo de teswiro*. Metodê reduksyoni de raştiya (realitê) biyoği ra vêrino ra. Gêrino zerrê çolıxe. Cao ke na realite ra teber maneno, aca ercino doymê* çolıxe. Na cao ke erciyo doymê çolıxe, aca “ro”ê ontologiyo. No fam, qesa da bine gore; biyoği bınê guna de vinıtene ra (biyoği rê epoche degırotene ra*) anceno, qe nejdiyê qesa da nianêne nêbeno! Naca de mabênê problemê fami bo “roy” de elaqê çinna. No “ro” xo serowo, safo, zelalo. Manê xowo xo ser esto. Heni helal-hazır nêvêniyo, nêamo daene. Ebe metodê reduksyoni’a vêniyo.

Ontologiya khane de biyaina realitey bo “roy”a jü cêrinê. Husserli gore ni hurdemêna jübini ra baxseyê [ciaê]. Mabênê ninan de zaf ferqi estê. Henio ke, realite qetiyen na ontologiye de elaqedar niyo. Belkia sferê “roy” realite ra gêrino. Emma, ebe na’wa na ontologiye realite bo biyaişi rê “epoche” gêno de*. Sferê “roy” teyna realite ra nêgêrino, hetê caê irreali ra ki gêrino. Na ontologiye fenomenanê biyoği ra vezeno ra. Elaqa fenomeni bo biyoği sıfte ra senê teswir biye, heni têzerre derê*.

Ontologiya Husserli metodê reduksyoni’a sferê “roy” qezenc kena. Ontologiya newiye heni zê ey teyna metodê teswiri’a nê, na ontologiye qe jü metodê biyoği rê dikte nêkena. Çıke, biyoğ ba xo dıme-kotoği re* metod dikte keno. Dıme-kotoğ qetiyen bese nêkeno ke biyoği rê metodê dikte kero!..

Aristoteles bo, Descartes bo, Wolff bo; ninan ontologiye bo metafizik’a jü guretêne. Teyna ninan nê, Martin Heideggeri’yi zey ninan borzal kerdêne [fıkr kerdêne]. Ninan mabên de caê borzalê Heideggeri tenêna berco. Heideggeri gore gereko ontologiye “dasein” [bıwane: dâzayn] ra / “isan” ra”* rae kuyo. “Dasein”, ni filozofi gore “isan” ba xuyo. Hente ke mordem dasein ra hereket bıko ke (veciyo ke) biyainanê binan ser kuyo. 

Heideggeri gore biyaina “biyoği” jü butına.* Hetê de nae “hêçina”, a bine “biyoğ”a. Ni dı heti jübini ra nêbırrinê ra. Ancax, ilmê inan mabên de ferqun vineno. Çıke ilm hêçine rê qe tamıl nêkena. Hente ke ae naskerdene’yi nêwazena.
 
Heidegger vano: biyaine butın butın ke cêriye xo dest, a taw ebe “hêçin”a vecina werte. Zerretengiya canê biyaine ebe fenomenanê “terşi”a xo muskına ma. Na zerretengiye çiyê de beli ra nêvecina werte. “Terş”i heni tersê çiyê niyo. Terso ke çiyê ra bıtersê, heni veciyo werte, heni henên niyo. Çiyo de objektif nê; halê xo rê! Çıton, “ters küno zerrê mordemi” vanê, heni zey i terşi. Vatena Heideggeri gore no “ters”, terso de estbiyais (existenz {eksistents})o*. Ni tersê nianêni zıng-teyna zê “isan/dasein”i hesneno. Yanê, isani ke adet-torê xo, itıqatê xo, hewesê xo kerd vindi, a taw ters küno zerrê mordemi. İsan küno wertê “hêçine”, (isan xo wertê “hêçine”de zan keno). Dormê isani ra heme çi beno vindi, beno thıp u thal. No hal, halê isanêtino. Mabênê ni hali bo dina biyaine de gıreyê çinno. İsan ke küt halê nianêni ki, dina reale de çiyê nêvurino, ne’yi ki gêrino. Ters bo, zerretengiya cani bo; hurdemêna’i ki çiyê de isanêtinê. Zerrê isani de terşi bo zerretengiye rê heme wext ca esto.

Heidegger de “…“dasein” biyoğanê binan ra xêlê ferqıno, baxseo. Çül sıfte, ontiko! Biyaina xo gore no biyoğ hetê estbiyaişi (existenz) ra idare beno. Dıma, ontologiko! Dasein, determinasyonê existenz/estbiyaisê xo gore ontologiko. Ferqo hirêyin, sebebê ontik-ontologikê ontologiyanê binano!.. “… “ Daseino ke ma vanim, famê biyoğê biyaino.” 

Na ri rao ke serba Daseini famê biyaine, zey “dina/omete” çiyê fam-kerdena. Yanê, biyaina biyoği fam-kerdena. Ancia, a ri rao ke ontologiya fundementala ke bıngê ontologiyanê binan sanena pê; gereko no tehlilê estbiyaisê [existenz] isanêtine ra (Dasein rê tehlilo de existensid) hereket bıkero. 




#Article 325: Galileo Galilei (159 words)


Galileo Galilei merdumê  dê ilmi biyo. 15ê Şıbate/Gucige 1564 de sûka Pisa de ame dınya u 8ê Çeley 1642 de Arcetri de, nezdiyê sûka Floransa de merdo.

Galileo Galilei italyan biyo u matematik, fizik u astronomiye sero gırweyao. Xeylê lızgan/şaxan de fıkranê neweyan rê keyber kerdo a. Dınya ey tewr zêde verbe tariyê dewrê kilise veciyayışê ey ra şınasnenê (nas kenê).

Galileo Galilei çerexiyaen u gılor biyaena dınya tesbit kerda u no ki tesbit kerdo ke dınya merkezê feza (alem, uzay) niya. Labelê no tesbitê Galileo Galilei ro kare rahibanê kilisey nêameo u inan waşto ke ey vecê hızurê engizisyoni bıveşnê.

Engizisyon de rahibi cı ra vanê ke, tı ke vacê, dınya nêçerexiyena u merkezê Alemia, o wtaw ma to ef kenime u verdanime ra. Galileo Galilei mecbur maneno u waştena inan keno. Vanê, qediyayışê mehkemey ra tepiy se ke keyberê kilisey ra veciyao, hına vato: Şıma ke se kenê, bıkerên ya ki se vanê, vacên; dınya anci çerexiyena.




#Article 326: NATO (145 words)


 

NATO (be İngılızki North Atlantic Treaty Organization), Komela Werêamayışê Atlantikê Zımey yew organizasyono de enternasyonalo ke be yewina eskerê dıwelanê Ewropa u dıwelanê Amerika zımey ra yenê pêra u pêro pia şertanê Werêamayışê Atlantikê Zımey anê hurêndi.

Hetan nıka 26 (vist u şeş) dıweli ezayê NATOyê. 
Dıwelê ke na komele tewr verende na ro, yanê serra 1949i ra hetan ewro raverberdoğê NATOy nêyê: Belçika, Danimarka, Fransa, İslanda, İtalya, Kanada, Luksemburg, Hollanda, Norweç, Portekiz, Dewletê Amerikaê Yewbiyaey u Britanya Gırde.

Serra 1952i de Tırkiya u Yunanıstan biy ezayê NATOy u serra 1955i ra nat ki letey Almanyaya Federale bi ezaê NATOy. İspanya serra 1982i de kewte NATO u serra 1990i de ki şertnamey NATOy Almanya pêroine rê vêrd.

Be galmey rocvetışi sero hera-biyaena NATOy ra serra 1999i de Çekıstan, Polonya, Macarıstan, serra 2004i de ki Estonya, Letonya, Litwanya, Bulğarıstan, Romanya, Slowakya u Slowenya biy ezayê NATOy.




#Article 327: Xoverdayışê Şêx Seidi (394 words)


Xoverdaişê / Mıdefa Şêx Seidi yew herekatê de Zazayano. Roca 4 Çıle 1925 de Şêx Seid u xeylê merdumê pili dewê Kırkan de yenê têhet. Şêx Seid; serdaranê Diyarbekıri, Erğeni, Lıcê, Farqin, Dara Hêni, u Hêni de qısey keno.

Şêx Seid 12 Ocak de Çolig de, 15 Çıle de Dara Hêni de, 21 Ocak de Lıcê de u 25 Çıle de ki şono Hêni. Şêx Seid ke Piran de çe/key brayê xo  Abdurrahim de ro, eskerane  Tırk  kune kiye, Şêx Abdurrahim u deyra taye merdemu wazene bizere bere xepis bierzi. Şêx Abdurrahim, ney red keno u netica ney harabe vecino. Semed nu provaqasyone Tırkan averdayişe xo müdaafa 8 Şubat 1925 beno.

Reiso aşiretê Hasanan Miralay Halid Bey, satede (derhal) dorme (corsme) Muş geno xo dest. Eşira Cibran ra Hasan Bey ki, Xınıs, Şêx Abdullah ki Varto zapt kerd. Yew-Dı roce teqdayis (carpisma) ra tepiya Ergani u Madenik bi zapt. Şêx Seid, 7000 cengaver ra piya Kiği, Gêl ser şi. Hêni, Lıcê u Piranik zapt kerd u roca 14 Şubat Dareheni  tımeniyera (butu) guret/gurwet xo dest. Nacarê Modanız Feqi Hesen Wali tayin kerd. Çapakçur (Çolig) ra tepiya/bahdo Xarpêt kot dest. Xeylê insan poste/pışte day Şêx Seid u Şêx Seid efendi nafaki sere Diyarbekır ser şi.

Hukmatê Tırkiya ki bıtersa xo ver, tümeninê Sarıkamış ra 9., Erzurum ra 8., Diyarbekır ra 7. u Mardin ra 1., Urfa ra Alaya Suvarina (Asporizuna)14, Van ra ki tümena Süvaruna (Asporuzuna) 1 u iyeke hududê xo dere finora lewayiş (hareket).

Şêx Seid efendi Sıliwan u dörme Silvan guretra xo dest ucara istiqameta Pali ser, dıma Malazgirt, Piran, Bulanık cerunora dest. Ucara wılayetê Maletiye ser kune raye u aver şone, Pêrtage, Çemısgezegeik kuno destane Zazayon.

Nafaki istiqametê Sêwrege (Soyregı), Zazayan her hetra Diyarbekır ser kune taaruz u hurdemena taaruz de kune ser. Çebere (kebere, çevere) Mardin ra kune Diyarbekır. Eskeranê Fransız u eskerune Tırkan ra raye kene rake Diyarbekır istila bikere nu semed ra ray  mücadehideke rayra bi u wasteneke bere Diyarbekır ihnanre cadayi bi u Tirkan u Fransizan ra ameyvi guretene.

Roca 15 Nisane de Şêx Seid esir gina destane Tırkan u 28 Haziran de Şêx Seid Efendi ra piya 46 oemabazê xo eşti dare.

No cengê Zazayan de 14 suki, 700 dewe, nezdiyê 9000 key beno xırabe. 50.000 keş mecbur kene şere yew caye bihnde mesken be, teqribi 7.500 keşi erzene zindanu 660 kes idam beno, 80.000 merdum kişiyo.




#Article 328: Semsûr (wılayet) (249 words)


Semsûr (Tırki: Adıyaman) yew wılayetê Tırkiyayo. Merkezê wılayetê Semsûri bacarê Semsûriyo. Riyê erdê wilayeti pêro piya 7.572 km²o. Dormey Semsûri de wılayetê Rıha, Meletiye, Gurgum, Diyarbekır û Qazianteb estê.

Adêmani rê  Bizansıcan  “Perres û  Pordonnium” vato. Suryaniyi vanê “Klevdiye”. Adêman, serra 757ıne de xelifey Abbasan El-Mansûri tiya gırewt û namey cı zi “Hısn-ı Mansûr” na pa.

Zanışbera mıxaray Palanlidı kenden kerd. Tarixê Adêmani hetana V.M. 4000 şınayısê cı kerdo tesbit. o wextra hetana Hitit u Mitanniya kandê Adêmani mucadele kerdışi rameno. Dewleta Hititıca (V.M. 1200) destra vıciyê ênara hetana Frig dewleti serda V.M. 750 weqeyêk biya nê nusneyayo. V.M. Seserra 6ine dıma Adêmani re Persi biye wêr. Serda V.M. 334 Kralê Makedonya İskendero Gırdi tiya grot hetana V.M. Seserra 1ine tiya İmperatoriya Selewkiyana dest mend. kralê Kommagene, Mithradetes tiya dı hakimiyeteya xo ke ilan. hetana 72 hukumdarey kerd.

Adêman'irê bahdo İmperatoriya Roma biya hakim, Romayıca zi Adêman kerdo Suriyadı kerd Lejyon 6i. Roma serda 395 bi dı heti. Hetana Emewi cı İmperatoriya Bizansi dest mend 643. Serda 758 dı Ebasi tiyay gêno. Serda 958 fına kewto İmperatoriya Bizansi dest. Serda 1298 dı Memlukıca Adêman groto. Adêman wahde dê Selim Ii dı kewt İmperatoriya Usmanıcan dest.

Hetan serra 1954ıne qezay Meletiye bi. 1 Kanun, 1954 bırriya a, bi sûke.

Serda 2006 Adêman dı Adêman Universitesi vıraştı.

Tırkiya dı % 10 Petrol Adêman dı vıcêno. Serdı nezdi  1.000.000 varil/ ser Petrol vecenê. Adêman dı rocdı 400 m3 Gaz vıcêno. 

Adêman dı  Baracê Atatürki u Baracê Karakayay estê. Ancınayısê OGey, 33 kV.dır.




#Article 329: Zıwanê İranki (569 words)


Zıwanê İranki, yew keyeyê zıwanano u aidê grubê zıwananê Hind-Ewropao. Teqriben 150-200 milyon merdımi zıwananê İranki qısey kenê. Gorey Ethnologue, 87 varyentê zıwananê İranki estê. 70 milyon merdımi Farski, 40 milyon merdımi Peştuki, 25 milyon merdımi Kurdki, 7 milyon merdumi Beluçki u 3 - 4 milyon merdımi Zazaki qısey kenê. 

Namey nê keyey zıwani, nameyêdewleta İrani ra nêno. Çekuya İrani, çekuya Aryani ra yena u maney cı Erdê Aryanano. İran yew mıntıqaya tarixiya. Erdê İrani, dewletanê Efğanıstan, Tacikıstan, Tırkmenıstan, Qırğızıstan, Azerbaycan, İran, mıntıqanê İraqê Zımey u Anatoliya Şerqi gêno zerrey xo.

Keyeyê zıwananê İranki de 87 varyanti estê. Keyeyê zıwananê İranki beno dı letey: Zıwanê İrankiyê Rocvetışi u Zıwanê İrankiyê Rocawani. Zıwanê İrankiyê Rocvetışi de zıwanê Peştuki, Osetki, Xarezmki ca gênê. Zıwanê İrankiyê Rocawani de zıwanê Zazaki, Mazenderanki, Gileki, Farski, Kurdki ca gênê. Zıwanê Ewıstki, Farskiyê Kıhani, Medki, Partki biyê vindi u kes enê zıwanan qısey nêkeno. 

Nê zıwanê İrankiyê ewroyêni texminen 4000 serre ra aver be werezayanê xo zıwananê Hind-Ariyan (Urdu, Pancabi u ê bini) u Nurıstani (Aşkun uêb.) ra biyê ciya. Enê zıwanê Hind-İranki xo miyan de yewbini ra 4000 serre ra aver hetê gramer u xeznay kelıman ra zehf nezdi biyê. Oyo ke vacime, gramerê zıwanê Ewısta (Avesta) u Vêda (vacime ‘piyê Sanskriti’) hetê grameri ra %90 zey yewbini biyê. Ezbeta zıwananê Hind-İrankiyan ki anci aidê keyey (familya) zıwananê Hind-Ewropao. Yani, zehf dûri ra ta zıwanê İrlanda u Cêrmenki (Almanki, İngilizki, Danki) u Romanki (İtalyanki, İspanyolki) u Yunanki u Arnavutki u Ermenki ra heta Hind-Arki, yew ki zıwananê merdeyan ra Hititki u Toxarki ra pêro weretê. 

Ê zıwananê İrankiyan ser, hetê nuştey ra zıwananê İrankiyê kehanan ra xeylê nuştey ameyê, resaê roca ewroyêne. Seserra (yy.) 10. Milad (İsay) ra tepeya, yani çağê Mısılmanbiyayışi ra tepeya zıwanê İrankiyê newey, êyê ke nıka qısey benê, teşkil biyê. İslami ra aver, heta seserra 3. Milad ra aver, esrê dahezar u dısey (1200) serre çağê zıwananê İrankiyanê Wertênan hesebiyeno. Zıwananê nê zemani ra ma Pehlewki (Farskiyo Wertên), Partki, Baktrki, Soğdki, Saka u Xwerezmki (Harzem) zanenime. Enê zıwanan ra hetê tarixi ra Partki tewr (rêk) zêde Zazaki ra nezdiyo. Vacime, qıse “şehr (şehir)” ki Partkiyo ke kewto Farski u zıwananê binan. Partki ra xeylê qısey kewtê zıwanê Ermeniyan u Gurciyan ki. Tırki de ki qısey zey “akşam”, “kent” Soğdki raê. 

Seserra 3. ra aver heta deva devê seserra 10. Milad ra aver zıwanê İrankiyê Kehani (qedimi) hesebiyenê. Nê çaği ra tenya dı zıwani nuştekerdeyê: Ewısta (Avesta) u Farskiyo Kehan. Taê nuşte u kıtaban de vano ke, Zazaki tornê zıwanê Ewıstao; labelê heni niyo. Zazakiyo ke ta çağê İrankiyê Kehani de qısey biyo, mıheqeq Ewısta ra zehf nezdi biyo, nê fekê yew zıwani biyê, labelê Ewısta ra direkt peyda nêbiyo. Zıwanê Ewısta ra qısey zey pairi daēza „baxçe, cenet“ kewto zıwananê Ewropa, zey İngilizki „paradise“, Almanki „Paradies“ (‚cenet‘).

Farskiyo kehan ra kıtabey (yazıt) estê ke pê nuşteo mıxi („çivi yazı“) texminen 520 MrA Persepolis (Textê Cemşidi) de nusiyao. Dua u kılam u veng’a wayiran dayışê Ewıstki, zıwanê itıqatê Zerduştan, xeylê wext fek be fek neslan miyan de geyraê, erey nusiyao; labelê Farskiyo Kehan ra taêna mıhafezekaro. Alfabey Ewıstao ke herfanê Pehlewki ra peyda biyo (alfabey Pehlewki ki alfabey Aramki ra peyda biyo), dınya de alfabanê tewr tırıntazan (titiz, papışki) rao. Hewna ewro ki İran u Hindıstan u dıwelanê binan de Zerduşti ayinanê xo (cemanê xo) pê Ewıstki gênê de.

Veng v, zıwananê Farski, Kurdki, u Beluçki de vuriyo venganê b u g. 




#Article 330: Peybendi (137 words)


Ena pele de lista peybendanê çekuyanê Zazaki esta.

Tayê çekuyê ke be nê peybendi qediyenê, maykiyê.

Peybend -a¹...

... yew çekuya mışexase mocneno.

... yew çekuya sılteke mocneno.

Tayê çekuyê ke be nê peybendi qediyenê, nerikiyê.

Peybend -a²...

... yew çekuya mışexase mocneno.

Tayê çekuyê ke be nê peybendi qediyenê, nerikiyê.

Peybend -e¹...

... yew çekuya mışexase mocneno.

... yew çekuya sılteke mocneno.

Tayê çekuyê ke be nê peybendi qediyenê, maykiyê.

Peybend -e²...

... yew çekuya mışexase mocneno.

Çekuyê ke be nê peybendi qediyenê, pêro maykiyê.

Peybend -iya...

... yew cayo melum mocneno.

Çekuyê be nê peybendi qediyenê, pêro maykiyê.

Peybend -iye...

... yew çekuya mışexase mocneno.

... yew çekuya sılteke mocneno.

... yew cayo melum mocneno.

Çekuyê ke be nê peybendi qediyenê, pêro nerikiyê.

Peybend -ıstan...

... yew wexto melum mocneno.

... yew cayo melum mocneno.




#Article 331: Beyannamey heqanê insananê erd u asmêni (819 words)


Beyannamey heqanê insananê erd u asmêni (be İngılızki: Universal Declaration of Human Rights ya ki kılmek ra UDHR), beyannameyêko ke Mıletanê Yewbiyayeyan Komisyonê Heqanê İnsanan Heziranê 1948i de kerd hazır u tayê vurnayışan ra tepeya 10ê Gağande 1948i de, cemaeto ke Paris de diya arê u qebul diyayo, beyannamey Diwanê Heminano. 30 maddeyan ra yeno pêra. İmzakerdene de, dewletanê Herbê Cihaniê 2. ra dıme, tesirê naye ki bi ke nê cihetê bınê teminati gırewtena heqanê ferdan de amey werê. Eleanor Roosevelt no beyanname Yew Magna Carta (Magna Karta) heme insaniyetiye name kerd. 10ê Gağando ke no beyanname imza bi, Roca Heqanê İnsananê Dınya yeno mıbarekkerdene.

Madde 1:
İnsani têde serbest, bara anor (heysiyet) u heqan ra têdüs yenê riyê dınya. İnsani wahêrê eqıl u wıcdaniê, yewbinan rê ebe bırayin u zerreweşiye ra bêrê têhet.

Madde 2:
Heqê ke ni beyannamey de ameyê nuştene, heme kes seba inan wayirê serbestin u heqo. Cıns, cıbıliyet, reng, zıwan, din, siyaset be itıqatê dê bini; wariyet ra gore jübini ra cêr-cor nêvêniyenê.

Henio ke; insani senê dewlete, senê erd, senê war u wurt u ca u cangehi sero benê, bıbê; wa nê dewleti, erdi, war u wurti bara siyaseti, bara huquqi ra jübini ra cêr-cor nêvêniyenê, ê têde têduşt rayê.

Madde 3:
Weşiye, serbestiye, zerrehonıkiye heqa heme insanana.

Madde 4:
Kes kesi nêşeno kole u qulê xo kero. Koleyin u tacirina koleyan heme cihet ra mena (tuhmeta).

Madde 5:
Qe kesi rê eza u cefa nêdiyeno antene. İnsaniyetine ra düri, kes be kesi ra nêşeno kayê xo bıkero.

Madde 6:
Kam, koti (kamca) de beno bıbo, wahêrê heq u huquqê xoyo. Kesê bini gereke heq u huquqê cı nas bıkerê (bışınasnê).

Madde 7:
Qanunan ver de heme kes têduşt rao. Sıtara qanunan ra xeyr vênıtene ra, heqa xo gırewtene de têde jü düs rayê. Kam ke na beyanname ra keweno düri ya ki serba düri vıstenê fit şaneno cı; verbe inan heqa xo esta ke xo şevekıtene (pawıtış) rê sıtara duwelan bıwazo.

Madde 8:
Ebe qanun ra insan biyo wahêrê senê heq u huquqan; seba (qandê) inan, senê cad, senê fêlo xırab şaniyeno pê, pêşaniyo; nê heq u huquqê xo rê wahêr veciyayene rê, seba nê fêl u cadi, mehkemanê mılliyan rê şiyene rê heqa xo esta.

Madde 9:
Kes kesi zey vatena xo pênêgêno (nêtepışeno), nêerzeno zerre, nêşeno mıhacir kero.

Madde 10:
Gereko xêr u xeta jüyê be heqi ra, mehkemanê heqaneyan de eskera bıvêniyo.

Madde 11:
a.) Kam ke xetayê keno; hata ke dewa i mehkemanê heqaneyan de nêvêniyo, xeta xo isbat nêbo, o bêxeta u bêguna say beno.

b.) Wexto ke çiyê kerdo; bara huquqê mılli bara huquqê enternasyonali de cırmê xo çıniyo, seba na kerdene cırm nêbırrino. Peyê coy na kerdene rê cırm bıbıriyo ki, cırmê verêni ra zêde nêbırino.

Madde 12:
Kes kêfane nêşkino salatê kesi bo ; mulxıt, çê/kê, xebere ardene-berdene, nusnayene rê. Qanuni seba çiyê niyanêni her kesi cênê bınê sıtara xo.

Madde 13:
Kam kamci dewlete wazeno, aca de serbest fetelino/geyreno, koti wazeno aca de minê xo kuno.

Madde 14:
a.) Kam ke bınê zulmi de mend, şiya duwelanê binan kewtene rê heqa xo esta.
Heqe awa ke i duweli inun bıcirê/bıgirê bınê şiya xo.

b.) Kam ke siyasi niyo, kam ke huquqê Mıletanê Jübiyayeyan dewesneno, o na heqe nêşkino biaro zıwan (jüan/zon).

Madde 15:

Madde 16:

Madde 17:

Madde 18:
Ê her kesi serbestiya xoya fıkr u wıcdan u dini esta. Serbestiya itıqatê dini vurnayene ya ki tek teyna ya ki cemat ra piya u eşkera ya ki xususi serbestiya salıxdayene, degırotene ya ki raya git (şênatiye) u ibadeti sera eşkerakerdena itıqati ki na heqe de teyra.

Madde 19:
Ê her kesi heqa xo sebestiya vênayış u qeseykerdene rê esta. Ferd ke be xo beno wayirê vênayış u vatena xo ya ki rayê nê rayê sera u kamci dıwele de beno, bıbo; malumat u fıkr se/çıturi, koti ra fino xo dest, inun keno vıla, ni cihetan ra serbesto, wayirê heqo.

Madde 20:

Madde 21:

Madde 22:
Her keso ke ezayê qomio, heqa xo teminatê ictımai rê esta. Raya qêretê mılli u piyagurenayışo beynelmılel sera, jü ki komel u çımeyanê her dewlete ra gore; her kes wayirê na heqo ke anor u şexsiyetê xo mıheqeq serbest raver bero; wayirê heqo ke heqê xoyê ekonomik u ictimai u kultureli hurendia xo bıvênê.

Madde 23:

Madde 24:
Her kes wayirê heqo ke saetê xoyê kari ebe pêmo/ölçüyo maqul şindor cısaniyo; jü ki, tatilê ucretınê demaney ki tey, wextê xoyo thal/veng bıbo, raaresiyo.

Madde 25:

Madde 26:

Madde 27:

Madde 28:
Heq u serbestiyê ke ni beyannamey de gırotê çım ver, her kes wayirê heqa sunıka/duzana ictımai u beynelmılela henêno ke ni heq u serbestiy tede bıbê.

Madde 29:

Madde 30:
Tewr/qet jü hukmê ni beyannamey heni/otır tabir mebo ke heqe dano dewletê, qelfeyê/grubê; heq u serbestiyê ke naca ard be zıwan (zon/jüan), ebe fêlo henên faliyetê ya ki aksiyonê vırazo ke inan ra jüyê werte ra wedaro.




#Article 332: Yewiya Erebanê Meğrıbi (171 words)


Yewiya Erebanê Meğrıbi (YEM, Fransızki Union du Maghreb arabe; Erebki اتحاد المغرب العربي Ittiḥād al-Maġrib al-ʿArabī [Ittiḥād al-Maġrib al-ʿarabī]) yew werêamayışê Erebanê heminano ke hetê ekonomiye u siyaset de piyabiyena Afrikaya Zımey xo rê menzil gırewta.

Fıkrê piyagureyayene (piyaxebetiyayene) serra 1985ıne de azadbiyena Tunıs u Fasi ra dıme veciya. Labelê pêseramayış hirıs serri ra tepeya tewr verênde nê panc dıwelan miyan de, yanê mabênê Libya, Cezayir, Moritanya, Tunıs u Fasi de ame meydan.

Serrê ra tepeya, serra 1989ıne de werêamayışo resmi terefê dıwelanê ezayan ra ame imza kerdene. Serveriya na komele serre de reyê dıwelan miyan de vuriyena.

Labelê, sebetanê mesela Sehra Rocawani ra Fas u Cezayir miyan de lec bi têra u xeylê wext pêseramayışi nêşa bıbo. Pêseramayışo ke gani serra 2005 miyan de bıbiyêne, seba redkerdena Fasi ancia phızqiya. Çıke Cezayiri gıraniya xo serbestiya Sehra Rocawani sero day biye u nae sero Fas ki zaf qehrna bi.

Fas serra 2005ıne de na komele ra bırriya a. Ey ra ğeyri ezayê bini pêro ezayê Liga Ereban u Yewiya Afrikayê zi.  




#Article 333: Roşanê Qurbani (309 words)


Roşanê Qurbani ya zi Eydê Qurbani (Erebki: عيد الأضحى ’Īd al-'Adhā, Farski: عید قربان  Eid-e Gorbān) ya zi Roca İsmail Peyğamberi, yew roşano dinio ke terefê mısılmanan ra gorey teqwimê hıcri 10ê aşma Zılhıce ra nat çar roci yeno mıbarek kerdene. 

Dinê İslami de be Roşanê Remezani ra piya dı roşanan ra tewr muhıman ra yewo. No roşan namey xo 'seba rıza Heqi mal ya ki naxır qırban-kerdene' ra gêno. Roşanê Qurbani, dıwelê ke nıfusê xo zêdêr mısılmano, inan de lewê roşanê dini de roşano resmi ya zi roca tetili ilan bena.

Nıka terefê mısılmananê dınya pêroine ra mıbarek-kerdana Roşanê Qurbani İbrahim peyğamberi ra menda. Ey waşto ke lacê xo İsmaili Heqi rê qurbane kero. Labelê Heqi o ef kerdo. Yanê adê deyo manewi qebul kerdo u hurêndia İsmaili de yew vosn/beran şawıto/rusno ke ey qurban kero. 

Eyni zeman de alemê İslami her serre seba ferzê Heci hurêndi-ardene rê na wext de şonê Mekka. Roca roşani de nemacê eydi/roşani beno u xudbey roşani waniyeno. Teqwimo Hıcri teqwimê aşmano (aşme ra gore hesabiyeno) coka Teqwimo Miladi (roc ra gore hesabiyeno) des u yew, des u dı roci kılmo. Coka Roşanê Qurbani her serre des u yew ya zi des u dı roci rew yeno mıbarekkerdış. Her hirıs u hirê serri de roca roşani kewna eyni tarixi.

Dinê İslami de mezhebanê mısılmanan miyan de qurbankerdış henefiyan de wacib, mezhebanê sunniyanê bini de zi sunet beno. Roca roşanê qurbani de raver mısılmani şınê camiye, nımecê roşani kenê u nımec ra tepeya zi qurban bırniyeno. Kamo ke qurbani bırneno, hirê parçeyanê qurbani yewi dano nezdiyanê xo, ê yewê bini zi dano feqıran u wayirê ê bini zi o beno. Goştê qurbani ra kamci nanweri pewciyenê se merdım inan dano meymananê xo. Merdım ma u pi, wa u bırayanê xo geyreno, qıcan rê pereyi dano. Qıteki (qıci, domani) lew nanê destanê pilanê xo ro.




#Article 334: Sımnan (eyalet) (151 words)


 
Sımnan (be Farski سمنان) hirıs (30) eyaletanê İrani ra yewo. Cayê xo zımeyê İrani dero û merkezê xo sûka Sımnaniya. Erdê eyaletê Sımnani 97,491 km² gırdo û koyanê Elburzi vera beno hera û sinorê xo reşeno heta verocê Çolê Kewiri.

Eyaletê Sımnani xo miyan de çar wılayetan be zey Sımnan, Damğan, Şahrud, Mehdişehr (Sengser) û Germsari ca keno. Nıfusê eyaleti serra 2005ıne ra gore 589,512yo.

Eyaletê Sımnani hetê erazi ra beno dı letey. Leto yew mıntıqa be koyana, leto bini ki lınga koyan ra be erdê duzo. Erdê eyaleti verên de cayê xeceliyayışi û çımeyê minerali biyo. Seba ke tayê sûkê İraniyê kıhani û paytextanê İmperatoriya Parti ra yew ki naca ronayeyi biyê.  

Dormeyê sinorê Sımnani ra, hetê zımeyi de eyaletê Gulıstan û Mazenderani, rocawan de sûka Tehrani û eyaletê Qumi, veroc de eyaletê İsfehani û rocvetış de eyaletê Xorasanê Rezewi estê.

Eyalatê Sımnani de zıwanê Sengıserki û Sımnanki qısey benê. 




#Article 335: Gağand (156 words)


Gağand: Her serre 25ê aşma Gağande de biyayişê İsay yeno mıbarek kerdene. No yew eydê/roşanê Xristiyanano. Eyd/Roşan 24ê Gağande de be Şewa Mıbareke dest pêkeno u hetan şanê 26ê Gağande domneno. 

Kılisanê ortodoksan de, zey ê Yunanan, Ermeniyan u Rusan, gorey teqwimê Julyeni 7ê Çeley de Gağand beno. 

Qısey Gağandi Ermenki կաղանդ-ք Ermenkiyê rocakewtene 'Kałandk’', Ermenkiyê rocawani 'Gałand(k’)' (ł = ğ) ra kewto zıwanê ma; mena xo serra newiya. Labelê kokê qısey Ermenki niyo, Latinkiyo. Kalender (teqwim) ra yeno. Kalenderi rê Kaland, yanê sıftey serre, serra newiye ki vato u kewto Ermenki. Ermenkiyo Khan de taê qısan de l biyo ğ.

Ermenkiyê Rocawani de Khalê Gağandi rê vanê Gağand p'ap'i.
Gurciyan de ki gito henên esto, ê ki khali rê vanê berobana. No git heni aseno ke Anatoliye de mıletan têdinan de biyo, taine riyê itıqadi ra kerdo vindi, serranê peyênan de ki politika dewlete be tenga debare ra ki na xo vira kerdene vıste kar.




#Article 336: Khewco (112 words)


          
          

Khewco  Khewıcan ya ki Khöyco, (Tırki de: Kavuktepe), mıntıqaya Dêsımi de sûka Mamekiye de qezaya Xozati de yew dewa. Rocvakewtena na dewe de Tanêr, rocawan de Bırrê Kinzıre, zıme de dewa Zankırage, veroc de zi dewa Taçgırage esta.

Khewco, merkezê Xozati ra 15km, merkezê Mamekiye ra zi 59km dûrio. Nezdiyê Khewco de, Jiara Sure, jiara Hurıbdelay esta. Ronayoğê dewe İsmail Ağa (leqema xo Sım) biyo, eşira Khewan ra ezbeta Beytan ra biyo. Texmin ra naye ra  250-300 serre aver Vacuğe ra bar kerdo ameyo, dewa Khewıco na dewe nawa ro. İsmail Ağa xeylê cigerın u namdar biyo, ey ra tepeya lacê xo Ali Ağa zi dormeyê Xozati de merdumê do namdar biyo.




#Article 337: Serra Newiye (137 words)


Şewa Serra Newiye 31ê Kanun de yena firaz kerdene. Gorey serrenamey Miladi na şewe serre qediyena u 1ê Çeley de Serra Newiye dest kena cı.

Na şewe de merdımê keyey (ailey) yew ca de yenê têlewe u werdanê weşan pewcenê; heta şewelete wenê, şımenê u reqesiyenê. Tayê şewenême de veciyenê teber u seba firaz-kerdena serra newiye fişeganê heway erzenê. Merdumê gênci şonê kluban de heta şewdır şımenê, reqesiyenê u xeceliyenê.

Taê cayanê gırdan de eştışê fişeganê hewayê zaf rındeki benê. Nê merasımi her serre Sidney, Melburn, Tokyo, Londra, Edinburg, İstanbul, Berlin, Moskowa , Paris, Atêna, Los Angeles, Orleano Newe, Manila, Madrid, New York, Las Vegas, Taipei, Hong Kong, Seoul, Chicago, San Rafael, Toronto, Rio de Janeiro, Valparaiso, Çırrê Niagara u Montreal de benê.

Roca serra newiye de xeylê dıwelan de kes nêgureyeno u a roce tetil beno.




#Article 338: Kotıre (336 words)


 
Kotıre (Tırki: Bağpınar, Kötür) dewê da qeza Têrcania ke gırêdaiya Erzıngania. Nahiya xo Mırcan (Têrcan)o. Dewê ke dormey Kotıre derê: Sarıqaya, Mazane, Adebuk, Gomê Haşti.
Verênde 250 keyey (xaney) tede biyê, nıka 60-70 keyey vatene gore estê.
Şarê Kotıre Zazaê Elewiyê, labelê leteo zêde Tırki qısey kenê, taê keyey Zazaki ki zanenê.

Hewa (lawıka) Sılê Feqiri de, qıta 2. de namey dewa Kotıre ki vêreno:

mêrata Kotıra, ax lemınê, hêgay
zalımo bölügbaşi ame, dest u paê mınê neçari gırê day
ez kerdune raşt, berdune Diyarê Nisangê Qerebabay
mı reê nat u dotê xo de nia da, Ewliyaê Gerçegi koê Dêsımi mı ra asay
kelêberbi bi, mezal ve mı nêda
mı veng da Budela Khurêsê zerrevêsai
mı va, koti menda? hewarê seyê xo de bırese,
nêçeler feqiri namê to ra xeleşiyay!
mı va, ni zalımi mı rê kerdê top, ardê,
des u hawt qılıncê keskunê derejiyai
va ke, Sılo, vılê to pırodaene rê qerar do ve cı
ewraqi imza kerdi, têdest de fetelnay
mı va, lao, mı hewar do wayirê xo, ax, Khurêsê xuyê Budelay
mı nia da, nişto ro ostorê qırê qıckeki
kerde ra mı ser, helkana vay
Sıli phoştia xo kerde qaime, ifadey nay ro têhurendi, day
her ke qılıncê ke da ve Sıli ro
dest kerdo vera, pêro hewa ra perray
mı nia da hakımi uştê ra xo ser
çımi kerdi pırrê hêstıru, bervay
kafır ame iman, qenatê xo asıl bi
çıftê khavırê xo ardi, pêsın sare bırrnay

Çıme: Alaverdi

Lawıka Gomê Peyê Pırdê Kotıre

têw Gome Gome Gome
Gomê peyê pırdê Kotıre
derdê nino untene
derdê fistanesıpiye, qolçağesure

ezo cêro şiyune, kewtunê bınê Vıcani
dot’a rastê mı çıftê astorê qırr u rewani
mı va, ‘melema mı, sıma kata sonê?’
va ke, ‘some çêverê Bağırê Uli Diwani’

cı ra dano loqmê meymani’
a yare dest berd fekê heqvi
mı va, ‘bê, lewê sureta to ra ni’

mı va, ‘ciamordê sıma kotiê?’
va ke, ‘taê gezer-güzeri naê naver de cüinu derê’
hona qeseo ma fek de,
kewte ra çımanê ma ver qafıka i leyrê Mewrani!




#Article 339: Ebubekir Pamukçu (214 words)


Ebubekir Pamukçu yew nuştekar u siyasetkarê şarê Zazayan bi. 2.4.1946 de dewa Çermugi, Buderan de ameyo riyê dınya. Wendışê mektebê verêni dewa xo de qedêna u dıma kewt imtehanê mektebê malımiye u qezenc kerd. Mektebê malımiye Erğeni de wend u uca qedêna. Uca malımiye gırewte, labelê cayanê binan de malımiye kerde, zey Dêrsım u Pulur de.

Serra 1968ıne de Estenbol, Şile de zeweciya. Cı rê çehar teney domanê/qıcê xo biy. Bedêna Estamol de universıteo berz qedêna u tayê cayan de malımiye kerde. Serra 1970ıne de kıtabê ey Kurtuluş Savaşı neşr bi. Serra 1976ıne de Estamol de çapxaney (metbeay) kıtab-vetışi herina. Tıya de pêseroka Piya vete. Ena pêseroke de xeylê şıirê dewa (qewğa) xo zi estê.

Cuntay eskerê dewrê Kenan Evreni de malımiye ra erziya. O wext ey xeylê heqaret u işkence diyo. Peyniye de mecbur mend u welat terk kerd. Serra 1983ıne de ame İswec de mend. İsweç de zi pasif nêvınderd. Dewa Zazaistani rê, zıwan, kultur u tarixê Zazayan sero kar kerd. Seba zıwan, kultur u tarixê Zazayan serra 1985ıne de pêseroka Ayrey vete. 

Serranê 1985-1987 miyan de 14 amarê Ayrey u serranê 1988-1992 miyan de zi anci 14 amarê Piya veti. Labelê serra 1991ıne de 18ê aşma/menga Temmuze de Stockholm de nêweşiya qanseri ra çımê xo nay werê u resa heqiya xo. 




#Article 340: Sey Qaji (594 words)


Sey Qaji, yew şairê Dêsımio de namdaro. Peyniya seserra 19ine be serê seserra 20ine de weşiya xo ramıta. 1932 de şiyo heqiya xo. Sey Qaji (Sey Ğazi), dewa Dêsımi, nıka Çolig ra gırêdaiya, Civrak (Civarik) de amo rüyê dina. Ba xo çıman ra sêfıl (afıs, hafız, kor) biyo. Aşire ra ezbeta Babamansur u Sey Sabunu (Sey Sovınu) rao.

Vatene ra gore, Sey Qaji cengê Urızi (Rus) sero, ağleranê Dêsımi u aşiru sero, yaban u tabiyati sero, dewe sero, xortanê Dêsımi sero themburê xo ra (ebe themburê xo) xeylê kılam u şıiri vatê, meniy bestê tê. Kılamê Sey Qaji, waxtê xo de nênuşiyê hama ebe fekê sari, fekê sairanê bino hata nıka taê kılami amê reştê roca ma.

Na lawıka cêrene lawıka de Sey Qaji ya. Bava Kudız vano. Na lawıka Baki Pasay de namê Sey Qaji vêreno ra. Zey têde Sayiru Sey Qaji ki merdan sero şüari yimıskerdê u eve veng vatê. 

Baki Pasa dewa Hakısi ra biyo u şiyo Estemol de merdo. Sarê Hakıs'i 38 ra ravêri şiyê Estemol de guriyê, biyê wayirê mal u mılki. Jü vatene ra gore, Qapali Çarşi yo ke vanê, sıfte sarê Hakıs'i no ro. İ aşira Karsanu raê u ewro ki wertê aşirunê Dêrsımi de xeyle dewletiyê. 

Na lawıke de musneno ke, Baki pasay bıraê xo Hemedi rê weşiya xo kerda, vato şêro Sey Qaji razi kero, yew hewa merdena dey sero vazo. Bıraê xo weşiya dey arda hurêndi, na hewa Baki Pasay da ve Sey Qaji vatene. Hora verê coy kêsê jüy ke merdêne, şiyene lewê sayıru sero şüari dêne vatene. Na adet u tore Dêrsım de hona cê nêbırriyo. Şüarê nianeni ca ve ca hetê sayırunê maê jê Sılemanê Qıji uib. ra yênê vatene.

De wayi wayi, wayi, wayi, wayi wayi  
Baki pasayê mı berdo xesterxanê Heyder Pasayi 
Hemo bıra vano, şü ke şêri diarê Bakê bırayi 
Çêvêsayê qapıci vêrdiya ro mı, peyser perrune 
Hirıs u dı lıngê merdiwani mı de qedenayi  

Hemo bıra vano 

Çıtur dest u payê to toxtori berdi 
Ondêrê kharoli ra girêdayi 

Bak vano, 

Cigerê ma zerê made vêsınayi 
Dıdonê ma ma fek de rısınayi  

Piyo kokım berveno, vano 

Rozê Xızıri de 
Kerdi thurık naê day hermê bıraê xo 
Marê rusnayi  

Ondêr Hakıso 
Baki pasayê mı verde leêka sıncıke 
Nê vano, bıra tı ke şiya ondêrê memleketi 
Mı vera sılamê Heqi ro ded-derezunê mı ke 
Derdê qurvete zafê 
Rose mau piyê mınê kokımi rê qesey bıke 
Nisanê çêna apê mı Qemeriyo qılıka mıde 
Veze serê zerria mıke 
Vaze, bao kokım tı meberve 
Lewê perda de menda newe veyvıke  

Ondêr Hakıso 
Peyde sona gêrıs u şüye 
Nê vano, bıra, tı ke şiya ondêrê memleketi 
Piyê mıra vaze, yêlçêyê bırusno 
Sey Qajiyê Gemıke 
Darê cığara mı tey biyaro 
Eve taê malê dinalıge 

Vaze, Sey Qaji do, Sey Qaji raji ke  
Hewa mın u apê mı Weli jü ke 
Bao zera de araê zerrê xuyê kokımi bıhelike  

Damawo piyo kokımo 
Ondêra Najimiya de nişto ro 
Têl ve têli sero dano  
Kês dota cüavê kokımê feqıri nêdano 
Law lemıne de nêvano  
Hem vano, bao hao feleki Bak ardı 
Gêriye de bê vırêniye 
Belka saneno xatırê çewri 
Cızıkê to torê caverdano 

Nê vano, bao qedayê to bıjêro 
Ez şüne vıreniye,
Taliyê mırê felek gosu ra gırano  

Ondêr İstanbolo 
Baki pasaê mı 
Vıreniya mı golo, peyniya mı golo 
Hem vano, xesterxanê Heyder Pasayi 
Yatağ boso, kharoli thalo 
Korraniye bıraê to bıjêro 
Mı va belka têde yê na dinaligiya 
Mı nêzona ondêra dina çola  

Ondêr Hakıso 
Baki pasaê mı, peyde sono zıme 
Nê vano, bao kokım tı meberve 
O zımustu bi, no payizo 
Goçê tuyo goçê mı dıme  




#Article 341: Elewi (182 words)


Elewi, oyo ke Mıhemedi peyğamberi ra dıme Eli serverê İslami vêneno, ey rê Elewi vaciyeno. Elewiyiye mezhebanê İslami ra jûya. Anatoliye de mensubanê na raye ra heto yew Bektaşi, heto bin ki Qızılbaşo. Elewiy baweriya xo be Heq-Mıhemmed-Eli rê anê u naye de Ehlê Beyti be des u dı imaman esas gênê.

Bawer beno ke baweriya çehar-beri u çewres meqami Hacı Bektaş-ı Veliy vıraşto, ey tesbit kerdo cı. Hacı Bektaş vato ke Qul çewres meqaman dı reseno Homay, dostê cı beno. Sistemê hiyerarşiki miyan de merdımo ke raye rê zerrey xo dao cı, cı rê vanê tâlib. İtıqadê Elewi dı bınê vatışê raye dı delğenayışê Çehar Beri Çewres Meqami esto.

Enê çehar keyberi u caygey inan enêyê:

Elewiy bawer kenê ke Mıhemmed peyğembero peyêno, Eli ibn Ebu Talib zi imamo, imameti ano. Merdımê ke Elewiyê, ê ibadetê xo Cemeviyan dı kenê. İbadetê rocaney Şewdır, Şan u Şewe dı yenê kerdış. Şewa Qedri ra hirê roci aşma Muherremi dı dıwês roci roc kenê u cı rê Rocê Muherremi vaciyeno. Rocê aşma Muherremi ra ver zi hirê rocan rê rocê Pakanê Mesuman yenê kerdış.




#Article 342: Munzur Çem (276 words)


Munzur Çem (b. 1947 Kêği, namey xoyo raştıkên Hüseyin Beysüleno) yew nuştekarê rocnameyanê Zazakiyo. Serra 1947ıne de dewa Kêği, Qurze de ameyo riyê dınya. Mektebo verên Seter de, mektebê miyani zi qezay Dêrsımi, Nazmiya de wend. Serra 1962yıne de Erzurum de dest be wendışê Kolejê Sıhatiyo (Sağlık Koleji) çeharserre kerd û serra 1966ıne de no mekteb Diyarbekır de qedêna. Serra 1971ıne de Mektebê İqtısadi û Ticariyo Berzê Anqara wend.

Munzur Çem, serra 1970ıne ra nat be Tırki û Zazaki meqale, roman û hikayeyan nusneno; şanık û lawıkê ke şari miyan de yenê vatene, inan dano arê. Meqaleyê ey ekonomiye, politika û kulturi seroyê. Tepiya imla û gramerê Zazaki sero zi xeylê kar û gureyê xo estê.

Munzur Çem hal û usıl ra gore mecbur mendo, seba ke ey meqaleyi û kıtabê xo be ciya ciya nameyan ra nuştê. Tayê nameyê ke heta nıka no kar pê kerdo nêyê: H. Toprak, A. Taş, M. Çem, B. Şilan, S. Dilan, Mirzali Çimen, Aliqemer uêb..

Heto bin ra Munzur Çem xebatkarê de heqanê merdumiyo. Kurdıstanê Zımeyi de halê heqa merdumiye sero xeylê kar û gureyê xo esto.

Ciya ciya tayê meselan sero broşurê Munzur Çemi zi estê. Meqaleyi, lawıki, şanıkê arêkerdeyi û hikayeyê nuştoği, heta ewro xeylê pêserok û rocnameyan de veciyê û hewna zi veciyenê. Gruba ke çend serriyo imla û gramerê Zazaki sero gureyeno (xebetiyeno) û Swêd de pêseroka Vateyi vezena, Munzur Çem inan ra yewo. Nustoğ naye de temsilkarê na pêseroka ê Almanyayo, rocnameyê hefteyi Roja Teze de, 15 roci de reyê be Zazaki meqaleyan nusneno.

Munzur Çem, ronayoğanê Kurd-PEN ra yewo, çıke o xo Kurd vêneno. Labelê hetê biyayışi ra Zazayo û Zazaki qesey keno.




#Article 343: İmperatoriya Usmanıcan (186 words)


İmperatoriya Usmanıcan (be Usmanıcki: Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye; Dewletê Usmanıcano Gırd) seserranê 13 u 19ıne de yew imperatoriya gırde biya. Usman Beg serra 1299ıne de begiya Usmanıcan sûka Söğüti de nê ro. Begiya Usmanıcan hêdi hêdi biye pile u biye yew imperatoriya gırde. Serra 1453ıne de hıkumdarê İmperatoriya Usmanıcan, Mehmedo II. (Memedo Dıyın) Estamol işğal kerd, İmperatoriya Bizansi kerde xırabe. O taw Usmanıci biy imperatoriye.

Paytextê İmperatoriya Usmanıcan sûka Konstantinopeli (Estamol) bi. Feqet Estamol ra ver sûkê Söğüt, Bursa u Edirney paytext biy. Zıwanê xoyo resmi Usmanıcki bi. İmperatoriya Usmanıcan seserra 15 u 19ıne de biye merkezê Mısılmananê sunniyan. Sultananê İmperatoriya Usmanıcan xeylê camiy vıraşti.

Erdê İmperatoriya Usmanıcan zaf gırd bi. Hem qıtaya Ewropa, hem qıtaya Asya u hem zi qıtaya Afrika de hukım kerdo. Çı wext İmperatoriya Usmanıcan resê sûka Viyena, uca de şarê Ewropa İmperatoriya Usmanıcan vındernê (egle kerdê). İmperatoriya Usmanıcan Cengê Viyena I. u II. (1683) kerd vini. O wext ra nat İmperatoriya Usmanıcan pede biye qıce. Seserra 20ıne de İmperatoriya Usmanıcan Herbê Dınyayê Yewine zi kerd vini u serra 1923ıne de Atatürki dest ra İmperatoriya Usmanıcan biye xırabe u Cumhuriyetê Tırkiya niya ro. 




#Article 344: Semed Behrengi (183 words)


Semed Behrengi, serra 1939ıne de dewa de Tebrizi de ameyo dınya. O be xo, malım (muskar) bi. Merdımo de roştber u newedar bi. Ey cem u cematê komi zaf rew nas u doz kerd. Raştiya İrani domanan rê ebe hêkat u estanıkan arde ra zıwan. Niê hêkat u estanıkê ey, çıqasi ke domanan rê nuşiyê, pili zi cı ra xeylê çi musenê.

Semed Behrengi, lewê ma u piyê xo de, miyanê feqırêni u zarêni de rest ra. O xeylê rew şi ser ke, qederê xo be ê komanê bındestan yewo. Coka ey waşt ke, çiyo ke o rew xeyrê cı biyo, şarê dormey u komunê binan rê eskera kero. Na rivat ra belay serê ey sero kemi nêbi.

Semed Behrengi hêkat u estanıkanê xo de na raştiye hewl arde ra zıwan. Coka dewrê şahi de namey xo ziyankariye rê veciya. Serra 1968ıne de miyan ra kerd vind. Bado, meytê ey zımey İrani de, fekê Çhemê Arasi de vêniya.

Kıtabanê ey ra Jü Şêftaliye Hazar Şêftali, hetê Hawar Tornêcengi ra çarniya a zıwanê Zazaki, hetê Vejiyaişê Tiji ra 2001 de Estamol de çap bi.




#Article 345: Lazki (136 words)


Lazki zıwanê do Kofkasê verocio ke aidê keyey zıwananê Kofkasio, zıwano Lazano. Zıwanê zey Megrelki u Gurciki, Svanki ki nê qefley raê ke cı rê zıwanê Kartveli ki vaciyeno.

Lazki mıntıqa Lazıstani de, sinoranê duwelanê Tırkiya u Gurcıstani miyan de qısey beno. Tırkiya de sukanê zey Rize u Artvini de qısey beno.

A B C Ç Ç' D E F G Ğ H X I J K Ǩ Q L M N O P P' R S Ş T Ť U V Y Z Ž Ʒ Ǯ 
a b c ç ç' d e f g ğ h x i j k ǩ q l m n o p p' r s ş t t' u v y z ž ʒ ǯ 

Laziki dê X ve Q herfe bêvengi tenya Hopa, Batum ew Borçka'dê qese beno




#Article 346: John Steinbeck (173 words)


John Steinbeck yew nuştoğê sanıkan, romanan u senaryoyano. No Amerikanıco namdar, 1902 de 27ê Gucige de Kaliforniya de sûka Salinas de ame riyê dınya. 20ê Gağandi/Kanune 1968 de ki New York de merd. 

O be xo lacê jü aylea feqıre bi, piyê xo Prusya ra bi, maya xo ki keynay yew (jü) aylea İrlandayıca barkerdoğe (goçber) ra biye. İ ki zey hevalanê xo, domanin u gêncina xo de cıtkariye kerde.

Mabênê serranê 1920 u 1926 de Universitey Standfordi de wand, hama nêşkiya mektebe bıqedêno, perey xo çini bi. A waxt de, êrğatine, karkerine kerde. Cokao kıtabanê xo de raştiya karkeran zaf rınd arde jüan (zıwan), çıke be xo na kar u gure de zaf guriyay bi.

Kıtabê xo'yo sıftên Tortilla Flat (Mahleya Kınari) 1935 de çap bi u xeylê veng vet. Bado, 1936 de kıtabê xo'yê dıdine Dubious Battle (Qewğa Nemcete) veciya.1937 de Of Mice and Men (Merro be Mordeman ra) çap bi.

Peyniye de, 1962 de ki Haletia Nobeli gurete.
Çı hêf ke, hona qe jü kıtabê i nê açariyo zonê Zazaki.




#Article 347: Cumhuriyetê Şariê Çini (328 words)


Çin, yew dewleta qıtay Asyao. Cayê xo mıntıqa ra  rocvetışê Asya dero. Dewleta Çini zaf gırda; dınya de ê hirêyına. Zımeyê Çini de Rusya u Moğolıstan; veroc de Hindıstan, Nepal, Myanmar, Laos u Vietnam; rocawan de Efğanıstan, Qazaxıstan, Pakıstan, Qırğızıstan  u Tacikıstan; rocvetış de Koryay Zımey, Koryay Veroci u Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Çini Pekino. Çin 22 (vist u dı) eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkılo). Çin ezayê Mıletê Yewbiyayey u G8io. Sistemê siyaseti sosyalizmo, ema sistemê ekonomi kapitalizmo. Ekonomiya Çini serra 2014 de vêrdo ekonomiya Amerika ra u dınya ser de biya ekonomiya en gırde.

Tarixê Çini zaf dewlemendo. Merdumê Çinıcan barut u kağıde vıraşti. Felsefeyê Konfuçiusi Çin ra veciya. Esrê 19. u 20. de Çin işğalê dewletanê Ewropaıcan de mend u bi koloniya/mustemera dewletanê Ewropayıcan. Tepeya Mao Tse Tungi Çin kolonistan ra reyna ra. Oyo ke xeyalê Maoy komunizm bi, ey Çin komunist ilan kerd. Serra 1949ıne de Çin bi xoser.

Erdê Çinio ke zaf herayo, iklimê Çini zi ca be ca vuriyeno. Zımeyê Çini zaf serdıno, hema verocê Çini zaf germıno. 

Bacarê gırdi:

Sûkê Şengay u Hong Kongi zaf raver şiyê. Bina u banê xeylê berzi estê, bacarê dewiziê, paytextê borsayê, merkezê iqtısadê Çini u Asyayê. Hong Kong de xeylê şırketê teknolociye u iqtısadi estê.

Nıfusê şarê Çini 1,313 milyaro. Tede mıxtelıf mılleti estê: Uyğuri, Moğoli, Koreyıci, Tibetıci. Dinê Çini çıniyo, şarê Çini zafêr ateisto, ema tayê Mısılmani, Musewi u İsewiy/Xrıstiyani estê. Zıwano resmi Mandarinkiyo, oyo ke aidê Çinkiyo. Zıwanê Çinkiyê nuştey 3000 serrio esto. Xeylê diyalektê Çinki estê zey Kantonezki, Xiang, Yue, Min, Gan, Hakka, Wu; tainan çım de nê zıwaniê, yewbinan nêgênê/nêcênê, areze nêbenê ki, pêro yew işaretanê nuştey gurenenê.

Ekonomiya Çini zaf gırda u heraya. Ewro Çin hetê ekonomiye ra dınya de numreyo yewın dero.Her serre ekonomiya Çini %10 bena gırde. Çin zaf idxalat (eksport) keno. Semedê ercaniya karkeran ra şırketê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayiyan fabrikan vırazenê. Merdumê ilmê iqtısadi anê zıwan ke Çin beno serquwete ke recimê Amerika (DAY) naye ra beno nêrehet.

 




#Article 348: Tanêro Corên (285 words)


Tanêro Corên (ya zi Tanêrê Cori), sûka Zazayan Dêsım de, qezay Xozati de yew dewa.

Lawıka (Deyra) Şirê Şirê keynekê da Tanêrkıce sero vata. Şair Usên Doğanay na lawıke be na qeyde vatêne:

Şirê Şirê

Tanêri vera Şirına mı, lemınê, pulê vore 
jüyê nawa Çê Oynatani de fetelina, Şirına mına çım-buri-gılore
la lao, seytan mı qurdi keno
şiaê çımo vece, ara sodıri dı bı nanê tir’a bore

erê Şirê Şirê
omeda ma Şirê
Heq kedero dae nêdo
to ma rê kerday pile
erê arday, kerday
ma va, xercê cıle!

Tanêri vera, Şirına mı, dalık o buki 
cêniya hewle ke kuna mordemê koti dest 
se ke malê bena, mırdar ercenê na kutıki
la lao Şire vana, oo kı dosta xo çiniya
ez mijia xo de sorğacê na pi keri !

erê Şirê Şirê
omeda ma Şire
Heq kedero dae nêdo
to ma rê kerday pile
erê arday, kerday 
mı va, xercê cıle

Tanêri vera Şirına mı, bı ver mendo
kes çino xebere Sılemani do, mefındero bêro
lacê Oynatani Mardin de şiyo dızdiya bostani, 
nê be pıra merdo!
erê, Şirê Şirê, nê be pıra merdo!
erê, ez ke bızani na dorğiya 
Xızırê serê deryay mıradê ma newe kerdo
erê Şirê Şirê omeda ma Şirê!

Tanêri vera, Şirına mı, lêa teke
erê destê xo destê mı kı, mın o to şime mereke
ez kı to rê sa vono, 
Çê Oynatani dı na veyn mekı!

Tanêri  vera Şirına mı lemınê, bı hêgay 
erê tey lewina, ma va, selviya vay
Şirê, ez to rê qırban keri
apê to Dursun Ağay!

erê Şirê Şirê
omeda ma Şirê
Heq kedero dae nêdo
to ma rê kerday pile
erê arday, kerday
mı va, xercê cıle

Vatoğ: Usên Doğanay
het: Tanêr-Xozat
nuştoğ: Asmêno Bêwayir

                                          




#Article 349: Stokholm (173 words)


 
Stokholm yew bacarê İswecia u rocakewtena (rocvetışê, şerqê İsweç dera. Stokholm hem paytextê İsweçi hem ki tewr bacarê da gırdo.

Tarixê Stokholmi zaf khano. Seserra 12ine de Birger Jarli dolmaleya madenê asıni ra Stockholm na ro. Serra 1520ine de qralê Danimarka Christian II Stokholm işğal kerd u zaf terteley kerdi. Labelê Stokholmi serra 1523ine de xo gırewt xoser. Seserra 17ine de İsweç ra pia Stockholm zaf bi gırd u bi merkezê tıcaretê nêmadey İskandinawya.   

Ewro Stokholm bacarê dê moderno u Stokholm merkezê siyaset, iqtisad, zagonê dewleta İsweçio. Nıka zaf mekteb u laboratuwari Stokholm de ronayeyê. İqtısadê Stokholmi gırdo. Şarê Stokholmi endustriya xızmete de ê hewtino (% 85). Endustriya teknolociye u ê komunikasyoni Stokholm de be zaf kaliteyına. Merkezê firmanê Erkikson u Electroluxi Stokholm de ronayeyê. 

Hewaê Stokholmi zafêri serdıno. Labelê gegane seba Gulf Streami (awıka honıke) ra hewaê Stokholm ancia ki zaf serdın nêbeno. Erdê Stockholmi kheweo (kıhoyo) u dari tede zafê. 

Stokholm  adeyan ra yeno pêra (mıteşşekılo): Zerrey sinorê Stokholmi de 14 adey estê.   
Nıfusê Stockholmi 774,411o, labelê nıfusê metroy 1,7 milyono.




#Article 350: Cıns (neri/may) (166 words)


Gramerê zıwanê ma Zazaki de çekuyê nameyan hetê cınsiyeti ra  yewbini ra abırriyenê. Yew (jü) name ya nerikio ya ki maykio. 

No abırnayışê cınsiyeti taê zıwananê binan de, zey Fransızki, İspanyolki, İtalyanki uêb. de ki esto.

Gramerê zıwani de çekuya ke hetê cınsiyeti ra neria, cı rê nameo neriki vaciyeno.

Zazaki de çekuyê nameyanê nerikiyan be nê peybendan qediyenê:

Çekuyê nameyanê ke be herfa bêvenge qediyenê, pêro nerikiyê.

Taê çekuyê nameyanê ke be -a qediyenê, nerikiyê.

Taê çekuyê nameyanê ke be -e qediyenê, nerikiyê.

Çekuyê nameyanê ke be -ê qediyenê, pêro nerikiyê.

Taê çekuyê nameyanê ke be -i qediyenê, nerikiyê.

Çekuyê nameyanê ke be -o qediyenê, pêro nerikiyê.

Çekuyê nameyanê ke be -u (ya ki -ü) qediyenê, pêro nerikiyê.

Gramerê zıwani de çekuya ke hetê cınsiyeti ra maya, cı rê nameo mayki vaciyeno.

Zazaki de çekuyê nameyanê maykiyan be nê peybendan qediyenê:

Taê çekuyê nameyanê ke be -a qediyenê, maykiyê.

Taê çekuyê nameyanê ke be -e qediyenê, maykiyê.

Taê çekuyê nameyanê ke be -i qediyenê, maykiyê.




#Article 351: Ataol Behramoğlu (320 words)


Ataol Behramoğlu, kılamdar (sair), nuştekar, çarnekar u edebiyatkaro namdaro de Tırko.

Mabênê ronaoğanê pêseroka Sanat Emeği de ca gırot. 1979 de, Sendikawa Nustoğanê Tırkiya de bi sekretero pil.  Çapxanu de guria. Cuntawa 12ê Payiza Verêne ra têpia, 1982 de ercia zerre, 10 asmi hepıs de mand. 1984 de Fransa de, Universita Sarbonne de, lızgey Centre de Poetique Comparee de Kılamê Tırki u ê Dinya sero xeylê emeg werd.

Kılamê xoyê sıfteyini be leqemê Ataol Gürus ra , pêserok u rocnameanê Yeni Çankırı Yeşil Ilgaz, Çağrı de veyciay, neşir bi.
Waxto ke mekteba berce (universita) de wandêne, kılamê Behramoğlu'y pêserokanê zê Yapraklar, Dost, Evrim, Ataç de neşir bi u Behramoğlu nae ra têpia pıra (gran gran, hêdi hêdi))  bi namdar. Kılamê xoyê ke a dewran de amê nuştene, ina kerdi arê, kıtabê kılamanê xoyo sıfteyino ebe namey Jü Generalo de Hermeni/ Yew Generalo Ermeni de 1965ine de çap kerdi. 

Ataol Behramoğlu'y  kamiya kılamdarina (sairina) xoya esase mabênê serranê 1965-1971 de gırote; ni serru de pêserokanê Papirüs, Şiir Sanatı, Yeni Gerçek, Yeni Dergi u Halkın Dostları de kılamê xoyê namdari neşir bi. Ni kılamanê xo de vênaisê edebiyatio de mıqerrem u pêt u qomdar (toplumcu) est bi. İ xo çarna hetê kılamanê realist u qomdaru, kılamê xo ebe tema u usulanê newiyan ra kerdi wêyi. Heto bin ra ki, zonanê binu ra ebe çarnaisanê kılam u kıtabu, xeylê diqat ont xo ser.

Xovirra kerd, senên bi rüê maya mı
Xovirra kerd, senên bi vengê maya mı...
Sewe, jü perda bo waxtê khani ra,
Ez bıpişi cigera xoya siyae ra...

Xovirra kerd, senên bi huyayişê maya mı
Xovirra kerd, senên biye waxto ke berbêne maya mı...
Heyat rasano mı bazianê ae de,
Ez lacekê qıckekê de maya xoyo...

Xovirra kerd, senên bi destê maya mı
Xovirra kerd, çımê xo senên bi waxto ke seyr kerdêne...
Va, bua vaşanê huşkan biyaro düri ra,
Waxto ke sıliye gran gran varêna...
 Ataol Behramoğlu 
Çarnais: Sinan USARR




#Article 352: Kodiak (106 words)


 

Kodiak, eyaletê DAY (Amerika) Alaska de yew (jü) suka u Adey Kodiaki (Dormawıka Kodiaki) sero ama ronaene. Serra 2005 de, mordena nıfusi ra gore 6,273 kes na suke de weşiya xo ramıno (cewiyeno).

Sıro ke (waxto ke) Alaska destê Rusya de biye, Kodiak sersuka (paytextê) Alaska bi. 

Kodiak de şaranê zey Filipinıci, Amerikanıcê Veroci (Meksikıci, El Salvadorıci...), Eskimoy, Amerikanıcê Afrikani uêb. estê.

Ekonomiê Kodiaki pheştia xo saneno endustriê werdê awıke (mase, çarfeke/kerkınc...). Kodiak de xeylê fabriqaê masan estê. Heto bin ra, çarfeke sembolê suka Kodiakia u her serre Festivalê Çarfekan organize beno. Hesê Kodiaki zaf namdariê u dinya de mabênê cısnê hesan de tewr gırsê xoyê.




#Article 353: Muzikê Zazay (113 words)


Muzikê Zazay, heta serranê '90an zafêr muzikê şari ra amêne pêra u babetê bini zaf çine bi. Enstrumanan ra thembur, curre, keman, qırnata, dağule, zurna, thıpıke (tef) uêb. amêne cınıtene. Şüare, lawıke/deyre , hewaê kay (muzikê veyvey), dêse (ilahi) muzikê şari de zaf caê de mıqerremi gênê-pê u tarixê muzikê şarê Zazay de zaf muhımê. 

Heto bin ra ki/zi, serranê '90an ra têpia muzikê Zazay xeylê raye gırewte u zaf ravêr şi. Muzikê Zazay de  babetê newiê zey rock, muziko elektronik, blues, jazz, rap/hiphop, muzikê foni u enstrumanê newiê zey gitar, gitaro elektronik, gitaro akustik, themburo elektronik, piano kewti muzikê Zazay. Ma nıka şikinime vacime ke, muzikê Zazayio nıkaên reşto standardanê muzikê dınya.




#Article 354: Kırmanc (157 words)


Zazayê Elewiyê Dêsımi, xo rê Kırmanc vanê. Maney na çekuya Kırmanci teyna Zazayo Elewi niyo. Dêsım de şaro ke kokê xo ocağan ra nêno, yanê oyo ke pir, rayber niyo ê rê zi Kırmanc vaciyeno. Ema elaqa çekuya Kırmanci be Khurrmanci çiniyo. Çıke Zazayê Elewiyê Dêsımi xo rê Kırmanc vanê, feqet Kurdanê Elewiyan rê Kırdas u Kurdanê Sunniyan rê zi Khurr vanê. Yanê Dêsımıci be xo rê Kırmanc vatene, hem Kurdanê Sunniyan ra hem zi Kurdanê Elewiyan ra xo bırnenê, cêra kenê.  Feqet zaf rey, Elewiyê Dêsımi Elewiyanê pêronan rê zi Kırmanc vanê; ha Elewiyo Tırk bo ha Elewiyo Ereb bo u ha Elewiyo Kurd bo, ferq nêkeno. 

Eke ma Zazakiyê Dêsımi de maney çekuya kırmanci bınusime, enê şınasnayışan vênenime;

Heto bin ra, İran de zey Kirman, Kirmanşah nameyê sukan zafê u çekuyê zey kırm, kirman... zımey İrani de mıntıqanê zey Deylem, Gilan, Xorasan de zaf verenê ra. Beno ke kokê çekuya kırmanc, (kırman+ıc)i İran ra yeno. 




#Article 355: Heyder Cansa (251 words)


Heyder Şahin 1956 de Têrcan ra nezdiyê dewa Baği de amo dina. 1986 ra nat zıwan u kami u kulturê sarê xo sero gureneno.
Tawo peyên de pêseroka Piya, Raştiye, Warey de guriyo, nuştey nustê. Welat de verênde Munzur Haber, dıme ra internet Sero Tavz.Net, Siverekname, Bingöl Online, Tunceli Halkın Sesi de nust.

Universıtey Bingoli de sempozyumê Uluslararası Zaza Dili Sempozuyumu de  Tırki de ebe namê “Zazaca Ad ve Soyadların Resmi Kayıt İçin Gramerine Uygun Yazılış” teqdim ra şi sempozyum.

Almanya Frankfurt de ronaena Enstitüyê Zazaki e.V. de, Mannheim de ronaena Bonê Kulturê Ma, Zaza Kulturhaus e.V. de ca guret. Na Koma Bonê Kulturê Ma de 15 serri sermiyanêni de ca guret u zerrê 15 serri de ki 4 serri serverêni kerde. Almanya de ronaena FDG (Federasyonê Komelanê Dêsımi'ê Ewropa de), Frankfurt de ronaena Zaza Gemeinde Deutschland e.V. Cematê Zazayanê Almanya de  ca guret u 4 serri serverênia ni cemati kerde. Tırki u Zazaki de xeylê nustê xo estê. Zazaki de xeylê sanıki day arê u nuşti. Na sanıki taê pêseroku de veciyay, xeylê kılamê (şıirê) xo pêseroku de veciyay. 

Heyder Şahini Ebe Vatena Tırki, Kıtabê Musaena Zazaki - Türkçe Açıklamalı Zazaca Öğrenme Kitabı jü kıtabê de dersa Zazaki veto. Emser 2017 de Kıtabê Kılaman (şiir) vecino, dıme ra kıtabê Namê Domanan u Kıtabê nustê Tırki vecinê. 

Kılama govenda Erê Mellê ke vanê (sıfte Yılmaz Çeliki albumê xo Veyvê veyvê de vati biye), ê Heyder Cansaya.

Heyder Şahin emser biyo teqawıt. Zewcaiyaeyo, dı qıcê (doman) xo u hirê tornê xo estê. 




#Article 356: Ehmedê Xasi (336 words)


Ehmedê Xasi ya zi Ahmedê Xasê nuştoğê Zazakiyo Zaza tewr verêno. Serra 1867 (hıcri: 1283) de nehiyay Lıcêy Hezan de ameo dınya. 18ê Sıbate 1951ıne de Hezan de şiyo heqiya xo. Mezela ey Hezan dera.

Namey ey Ehmedê Sofi Hesenio. Miyanê şari de be namey Xasi, Ehmedê Xasi, Seydayê Xasi u Xoceo Xasi zi şınasiyeno. Namey babiyê (piyê) ey Hesen, ê dadiya (maya) ey zi Medinawa. Namey kalıkê ey Mela Úsman, namey babiyê kalıkê ey Émer u namey kalıkê kalıkê ey zi Xan Éhmedo. Eslê xo eşira Zıkte ra dewa Xasan (be Tırki: Külçe) rao. Xasan, serê sinorê Darê Hêni u Lıcêy de mezrayêka qıckeka. Kalıkê ey Mela Úsman ameo Hezan de mılatiye kerda u endi na dewe de mendo.

Dı bıraê Ehmedê Xasiyê bini  zi est biyê. Nê, Mıhémed Emin u Mıstefaê. Mıstefay qıcekiye de wefat kerdo. Xasi hirê rey zeweciyao. La teyna ceniya eya peyêne ra jû keyna cı rê biya. Keynay xo bırarzaê xo Mela Arıfi reyde zewecnawa. Mela Arıfi demêk Camiya Diyarbekıria Gırde  de mılatiye kerda.

Xasi tehsilê xo Medresey Diyarbekıri Mesudiya  de temam kerdo. İcazey xo destê muderrıs mufti İbrahim Efendi ra gırewto (Hıcri, 1 Rebiulaxır 1320). Terbiyetê tesewufi zi verê şêxê neqşebendi Şêx Évdılqadırê Hezani het temam kerdo. İcazey şêxine gırewto, la çı rey şêxine nêkerda.

Xasi wextê xo de memuriye zi kerda. Mesela Hezirana serra 1330ıne (H.) de seba muderrısiya merkezê Diyarbekıri tayin beno. Dıma Temmuza 1331ıne (H.) de be se qurış meaş seba muderrısiya dewa xo Hezani tayin beno. Badêna ke demêk na wezifa keno, na rey seba muftitiya Lıcêy tayin beno, la demêko kılm dıma o be xo na wezifa ra istıfa keno. Muftitiya ey dı serri u dı aşmi dewam kena.

Badê ke istıfa keno, gêreno a dewa xo Hezani u hetan mergê xo uca cıwiyeno.

Ey kıtabê Zazakiyo tewr verên Mewlıdê Zazaki 1892 de nuşto, la 25ê Adari 1899ıne de Diyarbekır de çapxaney Litografya de 400 nusxey ey gınayê çap ro u vıla biyê. No kıtab hetan nıka çend rey transkribey alfabey Zazakiyo Latinki  biyo.




#Article 357: Mewlıdê Nebi (2507 words)


Mewlıdê Nebi be zıwanê Zazaki be destê Mela (Mıle) Ehmedê Xasi ameyo nuştış. 25ê Adari de serra 1899ıne de çarsey teney çapxaney bacarê Dıyarbekıri de ameyê çapkerdış.

Serra 1994ıne de Mıhani herfanê Erebki ra çarnayo a Latinki u Estemol de hetê çapxaney Fırat Yayınlarıy newe çap biyayo.

Ez bı bısmıllahi ibtıda kena,

Razıqê 'aman u xasan piya kena.

Rebi, hemed u şukri ancax to rê bê,

Kibr u medh u fexri pêro to rê bê.

Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma,

La belê nêrê hisaban çendê ma.

Hemd u şukrê to eda qet nêbenê,

Ma sera Rebbi, ti zanê vinenê.

Halê miskin u feqır u naqısan,

Rüreş (Rışa u zer şiyahê) u zer siyahê zey hesan.

Her nefes de vacê hemd u şukrê to,

Wacibo o bê şubhe anci heqqê to.

Maneno ine sero şukrê çıman,

Dest u lıng u piyabê 'ezayê binan.

Key yeno ca Rebbi, heqê şukrê to,

Ger ezel ra ta ebed ebed ma zıkrê to.

Tım bıker, qet xafıli nêbın mudan,

Hermehal o ger edakar ma temam.

Labelê ma zanê rehma bê hisab,

To hete esta wü ma bi dılkebab.

Wazenê ma lırfê to hergu hewe,

Tım bı zariy u fixan roc u şewê.

Ez qesem daim bı zatê to kena,

Hem bı yew yew ez sifatê to kena.

Ger edeb yew hemdê to qet nêkero,

Rehmetey to ancı yo go her hero.

Çunki rehmey to bı qeybê yê bıya,

Ger çıqa şermende wu sine siya

Rebbi halê ma bıxu to ra 'eyan,

Lazimey hındi çiya vaco zıwan.

Xalıqê ma tı yê Bari Xuda,

Şafi'ê ma zi Muhemmed Mustefa.

Hındi ma şeytani ra perway çiyo

Yo ku to ra tım biyo hêviyo.

Ey bırayê dini ! Tım goştari bê,

Hem bi qelbê xu bi xu hêşyari bê.

Key şıma di nameyê Şahê şima,

Ame vatış, sunneto vacê şıma:

Daimi to ro bıvarê ya tebib!

Wazenê ger ma xelasiyya temam,

Vatişe ma esselatu wesselam.

Lazım o tertibê mewludi temam,

Ma sero vacin bizanê xas u 'am.

Ger ti yew mewlud xu rê wendiş bidê,

Lazım o tertib bizanê pê bidê.

Ewwela tezyinê xu 'eylanê xu,

Lazım o to rê bıqasê halê xu.

Cabiyare b'edi coy'ud u bixur,

Şerbet u muman zi runê bê qısur.

Hınki nan u sole zi rune bıra,

Vende çende merdımen qasê xu ra.

Ger bıpersê wendişe roc u şewe

Wendişê şew baştır o hergu hewe.

Çunki şew bi ame şahê enbiyan,

Na dunya hem Mekke de ey 'aşiqan.

'İlletê şew çunki 'isyani kemi,

Tım bena waq'i bi ibni Ademi.

Xasseten yew rey dı dunya ay şewi,

Qet gunekari ke nêbi yew hewi.

Ger biyo vatıs delilê ma çi yo?

Neksê lat u pewt u narê fursi yo.

'İlletê yew zi dunya bibi zulım,

Kufr u şirki ra hema bibi temam.

Yo bi şew amew ku loman ma bızan,

Kufri dunya kerdê bi şew bê guman.

Hasılê qet ninê vatış wesfê yê,

Ma bıfek t'erif bıker hem medhê yê.

Wazenê ger maxelasiyya temam,

Vatışê ma esselatu wesselam.

Nef'ê mewludi şıma persê bızan,

Qet edeb ninê hisabê defteran.

Belki yew yew lazımê vacın şima,

Pê bızanê pilıyey ay şahê ma.

Yew tera wendiş biyo ger çi sero,

Kamo boro go hezar 'illet bero.

Hembedel de rehmetew keyf u surür,

Nazılê qelbi bıbo hem feyz u nur.

Meclısa mewlud biyo wendiş tede,

Go bibo xerq ay dınurê Ehmede.

Hasıli kamo ku gosdarhı bıko,

Yan bıwano, yan sebeb bo beşık o.

Cenetş fidewsi ê rê hem veri

Boro yo tasêke awey kewseri.

Hem cewabê qebre zi ê rê sıhal,

Go bıbo tavıl bıdo 'emma yusal.

Hezreti Sıddiqi vato yew kelam:

Baş bızanê, pê bıgurê xas u 'am:

Yo hevalê mın dı cennet de mıdam.

Hezreti Faruqi zi 'tezime yê,

Vato mara:  Pê bızanın qedrê yê.

Qedrê yê kamo bıgiro bêriya,

Zey Muhemmed Ehmedi biyaro dinya.

Hezreti 'Usmani yo kerrari sef,

Herdinan vato 'eceb çikew şeref:

Zey dı Bedr u hem Huneyn de bo şehid.

Hem bıgiro qedrê ê zi ey bıran,

Yo dinya ra nêvecêno bê iman.

Şeyhê Besri vato: zey Kohê Uhud,

Zerdê ma bê go dı yew mewlud de bıd.

Fexrê Razi vato: weqta runenê,

Nan, eger yew boro loqmeyke tenê.

Pizê de go nanbıko cuş u tereb

Go bıwazo tım 'efu vaco e Reb.

Ay ku ez werda gunehkar o 'efu,

Wazena ê rê bımaney to 'efu.

Sirrê seqti vato: caw mewlud tede

Wanenê, yo cennet o yê hay tede.

Çunki qey hubbê Hebibê Basefa,

Ê yenê pêser kenê zewq u sefa.

Ê zi vato yew hedisêkew nefis:

Cennetê Firdewsi de hetta heta,

Bes niyo hendi çı vaci ey feta!

Şeyx Cuneydi yo Celalugginê ma,

Vato hem mrufi kerxi zi teba.

Hınki nef'ê wendişê mewludi yê,

Ger biyê vatış şınê vist per belê.

Qedrê yê ger ma bızanın ende bes,

Kafi yo ma ra heta axır nefes.

Hasıli ma kor ö bê hedd u qiyas,

Ma yı z'anê qedrê mewludi Bınas.

Belki zano qedrê yê Rebbê Kerim,

Medhê yê loma dı Qurranê Kerim.

Kerdo vato: ya Muhemed , ya Emin!

Ente mini rehmetun lil'alemin.

Wazenê ger ma xelassiya temam,

Vatışê ma esselatu wesselam.

Ewwıli xellaqê kullê masiva,

Tım teni bi baş bızanê bınewa.

Nê eno 'erd u eni 'ezmani bi,

Nê peri yu cınni, nê insani bi.

Nê eni rociw şewi nênizd u dür,

Nê zemani nêmekani bê fıtür.

Yanê nê hacaw tiya enkaw veri,

Qet çinêbi hem çınikê zey veri.

Lebelê fıkr u teemmul qet meke,

Eqlê heywani ebed ver pê meke.

Yew 'eqıl ku eslê yê awew herri,

Yo çızano hukme şahê Ekberi.

Ger bıpersê hikmetê Homay tera,

Go bibo zey meşke perçe, ey bıra!

Axıri. qet yew bı eql u mahıri,

Nêrseno m'erifetê yê Qadıri.

Belki ancax ehlê qelbê mureqi,

Yo bızano cuzêke sırrê Heqi.

Nêşkeno yo zi bıko t'erif hema,

Cewherê m'erifetê Xellaqê ma.

Çunki heddê herf u sewtan qet niyo,

Sirrê Xeleqê cihan yê vaciyo.

Hem m'eaniyyê dı qelbê 'aşiqan,

Bêrê vatış yê bınutqe natıqan.

Çunki herf u sewti tım cihati yê,

Sırr u 'eney cihetan ra xali yê.

Hasıli qet eşkenê roşnê çıra.

Hukmê rodi sıst kero hukmê xu ra.

'Eql u herf u sewti ma zi yo qeder,

Eşkenê sirran bıfek bıyarın teber.

Wazenê ger ma xelassıya temam, 

Vatışê ma esselatu wesselam.

'Ewıli dare yeqinê Rebbê ma,

Kerde xelq u pa bi çar şaxi hema.

B'edi ço yê padişahê sermedi.

Hınki nurê xu gırot qey Ehmedi.

Va:Bıbe Ehmed! hema şahê wedud,

Şıklê teyra tawise ame wıcud.

B'edi co na dare ser Rebbul umem,

Zikrê yê kerd bê hisab, nino qelem.

B'edê yê zıkram hema Rebbê wera,

Arde yew 'eyne heya na yê vera.

Weqto nure Ehmedi, anya tera.

Bêhisab kerde heya Rebbê xu ra.

Araqêke da hema ses cilki yê,

Kewti warçar bi tera çar yarê yê.

Yew te ra zi, bi guli boy tım yenê,

Yine ra zi yew birinci o ma wenê.

B'endi co nurê hebibê Ehmedi,

Secdê berd panc ray bi qeybê sermedi.

Yo sebeb ra ma rê panc ferzi temam,

Wacibş tım ma nımac ker her mıdam.

B'edi co duyyes hicabê nairi,

Ardi nay ro yê Xudayê Qadıri.

Nameyê perdan bı xu yew: Merhemed.

Yew Keramet, yew zi Minnet, Menzilet.

Yew Nubuwwet, yew zi ta'et namebi

yew se'adet yew zi Rıf'et ya ebi

Yew Hidayet, yew zi T'ezim des tamam

Yew şefa'et yew yewzi qudret wesselam

B'edi co nurê hebibê serweri,

Mendo hergu perde de yo çende seri.

Hergu yew de kerdo zıkrêkew temiz,

Hedê yê zano teni Rebo 'Eziz.

B'edê zıkri Xalıqê 'erd u sema,

Eşto yo nur behrê 'irfani hema.

B'edê yê zi eşto behrê nedreti,

B'edê nedreti eşto behrê qudreti.

B'êdê co eşt merhemet behro 'uman,

Weqto yê ra zi teber ame heman.

Baski şayê, henki çılki war,

Se hezar u vist hezar u zêde çar

Weqto yê çılki yê ku yê ra bi beri,

Hergu yew bi ruhê yew Pexamberi.

Baski şaytê, anci çılki bêqiyas,

Kewti war bi ummetê yê 'am u xas.

Xalıqi yew cewhere yê nuri ra,

Kerde peyda b'edi co ayna tera.

Bi dı felqey tawıli ay yew hewi,

Yê bıheybet da nezer nimey yewi.

Tavıli helya bi behrêkew 'uman,

Heybetan ra du wu kef da yê heman.

Kef bi'erd u'ewwıli yê Mekka ra,

Yo sebeb ra Mekke bı Ummul Qura.

Duzi 'ezmani tera amey Wicud,

La heqiqet anci zano yo Wedud.

Nisfo bin ra zi vıraştış da cidid

Lewh u kursi yu qelem 'ero şo mecid.

Wazenê ger ma xelasiyya temam.

Vatişê ma esselatu wesselam.

B'edi co va:  Ey qelem nuştiş bıke!

Va: Ez dı emrê to de wa, vatış bıke!

Va:  Bınusne yew çıniko xeyrê mın,

Hem Muhemmed qasıd o qey emrê mın.

Weqto ana va, şınawit ay qelem,

Tavıli şi secde u behêş bi hem.

Secde ra weqto wırışte Rebena,

Va:  Tı Xellaqê mınê ez vinena.

La belê kamo ku namey yê hema,

Ame nuştış namey yê to dır bı ma.

Xalıqi va: Ewwel u axır ez a,

Yo zi Mehbundê mın o 'aşıq eza a.

Ger bi qeybê hubê yê nêbay mı zi,

Çike nê ardê wucud u nê tı zi.

Va: Bınusne her çi 'isyani bıke,

Yo go hisseyê cırê agır bıko.

Her çi nêgreyro bı'eksê emrê ma,

Heqqê yê firdews u ditış wechê ma.

Ummetê peyxamberanê ba sefa,

Pêro anu heta MUstefa.

Ummetey yê rê zi dest pê kerd qelem,

Ku bınusno vaco yê zi kel umem.

Tawıli heybet gırot vınderte hem,

Xalıqi va: Bes teeddub ya qelem!.

Heybetan ra bi dı şıqqi secde berd,

B'edê sedi va:  Çı vaci Rebbo ferd.

Va: Bımusne ummetê yê rê surur,

Ummetun muznibetun Rebbun Xefur.

Yo sebeb rasunnet o şeqqê qelem,

Weqtê qet'i ma bıke ey zel himmem.

B'edhi co nuşti heme teqdiri tam,

Çı bıbo peyda ila yewmil qiyam.

Wazenê ger ma xelassiya temam,

Vatışê ma esselat u wesseleam.

B'edê kullê nuştışê eşyan ku kerd,

Xalıqê Cebbari fermanêke.

Qeybê cebraili va:  Henki heri,

Biyare 'erdan ra bı şeşti tewwıri.

Nêbo rengêke tera biyarê kemi,

Pê vırazın ay heri ra Ademi.

Hikmetê rengê heri insani pê,

Hergu yo rengêke bi nêbi zey pê.

Ha bı şekl u ha şecca'et dilberi,

Ha bi cud u ha bi teb'u enweri.

Arde Cebraili warro kerdo ro,

Henki awey rehmeti kerde pero.

B'edi coy zey mir 'ecelna yew zeman,

Nêdusa pê ra wu cêra bi heman.

Kerde ser aw henki behrê huzni ra,

Yobinan tavıl gıror bê hemdi ra.

Ma zi loma daima mehzun benê,

Can yeno pê ser muhayyer manenê.

B'edi co va Xalıqê ku zulhikem:,

Qeybe ibnê Ademi ey ins u cin.

Kamo ehlê sebri bo, yo ehlê mın.

Kam keso ku nêkero sebro kerim,

Ez go runi yê sero huzmo 'ezim.

B'edi co Adem temam kerd şıklê yê,

Hezreti Cibraili pif kerd ruhe yê.

Tavıli Adem jirişt runişt verê,

Hezreti Cebarili secde berd cı rê.

B'edi co her çi melek pêro temam.

Secde berdi Ademi rê xas u 'am.

Tavıli nurê Muhammed xatemi,

Bi mucella yo dı paştey Ademi.

Cenneto berzex de nay ro va: Hema,

Lazım o na dare ra dür bê şıma!.

Sef bı sef vındertê yê pey de melek,

bi muheyyer Ademi va:  Ez gerek.

Persi Xellaqê cihan ra no sebeb,

Yê çı ra vındertê mın pey de 'eceb

Wexto persa Xalıqi ra kewn u hal,

Va:  Eno hikmet çı yo ya Zulcelal?

Xalıqi va: Nurê şahê cın u ins,

Haw di pastey to de yo eyro celis.

Hikmet u heybet zi pêro awew o,

N'imet u cennet zi pêro awew o.

Ademi va: Xalıqê 'erş u felek,

Heskena bêro mıqabıl wew melek.

Hikmetê Xellaqi ra, di ame nur,

Miyanê wechê yê de tavıl bi zıhur.

Ademi va: 'Rebi ez hêvi kena,

Biya re qarşi, xu rê ez vinena.

Kerd emrêkew letif 'ilmê xu de,

Nur bi nazıl, ame gışta eşhede.

Yo sebeb ra gışta raşte efdela,

Zey çepe ey ehlê hubb u mubtela.

Loma weqto nenuki xu qesnenê,

Desto raşt de 'ewwıli dest pê kenê.

Desto raşt ra zi gişka nur tede,

B'edi co hemey ya kışte de.

B'edê yine pilê zi ku qesnenê,

Desto çeptertib tede nêvırazenê.

Çunki gişte destê raşti efdelê

Ma veri varo şima zenê belê.

Lazım o ma hikmetê tertibi vac,

Çunki hergu derdi rê esto 'ilac.

Weqto yo nur ame gişte bi sekan,

Nurê çar yaran zi amey yê binan.

Nurê Sıdiqi dı raştê Sıdqi de

Bi sekan Faruqi zi Sıdiki de.

Nurê 'Usmani zi raştê 'Umeri,

Yê Eli gışta çepê pexemberi.

Weqto Adem çım gına gışta şede,

Ay ku nurê Mustefayi haw tede.

Bi muferreh va bı ilhamê Rebi,

Da cewab nuri vera Rebbê wera:

Yo sebeb ra maselam bid sunnet o,

Reddê yê zi ferzêkew kifayet o.

Wazenê ger ma xelassiyya temam,

Vatışe ma esselamu wesselam.

Hezreti Hewwa, nezer da Ademi,

Va: Çı nur o ?  Va : Yê Fexrê Ademi.

Xalıqi hurdi muzeyyen kerdi bi,

Hem bi Cennet de muxeyyer kerdi bi.

B'edi co ku Ademi bê emri kerd,

Xalıqi va: Yêbıgirê berzê 'erd!.

Tavıli lıbas u tezyin bi vıni,

Yine ra wu eşti na dunya geni.

Bı fıxan u zariyey yê hergu hew,

Qet edeb nê bi sekan yo roc u şew.

Bi temam hetta ku hirê sey serr,

Kerdi zergun hisrê yê dar u çere.

Vatışe yê zi eno roc u şew.

B'edi co yo roc wırışt runışt hema,

Yew nezer da 'erşê Xellaqê Sema.

Di ku nuşto: Yew çıniko tım ez a,

Hem Muhemmed mursel o, mursil ez a

Va : dı bextê ay Muhemmedi de wa,

Mın 'efu ke Rebbi ez bê çarê wa!.

Hezreti Cibrili wehyi arde ser,

Va: Ricay to bı qebul wırze xu ser!.

B'edi 'efwey ademi ra bilyegin.

Ame paştey şisi yo nuro verin.

Şisi ra zi ame lacê yê hema.

Nêşkena hendi bımari qey şıma.

Çunki hetta bêro 'ednani rıso.

Go bibo nizdê se nami pê rıso.

Hem tede esto xilafêkew temam.

Yew muheqqeq nêşkeno vacokelam.

La belê 'ednani ra yê hema.

Vist u yew pi beşikê vaci şima.

'Ewwıli 'ednan u M'ed u hem Nezar.

Yew Muder bi, yew zi İlyas namedar.

Mudrike yew, yew Xuzeyme, yew Kenan.

Nerd u Mılk, Ferh u Xalıb zi heman.

Hem Lu'ey, hem K'eb u Merre hem Kilab,

Hem Qusey zi hewt u des hamey hisab.

Yew zi yew Abdulmenaf o murte'ib.

Yew zi Haşem yew zi 'Ebdulmuttelib.

Wazenê ra hetta tıya nur bi nihan.

Fucetun pi yêdê bizahir heman.

Wazenê ger ma xelassiya temam.

Vatışe ma esselatu wesselam.

Weqto Abdullahi de nur bi zuhur.

Kafıran zana ku amew nizdi nur.

B'edê co geyray bı qetlê yê hema.

Hafızê yê Xalıqê 'erd u sema.

Tım qıci ra pawıtê yê kafıran.

Cay ke Abdullahi bıkşê bê bıran.

Rayke hewtay cıhud pıya bi heval.

Sondi wendê kerdê eqdêkew betal.

Go bigeyrın roc u şew tim yê dıma.

Ma ebed nê geyrenê a ger meram.

Nêkerın icra ku vacın ax u Şam.

Miyanê Şami ra wırışti hergu hew.

Şine reyra nê bı roc daim bı şew.

Kewti çol u kerbelayê kafıri.

Şi hetta dorê Meki zey adıri.

Kerdê casusi hetta yew rocêke,

Ame Abdullah teni şı çolêke.

Weqto di, kewti dıma zey vergê har.

Şi bi yê berxê cıwani hey hewar.

Pêro piya şi yew tera nêbi kemi.

La belê hafız bi rebbê 'alemi.

Weqto şi yê her cıhudê Şamiyan.

Tavıli yew 'eskerê rewhaniyan.




#Article 358: Yılmaz Çelik (157 words)


Yılmaz Çelik yew senatkaro Zazawo. Yılmaz Çelik, serra 1969ıne de qeza Dêsımi Vacuğe (Pulur), dewa Çêdage (Kedek) de ame riyê dınya. Çeliki mektebo verên Pulur de wend. Mektebo wertên de sınıfa yewine ra dıme, serra 1980ıne de şono İswiçre, uca de wendena ho qedeneno. Yılmaz Çelik hewna zi İswiçre dero, uca de weşiya xo rameno (cıwiyeno).

O hewna ke yew domano 7 serre biyo, cenıtena temburi musao. Çunke, dı xalıkê ho zi senatkar biyê; yewa ho kemane, a bine zi tembur cenıtêne. A ri ra, Yılmaz Çeliki hewna ke doman biyo, hewesê muziki kerdo. Ey qıckekina ho de, her daim zey Sılo Qıc, Usên Doğanay şairê Dêsımiê pili goş dawê (goş nawê ser).

Yılmaz Çeliki heta nıka albumanê ho de ca dayo lawık u kılamanê Dêsımiê kıhan u otantikan. Lawıkê ke o vano zafêr Zazakiyê, ema o ca dano lawıkanê Tırki u Kurdki zi. Muzikê Dêsımi, Muzikê Zazay u muzikê şari de cayê Yılmaz Çeliki zaf mıqerremo.




#Article 359: Ana Fatma (107 words)


Zazayê Elewi, keyna (çêna) Mıhemmedi Fatıma rê Ana Fatma vanê. Eke duayi kenê rey rey vanê Ya Ana Fatma ...!.

Heto bin ra zi, Ana Fatma yew leqemê de aşmo. Zazayê Elewi aşme firaz (mıbarek) qebul kenê û wına bawer kenê ke roştiya aşme, nurê Ana Fatmayo. A ri ra, aşme rê Ana Fatma vanê, eke aşme zaf roştiye dana, vanê ke Ya Ana Fatma! To roştiya xo ra, ma mehrum meke. û duayi kenê. 

Anciya zey Ana Fatma, Zazayê Elewi wına bawer kenê ke, roştiya roci (tici) nurê Mıhemmediyo. A ri ra, roc ke veciya vanê ke Ya Mıhemmed, ya ticiya homete ... û duayi kenê.




#Article 360: Deylem (165 words)


 
Deylem ya zi Deylemıstan (be Erebki: ديلام Deylam, be Farski: دیلمان Deyleman), dorverê koyıno ke rocawanê dengızi hazari dero. Namey xo zaf rewin u tarixkiyo. Rocvetey cı de Taberıstan/Mazenderan, rocawanê xo de zi Gilan esto. Na mıntıqa zaf koyına u gorey cayanê binan ra zaf erey biyo mısılman. Deylemiji seserra 9ıne ra dıme Şıitiye qebul kerda. Hetan o wext şarê Deylemi zerdûşti bi. Deylemiji demê Sasaniyan de eskerê esparıni (süwariy) biy. Dewletanê Tırkan u Ereban de zi eskerê pereyıni biy. Selehettin Eyyubi zi pawıtışi Kudusi  dao  Deylemıjan. Sey İmparatoriya Partıjan, Sasaniyan u sey dewletanê Şıi Bûweyhiyan, Tahiriyan u Ziyariyan hetê Deylemijan ra roniyayi. Qelayê Alamuti zi mıntıqayq Deylemıjan de roniyayiya. Zafiya Heşşaşiyan (haşhaşi) Deylemıji biy. Dewleta Selçukıjana gırde pê suikastanê heşşaşiyan meydan ra ameya wedartış. Deylemijan seserra 11ıne ra dıme koç kerdo Anatoliye. Melumatanê tarix u zıwanşınasnayışi ra Deylemiji Zazayê ewroyinê u khalıkê Zazayanê. Hema zi nameyanê Zazayan ra yew zi Dımıli yo. Çekuya Dımıli Deylemi ra yena, tenya fek de bineyk vuriyayış ameyo meydan.




#Article 361: Mars (104 words)


Mars yew estareyo u estareyo çarıno. Estaranê zê Dinya ma rê morino, çıke şiyo ra Dinya ma. Seba / Semedê rengê xuyo sur, namey homaê cengi ê Roma ra namey cı Mars no pa u xeylê rey ki Estare Sur yeno qal kerdene. Nu rengê estari Asın-Oksid ra yeno, yanê rüê / semedê kerre guretena tozê asıni, rengê ni planeti sur aseno.

Mars dörmê / çorşmey xo de, wayirê 2 estarenê qıckekano, nina:

Biyolociye u astrolociye (fal) de Mars, sembolê cüamerdano.

Sodırê serra 2007ine de, en peyniye de ame diyaene (asaene, vênıtene) u pesewa aşma / menga Payizo Vêren de çıman ra bi vind.




#Article 362: Geometri (165 words)


Geometri (Yunanki: γεωμετρία; geo = erd, metria = nizam) yew lıngê ilmê matematikiya. Geometriy evne şekle biçimı u ni nora nevi bicimı vırazeno. Maksadê xo zey ilmanê binano, yanê heyatê merduman rehet kero.

Qare yew babetê çarkınarano. Çar kınarê qarey pêro piya têdüstê yewbiniê. Eke ma yew kınarê qarey rê a vacime, formulê arêdayışê (yekun) dormey qarey wına/nia beno: 

Gılorek zıwanê Tırki dı Daireyo. İnsonı klorı tım xora pers kerde ma no şekle senino tarixecı nezono ama kona mezopotamyadı no seni beno vete boyne nıka klorı zaredı krişe en gırd cap o ma no capra ay klore hesp kemı mesela nime captıcı 4 vo ina yev klor zare caycı (4*4)n(pi) o.

Nıkaji bovnemı prızmaye carkoso neyrejı yev numune bıdıse kutiye kıvritı beno bıcımeı vuniyo neyse neyji formilije bıkımı:

Misal ma desttı x=darecı:5 y=horiyınacı:6 z=herayınacı:7 yev prizma esto nıka ma bovnemı ma tum riyone cayondıcı seni hesap kemı pero 6 tane riyecı esto ma ney formılıze kerdımıse 

Cayondı tüm ri=2*(x*z + x*y + y*z)
Hamecıji=X*Y*Z o.




#Article 363: Varyantê fekanê Zazaki (116 words)


Zazaki de varyantê fekan zafo. Her kes be fekê mıntıqay xo qısey keno. No hal zaf normalo, labelê şarê teberi miyan de yew zıwanê nuştene lazımo. Be destê taê ilmdaranê zıwani u nuştekaranê Zazayan zıwanê Zazakiyê Standardi hao vıraziyeno. Nê gurenayışi sero heta nıka yew kıtabo çapo cerreb veciya, Şazadeo Qıckek, Hêgayo Bêwahêr, taê meqaleyê ke pêseroka Mirazi de, yew ki Wikipediya Zazaki de be Zazakiyo Standard meqaley estê.

Metodê vıraştena Zazakiyê Standardi ilmiyo; ney sero Estamol u Almanya de semineri diyenê. Varyantê qısanê ke ke fek be fek vuriyenê, labelê êyê ke zıwano ewroên de eslê xo ra tewr nezdi mendê, hetê tarix u etimolociye ra zehf nêvuriyaê, ê varyantê qısan u grameri esas gêriyenê. 




#Article 364: Qoçgirıci (eşire) (134 words)


Qoçgirıci, mıntıqay Qoçgiriye de, namey yew federasyonê eşira Elewiyano. Mensubanê eşira Qoçgiriye rê Qoçgirıci vanê. 

Eşira Qoçgirıcan zêdêr Kemax, Quruçay, Gercan, Suşehri, Zera, Divirge, Qengal, Hafik de cıwiyena. Zıwanê eşira Qoçgirıcan Kurdki (Kırdaskiyê zımey) u Zazakiyo. Gorey vatışê khal u kokımanê ena eşire raya koçi Mazgerdo, Mazgerd rıçık u çelaqas ra ameyê Sêvaz. Eşira inan eslen İzoliya. Ewro ki tayê qewıleyanê ena eşire de namê Rıçıkıc u İzolıc zafo. Ena eşire de her dewe Kurdki qısey kena, kes Zazaki nêzaneno, hema zerrey ena eşire de çehar u panc dewan de Çarekan u Şêx Hesenan zi estê u tayê Zazaki zi zanenê. Zerrey Qoçgirıcan de Kurdki qesey kenê.

Ezbetê na eşire nayê; İban, Laçinan, İzoliyan, Rıçıkiyan, Mıstan, Balikiyan, Gerniyan, Pewruzan, Xeliliyan, Qalxanciyan, Saran, Sefan, Dırêjan u İvaskiyan. Ena eşire de Şêx Hesenan u Seydan çıniyê.




#Article 365: Ğezale (113 words)


Ğezale, (Erebki: غزال, ġazaal) heywanê ke familya iştirınan (Bovidae) raê u dı toynakê xo estê, namey inano.

Lesa yew ğezale 200-230 cm derga, 60 cm berza, dımoçıkê xo 20 cm dergo. İştiriê xo çarpazê (zey hilalê). Rengê xo mando rengê herre. Ğezale baria u zaf rındek asena , heywana de şipa. Hentê 10 serran cıwiyena, rehet bena khedi (Gazella dorcas). Babetê xoyo bin Gazello granti 100 cm derga, iştiriyê xo 75 cm estê. Seba postık u goştê xo, hetê sayderan ra yena kistene. Afrika u ğerbê Asya de çol u caanê stepan de weşiya xo ramena (cıwiyena).

Hirê babeti estê ke, cısnê Procapra miyan de morinê, u namey nê hirê babetan ki ğezalo.




#Article 366: Michael Jackson (222 words)


 
Michael Joe Jackson (b. 29 Tebaxe 1958 - m. 25 Heziran 2009) yew lawıkvac, muzisyen, bestekar, nuştoğê qısey, dansker u estarê popio Afro-Amerikayıco efsanewiyo ke zey Şaê popi şınasniyeno. Jacksono ke zey hewtınê new domananê ailey Jacksoni ameo dınya, gruba Jackson 5'ia ke piyê ey awan kerde, ae de serra 1964'i de hewna ke 6 serri bi, kewt cıwiyayışê muziki.

Eslê Jacksoni Afrikayıc bi. Heto bin ra, rıstımê xo şono reşeno qebila Cherokee. 
Piyê xo Joei muzik u dansi sero hewesê Jacksoni ke ferq kerd, qewet u wextê xo seba mekteb u ravêrşiyayişê lacê xo Michael Jacksoni zay kerd. 9 bırayê Michael Jacksoni estê. Be Marlon, Tito, Jermaine, Jackie ra piya ey gruba Jackson 5 naye ro. Gama ke Michael hewt serre bi, na grube de dest be solistiye kerd. Tiyatroyê Apolli de Jackson 5i sahne gırewte, musabaqayê şovê amatori de xaleta yewiniye gırewte. Heta serra 1969, Jackson 5 konseran rê u şovanê şewan rê dewam kerd. O dem de, ronaoğanê şirketanê plaki ra Motown Berry Gordy, gruba Jackson 5e goş naye ser u verê grube akerd. Beatles ra tepiya veciyayişê tewr herbi bi nesibê Jackson 5 bırayan, albumê  inan xeyle elaqe di. Kılamê I Want You Back, ABC, The Love You Save, u I'll Be There listeyanê muziki de xeylê wexto derg cayê tewr serêni de ca gırewt u bi hit.




#Article 367: Jost Gippert (686 words)


Prof. Dr. Jost Gippert (12yê Marti 1956 Winz-Niederwenigern, Almanya de ame dınya) Universıtey Goethe Frankfurt de alımê dê zıwanano Almano. Be xo Hindo-Ewropaist u Japanologo, heto bin ra ki alımê zıwananê Kovkasano u xeylê zıwananê binan sero gırweyeno. Universitey Goethey Frankfurtê Maini, qısmê Zıwanşınasiya Têverşanıtoğe de profesoro. 

Zıwananê ke Gippert sero xebetiyayo, inan ra yew ki Zazakiyo. Serranê 1994-2000ıne miyan de ey be nuştoğ u qıseykerdoğanê Zazaki ra piya nê zıwani sero tedqiqat u cıgeyrayışi vıraşti. 4ê Gulana 1996i de ey Veyvê Kıtaban, sûka Almanya Mannheim de raresayışê Zazakiyo tarixi sero qısey kerd. 

Meqaley cı be Almanki u Tırki pêserokaya Warey de veciya (). Meqaley xoyê dıyıne Zazaki sero be namey Zur dialektalen Stellung des Zazaki (Almanki Heruna Zazaki'ya diyalektale sero serra 2009ıne de pêseroka zıwanzanan Die Sprache de veciya. Nê meqaley de heruna (caê) Zazaki zıwananê İrankiyê rocawanê zımey (ğerbê şımali) miyan sero vındeno u zey Ludwig Pauli ano a zıwan ke, Zazaki pê bunyay xo u xısusiyetanê raresayışê venganê tarixiyan, zıwanê İrankiyê rocawanê zımeyo tewr tipiko. Nê xısusiyeti gorey zıwananê İrankiyê rocawanê zımey'ê binan tewr rınd şevekıtê (hefz kerdê) u xeylê hetan ra mıhafezekaro. 

Gippert ezaê dê ronaoğanê Enstituyê Zazakiyo u 2 serrê verêni serkarê diwanê idarey nê enstitüy bi.

Serra 1972yıne de lisey Leibniz-Gymnasiumi Essen-Altenessen ra bi mezun. 1972 ra heta 1977 Universıtanê Marburg u Berlin (Freie Universität) de Zıwanşınasiya Têverşanıtoğe (İlmê Zıwanan'ê Qıyasi), Hindolociye, Japonolociye u Sinolociye wende. Wendış ra tepeya ey 1977 de derecey doktorê felsefey be teza xo Zıwananê Hind-Ewropa de Sentaksê Vıraştenanê Mesderkiyan gırewt. 1977 ra heta 1990 Berlin, Viyana u Salzburg de wahêrê mıxtelıf mewqiyan bi, zey asistanê ilmi ya ki ê universıtey ya ki lektorê universıtey. Serra 1991ıne de sureo ke asistanê Zıwanşınasiya Komptueri'a Şerqiyati (Oryentalistik) bi, Universıtey Bambergi de pê teza xo Ermenki u Gurcki de İranki ra qısanê gırewteyan sero resa derecey profesorine. Jost Gippert 1994 ra nat Universıtey Johann Wolfgang Goethey, sûka Frankfurtê Maini de Zıwanşınasiya Têverşanıtoğe salıx dano. 1996 ra nat Akademiya İlman Gelati (Gurcıstan) de ezaê dıwela teberio, 2002 ra nat ezaê Komisyonê Turfani, 2007 ra nat ki ezaê Merkezê Sprache (Zıwan) ê Akademiya İlmanê Berlin-Brandenburgio.

Serra 1997ıne de Universıtey Sulxan Saba Orbeliani Tıflis (Gurcıstan) de tayinê profesorê fexri bi, anci uca serra 2009ıne de Universıtey Ivane Javaxişvili tayinê doxtorê fexri bi, peyniye de ki 2013yıne de Universıtey Şota Rustaveli Batum de tayinê doxtorê fexri bi. 

Tayinê ey'ê profesorina Zıwanşınasiya Têverşanıtoğe ra nat 1994 de Universıtey Frankfurti de, gıraniya gırweyayışanê ey kışta zıwananê Hind-Ewropa u tarixê inan u Tipolociya zıwanan'a genele de zıwananê mıntıqay Kovkasya serowa ki, awa ke na wexto peyên mıxtelıf projey pia-gırweyayışi'ê enternasyonali bınê idarey ey de kerdê zımetê ey. Projey TİTUSi de zıwanşınasê komputerio ki, oyo ke 1987ıne ra nat Gipperti be xo vısto a ver u idare keno. No proje hedef keno ke şar elektronik bıreso dayanê (veri) bıngehi'ê nusiyaeyan, ê zıwananê Hind-Ewropa u emberiyanê (ciranê) cı'yê nusiyaeyanê kehanan. Gıraneya cıgeyrayışanê ey zıwanşınasiya têverşanıtoğa tarixiye, tipolociya zıwani, korpusanê (kuliyatanê) elektronikan, Wesiqakerdena zıwanan'a multimedyale u analizê deştnuştışan'o elektronik serowa.

Jost Gippert ronaoğ u direktorê Projey TİTUSio (Thesaurusê Malzemanê Hind-Ewropaê metın u zıwanan), oyo ke zıwananê Hind-Ewropa u cı rê lısananê ciranan de temamiye ra tepıştena malzemanê neqliê nusiyaeyana dicitale hedef gêno (1997 ra nat). 1999ıne de ey ver projey ARMAZI (Zıwan u Kulturê Kovkasya: Wesiqevıraştena elektronike) vist a ver, oyo ke be temamiye qeyd gırewtena malzemana dicitale zıwananê Kovkasya ra hedef gırewti bi u cı ra na mabeyn de projey korpusê Gurckiyê mıli peyda bi. 2010ıne ra nat Jost Gippert gıraniya “Digital Humanities Hessen: Integrierte Aufbereitung und Auswertung textbasierter Corpora” (Digital Humanities ê eyaletê Hesseni: Hazırkerden u ercnaena korpusanê nusiyaiyana entegrekerdiye) çarçıwey “Landes-Offensive zur Entwicklung Wissenschaftlich-ökonomischer Exzellenz (LOEWE)” (gameeştena eyaleti seba raresnayışê kamıliya ilmi-ekonomike) ê Eyaletê Hesseni (Projeo muşterek be Universıtey Frankfurti be Universtıtey Darmstadtiê Tekniki u Freien Deutschen Hochstift / Muzey Goethey Frankfurt) idare keno. 

Serra 1990 ra nat taê mıxtelıf projan miyan de Jost Gippert gıneno destnuştışanê Asya Veri, 2009ıne de universıtey sûka Hamburgi de biyo tewrê gruba cıgeyrayışi be namey Manuskriptkulturen (zagonê destnuştışan). 2013yıne de Petra-Kappert-Fellow de reyna Hamburg de biyo tewrê gırweynayışanê Encyclopedia of Manuscript Cultures of Asia and Africa u Comparative Oriental Manuscript Studies.




#Article 368: Ludwig Paul (157 words)


Prof. Dr. Ludwig Paul Universıtey Hamburgi de alımê Zıwananê İrankiyano. İranolog L. Paul hewt domanan/qıcan ra ê hirêyıno ke serray 1963. Munix de ameo dınya. Ey aver 1983-85 Universıtey Munixi de Matematik wendo, tepeya vêrdo be ilmê zıwanan, İranolociye u ilmê İslami, Bonn de. Göttingen de İranolociye u ilmê İslami qedenay u doktoray xo zi uca vıraşta.

Serra 1995. de ey doktoray xo „Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie“ (Zazaki: Gramer u cerrebê diyalektolociye) dawa zerre, 1996 de ki unwanê xo'yê doxtori gırewto. Ena doxtoray xo de ey qısmê grameri de gıraniye dawa Zazakiyê Çêrmuge-Sêwrege u qısmê 2. de diyalektanê Zazaki sero gama verêne be tenê detay sero vınderdo. Paul mıxtelıf fekanê Zazaki ki qısey keno.

Mabeynê serranê 1996 - 2002 Universıtey Göttingeni de gırweya, wezifedarê salıxdayışi bi. 2002 de nuştey habilitasyoni da zerre, 2004 de bi profesorê Universıtey. Nisana 2003yıne ra nat oyo Universıtey Hamburgi de qısmê İranolociye de profesorine keno.
Paul zeweciyaeyo, wahêrê hirê domanano/qıcano. 




#Article 369: Zıwanê Hind u Ewropao Verên (136 words)


Zıwanê Hind u Ewropao Verên (be İng.:Proto-Indo-European language), yew zıwano mıştereko ferezkiyo. No zıwan cedê zıwananê Hind u Ewropao mıştereko ke mıwafıqnêbiyao, newe ra vıraziyao u verê inkışafê zıwananê Hind u Ewropa ra terefê Hind u Ewropayıcanê Verênan ra qısey biyo. Biyayışê zıwanê de wınasi yew seserre ra zêde terefê zıwanzanaoğan ra qebul biyo, u newe-ra-vıraştışê cı zaf raver şiyo u xeylê teferruatıno. 

Taê selahêtdaranê binan ra gore texminê xo be jû hezarserre ra zêdêr bıvurriyo zi, merdumê ilmi texmin kenê ke Zıwanê Hind u Ewropao Verên zey tek yew zıwan (sıftekerdena ciabiyayışi ra ver) beno ke cıwarê 4000i M.V. [miladi ra ver] qısey biyo. Esl u vılabiyayışê zıwani sero fereziya ke terefê her kesi ra tewr zêde zaniyena, fereziya Kurqania. Awa ke eslê cı çolê Pontus-Xezeriê Ewropa Rocvetışi u Asya Rocawani miyan de ferz kena. 
 




#Article 370: Külden Evler (225 words)


Külden Evler  (be Zazaki: Wele ra Bani), yew kıtabê nustoğ Cemal Taşio ke serra 2007ıne de terefê Vejiyaişê Tiji ra veciyayo. Kıtab de qalê dewıcanê Dêsımi beno. Eskeri çıturi/senên dewi vêsnayê, dewıcan rê senên işkence kerdo, qeremet u sıtamo (eziyeto) ke dewıcan anto, thalkerdena dewan, surgıniye uçb. sero qal beno.

Eskeri ke amey dewe, demê serre ra payiz bi... Mı serê boni de gozê ho kerdêne ro, serba huskkerdene verba tiji de ağme kerdêne ke çêy day adır. Serê boni ra amane war u omıdê raxelesnaena jü-dı cılu ra qelebiyane ro wertê adıri. Vejiyane teber... Mı ho sas kerd bi... Heni ke mı cıli phoştia ho ra niardê war u oncia tey berdê zerre, heni oncia vejiyane teber. A sate kıle çê guret bi... Raa dıyine ke kotane zerrê çêyi u peyser ke amane, mı kutıkê huyo khal di ke ho pençere ro erzeno zerre, o ki fıkıriyo ke ez wertê kıle de mendane u mı bıxelesno... Heni motê cı biyane, mendane... Satêna mı waşt ke ho kutıkê ho dıma bıerjine zerre, wa bınê wefa dey de memanine. Heto jü ra taê insani adır verdanê cı insanu vêsnenê, heto bin ra ki jü kutıko ke wazeno jü bedeno ke biyo wele ey bıxelesno... İnam kerê ke a sate ra dıme endi serba qalkerdena na mesele cüane. Ez ki eke bıvêsêne, kami nae sero qesey kerdêne?




#Article 371: Caner Canerik (100 words)


Caner Canerik (b. 21 Gulane 1973, Pılemuriye) yew nuştoğ, rocnamekar, filmkar (filmvıraştoğ) u fotrafkaro de Dêsımıco. Pılemuriye de Pırdosur de maya xo ra biyo. Lise ra tepiya Zonguldak Karaelmas Üniversitesi (Universiteya Almastê Siyaya Zonguldaki) u Anadolu Üniversitesi (Universiteya Anadoli) de wend, hama nê mektebi nêqedenay. Serra 1996 ra dıma, seba xeylê têlevizyon u rocnameyan xeberkariye kerde. Karê xo de gıraniye daye Mozayigê Anadoli u Mezopotamya u naye sero xeylê meqaley nuşti, materyalê vênayışki ardi meydan. Caner Canerik, endamê Çağdaş Gazeteciler Derneği(Komela Rocnamekaranê Modernan)o. 

Filmê Caneriki zafêr Dêsımi sero amey antene. Zıwanê filman zafêr Kırmanckiyo, hama ey ca dayo Tırki ki.   




#Article 372: Memed Çapan (1478 words)


Memed Çapan, yew (jü) hunerberzo Zazao u Dêsımıco. Heta nıka xeylê lawıkê Dêsımi kerdê arê u resnaê roca ewroyêne. Mazgêrd-Qıkaçiye (Kalaycı) de  15 Adar 1945 de amewo rıyê dınyay. Nasnameya dewlete de, 15 Heziran 1947 dê nusiyao . Ney ser o; “Mamurê dewlete çıke fıkıriyo  o tarix nusnito”, vano. “Namey piyê mı; İvrahim, namey maa mi; Zeynep a. Ma hetê ezbete ra kuresızime”, vano. Pıyê Memedi leyê Eli Koçi de maraba biyo. Eli Koç kuresizû ra axayê dewe biyo. Axa ke şiyo koti, ê ke dımae şiyê. Jê velgê verê vayi hardo dewres ser de çêrexiyê.

Hona 6-7 serre biyo ke Davut Sulari amo dewa inan. Sazê Davut Sulari û kılamanê ey rê biyo xeyran. Binê goza pile de ey ke venga Heqi do mot biyo mendo. Davut Sulari halê ey ke diyo pi ra vato: “Lacê xo bide, leyê mi de bıreso.” Hama piyê ey nêwaşto. Memed na hal ser o, xo ve xo zaf sa biyo, çıke piyê ey o nêdo. Hama hetê ra zi biyo mırazın, çıke ey saz ra zaf has kerdo. Waxt vêrdo ra, Memed biyo 16 serre. Maa xo, niyado ke tesela Memed nêbırêna bıza xo rota, pêro pereyi dayê cı. Nışto ereba şiyo Erzıngan de dukanê Eli Soylu ra sazê xo gureto. Zaf sa biyo, nêzonito ke se bikero.

Memed Çapan, serranê 1970an de Dostlar Korosu (Koroya Embazan) ya ke hetê Ruhi Su'y ra ameya ronayış, tede talebey Ruhi Su'y bi. Be teşwikê Ruhi Su'y Memed Çapan'i xo çarna lawıkanê Dêsımi u Zazaki. Serran ra nato muzik, folklor u zıwanê Zazaki rê emegê xo vêreno. Albumê xoyo peyên Destana Derê Laçi hetê şirketê Etno Müzik ra veciya.

Memed Çapan, mektebo verên ; çêyê xalê xo de, Mazgêrd de wendo. “Hata na waxt jû qese Tırki nêzanitêne. Tırki, na mekteb de sınıfa verên de musaya”, vano. Dima mektebo “Fransız Filolojisi” ke qazanç kerdo, poşt de saz şiyo Estemol. Memed 22 serri de jû xorto feqir biyo. Na sevet ra hetê ra wendo, hetê ra zi gurîyo. Taliyê ey, çêna Tatar ra Emina ey rê kerda waştiye. Na çêneke de zewejiyo, hama mekteb ra zi qırfiyo. Roze ve roze derdê dabare biyo gıran. Se bikero, peyniye de sazê xo bila roto. Tali de niya dê ke guretoxê sazê Aşik Daimi biyo. Cêniya xo ra piya, ravêr şıyê Karadeniz de Bartın û Zonğuldak . Dima ameyê Estemol. Memed na rey zi biyo malimê Fransızki. Seri ra jêde nêşiyo ke Mazgêrd-Muxundu rê biyo malim. Hama cêniya xo bese nêkena bivindo. Mejbur o zi piya sono Estamol, helvet onciya bêkar o. Hem endi hirê tenî yê, çike domonê xo biyê. Memed Çapan; “Emina zaf derdê mı ante. Aye ra dı lacê mi biyê . Name hurdemıne zi mı nayê pa. Namey pili, namey Emina rê sevev; Emin, Serva şiirê Nazim ‘Güneşi İçenlerin Türküsü’ zi Akın, yanê; ‘Emin Akın’ na pa. Namey lacê qızi zi hetê ma ra namdar jû mêrdum bı. Mı ey ra zaf has kerdêne. Nameyê ey zi Kalo Gonc bı. Ey rê sevev ‘Gênco’ na pa. Çi hêf ke lacê min o pil Emin Akın , jû qezaya trafiki ra dıme bi seqet. Dı serri ra ver şi heqiyo xo”, vano.

Memed Çapan, Mazgêrd-Muxundu de, mektebo verêni ra embazê xo İmam Genç (bırayê Kamer Gençi) ra dost o. Çêyê İmami de Ruhi Su gosdano û zaf pey rıdiyaye beno. Memed Çapan 1976 hesneno ke konsero Ruhi Su esto. Solixê xo cayê konseri de cêno. Naca Ruhi Su vêneno û xo dano nas kerdene. Cı ra serva koroyê ey destur cêno. Koro de Kırmancki kılama ‘setero’ waneno. Ruhi Su, telebewûnê xo ra vano: “Canê mı, na kılama ke Memed wende nayê ra ez heni fam ken ke uca de jû qom esto û zonê o qomi zi esto.” Dıma sandalye ra yeno ra xo ser, reyna vano: “Memed firaqet bivinde, kilama ke to vake komunizm ra zi talukeyiya.” Memed Çapan; “Ruhi Su, teyna hunerkar nêbi. İnsono de xas bı. Dostê pêro qomû bı. Mı pêro qomû ra has kerdış tenê zi ey ra musayime. Çıke ey zagonê qomû ra has kerdêne. Kılamê ra has kerdêne,” vano.

Rozê Memedi, wertê feqırên de vêrdê ra. Xêra êmıryanê xo Gonil Xanime, pay ra mendê, çıke Gonil Xanime cêniya ey rê zi karo derjên û deştik musnito. Na sevet ra aye, jê waa xo vênıta. Pereyi ke kutera dest, şiyo Unkapani de hosta Osman ra sazo newe gureto. Memed nê serrû tayê waxt ameleyên kerda, tayê waxt pıska şiaye vıraşta û rota. Rozê hesneno ke Maltepe de polisi, dormê Mahir û Cevahiri ke çarnito cı ra pers kerdo: “Jû Tırk çıtur çiyo niyanên keno?” Memed cavê Cevahiri ra roşta xo cêno: “Ez Tırk niya, ez kırmanca.” Memed Çapan konserê xowo verin Şan Tiyatrosu de dano, hama ebe xo zi jêde pê qayıl nêbeno.

Feqıriya çêyê Memed Çapani peyniya de rıznena. Waştena cêniya xo ser o, qeraro mehkeme ra benê cıya. Memed Çapan na hal ser o, sazê xo cêno çê ra û dı domonûnê xo ra qırfino. No şiyayış, şayışo heni biyo ke teyna Estemol ra nê, 1986ine de Tırkiya ra zi vêreno, sono Yunanıstan. Uca de 3 serre inşaat de guriyeno. Memed Çapan; “Rozê jû ca de destê mı de saz, xo rê kılami vatêne. Dıma jû çêneke ame leyê mı . Zaf pêqayilê hunerê mı biya. Ma jûvinirê bîme meftun. Namey aye; Hanelore Wörle biye. A, almane biye. Almanya de malimêna muzik¡ kerdêne. Mı rê viza vete, piya şime Almanya. 1,5 serre zeweciyaye mendime. Dıma ferqê zagoni ra nime ciya,” vano. Memed Çapan xeylê Serri [Stutgart de baxçevanên kerda. Naca ra biyo teqawut. Çêyê karkerû de mendo, hona zi uca maneno. Memed Çapan, zonê dayıka ho Kırmancki ra zovina; Tırki, Yunanki , Almanki, Fransızki zoneno.

Kılamanê Memed Çapani de rêça 38, kesreta jiyar-diyari, hesreta welati û hetê ra zi barê dina , esq esto. Munzur Bava, Duzgin Bava, Daye daye, Zengeriye, Çaye berbena, Mezela Seyide mı , Şiire, Dêrsimi rê beso, Apo Sileman… ninan ra tayê kılami.

Memed Çapan deva-deve 50 serre, zerrê xo de çıke kerdo tarve ebe hunerê xo ardo ra zon. Serra 1992ine de albumê “Elê”, 1997 de “Axdat” û 2005ine de zi “Destanê Derê Laçi” viraşto.

Memed Çapan, hondê serre xerıbiye diya, feqıriye diya, hama rozê omidê xo vınd nêkerdo. Mı no halê ey, 5 gucige 2016 de konsero ke hunermendû serba ey da (Memed Çapan 50. Sanat Yılı Konseri) uca de zi vina. Mezela Seyidê mı ke vake, Sey Riza ser o; “Sond wendime ke roze hêfe to cême” vatene ra reyna kerd eskera. Memed Çapan, zon û zagon ser o zorbajêna dewlete qewul keno, hama Kırmancki ser o alaqawa cêncû rê zaf sa beno. “Cênci, ewro zonê xo rê, zagonê xo rê û welatê xo rê tayêna wayır vejinê”, vano.

Pêro kilamê Memed Çapanî wayîrê hêkatûn ê. Helbet nînû ra cayê tayîne zovîna yê: “Mezela Seyîdê mi”; Seyît Riza ser o, “Bava Duzgin”; jîyara Dersîm ser o, “Daye, daye”; maa xo ser o, “Apo Sileman”; Silo Qiz ser o vatê ke zerrê ma kenê parçe.

Ezo şune diyarê mezala Seyidê xo 
Çiçege biya têra, vana ceneto  
Mı kelê xo bırna hira vıneto 
Seyıdê mı naleno xori ve xori 

Cêr hardo dewres, cor asmêno kewe 
Çımanê ma nêkuno hewnê sewe 
Tomır bıjêr bıcınê dewe ve dewe 
Belkiya eve lawıkû sodır keri 

Pirê mı pers kena, pirê de xaso 
Ma rê sayido hardo dewreso 
Hêfûne xo cême roze de reso 
Nalêna pirê xo ser sondû buri 

Vera Qısleyi de mekan gureto 
Namê Duzgıno, Duzgın Bavawo, Bava Duzgıno 
Heni ke efkar keno, çıra vıneto 
Namê Duzgıno, Duzgın Bavawo, Bava Duzgıno 

Xo çarnon Jêle, cêron ververo 
Jêla zalala, ma rê hevala 
Vana efkar meke, nawo rusneno 
Namê Duzgıno, Duzgın Bavawo, Bava Duzgıno 

Bêkesa, bêwaye 
Felek qemıs biyo 
Şiya hardo şiyayi 
Ez o çê rıjiyayi 

Dêrsım vera sono 
Welat Mamekiye 
Dayê qesey bıke 
Çı diya, çı nêdiya 
Çıra herediya 

Vana hirıs û heşt ra 
Tepiya vêsaniya 
Lacê mı çı pers kena  
Awa ke ma diya, kesi nêdiya 
Omrê mı qediya 

Apo Sılêman 
Ma be xêr di 
Tı xêr ama 
Pay na ro neway serri 
Heni ama 
Apo Sılêman 
Xalo Sılêman 
Khalo Sılêman 

Ez pers nêkon, tı ça ama 
Senê heyato, se vana 
Derdû kena têra, eve keman ra 
Apo Sılêman 
Xalo Sılêman 
Khalo Sılêman 

Ameyime gınayime ro mala ma 
Ma ra duri mend welatê ma 
Çiçege kowû, biya meymanê ma 
Apo Sılêman 
Xalo Sılêman 
Khalo Sılêman 

Tı ke şiya wertê qomê ma 
Eke to ra pers kerd serva ma 
Vaze Mem naleno eve zonê ma 
Apo Sılêman 
Xalo Sılêman 
Khalo Sılêman 

Memed Çapan, wertê Dersim jû de hunermendo pilo. Ey çıke diyo o vato. Ravêr zerrê xo vêsno, dima zerrê ma. Ez ke ey gosdan, tı vanê hardo dewres gosdan. Kalıkê xo, pirıka xo gostan. Hetê ra zi serm ken, ben mırozin. Çıke o hona jê dara azgeliye payra wo! Zonê ma ra vano, omidê xo qe vındi nêkeno. Verê cêncû de jê çıla wo.




#Article 373: Gılık (210 words)


Gılık, zıwanê tıbi de klitoris, Latinki Clitoris ra yeno ke eslê cı reseno Yunankiyo Kıhan κλειτορίς klitorís, Yunankiyo Newe κλειτορίδα klitorída – „tumo qıckek“ ya ki be nameo bin zilık, zipık, çılık, ceniyan u heywananê çıçıkınan ra organo cınsiyo ke gıpıkıno u tenıteo ke maseno, cı ra ibareto, caê cı ki serêniya qılaşê vacina (kısan) rao. Rıçıkê (koka) gılık u kıri yewo. Fonksiyonê cı vêşêri zewqo cınsi daeno.

Qısey gılık, çılık, zilık, zipıki Zazaki de kıfran de gureniyenê, a ri ra qebe u hov yenê goş. Fekê şari de gılık be kısan kenê yew. Qısey gıl-, zil-i sıbeynayışê şıklan ra peyda biyê.

Ê gılıki 8000 sınırê xo estê. Qalıkê gılıki, oyo ke nazıko, ey paweno (şevekneno).
Teber ra tenya leşa cı be gıpıko xeylê nazık ra asenê, êyê ke letey diyaneyê, verêniya qermeçê lewanê hurdiyan raê u hetê qalıkê gılıki ra qısmen ya ki temamiye ra nımıteyê. Nê pia tek se ra desê (%10) hecmê gılıki têdine yenê. 

Gılık ra be sıxletiye pencê sınıran pıraê ke ena ri ra nazıko u tehrikanê cınsiyan rê dest dano. Cêniye|Ceniyan][ ra leteo zêde be qurde-kerdena gılıki resenê orgazm, mıkhır benê. Xeylê geyrayış u analizan çım de letey ceniyano zêde eke gılık ki tey qurde bi, temas ke kerd, o taw şenê orgazm bên.




#Article 374: Domanê Qoçgiriye (1034 words)


Domanê Qoçgiriye, kıtabê Cefê Çarekıjio hirêyıno ke weşanxaneyê Vejiyaişê Tiji de  serra 2005ıne de neşr biyo. No kıtab be 85 pelgano.

Xo rê nêberbênime, sıma rê berbênime..”

(Dewa Mılku ra, Sa-Xanıme)

Virardene u vir-nêardene ser: Taê estê ke vanê, “ma kerdu xu vira, zof çi ninu ra ma viri”. Taê ki vanê, “ma nêkerdu xu vira. Zonê ma u itiqatê ma estu. Sanıkê ma lawıki ma estê. Khalık u pirıkê ma estê. Domaniya ma, ma vira nêşiya“. Ela Bega Keleşi hêştay serre dera. Ma ke hayade qesey kerd, zaf resımi yenê verê çımanê ma. Almaste ki neway serre dera. Ayê ki zof çi nêkerdu xu vira. Kokımê maê ke hawtay u hêştay serre derê. Dewe de weşiya xu ramıta u welatê xode ki biyê kokιm. Çı estu ke zerethal biyê kokιm. Sanıku, hêkatu, lawıku u duwau nêzanenê. Tarıxi ser ke perşi pers bi, mara vanê: “Mı zonêne. Piyê mι u maya mı, mırê zof çi qesey kerdêne. Çı estu ke nıka mı zof çi kerdu xu vira“. Vir-nêardêne u virakerdene, marê merdena. Vanê, “mordem dısmenê xuyu“. Qesa de raşta... Virardene u hiskerdene rındekiya. Baqιleniye ki weşiya mordemi kena çip. Taê ma ki vanê ke: “Ez welatê xora zof has ken. Mι kemerê welati, dar u berê welati nêkerdê xu vira. Koê welati ki ju be ju mı viri derê“. Mı, ju Dêrsımız nas kerd. Nu alvaz ki jê mı ğeribiye de bi. Serba welatê xu, bibi nêwes. Adır canê dêy de bi. “Ax welat, wax welat” vatêne. Zof çi nêkerdbi xu vira. Her daim qofıka albazê ma welati ser biye. Ebe xu awrupa de, roê yi ki welat de bi. Serru ra têpia nu Dêrsımızê ma şi welat. Welatê xu di. Welat de, hesreta zerê dêy biye nerm. Adırê zerê yi ki tenê sayiya we. Waxt ame, raya dıyine uncia şi welat. Welatê xode werd u sımıt, peyser uncia ame awrupa. Hesreta yi, jê vereni nêbiye. Hesreta Dêrsımızê ma, awrupa de bibi vindi. Caê hesreta dêy de, endi goynayısê welati amey bi ser. Çı estu ke Dêrsımızê ma, welatê xode nêguriyêne! Haskerdena dêy, haskerdena thale biye... Dêrsim de ne ju çıtıle [lêeke/fidane] naybi de, ne ki welatê xode ju darê awe dêne! 

Dêrsımızê ma, jê turistu şiyêne Dêrsim, uza de werdêne u sımıtêne. Têdιma ki resımê kokımu ontêne. Têpiara ki uncia peyser amêne awrupa. Hata merdena mordemi, weşiya mordemi de taê qanuni [her dayim] estê. Matematik, biyoloji u fizik estu. Albazê domaniya mı, tιrku rê bi qanunkerdoği, bi musnoği. Zonê tırku rê bi bılbıl u bi şêri. Zonê ingilizki u zonê fıransızki rê ki bi phepug. Çı estu ke zonê maya xorê, zonê Zazaki rê ki bi jê vızıke... Ma ju welat de ameybi riyê dina. Yi domanu ra pia, zonê ma ju bi. Zonê ma; zonê ju qomi bi. Taê roji bi, yi roji marê jiargi bi. Taê roji bi, yi roji ki marê şia bi. Sanıkê ma u hêkatê ma bi. Lawıkê ma bi. Kılmek ra zonê ma bi. Nu zonê ma ki, jubiyena ma biye. Taê estê ke zonê Zazaki qesey nêkenê. Zonê maya yinu, yinu rê thoa ifade nêkenu. Biyene nêmenda, biyene çista [kista]. Waxtê 1963 ra, taê nıka biyê pilê na waxti. Xorê ki puçanê şisisıku cênê pıra. Puçsıpeyê ma, hata sarê serre ki qılêrınê... Perrê yinu şikiyê u mirasê xu ki nas nêkenê. Ju dosegê germi, ebe beton ju çê, ju ki tomafilê asıni nas kenê. 

Roê mordemi de ğeyal estu. Mordemê ke pilê ki gegane benê doman. Ge hirê serranê xu dıma sonê. Ge ki sonê ses serranê xu ser. Taê domani “ax, wax” ra biyê pil… Taê ki “hah-ha“ ra benê pil… Her mordemi de ju ro estu. Roê tainu de vicdan estu. Roê tainu de ki vicdan nêmendu; biyê bêvicdan. 
Wertê qomê mara taê vejinê, xu hetê tırku ser çarnenê. Rozê ki yena ke xu hetê kurdu ser tadanê. Rew-rew xuye vurnenê. Bazaru de benê tırk, ge benê kurd u ge ki benê çhepçi. Mordem ke pêt nêbi. Mordem ke bêteqete bi, zafeteney ki yi bêteqeti zayıf u qışkek vênenê u pê dey ki laxê xu kenê. Wertê qomê made taê estê ke derdê wertê saqanê xu guretu. Taê ki derdê pize xora biyê jê xoji; biyê zır u top. 

Mordemu xırabın hirê çi nas kenu: Nefsetenıkeni, fızılêni u çımeşiaêni... Mordemu rınd u mordemu pak; zerreweso. Mordemu hewl; dırbeta qışkeke rê beno derman. Serd be germi ra nas keno. Vêsanu be mırdu ra ju tase nêkeno... Mordemu pak “namuso” ke vanê, yi namuşi teyna ebe ju lone ra ifade nêkeno. Zonê ma vindbiyene deru… Ni ra gıran daha çı estu...? Ya ki, vajime ke zonê ma ke bi vindi, marê daha peyser çı manenu? 

Şaxsiyeti jê çırtanê... Mordem ke bi têsan, cıra awe sımenu. Qomê marê şaxsiyetê hewli lazımê... Roştberi ki jê rojiyê. Marê roştberê hewli lazımê... Qomê marê serdarê hewli lazımê. Serdarê ke xonça dısmeni de herbi xu-werdene nêdanê, yi serdari u şaxsiyeti qomê marê lazımê... Domanê ke zonê Zazaki qesi kenê, yi qomê marê lazımê. Domani tija u temsilkarê zagonê qomiyê. 

Doman; jubiyena ma u piya. Na jubiyene ra ki domani qomi rê benê hirê kêsi. Domani qomê marê çar bê. Domani qomê marê phonc bê u va ses bê. Domani qomê marê jêde bê. Yi domani ki kamiya zonê ma bê. Hên ke awa Xızıri nas bıkerê, awa qılerine ra ki xu meşuyê. 

Mı ke domaniya xu ser dergaderg bınusnêne; nu kıtab biyêne hazar pelge! 1963 ra nat, wertê ra 40 serri vêrdê ra. Yi serru ra zof çi u xeylê hadisê amey mı viri. Mı waşt ke yi hadisu zonê made ju be ju bınusni. Çı estu ke, Qoçgiriye de çond kês zonê made wanenu? Çond kês nusnenu? Mıntıqa Qerebeli de, zonê ma senık yenu wendene u senık ki nuşino. Cokau ke mı kıtabê xu nêkerd qolınd. Nia ki vaji: Serre be serre, demê na dina vurinu. Qe ju çi caê xode hên jê vereni nêmanenu. Hereket estu u vurayene esta. Na serranê peyênu de, zonê ma ser xeylê karê de hewli bi. En jêde ki awrupa de albazu nu kar ard ca. Awrupa de, gamê muhimi amey eştene... Zonê Zazaki de ronesans bi... Wes u war, pir u khal bê!
Berjinê sιma xêr bu…

Hardê İsviçre, Marte 2005 C. Çarekız




#Article 375: Zazakipediya:Kar u Zenati (1301 words)


Kar u Zenati; êz wazena hebê bahsê idarekerdenı u ekonomidê Zazayan-Dımıliyan bıkera. Dımıliyan miyan dı veri u ewro nê kar u zenati estibi. Ìdarekerdenı u ekonomiyê Dımıliyan veri cıtêrey, recberey, seydwaney, heywan warikerdenı (Dewar u çarwey) u zewbi tay zeneetan serbi. Dı o dem dı sera %60 yê şardê Dımıliyan cıtêrey kerdê, dewar warikerdê u nanê xo a ray ra vetê. Sermayedarê Dımıliyanê ê wexti Beg, Şêx, Axa, Bezırgan, Tacır, Zenetkar u herwına bi. Şarê neçari zi recberey, cananey u kar u barê inan kerdê. Taynay zi bı tay heywan u karıtenda erd, dık, rez, baxçe, bostan, qezenc u zerzewata idarê xo kerdê. Tabi warikerdena heywanan zi idarekerdenda ninan dı zahf rolê gırdi kaykerdê. Zahf keyey (eşiri) wêrê bolandê çarwan u naxırdê dewari bi. Qatıxê inan vetê werdê u o kı cı ra vêşi mendê zi berdê rotê u idareyê xo pa kerdê.

Şarê Zaza-Dımıliyan, embıryanê Kırdas, Ermen, Asuri, Farıs u Ereban bı u nê heme enbıryanê pê bi. Bolê cı yê çarwan têmıyan dı çerayê u kergê cı kewtê têmıyan. Bı enbıryan biyayena yan zi têmıyan dı heyatê xo ramıtê. Kırdas, Ermen, asuri u Dımıliyan miyan dı, o wext dayen u gırotenêda zahf germı, dostani u weşı estıbi.

Nê qewıman miyan dı şarê Ermeniyan u ê Asuriyan zahf dewlemendi bi u zahf zenati cı dest ra ameyê. Zeneetê ê çorşmi u karê zeneeti kerdenı nime ra vêşê cı Ermeniyan destı bı.
Tabi na dayenı u gırotenı hetı zi, zülüm u zordarey, tahda kerdenı u lej mabêndê nê qewıman dı kemi nêbı u tım ramıt. Fitne u fêsadan, zordest u zalıman nê rehat nêverday u tım verday pê. Qandê zayıf u bêqüwet vıstenı u bı no hesaba xo destan bın gırotenı, dest mal u mülkdê cı ser nayenı. Bı pê dı kıştena u zayıf vıstana ê bı seran a xo destan bın dı tepışti u hewna zi ê yê tepşenê. Tabi nê lejan dest, welatê ninan zi talan u wêran biyê. Tabi nê lejan u na talankerdenı dı ê kı zahf zerar diyê, bolê cı Dımıli (Zazay) bi. Çımkı taydê Zaza- Dımıliyan xıristiyan, taydê cı Elewi u taydê cı zi suni Müsülmani bi. Nê sedeman ra zahf zerar diyê. Tabi qandê dewlemendeyda welatê Zaza-Dımıliyan, kırdasan (Kürdan), Osmaniyan, Ìraniyan (Farısan) u Ereban bı serana hêrış berd şardê ninan ser. Bı nê hêrışana zi nêmendi, Welatê ninan sero da pêro u welatê ninan xo lıngan bın dı talan u wêran kerd. Zekı belati sero pêrodê, wıni welatê ninan sero da pêro u welatê ninan kerd welatê lezi. Bı n!
o hesaba xo lıngan bın dı paykerd,pıloxna pêser, pelçıqna, kerd talan u wêran u vıst xo destan bın. (Tabi dı no nabêndı Welatê Ermeniyan, Asuri-Suryaniyan u ê Kürdan zi lıngan ver şı, talan u wêran bı u kewt destandê ê şarandê bıqüwetan bın. (Şarandê zey Osmaniyan, Ìranıjan u Ereban).

Tabi teniya bı destandê nê dışmenana nêbı. Ju ju fını zi ninan bı xo hêrış berd pêser, yan zi bı xo bı xo pê kışt u welatê xo kerd talan u wêran. (Tabi nê zi fına bı kayandê dışmenanê pisana biyê)

Fına sıfteyênı bı hêrışkerdenı u destandê Sellaheddinê Eyübi ya nê welati kewti destandê Ereb u Müsülmanan bın. E ya tepeya zi dıha nêşa miyaneyê xo rast kerê. Herga kı serehewada dışmenan da sere ro u ê pıloznay pêser u xo lıngan bındı pelçıqnay.
Bahdê Sellaheddinê Eyübi, derba en gırdı no fın Osmaniyan u Farısan dest ra werdı. Osmaniyan u Farısan welatê ninan xo miyan dı kerd lete-lete u xo destan bın dı tepışt. Tabi Ìdrisê Bidlisi zi derbêda gıranı dê şardê xo ro, şardê Zaza-Dımıliyandê Elewiyan u Ermenıyan ro. Ey zi kardesteya Osmanıyan kerdı u bı kaykerdenda kayandê inan a ramıt eşirandê Zaza-Dımıliyan, ê Kırdasan u ê Ermeniyan ser u ê vısti destandê Osmanıyan bın. Zerarê Sellaheddinê Eyübi u ê Ìdrisê Bidlisi zahf şardê Zaza-Dımıliyan rê u ê şarandê binan rê biyo. Vanê Tarix ê wırnan ef nêkerro, mahkum bıkero.

Tabi teniya bı ninana Zi nêmendo. Bedırxaniyan zi sıfte rolêdo zahf gırd Osmaniyan hetı, osmaniyan miyan dı kaykerd. Zahf merdımê cı kışta Padişahandê Osmaniyan ra bi paşay. Labırê Paşayanê Osmaniyan inan rê zi kay kaykerdı. Bahdê kaykaykerdenı Bedırxaniyan hemver Osmaniyan serehewada, labırê nêşa serkewê. Çımkı gırwe gırwira ravêrd bı, qedıya bı u eşiri heme zayıf kewti bi. Bahdê Bedırxaniyan, Ìbram Paşayê Milliyan, Xalıt Begê Cibran u jewbi tay sereşirê Kürdan amey kayandê Osmaniyan. Osmaniyan Alayıyê Hemidiyan vıraşti u tay sereşirê Kürdan kerdi serdarê nê Alayıyan.

Ìbram Paşayê Milli, bı ordiyandê zahf gırdana hêrış berd Eşirandê xo u Dımıliyan ser. Bı ê hêrışandê xo ya ê zayıf vısti. Ca bı ca tay eşiran xover da, labırê se kerê, ê zahf bıqüwet bi. Mıntiqa Sêwregı dı eşira Heciyan (Ewro cı rê vanê Bıcaxıj) u sereşirê cı Osman Paşay Heciyan hemver Alayandê Hemidiyan u Osmaniyan serehewada. Labırê nêşa serkewê.

Bahdê ca bı ca pede şiyayenda eşir u sereşirandê Zaza-Dımıliyan u Kürdan-Kırdasan, nê wırna şaran zi zahf zerar di, zayıf kewti u dıha nêşa miyaneyê xo raşt kerê. Bı no hesaba qüwetanê Osmaniyan u ê Milliyan welatê ma talan u wêran kerd, veşna u na pa.
Tabi bahdo aqılê Ìbram Paşay ame cı sere kı, o yo şaş keno. Labırê fına gırwe gırwira ravêrd bı. No fın hemver Ordıyandê Osmaniyan serhewada u lejkerd. Eşiri xo ra veri ra ê lejan dı zeyıf kewti bi. Ey ra qandê Osmanıyan zor zahmet nêbı. Bı ordıyandê xo ya hêrış berd ordıyandê Ìbram Paşay ser. Ìbram Paşay Milliyan xover da, labırê se kero, veri xeta kert bı, qüwetê Dımıliyan u ê Kırdasan cêser vısti bi u pêro pêra cêser kewtibi u bibi vılla. Osmanıyan bı no hesab a zorê ey zi berd. Bahdê şıkyayenda ey welatê ma Dımıliyan, Ermeniyan, Asuri-Suryanan u ê Kırdasan temamê cı kewt kontroldê Osmanıyan bın, bê Eyaletê mıntiqada Dersımi. Eyaletê mıntiqada Dersımi zi bahdê hemını kewt Tırkan dest. Lezê serehewadayenı u teslim nêbiyayenda Dersımi dı serda 1936 an dest pey kerd. Dı serda 1937-38 an dı şarê Dersımi qetıl bı, labırê fına zi teslim nêbi. Ca bı ca xover da heta serda 1954 an. Serda 1954 an ra tepya qontrol heme kewt Tırkan dest.

Bı no hesaba, bı nê kayandê pisana dışmenan eşirê kırdasan bı destandê eşirandê kırdasana, ê dımıliyan bı destandê dımıliyana, yan zi kırdas bı destandê dımıliyana, dımıli bı destandê kırdasana dayê şıknayenı u zayıf vıstê. Bahdê zayıf vıstenı hêrış berdo cı ser u serey cı pelçıqnayo. Bêaqıleya ma, kay amyayana ma, xapeynayena ma, biya sedemê destan bın kewtenda ma. Hendık wına bıdomno, bıramo ma nêşenê destandê dışmenan bın ra bıgengazey a bıreyê, xoser u serbest bê.

Tabi nê lej u nê hêrışan sektey zahf gırdi dayê idarekerdenê u ekonomidê welatê ma ro. Bahdê her lej, her talan u wêran kerdenı fına newe ra vıraştenı u ray vıstenı cı rê icab kena. Nê sedeman nêverdayo ma ravey şırê. Welat yan zi şaro kı tım cı sero, yan zi cı miyan dı lej bıbo, nêşeno çiyê dı serkewo yan zi dezgena xo dest fino. Ney ra zahf peyra mendo. Bındestey u lejan ver, serdesteneyda Tırkan u kardesteney kerdenanda Kürdan u zewbi ê şarandê binan ver şarê ma Zaza-Dımıliyan nêşayo serey xo hewado, bıwrêno u wahêrê kar u dezgeyê bo. Osmaniyan u Kürdana heme ray u neqebi cı ver gırotê u rayê cı bırnayê. Tım koyan sera geyrayê u lej kerdo. Nê sedeman ra zi kesê cı nêşayo bıwano u raybereya şardê xo bıkero. Sera dewayunewê %99 cı bêwende mendê u lejwani biyê. Kürdan u şaranê binan wendo, osmaniyan dı biyê paşay u kıtabi nuşnayê. Ìnan zi wınyayo kı şarê ma Zaza-Dımıliyan nêzanayeyo, şarê ma xosero hesıbnayo u gorey menfeetê xo kar ardo. Tabi Kürdan zi ma rê tayn tahda u zülüm nêkerdo. Hewna zi ê yê ma xosero hesıbnenê u xo rê kar anê. Bahdê nê izahetê zahf werdi ez wazena bira tay kar, zenet u çiyandê pa idarekerdenı u xo pa warikerdenı ser.

Nuğtoğ: Koyo Berz




#Article 376: Şahan Ağa (1040 words)


 
Şahan Ağa (Şahin Fethi Bey), pilê eşira Bextiyarano u dewa xo Pakırawa. Pakıra, gırêdaiyê qeza Dêrsımi Xozatia. Bextiyarıcan ra Purtkan Kırdaski qısey kenê, labelê inan ra taê, zey dewa Saan Ağay, Zazaki qısey kenê.

Keyey Şahani ninan ra yew biyo. Heto bin ra no keye, keyeyê do welatdost biyo. No sebeb ra ki demê Cumurêtê Tırkiya de çıqasi ke dest ra ameo, dewlete ra düri vınderdo.

Şahan Ağa, merdumê de zanaoğ, welatdost u khêr biyo. Ey Xarpêt de mekteb wendo. Gorey vatışê taê naskerdoğan mektebo miyanên, ê taine ra gore ki lise qedênao. Şahani politika (siyasetê) dewleta tırki rınd nas kerda u o sebeb ra ki demge nêgınao dama ae ro. Miyanê xo u Sey Rızay u welatdostanê binan hewl biyo ke ninan ra yew ki Alişêr Efendi biyo. Mabênê ey u Alişêr Efendi heni zaf rınd biyo ke sıro ke debara xo rınde nêbiya u kewto tenge, Alişêri cı rê şıire (kılame) nuşta, yardım waşto.

Çıturi ke yeno zanaene, hukmatê Tırki 1935ine de Qanunê Tuncêliye (Tunceli Kanunu) vet, idareo orfi ilan kerd. Ae ra dıma ki general Abdullah Alpdoğan zey Muffetişê Umumi u qumandarê idarey orfi rusna Xarpêt. 1936ine de dewlete ef ilan kerd u Dêrsım de çheki kerdi top. Çı esto ke zey taê serekeşiran u pilanê Dêrsımi, Şahan Ağay ki baweriya xo be dewlete nêarde, teslimkerdışê çheke qebul nêkerd. Ey ki zey welatdostanê binan vato, ”Dewlete nıka be zıwano nerm qesey kena, çhekan kena topi, o ra tepia kewena ra werte, mıleti qır kena. ”Şahani ke nia kerd, Avdıle Paşay (Abdullah Alpdoğani) merdumi kerdi mabên, wesêna ey ser, berd Xarpêt ke tey qısey bıkero. Merdumê dewlete uca cı ra vanê ”Çıqasi eraziye, dukan u pere wazenay, danime to. Eke memurine wazenay, ae ki danime to, Dêrsım terk bıke. Nê koyan ra vındenay, se kenay?”

Labelê Şahan vatena inan qebul nêkeno. O Şarê dormey xo ra vano “No plan, planê parçekerdışê Dêrsımio. Na damêna, ma rê nawa ro.“ Eke qebul nêkeno, idareo urfi nêverdano o peyser şêro Dêrsım, ey mecbur keno ke Xarpêt de bımano. 

Labelê demê ra tepeya Şahan Ağa remeno, peyser şono be Dêrsım. 1937ine de ke eskerê tırki eşt Dêrsımi ser, Şahan qet nêvınerd, düşt de veciya u da pêro. Şahan Ağa, hetê çheke ra zaf cıra amae bi. Ey herbê 1937i de ki zaf be qeremaniye dao pêro u no sebeb ra ki demê de kılmek de mıntıqa Xozati de bi sembolê xoverdayışi.

Tepeya, 1937ine de sıro ke Alişêr Efendi be Zerifa Xanıme ra amey kıştene, Sey Rızay caê xo vurna, şi Derê Bırdu. Se ke şiyo uca ki, wesênao Şahan Ağay ser ke şêro lewe (het). Çend roci ra dıme Şahan şiyo, ey be Sey Rızay ra halê Dêrsımi sero derga derg qısey kerdo. O ra tepeya Şahani, Sey Rızay ra musade waşt, vat ”Karê mı esto, ez sonan, karê xo qedênenan u heftê ra tepeya peyser ênan.”

Heto bin ra dewlete Şahan Ağa raya xo sero zey bendê de (engel) gırd diyêne u kıştena ey xo rê kerdi bi hedef. Qumandarê Elaiya Muhafıze Albay İsmail Hakkı Tekçe raporê de xo de nia vano:

Raşti ki o sıre de dewlete hem be ters, hem ki be pere şaro ke nezdiyê Şahan Ağay ra, dı merdumi kerdi bi hetê xo. Ninan ra yew, Memê Pırçoy (Pirçi) bi, yew ki Xıdê Lılê Veroci. Nê herdı merduman qebul kerdi bi ke Şahan Ağay bıkışên. Xıdê Lılê Veroci, mae ra bıraê Şahan Ağay bi.

Şahan o mabên de şi mıntıqa eşira Qocan), inan de qesey kerd, waşt ke herb kewên. Çıke serrê o ra raver, taê eşiran qırbanê Xızıri sero sond werd bi, soz da bi Sey Rızay ke dest bıdên yewbinan, pia pêro dên; inan ra yewê eşira Qocan biye. Şahani ke inan de qısey kerdo, geyrao a, mıntıqa xo de şiyo Mezra (Mezra Koê Balıkani). Uca keyey (çê) İbrayimê Xıdê Mıstê Sate de biyo meyman. Xebera Xıdi biya ke taê merdumi wazenê Şahani bıkışên, çı esto ke no plan cı ra eşkera nêvato. Hurendia nae de taê qısey sotrağki eştê ra ver, ema Şahani şık nêkerdo.

Çend roci biyo ke Şahan Ağa bêhewn biyo. Nae sero ki geyrao ra hevalê xoyê raye Memê Hure ser, vato, “Memed, hewnê mı êno, ez wazenan tenê rakuyi.“ Memê Hure itiraz kerdo, nêwaşto ke rakuyo, ema Şahani de hal nêmend bi; werışto we, biyo teber, nezdiyê banan de heni sero darê da qewaxe biya, şiyo bınê ae de kewto ra. Se ke kewto ra ki, Memê Pırçoy be Xıdê Lılê Veroci ra pia hewn de nao
pıra kışto. Tarix 26ê tebaxe 1937 bi.

Apê Şahani Alişani o ra raver çend rey Şahan hesnay bi pê, vati bi, “Memê Pırçoy be Xıdê Lılê Veroci ra xırabe dıme raê, bê ma ninan bıkışime“ labelê Şahani qebul nêkerd bi. Ey apê xo ra vat bi, “Xıdê Lılê Veroci bıraê mıno, ez çıturi bıkışi? Şar mı rê xırabe vano.“

Kıştena Şahani ra tepeya, her dı qetılan xebere dawa, Alişan Ağay ardo, raye ra o ki kışto. Eke o ki kışto, qetılan na raye xebere dawa qereqolê Qereoğlani. Qumandaro Tırk ameo, serey Şahani u apê ey Alişani daê cıra-kerdene, kerdê çıwal, berdê.

Şahan zeweciyae bi, ema ey ra domani (ewlad) çine bi.

Heta ewro, tarixê dınya amaena Şahan Ağay sero zanıtenê da raşte ra dest nêkewta. Hema sıro ke o ameo kıştene, zaf xort (gênc) biyo.

Qehremananê Dêrsımi ra Şahan Ağay sero lawıkê (deyrê) ki yena vatene. Varyantê de na lawıke niao:

Wule biye lemınê biye

İsanê na zemani keşi de nêmendo bexto

Wax biye

Saan Ağaê mın Bespuxaro lemın

Saan Ağaê mın viyala teke

Saan vano:

Ters bêro mı ke

Mı dıma Koê Dêsımi de

Nêmano cênık u çêneke.”

Saan Ağaê mı merdo, nêmerdo

şikiyo thılsımê Kırmanciye

Saan Ağaê mı qolê xo gıroto

şiyo geçê Koê Muzıri

Saan vano:

Ma pia werdo qırbana Xızıri, lemın”

Saan vano:

Ma pia werdo qırbana Xızıri.”

Xozati persena,

Mı va Qereoğlan ra nato, wiy!

Saan vano:

Mın u to çıçıkê Gulizare pia lıto”

Heqo, tı caro keşi ra nêdê diyaine

Ewro bıray sarê bıray berdo

mezat de, wax, roto

Saan Ağaê mı, tı caro merdena xo ver mekuye

Hesen Ağay to ra raveri hêfê to, na, gıroto lemın

Wıle biye lemınê biye 

İsanê na zemani keşi de nêmendo bexto

Wax biye

Vatoğ: Usên Doğanay
Arêker: Munzur Çem




#Article 377: Vate (kovare) (311 words)


Kovara Vateyî yew kovara kulturî ya ke hetê Grûba Xebate ya Vateyî ra seranser bi Kirmanckî (Zazakî) weşanîyena. Grûba Xebate ya Vateyî serra 1996 ra nat standardîzekerdişê kirmanckî ser o gurêyena. 

Kovara Vateyî,  kovara kulturî ya ke hîrê mengan (aşman) reyde vejîyena. Hûmara verêne ya Vateyî hamnanê 1997 de Stockholm de vejîya. Hetanî humara 20ine zî kovare Swêd de vejîyaye. 2003 ra pey bi nameyê dewreyo dîyin hetê Weşanxaneyê Vateyî ra Îstanbul de çap bîye. 1997 ra hetanî 2017, mîyanê 20 serran de 51 humarê kovara Vateyî vejîyayî.

Bi serranê dergan serredaktorîyê kovara Vateyî Mehemed Malmîsanijî kerdo. Dima zî Munzur Çemî wezîfeyê serredaktorîye domnayo. Nuştoxanê kovare ra J.Îhsan Espar,  Mehmet Selîm Uzun,  Deniz Gunduz, Serdar Bedirxanî zî redaksîyonê Vateyî de ca girewt.

Tena 33 hûmarê kovara Vateyî de 150 ra zehfêr kesî nuşto. Nînan ra qismêk nê yê: 
M. Malmîsanij, Munzur Çem, J.Îhsan Espar, Roşan Lezgîn, Serdar Bedirxan, Seyîdxan Kurij, Mehmet Selîm Uzun, Mehmud Nêşite, W. K. Merdimîn, Mihanî Licokic, Firat Çelker, Heydo Keçanij, Akman Gedîk, Gawanê Welatî, Hesenî Giran, Huseyîn Karakaş, Mutlu Firat, Newzat Gedîk, Newzat Valêrî, Xezala Şarikî, Aysena Kurdî, C. Zerduşt Pîranij, Çeko, Daîmî Bektaş, Denîz Gunduz, Ercan Sariçîçek, Huseyîn Burke, Lerzan Jandîl, M. Mîrzanî, Memo Darrêz, Murad Canşad, N. Celalî, Sînan Sutpak, Sîyamend Mîrvanî, Wusênê Gestemerde, Bîlal Zîlan, Îrfan Kaya, M. Arif Ayçiçek, Turgut Ersoy.

Heme netîceyê kombîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî ke derheqê standardîzekerdişê Kirmanckî de yê, kovara Vateyî de weşanîyayî. Nînan ra vêşêrî, kovare de sey roportajî, şîîrî, hîkayeyî, xebatê ferhengî, vateyê verênan, îdyomî, gramer, rastnuştiş, arêdayîşê folklorîkî, sanikî, fiqreyî, derheqê tarîx û cografya de nuşteyî, xatireyî, portreyî, krîtîkê edebî, daşinasnayîşê kitaban, xeberî, metnê dînî û kulturî xeylê babetanê cîya cîyayan de meqaleyî ca girewtî. 

Kovara Vate kovara tewr verên a Kirmanckî (Dimilkî) ya ke 20 serrî yo bêvindertiş weşanayîşê xo ramito. Kovare, derheqê nuştiş û kulturê Kirmanckî (Kirdkî) de yew rolo tarîxî ardo ca.




#Article 378: Weşanxaneyê Vateyî (100 words)


Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de ronîya. Gruba Xebete ya Vateyî amnanê 1997î de Swêd de dest bi weşanayîşê Kovara Vateyî kerd. Dima, seba ke weşan û çapkerdişê kitaban de qeraran û standardanê na grûbe xo rê esas bigîro, serra 2003 de Îstanbul de Weşanxaneyê Vateyî ronîya. Nê tarîxî ra dima Kovara Vateyî zî hinî Îstanbul de ameyî çap kerdene. 

Weşnxaneyê Vateyî, serra 2003 ra hetanî ewro pancas ra zêdeyêr kitabî û vîst hûmarê Kovara Vateyî çap kerdê.

Tayê kovar û kitabê ke hetanî ewro Vateyî dayî çap ro, nê yê:

Gramer û ziwan:

Şiîr:

 
Hêkat û meseleyî:

Arêkerde:




#Article 379: Adolf Hitler (171 words)


Adolf Hitler, 20.4.1889 de sûka Braunau am Inni, o taw dıwela Awıstırya-Macarıstan de ame dınya, 30.4.1945 de Berlin de xo kışt. Siyasetçiyê do Awıstıryayıc bi. Serra 1921. de bi serdarê partiya NSDAP Partiya Almanana mılliyetçiya sosyaliste, 1933 ra tepeya serwezirê imparatoriya Almanan u 1934 ra dıme bınê namekerdena lideri (Alm. Führer) bi serdarê dewleta Almanan u şefê imparatori.

Bınê hukmê Hitleri de Naziyan Almanya de diktatorina Almanya Naziyan nê ro. Serra 1933. ro heme partiy men kerdi ya ki zor ro cı kerd ke xo fesx kerên. Êyê ke verbe mıxalefeti vınderdêne, ro cı pawıt ya ki kapmapanê arêdayışi de eşt hepıs ya ki kışiyay. Hitleri be hetkaran u hemkaranê xo ra pia ravê Yahudiyê Ewropa heqa xo ra mehrum kerdi, tepeya şeş milyonê cı day kıştene, sero tertele vıraşt; ninan ra pia mensubê qıfleyanê dini u etnik u hemcınsbaz u siyasiyê binan ki kışti ke na jüye biye sebebê Herbê Dınyayê Dıyine. Riyê na siyaset u kerdenan ver Ewropa de 39 milyoni merdum merdi, ninan miyan de 6 milyoni Yahudiy.




#Article 380: Biyolociye (118 words)


Na çekuye, biyolociye Yunanki ra yena. Bios (heyat) u logos (zanışiye) ra yena pêra. 

Biyolociye lızgey zanışiya /ilmia, raya ke heyatê cındeyan (weşan, giyaneyan) sero geyrena cı. Na areze biyaene, sınıfe u halê organizman rê bena elaqedar. Biyaena tewrê cındeyan çıturi /senin yena meydan u nê yewbini u dormey xo sero çı tesir kenê, biyolociye ninan kena areze. 

Biyolociye de dı lızgey gırdi estê; botanik (zanışiya ke nebat sero geyrena cı) u heywanşınasiye /zoolociye (zanışiya ke heywanan sero geyrena cı). Labelê tabii ke hewna zaf lızgê binê bınêni ki estê. 

Mesela: Antropolociye (zanışiya ke insanan /merduman sero geyrena cı), anatomiye (zanışiya ke awankerdışê cındeyan sero geyrena cı), cênetik (zanışiya ke zey yewbini biyaena cındeyan sero geyrena cı) uêb.

 




#Article 381: Ğazali (1771 words)


Ebu Hemid Muhammed ibn Muhammed el-Ğazali serrê 450 hicri (m.1058) İrun’dı bacari Tus’dı nahiyê Ğazal’dı dadê xu ra biyu. İmam Ğazali Farıs bi.

Babi İmam Ğazali feqir u yo merdımo saleh bı. Babi İmam Ğazali tım véri alimun’dı bı, mışorê yın gueştari kerdin’. Dêst’ yı ra çend b’umên ehend yın ri ardım u xızmet kerdini. Waxtı go nasihati ‘âlimun gueştari kerdini, bermêni u Huma Teâla ra yo qıco ‘alim wâştên. Bacari Tus’dı yew dıkkun yı bı Purt ruetin’. Nızdiyê mergi xu di, lacun xu ‘Hemid Muhammed (İmam-i Ğazali) o Ahmed-i Ğazali teslimi yo ambazi (umbaz) xu kenu, tay perun u tay mal duno cı u wasiyet’ xu ken’; umbaz’ xura vunu: “Ez xu yo merdım ‘alim nêbiya. In rahar ra ez nêumaya kemâl. Waştey mı, ıni mertebê kemali ki mı remnê, ez wazena şıma ıni qıcun mı ri ardım bıkeri. Ini perun u erzaqi ki ez verdena qıcun mı ri u tehsil yın ri xerc bıkerin.!”

Ambazi yı wasiyet anu/unu ca. Perê ki babay yın verdê, heta ki qediyên semedi yın xerc kon’/ken. Dıma z’ yın ra vun’: “Perê ki babi şıma verdê, mı semedi tehsil u terbiyê şıma xerc kerd. Ez feqira çidê mı çıniyu ez şıma ri ardım bıkeri. Ez wazena şıma sê talebun binun şêri medresa.” Inê sera wırd hemi z’ şini medresa u beni ‘alimo pil. 

]

İmam-ı Ğazali, qıcıyê xu dı “Fıqıh” bacari xu dı wend, dıma şı Curcan. İmam Ebu Nasr İsmaili ra yo mudde ders gırot/guret. Bacê şı Tus. Waxtı go Curcan ra dun’ ra şınu Tus, rahar ra yo gure yeno yi sar, İmam Ğazali aya mesla, ina vuno: “Yo qefle rahar ma bırrna. Çıta ki mı dı b’, dest na ser. Ez kota yın dıma u kota layk. Mı va; kağıdun mı u notun mı bıdin mı, şıma ri lazım ni. Serdari (Reisi) yın persenu; “Ayi çıtay ki, turi ehend muhimê?” 

İmam Ğazali: “Mı semedê ayın wulat xu terk kerd, ez şiya ğeribi. Çend kağıdi”. Serdari ayın wûyenu u vunu’; “Eg ma ıni kağıdun tue-ra bıg’ tı bê ilm muneni”? U dıma z’ kağıdun yı pé(y)ser dun’ cı.” 

İmam Ğazali: “Bacê mi ğeyal kerd, mı va; Homa Teâlâ, ay merdımi ard mı ver. Waxtı ki ez ameya Tus, hiri Serr’ mı cehd/ğeyret kerd o zaf xebıtiyawa, Çı ki mı Curcan ra tê ardı, mı pyorê yın ezber kerd (ez fek ra musaya). Ez ume biya o hâl ki, ayın rahar mı bırrna bı, newe ra raşt mı b’umên u rahar mı bıbırrnên u kağıdun u dersun mı, mıra bıgırotên, yo zırar yı nêrasên mı.”

Hirı serr’ wulat xu dı munenu, hirı serrun ra pê semedi wendê xu şınu Nişabur (merkezi îlm). O mehel şı, bı feqi zunayôğun pilun ra İmam-ûl-Harameyn Ebu’l-Meâli el-Cûweyni. Xocê yı vineno ki sarê İmam Ğazali zaf xebitiyenu o yı sera zıyed ra vındeno. İtya d’ îlmi usul-i ‘hadis, usul-i fıqıh, kelam, mantıq, huquq o munazara musa. Xocê yı o mehel pil ‘alimun ra Ebu Hâmid er-Rezeqani, Ebu’l- Huseyn el-Merwezi, Ebu Nasr el-İsmaili, Ebu Sehl el-Merwezi, Ebu Yusuf en-Nessâc. Wendê xu Nişabur dı ken’ tamum.

İmam-i Ğazali, mergi Xocê xu , İmam al-Haramayn al-Cuweyni ra pê, da’wetiya (Nizam ul-Mulki) sera şınu Bağdad. 

O mehel hama 34 serro, xızmeta ki, wı islamiyeti ri ken, weziri Selçukıcun hesiyeno pé u yı serrê 1091 m. kenu ustadi (profesor) Zanayışgehi Nizamiye. Uca di beno sermiyani zanayisgeh, hemi çi yıra yeno persayış. Ina zanayışgeh dı 300 hew ra ziyedêr feqiyun-suxtub-talebun muhimun zaf ci musnenu, had-hesab talabun yı çiniyu ehendek talabê yi bi. Miyun talebun yi ra namdari: Ebu Mansur Muhammed, Muhammed bin Esad et-Tusi, Ebu’l-‘Hasan el-Belensi, Ebu Abdullah Cûmerd el-‘Hüseyni. Heto bin ra zi kitabun qiymetinun nûseno.

Waxto go ına zanayışgehi nizamiya dı ders dayni o mehel ini kitabi nûşti: “Kitabû’l-Basit fil-Fûru, Kitab-ûl-Wesit, El-Weciz, Meahiz-êl-Hilâf.”

Nizam ul-Mulk (Weziri Selçukıcun) mereno/kişiyeno. O mehel İmam-i Ğazali gurê xu caverdeno mal-milki xu ken’ vıla dun’ feqirun, çik nêverdon’ o/u serrê 1095 m. Bağdad ra veciyenu. Şınu Filistin, Suriya u dıma zi yeno wulati xu Tûs.

İmam-ı Ğazali, semedi filsofun xebatê xu kitabi “El-Munkızu min ed-dalâl” dı ina vun’: “Hani inkê meselê ilmi filsofun gueşdari bıkerin: Ayın çend sınıf, ilmun yıni z’ çend qısım dı, mı di. Ayıni ri, zafini ri o benatê kıhunun u newun (neweyun), raşti ri ferq nizdi o dûri merdım gun(gereka) muer(mor) kufır o ilhad pırı d’.
 
Cıs o zafiyê fırqê filsofun, hiri parê/qısmi: Dehriyyun, Tabiiyyun o İlahiyyun. Sınıfê Dehriyyun yo zumrê fılsofun kıhunun raw(o). Estbiyayışi Humay (Xeleq) inkar keni, ıni zındıqi.
 
Tabiiyyun: İnuni z’ estbiyayışi axret qewul nêkerd. Cennet, cehennem, qeyum o hisab inkâr kerd. Ini z’ zındıqi. Sınıfê hirın İlahiyyun, filsofi ki pé ra umê. İnun, ıni dı sınıfi verin Dehriyyun, Tabiiyyun red kerd la yıni z’ nêşkê xu bid’at o kufır ra bıxelesn.” Pare/Qismi hirin filsofi, inun ayi ki yın ra ver umê/amê ğeletiyê ayin vata/mocnewa ra o vato yo Xalıq estu, la inun peyğamberi qewul nêkerd, ay ra miyun kufir dı mendi. Çunki semedi kufır ra xelesiyayış, merdım gun peyğamberuni ri, zunayışı yıni ri yeqin bıkero/kerdış şarto..

Tay merdımun vato: İmam-i Ğazali yo filsofo, çı ki wever’ felsefe dı zaf nûsto, wever filsofun veciyo, o semeda, semedi pûynayışi fikrun filsofun cewab do filsofun. O semed ra zafın vato İmami zi yo filsofo. İmami Ğazali wever’ filsofun veciyo, çunki yin hiş(aqıl) bingeh(temel) gureto.

Guerê yin (filsofun), Allah çiko tor qiymetin do qulun xue, nimeto tor gırd aqilo, ayi ki in’ nimet ra feyde nêvineni gunahkari. 

Fâliyetê aqil payberdışi zi felsefê xu dı ano. Mûtefekkirun aqıl ra ver peyğamberi, çi go yın vat u imano ki yın do zunayış ay gureto. 

İmam-ı Ğazali, ini gurun/xebatun dima, cay xu bıray xu Ahmed-i Ğazali ri verdeno (bıray xu ‘Ahmed Ğazali Zunayışgehi Nizamiye dı kenu wekil) itya d’ gurey xu caverda u Bağdad ra şi. İlm sera zaf xebitiya u seyahat kerd. Şam dı 2 serr’ mendı, miyun 2 serrun dı “İhyâu-Ulumiddin” nûst. (4 kitabi hemi da 5.000 henzar pelo, her yo cild da 1.000 (henzar) ripeli ra ziyedêro). Bacêna şi Qudûs. İtya dı firqa ki Bâtıni zuniyena, weveri inuni dı çend kitabi nûşti: “Mufassıl’l-‘Hilâf, Cewâb-ul-Mesâil o Esmâ-i ‘Husnâ, El- Maqsad ûl-Esmâ. Qudûs’dı yo mudde mend, dıma zi şi ‘hacc. ‘Hacc ra şı Bağdad. Zanayışgehi Nizamiye dı, kitabi ki Şam dı nûsti bi “İhyâu-Ulumiddin” ra ders da suxtun (talabun). Ina hew zaf nêmend uca ra da ra, ca ki we ume bı dunya “Tus” şı uca. İtya dı huncê wever Bâtiniyuna kitabi Ed-Dercûlmerkum, El-Qıstâs-ul-Mûstaqim, Faysal-ut-Tefriqa, Kimyâ-ı Seâdet, Nasihât ûl-Mûluk o Et-Tibr-ul-Mesbuq nûşti. Ina xızmet des serr rumena, ine bênatı dı, ricê weziri Selçukicun Fahr-ûl-Mulk sera yo mudde Zanayisgehi Nizamiye dı ders da, o bênati di tasawwuf sera Mişqât-ûl-Enwâr nûşt.

İmam-ı Gazali tasawwuf di murşido pilo, Silsile-i aliyye ra Ebu Ali Farmediyo. Yı het dı rasa kemal. İlmun zahir dı bı yo ‘alim, ilmun tasawwuf dı zi yo rahber/rayber. Taynê Zunayışgehi Nizamiya dı ders da u bacinê şi Tûs. ‘Amiri yi puncaspunc serr rumıt, pêyniyê ‘umir’ xu bacari xu Tûs dı viyarna. Tûs dı nizdiyê kê xu dı yo medrasa yo zi mescid da vıraştış. Rôci yi merdimun/insunun irşâd kerdış di viyerti. Miyun ini serrun di, “El-Munkızu minad delâl, Çımey fıqıh sera (Usul-i fıqha) “El-Mustesfâ o selef-i salihin, Ehli Sunnet sera dı kitabi nûşt, ini: “İlcâmü’l-Awâm o İlm-il-Kelam”.

İmam-ı Ğazali serrey hicri 505 (m. 1112) 14. dışembı aşmê Cemaziyelewwel merd. O ruec pê zikir, tâ’ât u şewê ay rueci Quran-i Kerim wendışa viyarna u sıbay aya şew destmac’ xu newı ra guret nımaci sıbay kerd, bacê merdimi ki yı het dı bi yın ra kefen wâşt. Lew na kefeni ra, sawıt ri xura u na seri sarey xu: “Ya rabb mı, Mâliki mı! Va: emir’ tu, sari çımun mı sera”. Şı kot çımey/wadê xu. Zerre dı zaf mend. Nêveciya tever. Inê sera ayi ki uca da bi, yın ra hirye hebi kueni zerri, seni go kueni zerri unyeni, İmam-ı Ğazali kefeni xu do xura, ri xu tado Qible u ruh xue teslim kerd. Sarey imam Ğazali sera ini beyt nuşti bi:

Umbazi ki mı merdı vineni u bermeni,ina vac’; 
bırayi dîni ki qehriyeni:Mevacin ki, qet ez raşta merda, 
Wıllay şıma z’ bıremin ini ra mevacin merg
Ez yo mirçıka u ına leş qefesê mına.
Ez perrawa ına qefes ra, yesir mend leşê mı.
Mı-ri rehmet bıwunin, şıma dıma zi şıma r’ rehmet bıwuniyo
Ma şi. Bızunini ki, ma dıma zi şıma yi/esti.
Vatê mı pêyinı bu “Aleykum selam” duestên
Homa/Allah sılumêti bıdu, sobina çı vatış estu?

İmam-ı Ğazali, wasiyet' xu dı nûşti bı, wa mi Şeyh Ebu Bekr en-Nessâc miyun mezel kero. Şeyh wasiyeti İmam Ğazali ard ca yı kerd qebr u waxto go qebr ra veciya hâli yi bedelya bi, rengê yı bıbi zerd. Ayi ki uca bi. Şêx ra persê: Se bı şıma? Rengi şıma çıra ina bı zerd, çıra şıma ina bi? Cewab nêda. Persê, nêpersê, huncê cewab nêda. Honê persê, da sundı rı, ına hew mecbur mend u ina va: Waxto go mı cendekê İmami fina guar/qebr, heti Qıble ra yo desto raşt veciya. Yo veng ume, ina va: «Désti Muhammed Ğazali zerrê désti Seyyidû’l Murselin Muhammed Mustafa sallallahu aleyhi we sellem keri» Aya g’ vaciya mı ayê kerd. Waxtı go ez mezel ra veciya bi ın’ semed ra rengi mı bıbo zerd. Homa rehmê xue pê ker’.

İmam-ı Ğazali, heta ki amri yi qediyo şew o rôc nûşto, o qede yo ‘Alimo. Ehend zaf kitabi yi esti ki sarê ruec 18 pel kueni. İmam-ı Ğazali kitabi xu Mewduât-ul Ulum dı nûşto, vato; “mı 1000 ziyedêr kitabi nûşti”, Şeyh Ebu İshaq Şirâzi Kitabi xu ’Hazâin dı numê 400 kitabun yı nûşto.
Fırıngistanıcun (Awrupayıcun) séri Eserun İmam Ğazali zaf vinderti u zaf xebitiyê. İnun ra “Maurice” kitabi xue “Essai de chronologie des oeuvres de al-Ghazali” dı numê 404 kitabun İmam-ı Ğazali duno. 
Mûsteşriko meşhur Brockelmann’ı zi kıtabi xue“Geschichte Der Arabischen Litteratur’ı dı numê 75 hebi kitabun İmam-i Ğazali duno.
Serrê 1959’ı dı çahar hebi Pilun Ustadun (Pilun Profesorun) Almanun ra, kitabi İmam-ı Ğazali wendi u zer kowti dini islum u kitabi İmam-i Ğazali çarnê Almanki o peyni dı biyi bısılmuni.
Ba’di mergi İmam-ı Ğazali, feleketê Moğolun dı, moğolun zaf kitabxunê vêşnê, o mehel in kutubxunun dı zafi kitabi İmam Ğazali zi pa vêşê. In semed ra heta êyr’ çend kitabi İmam-i Ğazali esti ço nêşkeno vac’, ilmi zi itya dı tepya mendo, ilm zi nêşkeno cewab ına pers bıdo.

Felsefê İslum/İslam

Fıqh

Mantıq

Mantıq 

İlahiyet 

Fıqıh

Dorêşi/ Sofiyi

İmam-i Ğazali yo kitabi xue dı, ina nuseno. Heta eyru mi 1000 hebi kitabi nûsti. Ayi ki kitabi İmam-i Ğazali çarnê Almanki, inun ra zaf biyi bısılmuni, ini merdimi zi pêrê ordunaryus profesori bi. Nimune: Salim Spohr (Alman profesor bisilmuno, zaf kitabi yi çarnê Almanki... Kıtabi İmami Ğazali merdım eşkeno, vaco her zıwun dı esti.




#Article 382: Barack Obama (137 words)


 
Barack Huseyn Obama serra 1961ıne de ameyo riyê dınya. O Illinois ra yew senatorê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano û Partiya Demokratike (Democratic Party) ra seba weçinıtena serekiye rê, weçinıtışê serra 2008ıne de bi namzed. Roca 4ê Tışrinê Peyêni de no weçinıtış vıst ra xo dest û bi serekê dewleta DAYê 44ın.

Obama Afrikayıc û Amerikayıco sıfteyıno ke terefê yew partiya siyasetiya pile ra seba weziri rê beno namzed. Obama Universıtey Kolumbia (Columbia University) û Mektebê Huquqê Harvardi (Harvard Law School) ra biyo mezun, dıma xızmeta serekê Harvard Law Schooli kerda. Ey senatoyê Illinoisi de hirê dewri xızmete kerda û Mektebê Huquqê Universıtey Şikagoy (University of Chicago Law School) de dersa huquqê konstitusyoneli daya. Obamay serra 2004ıne de, Konvensiyonê Demokratiko Nasyonali (Democratic National Convention de qeseykerdena xoya gırde kerda û Tışrino Peyênê serra 2004ıne de senatoy rê çiniyayo we. 




#Article 383: Facebook (206 words)


Facebook (bıwane: feysbuk) yew sitey internetio ke insani tede eşkenê embazanê xo de irtıbat kewê û yewbini ra xeberdar bê. 

Facebook, 4 Şıbate 2004 de hetê Mark Zuckerbergi ra seba wendekaranê Universıtey Harvardi ame ronayış. Bahdo mektebê dormey Bostoni ki kewti Facebook, mabeynê dı aşman de mektebê ke Ligê Ivy derê kewti şebekey Facebooki. Abiyayışê Facebooki ra yew serre ra dıme heme mektebê ke Amerika derê kewti Facebook. Ezayi raver tenya be adresanê e-mailanê mektebanê xo (.edu uçb.) eşkayêne bıbê eza. Bahdo tayê lisey û şırketê gırdi ki kewti miyanê şebekey Facebooki. 

Roca 11ê Payiza Verêne 2006 de Facebook heme adresanê e-mailan rê be tayê şertanê cıkewtışi (domanan rê tomete) bi a. Karberi eşkenê ke şebekeyanê zey liseyan, universiteyan, cayanê kari, şırketan kewê.

Facebook, aşma Payiza Wertêne 2007 ra heta nıka be nezdiyê 500 milyon ezayanê xo, gorey istatistikanê Alexa, websiteyo 2yıno ke dınya de tewr zêde yeno cıkewtış. Gama ke Facebook bibı a, Kanada, Afrikaya Veroci û Norwec de 1ın; Britanya û İswec de 2yın; Mısır û Panama de 3yın, Dewletê Amerikayê Yewbiyayey, Awıstralya û Tırkiya de websiteyo 5ın bi ke tewr zêde ameyêne cıkewtış. 

Facebook, namey xo paper facebooks ra gêno. No form universiteyanê Amerika de seba wendekaran, malıman û emegdaranê mektebi yeno pırrkerdış. 




#Article 384: Umer Xeyyam (133 words)


 
Umer Xeyyam (be Farski: عمر خیام‎ Omar-e Xayyām,  [omare xajɑ:m], ya zi حکیم غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خیام نیشابوری Ghiyāth ad-Dīn Abul-Fat'h Umar ibn Ibrāhīm Khayyām Neyshābūri), deva devê serra 1048. Eyaletê Xorasani Nişabur de ameyo dınya, 1123 de merdo; hem matematikwanê do Fars u asmênşınas (setareşınas), hem zi yew filozof u şairo namdar bi.

افسوس كه نامه جوانی طی شد
وان تازه بهار زندگانی دی شد
حالی كه ورا نام جوانی گفتند
معلوم نشد كه او كی آمد، كی شد

afsūs ke nāme-ye ǰavānī ṭey šod
v-ān tāze bahār-e zendegānī dī šod
ḥālī ke varā nām-e ǰavānī goftand
ma’lūm našod ke ū key āmad, key šod

heyf ke bırra xortiye bırriye
na weşiye ki wesaro teze de şiye
qesawa ke cı rê vanê xortiye
mı ra nêasê, key amê, key şiye




#Article 385: Hasip Bingöl (148 words)


Hasip Bingöl (b. 1981, Dara Henî) şair, nuştox û çarnekar o. İstanbul de cuyeno. 

Hasip Bingöl Darayenî de qezaya Çabaxçur bîyo. Mekteba verên û lîsa Çolig de wendî. Cuwapey qey unîversîta şîyo Îstanbul û Unîversîteya Marmara de ziwanşinasî wend. Wendişê lîsans ra dima di serrî reyna Unîversîteya Marmara de Fakulteya Tehsîl de master kerd.

Edebiyat, kultur u ziwanê Zazakî sera xebat kenu. Sey kovaranê Virgül, Yasakmeyve, Özgür Edebiyat, Sonra Edebiyat, Lacivert, Budala, Üç Nokta, Lamure, Merdiven-Şiir, DUVAR, Papirüs, Karayazı; Ç.N (Çevirmenin Notu), Vengûvaj, Tîroj, Nûbihar de meqale û şîîrê ey weşanîyay.

Serra 2007 de pê xebata “Geleceğin Tarihine Bakış: Yorgunlar Kantatı” krîtîkê şîîr, xela kê semedê/qandê Arkadaş Z. Özgerî, pê nomê ‘Bir Şiiri İnceleme Ödülü’ diyena, girot. Ina xebat, pê nameyê “Bir Şiirin Söylediği 2” bîya kîtab, 2007 Kanunverên de Neşirxoneyê Mayıs de vejîyawa.

Çend kîtaban de maqaleyê yê vejîyê. Çend kitabanê zazakî de redaktorî û edîtorî kerde.




#Article 386: Ozan Serdar (194 words)


 
Hozan Serdar yew senatkarê Zazayo. Ozan Serdar serra 1955i de dewa Dersimi Gaxmud de ame riyê dınya. Hetan ke şi universite, Dersim de biyo. Pêyê serra 1970'i de albume xoyo verên Derdê Ma Duşuncê Ma veto. O tarix ra dıma hetan 2007, nezdiyê 15 album kerdo.

Domanina xo zaf çile u derd anto. Qısey, kılamê, şanıkê 38 heşno. Mektebê Verên u Lise welat de qedeno. Dersim çıme xo de zaf qıymetıno u zaf hez keno. Zemanê xo de kes nêwendêne, ema o şartê kotiye de şi Universiteyê Erzurumi, Malımiya Zıwanê Almanki qezenc kerd. Feqet wendışe xo sebebê siyasi ra nêqedna. Coka mecbur mend, serra 1978i Tırkiya terk kerd şi Elmanya.

Vengê xo zaf weşo zafik qalite tey esto. Kılamê Zazaki tewr rınd o vat. Her kes ebe beçıkê xo o tarif kerd. Ê wextan Tırkiya de kasetê Zazaki yasaq bi, ema kasetê Serdar bınê dest ra zaf rot. Zaf mılet albumê ey rê goş day u şınasna.   

Klamo ke vat: Cane Cane

Klamo ke vat: Pırode Braye Mı

Klamo ke vat: Malo, Malê Mın

Klamo ke vat: Lorê lorê lora mına

Klamo ke vat: Qebqebo

Klamo ke vat: Mihemedo

Klamo ke vat: Çayê berbena




#Article 387: Hrant Dink (133 words)


Hrant Dink (Ermeniki: Հրանդ Տինք), 15 Keşkelun 1954, Meletiye de ame riyê dınya, 19 Çeley 2007 de sûka Estamoli de kışiyao. Eslê xo Ermeniyo, vetoğ u idarekarê qezetay Agose biyo. Redaktoro ke serran ra huquqê dewlete be şarwananê Tırkan ra ey dıme ra biy, saete 15. de verê binay qezatay Agosa ke Estamol, semtê Şişli de caddey Halaskârgazi dera, be dabançe pey ra niya pıra, qetl bi.

Hrant Dink serra 1954. Meletiye de ame riyê dınya. Piyê ey qezay Sêvazi Gürün de, maya ey Qengal de amey riyê dınya. Khalıkê Hranti qezê Aldûşi de dewa Vanki ra biyo. Tehcirê Ermeniyan dıma remao Meletiye. Wexto ke inan 1961. de bar kerdo, şiyê Estamol, ma u piyê ey tepeya biyê cia. Dıme ra ke keyey inan biyo lete, Gedikpaşa de Yetimxaney Ermeniyan de ca bi.




#Article 388: Dewa Deri (198 words)


Dewa Deri (be Tırki: Dereköy), yew dewa Sêwazi ya. Waxto verên dı Dewa Deri  gırêdayiya be qezê Zeray biya. Enewke ena dewe gırêdayaya qezay Qanğali. Serrani 1970 ra tepiya dewe ra zof keyey bar kerd şiyê sûkane gırsan. zoferi hete Estamoli ser. Nıka sare Dewa Deri Istanbol de Gazi Mahallesi û Yeni Bosna dı roşenê. Nıka dewe de teyna ju keye esto (keyey Muxtari). Wesar (usar) ke ama, kokımi, genci, domani yene dewe de fetelinê, waxt vıyarnene. Zımıstan ke ama, ju-di keye ra zêdi qulê heqi dewe de nêmaneno.  

Şare dewe Zazaki (Gini) qesey keno. Tarixê Dewa Deri, gore vatena kokiman ebi Cenci Bad dest pêkena. Nu mormek Dersim ra (Qisle ra) bar kerdo gama verêni de amo Dewa Pasay. Uca ra tepeya ke tay lace xo ame Dewa Deri nao ro. Sare na dewe gırêdayê eşira Lolıca. Hete dewane Qerebêl de dare dewera vanê Ginic. 

Dewa Deri bınê  Koyê Yilali der a. Nıka nê Koy 2630 metrey berza. Hata nê serrani peyênan çolani sere koyi de vewre restêni vewre. Yani, vewra nê koyi qet nêwedaiyay ni. Na ra nıka êndi rojani payızi de vewra koyi ser darina we. Gereki na mêsela gıradayê tesiranê germ bıyayış dınyay bo. 




#Article 389: Arya (253 words)


Arya dewrê antiki de namey yew mıleti bi. Mıleto Arya teqriben serranê 2000 - 1500i İsay ra Ver (İ.V.) de Miyanê Asya (ewro Qazaxıstan, verocê Rusya, Ozbekıstan, Qırğızıstan û Tacikıstan) de cıwiyayo. 

Teqriben 1500 İ.V. de mıleto Arya bi hirê letey. Yew grubê eşiretanê Ariyan şiy hetê Hindıstani. İnan medeniyetê Hindıstani rê zehf tesir kerdo. Grubê qıci hayê sinorê Pakıstan û Efğanıstani de cıwiyenê, inan rê vani Nurıstani. 200 serre ra aver, welat ê Nuristaniyan ra vatêne Kafırıstan. Wexto ke inan dinê İslami qebul kerdo, namey cı biyo Nurıstani. 

Grubê eşiretanê Ariyan mıntıqaya Efğanıstan, Tacikıstan û Ozbekıstan de mendê. İnan xo Ari (ewro vani İrani) name kerdo. Ewro namey İrani biyo namey dewlete. İran de Tırki u Erebi zi cıwiyenê, feqet nê Ariyan ra niyê. Zazay, Kurdi, Beloçi, Farsi, Oseti, Peştoy, Mazenderanıci, Talışi û heme qemê İranıci eşiretanê Ariyan miyan ra peyda biyê.

Zıwanê Arya yew zıwanê Hindo-Ewropa bi. Linguistik de nê zıwani ra vanê Proto-Hindo-İranki. No zıwan ra zıwanê İranan, Hindan û Nuristani yenê. Be Zıwanê Avesta û Sanskriti de destê ma de zehf nuştey estê. Zıwanê Avesta û Sanskriti, zıwanê Latinki û Yunanki ra zehf nezdiyê; xora pêro zıwanê Hindo-Ewropa ra yenê.

Dinê Arya yew dino zaf-ilahın bi. Namey İlahê gırdi Deus-Piter (Latinki: Ju-Piter, Yunanki: Zeûs-Piter) bi. Namey ilahê tici Mithra bi. Namey ilahê awe Apam-Napat (Latinki: Neptun) bi. Linguistik de Dinê Arya ra vanê dinê Proto-Hindo-İranki. Enê dini ra dinê Zerduşti û Vêda peyda biyê. Dinê Vêda û dinê şarê Hindıstaniyo esıl bedêma biyê yew din û Hinduizm ame werte.




#Article 390: Hindıstan (310 words)


Hindıstan, yew dewleta. Cayê xo verocê Asya dero. Dewleta Hindıstani zaf gırda; dınya de hewtına (7). Zımey Hindıstani de Nepal, Tibet, Çin u Buhutan; verocê cı de Okyanuso Hind u Sri Lanka; rocvetış de Bengladeş u Burma; rocawan de Pakıstan u Deryayê Erebi ca gêno. Paytextê Hindıstani Newê Delhiyo. Hindıstan 28 eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkıla). Hindıstan ezayê Mıletê Yewbiyayey u G20iyo. Sistemê idarey demokrasiya.

Tarixê Hindıstan dewlemendiyo. Tewr verini de Medeniyetê Hindus Valey Hindıstan de ronışti bi. Feqet wextê İsay ra ravêr (İ.R.) 1500 de aşiratanê Aryani amey Hindıstan. Dıme Yunanan, İranan, Ereban u Moğalan Hindıstan işğal kerd. Seserra 18 de şarê Ewrope (Portekizan, Fransızan, İngilizan) amey Hindıstan. Feqet serra 1861 de Hindıstan pêro biye koloniy/mıstemera Britanya. Şarê Hindıstani zaf isyanan kerd; feqet Britanya semedê dinanê Hinduism u İslam ra kontrolê xo ard. Serra 1947 de Mahatma Gandhi esqerê Britanya fetılna. Feqet dewletê Hindıstani biye lete, Pakıstan niyay ro.  Semedê Keşmır, beneta Pakıstan u Hindıstan hewl niya.

Erdê Hindıstan zaf hira u gırdo. Ayra iklımê Hindıstani zaf vuriyeno. Zımey Hindıstani hem kıla hem honıko. Labelê verocê xo zaf germıno, zaf varan vareno. Lasêri zaf zerar danê. 

Sûkê gırdi:

Sûka Mumbai zaf ravêr şiya. Mumbai de bina u banê xeylê berzi estê, sûka doviziyo, paytextê borsayo, merkezê iqtısadê Hindıstaniyo. Mumbai merkezê film u xeceliyayışiyo. Bollywood Mumbai ra zaf nezdiyo.

Nıfusê Hindıstan 1,1 milyara; dınya de dıyina (2). % 70 şarê Hindıstan dewıca. Nuşkar u wendoğê xo zaf niya (%65). Nêweşiyê AIDSi Hindıstan de yew problema gırdo. 5.8 milyoni şarê Hindıstani kewtê nêweşiyê AIDSi. Hindıstan de mıxtelıf dini estê: Hinduism, İslam, Musewi, Xrıstiyani, Zerduşti u Bahai. Zıwano resmi zafo; Hindki, İngilizki u xeylê Zıwanan.

İqtısadê Hindıstan beno gırd. Her serre iqtısadê Hindıstan % 8 beno pil. Hindıstan zaf idxalat (eksport) keno. Semedê ercaniya karkerano ra, şırketanê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayiyan zaf fabrikan vırazenê. Endustriyê komunikasyon, komputer u tıb Hindıstan de raver şiyê.




#Article 391: Ewıstki (280 words)


Ewıstki zıwanê İrankiyo kıhano. Nameyê xo kıtabê Zerduştiyo mıqedes Ewısta ra gêno. Ewıstki u Farskiyo Kıhan, zıwanê İrankiyê kıhaniê ke tewr rew be wesiqayê, nusiyayê. Wexto ke Ewıstki kewto kıtab, êndi qıse nêbiyêne.  Ayra ki Pehlewki ser açarnayışi estê.

Ewıstki, turo ke Ewısta de ardo na roce, dı leteyan de şeno bare bo: Gêthayiy Ewıstkiyê Kıhani u Yasnay Ewıstkiyê Neweyi. 

Ewıstki xeylê hetê gramerê Hind-Ewropakiyê verêni pawıtê/şevekıtê, zey: heşt halê namey, 3 cınsiyeti, 3 amarey (ededi), heme wextanê Hind-Ewropayiyê verêni ki şınasneno. Zıwanê İrankiyê Kıhani zıwanê Hindkiyê Kıhani ra hetê grameri ra hema zey yewbinio u çekuyan ra ki zaf nezdiyê. Dıme ra kewtena ilmê zıwani çım de, Ewıstki bente/mabênê dewrê 1200 u 600 İsay ra Verên (İ.V.) qıse biyo.

Ewıstkiyo Newe ke Ewıtkiyo Kıhan ra peyda biyo, heni aseno ke heta seserra 8. (İ.V.) ameyo qıse-kerdış. Gramerê cı gorey zıwanê kıhani hebıkêna asano (qolayo). Ewıstki zıwano qıse-biyaye ke biyo, teqriben 400 İrR merdo ra. O ra tepeya Ewıstki tenya zıwanê piranê zerduştiye ke biyo, ayinan de fek ra dewam diyayo heta ke seserranê 4. heta 6. İsay ra Verên (İ.V.) nuşto pıro.

Elifbeyê Ewıstki, Elifbeyê Pehlewki ra peyda biyo. Oyo ke Elifbeyê Pehlewki de tayê herfi estê ke zêde vengi tede kewenê tê u wendışê cı kenê çetın, ema Ewıstki de xeylê herfi nayê pêra, kerdê ra ser ke elifbeyê cı zaf titizo, elifbeyanê dınya de elifbeyê fonetiki IPA ra dıme elifbeyo tewr deqiqo.

a ā ə ə̄ e ē o ō å ą i ī u ū

k g γ x xw č ǰ t d δ ϑ t̰ p b β f ŋ ŋw ṇ ń n m y w r s z š ṣ̌ z h




#Article 392: J. Îhsan Espar (166 words)


 
J. Îhsan Espar (b. 1956, Pîran) yew şaîr, nuştox û çarnayoxo kird o. Kirdki (Zazakî) ser o xeylê xebatê ey estê.

J. Îhsan Espar, 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de Dîyarbekîr de Înstîtuyê Terbîyetî qedênayo. Kurdistan de yew demo kilm musnekarîye (melimîye) kerda. Sebebanê sîyasî ra menga nîsana 1982 de Kurdîstan ra vejîyayo û şîyo İswec. Esparî unîversîteyê Stockholmî de tarîx û averşîyayîşê ziwanê ciwananê diziwanîyan û yê Gävle de zî îlmê cematkî wendî.

Hetanî ewro, kirmanckî, kirdaskî, tirkî û swêdkî xeylê nuşteyî ey pêseroke û rojnameyan de çap (neşir) bîy. Bi kirmanckî (zazakî, kirdkî, dimilkî) şiîrî û hîkayey nuştî û xeylê kitabê qican (domanan, gedeyan) çarnayî. 1997 ra hetanî 2011 redaksîyonê pêseroka Vateyî de xebitiya. 2001 ra hetanî ewro zî redaksîyonê Weşanxaneyê Apecî de yo. J. Îhsan Espar Grûba Xebate ya Vateyî reyra standardîzekerdişê kirmanckî (zazakî) ser o zî gurîyeno.

J. Îhsan Esparî bi kirmanckî (zazakî) kitabê şiîran û hîkayeyan nuştî û xeylê kitabê domanan (gedeyan) Swêdkî ra açarnayî kirmanckî. 




#Article 393: Qızılbaş (100 words)


Maney çekuya Qızılbaşi zıwanê Tırki de Seresuro. Wextê İmperatoriya Usmanıcan de ulemay Usmanıcan namey Elewiyan rê Qızılbaş vato. Zewbina zi dewleta Safewi ki Elewiyan rê niya/wına vato. Dokumentanê Usmanıcan de şarê mıntıqay Dêsımi zi ebe namey Qızılbaşi qal biyo. Ulemay Usmanıcan, Dêsımıcan u Qızılbaşan rê u Ehlê Şia rê zaf heqaret u buxtan kerdo. O ri ra, hewna zi Tırkiya de namey Qızılbaşi seba Elewiyan rê heqaret kerdışi rê vêreno ra.  

Gorey tayê alimanê İslami, Eli sıreyo ke ceng kerdo yew paço sur gırêdayo serey xo ra, coka Elewiy vanê ke no name u torey wêxtê Ehlê Beyti ra mendo.




#Article 394: Google (548 words)


Google Inc. hem namey yew motorê cıgeyrayışi u hem ki namey şirketê raverberdoğê ni motorê cıgeyrayışiyo. 

Dı wendekarê ke namey xo Larry Page u Sergey Brin'o ke Universıtey Standfordi de doktora kenê, roca 7ê Payiza Wertêna 1998 de ebe 25 milyon dolar sermaye ra Googlei nanê ro. 

Dinya de 10.000 gureker u emegdarê Google'i estê, ofisê merkezi Kaliforniya dero u cı rê GooglePlex vaciyeno. Barebırayê sermayey şirketi, Kleiner Perkins Caufield  Byers u Sequoia Capital ki genê zerrey xo. Şirket zobina ki, seba firmayanê zerrek venıtoğan tayê xızmetanê web-cıgeyrayışi keno. Qıymetê piyasa ê Google'i peyê 2007i ra gore 219 milyar dolarê Amerikaniyo. No reqem mocneno ke Google borsaanê Amerika de şirketo tewr gırdo 5ino. Peyê serra 2005i de ki qıymetê xo 114 milyar dolar bi.

Larry Page u Sergey Brin sıfte seba gurenayışê tezi, yew motorê cıgeyrayışiyo ke namey xo BackRub bi, ey sero guriyay. İno waşt ke informasyonê zerrey interneti kategori bıkerê u çiyo ke internet dero dıha asan/rehet bêro vênayiş. Seba nae raverberdışê yew teknolociyê newey sero guriyay. No teknolociyo newe, motoranê klasikan ra gore yew metodê pratiki ra guriyêne. Na semed ra namey xo yew periyodê kılmeki de nas bi, bi namdar. Google sıfte adresa google.stanford.edu de kewt faaliyet, u diskê terabyte'ê ke seba istifkerdene bêrê gurenayış, yurt de oda Larry de nêne ro. Badena seba ke ino waşt na proje ticaret de pere bıkero, geyrayi muteşebbisan.

Ronaoğê Yahoo'y David Filo'y de kewnê irtıbat. David, ino rê vano ke projeya xo raver berê u eke proje biyê hewl xo rê mıştêri cıgeyrê. Ni dı wendekari borzal (fikr) kenê ke nêşenê elaqayê firmayanê gırdan boncê xo ser, qerar danê xoser hereket kenê. Seba merkezê databanki bankaan ra kredi oncenê, labelê na rey ki semedê kartanê kredi ra serey xo kewno tenge. 

Na waxt de, ronaoğanê Sun Microsystems ra Andy Bechtolsheim wazeno ke ni dı xortan de qesey bıkero. Fikrê ni dı wendekaran ra zaf qail beno u seba şirketê Google'i ecele ra yew çeka de 100.000 dolar kerdoğe cı rê nuseno. Hama seba ke şirketo nianên/wınasi çinêyo, xorti nêşenê pere boncê. Badena naskerdoğ u embazanê xo ra 1 milyon dolar sermaye arêdanê, ebe na sermaye 7ê Payiza Verêna 1998 de garajê yew embazê xo de Google'i nanê ro. Oncia a serre de, pêseroka Pc Magazine Google’i miyanê 100 siteyanê tewr hewlan de mocnena u Google'i cıgeyrayışê motorio tewr hewl wêçinena. Na roce ra têpya Google pıra (hêdi hêdi) beno namdar.

Hurendia teyna cıgeyrayişê etiket u çekuya kilıte ya zi teknolociyê cıgeyrayişio meta de, prensibê guriyayişê Google'io tewr/en muhim, pheştia xo teknolociyê PageRank™ ra gırewtişo. 

PageRank, yew denklemo ke 500 milyon parametre u 2 milyar teriman ra yêno pêra, ni denklemi rê cewap vêneno u gorey ni cewabi pelanê interneti hetê muhimiye ra hesebneno u keno rêze (sıre) u çı ke yeno cıgeyrayış ano ekran.

Seba ke metodê Google'i otomatik u zaf alozbiyaeyê, merdum nêşeno nê metodan sero kay bıkero . Ferqê mabênê Google u cıgeyrayişê motoranê binan ra yew zi; sistemê Google heni/otir ameyo vıraştiş ke, kes nêşeno seba amacanê ticariyan ni sistemi bıvurno u qe yew motorê cıgeyrayişio bin nêşeno zey Google'i listekerdiş de neticeyanê dıha berzan bıvêno.

Çekuya google, çekuya googol ra yeno. Çekuya googol, matematik de yew terimo ke amorê 10100 ifade keno. No terim hetê werezayê matematikkarê Amerikanıci Edward Kasner'i  ra ameyo pedakerdiş.

 




#Article 395: Mezra Pil (479 words)


Mezra Pil (be Tırki: Bayırlı) yew dewa vêrina/kohona Darayêni wa. Rayê makina ser ra Darayêni ra nizdiya 40-45 km duyr a. İnkê bestê Belde Darayêni Valyer a. Rayê makina zerrêy Valyer ra benu dı hêti. Yo het kışta raşt ra dewa Muradon, Consuer û Şernon ser ra şınu; Şernon ra z' pêya ruyar (rû) ra kuyenu wever u nızdiya 700-800 mt. Yo qayme dıma reseyenu Mezra Pil. Rayê bin Valyer ra kışta çep ra pırt sekiz ser ra awa Vaxkin, Vazenon, Bor u Şernon texernenu, Kılê ra viyerenu şınu resenu dew. In perr ra rayê mezron Mezra Pil ra (Geldon, Armaşin, Miyedron û Mezra Qıj) şinu dew. 

Rayê makina Mezra Pil ra wet çinyu. Rayê makina ser ra Mezra Pil dewa pêyina Darayêni wa. Mezra Pil ra wet dêwi Tavz (Tawz) êsti. Zımê dew, guevaga (xet, sındor) Darayêni (hem z' ayê Çolig) û qezê Diyarbekir Qulp a. Mezra Pil, kendalin yo dewa, yegê eğleb hêy waroni dew d'. Zerrêy dewe d' çend yegê êsti, labelê Mezra Pil pêy guazeron xu z' yena şınasnayiş. Warêy dew, dew ra 4-6 km duyri. Warêy eğleb dew ra 800-1200 mt bêrzi. Şarê Mezra Pil, pêy cıt û pês devarê xu kenu. Mezra Pil d' cew, ğelı (genım), wesarı, kuriek, nehxey (nehxê), baklê, mışoşi (mêrcu), tıtun ûzb. romyenu. Mieşnêy, bizê, mongêy, kêrgi, hindiy bêni whê (webiyayiş). Kiver ra bazılconi, biber, bazılcon siyê, kartuêl, xıyar, thar shıpi, çoniel, kuy; fiyek ra z' shay, murê (mıri), xox, mişmiş, tuy, salinc, alinc, zoğur, wişnê, guazi zb. pawyêni. Zerrêy Mezra Pil û waron dewe d' zaf çêşid thar vêjyenu: pherpar, pıngi, kardı, leğemdur, selmı, gagaç, yelıng (hêlug), lerg (helerg), marşing ûzb. Punê, şimig, tırşık, yağiç (gerzınık) zobi vaşi dewe. Duyes hxebi warê Mezra Pil êsti û nomê yin: Arsuer, Arsuêr Mallon, Arsuêr Qeron, Ğêyd, Phon, Mil Bawşin (Dyar), Dalav, Sulleton, Reng, Kılê, Helzın, Çalkoni yi. Dorpêy waron gema. Dar kêlmier xêlyek zafu. Binatey Dalav û Rêng gema kelmay a. Darr kêlmier (kelmay) hem zımıstoni qêy adir takotiş, hem z' qêy devarê hxeywon (bızêkon, heron, gayinon) pawyena.

Derheqa tarixê ına dew d' hêzrin (kasin) yo zonay (ilm) çinyu. Vatiş vêrinon guere, tarixê Mezra Pil hxeton serron hxenzar dısey-hirsey (1200-1300) cuaver şınu. Honciyo z' vatiş vêrinon guere, wext'ıg Bısılmunon Diyarbekir guret xu dest û dyêr ka (kilisa) zê'g êru kerd Comiya Pila Diyarbekir (Ulu Cami), comiya dewê Mezra Pil z' çend sêrri badên comiya Diyarbekir vıraziyawa. Tarixê dew, inay sera ço eşkenu qıssêybıkeru, labelê honciyo z' ço nieşkenu ki derhxeq tarixê Mezra Pil d' hêzrin yo ermın (çi) vaju. Çahar-panc hêtiya mezêli (gueriston) êsti. İn mezelon ra çend cêy êrd ra biy raştı u hema-hema biy vind. Berkolon mezlon ra astêy merdon ra pêy metodê qarbon 14 çoy êşkenu ki texmini yo tarixê ına dew eşkera bıkeru. Çend mezêl êst ki hay zerrêy hxoşond û berkolê in mezelona zaf şıkil êsti û tay berkolê z' bıxu zêy kêfiye (kılaw) vıraştêyi.




#Article 396: Aristoteles (107 words)


 
Aristoteles (be Yunanki: Ἀριστοτέλης Aristotelēs; Yunankiyo Khan: [aristoˈtelɛːs]; Yunankiyo Newe: [ˌaris̩toˈteʎis̩]) serra 384 İ.R. ıne de Stageira (Stagira) nêmadey Chalkidiki de biyo û serra 322 İ.R.ıne de adey Chalkis (Euboia) de merdo. O filozofanê tewr tesirın û tewr nasbiyoğanan ra yew biyo.

Aristoteles tarixê felsefeyi de cao de qayım gêno. Xeylê disiplini hem ebe xo nayi ro hem zi disiplinê ke biyê zi inan rê xeylê faydey xo reşt cı.

Ninan ra tayê nêyê: 

Aristoteles hewna ke 17 serre de biyo, yanê serra 367ıne de Atêna de Akademiya ke Platoyi (Akademiya Platoyi) kerda ra, uca beno telebe. Serra ke malımê xo Plato (347 de) mıreno, Atêna caverdano.




#Article 397: Diyojen (214 words)


Filozofo kynikera Diyojen (Uanki.: Διογένης ὁ Σινωπεύς Diogenēs ho Sinōpeus; * teqribi. 391/399 İ.R. Sinope' de; † 323 İ-R Korint)'de Amrora Rıye Dünya. Atina'de cüyo/weşiya ğo ramıto u Talebee Antisthenes biyo. (u noki/noci talebeyo Sokrates viyo/biyo).

Diyojen Zagon/Kultur're jede hürmetin nebiyo. Verva Zagonu vejiyo. Alaqa Filozofi'ye ey
Paratige Weşiye Ramıtene ser/Cüyayis se biyo/viyo. Teorira jede pratik alaqa dey celb kerdo.

Filozofiye deyra/eyra gune/gore Tabiyatra bemuhtac ğo ser vindene Karaqtero en möhim biyo.

Diyojen İnsone en vırendeke ğo İnsone/İnsane, yaki vacime/vajime/vazime Ferde ju/yew/zu Mıllet/Millet nii, Ferde no DınyaDünya name kerdo u ğo hen vınito.

Teverde kuto ra, pere kerdo top, hen weşiya yew Feqır ramıto. Nu semed/sevet/qande eyra Laqeme/Laqabe kutıki no pıra. Hama u nu Leqemre neqariyo, timtersu no Leqem eve sa biyene ğore kerdo San/Şan. 

Vatanara gune Alexandro'yo Gırs/Gırd teverde feteliyenede biyo u teverde raşta Diyojen yeno. Cıra pers keno - Tıke mıra çiye bıwaze, ez u waştena to an hure. Mıra waştena ğo vaze. Diyojen qayte Alexander keno u cıra vano: - Vere Tija'ra bıonciye,mıra Şiye meke,eyra qeyta tora çiye newazen.

Diyojen Şewdır be Çıla destde caddeyan de geyrao, feteliyo, insonke ey niya şewdır çıla destde diye sas kute u cıra pers kerde :Ğero/Ğeyro! Tı niya Şewdır-Sewdır çıla deste'de çık sae/saye kena? Ey ki inan ra vato ke: İnsonede ze/je insonu saye kon/ken/kena.




#Article 398: Mehemed Malmîsanij (247 words)


Malmîsanij (b. 1952, Pîran) yew nuştox, cigêrayox, şaîr û ziwannasêko kird o. Kirdkî (zazakî) ser o cîya cîya xebatê ey estê.

Malmîsanij hîna zaf bi Zazakî û Tirkî nuseno. Ehmedê Xasî û Usman Efendîyê Babijî ra pey heta 1970 welat de Zazakî nênusîya bî (nêamey bî nustene). Malmîsanij keso tewr verên (yewin) o ke serranê 1970 de welat de Zazakî nuşto. Ey û tayê hevalanê xo 1979-1980 de Tirkîya de kovara Tîrêje vete. Nêmeyê na kovare Zazakî nêmeyê aye zî Kurmancî (Kirdaskî) bî. Raya verêne kovara Tîrêje de bi nameyê Engiştê Kejê hîkayeyêka moderne nuşte. No sebeb ra nuştoxo tewr verên yê edebîyatê modern yê zazakî hesebîyeno. Ferhengê verênê Zazakî Malmîsanijî hazir kerd û 1987 de neşr kerd. Ey Fariskî û Tirkî ra tayê hîkayeyî zî tercumeyê Zazakî kerdî. Raya verêne ey Mewlidê Ehmedê Xasî û Usman Efendîyê Babijî herfanê Erebkî ra çarnayê (tadayê) herfanê Latînkî ser û nê her di şaîrê Zazakî dayê naskerdene.

Heta ewro nizdî pancas rojname û kovaran de, bi seyan nuşteyê Malmîsanijî vejîyay û ey nê kovaran de redaktorîye kerde: 

O demêk Swêd de serekê Komeleya Nuştoxanê Kurdan bi. Demeyêko derg zî serredaktorê kovara Vateyî bi. 

Tayê kitabê Malmîsanijî tercumeyê îngilizkî, erebkî, kurdkîya başûrî (sorankî) û kurmanckî; tayê şiîrê ey zî tercumeyê îngilizkî, fransizkî û swêdkî bîyê. 

Hetanî ewro nê kitabê Malmîsanijî weşanîyayê:

Malmîsanij, The Past and The Present of Book Publishing in Kurdish Language in Turkey and Syria, İstanbul, 2007

Tayê nuşte û şiîrê Malmîsanijî tercumeyê Fransizkî, Swêdkî û Erebkî bîy.




#Article 399: Herbê Dınyayê Yewıne (823 words)


 

Herbê Dınyayê Yewıne serra 1914ıne ra hetan 1918ıne Ewropa de, Rocakewtena Miyani, Afrika u Asya Miyanêne de ameo kerdene. Na herb de 17 milyoni insan kışiyao.

No herb tewr vırênde wertê İmperatoriya Almani u İmperatoriya Awısturya yew het de, heto bin de ki İmperatoriya İngılızi, Fransa, İrlanda, İmperatoriya Rusya u Sırbıstani de amo kerdene. Mareşalê İmperatoriya Almani Belçıka u Luksemburgi zi gêno herb.

Peyderpey İmperatoriya Usmanıcan, Bulgarıstan zi hetê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaeyan, Japonya, İtalya, Portekiz, Romanya, Yunanıstani de  kunê/kewtê herb.

Na herbê dınya de tewr vırênde de 25 dugel u koloniyanê ninan herb kerd. O dem de nufısê dınya 1,35 milyar kes biyo.

Herb demê 28ê Temmuza serra 1914ıne de Sırbıstan rê ceng-ilan-kerdena İmperatoriya Awısturya u Macaristani ra tepiya veciya. 30ê Temmuza 1914ıne de ki Rusya leşkerê xo ardo têmiyan u be Sırbıstani rê phışti-dayene ra kuna herb.

Cengê Dınyayo Yewıne, tarixe dınya de cengo de tewr xırabıni u tewr gırdi biyo. Ceng, tewr verêni qıta Ewropa da sıfte kerdo u bahdo ebe koloniyanê Ewropayıcan , her cayê dınya rê reşto. Cengê Dınyayo Yewıne zaf sebeban ra ameyo meydan. Ekonomiye no sebeban ra yewo.  Wexto ke Ronesans u Reform biyo Ewropa de, ekonomiya tayê dewletanê qıta Ewropa zaf raver şiyo u zaf quwetın biyo. Tewr verêni, dewletê İspanya u Portekizi, qıta Amerikay keşıf kerdo u ê na mıntıqey kolonize kerdo. İspanyolan u Portekizıcan ra dıme, dewletê Britanyaya Gırde, Fransa, Hollanda zi kolonizekerdış rê destpe kerdo. Ebe kolonizekerdışi, qıta Ewropa zaf biyo quwetıni,ekonomiya cı zaf raver şiyo u Dewrimo İndustri ameyo meydan qıta Ewropa de. Ebe Dewrımo İndustriy, miyandê dewletê Ewropay reqabet zaf leze (sur'at) dayo u dewletê Ewropa kolonizekerdış rê deha leze dewam kerdo. Serra 1990 de %90ê erdê qıta Afrika u leteyê %99ê Pasifiki terefê dewletanê Ewropa (zey Britanyaya Gırde u Fransa ) kolonize biyo. Dewletê ke raver nêşiyê, dewletê Ewropay rê xover nêdayo u terefê Ewropayıcan işğal biyo. Ewropayıci nê erdi rê raey, rayê asıni, limani vıraşto, seba asenkerdışo kolonizekerdış. Serrê seserra 20ıniê verêni de tayê dewletê Ewropay zey Britanyaya Gırde, Fransa, Hollanda, İspanya zafê erdê dınyay kolonize kerdo u Almanya u İtalya rê seba kolonizekerdışi ca nêmendo. Çunkê erdê dewletê Almanya u İtalya goreyê erdê dewletanê binan ra deha dıme yew biyo. Riyê no hedisey ra miyandê dewletê Ewropa reqabet zaf sur'et grewto. Ewropayıci, qıteyê binan ra Ewropa rê zaf madeni u mexsulê tıcareti ardo. Hetê bini ra, seserra 18ıne de Ewropa de İxlılalê Fransızi ameyo meydan u nasyonalizm zaf berziyao. No sebeb ra, dewletê ke zaf herayo biyo u erdê cı wayirê zaf mılletan biyo, no hedise ra zaf zerar diyo, zey İmperatoriya Usmanıcan, Awıstırya - Macarıstan, İmperatoriya Rusya. Wexto ke Rusi u Awusturyayıci leteyê erdê Usmanıcano Balkani grewto, mabênê Rusan u Awıstıryayıcan reqabet zaf berz rê veto u mıntıqa Balkani ameyo halê qupê baruti. Rusya waşto ki heme Slavan wa yew bıbo u şarê Slavi, zey Sırbi, Çeki, Xırwati u Slowaki rê pist (desteg) dayo u no sebeb ra şarê Slawan Awıstırya - Macarıstan rê isyan kerdo. No sebeb Awıstırya - Macarıstan u İmperatoriya Rusyay yewbini rê dışman kerdo. Qısımê Ewropaya bini de, Ewropaya Rocawani de serra 1870 de İtalya yew biyo, serra 1871 de zi erdê Almanya te lewe ameyo. Sazbiyayışê dewletê Almanya u İtalya, Fransa zaf birehat kerdo çunki tewr pey serra 1871 de Almanya yew ceng de Fransa meğlub kerdo u Fransa eyaletê Alsace-Loireney ebe yew haştiye Almaya rê dayo. Eyaletê Alsace-Loreine terefê komır ra zaf zengıno, no sebeb ra Fransa na mıntıqa her wext Almanya ra peyser waşto. Raverşiyayış u gırbiyayışo Almanya ra dıme Fransa u Rusya yew yewiya vıraşto. Bahdo Britanyaya Gırde zi no yewiya rê tey biyo. Hetê bini ra Almanya, İtalya u Awıstırya - Macarıstan zi yewiya vıraşto. Yewiya Almanya, İtalya u Awıstırya - Macarıstani rê Dewletê İxtılafi vaciyayo, Yewiya Rusya, Fransa u Britanyaya Gırde rê Dewletê İttifaqi vaciyayo. Arşiduko Awıstırya - Macarıstani Ferdinand, 28 Heziran 1914 de , roca Sırbano milli de şı sûka Sarajevo. Yew Sırbo ke ameyo inca Sırbıstan ra , Arşiduk Ferdinan u cıniya xo kışto. No hedisey ra dıme Awıstırya - Macarıstan Sırbıstan rê yew ultinatom dayo u kamê ke Arşiduk kışto inan peyser waşto. Ema Sırbıstan no waştış qebul nêkerdo. No hedisey ra dıma Awıstırya - Macarıstan, Sırbıstan rê ceng ilan kerdo. Bahdo Temuz 30 de Rusya Awıstırya - Macarıstan rê ceng ilan kerdo. Bahdo Almanya 1 Agustos de Rusya rê , Agustos 2 de Belçika rê u Agustos 3 de zi Fransa rê u  ceng ilan kerdo. No hedise ra dıme Britanyaya Gırde zi Agustos 4 de Almanya rê ceng ilan kerdo u ebe na rae ceng yew hefte de heme qıta Ewropa ra hera biyo. Roca Cengio tewr verên de Gruba İxlitafi şı zaf leze u zafê erdê Ewropa işğal kerdo. Ema dergiya cengi ra, ekonomiya Almanya rê zaf zerar diyo u ebe waştışo Almanya, İmperatoriya Usmanıcan zi ceng rê daxil biyo u no hedisey, dergiya cengi dergêr kerdo ema ebe daxilbiyayışo Dewletê Amerikayê Yewbiyayey dergiya cengi zaf kemiyayo u ceng peyiye grewto.




#Article 400: Herbê Dınyayê Dıyıne (194 words)


Herbê Dınyayê Dıyıne, herbê do gırdo u hirao ke miyanê serranê 1914-1918i de biyo. O zi zey herbê verêni, seserra 20ıne de, herbanê dınya ser de tewr tesirınan ra yew biyo u no herb de ki, zey herbê verêni dewletê gırdi sebeta menfaetanê xo pawıtene kewnê cı.

Nê herbi de ki ancia zey verêni, dı hetan miyan de ameyo kerdene u teyniya makinanê herbi ra nê, taktikanê herbkerdene qeydê/usılê newey tetbiqkerdene ra bıgê, tıfongan, roketan, tanqan, mêrmiyanê heway, sistemê radari, modelanê teyaranê neweyanê herbi, yanê her het ra tesir kerdo u weşiyeramıtena insanan vurna.

Hetan ewro rêça tesirê nê herbi beliya. Dınya de hetê siyaseti, iqtısadi, teknolociye, kulturi u sosyolociye ra ke niya da, rêça xo tesirına.

Nê herbi ra tepiya dınya 2 qutıban u Herbo Serdın endi hetan ewro mezgê insonan de ca gırewto u miyandê Yewbiyayışê Sovyetan u Yewbiyayışê Amerika ra heta vızêri ki ameyêne kerdene.

Herbê dıyıne de 55-60 milyon merdımi yenê kıştene. Hıdudê Ewropa Miyanêne u Rocvetışi, u Rocvetışê Miyanêni nê herbi ra tepiya newe ra yeno antene.

Nê handayê insanê ke merdê, ninan ra tewr zêde sivilisti biyê. Tewr xıravıniya nê tarixi, vıraşten u eştena Bombaya Atomia (Nagazaki, Hiroşima).




#Article 401: Konfuçyus (119 words)


Konfuçyus ya zi Kǒng Fūzǐ Usta/Malım Kong, yew filozofo ke padişahiya Çini de weşiya xo ramıta. Wıni fıkıriyeno (texmin beno) ke serranê 551 İ.R. ra heta 479 İ.R. bınê namey Kong Qiu ( K’ung Ç’iu) sûka Qufu de yanê yew dewleta Çinıcan Lu (ewro wılayetê Shandongi) de ameyo a riyê dınya u uca de zi merdo.

Konfuçyusi ra gunê en çiyo de muhım; gereke ahengê sosyalênia merdıman u merdımiya merdımano. No zi eke merdım merdımê de bin rê hurmete kerd u ecdadê xo rê wayir veciya u xatıratê inan berz pêguret, beno. İdealanê ey ra gunê merdımo de en qıymetın kamo ke hetê wıcdani ra pako, oyo. Merdım ke dınya rê kewt be aheng, şeno bıreso no idealê xo.

 




#Article 402: Rocvetışê Miyani (120 words)


Rocvetışo Miyanên, ya zi Rocvetışo Nezdi, rocawanê (gerbê) Asya de namey yew mıntıqao. Ena mıntıqa de dewletê Suriya, Tırkiya, Iraq, İran, Urdun, Fılıstin, İsrail, Lubnan, Erebıstano Seudi, Uman, Kuweyt, Yewiya Emiranê Erebi, Behreyn, Yemen, Qıbrıs u Mısır ca gênê. Kelıme Rocvetışo Miyanên serra 1900 de Britanya de veciyo. Mena ya zi sinorê Rocvetışê Miyani tam beli niyo. Tay merdumi Asyaya Miyanêne, Afrikay Zımey u Kovkasya zi Rocvetışo Miyanên de nışan danê. 

Rocvetışo Miyanên de zıwanê Erebki, Tırki, Zazaki, Kurdki, Farıski, İbraniki u Ermeniki qısey benê. Dinê Cıhudine, Xıristiyanine u İslami Rocvetışo Miyanên ra veciyao. Nıka İslam ena mıntıqa de dino tewr gırdo. İsrail de Cıhudiye dino tewr gırdo. Royê Nili, Royê Fırati u Royê Dıcley Rocvetışo Miyanên de vêrenê ra.




#Article 403: Abdülkadir Karahan (288 words)


Prof. Dr. Abdülkadir Karahan, siyasetzanoğ, şair, kompozitorê tayın müzikan, kıtabandê tarixê zıwandê Tırkiyo kıhan u en mühim Vezirê Dewleti, lacê Héci Zıfqar Qaraxan (Hacı Zülfükar Karahan) u lacê Xal Besa. Maya Prof. Dr. Ebdılqadır Qaraxan, Xal Besı kêyna Axajxanıjana. Pi u maya Prof. Dr. Ébdılqadır Qaraxan Kırdaso. 

Prof. Dr. Ébdılqadır Qaraxan (Prof. Dr. Abdülkadir Karahan) sera 1913 dı Süregı dı maya xü ra biyo u sera 2000 dı hirê menga nêweşey dıma Nêweşxaney Çapa dı şi heqeyda xü ser. Téhsilê xü yê sıfteyını Süreg dı vıraşto u dıma qandê téhsilı 1934 dı werışto şiyo İzmir u uca dı mektebê İzmir Muallim Mektebi wendo. Sera 1934 ra héta ser 1935 İzmir dı mélimey kerdo.

Sera 1939 dı Üniversita İstanbul qısmê Fakülta Edebiyati (İstanbul Üniversitesi Türk dili ve Edebiyat Fakültesi) u dıma zi Mektebê Mélimeyda Berzi (Yüksek Öğretmen Okulu) qedeynayo. Mabênê serandê 1939 u 1942 dı Liseyê Samsuni (Samsun Lisesi) dı mélimey kerdo. Ser 1942 héta ser 1947 zi İzmir İnöni u Lisey Atatürki dı mélimeyada edebiyati kerdo. Ser 1945 dı tıxtorey, ser 1952 dı zi biyo doçentê Edebiyatê Kıhanê ê Tırkan u dıma zi bi profesorê Edebiyatê Kıhanê ê Tırkan. 

Sera 1960 dı, 27 gülanê dı bı inqlabê éskerê Tırka bı 147 merdımiya piya cı Üniwersita ra refız (dur, erzenê) kenê. Helbet Prof. Dr. Abdülkadir Karahan dıma tepya doş bi kürsida xü yê Üniwersitey. Ser 1983 dı gürweyê xü ra bi emekli. Kongreyê beynelminela rê nezdiyê 70 hébi tebligi da. Prof. Dr. Abdülkadir Karahan bı şiirandê xü ya, bı konpozitorê müzkandê xü ya, kıtabandê xü yê aşanoxana sınasêno. 

Prof. Dr. Abdülkadir Karahan teberê Tırkiye dı zi mektebi qedeynayo nina ra ju zi Üniwersiteyê Sorbonne yo u wextê zi Mısır dı sersuka Qéhira (Kahire) Üniwersiteya Éyn Şemsi dı profesorey kerdo. 




#Article 404: Newroz (227 words)


Newroz (be Farski: نوروز, be Kurdki: نه‌ورۆز Newroz) yew roşano ke Kurdi, Farsi, Azeriy, Peştuni uêb. her serre, şewa ke 20ê Adari be 21ê Adari gırê dana, a şewe firaz kenê (mıbarek kenê). 

Serranê peyênan de Zazay zi ca be ca mıbarek kenê, labelê esıl ser sıftekerdena wesari zewbina name kenê. Zazayê Elewiy 20ê Adari/Marti Hawtemal, 22yê Marti Newê Marti name kenê. Hawt ke kewno 20ıne, New ke kewno 22yıne, sebeb zi noyo ke, hesabo kıhan (hesabê teqwimê Gregori) be hesabo newe 13 roci ferq keno. Zazayê Şefıiy na roce Serrnewa name kenê. Zazayê Henefiy zi kışta Sêwrege, Şankûş, Çêrmug u Alduşi de amayena wesari be Kormışkan kenê şên; oyo ke yew çarşeme ra heta çarşemeyo bin rameno.

Rıçıkê (rıstımê) çekuye zıwananê Ariyan ra yeno u menay cı roca newiya. Qısey Newrozi be xo varyantê Farskiyo, çûnke Farski de rûz (روز) de raresayışê vengê Zy ra aseno ke no qıse Farskiyo.

Tarixê İranıcan de zi, Newroz zey şanıka cındebiyayışi (eraxoameyış) ca gêno. Gorey riwayeti, Asınkar Kawa duştê serdario zorba Dehaki de sere dano we u adır keno we. Na roce ra nat pêro şarê na erdi adır kenê we u na roce firaz kenê.

Goreyê şanıke, wextê wextan de welatê İranıcan de yew padişah est bi, namey xo Dehak biyo. Dehak padişahê do zehf zalım biyo. Ey welati kerdê xırabe. Dew u bacaran de merdumi ca nêverday.




#Article 405: Karl Benz (126 words)


 
Karl Friedrich Benz (Karl Friedrich Michael Benz) serra 25. Tışrino Peyên 1844ine Mühlburg de amo rıyê dınya; 4. Nisane 1929 ki Ladenburg de merdo. 

Yew muhendiso Alman biyo/viyo.

Verakerdoğo endusturiya tomofilu/ Areve ra yewo.

Serra 1885ine de Karl Benz Tomofilo /Areveo benzınıno tewr/en vırênde eve 3 gırıkın vıraşto u motoro vêsnayısın viyo/biyo hem ki eve elektırık-ra-adırfiştayısın biyo. Tejêna/Herviyêna/Çipêna xuya tewr zêde saete de 18 Km biyo.

Ceniya xo Bertha Benzi serra 1988ine de eve/ebe/bı lacunê/layikunê/lazekunê/lajekunê xo Eugen u Richard, nişta tomofilo ke mêrde xo vıraşto u eve no tomofil Mannheim ra hata Pforzheim ramıto, yanê seyahato tewr vırênde na cenıke kerdo.

Benzi serra 1871ine de Mannheim de firma xuya tewr vırênde keno ya/ra.
Nıka serê na dınya de her ca de ebe/eve Daimler-Benz AG biyo şinasi.




#Article 406: Saksonya-Anhalt (135 words)


 
Saksonya-Anhalt (be Almanki: Land Sachsen-Anhalt, Almankiyê Cêrêni de Sassen-Anhalt vacino) zu eyaletê Almanyayo. Paytextê eyaletê Saksonya-Anhalti Magdeburgo.

Ciranê nê eyaleti niyê: Saksonya Cêrêne, Brandenburg, Saksonya u Thuringiya.

Zımey Saksonya-Anhalti düzo, koy çinê. Hetê Altmarki de zaf kes nêniseno ro. Sukê Hanse ki zey Salzwedel, Gardelegen, Stendal u Tangermünde, Halle (Saale) na mıntıqa derê. 

Koê rêzê wertêniê Saksonya-Anhalti Harzo, hem ki tewr/en berzê Almanya Zımeyo. 1141.1 metre Dengız ra/Derya ra berzo.

Ni çhem u derê Saksonya-Anhalti ra taê lete taê ki pêro Saksonya-Anhalti ra verêne ra ya ki verdinê de.

Dergiya ine u namê ine niaro:

Goitzsche (2500 ha), Golê Geiseltali (1840 ha), Golê Arendi (511,5 ha), Golê Şhirini (238 ha), Golê Barleberi (100 ha), Golê Neustädteri (taqribi. 100 ha), Golê Kühnaueri (37,6 ha)

Mordisê nıfusi 31. Kanun 1995 ra hatan ewro:

İnsonê ğerivi % 1,9ê.

 




#Article 407: Cemal Süreya (215 words)


 
Cemal Sureya yew şaîr û nuştox bîy. Nameyê xoyo resmî Cemalettin Seber o. Serra henzar newsey û hîris yew (1931) de Erzingan de ameyo dinya. Eslê Cemal Sureyay Zaza yo. 1938 de Terteleyê Dersimî ra dime keyeyê (familyaya) yî sûrgin biye û şiye Bilecik. Sureya mektebo verên Estanbol de û mektebo werteyên Bilecik de wend. Qijkekîya xo de mergê dadîya (maya) xo û xortîya xo de zî mergê babîyê (piyê) xo dîy. Domarîya yî zaf heqaret pêkerd. No heqaret cuwabê şîîranê yî de xo mojneno ra. 

Fakulteya Zanayîşîya Sîyasale 1954 de qedîna. Wezaretê Malîye de hem bi paştmîrê mufetîşî hem zî mufetîştî kerde. 1965 de îstifa kerde, la honcîya serra 1972 de îstifaya xo tepîya ante, eynî gureyê xo Anqara de dewam kerd. Yew mudet bênateyê 1975 û 1976 Îstanbul de midurtîya Derbxaneyî kerde û bî emegdar. Şîîra yîya verêne (Anqara, 8 Kanuno Peyên) Pêseroka Mulkîye de vecîya. Cemal Sureya pê îcad û qaydeyê vatîşî ekolê İkinci Yeni ser ra tarîyî da wera; adetê verênan ra newetî arde meydan; zaf şîîrê xas û zerîfî nuştî. Hem pê namêyî xo hem zî pê namêyî Osman Mazlumî derheqê şîîre de nuşteyê krîtîkî nuştî, dinyaya edebîyatî de pê inî nuşteyan Cemal Sureya ra zaf behs bênî. Pêseroka Papîrusî aşmekî hîrî gerîngî vetî. 9ê Kanunê Peyênî 1990 de merd. 




#Article 408: Mustafa Kemal Atatürk (206 words)


Mustafa Kemal Atatürk (1881 Selanik – 10 Tışrino Peyên 1938, Estanbol) reisicumhurê Tırkiyao verêno u generalê eskeriyay İmperatoriya Usmanıcan u Tırkiya biyo. Serdarê Meclısê Mılliê Tırkiya u serekweziro verên biyo. Pê embazanê xo Tırkiya nae ro.

Piyê Mustafa Kemali serra 1839 de Kocacık ameyo dınya. Eslê ho Manastır de qezay Debre-i Bâlâ rawo. Eslê cı seserra 14-15ine de Anadoliye ra bar kerdo ameyê Rumeli. 
Tay çımey zi vanê eslê ho Arnawudo. Kışta mayê ra zi Karaman ra ameyaye yörükanraya.

 

Zübeyde Hanım serra 195ıne de ameya dınya. Ali Rıza Bey, serra 1871ıne de, sodê Sangüllü Hacı Sofu ra keynay Varyemezoğlu İbrahim Feyzullahi Zübeyde ra zewaciya. Zübeyde Hanım wexteyo ke zewaciyaya se 14 serri biya. Gorey  Teqwimê Rumi serra 1296ıne (miladî 1881) de, Selanik de ameyo rıyê dınyay. Aile de Fatma, Ömer, Ahmet, Naciye u Makbule rew merdê. Teyna Mustafa u Makbule teyna weş mendê. 

Mustafa Kemal yeno serranê mektebi se, maa cı vana wa şıro mektebê Mustafa'nın Hafız Mehmet Efendi, piyê cı zi vano Mektebi Şemsi İbtidai de (Şemsi Efendi Mektebi) vano wa bıwano. Mabênê ê serran de piyê cı mereno. Tay zemani çifligê Rapla resberey keno. Dıme maa cı vana wa biro mektebê xo bıqedino.ey zi mekteb baş kerd. Serra 1893yıne de kewt Selânik Askerî Rüştiyesi.  

 

 
 
 
 
 
 

 




#Article 409: Morıber (222 words)


Morıber romanê do Zazakiyo ke serra 2009ıne de raver Almanya de veciya, tepeya 2011ıne, Estamol de Kardelen Yayıncılık ra veciya. Nuştekarê romani Cengiz Aslano. Kıtab be Zazakiyê (Kırmanckiyê) Xozati, fekê eşira Qerebaliyan ra nusiyao.

Dewa Xozati Tawuxı dı azebonê dewı ra Ekber teber ra mektebı waneno, a serrı rüyê siyaseti ra êno dewı dı mano. Ekber kokımonê dewı ra, jü mordemo kı destê xo malê dina ra onto, Sey Bali dı benê zê iqrari. Hurdımêna kı resenê pê, rocon’a, asmon’a qısey kenê, ebı ni qıseyon’a kunê jü dina ğeyalı, na ğeyaliye dı benê vindi. 

Hatê bini ra ki zerria Ekberi kênekonê dewı ra kuna kêneka en rındekı Altunı. Ekber hatê ra kı  zerria xuya belı dest dı bela kuyo ki, hatê bini ra ki serê her gamı xo erceno kê Sey Bali, nani dewı dı weşiya xo ramınê, sonê.

Rocê dewıci ko dı rastê jü morê gırşi ênê. Owo kı koli, velg, vasê dewıco ko raê, na rü ra dewı bêvengiye ra reyina ra, ko dewıco rê beno ters, tertelı kuno mıleti. Mor dewıco nêverdano ko, dewıci vênê, nêvênê, sonê hukmat, ordiyê hukmati êno, ko dı gêreno cı, mori nêvênê. 
Kokımê dewı xebera xo kenê jü, sonê döwrêşi, sonê Ana, vanê ‘derdê ma rê derman beki Ana bıvêno’. Ana kuna tewt, remil ercena. Kokımi lewê Ana ra kı gêrenê ya, daina tersenê...




#Article 410: Şazadeo Qıckek (154 words)


Şazadeo Qıckek (Nameo oricinal: Le Petit Prince) şanıkê da nuskarê Fransızi Antoine de Saint-Exupérya ke be resmanê xo ameya nuştene. No eserê nuskario tewr meşhuro, raver 1941 New York de veciyao, cao ke Saint-Exupéry menfi (surgın) de biyo. Harenbergi çım de Şazadeo Qıckek de nuskari hetê edebiyati ra fıkrê xoyo exlaqi u vênayışê xoyê dınya ardo kağıte ser. Eser şanıkê da mordena, aya ke hem xıtabê pilan, hem ki ê qıcan kena; dostin u insanetiye sero qesa peyêne ana ra zıwan. Tede imaê politiki de vêrenê ra. Meselan, astronomê rocakewtena nezdiye (oryental) oyo ke keşfê xo hewna qif ra gêriyeno, eke kıncanê rocawani (ğerbi) dano xo ra. 

Edebiyatê dınya de caê Şazadey Qıckeki berzo, mekteban de be teleban diyeno wendene.
Wayirê heqa telifi Fransa de Gallimardo.

Heta nıka Şazadeo Qıckek 180 ra zêde zıwan u şive ser çarniyao a (ta dao). Hezirana 2009ine de ki Almanya de açarnayışê Zazaki veciya, Asmênê Bêwayiri çarna a.




#Article 411: Xarşên (124 words)


Xarşên wılayetê Erzıngani de namê zu dewa Mansea. 
Nıka tede eşira Lolan ra mordemi dewe kenê şên. Şarê dewe Zazaê Elewiyê u Zazaki qesey kenê.

Nae ra 200-250 serre ravê zu ezbeta Avdelıcu ama uca. Zaf miyê xu, pesê xu biyê. Hazar miya xu biya. O taw uyo ke 500 tene miya xo esta, zu bıze nal kenê. Ni Avdelıci 2 bıji nal kerdê ke manê xu zu hazar miya ma esta. O taw Memıkan be Khurêşu ki itha de zaf biyê. İ Avdelıcu ra tersê, vato, gıran gıran areşiyê ya, derezaê ninu ki yenê, ma rê caê nêmaneno. Na rü ra Avdelıci guretê bınê bandıra xo. Avdelıcu ki qayt kerdo ke itha de reetiye çina, itha ra vêrdê ra, şiyê sindorê suka Bayburti.




#Article 412: İsmail I (349 words)


Şa İsmail ya zi Şah Xetayi, (Farski Şah İsmail), namey hukımdarê dewleta Safewiyano.
Ced u khalıkê piyê xo sırf piri biyê. O ra dıma zi ine xo eşto politika miyan, biyê hukımdari. Khalık u piyê xo hetê  dışmeann ra amey kıştene. Şah İsmail zi merdımê dê xo o remno, yew ca de kerdo pil. Key ke biyo gırd, biyo hukımdarê dewlete. Vanê ke, maya xo zi keyna Uzun Hasaniya. Riyê enê ra serê dewlete Tırk benê, Tırki qısey kenê. Tayê idia gore kokê Şa İsmaili Kurdo.

Khalıkê xo zi sırf Şafi biyo, ey ra dıme ey mezhebê xo vırno, vêrdo Şiiêni.
O taw Anatoliye de Elewiy zaf biyê. Şa İsmaili zi raya des u dı imaman , Eli, felsefe u itıqadê inan gırewtê, Elewiy antê hetê xo. O taw Osmanıci zi dewletê da quwetıne biya. Selim I ordiyê xo gırewto, ameyo Çaldıran. Uca (ita) de ceng kerdo. Şah İsmail ceng  kerdo vıni. Enê herbi ra veri zi, dıma zi Yawuzi Elewiyan rê zaf eziyet kerdo. Mufti ra fetwa vıraşto, fermanê Elewiyan veto.

Şah İsmaili ra tepeya zi dewleta Safewiyan hukım ramıto.

Yew merik zi namey xo Ibn Bazzaz beno y serra 1500 de yew kıtab nuseno. Namey kıtabê xo Safwat as-Safa beno. No kıtab de vano ke, namey piyê khalıkê Şah İsmaili Sheikh Safi al-Din beno. Eno yew şêx beno. Ena sıra ra şeyhene dervaze dumano beno.
ismail Sheikh Safi al-Din - Sheikh Sadr ud-Dīn Mūsā -Khwādja Ali-ibrahim-Sheikh Junāyd (Cünety)-Sheikh Haydar-Sa ismail.

Hatan junayd, khalıke xu şeyhe zu dergah  bene. keyke junayd(Cüneyt) beno şeyh, u vano gereko ma devletra ki tesir bikime. xu erzono politika. O taw serey dewletanê karakoyunan Jahan Şah beno. hareketi cüneyd nesone xoşe ciyan şah. vaceno ki i bikişero. cüneyd i ki remeno şono (şıno) le raqibi karakoyunu. o taw raqibu karakoyunu akkoyunu bene. Şono vaye uzun hasan de zevecino. dısmenane xo jüneyd kişene. cae ye cüneyd lace xu haydar gêno. uki çena uzun hasan ceno. maya ismaili na cenıke bena. 
çı hinoki cenika uzun hasanı ki, keyna rumi bena. yani heta pira ismail kurdo, ama heta mayara ki hem turkmeno hem grek (rum) o.




#Article 413: Annake (5668 words)


Annake laqabe yew merdımio. Mensubê eşira Avdelizano. Hama hama nira vist serre ver merdo şiyo.
woşiyana xu zaferan dewe çayılı-erzingan de ramıto. zaf mordeme vayire pratik aqıl biyo. zaf çiyo komiku kerdo. meseleyu vereneni komiku hona hona ane zon, millet qısey keno. gegeni zaf baqıl beno, gegane saxtekaran keno. her qesa xu de qesaye Annake vato, nü rüra, name xu annake mendo. kes manaye qese Annake tam arez nekerdo. Ama bek vatoki Aniyayo ke, vurno vato Annake

Mesele, zu meseleye komik aniya biya. nu zu roce şiyo zu deweda bin da meyman biyo. Vayire çe ki nıra dolmu pote. ni dolmu teni qıckek beno. nuki dolmu dıde tene zuraye de erzeno feke xu. vaire çe ki te huyeno, cira perskeno. Vano Annake, dewa sımade, mordem ki merd, dıde tene dıde tene, kene mezale?.  
Annake hetera dolmayene xu vone hete ra ki cevabe mordemi dano.

Zu meselaya binu de ki, nu eşiyapo ki , zu ağayo dewe ostera xu roşeno, hurende de ostera newi herneno. ye ni ki zu ostera newesa, persena xu bena.nu raki dano sımıtena ostera xu, sone dewe ağaye. rüye raki yra, ostera bene xeyğe, bena hewul.  hin sona ki, millet qemiş nebeno ki qatkero.Ağa ki, ostere vineno, vano  tu nu ostere bide mi,çı vacena, bıvace mıra. annake ki vano zu ostera xu hurend de bide, zu ki teni pere bide, ezuki ostera xu don tu. merik sa bino, ostero ceno. annake ki ostera newi be pere ceno, sono dewa xu vin beno.

Beno meste ki, ostera ki annake do, neşkuna pawund ser bivindero. beli beno ki ostera newesa. Ağe arez keno ki, annake saxtekeran keto, ama neşküto ki doğa bikero.

Gegane ki, çiyene tuhafı kerdene. zu raye ki, zu dewe de veyve beno. nuki sono, teni wono, sımeno. ira dıma vano, teni kare mi esto, ez tepiya son dwa xu. teni vane, meso, itade bımane. vano Ne, ez son,
Nu teni sono, vacino teberi dewe, heyne xu yeno. Sono worte mezaru de , konora. şarı ki vane, şiyo dewa xu.

Nira zu saate dı saate dıma, veyce de, mija zu meyman yeno. uki sono heta mezalu ki, mija xu bikero. keyke merik  amo heten mezalu, annake cae xora urzeno, zırçeno. merık ki şok beno, vano meyid mezal ra ustoro. caye xo da balmış beno. nuki remeno sono.
Badena millet, vazeno yeno ki mormek hard de merediyo. hama hama ki  bımro. auğe dokmuş kene mordem ser, bışt dane , zar zor merik yeno ra xu.

Rotane-hernane de ki gegane saxtekaren kerdene.
zu roce şiyo, suke de mermiyu herno. vayire dukkan ki qate worte qab nekerdo.do cı. nu ki sono teber de tani mermiyu dal keno, erzeno cebe xu.ira dıma tepiya sono, dukkan de vecino. Vano ki Annake, nu qab dalo, lete mermi çine. tu qabe dal da mı. Ez tu şikayet kon. tu saxtekera. Vayire dukkan ki qatkerdo ,basnekno no, vano tama, ghalık, ez , qabe newi don tu, tu veng meke,beso. nuki qabe newu  ceno, sono , saneno raya xu.

Key ke ordiye rus hatan Erzingan amo, u otaw dumane 15 seride biyo.
eşkere rusi, dumanı dane gurayiş, bar dane kırsnene, hurend de şekır, çay dane dumano. nu ki teni le inuda guriyo. Teni  zone rusu muso.arede zaf taw şiyo. Nu biyo gırs, biyo vayire dumano, torunu.
Gegane vatene ki ez zone rusi zanon, vano Da. duman be torine xu ki ebe di huyene,inam nekene,  vane ghalık, tu ma xapnena,  çık. nu yareniye qe komik niya. millet vano ki annaeke jür keno. arera zaf vaxt vereno, millet arez keno ki annake yi ebe raxmet, raşt vato.

Gegane ki, çiye tufafi kerdene. xu estene hard, vatene , nida ama mı.
yani hete heqra veng amo, vano. zuraye ki, derezaya xu venge meymenu do, nun, biran dano meymene xo. raki dano sımıtene. nuki herey sono çe derezaye xu yo apmem. qatkeno ki gako be apturabi sımene, nide zaf qısey (qali) nekene. nuki xu erzeno hard, onca vano mıra nida amo, bivinderi, mesimeri, goş bideri mı ser. meymenu ki inam kerde, hama perskeri.

O are lace gako newes biyo. gako vato ki  annake, vengra pers ke, hale lace mi sebeno?. Apturabi ki tawo nezdiye de zu lace xu pukeleka de merdo. u ki pers kerdo annake lace mi od, çuturo a dinyade. u veng savano. tam i qesikene, derezaye xu apmem yeno, zırçeno, vano apo, tu
xu oynatmış meke. çerra vecneno.

Annake yi raxmetin, zu çıme xu çine bi. zu çıme xu kor bi. ama zu çımo plastik, pe hurend de kerdo, zu ki gozlige gurote pene, qe belli nebene ki zu çıme xu çino. Cenika xuya veren, zaf rew merda. uki ebe zu lace xu teyna mendo. waştena xu esta ki onca bizeveciyo. zu zerne xu cono, dewe be dewe fetelino. kotke zu cenika viya biya, merde xu merdu, sono uca, zevecayiş vaceno. tabi otaw teni kokum biyo.Nu zu roceki şiyo zu deweda biyo meyman onca. maya dumanu ki viya bena. 

Tabi herkes annake naskeno, qate qusuri i nekene. sono le cenıko vano annake ez zaf dewletliyo, zengino, işte zaf miye be pese mi este, zaf hegayu merge mi este. zaf zerne mi este. eki tu mı cena , zaf rocanu rındeki ramena. Cenıke ki hers bena, qarina, zırçena. Vana tu xeyğa çıka, ez tu pesekeri, mırra dür so. uki vano eke tu mı necena, teklife mi qabul nekena, ez zu çıme xu vecnon, erzon rast. vano ira dıma hama çıme xuyi plastik vecneno erzono rast. Cenıke şok bena, hama hama balmış bo, dumane xo vazene ,yene. heyhangeme beno. dumane zırçene annake, vecene teber.

Cenika Annake yi veren rew merda, şiya, biya raxmeti.ira dıma, xeyle vaxt nira dıma, lace xu bıyo gırs. Tawo zeveciyane xu amo. Lace xu ki vaceno ki bizeveciyo, Ama o are, neşküne zu çeneki bivinero ki bizeveciyo. Annake zu roce qatkerdo ki muruze lace xo xırabo. Vınıto, vınıto vato ki Lace mi, tu qe qem meke, üzülmüş mebe. Ez hin esna ki (eşiya pe ki), hete tercan de qıtlığiye bena, şar veyşan teyşan maneno. Nü rüra, Zaf çene ku, vesaniyare remene, yene nu het, e ki zu mordemo ki vayire hega, mal e mülk vinene, ebe zor layık te zevecine. Yani vatena mı niyawa ki, Çene ki xu bacara erzene çe ki to de bizeveciye. teni sabır bike, gona xu

Dewe de otaw millet zaf iskambil kaykerdene. nuki gegane kaykerdene.
zaferan millet 6 kol ses harm kaykerdene. nuki onca zu roje, ses harm kaykerdo. ama hewale kaye xu zu mordem qerib biyo. dürra amo, annake nasnekeno. tabi nezaneno zu çıma xu plastiko. qurale 6 harmı ki , dı taqım beno, dıde tene dıde tene. insane ki ju taqım dere işaret dane jubin, dızdeniye taqıme bin. gore nu işaretu, kamcu iskambile este belibeno, gore di kaykene. mesela eke becıka xu bena goşe xu ser, hewale tu zaneno kamciye iskambili esta. dide işareti entersan da bene. zu işaret de zu çıme xu sıknena, zu işareti binu deki dıde çıme xu sıknena.  keyke oyun sırfte kerdo, Annake, keyke sıra amo, dıde çım bısıkno, u zu çıme xu sıkıto. çin hiyoki zu çime xu plastiko. hewale kayu ki areznekeno, kuli ters kaykeno. peyniyede kay vin kene.mordem arezkeno ki annake işaretu tesu do. mordem hers beno, zırçeno.millet vano ya bra, ma xovira kerdıme ki tora vacime zu çıme annake platiko. qate qusur meke.

Cenıka verene annake rew merda. uki ebe lace xu teyna mendo.her taw aqıle xude zevecnayiş biyo. gegane ki sono, raste cenika nu ki viyau beno, cıra yareni kerdene.Vatene ki Anake ez vicer zu hewun diyo, veyve tora, veyve mi piya beno. Ceneki ki ki vatene ya nu xeyğo çıko, savano, ma arez nekenme

Zu are şuyeneye dewaki Annake niştoro, şuyanen caverdo şiyo.Dewe be şuyane menda. Pile deweki ame zu ca, ama peser, nu mesela ser qısey (qali) kerdi. Vateki Hatan ki ma (yew) şuyane di, nu kar sıra bikime.
zu mordem zu çeyra zu mordemki zu çeyra bo, dı mordem mal, naxır bıçırayno. her hefte çeyu binura mordem şuyane bo. 

Nu qarar ra dıma, sıra ama meselaya kam ra kam piya şero naxır.
zu mordemra vate ki tu be annake piya şeri. u taw are Annakeyre u mordem rınd nebiyo. mıradiş biyo.
Annake ustoro, şiyo nezdiye çeberi, vato ki Annake, ez ide qısey (qali) nekon. ama eke ceniya xu yena, ceniya i de ,piya son.

Mordem hers beno, bero ki pırodere, annake remeno sono. mordem ki herse xora vanu ezuki cenika ide son mali naxır.

Annake ekseriya , hona ki zu qesa gıran nevano, xeberdayiş nekeno, sırftene sono duri, ira dıma vatıne. hin kerdene ki vaxto remene cıra bımano. 

Gegane, key ki raye de şiyene, eke zu mordem diyene, derde xu yo ebe alaka amene cı vir.
Zuroce ki Apnec dürra diyo. hetera gran gran sono , hetera ki xeberdano.Vano tu mordeme niyayena, tu niya kerd, falan kerd.

Apnec ki zaf hers biyo. key ke biyo nezdi, apnec qeseyu tam arez nekor do, ama zırçeno cı  ya tu kamra savana, ez arez nekerdo.

O taw Annake amo ro xu, terso, Vatoki Annake ez piye tora xeberdon, çıra rınd qate tu nekeno, vateniya tu nekeno.

Onca zu roceki, dürra apgulaga diyo. onca hetera sono i het, heteraki vano Piye du heqamı wordo. falan hega ye mi bi, piye tu mıra guret. Piye tu saxtekaro. keyke ame nezdiye, apgulaga vato ki tu inu caverde, qale meseleya dene tu bıke. Tu mara den gureto. key dana.Annake ke vınıtı vınıto, vato ki tu ki zaf zanena. Annake coki tu koka-ville xu hin kerda qalına. mıradiyo şiyo.
 
Annake gegane ki vatene; Ezu ki hekimo, doğtoro. ezuki ze inu neweşiyera arez kon. kamci habe rınd yena, dermana kamci neweşiye ez zanon, ama kes mıra pers nekeno. mileti ki vatene Annake onca yareni keno. ama en peyniyen de arez kerde ki, annake leşkeriyane xu le hekimido kerdo. le inude guriyo, çı krısno. teni çı inura mıso.

Tabi çıxa eşkeriya kerdo, neno kes viro. otaw merıkan hire ser, bonç ser, hawt ser leşkeriyan kerdne.

Gegane Annake goş dene radyo ser. suroki xeber veciyene, ebe pır dikkat, goş dene ser. milleti ki cira perskerdene Annake xeberu de savane, çı esto çı çino. uki vınitene, vınitene, vatene Annake çı beno, tango tıngo

Annake leşkeriya xu le doğtoru de kerda heralde ki.
Apimam boyune (hertaw) vatene ki, ez eskeriya xu le doğtoru de kerdo.” Mı çıye dinu ardne, alete dinu ardne, dene dest. İnu ki qate newesu kerdene.” Milleti ki biyene newes, vatene “Ni mıra inam nekene, ez handu doğtoru zanon”. Yani vatene falan ilac cı derine. Milet vatene “ne, annake çı zanono ki neweşiya çıka”. İra inam nekerdene.  

Xerca nıra zuki goş nene ro radyo ser,
savatene?Goş nene ro xeber sar, Narap milet vatene ki, ape savano nu. Vatene “Savano, işte dang dung qısey (qali) kene. Qe doğayı ki çino” vatene. Naray milet huyene ki Annake xeberu arez nekeno.Yani vano ki çiyo dal, siyaseti dal qısey (qali) keni.Halbu ki arez keno,çutur arez nekeno,  inura daha rınd arez keno.

Dewa Annake zaf qıckek biye. giredayiya dewa bin biye.Muxtar dea bin ra bi.Muxtare dewe (Rıza çe galıki) suke Barbut de raste Annake beno.key ni vineno, nira heqa muxtaren vaceno. Annake ki vato Annake tu kama ki? Ez tora heq bideri?.

Hin vano u heqa muxtaren (bodur) nedano, tekneno sono hete dewa xu.Muxtarı kiAspar beno ira dıma sono; sono i zu dalde de cenope.

Muxtar cira vano lo tu çıra heq mı, mı nedana?. U ki onca cevap dano, vano ki Annake, tu kama ki, ez tore heq bideri?.

Key ke muxtar yeno nezdiye annake, keyke yeno lewe, qamçiye ki deste xo dero, erzeno omuze Annnake.Annake ki otaw, livere xu onceno, geme ostere de cenope. nafay Muxtar  zaf visino pe.  Muxtar vano mı ket, tu meke; ye mı hawt tene lace mı este; mı bağışlamışe dinu bıke.Annake vano Ne, selavata xu biare, mırdar meso o het.mıxtar onca cereno ver, cereno ser.tam o are ki dewıcane bin hete bin ra yene, ninu vinene. o arede sekeno se ,oastare bota fetelina, geme ostere deste Annake'yra vecino, liveri ki guneno war. Annake yeno ki deste xu berzero liver, o arede dewıcan vato ki Annake  xu esto liver, ma kişeno. pöri vazene, remeno. hergo ju nişenero zu ca.

Cenıka Annake yi peyen teni neesnene.ye  Annake ki zu çıme xu kor biyo. dıdemeni ki xeyle kokum biye.
dıdemeni ki u are devletra mmaşe komumen guretene. roce verenu her aşme de, Annake şiyene barbut, Maaşe xu be cenıka xu guretene, ardene. Nu zu roce onca şiyo suke, maaş gureto ardo. Canıka xu ki cira perskerda maaşe mı kotdero, ye mi bide mi. u ki vato ki zu qural veciyo, nu aşme maaşe koru day ma, aşma binen de ki maaşe geru dane. gereko hatan aşma bin, tu bekle ke.

Zuraye ke onca Annake male xu beno, kowu de çırayneno. Şuanaeyeni male xu keno. 
otaw u ki ucayude verg teni biye zaf. herkes terseno ki vergu yeni miyu bizeku gahağnone, kışene.
Nü rüra Annake tugange xu gureto xu dest. Ebe tufang şiyene maş çırayneyane. hama çı uyoki tufange Annake dal biyo. ebe tufange dal fetelino. Ciranu mordemane xu cira perskene ya Annake eki verg bero, tu maf bena. çıra ebe tugange dal feteline. qeki çino ebe hire-çar mermiyu tufange xu tu pır bikerdeni. Annake ki vano ki Annake, verg kotra zaneno tufange mi pıro, dalo? Sıma xeyğe çıke.

Annake çar bıra biyo. Name brayene xu Apus, Apqer be Age beno. Age bıraye en (tewr) qıçkek biyo. suroki eşkerde biyo, zu mordeme pehlivande gulaşe gureto. merik gulaşe de miyane ni sıkıto, biyo dirveti. Eşkeriya ra tepiya amo, dirveti mendo. neşküno ki bifeteliyo. ira dıma senık vaxt veronora ki, mıreno, sono.  idara çe apus gureto xu ser.u ki teni otoriter biyo. apqer arede mendo. annake ki kes say nekerdene. xeyle vaxt ni hire bıra zu çe biye. piya cıwiye. annake ki zeweciyo, vayire zu lac biyo. 
ira dıma, cenıka xu rew mırena. eke zu çey biye, brayene xu de peser biye, hale xu teni rahat biyo. Cenike brayane xu , nun potene.insane çeyu piya wordene. kıncu ninu şutene. hale xu teni rahat biyo.
ama zu roce ama ke, brayane xu are xode qarar dane, vane; beri ciya bime. çeye xu abırnıme. tabi, mal u mulki ki are xude barekene. xebera Annake nebena. en peyniye de, vane ma qarare niyanen da, meste büro, herkes şero çe xu, nira tepiya ciya benme. falan hega, merg ye apuso, filan hega, merg ye apqeriyo, falan hega u mergi ki ye annake yo vane. tabi mulki zaferan dı bırayu xu ser gureto. senik ca dane Annake. Nü rüro, zera Annake zaf zondena. nu zaf gunoro cı. Çi hino ki hem mal senık dane cı, hemı ki nira tepiya gereko nune xu ebe xu pocero, kınce xu ebe xu buşiyero. lace xora piya bine bonde teyna manene.
Apusi ki zaf mordemo hersın biyo. zaneno ki heqa xu neşkino bicero.zera xu zaf zondena, gran gıran sono hete çeber, vano ki Annake sıma heqa mı wone.sıma her çı barekene, otaw cenike xu ki mıde barekeri. braye xu yene ki pıro deri, u xu erzeno teber, remeno sono.

Annake, en pilo çar bray biyo. Ama zu braye xu zaf otoriter biyo,hers biyo. idara çey gureto xu dest. gegane xu ontenera Annake.

Cenıka Annake ki ciranura derdo xu ardene zon nu çıko çibawo, brayı qıç kerde pile çe, braye pili kerde qıçkeke çe.

Braye Annake heqa annake zaf worde. heqa di zaf kem day di.Nu rüra, Annake ki şiyene, vase ino dızdene tırtene.onca  zuroce, şiyo ki, vasere ra vas bıtıro. tam amo ki sepete bıste xu kero, otaw apkemal dizdeniya di peyde sepetera gureto pe. Annake ki  bek vato ki Mıleketi ame sepete dira guretepe, niştero sepete di ser, peyra kaskene. visiyo pe, vato ki bismila, bismila,. uya dıma, deste xu onto. Annake ki bek vato kimıleket sır biye, sepete biya yelincek. 

Annake onca zu roce şiyo ki , Vasera braye xora , dızdeni zu xorum bicero. sono zu xorume ceno, bıste xu keno ki bero. tam otaw apkemal ni diyo. amo le ni, perskerdo Ape, tu ita sekena, çıra xoruma ma bena. Annake ki vato Gona xu, vase mı qediyo, mı ki va; itara zu xorume biceri. zu hefta nira dıma, zu xorum mı ardene, huren de nenero. apkemali ki vato rınd, eke vase tu çino, zu xoruma bin bice.Niya vano, uya dıma, zu xoruma bin ceno, bıste Annake de bar keno. du xorum zurayede darnera bıst.Annake hama hamao yeno ki wareguno.ama sermayiyo, vato vos var be gona xu. ira dıma zar zor xorumu kırısno, berdo mereka xu. hata ki amo çe xu, araxte mendo, qefeliyo.

Verende şare ma , gegane vase xu bonu serde nıznene. Zuraye ki Annake  merdivan gureto, aznoro desi çey apusi.merdivanra  veciyo sere baca ki  vas bıtıro, bero. otaw gıle (cenika peyena apusi) i diyo.
Gıle ki şiya dızdeni merdiven ucera gureto. Annake bereko berowar, qatkerdo ki merdiven çino.sasbiyo, mendo sere bonura.keyke gıle vineno, vano ki Annake az amo itaki tayi tice miyane mi sano. halbu ki şiyo ki vas bitero. ira dıma, Gıle onca merdiven noro, apimam amowar, şiyo.

Annake zu roce raye de beno. Zu  ki qatıra xu biya. qatıra xu ki beno. qatkeno ki zu murdemo gırsı ki i dıma yeno. zu çime mordem seri puse esta, zu çıme xu kor biyo. mordem ze hes gırs beno.Apimam qate di keno, perskeno  Name tu çıko?. Merik vano Name mı hunduko. mordem ki Annakeyra perskeno Dereza name tu çıko. Annake ki kotora cı, vato  Name mı ki Fındıko. Annake arez keno ki nu qatıre tıreno.
mordem nevardeno ra ke Annake şero.Annaka re perskeno Sone koti?. annake ki vano son, hete Dersimde qatıre roşon. Sekene se sone sere zu yenide, teni vindene. Merik apimam ceno qesu. o are Annake konora, sono hewun ra.  Merık ki qatıre ceno, beno. Annake urzeno ra ki qatıre çine.

Zuraye ki onca Annake raye de raste zo mordem biyo. Sebiyo sa Annake kotora cı, yareni kerdo.Mordem hers biyo, qariyo. nu ceno ,beno ki zu dalde ki bikişero. tabi mordem zaf gırs biyo, ze dev biyo.
Annake teni gran şiyo, pey mordemde meno. keyke sone, Annake zu kemere vineno. Dızdeni kemere ceno deste xu, perreno merik serde, kemere dano pıro vileye mordem. mordem guneno war, balmış beno. Annake ke ucka ra remeno, cane xu xelesneno  ra.

Zu roce Annake, Apus, zu ki Apmevlut raye suke gurete, sone duke. otawu, hete barbutde zu eşkiyayo namdar beno. Name xu deli(xeyğ) osman biyo.verniya pöri birneno, herkes ira terseno. keyki ni raye de sone, verniya ninu ceno, yeno raya ninu bırneno. Apmewlüt zaf mordemo pet biyo. yaxare ninu ceno, barane heru deste ninura ceno. otaw apmevlüt ebe çü dano diro. Deli osman de ki zu kardiya gırse bena. U ki kardiye xu onceno, keyki kardi vinene, apus be Annake remene dür pörü. Zu apmevlüt vera di maneno. Apmevlüt çığay ki danopıro, deli osman vareneguneno. vareneguneno, hama hama bero ki Apmevlüt karde kero, bikişero. u arede Annake ki zu kemera qıckek hardra gureto xu dest. Dürra zırço, vato Ape, ez kemere bıerzine?. Apmevlütü ki zırçeno, vano lo,lo, da çı vindena, bıerze.Annake kemere erzeno serey delisosman, danopıro, delisosman gunenowar, meğelbeno. nafay vene ki osman merd. Vane ma sekime, se mekime. havoro ki neşene. Vane  ma şime, barbut de teslim bime.ira dıma, sone qarakol, vane  ma osman kişt.cenderme ki perskeno  yau, osman, kamciye sıma kişt;kam kişt.cenderme ki sone qatkene ki, osman hona nemerdo. balmış biyo, dirveti biyo.

Şarê Barbuti pöri vane  ma şime, nu mordemo ki dapıro osman, bivinime;Senen mordemo?. Sone mapuste (zerede) perskene kam do diro?. cendermeyi Annakey musnene,  vane  kemere ki anu dopıro.
ira dıma xebere dane ghalıke onbaşi.i be piye Annake , Nemeremo Mıstafaki,piya  sone le dinu. Sone berbeno.ama aponbaşi apus be apmevlütra vano Sıma mordeme mi,lace ape mi, orezaye mi, niye. gereko sıma u kutuk bikiştene. eke lace mordem beno, gereke niya bo.. i ra dıma apmustafa rusnene dewe, Annake, Apus be apmevlüt mapuste manene.

Tabi mapuste herkes Annakaeyra terseno, hürmet musnene. Deli osmani ki tersane xora eşkiyayen caverdano, vin beno sono.

Key ke Annake be mordemane xu , zerre de teni manene, Annake hertaw qısey (qali) keno, qe nevindeno. Vano ki Annake, ma dapıro eşkiya.gereko xelat bideri ma. ama ma eşte hapis. ma suçber nime. ma çiyo rınd kerd.çiyo rast kerd. çıra ma ita de(tiya de) pecene.çıra ma erzene zerre. suçe ma çino. hatasond niya vano, gardiyanu keno berahat. Gardiyani ku cerenu ver, vane ya ni hapisra veceri, sekene bikeri. nu itade goşi gerike ma berd.

Zuraya ke dumanane  dewa binu , barbut de, dane pıro lace apeni Annake. Duman yene dewe ki tayi kotek worde. yeno kulira vane niya biyo. Keyke Annake nı esneno, zaf beno hers. vano  i kame ki, dane zavzeçe mara. hin vano, tufange xu ceno, nişenero osteraxu, raya dewa bin ceno. Ze va kono worte dewe bin. heteraki ze şer boreno, vano  sıma çutur dane dumanane ma ra. se tene aspar, ebe tufange xu pe kowde vinitiye, mıra emir beklemiş kene. ez nı dewe rıznon. tabi dewıcan ki pörödayiş nevacene. i ki dumanana xora ira ver vate Sıma çıra dewa binura pörödayiş keno. defene hin mekere.. neyse cerene cı ver Annake be roşe, zu auğa ma bısme. ma goşane dumanane xu ont. nıka zaf pişmane.i kerde tu meke. Annake teni yenora xu, ostere ra nişenero. Dewıcan cira zaf xizmet kene. dane wordene, sımıtene. herse Annake vereno ra, ira dıma tekneno yeno dewa xu.

Veren de, bonu verenu (ganu) millet çutur vıraştene.Millet şiyene koura kemer vetene. Ebe balyoze sıkıtene, ira dıma ebe arebe gawu kırısnene, ane dewe. İra dıma ki hime bon kınene, naray ustay xebetine, desu vıraznene. Sıfte dar eştene ser,  binera ki uştune eştene ver. Ustune ki tepiya darura vıraştene. Naray eştene veru bonu ki bon merızıyeri. Naray ardene mertek eştene ser. Sere mertekura ki wole eşteni bonu ser. Sımerı ki sanen pıro ki mezelqiyo nıngane insanu.İra dıma ebe nınganane xu, dawastnane ki dilop mekero. Tayıne ki gonağe xu ceru taxtu sanıtene ver u ki, kuyutene tavanra ke, gonax daha rındek biasiyo. Suro ki desu be tavane xu qediyaya ne...

Suro ki desu be tavane xu qediyaya ne, milet bıne çeye xu de niştenero. Axur be gomi ki mal be naxır kerdene cı. Biyene usarı ki, çepelra ağıl ontene. Male qısır kerdene cı. Vera ağılera ki milet kotenera ki, verg cı mekiyo. Xerca nira, zuki zu aşqane teberra vırazene. U aşqane de, çamura xasera raki zu tendure vıraznene. Hard kınene, kene worte hard. A tandure deki nun pocene.

Zu ki kelpiçra bon vıraştene. Milet zuki kemera pur ra (renge kemera pur re ki sur beno) çe vıraştene. 
Çatiyo sacın guno verende çino bi. Milet çiyo niyanen nezanıtene, qekeni zu naylon çine bi, 
keyke şiliye varena, bonu dılop kerdene, her het biyene hit. Axre en peyniye de çatı veciya, sac veciya, milet teni bi rahat. Keyke vare varene, vare ebe xu amene cer.  Milet sere bonure, nira tepiya , vare neeştene. Bonanu verenura ebe huyi darıken ra milet vare eştene cer. Otaw ki sac hona teni bahali bi. Hayu ki durume xu rınde, guretene. Hayu ki durume xu rınd niye (hal u vaxt e hu hurend de ne bi), neşkine biceri.  

Hal be waxt Annake ki zaf rınd nebi. Tenı ki gırgıt bi (rüye çinebiyanera). Herkes çatıye xu, çeye xu sacra vıraştene, uki tenekeyura vıraştene.  Şiyo topliye, coşan, teneki do are.  Nu teneki ardene, sere bonane xu vıraştene. Sere bonu Ananke, zaf rındek, niamay bi, rındek neasayi bi, ze dırayi asene. Zuki ze puluki asene.  

Guno verende Annake şiyo suke barbute. Suke de veresiye sac herno. Vato “zu asmıra dıma ez dene xu don sıma”. Merık niya xapıto. Sac gureto, ardo dewe. Zaf vaxt koto are, dene merık nedo. Vayıre sacu ki, şiyo i cendermeyura şikayet kerdo. Roje cendırma ame, dewede veciye. İki tam ama dewe, annake rast amo. Cira perskene “imam derviş kamo, ma qate i kenme”. Halbu ki annake ebe xu imam dervişo. Qese xu çarneno, vano ke “Annake na dewe da zu derviş esto, imam kotra amo, kotra veciyo”.
Cendermeyu rüşneno le apqer. 

Key ke apqer şene le apqeri, apqer sas beno maneno.  Mı qe sac neherno. Nu çko ki, ni amey lemi. Durumi arez nekerdo. Peyendo yeno vir ki, nu iş onca, işo Annake yo. U arede ki, Annake dewera remeno, sono. Cenderme ki, teknene sone. İ nevineni. Axle xeyle vaxti kono are, Cenderme Annake yi suke de zu roce cene pe. Neşküne doğa bikeri, dire hire teni dane pıro, axre caverdane.

Verende dewe de, hega ramıtene şarê ma. ebe gayu ebe kotane sar hega ramıtene.Ebe tırpane mergu çinitene.,
Ebe vaştiriye hega çinitene.Na ray ki genim çinitene, ardene dewe. u genim kerdene con.con ramıtene. genim kerdene pınağın. Sımeri ki dene mal be naxıri. Şarê ma dewede mal rotene, genim rotene, pes u naxır rotene.

Sımeri ki dene mal be naxiri. Mali yani gavıri, vareki, moziki rotene. E be di idare xo nene ro.
Hetera ki, ron, dorağ , pendir rotene. hete ra ki haku dene çerçiyu. verra çi gureteni.çay, şekır, meyvu gureteni.

Zu ki meşe, zığe nene ro;hegmen rotene. yani idare xu niya vetene, nene ro. Goki be Vareku ki keten gırs. Celeb dene are.

Verê usari, payizi rotene.hin pere qazanmış kerdene.
Verende İStanbul kes nezaneteni. Camord, dewede, pöri rençberiye de guriyene.Kes İStanbul niameni. Tayı ki çerçiyan kerdene, şiyene hete samsun, merzifon kars, vato be xınıs. Tayi ki şiye eşker, hini hini çimi cencu biyo ya.ira dıma gran gran ame İStanbul.

Raya İstanbul gurete. Musaye kare istanbul, İnşaat de guriye. Xortu xeribiye ra, gurbet ra pere rüsne dewe. Naray ebe nı perey teni dewan herne ebe nu pere.ebe nu pere mal be naxır herne.Celeb dene are. Camordu usar suke İstanbul de guriyene, Zımıstanı ki amene dewe.gran gran, hini hini şarê ma musa İstanbuli.Tayi ki dumanene xu gurete, arde İStanbul. Çe xu barkerde, arde İstanbul. Tayi ki şiye Almanya, Fransa. Hini hini vıla biye şiye.Dewe de , ye tayibe, caye xu; hegaye xu çine bi. İnura ortaxci (maraba) vatene. hega be merge xu çine bi, nü rüra i da rew ame İstanbul.
İra ravi, dewe de raye çine bi, ceryan çine bi, mekteb çine bi, Neweşxane çine bi.işte Tv çine bi.
Ciwiyayiş (Xeyat) dewe de tayi zori bi. Hama hama, dewe de mekten vıraziyeni, ray vırazıyeni, ceryan amene, Sar traktor hernene; şarê ma bi vıla,dewane xu caverde, ame istanbul.İtayi ki niyamo ta, itara ki tekıte  şiye dewletu eurupa. Hergo jükek niştoro caye, biyo vıla.helme xu istanbul de gurete. Keyke niya şarê ma pêro piya zuraye de ame İstanbul, Zere Anneke zaf zondo, dezo.

Key ke goçe istanbul sıfte bi, millet çe xu barkerdene şiyene istanbul,
zere Annake zondene. Vatene ki meşeri istanbul meşeri, sıma uca de sekene. uca de qe doğa çino. zu xali erzene raste, zu Tv keneya.

Hatan sond bıne bonude sekene. xali nun bıde mi, Tv auğe bide mi. dana? nedane, vesan tesan sıma manene. en peyniye de sıma once yene dewa xu, mıra mecbur manene. tabi vatena Annake niyamo diyane. qatkerdo ki dewede kes nmendo, uki en peyniye de amo istanbul, le zav zeç e xude mendo, ita woşiyene xu ramıto, axre ita de biyo raxmetin.

Vanê ke Annake ju rojiki ebe otobüse şiyo suka istanbule. Otawu ki mesela rast-çep (12 eylül ra ver)  bena. Rüye mesela çap-rest ra millet dano jübün, hama hama jübin kiştene. Milet jübin ra perskerdene, kam kamci hetrayo.Annake ra ki perskerde “Tu hete kamci parti cena?”.uki çiyo niyanen ra terseno, vano ki “Annake ez parti marti nezanon. Ez zu parta vas zanon, çan xorumuye.”
Annake vano ki “zu parta vase hiris tenaya. Ez zu ni zanon. Xerca nira, parte bin nezanon. İşe mi nebeno”. Yani mordeme baqıl biyo ki siyaseto dalra dür vınito.

U are zu mormeki zu qesa imiş kerdo. Sarra perskerdo. Çıra (çayi), sar sono İstanbul. Cavabe xu ki Çunki İstanbul neno ita  (hete ma), mo sonme İstanbul

Kokumanê xo de, peyanu serri de, İstanbul de ciwiyo (woşiya xu ramıto).
gran gran aqıle xu biyo teworti.  Zuraye toruna xe biya vayir-vaşti.Nikahe torune xu bena. Nu ki sono Salone Nikah. i ki davet kene.

Key ke şiyo salone nikah, memuro nikah diyo. kınce memur zaf mendure kınce hakimo.Annake ki vato, heralde, nu hakimo. ira dıma lace braye xu amo cı vir. lace braye xu aphem, dewe de çatiye bonu rızıto, berdo suke de sace çati roto. nu mesela amo Annake vir.

Annake şiyo le memur, Vato ki, Annake Aphem çatıyi rızıto, berdo , sac roto. Sıma qe doğa nevate, nekerdo.Sıma çıra i negurete pe, neeste xapis. U pere do sıma, co ki sıma doğa nekene.
Tabi ki memur terso, Annake nasnekeno. Memuro nikahi ustoro  , zırço Annake. Vato ki, ez tu don mahkeme, ez venge polis don.

Memur zaf hers biyo. hama bero ki raşti ki venge polis bidero, Torine Annake kote worte, memura vate, u kokumo, teni neweso, qate kusure di de memane,qate qusure i meke; ma i vecenme teber.
zar zor memur iknakerdi, Annake vete teber

Kokumanê xo de, peyanu serri de, İstanbul de ciwiyo (woşiya xu ramıto).
otawu ,gran gran aqıle Annake biyo teworti.  İstanbulde zu torine Annake biyo. Durume xu teni rınd biyo.zu apartmane xu biyo. Annake ki dayire yi en cerende niştoro. Gegane aqıle xu beno teworti, sono le torine xu, vano Nu apartman kuli, pörü yemino. Ez pere qazanmış kerd. pere mira nu apartmen vıraştiyo. Torune xu ki teni yarenin biyo. 

Vato ke Ghalık, ez sepkeri ki ,tu nu apartmen bidere mi.. U ki vato, tu çewres raye dorme na oda de bifirikiye, otaw, apartmen ye tu bo. Torune xu ki mexsus firikiyo, xoxo de vano ki ghalıke mi sekeno.
firikiyo, amo le Annake , cıra perskerdo   ez apartman nıka heq kerd?. Annake ki gırs gırs qat kerdo, vato ki Annake ez tu xapıto, apartman once ye mino.

Key ke İstanbulde ciwiyene, sebiyo sa torune xora hers biyo. Vato ez son mahkeme, qarakol tu şikayet kon.
Tu aparmane mi, mı nedana. mı destra gureta. u are hem aqıle xu teworti biyo, hemi ki zaf rınd nediyene. Hers biyo, veciyo teber ki şero qarakol. hetera xuver xuver qısey (qali) kerdo, heteraki veciyo raye ame raye neşküno biveco. O are zu morsem nezdiye ci biyo, vato Ghalık , zu derde tu esto, ez tore phışt bidine. ira ki mesela vato. Mordem ki nu gureto ki bero qarakol. qase zu sate rayede şiye, firikiye ama raye neqediya. En peyen de onca ame apartmane xu. Mordem vato ki Ghalık, ez torune tuyune, tu mı nasnekerd. u ki , o taw naskerdo , vato ee onca tuya

Zu roce Annake onca İStanbulde biyo. Ama dendi teni biyo kokum. rayu olağu dürü teyna neşküno vecero. neşküno şerü düri.

Zu roce, teqlatane xu zu oda de biye are, kom biye. işte hetera wone, sımene hetera ki meyvet kene. Annake ki zu koşede niştoro, gegane goş ser nano ro meyvet, gegane ki u ki çi wono sımeno. hini hini meyvet sere ticaret to benoya. herkes qale zu çı keno.

Zu are, Annake ki inura vano yaw ez neşkün şeri Eminönü. eke zukek mıre yardım kero, ez şiyeni Eminönü.. şare oda pöri merax kerde, cira perskerde. vate çı kare tu esto eminönü de ghalo. u ki vano çı kare mı beno, uca de meriku mase (balik) roşene, tayi kal a kal roşene, tayi ki pocene roşene. ez uk i son le dinude vindon, limone roşen. nu karde zaf pere esto. muxakak kamki masu herneno, limonu ki herneno. key ki niya vatu, mordemane xu cira huye. u ki hers biyo, vato sıma hin bihuyeri, hatan sodır heyal kene, hewn vinene. sıma kame ticaret kamo. şeri şeri, sıma hawut herura har nebene

Verende şarê ma dewe de, mal kerdene oyiye. Serna şarê ma, mal zaf muhim bi. Şarê ma idara xu u malra nene ro. Biyene paiz, şare ma hardu vere çeber de nene ro; Cew kerdene sımer ser, tewdene, dene mali.
u mali guretene besi. Mal werdene, werdene hin biyene qelewki niya;ira dıma payiz ki ama, u mal berdene, suke de rotene.idare yi çey ebe nu pare nene ro. Naray suke ra ebe nu pere, harde xu, laxane xu, kartole xu, deterjan, kıncu koli guretene. Pırçe malra ki puçe resin şarê ma vıraştene. Pırçe mali ki, kerdene cile, kerdene xali, kerdene cacimi. Pırçra milet, çuval, duruk vıraştene.Sıte malra ki, ron, pendir, dorağ, mast, pastıkan vetene şarê ma. Mal sarabırnene, kerdene patırma, qavurme. Goşt wordene sar. Vera tici nu goşt husk kerdene, sole kerdene, Key ki zımıstan ameyene, nu goşt eştene worte yemegu. yani mal (naxır) seba dewıcan zaf muhim bi. Şarê ma mergan, hêgayan, anciyan, fikı çinitene, kumkori çinitene vas kerdene worte mereke. Nu alafaı ki zımıstan dene mali.

Tabi zımıstan vare varene, mal neşküno veciyo teber. huyo ki vase xu zafo, rınd qate male xu keno (Şikino qate kero), male xu da rahat vecino usar. E ki vas rew qediyene se, Sar şiyene dewan binan ra, ciranura vas den kerdene. tayi vas hernene. vas guretene, ardene, dane male xu, vetene usar.Eki Zımıstan gıran biamayene , naray male sar vesaniyara, qırbiyene, merdene.

Ekseriya alafe male Annake zaf rew qediyene. biyene vera wesare, hona ki var tam nevilaşiye,gewiya hona pul pul veciyene;Ananke male xu vetene teber, çıraynene. Şarê dewe ebe ci huyene ama male Annakey gran gran biyene qelew.

Verende milet male xu payiz be payiz rotene. Tayi male xu guretene, berdne, sukete rotene. Gegane ki Tucaru amene dewan, şar ra mal hernene. Key ki male herkes beno teworte, Sar neşükütene male xu nasbikerdene. Nü rüra herkes male xu Düri kerdene ki, nasbıkere. Zaferan goşe pesu de duri nene pa. tayi goş verra dilmiş kerdene, tayi goş qulekerdene, tayi pe goşra bırnene. Tayi ki goşe rast de, tayi ki goşe çep te duri kerdene, hin herkes male xu belikerdene. Tayi ki astam kerdene sur, goşe mal dağkerdene, vesnene.

Annake male xu goşe çapte duri kerdene. lace braye xu ki goşe raste duri kerdo. Duri mendure jubin, sade goş ferq keno.Vareka apmem şiya, kota worte male apimami, neşkiye cira abırneri. Çe apmeme vato ki keyki bi sond, vareki ama, ma vareka xu wortera cenme. Ananke ki aroce, na vareka tewr (en) gırse, rındeke, qelewe berdo roto. Vato ki na vareke mına. i ki vate hin beno, vare ka ma, eskera şiya kota worte male tu. ma vareka xu vacenme tora. Annake ki vato qe doğa nebeno, ezu ki varek don sıma.Niya vato, ira dıma, şiyo vareka ki en persane gureto, do çe apmem. İ ki qatkene ki neşküne Annake de bas kere, bezer bezer vareka qıckeki cênê sonê.




#Article 414: Kız kulesi (159 words)


 
Kız Kulesi namê yew kuleya kıhana. Kız Kulesi üsküdar de Salincak de miyanê deryay de serê kerran de vıraziyaya. Naca cayo turistiko, zaf merdumi yenê tiya, ena kule bıvênê.

Yew efsaneyo kıhan ra gore, o taw yew qıral beno. Kahini vinênê ki, keyna qırali hetê yew mari ra kıt bena, mırena. Qıral zi terseno, vato ez sepkeri, semekeri, keyna xo ena mar raxelesneri. Miyanê deryay de yew cayê kerran biyo. Zey adayê zaf qıtek (qıckek) biyo u cayê de semedê (qandê, seba) keyna xo yew kule kar dano kerdene, vırazneno. Keyneke yena kule de weşiya xo ramena.

Tabi her roce, xizmetkaranê qıralanê nan u kıncan anê keyneke. Bê sandalê dervace ada bene. Yew mar, xo erzeno selıkê enguran. Kes ferq nêkeno. Xızmetkaran a selıke zi gênê, vêrenê ra Kızkulesi. Key ke şar çarino şono, tepiya şono, mar xo erzeno teberê selıke, keyneke kıt keno, kışeno. Wına (hêniyo) ke keyneke nêşea qederê xo ra bıremo. Axre vatenê kahini biyo rast.




#Article 415: Wiyana (109 words)


 
Wiyana (be Almanki: Wien) paytextê u vacarê tewr gırdê Awıstıryayo, demo zey de eyaletê 9ê welatan ra hetê pêmıtışê riy ra şarıstano tewr qıckeko. Be mabênê nıfusê 1.650.000i vacarê tewr qalabalıxê welatiyo, be ilçeyanê dormeyan piya Wiyana de mabênê dı milyon merdumi cıwiyenê, ke no zi yê nıfusê Awıstırya mabênê çar de yewo. Hetê nıfusi ra Wiyana vacarê desina tewr gırdê Yewina Ewropayo. 

Seserran ra nat cayê roniştena xanedanê Habsburgi bi, merkezê kulturi u siyasiye ra yew biyo. Wiyana Londra, New York u Paris ra peyên be nıfusê xoyê 2 milyoni vacarê çarina tewr gırdê dınya bi, Cengê Dıyayê I. ra peyên nıfusê xoyê çar ra yew kerd vini. 

 




#Article 416: Cengê Têrcani (333 words)


Cengê Têrcani namê yew cengo ki benatê dewleta Aq Qoyunlu u İmperatoriya Usmanıcan de biyo. Tarixê cengi 1473 o. No ceng de Fatih Sultan Mehmet galib ameyo.

Mehmed II İmperatoriya Bizansi ardo cer, qedeno. Estanbol (Konstantinpolis) gureto, xore kerdo payitext. nu olayra dıma, hona teni mordemi dewletu gano roma, anatolite hona hukum ramıtene. zu dewleti ki Trabzon Rum dewleti beno. İstanbulra dıma, Fatih u ca çıme xu gureto. Fikre xu fetiho trabzon biyo. Ama ferq kerdo ki, garp te zu dewleta newi vıraciyo. name nu dewleta quwetin akkoyunlu beno.  kontrole hardu, cayu Anatoliye, zaferan bine hukmo nu devlet de biya.

Hukumdare dewlete akkoyuni Uzun Hasan beno. Are ira Bizansu verende rınd biyo. Ni rüra u devlete Trabzon rumu ra bışt do. ama bışta xu kem ama. Fatih Trabzonu ki gureto, giredayiye devleta xu kerdo. Nira dıma Uzun hasan terso ki, vısıyo pe ki Fatih yeno, deste i ra ki hardu ceno, devleti i ki qedeneno. Serra 1464 de, Uzun hasan devleto venedik ra zu peyman keno. gore nu peyman, Venedik bışt dano Uzun hasan. ama keyki 1473 de, ceng veciyo, Venedik neşkiyo ki bışt bidero Uzun Hasan.

Sebebi bini ki nu biyo:  Anatoliye de zuki devlete karamanoglu yu bena. 
Politikaye ninu Uzun Hasan ra nezdi bena.  i ki nevacene ki Devlete osmancik kontrole pöri Anatoliye bicero, ravi şero. Keyke Fatih Karamanogluyu mağlup kerdo (kesikerdo), vengo inu bırno, raye xu da zede biyaya. qısawata xu nemanana ki karamanoglu peyra dane osmancuki.

Fatih ebe ordiye xu tepiya amo. ordiye Uzun hasan, turkmanura peda biyo, resto pe. zaf ordiye gırd biyo, sayiye xu zede bi. ama  ordiye osmancik ki, heta teknolojira zaf ravi şiyo. u waxt te vayire tufangu biyo. Nu rüra ordiye Fatih akkoyunli yu zaf rahat mağlup kerdo. worte zu rocede, Ceng qediyo. Uzun hasan zu roje bile damiş nebiyo.

Ni cengra dıma, Usmancık Aqqoyuni Anatoliye ra te de vet. noro ser. 
ira dıma ki akkoyun li iran deki bene vin sone.akkoyunura verra zu devleta newi, quwetin resto pe. name nu devlet Safevi beno.




#Article 417: Nemac (173 words)


Nemac (ya zi nemaz, nımaj) panc şertanê İslami ra yewo u İslam de yew ibadeto. Arezekerdışê nemaci duakerdış, raşt/pay vındertış, vêşnayışo. Nemac, o ibadet pê tekbir yani vatê Allah u ekber dest pê beno u pê selam dayış qediyeno. 

Nemacê şewdıri, nemacê peroci, nemacê êri, nemacê şani û nemacê peşewe

Dinê İslami de, nımec ferzan ra yewo. Panc waxtê nımeci estê.

Nımaj her bısılmoni ser ferzê. Yo nêeşken yobin vera biyar ca. Nımaj ferz vêrin. B’ed omıtış wehiy rweja bin Allah u Te’ala nımaj ferz kerd. Nımaj şeri’et piyexımberon vêrinon hemınıd bıv. Çunki nımaj kibir inson şıknen, inson ra von: Bızon tıra pil Rebbi tı est, eger tı  mıl xwı vêr Rebbi xwıd çot nik, muheqqeq tı vêr mexluqetêk binıd çotkên. Ruh inson vengi qebul nikên.

Qê terqkerdış nımaj fetwa İslam'd çınya. Homa qê terki nımaj  m’enon qebul niken. Semêd ın vat: Her halukarıd nımaj bıkên. Pay vındertı, runıştı, tikışt ser koti, niwêşid, reyıd, ğurbetıd, herbıd tı ser gwılê biyen… aw bıv-aw çıniv.  
	
Homa weqt bısılmonon wesf kerd, va:

	
Homa derheq munadıqonıd von:




#Article 418: Cengê Çaldırani (167 words)


Cengê Çaldırani yew cengo ke serranê 1514ıne de ameo meydan. İmperatoriya Usmanıcan ğaliıb ameya, reqibê xo Safewiy ardê çokan. Nê cengi ra dıme Usmanıcan zafina erdê İrani gırewta bınê hukmê xo. Nıfusa eskerê Usmanıcan vanê mabeynê 100.000 u 200.000i de biya. Ê Safewiyan ki hema hema 40.000 biya.

Hete ekipmani ra eskerê Usmanıcan taêna quwetın biyo. Şa İsmail nê cengi de darbıcê (dırbetın) beno, giyanê (can) xo zor reyneno ra.

Zazayan miyan de ki no vênayış u vatene esta ke, nê cengi ra tepeya Zazayan dest kerdo cı, Elewitine ra pıra pıra geyraê a, biyê Mısılman (Sunni). 

Selim I ceng ra aver bıraê xo meğlub kerdo, kışto, text be zor piyê xo ra gırewto. Ey ra dıme xo çarnao Şia u Elewiyan ser.

Selim vısiyao pêro ke nê peşti danê Safewiyan. Na ri ra Şia u Elewiyan ra zaf qehriyao. Elewiyan rê fetwa veta, vato, qetlê inan wacıbo.

No mabeyn de ki Şa İsmaili ki rocakewtena (şerqê) İrani (Uzbek) ki meğlub kerdo. Ney ra ki Selim tersao. 




#Article 419: Aram Tigran (253 words)


 

Aram Tigran ya ki Digran, (1934 Al-Qamishli, Suriya - 6.8.2009), bestekar u senatkarê do Ermeniyo (maya xo Qulp rawa, Zazawa ) bi ke leteo zêde Kırdaski, ge ge Ermeniki ki lawık u deyri vatêne, taê lawıki Zazaki ki vati biy. Keyey piyê ey Terteley Ermeniyan de xelesiyao. Tigrani new serranê xo ra tepeya balê xo dao ra muzik, dest kerdo ud. Eke ameo 20 serre, kılamê Kurdki, Ermeniki, Zazaki u Erebki vatê. Senatkaranê Kurdan miyan de tewr rından ra yeno diyaene.

Qetliamê 1915ine ra dıme khalıkanê ey bar kerdo sûka Qamışli (Suriya). Aram Tigran tıya de serra 1934ine de ameo dınya. Hewna dumanan de muzik ra hez kerdo. Piyê xo ra dersa qawal u ud gırewta. Ey ra dıma zıwanê Tırki, Zazaki, Erebki, Ermeniki u Kurdki de muzik vıraşto. Serra 1966ine de şiyo paytextê Ermenıstani, Yerêvan. Tıya de 18 serri radyoê Vengê Yerêvani de gureyao. Serrê xoyê peyêni zafêr Atêna de bi. Tıya de bi rehmeti.

Weşiya xo de 11 teni albumi veti. Aram zaf rew biyo namdar. Xerca Tırki ra, 230 Kırdaski, 150 Erebki, 10 Suryanki, 8 Yunanki, 7 Zazaki ra kılami wendi. Seba roşanê Newrozi ameo Diyarbekır. Tıya de ki nêweş bi, xestexane de anjiyo bi. Ey Dılberê be Feqiya Teyran kılamê eyê tewr meşhurê.

Tigran roca 6.8.2009 Atêna de riyê decê qelbi ra kewt xestexane, uca de qayto sıxlet ra 2 roci tepeya merd.Vastena xu na biye; Cenazay cı Diyarbekır de bidere we.Ama devlete Tırkiye neverdo ki cenaze biare Diyarbekir. Nü rüra, mordemane xu, cenazay cı Bruksel de darde we.




#Article 420: Nilüfer Akbal (415 words)


Nilüfer Akbal yew sanatkara Zazaya. Serra hezar û new sey û şêştî hewt de qezaya Muşî Gimgim (Varto) de maya xo ra bîya. 

Nîlufer Akbal mektebo verên û lîsa Gimgim de qedînayo. Serra 1987 de ameya Estanbol, bînateyê (bîntare) 1988-90 de şîya mektebê muzîkê Arif Sağî de dersa solfej û sazî girewta. Serra 1991-92 de zî Timur Selçuk Çağdaş Sanat Merkezi de dersa şanî girewta. Dime ra pê Wezifedara Tedrisatê İstanbul Devlet Operası Begûm Erdem ra dersa şanî dewam kerda. Nîlüfer Akbale muzîkî sera tedrisatê xo Estanbol dima Almanya de dewam kerdo, 1994 de Rheinische Musikschule de hîrê sêrrî dersa şan û opera gırewta. 

Tirkîya de (Estanbol, Antalya) û tebera zaf qonserî dayî. Serra 1989 de Swêd (Îswec) - Stokholm; 1990 de Almanya - Stuttgart; Awısturya - Insburg, Wîyana; 1991 de Danîmarka - Kopenhag; Almanya - Duîsburg, Hamburg; Îswîcre - Basel; 1992 de Îngîltere -Londra, Fransa - Strasburg, Mulhaus, Parîs; Almanya - Bîlefeld, Berlîn, Koln; Swêd - Stokholm; 1993 de Almanya - Munîx, Glesen; Hollanda - Rotterdam; 1994 de Hollanda - Arnheim; Almanya - Stuttgart, Koln, Nunberg, Nuîsburg, Hamburg, Berlîn, Essen; Fransa - Parîs, Nant, Îswicre - Lozan û bajaranê Hollanda -Amsterdam, Rotterdam de qonserî dayî, eẍleb zî nê bajaran de vaca qonseran.

Bîra qonseran Nîlüfer Akbal, zaf radyo û TV de programî viraştê. 1991 de Radyoyê Kolni, 1992 de Fransa de Radyo Malhaus, Îswîcre de Radyoyê Cênevra, 1993 de Almanya û Fransa de TVyê Arte de program viraşti. 

Nîlüfer Akbal, muzîkê rayontî hesebnena, qebul kena. Maceraya muzîkê xo zî otîr hesebnena. Haydarên muzîkî wexto ki naye bizanên, muzîkê Nîlüfere de menaya enstrumananê ẍerîban hînî baş fam kênî. Akbal, eẍleb muzîkê şelikî (halk/folk) sera xebat kena, çimeyê muzîkê Akbale kulturê şelikî yo. Nîlüfer Akbal muzîkî sera hem tedrîsatê rojvetişî hem zî rojawan ra vîyerta. Yew het ra saz, heto bîn ra zî şan û opera. Ca-ca tesîrê caz zî bêllu beno, muzîkê Akbale de.

Xisusîyetê Akbale tenya ferqê vengê aye ra nêyeno. Tayê lawikan (kilam) de şixulnayişê vengê aye eşkera aseno. Yew kilame de yogering zaf tonan de wanena, wanayişê xo de zî qet cefa nêancena.

Xebatê muzîkê Nîlüfere bi albumê Mîro aver şîyo. No album 1995 de vêjîya. Inî albumî de Zazakî, Kurdkî û Tirkî pîya vatî. Albumanê xo de hem besteyanê xo vana, hem zî ca dana muzîkê Zazakî û Kurdkî yê otantîkî. Derheqê muzîkê Nîlüfere de zaf krîtîkeran tesbîtê zafvengêne kerdo. Mîsalê zafvengêne albumê aye Revîngî yo. 

Nika hefte de yew roje TRT6 de be nameyê Buka Baranê de yew program virazena.




#Article 421: Homa (263 words)


Homa (pê fekê Zazakiyê bini: Huma, Oma) taê dinan de vıraştoğo kainato, erd u asmênio u vıraştoğo heme çiyano, vıraştoğo en gırdo. Xısusên Homa dinanê monoteisti de esto. Homa quweto en berzo u serê merdıman de ca gêno. Konseptê Homay, din be din vıriyeno. Politeizm de Homa tek niyo u her çi sero Homaê bini estê. No bawerkerdış Yunanıstano Antik u mitolociya Nordike de zaf verêno, esto. Maney politeizmi çekuyanê poly (zaf, xeyli) u theoi (homa) ra vıraziyao. Estiya Homa vênayış be vênayış vıriyeno u her ca de hem (eyni) niyo. Homay politeistan tenya niyo u ê xeylê Homayan rê bawer kenê. Monoteizm (ya zi Teizm) de Homa tenyao u yewo, ey ra ğeyri Homa çıniyo u nêşeno bo zi. No bawekerdış vano ke eke zêdey yew ra Homa nêşeno bo. Homao tenya, wayirê heme çiyano u oyo ke her çi vıraşto. Eno bawer de Homa her çi çıniya ra vıraşto, quweta xo zaf gırda u o her çi zano. Panteizm de Homa kainato. Yani Homa u kainat hemê (eyniyê). No bawerkerdış de Homa yew ten (merdım) niyo u pêro dinanê rocvetışi de esto. Deizm de Homa tenyao u en gırdo. Wayirê her çiyo. Homay deistan zey Homay monotesitano hema deisti din ra bawer nêkeni. Cınsiyetê Homay pêro çıniyo u belli niyo hema zıwanan de Homay rê vatene çekuyanê nerili gureniyenê.

Homa zıwanê Zazaki de maney Rebi (be Erebki: رَبٌّ, be İbranki: Rabi רב) areze keno. Zafêri Homay rê Heq (be Erebki: الحقّ) zi vaciyeno. Heq, İslam de yew nameyo ke Qurane de vêreno u 99 (neway u new) namanê Ellahi ra yewo.




#Article 422: Ahmet Kaya (302 words)


 
Ahmet Kaya (b. 28 Tışrino Verên 1957, Meletiye - m. 16 Tışrino Peyên 2000, Paris) yew senatkaro Kurd bi. Serranê 1980 be 1990i de zaf albumi vıraştê u vetê piyasa. Kasetê kılamanê xo zafêri protesto bi. No ri ra, ê serran de zaf biyo namdar.

Serra 1957ıne de Meletiye de ame riyê dınya. Piyê xo Kurd biyo. Piyê xo fabrika mensucati de xebetiyao. Ahmeti mektebo verên Meletiye de wendo. Hona ke 6 serri de biyo, piyê xo cı rê themburê gureto, thembur kerdo xelata lacê xo.

O zi hetê ra şiyo mekteb, hetê ra zi dukanê plakan de gırweyo. Hetê ekonomiye ra weziyetê keyey xo zaf xırabın biyo, no ri ra keyê xo bar kerdo, ameyo Estanbol. O zi karanê perakendan de gırweyo. Yew are riyê afiş-dardekerdene ra mapus de kewto ra. Mapus ra dıme meşkê xo esto themburi ser. Ebe embazanê xo thembur cınıto. Yew are Ruhi Su şınasiyo (nas kerdo), yewbini nas kerdo. Şiyo eskeriya xo kerda, key ke peyser ameyo, o taw Emine Kayaye de zeweciyo.

Riyê karnêdiyene ra bêpereyine ra zaf anceno, beno pêrsan u zaf zeberino. O are cênıka xo zi bena ciya, ey ca verdana.

Xeylê zehmet ra dıme zu album veceno. Namey albumê xo Ağlama bebeğim (meberme pıtê mı) beno. Ey ra dıme Acılara tutunmak (decan ra zeleqiyaene) veceno. Wayirê stüdyoy bıray Selda Bağcane beno. Yew are bıray Selda Bağcane zi mapus de kewto ra. Uca de Gülten Hayaloğluye nas kerda. Gültene be Ahmeti yewbini nas kenê. Album ra dıme zeweciyenê.

Wexto ke Gülten Hayaloğluye mapus de biya, Nevzat Çelik zi mapus de biyo. Nevzat Çeliki yew şıira rındeke nuşta. Gültene a şıire gêna, bena dana Ahmeti. Ahmet zi a şıire ra kılama Şafak türküsü (kılama şewdıri/deyira şefaqi) vırazeno. Key ke no qeyd veciyeno piyasa, zaf veng veciyeno. Ahmet nê ra dıme zaf beno namdar.

 

 




#Article 423: İbrahim Tatlıses (129 words)


İbrahim Tatlıses yew vengvatoğo de Kurdo. 1 Çele 1952 de Rıha de maya xo ra biyo. Leqebê xo İbo u İmperatorê.

Eslê piyê xo Erebo, maya xo zi Kurda. İbrahim Tatlıses ke kılamê popularê zey Allahım Neydi Günahım, Yakamoz, Sormadın beni, Fırati vatê, serra 1996 u 1997i de wahêrê zaf caizey biyo. Ey filmê sinema vıraşti, programê talk showi kerdi amade, idareker, kayker, seneraist, nuştekarê vatey, nuştekarê koşey, bestekar u tefsirkar bi. Grubê şirketê ke aidê İbrahim Tatlısesiê; ğıda, film-vıraştış, turizm. Serra 1998i menga Şıbate de albumê xoyo ke namey xo At gitsino vet. Tarixê 22 Temmuza 2007i weçınıtışê parlamenteri de Partiya Gençi ra mıntıqay hirêine de bi namzedê parlamenteri. 10 Gulan 2008 de Albumê ke namey xo Nedeno, 2009 de zi Albumê Yağmurla Gelen Kadın ramıt piyasa .




#Article 424: Tekin Ağacık (112 words)


 
Tekin Ağacık yew kaykerê têatroy u şairo. Tekin Ağacık roca 02.10.1972 de Erzıngan de maya xo ra bi. Tekin Ağacık, wexto ke heşt serre biyo, piyê xo, wexto ke des u çar (çarês) serre biyo ki maya xo kerdê vindi. Riyê feqıriye ra, mektebê verêni ra dıma nêşa bıwano u mecbur mend guriya. Gênciya xo de hewesê şiiri kerd, serra 1996ine ra dıma ki bi eleqadarê têatroy . Xeylê grubanê têatroy de ca gırewt, kay kerd. Nıka ki be Kırmancki stand-up kay keno, seba têatroy kayanê Zazakiyan nuseno.

Kıtabê şiiranê xoyo verên “Tayê Bota Şo, Ez Cıwiyena” payiza peyêna 2008ine de neşr bi. Tayê şiir u nuştey xo pêseroka İnsancıl de veciyenê.




#Article 425: Platformê Zazaki (123 words)


Platformê Zazaki yew organizasyono ke seba cewiyayişê zıwanê Zazaki gureyeno (xebıtiyeno). Platformê Zazaki Tırkiya de faeliyet keno. Ronayoğê Platformê Zazaki Fexri Pamuxçu, Xıdır Eren, Tornê Thuji, İsmail Soylemez, Asmêno Bêwayir, Hasip Bingöl, Sinan Usarr u tayê nuştoğ u roştberê Zazayanê. 

Platformê Zazaki wazeno ke nuştoğ, senatkar u roştberê Zazayê ke Tırkiya dê, inan biaro yew ca u organizasyonanê gırdan tertip bıkero, Tırkiya de yew pêseroka Zazaki veco, seba zıwan u kulturê Zazayan yew komel (derneg) ya ki yew weqf rono. Platformê Zazaki heta nıka Tırkiya de xeylê kombiyayişi u şewi vıraşti, kampanyaya imzaya Ma Seba Zazaki Heqanê Demokratikan Wazenime organize kerde. Heto bin ra ki tayê festival u mitinganê Dêsımi de pankartê Zonê Xo Zazaki rê Wayir Vecime akerdi u beyannamey vıla kerdi.




#Article 426: Ali Kızılgedik (224 words)


Ali Kızılgedik,  serra 1962 de dewanê  Vartoy ra İçmeler de maa xo ra biyo. Ey, mektebo verên dewa xo de, mektebo miyanên suka Muşi de, lise ki Varto de temam kerda. Serra 1981 de bar kerdo ameo Estemol. O dem de waşto ke bıgureyo u universite wendene rê dewam bıkero. 

Serra 1984 de Açık Öğretimê (Musnayişo Akerde) Universitey Anadoli de  dest kerd cı qısımê İşletme wend u serra 1988 qedêna. Serra 1991 de şi Almanya u  weşiya xo uca de ramıte. Xeylê pêserok u rocnamean de şiir u nuştey nusnay. Serra 1995 de kıtabê xoyê şiiran ANA (MAYE) veciya. Ali Kızılgedik zıwanê maa xo Zazaki de ki şiiran, sanıkan nuseno u wazeno ke nezdi de kıtabanê newiyan veco.

Ali Kızılgedik  zeweciyaeyo u yew keyneka xo esta.

Hela Bê Dewe Hela Bê...

Hela bê dewe ağaê mı hela bê
Bağ u bostana, ware u çolustana
Niçirê egita, iniyê murada
Hela bê dewe ağaê mı hela bê

Lınganê ma de lastıkê qeri
Pantori, fistanê qeremodili
Bume guda toraki hebê doê tırşi 
Hela bê dewe ağaê mı hela bê

Non poceme hebê tezeka saciye de
Mast amên keme, satılê doyi de
Lêê serne robar bıkeme hewşe de
Hela bê dewe ağaê mı hela bê

Vayi zê pela usari ma berdime
Suke u dugala de çarnayime
Caverde ağatino kuretine
Hela bê dewe ağaê mı hela bê

Ali Kızılgedik




#Article 427: Cemal Taş (133 words)


Cemal Taş serra 1960ıne de dewanê Xozati ra Rengule de maa xo ra biyo. Mektebo verên Dêsım de, mektebo miyanên u lise Estemol de wendi. Serra 1990 de İstanbul Tunceliler Derneği (Komela Dêsımıcanê Estemoli) de caê xo gırewt u 6 serri idarekarine kerde. 

Vetena pêseroka Dersim Dergisi de kare gırewte xo ser. 1990 ra tepia jüan (zıwan), zogan u kamiya Dêsımi sero goş na kokıman ser, qesey inan qeyd kerdi.  Serra 1998 de pheştdarina tayê roştberanê Dêsımi ra piya Vejiyaişê Tiji na ro. Tertifkerdena Munzur Kültür ve Doğa Festivali (Festivalê Kultur u Tabiyatê Munzuri) be ronayişê Munzur A.Ş. de ca gırewt.  

Be zıwanê Kırmancki (Zazaki), pêserokanê  Dersim Dergisi, Tija Sodıri, Ware, Zülfikar, Munzur, İzmir'de Dersim, Tiroj, Ütopiya, Rewşen, Miraz uçb. de nusna. 

Cemal Taş zeweciyaeyo, wayirê dı azano. Estemol de weşiya xo rameno.    




#Article 428: Kurdıstan (mıntıqa) (143 words)


Kurdıstan (be Kurdki: Kurdistan / کوردستان , be Erebki: كردستان, be Farski: کوردستان / کردستان , be Tırki: Kürdistan) Rocvetışo Miyan de namey yew coğrafya u namey welatê Kurdano. Şarê Kurdi wılatê xo rê Kurdıstan vano. Na mıntıqa mabeynê dewletanê Tırkiya, Suriya, Iraq u İran dera. Dewletê ke hakımê erdê Kurdıstaniê, Kurdıstan be namey ê dewletan ra zey Kurdıstanê Tırkiya, Kurdıstanê İraqi, Kurdıstanê İrani u Kurdıstanê Suriya name benê. 

Mıntıqeyê Kurdanê bıngehıni nayê:
 

Namey Kurdıstani tarix de tewr sıfte dewranê Dewleta Selcuqıcan de wextê Senceri de seba yew eyaletê İrani (Kurdıstan (İran)) vêreno ra. Nıka İran de namey yew mıntıqay Kurdıstanio. Yewbina zi zımey Iraqi de Hıkumetê Kurdıstanê Iraqi esto.

Kurdıstan de şarê zey Kurdi, Zazay, Tırkmeni, Asuri, Hermeni, Erebi cıwiyenê. Labelê siyasetkarê Kurdan wılatê Zazayan (Dêsım / Zazaistan / Kırmanciye) zi zerrey Kurdistani de vênenê, coka Zazay siyasetê Kurdan ra dûri manenê.




#Article 429: Tehran (250 words)


 
Tehran (be ) paytextê dewleta İranio. Tehran mıntıqa ra zımey İrani dero. Deryayê Xezeri Tehran ra nezdiyo u Tehran bacarê de İranio tewr gırdo.

Merdumanê ilmê arkeolociye çım de Tehran serra 6000 İ.R. (İsay ra raver) de vıraziyao. Tehran seserra 9ıne de yew dewa qıckeke biya. Seserra 13ıne de Moğolan Tehran kerdo xırabe. Seserra 17ıne de hukımdaranê dewleta Safewiyan Tehran de seraiy vıraştê, feqet serra 1795ıne de Tehran biyo paytextê İrani.  Wextê Cengê Dınyayê II.ıne Britanya Gırde u Rusya Tehran işğal kerdo. Wextê cengê İrani u İraqi de bacarê Tehrani be fızeyan u bomban isabet gırewto u na semed ra tayê bina u bani tede biyê xırabe.

İklimê Tehrani tênıno. Amnani Tehran zaf germıno, feqet zımıstani zaf serdıno u vewre zaf varena. Nıfusê Tehrani 7.160.094o. Feqet nıfusê metropolê Tehrani 14 milyonio. Zaf mıxtelıf mıleti tede cıwiyenê; zey şarê Farsan, Azeriyan, Kurdan, Ermeniyan, Mazenderanan, Gilanıcan, Yehudiyan u şarê bini.

 

Cayê Tehran zımeyê İrano.Zıme de Şemınarat,rocvetış de Demavend,veroc de İslamşehr,Pakdeşt u Rey,rocawan de Kerac u Şehriyar estê.Tehran de 22 nahiyey estê;

Sûka Tehrani zaf raver şiyo. Banê xeylê berzi u binayê ke hetê mımarine ra mıkemmel vıraziyê, tede estê. Tehran bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısad u siyasetê İranio.  Tehran de fabrikê wesaitan (ereban), ê elektronik u çhekan u çimentoy u tekstili estê. Gımarê heway u problemê trafikê Tehrani zaf gıranê. Tehran de sistemê metroy esto, feqet bes niyo. Tehran de 45 kolec u universıtey estê.

Şeş taxımê futboli Tehran de kay kenê:  Pirouzi/Persepolis, Saba Battery, Saipa, Rah Ahan, Pas Tehran, Esteqlâl.

 




#Article 430: Mihasebe (209 words)


Mihasebe yew vateyo ke Erebkî ra kewto ziwanê ma Zazakî. Manayê mihasebey reyîrê (sîstemê) hesab kerdişê çîyano. Mihasebe mîyanê İtalyanande serede laver şîyo dimara zî welatanê zey Îngilîstanî û Holanday zî ê laver berdo.

Mihasebe verî cû semedê hesabanê qickekan hameyne girotişî. Dima ra ge bazarî bî pîl û bî zehf û merdimî bî nizdê yewbînan mihasebe zî bi hîra û kewt heya ge mîyanê keyey ma. Eyro roc mihasebe tenya wayîrê bazaran ya zî dikanan nêgînê, ma zî mihasebey xo û keyey xo gênê.

Wayîrê dikanan ya zî bazaran qeydanê xonê mihasebey her serê aşme çim ra newe ra vêrnenê, semedo ke banî rê çewtî hesabanê îne de virazyawa ya nê. Dima ra ge diyes aşmî vêreno yanê sere qedêna rocke vero ke sere biqedyo qeydanê xo hemine anê têver û hanênê tede çewtî estê ya nê. Eke çewtî hesabande çinî bo ay qeydanê xo teslîmê dewlete kenê. 

Baco (vergi) ge bêro serê dewlete dewlete ay bacî wayîrê dikanan ra ya zî bazaran ra kona û îne ra nêgîna. Baco ge bêro serê wayîran zî îne zî macbûrê ay bacê xo bidê dewlete. Eyro roc semedo ge heyat bîyo girantir merdimî hesabê peranê xo diha rind wazenê bikerê. Ayra zî mihasebe girotişî bîya meslekêke verê çiman de wa.




#Article 431: Flemenki (161 words)


 
Flemenki yew zıwanê Germenkiyo
Dormey dınyay dê nezdi (20-25) milyoni nefer enê zıwani qısey keno. 

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

Ik ; Ez 
Jij/u ; Ti 
Hij ; O (Yo, We) 
Zij ; A (Ya) 
Wij ; Ma 
Jullie ; Şima 
Zij ; Ê (İne)

Oranje ; Purteqale 
Roze ; Pembe  
Paars ; Mor 
Blauw ; Mawi
Rood ; Sur 
Zwart ; Sıya 
Bruin ; Qehwe 
Grijs ; Kewe 
Wit ; Sıpi 
Groen ; Kıho

Winter ; Zımıstan 
Lente ; Wesar 
Zomer ; Amnan 
Herfst ; Payız

Tay cayende Filemnki û Zazaki amaniye ineyê cumlan zey yewbinana.

Nimûne; Ik Nederlands leren. (Subject + Object + Verb)

Ez Flemenki mûsena. (Subject + Object + Verb)




#Article 432: Zayış (124 words)


Zayiş heywanan rê gurîyeno û heywani zênê. Make û nerî benê yew û make zerey pizaey xo de aye mawûke (sperm) peygêna. Dima ra aye mawûke bena goşt û dimay çend wextan zî awe/aye merdim ya zi heywan zayeno. Bi zayiş nesil yeno dewam kerdişi. Zayiş çini bo nesil riyê erdi ra wedarêno. 

Zayişê Merdiman; Eyro ma zehf asan zanê ke merdim çi reyiran ra vêreno û dimara zi zayeno. 
Reyirê zayişê merdimi bi yew biyayişê mêrdey û cinike destpê keno. Merdim û cinike key benê yew mêrde mawûke xo şiraweno zerey cinike û aye mawûke roc bi roc şekil gêna û dimay hirı aşman bewli beno ke a merdimke go bizayo keyneka ya zi laceko. Dimay new aşman û çend rocan merdim zayeno.




#Article 433: Erdlerz (190 words)


Erdlerz (ya bûmlerz, ya zi zelzele) bınê erdi de u zerrekê erdi de cayo ke tede enerciye veciyena u  riyê enerciye ra pıhelê sismiki vıraziyenê, cı rê vaciyeno. Dıma pıhelê sismiki hetê corêni ra resenê u erdi lerznenê, şanenê u lewnenê. Enê hediseyi rê be namê kılmeki ra erdlerz vaciyeno. Cayo ke tede erdlerz beno uca de aktivita sismike zi esta ke frekansê erdlerzi, erdlerz çıqas gırdo u kamci grube ra kewneno, inan mocnena. Erdlerz be aletê sismografi yeno peymıtene. Şınasiya ke erdlerzi sero guriyena, cı rê sismolociye vaciyena. Gıraniya erdlerzan be peymıtoğê Moment magnitudi (ya zi be peymıtoğê ke zemanê veri de guriyêne: peymıtoğê Richteri) areste bena. Peymıtoği ra gore erdlerzê ke hirê (3) u bınê cı de ca gênê zerar nêdanê, nêhesiyenê u lerznayışê cı tede tey nêveciyenê. Erdlerzê ke hewt (7) u corê cı derê, inan rê erdlerzê rıcıyayışi vaciyenê. Şıdetê lerzayışi be peymıtoğê Mercalliê şıdeti yeno peymıtene. Erdlerz bınê erdi de kamca de beno u uca çıqas xoriyo, no zi muhimo u quweta erdlerzi vırneno.

Hirê tipê fayan estê. Namê fayi şınasiya erdlerzi de erdlerz kamcayi şıkneno, fayo ke terefê erdlerzi ra şıkiyeno cı rê vaciyeno.




#Article 434: Abdullah Öcalan (333 words)


 
Abdullah Ocalan (Apo) serdarê PKKo. Tayinan çım de zi yew serekê Kurdan hesebiyeno. 4ê Nisanê 1949i de dewa Amara, qezay Xelfeti (Rıha) de ameyo dınya. Dıme ra Anqara de mektebê siyaseti wendo. Eke mekteb wendo, uca fıkrê Kurdıstani pê gırewto u çand hebi embazanê xo de Diyarbekır de serra hezar u newse u hewta u heştıne (1978) de PKK dewa Fisi de (Lıcê) naya ro. 

Verê derba Eylulê 1980i veciyayo teberê Tırkiya u şiyo Lubnan u uca ra zi vêrdo ra Suriya. Key ke Suriya de biyo, dewleta Tırkiya waşto ey çand rey bıkışo labelê nêşao. Dıme ra serra 1998ıne de generalêkê Tırkiya serê sinorê Suriya de Suriya tehdid kerdo u vato, eke şıma Apo miyanê çend aşman de welatê xo ra nêvecê, ma do şıma de beno ke herb bıkerime. Aera Suriya mecbur manena, Öcalani vecena teberê welati. 

Öcalan verênde şono Yunanıstan, labelê inan o uca ra kerd teber. Vêreno ra, şono Rusya, ê ey uca ra zi vecenê teber. Dıme ra vêreno ra, şono İtalya, labelê İtalya zi nêşena ey miyanê xo de pêgêro. U Öcalan peyniye de şono Kenya. Dıme ra MİT be destekê istıxbaratê Amerika serra 1999ıne, 15ê Sıbati de Öcalan Kenya ra yeno remnayene u ey anê Tırkiya.

Öcalan hukmê cezay merdene gêno, labelê, oyo ke cezay merdene Tırkiya de darenê we, cezay ey çarnenê mıebbed. O wext ra nat adeyê İmralı de mehbuso. Heta serra 2009ıne uca tek mehbus bi, labelê a serre ra tepeya 5 mehbusê bini zi ardi ey het.

Siyaset de itıbarê cı
Oyo ke Öcalan hetê dewleta Tırkiya ra dışmenê dewlet'ê seri yeno diyaene, zehfeteniya partiya ey PKK de ey hewna serokê dê Kurdan vênenê. Labelê teşkilatanê Tırkiya u Kurdıstani'ê çepan de ki mıxtelıf fıkri estê. Taê ke PKK ra veciyaê, Öcalani hempaê dewleta Tırkan vênenê. Vacime ke, Selim Çürükkaya kıtabê xo Apo'nun Ayetleri de xeylê çi miyan de nae ki vano ke, Öcalani emrê infazê xeylê hevalanê partiye dao. Parti u teşkilatê çep'ê bini ki ey zehf lom kenê, şanenê kemeran ver. 

 




#Article 435: Vladimir Lenin (265 words)


 
Vladimir Lenin ya zi namey xoyo tam Vladimir İlyiç Ulyanovo. Labelê namey xoyo zehf yeno zanayiş Lenino. Sere 22 Nisane 1870 de Simbrisk de ameyo dinya û 21 Çele 1924 de Moskowa  de merdo. Yew siyasetkarê do Ruso. Fikrê xo sosyalisto. Sereki Dewrımê Tişrinê verêni kerdo. Serê Marksizmi de vınderto û zehf çi heqa  sosyalizmi de nuştê. Verê eni de teoriye cê zey Leninizm zi yena zanayış.

Lenin lacê piyêke memurê Rusi namey cê İlya Nikolayeviç Ulyanovo û namey maya ey zi Maria Aleksandrovna Ulyanova. Lenin Kıliseya Ortodoksanê Rusi waftiz biyo. Serey serranê heyatê xo de dı çiyanê ke zehf decinê yenê serey Lenini. Ê yewıne merdişê piyê ey sere 1886 de û ê dıyine zi dalıqnayişê bıray eyo. Bıray ey waşto kı Çarê Rusi bıkışo labelê ame bı tepışnayişi û dıma ra zi ame bı dalıqnayişi. 

Lenin dimay ke çend serran Samara de xebetiyo sere 1893 de St. Petersburgde nışt ro. Ay serande serê Markisizmide vındert. 7 Kanun 1895de ame tepışnayişi. Dımay 14 aşman Shushenskoye ke Sibiryadarê hame sirgun kerdışi. Sere 1898de yew sosyalist cênike dır namey aya Nadejda Krupskaya bi zeweciya. Dımay ke cezay ê qedya şı çend tewir welatanê Ewropa .

 

 

 

  

 

  

 

Lenini rê suiakst ame bı kerdışi û bıbı dırbetın. Fişege ameya mılê êde bi û omure êrê zırar dabı. Sere 1922 de  felc  vêrna û kişte êye raşte bi puç. Têra serede felco dıyıne zi vêrna û xo siyasetra duri da. Adare 1923 de felcê hirıne vêrna û nêşka hındi qesey bıkero û heya mergê xo miyanê cayde mend. Lenin 21 Çele 1924 key pancas û dı serebı Moskowa de merd.




#Article 436: Maksim Gorki (230 words)


Maksim Gorki namey xoyo tam Aleksey Maksimoviç Peşkovo (b. 16 Adar 1868 - m. 18 Heziran 1936) yew nuştekaro Ruso û reyna nuştekarê marşê 1ê Gulaniyo.  

Gorki ame panc sereyo piyê xo vıni keno yanê piyê cê mıreno. Maya Gorki newe ra yewê binidır zeweciyena aye ra Gorki ageyreno cayê biyayışê xo Novgorod. Key beno yewendes sere bê may zi maneno. Pire û kalê Gorki ê benê Astrahan û ûca kenê pil. Be ho tenya çend aşman eşkeno şêro wendegehe. ama heşt sereyo dest bi kar keno aye ra eşkeno nızdra sınıfe karkeranê Rusi şınasneno. Key gemiyêke de xebetêno meraqê wendışi zerey ey de vırazêno. Sere 1887 de wazeno xo bıkışo. 

Serra 1892 de Tıflis de rocnameyê Qafqasya de dest bı kar keno. Semedo ke heyatê ey miyanê dec û çinêbiyayiş de vêra namey Gorki na xowa (Gorki Ruskide yeno manay dec i). Bı nuşteye ke namey ya Çelkaş o bı namdar. Dıme ra roc be roc namey ê vıla bıyo. Sereyin kitabê Gorki Sihitiyê Çirockan zehf hame hes kerdışi. Romanê eyo vernin Foma 1899 de ame weşênayişi. Semedo ke hemverê Çar i bı, kitabê xo namey ey Deyre Çuçıke Gıjoleke sere 1901 de ame tepışmayişi. Dımay wextêke kılmi hanci zi ame veradayişi. Gorki embazê Lenini bı. Zehf kitabê xo estê.

Gorki serra 1936 aşma Hezirane de merd. Yew hebi vanê Gorki ameyo zehirkerdışi. Labelê çırey ene xebere nêamey ispatkerdışi.




#Article 437: Vincent van Gogh (183 words)


 
Vincent van Gogh (namey xoyo tam be Hollandki: Vincent Willem van Gogh, zayiş: 30 Adar 1853,  merg: 29 Temuz 1890 ) yew resamo Hollandayıc O. Tayê resm û eskizê ê miyanê vaytir eserande yenê ercênayişi. Van Goh ciwaniye xode dest bı resami kerdo û dımay kılm wextêke mûsdari welatê Belçikade zerey qezayke feqirede biyo misyoner. Qariyerê xonê resami dımay 1880 destpê kerdo. Serede bı renganê tari û gıranan vıraşto resimanê xo labelê dimara ke şiyo Paris temaşedarira tesirêke gırd serê êde vırazyao û a gamera tepya resimanê xode renganê cındiyan xebetnao. Van Gogh, peyniye des seranê emrê xode nızdê 900 runin boya resiman û 1100 zi qelema siyae resimi vıraşto. Sere 1888 de resam Paul Gauginidır embaziye ê raşayena semedê eni Gogh preçeyke goşê xonê çepira tera keno. Van Gogh en namdar eserê xo peyniye dı seranê emrê xode dayê. Pırye ke weşiye rıhê ê bena xerab vanê nêweşiye ê şizofreni biya. Van gogh nano siney xowa û intihar keno. Vincent Van Gogh 29 ê Temmuze sere 1890 de serêsıbay zerey çenganê bıray xo Theo yde mıreno. İne meyitê ê Auvers-sur-Oise de nımnenê.

 




#Article 438: Pablo Pikasso (186 words)


 
Pablo Ruiz Pikasso (ebe İspanyolki: Pablo Ruiz Picasso, zayış: 25 Oktobere 1881, merg: 8 Nisane 1973), namey xoyo tam Pablo Diego Xose Fransisko de Paula Xuan Nepomuseno Mariya de los Remedios Sipriano de la Santisima Trinidad Martir Patrisio Ruiz i Pikasso (be İspanyolki: Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso) yew resam u heykelteraşê do İspanyolo. Rındêr hunermendê seserra vistan ra yeno naskerdış. Ebe Georges Braquei ra piya bıngehê kubizmi eşto. 

Picasso serra 1881ıne de Malaga (İspanya) de ameyo dınya. Piyê ey yew resam bi u musdarê resımi bi. Piyê dey ey rê raya ke daya resıman qıciya cı ra vıraziyaya. Wextê do kılm de fam bi ke, o do bıbo resamê do pil. Serra 1895ıne de kewt Wendegehê Huneranê Barcelonaya Rından. Serra 1901ıne ra nata, peyniye de namey maya xo yanê Picasso gırewt. Raya verêne serra 1900ıne de şi Paris. Picasso yew merdımo ke tewr zehf eserê ê huneriê cı estê. 100,000 çap, 34,000 resmê kıtaban u 300 heykeli vıraştê. Picasso 8ê Nisane, serra 1973ıne de Mougins (Fransa) de merd.




#Article 439: Deyndar (111 words)


 

Deyn manay xo enoyo ke merdım çıke bı qıse ke peyde ay çi bıdo ê/ya ine ra bıgiro ra yeno vatışi. Deyndar zi namey ay merdımano. Merdım reyan beno ke bêpere ya zi bêmal bımano eni gaman de merdım eşkeno yewêbini ra deyn bıgiro. Ma vacê ez wazena keyey ke bıgiri labelê perey mı kemiyo yanê qim nêkeno, ez ena game de eşkena şiri merdımanê xora deyn bıgiri. Eke ez şiri ine ra pere bıwazi û ine ay perey bıdê mı ez bena deyndar. Eyro roc deyndari tenya miyanê nasan de nêbena, banqay estê û eni banqay merdiman rê bı deyn peran danê û bı faiz ine ra ay peran gênê.




#Article 440: Bawermend (144 words)


Bawermend merdımo ke xo miyanê asani de his keno û çiyan ra nêterseno ra yeno vatışi. Merdım bawermend bo çiyan bı çımanê xo nêvineno zi şeno bawer bıkero ke o/açi esto/esta. Eke yew nımune bêro dayişi ma vacê ma Homay bı çımanê xo nêvinenê labelê ma şenê (eşkenê) vacê Homa esto. Eke ma bı çımanê xo nêvinenê û ma vanê ay çi estê a gami ma ra yeno vatışi bawermend. Baweri tarixê merdimiye de zaf çiyê do kıhana. Merdım tımi waşto çiyan ra bawer bıkero û xo asan his kero. Eyro baweriyê zehf gırdi zi estê. Zey İslamiyet, Xıristiyan ya zi Budizm eni heme bawermendê ine zehfê. Her baweri zi şertê xo estê. Merdımê ke veciyê teberê xetanê baweriye xo ine nêbenê bawermend. Heme merdımi yew baweri de niyê û eno yew çıkeyo ke zehf veri ra heya eyro ana hameyo, resayo heta eyro.




#Article 441: Pere (207 words)


Pere yew çiyo ke ma bı ê eşkenê çiyanê ke ma wazenê bıgirê. Pereo ke vernin yeno zanayişi wextê Lidyande biyo. Pere heyatê ma merdıman keno asantir. Vero ke pere hameyne xebetnayişi merdıman bı vurnayış (bedelnayiş, mubadele) çiyan yewbinanra erinayêne û rotêne yewbinan. Bedelnayiş çikeo nerind niyo labelê bedelnayiş nêşkeno heme çi bıgiro. Ma vacê ê mı des (10) hebi hakê mı bıbayne mı bıwaştêne ez panc heban bıbedelni bıdi bı kiloyke ğele gere wayirê ğele zi eni bedelnayişira razi bıbayne. Eke we razi nêbayne hakê mı destê mıde mendêne û ez nêşkayne ğele bıgiri. Semedê ena yewe pere heyatê ma merdıman kerd asantir. Ma eşkenê bı pere hak zi, ğele zi, keye zi, zebeş zi û zey ke eni çiyan ay çiyanê binan zi bıgirê. Dımay ke humare dewletan bi zehf perey zi bı tewır bı tewır. Pereyê verûcûni ya paxır ra bine ya zi sim ra vıraştêne. Tayê peran zi zerdra hameyne vıraştışi. Eyro her dewleti pereyke xo estê. İran Tumen xebetneno, İngilistan Sterlin, Tırkiye Lira, Emeriqa Dolar û zey enyan zi estê. Eyro xêrcê ke her dewlete perey xo veco dewletê Ewropay yew pere xebetnenê ke tera yeno vatışi Euro. Euro heme dewletanê Yewitıye Ewropa de yeno xebetnayişi. Pereyo verên, raveri Lidya de vıraziyao.

 




#Article 442: Ekonomiye (138 words)


Ekonomiye, rıçıkê xo sera arezekerdışê xo zıwanê Yunanki ra keye reyira berdışo. Ekonomiye raştiya xo de rısena mıhasebey. Merdım asan asan nêşkeno ekonomiye mıhasebe ra duri peygêro. Labelê ekonomiye mıhasebe niya mıhasebey hirayiri û gırdiri çikewa. Ekonomiye cı geyrayişê vıla bıyayişê perey, şertê kari, eleqeyê kar û karker, eleqeyê karker û dewleteo. Dı tewır ekonomiye estê. 

Ekonomiya gırde zey ke namey ya ra zi yeno fam kerdışi hesabê gırdandır xebetêna. Ekonomiya gırde heme hesaban teberirê rotiş - teberra gırotış, hamyayişo mılli û zey eni pênûsanê pilandır meşgul bena. Awankerê ena ekonomiye gırde John Maynard Keynes o. 

Ekonomiye gırde ê eyroyine (modern) miyanê xode bena çend wendegehi ana vıla bena: 
a) Ekonomiya Keynesiye
b) Perekerti (Monetarizm)
c) Ekonomiya Klasika Newiye 
d) Ekonomiya Keynesiya Newiye
e) Hetgirê Vıraştışiser Ekonomiye

Ekonomiya qiteka ke deha hesabê qıcandır zey firman, dikanan meşgul bena.




#Article 443: Asnaw (138 words)


Asnawker, merdımê ke asnaw kenê inan ra yeno vatış. Asnawker be quweta çeng u lınganê xo miyanê awe de şıno. Namey aye asnaw kerdışê inan ra zi yeno vatışê asnawkeri. Asnawkeri wucıdê merdımani rê zaf bifaydeya. Merdım gereke hısusên aşmanê amnani de asnaw bıkero. Asnawkeri merdıman derd u kederan ra kena dûri u serey inan kena asan. Hema merdımê ke asnawkeri nêzanê gereke asnaw mekerê. Semedo ke bena ke ê bıxeneqiyê. Ey ro zaf qursê asnawkeri estê. Merdım be peranêkê inan wazeno bıdo ay qursan eşkeno miyanê tayê heftan de bımuso asnawkeri. Tewırê asnawkeri zi zafê. Tewirêke asnawberi tewırê pılpılokiyo, tewırêke ê beqiyo, tewırêke zey kutikiyo, tewırêke zey masi yo u tayê tewırê bini zi estê. Ey ro roc cihande vernivaziyê asnawkeri yenê kerdışi u ay merdımê ke vernivaziye asnawkeri de yewın vecênê inan rê medalya yeno dayışi.




#Article 444: Karl Marx (260 words)


 
Namey xoyo tam Karl Heinrich Marxo (Marx: bıwane [Marks]); (biyayış: 5 Gulane 1818 Trier, Prusya de ame dınya - merg: 14 Adar 1883 Londra). Yew filozof, ekonomist u newedarê (dêmdaoğê) seserra newêsıne (19.) de cıwiyao. Ronaoğê Komunizmio. Derheqa zehf çiyan de nuştey xoyê fıkriyat u lomkeri (kritiki) estê. Marxi bawer kerdêne ke kapitalizm do xo be xo peyniya xo biaro.

Karl Heinrich Marx  domanê (qıcê) keyeyê dê Cıhudio hirêyıno, bacarê Trieri (Prusya) de ame dınya. Sebebo ke Prusya diplomay hıquqi nêdaêne Cıhudan, piyê Marksi xo mecbur di, geyra a, bi Xıristiyan. Namey maya ey Henrietta biye. Namey wa u bırayanê ey zi Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie u Caroline biye. 

Marks heta bi hirês (13) serre, keye de wend. Dıme ra ki Gymnasium (Lise) ra mezun bi, hewtês serri de semedo ke hıquq bıwano şi univestıtey Bonni. Marxi waştêne edebiyat u felsefe bıwano, labelê piyê ey nêverdao o nê qısman bıwano. Tepeya piyê Marksi serrê o şırawıt (rışt) universıtey Friedrich-Wilhelmsi, oyo ke Berlin dero. Marx uca fıkranê ateistan ra tesir bi. 
Marx serra 1849ıne de şi Londra u hetan mergê xo uca de mend. Aca embazê xo Friedrich Engels nas kerd (şınasna). Kitabê Marx u Engelsio meşhur Das Kapitalo. Eno kıtab hirê cıldio. Cıldê yewıne heta letey dıyıne Marxi be Engelsi  ra pia nuşto. Ê hirêyıne Engelsi nuşto. 
Karl Marx zehfêr çehar hebi merdıman ra tesir biyo. Enê: Hegel, Adam Smith, David Ricardo u Rousseauê. 

Kanunê 1881ıne de ke ceniya Marxi Jenny merde, Marx nêweş kewt. Marx bronşit u ploreziye 14ê Adari (Marti) 1883ıne de merd. Mezela ey Londra dera.




#Article 445: Paul Cézanne (147 words)


 

Paul Cézanne (z. Çıle 1839 - m. 22 Tışrino Verên 1906) yew resam û geryrokê Franso. Hunerê modernirê zehf het kerdo. Ayra zey piyê Hunerê Moderni yeno bıvir hamyayişi. Miyanê Empresyonizm û Kubizmi de pırde vıraşto. 

Cézanne Aix-en Provence de hameo dınya û ûca zi şıyo wendegehe. Miyanê seranê 1859-1861 de key huquq wendo dersê resimi zi gıroto. Semedo ke derse resimi bıgiro sere 1861 de şıyo Paris  verê embazê xo Emila Zola. Aqademiye İsviçre û Louvrede xebetyao. Resamanê zey Delacroix, Courbet û Manet rê serkewte biyo. Heme wextê xo dao serê resimi. Tayê namey tabloyanê Cézanne zey Piyê Resami, Siya Scipio û Bazarê Şerabi yê. Peyniye emrê xode yew tabloyke name aye Cêniyê ke xo şonê (1902-1906) bı Cézanne rısa berztir cayke miyanê hunermendande. 

Cêzanne sere 1906 de key teberde gıjoleke bi resim vıraştêne nêweş kewt û hefteyke dımayê nêweşi zi 22 Tişrino Verên dı merd.




#Article 446: Memo Bom (272 words)


Memo Bom, Dêsım ra, dewa Pılemoriye Bardağçiye, eşireta Bêxan ra merdumê do namdaro parseci bi. Guman beno ke serra 1969ine de merdo; gorey tainan heta serranê 70 ki weş biyo. Leqema xo bom cıwabnextık u wahêrê cesareti biyaena xo ra gêno, çımke qet bınê qısey de nêmaneno. Leteo zêde cênıki kewnê ra cı ke ey bıqehrnê, labelê ê bini ki, ağa bo, xanedan bo, kam beno, bıbo, Memo Bom cıwabê inan resneno cı. Mıntıqa Pılermoriy u Erzıngani de qısê Memê Bomi zahf meşurê. 

Esıl ser Memo Bom merdumê do feqir u mıhtacê parskerdene nêbiyo. Rocê ke şiyo hetê Têrcani, dewa Yastuğe, eke uca ra geyreno a, raştê heşê be khudiyê xo ra beno. A helme de heşe xo erzena Memê Bomi, kena ke ney parçe kero, no xo nano ro merdene. Eke reyna xo lewneno, heşe yena, ney gewexnena, anci şona. Şona, erd kınena ke ey çale kero. Deqawa ke remeno, wed keno, ez ke na jile ra xeleşiyu, raa Heqi ke xorê pars kon. Eke xo heşe dest xelesneno, o wext ra tepeya sondê xo ano herune, sênerut be hera xo Pamuxe ra dewe be dewe feteliyeno (geyreno), pars keno.

Weqatê ey be heşe ser Memê Bomi na hewa veta ro cı:

Yastuğe vera sona lêyi 
Zalıme amê ke khudiyê xuyê tey
Mı va; tersa mı çı ke na zalıme mı buro
Ceveliyê mı pey de verdo sey
Hewarê xo de wazonu
Qılawızê Hemê Sey

Yastuğe vera sona dırrıke
Zalıme amê, ez fiştu vırrıke
Mı va, kafıri, to çı mı rê kerda rıke
Nişta ro mı ser, mı serde kena
Menda re qesavciyanê suke
Hewarê xo de wazonu
Qılawızê Hewsê Darevike




#Article 447: Antışê erdi (111 words)


Antışê erdi, fırra (quweta) ke cısman pêroine ancena merkezê dınya. Çehar (4) fırranê fizikiê bıngehi ra yewa. Sebebê ney ki qanunê fırra gıraniye ver, yaban u feza de ki no qanun kewno kar ke cısmi yewbini ancenê. 

Sayiya antışê erdi ra aşme dınya ra dûr nêkewna, çımke dınya aşme ancena, aşme medarê dınya ra manena.

Riyê antışê erdi ra ki cısmê ke dınya derê, merkezê dınya ser anciyenê. Coke ra ki cısmi riyê dınya ra manenê. Cısmê ke hewa rao, gıneno waro. 
Leza antışê erdi esta (Trk. ivme, İng. acceleration) ke fizik de peymê xo 9,81 m/s²a. Cısmê ke serbest gınenê waro, gorey nê qanuni her ke şi, benê lez (herbi).




#Article 448: İspanyolki (316 words)


İspanyolki (be İspanyolki: Español), yew zıwano ke İspanya de u Amerikay Latini de qal beno, cı rê vaciyeno. İspanyolki yew zıwano Latinkiyo, zıwanê do Romankiyo u zuanê İspanyolano. İspanyolki cihan de zuano hirıno (3.) ke xeylê qal beno. 550 milyoni ra vêşi merdımi no zıwan ra qal keni, zıwano gırdo. İspanyolki cihan ser de İspanya, Kuba, Arcantin, Bolivya, Kolombiya, Kosta Rika, Şili, Ekvador, Guatemala, Honduras, Meksika, Nikaragua, Panama, Paraguay, Peru, Porto Riko, Cumhuriyetê Dominiki , El Salvador, Uruguay u Venezuela de zıwano resmiyo.

Rımstımi nê zoni Latinkiyo u zey Portekizki, Fransızki, Rumenki İspanyolki zi Latinki ra yeno. DAY de zuano resmi çıniyo ama zuani İspanyolki dıma İngılızki ra zuano dıyıno (2.) ke DAYi ser de teref 45 (çewres u ponc) milyon merdımi ra qal beno. 

Namey zıwanê İspanyolki ca be ca vıriyeno, her ca de hem niyo. İspanya, Meksika, DAY u Venezuela de İspanyolki ri español vaciyeno; Arcantin, Şili, Bolivya, Peru, Paraguay de castellano vaciyeno. Her dı nami zi vaciyeni.

İspanyolki yew zıwanê do Latinkiyo u Portekizki rê zaf nezdiyo. Merdımo/Merdıma ke İspanyolki zano/zana, o/a şeno/şena Portekizki areze kero/kera u hem zeman de şeno/şena İtalyanki u Fransızki kem araze kero/kera. Vatış de İspanyolki u Portekiki miyan de ferq esto. A ri ra nuşteo ke pê Portekizki ra nusiyao, yew İspanyol/İspanyole şeno/şena bınuso/bınusa u areze kero/kera, emma çı wext İspanyolki qal beno, arezekerdış deha zor beno. Amerika Latini de taê mıntıqan de İspanyolki u Portekizki pêro piya qal benê.

Zıwanê İspanyolki de zey zıwanê Latinkiê bini u zuanê ma Zazaki neril (masculin) esto u mayki (femenin) zi esta. Qandê ceniy vatene la vaciyena, qandê mêrdi vatene el vaciyeno. Pêro de vateo ke a ra peyni vınêno, vateya nerila u vateo ke ora peyni vınêno, vateo nerilo. Zuanê İsanyolki de zey zuanê ma Zazaki perskerdış de izafet çıniyo, a ri ra unlemo ters esto (¿) u çı wext ten/tene pers keno/kena, zey zuanê ma Zazaki pê vurğu waneno/wanena;




#Article 449: Serla (977 words)


Serla, mahnê ya Serê laya, kerda kılm vuni Serla. Serla you dewa kıja, mezrê Gaz'a (Gaz a nayê ya). Serla binatê Tawıs û Siwun da. Hêt Waremerg ra şêr Siwu, dewê verniyê ri Swun a. Şarkıd Dewaxraw, rojpayi dı Şeru, zımed Xed u Dêşt, verarojı dı Serlê tuyer û Gortun esti. Hetra hêt Serla dı koy esti. Ser hire koyun dı ra ziyar esti. Name ziyaru: ziarê quır, ziarê şêş, ziarê medina ya. Dormale serla dı ca ca gema gur esta. Gem darun darinun ra yena ca. Dari loxfier, mazier û hazgılierun ra peyda beni. Her dere ra you çımê aw vejieno. Awê ver zimi zaf serdına, ayê veraroj hına germın bi. Hênu (Yenu) serdı mın gem do, nızdiyê lewi dı vejieno. Awê yi indekê serdına ki ma nêşken tera you fır bunc. Dındun merdım kerdin war. İka Serla dı you - dı kiyê mendi. Dewletê Tırku dewi ma zor ra kerd vengi. Ayê gi zor ra veng ne kerdi, dewij tersê xwı ver dı warişti.

Ez Serlayija. Ez heta 1976 dew ra nê vejiyê bi. Oje ra pê ez kota tever. Ez ika Diyarbek dı nışena ru.
Ez şımar zaf spas kena. Hol ko şıma esti. Şıma ra nê bu zunê ma beno vin. Ezi bınêk Zazaki sero xewat kena, bınêkê nısena. Ez hivi kena gı ma zunê xwı bı feletner, ma xewat nêk zunê ma fesal fesal (hêdi hêdi) bena vin. Gereka piorê zazayûn ma tied destpêk.

Ez bınê dewê ma sero qal bıkêr:
Serla bena dı parê naver u wever. Ver Veraroj ra vuni Serla,  Ver Zımi ra vuni Mergêsağ. Dewê ma dı hıno zaf merdım you bınun bi. Dewê ma dı Kê Hesiwis bin dı bari: you Ke eminun, dı Ke Heydun bi. Mergêsağı dı Kê Hesşerun bi. Kê ma inin ra you ra nê bı. Ma ra vatin Kê Şükwısıf. Bapirik mı Materun ra hame bı serla, wıja dı zewjia bı. Brê yi binin nê hame bi. Kê ma zi heti Ke Hesiwisi dı bı. Pêy bunun ma ra cor velgca bı. Serla dı gemi daru zaf bi. Piorê gemu darun darinun ra hamen ca. En zaf dari loxfier bi, cu ra dım dari hazgılier, mazier hamen. Wexta gı ez kıj bi dıwar dewju zaf bı. Hêt pêy ra dıwar kemiya. Dıwari en zaf bız bi, cu dıma gayinê, meşnê hamên. In pêy ra dewı dı dı kiyê mendi bi, ayê bin wırişt şi tever, her kes you welat ser şiyo. İka zi you dı kiyê tede esti. Namê qoyun ma lewê quır, lewê medina, lewê ziarê şêş. Lewê bêriasiê û lewê xêd hına qo nımzi bı. Yenu serdı nızdie lewê qoydı bı, ayê ra awe yi zaf zaf serdını bi. Mergêsağdı zi çımêsağ bı, awe yi zi yenu serdın ra dım hamên. Çımê emmerun cer dewdı bı, mın kerunra aw vejiyên, awê yi zaf zafı bi, you vay dekerdin, pê yegê awdênı. Serdınê awê çıman hamnun o zımıstun ayni bi, tım serdınê yin you bi. Ver Veraroji di aw hına tay o germın bi. Hamrun zerê derun dı dual vıraştin pê zereeti awdên. Zımıstun zaf vor varên ama zaf serd nê bı sê Tawıs. Bınatê qoyun ra zaf hawa (va) nê guretin, ayê ra hına germını bı. Ez heta dew dı bi cerun çınnê bı, rar makina çınnê bi, ika wırdi zi vıraşt ama ço wu nê mendo.

Tarix dewê ma: Rivayetê pilun ma ra, qedê ko pilun ma vatin: çend sê serr verico you merdım tera vatin Şemsxan. Şemsxan Herta ra wırzeno vunu heta payê mı çamır niyo ez şına. Wexta gı raseno dewê ma (Serla), huniyeno cawo bê wharo, bınatê koyuno, her gı het gema, çamır çınnio. Şıno bari xwı seri çımê emmerun dı nonu rü. oja dı kiye nonu piera. Benu whari kıju, kiye û kulfeti. Keynê xwı duno ğızımkar (Newi) xwı o şıno esker. Eskerayê ow meheli 7 seri bia. Howt serri yi qediyeni teskere genu yeno kiye. Hela gı yeno çı vinero ğızımkar yi ina you queşk vıraşta, wı yi verd ğızımkarê bile nê eşkeno bıko. Bexiliyeno, hêrs beno vuno ez şına gerre kena. Duno ra şıno Darêyeni gerre keno. Wı o çend Qewasi (Eskeri) pia yeni dew. Qewas huniyeni awo gı gerrê yi biyo saltanatê yi zaf averdo, hına xanedan asiyeno. Newi qewasu ronaşnenu, warazneno, ziyafet keno, pê ezzet û hürmet warazneno. Qewas agêrên vuni kum xızımkar kum miro? tabi ki xanedan Newi asiyeno. Şemsxan tepişneni geni pêyser beni. Keynê Şemsxan agêrena mierdê xwe ra vuna tı ya şıni bay mı açarneni, qewasun ra geni ya zi ezi tori kiye nê kena. Mierde ya wırzeno konu qewasu dıma bıni Şerun dı ca go lê Serla û lê ğedı beni tiemu, oja dı raseno qewasu, vuno ıni merdım veradin, ma xwo xwı pie yeni. Qewas Şemsxan o Newi ca verduni o şıni. Şemsxan o Newi nışeni rü o dewuni timasori bar keni. Ow wexti dewê ma barê Newi kona. Serla ina niya pier ra. Cu ra pêy nıfus yin zediyo, piorê timasori keni şini. Bınate dı çend serri şıni beli niyo. Timasorıj o Yexkigıj doni pior, Yexkigjun ra you merdım yeno kiştış. Qesasi guinê yi verra Serla doni Yexkigju. Yexkig ra you kiye barkeno yeno Serla (HesWıs). Heswıs ra Kê Eminu o Kê Heydu yeni meydu. Heswıs (Heseni Wısıf) dı laji yi beni you Emin o awo bi zi Heyd o. Mergesağ Kê Şemsxunun ra Kê Şemsun dı munena. Nimê mergesağ you Kê Hesşeru (Heseni Şeru), nımo you zi pirik mın o bay mı Ke Şemsun ra erinê bi. Ez wexta gı kıj bia bay mı xewat kerdin, çı qezenç yi bı dênı Ke Şemsu. Pirik mı zaf çik nê erina bı. Ayê ra arazi bay mı sarê kiyun ra en zaf bı. Ero zi hemı kesi ward verdaya, Serla bê whari menda. Kıjê mı Serla dı viert, oja dı zaf hikayê mı esti. Roj biyero ez bı eşki ez wazena bınısı. 

İka Serla biya xırawe.




#Article 450: Nuse (143 words)


Nuse, namey yew kerdışêke merdımano ke merdımi bı pênuse (qeleme) ay çiyanê ke heşê inandey viyarnenê pelanrêyo. Verêcu merdıman nusanê xo serê daran de, serê dêsanê mıxaran de ya zi serê postanê dewaran de nuştêne. Dıma ra merdıman kağıd icad kerd ra nata hındi nusanê xo serê kağıdan de nuşti. Eyro zi merdımi hındi serê kompituri de nusanê xo nusnenê. Tarix bı nuse dest pêkeno. Eger nuse çınêbayne, ma ga nêşkerê bızanê merdımanê verinan se kerdo u senin cıwiyay. Bı hetê nusanê ke rısay heya eyro, ma eşkenê tarixê verêcu fam bıkerê u bızanê zemanê verêcu de se biyo. Semedê eni zi nuse cayke zehf mıhim gêna tarixê merdimiye de. Eyro hamarê wendekaran cihan de zehfa u merdımi bı reyirê nuse yewbinan kenê zana u zanayışanê xo yewbinan dır pare kenê. Nuse ke vernitır yena zanayışi ê Sumerana. U inan mêx nuse xebetnawa.




#Article 451: Erc (137 words)


 

Erc, manay xo Erebki de qimeto. Çiyo ke bıqimeto ra yeno vatışi ercaye. U qimet bı xo erco. Pehlewki de vera erci ercomend zi hamewo xebetnayışi. Her çi ercêke xo esto. Çikewo bêerc çınyo. Tenya erci gorey merdıman ra merdıman, ya zi mıletan ra mıletan vurenê. Ma vacê çiyo ke ma rê ercayewo beno ke şaro bini rê ercaye nêbo. Eger ma bıwazê erc tam mana bıkerê eyro perey her dewletan ercêke xo estê. Nıka perey Tırkiye lira (tr) yo u perey Emeriqa zi dolaro. Miyanetewe de ercê eni peran yew nêyo. Yew dolarê Emeriqa nıka yew lira erctıryo yanê qimetıro. Erc tenya hetê estomendi ser nêyo. Ercê her mıletan ciyayê. Ma vacê roşanê Remezani ercê xo miyanê mısılmanan de esto. Labelê miyanê xıristiyanan de roşanê serenewe esto u inan rê zi roşanê serenewe bıerco yanê bıqimeto.

 
 
 




#Article 452: Selahattin Demirtaş (227 words)


Selahattin Demirtaş yew siyasetkaro  (Zaza) o. 10 Nisanê 1973 de Pali de biyo.

Babî Demirtaşî serranî 1970 de keyeyî xo bar keno beno Dîyarbekir. Demirtaş Dîyarbekir de bîyo pîl. Nameyê pîyê xo Tahir o. Nameyê maya xo Sadiye ya.O mektebo verên, werteyên û lîse Dîyarbekir de qedînay. 

Di serrî Unîversîteyê Ege de lizgê Tîcaretî de wend. Labela o wext de, Selahattin Demirtaş û birayo xo pîl Nurettin Demirtaş pîya kewtî hepîs. Demirtaşî Unıversiteyê Ege ca verda û 1994 de Fakulteyê Huquqî, Unîversiteyê Anqara de dest pê kerd. 1998 de perwerdê xo qedêna. Cuwa pê, Diyarbekir de yew ofisê aboqatî kerd a. 2002 de zewiciyo û di tene domanê xo estê. Yew doman laj o û yew doman zî kena ya. 

Demirtaşî weş tembur ceneno. Televizyonê Nuçê de yew program de tembur cenit û lawukan vat. Wêxtanê xortanî xo de gruba muzîkî Komabelangaz de tembur cenit. Demirtaş  (zazakî) hewl qise keno û îngilîzkî tay zaneno.

Birayo xo pîl Nurettin Demirtaş o wêxt de yew mûdet serekê DTPyî bîy. Labela reyna tepişîyo. Nika Nurettin Demirtaş aktifsîyaset ra birrîyo.

Serra 2010 Partîya Aştî û Demokrasî (BDP) de sîyset dewam kerd û biyo hemserekê BDP. Demirtaşî serekêk zaf aktîf o. Bênateyê PKK û Tirkiya prosesê aştî de yew rola giran guret. O Abdullah Ocalan rî û Qendil rî minaqase kerd û bênate Abdullah Ocalan û Qendil de mektuban ard û berd.

 




#Article 453: Rosa Luxemburg (105 words)


 
Rosa Luxemburg (* 5 Adar 1871i be namey Rozalia Luxemburg, Zamość, Weichselland, ewro Polanya; † 15 Çele 1919 Berlin) de jûya namdara lewiyayışê Karkeranê Ewropawa u Proleteranê Enternasyonalistana. 

Tewr zêde Polanya u Almanya de lewiyayışê sosyaldemokrasiye de ca gırewt u teorisyena marksizmiya, verbe militarizmi veciyê.

Nuştoğanê politikan miyan de ki caê xo gırano. Xeylê analizê sosyali gırewtê qeleme. Heta 1918. Leipziger Volkszeitung u o ra dıme ki hepıs de ki qezatay Die Rote Fahne (Desmala Sure) vete.

Serranê 1918-19. de ronayoğanê Partiya Komunistanê Almanya (Kommunistische Partei Deutschlands [KPD]) ra jûye biye u programê partiye ki nusna. Destanê faşistan ra be Karl Liebknechti ra pia kışiyay.

 




#Article 454: Marie Curie (250 words)


Marie Salomea Skłodowska Curie (* 7 Tışrino Peyên 1867ıne de Warşowa'de ama rıye Dünya; 4 Temuze 1934'deki reşta rama Heqi ; Name ğu Keynekiyede/Çenekiyede Maria Salomea Skłodowska viyo .Ju cenikade alima Fizik biya u hete kamiyera Polonya'ra wa. Hama ömre ğo en jede Fransade viyerna ra u uzadeki Fizik ser ğebetiya/guriya. Ae/Aye serra 1896'de çiyoke Henri Becquerel lete lete qilayıse Uran'ra tever biyayene Radyoaktiven serde ğeyle guriya. Seveta/Semed/Qande nu guriyayise ğo serra 1903'de Fizik u serra 1911'deki Kimyade ğelete Nobel gureta/gırweta. Merde xo Pierre Curie'ra piya Elementune Kimya Polonium u Radium ik vezena meyda. Tariğe Ğelete Nobelde teniya ju a Cenike dı branşte Ğelete Nobel gureta.

Marie Curie sureko Rusya welate ae bıne bandıra ğo guretbiyo u hete Polonyade biya pil unca/fina u sure ceni newerdo mektevunude berzde(Fakulta/Universita) de buwane/bıwane cokane/ u semed aki serra qediyayena 1891'de şiya suka Fransa, Paris u ucade/uzade/ujade Sorbonne'de siya universita u ucade Fizik u Matematik'de diploma gureta. Araliğe serra 1897 dest kena pe radyoaktivitet ser gurayene. Merde ğo Pierre Curie serra 1906'de mıreno aki mesuliyete kare merde ğoki cena ğo ser u karuk piya vırazena. Dı serre ra dıma/tepiya Universite seveta ae ju kursi eve name Fizike Umumi kene ra/ya. Coka ae hete profosörrende Cenikade en vırendeya.

Herbê Dınyayê Yewine de Marie Curie bena Radyologe u eskere biye dırvetın ihne tedavi kerda. Ju areve zarede Cihaze Röntgen İcad kena ke nejdiye dırvetunude vo u ihne hervi tedavi bıkero. Hemşire u Teknisyen'reki eve no cihaz gurayene mısnıto. Ğerbra dıma aktiv seveta wondnena Cenu ğeyle guriya.




#Article 455: Şêrku (143 words)


 
Şêrku (be Tırki: Büyükköy) dewê da wılayetê Sêwaziya.

Dêrsım, Pılemoriye ra dı bıray, yew dereza, yew zii weraza, nine çaremêna na dewe vıraşta. Namey bıray yew Alê Şêrku, yew Sılê Şêrku, namey derazay İbê Şêrku, namê werezay zi Begê Şêrku biyo. Beg hewna qıc (doman) biyo. Leqema ninan Desım de Çê Şêrku biyo, coke ra namey dewe Şêrku no pıra. Wexto ke enê Dêsım ra amey, uca teyna nêbiyê. Dewa Pile de ninan ra raver mıletê Zazayan Dêsım ra amey. Tarixê na dewe 200 serri esto. Nıka Şêrku de des u panc teney bani estê. Banê newey zi hewna vıraziyenê. Na dewe ê Çarekıcana. Namey jiara dewe Jiara Paçkına. Namey koyê dewe kizi Dundıla. Awa ke dewıci şımenê, koyê Dundıle ra yena, naye ra zewbi miyanê dewe de eyni esto. Awa eyni peyê dewe de gabanê Buzluxi ra yena. Thamê awe zaf weşo.

                     




#Article 456: İbranki (236 words)


İbranki zıwanê do Samiyo ke lızgey Kenani rao, 7 milyon insan nê zıwani qısey keno. Alfabey İbranki 22 herfan ra ibareto u raşt ra hetê çhepi ser nusiyeno.

בעברית נכתבו רוב ספרי התנך, כל המשנה, רוב הספרים החיצוניים ורוב המגילות הגנוזות. המקרא נכתב בעברית מקראית, ואילו המשנה נכתבה בניב הקרוי לשון חזל. בתקופה מסוימת בימי בית שני או קצת לאחריו (החוקרים חלוקים בשאלה זו) פסקו רוב היהודים מלהשתמש בעברית כבשפת דיבור. מאות שנים לאחר בית שני כאשר חדלו היהודים להשתמש בעברית כבר נכתבו התלמודים בארמית . עם זאת ישנן עדויות שאף במאה ה-8 לספירה שפת הדיבור בטבריה שם פעלו בעלי המסורה הייתה עברית.

גם כשהשפה העברית לא שימשה שפת דיבור, עדיין שימשה לאורך הדורות, במה שמכונה תקופת הביניים של העברית, כשפת הכתב העיקרית של היהודים, בעיקר בעניינים הלכתיים: כתיבת פרוטוקולים של בתי דין, קובצי הלכות, פרשנות לכתבי קודש ועוד. גם כתיבת מכתבים וחוזים בין גברים יהודים נעשתה לעתים קרובות בעברית. ספרות הלכתית לנשים בקהילות אשכנזיות נכתבה ביידיש (למשל ספר ההלכות צאינה וראינה), כיוון שהנשים, בניגוד לגברים, לא למדו עברית. חיבורים יהודיים בעלי אופי חילוני או לא-הלכתי נכתבו בשפות יהודיות או בשפות זרות, לדוגמה: הרמבם כתב את ספרו משנה תורה בעברית, על אף שספרו הפילוסופי המפורסם מורה נבוכים שיועד למשכילי זמנו נכתב בערבית יהודית. עם זאת, מורה נבוכים, כמו ספרים אחרים בנושאים חילוניים, תורגמו לעברית כשהיה בהם עניין לקהילות יהודיות דוברות שפות אחרות. אחת המשפחות היהודיות המפורסמות שעסקו בתרגום מערבית-יהודית לעברית בימי הביניים היא משפחת אבן תיבון




#Article 457: Thilo Sarrazin (169 words)


 
Thilo Sarrazin (12. Şıbate 1945, Gera de biyo) yew siyasetkaro Almano. Serra 1975i ra nat karo umumi de gurêyeno. Nê kari de serra 2000 heta 2001 raya asınia almane (Deutsche Bahn AG) de gurêya. Serra 2002i heta Nisane 2009 senatoyê Berlini de senatorê maliya bi u Gulane 2009 ra nat ezayê serdarina banqa federaleyo. Sarrazin ezayê SPD Partiya Sosyaldemokrata Almanyawo. Serdarina banqa federale 2ê Keşkeluni 2010 de qerar gırewt ke seba peysergırewtışê ezayina serdarina Sarrazini ra arzuhale bıdo wezirê federasyoni.

Thilo Sarrazin yew lacê doxtorio ke hetê keyey ra Hugenotan rawo u Burgonya ra Cênevra sera amo Westfalya. Maya xo keyna yew ağayê Prusya Rocvetışi rawa. Sarrazin Recklinghausen de u hewt serri ra tepiya zi Bavyera de yew yetimxane de biyo pil. Recklinghausenê Westfalya de Lisey Petrinumiê zıwanê kıhani de abitur (diploma lisey berzi) ra dıme u kerdışê eskeriya ra tepiya Universıtey Bonni de mabênê serranê 1967 u 1971i de ekonomiya sosyale sero wendo.

Sarrazin be Ursula Sarrazine (namey keynekine: Breit) ra pia zeweciyaewo u dı lacê xo estê.




#Article 458: Meksiko City (146 words)


Meksiko City Payteğt Meksikao u Suka en gırd/gırso Meksikayo. 1930'da suke 200 km² gırd biyo/viyo u Nüfüsa ho 1 milyon viyo/biyo. Nu serrune 1970'e,  650 km²,  8 350 000 kes u serra 1982'de ki 800 km², 15-17 milyon kesre biyo jede. Meksikanızu Paytağe ho en jede eve  México yaki el D.F. („el De-Efe“, Kılmek'ra Distrito Federal, „Meydano Vırende“) name kene. 

Suke serra 1325 de amo ronayene .Bı/Eve Name  Tenochtitlan biyo Paytağe İmparatorena Azteku.

Zaf Şiliye vorena, Temperaturu  ju Rozede/Rocede zaf ferq löwayısıne.

İmalatune Endustiri letera jede Suka Meksiko City'de yaki nezdiye Suka Mekisiko City'de beno. İlacu, Çiye Kimyeviu, Tekstil, Elektro- u çiyune Eleoktronigun, Çelig ,Transport'ik ğeyle caye gıran ceno ,taye çiyone werde(meyve u sebze) ki nacade vecino.

Borsa Meksiko Latin Ameriqade en gırdura juye morino userra 1886 'de eve Name  „Bolsa Mercantil de México“ 'ra amo ronayene, serra 2001'de  Name ğuyo Bolsa Mexicana de Valores gureto. 




#Article 459: Seul (165 words)


Seul (|서울, Saul — «paytext» (서울 특별시, Saul Tukpialşi), paytextê Koryay Verocio. Nıfusê cı tewr zêde sûkan ra yewo. 

Serra 1988ıne de Olimpiyatê Amnani u 2002 de FIFA (Kupa Dınya tiya de biyê. Şırketê cı zaf namdarê. Ninan miyan de Samsung, LG Grup, Hyundai u Kia estê. 

Amardena 2009i nıfusê Korya 10,464,051yo. 

Seul 25 Guyan (구/區, semt) ra abıryayo.  

Korea Finance Building, Kuley N seul, Seoul Star Tower, Jongno Kuley Jongno u Tower Palace. 

Seul de nezdiyê 100 teney muzey estê. 

Seuli miyan de mebedi veror yenê. Wextê Xanedaniya Joseoni de felsefeyê Konfuçyusi biyo felsefeyo resmi. Qandê coy Seul de mebedê Konfuçyusi vıraştê. Mebedê verêni Jongmyo, Munmyo u Dongmyoyê. 

Budizmi rê Xanedaniya Joseoni nêşa mıdaxele kero, qandê coy  budizm tiya de biyo vıla.   
Seuli miyan de Katedrala Myeongdongi, kıliseyê Katolikan u kıliseyê Protestanan estê. 
Cengê Korya ra dıme sûka Yongsani de Camiya Seuli vıraşta.

Parkê Namsani N Seoul Tower miyan dero. No park cayê geyrayışio. Parkê Seulio Olimpik serra 1988ıne de qandê Olimpiyatê Amnani vıraziyao. 

 




#Article 460: Inception (135 words)


Inception (bıwane: insepşın), yew filmê aksiyonio. Serra 2010ine de kewto vizyon. Senaryoê xo hetê Christopher Nolani ra nusiyao u ancia hetê ey ra idare biyo. Kaykerdoğê ke rolê serêni de, Leonardo DiCaprio, Ken Watanabe, Joseph Gordon-Levitt, Marion Cotillard, Ellen Page, Tom Hardy, Cillian Murphy, Tom Berenger, u Michael Caineê. 

DiCaprio, film de rolê Dom Cobbi de kay keno, u yew dızdo ke mezgê qurbananê xo ra malumat tıreno u fikranê newiyan keno mezgê inan, wexto ke ê hewn derê. Cobb wayirê dı domanano, la nêşeno domananê xo bıvêno, çımke seba karê xo inan ra dûrio. Rocê, cı rê yew teklif yeno ke no teklif Cobbi rê şanso peyêno, seba ke şêro keyey xo u domananê bıvêno. Teklif ra gore, gani Cobb cıkewo mezgê yew merdumi u fıkranê ey bıvurno, wexto ke o merdum hewn dero.




#Article 461: Hermann Göring (117 words)


Hermann Wilhelm Göring (12 Çele 1893 Rosenheim, Bavyera, Almanya – 15 Payiza Wertêne 1946 Nuremberg, Bavyera, Almanya) yew siyasetkaro Alman u pilê ordiya Almanya bi. Miyanê serranê 1932 u 1945ıne de serdarê Reichstagi (parlamentoê Almanya) u zobina ki bınê Adolf Hitleri de yew wezirê Almanya Naziye bi. Cengê Dınyayê Dıyıne de, qumandarê Quwetanê Hawa yê Almanya bi. Akerdışê kampanê arêdayışi u ronayışê Gestapoy (servisa nımıtiya Naziyan) de bêçıka ey esta. Serra 1941ıne de, ey emır da ke yew plan amade bıbo u be milyonan Yahudiy bıkışiyê. 

Nuremberg de veciya mehkeme, uca de gorey qerarê mehkemeyo ke roca 1 Payiza Wertêne 1946 de ameyo gırewtene, gani biamêne dardekerdış. Labelê, ey infaz ra raver ağû werd u xo kışt.




#Article 462: Mitolociya Mısıri (197 words)


Mısır u caygehê dormeyê cı, hetê tarixi ra zaf kıhano. Mitolociya Mısır u Mısırcan zi verê dinanê İbrahimiyan ra 3000 serran ra şıno. Ameyış u roniyayışê dinanê İbrahimiyan ra ver, merdıman Mısır de senê kar kerdêne, se kerdêne, rituelê inan, kerdışê inan u ê bini heme ninan kewnê mitolociya Mısırıcan miyan.

Carê mısıri sıfteyên Re-Atumo. êna deye Re-Atum aw miyara vıcyayo u ameyo ênarê bereqet biyaro. lacê Re-Atumi osiriso. bıray osirisi sethzi carê A'reyo. sethi sınoosirisi kıseno meytêcı qeno lete luware. isissına letanêcı arêdane. lacê osirisi horussına sethiya lec qenoyu leci keno qezenc. sethi rıseno çol. sethzi beno carê vay. horuszi beno kralê mısıriyu firawuna.

Mısıro Antik de tayê zeman Hukımdariya Aqhenateni biya. O zeman de Homeyê tici rê Ateni rê texmin kenê ke benê yew din. Be Ateni zewna Homa kerdo teber. Amarna de şarê xo rê ibadetge vırazeno. Akhenaten zey mıreno şar fına şına dindê xo verên. Merdışê Akhenateni ra tepiya Tutankhamon beno qral. Dinê verêni keno dino resmi. Qandê (semedê, seba) co ra namey Tutankhamoni Lista qralan de nêaseno. No periyod hetana Xanedanê Amarnan ra peyniyevênayışê (qediyayışê) mitolociya Mısıri rameno. Hetana o taw Panteonê Mısıri beno baweriya cı.

II. Ramses vesi vesi tapınaği vırazeno.




#Article 463: Lutfi Fıkri Beg (248 words)


Lutfi Fıkri Beg (be Tırki: Lütfi Fikri Bey) mebusê Dêrsımio verên u abuqat biyo. Serra 1872yıne de Estemol de ameyo dınya. Ma u piyê xo Mamekiye ra Qısle de dewa Qıli ra biyê.

Ey Paris de mektebê huquqi wendi bi. Ebe namey İlmi Hükümette Osmanlılara Bir Nazar yew kıtab nuşto. Hema seweta na kıtabi ra ixbar biyo u terefê padişahi ra des u çar aşmi ceza diya cı. O ancia ki xeylê guriya u ey xeylê sukan de kar kerd.

Sırewo ke mıle serê balışna de domani dêne wendene, o mıley sera mekteb vıraşt. Seweta na kari ra o nafa ki surgınê Tortumi kerd. Labelê o, caê surgıni nêşiyo; remo şiyo dıwelanê teberi. Xeylê serri dıwelanê teberi de mendo. Serra 1908ine de peyser ameyo Tırkiya. Çıke, a serre ef veciyay bi. A serre de bi Mebusê Dêrsımi u şi parlamento. 

Dıma, ey Hürriyetperver Mutedil Partisiye sana pê u qezeta Tanzimati veta. Na qezeta de nuştê de cı veciya u na sebeb ra phanc serri cırmê cı ancia ceza gırewte. Merdumanê dey cı ra vato so huzırê padişahi ef bıwaze, feqet ey ef nêwaşto.

Lutfi Fıkri Begi mebusine ke qedena, o ra dıme heşt serri serverina Baroê Estemoli kerda. Ey her wext heqa hometa xo de xızmeta rınde kerda. Parlamento de tewr sıfte ey qalê reyê hermetan kerdo. Ancia tewr sıfte ey parlamento de qalê eziyat-şesati kerdene arda ra zıwan. O, merdumê do heni hewl bi ke o zeman de zewbina dıwelan de parlamento de çiyo nianên qısey nêbiyêne.




#Article 464: Mısıro Antik (231 words)


Zemanê Mısırê Antiki bol rewêno. Hetê vêrde ra 10.000 ra zêde seroki uca de est biyê.

Caro Mısırıco verên Re-Atumo. No carê Mısırıcan Re-Atum awe miyan ra veciyayo u ameyo êna rê bereket biyaro. Lacê Re-Atumi Osiriso. Bıray Osirisi Sethzi carê Areyiyo. Sethi şıno osirisi kışeno meytê cı keno lete luwa rê. Isis şına leteyanê cı arê dano. Lacê Osirisi Horus şıno Sethi, be ey ra lec keno u leci qezenc keno. Sethi rışeno çol. Seth zi beno Carê vay. Horus zi beno Qıralê Mısırıcan  Firawun.

Mısırê Antiki de tayê zeman zi hukımdariya aqhenateni biya. O zeman de carê tici rê ateni rê emeley kenê benê yew din. Be ateni zewna car kerdo men. Amarna de şarê xo rê ibadetgeh (mabed) vırazeno. Akhenaten zeq mıreno şarê xo fına şına dinê xoyo verên. Akhenaten mardışê Tutankhamoni ra tepiya beno qıal. O dino verên keno dino resmi. Qandê coy namey Tutankhamoni listanê qıralanê Mısırıcan de nêaseno. No dem hetana xanedanê Amarnayıcan qediyayışê mitolociya Mısıri rameoa. Hetana o çağ panteonê Mısıri beno baweriya (itıqadê) cı.

Ramses III vêşi vêşi ibadetgehan vırazeno.

Zêmane qıraliya cı (- 6 xanedani) 
Vengiya yewıne (7 - 10 xanedani) 
Zemanê vankeni ( 11 - 14 xanedani) 
Vengiya dıyine (15 - 17 xanedani) 
Zemanê qıralanê newi (18 - 20 xanedani) 
Zemanê qediyayışi de (21 - 26 xanedani) 
Zemanê Persan
Zemanê xanedanê Peyrani (28 - 30 xanedani) 
Zemanê Yunanan 
Zemanê İmperatoriya Roma




#Article 465: Zeynel Aba (167 words)


 
Zeynel Aba Dêsım de 11 Keşkelun serra 1968ıne de qezay Pılemoriye, dewa Qeregoli de ame riyê dina. Hata sınıfê 4ıne Mektebo Verên dewe de şi wendene. Bado be İskano Mecburi (serra 1976ıne de) Estambolde, Sarıgazi de mekteb qedena. Mandolin u Thomır de bi şınasi u dest eşt vatena lawıkan u thembur cenıtene.

Qedenayışê mektebê Verêni ra tepeya serra 1981ıne de şi Almanya lewey keyey (aile) xo. Lise uca de qedena.
Na dolıme yew gruba Muziki na ro u 6 serri şewan de, veyvan de muzik vıraşt. 1987 de zeweciya u dı domanê (qıcê) xo biy. O ra dıme kewt tıcaret, coke ra muzik ra tenê kewt dûri. 1996ıne de anci geyra a karê muziki ser.

Sebeta album vetene serra 1998ıne de şi Tırkiya u a serre album qedena u vet piyasa muziki. Nezdiyê 1 serro ke Radyo Cem de program keno gırze u dano veng.

Hobiy: Zagonanê/Kulturanê binan nas kerdene, seyahat, werdene, asnaw kerdene, wendene, ro estor nıştene.

Tersê mı/fobiyê mı: Asansor, Theyare nıştene u veyşan mendene




#Article 466: Zeman (139 words)


 
Zeman (Erebki: زمن, İngılızki: time), yew mefhumo. Zeman ra her daim yew eleqedariya Felsefe piya biyo, hama teyniya felsefe, matematik u ilım de zeman xeylê cayo de gırd gureto. Qandê zemani xeylê munaqeşe u mışewre viraciyo, no hona ki neqediyo. Labelê tewr zêde teoriya Albert Einsteini itıbar vênena. 

Zeman 3 mekano ke ma tederime u yew ebad (boyut) ra piya yeno qebul kerdene. Fizik de sembolê zemani herfa 't'ya (Latinki de tembus) ra yeno u yeno ra mana waxt ya ki zeman.

Zeman, pêtiya zerqi (Işık Hızı)  ra indirekt alaqadaro. Madde ke ame nezdiyê pêtiya roşti u waxt zemani ke beno hêdêk u eke tam ame pêtiya roşti u waxt ki cemedino, yanê tım vındeno. Protonê ke atom derê pêtiya roşti ra çip raye cênê u waxt/zeman hetê peyi ser şono, no hipotez miyanê Fizike Modern u Teoriya Relativitayo.




#Article 467: Zaza-Der (231 words)


Zaza-Der, komela zıwan u kulturê Zazayana ke tarixê 18.03.2011 de Taksim-Istanbul de hetê mensubanê Platformê Zazaki ra ameye ronayiş. Platformê Zazaki 3 serrio waştêne ke seba zıwanê Zazaki dezgeyê do resmi rono. Peyniye de karê burokratiki qediyay u roca 18 Adare 2011 de komele ameye ronaene, 30 Nisane 2011 de zi keyberê xo şarê Zazayan rê kerd a. 

Zaza-Der beno a! Zazaê ke wextê wextan ra nat nê erdan kenê şên u no welat de qefley etnikiê hirêyınê, gama verêne be fêl u emelê xo ra amey pêser ke dezgeh u muessesey xo be xo pêşanê. Be ena pêresaena menidara henêne Komela Zıwan u Kulturê Zazayan (Zaza-Der) arde meydan. Na komele keyberê xo roca 30ê Nisanê 2011 de şıma rê kena a.

Zaza-Dero ke Tırkiya de dezgeho resmiyo verêno, qailo ke tewr ver de zıwan, kultur u tarix, ware u mewzuyê ke Zazayan (şarê ma) kenê elaqedar, ninan sero kar u xebatanê hira u hewlan vırazo u xoseriya şarê Zazayana sosyal u kuturele be teminat bıdo ac u neslo ke ma ra peyda beno. Oyo ke Zaza-Der no sebeb ra ronaeyo, Zazaê ke hetê din u fıkr u mıxtelıf tebeqan ra rengınê, platformê ninan pêroinano. Na rengıniya inana ke asena, Zaza-Der pê peymê do tenêna hira, jûkekiya Zaza biyaene be universaliya insan biyaene cıwenê xo de vay dano, şênati u fealiyetanê xo rengıniye miyan de be prensipê weşiya xo, ano meydan.




#Article 468: Zekat (194 words)


Zekat (Erebki: الزَّكاةٌ), panc şertanê İslami ra yewo. Zekat be xo pakbiyayış, zêdebiyayış, bereket ardış, hewl u raştbiyayış areze keno. Be terimê xo zi dinê İslami teberê ihtiyacanê yewınınan de be mikdarê nisabi ra, merdımê zengıni malê xo ra feqiran rê danê. Malê merdımı xo sero yew serre ra zêde mendo se, o wext o merdım dinê İslamiyeti zengın amariyeno u zekat cı rê beno ferz. 

Zekât, serra hicretiya dıyıne de, menga Remezan de roce de merdımê mısılmani rê biyo ferz.  Kıtabê dinê İslamiyeti Qurane de, çekuya zekâti  18 sure de 31 ayet de ravêreno. Sıreyêna Surey Ahzab  (Ayat 33)dı, Surey Araf  (Ayat 156)dı, Surey Bakara  (Ayati 43,83,110,177,277)dı, Surey Beyyine  (Ayat 5)dı, Surey Enbiya  (Ayat 73)dı, Surey Fussilet  (Ayat 7)dı, Surey Hac  (Ayat 41, 78)dı, Surey Lokman  (Ayat 4)dı, Surey Maide  (Ayat 12, 55)dı, Surey Meryem  (Ayat 31, 55)dı,  Surey mıcadele  (Ayat 13)dı, Surey Muminun  (Ayat 4)dı, Surey Muzemmil  (Ayat 20)dı, Surey Neml  (Ayat 3)dı, Surey Nisa  (Ayat 77,162)dı, Surey Nur  (Ayat 37, 56)dı, Surey Rum  (Ayat 39)dı, Surey Tewbe  (Ayat 5, 11, 18, 60, 71)dı ravêreno.

Mıhemmedi ra tayê misali:

Şartê Zekât dayışi kedo Deyndar nê bo. ooq deyndaro eyrê zekat ferz niyo.




#Article 469: Octave Mirbeau (201 words)


 
Octave Mirbeau (B. 16 Şıbate, 1848, Trévières, Fransa; m. 16 Şıbate 1917, Paris) yew nuştekaro de Fransız bi.

Nuştoğo ke wayirê mizacê militano, eyni wext de entellektuelê ke seba edaleti xo erzenê miyan, verêniya heminan de yeno. Yew rexnekerdoğo ke eşkayo xo bıdo goştarikerdışê sewbin merdıman; heme qabiliyetanê xo xızmetê belengazan de fidakerdoğ u derheqê raştkerdışê ğeletanê merdıman de kesê do xeylê meharetıno (hunerdaro). Mirbeau ke zewqê do şaşnêbiyaye, hayabiyayışê do pil u hestê do xısusi reyra sey yew rexnekerdoğê senetê xemelnayey veciyayo miyan, tena be wayirveciyayışê edebiyat u seneti bese nêkerdo, eyni wexti de verfekê (veraqalkerdoğê) Claude Monet, Camille Pissarro, Vincent Van Gogh u Auguste Rodin zi biyo.

Mirbeau ke yew romannuştoxo newewaştoğ (tım çiyanê xaman u neweyan dıma geyrayox)o, romanê ke nuştê, qelema ey ra vejiyayê, nêyê: Le Calvaire (1886), L'Abbé Jules (1888), Sébastien Roch (1890), Dans le ciel (1892-1893), Baxçeyê işkenceyan (1899), Xatıra jû xızmetkare (1900), La 628-E8 (1907) u Dingo (1913). 

Her çıqas erey senetê tiyatro de elaqedar bıbo zi, be eserê xoyo ke nameyê ey Bazırganiye bazırganiyao u komediyê kewneşopi u mizacio, heme sehneyanê dınya de imza eşta serfiraziyê da pile u be eserê xoyo ke nameyê ey  Farces et Moralitéso fıkranê modernan rê pêşengiye kerdo.

 

 
 
 
 




#Article 470: Fars (eyalet) (158 words)


 
Eyalet Fars (Farski: استان فارس Ostān-e Fārs) yew eyaleto ke verocê İran dero. Namey Farsi yeno vacê پارس Parsi. Pars, namey Eyaletê Farsiyo kıhano. Eyaletê Farsi paytaxtê kulturê İraniyo. Tarixê cı zaf keheno. Zıme de İsfahan, rocvetış de Yezd û Kirman, veroc de Hurmızgan, rocawan de Kohgıluye u Buyer-Ehmed û Buşehr estê. Eyaletê Farsi welatê Farsano.

Tarixê Farsi zaf kıhano. Sûkê İraniyê kıhani Persepolis, Bişapur, Firuzabad û Pasargard enê eyalet derê. Eyaletê Farsi paytaxtê İmperatoriya Persi û İmperatoriya Sasani biyo. Enê eyaletê İrani de zaf tarixi u muhimo. Welatê mayê merdımê Farsi u İraniyo.

Eyaletê Farsi verocê İrani dero. Zımeyê Farsi de İsfahan, rocvetışê Farsi de Yezd u Kirman, verocê Farsi de Hurmızgan, rocawanê Farsi de Kohgıluye u Buyer-Ehmed  û Buşehr (eyalet) estê.

Nıfusê Farsi teqriben 4 milyono. Eyaletê Farsi de Farsi, Luri û Kaşkari cıwiyenê.

Eyaletê Farsi de ziraet, turizm û petrol zaf muhımo. Paytaxtê İmperatoriya Sasani Firuzabad enê eyalet dero. Fars de turizmê kulturi zaf qewetıno.




#Article 471: Mehmed II (100 words)


 
Mehmed II (be Tırkiyê Usmanıcan محمد ثانى Meḥmed-i s̠ānī), yew imparatorê İmperatoriya Usmanıcan biyo. Vatışê ewropayıcana Grande Turco. 

Heqa icraata ê Manisa zaf malumat çıniyo. Uca dı cıwiyayış de Gülbahar Xatuna zewciya u cı ra Bayezid II bı. Tewr sıfte 1448 de bı tewrê Herbê Kosovay II. 

Padişah Mırad 3 Şıbate 1451 merd.
Padişah bıyayışi dıma lacê xo Ahmed fetısna. Cınazay pêrê xo u lacê xo piya rışt Bursa. 

 

Seba fethi gurenayış rê sera1451 dest pêkerd bı. Overê Qesra Anadoliye de Qesra Rumeli vıraşt. Şahi topi dizayn kerdi. Seba nê topa Urban wusta Erdel ra ard. Muhasara 53 roci ramıte. 




#Article 472: Charlie Chaplin (294 words)


Charlie Chaplin (bıwane: Çarli Çaplin) yew kaykerê sinemayê Amerikayo. 16 Nisane 1889 Londra de ameyo rıye dınya. Dınyade zaf namdaro. Karaktere xo Şarlo (İngılızki: Charlot, Tramp) de şınasiyeno. O, 25 Kanun 1977 de Vevey, İswiçre de merdo.

Twenty Minutes of Love • Caught in the Rain • A Busy Day • Her Friend the Bandit • Mabel's Married Life • Laughing Gas • The Face on the Bar Room Floor • Recreation • The Masquerader • His New Profession • The Rounders • The Property Man • The New Janitor  • Those Love Pangs • Dough and Dynamite • Gentlemen of Nerve • His Musical Career • His Trysting Place • Getting Acquainted • His Prehistoric Past 
His New Job • A Night Out • The Champion • In the Park • A Jitney Elopement • The Tramp • By the Sea • His Regeneration • Work • A Woman • The Bank • Shanghaied • A Night in the Show • Burlesque on Carmen • Police • Triple Trouble
The Floorwalker • The Fireman • The Vagabond • One A.M. • The Count • The Pawnshop • Behind the Screen • The Rink • Easy Street • The Cure • The Immigrant • The Adventurer
A Dog's Life • The Bond • Shoulder Arms • Sunnyside • A Day's Pleasure • The Professor • The Kid • The Idle Class • Pay Day• The Pilgrim
A Woman of Paris • The Gold Rush • The Circus • City Lights • Modern Times • The Great Dictator • Monsieur Verdoux • Limelight

                                      
 Klipp fra stumfilmen The Bond (1918).
Image:Charlie Chaplin, the Marriage Bond.ogg|The marriage bond Klipp fra stumfilmen The Bond (1918).
Image:Charlie Chaplin, The Bond, 1918.ogg|U.S. Liberty Bonds Klipp fra stumfilmen The Bond (1918).

 
 
  

 




#Article 473: Hadrianus (530 words)


Publius Aelius Traianus Hadrianus (b. 24 Çıle 76 – m. 10 Temuz 138) yew imperatorê İmperatoriya Roma biyo. Tarixê Roma de panc imperatoranê gırdan rao. Hadrian be namê Publius Aelius Hadrianusi Italica ya zi Roma de maya xo ra ameo dınya. Rıçıkê keyey xo İtalica ra yeno. Hadrian tornê bibiya Trajanio, coke ra be qraliyetê Roma ra bestiyao. Trajan Hadrian ra ver imperatorê Roma biyo, cêniya cı ra gore merdışê xo ra ver Hadrian imperator mocno. Cêniya imperatorê verêni Trajani ra gore, aye waşto ke Hadrian imperator bo. O sebeb ra Hadrian be reca cêniya Trajani serra 100ıne de be Vibina Sabrina ra zeweciyao.

İmperator Hadrian, demê xo de İmperatoriya Roma miyan de ca be ca geyrao. Zıme de İngıltere, Daçya, veroc de Moritanya sero seferi kerdê, rocvetış de be İran lec kerdo. Hadrian demê xo de ameyo Levant (Fılistin u İsrail) ziyaret kerdo u no ziyaret Cıhudan miyan de hewl vêniyao. Ema dıma Cıhudan musayê ke Hadrian mabedê Cıhudan keno xırabe u heruna cı de mabedê Jupiteri vırazeno. Felsefey Hellenistiki ra gore bedenê xo şıkıtene hewl niyo u şaşo. O sebeb ra Roma sunet kerdo illegal. Heme ninan ra tepiya Cıhudan (Yehudiyan) isyan (cı rê İsyanê Bar Kohba vaciyeno) veto, xoseriya xo ilan kerda u eskerê Roma Qıdus ra vetê, eştê teber. Ordiyê Hadriani ameyo Yeruşelim u isyan şatno, isyankari kerdê vıla. Hadriani waşto ke Cıhudan dınya ra bıestero. Coka Yeruşelim (Qıdus) ra ameyış u kewtışê Cıhudan, qanunê Tewrate, teqwimê İbrani kerdê qedexe (yesax), pilê Cıhudiê dini kıştê, kıtabê Cıhudano mıqadesi veşno. Cayê mabedê Cıhudan rê dı heykeli (heykelê Jupiteri u heykelê xo) vıraştê, namê İsraili xerita ra esterıto u dışmenê Cıhudan Fılistinıcan rê desteg do cı, İsrail rê namê Fılistinê Suriya dao cı.

İsyanê Cıhudan de 580,000 ra zêde Cıhudi kışiyayi, 50 sûki u 985 dewi biyê xırabe, Roma erdê Cıhudan be erdi ra kerdo yeksan. Demê Hadriani de ninan teber de ceng nêbiyo, pêameyış ciwıyao. A ri ra demê cı rê zemano gırd vaciyao.

Hadrianus lecanê xo teber de huner u mimari rê ehemiyet zaf dao, heyranê Yunanê Antiki biyo. Her cayê İmperatoriya Roma de heykeli, eserê huneri vıraştê. Xo rê Roma de new sey (900) odeyan ra boni kar dao kerdene. Yew zi imperatoranê Roma miyan de teyna ey erdişa xo nêbırna, coke ra namdaro. Tarixêran ra gore Hadiranus humanisto, xızmetkarê İmperatoriya Roma biyo. Sistemê koleyiye kerdo kemi, êşkence kerdo yesax u darıto we. O sebeb ra tarixêran ra gore o imperatoro baqılo.
Hadrian seykerdış zi siyêne, coke ra ey seyd zaf kerdêne. Serra 123yıne de Bitinya de (ewro Tırkiya de zımey de maneno) seydkerdışê Hadrian u Antinous de ameyi raşt. Hadrian o ardo İtalya. Antinous serra 128ıne de zi delalê, (yewınê, favourite) Hadriani biyo. Antinous her geyrayışê Hadrini de be ey ra piya şiyo. İnan piya şêr seyd kerdo. Wına nusiyeno ke Hadrian u Antinous semedê merasimê ameyi Mısır. Uca de Royê Nili sero geyrayêne ke Antinous kewto awe u xeneqiyo, merdo. O taw ra tepiya Hadrian zaf biyo xırabın, her ca de heykelê Antinousi vıraştê, Mısır de dinê (itıqadê) Antinousi vıraşto. Cayê merdışê Antinousi de zi sûka Antinoopolisi vıraşta. 

Hadriani serra cıya şeşti u dıyıne de serra 138ıne de weşiya xo kerda vıni, merdo.

 




#Article 474: Theodosius II (149 words)


 
Theodosius II, yew İmperatorê İmperatoriya Bizansi biyo. Nabeyne seranê 408 – 450 de hıkumdarey kerda. Dewr de xo de dêsê Theodosius u Qanunê Theodosiusi (Codex Theodosianus) ya şınasiyeno. Fına dewr de ey de sera 431de Konsilê Efesê Dıyıne arêbiyayo. 

Lacê Arcadius u Aelia Eudoksiayo. 'Piyê cı Arcadius sera 408 merde o bı hıkumdar (wexteyo ke bı hıkumdarse 7 serê biyo) Serê cı werdi bi, cokira pê Naibana imperatorey İdare kerda. 

Sera 416 de serê cı biyê 15 se meclisi hıkumdar resaye qebul kerd, dewrê naiba qefılna. Feqet waya cı fına zi veyayê karê Ey. 

Seba zewaciye Atina ra yew cênika wendi wara imperatori ard. Namey ayê 
Athenais bi. Na cenıker weş nuştey nusnayê. Lakin Athenais Pagan bi. Wara cı terbiyet day cı u bahdê çendna hefta bi xristiyan. Bahdo zewciyaye u cıra Eudocia Licinia bi. 

laya Lycys'i nezdı de lara vêrdış de bergir ra kewt awê miyan u fetısya. 




#Article 475: Pomak (167 words)


Pomak  yew şarê Balkaniyo. Tayê inan Tırko, tayê inan zi Bulğaro. Literatur de goçmenê Tırkan vaciyêne. Demê Usmanıcan de Bulğaran ninan rê be arezekerdışê destegıci ra pomagaçi vato u namey ninan zi biyo Pomaki.

bahdê Lecde osmanıc u Rusa dıma ameyê Trakya. Çen sukandê Çanaxqeleydı yewmi zı Samsun, Bafra, Çarşamba, Balıkesir, Bursa, Karacabey, Gönen, Manyas, Darıca, Şevketiye, Erdek, Edincik, İnegöl, Yenice, Çan, Biga, Edirne, İpsala, Keşan, Uzunköprü, Beykoz, Çatalca, Silivri, Sakarya, söğütlü, ferizli, Bayındır,Dikili , Kemalpaşa, Babaeski, Demirköy, İğneada, Lüleburgaz, Pehlivanköy, Tekirdağ, Malkaradı darênê.

Pomaki, Bulğarıstandı Smolyan, Blagoevgrad, Pazarcık, Velingrad, Razlog,Yakoruda, Kırcaali, Gotse Delçev u Kanyonê Mesta, Koy Rodopidarênê. Bulğarıstandı Nıfusê cı 268.971'o.

Moglena , Almopia, Konstantia dı dewandı darênê. newqe İskece u Gumulcinedı nezdi 30.000 medım darêno.

Makedonyadı Pomaki Berova, Debre, Manastır, Struga, Dolna Reka u Skobjedı darênê. nezdi 40,000 merdım esto. Gora, Makedonyadı yew mıntıqao koyıno. nê merdımarê vanê Gorayıci. 

Arnavutlukdı Pomaki Golo Bardo, Gora u Sredska Jupa darênê. nezdi 60,000 merdım tiyad darêno.

Kosovadı Pomaki Mıntıqa daDragasi dı darênê. 40,000 merdım zi itad darêno.




#Article 476: Sura (110 words)


Sure (Erebki: سورة) Dindê İslami dı mıkaddes kıtab Kur'an-ı Kerimdı tapalandê ayetara yewbiyayina 114 wedarê vanê sure. manaycı Rutbeyo berz, şeref, Binaya kı berz vıraşına .

Surey dergey u kılmey heta benê 4 letey:

Sureya Sıfteyên Surey Fatiha, Sureya kedinayen zi Surey Nasiya. En veriSurey Alak ameya war, en sondı zi Surey Nasrameya war. En derg Sure Surey Bakara, 286 ayeta, en qılm zi Surey Kewser 3 ayetiya. Bê Surey Tewbe hemezi besmeleya keni başle. heruna sureya Mıhemmed kerda belı. 

Tay surey Meka de tay zi Medina de  ameyê war. Êk mekke dı ameyi war Mekki êk medine dı ameyi war Medenisurey deye vanênê. Surey mekki 86, Surey medeni 28ê.




#Article 477: Erdebil (115 words)


Erdebil (Azerki: Ərdəbil, Farski: اردبيل‎) , bacarê İran'iya. tiya merkezê Caferi ya no. İran dı normal dı hewa puko, çend mıntıqan dı çol esto, Kısta Dola Hazari ya hewa weşo kısta Pakıstan u Efğanıstani ya se hawa hem serd hem zi puko.

Zarathustray qıtabê zuwanê Awesta tiya dı kerdo nusn. Zerduşta heta Carani Suka, namey ci yo verên zi  Artawilo. wahde dê Sasani ya na suk   Şeyh Safiyuddin İshakkerda suka Sofi. o çax namey cı zi Baran-Pirouz nao pa. sofi vanê Dar'el Amân (wetenê tewbe kerdışi).

Na suk  wahde dê Abbasi ya dı merdımê na suk biyê Mısılman. Yavuz Sultan Selimi na suk 1518 dı ke tewr dê İmperatorina Usmanıcan. Nıfusê cı heme Azeri yo.




#Article 478: Zazakipediya:Kerge u Veyvey Kerge Kerdenı (436 words)


KERGE U VEYVEY KERGE KERDENI

Ma hetı bahdê biyayenda Engurda şirê şarê dewandê ma heme piya vıjêno kerge kerdenı. Dewızi şınê Rezan miyan dı cayê do duz u berz dı, yan zi deyeyê sero cay kergi vırazenê. Dewızi herzaley vırazenê, cay xo yê rakewtenı u bın dı sersi dı ronıştenı vırazenê. Lênanê xo yê kergi, fıraq-mıraqanê xo yê tey şami vıraştenı, werdenı, engurı çinayenı, cadê kergi ardenı u herwına cı rê çıçi lazım o benê cadê kergi. Bı tonana koli anê qandê gırênayenda kerge u Rıbi. Camêrd u xortê dewı heme wertiyê xo yê tey rakewtenı gênê u şınê kergan ser. Şewra rewê honık dı cıni, xort, keyney u qeçi şınê rezan miyan dı engurı çinenê. Camêrdi zi inan kenê selan u sandıqan miyan u anê cadê kergi. Rezê kı duriyê sandıqan barkenê bergir, Qatır u Heran u wıni anê. Rezê kı nezdiyê cadê kergiyê camêrdi sandıqan yan zi selan erzenê xo doşi u anê. Şewra ra heta nezdi dıhirı engurı çineyêna u kırêşêna kergi ser. Tay cıniyê bı emıri zi dewı dı manenê
qandê şami vıraştenı. Dıhirê heme piya nanê xo yê dıhirı wenê. Eger roj bol germ bo tay şınê daran bın dı sersida daran dı rakewnê. Taydê cı zi xo vıradanê roy (Fırat) ver yan zi cayo kı awi, doli tey estê ê cayan, kewnê awı u xo kenê honıki. Eger dınya bol germ nêbo, bahdê werdenda nandê dıhirı dina seati tepey a fına şınê rezan miyan dı engurı çinenê u anê. Engura kı çinaya u arda kergi ser, ay cayê dı sersiya dar u herzalan bın dı mühafaza kenê. Qandê kı tiji vera, roji vera wışkı nêbo u awa cı niyanciyo. Şıma zanê tijiya welatê ma, dı seatan miyan dı heki pêyşnena.

Şandê cı dı heme kergi sero resenê pê, kom benê. Tay engurı pay kenê, tay isot, bancani u çiyo zey inan erzenê adıri ser u adırdı sur kenê, tay lênanê rıbi nanê adıri ser u rıb gırênenê, tay pastêx, kesmey, sıncıxi u herwına vırazenê. Çend seati şanê ser gırweyay tepey a yenê roşenê. Ê kı dewda cı dı aşıqi estê, aşıqê cı yenê cı rê saz, luli yan zi nıqara u zırna cınenê u nê zi vero govendı gırêdanê u kay kenê. Ê kı vengê cı weşo u dêri zanê dêri kenê. Bı no hesab a heta nezdi zerq eştenı kêf u kay kenê. Tay dewê kı rezê cı boliyê, kergeyê ê dewanin di-rê heftey rameno. (Mesela veri kerge kerdena dewda ma nezdi mengê ramıtê). Bı no hesab a hergı şewı kêf u şahi kenê. Qandê coy ma wextê vıjyayenda kerge kerdenı rê vanê roşanê kerge kerdenı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 479: Hülya Koçyiğit (229 words)


 
Hülya Koçyiğit jew kaykera Tırka ke sinema u tiyatro de kay kerdo.  Hülya Koçyiğit serra 1947 de suka Estanbol de ameya dınya. Piyê cı Bulğarıstan ra ameyo Tırkiya u marda cı key de xaptiya. Koçyiğit bonê ho de keyneka verêni biya. Tarixi 12 Kanun 1947 de biya. Sukê Estanbol de wenda u bado şiya suka Anqara. Estanbol da mektebo verêni de wenda bahdo Anqara da musayışi cı ri dewam kerda. A konservauari Anqara de dersi bale diya. Mektebê miyani de zi suka Estanboli de Lisa Beşiktaşi sıfte kerda. Dıma kowta tiyatro u Estanbol de kayi tiyatroy de ca gırota. A serra 1963 de filmi cıyi verêni rê veciya. 1963 de filmi Amnano bêawi de kayk kerda u Almanya ra oduli Heşo Zeri gırota u no odul tenya a gırota. A serra 1968 de be futbolwano Fenerbahçe Selim Soydani zeweciyaya. Selim Soydani ra yew keyneke cı biya u name cı Gülşaha. A be keyneka ho Gülşahi zaf filman de kay kerda u ca gırota. Dı tornê ho esti u name inan Aslışah u Neslişaha. Filmi ci hısusen 1970 u 80an de Yunanıstan, İran, Mısır, Lübnan, Cezayir u dewletani binan de veciyi. A zemani veri de deyri zi vata. A 180 film u 4 filmi televizyoni de kay kerda. Serra 1991 be senatkari dewleti çıniyaya we. 1992 de dezgehi SO-DERi vıraşta u idarey cı ho sero gırota u hema inca dera.




#Article 480: Wêranşeher (111 words)


Wêranşeher (be Tırki: Viranşehir), yew qezaya Rıhaya. Nıfusê xo dewan ra piya 250.000 ra zafêro. Tarixê Wêranşeheri zaf keheno, reseno miladi ra ver 9000 serran. Şarıstan de camiye (mescide), hêne u bermayışê tarixki zaf estê. Şarıstan de merdımê Êzdi zaf est bi, la 10-15 serran ra nat şarıstan ra zaf şiyê Ewropa.

Nameyê Wêranşeheri demê Bizansi u Roma de Antoniopolis u Konstantina bi.

Rocvetışê Wêranşeher de Qoser, zımê rocvetışi de Dêrık u Koyêmazi, veroc de Serêkaniye, rocawan de Rıha, zımê rocawani de Sêwrege u zıme de Çınar estê.
Berzbiyayışê rûyê awe ra 620 metreyo u Rıha ra 92 km dûrio.
Wêranşeher, şarıstano ke deşte dero, seni vacime, koy Wêranşeher de çinê.




#Article 481: Hısêwa (115 words)


Hısêwa, yew dewa qezaya Wêranşeheria. Dewe de eşirê Kûran u Şêxan ra piya (reyde) cıwiyenê. Hısêwa, Wêranşeher ra 5 km dûria u nıfusê xo nêzdiyê 100 merdımo.

Rocvetış de dewa Etşani, veroc de dewa Tılhıni, zıme de dewa Elê Naroyan u rocawan de dewa Tılseidi esta.

Nameyê Hısêwa sero tayê vateyê ciya ciya estê. Na vateyan ra yew vanê sey Heşêwa namey yew ceni ya zi keyneka mirê Êzdiyan biyo. Nıka zi cêro Hısêwa de xırabeyê keheni estê.

Hısêwa de cıtkeri u weyikerê heywanan tewr zafê u yew karıstanê pembo-zıwakerdışê gılgıli u yew zi petrolê Sebri Doğruyo ke lacê rıhmeti Şêx 'Eliyê Zılfoyo, esto. Na ra binan dewe de engure u tayê mêwe zi resenê.




#Article 482: Pılemoriye (183 words)


 
Pılemoriye, fekanê binan de Pulemuriye (be Usmanıcki: قوزيجان / Kuzucan, be Tırki: Pülümür, Ermenki: Plurmorri Բլուրմոռի) qezay Dêsımia, sûka Mamekiye ra 67 km dûria. Hetê rocvetışi (şerqi) de Çolig(Bingol), zımey (şımali) de Erzıngan, veroci (cenubi) de qezay Nazmiya u rocawani (ğerbi) de qezay Pulur/Vacuğe estê.

Namey Pılemoriye wıni (heni) aseno ke Ermenki (ê rocawani) ra yeno: plur բլուր tum, tepe (Namey qezay Puluri zi na çekuye ra yeno) u morri մոռի dırrıka siae, yanê tumê dırrıka siyaye. Tayinan çım de Pılemoriye Zazaki Pulê Muriye ra yeno; her çıqas ke mumkıno wıni (heni) zi bo, labelê bes delil çıniyo, feqet be qenat kokê kelımanê plur u morri Ermenkiyo.

Şarê Pılemoriye hema hema pêro Elewiyê u Zazaki qısey kenê, 2-3 dewan de Tırki zi qısey beno.

Reqımê Pılemoriye 1650 metreyo. Pılemuriye de zaf koyê berzi estê. 
Ninan ra... 

Pılemoriye de zaf çhem u çımey hêniyan estê. 
Nê çheman ra... 

Namey çımey hêniyan ki nêyê: 

Qezay Pılemoriye de merkez ra piya panc nahiyey estê. Namey nê nahiyan nayo:

Tabii ke nê nahiyan de ki zaf dewi u mezrey estê. Namey nê dewan u mezran zi nayo:

 
 
 




#Article 483: Korfezê Farsi (101 words)


Korfezê Farsi (be zıwanê Farski: خلیج فارس‎, Xalij-e Fârs; Erebki: الخليج الفارسى, Al-Khalīj al-Farsī ya zi الخليج العربي, Al-Khalīj al-ˁArabī), zımey Nêmadey Erebıstani u verocê İrani de, rocawanê qıtay Asya de yew korfezo u deryao ke parçeyê de Okyanusê Hindio. Cayê xo miyanê İran u Nêmadeyê Erebıstani miyan dero. Korfezê Farsi hetê petrol u qazo tebii ra zaf zengıno ke bınê korfezi ra dewleti petrol vecenê. 

Namey korfezi sero İran u tayê dewletanê Erebi miyan de problem esto. Hetê tarixi ra merdıman tiya rê Korfezê Farsi vatêne, 1960an ra tepeya pê nasyonalizmê Ereban tayê dewletanê Ereban namey korfezi vırnao, kerdo Ereb.




#Article 484: Xatiray yew xizmetkare (136 words)


Le Journal d’une femme de chambre (Xatiraya yew xizmetkare) yew romanê nuştekarê Fransa Octave Mirbeauyo. (1900)

Yew xizmetkare ke nameyê aye Célestine ya, no roman, ti vanî qey qîrayîşê aye yo. No roman, ti vanî qey cematê burjûwa yo ke xizmetkaran pelixneno rê, yew serewedaritiş o. Nê romanî de xizmetkarîya ke şeklêko ciya yê koleyîye yena vînayene, neşter ameyo pirodayene: “Hima zî vanî esîrîye çinîya. Na zur a, hem zî zura bêboç a. Hewlo, la nê xizmetkarî çî yê? …Ê esîr nîyê? … Şexsîyetêk ma yo ke timî hor yeno diyene û bin şikî de yo esto. Beran, berkêşkan, dolabê têlinan rîyê ma ra qefelnenê, şîşeyan rîyê ma ra îşaret kenê, fêkiyan rîyê ma ra hûmarenê… awiranê xo yê sey polîsê xefîyayan, destanê ma ra, tunikanê ma ra, boxçayanê ma ra, yew fasile zî, dûrî nêfînenî.”




#Article 485: Sırbki (142 words)


Sırbki (be Sırbki: српски, Srpski), yew zıwano Slawkiyo. Sırbki Sırbıstan de zıwano resmiyo. Dınya de texminen 10 milyon merdumi Sırbki qısey kenê.

А а Б б В в Г г Д д Ђ ђ Е е Ж ж З з И и Ј ј К к Л л Љ  љ  М м
 A a B b V v G g D d Đ đ E e Ž ž Z z I i J j K k L l Lj lj M m

Н н Њ  њ  О о П п Р р С с Т т Ћ ћ У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Џ  џ  Ш ш
 N n Nj Nj O o P p R r S s T t Ć ć U u F f H h C c Č č Dž dž Š š




#Article 486: Portekizki (253 words)


Portekizki (be Portekizki: Português, Língua Portuguesa), yew zıwano, aidê keyey Zıwanê Hind u Ewropao u zıwanê Portekizıcano. Portekiz, Brezilya, Angola, Gine Bissau, Gine-Bissau, São Tomé u Príncipe u Mozambik de zıwano resmiyo. Dınya de texminen 250-300 milyon merdumi Portekizki qısey kenê. Amerikay Veroci de zıwano en gırdo, terefê 200 milyon merduman ra qal beno, 51ê nıfusi Amerikay Veroci ra teqabul keno. Amerikay Latini de zıwano dıyın, 35ê nıfusi ra qal beno. Portekizki, İspanyolki u Galiçyaki ra zaf nezdiyo. Ama zıwanê İspanyolki ra deha nermo u melodiko. Zıwanê Portekizki pê zıwanê İspanyolki %70 nezdiyo, ema vatene de ferq esto. İspanyolki de zınci ra vate çıniyo ema Portekizki de zınci ra qalkerdış zaf esto. Eke vate de aqsan esto, ã (coração: zerre), õ (corações: zerri) beno, eke aqsan niyo peyniya vate ra herfa m yena, (bem: weş). Portekizki pê İtalyanki u Fransızki zi nezdiyo. Seserra 15 u seserra 16 de dınya ser de Portekizki hardê xo hera kerdo, zıwano gırd biyo.

Brezilya u Portekiz grameran miyan de ferq esto emma merdumo/merduma ke pê fekê Brezilya ya zi Portekiz ra qal keno/kena, o/a şeno/şeno fekê binan areze (fam) kero/kera. Dı fekan miyan de ferq inca de esto: Portekiz de “ananas”, Brezilya de beno “abacaxi”. Portekiz de keyneke “rapariga” bena, lac “rapaz” beno; Brezilya de keyneke “moça” bena, u lac “moço” beno, ani vaciyeno.

Portekizki de, zey zıwananê Romankiyê binan, İspanyolki, İtalyanki, neril (maskulen) esto u mayki (feminen) zi esta. Kamci vatışo ke nerilo, o peyniya xo ra o gêno, kamci vateya ke maykiya a a gêna.




#Article 487: Urşelim (107 words)


Qudıs (be İbranki: יְרוּשָׁלַיִם Yeruşaláyim, be Erebki: القُدس Al-Quds) ya zi Urşelim, Rocvetışê Miyanêni de yew sûka tarixiya. Gorey hukmatê İsrail ra Qudıs paytextê İsrailio. Hem Fılıstin hem zi İsrail ida kenê ke Qudıs paytextê xoyo. 

Kışta tarixi ra Qudıs tewr sûkanê dınyaê kıhanan ra yewo. Eke Qudısê Rocvetışi piya bêro fıkırnayış, tewr caê İsrailio gırdo, merdımi arê biy. 

Qudıs mısılman, xıristiyan u cıhudan rê zaf sûka mıbareka. Tarixê xoyê dergi de Qudıs dı rey bi xırab, vist u hirê rey bi işğal, pancas u dı rey ame ğarkerdış u çewres u çehar rey zi ame fılıtnayış.

Qudıs miyandê Deryay Miyanên u Deryay Merdey de ca gêno.

 
 

 




#Article 488: Lady Gaga (122 words)


Stefani Joanne Angelina Germanotta (Adar 28,1986) yew senatkara Amerikana. Lady Gaga New York de ameya riyê dınya. Ebe albumê xo The Fame biya namdare. Lady Gaga hem Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan de hem zi dınya de zaf namdara. Lady Gaga eslen İtalyana. Album u şerqiyê cı Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan, Kanada, Awıstralya, Britanya Gırde u dewletanê Ewropayê binan de biyê yew numre. Universita New Yorki de wendo. Cıwiyayışê xoyo senatkariye rê dest pey kerda Manhattan de. Raveri, qısey şerqiy nuşto, no ra dıme ebe embaza Akoni biya u Akon Stefani Germanotta grubê xoyo muziki Konvict Muzik rê ilawe kerdo.

Lady Gaga serra 1985ıne de be namê Stefani Germanotta ameya dınya. Namê piyê xo Josepho, namê maya xo Cynthiaya. Ma u piyê xo eslen İtalyano.

 
 




#Article 489: Shakira (102 words)


Shakira Isabel Mebarak Ripoll (b.: 2 Şıbate 1977, Barranquilla) yew senatkar, nuştekar u aktrisa Kolombiyayıca. Shakira Barranquilla de ameya riyê dınya. Be deyrê (kılama) xo Whenever, Whenever hem Kolombiya de hem zi dınya de zaf biye namdare. Shakira be rıçıkê xo Ereba (Lubnanıca). Deyrê (kılama) cı Hips Don't Lie seserra 21ıne de biye kılama de tewr gırde u 25 dewletan de biye yew numre. Shakira 2010 de FIFA rê yew klib anto (Waka Waka). Eno klib biyo klibê FIFA 2010ıneyo resmi. Youtube de teqriben 480 merdumi klibê cı Waka Waka seyr kerdo u Waka Waka Youtube de biyo ê rêza çehar numrey.




#Article 490: Galadriel (185 words)


Galadriel (namey cıyê bini; Cıniya Loiréni, Alatariél, Altariél, Artanis, Nerwen) yew karaktera ke romanê J. R. R. Tolkieni The Lord of the Ringsi de u Hobbiti de esta. Galadriel roman de yew Elfa de asila. Serra biyayışê xo serra 1362ıneyo u Serra Dareyan de biya. Galadriel yew qraliça niya ema xanedanê qraliyeti ra yena. Piyê cı Prenso Noldoriyo u namê cı Finafrino u maya cı Earwena. Valinori de maya ho ra biya. Çehar brayê cı esta u namê inan; Finrod, Angrod, Aegnor u Orodretho. Wayê cı çıniyo. Galadriel, ebe Lord Celeborn, Lothorieni idare kena. Cı rê Xanımê Galadhrimi zi vaciyeno. Ebe brayê cı Finrod, ameya Bralian u inca de pısa qralê Beleriani Celeborni ra zaf hes kerda u no sebeb ra inca menda. Hiri engıştanê Elfan estê, u Galadriel wayirê yew engıştaneyo engıştaneyanê Elfan ra u namê engıştaneyo xo Nenyayo. Gıjkê (Por) cı zaf sihırıniyo u Dınyayê Miyanêne de zaf namdaro. Vaciyeno ;

Eyni zeman de ayne cı zi esta u ayne cı zi sihırıniyo. Merdışê xo çıniyo, cıwiyayışê xo ebediyo. Filmê The Lord of the Ringsi de Cate Blanchett ebe rolê Galadriel kay kerda.




#Article 491: Justin Timberlake (267 words)


Justin Randall Timberlake  (b. 31 Çele 1981, Memphis; DAY) jew kaykero u muzisyeno de Amerikano ke serra 1981ıne de DAY de suka Memphisi de marda xo ra biyo. Key Justin Timberlake biyo leyr kowto proğrami têlevizyoni ra; zey  Star Search u The All-New Mickey Mouse Club. Serri 1990an de gruba muziki 'N Sync' de vokalist u solisto en genc biyo, ena grube de biyo namdar. Çı wext grube peyni di, Justin Timberlake be xo ra albumi newey vecnio. Serra 2002 de Justified vecio, serra 2006 de FutureSex/LoveSounds vecio. Albumi cıyo verên, Justified de tay deyri zaf biyi namdar, name inan Cry Me a River u Rock Your Bodyo. Albumi cıyo dıyıne FutureSex/LoveSounds Dewleti Jewbiyaey de lista Billboardi ra kowto numra jewıne ra. Albumi FutureSex/LoveSounds ra deyri SexyBack, My Love u What Goes Around, Comes Around zi listey Amerika de biyi numra jew (1). Enê dı albumi cı dınya ser de hawt (7) milyon ra vêşi roşiyayi, na ri ra Justin Timberlake peyên des serri de muzisyenan miyan de, muzisyeni en zengınan miyan de ca gıroto. O serrani 2007 u 2012 miyan de muzisyeniya xo ra peyni dao, kaykeriye kerdo. Filmi zey Social Network, Bad Teacher, In Time u Ambazi ra aver de kay kerdo, rol gıroto.

Timberlake serra 2013ıne de albumi en peyêni The 20/20 Experience kerdo pêl. Albumi The 20/20 Experience serra cı de, Amerika albumo en zêde roşiyao. Timberlake eno albumi ra deyri Suit  Tie, Mirrors u Tunnel Vision  klibi onto.

Justin Timberlake serra 2012 de İtalya de suka Fasanoi de hotelo ke name xo Borgo Egnaziao de be  Jessica Bieli ra veyve kerdo, zeweciyao.




#Article 492: İskendero Gırd (112 words)


 
İskendero Gırd (be zıwanê Yunanki: Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας/Aléxandros ho Mégas ya zi Μέγας Ἀλέξανδρος/Megas Aleksandros) (İsa ra ver: 20ê Temuzi 356 Pella, Makedonya - İsa ra ver 10ê Hezirane 323, Babil) qıralê İmperatoriya Makedonyao kıhano. İskendero Gırd miyandê serranê 336 - 323yıne de hem qıralê İmperatoriya Makedonya biyo hem zi tarixê İmperatoriya Makedonya de qıralo tewr gırd biyo. İskendero Gırd lacê Filip IIiyo. Namê cıyê bini İskendero Makedonyayıc, İskendero Yunan ya zi çımeyanê mısılmanan de İskendero Rumiyo.

İskendero Gırd, Yunanıstan ra heta Hindıstan erdi u dewleti pêro vıstê ra xo dest u şiyo İran. Uca İmperatoriya Ahamenişi kerdo xırabe. Merdışê İskenderê Gırdi ra tepeya imperatoriya ke o vıraşta, rıciye u biye xırabe. 




#Article 493: Jake Gyllenhaal (114 words)


Jacob Benjamin Gyllenhaal (b. 19 Kanun 1980 Los Angeles, Kaliforniya) yew aktoro Amerikano. Serra 1980ıne de, Los Angeles de biyo. Be filmê Donnie Darko biyo namdar. Jake Gyllenhaal eslen Cıhudo.

O lacê direktor Stephen Gyllenhaal u senariste Naomi Achso, bıray Maggie Gyllenhaalo. Ey rolo verên key biyo des serre kay kerdo. Key biyo newês serri filmê October Skyi de rol gırewto, no zi biyo serrolê eyo verên. Ey 2001 de veciya piyasa be filmê Donnie Darkoi. 2004 de filmê The Day After Tomorrow kay kerdo, resao namdariya internasyonale. 2005 de filmo ke semedê eskeranê DAY anciyao Jarhead de rol gırewto. A serre filmê do bin de, Brokeback Mountain de gan dao karakterê Jack Twisti.

 

 




#Article 494: Ian McKellen (203 words)


Murray Ian McKellen, (b. 25 Gulane 1939, İngıltere) yew aktoro İngılızo. Serra 1939ıne de ameyo riyê dınya. Ebe rolê Gandalfi filmê The Lord of the Rings de kay kerdo. Kariyerê xo de tiyatroyo Shakespeareki ra tiyatoroyo modern u fantaziyo modern ra fimanê fiksiyoni ra zaf mıxtelif rolan de kay kerdo. Ey şeş rey Laurence Oliver, yew rey Tony, Kureo Zernên, SAG, BIF, dı reyi Saturn, çehar reyi Drama Desk u dı reyi zi  Critics' Choice ra odul gırewto. Dı reyi Academics, çehar reyi BAFTA u panc reyi zi Primetime Emmy rê biyo namzed.

Bilxasa pê rolanê xo Richard III  de qırali (1995), Gods and Monsters de James Whalei (1998), X-Men de Magneto u Gandalf triyolociyanê Efendiyê Engıştanan u Hobbiti.

Ian McKellen tarixê 25 Gulane 1939 de maya xo ra biyo Burnley, Lancashire de. Maya ey Margery Lois biye u piyê ey Denis Murray McKellen, yew mıhendis biyo. O keyey xo de qıco (qeceko/domano) dıyın biyo waya xoya pile Jean ra tepeya ke panc serri ey ra pila. Key ke Cengê Dınyao II veciyo, ma u piyê xo piya keyey xo kırışto Wigan. Heta Ian bi dıwês (12) serri uca de mendo, dıma zi piyê ey tayin biyo, ê şiy Bolton serra 1951 de.




#Article 495: Murat Boz (234 words)


Murat Boz (b. 7 Adar , 1980) yew senatkar, bestekar, u produktoro Tırko. O serra 1980ıne de wılayetê Zonğuldaki de, Ereğli, Zonguldak de maya cı ra biyo. Heta serra cıya des u newi tiya mendo. Serra 1999ıne de zi şiyo Universita Bilgi u tiya Branşê Caz - Vokal de tehsil diyo u serra 2003yıne de Universita Estanboli de Teknikê Muzikê Tırki u Kunservatuarê Dewlete de tehsılê xo rê dewam kerdo. Na serre de Boz xeylê senatkaran rê vokal biyo zey Tarkan. Serra 2006ıne de zi Singleê cıyo tewr verên Aşkı Bulamam Beni çap kerdo. Ey ra tepeya serra 2007ıne de albumê cıyo tewr verên Maximumi çap kerdo u na serre de branşê Senatkaro ke Camerdo u Tewr Hewlo ra dı xelati gırewtê. Serra 2008ıne de yew karê EPy kerdo u ebe enê kari ra Uçurum u Şans çap kerdê. Enê albumi ra Para Yok, Özledim, Herşeyi  Yak, Gümbür Gümbür u Buralardan Giderimi rê klib anto u ebe Soner Sarıkabadayı ra duet kerdo enê albumi de. Serra 2013yıne de ebe Oğuz Berkay Fidan ra seba kılama Olmuyori duet kerdo u hem serre de Vazgeçmemi çap kerdo. Murat Boz piyano, keman u neycınıtış zaneno u eyni zeman de semedê tayê firmayan riyêreklamiye keno.

Murat Boz, pê bestey Nil Karaibrahimgili deyira Aşkı Bulamam Ben Temuze 2006 de vet u vetış kerd. 

Albumê Aşklarım Büyük Benden, etiketê Dokuz Sekizi ra serra 2011ıne de neşırya u 35.000 kopya roşiya. 




#Article 496: Dinê İbrahimi (343 words)


Çekuya Dinê İbrahimi, İbrahim ra yena. Dinê İbrahimi monoteistê, yew rıçıki ra yenê, warey xo Rocvetışê Miyaniyo, coka karakteristikê enê warey u şaran motenê.

Cıhudiye (Yehudiye) (İbraniki: יהודים, Yehudim) yew diyaneto. Pê kelımanê Cıhudine, İbrani, Musewi u İsraili dinê Musay rê vaciyeno. Dinê Musay rê dino ke yew Homay ra, awa ke tewr pak, tewr tenyao, vaciyeno. Cıhudiye tek tenya ne yew mezhebo, ne yew mılleto, ne zi yew mılliyeto moderno. Ewro dınya de poncês (15) milyon merdum xo Musewi vêneno u qebûl keno.Goreyê dini Cıhudi tinya dini Cıhudiyano. Keso ke maye-pi ey yahudi niy, nişkenu bibu yahudi. Yahudiyey, yahudiyan ri hem din hem miliyeta. Qewmi yahudiyan, yew qewmo rez u vijnaye ey Homayi yo, Homayi no qewm qey xo ya xeleqno. Homay heq u wezife do no qewmi ke riyi hardi (erdi) ser o miletani binan idare bikiri.

Qısey İslami (Erebki: الإسلام) Erebki ra yeno. 3 rıstıman ra ameyo meydan.Qur'ane Mıhemmedi rê ameyo u kıtabê Mısılmanan qebul benp. Camiye, caê ibadetê mısılmanano. Mıhemmed peyğembero mısılmanan yeno qebulkerdene.

Êyê ke dinê İslami qebul kerdo, cı rê vanê mısılman (bısılman). Kelıma mısılmani yena mana êyê ke xo dinê İslami ra gırê dao.

Xristiyaniye dinê İsa peyğemberiyo. Cı rê İsewitiye ki vaciyena. Merdumo ke na dini rê bawer keno cı rê Xristiyan vaciyeno. Kitabê mıbarekê Xristiyaniye İncila u İsay rê ama. 

Dinê Xırıstıyaniye dınya sero her ca ra biyo vıla, labelê tewr zêde Ewropa, Amerika, Afrika Veroci u Awıstralya de esto.

Rıstımê çekuya Xristiyani Yunanki khristos ra yeno u seba Mesihi vaciyeno. Mesih ki İbraniki maşiah ra yeno u mana xo yena be ruwen ra miştdaene, mıbarek kerdene.

Xıristıyaniye ke Cıhudiye ra veciya, uca ra Ehdo Kıhan gırewto u Ehdo Newe kerdo ra ser. Ayra ke İncil dı letey ra yena pêra. Nae rê Kıtabo Mıqeddes ki vaciyeno. Letê xoyo yew Ado Kıhan, leto bini ki Ado Neweo.

Ado Newe ra gore Homa hirê şeklan ra yeno pêra. Ninan rê Pi (Heq/Homa), Lac (İsa) u Roho Qudus vaciyeno. Yanê Xristiyani İsay rê zey rebê xo u xeleskarê xo bawer kenê. 

Hirê lızgey itıqadê Xristiyaniye estê:




#Article 497: Kolonizasyonê Afrika (131 words)


Kolonizasyonê Afrika be bazırganiya koleyan ra piya seserra 15ıne de dest pêkerdo. Goreyê tebietê xo ra Afrika zaf zengına. Raveri seserra 8ıne, 9ıne u 10ıne de Ereban Afrikaya Rocvetışi kolonize kerda. İnan ra pey Portekizıcan u İspanyolan seserra 16ıne de dormeyê Angola u Mozambik işğal u kolonize kerdo, Hollandayıcan zi dormeyê Afrikaya Veroci işğal kerdo. Serra 17ıne de Fransızan Afrikaya Rocawani işğal kerda u kolonizasyonê Afrika dest pêkerdo. Tewr pey de zi İngılızan veroc, zıme u rocvetışê Afrika işğal u kolonize kerdê.

Zımeyê Maroki u Sehraya Rocawani

Mısır, Sudan, Somalya, Afrikaya Veroci, Kenya, Rwanda, Uganda, Nicerya, Guyana, Gambiya, Sierra Leone u Swaziland

Cezayir, Tunıs, Komoroy, Guyana, Çad, Gabon, Kongo, Somali, Moritanya, Nicer, Senegal, Madagaskar u verocê Maroki

Cumhuriyetê Kongoyê Demokratiki

Tanzanya, Angola, Namibya, Kamerun u Togo

Libya, Eritreya, Somali u Etyopya




#Article 498: Pêrodayışê Sasani-Bizansi (302 words)


Pêrodayışê Sasani-Bizani seserra 2yıne ra sıfte kenê u seserra 7ıne de be xırabiyayışe İmperatoriya Sasani peyniye vênenê u teqriben 400 serri ra zêde biyê. Pêrodayışanê Sasani-Bizansi, ceng, lec, herbê hıdudi u ê binan genê zerreyê xo. Mucadeley Sasani u Bizans Anatoliye, Suriya, Mısır, Iraq u Mezopotamya de amo kerdene. İmperatoriya Bizansi u İmperatoriya Sasani yewbîni rê tewr gırd dışman biyo. Mucadeley Sasani u Bizans de her dı dewlet zi ğalıb nêbiyo.

Seserra pancıne de İmperatoriya Sasani zaf gırd u wer (quwetın) biya. Herrê xo rocvetış de Asya Miyanên,Efğanıstan u Pakıstan, rocawan de Mısır,Iraq,Suriya,Anatoliya, veroc de Yemen,Uman u zımey de Kofkas biyê. Be gırdbiyayışê Sasaniyan, pêrodayışi be Bizansıcan dest pêkerdê. Seserra şeştıne de qıralê Sasani Şapur II u Qubad I, Bizans rıcno u meğlub kerdo. Sasaniyan rocvetışê herrê Bizansi (Anatoliye, Suriya, Mezopotamya, Levant) gırewtê, vıstê ra xo dest. Miyandê serranê 618- 621ıne de, yew cengê Sasani u Bizansi ra pey Mısır kewto herranê İmperatoriya Sasani miyan, Sasaniyan ra bestiyayo. Sasaniyan, sûwari, (Clibanarii), piyadeyi (Catafrakt), zırxi u kuleyê zaf berzi resnê cı, vıratşê (istıhdam kerdê).

İmperatoriya Sasani herranê Bizansi sero hêrışi vıraştê u Bizansi zi herrê xo pawıtê, şeveknê. İmperatoriya Bizansi piyadey, silehi, eskeri resnê cı, (istıhdam kerdê) u Germanya (Almanyaya Antike) ra eskeri ardê, erinayê. Cengê Sasani u Bizansi 572-591 de İmperatoriya Bizansi, Sasani meğlub kerdê u rocvetışê Anatoliye vısto ra destê xo.

Peyniya pêrodayışanê Sasani u Bizansi de dı dewleti zi çiyê qezenç nêkerdo u dı dewlet zi zaf kewto bêwar, zeyıf. İmperatoriya Bizansi erdanê xo ra Mısır, Balkani, Anatoliya, Qefqasya vıni kerdê, veciyê ra destê xo. Xanedanê Sasani de zi leco sivil ameyo meydan. Pêrodayışê Sasani u Bizansi zêdêri Anatoliya da ameyê meydan u coka herrê Anatoliya zaf biyê ved vêran u xırab.

Rıciyayışê pêrodayışanê Sasani-Bizansi ra pey Ereban raver herrê Sasaniyan, dıme ra zi herrê Bizansi istile u işğal kerdê.




#Article 499: Yunanıstano Antik (180 words)


Yunanıstano Antik, yew caygeo tarixiyo. Ewro cayê xo Yunanıstan, dormey Anatoliye, dormey deryay siyay, verocê İtalya de ca gêno. Tarixê Yunanıstanê Antiki seserra 7ıne de sıfte kerdo u be seserra 1ıne ra piya be işğalê Roma qediyao. Yunanıstano Gırd be İskenderê Gırdi ra piya hem kultur de hem felsefe de hem zi cıwiyayış de zaf gırd biyo, aver şiyo. 

Sazbiyayışê tarixê Yunanıstani belli niyo, hema tarixê Yunanıstanê Antiki beno panc letey:

Be xırabiyayışê sivilizasyonê Mikeni, Yunanıstan de dewro tari qediyao u tarixê Yunanıstanê Antiki sıfte kerdo. Yunanıstanê Antiki de namey sûkan polis biyo. Nıfusê Yunanıstani seserra 3ıne de texminen 8-10 milyoni bi u Yunanıstano Antik de kolonizasyon sıfte kerdo. Raveri, dormey rocawanê Andoliye, Trakya u Qıbrısi kolonize biyê. Dıma dormey Deryay Marmara, zımey Anadoliye, adey Deryay Miyanêni, verocê İtalya u verocê Fransa kolonize biyê. Pey ra Yunanan dormey Ukrayna, dormey zımey Afrika zi koloni kerdê u enê mıntıqey aidê Yunanıstanê Antiki biyê. Dewletanê Yunanıstanê Antiki be Persan mucadele kerdo u zaf xırab biyê. Dıme ra zi İskendero Gırd erdê Yunanıstanê Antiki vısto ra destê xo u tarixê Yunanıstano Antik qediyao.




#Article 500: Beren Saat (106 words)


Beren Saat (b. 26 Şıbate 1984, Anqara) yew aktrisa Tırka. Serra 1984ıne de sûka Anqara de maya xo ra biya. Beren Saat, dı rey biya wayirê Xelata Perperıka Zerrnêne. Yew bırayê aye esto. Aye TED Ankara Koleji de wendo u universiteya paytexti ra biya mezun. Raveri, serra 2004ıne de filmê Aşkımızda Ölüm Var(Eşqê ma de merg esto) de be karakterê Pervine kay kerd. Bado serra 2005ıne de filmê Aşka Sürgün de be Mahsun Kırmızıgüli ra piya kay kerd. 2007 de zi filmê Hatırla Sevgili (Biya xo viri Yarê) de kay kerd. Peyniye de filmê Aşk-ı Memnu de rol gırewt u be enê filmi zaf biye namdare.

 




#Article 501: Beneluks (433 words)


 

Beneluks (ebe Fransızki: Bénélux) namê yew mıntıqaya ke Ewropaya Rocawani dera. Erdê xo 76,657 km2 yo.Mıntıqa Beneluxi de pêro piya 3 (hiri) dewleti estê u namê Beneluxi verherfê namê nê dewletan ra yeno. Namê no dewletan ;

Dewletê ke mıntıqa Beneluxi derê, inan rê Dewletê Beneluxi vaciyeno. Erdê Beneluxi, zaf nızmo u berziya xo zaf kemiyo. Berziya erdê dewleta Hollanday, berziya derya ra kemiyêro. Şarê Hollanda, heta nıka xıdudê deryay rê zaf bendi u beraci inşa kerdo u deryay ra here vırazeno.

Erdê Beneluxi, polo nebatan ra zaf zengıno u seba nebetan xeylê munasıbo. No sebeb ra, erdê Beneluxi zaf mexsuldaro. Hollanda de vılıki zaf estê. Dewleta Hollanda, her serri zaf Laley u vılê bini, dewletê binan rê roşuno. Ziraetê dewletê Beneluxi zaf quwetıno. Polo heywanan ra, mıntıqa Benelux zaf raverşiyayo. Xısusên, Mongaya Hollanda dınya de zaf namdara.  Mıktarê şıtê Mongaya Hollada, goreyê mongaya bini ra zafêro. Eyni zeman de, dewletê Beneluxi de xoz ji esto.
Erdê dewletê Beneluksi ;

Heme dewletê Beneluxi de iklım hemo/eyniyo. Erdê Beneluxi de hewa amnani de germo amnani u zımıstani de zi nermo. Tena mıntıqa Ardennesi de yew weziyetê ferqıni esto. Ardennes de zımıstani goreye erdê bini ra serdêr beno u germiya kemiyêr yeno. Pêro de mıntıqa Beneluxi de germiya 0 derecey ra kemiyêr nêbeno.

Nıfusê dewletê Beneluxi , pêro - piya 28 miyoni ra nezdiyo. 90% ê nıfusê dewletê Beneluxi sukê gırdi de cıwiyenê. Mıntıqa Randstad Holland, mıntıqaya de tewr sıx nıfusıno. Cayê Randstad Holland, miyanê dewleta Hollandayo. Nıfusê dewletê Beneluxi ;

Heme zıwananê ke Benelux de qısey benê aidê zıwananê Hind u Ewropayo. Mıntıqa Beneluxi de zıwanê Hollandki, Almanki, Fransızki qısey benê. 

Xıristiyaniye dino de tewr gırdo ke Benelux dero. Holladayıci, Belçikayıc u Luksemburgıci no din rê bawer kenê. Xıristiyaniye ra dıme, İslam dino de dıyıne gırdo Beneluxi de. İslam ebe goçi ameyo Benelux. Wexto ke Tırki, Farsi, Erebi u şarê İslamiyo bini amey Benelux, İslam zi amey mıntıqa Beneluxi. İslam ra dıme Cıhudiye u dinê bini yeno. Mıntıqa Beneluxi de kesê ke atestê, agnostikê, deistê ya zi binani rê bawer kenê, ê zi cıwiyenê u amorê inan zi zafo.

Ekonomiya dewletê Beneluxi zaf quwetıno u zaf raverşiyayo. Teknolociye u industriyê elektroniki , nê dewletan zaf raverşiyayo. Raya otobani zaf herayo u zaf dergo, limanê inan zaf muhımo. Dewletê Beneluxi her polo teknolociye de zaf zengıno. Merkezê zafê Bankan u Organizasyonan nê dewleti de estê. İndustriyê otomotivi, makiney, kimyay, tıbiy ,tekstili u industriyê teyarey zaf raverşiyayo Benelux de. Mexsulê dewletê Beneluixo şıti dınya de zaf namdaro. İndustriyê vıli zi zaf herayo. Laleyê Hollanda dınya de zaf namdaro u Hollanda her serri zaf dewletan vıli roşuno.




#Article 502: Farah Pehlewi (161 words)


Farah Diba Pehlewi (be Farski: فرح پهلوی, b. 14 Tışrino Verên 1938, Tehran) qraliça u imperatoriça İrania peyêna. Pê sıfetê şahbanu (Farski: شهبانو şâhbanu) şınasiyêne. A xanıma şahê İraniê xanedanê Pehlewi Mıhemmed Rıza Pehlewia. Sûka Tehran de ameya riyê dınya. 21 Kanun 1959 de be qralê İrani Mıhemmed Rıza Pehlewi zeweciyaya. Cêniya eya hirêyına u peyêna. Ewro Dewletanê Yewbiyayeyan de cıwiyenê.

Zewecê ae be şahê İrani Mıhemmed Rıza Pehlewi ra çehar qeçekê (doman) xo biy. Namê nê qeçekan zi Rıza Pehlevi (d. 1960), Fırahnaz Pehlewi (b. 1963), Eli Rıza Pehlewi (1966-2011) u Leyla Pehlewiê (1970-2001). Ae serra 1967 de tarixê İrani de bi cêniya hirêyıne, revolusyonê İrani ra ver reo verên u tepeya zi reo peyên sıfetê şahbanu, yani imperatoriça, gırewto. Cêniya yew hukımdaria tenyaya ke no sıfete gırewto. 1979 de Revolusyonê İrani ra dıma şiya teber, biya surgın be keyey xo, camêrdê xo. Serra 1980 de mêrdê ae Mıhemmed Rıza Pehlewi merdo, a zi şiya Dewletanê Amerikaê Yewbiyaeyan, ca kerdo.




#Article 503: Neşet Ertaş (142 words)


Neşet Ertaş (b. 1938, Çiçekdağı, Qırşeher - m. 25 Keşkelun 2012, İzmir), hozano Tırk bi. Ebe leqema mızrebê deşte şınasiyenê. Lacê Mıharrem Ertaşi bi.

Neşet Ertaş 10ê Keşkeluni 2012 de seba qanser û yew nêweşiya kronike ra amey bi klinikê dê İzmiri. Tiya roca 25ê Keşkeluni 2012 de, serranê xoyê 74ıne de merd.

Wexto verên de hewna têlevizyon çine bi. Radyoyê TRTyi de proğramo ke soz dayêne ra senatkaranê mehaliyan, ebe zerri ra biyêne şıware, zerri û pışke kerdêne parçey. Ebe hewayê dergi ra Urşte ra koç kerd eşira Ewşari (Kalktı Göç Eyledi Avşar Elleri) dest pêkerdêne. Mıharrem Ertaş wayirê na şıware bi. O, vengê edetê muzikê Tırkmen-Ebdalê Anatoliyayo tewr gırd bi. Lacê xo Neşet Ertaş zi raya dey teqib kerde. Dewe be dewe, sûke be sûke, veyve û deniskar de thembur cınıt, wına mıcadeleyê cûyê xo da, pi be laci ra.




#Article 504: Wikipediya:Embassy/Arşiv 1b (2458 words)


According to the policy of this Wikipedia, we only write in Zazaki. For communications in English (or any other questions other than in Zazaki), please on this page.

The call for applications for Wikimania Scholarships to attend Wikimania 2010 in Gdansk, Poland (July 9-11) is now open. The Wikimedia Foundation offers Scholarships to pay for selected individuals' round trip travel, accommodations, and registration at the conference.
To apply, visit the  , click the secure link available there, and fill out the form to apply.
For additional information, please visit the Scholarships information and FAQ pages:

Yours very truly,

Volunteer Coordinator
Wikimedia Foundation

Hello Wikimedians,

As many of you are aware, we are now two months away from the Fundraiser for the Wikimedia Foundation, 2010.  We have lofty goals, and we can meet them and exceed them!

The meta translators are already actively engaged in the annual drive to distribute our messages and we encourage you to do the same, but we would like to point everyone to the developments we've made in banner messages- from creation to commentary to the ones that will go live for test and for the drive itself in November.  It's one of our goals to make sure that all volunteers know that there is a place for them in the Fundraising drive.  We've started the setup on  for both , , and  that would like to find specific focus and work in that area.

This year the Wikimedia Foundation is taking a proactive stance in reaching out to each and every Wikimedia project and volunteer to find innovation, collaboration, and collation of ideas from the community driven process.  The staff working on this is comprised of long-time Wikimedians with as much care and concern for the success of this drive as the volunteers, and we want you to actively participate and have a voice.

Use the talk pages on meta, talk to your local communities, talk to others, talk to us.  Engagement is what we strive for, without each other we would never had made Wikimedia succeed.  Everyone is welcome to contact any of us on staff at any time with a timely response to follow.  We actively encourage focusing discussion on meta so we can all work together.

Please translate this message into your language if you can and post it below.

See you on the wiki!  06:49, 11 Keşkelun 2010 (UTC)

Greetings, please translate this message if you can.

 is preparing to start, and we want your project to be a part of the global movement to support free knowledge.  The Wikimedia Foundation is engaging with local communities that build the projects to play an active part in this year's fundraiser.  This year we will be working to best serve all the language communities by providing messages that are best suited for each location.

To do this, we need your help.  We are  and we want to be sure that our messages will work with your language.  If it does not and your community can come up with your own banner in the spirit of supporting free knowledge, we invite you to submit your proposals and be active in this process.  Wikimedia is for you, join us in supporting free knowledge in your local community!   05:12, 15 Keşkelun 2010 (UTC)

Please translate this message.

The Fundraising Committee is issuing all interested community members a challenge: . The appeal from Jimmy Wales and the corresponding banner have been tested head-to-head with other successful banners, and the results are clear: it's our best performing message... by a lot. This year we have a lofty fundraising goal; we need all of our banners to bring in donations like the Jimmy Appeal, but no one wants to keep the Jimmy banner up for two months.  We want to run donor quotes, and other wonderful ideas, but we have to have banners that work as well as or better than the Jimmy appeal.

We've just released the highlights from a , and the results of our . With one month to the launch of the fundraiser, the messages we test must be driven by data from our tests and surveys - we can no longer rely on instinct alone. 

We've redesigned our fundraising meta pages with the Jimmy challenge; check out the survey results and propose/discuss banners that reflect these findings.  Add the banners you think will 'beat Jimmy'  to be tested Tuesday October 12 against Jimmy.  03:08, 8 Tişrino Verên 2010 (UTC)

I am not sure whether this is the Village pump, but anyway, it seems like. We have started a project in Turkish Wikipedia, about bringing Wikimania 2012 to Istanbul : . Azerbaijani Wikipedia is also supporting us. Since Zazaki is a language which is spoken in Turkey, we are looking forward to seeing Zazaki Wikipedians participating this project. If İstanbul hosts Wikimania, with paticipating Zazaki Wikipedians, that would be a great advertisement for Zazaki Wikipedia. -- 15:03, 20 Tişrino Peyên 2010 (UTC)

The Wikimedia Foundation, at the direction of the Board of Trustees, will be holding a vote to determine whether members of the community support the creation and usage of an opt-in personal image filter, which would allow readers to voluntarily screen particular types of images strictly for their own account.

Further details and educational materials will be available shortly.  The referendum is scheduled for 12-27 August, 2011, and will be conducted on servers hosted by a neutral third party.  Referendum details, officials, voting requirements, and supporting materials will be posted at  shortly.

Sorry for delivering you a message in English. Please help translate the pages on the referendum on Meta and join the .

For the coordinating committee,

I apologize that you are receiving this message in English. Please help translate it.
 
Hello,
 
The Wikimedia Foundation is discussing changes to its Terms of Use.  The discussion can be found at . Everyone is invited to join in. Because the new version of  is not in final form, we are not able to present official translations of it. Volunteers are welcome to translate it, as German volunteers have done at , but we ask that you note at the top that the translation is unofficial and may become outdated as the English version is changed. The translation request can be found at  --  00:39, 27 Tişrino Verên 2011 (UTC)

 Hello Wikipedians, my name is Alex and I am working for the Wikimedia Foundation during the 2011 Fundraiser. This year's fundraiser is intended to be a collaborative and global effort; we recognize that messages which may  perform well in the United States don't necessarily translate well, or appeal to international audiences. 

I'm contacting you as I am currently looking for volunteers who are willing to contribute to this project by helping  and  into your local language, suggesting  for us to use,  and to provide us with feedback on the . We've started the setup on  for both , , and . We actively encourage focusing discussion on meta so we can all work together. Use the talk pages on meta, talk to your local communities, talk to others, talk to us.  Engagement is what we strive for, without each other we would never had made Wikimedia succeed. The staff working on this fundraiser is comprised of long-time Wikimedians with as much care and concern for the success of this drive as the volunteers, and we want you to actively participate and have a voice. Everyone is welcome to contact any of us on staff at any time with a timely response to follow.  I look forward to working with you during this year's fundraiser.

If someone could translate this message I would really appreciate it so that everyone is able to understand our goals and contribute to this year's campaign. 23:28, 31 Tişrino Verên 2011 (UTC)

I apologize that you are receiving this message in English. Please
help translate it.

The Wikimedia Foundation is seeking Community Fellows and project ideas for the Community Fellowship Program. A Fellowship is a temporary position at the Wikimedia Foundation in order to work on a specific project or set of projects. Submissions for 2012 are encouraged to focus on the theme of improving editor retention and increasing participation in Wikimedia projects. If interested, please submit a project idea or apply to be a fellow by January 15, 2012. Please visit for more information.

Thanks!

Distributed via . (Wrong page? .)

Wikimedia Foundation is getting ready to push out 1.19 to all the WMF-hosted wikis.  As we finish wrapping up our code review, you can test the new version right now on .  For more information, please read the  or the .

The following are the areas that you will probably be most interested in:

Report any  on the labs beta wiki and we'll work to address them before they software is released to the production wikis.

Note that this cluster does have SUL but it is not integrated with SUL in production, so you'll need to create another account.  You should avoid using the same password as you use here.  —  00:04, 15 Çele 2012 (UTC)

(Apologies if this message isn't in your language.) The Wikimedia Foundation is planning to upgrade MediaWiki (the software powering this wiki) to its latest version this month. You can help to test it before it is enabled, to avoid disruption and breakage. More information is available . Thank you for your understanding.

, via the  (). 14:56, 12 Şıbat 2012 (UTC)

(Apologies if this message isn't in your language. Please consider translating it, as well as ) 

The Wikimedia Foundation is planning to do limited testing of IPv6 on June 2-3. If there are not too many problems, we may fully enable IPv6 on  (June 6), and keep it enabled.

What this means for your project:

Read  on how to test the behavior of IPv6 with various tools and how to leave bug reports, and to find a fuller analysis of the implications of the IPv6 migration.

Distributed via . (Wrong page? .)

 •  •  

Dear Wikimedians,

Wikimedia Commons is happy to announce that the 2011 Picture of the Year competition is now open. We are interested in your opinion as to which images qualify to be the Picture of the Year 2011. Any user registered at Commons or a Wikimedia wiki SUL-related to Commons [//toolserver.org/~pathoschild/accounteligibility/?user=wiki=event=24 with more than 75 edits before 1 April 2012 (UTC)] is welcome to vote and, of course everyone is welcome to view!

Detailed information about the contest can be found .

About 600 of the best of Wikimedia Common's photos, animations, movies and graphics were chosen ndash;by the international Wikimedia Commons communityndash; out of 12 million files during 2011 and are now called Featured Pictures.

From professional animal and plant shots to breathtaking panoramas and skylines, restorations of historically relevant images, images portraying the world's best architecture, maps, emblems, diagrams created with the most modern technology, and impressive human portraits, Commons Features Pictures of all flavors.  

For your convenience, we have sorted the images . 

We regret that you receive this message in English; we intended to use banners to notify you in your native language but there was both, human and technical resistance.

See you on Commons!

Distributed via . (Wrong page? .)

(Apologies if this message isn't in your language. Please consider translating it)

Hi,

As many of you are aware, the Wikimedia Board of Trustees recently initiated important changes in the way that money is being distributed within the Wikimedia movement. As part of this, a new community-led  (FDC) is currently being set up. Already in 2012-13, its recommendations will guide the decisions about the distribution of over 10 million US dollars among the Foundation, chapters and other .

Now, seven capable, knowledgeable and trustworthy community members are sought to volunteer on the initial Funds Dissemination Committee. It is expected to take up its work in September. In addition, a community member is sought to be the  for the FDC process. If you are interested in joining the committee, read the . Nominations are planned to close on August 15.

Distributed via . (Wrong page? .)

The quest to get editors free access to the sources they need is gaining momentum.

You might also be interested in the idea to create a central Wikipedia Library where approved editors would have access to all participating resource donors.  Add your feedback to the .  Apologies for the English message ().  Go sign up :)  -- () 02:13, 16 Tebaxe 2012 (UTC)

I apologize for addressing you in English. I would be grateful if you could translate this message into your language.

The Wikimedia Foundation is conducting a  on a  that could provide legal assistance to users in specific support roles who are named in a legal complaint as a defendant because of those roles. We wanted to be sure that your community was aware of this discussion and would have a chance to participate in . 

If this page is not the best place to publicize this request for comment, please help spread the word to those who may be interested in participating. (If you'd like to help translating the request for comment, program policy or other pages into your language and don't know how the translation system works, please come by my user talk page at . I'll be happy to assist or to connect you with a volunteer who can assist.)
 
Thank you! --01:52, 6 Keşkelun 2012 (UTC)

Distributed via . (Wrong page? .)

(Apologies if this message isn't in your language.) 

As some of you might already have heard Wikimedia Deutschland is working on a new Wikimedia project. It is called . The goal of Wikidata is to become a central data repository for the Wikipedias, its sister projects and the world. In the future it will hold data like the number of inhabitants of a country, the date of birth of a famous person or the length of a river. These can then be used in all Wikimedia projects and outside of them.

The project is divided into three phases and we are getting close to roll-out the first phase. The phases are:

It'd be great if you could join us, test the , provide feedback and take part in the development of Wikidata. You can find all the relevant information including an  and sign-up links for our on-wiki newsletter on . 

For further discussions please use  (if you are uncomfortable writing in English you can also write in your native language there) or point  to the place where your discussion is happening so I can answer there.

Distributed via . (Wrong page? .)

I built  SVG version. Please replace it, If you like.-- () 12:31, 19 Keşkelun 2012 (UTC)




#Article 505: Recep Tayyip Erdoğan (1781 words)


Recep Tayyip Erdoğan 26ê Şıbata serra 1954ıne de Kasımpaşa / Estemol de ameyo riyê dınya. Nıka serekwezirê dewleta Tırkiyayo û serekê Partiya Edalet u Raverşiyayışi (Adalet ve Kalkınma Partisi)yo. Dı demi nê wezifê xo kerdi, yanê hıkumetê demê 59ıne û demê 60ıne Receb Tayyib Erdoğani nay ro. Welatê xo Rizeyo, feqet o Estemol / Beyoğlu de ameyo dınya û Estemol de biyo pil. Be xo yew raye vato ke Gurciyo, keyeyê xo Batum ra ameyo Rize, labelê raya bine vato ke eslê xo Tırko.

Erdoğan seruni 1994 u 1998 miyon de Partiya Refahi ra serdari belediyey Estanboliyo suka gırde biyp. Mektebi Ticaretiê Aqseraiyey Pil ebe nome cı newe  Akademiya Estanbolia İlmi Endustri u Ticareti ra serra 1981 de biyo mezun u serri cıyi 18 de politika kuto. Serrani 1969 - 1982 miyon de futbolo amator kay kerdo. O Temuz 4, 1978 de ebe Emine Erdoğan veyve kerdo u eno veyvey ra dı keyneki cı u dı laci cı esti. Erdoğan Mart 27, 1994 weçinıtışi lokali de Serdari Belediyey Suka Estanbolia Gırde weçinıyao. Kanun 12, 1997 de suka Siirt de jü miting de qal kerdo u riy qalkerdışi cı ra terefi mehkemey Diyarbakıri ra suci Şaru cıra kerdış, ebe şar, inam, mezheb u vurniya mıntıqay şari dışmankerdış ra semedi 10 aşmi (mengi) kowto hepis. O hepisxane de 4 aşmi mendo u Ağustos 14, 2001 de vıraştoği PER miyan de ca growto u serdaro de vıraştoğ biyo. Partiya cı serra 2002 de weçinıtış de ebe nisbeti %34,43 ra ameo nomre jüyıne. O hukımeti dewri 58. , 59. u 60. vıraşto u seriweziro de Tırkiya biyo.

Keyey Erdoğani suka Rize, Güneysu ra suka Estanbol ameo u Recep Tayyip Erdoğan ki inca de maya cı ra biyo. Tarixi Ağustos 11, 2004 de geyrayışi cıy Gurcıstani de vato ki Ez ki Gurcuyo. Keyey ma keyeyo de Gurcuyo ke suka Batumi ra keyey ho ardo suka Rize. Tayyib Erdoğan hem zeman de serra 2007 de kanalê TV NTV de vato ki Ez Tırko.  Pêr/Pi cı Organizasyoni İtimadi Placi de kar kerdo u kidekia cı suka Rizey de verayo. Serra 1967 de pi ho keyey ho suka Estanboli berdo. Wexto ke Erdoğan biyo qıtek, Estanbol de limon u simit rışt. O mektebo verên, mektebo ke semti Kasımpaşa deo u name cı Piyalepaşa İlkokuluyo de u bahdo Lisa Estanbolia İmam Hatib de wendo u serra 1973 de mezun biyo. O zeman de seba mezunoni İmam Hatibi ra universıta cıkewtış biyo xeyli zoro u eno sebeb ra imtihanê teber ra peynidayış re kewto u dersê vurnayışi dayo u diplomay Lisa Eyubi groto. Bahdo Universıta Marmara şiyo u inca de İlmo Ekonomik u Politiki de ebe derecey lisansi serra 1981 de biyo mezun. Wexto ke o genc biyo, jü klubê futboli de kay kerdo. Bahdo suka Kasımpaşa de Stadi Kasımpaşa nome Stadi Recep Tayyip Erdoğani groto.

Wexto ke Partiya Fezileti (Fazilet Partisi) qapan biye, wekilê komê na partiye biy vıla. Dı hetan miyan ra hetê yewi newedar (yenilikçi) hetê yewi zi kıhandar (gelenekçi) name gırewt. Tayyip Erdoğan hetê newedaran de bi. O ra tepiya serra 2001ıne de Erdoğani Partiya Edalet û Raverşiyayışi (Adalet ve Kalkınma Partisi) nayê ro. Weçinıtışê 3ê Tışrinê Peyênê serra 2003ıne de ebe Partiya Edalet u Raverşiyayışi ra tenya hıkumet nawa ro.

Zemano ke tede Erdoğan universıta de wendo, Jewiya Telebey Tırkiyay Mılli kewto u serra 1976 de Paritiya Selameto Mılli (PSM) de ermey (poli) serdariya genci biyo. Hem serre de PSM  ermey suka Estanbolia genci  çıniyao we. Dıma Darbey Keşkelun 1980 serra 1983 de Partiya Refahi vıraziya. Erdoğan ena partiye ra serra 1984 de serê qazey Beyoğu, 1985 de seri suke u ezay MKYK çıniyao we. Serra 1986 de namzedi wekıli biyo. Serra 1989 de weçınitış de Partiya Refani biya partiya dıyıne (2). Partiya Refahi barac veraya ema sebebi reykerdışi tercihkerdışi ra YSK wekiliya ho kerdo iptal u qebul nikerdo.

Tarixê Mart 27, 1994 de weçinıtış de Erdoğan %25,19i reyan groto u biyo Serê Belediyey Estanboliê Suka Gırde weçıniyao. Esasen partiya ho seba suka Estanboli Ali Coşkun namzed mocno ema Teşkilati Suka Estanboli seba Erdoğan zaf ısrar kerdo u eno sebeb ra Erdoğan namzed mocniyao. Heqa dewri serdariya cı de 18 dosyayan ra daway ameo rakerdene. Tay ninan ra Akbil, İsfalt, İstaç u İdo yo. Riy wekılbiyayışi Erdoğani ra daway niameykerdene.

Tarixi Kanun 12, 1997 de Erdoğan suka Siirti de jü (jew) miting de duayo eskeri ke nuştoği Zaza Ziya Gökalp serra 1917 de nuşto ebe versiyono ke vurniyao wendo. Erdoğan duay eno şekıl de wendo: Her dewr de Firawun zi esto u Nemrud zi esto. Ema verda inan Musa u İbrahim vecini u ê engelan keni xırabe u raya pisi keni pak . Dıme no qısey Mehkemey Diyarbekıri ey ri dawa rakerdo u seba Erdoğan qerari jew serre tepşiyayışi u 860 (heyştay u şeşti) liray Tırki, cezay perey dayo. Dıma mehkeme hukımi ho vurnıyao u cezay ho 10 aşmun u 176,66 LT kerdo. Ebe kanuni infazi ra cezay ho 4 aşmi ri kemiyaya. Erdoğan Diyarbekır rê muraceti temyizi kerdo ema inca ra çi niveciyo u Serdariya Estabolia Suka Gırde cı kuto (finiyo/kowto), Erdoğan tarixi Mart 26, 1999 de hepsihane kuto (kowto). Hepsixaney Pınarhisari de mendo u tarixê Temuz 24, 1999 cezay ho temam kerdo u hepsxane ra veciyo.

Mehkemey Kanuno Seri, Partiya Fezileti bêpeyni padayo (qapankerdo) u heme wekıluni partiya fezileti mendo veng. Wekıli partiya fezileti biyo dı letey; terefo kıhan u terefo newey. Erdoğan terefi newey de ca groto u serra 14 Ağustos 2001 de PER vıraşto u parti de seri pêroyi çıniyao we. Erdoğan ebe ifadey cı Ma gomlegi ma vurno muxafezarun (konservativi) ra tepki groto. Partiya Erdoğani serra 2002 de weçintış de ebe nisbeti %34,29 ra ameo partiya nomre 1 u zafero gırd diyo. Ema riy cezay cı ra Erdoğan wekıl nêbiyo. Hukımeti 58. (poncas u heyşt) terefi Abdullah Güli ra vıraziyao. Eno hukımet seba cezay Erdoğani peynidayış parlamento teklifi kanuni dayo u teklif ebe zafi reyi wekılun qebul biyo. Ema Ahmet Necdet Sezer (seri cumhuri) kanun kerdo veto. Dıma jü serre parlamento rê parti teklifo newe dayo u teklif, terefi Sezeri ra biyo qebul. Ebe eno kanun veri Erdoğani de engel nimendo u wekıli Siirti Fadıl Akgündüz finiyo (kuto) u Sirrt de weçınitışo newe biyo u Erdoğan ebe %85 rey wekıli suka Siirti biyo. Abdullah Gül seba serbiyayışi Erdoğani serêweziriye ra istifa kerdo u Erdoğan biyo serêwezir. Weçınitış ra hiri (3) aşmi dıme Erdoğan hukımetê 59. vraşto. Tarixê Ekim 2005 de Tırkiya dewrê Recep Tayyip Erdoğani de seba Yewiya Awrupa cıkewtene namzed biyo. Temuz 22, 2007 de weçınıtışo newa biyo u Erdoğan %46,6ê reyan dayo u 341 wekıli vecniyo. Partiya Erdoğani, ey dıyıne kez serêwezir kerdo. Dewrê serbiyayışê Erdoğani de Ekonomiya Tırkiya biyo gırd u şiyo aver u ekonomiya dınya de Tırkiya %1.1 ra şı %1.40 u eno ekonomiya dınya biyo amoro/ reqemo gırdo. Tarixê Heziran 12, 2011 de weçinıtış de reyê Erdoğani %49,83 veciyo u partiya cı 327 wekıli veciya u hirıne kez hıkumet vıraşta.

Erdoğan piyo Ahmet Erdoğan u Tenzile Erdoğano. Brao cı Hasan Erdoğan Heziran 27, 2006 de merdo u Tayyip Erdoğan ey ra dıme keyey de pısa de tewr pilo. Kidekiya cı de pi ho qeptanê deryay biyo u bahdo keyey ho suka Rize ra suka Erzurum ardo. Hiri bray ho estê u jü way ho esta. Tarixê Temuz 4, 1978 de jü konferans de ebe Emine Gülbaran (Erdoğan) ra te lewe ameo u bahdo ebe ay ra veyve kerdo/zeweciyao. Dı laci Erdoğani esti u nome inan; Ahmet Burak u Necmettin Bilal Erdoğan. Dı keyneki Erdoğani esti u nome inan: Sümeyye Erdoğan u Esra Erdoğana.

Tarixê Keşkelun 13, 2005 de suka Kütahya de jü ten otobusê Erdoğani rê seba ey kıştene ebe kardi noni ra kowto ema terefê polison ra halo bitesır ameo ardeno. Serê tene de silahi u mermiy veciyo. Ten dawa ra des u yew (11) serri cezayo hepsi dayo. Bahdo Amerika ra jü e-posta ameya u jü heberê suikasto binan ameo u eno suikast nêbiyo.

Erdoğan serra 1989 de serdaria belediyey suka Beyoğli de Partiya Refah ra biyo namzed ema kemi ferq ra serdari vini kerdo u itiraz kerdo. Hakim itirazê cı red kerdo u dıma eni hakim rê vato Tı nêşeni ebe qafê serweşi ra qerar bıdi , heqaret kerdo u hedise savcilig rê şiyo, intiqal kerdo. Erdoğan Hepisxaney Bayrampaşa de seba jü/yow hefte binê çım de mendo. Bahdo cezay ho cezay pere rê vurniyao u serbest mendo.

Erdoğan tarixê Ocak 14, 2000 de Awıstralya de suka Melbourne de jü radyoyo ke name cı SBSyo de seba Abdullah Öcalan vato Muhterem Ocalan onga, hesabê fıkirê ho nêdano, hesabê kelley ke o cıra kerdo dano. Ema mı riyê fikirunê mı ra çiher aşmi heps de mend. Ma miyan de ferq zaf gırdo. Eno qısey cı ra dıme Dernegê Mayanê Şehidan ey rê daway tezminato manewi akerdo. Kemal Kerinçsiz avukato deway biyo u Erdoğan tarixê Aralık 2007 de 3 quruşi perey tezmintiy dayo.

Erdoğan karikaturistê qazetey Cumhuriyeti Musa Kart, qazetey Evrensel, wayirê Pengueni Erdil Yaşaroğlu rê seba hekeret ra daway tezminato manewi rakerdo u perey ho ninan ra dayo. Tarixê Şıbate 6, 2010 de serê hekaretê Devlet Bahçeliy ra ey re zi dawa akerdo u mahkeme Devlet Bahçeli 50 hınzar liray Tırki rê mahkum kerdo u Erdoğan ey ra perey ho dayo. Devlet Bahçeli Erdoğan rê hucım kerdo u ey rê vato ki ErdoğanTırkiya cıra kerdene wazeno. O mewzuyê etnik cıra kerdış de wayirê sicilo. O bêkimlik u bêşexsiyeto. Oyo ki bêedeb u bênamuso. O wayirê zihniyetê ke çurumuşbiyo. Oyo ki etraf rê qoxuyo ke mide pis keno dano, oyo ki bêehlaqo, ehlaqê ey çıniyo. O heme olçiyanê ho vini kerdo. O bêsewiyeyo. Oyo ki merdumo ke şerm dano. O teroristan dest akeno, o alçaxo, zurkaro de gırdo (zur keno), riyakaro (dı riyê cı esto) u mıletê Tırki rê hekaret keno. Liderê Partiya Şarê Cumhuriyet Kemal Kılıçdaroğlu jü mitingê cı de Erdoğan rê Omurgasız hayvan/Heywano biomurga vato u Erdoğan Kılıçdaroğlu rê dawa rakerdo u mahkeme Kılıçdaroğlu mehkum kerdo. Şair Ataol Behramoğlu heqa şexsiyetê Recep Tayyip Erdoğani de nuştey xırabi nuşto u Erdoğan ey rê ki dawa aakerdo. Mahkeme Ataol Behramoğlu mehkum kerdo u Erdoğan ey ra 20 hınzar liray Tırki greto.

Tarixê Şubat 6, 2006 de estiya malê Erdoğani çap biyo/vaciyao; 

Tarixê Mart 1, 2010 de websiteyê Başbakanlık Basın Merkezi de beyanê malê Erdoğani vaciyao ki:

Seba/Semedê/Qandê mulkê Erdoğani hissey roşiyayışi şırketi, ikramiyey emegdari, aşmiya emegdari u yewbiyayışi aşmiya cıyi wekılbiyayışi mocniyao.

Tarixê Kanun 17 de ekibê hakimê cumhuriyeti Celal Kara, mudirê İstanbulio emniyeti u mudirê şubey mali tayê camerdê kari, burokrati, mudirê bankay u pısanê (lacê) hiri weziran seba wezifa xırab kullankerdış, ixale rê fesat dayış u keçaxiye kerdış perskerdış destpêkerdo. Hedisey ra dıme cayê tayê savci u hakiman vurniyaê. Erdoğan qandê perskerdışê Kanun 17 vato Eno seba iradey mılleti xırab kerdene yew teşebuso darbeyo.




#Article 506: Edene (115 words)


 

Bacarê merkezê wılayetê Edene qezeyanê zey Seyhan, Yüreğir, Karaisalı, Sarıçam u Çukurova ra yeno pêra. Pêro piya 15 qezay u 831 mahley tede estê. Tırkiya de tewr gırd Metropolê şeşıno. 

Zêde çımeya gore namey Edene İmperatoriya Hititan de Qıraliya Kizzuvatna de Adanya URUravêreno. Eserê Homerosi İlyaday de Adana ravêreno. Dewrê Helenistiki de Kilikya Antiohya ( Yunanki: Ἀντιόχεια τῆς Κιλικίας) ya zi Antiochia ad Sarum (Yunanki: Ἀντιόχεια ἡ πρὸς Σάρον; Sarus sero Antiohya) zi zaniyena. Sûke zıwanê Ermenki de Ատանա Atana ya zi Ադանա Adana'ya. Yew efsaneyê kehani de 
Çımey namey sûke, Royê Seyhani kışta Edene vıraşto dı lacê Uranusi  Adanus u Sarus ra yeno. Tay zi vanê waliy Harun Reşid Ebu Süleym Edeni ra yeno. 

 




#Article 507: Diyab Ağa (111 words)


 
Diyab Ağa (be Tırki: Diyap Ağa, Diyap Yıldırım; b.: 1846/1852, Hadişar, Xozat – m.: 1935) reisê eşira Ferati u siyasetkarê Tırkiya biyo. Mebusê Dêrsımi (1920 - 1923) biyo.

Diyab ağay dewrê xonde musayışo bağse di bı. 1891de Alayê Hamidiye biyo kumandanê quwetanê milisan. Herbê Dınyayê Yewine de Muş u Bitlisi Rusi ra reynayış dı herb kerd. Herbê Reyayışê Tırkiya de iştirakê Qongreya Sêwazi u Qongreya Erzurumi kerd (1919).sera 1920de arêbiyaye Milli Meclisa Parlamentoyo Tırkiya de sifetê mebusê Tuncêliye ya iştirak kerd. 

Serranê ravêrdan de Sey Rıza ya aleqeyın cı rê syc erziya (keynay xo dê bi sêy rızay). Coki ra sırgunê Diyarbekıri kerd. Peyey eşira cı zi sırgunê Dêwrığe kerd. (Tehcir) 




#Article 508: Afrikay Veroci (309 words)


Afrikay Veroci mıntıqa ra verocê qıtay Afrika dera. Zımeyê Afrikay Veroci de Namibya, Botswana u Zimbabwe; veroc de Okyanuso Hind; rocvetış de Swaziland u Mozambik; rocawan de Okyanuso Atlantik estê. Dewleta Lesothoy sinorê Afrikay Veroci miyan de ronayiya. Paytextê Afrikay Veroci Johannesburgo. Afrikay Veroci ezaa Mıletê Yewbiyayey u Yewiya Afrikawa. Sistemê idarey siyasetê xo demokrasiya.

Verênde ra eşirê Zenciyan Afrikay Veroci de cıwiyêne. Serra 1652ıne de Jan van Riebeecki (yew Hollandıc) Afrikay Veroci keşf kerda u Afrikay Veroci biya koloniya/mıstemera Hollanda. Peyniye de zaf şarê Hollanda şiyo Afrikay Veroci. Labelê serra 1797ıne de Britanya Gırde Afrikay Veroci işğal kerda u Afrikay Veroci biya koloniya/mıstemera Britanyaya Gırde. Serra 1866ıne de merdumê Afrikay Veroci zern u kristali diy u Afrikay Veroci biya yew merkezê mıhaciran. Serra 1861ıne de Afrikay Veroci xo reynao ra, xoser ilan kerdo.

Seba ke erdê Afrikay Veroci zaf hera u gırdo, iklım u hewayê xo zaf vuriyeno. Verocê (cenubê) Afrikay Veroci honıko; labelê zımeyê xo zaf germıno. Tede çoli ki zaf estê.

Sûkê (Bacarê) gırdi:

Sûka Johannesburgi zaf raver şiya. Tede bina u banê xeylê berzi estê. Johannesburg bacarê dewizi u merkezê iqtısadê Afrika Verocio. Cape Town merkezê siyasetio.

Nıfusê Afrikay Veroci 47 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê; şarê Ewropa, Afrika, Asya tede zafê. Mabênê Sıpê u Zenciyan, riyê siyaseti ra seba cêrakerdışê verêni ra serdıno. Derd u qehrê weşiya Zenciyan gıranêro. Labelê heyatê Zenciyan her roc beno hewl. 

Dinê Afrikay Veroci Xrıstiyanina. Afrikay Veroci de zaf zıwani qesey benê: İngılızki, Afrikanki, Ndebele, Sothoyê Zımey, Sothoyê Veroci, Swati, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa u Zulu. Nuskar u wendoğê xo senıkê. Seba /Semedê nêweşiya HIV/AIDS ra zaf merdumê Afrikaya Veroci merdi.

İqtısadê Afrikay Veroci ne zaf qewetıno, ne ki zaf hewlo. Mıntıqeyê Zenciyan zaf peyser mendê. Zaf merdumê Zenciyan sindorê feqirine de cıwiyenê; standardê heyati nızmo. Labelê heyatê Sıpêyan zaf hewlo. Endustriya iqtisad u enerciye zaf raver şiya.




#Article 509: Dewleta Selcuqıcan (123 words)


Dewleta Selcuqıcan (be Farski: دولت سلجوقیان) mabênê serranê 1037 u 1194ıne de yew dewleta İslamia Sunniye biya. Zıwanê Dewleta Selcuqıcano resmi Farski biyo.

Serra 1038ıne de serekê Selcuqıcanê Tırkanê Oğuzi, Tuğrul Beg Nişabur işğal kerd u serra 1040ıne Masud Iê Gazniyan meğlub kerdo u Cengê Dandanakani vışto ra ser. Serra 1042ıne de Xarezm, 1050ıne de zi İsfehan işgal kerd. Serra 1055ıne xelifeyê Abbasan Al-Qa'imi seba derd u unwanê Sultani rê Tuğrul Beg dewat kerd Beğdad. Serra 1066ıne de Alp Arslan sultan biyo u Nizam el-Mulk rê o wezir tayın kerdo. Serra 1071ıne de sultanê Dewleta Selcuqıcan Alp Arslani imperatorê Bizansi Romanos IV meğlub kerdo u Cengê Melazgırdi vışto ra ser.

Serra 1194ıne de Alaaddin Tekişê Dewleta Xarezmiyan dest ra Dewleta Selcuqıcan biye xırabe.




#Article 510: Mesut Keskin (348 words)


Asmêno Bêwayir (namey xoyo raştıkên Mesut Keskin) yew cıgeyraoğo Zaza u merdumê ilmê zıwananê Hind-Ewropao. Serra 1973ine de Estamol de ame riyê dınya. Keyey xo taê serri raver dewa Mazra Sılêmanu, Pılemoriye (Dêrsım) ra bar kerdo, ameo Estamol. 1975 de piyê ey o be maa cı ra ardi Almanya. Ae ra nat na dıwele de weşiya xo rameno. Almanya de şi mekteb. 1992 de kewt universıte u mıhendısina makina (vıraştena makina) heta lisansê veri wende. 

Oyo ke Zazaki verê coy tenê areze (fehm) kerdêne, emma qısey nêkerdêne. 1993 de dest kerd zıwanê ma u piyê xo, gına sero, musa. 1996 de redaksiyonê pêseroka Warey de ca gırewt. 2005 ra heta 2008 ki redaksiyonê pêseroka Mirazi de ca gırewt. Taê gurenayışê xoyê zıwani, nuştey, kılamê xo kıtaban u pêserokan u internet de veciyay (taê ebe namey xoyê keyey, Mesudê Keşki). Taê kıtabi u xeylê nuştey nuştekaranê Zazaki redakte kerdê. 2013ıne ra nat pêseroka MA de nuştan redakte keno, yew ki pela internetia Zazaki Zazakikozmos  de ki nuseno u editorine keno. Editorê pelga www.zazaki.de u ezaê diwanê idarey Enstitüyê Zazakiy u Cematê Zazayanê Almanyao.  

Nıka Frankfurtê Maini de diwanê idarey Enstituyê Zazaki de gureyeno u temsilkarê pêseroka Miraziê Ewropao. 2005 ra heta 2008 Universıtey Frankfurtiê Goethey de qısmê ilmê zıwanan de ilmê têverşanaena zıwanan (ilmê qıyasê zıwanan) de lızgey Hindo-Ewropaistiki (Indogermanistik) wend. Paizê 2008ine de teza xoya mastıri dê zerre. Teza xo diyalektanê Zazaki sero nuşte. Çele (Kanuno Peyên) 2009 de wendışê universıtey qedena. 2009ine ra nat teza xoya doktora eyni universıte de vırazeno.

Keskini Şazadeo Qıckek Küçük Prens çarna Zazaki, serra 2009ine de kıtab de Almanya de veciya. Kıtabê eyê dersa Zazaki be terifê Almanki, be namey Zonê Ma zanena? Gağandê 2012i de be destê projey taê embazan u nuştekaran veciya. Guciga 2017ıne de ey çarnayışê Şazadey Qıckeki be halo rocanekerde newede İstanbol de, Dersim Yayınları de vet. Nê vetışxaney de ki Nisana 2017ıne de kıtabê xo'yê derse Zonê Ma Zanena? Almanki ra çarna Tırki u pê Zazakiyê Hemıne be namey Şıma Zazaki zanenê? ra vet. Kıtabê xo'yê ders'o peyên pê metodanê ilmi standardizekerdena Zazaki rê gamê da verêna.




#Article 511: Roşanê Kormışkani (2080 words)


Kormışkan yew roşanê Zazayano. Kormışkan roşanê Zazayano en gırd u gırso u Zazayan-Dımıliyan miyan dı rojêda newe, şênı, roşnayi u rojêda bımbarekı yena qebulkerdenı u sınasnayenı. Roşanê Kormışkani jew rozı niya, hefteyêno. Hefteyo peyniyênê mengda Awdarı (adarı) çarşeme ra heta çarşeme hefteyê rameno. (Ma mengda Awdari rê vanê menga Kormışkani zi). Dı ê hefti mıyan dı çarşemeyo en bahdoyên dı, roja paka akerdê dı, ayam weşı dı, şarê Zaza-Dımıliyan çınay xo yê newi, pak u weşi dano xora, werdena xo gêno u şıno mesire. (Tabi veror heme şamiyê terwendey vırazenê, hazıreya xo vinenê u a rojı dı gênê şınê gemı). Heme piya gema, deyan u gewan sero, dık u bostanan kışta, erd u baxçan miyan dı, si u keran sero, duz u meydanan dı bı kêf u şêneya, kay u şahiyana, deyr u muzigana Kormışkanê xo bımbarek kenê.

Heme dewlemend, axa, beg, mir u sınasnamey Zazayan keyandê xo dı qandê bımbarek kerdena Kormışkani şamiyê terwendeyê tamınê weşi vırazenê u gênê benê gema, meydanandê Kormışkani dı danê dost, merdım u kesandê neçaran u bı inana piya nanê xo wenê. Dı roşandê Kormışkani dı Beg, Mir, Axa u keyey dewlemendi, qeçkanê keyandê neçaran, bêkes u sêqüran kenê mırd u çınayo newe herinenê u danê pıra. Kesê dewleti dı o roşandı destê xo hetê neçarana derg kenê, destê inan tepşenê u inan rê yarmetey kenê. Taydê cı zi yarmeteya dost , dewıj, merdım u sınasnayandê xo kenê. Pizanê inan kenê mırd u serê inan kenê newe. Qandê nê sedeman Kormışkan rojêda roşnayi, a dest tepıştenı u yarmetey, rojêda xeyr u bereketi, a şênayey u kêfweşey yena qebul kerdenı u sınasnayenı. Qedır u qimet, gıraney u vayeya ê roşani zahf gırda. Vayeya cı kışta yarmetey pêdayenı u pêheskerdenı ra nina herinayenı u bazarkerdenı. Qedır u qimetê cı nino hesab kerdenı.

Wexto kı şarê ma Zazayan dı a rojı dı vıjêno mesire, meydanandê Kormışkani, cayandê en berzan, ko u keran sero adır wekeno, çorşmey adıri şıno yeno, xo adıri sera çekeno u kay keno. Babet babet muzik yeno cınayenı, deyri (dêri, kelami, lawıki) yenê vatenı, govendi yenê gırêdayenı u babet babet kay benê u yenê kaykerdenı. Cıni u keyney bolê cı panceyê (şılwalê, donê) kı qümaşdo sur ra yan zi xetê surıni tey estê danê xora. Çalme, sêm, murey u altunanê (zêranê) xo yê bıqimetınan kenê xo ya u xo zey veyvekana, zey horiyana xemılnenê. Bı no hesaba vıjênê şênayey u şahiyandê bımbarek kerdenda roşandê Kormışkani. Camêrd u xortê cı zi zey inan çınayê xo yê weş u newi danê xora u xo xemılnenê kenê zey waştana (zamana). Bolê camêrdandê cı yê bıemıran pırêno sıpeyo xaşêlın danê xora. Herunda şewqa dı, kılawê wertey cı sur nanê xo ser. Her kıştêda ê çınadê inanê sıpi dı şeritê do sur esto. Werteyê kılawandê inan en tayn hendê nuşteyê rengda surı ra vırazıyayo. Rengna zey şeritiya ê nuşteyê suri gêna xo miyan u ey xemılnena. Bahdê a rengı fına şeritêdo sur yeno bındê ê şeritê zewna rengıni bın. Bahdê ê surdê dıdını fına rengna ra şeritna yeno bın. Bı no hesaba şeritê sur, jew zewbi rengan ra yenê yenê pê bın. Yanê jew sur, jew rengna, jew sur jew rengna. Bı na xemılnayena wertey cı sur u şeritê suri tey esteyana kılawê cı vırazênê u neyênê cı ser. Hirê şeriti rengandê binan ra u her mabêndê ê rengan dı şeritê do sur cay xo gêno u kılawı bı no hesaba yena meydan. Ma bı no hesaba bıdê izah kerdenı nuşteyo sur werte dı u hirê şeritê suri zi çorşmedê kılawa a kılawı xemılnenê. Nuşteyo suro kı wertedê kılawı dı sembolê Zazayan ê roziyo, ê hirê şeritê suriyê kı çorşmey kılawı ra ameyê çarnayenı u zey mundida Şêx Fatmaya (gök kuşağı) kılawı gırota zi jew nişanê roşnayi, jew nişanê xeyr u bereketi u jewdê cı zi nişanê pêra heskerdenı, qimet pê dayenı, qedrê pê gırotenı u yarmetey pê dayeno.

Şewanê ê heftedê Kormışkani dı şarê ma Zazayan keyan dı, wedandê meymananê dewan dı, key Pir, Beg, Axa, Seyid, Şêx u Miran dı yeno pêser, hıngılmey u şênayeyê cure bı curey vırazeno, kay keno, dêri vano, pê dano huwatero u pêrê meseley vano. Hergı şewı cayê dı, keyeyê dı yan zi çend keyan dı yenê pêser, pê hetı, piya wenê, piya şımenê u piya kêf u hıngılme kenê. Merdım, ber, eşir u keyeyê pêra qahryayey, dı roşandê Kormışkani dı pêdı yenê werey u umışê pê benê u pêdı şerweşi kenê. Dı ronıştena şewandê roşandê Kormışkani dı zahf çerez u çiyo zey çerezi yeno werdenı. Mesela pastêx, kesmey, sıncıxi, nıhey pıraynayey, dendıkê (berzey) pıraynayeyê vılda verrozi (maşelay), ê kuwan, zebeş u beşilan, kılêncey, kılêncey nandê nebi (mısri, eskızi, nanê nıhan, qatmey, şolık, qawırme, henarê payızey, mıroy payızey, vami, gozi, qıznawê pıraynayey, kınciyo pıraynaye, qahwey qıznawan, tuy wışki, tey u şiraneyê babet babeti yenê ronayenı u werdenı. (Tay mıroy u henarê welatê ma yê payızey estê, wext ra wext, yanê wextê xo yê bıyayenı ra heta wextê bıyayenda serda binı yenê şalge kerdenı u dı ê şalgandı yenê mühafaza kerdenı. Wext ra heta wextê xo ramenê u manenê). 

Dı ê şênayan u hıngılmandê dewrdê Kormışkani dı bol şamiyê terwendeyê bıtam u weşi vırazênê u werênê. Mesela zey keşkekı, rız u serkızrık, bılxürı serkızrık, yan zi bıqawırme, dekerdena kodıkan (dolman), küftey, şirawiya kergan, tırşo bısımaqa vıraşte, tırşokı bı awda henarana vırazêno, qatmey, şolık, toraq u rıwendê qeliya, rıb u rıweni miyan dı surkerdena pastêx yan zi nani, tırşê nıhan u puni, pırkerdena bız, mi yan zi ê kerg u hüliyan (kergê mısri, kergê şami, eleloki), tırşê qıloxirıkan, şorbadoy, kılêncey, danugı, eşure, kebabê babet babeti, tırşê qesıba, surkerdena isot u bancanandê wışkan, nan u kılêncey nebi, küftey kınci u herwına.

Şımıtenê cı zi şerbetê rıbi, do, şerbetê biyani (susi), şerbetê awda henaran, xoşawi, sıskı, awa porteqalan yan zi ê sa u meywandê binan, xoşawiya qax u çiran, qahwey qıznawan u herwına. 
Keyne u xortandê Zazayana dı o roşandê Kormışkani dı serbest serbest pê vinenê, wınênê pêra, pê qayıl benê, pê ecıbnenê, pê vera ravêrenê, zeriya xo fênê pê u qandê waştenı mesela may u pêrdê xo rê venê u akenê. May u pi, yan zi merdımê ciyê qedır qimeti, pil u veramyayey berandê cı şınê wazenê. (eger qeder abıyo, bıdê pê, pêya jewziyênê). Xort u keyney Dımıliyanê ezebi bı çıhar çımana amyayena roşandê Kormışkani pawenê. Çımkı dı o roşan dı, rıhat rıhat, serbest serbest hereket kenê, pê vinenê yan zi bı çımana pê bırnenê. Serbesteyêda bol hera u demokratikı dı roşandê Kormışkani dı esta. Na zi nişanê demokrat bıyayenda Zazayana. Xorti çalım kenê keynan vera ravêrenê, keyney zi bırwan bınra inan bırnenê u ê zi çalımê xortan peydı roşenê xortan. 

Nıqarewan u zırnewan, luliwan u sazwan, dêrwan u kaywan, meselewan u estanıkwan u aşıqê ê dorman, çorşman u ê dewan u deveran, qandê hıngılmedê şênayey u bımbarek kerdenda roşandê Kormışkani seferber benê. 

Dewê kı, deverê kı, cayê kı nê sazwan u dêrwan, aşıq u meselewan u herwına tey çıniyê, dewlemend, mıxtar, beg u axlerê ê cayan, yan zi veramey u verkewteyê cı serrê veror perey danê aşıqan, sazbendan u herwına merdımandê sanatkarandê ê çorşmi u inan dewetê dew u deverandê cayandê xo kenê. Wahêrê honeran zi yenê rengı danê roşandê Kormışkani, honeranê xo nişanê şari danê u roşanê cı hıngılnenê u kenê şên.

Cayêdê, qimetêdê, vayeyêda Kormışkaniya zahf gırd u berzı şardê Zazayan miyan dı esta. Keyeyê kı, berê kı dewandê xo ra barkerdo u key xo berdo sukandê gırdan u zewbi cayan, eger imkanê inan bıbo u hendê qülda derzıni imkan bıvinê, dı o heftedê bımbarek kerdenda Kormışkani dı yenê dewandê xo dı, benê tewrdê şênayey u hıngılmandê roşandê Kormışkani u şardê xo ya piya, dı şardê xo miyan dı ey bımbarek kenê. Qandê kı Hükmatê Tırkan, esker u polisê cı nêverdanê kı şarê ma roşanê xo yê Kormışkani bı serbesteya u serbestey miyan dı bımbarek kero. Heme ray u neqeban cı ver gênê kı roşanê Kormışkani niro bımbarek kerdenı. Bı her babeta cı vero benê bend, nêweşey fênê cı miyan u şaro kı qandê bımbarek kerdenı ameyo pêser inan qerşun kenê, çıwey kenê u kenê vılla.

Labırê çı heyf, çı güna kı ewro o roşanê ma yê Kormışkani werte ra werışto u vıni biyo. Keso dıha ne qalê cı keno u ne zi wetano ey bımbarek kero. Vanê ma newe ra gan bıdê ey u ey vejê meydan u bımbarek kerê, se beno wa bıbo. Şari bı zıwandê xo ya, bı roşanandê xo yê milliyana, kültür, edet u toreyandê xo ya yenê sınasnayenê u pêra ca benê. Nişanê şarbiyayenda ma ra zew zi roşanê ma yê Kormışkaniyo, çımkı bê şardê ma şarna ê roşani bımbarek nêkeno. Serê meseladı merg zi bıbo vanê ma xo feda bıkerê u ey bımbarek kerê. Şıma zanê nesilê ma yo newe dı heqdê roşandê Kormışkani dı zahf çi nêzano u ey nêsınasneno. Ez zi tayn çiyanê werdiyan gırdandê xo ra peyhesiyaya. Ju ju fını mı wedandê ma dı aşnawıtê, pil u gırdanê ma, şêx u axleranê ma bahsê roşandê Kormışkani u şênayeyandê ê wexti kerdê. Bol edet u toreyê Kormışkani estê kı, ewro ma inan ra jewdê cı zi nêzanê. No hirıs-çewres sero kı ez raşt niyameya, bı teferuata, bı şên u şênayeya, bı hıngılme u venga cayê dı roşanê Kormışkani ame bımbarek kerdenı. Jew jew dewan dı bı nımıtena, bı xırxızeya, çend seatan miyan dı adır webıyayê u ameyê bımbarek kerdenı. Zewbi kesi nêwetardê bımbarek kero.

Tay çiyê Kormışkani gıranvay u taybeti esti bi. Hefteyo kı keno dest pey kero yan zi verê coy, dı welatê ma dı vıllıkê esta cırê vanê esparıkı yan zi vıllıka Kormışkani, a vıllıkı erdi bın ra serey xo vejena u vıjêna. A vıllıkı mêşan miyan dı, bır u beri bın dı, deyan sero, mabên yan zi qelaşandê siyan dı, velg, qırş u qali bın dı, cayo kı hera cı sura yan zi germ manena ê cayan dı, herda gavını miyan dı, erdandê qumınan dı u herwına cayan dı bena kıho. A vıllıkı dı mengda awdari (adari) dı vıjêna. Yanê a esparıkı nişanê amyayenda wesari u ê Kormışkaniya. A vıllıkı hendê gışt u gıştunim kewna erdi ser u vıllıka xo akena. Per, kok u vıllıka cı yena werdenı. Kokê cı zey kıxsiyayo, kes pur keno, tewrdê vıllık u perandê ciya weno. (Tabi ê kı ay vinenê qandê nımuni, qandê mısnayenı nêwenê u qandê werdenı zi nêgeyrenê ay). Semedê werdibiyayenda cı, bol zehmeto kes qırş u qali miyan dı, velg, perê daran u keslegan bın dı ay bıvino. 

Gırdanê ma bol qal kerdê u vatê: Xort u keyneyê kı ezebê ay bıvinê qederê cı abıyêno. O kı en sıfte ay bıvino, vanê rısqê ey a serı vêşi beno, kar u gırweyê cı rayo şıno u dı a serı miyan dı tengey u zehmetey nianceno, nêvineno. Wexto kı kes ay vineno, vanê kes bı qırma, bı pısta, bı kardiya çorşmey cı aşano, ay weş bı kokdê cıya erdi bın ra bıqlayno u vejo. Wexto kı tı nêşê ay bı kokdê ciya erdi bın ra bıqlaynê u vejê, yan zi bıqürmıçınê rınd nêbeno. Kesê kı ay vinenê, ê kesi nêşê ay bı kokdê cıya vejê, vanê ê kesi bêmeharetê, destbereya cı çiyê nina, destmelêsiyê. Kesê kı ay vinenê nêşê ay kok ra bıqlaynê u bıqürmıçınê, vanê bejna inan zi a serı nêvıjêna, kılm manena u derg nêbena. (tabi kesê kı hewna genciyê u bejna cı vera cor şına inan rê vanê). Qandê coy zi zahf qeyret kenê u hewl danê xo kı ay bı kokdê ciya vejê. Bejn u balê a vıllıkı u xemılyayena cı zey veyvekanaya. Qandê coy zi tay merdımê kıhani cırê vanê Veyveka wesari.

Çiyo kı mı Kormışkani ser aşnawıto ninan ra ibareto. Ma embaz u dostan ra, şardê ma Zazayan ra reca kenê, kam Kormışkani ser çiyê zano yan zi aşnawıto, wa ma rê, rojnameyandê ma rê, nuştoxandê ma Zazayan rê bırışo yan zi eger şeno bı xo bınuşno u rafino çımandê şardê ma ver. 
Not: Şıma zanê teberdê Sêwregı dı dirê cay, dirê meydani estibi cırê vatê cay Kormışkani. Şarê ma yê Sêwregı şiyê dı ê cayan dı Kormışkanê xo bımbarek kerdê. Qandê coy ê cayan rê vatê cay Kormışkani. Dewda ma Mextele dı zi cayê estbi cırê vatê gewê wışki, dı o ca dı verênanê ma adır wekerdo u Kormışkanê xo bımbarek kerdo. 

Mıntıqa şardê ma yê Dêrsım, Erzıngan u Sêwasi dı zi bıbabet na bımbarek kenê u ê a rojı rê vanê ”Çarşemeyo siya” (kara çarşamba). Labırê ez nêzana ê bı çı babeta u seni bımbarek kenê. Olvazê mı rê soz dabı kı gırdandê xo ra pers kero u mı rê bınuşno. Labırê hewna mı dest nêkewto.




#Article 512: Gollum (117 words)


 
Gollum namê cıyê bini Sméagol (ebe namê Starreni ra zi şınasiyeno) romanê J. R. R. Tolkieni de yew karakterê The Lord of the Ringsio. Gollum hem yew hobbito hem zi wayirê iştane biyp. İştane ambazê ho ra groto u iştane ra istifade kerdo. Lanetê iştaney serê ho rê biyo u suretê ho vuriyo. No hedise ra dıme ebe Bilbo Bagginsi ra amey têlewe u Bilbo iştane ho ra ebe raya kayi ra grewto ema Gollun vaz nêverayo u Dewrê Çeharıne de seba Koyê Hukımi rê şiyayış Frodo u Sam rê biyo rehber u Frodo xaptiyo u iştane ho ra gırewto. Koyê Hukımi de ebe iştaney ra cêr finiyo u hem ey hem zi istane, ê biyê çıne.




#Article 513: Asın (145 words)


Asın (be Latinki: Ferrum) metalo kimyewiyo ke amarê cıyo atomi 26o. Sembolê cı Feyo. Asın metalê koma metalanê ravêrdeyınan ra yewo. Asın metalo de tewr bolo dınya de yeno diyayene. Her wınasi qalıkê erdi de metalo tewr zêdeyo de çarıno. Çunke miyandê erdi de handê xeylê asın esto ke, texminkerdene ra gore rolê asıni sindorê manyetikiê dınya sero zafo.

Metalê asıni, cewheranê asıni ra yeno vıraştene u tebiet de be uslıbê elementi zaf niyo. Seba ke merdum asıno metalên gani be dest defiyo ke reaksiyonanê mıqabılkeran (İng.: reducer) miyan de cewherê asıni bıvıraziyê. Asın be vêşêriye seba vıraştene, alawıtışi (İng.: alloy) be karbon, yanê polat yeno gurenayene.

O taw asın be karboni rê heta germiya 1420 – 1470 Ki (Kelvini) yena gırênayene ke zerreyê rovılêşiyiya awıne de, % (se ra) 96,5 asın u % 3,5 karbon esto ke awa alawıtışi zey asıno derışiyaye yeno namekerdene. 




#Article 514: Zazakipediya:Aşleci (154 words)


Aşleci (Aşlevan, Aşle kerdox, darı ra darı neqık): Merdımo kı dar u beri qandê meywe tepıştenı aşle keno, ey rê vanê aşleci, yan zi aşlevan. Aşleci gılandê darê dı çım akenê u jewna darı ra hendê masureyê qırmê cıkenê u anê kenê ê çımi miyan. Bahdê coy fekê cı weş çaput yan zi çiyêna pêşenê kı, o qırm tey wışk nêbo, yan zi cemed niyerzo u cıra gan nêvıziyo. O leteyê qırmıyo tern ê çımi miyan dı xo gêno, tepşeno. Tepışt tepey a, eger o kamci darda meywi ra cıkerdo, o gılo kı aşle biyo ê meyweyê a darı dano. Tabi ê aşlekerdenı zi demêdê cı esto. Vanê kes dar u beri ê demdê aşlekerdenı dı aşlekero. Manê aşli darı ra darna resayena. A dıdını her darı ra darı aşle nêbeno. Dara kı tı kenê aşle kerê vanê o aşleyo kı tı anê nezdi a darı bo kı o aşle tepêşo.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 515: Zazakipediya:Aşxaneci (133 words)


Aşxaneci (Loqantacı, şami pewtox): Merdımo kı şami vırazeno u roşeno ey rê vanê aşxaneci. Cayo kı tey şami roşêna ê cay rê zi vanê aşxane. Aşxaneci qandê şami vıraştenı u rotenı xo rê cayê akeno u wıja dı şami vırazeno u roşeno. Aşxaneyê ê wexti zahfê cı rayan kışta, cadê qonaxkerdenda karwanan, xan u otêlan kışta, yan zi xanan miyan dı vırazıyayê. Bê nê cayan, merkezandê sukan dı, cayo kı insan tey bolo, dukan mukani estê u cayê dayen u gırotenı u alvêriyo ê cayan dı zahf aşxaney estibi. Zahf keyan u merdıman idareyê xo şami vıraştenı u rotena kerdê. Ewro o zenat ê demdê verêni vêşêri kar u perey keno. Ewro her koşe dı aşxaneyê esto. Tabi aşxanecılıxey rê u şami vıraştenı rê zi zanayenı u meharet lazım bı.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 516: Zazakipediya:Dêsker (174 words)


 
Dêsker (düwarci, dêsvan, dêsvaney): Merdımo kı dês keno ey rê vanê dêsvan yan zi dêsker. Ê zenati rê zi vanê dêsvaney. Demo kıhan dı dêsvaney zahf perey kerdê u bol ravey şibi u zeneatê do verkewte bı. Ewro zi hewna o zenat perey keno u zeneatê do ravey şiyayeyo. Qonax, qele, pırd, set, bend, xan u hemamê (keraşo) ê wexti heme destandê zenetkarandê nê zeneati destan bın ra ravêrdê u bı destandê inan a ameyê kerdenı, vırazıyayê. O wext vıraştena dêsan dı si kar ardê. Labırê ewro zewbi çiyo suni u ê fabriqan zahf kar anê. Mesela tuxla, birket, kerpiç u çiyo zey inan.

Ewro teknik zahf ravey kewto u verdı şiyo. Zahf çiyê nê cayandê xo tey sıtarkerdenı heme hadre fabriqan ra yeno u pa vırazêno. Demdo veri dı zey ewroy, wına çimento u fabriqeyê çimentoy zi çınê bi. Dêskerdenı rê zi zaf zanayenı lazıma. Wexto kı dêsê raşt niro yan zi si weş siyerı nênışo bahdo şeno bıxıliyo u bıbo sebebê kıştenda ê kı bındı manenê ê ê kesan.

Nuştoğ: Koyo Berz




#Article 517: Berfin Jêle (101 words)


Berfin Jêle yew sair u nuştekar u çarnoğa. Dêsım de dewa Turısmege de ame dina. Mektebo vırên, miyanên u lise Mamekiye de qedêna. Peyê coy Estanbol de şiye mektebê Moda-Tasarımi (Stilist u dizayn). 1991 ra nat Almanya de weşiya xo ramena.

Xeylê serriyo ke zıwanê xo Zazaki sero gırweynena u nuşena. Niya vacime: Zazaki de cêniya vırêna. Heta nıka dı kıtabê Jêle veciyay: ÇIMÊ ESQİ TO DERO, no kıtabê xoyo şiir, vetışxanê Peri de veciya, o bin zi ANTOLOJİYÊ SAİRUNÊ DİNA vetışxaney Belge de veciya. Zazaki de hewna xeylê dosyayê Jêle estê; Dêsımi sero, kultur u cêniyan sero dozkerdena xo esta.




#Article 518: Hesenê Reqasa (115 words)


 
Hesenê Reqasa nuştekar u cıgeyraoğê do Zazao. Mesleg ra diplom ekonomo. 1973yıne de dewa Vartoy Reqasa de ameo dınya. Eşireta Xormekan rao. Hewna ke doman biyo, keyey xo ra pia ameo Almanya. Universıtey Esseni de iqtısadê bazari (Tr. işletme) wendo u no sektor de xebetiyeno. 1998ıne ra tepeya redaksiyonê pêeroka Warey de ca gırewt. Taê nuştey xo pêserokanê Ware u Tija Sodıri de zafêr Zazaki sero  Zazaki de veciyay. Almanya de tewrê semineranê Zazaki bi. Redaksiyonê projey qısebendê Zazaki-Tırki de ca gêno. 2012 - 2013 Yol TV de be namey Vengê Dêsımi yew programê Zazaki vıraşt. Zeweciyaeo, wahêrê dı domanano. Domananê xo de Zazaki qısey keno. Namey lacê xo Verşano, namey  keynay xo ki Şiliya. 




#Article 519: Wikipediya:Embassy/Arşiv 2 (1537 words)


According to the policy of this Wikipedia, we only write in Zazaki. For communications in English (or any other questions other than in Zazaki), please on this page.

Man Irani hastam va sotun Farsi raa por Kardam.
Hi I am an Iranian and I filled out the Persian column (Sotun).  I am glad Zazas are doing their best to keep their culture and heritage alive.  -- 21:17, 1 Tişrino Peyên 2008 (UTC)

Can you explain to me, why there is coming Demirtaşi, that I lean. Thank you.

Do you not mean Demirtaş qedeno or not? -- 12:35, 9 Hezirane 2010 (UTC)

I think it is better to use Zanayış. Doesn't really hurt. -- 14:32, 15 Heziran 2008 (UTC)

So Asmen is here right, that zanayış is = bilgi (knowledge) and not bilim (science). -- 11:00, 18 Heziran 2008 (UTC)

Bıra u wayêne, mesaco corên mı rê i nuşto. Ê nê merdumi heta nıka ebe kopyakerdışi ra ita de iştırakê xo biyê. Wextê mıno ke bi, aşmanê peyênan de mı tenya ğeletanê dey raştkerdışi ra viyarna ra. 
Verênde ebe mıxtelif nameyan ra kewt cı (, , , , ). Nıka zi urşto ra, namê mı (, ,  heta  u  uêb.) ra hesabê newey vıraştê. Ez nê naletmey ra endi se vaci? Haşa şıma ra, cayıl u cuhulê zey nê heri koti ra yenê qıdıxê ma de vecinê? Bıra u wayêne, şıma se vanê? -- 

tı kamo Mirzali? tı kamo? Wayêrê Wikipedia Zazaki tı niyo,fam bıke.Tı zaf nêzanayo,tı zaf harayo, u ez fikir kenan ke, tı serê to be Wikipediya werdo.Ema ema,Ez tı teqib kenan,İnca,Wikipedia seba to mınasib niyo,fekê to zaf zaf piso,tı veng u varit qısey keno.Be haştiye ya zi be lecê,incay terk bıkê!Ek tı xêyr ra fam nêkeno,be zaruret,tı do incay biterkê..fam bıkê.
(Dear Managers you all see I know Zazaki,Mirzal is lying and wants to trick you are,dont believe him please)
 

Dear Managers,i will say to you are just one thing,please check the pages which ones I wrote in here  you are all will see the fact! You all see Mirzali here insults Erdemaslancan and me,he saying he must be treated psychologically,potential danger to society,he is mentally disturbed,he is writing with his puny english,they are pathetic guys and also he in Zazaki insults us,these ones are what Mirzali wrote,against to Human rights,and rules of Wikipedia,Mirzali is so rude to all people,he is acting just like a despot.this is really disagreeable for Wikipedia,Wikipedia is a reputable encyclopedia.I would like that,Mirzali should be removed from Wikipedia/this prestigious encyclopedia.You are all see who talking about facts,who lies,decision is yours.)
 

This mentally disturbed person () uses an illegal method, to give force to his lies. He violates any rules of wiki projects. He needs to be banned from everywhere, because he's just a culprit and no reliable person.  These people who have previously voted against me. But they are unknown to me and have nothing to do with Zazaki Wikipedia. -- 

 () 04:20, 23 Kanun 2012 (UTC)

P.S.  had shown  by  on the user page of  with his comment Here is a proof of his lies.. But this cannot be accepted as a proof of his lies. It's the similar to  by  on the user page of . These edits cannot be accepted as the proof of sockpuppetry of  and . In spite of  by  on the user page of ,  is not the sock of . In spite of  by  on my user page, I'm not the sock of .  () 04:55, 23 Kanun 2012 (UTC)

(Apologies if this message isn't in your language. Please consider translating it)

Please watch for problems with:

If you notice any problems, please  at .  You can test for possible problems at  and , which have already been updated.

Thanks!  With your help we can find problems fast and get them fixed faster.

 () 02:49, 16 Tişrino Verên 2012 (UTC)

P.S.: For the regular, smaller MediaWiki updates every two weeks, please .

Distributed via . (Wrong page? .)

Please translate for your local community

Hello All,

The Wikimedia Foundation's Fundraising team have begun our 'User Experience' project, with the goal of understanding the donation experience in different countries outside the USA and enhancing the localization of our donation pages. I am searching for volunteers to spend 30 minutes on a Skype chat with me, reviewing their own country's donation pages. It will be done on a 'usability' format (I will ask you to read the text and go through the donation flow) and will be asking your feedback in the meanwhile. 

The only pre-requisite is for the volunteer to actually live in the country and to have access to at least one donation method that we offer for that country (mainly credit/debit card, but also real-time banking like IDEAL, E-wallets, etc...) so we can do a live test and see if the donation goes through. All volunteers will be reimbursed of the donations that eventually succeed (and they will be low amounts, like 1-2 dollars)

By helping us you are actually helping thousands of people to support our mission of free knowledge across the world. Please sing up and help us with our 'User Experience' project! :)
If you are interested (or know of anyone who could be) please email ppena@wikimedia.org. All countries needed (excepting USA)!

Thanks!

Global Fundraising Operations Manager, Wikimedia Foundation

Sent using , 16:54, 17 Tişrino Verên 2012 (UTC)

, can you please unprotect your talk page, as editors need to be able to contact you in your capacity as an admin on this project, as I now have to in relation to numerous articles which I see problems with.  () 04:04, 29 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Those two user didn't contribute for deletions and blocks for more than two years. I think they have no time to contribute for Zazaki Wikipedia and retired. So I propose removing their sysop access (+ Belekvor's 'crat access). When they would return to Zazaki Wikipedia and want to get sysop access, they can request it again.   

  () 22:37, 6 Kanun 2012 (UTC)

Shall we give to a permission to global bot  to make following edits:

  () 08:01, 23 Kanun 2012 (UTC)

  ()

Thank you to everyone who volunteered last year on the Wikimedia fundraising 'User Experience' project. We have talked to many different people in different countries and their feedback has helped us immensely in restructuring our pages. If you haven't heard of it yet, the 'User Experience' project has the goal of understanding the donation experience in different countries (outside the USA) and enhancing the localization of our donation pages. 

I am (still) searching for volunteers to spend some time on a Skype chat with me, reviewing their own country's donation pages. It will be done on a 'usability' format (I will ask you to read the text and go through the donation flow) and will be asking your feedback in the meanwhile. 

The only pre-requisite is for the volunteer to actually live in the country and to have access to at least one donation method that we offer for that country (mainly credit/debit card, but also real time banking like IDEAL, E-wallets, etc...) so we can do a live test and see if the donation goes through. **All volunteers will be reimbursed of the donations that eventually succeed (and they will be very low amounts, like 1-2 dollars)**

By helping us you are actually helping thousands of people to support our mission of free knowledge across the world. If you are interested (or know of anyone who could be) please email ppena@wikimedia.org. All countries needed (excepting USA)!!

Thanks!

Global Fundraising Operations Manager, Wikimedia Foundation

(Apologies if this message isn't in your language.) Next week, the Wikimedia Foundation will transition its main technical operations to a new data center in Ashburn, Virginia, USA. This is intended to improve the technical performance and reliability of all Wikimedia sites, including this wiki. There will be some times when the site will be in read-only mode, and there may be full outages; the current target windows for the migration are January 22nd, 23rd and 24th, 2013, from 17:00 to 01:00 UTC (see  on timeanddate.com). More information is available .

If you would like to stay informed of future technical upgrades, consider  and . You will be able to help your fellow Wikimedians have a voice in technical discussions and be notified of important decisions.

Thank you for your help and your understanding.

, via the  (). 15:10, 19 Çele 2013 (UTC)

I apologize if this message is not in your language. Please help translate it.

Please join us in the , an incubator for project ideas and Individual Engagement Grant proposals.

The Wikimedia Foundation is seeking new ideas and proposals for Individual Engagement Grants. These grants fund individuals or small groups to complete projects that help improve this community. If interested, please submit a completed proposal by February 15, 2013. Please visit for more information.

Thanks!  -- 20:17, 30 Çele 2013 (UTC)

Distributed via . (Wrong page? .)

Kanımca bu madde yeniden yazılırsa faydalı olacaktır. Madde kabaca şu şekilde olmalıdır, bence: 

 () 22:59, 4 Tişrino Peyên 2012 (UTC)

Şeyh Said Ayaklanması ise Terteleyê Şêx Seidi değil mi ?  () 12:01, 29 Tişrino Verên 2012 (UTC)




#Article 520: Roşan Lezgîn (125 words)


Roşan Lezgîn (b. 1964, Dingilhewa) yew nuştox, şaîr û rojnamewano Kird o.

Roşan Lezgîn, serra 1964 de dewa Licê Dingilhewa de maya xo ra bi. Tena çar serrî mekteb wend. 1996 ra nata zafê kovar û rojnameyan de bi kirmanckî, kirdaskî û tirkî nuşteyê ey weşanîyay. Roşan Lezgînî bi kitabê xo yê hîkayan Binê Dara Valêre de xelata edebîyatî ya Apec Förlag AB-2002 girewte. Hewna, bi hîkaya Serkewtena Zerencan zî Musabeqeya Hîkayanê Seba Domanan a Yewine ke Beledîyaya Sûrî ya Dîyarbekirî organîze kerdebî de xelata diyine girewte.

Serra 2011 ra nat redaktorîya rojnameyê Newepelî û editorîya kovara Şewçila keno. 2012 ra nat zî edîtorîya Weşanxaneyê Roşna keno.

Roşan Lezgînî bi kirdkî û kurmanckî gelek kitabî nuştî û tercume kerdî. Hetanî nika nê kitabê ey weşanîyayê:




#Article 521: Zazakipediya:Semedê Zıwanê Standardi (1624 words)


Demo ký ma býwazê zıwanê xo zýwano sýtandard kerê, vanê ma raya ras¸tý xover s¸anê u ras¸t po s¸ýrê. Ras¸tey bývinê u ras¸tey biyarê zýwan. Demo ký ma býwazê zýwanê xo zýwano sýtandard kerê, lazýmo verê coy ma zýwanê qebul býkerê, ka namey zýwandê ma do çýçi bo, çýçi nêbo. Demo ký ma jew vaco zýwanê ma, jew vaco Zazaki, jew vaco Dýmýli, jew vaco Kýrmanc ki, jew vaco Kýrd ki, ma do se kerê u kotira destpeykerê? A ký ez zana xeylê merdýmiyê zi nê çi vanê. Ju ju fýný ezi hêrs bena u vana Dýmýlistan, Bucaxistan, Sêwregistan u herwýna. Býrayêno, wýna nêbeno u bý no hesaba ma cayê nêresenê. Bý no halla ma nês¸enê zýwanê xo zýwano sýtandard kerê. Na ju ras¸teya ma ya u vanê ma nay qebul býkerê. S¸ýma heme nay wes¸ zanê, yan zi s¸ýma ferq kerdo, dýxürýbê, dýberê rotoxi, roboti, dýs¸menê s¸ardê Zazayan u peyey Kürdan estê ký, bý her babeta wazenê zýwanê ma lehçey Kürdi kerê u bý no hesaba wertera hewadê. inan ra jew bera VATI? vetený u a biný zi bera ký televizyondê Kürdan dý pýrogramê Zazaki výracenê êyê (O ký ê výracenê pýrogramo se?). Ê wýrna xürüban zýwanê ma ruçýknayo u kerdo rezil. Semedo ký lehçey Kürdi nis¸an býdê, qesnayo, ruçýknayo, qürmýçnayo u kerdo lime lime u hewna zi êyê kenê. Qandê ký vacê lehçey Kürdiyo qýsanê ma yê orijinalan vecênê, qýseyê ký ê Kürdana zey pêyê inan kar anê, yan zi herunda qýsandê ma yê Zazaki dý qýsanê Kürdi kar anê. Ê biyê bellay serredê s¸ardê ma u zey merandê mýrdarana kewtê koçýkda werdê cý. Vanê verê heme çi ma merdýmanê unasinan mahkum kerê u s¸ardê xora duri finê. Vanê ma akerde akerde cýrê vacê, madem s¸ýma xo Kürd vinenê, s¸ardê ma miyan ra bývýciyê u defbê s¸ýrê Kürdan miyan u Kürdey býkerê. Mevecê ma Zazayê Kürdê. Zaza Zazayo, Kürd Kürdo. Zazay Kürdi çýniyo. Vanê çýçirê mal beno wa býbo, ma ninan duri finê. Çiyê bêbedel nêbeno. Eger dý na raydý bedel dayený icab kena, vanê ma hadrebê, bedel dayený rê. Vanê ma ninan rê vacê bes, bes, bes. Kürdi býqüwetê u perey cý estê, eyra bý her babeta pas¸ti danê ninan u ê zi zey taziyana ucara remenê uca. Vanê ê zýwandê ma ra fek výradê u s¸ýrê xorê Kürdi ser býgýrweyê.

Verê ney çend mengi mý dý nus¸teyêdê xo dý va; Lazýmo ma welatý qonferansê do akerde výracê u heme çi xo dý ê qonferansi dý biyarê zýwan u rafinê çýman ver, sebeno wa býbo. Labýrê kesi xo vernês¸ana. Hetta me semedê xo, s¸ardê xo, zýwan u kültürdê xo bedel nêdê, meseley ma zelal nêbenê. No çi, na mesela bý tersa, xo peydý antena, mý rê çýçi vatena nêbeno, serey xo nêgêno u sernêkewno. Heme çi bedelêdê cý, vayeyêda cý, kerdenêna cý esta. Semedê zýwandê sýtandardi u jewbi çiyan fedakarey, xovers¸anayený u gýrweynayený lazýma. Demo ký ez vaca zýwanê mýntiqada mý, o bin vaco ê mý ne no çi beno u ne zi kes s¸eno rýhat rýhat serro býgýrweyo. Demo ký xo ýsrar býkera, xo pêt býs¸ýdêna u vaca ‘Tý seninê’, ombazê Dêsými vacê ‘Tý senina’ semedê neri o wext zýwan sýtandard nêbeno. No jew minaqo, misalo. Demo ký olvazê do Dêsýmýc vaco ‘Hewrrês’ u ez ýsrar býkera u vaca ‘Çýx’ fýna nêbeno. Ez zana ký ê mý s¸as¸o, labýrê ezo fýna zi xo s¸ýdênena u vana ‘çýx’. Halbuký ‘Çýx’ (çýg?) Týrkiyo, hewrrês heqiqi Zazakiyo. Vanê ez ‘çýxi’ çekera u hewrrêsi kar biyara ký zýwanê mý sýtandard bo. De4mo ký jew do Çewlýgýc vaco ‘Varan’ ez vaca ‘Yaxer’ qe nêbeno. Yaxer Zazaki niyo, Azeriyo. Labýrê Varan Zazakiyo. Nêbeno ez zor býda wendoxandê xo u yaxeri bý inana býda wendený. Vanê heruný dý ez yaxeri berza xo lýngan býn u varani kar biyara. Demo ký jewdo Dêsýmýc varani rê vaco ‘S¸ýli’ u dý ney dý ýsrar býkero do seni býbo? Dý ma dý zi ‘s¸ýli’ esta, labýrê s¸ýli nerm nerm têmiyan varayena vewr u varaniya. Wýrna têmiyan nerm nerm varenê ma vanê ‘s¸ýliya’ varena. Zahf tayn qýsey ma cêra výryayeyê, zahfê cý pêra duri niyê u zey pêyê. Tayn tayn qýsan dý nus¸ey (herfi) výrênê, mesela ‘S’ beno ‘S¸’ u zey ninan. Mesela ma vanê ‘Keyna’ Dêsýmýc u Çermugýcana vanê ‘Çeyna’. Ma zahf ‘S¸’ karanê, labýrê Dêsýmýci herunda ‘S¸’ dê ma dý ‘S’ karanê. No zi zahf normalo.

Çiyê zahf u zahf balê mý anceno! Ez wýnêna demo ký jew olvazê do Dêsýmýc bahsê (qalê) nus¸toxandê Zazayan keno, bê nus¸toxandê Dêsýmýcan zewbi namena kar niyano. Mesela mý nus¸tey ombaz Nesimi Cani wend, ez wýnyaya heme nameyê ký kar ardê heme olvazê Dêsými u ê ê dormiyê. Qe tey qalê ê binan nêkeno. Zeký ê bini nus¸tox niyê, toz arêkerdoxê. Ma wýni biyo? Demo ký ma qal kenê, ma qalê inan zi kenê. Mý bý xo semedê nê zýwani xeylê bedel dayo u hewna zi ezo dana. Çýhar-panc seri ma çend embazi tiya dý kýs¸ta Kürdan ra amey tehditkerdený. Hetta hetta pýlanê ma yê kýs¸tený zi roneyay, nêzana seni bý cýra fek výrada. Key ma, erebey ma amey qers¸un kerdený, dormey keyandê ma s¸ewý merdými çerx bi u hewna zi ma yê tehdit benê. Ezo wýnêna u vinena zahf merdýmiyê çiyê mý xo rê kar anê u kenê malê xo. Tey tayn çi výrnenê, tayn çi kenê kemi, tayn kenê vês¸i u nus¸nenê. Qýsanê mý gênê benê kenê malê xo. Mý heta ewro qe nus¸te u kýtabê ê merdýmanê ký zazaki nus¸neyayê n3edi. Keso ký nêzano bý Zazaki býnus¸no, kýtabi veco, o do seni u bý çý hesaba qýsebend výraco. Kes qýsebendi tay kýs¸ta xo ra u tay zi pers keno u výraceno. Mý zi wýni kerdo u vernida cý dý dayo belli kerdeno. Ma qe eyb niyo .iyê mý týrenê u benê kenê malê xo, Qe uzdanê inan cýz nêvano u ê nêvanê no hendayê seriyo ey heme çi xo rê kerdo heram, emrê xo dayo nê zýwani, ma seni çi cý týrenê? Nêvanê nê merdými serrana emeg dayo cý, keda xo tey xerc kerda, ma yê werzenê ju rocý yan zi ju seatý dý ey kenê malê xo u hadre hadre serro ros¸enê? Xýrxýzeya bý no babet nêbena. Mý o çi nus¸nayo ký s¸arê ma inan kar biyaro, neký býtýro, tay çi tey bývýrno, tayn çi kýs¸ta xoya serkero u malê xo kero. O çi ê mý zi niyo, ê s¸ardê mýno, labýrê mý emeg dayo cý u arêkerdo pêser. Çi xeylê olvazandê nus¸toxan zey mý o yo yeno týrýtený u jewna yo keno malê xo, wýna nêbeno. Awrupi, zanayey nê çi nêkenê. Vanê ma emegê nus¸toxandê xo hiç nêkerê u qimet býdê cý. Mesela býra Zýlfi hendayê serri emeg da, emrê xo tey qedina u zýwani ser gýrweya. Ewro beno ez cýra çi býtýra u ey bera malê xo kera? Na ju merdýmey, insaney niya.

Ewro tayn bo zi çend zýwan zaney ma, aqedemisyenê ma u Enstütiyêda ma esta (Ma yê nês¸enê xýzmet býdê cý, labýrê zahf olvaziyê tey gýrweyênê u xýzmet danê s¸ardê xo. Ezo xo qast kena, ezo nês¸ena xýzmet býda). Ma s¸enê qýsanê xo ca bý cadê welatê xo ra, gýrdandê xora arêkerê pêser u inan biyarê berzê lêndê kergi miyan. (Lênê kergi:tey rýb výracêno u tayndê cý estê ký hetta 200 litri s¸ire dekewno. Týrki cýrê vanê Kazan. Eger ez s¸as¸ nêba Bakraç zi vanê). Bahdo bý kondêza (kepçe) ê lêni têvdê, qýse qýse miyan ra vecê u serro býgýrweyê. Bý no hesaba ma s¸enê hým zýwanê xo ravey berê, hým qýsanê xo vês¸i kerê u hým zi zýwanê do sýtandar cýra vecê. Xeylê qýsey ma estê dý zerida, tunýkandê gýrdandê ma dý mendê ký ma inan nêzanê. Bý no hesaba beno ma xo inan resnê u inan zi biyarê edebýyatê xo miyan kerê.

Býra Asmêni gamêda zahf rýnddý, ravey s¸iyayê, gamêda fedakarey es¸tý, vanê ma a s¸opa a gamda ey býramê u po s¸ýrê. Ez bý zerira ey býmbarek kena u lew nana cý çareya. Labýrê jew çira hebê hêrs biya, ey do o nus¸tey xo býzazaki býnus¸nayê. Kesê ký fahm kenê wa fahm kerê, kesê ký fahm nêkenê wa býmýsê. Mesela tay xortê ma yê zey Asmêni, Torýnê Kalfýrati, Çemestari, Zaza Yas¸ar u zewbi namey cý ninê mý viri yan zi ez cý nêsýnasnena, zey inan estê, vanê roc çend fýni ma lew çaredê inana nê u inan býmbarek kerê ký, goreyo ký Awrupadý gýrd biyê u resayê, labýrê zýwanê xo xo vira nekerdo u mýsayê. Vanê ma qimetê inan býzanê ký xortê ma zey inan bewnirê inan ra u cýra dersý býgirê u verê zýncida cý býves¸o, famê zýwandê marda xobê.

Semedê zýwanê xo sýtandard kerdený, vanê ma mýntiqan výradê kos¸eyê, fek Ez Dýmýliya u zýwanê mý Dýmýliyo, ya Kýrmanciyo, ya Kýrdkiyo ra výradê. Ras¸t u ras¸t birê zew zýwani ser u ey serro býgýrweyê ký, ma býs¸ê zýwanê xo sýtandar kerê. Zewbi no çi nêbeno. Ê çiyê ký ma yê vanê, fekê, s¸ivey zýwandê Zazakiyê. Demo ký ma nê çiyan, na mýntiqayiný výradê kos¸eyê u teniya semedê zýwandê zazaki býgýrweyê ez bý her babeta esta. Zewbi, ez adýziyaya, betýliyaya mýs¸ewrey nê çiyandê vengan býkera. Kes çiyê nêkeno, olvazê zey Asmêni wazenê çiyê býkerê ma pas¸ti nêdanê. Pas¸ti dayený výradý kos¸eyê, serro zi ma pay danê pýro u herýmnenê. Bý no babeta çiyê nêbeno u ser nês¸ýno. Ez vana, ma qýsanê xo, çi xo arêkenê pêser, inan erzenê ê Lêndê kerdi miyan u benê teslimê zýwan zanandê xo yê zey Zýlfi býray, Asmên býray u Enstütiya xo kenê, wa ê mýntiqan cêra niyabýrnê u jewbý jew qýsan serro býgýrweyê. Bý no babeta (zeký mý cordý va) hým zýwanê ma beno býqüwet u hým zi zahf çi ma výcêno piyase u herzaley jew zýwanê do sýtandardi yeno ronayený.

Býmanê war u wes¸ey dý.
Xýzýr hertým u herwext dý pas¸tida ma dý bo.

KOYO BERZ




#Article 522: Kamer Genç (208 words)


Kamer Genç (b. 23 Şıbat 1940, Nazmiya; m. 22 Çele 2016, Estanbol) yew memur u siyasetkarê Tırkiya (mebusê Tuncêliye, 1987 - 2002, 2007 -) biyo.

Ey Zazaki, Tırki u Fransızki zanıtêne. Kamer Gençi serra 2016ıne de aşma Çıle de suka Estanboli de weşiya xo kerde vıni, qanserê pankreasi ra merd.i ra, eşira Areyıcan ra bi. 

Kamer Gençi serra 1940ıne de sûka Dêrsımi de Nazımiya de dewa Remedani de maya xo ra ameyo dınya. Roportajê ke ey sero kerdê, gore ey yew keyey Elewiyê feqıri ra ameyo dınya. Piyê ey Ali Genç demê amnani de Estanbul de Silahtarağa de karker biyo u uca de kar kerdêne. Serra 1960ıne de zi o Anqara de kewto Mektebê Maliya. Hema ke mektebo ke tede ey wendêne, dest ra viyarnayış lazım biyo. Coka o peyser ageyrayo ra Dêrsım. O uca de kewto Lisa Tuncêliye, ey uca de wendo. Dıma anciya şiyo Anqara u kewto Mektebê Maliya. Bırayê cı Hıdır nêweş biyo u weşiya xo vıni kerda. Kamer Gençi serra 1966ıne de Akademiya Şınasiyê İqtısadi u Ticari ra mezun biyo.

Serra 1966ıne de peyser ameyo dewa xo. Uca de cêniya xo Sevim Gençi piyê cı ra waşta. O serra 1967ıne be Sevim Gençe ra zeweciyayo. Be namê Seçkin u Seçili dı domanê inan estê.

 

 
 
 
 




#Article 523: Tarixê Zazayan (137 words)


Tarixê Zazayan zaf dewlemendio. Zazay Ariyan ra yenê.  Arya ya zi Ariya tarixê antiki de namey yew mıleti bi. Mıletê Aryay teqriben serranê 2000 - 1500 İsay ra Ver (İ.V.) de Miyanê Asya (ewro Qazaxıstan, verocê Rusya, Ozbekıstan, Qırğızıstan, û Tacikıstan) de cıwiyay bi. 

Dinê Zazayan texmin beno ke Zerduştiye biye. Zerduşt zi yew mela u şair bi. Fıkrê ey mılet rê zehf tesir kerdo. Zerduşt şıiranê xo de vato, tenya yew Homa esto u namey ey Ahura Mazdayo. Ey vato, insani gani Ahura Mazday rê hurmet bıkerê ke Ahura Mazda zi inan cenetê xo de qebul bıkero. Zerduşti Ahura Mazday sero zaf şıiri vatê. Feqet Zerduşti çırey nêvato ez peyxamberan. 
 

Wextê Babilan de, adey çemê Fırhati de bacarê de kehen estbiyo, û namê nê bacari be Farski Zâzâna, be Sûski Zazzan, û be Babılki Za-za-an-nu biyo.




#Article 524: Şewçila (156 words)


Şewçila pêseroka edebî-hunerî ya û hîrê mengan ra reyêk vejêna. Şewçila tena bi kirmanckî (zazakî) weşan kena. Hûmaro yewin wisar 2011 de weşanîyayo. Edîtor û redaktorê na pêseroke Roşan Lezgîn o.

Çekuya Şewçila, tercumeyê çekuya çebçeraxî ya ke na beyta Melayê Cizîrî de vîyarena:  

Şebçeraxî şebî Kurdistan im  
(Kirdkî: “(Ez) gula baxê îremê Bohtanî ya / Şewçilaya şewa Kurdistanî ya)

Pêseroka Şewçila reyde bixususî zaf nuştoxê neweyî û cinîyî dest bi nuştişê kirmanckî (zazakî) kerdo. Hetanî serra 2013î 8 hûmarê pêseroke vejîyayo. Nuştoxê pêseroke sey Roşan Lezgîn, Murad Canşad, Bedrîye Topaç, Nadire Güntaş Aldatmaz, Şeyda Asmîn, Rindê Becerîklî, Hacer Petekkeya, Zerîn Azrawa, Alî Aydin Çîçek, Bîlal Zîlan, Umer Faruk Ersoz, Newzat Valêrî, Dilo Bargiran, Osman Tetîk, Rohelat Aktulum, Adir Tilistone, Ahmed Kırkan, Sinan Sutpak, Erkan Tekin, Alî Beytaş, Esad Namdar, Ferat Roşna, Îdrîs Yazar, Xurşîd Mîrzengî nameyanê cîya cîyayan ra yenê pê.  

Pêseroka Şewçila de zafane sey şîîre, hîkaye, roportaj, meqale û krîtîkê edebî-hunerî ca gênê. 




#Article 525: NewePel (222 words)


NewePel rojnameyêko kulturî yo 15 roje yo. Seranser bi kirdkî (Zazaki) weşanîyeno.  

Cayê çapkerdişî û merkezê îdareyî yê rojnameyî Dîyarbekir o. Rojnameyo yewin o ke seranser bi kirdkî (zazakî, kirmanckî, dimilkî) weşanîyeno. Rojname hetê Ziwan-Kom (Komela Ziwan, Huner û Kulturî) ra neşr beno û 15'ê adarê 2011î de dest bi weşane kerdo. Edîtorê rojnameyî Roşan Lezgîn û Bîlal Zîlan ê.

Goreyê statîstîkanê rojnameyî, 50 hûmaranê Newepelî de, nuşteyê ke eseran ra neql bîyê ne tede, 133 camêrd 19 cinî tam 152 kesan tede nuşto. Nînan ra qasê 120 kesan reya verêne Newepel de dest bi nuştişî kerdo. Zafê nê nuştoxan ciwan ê. Nuştoxê rojnameyî sey Çewlîg, Dîyarbekir, Erzingan, Dêrsim, Gimgim, Motkan, Xarpêt, Riha, Alduş, Şîro, Aqsaray cîya-cîya cayan ra yê.

Qismêke nuştoxê rojnameyî nê yê: Adem Karakoç, Adir Dêrsimij, Adir Tilistone, Alî Aydın Çîçek, Alî Tayfun, Bedîrye Topaç, Bîlal Zîlan, Cemal Aydin, Dilo Bargiran, Ehmed Kırkan, Ehmedê Dirihî, Enwer Yilmaz, Esad Namdar, Ezîz Derdan, Hacer Petekkaya, Hesê Belê, Îbrahîm Bîngol, Îlyas Gizlîgol, Îrfan Sîmserkîsij, Îsmaîl Guven, Îsmet Bor, J. Îhsan Espar, M. Arîf Ayçîçek, Mahîr Dogan, Mehemed Çelîkten, Mehmed Seyîdalîoglu, Mehmed Yergîn, Mistafa Gomayij, Mistefa Şahîn, Mucahîd Baran, Mucahîd Goker, Mujdat Gîzlîgol, Murad Canşad, Mutlu Can, Nadîre G. Aldatmaz, Newzat Valêrî, Osman Tetîk, Rindê Becerîklî, Rohelat Aktulum, Roşan Lezgîn, Sevîm Aydin, Sînan Sutpak, Şeyda Asmîn, Umer Farûq Ersoz, Xurşîd Mîrzengî, Zerîn Azrawa.




#Article 526: Baba (fîlm) (122 words)


Baba yew filmê Mehemed Alî Konar o ke serra 2010 de qezaya Çewlîgî Bongilan dewa Qeran de anciyayo. Baba bi kirdkî (zazakî) fîlmo kilmek yê tewr verên o. Fîlm, 12 deqîqe yo. 

Senaryoyê fîlmî kitabê şaîr û nuştoxo kurd Roşan Lezgînî “Binê Dara Valêre de” hîkayeya nameyê xo “Baba” ra gêrîyayo û bi eynî nameyî bîyo fîlm. Fîlm de psîkolojîyê yew domana (tuta) ke babîyê aye cînayetêkê kerdoxê xo meçhûl de kişîyayo û dadîya aye seba ke psîkolojîyê domana xo bipawo, kiştişê babî senî aye ra nimnena, nîşan dano. Domana ke babîyê aye kişîyayo, dadîya xo ra persena vana “Babê mi key yeno?” Fîlm bi na perse dest pêbeno û dramê domana ke sêwî menda û cinîya ke vîya menda qal keno.  




#Article 527: Binê Dara Valêre de (107 words)


Binê Dara Valêre de, kitabê yewin yê Roşan Lezgînî yo. Kitab, des (10) hîkayeyan ra yeno pê. 
Hîkayenuştişê kirmanckî de yew cayê nê kitabî yê baş esto. Nuştoxî bi ziwanêko weş, hîkayeyanê xo bi hostayîye ardo pê. Nuştoxî bi nê kitabê xo serra 2002 de xelata Weşanxaneyê Apecî girewta. Na reya verîne bîye ke Weşanxaneyê Apecî xelate daybî bi kitabê ke bi kirmanckî nusîyayo.

Çapa yewine yê Binê Dara Valêre de reya verêne serra 2002 de Swêd de Weşanxaneyê Apecî ra weşanîyayo. Dima, çapa diyine serra 2003 de sey kitabê yewin yê Weşanxaneyê Vateyî weşanîyayo. Reya hîrêyine zî serra 2012 de hetê Weşanxaneyê Roşna ra çap bîyo. 




#Article 528: FutureSex/LoveSounds (142 words)


FutureSex/LoveSounds (Seksê istıqbali/Vengê eşqi) hirê albumanê Justin Timberlake ra albumo dıyıno. No album serra 2006ıne de terefê şırketê produksiyoni Thomas Crown Studios sûka Virginia de çap biyo. Produkturê albumi Nate Danja Hills, Jawbreakers, Rick Rubin, Timbaland u Justin Timberlakeyê. Dergiya şerqiyanê albumi 66:16 deqiqeya. No albumê ey miyan de pêro piya 6 şerqiy estê. Terzê şerqiyan RB, pop u dance-popê. Justin Timberlake be enê albumi ra piya hem cihan de hem zi Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan de zaf biyo namdar. Dewletanê Yewbiyayeyan de pêro piya 4 milyon kesi, dınya do teqriben 10 milyon kesan no album erinayo. Şerqiyanê xo SexyBack, My Love u What Goes Around... Comes Around, listanê Dewletanê Yewbiyayeyan de yew numre biyê. Yew serre ra tepiya, serra 2007ıne de Justin Timberlake be namey FutureSex/LoveShowi ra yew turne organize kerdo u şiyo çehar qıteyanê dınya; Amerikaya Zımey, Ewropa, Asya u Okyanusya.




#Article 529: Celadet Alî Bedirxan (434 words)


Celadet Alî Bedirxan yew sîyasetkar, rocnamewan û ziwanşinaso Kurd o. 1893 de Estanbol de ameyo dinya. Celadet lacê Emîn Elî Bedirxan û Senîha Xanime yo.

Celadet Alî Bedirxanî 15ê Gulana serra 1932 de kovara Hewarî vete. Vecîyayîşê Hewarî hetan serra 1943 dewam kerd û hetan peynî 57 amarî vecîyayî. Ewro no tarîx yanî 15ê Gulane bi munasebetê vecîyayîşê Hewarî Kurdan rê bîyo Roşanê Ziwanê Maye. Nê çend serrî yê 15ê Gulane de Kurdî na roje sey roşanî pîroz kenê. Hawar, kovara Kurdkî yê yewin a ke bi herfanê Latînkî vecîyo.

Celadet Bedirxan, amarê vîst û hîrêyine ê Temmuza Serra 1933 de Mewlidê Usman Efendîyê Babijî neşir keno. Mela Usman Efendîyê Babij, miftîyê Sêwregi serra 1906 de bi Dimilkî (Kirdkî) yew mewlid nuseno. Seba ke sey kitabêk çap ra gino, şaweno Dîyarbekir. La çap nêbeno û walîyê Dîyarbekirî têpîya peyser şaweno. Mela Osman Efendî nê nuşteyê xo hetan serra 1933 nata-weta çarneno-çeperneno, keno nêkeno, nêşkeno sey yew kitabêk çap bikero.

Rocêke Celadet Alî Bedirxan Şam de hela şanî o û embazêkê xo ver bi keye şinê. Ewnîyeno kalikêk eke emrê ey qasî pancas-şestî serrî yo ha peynîya înan ra yeno. Kalik silam dano înan û xo dano naskerdene vano Ez Mela Muhamed Nezîr lacê Hecî Îbrahîmê Dêrşewî yan.”

No mela Sêwregi ra verê pancîyes rocî ameyo Şam seba ke Mîr Celadet ci rê ya zî birê ey rê yew gure bivîno. Wexto ke derdê xo Celadetî ra vano, Celadet ewnîyeno, ziwanê ey nêmaneno ro ziwanê Botan î. Ziwanê ey zafêr maneno ro ziwanê Dîyarbekir î. Celadet ey ra vano Siba bê keyeyê ma, ma qisey kenî.

Beno siba Mela şino keyeyê înan. Keye de Celadet û mela suhbet kenê. Suhbet de fehm beno ke Mela Dimilî yo. Senî fehm beno ke Mela Dimilî yo û Sêwregij o, êndî Celadet dest bi persanê Mewlidê Usman Efendîyê Babijî keno. Wextêk, nusheyêka nê mewlîdî keweno destê Celadet Bedirxanî. Seba ke Celadet Dimilkî ra fehm nêkeno dest nêdano ci û xo ver de verdeno.

Celadet xo bi xo vano: Xora verê ra zerrîya mi bibî ke ez zaravaya Dimilkî ser o tayê mijul bibî. Bi taybetî zî mi waştêne ez mewlidê Usman Efendîyê Babijî bifînî dest. Û ez yewê ke Dimilkîya Sêwregi rind zano bivînî û ez ey ver de biewnî nê mewlîdî ra û ez nê mewlidî çap bikerî. Xora bi zaravaya nê Zarê Şêrînî hema çîyêk nêameyo nuştiş, eke ameyo zî hema mi nêdîyo!

Mewlidê Usman Efendî hetê Celadet Bedirxanî ra bi Zarê Şêrînî çap beno (Hewar, Amar 23). La çi heyf ke Mela Usman Efendîyê Babij serra 1929 de rehmet keno û çapkerdişê mewlidê xo nêvîneno.

Celadet Alî Bedirxan 15ê Temuzî 1951, Hêcanê/Şam) de mireno. Keyeyê Bedirxanîyan qiymeto zaf pîl dayê tarîx, kultur û ziwanê Kurdkî û emrê xo nayê mucadeleyê tarîx, kultur û ziwanê Kurdan ser o.

 




#Article 530: Tewrate (138 words)


Tewrate (İbranki: תורה) gorey itıqadê Musay rê ameya u kıtabê do firazo (bımbareko). İbranki de arezekerdışê Tewrate qanun u zanayışo.

Hem hetê mena ra, hem hetê naman ra, hem zi hetê nuşteyê ke tede estê, inan ra, Tewrate sero zehf fıkr u vatey cia-cia estê. Ferheng de Tewrate ekseriyeten yew çekuya Erebki yena qebul kerdene u Tewrate, Tevrat nusiyena. Labelê çekuya (kelımaya), Tewrate, çekuyê da İbrankiya. İbranki de menaya Tewrate (Torah), yani qanun u zanayışo. Yunanki de Tewrate rê vanê Pentateuch u menay cı zi panc cildia (penta: panc, teuchos: cild). Ya zi menay Tewrate “Kıtabê Qanuni” (Books of the Law), dano. Tewrate be Zazaki Pêamayışo Kehan, Kıtabo Bımbarek; Kurdki Peymana Kevn, Kitêba Muqedes; Tırki Ahd-i Atik, Mukaddes Kitap; İngılızki The Old Testament, Pentateuch usn. vaciyeno. 

Tewrate kıtabê do gırdo. Kıtab be xo 39 qısmio. Nê qısmi nêyê: 
 




#Article 531: Bazirganîye Bazirganîya (119 words)


Bazirganîye Bazirganîya (be Fransızki Les Affaires sont les affaires [Karsaz]), komedîya ke nuştekarê fransa Octave Mirbeau (1903) nuşta.

Karsaz, yew komedîya ke hîrê leteyan ra ameyo pêra. Tarîxê 20 Nîsane 1903 de bi serfîrazîyêka pîle vejiyayo dike ser. Nê eserî, bitaybetî Almanya û Rûsya de îmza eşta serfîrazîyêka pîle. Serqehremano ke nameyê ey Isıdore Lechat o, wayîrê şexsîyetêk ke timî kar vurîneno yo. Isıdore, ke bi xirsê pere kezenckerdişî peritiyeno, nê eserî de temsîlkarê yew sîstemê ekonomîkiyo ke, feqîrî hetê zengînan ra yenê pelixnayenî yo. Isıdore wina yew keso ke, seba ke siyasiyan bixapîno kîlîse reyra hemkarî kerdiş ra zî xo nêpaweno. Nê komedî de yew exlaqê tîcaretî rafînîyeno ke merhamet, exlaq û hîssê merdimîye bi temamî çin bîyê. 




#Article 532: İstılay Moğolan (139 words)


İstılay Moğolan heta seserra 13ıne dınya de heqa Moğolan de melumatê mılletan nêbiyo. Heta seserra 13ıne qebileyanê Moğolan yew nêbiyê u imperatoriya inan zaf qewetıne nêbiya. Ema Cengiz Xani serra 1206ıne de qebileyanê Moğolan kerda yew u İmperatoriya Moğoli saz kerda u istıleyanê Moğolan sıfte kerdo. Tewr verên Moğolan Asyaya Miyanêne istıla kerda. Bahdo Cengiz Xani Ewropaya Rocvetışi u Sibirya istıla kerda u Moğoli zaf biyê gırd u qewetın. Bahdo Moğolan Asyaya Rocvetışi, Rocvetışo Duri, İran, Efğanıstan, Pakıstan, Iraq istıla kerdê u Beğdad de xelifeyê İslami kışt. Bahdo Moğoli amey Anadoliye u erdê Anadoliye (ewro Tırkiya) istıla kerd. Tewr peyên Moğoli amey Suriya u Sultanê Memluki Qutuz u Baybars Moğoli meğlub kerdi. Ebe nê leci istıleyê Moğolan qedênay. Ebe istıleyanê Moğolan Ewropa, Çin, Asyaya Miyanêne, İran, Rocvetışê Miyani, Anatoliye u mıntıqanê binan de pêro piya 60,000,000 milyoni merdımi merdi.




#Article 533: Demografiya Tırkiya (263 words)


Nıfusê Tırkiya goreyê serra 2013ıne 73.7 milyono.Tırkiya de gırbiyayışê nıfusi 1.21%o.

Nıfusê Tırkiya roc be roc gırd beno.Goreyê texminan ewro nıfusê Tırkiya 73 milyon ra nêzdiyo.Sazbiyayışê Tırkiya ra heta nıka nıfusê Tırkiya her serre biya gırdêr/dehana gırd.Wexto Cengê Dınyayê Dıyıne do gırdbiyayışê nıfusê Tırkiya kemi biyo.Serra 1965 ra heta ewro gırdbiyayışê nıfusê Tırkiya her serre dehana kemi biyo.Serra 1920ıne do nıfusê Tırkiya biyo 10.342.391 milyono.

Wexto ke Cumhuriyetê Tırkiya biyo saz,%75,8ê nıfusê Turkiya dewi de u %24,2ê nıfusê Tırkiya sûki de cıwiyê.Heta serrê 1927 ra 1980i rê zaf merdımi sûkê gırdi do zey Estanbol,Anqara,İzmir,Bursa do cıwiyê u zaf merdımi dewan ra sûki rê goç kerdê.Bahdo serra 1980ıne  roc be roc nıfusê dewan kemi biyo u nıfusê sûkan biyo gırd.Heta ewro berzbiyayışê nıfusê sûkan dewam kerdo u nıka Tırkiya do nıfusê dewan nıfusê sûkan 58.448.431 milyono u nıfusê dewan 7.178.953 milyono.

Ewro Tırkiya de zaf mıxtelif şari cıwiyenê.Rocawanê/Ğerbê Tırkiya de Tırki,Bulğari,Yunani,Boşnaqi u Arnawudi u şarê binani ke Balkani ra amey Tırkiya cıwiyenê.Zımey-Rocvetışê Tırkiya (Rocvetışê/Şerqê Deryayo Siya) de Lazi u Rumi cıwiyenê.Verocê Tırkiya do zi Erebi,Kurdi,Suryaniy,Keldaniy,Ermeniy u şarê binan cıwiyenê.Rocvetışê Tırkiya do ( wılayetê Çolig (Bingöl),Xarpêt (Elazığ) ,Dêrsim (Tunceli) ) do zi ma Zazay cıwiyenê.

Zazay rocvetışê Tırkiya de cıwiyenê.

Sureyê cıwiyayışi
total population:

cên:

Biyayışi

Merdışi

Goçi

Gırdbiyayışê nıfusi

Reza maybiyayışi

Nıfusê vacarann/sûkan 70% (2010)
reza urbanizasyoni: 1.7% (2010-15)

Mılliyet

Tırk(s)

Tırki

Şari
Tırk 70-75%, Kırd 18%, binan 5-12% (2008)

Mısılman 99.8% (İslamo Sunni o bini), bini 0.2% (Xıristiyani o cıhudi)

Zıwani
Tırki (resmi),Zazaki,Erebki,Kurdki,Lazki o bini.

Wendışi

nıfusê merdımanê ke wendene u nuştene ra fam kenê
pêro: 87.4%
merd: 95.3%
cên: 79.6% (2004 est.)




#Article 534: Hotel Rwanda (442 words)


 
Hotel Rwanda, Terteleyê Rwanda sero yew filmê dramiyo. Film serra 2004 de hetê rejisor Terry George ra  u hetê firmayanê çar dewletan (Afrikaya Veroci, Kanada, Britanya u İtalya) ra  piya ameyo antene. Serrolê filmi de Don Cheadle kay keno. Rejisorê filmi Terry George, A. Kitman Ho ra piya vıraştoğê nê filmiyê. Antışê filmi de, tayê sehneyi paytextê Rwanda Kigali de, zafê sehneyan ki Afrikay Veroci de ameyê antene. 

Rwanda de serra 1994 de mabênê şaranê Hutu u Tutsiyan de cengo etnik veciyayo. Nê cengi de, miyanê 3 aşman de, nezdiyê 800.000 Tutsi hetê dewleta Rwanda u milısanê Hutuyan ra be dari u torzênan ameyê qırr kerdene, u terteleyo gırd u wahşi ameyo meydan. Film, nê terteley be hikayeyanê raşti ano verê çıman. Wexto ke film yeno seyrkerdış, astıkanê insani de gonia insani cemediyena. Film de, Paul Rusesabagina yo ke mudırê otelê Hôtel des Mille Collinesio u eslê xo Hutuyo, hikayeya ey ameya antış. Nê merdumi, otela xo de 1300 kesê ke eslê inan zafane Tutsi yo, heyata inan xelesnaya.  

Paul Rusesabagina yew Hutuyo, mudirê otelê Hôtel des Mille Collinesio. Cênıka ey yew Tutsiya. Wexto ke tertele dest pêkeno, Paul her çira veri wazeno ke keyeyê xo raxelesno, labelê wicdanê ey rehet nêkeno u badêna destê ey ra çıqas ke ame, eke imkan beno wazeno ke dormeyê xo de Tutsi u Hutu'yanê multeciyan ki raxelesno. Raver, mulxıt u domananê keyeyê xo u cirananê xo beno otel. Badêna xeylê Tutsi u Hutuyê ke cengi ver ra remenê, inan ki gêno otelê xo. Otel beno zey kampê multeciyan. Heto bin ra idarekaranê dewlete de u tayê merdumanê muhiman de tekildariya Pauli esta. Paul na tekildariye çarneno fırsend u xeyrê na tekildariye ra, heyatê 1300 insanan sevekneno u peyniye de heyatê inan raxelesneno. Peyniya filmi de, multeciyê ke otela Pauli derê, cênik u domanê Pauli u be xo pêro piya remenê hetê isyankaranê Tutsiyan, uca de yew kamp de manenê, çımki uca hetê asayişi tayêna rınd o u tehluke tayêna şenık o. Peyniye de, nê multeci u keyeyê Pauli vêrenê ra hetê Tanzanya u heyatê xo raxelesnenê. Dıma film qediyeno.

Film de teyna na hikayeya corêne nê, Terteleyê Rwanda sero zewbina xeylê detayê bini ki yenê verê çıman. Mesela, wexto ke no tertele biyo dewletanê rocawani tertele seyr kerdo u qet mudaxale nêkerdo. Mılletê Yewbiyayey u eskerê dewletanê rocawani, terteleyi rê qet mudaxale nêkenê. Heto bin ra gûya dewletê Rocawan u Ewropa eskeran rusnenê Rwanda, la nê eskeri tenya merdumanê sıpiyan u hemwelatıcanê xo seveknenê u Rwanda ra taxliye kenê, peyniye de eskerê Rocawani be xo anciyenê u tertele dewam keno. Ancina, Fransa peşti dana hukmatê Rwanda yê goniweri, u terteleyi de het gêna pê (tepışena).




#Article 535: Kigali (170 words)


 
Kigali, dewletanê Afrika ra paytextê Rwanda o. Verocê xeta ekvatori de ca gêno, coka iklımê xo ekvatoral o. Sûka Kigali u dormey xo gırêdayey Eyaletê Kigali yo u statuyê xo zewbina yo. Hirê qezayê Kigali estê: Gasabo, Kicukiro u Nyarugenge.

Kigali, serra 1907 de zey koloniyê Almanan ame ronayiş. Na sûke heta serra 1916 gırêdayey Afrikaya Şerqi ya Almanan biya, labelê Almanan hem na sûke u hem ki erdê Rwanda pêro serra 1922 de Belçika rê caverdaya. Çımki çımeê bınerdi yê Rwanda zaf dewlemend nêbiyê, coka Almani peyser anciyayê u tiya dao Belçika. Rwanda 1962 de Belçika ra xoseriya xo ilan kerda u Kigali o wext ra nat paytextê Rwanda o.

Serra 1994 de Terteley Rwanda yo ke tede 800.000 şarê Tutsi ameyo qırrkerdiş, raver Kigali de dest pê kerdo. 1994 de teyna Kigali de miyanê 3 aşman de 100.000 ra zêde şarê Tutsi ameyo qırrkerdiş.

Gorey texminanê nıfusi, serra 2013 de Kigali de 1,242,418 kes weşiya xo rameno. Seba serranê verênan, tabloyê nûfusa Kigali de cêr de yeno musnayiş:

 

 




#Article 536: Coğrafyay Pakıstani (148 words)


Coğrafyay Pakıstani (ebe Urduki: جغرافیہ پاکِستان), cayê Pakıstani Asyay Veroci dero. Veroc de dormey Deryayê Umani, rocvetış de İran u Efğanıstan, zıme de Çin u rocvetış de Hindıstan estê. Erdê Pakıstani 880,940 km2o. Noxtaya Pakıstanio tewr berz kohê K-2 Godwin Austenio. Berziya kohê K2i 8.611 metreyo. Zımey Pakıstan de Gilgit-Baltıstan,Wezirıstan u zımey Beluçıstan zaf berzo u kohıno. Verocê Pakıstani zaf germo u iklımê Musoni verocê Pakıstani rê her mewsım zaf tesir keno. 6 aşmi/mengi vartışê varani zaf berz beno u heto bin ra 6 mengi vartış qet nêbeno. Miyandê Pakıstan u Hindıstan çolê Çolıstani esto. Zımey Pakıstani zımıstani de zaf serd beno. Pakıstan de gol çıniyo. Tenya Royê İndusi esto. %100ê erdê Pakıstani erdo u %0ê erdê Pakıstani awıno. Zımey Pakıstani de zaf dari estê, merkezê Pakıstani de zi teyna vaşi estê. Verocê Pakıstani de zi dari ya zi vaşi çıniyê. İklımê verocê Pakıstani her mewsım zaf germo.




#Article 537: Coğrafyay İtalya (205 words)


Coğrafyay İtalya (be İtalyanki: Geografia dell'Italia), cayê İtalya verocê Ewropa de, Nêmadey İtalya dero. Cayê İtalya zımey de Koyê Alpi, veroc de Deryayo Miyanêne rê cirano. Gorey coğrafyay İtalya, adey Sicilya u Sardunya zi Coğrafyay İtalya rê daxilê. Erdê İtalya 301,230km²yo. İtalya gorey erdê xo koyıno. %40ê erdê İtalya koyan ra vıraziyayo. İtalya de zaf deşti çıniyê. Tenya zımey rocvetışê İtalya de deşti estê. 

Zımey İtalya de İswiçre (740 km) esto, zımey rocawani de Fransa (488 km) esta, zımey rocvetış de Awıstırya (430 km) u rocvetış de zi Slowenya (232 km) esta. İtalya yew nêmadeyo u verocê dormey nêmadey İtalya de Deryayo Miyanên u rocvetışê dormey nêmadey İtalya de zi Deryayo Adriyatik esto. 

İklımê İtalya zaf serd niya, amnani İtalya zaf germ beno u vartışê varıti zaf nêbeno. Zımıstani de zi hewa İtalya zaf serd nêbeno, tenya qısmê zımeyê İtalya de vartışo vewre beno. Verocê İtalya her mewsım nermo. Verocê İtalya de iklımê Deryayê Miyanêni hukım keno, zımeyê İtalya de zi iklımê Deryayê Miyanêni hukım keno ema zaf tesir nêkeno, vewre varena. İtalya de zaf dari çıniyê. Zımeyê İtalya de zaf deşti estê u nê deşti zaf mexsuldarê. Miyanê İtalya zaf koyıno u deşti çıniyê. Verocê İtalya zi koyıno. Adeyê Sicilya u Sardunya zi koyıno.




#Article 538: Songül Öden (174 words)


Songül Öden (Şıbate 17, 1979; Diyarbekır, Tırkiya) yew aktrisa Tırka. Serra 1979ıne de sûka  Diyarbekıri de maya xo ra biya. Songül Öden eslen Zazaya. Bado bı ma u piyê xo ameya sûka Anqara u tiya Universita Ankara de branşê tiyatro de wendo u tiya ra biya mezune. Eyni zeman de Univerisita Hacettepe de zi wendo u tehsilê şani gırewto. Bado Tiyatroyê Dewletio Anqara de yew serre, Tiyatroyê Diyarbekıri de zi 3,5 serri kay kerdo. Songül Öden serra 1999ıne de seriyê televizyoni Ferhunde Hanımlar de kay kerdo u no film filmê xoyo tewr verên biyo. Bado Vasiyet (2001) u Havada Bulut (2002) de kay kerdo ema bı ena filmi namdare nêbiya. Serra 2005ıne de filmê Gümüşi de kay kerdo u peyser ameya ekrananê televizyoni. Songül Öden bı nê filmi ra hem Tırkiya de hem zi Rocvetışê Miyani de u Balkan de zaf biya namdare. No film zaf dewletan de çap biyo. Ewro Songül Öden, filmê Umutsuz Ev Kadınları de kay kena. Ewro Songül Öden terefê zaf merdıman ra Rocvetışê Miyani u Rocvetışo Nezdi de şınasiyena.

 




#Article 539: Kurdistan (rojname) (139 words)


Rojnameyê Kurdistanî bi kurdkî rojnameyo yewin o. 

Rojnameyê Kurdistanî 22'ê Nîsan 1898 de, hetê Mîqdad Mîdhad Bedirxanî ra Qahîre de, paytextê Misirî de, dest bi weşane kerdo. Hûmara 6'ine ra dima Evdirehman Bedirxan Begî weşanayîşê rojnameyî domnayo.  Hûmara 1'ine ra hetanî 5'ine Qahîre de, 6'ine ra hetanî 19'ine bajarê Cenewre de, 20'ine ra hetanî 23'ine London de, 24'ine ra hetanî 29'ine Folkestone de û hûmara 30'ine ra hetanî 31'ine reyna Cenewre de ameya weşanayîş. 13 Nîsan 1909 de rojnameya Kurdistanî ameya girewtiş. Ziwanê rojnameyî bi kurdkî û bi tirkîya Osmanî bi. Nuşteyê kurdkî zafane bi kurmanckî, qismêk zî bi sorankî bî.

Destpêkê weşanayîşê Rojnameyê Kurdistanî, sey xebatêka şarî û rewşenbîrî hesebîyena. Roja destpêkê vetişê rojnameyê Kurdistanî ewro hetê heme dezgeyanê kurdkî ra û hetê Hikûmeta Herêma Kurdistanî ya Iraqî zî sey destpêkê rojnamegerîyê kurdkî yeno qebûl û fîraz kerdiş.




#Article 540: Wikipediya:Embassy (192 words)


. Apologies for cross-posting, and that you may not be reading this message in your native language: translations of the following announcement may be available on . . 

We are excited to share , which the Wikimedia Foundation Board of Trustees called for earlier this year, for your review and feedback. The discussion will be open until October 6, 2020.

The UCoC Drafting Committee wants to learn which parts of the draft would present challenges for you or your work. What is missing from this draft? What do you like, and what could be improved?

Please join the conversation and share this invitation with others who may be interested to join, too. 

To reduce language barriers during the process, you are welcomed to translate this message and the . You and your community may choose to provide your opinions/feedback using your local languages.

To learn more about the UCoC project, see the  page, and the , on Meta.

Thanks in advance for your attention and contributions, , 17:55, 10 верасня 2020 (UTC) 

For communications in English (or any other questions other than in Zazaki),  --  () 10:35, 24 Tişrino Peyên 2015 (UTC)




#Article 541: Pencab (102 words)


Pencab (be Urduki: پنجاب , Pencabki: پنجاب), çehar eyaletanê Pakıstani ra yewo. Cayê xo zımeyê rocvetışê Pakıstani dero. Eyaletê Pencabi zıme de Keşmiro Azad rê, veroc de Sind rê, rocawan de Beluçıstan u Xeyber Pextunxwa rê cirano. Menaya namê Pencabi zıwano Farski ra yeno u menaya xo Penc (ponc) + Ab (awe), Poncawo. Paytextê Pencabi sûka Lahoria. Goreyê nıfusê xo Pencab eyaleto de tewr gırdo Pakıstan de. Nıfusê xo 92,593,586o. Erdê xo 205,344 km²yo. No eyalet, eyaleto de tewr moderno u tewr qewetıno Pakıstan de. No eyalet de zıwanê Urduki zıwano resmiyo, ema Pencabki zi qısey beno.

Urduki zıwano resmiyo Pencab de.




#Article 542: Roja Newé (121 words)


Roja Newé, rojnameyêko kurdkî-tirkî yo û rojnameyo yewin o ke ca dayo kirmanckî (zazakî). 

Rojnameyê Roja Newé, 15 Gulane 1963 de Îstanbûl de vejîyayo. Rojname 8 rîpelî yo û tena yew hûmare vejîyayo. Binê nameyê rojnameyî de bi herfanê girdan û bi tirkî no îbare esto: Kürtçe-Türkçe Gazete (Rojnameyê Kurdkî-Tirkî). 

Nuşteyê ke weşanîyayî zafê înan bi tirkî yê, ê bînî zî bi kurmanckî û zazakî yê. Nê nuşteyan ra di heb bi kirdkî (dimilî/zazakî) yê. Rojnameyanê kurdan ra reya verên, Roja Newé ca dayo lehçeya zazakî. Nameyê rojnameyî zî bi kirmanckî (zazakî, dimilî) yo. 

No rojname dima hetê hukumatî ra qedexe bîyo û mudurê berpirsîyarî ci Halil Kılıçkaya tewqîf bîyo.  

Tayê nuşteyê ke hûmara yewine de weşanîyayî nê yê:

Temsîlkarê rojnameyî:




#Article 543: Wikipediya:Embassy/Arşiv 3 (1799 words)


According to the policy of this Wikipedia, we only write in Zazaki. For communications in English (or any other questions other than in Zazaki), please on this page.

Bıra u wayêne, mesaco corên mı rê i nuşto. Ê nê merdumi heta nıka ebe kopyakerdışi ra ita de iştırakê xo biyê. Wextê mıno ke bi, aşmanê peyênan de mı tenya ğeletanê dey raştkerdışi ra viyarna ra. 
Verênde ebe mıxtelif nameyan ra kewt cı (, , , , ). Nıka zi urşto ra, namê mı (, ,  heta  u  uêb.) ra hesabê newey vıraştê. Ez nê naletmey ra endi se vaci? Haşa şıma ra, cayıl u cuhulê zey nê heri koti ra yenê qıdıxê ma de vecinê? Bıra u wayêne, şıma se vanê? -- 

tı kamo Mirzali? tı kamo? Wayêrê Wikipedia Zazaki tı niyo,fam bıke.Tı zaf nêzanayo,tı zaf harayo, u ez fikir kenan ke, tı serê to be Wikipediya werdo.Ema ema,Ez tı teqib kenan,İnca,Wikipedia seba to mınasib niyo,fekê to zaf zaf piso,tı veng u varit qısey keno.Be haştiye ya zi be lecê,incay terk bıkê!Ek tı xêyr ra fam nêkeno,be zaruret,tı do incay biterkê..fam bıkê.
(Dear Managers you all see I know Zazaki,Mirzal is lying and wants to trick you are,dont believe him please)
 

Dear Managers,i will say to you are just one thing,please check the pages which ones I wrote in here  you are all will see the fact! You all see Mirzali here insults Erdemaslancan and me,he saying he must be treated psychologically,potential danger to society,he is mentally disturbed,he is writing with his puny english,they are pathetic guys and also he in Zazaki insults us,these ones are what Mirzali wrote,against to Human rights,and rules of Wikipedia,Mirzali is so rude to all people,he is acting just like a despot.this is really disagreeable for Wikipedia,Wikipedia is a reputable encyclopedia.I would like that,Mirzali should be removed from Wikipedia/this prestigious encyclopedia.You are all see who talking about facts,who lies,decision is yours.)
 

This mentally disturbed person () uses an illegal method, to give force to his lies. He violates any rules of wiki projects. He needs to be banned from everywhere, because he's just a culprit and no reliable person.  These people who have previously voted against me. But they are unknown to me and have nothing to do with Zazaki Wikipedia. -- 

 () 04:20, 23 Kanun 2012 (UTC)

P.S.  had shown  by  on the user page of  with his comment Here is a proof of his lies.. But this cannot be accepted as a proof of his lies. It's the similar to  by  on the user page of . These edits cannot be accepted as the proof of sockpuppetry of  and . In spite of  by  on the user page of ,  is not the sock of . In spite of  by  on my user page, I'm not the sock of .  () 04:55, 23 Kanun 2012 (UTC)

Those two user didn't contribute for deletions and blocks for more than two years. I think they have no time to contribute for Zazaki Wikipedia and retired. So I propose removing their sysop access (+ Belekvor's 'crat access). When they would return to Zazaki Wikipedia and want to get sysop access, they can request it again.  () 22:37, 6 Kanun 2012 (UTC)

(, )

Hi, since other activities for Zazaki language (I teach Zazaki to learners, and do research about Zaza culture and also I work...), sometimes I don't have enough time to write articles in Zazaki wikipedia. However, I am going to continue to create time for our Zazaki Wikipedia. Thanks ---- 18:11, 31 Adare 2013 (UTC)

(, )

Please put down your proposals so that we can agree on an official policy. Thanks-- () 03:30, 15 Şıbat 2013 (UTC)

 () abused  (Do not make personal attacks anywhere in Wikipedia. Comment on content, not on the contributor.) . I expect that the necessary action will be taken. Thank you.  () 03:39, 19 Şıbat 2013 (UTC)

 () abused , ,   . I expect that the necessary action will be taken. Thank you.  () 14:29, 19 Şıbat 2013 (UTC)

@Takabeg, maybe you try to be funny but Wikipedia is not a game-zone. ;) You know what, you should report yourself, because you put wrong informations to articles (). Dont worry i will not report you, coz i dont have time to waste with such games and i dont see you as a part of zazaki wikipedia. You cant speak and understand Zazaki. Maybe you will say that, you help to Mirzali to delete the garbage articles but i warned Mirzali in 2011 to not create such garbage articles and no need to waste months to delete them, with a bot, all job could be done at 5 minutes.— 17:38, 20 Şıbat 2013 (UTC)

Sorry for writing in English. I hope someone can translate this locally.

 has been in development for a few months now. It is now time for the roll-out of the first part of it on your Wikipedia. Phase 1 is the support for the management of language links. It is already being used on the Hungarian, Hebrew, Italian and English Wikipedias. The next step is to enable the extension on all other Wikipedias. We have currently planned this for March 6.

Wikidata is a central place to store data that you can usually find in infoboxes. Think of it as something like Wikimedia Commons but for data (like the number of inhabitants of a country or the length of a river) instead of multimedia. The first part of this project (centralizing language links) is being rolled out now. The more fancy things will follow later.

Language links in the sidebar are going to come from Wikidata in addition to the ones in the wiki text. To edit them, scroll to the bottom of the language links, and click edit. You no longer need to maintain these links by hand in the wiki text of the article.

Editors on en:wp have created a  and there is also an . Please ask questions you might have on .

To stay up-to-date on everything happening around Wikidata please  to the newsletter that is delivered weekly to subscribed user’s talk pages. You can see previous editions .

Distributed via . (Wrong page? .)

 abused , ,  . He/she repeats to abuse same policies. I believe that his/her such behaviors should be stopped. I ask administrators to block him/her at least one day (if you know policies and spirits of Wikipesia projects). Thank you.  () 12:18, 2 Adare 2013 (UTC)

@Takabeg: Ti hama zazaki fam nikeni û ninuseni, yeni itiya de ma ra vani ezayan bloke biki. Ti kam o? Ena icazet ti ça ra guret? -- () 20:11, 2 Adare 2013 (UTC)

Voting started on March 6, it was ended on March 15 at 22:00.
Etîya de zaf mordemî wazenê semedê kirdkî wîkîpedî de xebate bikerî, labelê Mirzali tim û tim etîya de ê kesan ra heqeret keno û mordemanê nîyetpakan wîkîpedî ra dûrî visneno. Pê tewir tewir metodan mehdeyê kesan xerepneno. Delîlo peyên zî Mirzali, embazê ,  û  ra qiseyê giranî kerdî. Mirzali waşto ke înan Wîkîpedî ra dûrî bivisno. Pêşnîyazê mi no yo ke wa heqê Mirzali ê îdareyî destê ey ra bêrê girotene. Eke rasta ci wazeno Wîkîpediya kirdkî ra hetkarî bikero wa bi normal karê xo bikero labelê eke wîkîpedî de no qeyde dewam bikero tu averşîyayîşêk ey de nêvirazîyena. Çimkî tîya de keso kes sey ey nêfikrîyeno înan ra hêrîş keno. Sewbîna qodê wikipediya „diq“ gereke sey fekê Dimilkîya muşterek bêro nuştene. La gorayê fekê Dersimî ameyo nuştene. Feydeyê nê çîyan zî Dimilkî ra çîn yo.(xora bi nameyê  ra hesabê ey wîkîpedî de esto û Mirzali oca de zî îdarekero) labelê Mirzali gorayê dewa xo kirdkî nuseno. Bi eşkerayo ke Mirzali sere ra nata wîkîpedî de zerar dano kirdkî. Keso ke zerar dano kirdkî o yo.— 16:58, 6 Adare 2013 (UTC)

  

@About Turkish language: I think this is natural to use Turkish language. As every user knows, the Turkish language is a  between Zaza people, Turkish people, Kurdish people and Laz people etc. (e.g. ), even among Zaza people (e.g. ). Which language they speak ? ). in the real world. I believe if users prohibit using Turkish people, this project cannot gain many Zaza users who want to learn Zazaki language.  () 22:51, 8 Adare 2013 (UTC)

Today, Mirzali has protected my talk page () and  's talk page (). We cant contribute there. Its our own talk page, and we have written in Zazaki and English. Where is the freedom in this project? Its clear that, Mirzali is using the advantage of adminship as he wants. Its dangerous for the community to have such admin.— 09:28, 15 Adare 2013 (UTC)

@ Gomada: Gomada hergelesi! Senin başka işin gücün yok mu kuzum? Aklınsıra bizleri işlettiğini sanıyorsun, ama yemezler yavrum, daha çok toysun. Kürtçe'yi bile doğru dürüst yazamıyorken, gelip Zazaca'ya sahiplenmen senin üzerine mi vazife oldu?! Git kendi çöplüğünde öt. Polemik yaparak, yalan dolan atıflarla insanlara sataşman sana ve çevrene zarardan başka bir yarar getirmez. Şu bizim iki dirhemlik beyni olan çocuğumuzu da (Xosere'yi) yoldan çıkarıp aklını çelmeyi bırak artık. Sağduyulu, aklı başında birer insan olsaydınız, sizleri de adam yerine koyan birileri olurdu. Sabır da bir yere kadar artık, asabımızı bozmayın. Elinden oyuncağı alınmış çocuk gibi hareket etmeyin. Akıllı ve topluma yararlı olmaya bakın. Beni de kendinize nahoş sözlerle muhattap etmeye zorlamayın.  ()

I suspect that some anti-Zaza users committed crime of off-line  (probably ) , when we compare contribution and synchronized actions of following users: 

 () 15:24, 12 Adare 2013 (UTC)

Sorry for writing in English. I hope someone can translate this locally. If you understand German better than English you can have a look at the announcement on .

As I annonced 2 weeks ago,  phase 1 (language links) has been deployed here today. Language links in the sidebar are coming from Wikidata in addition to the ones in the wiki text. To edit them, scroll to the bottom of the language links, and click edit. You no longer need to maintain these links by hand in the wiki text of the article.

Where can I find more information and ask questions?
Editors on en:wp have created a  and there is also an . It'd be great if you could bring this to this wiki if that has not already happened. Please ask questions you might have on .

I want to be kept up to date about Wikidata
To stay up-to-date on everything happening around Wikidata please  to the newsletter that is delivered weekly to subscribed user’s talk pages.

Distributed via . (Wrong page? .)

 should be unblocked. 

This user was  without evidence on 26 May 2012.

 () 21:52, 11 Adare 2013 (UTC)

I recommend following images as the picture of this week: .  () 22:58, 11 Adare 2013 (UTC)




#Article 544: Servet Kocakaya (203 words)


 
Servet Kocakaya yew senatkaro Zazayo. Serra 1973 de qezayê Çoligi Boglan de ameyo dınya. 

Kocakayay qeçan miyan dı tewr werdiyo. Kuflet piya keyey xo berdo wılayeta Hatay. Yew mudet ra uca dı cıwiyay. Dıma ucan ra zi keyey xo wedarna berd Mersin. Domaniya cı uca dı vêrd. Ey mektebo sıfteyên, mektebê werti u mektebê Lisa mersin de qedina. Universita zi Anqara dı Uniwersiteya Anqara dı Fakultay Mıhendisey dı Mıhendiseya Komputeri ra biyo mezun.

Ey terbiyet dı muzika aleqedar nêbı. Universita dı dorme ra muzika alaqeyın teleban vinayış dı Ey zi hewes kerdo. Uca dı serê Tembur cına.  A hacet dıma zi Ey kursê Gitar  vina. Dıma zi bestey xo nusnay. 

Muziko profesyonal Kocakayay 1999 de dest pêkerd. Hetana ewro panc albumê Kocakayay neşr bıyê . Albumê verên Kekêyo. No album 1999 de veciya. Tırkiya de zaf veng da. No album zerriya zaf goşdaran de cayê xo gırewto. Qısey deyra  Kekê Tırkki bı, end kı zıwano xerib zi neşr biya zi fına zi fekê Çoligi weş asena. Albumê videoy dı feqirey tema dı asayna. Ê albu dıma Serveti Ki Zava, Lawukanê Dêsan, Pencera u İki Dil Bir Heves pê pêya veciyaye.

Vateyê eseran zafın Ey xo nusnayê. Tayê eseran zi kesanê cıyayan ra weçinayê.

 




#Article 545: Özgür Gün TV (228 words)


Gün TV yew îstasyonê televîzyonî ya. Gün TV û Radyo serra 2002 de Diyarbekîr de ameyê ronayene.

Xeta Gün TV xetêka muxalif a. Weşanê Gün TV û Radyo heta nika satelayt de cayê xo nêgirewt. No semed ra tenya herema Kurdistanî de yenê temeşa kerdene. Semedo ke kurdkî qedexe bî, coka Gün TV weşana xo ziwanê tirkî de kerdêne, la 2006 ra pey ke bineyke serbestî virazîya, Gün TV zî dest bi weşana kurdkî kerd. 23 adare 2006 de bernameyê “Dergûşa Çandê” safî bi kurmancî amede bi. Nê bernameyî ra dima Tirkîya de reya tewr verêne bi kurdkî reklam û belgefîlmî zî weşanayî.

Kirdkî de bernameyo tewr verên 2010 de Vîr û Vînayîş bi. No bername hetê Mehmet Şahînî ra amede bîyê, muhtewaya bernameyî zî xeberî û çîyê aktuelî bî. Hedefê Gün TV weşana mîyanneteweyî ya. Hedefo bîn o tewr muhîm zî weşangerîya zafziwanî ya.

Gün TV de tena programê Dimilkî Panorama ke hewte ra reyêk weşanîyayêne estibi. Vîr û Vînayîş zî îlawe bikîn, benê di programî. Enver Yılmazî bi programê “Vateyo Newe” dest bi xebate kerd. Vateyo Newe û Dimilkî Panaroma hewtane yê. Rodyo de zî hewte de di rojî Songul Gunay programêkê waştişan virazena. Dima ra xeberanê rojaneyan kirdkî de girot. Nika hewte de panc rojî, her roje saete 17:30 de bultenê xeberan hedre kena. Enver Yılmaz zî hem edîtorîya bultenî hem zî pêşkêşkarîya bultenî keno.




#Article 546: Hobbit (film) (136 words)


Hobbit yew filmo ke serra 2012ıne de çap biyo. No filmi terefê Peter Jackson ra produkte biyo. Peter Jackson no filmi romanê J. R. R. Tolkienio fantastik (The Hobbit) ra gırewto u televizyon rê adapte kerdo. J. R. R. Tolkien no roman serra 1937ına de nuşto. No film verê The Lord of the Rings qısey keno. Direktorê filmi Peter Jacksono, produktorê filmi C. Cunningham, Zane Weiner, Fran Walsh u Peter Jacksono. Kaykerê filmi Ian McKellen (Gandalf), Andy Serkis (Gollum), Richard Armitage (Thorin Meşekalkan), Aidan Turner (Kili), Rob Kazinsky (Fili), Graham McTavish (Dwalin), John Callen (Oin), Stephen Hunter (Bombur), Mark Hadlow (Dori), Peter Hambleton (Gloin), Bill Nighy (Smaug Ses), Elijah Wood(Frodo Baggins)o. Çapkerdışo filmi rê serra 2010ıne de sıfte biyo u filmê yewıne serra 2012ıne de aşmê Kanun de qediyayo. Film de cıwiyayışo Bilbo Bagginsi qısey beno.




#Article 547: Bilbo Baggins (170 words)


 
Bilbo Baggins (namê xoyo bini: Bilba, Transportoro engıştareyan u Dostê elfan) yew karektero ke The Lord of the Ringsi u Hobbit de esto. Bilbo Baggins yew hobbito u eyni zeman de Shireıco. Bilbo Baggins lacê Bungo Bagginsio. Piyê xo Bungo, dewrê hirıne de Bag End inşa kerdo u terefê zaf Shireıcan ra şınasiyeno. Bagggins heta serria xoyo 50ıne macera nêcıwiyo u bonê piyê xo ke Bag End de esto de ebe rındiye u haştiye cıwiyo. Zemanê ke tede Baggins ebe Gandalf biyo embaz, macerayê xo sıfte biyê. Dewrê hırine de engıştare Gollum ra gırewto ema bahdo engıştare Frodo Baggins rê dayo.Qedbiyayışê heyatê xo de yew kıtab nuşto u şı terefê binio deryay rê.

Bilbo Baggins lacê Bungo Bagginsio. Piyê xo dewrê hirıne de Bag End vıraşto Shire de u Bag End heme Shire de cayê de tewr weşi biyo. Bahdo ebe qıjê Gerontius Tooki , Rında Rından Took zeweciyayo. Wexto ke serê organ Goblin Shire işğal kerdo, awca de yew ceng biyo u Bungo Baggins Golfimbul kışto eno ceng de.




#Article 548: Nazgûl (102 words)


Nazgûli xızmetkaranê Sauroniyê u eyni zeman de ê ğeyalêtê Cihanê Miyanêniyê. Ê hızmetkarê tewr şeytaniyê. Rıçıkê çekıya Nazgûli, Nazg (engıştane) u Gûl (ğeyalet, teyf) ra yeno. Enê namê ra mıtewellıt inan rê Teyfanê Engıştaneyan vaciyeno. Namê inanê bini; Suwariyanê Tari, Suwariyê Newi ya zi be namê kılmi ra Newi (9i). Newi, eslê inan de qıralê merdımanê. Ê engıştane ra heyran biyê u xızmetkarê Sauroni biyê. Heqa namê inan de melumato tewr verên kıtabê The Lord of the Rigs de esto. Enê kıtabi de inan rê Xızmetkarê Sauroniyê Tewr Gırdi vaciyenê. Serê inan Nazgûl-Qralo. Tolken yew mektuba xo de heqa Nazgûlan de vano;




#Article 549: Alfabeyo Şaranmiyano Fonetik (148 words)


Alfabeyo Şaranmiyano Fonetik (be İngılızki: International Phonetic Alphabet [IPA]) alfabeyo standardo ke serê kağıde de seba mocnayışê (nişandayış) vengan ameo amadekerdış. IPA, seba kodkerdışê venganê heme zıwanan, yew sistemê işaretano. Nê sistemi ra tewr zêde zıwanşinasiye (linguistik) de û amadekerdışê vatebendan (qısebendan) de yeno istifadekerdış.

No alfabe vıraziyao, seba ke ziıan raşt bêro vatış (telafûzkerdış) û seba ke kes yew transkripsiyono keyfi û şexsi mevırazo û no rid ra yew têmiyankerdış meveciyo. Fêl u emelê IPAy zi noyo ke her vengê çekuye ke a çekuye ê binan ra bena cıya, be yew sembol bımocniyo (nişan bıdo cı).

IPA de zey bıngeyi herfê zıwanê Latinki gureniyeno. Bê xeynca nê herfan, alfabeyê ciyayi zi ameyê weçınayış, labelê be awayêko ke bımanê alfabeyê Latinki ameyê vurnayış. Seba nuansê ke miyanê enê vengan de estê, ferqê inan areste (beli) bıbo, ê bin ya zi serê enê herfan de işaretê ciya ciyayi roniyayi.




#Article 550: Wikipediya:Embassy/Arşiv 1 (3445 words)


According to the policy of this Wikipedia, we only write in Zazaki. For communications in English (or any other questions other than in Zazaki), please on this page.

Hi, you managed to break the main page. There are images flowing around in the bottom part (only in Internet Explorer). Please fix.

We decided in favour of write in Zazaki or English. Another issue is politics and religion. It is the wrong place here for provocative remarks. Best regards! -- 22:58, 20 Gucige 2007 (UTC)

It is not right to delete some writings on discussion pages. Ill create an archive page to open up space. -- 16:14, 31 Tebaxe 2007 (UTC)

I believe we don't need Zıwananê Bıray de Wikipediya template on the main page. First, they are already on the left side. Second, it doesn't have any clear purpose. Third, it esthetically don't look good. -- 21:30, 30 Çele | Kanuno peyên 2008 (UTC)

To All of my friends in Zaza/Deylemi Wikipedia! 
Congragulations for the international day of mother tongue! 
Your friend, Ali Known as  14:47, 21 Gucige | Sıbat 2008 (UTC)

Hi everyone, I replaced Zıwananê binan de Wikipediya box with Zıwananê Aryaniye binan de Wikipediya. I think it is nice. What do you guys think? -- 04:55, 21 Marte | Adare 2008 (UTC)

Hey, what it means parçey yew sistemê de gırdio??

I didn't read a sentence like that in other language.

In turkish would be not bir büyük sitemdenin parcasi?? 

Should be called the right sentence like parçey yew sistemê gırdio ?

And what it means pê Zazakiyê do pak? , Temizde bir Zazacala??

Since many people don't understand the the do variant, we should change every sentence to yew for standardization of wikipedia. -- 22:37, 12 Nisane 2008 (UTC)

I moved all the articles in  page. Changed -ene ending with -en. The reason is stated in Zazakiye Standard page. -- 15:18, 24 Nisane 2008 (UTC)

Birayo delali, we have been together for more then two years. You helped this project a lot. We also had a lot of discussions. I always tried to be accommodating. I didn’t want to piss off people. Even though I didn’t understand sentences that used at the top of the main page, (xeyr amey template), I didn’t say anything. You used even the “hama” there even though it obviously should not be there. 

Anyways, to make the long story short, I really did not understand your writings. However I kept on going. Even one day, Mirzali made the names of months standard according to his wishes. To be frank with you, the language that you try to make standard is not understandable by many people and as you see not many people contribute here.   

To be further frank with you, I understand Vate’s standard language very well. I think we should build on what they have built. They worked together side by side for years. They did a lot of studies together. Yes they are not linguists, but their language flows well and accepted by many people.  

All we need to do is to use our alphabet and eliminate some Kurdish words from Vate standards. This is not very hard. Kurdish influence is not that great. Only a few words and letters, and that’s it. I think they did a good job, except that Kurdish influence. When you read their articles, you don’t really feel that a specific region’s dialect influence. When I read yours, I feel a northern-Zazaki flavor.  

To sum up, I think we should improve what Vate did. I don’t like their attitudes, but that is what we should do, to make a more perfected standard literally Zazaki.  -- 19:06, 27 Nisane 2008 (UTC)

Everybody who looked to Wikipedia understand the word xosere false, as example a thirty year zaza from dersim who speak zazaki perfect read the welcome text, and he understood it as kendi-üstüne, i said to him it means özgür, but he thinks always when he read xosere   kendi üstüne. Why you use not simply azad, this word know everybody, its a famous word, also persians use this? The word xosere ist too artifical, it is so as the turks use kendiüstüne or kendibasina instead of özgür. If you want a zazaki alternative to azad, then create please a new word who is not only a combination like primitive words as kurdish dengbêj instead of senatkar, which meaning sessöyle, or the soran kurds use instead of xeber deng u bash (ses ve iyi). This are primitive combinations and makes the language primitve. And here is xosere the smae artifical word and makes the language primitive und un-understandable, everybody do understand this as kendiüstüne or kendibasina, but nobody can interprete this as özgür.

If you mean bağımsız, its makes no different, xosere = kendibasina or kendiüstüne, the people interprete this always so. you cant compare this with turkish özgür or bagimsiz, because xosere is simply an another word. its were better, you use azad for = özgür, serbest for = serbest, and you create for bagimsiz a new word, with have bê- suffix (without) and a bağım-  (i dont know the zaza word). But you must first create a word bağımlı, if this dont exist in zazaki, how we can speak about bagimsiz?? -- 10:06, 28 Nisane 2008 (UTC)

Zazaki has own rules and words, we cannot think like Turkish or another language. Thanks.-- 11:49, 28 Nisane 2008 (UTC)

it changes;

Is the right form not veci, i heard everytime veci, its to me new, that after a vocal in imperative in zazaki comes an e. You say also not şoye to go!, you say şo, one say bıcıwi and not bıcıwiye. because after vocals in zazaki the imperative suffix at 2. person singular dont come. Why then veciye? The right form is: veci. -- 14:50, 28 Nisane 2008 (UTC)

sela burada birkaç kelimeyi örnek vereceğim. Mesela: Ciran, heval, Zêde, veya Jêde kelimelerinin Zazacası var. Ciran=Embıryan, heval olvaz, enbaz, ombaz vesaire. Zêde=Vêşi gibi. Ciran Arapça, heval ve zêdede Kürtçe kelimelerdirler.

Why here is not using to, suchwise:

Şıma Xeyr Amey Wikipediya Zazaki Rê

The Mazandarans do use it too:

شما خش به‏مونی مازرونی/تبری ويکيپديا، رهایه فه‏رئه‏نگ نومه ره
şma xş bh‏munî mazrunî/tbirî wîkîpdiya, rhaye fh‏rih‏ng nume rh

or the gileks:

شما خش بمونی گیلکی ویکی‌پدیا، رها یه دانش‌نومه ره.

şma xş bmunî gîlkî wîkîpdiya, rha iye danş‌nume re.

why should not zazas use it? because our grandfathers and grandmothers dont use it? why you support this poorness and primitiveness? 

Therefore I request, let's discuss on that matters but don't make changes on the articles and get the changings back of the infinitive -ene.

wes u war bê!

Bıraêne,

I have some harsh words to say about the recent changes. This is an encyclopaedia and no child's play. We need to keep up with the other Wikipedias. From ignorance tries everyone for himself to make changes, but it doesn't work like that. 

Each language has its own historical development. On the other hand, it would be wrong and artificial. 

Even language researchers and scholars are not able to do up the rules. The rules are already in the language. We need only research and find them out. 

As you learn a foreign language with all its difficulties. You have first of all learn your own dialect and gradually the other dialects. By comparison of foreign languages alone you can't pull out etymological conclusions. The dialects of ones own language are also very important.

Please don't misunderstand me , it is not personal against anybody. I talk to the public. -- 13:38, 5 Gulane 2008 (UTC)

Mrb Ombazi Ez Zaza Derbekirijo,  Zaza Forum ra:  dı ez idare kerdog vi yo; Nıka ji u u  ezo idare qeno...

Şıma pero piya re sılom u hürmet qeno.

Ombaze, ez ewnao qı mesela şıma; qesone vaten, kerden ya ji vatene, kerdene serâ; Ez warzeno qı fıkrê xo ji/zi şima re bınusi: Ombaze ma dı; Yane cae ma, Çermug dı; Vatene/Kerdene/Omayene çinyo..Ma dı direct vaten, mesela qal/qıse vaten: söz söylemek hemo/heme/hema/ama vatene to: senin söylediklerin yane madı e qese /kelime qeno zafi (çoğul); vatena to : senin dediğin... Ya ji Eril(Tırki) olarak Vatene Weli(Veli): Velinin söyledikleri; Vatena Eyşı (Ayşenin söylediği) beno...

Gorê fıkrê mı e qı qeso peydı herfê e bıve se; a qese bena ya dişil ya eril ya ji bena zafi-çogul. Na çi mı re raşti nino...

Şıma ji fıkro nê xo bınusê ma na mesela ser qesey/ qalo bıkı mı...-- 20:14, 5 Gulane 2008 (UTC)

Bıraêne, sorry for my inappropriate choice of words. But I was just angry, because as I said, by comparisons no originality can be reached. I see that some friends have no adequate general language skills, but they try to enforce their own views. 

We must see all dialects of our language equal. It can be that the words  from the North, Central or South dialect of their originality exist in the so-called standard language. That would be not so wrong, rather than  to replace defaced words, which nobody knows, let speaks. 

I wonder, who is operating bölgecilik. This is an unpleasant insinuation.

@ Bıra Dersimıc, I must say, I find your explorations quite good. It meant none of the road personally. Greetings! -- 13:36, 6 Gulane 2008 (UTC)

Bıra Xosere, I like and appreciate you very much personally, although we still have not seen each other. With all due respect, you yourself should not feel attacked. My sometimes harsh words should also not frighten others, because if they are strong with their knowledges, can anyone establish and maintain. Ignorance, hypothetical theories (pirated), we should not tolerate. Because such things would more harm than help us.

 

 

Hi, if the most Zazas say zi to also, why you make ki to standard? The Central and Southern Zazas understand ki as that. This is not understandable. The zi also exists in some northern dialects. And: Not all Zaza People use ita or no. If you against a compromise like itiya or eno, then please write tiya and en in brackets, that everybody understand your Zazaki. But the easiest way is a compromise. The most of the Central Zaza dont know what is no. Your linguistic arguments are irrelevant when nobody of the Central Zazas understand this. This is for me not a Standard Zazaki, this is a Northern Zazaki with few Southern elements. 

PS: The e-suffixes not used by Central and Southern Zazas. See in the dictionary of Koyo Berz (he is a Siverek South Zaza):

I changed the template Xeyr amey, because of many counter-opinions, although I don't agree in any issues. -- 17:54, 27 Paiza Verêne / Eylule 2007 (UTC)

Wikipediya, ensiklopediya xosere, parçey yew (ju) sistemê de gırdiyo. Namey enê sistemi Wikiyo. 250 ra zêde zıwan tede nusiyeno. Eno sistem her mıleti rê akerdeyo. Fêl u emelê enê sistemi oyo ke zanayışê merdumi biyaro têhet u her kes fıkranê xo serbest tede bınuso. İtiya de ki (zi) Wikipediya, ensiklopediya xosere, be zıwanê Zazaki veciyena. Kam ke wazeno ena ensiklopediye kewo. Hama şıma ra reca ma aya ke, şenê (beşar kenê) pê Zazakiyê do pak u eşkera bınusê! 
Projey ma wına her roce game be game beno gırd. Heta nıka tede  nuştey estê.

Thank you for your great work dear Mirzali. Just, there is only a little problem:

Thanks -- 17:34, 28 Paiza Verêne / Eylule 2007 (UTC)

Put than in to bracket ita please, that also Northern Zazas can understand this. I asked my parents and other Northern Zazas they can speak perfect Zazaki and they didn't understand tiya. Make it in the form:

And i don't believe that the central Zazas can understand new word creations as eno. Therefore i am her for a bracket-solution: 

Thank you

By the way: Please help me here to fix errors and to see that the text can be understand of every Zaza, thank you: 

The discussion on the grammar of Zazaki moved to to here: . Please use this page only for discussing improvements to the Main Page. Thanks. -- 00:47, 16 Gulane 2008 (UTC)

you added for the loud gh this letters: Ĝ ĝ, buts this letters dont exist in the Zaza Alphabet. In Zaza Alphabet do exist this turkish letters: Ğ ğ for the loud gh. because the most zazas have a turkish keyboard. -- 12:57, 10 Hezirane 2008 (UTC)

like this:

because many zazas have not a turkish keyboard, and its annoying to copy always this letters.  -- 13:02, 10 Hezirane 2008 (UTC)

What do you think about the idea to use the pure Zazaki word weş instead of the arabic xeyr? Also Persians do use xoş, Iraqi and Irani Kurds use xweş and xoş. Example:

Persian: şoma xoş âmadîd
Sorani Kurdish: êwe xoş hatin
Iran and Iraq Kurmanci: hûn xweş hatin

Many iranian people do use this, it is possible do use also this for Zazaki? What do you mean? -- 22:31, 13 Hezirane 2008 (UTC)
 

Şıma her roc çi newe vecêni, inkey zi Şıma Weş Amey Ça dı ina vani?? Çew zi ina nêvuno. 'Arebki dı vuni Bid'at Şıma pêrê bid'at keni, xêr hem fariski, hem Kirdki u hem zi Zazaki di estu 'arewki ra amo u cay xu gureto merdım nêşkeno veco. Şıma qayil wa Şari ma Zazaki qal bıkero.. 

 11:03, 7 Tişrino Verên 2008 (UTC)

is the grammer in this sentences right?

thanks -- 14:12, 20 Heziran 2008 (UTC)

To 78.163.248.130: Here we write only in Zazaki and English. I'm sorry to delete your insightful message, but this is the policy of the Zazaki Wikipedia. We will consider your proposal. Thank you for your consideration. -- 17:14, 7 Tişrino Verên 2008 (UTC)

Please deactivate this caching function, thank to this function the diq-wiki shows in Firefox and Opera sometimes old versions of articles and discussions. Thank you. -- 12:12, 11 Tişrino Verên 2008 (UTC)

Hi, in other parts of the Wiki-Interface it is using perre for sayfa, so why not for Baş sayfa? What is more original, pele or perre? -- 21:05, 31 Tişrino Verên 2008 (UTC)

Berd: 

We haven't any linguistic and historic sources for the developing of this feminine suffix in Zazaki. We know:

Northern: -e, Southern/Central: -ı, Kurmancji: -ê

In Northern this -e comes everytime in the both cases rectus and obliquus. In some central dialects it comes only in the 2. case Obliquus, as in ZazaYasars dialect. In AvestaZazakis dialect it comes everytime in the izafe. Example: roca weşı = fine day. 

There are also southern dialects, where it comes also in rectus in the none-izafe-case, but this speakers are a minority.

The fact is, in normal words without izafe doesn't come e/ı in the rectus-case. Example:

The most say: weşi = health, and not weşiye or weşiyı. So we should respect this.

My idea for the solution is:

We can not convince people to take this -e, without historic sources its not possible. You can discuss about this issue 100 years, nobody of Central/Southern Zazas will accept it. This issue destroys all and split the Zaza-Nation.

So the solution:

Yes, maybe it looks ugly for our Northern Zazas, but we should respect the using of the majority, if we have not evidences and arguments for the -e ending.

And in the none-izafe-case it can comes only in obliquus, example:

We also favor the Northern/Southern Izafe-System because we have not historic sources about this genus-izafe-system. So we took the izafe-system of the majority. So why we should make at the feminine-suffix an exception, while only Northern Zazas use this -e? -- 15:47, 10 Çele 2009 (UTC)

Ena pela werênayışi seba mışewrê ravêrberdena Pela Seria.

Bıra u waêne, pela  ki heqa çiyê bıngey be Wikipediya Zazaki dera. -- 00:54, 14 Çele 2009 (UTC)

Bırenê, sıma rê zamet, ni qesu raşt kerê: 

Dear Zazaki friends,
I am Iranian (half from Caspian too).  I just want to say that I am glad you are keeping your language alive.  I can understand it partially.  Keep the good word.  -- 22:43, 11 Temuz 2009 (UTC)

Merhaba (ez zazaki nizanım), şu üstteki menü tuşlarını yanyana getirirseniz daha iyi olacak. Kolay gelsin. (İndeks   Kategoriy   Textey Cerrebi   Yardım   Persi)-- 14:37, 2 Tişrino Verên 2009 (UTC)

Hello! I am a Polish wikipedian and I would like to ask you for your help - writing a new article about former Polish President who won the Nobel Peace Prize in 1983 – Lech Wałęsa. I have looked for his biography in your Wikipedia but without success. Polish Wikipedians will be grateful for your help. Thank you so much in advance! PS you can find the English version of the article . Best wishes from Poland,  22:17, 28 Tişrino Verên 2009 (UTC)

Hi,

As a wiki that was once hosted by ku.wikipedia. I'd like to invite members of this wiki to comment on on the RENAME proposal of ku.wikipedia to kmr.wikipedia.

Rojbas hêvalên delal ez tistek heye ji bona we: ev li ser komkujina (tertel) Dersimê. Gelek giran e
 silav û hûrmet-- 21:10, 26 Tişrino Peyên 2011 (UTC)

Artik Türkiye Kürtçe okular açmak için Kürtçe kitap hazirladi, türk milli bakanligi iki kitap hazirladi bir zazaca biri kurmancça.
Heval artik son nokta bu, kendine iyi bak öpdüm sizi:  Indirin ve bakin, Ayrica Bedirxan kürt alfabesi kullanmis saygilarimla -- () 14:30, 17 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Alsace38, seninle yakında ilgilenecem.-- 20:24, 18 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Taraflı görüşlere karşı olsa bile külür edilmemelidir. Sonuçta Ders kitabı Mardin Artuklu Üniversitesi'nin ve Milli Eğitim Bakanlığı onları onayladıysa şu anki Milli Eğitim Bakanlığı'nın görüşü olarak ele alınabilir. Zazaca'da mevcut olmayan ve Kürtçeye özgü kelimeler ve ifadeler sokulmuş bir nevi a la Kurda Zazacası olsa da. Bildiğimiz gibi aynı Milli Eğitim Bakanlığıan göre, İskitler, Sakalar tür. Yani Milli Eğitim Bakanlığı'nın görüşlerin kesin ve doğru bilgi olarak kabul edilmemekte olduğu ortadadır. Yine de bir görüş olarak kayda değer olduğunu düşünür ve eleştiriler ve halatarıyla birlikte ele alınsın. Devletin bütçesiyle Kürtçülüğünün aşılanmakta olmasına çok merak ediyorum. Bu açıdan, Milli Eğitim Bakanlığı, Türkiye'nin siyasetini ve Kürt milliyetçiliğini araştıranlara ilginç bir malzeme temim etmiş oluyor.  () 22:44, 18 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Selam. Zazaca Wikipediasında da şehir/ilçe adlarından başlığının sadeleştirilmesi yani sûke, bacar gibi eklerin kaldırılırsa uygun olacaktır. Örneğin, Ağrı (sûke) yerine Ağrı. Zira maddede hem şehir (Ağrı (bacar) ? Ağrı (sûke) ?), hem de merkez ilçesi Ağrı (qeza) anlatılmaktadır. Ayrıca, interwikilerine bakıldığında büyük bir çoğunluğu Ağrı. Az sayıda istisnalardan olan Holandaca Wikipediyasında ise Ağrı (stad) seçilmektedir. Fakat Hollandaca Wikipediasında Zaza Wikipediasındakiyle farklı olarak  maddesinin dışında  maddesi de mevcutur. Zazaca Wikipediasinda ise qeza maddesiyle şehir (veya kasaba) maddesi aynıdır. Sûke olsa da bacar olsada Ağrı başlığı seçilirse tartışma çıkmaz. Yani gereksiz tartışma (suke-sûke-bacar tartışması gibi)'nın çıkmasını önlemek için de madde başlığının Ağrı olması faydalı olacaktır.  () 23:36, 19 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Selam. 'de bir sürü telif haklarını ihlal eden dosyalar, içeriği bomboş olan maddeler yer almaktadırlar. Bunların dışında da bestere şalbonuyla işaret edilmedikleri için henüz bu kategoriye alınmamış yine telif haklarını ihlal eden dosyalar ve boş maddeler mevcuttur. Herşeyden önce hizmetlilerin ( (,　, , ) halletmeleri gereken iştir.  () 00:10, 20 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Şunların aynı kategori değil mi ? Belki farklı fonksyonları vardır da o zaman ne gibi farklılık var acaba ?

 () 00:50, 20 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Marmara ile ilgili olarak Marmara Bölgesi'nin Zazacası Mıntıqê Marmara mı acaba ? Zazacaya hakim olan arkadaşlar, şu kategorileri Zazacalaştırabilir misiniz ? 

 () 04:58, 23 Tişrino Verên 2012 (UTC)

 () 01:36, 25 Tişrino Verên 2012 (UTC)

 () 01:54, 25 Tişrino Verên 2012 (UTC)

 () 00:13, 27 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Merci. Ancak Merdumê X ile Şarê X arasındaki fark nedir ? Merdumê Tırkiya mı uygun yoksa Şarê Tırkiya mı ?  () 01:19, 27 Tişrino Verên 2012 (UTC)

İngilizce Vikideki çelişkili durumu kısaca şöyle: 

 =  Zazaca Viki: Tırki (şar) ve  ?

People of  =  Zazaca Viki: Şarê Tırkiya ve 

 () 13:20, 27 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Murtaza ile Gevher'in oğlu olarak dünyaya geldi. Mekteb-i Harbiye Aşiret Sınıfından mezun olduktan sonra Osmanlı Ordusuna katıldı. 22 nci Süvari Alayı, 16 ncı Aşiret Hafif Süvari Alayı bölüğü, Aşiret Süvari Müfettişliği, 2 nci Karakilise Fırkası, 14 ncü Alay Bölük komutanlığı, İhtiyat Süvari 6 ncı Alayı gibi birliklerde görevlendirildikten sonra Van Askerlik Şubesi Başkanlığına getirildi. Süvari Binbaşlığına kadar yükseltildi. Osmanlı Meclis Mebûsan Dördüncü Dönem Dersim Mebusu olarak seçildiyse de İstanbul'a gitmeyip Ankara'daki Büyük Millet Meclisi'ne Dersim Mebusu olarak seçildi. Evli olup üç çocuk sahibiydi.  

Çok sağolun. Birde Umumi Müfettişler Toplantı lütfen.  () 10:58, 29 Tişrino Verên 2012 (UTC)

 () 09:08, 25 Tişrino Verên 2012 (UTC)

Şu kategorilerde yer alan maddeler sorunludur. 

 () 11:10, 27 Tişrino Verên 2012 (UTC)

 yazdığımız gibi とある白い猫'ya botu kullanma iznin verilmesi Zazaca Wikipediası için faydalı olacağını düşünüyorum. Özellikle kategorileri düzeltme işlerde (mesela  -  gibi) yardımcı olacaktır.  () 02:58, 28 Tişrino Verên 2012 (UTC)




#Article 551: Suray Şemsi (123 words)


Suray Şemsi (‘Erebki: sūrat al-šamsi سورة الشمس), Suray Quroni’a 91ına. Sura, 15 ayeton ra yena meydon. Meka de 15 ayeti ameyê war. Namey cı el-şems Dımılki de ticia. Suray Şemsi de qudretê Ellahi ra cenetşiyayış u reyayışê xeyrwazan ra, vınikerdışê xırabkaran u xeyrnêwazan ra, inkarkerdışê estbiyayena Ellahi ra, bela û bêtera ke ameya şarê Semûdi ser, behs beno. 

Suray Şemsi
Sınıf: Mekki
Menay namey sura: roc
Malumatê reqaman/amaran:
Numaray sura: 91
Numaray ayete: 15
Amarê kelaman: 54
Amarê herfan: 249

İtıqat guere Mekke dı nazıl biya. Numê sura, ayeta verin dı keloma El-Şemsi ra nume niyao pa. Ayetoni verinon dı ruec, aşm, şow, sıba, ‘erd u ‘azmin  pyerun ser sond ameo wendış.

PÊ NUMÊ HUMAY RE‘HMON U RE‘HİMİ’A

Çarnayışê Zazakiyê Depey: Zend Pigar




#Article 552: Ewlîya Çelebî (341 words)


Ewlîya Çelebî yew geyrayox û nuştox o. Nameyê xoyo raştikên Mehmed Zîllî bîn Derwîş Mehmedo. 

Serra 1611 de Îstanbul de ameyo dinya. Pîyê ey Derwêş Mehmed qesrê Osmanîyan de serekê serafan bîyo û des hebî sultananê Osmanîyan rê xizmete kerda. Maya ey waya Melek Ehmed Paşayîya.

Ewlîya Çelebî xo da wendişî ser û serra 1636 de camîyê Ayasofya ra bi hafiz. Dîqetê sultanê Osmanîyan Muradê çarinî anti xo ser. Qesrê padîşay de bi musahîb. Badê di serran zî bi sîpahî û qesr ra vejîya. No tarîx ra nat yew eşqê geyrayîşî kewt zerrîya ey. Ewlîya Çelebî sey Seyahê Alemî ya zî Îbnî Batutayê Osmanîyan qebul beno. Qismen tenya geyra û qismen zî bi xalê xo Melek Ehmed Paşayî ya zaf cayan ra geyra. Serra 1672 de fek geyrayîş ra verada û xo rê arisîya. 

Kes nêzano kamcîn tarîx de merdo. Tarîxo tewr peyêno ke Geyrayışnameyê ey de behs beno serra 1678î yo. Mezela ey ha qebrîstanê Meyyîtzade de ke nezdîyê beledîya Beyoglu deya. 

Ewlîya Çelebî pêro notê geyrayîşanê xo yew kitabê girdî de ardî pêser. Nameyê nê kitabê ey Geyrayîşnameyo, des cildan ra yeno pê. Kitabê ey qey cografya, tarîx, kultur, folklor û heyatê cematkîyê Osmanîyan yew çimeyo erjayeyo. Malumatê ke derheqê tarîxî deyî, zafane malumatê fekkîyî. No kitab goreyê wextê xo yew kitabo zaf muhîmo.

No kitab raverî pê destê Ehmed Cewdet Paşayî beynateyê serranê 1895-1896 de çapxaneyê Îqdam de ameyo çap kerdiş. Labelê Ehmed Cewdetî tayê qismî mîyan ra vetê. O wext partîyê Îttîhad û Teraqqî sansur nabi çapemenîye ser. O rid ra qismê ke derheqê kurdan û armenîyan de yê, mîyan ra vetê. Badê cêy, wextê cumhurîyetî de no metno kêmî ameyo çarnayîş. Destnuşteyan ra yew ha Kitabxaneyê Suleymanîye de, koleksîyonê Hecî Beşîr Axayî de bi numre 448 qeydkerde ya. Na nusxa serra 1742 de ameya nuştiş. Nusxaya bîne zî eynî kitabxane de koleksîyonê Pertew Paşayî de bi numre 458 qeydkerdeya. Na nusxa, a bîne ra neweyêra la sero tarîx çinîyo.

Ewlîya Çelebî serra 1650 de ameyo Çewlîg. No tarîx de mîreyê Suweydîyan hema Çewlîg de hukimdar bîyê.




#Article 553: Oskar Mann (503 words)


Gottlieb Bernhard Oskar Mann ya zi Oscar Mann (b. 18 Keşkelun 1867; m. 5. Kanune 1917) yew zıwanşınaso Alman biyo. O serra 1867ıne de paytextê Almanya, Berlin de ameyo riyê dınya. Mann, Zaza u Zazaki ser xebetiyo. Serra 1917ıne de merdo. 

Derheqê heyatê Oscar Mann'i de zaf melumat çino. Labelê cuya eya akademiki sero xeylê melumat esto. Hina zaf Zazaki, Kurdki, Farski sero xebetiyayo. 1890 ra hetani 1917 Kıtabxaneyê Berliniyê Kraliyetê Prusya de xebate kerda. Heme mesrefê xebata cı zi hetê Kraliyetê Prusya ra tedarık biyêne. 

Oscar Mann 1901 ra hetani 1903 İran de mend û uca de Farski sero xebitiya. Dıma zi 1905-06 de Zazaki ser xebitiya, 1908 ra hetani 1911 Kurdki sero xebitiya. Oscar Mann hirê aşmi welatê Kurdanê Mukriyan de mendi bi. Mehabad de nê hirê aşman de yew per ra zıwanê Mukriyan musayêne, pero bin ra zi derheqê kultur û folklorê nê Kurdan de melumat ardêne pêser. Hetêk ra zi beynateyê lehçeyanê Kurdanê binan de têveronayiş vıraştêne. Semedê nê xebatanê xo çend rey hetê welatê Kurdıstani û İrani ya gêrayışi vıraşti. Dokumanê ke nê gêrayışanê xo de day bi arê, qısmêk cı ra weşiyê xo de kerd bi kıtab û qısmêko bin zi badê mergê ey arşivê kıtabxaneyê Berlini de muhafeze biyi. Oscar Mann 5 kanûne 1917 de merd. Badê mergê ey xebata cı Karl Hadanki domna. Hadank 1932 de bı nameyê Die Mundarten Der Zâzâ, Hauptsächlich Aus Siverek Und Kor dokumanê Oscar Manni neşr kerdi û xeylêk çi zi xo het ra kerdi inan ser.

Oscar Mann beynateyê 1905 û 1907 de Sêwrege de zıwanê Zazayan sero xebitiya. Xeylêk metnê Zazaki arê dayi. Badê cû hetê Diyarbekiri ya kewt rayir, ame Erxeni; uca ra zi vejiya şi Mezere. Dıma zi şi Xarpêt. Xarpêt de xeylê melumati arê dayi. Xarpêt ra verê xo da rojhelati ser. Pali ra viyert, verûverê royê Muradi ya şi û ame Çapağçur. Çebaxçur (Çolig) de metnê Zazaki arê dayi. No beynate de Zazakiya Gêxi ra zi çend hebi metni arê dayi. Çebaxçur ra pey zi şi Muş, uca ra zi şi Bıdlis. Nê gêrayışê ey şeş hewteyi dewam kerd.

Dokumanê ke Oscar Manni nê gêrayışanê xo de day bi arê, cı ra yew deftero qalınd amêne pê. Goreyê teqsimatê Karl Hadanki nê defteri de Zazakiya Bıcaq, Sêwregı, Gêxi, Çolig û Kuri ra metni estê. No defter nêzdiyê 149 ripeli bi. Nıka nê dokumani hema ra zi Kıtabxaneyê Berlini de yê û cıgêrayoxo bi nameyê Mojtaba Kolivand nê dokumanan sero xebetiyeno. Mergê Oscar Manni ra tepeya Karl Hadanki not u dokumanê Oscar Manni day arê, be xo zi analiz u tedqiqatê xo kerdi a ser u serra 1932yıne de kerd kıtab, be nameyê Mundarten der Zâzâ - Hauptsächlich aus Siverek und Kor (Fekê Zazaki - zehfêr hetê Sêwreg u Kori ra) ra vet. No kıtab İranologan miyan de kıtabo verêno ke be metodanê ilmê zıwani, be têverşanayışê zıwananê İrankiyan qenaet ano ke Zazaki zıwananê İrankiyan miyan de zıwanê do xo sero û (senê ke heta o wext heni zanayêne) lehceyê de Farski u Kurdki niyo.




#Article 554: Hamdi Ulukaya (200 words)


 
Hamdi Ulukaya yew tucar o. 1972 de Erzingan (Dêrsim) de ameyo dinya.

Ulukaya 25 serrîya xo de şîyo Dewlatanê Yewbîyayan. Tayê kar û gureyanê qickekan ra dime, Ulukayayî dîy ke Amerîka de mast henî nêwerîyeno. Ey şono ro sebebê mastnêwerdişê amerîkayican gêreno û vîneno ke şarê Amerîka tehmê mastê xo ra hes nêkeno. O ra dime Ulukaya şirketê xo Chobani nano ro. Ulukayayî vanî her çî ke zereyê mastî de esto, tebîî bo. No sektor wextêde kilm de beno zaf gird, Ulukaya hetê kovara Forbesî ra sey Steve Jobsê Mastî yeno name kerdiş.

Benateya amerîkanan û mast heta ewro henî rind nêbîya. Labelê nika DAY de werdişê mastî xafil de bî trend. Semedê nê ganîbîyayîşî şirketê Chobani yo. Chobani serre de 700 mîlyonî cîro veceno û her serre pay xo ya pîyase keno zêde. Şirketê namdarî sey Yoplaît, Dannon û Fage duştê mastê Ulukayayî de bêqewet manenê. Panc serran de Chobani bîy şirketo tewr gird ê mastî yê DAY.

Hamdî Ulukaya 1972 de bîyo. Unîversîteya Ankara de wend. 1994 de şiyo Amerika û 1997 University of Albany de wend. Herçiqas ke karê xo de serkewte yo, Ulukaya kokê xo xo vîr ra nêkeno û Festîvala Kurdan a Amerîka sponsor keno.




#Article 555: Adey Axtamari (216 words)


Adey Axtamarî wilayetê Wanî de qezay Westanî (bi Tirkî: Gevaş) de miyanê Golê Wani de yew adeyo.

Rîwayetan ra gore keyna yew keşîşê Armenî ke namey aye Tamar bîye, zerr kewta yew şiwaneyê dewanê Wanî. No lacek her şewe asnaw keno gole vîyareno, yeno verê keyneka Armenîye. Seba ke lacek bivişîyo bover, keyneke cayê xo de çila fîna ra ci, xo bellî kena. Pîyê keyneke qe nêwazeno ke keyna xo nê şiwaney de dostênî bikero, roca ke puk esto, vecîyeno teber û çilay xo fîno ra ci henî fetelîno (geyreno). Nîya keno heta ke lacek ke gol der o, qefelîya. Teqatê lacekî ke nêmendo, awe de xeneqîno şono. Eke xeneqîya, zirçeno vano Ax Tamar! Keyneke ke çitewr (senên) ney hesnena, a kî xo erzena awe xeneqîna şona. Coka namey adey Axtamari na pira. Na hêkate gorey şaîrêde Armenî Hovhannes Tumanyanî qal bîye, bîye efsane.

Adey Axtamarî de yew kî kilîsa Armenîyan ebe namey Surb Xaçî esta. Kîlîse Qiral Gagikî I. serra 915-921 de da viraştene. Tirkan serra 1915 de kîlîse xereb kerd derwîşî kî pêro kiştî, mal û milk pêro talan kerdê. Heta serra 2010 kîlîse cadayîye bîye. 2010 de dewleta Tirkîya oncîa destûr da ci kerd ra. Na kîlîse miyandê Armenîyan de zaf firaza, her ca ra Armenîyî yenê na kîlîse de îbadetê xo kenê.




#Article 556: Dewletê Amerikaê Yewbiyaey (360 words)


Dewletê Amerikayê Yewbiyayey (DAY) yew dewleta. Cayê xo mıntıqa ra zımey qıta Amerika dero. Zımey Amerika de Kanada, verocê cı de Meksika, rocawanê cı de Okyanuso Gırd, rocvetışê cı de Oyanuso Atlantiki estê. Paytextê Amerika Washingtono. Dewletê Amerikayê Yewbiyayey eyaletan ra yenê pêra (mıteşekkılê) u 50 eyaletê xo estê. Amerika ezaya NATO, Mıletê Yewbiyayey, NAFTA u G8ia.

İşğalê şaranê Ewropayıcan ra ver, aşirê Postesuran Amerika de ronıştey biy. Wextê Seserra 15ıne de mılletê Ewropayıcan amey Amerika u erdê Postesuran işğal kerd. Şarê Ewropayıcan zaf (11 milyon) Postesuri kışti. O wext ra dıme, Amerika koloniya Britanya biye. Feqet serra 1776ıne de Amerika xo xoser ilan kerd. Seserra 18ıne de Amerika 13 eyaletan ra ibaret biye. Serra 1803ıne de Dewletanê Amerika 15 milyon dolar perey day Fransa u mıntıqa Louisiana (Louisiana Purchase) gırewte. Serranê 1845 u 1848i de Amerika eyeletê Texas, Kaliforniya, Arizona, New Mexico, Colorado u Nevada işğal kerdi u Meksika ra gırewti. Amerika Cengê Dınyayê Yewın u Dıyın de ğalıb veciya u biye yew serquwete.

Mıntıqê Gırdi:

Sûka New York City u Los Angelesi zaf raver şiyê. New York City de bina u banê xeylê berzi estê. New York City bacarê dewizio, paytextê borsao, merkezê iqtısadê Amerika u dınyao. Los Angeles merkezê film u xeceliyayışio. Hollywood Los Angeles ra zaf nezdiyo. 

Nıfusê Amerika 298 milyono. Zaf mıxtelıf mılleti tede cıwiyenê. Şarê Ewropa, Afrika, Asya tede zafo. Miyanê sıpê u zenciyan riyê politika cêrakerdışia verêne ra serdıno. Derd u qehrê weşiye zenciyan rê gıranêro. Sindorê Meksika ra zaf merdumi vêrenê Amerika, ema şarê Meksika Amerika de qaçax gureyeno/xebetiyeno. Amerika de xeylê dini yenê diyaene. Amerika Xrıstiyan u itiqatê Protestanan zafê, feqet hem Musewiy/Yehudiy u hem zi Mısılmani zafê. Zıwano resmi çıniyo, ema şarê Amerika İngılızki qısey keno. Tayê İspanyolki zi qısey kenê.

Hetê ekonomiye ra Amerika zaf qewetına. Dınya de rêza yewıne dera. Teknolociye u komputerê Amerika zaf be kaliteyê. Amerika xeylê wasıtan (otomobilan) vecena. Ford, GM, Toyota, Honda Amerika de vıraziyenê. İdxalatê (eksportê) Amerika zafo. Amerika idxalat u ixracat ra dınya de yewına.

Erdê Amerika zaf hera u gırdo, aye ra iklimê Amerika zaf vuriyeno. Zımeyê Amerika zaf serdıno, ema verocê xo zaf germıno. Qutbê cemedi u çoli tede estê.




#Article 557: Koyo Sıpê (169 words)


Koyo Sıpê (be Tırki: Sülbüs Dağı) koyê ke beyntarê wılayetanê Çolig u Dêsımi dero. Koyê Sıpê nê ke tenya yew koyo, beyntarê qezanê Dara Hêni, Pali u Miyarani de zaf koyan ra yeno pêra. Deryay ra berziya xo 2.850 metreya.

Merdım şeno (eşkeno) tebiiyan, çalanê xorinan u qıntareyanê ke miyanê koyanê Koyê Sıpêy deyê ra zano ke Koyê Sıpê koyê do kratero. Nême ra cor hetani lewey Şarıki ne dar ne zi vaş pıra esto, sade herr u kerrê sıpêyê. Namey ey zi na sıpêyiye ra yeno. O krater seserran ra veri biyo serdın. Koyanê Koyê Sıpêy de cayo berz leweyê Şarıkiyo, deryay ra berziya xo 2.850 metreya.

Dewanê Koyê Sıpêy de hêgay zaf kemiyê, iklımê ucay zi zaf serdıno. O semed ra sebze, meywe u terke uca de nêbenê. Dewıji nê çiyan pêrine erinenî. Dewıjan seba debara xo hende zêde heywan weye kerdêne, seyd kerdêne, remnayoğiya silehi, tutun u kağıda cığara kerdêne. Çımey debara inan nê biy. Tuyi, gozi, mazi u çiyê bini berdêne, rotêne pê zexire erinêne.




#Article 558: Seyîdxan Kurij (171 words)


 
Seyîdxan Kurij (b. 1960, Kur Çewlîg) nuştoxêko kird o. 1960 de dewa Çewlîgî Kur de ame dinya. Goreyî vateyî dadîyî ey, o yan aşma êlule de yan zî aşma çirî de ameyo dinya. Kur, yew dewê ko ya, ha binî yew koyê de ya.

Seyîdxanî mektebo verên Kur de wend. 1950 ra pey mekteb amebi dewê Kur. Ey mektebî mîyanin û lise zî Xarpêt de wendî. Beyntarê serranî 1980 û 1984 de ey Bursa de fakulteyê makîna de muhendîsîye wende. Yew serre qezaya Dîyarbekirî Şankuş de awbendê Karakaya de sey muhendîsê makîna xebitîya. Cuwa pey şi Almanya. Almanya de, 1992 de muhendîsîya makîna beşê îmalatî sey muhendîsê berzî qedîna. 

Seyîdxanî bi taybetî serewedartişî 1925 (Serewedartişî Şêx Seîd) û Yadîn Mehmûd Ebas (Yado) ser o xebate kerda. Ey no derheq de zaf roportaj viraştî û xebatê cigêrayişî kerdî. Seyîdxan Kurij, endamê Grûba Xebate ya Vateyî yo û serra 1997 ra nat kovara Vateyî de nuseno. 

O zewicîyaye yo û yew kêna û yew lacî yi estî.

Hetanî nika nê kitabê ey weşanîyayê:




#Article 559: Peter Lerch (364 words)


Peter Ivanovich Lerch (Ruskî: Пётр Иванович Лерх) (b. 1827, Rusya — m. 4 Êlule 1884, Hamburg) yew oryantalîst, arkeolog, ziwannas û cigêrayox o.
Metnê kirdkî (zazakî) reya verên hetê Peter Lerchî ra ameyê arêdayîş.

P. Lerch, Serra 1827 de Rusya de ame dinya. Mektebo verên û werteyên welatê xo de wend. Dima zî şi unîversîte. Serra 1850 de unîversîteya Saint Petersburg ra mezun biy. Qismê felsefe de wend. Serra 1851 de zî şîîra Farisan ser o yew kitab nuşt. No kitabê ey o verên biy. Serra 1884 û menga Êlule de Hamburg de merd. 

Peter Lerch miletanê rojhelat (şerq) ser o xebat kerdênî. No semed ra serra 1856 de şi bajarê Roslavl mintiqaya Smolensk. Nêzdîyê 100 hebî Kurdî uca de bî. Bajarê Roslavl, cayê qampa esîran biy. Rusan herb de esîr bigirewtên, înan ardîn no bajar. Serra 1855 de herbê Qirimî de Rusan, Usmaniyan ra esîrî girewt bî. Miyanê nê esîran de Kird û Kirdas zî bî. Nê esîrî zî bajarê Roslavl de mendîn. 

Peter Lerch semedê xebata akademîk hîrê aşmî Roslavl de mend û Kurdan ra derheqê ziwan, tarîx û kulturê înan ser malumat arêday. Miyanê nê Kurdan ra qismek zî Kird bî. Sîwan ra dewa Qasan ra bî. Peter Lerch nê merdimî vistî qal û înan ra derheqê eşîranê welatê Sîwan malumat girewt. Badê cû zî pê nê malumatanê xo hîrê cîld yew kitab neşr kerd. Nameyê nê kitabî Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchaldäer biy. Bênateyê 1856-1857 de no kitabê xo neşr kerd. Cîldo verên de behsê eşîranê Kurdan kerd. No qisim de behsê eşîrê Kirdan zî keno. Cîldo dîyin de metnê Kirdaskî (Kurmanckî)  neşr kerdî. Cîldo hîrêyin de zî metnê Kirdkî neşr kerdî. No kitabê Lerchî semedê Kurdolojî kitabêko wayirê qiymetî yo. Peter Lerch Serra 1858 de şi Buxara, uca de gêrayişê arkeolojîkî viraştî. Serra 1876 de Saint Petersburg de kongreyê oryantalîstan a miyannetewî virazîya. No kongre de Kirdkî ser o yew munaqeşe virazîya. Metnê ke Lerchî neşr kerdbî, înan ser a no munaqeşa dewam kerd. No munaqeşe de yew perse ame meydan. Kirdkî gera miyanê lehçeyanê Kurdan de bêro qebulkerdiş?  Na mesele ser o Peter Lerch xeylêk munaqeşe kerd. Lerch gore Kirdkî zî yew lehçeyê Kurdkî ya.




#Article 560: Gülşat Aygen (116 words)


Gülşat Aygen, (b. 1960, Islahîye) ziwannas, nuştox û çarnayox a. Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerika de beşê îngilizkî yê Unîversîteya Northern Illinois de mamosta ya û ziwannasîye ser o dersan dana.

Serra 2007 de derheqê kurmanckî de bi nameyê Kurmanjî Kurdish (Kurdîya Kurmancî) yew kitabê gramerî weşana.   Serra 2010 de zî kirmanckî (zazakî) ser o bi nameyê Zazaki/Kirmanckî Kurdish (Kurdkîya Zazakî/Kirmanckî) kitabêk amade kerd. Kitab bi kilmîye derheqê gramerê kirmanckî de yo, hîna zaf awanîya fonetîk, fonolojî, morfolojî û sentaksê kirmanckî ser o ameyo vindertene. Kitab çar qisman ra yeno pê. Qismê verênî de xususîyetê fonolojîkî, qismê diyin de xususîyetê morfolojîkî, qismê hîrêyin de sentaksê kirmanckî ser o ameyo vindertene. Qismê çarin de zî metnê nimûneyî estê.




#Article 561: Otto Blau (177 words)


Otto Blau yew diplomat, ziwannas û cigêrayox o. 

Otto Blau wexto ke konsolos bi, ame welatê Dêrsim û Erzingan. Nê gêrayişê ey de Wilhelm Strecker zî ey reyde bi. Otto Blau hem yew dîplomat û hem zî etnograf bi. Welatê Dêrsim de mîyanê eşîranê zazayan de gêra û derheqê ziwan, bawerî û kulturê înan da malumat arê da. No malumatî zî neşr kerd. Otto Blau hîna zaf mintiqaya Duşik (Tujik) de gêra. Derheqê eşîranê na mintiqa de malumat da arê. Dima zî şi welatê Quzîçan. Mîreyê mintiqaya Quzîçan Şêx Husênoxlî bi. Goreyê malumatê Otto Blau eşîrê mintiqaya Duşikî nê yê.

Otto Blau sewbîna derheqê bawerîyê şarê welatê Dêrsimî malumat dano. Vano şarê Duşik hemeyî qizilbaş ê. Hezretî Elî semedê înan merdimêko muhîm o. Keyeyê hezretî Elî zî zaf muhîm o. Menga Muharremî de Aşura virazenî. Menga Şewwal de zî roşanê Xidirellezî yo. Merdimê ke hetê bawerî de pîl ê, ci rê vanî seyîd.  

Otto Blau wexto ke şi hetê Quzîçan uca de Wilhelm Strecker reyde ziwan ser o xebat kerd. Fekê Quzîçan ra tay çekuyî arê dayî.




#Article 562: Şerefxan Bidlîsî (473 words)


Şerefxan Bidlîsî yew tarixzan û sîyasetkaro kirdas o. Şerefxan, serra 1543 de 20ê aşma Adare de dewa Kerxerudî ke besteyê bacarê Qumî ya de ameyo dinya.

Derheqê heyatê Şerefxan Bidlîsî de çimeyo tewr hol hewna zî Şerefname bi xo yo. Çunkî Şerefxan peynîya cîldê ewilînî yê Şerefnameyî de behsê heyatê xo keno. In rid ra malumatê tewr mezbutî ma fekê ey ra musenî.

Nameyê ey o esil Şerefxan bîn Şemsedîn Bidlîsî Rojkî yo. Zafane bi nameyê Şerefxan Bidlîsî yeno naskerdiş. Bidlîs de ciwîyayo, in rid ra ey ra vûnî Bidlîsî û semedo ke eşîra Rojkan rê mîreyîye kerda, in rid ra zî vanî “Rojkî”. Babîyê ey Şemsedîn, sebebêk ra şino welatê Ecemî. Uca keynaya Emîrxan bîn Gulabî reyde zewicêno. Şerefxan, serra 949 (1543) de 20ê aşma Adare de dewa Kerxerudî ke besteyê bacarê Qumî ya de ameyo dinya. Ini bacarî de xeylê alîmî estbîy, Şerefxanî înan ra zaf îstîfade kerd. 

Serra 958 (1552) de gama ke newserre bi, hukimdarê Safewîyan Şah Tahmasbî Şerefxan guret qesrê xo. Uca de pa babîyê xo Şah Tahmasbî rê xizmet kerd. Serra 961 (1555) de wexto ke babîyê ey wezîfeyê xo ca verda, inê ser, eşîra Rojkan ameye Şah Tahmasbî het û va, wa Şerefxan mîreyîya ma bikiro.

Şerefxan hama duwêsserre bi, Salyan û Mehmudabad ke besteyê Şîrwanî yê de bi mîre. Hîrê serrî uca mend. Badê cû, lelê Şerefxanî Şêx Emîr Bilbasî merd. Şerefxan inê ser agêra qesrê Şah Tahmasbî. Şahî o şawit Hemedan, xalê ey Mehemedî het. Uca de xalkênaya xo reyde zewicîya. Hemedan ra kar û gureyê eşîra Rojkanî îdare kerdîn. Hîrê serrî zî Hemedan de mend. 

Serra 984 (1576) de Şah Tahmasb merd û Îsmaîl Mîrza kewt herinda ey. Şawit Şerefxan ard Şîrwan. Uca de mîreyîya welatê Kurdistan, Luristan û Goranî pa pîyorê eşîranê ê welatan da ey. Labelê yew mude cuwa pey tayê merdimê hesudî beynateyê ey û Îsmaîl Mîrzayî xeripna. Inê ser Îsmaîl Mîrzayî o kerd walîyê Nexçiwanî. Şerefxan yew serr û çahar aşmî Nexçiwan de mend. 

Serra 986 (1579) de padîşahê Osmanican Murado hîrin xebere ey rê şawite û welatê Bidlîsî da ey. Wexto ke ina xebere rasa Şerefxanî, ca de pa 400 heb merdimê eşîra Rojkanî ra kewt rahar ame Wan. Uca de bi mêhmanê Xusrew Paşayî. Xusrew Paşa derheqê ey de yew nuşte padîşahî rê şawit. Padîşah zî welatê Bidlîsî da Şerefxanî û berat ey rê şawit. Yew kalmeyo zerrîn ke qesrê hukimdarê Memlukîyan Qilawunî ra amebi guretiş, o zî pa in berat a şawit. Şerefxan vera ina holîyê Muradê hîrinî şeranê Şîrwan, Gurcîstan û Azerbaycanî de paştî da padîşahê Osmanîyan. Serra 991 (1584) de wexto ke Ferhad Paşa Erîwan guret, Şerefxan xezîne û cebilxûneyê ey ci rê kirişt. Inê ser Ferhad Paşa vera ina holîya ey, welatê Muşî pa dewanê ey da Şerefxanî. Şerefxan hetani serra 1012 (1603) ciwîya. Ina serre de merd û Bidlîs de defn bi.

 




#Article 563: Şerefname (115 words)


Şerefname yew kitab o. Qey tarîx û kulturê kurdan yew çimeyo erjaye û waharî qîymetî yo. Şerefxan in kitabê xo serra 1005 (1597) de nuşto. Kitabê ey, di cildan ra yeno pê. Cildo verên (yewin) derheqê tarîxê dewletan û eşîranê kurdan de yo. Cildo dîyin de zî behsê tarîxê Usmanican û Safewîyan keno. Destnuşteyê Şerefxanî bi xo inka ha Kitabxaneyê Bodleian de yê.

Yew destnuşteyo ke kitabxaneyê Suleymanîya de yo û qismê Halet Efendî numreyê 584 de qeyd bîyo. 20 serrî badê mergê Şerefxanî ameyo nuştiş, in rid ra ina yew nusxaya kuhun a. Çapê Rusya zî, V. Veliaminof-Zernofî beynateyê serranê 1860-1862 de yew nusxaya ke pê destê Şerefxanî ameya raştkerdiş, aye ra çap kerda.




#Article 564: Ehmedê Xanî (210 words)


Ehmedê Xanî (b. 1650 yan zî 1651, Colemerge - m. 1707, Bazîd) filozof, astronom û şaîro Kirdas o.

Serra hezar û şeş seyî û pancas û yew (1651) de maya xo ra bîyo, ameyo dinya. Ehmedê Xanî eşîra Xanîyan ra yo. Eşîra ey mintiqay Hekarî ra koç kerdo şîya Bazîde de bica bîya.

Ehmedê Xanî çeharês serreyê xo ra dest pê nûştişê ziwanê kurdkî (kirdaskî) kerdo û zaf şaristananê Kurdistanî de wendo. Dima ra şîyo şaristanê Bazîdî û ûca yew medrese kerdo a. No medrese de zî Xanî bîyo musnekarê (malimê) qicanê (domananê) kurdan.

Ehmedê Xanî, zaf qedir û qîmet dayo ziwanê kurdkî. Seba ke wendiş û nûştişê bi kurdkî bizanê domanan ser de zehf vinderto. Xanî teberê kurdkî de erebkî, fariskî û tirkî zî zanayêne. Bi eseranê xo yewin nasyonalistanê kurdan ra yeno zanayîş. Wextê ey de ziwanê fariskî zey ziwanê edebîyatî ameyêne qebûl kerdiş. Û zafê nuştoxanê kurdan herinda kurdkî de fariskî nuştêne. Labelê Xanî bi kurdkî nuşto û eseranê xo de vato ke eke ma qîmetê ziwanê xo nêzanê şar do qîmetê ci nêzano. 

Ehmedê Xanî sere hezar û hewtsey û hewt de Bazîd de koçê xo yo peynî kerdo. Gorê Xanî di Bazîd de nezdiyê Qesre Îsheq paşayî de yo.

Hînke berhemê Ehmedê Xanî nê yê: 




#Article 565: Franz Kafka (121 words)


 
Franz Kafka (b. 3 Temuz 1883 − m. 3 Heziran 1924) nuştekaro Cıhudiyo,
namdarê dınyayo. 

Serra 1883 de paytextê Çekî Prag de ameyo dinya. Keyeyê Kafkayî keyeyêko Cıhudi bi. Serra 1906 de doktoraya xo yê huqûqî temam kerde. Eserê ey yê tewr verênî Teswîrê Pêrodayîşêk û Dewe de Amedekarîyê Veyve yê. Nê eserê nuştoxî verê serra 1912 de ameyî çapkerdiş. Na serra ra pey kîtabê zey Vurîyayîş, Amerîka û Da'wa nuştî. Kafka eseranê xo de ziwanêko xeyalî û nimite xebetnayo. No zî famkerdişê eseranê ey keno zehmet. La bêguman no nuştox tewr nuştoxê girdan ra yew hesabîyeno. Dinyaya edebîyatê nuştekî de wayîrê cayêko xisusî yo.

Kafka nêweşîya weremî ver serra 1924 de Wiyana de merd û nuştoxo Prag de ame binerdkerdiş.




#Article 566: MED TV (135 words)


MED TV kanalê televîzyonê kurdan yê tewr verên o. 15 Hezîranî serra 1995 de Londra de ameyo ronayîş û Ewropa ra temamê dinya rê weşan kerdo.

MED TV de vernameyê (programê) bi qey sîyasetî, newçe (xeberî), spor û domanan weşanîyayî. No kanalo ke çar serrî weşanê xo dewam kerd serra 1999 de dima ke Abdullah Ocalan, serekê PKK yî, ame tepiştişî hetê Îngilîstanî ra lîsansê ci îptal bi û ame girewtişî. 

Herinda nê kanalê kurdkî de Medya TV Fransa ser o dest bi weşan kerd. La no kanal zî hetê dewleta Fransa ra ame girewtişî. Dima cû Roj TV Danîmarka ra dest bi weşanê xo kerd. La Tirkîye zaf zor da Danîmarka û peynî (encam) de no kanal zî ame girewtişî. Nika şopa nê kanalan de Nûçe TV û Stêrk TV weşanê xo dewam kenê.




#Article 567: Mehemedê Hezanî (229 words)


Mela Mehemedê Hezanî (b. 1938, Hezan) yew zanayeyê dînî û nuştoxêko kird o.

Serra 1938 de nehîyeya Licê Hezan de ame dinya. Pîyê ey Mela Ebdulxefûr melayê Hezanî bi. Ey verê pîyê xo de dest bi wendişê erebkî kerd. Wexto ke serra 1949 de Hezan de reya verêne mekteb virazîya, ey zî eynî serre dest bi wendişê tirkî kerd. Badê ke panc serrê wendegehê verênî temam kerdî, na rey teberê Hezanî de dest bi wendişê medresa kerd. Ewilî Dîyarbekir de medreseya camîyê Hezretî Umerî de verê Mela Evdisemedî de wend. Dima Licê de Mela Evdilayî het wend. Dima, medreseyê dewanê sey Balicne, Metranî û Kemberlî de wendişê xo dewam kerd. Qederêk zî Bismil û Mêrdîn de wend. Peynî de dewa Dîyarbekirî Baroxlî de wendişê xo temam kerd û serra 1969 de ey dewa xo Hezan de dest bi melayîya resmî kerde. 1992 de wezîfeyê melayîye ra teqawut bi. Wezîfeyê xo yê melayîye seranser dewa xo Hezan de kerde.

Mela Mehemedê Hezanî serra 1969 de dest bi nuştişê şiîranê kurdkî kerd. Ey reya verêne kitabê xo Mecnûn û Leyla bi kurmanckî (kirdaskî) nuşt. Kitabê ey Eqîdetul Îmanî, verî bi kurmanckî serra 1980 de nuşt, dima bi kirdkî (zazakî) serra 1981 de nuşt û ey bi xo nê her hîrê kitabê xo metbea de çap kerdî. Ey nê kitabê xo bi alfabeya erebkî nuştê.

Eserê ey ke çap bîyê nê yê:




#Article 568: Stephen Hawking (227 words)


Stephen Hawking (b. 8 Çele 1942 - m. 14ê Adare 2018). Vırende Londra'de Familya ğo weşiya ğo remı´to(Civiyayiyo) labele u sure serba(semed/qande/seba) Domonu(Giju/Gicu/Gizu) pilkerdenere zof ehemiyetin neviyo coka Çe ğo bar kerde şiye Oxford. Honaka 8 Serrın viyo şiyo  St Albans. 11 serrınik mektebe(mekteve) St Albans'de qeyyid biyo. Nacara(nazara/najara) mezunniyetra tepiya(bahdo) ki(zi) Qolleje Universıtey Oksfordii're berdewam kerdo.

Piya Stephen ilme Tıp're zof alaqadar viyo labere(hıma/hama) U Matematik're zof hevesin biyo(viyo),labele u mektepte leteye(bölüm) Matematik çine biyo. Cokane hurenda/qande Matematik uki qerere ğo hete Fizik ser gureto. 3 serre'ra tepiya Îlme Tabiat'de madalya iftihar gureto.

Ora dıma sere Qosmologi ser guriyayis(ğebetiyayis) şono (şıno) Cambridge. U süre ucade sere Qosmologi ser gure(ğebet) çini biyo(viyo). Guretena Toğtora ğora tepiya beno Asistan,dımaki Gonville' de Qolloje Caius'de Asistane Profesör. 1973'de ca biyayene Enstütü'ye Astronomi'ra tepiyaki Matematik u Fizikike Teorike taqtbikinre vereno.1979'ra tepiyaki letıge matematik'de beno profesöre Lucasian. 

Stephen Hawking semed(qande/serba/serwa) prensibune Qainat serde guriya. Ebe(eve) Roger Penrose'ra piya Feza(uzay) u Wağt ser teori saz kerd(na ro).  No teori Peqayise Gırs(Gırd)'ra dest keno pê u Lona Şaye serde ğeylê malumatu vezeno roşta ewro. U ni Teoriye ğo eve Teoriye Quantum'ra giredna. Nime(yarisi) Vêrre 21 ss(seserre)'de Diyayişu(icate) en gırsuro ju(yew)  morino no teori.

No yewbiyayene(jübiyayene)'ra no netica veciyene meyda : Lonune Şay eslde(asılde) şa(şay-siyah-siya) niye hama Radasyon vıla kene coka eve Çimu ninera diyayis(diyene). Netica ğuya bihne ki(bihnan ki), hudude ğo biyayena Kainat(Kayinat)e bi.




#Article 569: John F. Kennedy (153 words)


 
John Fitzgerald Kennedy ya zî John F. Kennedy, be kilmî JFK (b. 29 Gulane 1917, Brookline, Massachusetts – m. 22 Teşrîne 1963, Dallas, Texas, DYA). Serekê hîrês û pancine (35.)yê Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerîkayo.

John F. Kennedy serra 1946 de eyaletê Massachusetts ra herêma weçînitişê 11 ra zey namzedê Partîya Demokratî hewna 29 serrî bi, ame weçînayîş. Weçînitişanê 1948 û 1950 zî qezenc kerd û Meclîsa Temsîlkaran de hîrê dewrî (1947-1953) gure kerd. Sîyasetê Amerîka yê teberî de merdimanê ke destek kerdêne ra yew tera, o bi. 12 Êlule 1953 de Jacqueline Lee Bouvier dir zewecîya.

John F. Kennedy serra 1960 de dest bi kampanyaya namzedîya serekî kerde. Menga Çeleyî 1960 de bi hewayêko fermî (resmî) îlan kerd ke, do bibo namzedê serekîye. Weçînitişê serekîye ke 8ê Teşrîne 1960 de virazîya de hewna 43 serrîya xo de zey serekê Amerîka ame weçînitişî. Na yewe ra tarîxê serekîya Amerîka de bi merdimo tewr ciwan.    

 

 




#Article 570: Jude Law (136 words)


David Jude Heyworth Law (b. 29 Kanun 1972, Londra) yew aktoro İngılızo.

Yew kaykerdoğo namdaro. Serra 1987 de Tiyatroyê Muzikiê Cıwananê Mılliye (The National Youth Music Theatre) de dest bi kariyerê xo kerdo u rolê ey yo tewr verêniyê televizyoni serra 1989 de bi. Di reyi bi qey Xelata Akademiye namzed ame ramotış. Serra 2000 de filmê bi namey The Talented de kay kerd. Nê fîlm de namey ey Mr. Ripley bi. Nê film ver a Kaykerdoxo Yaver yo Tewr Rind de namzed ame ramotış. Serra 2004 de filmê bi nameyê Cold Mountain (Koyo Serd) de ke Nicole Kidmania piya rol gırewt biyo qey Aktoro Tewr Rind namzed ame ramotış. Filmê ke yew performanso gırs ramıto tera filmê bi namey Dışmeno ke Berya deyo (Enemy At the Gates) ya. Nê film de namey xo Vasili Zaytsevo.




#Article 571: Grup Munzur (133 words)


Grup Munzur yan zî bi Zazaki Koma Mûnzûrî yew gruba muzîkî yê muxalifî ya. Roca ke ronîyaya heta bi ewro waşto ke bibo vengê şarê bindestî û bi rayîrê muzîkî vengê xo resnayo. Na yewe ra çende reyan konserê înan ameyê qedexekerdiş. Çend endamê na grube ameyê pêgirewtiş. Heta nika grube 7 hebî albumê muzîkî vetê û zaf konserî viraştê. Na kome bi tirkî, zazaki, kurmanckî, lazkî û ziwananê bînan de deyîrî vatê.

Grube fealîyetanê xo rê serra 1992 de bi çar merdiman şaristanê İzmir de dest pêkerd. Grube xebatê xo yê muzîkî serra 1994 ra nata dernegê bi nameyê Yüz Çiçek Açsın Kültür Merkezi (Wa se vilikî akerê) de dewam kena.

Mahir ÇelebiErcan Duman Burak İkiz Şiar Özkan Eroğlu Cemil Güngören Buket Şimşek Onur Yanardağ Erçin Demir Yoldaş Gümüş Balkan Baba Düzgün




#Article 572: Standardê Grûba Xebate ya Vateyî (298 words)


Standardê Grûba Xebate ya Vateyî standardkerdişê Kirdkî yo. 
Grûba Xebate ya Vateyî reya verêne 1996 de Swêd de dest bi xebata tespîtkerdişê qaydeyanê gramerî û standardîzekerdişê çekuyan û termanê Kirdkî (Zazakî) kerdo. Seba ke welat de şertî musaît nêbî pancês kombîyayîşî welatanê cîya-cîyayan yê Ewropa de kerdî. Grûbe, panc rey Dîyarbekir de, reyêke Dêrsim, reyêke Mêrdîn û reyêke zî Çewlîg de, bî heşt rey welat de kom bena. Grûba Xebate ya Vateyî hetanî nika nêzdîyê des hezarî çeku û termê Kirdkî standardîze kerdê, ancî qaydeyê gramerî tespît kerdê.
 

Alfabe de 31 herfî estê. 

Tayê cayan de, herinda -anî de -ûn, - on, -û yan zî -o vajîyêno. Standard de nînan ra -an tercîh bîyo,

Tayê cayan de, herinda -amî de -ûm yan zî -om vajîyêno. Standard de nînan ra formê -amî tercîh bîyo.

Tayê çekuyî estê ke tayê cayan de bi j, tayê cayan de zî bi c yan zî z vajîyênê. Standard de nînan ra formê jyinî tercîh bîyo.

Tayê çekuyî estê ke tayê cayan de bi k, tayê cayan de zî bi ç vajîyênî. Hîna zaf gama ke vengê

tercîh bîyo.

Tayê çekuyî estê ke eslê xo tirkî yo û bi O dest pêkenê labelê Oyê verênê nê çekuyan tayê cayan de se we vajîyêno. Mavajî herinda ortaxî de wertax vajîyêno. Standard de nînan ra formê Oyinî tercîh bîyo.

Kirdkî de nê di herfê pêragirêdayîşî (pêrabestişî) estê: y, w.

Nê nimûneyan de ga û ko yewamar (tekil) î. Gama ke nê çekuyî suffîksê zafamarîye gênê, benê gaan û koan. Labelê semedo ke di venginî yanî a û a ya zî o û a yenê têhet, herfa pêragirêdayîşî (y, w) dekewena mîyanê nê di venginan û benê gayan (ga+y+an) û koyan (ko+y+an) yan zî gawû (ga+w+û) û kowû (ko+w+û). Standard de nê diherfan ra y tercîh bîyo.




#Article 573: Tîrêj (450 words)


Tîrêj yew kovara kulturî û hunerî ya. Bi kirdaskî (kurmanckî) û kirdkî (zazakî) weşan kerdo. Zazakî de metnê edebîyatê modernî reya verên kovara Tîrêj de weşanîyayê. 

Kovara Tîrêjî serra 1979 de dest bi weşane kerde û 4 hûmarî vejîyaye. Hîre hûmarê kovare Tirkîya de bajarê Îzmîr de çap bîyê. Hûmara yewine serra 1979 de, yê dîyine û hîreyîne zî 1980 de çap bîyê. Labelê, semedo ke 12 Êlule 1980 de Tirkîya de şoreşê eskerî bi û cunta dest îdareyî ser na, hînî kovarê kurdkî nêşîyayî vejî. No sebeb ra hûmara çarine Swêd de bajarê Stockholm de çap bîye. Tîrêj, Tirkîya de bi her hûmare 400-500 nusxa ameya çapkerdiş. Hûmara hîreyine, raya dîyine Stockholm (Swêd) de zî çap bîya.  

Wayîrê hîrê hûmaranê verênan Enver Yüzen, berpirsîyarê înan zî Ahmet Bozgîl o.

Kurdistanê Tirkîyê û heme Tirkîya de, Tîrêj kovara hunerî û kulturî ya yewina ke seraser bi kurdkî weşanîyaya. Tîrêj ra verî zî kovar û rojnameyê Kurdkî vejîyaybî, la nê kovaran mîyan de kurdkî reyde tirkî zî bîbî. Kovara Tîrêj, hem kurmanckî hem zî kirmanckî (zazakî) vejîyaya. Nuşteyê verênî ke hetê îdarekerdoxê weşanî ra bi nameyê “Tîrêj” nusîyayo, hem kurmanckî hem zî zazakî têver de eynî rîpel de vejîyayo. No xusûsîyet bi hewayê polîtîkaya weşane yê kovare ameyo qebûlkerdiş.  Nizdîyê se ra çewres (% 40) rîpelanê kovare, zazakî vejîyayo. Mesela hûmara hîreyîn de 35 rîpel kurmanckî, 42 rîpel zazakî û 2 rîpelî zî kurmanckî û zazakî têreyde vejîyayî. Hûmaranê bînan de kurmanckî hîna zaf a; labelê zazakî zî gorayê 20-36 rîpel kovare de ca girewta.

Edebîyatê modern ê kirdkî (zazakî) bi kovara Tîrêj de serra 1979 de dest pêkerdo.  Mehemed Malmîsanij, ewta de nuşteyê tewr verên ê modernî weşanayî. Hûmara yewin de di heb şîîrê Nazim Hîkmetî û yew şîîra Sabahattîn Alî hetê Malmîsanijî ra tadîyaya zazakî. Hîkayeya yewine ya zazakî  zî hûmara dîyine (1980) de bi nameyê “Engiştê Kejê” hetê Malmîsanijî ra bi mexlesê M. Birîndarî kovara Tîrêj de weşanîyaya.  Verê Tîrêjî sey rojnameya Roja Newé û  tayê kovaranê kurdan de metnê zazakî vejîyayê. Labelê Tîrêj de hem nimûneyê edebîyatê modernî yê zazakî nusîyayî, hem zî hetê ziwanî ra derheqê zazakî de xebatî virazîyayî. Mesela Pankisar Zerteng, hûmara hîreyin de zazakîyê Erzînganî û Dîyarbekirî daya têver. 

Her çar hûmarê kovare de, rîpelanê peyenan de ferhengê kurmancî-tirkî û zazakî (dimilî)-tirkî esto. Heme rîpelanê ferhengî ra 32 rîpel kurmancî, 50 rîpel zazakî (dimilî, kirmanckî) yo.

Tîrêj de nuşte û hîkayeyê Fîlît Totanî, Serxas Arda, Mihemed Qasim, M.Şefîq, M.Brîndar û şîîrê Rojen Barnas, Mem Ronga, O. Dara û Malmîsanîjî estî. Kovare de kurmancî û zazakî sey estanikî, deyîrî û vateyê verênan gelek nuşteyanê folklorîkî ca girewtî. Zazakî de M.Dewijî nuşteyanê folklorîkî arêdayî. Edebeyîtê klasîk ra tena hûmara çarin de yew şîîra Sîyehpûşî esta.




#Article 574: Zerduştiye (392 words)


Zerduştiye ya zi Mecusiye û Mazdaizm (Mazenderanki: زرتشتی) dinanê dınyaê tek-homayınanê kehanan ra yewo.

Taê ilmkarê rocawani Zerduştiye zey dinê dê dulalisti terif kenê. Eyê ke nê dini rê bawer kenê, fıkr kenê ke beden merdene ra tepeya beno cınde, veciyeno hızurê Ahura Mazday u uca şaniyeno persan ver. No din teqriben 3.500 serran ra aver hetê Zerduşti ra İran de awan biyo. Mabeynê serrane 600 İ. r. A. u 650i dinê İmparatoriya Med u Persio resmi biyo. İslam u Xristiyaniye ra aver Zerduştiye zey dinê şaranê İraniyanê verêni u yew qısmê Ermeniyan zaniyena. Texmin beno ke ewro amarê inanê ke dınya de Zerduştiye rê bawer kenê deva devê 250.000i dero.

Zarath rındek, raşt, uštra dewe, yani menay cı, oyo ke wahêrê dewanê rındekano, bena. Çekuya Zoroaster'i Yunanki de duştiya Zarathuštra'ya. Zıwanê şari de zi Zerduşt zey estareo ke cıwiyeno wesf beno.

Zerduştiye miyanê çeşidanê baweriyan de zey Budizm wertey itıqadan de ca gêna, hetê inano felsefi zi veciyeno planê veri. Bıngey Zerduştiye de cengê rındi u xırabiye esto. Zerduşti bawer kerdêne ke pêrodayışo ke cihan de, mabeynê ruhê homay Spenta Mainyu u ruhê şeytanio u her bawermend gani seba rındiye ceng kero. Baweriya şeytani Zerduştiye de u fehmbiyayışê meleki dinanê rocawanan de nezdiyê yewbinanê. İtıqadê Zerduştiye de Ahura Mazdao ke zey homa qebul beno be Efendiyê eqli ra sembolize beno, Ehriman zi quwetê xırabiye temsil keno. U mıcadeley rındiye-xırabiye na nuqte de dest pê keno.

Zerduştıci, gorey adetê xo bawer kenê ke, gani cihan be mendanê insanan ra mexerebiyo. Na ri ra heruna defnkerdena cesedê merdan ê serbananê qulan de, serê inan akerdeyê, cesedi o şekl de verdanê ke duştê kesexur u tesiranê tebiiyan de mêro pawıtene.

Homaê na baweriye Ahura Mazdao. Zerduşt Espantaman peyğamberê nê dinio.

Elementê tebiiy firaz amarenê u nê elementi (awe, erd, hewa, adır) qılêrbiyayışi ra şeveknenê. Be nae ra elaqedar be qaytkerdena adıri, roşnaiye u roci ra ibadet beno. Na baweriye hetê Zerduşt Espentemani ra ameo ardene.

Zerduştiye, heta ke İslamiyet İran de yağme bi dewamê hera biyene kerd.

Dinê Zerduşti de cêniye u camêrd cıra nêbenê, yani cêniye u camêrd miyan de yewbinan ra cıra kerdışi, camêrd cêniye sero tepıştış ya zi cêniye serê camêrdi de vênayış çıniyê. Her cêniye u camêrd ra her dı zi eyniyê. Homa cêniye u camêrd yewbinan rê embazi vırazeno. Şeş bêmerganê Homa, hirê mayki, hirê neriyan ra yenê pêra. 




#Article 575: Platon (107 words)


Platon (ya zi dınyay İslami dı zey Eflatun şınasiyeno) (Yunanki: Πλάτων, Plátōn; İV 427 - İD 347) filozofê Yunanê Antikiyo, matematikêro, akademiya Atina vıraşta cı, ena akademiye zi o zeman dı biya akademiya verêne. Yew zi eno mekteb sıftekerdışê universıtanê ewroyênan qebul beno. 

Platon be musnekarê cı Sokrates u wendekarê cı Aristoteles ra piya rıkê şınasiye u felsefey Ewropa eştê cı. Platon yew zi Sokrates ra zaf çiy musnê. Sokratesi sero zaf melumati ardo zemanê xo, enê melumati fekê ey ra gêriyay. Namey cıyo oricinal Aristokleso wına fıkıriyeno. Polê cıyê heray u bedenê cıyo atlekik ra o be namey Platon (hera) ra ameyo şınasiyayış, wına nam kerdo.




#Article 576: Frîgya (116 words)


Frigya namey cayiyo ke miyandê  Royê Sakarya u Royê Menderesê Gırdi de ca gêno, oyo. Namey cı Frigya ki Balkanan ra ameyê inan rayo. 

Frigyayıcan veri cay xo day mıntıqay Bitinya u serranê V.İ 12 u V.İ 7 miyan dı rocawanê Anatoliya Miyanêne dı hukım kerdo. Frigyayıcan cay xo dayê veri dormey (çorşmey) Royê Sakarya, dıma zi rocawan dı corê Gediz u Menderesê Gırdi u rocakewtış dı hetê Qızılirmaqi u Golê Sole. Taynê Frigyayıcan şiyê heta Golê Burduri, Zozanê Ercîyes u Yeşilirmaki.

Qralê Frigyayıcano verên Gordios bi. Frigyayıcan rocawan dı sûka Gordioni kerda paytextê xo. Urartuyan ra piya vera Asurıcan lec kerd. Frigyayıcan V.İ seserrê 9-8 dı hema hema herrê Hitıtanê hamin vıstê ra xo dest.




#Article 577: Werêhîşa kolektîfe (141 words)


Werêhîşa kolektîfe hetê psîkologî namdarî Carl Gustav Jungî ra ameya namekerdiş. Jungî sînorê werêhîşe hîna hîra kerdo. Jung vano ke, tarixê merdimayetî de, heme musayîşî, destkewteyî, xûyî merdimî xo şeveknenî (sitar kenî) û çinî nêbênî. Her çend ma nînan ra hayîdar nêbe zî, nê heme werêhîşa ma ya kollektîf anê pê.

Û Jung nê nimûneyan dano: Merdim derya ra zaf hes keno, çimkî cû weyra ra ameyo. Merdim daristanan ra zaf hes keno, çimkî bi hezaran serran weyra de mendo. Merdim tarîtî ra terseno, çimkî tarî de çimî merdimî nêvînenê û bi hezaran serran tarîtî de hetê heywananê wexşîyan ra ameyo kiştiş.

Goreyê Sîgmund Freudî werêhîşe esta, la kolektîf nîya û kesane ya. Yanî her merdim wayîrê yew werêhîşe yo. La Jung vano nê, yew werêhîşa şexsî esta yew zî werêhîşa kolektîfe esta û na babete de Freudî ta cîya fikirîyeno.




#Article 578: Mazlum Dogan (189 words)


Mazlum Dogan yew ronayoxo PKK û sîmbolê xoverdayîşîyo.

Mazlum Dogan sera 1955 (1958?) de şaristanê Dêrsimî Mazgêrd de ame dinya. Vernî de Universitey Hacetepe de beşê Tarîxî de wend. La ayî wendişê xo nîmcet verda û sera 1976 de dest bi gureyê şoreşî kerd. Wexta PKK sera 1978 de kongreya xon a sazkerdişî deşta Fîsî, Lîce, de viraşt o zey endamê komîteya merkezî ame weçînitiş. Key xebata xo kerdêne Wêranşar de ame tepiştiş. Mazlum Dogan zaf îşkence dî la xover da. Dima ra înan ey berd dekerd zindanê Amedî. Mazlum Dogan vero ke biyero tepiştiş kadroyê namdarî yê PKK yî zey Mahsun Korkmaz, Egîd, antibi mîyanê PKK yî. Goreyo ke yeno vatiş mîyanê kadroyanê PKK yî de merdimo ke tewr zaf kîtab wendêne o bi. 

Dimayê îşkence û tehdayanê giranan ke zindanê Amedî de sera 1982 de şewa 21 Adarî (Newroz) de peynî ro cîwê xo ard. Dimayê mergê ey deyîr û şîîrê ke derheqê qehremanî û xoverdayîşê ey de yê ameyî nuştiş. Ayînan ra tewr deyîra namdare deyîra bi namey Ölmedi Mazlum Doğan yanî Mazlum Dogan nêmerd ke hetê deyîrvaco kird Şîyar Munzur î ra yena vatiş a.          




#Article 579: Roşna (173 words)


Roşna deyîrvaca Zazaya.

Muzîsyena kirmance Roşna, Gimgim (Varto) de ameye dinya. Ciwanîya xo ra muzîkî reyde eleqedar bena. Îzmîr û Îstanbul de wendişê xo yê destpêk û mîyanênî temam kerd. Serra 2004î ra nat Almanya de ciwîyena. Bestekar, deyîrbaz û vatenuştekara.

Roşna hewna ciwîyayişê aye qic bi dest bi muzîk kerd. Serra 2010 de kategorîya Deyîrê tewr serfirazî yê kurdkî de bi deyîra xon a bi namey Yena bîye namdar. Roşna, serra 2012 de albumê xon o kirdkî bi nameyê Vîra Kerdî vet. 

Albumê aye Vîra Kerdî de bi nameyê “Se vana to?”, “Roze Yena”, “Yena”, “Evîneke Derew”, “Vîra Kerdî”, “Vatene”, “Aspar a”, “Va Yeno”, “Ti Xeyal a” û “Qedexe” 10 deyîrî estê. Nînan ra vateyê 8 deyîran aîdê Roşna yê. Û 2 vateyê deyîran zî aîdê Jan Arslanîyê.

Temaya vateyanê deyîranê Roşna ke hîna zaf terzê popê akuîstîkî û cazî de ameyê vatiş, bi giranî derheqê însanî de, derheqê êbînkerdiş û tenyayîye de yê. Albumê Roşna “Vîra Kerdî” de xeylê enstrumanê cîya-cîyayî ke hetê muzîsyenê miletanê cîya-cîyayan ra ameyê cenayîş ca girewto. 




#Article 580: Verocê Kurdıstani (180 words)


Verocê Kurdıstani (ya zi Kurdıstanê İraqi) (be Erebki: إقليم كردستان, Iqlīm Kurdistān‎; be Kurdki: هه‌رێمی کوردستان, Herêmî Kurdistan) yew mıntıqa otonoma ke zımey Cumhuriyetê İraqi dı ca gêna, 40.000 km2 gırda u 5 milyon ra nezdi merdımi tedı weşiya xo ramenê, namey a mıntıqao. Paytextê na mıntıqa Erbilo, nıfusê cı Kurdi, Erebi, Tırkmeni u şarê qıtekê bini ra yeno pêra. Na mıntıqa İraqi ra bestiyena, yani cayê do xoser u serbest niyo, yew parçey İraqiyo. Hetê caygey xo ra, Kurdıstanê İraqi zımey cı dı Tırkiya, rocvetış dı İran, veroc dı İraq u heto bin ra zi Suriya rê embıryano.

Sûkê cıyê gırdi aniya benê liste, Zaxo, Dihok, Erbil, Sılêmaniya, Kerkûk, Xanekin, Mendeliyê. Enê sûkanê gırdan ra Erbi, Sılêmaniya, Dihok, Zaxo bınê idarey Hukmaetê Kurdıstanê İraqi dı ca gênê.. Ê bini zi İraq heteneno, idare keno.
Kurdıstanê İraqi de Kurdê Sorani zaf estê. Erebki u Kurdki tedı zaf qısey benê. Sinorê İrani ser de şarê Gorani zi cıwiyenê. Sûkanê Xaneqin u Mendeli de zi şarê Feyli u Kelhuri estê. Verocê Kurdıstani de zıwanê resmi Erebkî u Kurdk ra (fekê Soranki) yê.




#Article 581: Zazakipediya:Weliyê Uşênê İmami (1011 words)


Sayırê Dêrsımi, Weliyê Wuşênê Yimami 1305 de amo dina, 16.5.1958 de şiyo heqiya ho. Cêr çêna ho Elife sayırê ma dana naskerdene. Maa Haydar Beltania, serrê ho 70 ra jêderê. 

Namê ra ki bêliyo ke, piyê ho Wuşêno, khalıkê ho ki Yimamo. Pilvank de amo dina. Eke zewejiyo, pizo vıre(n) de maa mı nêwese viya, vato, eke lazê mı bi, namê mı panê. Hama domu merdo, berdo Pêtare de dardo we. Wuza ra piyê mi lawuki vatê, biyo sayir. Hurendia piyê ho gureta. Her keşi sero, zof çimi ser ki lawuki vatêne. Apê mı Mıstefa ki 38 de kıst, ma xeleşiayme. Piyê mı mıleti têdest de fetelnêne, berdenê her ca.

'38 de ‘ke sarrê Halvoriye qırr kerd, khalıkê tu xalê tu Sayder kerd vırara ho, dêka to ki xalê to Hese kerde vırara ho. Hese hona cızık de vi. Khalıkê to vake, ma some, sonde ki yeme, sıma beme. mend verasu, mı apê tora va, ez na waa to con, son. Apê mı herediya mıra, vake, na runê sıma tharo, na çiyê sıma tharo, tı caverdana sona koti? Aqılê bilmejiyo, buko...! Mı waa ho gurete kerde phoştia ho, şine. Ez rae ra amu, amu kotune Wersağe vanê, verê Sakaki de, mı niada ke esker ame kot cêr. Mı waa ho Sose kerde phoştia ho, gurete şine ve Gorgit, mı niada ke jüy cor de veng da mı, vake, Elê!. Mı vake, yewo. Vake, erê, thawo, bêrê. Ez tik şine ke; piyê mıno. Verva mı ame, Sose mıra gurete. Ma şime uza ke, dı ciniki ki Sakak rayê, wuza rê. Ma niştime ro. Endi waxto ke lêl bıkuyo, ma uştime ra, şime Sakak. Şime Sakak, çê Ağayê Miroyi wuza vi. Nu pot, ma nonê ho werd, esker qeleviya de Sakak. Veng do ve Muxtari, vato, ma esmu yita vındeme, nun-çimi marê biyarê. Nu, most-çimi cırê berdo. A, ma wuza’ra ki remayme.

Piyê mı ma berdime serê dewe, wuza caverdayme, vake, sıma na cinu de şêrê hetê Derê Oxe, ez son, Wuşêni, Gulizare, bıraê ho yinu con yon. Ma hata sonde şime. Cor ciniyê, ezo, maa mına, Sosa, bıraê mınê, ma şimê Derê Oxe de kotime wertê bırri. Ma niada ke, di-rê teney haê dota yênê. Ma vake, belka ke eskerê. Phêzn yeno wertê bırri de ke, Xıdê Memê Kheki yiyê. Amey, tenê nu da’ve ma, ma verd, vake, ma dota Oxe ra yeme. 

Neyse ma verşimşêr şime, şime Galvasu. Cor de jüy vengda, vake, waê, waê, sıma kamê, meşerê, esker ame! Ma niada ke Hiniyê Dızdu de ağır makina nê’ve ro. Ağır makina nê ro, bi zelemela mıleti. Mend sonde, verasu khalıkê tu vejiya ame, vake, pêro qırkerdê. O sonde ki jü na hetê Qereçori ra viyo, wertê eskeri de viyo, vato: Ez amune ke, jü hao lawuku vano, namê ho Mıstafa vi, vengo de wes pa vi. Ame leê ma, mı vake, 'ero, eke bese kena, bıreme, sıma pêrunê qırr kenê' . Vake, ez amune ke sodır remayis di, mı niada ke, esker cêro vejiya, mı endi bese nêkerd... Apê mı Mıstefa uza kısto.

Ma wuza ra ameyme Galvasu, Galvasu de jü serre mendime. Galvasu ra ciniya Sey Bakıli, waa Hesen Efendi yi ki berdi. Wuza ra ameyme Pulê Bargi. Ma ke ameyme Pulê Bargi, a na jü astır vi. Astırê ve orğanê ra Heydê Yivişi day ma, tenê orğan ve astırê ra Seydaliyê Hoki day ma. Ma estêne bınê ho pêro pia. Na Sayder vi, Hese vi, ez vine, Sose viye, khalıkê to ve dêka tora vi. Piyê mı şi Dinaru de Çê Aliyê Wuşêni ra qatê cıli hêrnay, ardi. Wuza ra tepia khalikê to veyvu ra feteliya. Berd veyvu, berd kêwraeni, koti ke kam merdêne, khalıkê tu berdêne. Endi berdêne her ca. Çıke o waxt dool-saji çine vi. Heq mıleti ra raji vo, qavi ki dênê cı, thurıki ki dênê cı, cıli ki day cı. Na Aliyê Mıstefay ki bovera vi, qatê cıli ki ey day cı. Qatê cıli Memê Yimami day cı. Pede pede axıri kerd çêo vıre(n).
Peê coy şime Dinaru. Uza ra şime Sorxum. Sorxum de zomanê mendime, vake, mılet sono dewunê ho. Çıke mılet pêro surgın kerdi vi. Dewi kerdi serbest, I ki şi. Piyê mı ki şi Pêtere.

Piyê mı lawukê weşi vatêne. Mıleti têdest de fetelnêne. Na dêka tora vatêne: Erê Çêna Paşi, na lawuke vaji, ya ki na lawuke vaji? Deka tu vatêne: Weli, a lawuka ke tu sıfte vate, qeydê daê weso, aê vaze. Piyê mı aê vatêne. Wuza ra ki jüyo bin sero ke vatêne, woncia vatêne, a qeydê na peêne weso. Tu heni zonana ke, nia heni yazmıs keno! Çê-nêmerdae, tu vatêne ke bılbılo! Lawukê dey mı viri de nêmendê. Hawa Derê Laçi ra di-rê çhekuy vanu: 

Yıvısê mı dest-pay semernê we  
koto wertê tawure  
Yıvısê mı voz de peê kemere  
tı rew memıre  
Yıvısê mı ke gıno cı, eskerê Tırki koto dere  
Yıvıs koto wertê tavure 
sano şüya weneware  
Heq adırê aşiru we daro 
bêbextiye kerda marê  
Sey Khali vano, Yıvısê mı tı memıre  
Tora tepia kes sefkaneni nêkeno marê. 

Na çhekuy mı viri de mendê, ez qeda... Nıka Hewa Çê Hesen Efendi ki nêzonon ke, dı çhekuy vaji…

Kêmane, piyê hora mıso. Khalıkê mı ki kêmane cınıto. Bıraê ho ki kêmane cınıtêne. Piyê mı, nêçê teney kêmane salıx da. Kêmane henên cınıtêne, lawukê henêni vatêne ke, tew... Apê mı ki kêmane cınıtêne, o ki sayir viyo. Khalikê mı ki sayir viyo. Butu sayir viyê... Heq ra dileg, o wes viyêne, vengê dey na bantu de vejiyêne, tu horê bıdiyêne... U na dina ra feteliyêne ha!..
Ma ke Pulê Bargi de vime, amey khalikê tu berd. Doolci Sadıq cıra vatêne, Sorpia de dool cınıtêne. O Wuso Qırr ki Sılcu ra vi, ey ki lawuki vatêne. Ni hiremêna berdi. 
Vake, lawuku vanê, cênê bante. Ma kam çı zonêne ke dina Heqi çıka? Na hurendia makemi de Kemal Çawus bi, verecoy qaymaqam, yüzbaşi çine vi. Vali çine vi. O waxt Kemal Çawus vi. O sure de ey na Mamekiye idare kerdêne. Ey berd, thowa veng cıra nêvejiya. Veng guret, nêguret, nêzonon... 

Tija Sodıri, Haydar Beltan, Asma amnonia peyêne 1997,  Mamekiye




#Article 582: Lekî (117 words)


Lekî, tayînan çim de lehçeyanê Ziwanê Kurdkî ra yew o tayînan çim de zî ziwanêko ke Kurdkîyê Verocî ra zehf nezdîyo. Zaf nezdîyê Kelhurî yo. Heta tay kesan gore Lekî yew şîweyê Kelhurî (Kurdîya Xwarig) ya (bwn: ). Labelê seba ke lekî nêzê Lurkî û Farskî ya, binê tesîrê înan de menda. Ti ra zaf çekuyî girewtî. 

Lekî Başur Rojhilatê Kurdistan de, Lekîstan, Lorîstan, Îlam, Pahla û Hemedan de, hetê kurdanê Şîîyan ra yena qisekerdiş. Goreyê Anonby Lekî mabeynê Kurdkî û Lurkî de yew pird a.

Çend eşirî Lekan Başurê Kurdistan de Deşta Germîyan de ciwîyenê. Tirkîye de mintiqaya Haymana yê Enqere û Vakurê Kurdistan de zî eşîrî Lekan ra Şêxbizinî, Hemewendî estê û bi Lekî qiseykenê.




#Article 583: Şêx Ubeydelayê Nehrî (102 words)


 
Şêx Ubeydelayê Nehrî (bîyayiş: 1830 - merg: 1883) Dewaya Xoserîya Kurdistanî de cayêko muhîm girewto. Şemzînan de ame dinya. Lajê Şêx Tahayî yo. Tehsîlêko hewl dî; wefatê pîyê xo ra pey cayê pîyê xo girewt û bi serekê tarîqeta neqşîbendî. 

Armancê Şêxî, awankerdişê welatêkê xoser bî. Seba ney, serra 1880ine de Şemzînan de dest kerd berz. Verba Îranî zaf rey lec kerd û kewt ra ser. Bihêzbîyayîşê Şêxî, Osmanîyan tersna. Osmanîyan verba Şêxî, Îran de pêameyîşêk viraşt. Şerê verba her di dewletan de Şêxî vînî kerd û hetê Osmanîyan ra sirgûnê Hîcazî bi.

Şêx Ubeydelayê Nehrî sirgûn de ganê xo teslîm kerd.




#Article 584: Hewramkî (147 words)


 
Hewramki yan zî Goranî, yew ziwano xoser o, ya zî goreyê tayinan lehçe, yan zî ziwananê Kurdkî ra yew o.

Seserra 16. ra hetanê 21. Başur û Rojhilatê ê Kurdistanî de ziwanê edebîyatî bî. Ziwanê Mîrektîya Erdelanîyo resmî bî. Labelê weşîyayîşê Mîrektîya Erdelanî û bihêzbîyayîşê Mîrektîya Baban ver, cayê xo da Sorankî. Veroc û Rocvetişê Kurdistan de hetê Yarsanan, Şebekan, Kakayîyan, Bacilanan ra yena qiseykerdiş. Kitabê dînî yê Yarsanan bi Hewramî ameyê nuştene. Ewro mîyanê 300.00 - 500.000 kesê bi Hewramî qisey kenê.

Mîyanê lehçeyanê Kurdkî de tewr zaf Hewramî nêzî Zazaki ya. Tayê ziwanzanî Hewramî teberê ziwanê Kurdkî de vînenê. Nêzî %30ê çekuyanê Hewramî û Avestayî yew ê. 

Hetanê serra 1900an, 38 kitabî bi ziwanê Kurdkî nusîyaybî û înan ra 18 hebî bi be Hewramî bî, 10 bi sorankî û 10 zî bi Kurmanckî bî. Labelê ewro mîyanê lehçeyanê Kurdkî de tewr tay kitabî Hewramî estê.




#Article 585: Ebu Bekîr (269 words)


Ebu Bekîr (bi Erebkî: عبد الله بن أبي قحافة عثمان بن كعب التيمي القرشي أبو بكر الصديق) (Namey eyo tam:  Abdullah bîn Kuhafe bîn Kaab et-Teym el-Kureyş, Ebu Bekîr es-siddik) (b. 573  – m. ), hem rayberê Muhammediyo hem zi Xelifeyo verêno. Namey ey verdê Mısılmaney Abdulkâbe Bı mısılman zey Mıhemmedi namey cı vırna ke Abdullah. Leqebê ey o tewr vılabıyaye Ebu Bekîr es-Siddîko.
Hicret  ra ver Muhammed keynay Ebu Bekîr`i de zewajêno, no rid ra o beno vistewreyê Muhammedi.  

Ebu Bekîr, Benu Teyman ra Qebila ya Kureyşî rayo. Meka  de ameyo Dınya. Piyê cı Ebu Kuhafe  yo. Maya cı Ummul-Xeyr Selmaya.

Bawerîya sunîyan ra gore camêrdan ra tewr verî Ebu Bekîr muslumanîye qebul kerda. Goreyê tarîxnasanê îslame ra, verî o tuccar bi. No sebeb ra sayeyê ey ra zaf merdimî biyê musluman. Wexto Muhammed 662 de Mekke ra hîcret keno şino Medîna, Ebu Bekîr zî tede şino.Na babete ser o Kur’ana Kerîm de ayeta çewresine ya sûraya Tewbe de ana behs beno:

Hîcret ra pey Ebu Bekîr Medîna de awankerdişê Mescîd-î Nebewî de xebitîyeno. Hetkarî kerda. Cengê Bedîrî de mecbur mendo lajê xo Abdurrahman de ceng bikero. Wefatê Muhammedî ra dima mişewreyî benê. Nê mişewreyan de Ebu Bekîrî ra bîyat beno û no rid ra o yeno xelîfe weçînayîş. Wextê ey de, ê kesê ke ey ra vanê pêxamber, qebîlayê ke nêwazenê zekatê xo bidê û hereketê ke seba dîn ra vejîyayîşî benê, înan de mucadele kerdo.
 
Ebu Bekîr, seba ke tayê hafizî yenê kiştiş sey Mushaf  Kur’an dano arêkerdiş. Nizdîyê di serrî xelîfeyî keno û mergê ey ra pey Omer beno xelîfe.

Çar hebî tutê ey estê:

 




#Article 586: Geyrayışnamey Ewliya Çelebi (174 words)


Geyrayişnamey Ewliya Çelebi yew kitabo. Qey tarîxê Kurdistanî û Anatolîye yew çimeyo mûhimo.
Ewlîya Çelebî pêro notê geyrayîşanê xo kitabêko girdî de ardî pêser. Nameyê nê kitabê ey Seyahatnameyo, des cildan ra yeno pêra. Kitabê ey qey cografya, tarîx, kultur, folklor û heyatê cematkîyê Osmanîyan yew çimeyo erjayeyo. Melumatê ke derheqê tarîxî de yî, zafane malumatê fekkîyî. No kitab goreyê wextê xo kitabêko zaf muhîmo.

No kitab raverî pê destê Ehmed Cewdet Paşayî beynateyê serranê 1895-1896 de çapxaneyê Îqdamî de ameyo çap kerdiş. Labelê Ehmed Cewdetî tayê qismî mîyan ra vetê. O wext partîya Îttîhad û Teraqqî sansur nêbî çapemenîye ser. O rid ra qisimê ke derheqê Kurdan û Armenîyan de yê, mîyan ra vetê. Badê cêy, wextê cumhurîyetî de no metno kêmî ameyo çarnayîş. Destnuşteyan ra yew ha Kitabxaneyê Suleymanîya de, koleksîyonê Hecî Beşîr Axayî de bi numre 448 qeydkerdeya. Na nusxa serra 1742 de ameya nuştiş. Nusxaya bîne zî eynî kitabxane de koleksîyonê Pertew Paşayî de bi numre 458 qeydkerdeya. Na nusxa, a bîne ra neweyêr a la ser o tarîx çino.




#Article 587: Coğrafyay Asya (1709 words)


Erdê qıtay Asya nêmkurey zımey dero. Tena verocê dewleta İndonezya u Timurê Rocvetışi nêmkurey veroci dero. Qıtay Asya, qıtay de tewr herayo dınya de. Erdê cı 45,000,000 km2yo u nıfusê cı 3 milyari ra nezdiyo. Goreyê nufusê cı, qıta Asya qıtaya de tewr gırda dınya de. Dewletê Çini u Hindıstani na qıta derê u tena nıfusê eno dewletan  2 milyari zafêr keno. Gırdiya qıtaya Asya, gırdiya yewbiyayışê qıtayê Amerikay Zımey u Amerikay Veroci ra gırdêro. Noxtey dınyao tewr berzi Everest qıtay Asya dero u berziya cı 8868 metreyo. Noxtey dınyao tewr nızmi Deryao Merde qıta Asya dero u nızmiya cı -400 metreyo. Erdê qıta Asya zaf mıxtelifo. Zımey qıtay Asya de koyi çıniyê u berz niyo. Zımey Asya de zaf deşti estê u nê deşti hem zaf herayê u hem zi zaf mexsuldarê. Verocê qıtaya Asya de tena nêmadey Hindıstani de deşti estê. Asyay Rocvetışi de qısmê rocvetışê Çini de zi deşti estê. Asyay Rocawani de tena deşta Mezepotamya esta. Miyanê qıtaya Asya de, rocvetışê qıtay Asya de, xıdudê Pakıstan u Hindıstani de u nêmadeyê Erebıstani de çoli estê. Plato Tibeti, Plato İrani u Anadoliye mıntıqeyê de tewr berzê qıtaya Asya de. İklımê qıta Asya her ca de mıxtelifo. İklım zıme de serdo, veroc  u miyan de germo, rocvetış u veroc-rocvetış de İklımo Musoni tesır keno. Erdê zerrêkê qıtay Asya rê İklımo Erdın tesır keno. Rocawanê qıtaya Asya de İklımo Deryayê Miyanêni tesır keno.

Cayê Asya rocvetışê qıta Ewropa, zımey-rocvetışê qıta Afrika, zımey Okyanuso Hindi u qıtay Okyanusya, verocê kutıbê zımey u rocawanê Okyanuso Gırd dero.

İklım zaf mıxtelifo qıta Asya do. Sebebê cı zi gırdiya qıta Asyaya. Her cayê qıta Asya rê mıxtelif iklımi tesır keno. Mısal, verocê qıta Asya de germiya 50 derecey ra zafêr beno ema eyni mevsım de zımeyê qıta Asya de germiya heta -50 derecey kemiyayeno. Leteyê verocê qıtaya Asya de (zey İndonezya, Hindıstan, Timurê Rocvetışi u bini) germiya her mevsım berzo u 30 derecey ra kemi qet nêbeno. 

Asyay Rocvetışi, Asyay Veroci u Asyay Verocê Rocvetışi de İklımo Musoni hukım keno. Nê mıntıqey de 6 aşmi vartışê varıti beno u 6 aşmi vartış nêbeno. Yêni, na mıntıqey de amnan, zımıstan, payız u wesar çıniyo. Tena dı sezoni estê u namê inan Sezonê Vartışıni u Sezonê Bivartışıniyo. Sezonê Vartışıni de varıt zaf varıno u tayê felaqetê yeno meydan u zaf kesi merinê. Sezonê Bivartışıni de varıt qet varıno u veyşaniye u teyşaniye yeno meydan.

Zımey qıtay Asya de İklımo Serdıni u İklımê Tundray hukım keno. Eno leteyê Asya her mevsım serd beno. Mıntıqeyê ke tede nê iklımi hukım kenê, dare u vaşi nêcıwiyenê. Zımıstani de hewa beno zaf serd u bivarıtıni. Yêni, hewa serd beno ema varıt ya zi vewr nêbeno. No sebeb ra nebat nêcıwiyeno no herey de. Tena tayê nêbati ke no iklım rê adapte biyê, ê cıwiyê. Here her mevsım de cemedın beno u hewa zaf hewrıni beno u akerd nêbeno. No sebeb ra, inca de zaf merdımi nêcıwiyenê. Tena Eskimoy cıwiyenê ki ê zi no iklım rê adapte biyê.

Asya Miyanêne, Rocvetışê Miyani u rocawanê Asyay Veroci de iklımo erdın hukım keno. Mıntıqeyê ke tede iklımo erdın hukım keno, zımıstani zaf serd beno ,vewr zaf varıno. Amnani de hewa zaf germ beno u vartış zaf nêbeno. Payız u wesar de hewa nerm beno u vartışo varıti beno. Hereyê ke tede no iklım hukım keno, amnani de hewa heta  40 - 50 derecey berziyayeno, xetta riyê berziya germiya ra kesi zi merinê. Zımıstani de, germiya heway zaf kemiyayena (heta -30 derecey) u vewr varıno. Wesar de heway hêdi hêdi beno germ u varıt varıno. Payız de, hewa hêdi hêdi beno serd u no sezon de zi varıt varıno.

Miyanê qıtaya Asya, Moğolıstan u Çin, xıdudê Pakıstan - Hindıstan,Nêmadeyê Erebıstan, verocê Suriya, rocawanê Iraq u  Nêmadeyo Sinay de çolê germıni estê. Hereyê ke tede İklımo Tundray tesır keno de zi çolê serdıni estê qıtaya Asya de.

Erdê Asyaya zaf gırdo u zaf mıxtelifo. Erdê Asya de koy , roy , plati , goli , çoli, deşti estê. 

Qıtaya Asya zaf berzo u qıtaya de tewr berzo dınya de. Noxtey dınyao tewr berzi Everest , na qıta dera. Zımeyê qıtaya Asya de ko çinıyo u na mıntıqa berz niya. Veroc, rocvetış u miyanê Asyay zi berz niyo. Platê Tibeti zaf berzo. Polo rocvetış ra rocawan rê verocê Çini, Moğolıstan, Tibet, Nepal, Qırğızıstan, Tacikıstan, zımeyê Pakıstani , Efğanıstan, İran, zımeyê Iraqi, Ermenıstan, Gurcıstan u Tırkiya zaf koyınê. Miyanê qıtaya Asya zaf koyıno. Cayê Asyaya de zaf koyi çıniyo u koyın niyo. Tewr zımey de Koyê Urali esto u no koy xıdudê Asya u Ewropayo. Miyanê qıtaya Asya de Koyê Himalayay esto nu no koy xıdudê Çin u Hindıstano. Noxtey dınyao tewr berzi Everest, Koyê Himalayay dero. Platê Tibeti zi miyanê Asya dero u no plato zi zaf koyıno. Deha rocawan de , zımeyê Pakıstani de, Efğanıstan u Tacıkistan de zaf koyi estê. Pakıstanê Zımey, Efğanıstan u Tacıkistan de Koyê Hindikuşi esto, erdê Qırğızıstani de zi Koyê Tienşani esto. Asyaya Rocawani de erdê İrani, Tırkiya u Qefqasya zaf koyıno. Koyê Zağrosi xıdudê İran u Iraqiyo u zaf berzo. İran de u Tırkiya de zaf koyi estê u hem Tırkiya hem zi İran zaf berzê u koyınê.

Terefê royan ra, qıta Asya xeylê zengıno. Rocvetışê qıta Asya de zaf derg roy estê. Mısal, Royê Zerd yewo nê royan rayo. Royê Zerd royo de tewr dergo qıta Asya de u sıfte beno Platê Tibeti ra u şıno heta Okyanuso Gırd. Royê Yangtze, Royê Jailing, Royê Hongshui, Royo Sur, Luan, Han, Amur, Lancang, Brahaputra u Nu tayê royê ke rocvetışê qıta Asya derê rayê. Rocvetışê qıtaya Asya, terefê royan ra zaf zengıno. Asyaya Zımey de zi zaf roy estê. İklımo ke zımeyê Asya rê tesır keno, semedo royan xeylê munasıbo u no iklım sebebê zafbiyayışo royano. zımeyê qıta Asya terefê royan ra, mıntıqeyê de tewr zengıno qıta Asya de. Amorê royanê zımeyê Asya belli niyo. Tayê royanê zımeyê Asya ; Yenisey, Peçora, Ural, Taz, İrtish, Ashaghi, Tashli Tunguska, Anagra, Olenek, Obi, Lena, Yana, Vilvuy, Aldan, İndigirka, Kolima u Omolono. Mıntıqaya Asyaya bini Asyaya Miyanêne, terefê royan ra zengın niya. Asyaya Miyanêne de tena royê Hilmend, Amu Derya u Siri Derya estê. Asyaya Veroci terefê royan ra zengıno. Nêmadeyê Hindıstani de zaf roy estê. Polo raşt ra çewt namê tayê royanê Asyaya Veroci ;  Brahmaputra, Ganj, Chambal, Yamuna, Godavari, Sutley u Royo İndusiyo. Mıntıqa veroc-rocvetışê Asya de royê Chindwin, İrawadi, Ayeyarwady, Salvin, Ping, Nan, Yom, Mekong, Mekong estê u adeyê Kalimentan de Royê Barami estê. rocawanê qıta Asya, terefê royan ra zey zımeyê Asya ya zi rocvetışê Asya zengın niyo. Mıntıqa rocawanê qıta Asya de tena dı royê gırdi estê u namê inan Royê Fırati u Royê Dicleyo. Be mena kılmi, mıntıqeyê zıme, veroc u rocvetışê Asya polo royan ra, zaf zengıno ema mıntıqeyê rocawan u miyanê Asya polo royan ra zengın niyo.

Qıta Asya de zaf mıxtelif gırdiya de plati estê u berziya no platan zafo. Namê tayê platanê qıta Asya ;

Qıta Asya de zaf gırd goli çıniyo. Cayê Deryayê Xezeri qıta Asya dera u Deryayê Xezeri golo de tewr herayo , Golê Begqali golo de tewr xoriyo dınya de. Tayê golê qıta Asyay ;

Qıta Asya de hem çolê serdi u hem zi çolê germi estê. Çolê Gobi çolo de tewr gırdo qıta Asya de. Çolê Gobi ra dıme Çolê Taqlemekani yeno. Cayê Çolê Taqlemekani Asyay Miyanêne dero. Eyni zeman de Çolê Qerêqumi zi Asyay Miyanêne dero. Rocawanê qıta Asya de nêmadeyê Erebıstani de zaf çoli estê. Ed-Deh çolo de tewr dergo Asyaya Rocawani de. Ed-Deh ra dıma Çolê Suriya yeno. Cayê Çolê Suriyay Suriya, Urdun,İsrail, rocawanê Iraqi u zımeyê Erebıstanê Seudi dero. verocê qıta Asya de zi xıdudê Hindıstani u Pakıstani de Çolo Hindi esto.

Qıta Asya terefê deştan ra zaf zengıno. Zımeyê qıta Asya de zaf derg deşti estê u nê deşti zaf mexsuldarê. Zıme ra xeric, rocvetışê qıta Asya de ( terefê Çini de) zaf deşti estê u nê deşti de zireatê rızi beno. Veroc de nêmadeyê Hindıstani de tayn deşti estê. Rocawanê qıta Asya de, Deştê Mezopotamya esto.

Hiri hetê qıta Asya de zaf gırd deryay estê. 

Deryao Erd, Deryayê Laptyev, Deryay Sibiryao Rocvetış u Deryay Beringi estê.

Deryay Ohotski, Deryayê Japoni, Deryayê Rocvetışi, Deryayê Zerd, Deryayê Rocvetışê Çini u Deryayê Verocê Çini estê.

Deryayê Erebi u Okyanuso Hind estê.

Deryao Miyanêne esto.

Qıta Asya de zaf adey u nêmadey estê. Amorê adeyê ke qıta Asya derê belli niyo. Tena dewletê İndonezya de 17,000 ra zafêr adey estê. İndonezya, Malêzya, Filıpin, Japonya u adeyê Asyaya Rocvetışio bini de, amorê adeyan pêro-piya 25,000 ra zafêro. Filıpin,İndonezya, Japonya, Taywan,Timurê Rocvetışi,  Sri Lanka, Behreyn u Qıbrıs dewletê de adeyınê qıta Asya de. Zımeyê qıta Asya de tayê adey estê u no adey aidê Rusyayo. Qıta Asya de pêro-piya 8 (heyşt) gırd nêmadey estê. Namê inan ; 

 Weziyetê Malêzya, yew parê Malêzyay adeyo ema gıreyê ho esto ebe qıta Asya. No sebeb ra Malêzya dewleto de nêmadeyıno u hem zi dewleto de adeyıno. 

Qıta Asya hem hetê heywanan ra u hem zi hetê nebatan ra , wayirê zaf ganiyano. Qıta Asya de hem heywanê wexşiy u hem zi heywanê anbari cıwiyenê. Hiri polo qıta Asyay deryayan u okyanusan ra yeno meydan u eyni zeman de qıta Asya de zaf gırd goli estê. No sebeb ra hem dormeyê qıta Asya de hem zi golê Asya de her tip ra masi (hem gırd u hem zi qıtek zey; Masêkutik u Pirana) cıwiyenê. Polo bini ra qıta Asya de hewyanê erdıni zi zaf cıwiyenê. Şêr, Fil, Pars, Pısıng, Bız, Mey, Ga, Monga, Camus, Bizono Ewrasya, Xoz, Ğezal, Deve, Estor, Lü, Elk, Varg, Mes, Mar, qıta Asya her wayirê çeşıdê heywanano.

Terefê dareyan u vaşan ra tayn parçeyê qıta Asya zaf zengıno, tayê parçeyê qıta Asya zengın niyo. Zımeyê qıta Asya terefê dareyan ra, zaf zengıno u dergiya dareyan zafo na mıntıqa de. Veroc u Rocvetışê qıta Asya zi terefê dareyan ra zengıno u dergiya dareyan zaf niya. Adeyê Rocvetışo Dûri terefê nebatan ra zaf zengıno. Amorê çeşıdê nebatan belli niyo. Rocvetışê İndonezya terefê nebatan, dınya de tewr zengıno. Asyay Rocvetışi , Asyay Veroci u Asyay Zımey, terefê nebatan ra zengıno. Asya Miyanêne u Rocvetışê Miyani terefê nebatan ra zey parçeyê qıta Asyao bini zengın niyo. Sebebê cı gırdiya çolano. Asyay Rocawani de tena mıntıqa Qefqasya terefê nebatan ra zengıno.




#Article 588: Coğrafyay Ewropa (1597 words)


Cayê Ewropa Nêmkurey Zımey dero. Erdê xo 14,000,000 km2yo u nıfusê xo texminen 700 milyoni ra nezdiyo. Ewropa, miyandê qıtan de qıtayê da dıyıne tewr qıteka.  Zımey u rocawanê Ewropa de koyê kıhani estê. Verocê Ewropa de zi Koyê Alpi estê. Ewropa de merdımi zımey Ewropa u miyanê Ewropa de  goreyê cayê binan ra zafêr cıwiyenê. Deştê Gırdi Fransa u verocê Britanya Gırde ra sıfte beno u Almanya u Polonya ra heta Rusya şıno Ewropa de. Erdê Ewropa rocvetış de ebe Koyê Urali, Kofkas u İstanbul Asya rê cirano, veroc de Deryayo Sıpê rê cirano. 

Cayê Ewropa ebe menay kılmi, zımey de Gronlanda u Deryayo Zımeyê Cemed rê, veroc de Deryayê Miyanêne ra Afrika rê, rocvetış de Asya rê u rocawan de Okyanuso Atlantik rê cirano.

İklımê Ewropa gorey menay pêro ra nermo. Zımey Ewropa gorey cayê binan ra xeylê serdo u na mıntıqa rê İklımê Serdi tesır keno. Verocê Ewropa zi zaf germo u tesırê İklımê Deryay Miyanêni dero. Miyanê Ewropa ne zaf germo ne zi zaf serdo, iklımê cı nermo. Goreyê iklımê cı, waziyetê rocvetışê Ewropay gorey cayê binan ra ferqliyo. İklımê Rocvetışê Ewropa zey iklımê Zımeyê Ewropa ema eyni zeman de vartış zaf kemiyo zey iklımê verocê Ewropa.

Ewropaya Zımey rê iklımo serdi tesır keno. İklımê Zımeyê Ewropa, goreyê cayê Ewropayo binan ra zafêr serdo. No mıntıqa de iklım zaf serd beno u vartışo vewri zaf beno sezonê zımıstani de. Zımıstani de Ewropaya Zımey de hewa akerd nêbeno u her roci hewrın beno. Amnan de iklım goreyê zımıstani ra nermêr beno u varıt varıno. Hewa deyi zımıstani zafêr akerd u rocın beno. Mewsımê payız u wesar de hewa goreyê mewsımê zımıstan u amnan ra hewa deha nerm beno.

Ewropaya Miyanêne rê İklımo Okyanusali tesır keno. İklımê Miyanê Ewropa, goreyê zımeyê Ewropa ra deha germo, goreyê verocê Ewropa  ra deha serdo. Ebe menaya kılmbiyayışi, iklımê no leteyê Ewropa nermo. Zımıstani de hewa zey iklımê Ewropaya Zımey zaf serd nêbeno , ema zey iklımê Ewropaya Verocigerm zi nêbeno, iklımê cı cıwarê 0 derece de seyr keno. İklımo Okyanusal, no leteyê Ewropa de serdbiyayışê heway rê destur nedano. Amnani de hewa germ bena na mıntıqa de. Payız u Wesar de zi hewa ne serd beno, ne zi germ beno, normal seyr keno. Na mıntıqaya Ewropa de vewr nêvarıno, vartışo varıti her mewsım zaf beno. İklımê na mıntıqay İklımê Deryayo Siyay hema/eyniya.

Ewropaya Veroci rê İklımê Deryayê Miyanêni tesır keno. İklımê verocê Ewropa germo. Ena mıntıqaya Ewropa de vewr qet nêbeno. Verocê Ewropa de zımıstani de hewa serd nêbeno, tena nerm beno u varıt varıno. Her mewsım de, ena mıntıqaya Ewropa de hewa yew derecey ra kemiyêr qet nêbeno. Amnani de hewa zaf germ beno verocê Ewropa de u varıt nêbeno. Payız u Wesar de zi hewa germ beno. Ena mıntıqaya Ewropa de varıt tena sezonê zımıstani de beno. İklımê ena mıntıqay iklımê verocê Tırkiyay hema/eyniya.

Erdê Ewropa zaf berz niyo u zaf koyın niyo. Tena Zımeyê Ewropa u Verocê Ewropa de tay koyi estê. Zımeyê Ewropa de Koyê İskandinawya estê. Koyê ke Zımeyê Ewopa de estê , zaf berzê u her mewsım vewr esto nê koyi de. Verocê Ewropa de Koyê Alpi estê. Koyê Alpi zi berzê ema heta koyê zımeyê Ewropa berz niyê. Koyê Alpi polo turizmi ra zaf namdarê. Koyê Alpi koyê de rezkiyo u xıdudê Koyê Alpi verocê Fransa ra sıfte beno u heta rocawanê Macarıstani şono. Mont Blanc, noxtaya de tewr berzo Koyo Alpi de. Berziya cı 4,810 metreyo. Leteyê Koyê Alpiyo ke erdê Fransa derê , inan rê Alpê Fransızi vaciyeno,  leteyê cıyê ke İswiçre derê, inan rê Alpe İswıçre vaciyeno u leteyê cıyê ke Awısturya derê, inan rê Alpê Awıstırya vaciyeno. Verocê Ewropa de eyni zeman de İspanya de zi koyi estê. Miyanê İspanya u Fransa de Koyê Preney estê. İtalya de koyê Apelini estê. Rocvetışê Ewropa de, Nêmadeyê Balkani de koyi estê. Rocvetışê Ewropa de, zımeyê Romanya de Karpati estê. Zımey-Rocvetışê Ewropa de Koyê Qefqasi estê. Tewr rocvetış de zi Koyê Urali estê. Noxtayê Ewropayo tewr berzi Koyo Elbruziiyo. Berziya cı 5642 metreyo.

Qıtaya Ewropa de zaf royi estê u dergiya royan pêroyi de zafê. Rocvetışê Ewropa de Royo Volga esto. Royo Volga, royo de tewr dergo Ewropa de. Dergiya cı 3690 kmyo. Zımeyê Ukrayna de Royo Dinyeperi esto u Royo Dinyeperi Rusya ra sıfte beno u Deryayo Siya de qadiyayo. Miyanê Ewropa de zi Royo Tunay esto. Royê Tuna, Awısturya de sıfte beno u Romanya ra Deryayo Siya rê şıno u inca de qadiyayo. Verocê Ewropa de , Nêmadeyê İberi de çehar royi estê u namê inan Royo Douro, Royê Taja, Royê Guadiana u  Guadalquivirê. Nêmadeyê İtalya de zi tena yew ro esto. Namê xo Royo Poyo. Rocawanê Ewropa de royi zaf estê. Fransa de çehar royi estê. Namê inan Royo Caronne, Royo Rhone, Royo Loire u Royê Seireo. Almanya de zi dı roy estê. Namê inan Royê Reni u Royê Elbeyo. Zımey-Rocvetışê Ewropa de Royo Oderi u Royo Divinay estê. Zımeyê Ewropa de, İskandinawya de, İzlanda u Britanyaya Gırde de ro çıniyo.
Qıtaya Ewropa, terefê goli ra zaf zengın niyo. Tena zımeyê Ewropa de  u Rusya de goli zaf estê. Mıntıqaya Ewropayo binan de gol zaf çıniyo. Golê Ladoga, golo de tewr herayo Ewropa de. Gırdiya cı 18,130 km2yo u cayê cı Rusya dero. Goreyê gırdiya ra Golo Onega, golo de dıyıne gırdo u 9,900 km2 herayo u cayê cı  Rusya dero. Golê Ladoga u Golê Onega ra dıme, Golê Vanerni yeno. Golê Vanerni golo de hirıne herayo Ewropa de. Golê Vanerni, 5,546 km2 herayo u cayê cı İsweç dero. Zımeyê Ewropa de goli zaf estê , tena İsweç de 96,000 goli estê ema amorê heme golan belli niyo. Veroc, Rocawan u Rocvetışê Ewropa de zaf gırd goli çıniyê. Tena tayê golê qıteki estê. 

Qıtaya Ewropa goreyê deşti ra zengıno. Qıtaya Ewropa de zaf deşti estê. Zımeyê Ewropa de Deştê Ewropaya Zımey esto. No deşt, deşto de tewr herayo Ewropa de. Deştê Ewropaya Zımey, zımeyê Fransa ra sıfte beno u heta Rusya u Sibirya şıno. No deşt, zaf mexsuldaro. verocê Ewropa zaf koyıno u terefê deştan ra zengın niyo. Tena rocawanê İspanya, Portekiz,  zımeyê İtalya u Macarıstan de deşti estê ema inan zi zaf hera niyê. Adeyê Britanya, İrlanda de zi deşti estê u nê goli zaf mexsuldarê ema ê zaf hera niyê. İzlanda de deşt çıniyo.

Hiri polo qıtaya Ewropa de deryay estê. Zımeyê Ewropa de rocawanê dewletê Norweci  de Deryayê Norweci esto, zımeyê qıtaya Ewropa de Deryayê Zımeyê Cemed esto. Miyandê İskandinawya u Ewropaya Rocvetışi de Deryayo Baltıki esto, miyandê Britanyaya Gırde u Fransa de Deryayê Manşi esto. Miyanê Britanyaya Gırde u Ewropaya Zımeyi de Deryayê Zımey esto. Rocawanê Ewropa de Okyanuso Atlantiki esto. Verocê Ewropa de zi Deryayo Sıpê u Deryayo Adriyatiki estê. Veroc-Rocvetışê Ewropa de Deryayê Egey esto u polo Tırkiya ra Deryayo Marmara esto. Deryayo Marmara xıdudê qıteyê Ewropa u Asyaya. Miyanê İtalya u Sicilya Sardinya de Deryayo Tireni esto. Noxtayê qıtaya Ewropayo tewr berzi de zi, (zımeyê Rusya u Sibirya de) Deryayê Barentsi esto.

Qıtaya Ewropa de zaf adey estê. Goreyê cayê Ewropayo binan ra,  zımey u verocê Ewropa de adey zafêr estê. Zımey de dormeyê Deryayo Baltıki u Britanyaya Gırde de, veroc de zi dormeyê Deryayo Miyanêne, Deryayê Ege u Deryayo Adriyatiki de adey zaf estê. Adeyê Ewropa ra tayê;

Tebietê qıtaya Ewropa zaf herayo u zaf mıxtelif ganiyan rê wayiro. Terefê dareyan u vaşan ra Ewropa zaf zengıno u dınya de zaf zengın qıteyan ra yewo. Her cayê Ewropa de zaf dari estê. Zımeyê Ewropa de dari dergê u nê dari iklımê serdi rê adapte biyê. Ema dormeyê zımeyê Ewropa de dari ya zi vaşi çıniyê, çunkê iklımê awca zaf serdo u semedê nebatan weş niya. Xericê inca, her cayê Ewropa semedê nebatan zaf hewlo. Miyanê Ewropa de pelgê dareyan  herayê. İklımê Okyanusal Miyanê Ewropa rê tesır keno. Verocê Ewropa de dari zaf derg niyê. Namê nê daran Makiyo. Menaya Maki, darê kılmo. Sebebê kılmiya dareyan İklımê Deryayê Miyanêniyo. Dari u vaşi ke qıtaya Ewropa, iklımê nerm rê adapte biyê. Mısal, darê iklımê germ ya zi darê iklımê serd u darê (vaşi u vıli zi) ıklımê binan Ewropa de nêcıwiyenê. Ewropa de turê nebatan zaf niyo.
Ewropa de zaf heywani nêcıwıyenê. Çunkê merdımi erdê tebiiyê heywanan xırab kerdo.  Zımeyê Ewropa de Bizonê Ewrasya  erdê cıyê tebii de cıwiyenê. Verocê Ewropa de tayê mari u perrınio (theyri) endemiki cıwiyenê. Dormeyê qıtaya Ewropa de zaf cınsê masan cıwiyenê.  Heywanê ke iklımê germi de cıwiyenê , zey Fil, Şêr, Hippopotam, Gergedan u binan nêcıwiyenê. Çunkê erdê Ewropa semedê nê heywanan  weş niyo u serdo. Mongaya Hollanda cıhan de xeylê namdara. Ewropa de tena tayê heywanê qıteyk zey pısıng, kutik, kerg, varg, lü, mar u bini tebietê inanê tebii de cıwiyenê.

Qıtaya Ewropa beno 5 (ponc) letey ; 

Ewropay Zımey ( ebe İngılızki: Northern Europe ) mıntıqa zımeyê Ewropaya. Ena mıntıqa de dewletê İsweç, Norweç, Danimarka, Finlanda, Letonya, Estonya, Litwanya u İzlanda estê.

Ewropaya Veroci ( ebe İngılızki: Southern Europe ) mıntıqa verocê Ewropaya. Ena mıntıqa de polo rocawan ra rocvetış rê dewletê Portekiz, İspanya, İtalya u dewletê Balkani estê.

Ewropay Rocvetışi (ebe İngılızki : Eastern Europe) mıntıqa rocvetışê Ewropaya. Ena mıntıqa de dewletê Polonya, Romanya, Belarus, Ukrayna, Moldawya u Rusya estê. Leteyê ke aidê Rusyayo u  qıtaya Ewropa derê , nê erdi rê Ewropaya Rusi vaciyeno.

Ewropay Rocwani (ebe İngılızki : Western Europe ) mıntıqa rocawanê Ewropaya. Ena mıntıqa de dewletê Fransa, Hollanda, Belçika, Luksemburg, Almanya, Britanyaya Gırde u İrlanda estê. Na mıntıqa de dewletê Hollanda, Belçika u Luksemburg rê Benelux vaciyeno.

Ewropa Miyanêne (ebe İngılızki: Central Europe) mıntıqa miyanê Ewropaya. Ena mıntıqa de dewletê Awıstırya, Macarıstan, Slowakya, Cumhuriyetê Çeki u Slowenya estê.




#Total Article count: 587
#Total Word count: 199140