#Article 1: Abel Alier (236 words)


Abel Alier (dhiëth ruɔ̈n 1933) ayee aŋiɛcwëlëmiir de Paguot Thudän yee loi keye Akonybënymacbaai cök 1971 agut 1982 (ɣɔ̈n yee Nimëri acë yaa Bënymacbaai de pamac) ku keye Bënymacbaai de Akutëwëëtdït de Löŋëriɛl de Baaibïkrötmac de Paguot de Thudän cök 1972 agut 1978. Ɣɔ̈n cï Thudän nhomlääu yök në Amatnhom Panŋaknhom në ruɔ̈n 1956, Paguot de Thudän akëc döŋ keye pamac rotërot, ku jök rɔt töŋ thou rin kënë.  Töŋ kenic yɔɔmapuruuk tök acë yaa Anyanya I, yee ŋɛ̈ɛ̈r Jothep Lagu. Abel Alier acë yaa aŋiɛcwëlëmiir yee tiam bë ɣöndït ë piööcde thol apiɛth në kɔc ke Paguot de Thudän juëcic. Yen ee duluk, raanëloŋ de yinyraan, ku maluï në biakde Kërëthänooi në Thudän, ku lëëc cok arëëtic në Pinynhom ëbɛ̈n. Yen ee duluk tök në Luökdït Kënaköluööt de Yictɛ̈kkɔc Kaampamaac në Den Ɣaak ku aye aŋiɛc keye raanëloŋ Kërëthäno cïkökbëtɛɛm Thudänic. Athöörde yemɛnthiökbëtɛɛm ee Southern Sudan: Too Many Agreements Dishonoured ('Paguot de Thudän: Amɛt dhiat juɛ̈c cïkë dhölic').

Alier adhiëth ruɔ̈n 1933 në Baai Boor, Pawut Nail Thöny, të ënɔɔnë Thudän de Rip-Aŋland, në köŋ yee ëmën tɔ̈ biak de Paruël Thudänic.

Ruɔ̈n 1972 amatëdɔ̈ɔ̈r acï thäny në Addis Ababa, Ethiopia. Abel Alier acë yaa raan töŋ thiekic arëët në amat kënëyic, cë Paruël de Thudän puol bë miirmackoor nyuc në Juba. Abel Alier yeen akëc yɔɔtwei mat, lakin yen acë dap yaa thiekic në kony bë amatëdɔ̈ɔ̈r jamic kaam Parut ku Paruël de Thudän.




#Article 2: Abiɛi (310 words)


Piny Abiɛi alääuic të cït 10,546 km2 në Thudänic cï luɛɛlde löŋ mɛcë baai cï mat në run 2004 në teeu Abiɛi (löŋ Abiɛi) në löŋ cï thaany de dɔ̈ɔ̈r cï toŋbaai de rou thöl paan de Thudän. Genamatnhom piny Abiɛi acɔl Abiɛi Town. Cïmɛn de wël cï mat ke Abiɛi, piny Abiɛi acï caal keye kë tiit nyinic bï yaa kënnë Kordupan ku ye kënnë Baragadhal ëya.

Na thöŋku akɛɛth ku Kaunti deen thɛɛr, ke löŋ cï mat de Abiɛi, acï piiny Abiɛi nyuɔɔth keye kënnë Jiëën cɔl ŋɔɔk yenhom dhoŋuan wään thɛɛr cik jat Kordupan në run 1905.

Në run 2005 ke akutnhom akɛɛth ë wuɔ̈ɔ̈t acï piny kënnë looi bï baŋë Kordupan Ciɛ̈ɛ̈n yaa 10°22′30″ N. Na wën alɔ teer tueŋ, go akɛ̈ɛ̈k rɔt jɔt abï toŋ bɛ̈i ku yiɛ̈ɛ̈k amat de dɔ̈ɔ̈r (CPA), go yɔ̈ɔ̈m ë wuɔ̈ɔ̈t looi dɔ̈ɔ̈r akeu bɛɛr keer në run 2009 bï piny kënnë cɔl akoor bï giɛɛt 10°10′00 N. cuɔ̈k wan thok. Yen aken ciɛ̈ɛ̈n kën acïï kɔc tɛɛr kedhia gam.

Akutnhom Akɛɛth Abiɛi (AAA/ABC) cïmɛn ke thiin cï lɔ̈k mat në löŋ cï mat cök në Pɛnëthiäärkurou 2004 ke AAA/ABC aabï yic naŋ raan 15: 5 aabï miiric ke kuany, 5 aabï SPLA/M ke kuany, 3 abïï IGAD ke kuany, 1 abï Amerika kuany, ku 1 abï UK kuany. Dhiëny liu në teeric kek aabï ke mat luɛɛl tueŋ. Dhiëny cï kuany akïïk, Godprei Muriuki de ɣöndïït ë gäär Nairobi; Kathaɣun Berɣanu de ɣöndïït ë gäär de Adis Ababa; Douglas H. Johnson, raan cï gät ë wël Thouth Thudän; Shadrack Gutto, raan ë lööŋ de Paguot Apirïka; ku Donald Petterson, raan thɛɛr cï kan luui keye aluelmaath ë Thudän. AAA/ABC abï akeu tök të cït 10°22′ɛ0″N. 87 km në gan Abiɛi nhom tueeŋ cïmɛn de kë cï mat. Luɔɔi kän ku nyooth de piny thok ee looi raan cɔl Johnson.




#Article 3: Adiircök (344 words)


Adiircök ee riäŋ ee thuëëc në akuut ka rou. Lööŋ ke thiëëc adiircök aake cî kɔc them bë döc në pan Dïŋlan  në ruɔ̈ɔ̈nbot 19 calic cë lɔ. Lööŋ ë yaköl eke acï jɔɔk looi ruɔ̈ɔ̈n 1863, wën cïn ë lööŋkɛ̈ jäl bɛ̈në lööm në Akuutmääc ke tɔ̈r ë Adiircök cï piac cak. Tënë abɛ̈k pamaacic cïl-yïk Amatnhom Panŋaknhom, ee cɔɔl 'football' ('adiircök'), ku pamaac kɔ̈kic cït Amatnhom Pawut ku Kanada aye cɔɔl 'soccer'. Ɣothtrelia, Nu Dhïlan, Yirelan, Junub Apirïka, ku Japan kek ë lööŋkɛ̈ aacïk lööm.

Akuut tök yic naŋ 11 matöör domic. Raan töŋë kaam matööric, cɔɔl amëdöm, ee kɔ̈ɔ̈c ë wun ye adïïr lɔ dool thïn bë yaa kuäk piny të dur yen dool, ku kɔc kɔ̈k kɛ̈ ke thiäär aaye tɔr ë laaric. Tuk ee looi bë adiir yaa wec ë kɔcater lɔ të lääu yen dool thïn. Tuk ë tëër ee naŋ yuul ke 90 ke kɔc tuk, ke tëcïïtuk naŋ yuul ke 15 calic, ye cɔɔl kaamëlɔ̈ŋ.

Tëër ke adiircök aajuëc tënë kek akuɔ̈tnhom ku pamaac. Kek akuɔ̈tnhom kɛ̈, aaye lëër ke akuɔ̈tnhom kɔ̈k ke ye pamacdenë, ku kë looi thok. Ke ye kë nyoothë, Akuɔ̈tnhom Kardip Thiti (Cardiff City F.C.) ku Akuɔ̈tnhom Suwansi Thiti (Swansea Cit F.C.) tënë Wales aa töör në Amatakuɔ̈tnhom Dïŋlïth ku në Konh ë Akuutmääc ë Adiircök Dïŋlïthic (English FA Cup).

Akuut cït UEFA ku FIFA aaye tëër pinyëbɛ̈n juiir kaam akuɔ̈tnhom ku pamaac.

Akuɔ̈tnhïïm aatöör në tëër cït Amatakuɔ̈tnhom ë Mëril ë UEFA-yic ku Amatakuɔ̈tnhom ë Yurop  ë UEFA-yic, ku pamaac aariäŋ ë Konh ë Pinynhom ('World Cup') ka konh ('trophy') ë pandït cït Cökëmëriil ë Adiircök pan Yurop ë UEFA. Konh ë Pinynhom ë FIFA aye riäŋ kaam akuɔ̈tnhïïm pamaac në thök ë run ke ŋuan, ku ee tëër ë tuk rɛ̈kapɛi Pinynhom, rɛ̈k awär Riäŋ Olimpik. Tënë tɔ̈r adiircök, anɔŋ (type) karou në tëëric. Keek aaye riäŋ ë tɔ̈r thöŋ nyin ke riäŋ, ku tënë tëër (kooth) amëtöör cii dar aaye jääl, arɛ̈k abë jäl lɔ döŋ, mëtöör ke wuɔ̈l-kerou bë akuutë akuutë dar ku jɔl konh tëërë lööm akuutë.




#Article 4: Agɛmkɔckedhiɛ (388 words)


Riɛl de kɔc kedhiɛ (Agɛmkɔckedhiɛ), Keek ë rinkɛ̈ aayenë luui ë kuat miiric ye raan ë bɛ̈n rɔm ë jam ku kë loi ë kɔc ë baai. Ee run thiöökkɛ̈, cïï kɔc pöc, anɔŋ kuɛr ye looi cït kakɛ̈:

Kɔc aaye lööŋ yam mat, ku të cïnë ke lɔ̈ɔ̈k ë lööŋ thɛɛric thïn. Kän ee cɔɔl agɛ̈mkɔckedhiɛ (Democracy).

Kɔc aaye duŋɔ̈ɔ̈r kɛn kuany. Kek ë duŋɔ̈ɔ̈rkɛ̈, aaye kë loikï thäny lööŋ cïk kuany. Kän ee cɔɔl agɛ̈mkɔckedhiɛ, ye amatnhomkɔc naŋ rɛn cïï kuɛ̈ny ye. Luɔɔi de alöc, ee cɔɔl alöc ë kɔ̈ɔ̈c. Luɔi alöc ë kɔ̈ɔ̈c, ee looi ë run cïï meek, ka yïn yaa të cïï rɛn ë cïï lɔc thou, ke nyin deenë aberë kuɛ̈nyic raan.

Akööl kɔ̈k, ke kɔc aaber lööŋ yam kuany bïï kek kathɛɛr waar. Të ye luɔ̈i ye. Aye alöc ë kɔc cë ye kënë gam, eke ye kɔc nhiar alöc bë rɔt looi. 
Kɔc kek ye kënë looi, aaye lɔc eke looi ë ɣɛ̈thɣɛ̈th. Kän ee dac looi, të lɔc ë kɔc ye luɔ̈k luk. Të luk kek ë kɔckɛ̈, aaye käk ke thiëc juiir, bïnë raan thiëëc, bïï nyic alan nɔŋ yen awäc, ka yïn ciɛ̈n awäc.

Ë pan ë kɔc ɣer, (Yerop) Luɔ̈k ë kɔc ye lukkɛ̈, aaye looi tëde luɔ̈k riliic dït nɔŋic cït yïk nääk ë raan, ka yïnë raan dɔm ku tɔ̈u bïnë kë yuïc göör ëye kɔ̈u, ku dɛ̈ rɛɛc ye looi ë diɛny cït cuɛ̈ny ë ɣön ë rɛndɛ̈ ke cïn kënë cuɛ̈nyë ye.

Të cïï kɔc alöc looi, ke kɔc kek cë tiam aaye week. Të ye luɔ̈i ye apuɔl. Rɛn ë kääc cïï cuɛ̈t arëët cë kɔc wuɔ̈r, yen ë yaa rɛn cïï lɔc. Anyiɛcwëlbääny cïï lɔc, aye naŋ akuut dɛn ye ŋɔ̈ɔ̈r cïï cäk bïnë ke yaa nyic. Yen akuut dɛɛnë aaye kek rɛn bë ye ŋɔ̈ɔ̈r lɔc. Na jɔl kek ë kɔc akuutkɛ̈ kɔ̈ɔ̈c, ke rɛn bë kɔc wuɔ̈r, ke yen jɔl ya rɛn akuut cïï lɔc. Keek kɔc ye kɔ̈ɔ̈c bïï ke lɔc kɛ̈, aabë dhiilë yaa naŋ kakɛ̈:-Run ken ke dït aabë yaa dhiilë nyïc, ku lon den bë lëu ë luɔi ë miiric yic. Acie raan ë bɛ̈n yen ye lɔc. Rɛn ye naŋ yic bë lɔc, ee yaa manhbaai, ku ye rɛn cë dït, kɔc kɔ̈k aalëu bïï ke tɛɛm wei, cït kɔc cïï ke mac.




#Article 5: Akɔ̈ɔ̈n (358 words)


Akön aa läidhiethëmïth piny dïtbëtɛɛm ye pïïr ee köölë. Ee köölë anɔŋ kuat ë akön kerou ye pïïr, akön ë Apirïka (Loxodonta africanus) ku akön ë Athia (Elephas maximus). Thönakön ë Apirïka aa läidhiethëmïthdït piny dïtbëtɛɛm, ku bɛ̈ɛ̈rden kët alëu bë yaa 4m, ku theemden aalëu bë yaa 7,000 kg. Bɛ̈ɛ̈rden kët ë akön ë India aalëu bë yaa 3.5m ku theemden aalëu bë yaa 5,000 kg.
                                                                   
Kë ye akön dëcmoth ee tuŋden yenhom. Ciinakɔ̈ɔ̈n ee wum baar apɛi, ye looi në thoŋ nhial. Akɔ̈ɔ̈n ee käŋ dom ëye ciin, kecït cam.

Akön aanɔŋ tuŋ aya. Tuŋken aa lecdït ke cil bär ë thuɔŋ nhialic. Tuŋ akɔ̈ɔ̈n aaye këlocuei ee rin ye kɔc kädhëŋ looi në keek. Duɣaac ë tuuŋcïguaŋ [ivory] aacë akön juɛ̈c näk, ee rin ku ee köölë yäp akön acï pëën löŋic. Akön ë Apirïka ku akön ë Athia aa kuat awicthum rin kɔc aa kek yap keye tuuk ku rin tuŋken ku rïŋken. Akön anɔŋ löŋ ke gel tëden në pamaac yenëke yök thïn ëbɛ̈n. Akut Pinyëbɛ̈n bë Käŋpinynhom Kony thɔɔŋic lɔn nɔŋ akön ë Apirïka ka 440,000 ku akön ë Athia ka 45,000.

Akön aa lëu bë  röt ŋic në macaaric, kë ye kɔc, agɔŋcïtraan [apes], ku dolpin ëtök aalëu bë looi. Akön aa tök në mɛ̈cthok ye ŋiɛc ke looi kaŋlooi. Akɔ̈ɔ̈n ë Athia acï tïŋ ke war kër ku looi kek bë luaŋ kuath.

Ŋuönakɔ̈ɔ̈n ee menh tök  dhiëth ee run ka ŋuanic wale run ka dhiëcic. Danakɔ̈ɔ̈n aye dhiëth ke bɛ̈ɛ̈rde ye 85 thm, ku ye thiɛkde 120 kg. Ŋuötakɔ̈ɔ̈n aliec ne pɛ̈i ka 22, kam thiaarbëtɛɛm në  läidhiethëmïth pinyiic. Kek alëu bë pïïr run 70. Mïthakön aa thuat run karou tueŋ pïïr pïïrkenic.

Ŋutakön aaciëŋ pïïrken në ruaal ë nyankumethken [matrilineal], yenëke aalëu bë nɔŋ akön ka thiäär ku täkac, ye ŋɛ̈ɛ̈r në ŋuötakɔ̈ɔ̈ndït [matriarch], ye arakjuëc ee ŋuöt dhiɔpbëtɛɛm. Cieŋ pïïric ë thön ë akön dït awääc apɛi. Ke ŋuɛ̈n,  thönakɔ̈ɔ̈n ee lɔ ciëŋ në kec rualde ku mat rɔt kekë thönakön ye cïe në rualde tëdɛ̈t kekë rual kɔ̈k. Të nyiɛ ŋthönakön ruaalken thïn ke teem kek wei, ka kek ee cieŋ ëröt tëdɛ̈t kekë thönakön kɔ̈k.




#Article 6: Akutnhom Pabak Apirïka (276 words)


Akut miirdït cï rot mat në bɛ̈ɛ̈i-yic tëmën aram bëu, Burundi, Kenia, Ruanda, Paguot Thudän, Tanzania, ku Yuganda. Raan ë cuɔl John Magufuli bëny pan cɔl Tanzania ee yen bëny ë akutnhom.

Akutnhom ee cï kuany në ruɔ̈n 1967, ku wïïk ruɔ̈n 1977 ku ben pïïr 7 Pendhorou 200. Ruɔ̈n 2008 thok jam akutnhom guiër käŋ la tueŋ baai Apirïka Paguot (SADC). Akutnhom Käŋ Ɣääc käm kën Apirïka Paguot ku Pabak (COMESA). Akutnhom pan Apirïka acïk mat ku bï akutnhom bë lääu ku bï dït, ku cïk kek juar, rin ye kek kɔc akutnhom kädiäk (EAC) akutnhom pan Apirïka.

Ruɔ̈n 2010, go akutnhom EAC käŋ ɣaac wei, lai ku jiɛɛk panden, ku bïk wënh cïk juaar gäm baai. Ruɔ̈n 2013, gokɛ̈ löŋ gam bïk kë than tënë ruɔ̈n thiäär bɔ̈ Kenia, Tanzania, ku Yuganda acïk mat në ruɔ̈n 20 ɣɔnthɛɛr Kenia ku Yuganda ruɔ̈n 1917, aa kï cï mat ku bïk look kamken ɣɔn ruɔ̈n 1927, Taŋganyika acï röt mät EAHC ku bïk luɔi jɔɔk cök ruɔ̈n 1948 aɣet ruɔ̈n 1961, akutnhom pan Apirïka ka yëk aloi EACSO.

Jɔk cök ruɔ̈n 1961 ɣet 1967, ku 1967 ɣet 1977, Burundi ku Ruanda acï rot mät EAC akol nin 6 pen dhorou 2009.

Bɛ̈ny macbaai pan Kenia ku Ruanda akut miirdït cï röt lel gokë miirdït Paguot Thudän col ku bïk mɛ̈t akutdënic, Paguot Thudän aake cï nhomlääu lööm ruɔ̈n 2011, go Paguot Thudän acï lueel arɛ̈k lɔn cï yen gɛ̈t ɣöt ku bï yaa raan akutic pen dhorou-yic ruɔ̈n 2011. Paguot Thudän acï gam ku bï yaa raan töŋ akut cuɛt yic nä ruɔ̈n 2016, gokë lööŋ cï gam bï kɔ̈ɔ̈c ke looi ruɔ̈n 2016 pen ŋuan.




#Article 7: Akuënkäŋ (101 words)


Akuënkäŋ (në thoŋ Diŋlïth mathematics, në wɛ̈t Gïrïk μάθημα, wëtde-yic: ŋïc, kuɛ̈n, piööc) ee piööc ë wël cimënë duɔ̈t, akuën, guɔ̈p, kaamic, ku rotwaarmakuenkäŋ. Wël juëc tɛ̈ ye tiɛ̈ŋ mïkuenkäŋ ku mïŋicwël tɛ̈cït määtnhomde ku wɛ̈tdic ë akuënkäŋ. Mïkuenkäŋ aa rötguiɛɛrthïn wïc ku luuikë keek bë kek käcitɔu looi. Mïkuenkäŋ aa yic tëdɛ̈t acïnyic ë käcitɔu ke akuën ë nyuɔɔth looi. Të le gup akuënkäŋ aa 'këcëkäär' kapath ë  käloiröt mayic, ku luɔi tɛ̈ktɛ̈k, nyinde ke alëu bë kë ŋic bɛ̈ɛ̈i, yen akuënkäŋ latueŋ lɔŋ kuɛ̈n, yupyup, thëm ku duöl piööc tɛ̈ ye tiɛŋkäŋ, ku käk röt liɔɔp ë gup käŋ.




#Article 8: Aköl de Balentin (263 words)


Aköl de Balentin ee köl piɛth de miɛtdepiɔ̈u ye rot looi në Pɛnërou 14. Ye köölë në ruɔ̈ɔ̈nic ayanë kɔc nhiar röt nhiɛ̈ɛ̈rden nyuɔ̈th röt. Ye yänë aye looi në miɔɔc de gaak, cokolet, ku athöör ke nhiɛ̈ɛ̈r ka miɔcpiɛth. Athöör ke nhiɛ̈ɛ̈r aye gam në kɛmken. Kek athöör yeke gamke aaye cɔɔl Balentin. Kɔc kɔ̈k aye raan tök lɔc ku cɔɔl ye Balentinde, mhiɛ̈ɛ̈rde, määth, ku lɛ̈cde nyuɔɔth.

Kä ye köl de Balentin nyuɔɔth aayïk puɔ̈u, gaak, ku Kupid kënë lande with. Aköl de Balentin ee ciëkë në rin ke raan cï nɔ̈k në gämic ye cɔl Balentin cïthieei. Yen ee ye Bicop ye thiek cïke jäi luaak looi.

Wäär në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt thiɛ̈ɛ̈r ku ŋuaŋ cï wan, kɔc thiäk röt në Balentin aaye looi në Dïŋlïth. Abaköök cï ke Dïŋlïth cï köök Amerika acï ye luooi de Balentin bï jat në keek. Në Tɔŋ de Rou de Pinynhom cök, apuruk ke Amerika aacï ye ciɛɛŋë lɔ bɛ̈i Yurop.

Në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt thiërdiäk de dhiɛ̈ɛ̈th de Yecu, Balentin eeye Bicop de pan de Tɛrnï në Italia. Ee ye ruëi cïke jäi luaak looi beyic. Kek ruɛ̈ike aake yeke jai në kë kënë kɔc ke thiëk thook mat në ruääi, ka nëkë yenë athiëëk apuruk ka ye alony ku yekënë yenëka yenë thiëëk jäi. Bicop Balentin eye kɔc thiak röt gäm gɛk domde. Ku ëkënë yënë gaak yic thiɛk në aköl de Bicop Balentin. Ye luɔɔi ye akën bɛ̈nyŋaknhom miɛ̈tpiɔ̈u. Në aköl nïn 14 de pɛɛi de rou ne ruɔ̈ɔ̈n 269 YC [Yecu Cök], Balentin acï tɛɛm nhom wei në kë de gämde.




#Article 9: Aköljonbɛ̈nyrɔt (220 words)


Aköljonbɛ̈nyrɔt ayee aköllajik. Tënë  Kërëthänooi ee yanh yee cam në atheek de jönërɔt ë  Yecu Kritho. Kërëthänooi gam lɔn ayee thëkbëtɛɛm në ruɔn tökic. Kɔc kɔ̈k cie Kërëthänooi aa yanhë cam ke ye gɔ̈ny ë Kër.

Yanhë Aköl jɔtë bɛ̈nydït rɔt acie cam në aköl nyindhiɛ̈  në ruɔ̈n ëbɛ̈n, luɛɛlde ye cɔɔl yanhëcath. Yenmën akut Kërëthänooi ëbɛ̈n acïk gäm të kuen thïn akölninde.  Yanh ë Akölë jön bɛ̈nydït rɔt ee cam në akölnhialic tueŋ në ɣɛ̈r ë pɛɛi-yic tueŋ cök në pɛinïn 21 Penëdiäk cök, luɛlde ee cam në Penëdiäk tëdɛ̈t Pen ë ŋuan. Aköl nïn tueŋ yennëkë lëu bï cam ayee 22 Penëdiäk, ku aköl nïn thök ayee 25 Penëŋuan. Akut ɣot Nhialic de Pacuɔl cïmën Arɔm Luaŋnhialic aalooi agenruon Gregori, ku Akutɣotnhialic de Pabak cïmën Luaŋnhialic Mukciɛɛŋ de Pabak, aalooi agenruon Juliuth, ku rin kënë, tëdït ë run akölnïn yenëkë kɔc yanh ë Aköljonbɛ̈nyrɔt cam yic Akutɣotnhialic karou-yic acïï thöŋ, cɔkyen kek aa akölnïn kuen në dhël thöŋ. Në ruɔ̈ɔ̈n 2015 yanh ë Aköljonbɛ̈nyrɔt acï cam pɛinïn 5 Penëŋuan në agenruon Gregori-yic ku agenruon Juliuth-ic aya.

Wën Dïŋlïth Easter, luɛlde Aköljonbɛ̈nyrɔt, acë guɛr Eastre thin, ee rin ke nyawën de Kër Jerman wäärthɛɛr, yanhë acë rɔtlooi akölthöŋwɛr de Kër. Wën Pranth Pâcques acë bën në wën Gïrïk tënë Pethak, ayee yanh Judai yee cam në alawɛ̈ɛ̈r thöŋ ruɔ̈ɔ̈nic.




#Article 10: Amatdït de Juba (1947) (415 words)


Amatdït de Juba ee loi në Pɛnëdhetem 1947. Amatdït ee cenë kɔc ke miirë de Deŋlith ku kɔc ke Miirë de Thudan kɔc kuany të de amat bïk lɔ looi kal de Juba. Paanthiin nɔŋ genamatnhom de Pawut de Ekuatoria Piny Ciɛɛm de Thudan (ku në ye köölë ke yenë ke Genamatnhom de miirëdït de Piny Ciɛɛm de Thudun).

Go Miirë de Deŋlith amatdït juiir bë kɔc ke piny parut ku piny paguot de Thudan mat yiic ëke ye Pamac Töŋ.  Agut cë ye tënë, ke piinykɛ̈ keerou aake macke në riɛl de alɛi de miirë de kɔc ke Deŋlith. Nëŋö thooken, nhiɛ̈liicken ku cieeŋken aake wääc. Kɔc ke piny parut de Thudan aakee cë wel bïk yaa luui në luɔɔi de Laraab ku keek aake cë piöc në mäny de baai ku jɔl yaa jiɛɛk dït wɛ̈ɛ̈r kek kɔc ke piny paguot de Thudan. Kɔc ke piny parut aake ye Yithëlam gam ku yïke door, keek aake cë piöc arëtic. Ku kë tɔ̈ thïn, kɔc ke piny paguot de Thudan aake ye kuɛɛt ye ke cɔɔl Nilotiik, aakee ye Nhialic door në dhöl de Kërëthanuɔɔi matkë kenë duɔ̈ɔ̈r de jak thɛɛr ke kuarken yïkë keek gam. Ku piöc de jiɛɛk de ka ke pïïr de baai ee kënë juiir cït kɔc ke piny parut de Thudan.

Yetɛ̈n, acïï Amatdït de Juba gam lan benë piny parut ku piny paguot de Paan de Thudan yaa pamac në riɛl tök ku ɣöntöŋdïït de Amat mat ke nhïïm.  Ku kë tɔ̈ thïn, kɔc ëke tɔ̈ ɣön de amat ke piny paguot de Thudan aake nɔŋ diɛu në ka cë gam në amatic.  Nëŋö paanden ee tɔ̈ të niɔp ee kënë piöc thïn ku në juɛ̈ɛ̈r de mäny de baai.

Në yic, diɛuden ee bɛ̈n deetic ɣɔn jiɛ̈lë kɔc ke Miirë de Deŋlith në thöc ke mäny de baai keebuɔt keebɛ̈t 800 nhïïm ke ye ajuɛɛr de mäny de röt “mac röt” de kɔc ke Thudan, kaa ye thöc keeŋuan 4 abac ke miirë kee kaa bɛ̈n lɔ tënɔŋ kɔc ke piny paguot de Thudan. Yekenë ɣɔn lenë ye jaamic kë bë yaa juiir de pamac de Thudan looi yadɛ̈, ke madiriyaai aake cë nyääŋ wei në ajuiɛɛric.

Ku ye luɔɔië akën bɛ̈n piath, yenë kee cë tɔŋ Tueeŋ ku de Rou bɛ̈n bɛ̈i në kɛm ke kɔc ke Thudan, yen ka jɔl kɔc ke Piny Ciɛɛm röt week ëke ye baai Paan de kɔc Ciɛɛm de Thudan në run de biänabuur rou ku thiɛ̈ɛ̈r ku tök 2011.




#Article 11: Amɛ̈lbaai (225 words)


Amëlbaai ee dɛk ca ku ee länëdhiëth, ku ee kuat de amɛ̈lroor ku buɔɔthroor. Ee kuat de läibaai, ku aye mac, ku aye biɔ̈ɔ̈k. Amääl ee yen aa amäl tök në Thuöŋjäŋ.

Amääl aye mac ne biäk de ca, ku riŋ ee cuet, ku aye mäc jiɛɛk. Amääl aye bïoŋde keye alath, ku aye meth ɣääc në yen. Biöŋde amääl aye guur keye akɔ̈t ye mith tääc. Rïŋ de amääl acï dap cuet ɣɔnthɛɛr. Amäl ee lɛ̈n cï dap mac ku kuet ë kɔcthɛɛr. Ku ade amɛ̈l de nhiëm ku amɛ̈l de rïŋ.

Amɛ̈l ayek kecök biɔɔth të ciɛth kekë ceŋ, në kuat tök, ku atɛkiic ë luunyic ë kuat. Amɛ̈l wën ee tät në amɛ̈liic të le kek nyuäth ë wal, ee lɔ mɔ̈ny kekë läi ee keek cam cït man de aŋui ku kuac ku köör, në baŋ ciɛth en yetök. Amäl ee cath në amɛ̈liic, aye nyooth nɔn ciɛth en të piɛth cïn riööc, ku bɛ̈ny ee amɛ̈l caath, të ciɛth amäl tueŋ ku nɔn ciɛth cil ee të cït të cï cäk en në riɛmde-yic.

Këdïït ŋic arëët ee amäl Doli, acï cäk në rin ke raan cɔl Dolly Parton. Ku ye amäldïït ŋic cï looi ë raan. Amäl Doli akën pïïr në run juëc, cït man de amɛ̈l kɔ̈k ë ciɛk Nhialic. Amäl Doli akɔ̈c ku ade guöp nuɛɛn juëc.




#Article 12: Anyuɔl (191 words)


Anyuɔɔl aye cɔl anyuɔɔl në bɛ̈i juëc kɔ̈kic tënë Amerïka ku Kanada. Yen atɔ̈u në kuat de walic Poacoace yen ee nyïïn ke kɔ̈th ye cam man ëcom ɣɔn thɛɛr tueŋ në kɔc ke Amerïka ciɛlic. Yen yemɛɛn ee kë de diäk thiekic de rap ke pinynom.

Anyuɔɔl anɔŋ wai de yɔ̈r, anɔŋ nyïïn në miëlic baŋthin. Yen aye naŋ käu në baŋthin ku miël ne miël ne baŋ biic, kë yee nyuɔɔth lɔn tɔ̈u nyinde në baŋthin de miël. Yen ayee miëth cë dɔm në kɔc juëc ke Amerika Ciɛlic ku baŋ paguot de Amerika ku biɔ̈k juëc ke bɛ̈i ke Afrika.

Në Yurop ke biäk de Parut Amerïka, anyuɔl kë yedik cum ke yee miëth de lääi në run wän thiɔ̈kë, anyuɔl ka cï bɛn yaa kethiekic në ɣän juëc ke kɔc ye miëth në Amerïka në ke yenë ye looi ke ye abïk.

Anyuɔɔl acï yaa kä yennë nyiëc luɔk de käpïïr nyuɔɔth lɔŋ yɔ̈ɔ̈p ë wël në dhiënh thɛɛric në run juëc yiic. Yɔ̈ɔ̈p ë wël acë anyuɔɔl nyuɔɔth kë ye töŋ ëkɛ̈ cïke kuɛ̈nybei në ke looi tënë tiim de kɔc ke Methiko yee cɔl Tiöthinte.




#Article 13: Apirïka (139 words)


Apirïka ee kuën rou ë pandït dït Pinynhom ku ee  kuën rou ë pandït cinëkɔcdït Pinynhom. Yen ee bɛn ka cit 30.2 tïmëtïm km2 (agut diëër kɔ̈k nuët) ku atɔu ke pinyë yee 6% në piɛ̈ny ke Pinynhom ku 20.4% de man de piɛnytök, ku aya 1.1 tïmëtïmdä kɔcciëŋ ɣon ruɔ̈ɔ̈n 2013, ku kuënde yee 15% kuënraan Pinynhom ëbën. Yen Apirïka ka cï guɔl piny në Wär Mapinyciɛlic atɔ̈u në baŋ parut, ku yii Ɣalwïïr Suez ku Wär Apac ke lɔ Mabaŋdiëër Sinai atɔ̈u ke në baŋ parutbak, ku Adɛ̈kdiɛtë India atɔ̈u në baŋ paguotbak, ku Adɛ̈kdiɛtë Atlantic atɔ̈u në baŋ lɔ pacuɔl. Apirïka ka mɛ̈t Madagathkar ku bɛi kɔ̈k waac në ye-yic. Ka noŋic Apirïka bɛi cike guii ku kuum ke apiath ka yee 54. Dhaŋuɛ̈n de pinhyken de baiirot a nɔŋ thööŋ pek ke kene kɔn gam.




#Article 14: Arekwël (366 words)


Arekwël ee akutlääuic de madötwël (makuɛ̈n) cëke nuɛ̈ɛ̈t ëkɛmken. Arekwël luɔide ebë wëljöt dap yaa tuɔɔc në madötwël juëciic në Pinynom ëbɛ̈n. Adeyic tïmëtïm de käthibaai, käke piöc, käke ɣɔɔc, ku käke miir baai ke ajuaarwël ke amɛ̈ɛ̈twël, keek kedhie aa ë kuat ë wëljuëc wääciic muk ku nyoothkë keek (yith ku ŋïnyden ëbɛ̈n) kenë loilooiken. Në wëlkɔ̈k, ke arekwël ee ajuaarwël de ajuaarwël juëc apɛi.

Arekwël aa loi piny be Bɛ̈i-Mat (Amerïka) në akut de gël de akut de loilooi de lɔtueŋ ë kɔɔr piny de Bɛ̈i-Mat. Aakɔn rek në Kön (pɛɛi ë lo) në run ë 1969. Ajuaarwël de Pinynom ageer acak ë luɔi CERN paan cɔl Thuwidëlän në run ë 1989 në raan cɔl Tim Bërnëth-Lii muɔny-Lënëlith.

Në ke akölkë, ke kɔc aa ë wëu cuat piny ënɔŋ kɔc muk arekwël ago kɔc wël yaa ɣɔ̈k thïn. Akölkɔ̈k ke arekwël acïnë loilooi kɔ̈k wëu ye kɔɔr. Akölkɔ̈k ke kɔc ye arekwël miöc kɔc tëcïn wëu, aa ë kɔc kony bïkë wëu juëc kɔ̈k yaayök ënɔŋ keek. Në kɛmken, ke rinkɔ̈k ke arekwël aake buɔ̈ të de wët cɔl 'rëŋ' ë wël.

Kë yenë dap luui apɛi në arekwëliic, e awɛ̈ɛ̈twël de Pinynom ageer (mɛn ye cɔl amɛ̈ɛ̈twël ëya). Amɛ̈ɛ̈twël anɔŋic ɣɔnmɛ̈ɛ̈twel, ka kä ke akölriëëc, ku jɔ yaa akuëth cït yï akuëthmɛ̈ɛ̈twël. Apɛ̈ɛ̈mmɛ̈ɛ̈twël në arekwëliic aalääu bëke yaa tïŋ ku kuen keek në raan ëbën (tëcïnë apäm kɔɔr liep në alleewël, ka bë tɔ̈u ke thiɔ̈ɔ̈k).

Luɔidïït de reu de arekwël e dɛ̈ɛ̈rëtooc (manywëëth) në wël ku dɔm wël Dɛ̈ɛ̈rëtooc ekë de ŋek yetök. E jäl të de raan tooc yeen, ku lecel të nɔŋ raan tucë yeen. Tooc de jam ë yaa kaam thiin koor, ëthöŋ ke dɛ̈ɛ̈rëtooc ëwël, ake kë yen kɔckereu ka kɔcjuëc pät bïkë dap muɔɔŋ yen ke wuɔ̈ɔ̈cden.

Miirkɔ̈k ayakë tak yaa yee arekwël yee kërac, ku thiökë ɣɔ̈nkɔ̈kke, ka yeen ëbën cëmɛn yenë miir ë Caina ye tak ke akuëthmɛ̈ɛ̈twël ke rac. Në aaköljuëëciic, acïn raan piny de Caina lëu bë ye yaa kueen, ka nɔŋ kë mɛt thïn. Wurkɔ̈k ke mïth ku märkɔ̈k ke mïth Paan de Caina, aa ë ɣɔ̈nkɔ̈k ke arekwël yee këke tak keke rac bï mïth ke yaa tïŋ, aa yekëke thiöök.




#Article 15: Ariiŋwël (247 words)


Ariiŋwël apiiŋ wel thïn ye muk matke cɔ̈tmec. Ariiŋwel aye looi keye kenë jam të mec të ke cïn win tiil. Ee lui bï jam tëthiɔ̈k ku ë rot nuëët ke cɔ̈tmec buɔ̈n luɔi të ciɛ̈th yen ka rïïŋwël alɔ të mec ke riɛl. kuerrot tënë riɛl dɛ̈t bï bɛ̈n lɔ̈ lɛk bï cööt. Ku cɔ̈t alɔ̈ bï riɛl cööt yam nuɛɛt cɔ̈tmec. Aye looi apäth lä lɔ cöök bï raan wën lui cukŋic lɔn cï cööt waar riɛldɛtic, cïmën cï ariiŋwël ŋic raanëbɛ̈n.

Kek acï wëu lik anyai, ku acï kɔc juëc lëu ɣɔ̈c. Pɛɛi thok ëbɛ̈n acï aguir wëu looi ke koor tëcït US$30 ku US$40 pentökic. Ariiŋwël acï yan ɣɔɔc wëu lik bïk ŋic lɔn cï kek nyin cɔ̈tmec löökic ku aliu gɛɛth dït juëc kɔc ke thïn.

Ariiŋwël yam eye cɔl cɔ̈tmec path ku yen acï ŋic kɔc ëbɛ̈n. Ariiŋwël juëc cï ke looi ruon 2010 cök aa cɔ̈tmec path. Alëu bïk luui kecït makuɛ̈n ku ben kɔc jam yeen.

Ariiŋwël në 1950 aɣet 1970 aake dït ku thiekkë ku käjuëc aake ye cuëëcke ye thurumbil. Në akuën thiärrou luɔi wëëth acï rot juak, go muɔ̈ɔ̈k cɔ̈tmec yic piäl. Aya Dr. Martin Cooper ye raan ee Motorola acï cööt tueŋ ariiŋwël ruon 1973. Yeen akëc luui kuat ë töŋ ë riɛl buɔn luɔi ariiŋwël ye ɣok lui aɣet yaaköl. Ariiŋwël tueŋ ku abuɔndeen luɔi aacï cäk enë run 1970 pan Japan. ëmeen ke gɛɛth ëbɛ̈n ku bɛ̈ɛ̈i juäc acï buɔn luɔi ariiŋwël kum.




#Article 16: Ataui Deŋ (309 words)


Ataui Deŋ Ɣopkinth, ku aye cɔɔl Ataui Deŋ (adiɛ̈ɛ̈th 3 Pɛnëthiäärkutök, 1991) ee raan Thudän de Amerika ku ke ye raan ë nyooth ë tëët alɛ̈th jöt keye run thiär ku dhorou në run 2008. Ku yeen aye nyɛn-nyankɛ̈ɛ̈në Alɛk Wɛk, acï luɔi gɔl ku mɛttic ke mɛlënë kɔ̈k arët tëmën cï jɔ̈ɔ̈t de ye dac mat tënë kɔc ye wël luɛɛl bic. Ku ke ye nyan ë Jiëŋ ë pan Thouth Thudän. Acï jiääl leer Pan San Antonio, Texas në run 2004. Në ruɔ̈n tök akën tɔŋ ë rou de Thudän thök. Yen aa rëër emɛnë Pendït New York.

Deŋ ee dhiɛ̈th pendït Kartum pan Thudän ku kɛt ë tɔŋ ë baai ë rou de Pan Thudän kek kɔc ken ku köökë San Antonio aɣet ke Texas.

Bënde panë San Antonio keye run thiär ku rou na ye run kɔ̈kiic kaŋuan kë dɔm luɔɔi kekë koc Trump Modeling Agency ku leer New York. Ku gɔl luɔi keye raan nyooth alɛ̈th jöt ë kuɛric në Pɛnëdhoŋuan, 2008 në pɛ̈i kɛ̈r të cɔl Jeremy Laiŋ, Kai Kunne, L. Wren Scott, Proenza Schouler, ku Zac Posen ë nyooth në pan New York.

Yeen acï dɔm ë adɔmatïïp ë kɔc ë nyooth de Jeremy Kost në ye kɔ̈u ciëën tënë Zac Posen ë kɛ̈kë lëk ë Pan New York. Yeen acï wuɔ̈c ë cï lɔ Pan Yurop ë yiic kadhorou tënë nyooth alɛ̈th jöt në run 2008 në wɛ̈t bï yen lɔ thök në ɣön gärdït ë Pan Texas, ku tul në käjuäc Pan Teen Vogue. Yeen aye acï lɔ tënë dömatïïp ë Tibi Clenci. Keye run thiär ku bët, go nyic arëët ë yuïïkdeen cien yuïïk në kueric kuer nyooth në Z Spoke në Zac Posen.

Ataui Deŋ acï kɛ̈ŋ kediäk jöt mattiic tënë kuɛtkuɛt ke Jiëŋ, ku kɔc kɔk karou aye mɛlënë Alɛk wɛk ku Mɛ̈thëdeen piäth cɔl Ajak Deŋ.




#Article 17: Atoockïït (301 words)


Atoockïït ee wënh ye käŋ nyuɔɔth bïk tïc. AK ee kä cë ke tuɔ̈c yeen lööm aliiric ku wɛɛrke yiic në giët ku röl.

Aköölkɔ̈k ee këthöŋ ke rök. AK thɛɛr anɔŋ kät ëtim lääuyic ku ye tääu piny cë yiu apiɛth cït käk ë baai. Atoockïït yam apiɔlic ku ajanyic apɛidït. Atoockïït alëu giët cë thɔ̈ɔ̈ŋ ye nyuɔɔth tënë ɣɔ̈n juëc. Makuɛ̈n ku wënh ye muk aya. Ka yenë käk ke atoockïït käŋ cë guir tïŋ.

Këtueŋ atoockïït kedhie aye luui në waicɔ̈t ë käŋ ke tënë atoockïït dɔmic nhial tënë atoockïït alëu bï tääu tëmec, ku ka ŋoot ke löm käŋ. Atoockïït alëu nyooth de cäth atïïp ajɛny thïn dekic käk kedaai ku tukdai në akuɛ̈n nhial ku piny tënë käk kedaai dɔm aya. Atoockïït de wïïn de many adök ku ciër lɔ gääk atoockïït alëu gɛm de käjuëc cë guiir cïman de kä cëke tuɔɔc aliiric. Tuk de tïŋ ayeke nuet atoockïït ke yam. Makuɛ̈n aye kɔ̈k luɔide tëde atoockïït ë daai aya.

AK kädhie nɔŋic wënh ye nyuɔɔth ë giët tïŋ ɣɔn tueŋ në ruɔ̈n 1920 aake ye tɔ̈u aya ëke col ku ɣeerkë, aye käŋ cɔk tïŋ kek ke yee mabuk, ku ketɔ̈u thïn AK yam ee nyooth ë kïït kuɔ̈tic. Wënh de nyooth anɔŋ guɔ̈k lɔ roŋroŋ aya. Ku ee mɛɛn kek aatɔ̈u ke guɔ̈k lɔ janyany ke ŋuan thöŋ kek agör lɔ cök ee kë lääu-yic nɔŋ guɔ̈k kaŋuan thöŋ ke cït tënë cäth atïïp nyuɔɔth thïn. Yen aye cɔl wënh de cäth atïïp lääu-yic.

Naye wënh nyooth atoockïït yaa 30 thm bɛɛrde ke lääu de yicde, ka bï yaa 53 thm. Rin nëbaŋ ka bï luui apiɛth adik, kädaai tooc kïït aawïc wënh de nyooth lääuyic aya. Wënh de nyooth atoockïït lääuyic atɔ̈ cïmande ku keek anɔŋ wënh ë nyooth lääuyic cëguaŋ kethöŋ.




#Article 18: Aweil (179 words)


Aweil ee acë täu në gen cɛlic de parutcuɔl Paguot Thudän, thiäkkek kɛmpamaac aken pony Thudän ku lɔ̈k Abiɛi. Yen tɛlu denë atɔ̈ këcït 800km ke kuer, parutcuɔl de Juba, në genamatnhom ku ye gendït gäk në Arɔmbɛ̈ɛ̈i. Ɣuruptɛ̈udeic de Aweil akïk 8 46’ 48.00 PR:, 27’ 24.00 PB (yuïntempinykɔ̈u de pabak-pacuɔl 8.7800, yuintempinykɔ̈u de parut-pagut). 

Aweil en ye genamatnhom de pawut de Paruɔ̈t Bar el-gädhal. Yen pei aye arɔ̈mbaai nyunyic de Aweil cɛlic Arɔ̈mbaai. Yen cökajuɛr  gende acï juir. Aweil ëmɛn acë naŋ agekluŋ dende, ɣönïnkamaan/anïnjɔ̈l ku jɔl yaa panakim ranëbɛ̈n. Yen genë alui keye tëde riëŋriëŋ në kɛ̈ke Mɛ̈tic de Bɛ̈idït ke pinynhom tɔ̈ Thudän. Akuut cïnakuma ëë kuɔnbɛ̈I tënë Paguot Thudän aye tɔ̈ tɛ̈n.

Cäŋpinyë ee thöŋnhom ku ee dac boor acɔk  lɔn yen  genë etɔ̈ tëthöny ërotde ka cëcït aliäŋpiny cë gɔ̈lpiny. Yen genë acë täu tëthiäk kekë arämwëër de Wär Lol kekë Wär Ponyo. Yen akuënciɛlicde wërdït nhïm de gen de Awïl ee tënë 425m, në wërnhim, Thäike dëŋ, kë kɔc ceŋ në tëlɔliäŋpiny kënë a yuic ɣööth ɣän thöŋ nhïm tɔ̈ gende Aweil.




#Article 19: Awuɔ̈u (255 words)


Awuɔ̈u aa rap ë röt ë kam ë wäl ku käthken aa kor nyïn ku aaye com ë ɣän juëc ke pinynhom ku ka rap ye cäm ë kɔc ku läi ku diɛt. Awou aa rap thiek yïïc tënë kɔc athiɛ̈ ku kɔc Aprikä ku aaluäk tɛ̈ koor deŋ (tɛ̈ cït paan Indiɛn, Maalï, Negïriɛ̈, ku Nïgɛ̈r), në 97% ëbuɔɔtic de pawuut ŋöŋnyïn aa kek awuɔu com. Awuɔu ë rap nhiar kek në nyiɛc luɔ̈kde në kaam thiin akäŋ ë ruël ku ë luɔ̈k tɛ̈ tuc.

Awuɔu ye puur apɛi ë pinynhom awuɔu col ku yeen ë rap thiek yic alɔŋ Indiɛn ku biäk Aprikä. Awuɔu cït riöp ku awuɔu ɣer ku awuɔu cït yɔ̈l awan aa thiek yiic aya ku keek kedhie aaye kuat tök. Në pawuut cï nhïïm latueŋ, awou aacï yiic thiek tënë keek cïmën pan Amerïkä awuɔu ɣer ë tök yen athiek yic thïn ku aye cuom diɛt.

Awou aatɔ̈ tënë kɔc kedhie në pinynhom, ku yeen aŋic ke jäl cök pan Pacuɔl Aprikä, yen ëtɛ̈në e bïï rap roor ku rap baai thïn. Ten awuɔu ë kuin ye cam thɛɛr ë ciɛɛŋ de kɔc yic arëët tënë kɔc Athiɛ̈ ku kɔc Aprikä. Awuɔu aye puur ë kɔc ë Pabak Athia athɛ̈i ë ruɔɔn timthiäär 10,000 (agum de run 10,000).

Awou aaye cam në pinynhom thɛɛr. Keek aalä yiic miök kä wär rapluɔ̈kabooric ku rapmayenbärkɔ̈u. Ayiër ye tɔ̈ ëkë cam ke kɔ̈ɔ̈th aaye guɔ̈p ë raan kuony bïk riɛm guiir bï ya cath apath ku cɔl yom ariɛl ku vïtamïn B.




#Article 20: Biöök (193 words)


Biöök ee luɔi yennëke läi töktöök matiic bïk aawut, ku bïke muöknyïïn, ku yeke kuaath jäl tɛ̈ntök lɔ tëdɛ̈t, tëdɛ ke guɔ̈në mɛ̈tic ee käkɛ̈.

Läi kɔ̈k, në ciëkdɛnic, aake nhïïmkut ee keye duut. Të kɛt duutë läi në läncuetläi, ka ye tëye kek röt tiɛtthïn nyuɔɔth; ku läicuetläi kɔ̈k, tëmënë gal ku jɔ̈k aala lëubiöök në ciëkdɛnic yök-kï në yäpic thɛɛr. Ciëk ku lëupiööc tënɔŋ jɔ̈kbiöök aalëu bïke them në thëm cïnyiic wëër.  Jɔ̈k ye ciëk ë biöök tïc tɔŋkek, aalëu bïke piööc bïk aawëër në biöökic ku ɣän yeneke jɔ̈kbiöök them thïn. “Sperm whales” aa recdït, ku  aacïke yök kake ee keyiic mat bïk läi camkï biöök në kuer cïk matic.

Biöök aye luööi në puɔ̈ric bï läibaai mac.

Biöök alëu bï looi në kɔc, tëdɛ̈ ka looi në läi cïke piööc tëmën jɔ̈kbiöök ye cäth de läibaai muöknhom cït ë ye luɛ̈le në raan tɔ̈ thïn.

Thuëëc ë wëër acë rɔtjɔɔk në pamac kɔ̈kiic. Ëtɛ̈n, tëët de raan ku jöŋ aaye them në athëmic tëmën kën ye cɔl athëm  jöŋthök. Läi cït amääl, thɔ̈rɔ̈l, yak ku thɔ̈k aayeke mac. Aaye kɔcbiöök ke kacken gäm ca, rïŋ ku ka juëëc kɔ̈k.




#Article 21: Bïtha de Paguot Thudän (237 words)


Abukeeny bɔ̈ Paguot Thudän aadhilke gäm bïtha ɣön töŋ amacmääth të cïï kek kɔc Paguot Thudän tëdä kebɔ̈ pactööŋda ë pamaac ye kɔcken yiëk bïtha bɛ̈ndenic.

Në pɛi thiɛ̈rkutök 2011, acï lueel lɔn cï Paguot Thudän bïtha buɔɔt yaa gäm kɔc Ithiöpia në költök. E pɛi thiɛ̈rkurou ruɔ̈n 2011 ke kɔc ë thäi lui Paguot Thudän thiëcke bïk rinken bɛn gɔ̈t tënë akut amacmääth bïk thaany bïtha yök. Në pɛi ŋuan ruɔ̈n 2012 acï Paguot Thudän caal lɔn bï kɔc Thudän la tueŋ gɛ̈t ɣɔ̈t bïtha bï la thök de pɛi thiɛ̈r, ayedɛ̈t acï Thudän jɔɔk bï kɔc ke Paguot Thudän tïŋ ye kɔc ë thäi lɔŋ gɛm bïtha. Dɛ̈t aya, ye pen töŋic, acï lueel aya lɔn kɔc thäi lui pamaic aake wïcke bïk $50 (dolar) yaa cuat piny ë pɛi ke ye këden bïtha.

Kɔc bɛ̈i pamaac bɔ̈kë aaye löŋ gäm bïtha bɛ̈ndenic kaam cïïn $50 ku $100:

Bïtha ë bɛnic aye gäm kɔc muk anyuth manh ë baai (ID card) ye gam Amatnhom Kocpinynhom [United Nations] cï kɔc ɣön amacmääth de luɔi Paguot Thudän tïŋ.

Në pɛi thiɛ̈rkurou ruɔ̈n 2015 acï Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän caal lɔn nadë ke miith bɛ̈i Akut Pabak Apirïka--cïmën Burundi, Kenya, Ruanda, Tandhania, ku Yuganda--aacïï ben wïc ë bïtha tënë Paguot Thudän. Kɔc amacmääth bäny lui, kɔc luɔi, ku kɔc muk anyuth cäth loi thok [special passport] ye gäm mith ë baai kuat pamac alëu bïke yiëk bïtha ë bɛ̈nic.




#Article 22: Cad (220 words)


Cad (ku yen ayee cɔl Paankɔc ke Cad në kuerëtueny) ayee pamac cïnadɛ̈kdiɛt tɔ̈u në Apirïka ciɛlic.  Genamaatnhomde ayee cɔl N'Djamena. Yen ecï Poranthu dööc ɣɔn agut 1960. Yen Cad, agum arët në ŋɔ̈ɔ̈ŋ, tuany, yaak ku tɔŋ. Cinëkɔc de Cad eyee 13,670,084 në ruɔ̈n 2015.

Thongarab ku Thongporanthu aa yee kek yee thuɔk ke kuerëtueny. Ithlam ku Kërëthian aa yee kek yee yath yee ke theek.

Cad yen yee pamac 21 në dït Pinynhom. Yen akör tënë pan Peru amääth ku dït amääth tënë Paruël de Apirïka. Yen arɔm akeu kekë Libiya alɔŋ parut, Paankɔc Ciɛl de Apirïka alɔŋ paguot, Thudän alɔŋ pabak, ku Kameroon, Naijeria, ku Nijer alɔŋ pacuɔl.

Genamaatnhom de atɔ̈ 1,060 km jäl wanhadɛ̈kdiɛt, Douala, Kamerun. Ku Douala yen yee wanthadɛ̈kiɛt thiökbëtɛɛm kekë N'Djamena. Rin në mɛcde ke adɛ̈kdiɛt ku rin yee tëdït de pamac pinyliɛɛt, Chad, akölkɔ̈k ayee cɔɔl Puön cë Thou de Apirïka.

Baau de Cad yen yee tooc dïtbëtɛɛm në Cadic, ku ayee tooc de rou në Apirïkaic në dïte. Run tim kadhorow cëjäl, Baau de Cad eyee 330,000 km2 në dïtëpiny de, lakin ëmën ayee 17,806 km2 ëpath. Kur bɛ̈rbëtɛɛm në Cad ayee cɔl Emi Koussi në Pinyliɛɛt.

Rin ë noon bɛ̈r/bär ku tuɔɔc juac, pan kënë apath ke diɛt, läicïtariɛk, ku läiëmïththuɛ̈ɛ̈t dït. Kiɛɛr dïtbëtɛɛm në Cadic aayee Cari ku Logone.




#Article 23: Paguot Thudän (163 words)


Paguot Thudän, aŋïcjäŋ Paankɔc Paguot Thudän, ee pamany cïnwärdït Rutënhiäkden Apirïka-yic wäär yök baairotde tënë Thudän ruɔ̈ɔ̈nic 2011. Juba yen ee genamatnhom ku ye gendït aya. Yeen acï guiir lɔn bë genamatnhom waar aköldä Rämciɛl wët tɔ̈ɔ̈ yen ciɛl. Paguot Thudän ade nɔm arɔmakeu kekë Paankɔc ë Thudän alɔŋ parut, Ithiöpia alɔŋ pabak, Kenya alɔŋ aguotbak, Yöganda alɔŋ paguot, Miirkuany Paankɔc Koŋgo alɔŋ paguotcuɔl, ku Paankɔc Apirïka Ciɛl alɔŋ pacuɔl. Yeen amat pinytonydït Diëër, ciɛk Kiir Ɣer ku aŋic panden keye Wär al Jabal.

Piɛny Wöuwic Thudän ku Paankɔc Thudän acî Ijip ŋɛ̈ɛ̈riic ɣɔn mέc Muɣämet Alï ye ku nalä mέc Dïŋlïth kekë Ijip karou ɣet bë Thudän baairot yök ruɔ̈ɔ̈nic 1956. Buɔth Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän cök, acï Miirmackoor ë Paguot ë Thudän bɛ̈n looi ruɔ̈ɔ̈nic 1972 ku thöök ruɔ̈ɔ̈nic 1983. Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään acë dap rot looi ku thöök në Dɔ̈ɔ̈r Maat Ëbënëbën Ruɔ̈ɔ̈n 2005, ku nalä ruɔ̈ntui-yic, ka wöuwinyden miirmackoor acï dhuk, wën cï Miirmackoor ë Paguot ë Thudän looi.




#Article 24: Cɔ̈tmec (269 words)


Cɔ̈tmec ee wënh ë jam, ë ciɛ̈kde-yic, cɔ̈t mec ee wënh atiɛp barkɔ̈u ee mac ku wël tëëk thïn.

Ee mɛn, ee wënh aatiep ë tooc ë lɔ nhial ku piny e nyooth ë wëth bër bën kɔ̈ɔ̈thic ku löönykë ë wënhëjamic.

Cɔ̈tmec aaye kɔc karou röth piŋ të mec ɣɔn thɛɛr cɔ̈tmec aaye döt keek wëth bärkɔ̈ɔ̈th cï piäät-piny tëtök.

E mɛn, jam ë cɔ̈tmec aaye tuɔɔc ë Wënh ë jamic, ëtëën kë cɔ̈tmec acicäk ë cɔl wël-aliiric.

ɣɔn thɛɛr, raan cɔl Alexander yen ee raan kɔŋ cɔ̈tmec looi, ë run 1876. Cɔ̈tmeec, wëër thɛɛr aake yee rek kekë cɔ̈tmec dɛ̈, ago jam rɔt lëu. Nawën, ke cɔ̈tmec wel bë rɔt yaa rɛk ë cɔ̈tmec dë yic. Wëër thɛɛr, na akuën thiɛ̈rou kë wëth ke cɔ̈tmec rek bïk yaa luui ë rot.

Cɔ̈tmec, alɔŋ kït juääc. cɔ̈tmec ë cäth, cɔ̈tmec baai ku ajuaar wël wëk. cɔ̈tmec ee cath keek kɔc acɔl cɔ̈tmecëcäth. Kënë acï cɔ̈tmec kök ë run 1980. A nïnke, kɔc aacï yaa muk ë cɔ̈tmeec juääc ë gɛɛthditiic. cɔ̈tmeec ë cäth, aaye kɔc ke cööt ë cɔ̈tmeec kɔ̈k ë wël juaar aliiric, në nyin ë cök ken cï guɔ̈t piny. Kënë, aaye nyuɔɔth alɔn ye kɔc röt piny ë Pinynhom ëbɛ̈n.

Makuën ayenë wënh cɔl matekwël täu thïn, bë jam ë cɔ̈tmec rɔt lëu.

Kënë, ee makuën puɔ̈l bë rɔt rek ë makuëndë yic ku abuɔn ë luɔi aɣet abuɔnë wël.

Në gɛɛthdit kɔ̈kiic anɔŋ cɔ̈tmec ë raan abën.

Në luɔi de cɔ̈tmec, kɔc awëu tääu piny, ku kɔckɔ̈k aaye tɛ̈m athör ë kɛ̈ny, ku athör ë wëu alony ku Gɛɛthdit kɔ̈k anɔŋ abuɔn ë cɔ̈tmec.




#Article 25: Donald Trump (254 words)


Donald John Trump, Koor (adhiëth 14 Pɛnëdhetem, 1946), raan Amerika ee ɣööc ku cï kuany bï lɔ kɔɔc ke ye Bɛ̈ny de Amerïka ku ye raan de Republican Party në ruon de 2016 deny. Ee bɛ̈ny de amat ku bɛ̈ny macbaai de Trump Organization. Weuken juëc ayekë yök në gendït New York, Las Vegas, ku Gendït Atlantic. Amuk tedë dhuëëŋ de laath de duet ke Lääth ë Pinynhom. Raan tueŋ ye nyuööth në nyooth Atiëëp yic.

Në Pɛnëdhetem 2015, ee cï Trump cɔɔl nɔn bï yen kɔɔc ke ye Bɛ̈ny de Amerika në 2016 në kuany de Bany.

Gɔl në Pɛnëdhorou cil, thiëc de kɔɔc ke kuen aa nyuooth tiɛm de Trump në Republicanic. Kenë eyic aa caka nɔn cï ye jaam guop ë wel rac, në rïn wetden cï lueel tedë kɔc panden cï kɔk Amerïka, Muslims, ku ISIS, kɔc cï ye reec në Demokrat, Republicans, kɔc ë ɣööc, bënyddït ke Pinynhom ku Pope Benedict de Koc ke Nhialic (Catholic).

Në 4 Pɛnëdhiëc, 2016, Trump abï lɔc ke e bɛ̈ny na ka juëc cï ke lueel eye guop në Texas, United States, Senator Ted Cruz ku Governor de Ohio Jɔn Kasich acïk bɛn bei.

Trump adhieth Donald John Trump në Queens në Gendït New York. Ee wende Fred Trump ku tiŋde, Many Anne (dhieth MacLeod), cï thiääk në 1936, man adhieth në Isle de Lewis, ne baŋ paguot de kiir ë Scotland. Donald ee mɛnh tok në mïth kadhic yiic. Manhë Donald dït Fred acï thou në ruön 1981 ke ye run 43.




#Article 26: Ebuɔla (201 words)


Ebuɔla ee kɔ̈m awɔɔk rac apɛi. Ee watëriɛm bɛ̈ɛ̈i guɔpic lɔŋ thïn ku aɣeer ku atuɔ̈c cɔl Ebuɔla. Abaŋ ë raan thiäär tuany Ebuɔla, tëcït tënë abaŋ akuënciɛlic aathou. Awuɔɔk Ebuɔla aayiic ŋuan lëukë bïk tuaany bɛ̈ɛ̈i. Awuɔɔk ee kɔŋ yök Thudän. Atɔ̈u pan Apirïka, acï rot lac looi pan Yurop ku Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka.

Awuɔɔk ke Ebuɔla ee kɔc yiëk tuaany rɛ̈ɛ̈r riɛmic ku lëulëëu kɔ̈k, kätiɔp tɔ̈ läi kɔk cie kɔc ke cïï ke näk. Aye kɔcŋickäŋ  tak lɔn nadë ke läi ye awuɔɔk pïr thïn apɛi aayïï agɔk ku agɔ̈rnyaaŋ ëcam ë mïth ë tiim. Të jɛk kɔc läi laguɔ̈p awuɔɔk, tɛ̈dë ke ye kätiɔp bɛ̈n bei läigup. Ka lëu bïk wuɔɔi, tuany Ebyɔla.

Awuɔɔk Ebuɔla acïï lëu bï yök aliiric, tɛ̈dë ba rot thiäk kɔc tuany. Awuɔɔk ee cath lëulëëu ŋiic bï la kɔc gup. Kënë, aye nyuɔɔth lɔn Ebuɔla alëu bï yök jäŋ riɛm raan tuany, luɛɛth, athuɔ̈ɔ̈r, tɛc ë moc, ciith, ŋök, tɛ̈dë ke ye tuc bɛ̈nbei raan tuany guɔ̈p.

Të këc raan thou atuaany kënë, ka lëu bï ŋuɔ̈t wöny kɔc tuaany dhöt ëtɔ̈c ë pɛ̈i karou cï atuaany kɔ̈ɔ̈c. Kënë ee wɛ̈t lëu awuɔɔk ke ŋoot lɛc ë moc yiic lɛu bär kɔ̈u.




#Article 27: Elidhabeth II (342 words)


Elidhabeth II (Elidhabeth Aleksandra Maria, adhieth  21 Pɛnëŋuan, 1926) acï ye Tiŋŋaknhom Maac Baanymuɔrŋaknhom, Kanada, Authralia, ku New Dhealand, agɔl  6 Pɛnërou, 1952. Yee aa aŋɔr bɛɛi ajiɛk ku ee ye Tiŋŋaknhom ee wuot ka thiar ku rou (12) waar cïnhom laaudëne yök, waar cïk kek tëk bei: Jamaika, Barbadoth, Baɣamath, Grenada, Papua Guinea Yam, Tholomon Tuur, Tubalu, Lucia cï Thiei, Binthent cï Thiei ku Bɛɛi Grenadineth, Belith, Antigua ku Barbuda, ku Kitth cï Thiei ku Nebith.

Elidhabeth aa dhieth London keye kai ë golden ku ye tiŋ de Duk Gen York, naŋ ye ke cien ke Muɔrŋaknhom George VI ku Tiŋŋaknhom Elidhabeth. Yee ee piööc bec thok baai. Wun ee thön thoc, waarthɛr cï mɛnh Muɔrŋaknhom Edward VIII ruon 1936, ye nïnkë yen ee tɔ̈ kë bï ciën baany ë wun.

Yen agɔl luɔi baai ë nïn ë Toŋdït ë Pinynhom ë Rou naŋ ye ruon 1947, ke yen acï thiaak në raan col Pilip, duk Edinburgh, keye wen ë Muɔrŋaknhom thɛɛr ë Greeth kekë Denmark, ku kek aake naŋ miith kaŋuan, Charleth Wenŋaknhom Waleth; Anne, Nyanŋaknhom ë kɔc thieek yic; Wenŋaknhom Andreu Duk ë York; ku Wenŋaknhom Yidward, Bɛnyëbaai ë Wethekth.

Anyikol jueec Elidhabeth amɛt mɛɛt ku keny de tënë ë wun cɔl Ireland, ku acï kɔc mɛc käk Nhialic pan ë Roma kɛny araak dhiec, ku yen acï wɛricɛ̈manlooŋ Watnhom, bïk cï bën yaa pantok kekë ye Bänyëmuɔrŋaknhom, ku nhomlaau ë Kanada ku Apirïka. Acï naŋ ye nïn waar mɛc yen kë tontɔɔŋ jueec acï rot loi ë Baande yic. Yen acï dhiɔp ë Baanyde yic ë kam ë bany ë pinynhom ebënɛ̈, agut cï Brithaan ku aacï pïïr ë ruon jueec agut cï yäkol. Naŋ ye ruɔn 2015, ke Baanyde yic, ke ruon ke acï ruun ë mandït wuɔr apɛidït, ku mandït eyë Tiŋŋaknhom aya Elidhabeth acï maacde bɛɛr apɛidït pan Brithaan ë Baanyëmuɔrŋaknhomic, ku yen ee Tiŋŋaknhom cï maacde bɛɛr ë pinynhom ebënɛ̈. Në Pɛnëthiäär 2016, ke acï yök ke cieŋ ë maac ë Baanyëmuɔrŋaknhomic, ku acï watnhom aget thon ë Muɔrŋaknhom Bhumibol Adulyadej de pan Pinythai.




#Article 28: Ethiopia (435 words)


Ethiopia ee pamac tɔ̈ në tuŋ de Apirïka. Yen ee pamac töŋ nyicë wëlthɛɛrke arëët në pinynhom paan de Apirika. Acïn pamac cït yen në bɛ̈i ke Apirika yiic, Ethiopia ee tɔ̈ yetök ɣɔn në aköl ke yaanic Piny de Apirika, Ake ɣɔn mukë yen në run ke dhiëc (5) në kɔc ke Yitalya. Ethiopia ee ye cɔɔl Abathiina, wɛ̈t ye cɔɔl Ethiopia ee wɛ̈t de thoŋ de Griik, luɛlde ee bɛ̈n de Akɔ̈l nyin ërial. Në luɔɔi de Pamac në ruɔ̈ɔ̈nic 2008 ke kë ye raan tök yök ee cin de 1370.

Ciɛɛŋ de Akthum mëlëŋ tueeŋ nɔŋ riɛl arëët, ɣɔn cë rɔt jɔt në Ethiopia, ebɔ̈ nhial në ruɔ̈ɔ̈n buɔt tueeŋ de AD. Mani raandït ye duur në yath, acë Perthia, Akthum, mat Rome ku Caina ke ke ye riirdït arëët ke ŋuan në thaade (akölke). Ɣon ce jɔɔk në run de buɔt ke ŋuan (400) cenë Thyro-Griik poth wɛ̈ric, go Prumentiɛɛth ɣäth në luk nom ku war ceŋ de Edhana mëlëk rɔt bë ya Krithano, yetɛ̈ɛ̈n go ceŋ de Ethiopia rɔt waar ëya bë ya yanh de Krithianity, ku në yekenë, acenë yen bë gäm rin ke  Abbthelama , ku në akölwääc agut aköl ke ruɔ̈ɔ̈n buɔt ke dhetem (600), go Akthum kuum në aköl jöt juëc teem Baar-Thith leer Yemen.

Yetɛ̈ɛ̈n, go kuum de kuan ye ye cök jɔɔk në mëlëëk ke Akthum jäl kuum në run lik. Raan tueeŋ ee ye tiɛŋ mëlëk Gudit ke ye Juda në kaam de run ke (950) ku kuɛny Dhagwe Dynathty cök në kaam de run ke 1270 ku bɔ̈ kuan de Tholomon bïk Ethiopia bɛ̈n muk lëulkɛ̈ ye yïkë kuan de Mëlëëk de Akthum, yïkë röt cɔɔl Neguthe Nɛgeth (Mëlëŋ de Mëlëëk ka ciɛɛŋ de mëlëk), jamden ee yïkë lueel ye yïkë dhiënh de Tholomon ku Tiɛŋ Mëlëŋ de Ceba.

ɣɔn në kuum de ciɛɛŋ de mëlëk Lebna Deŋel, go Ethiopia looi ke yetë piɛɛth tueeŋ nɔŋ mɛ̈t, kenë Pamääc ke Yurup ku Potugal. Yekenë ee ye yïknhial piɛth. Naa ɣɔn go Mëlëŋde Thomali jɔt tɔŋ tooc bɛ̈nydït de rem de tɔŋ ku Yimam, Amad Yibn Yibriim al-Gadhi. Yetɛ̈ɛ̈n, go Lebna Deŋel, Potugal thïïc bïk yen kony në rem de tɔŋ, go Potugal tuɔ̈c rem de tɔŋ raan buɔt ke ŋuan (400) ëke ye röör. Keek acë Gelawdewoth wën de Doŋel bë kony tiamkɛ̈ al-ɣadi nyooth riɛlde. Yetɛ̈ɛ̈n, go Dutuuc ke Jethuit bɛ̈n nhial kenë gäm de Kanitha de Othodok tënɔŋ kɔc ke Ethiopia ku nyiɛɛi ke Dutuuckɛ̈. Ku në ye thaa töŋë, go kɔcke Oromo röt jɔt thieckë riɛl de Krithanooi ke Ethiopia tɔ̈ piny de Abathiina, ku kɔɔrkɛ̈ bïk yanhden muknhom.




#Article 29: Glee (245 words)


Glee ee lɔ̈ɔ̈r ë thööŋ kɔc miëët nyooth atoockït. Ee jɔt 19 Pɛnëdhiëc, 2009. Acï thök 20 Pɛnëdiäk, 2015. Abaŋ dhetem ë ruɔ̈nic ku yen ë thök acï jɔk 9 Pɛnëtök, 2015. Anyooth aye akut mïth abun pandïtëpiööc ku dupiööc ken alɔŋ Panëpiööc Daiyiim William McKinley. Anyooth ee luɔi cï matic Lima, Ohio. Mith ë piööc juääc aatɔ̈ pan abun akut kët ye cɔl New Directions (Dhɔ̈l ë Yam). Mïth abun ku kɔcdït tɔ̈ määth kamken, moc ku tik, ku käk ŋiɛc rëërkam kɔc. Aaket aköldä bï ke kuɔny bïk wëlkä madeetiic.

Anyooth ee kë juääc gam tënë kɔc kïïtkek ee lɛɛu thöŋic adheernyin. Tueŋ abaŋ ë ruɔnic kɛnyrɛm pan thueec glee ee Rachel (athueec Lea Michele) ku Finn Hudson (athueec Cory Montieth) Banypanthuooc ee raan pan Spanish ee dupiööc cɔl Will Schuester (athueec Matthew Morrison). Kɔc kɔ̈k panthueec glee akë yä kuat yaa Artie Abrahams (athueec Kevin McHale), Mike Chang (athueec Harry Shum, Jr.), Tina Cohen-Chang (athueec Jenna Ushkowitz), Quinn Fabary (athueec Dianna Agron), Kurt Hummel (athueec Chris Coffer), Mercedes Jones (athueec Amber Riley), Matt Rutherford (athueec Dijon Talton), Santana Lopez (athueec Naya Rivera), Brittany Pierce (athueec Heather Morris), ku Noah Puck Puckerman (athueec Mark Salling). Dijon Talton acï jääl wenthook abaŋ tueŋ. Raan ee thöŋ ecï waar panëpiööcdɛtic.

Kë nyooth kënë wɛtdeyic ee pöuöayur akuutriɛl kɔc piöc cɔl Sue Sylvester (athueec Jane Lynch). Akuutriɛl kënë cɔl Cheerios. Cheerios yen acï tiäm apɛi kaam akuutriɛl ŋuɛ̈n, tënë aakë cï wen juääc apɛi yok panëpiööc.




#Article 30: Google (218 words)


Google Inc. ee pamac juääc ë ɣɔɔc ŋic apath rin ciɛth yen search engines ë World Wide Web (WWW) länic apɛi. Akölthok ëbɛ̈n aye raan tïmëtïm 200 luut thïn. ɣöntueŋ luɔi Google (Googleplex) aye tïŋ gɔn California, Panmatnhom Pawuɔ̈t Amerïka nhom.

Tënë Google Search, alëu bïk kït wïc thïn aya, Usenet newsgroups, wëtkueel aɣeer, ku käk ɣɔcke makuënic. ɣɔn Pɛnëdhetem, 2004, Google ala tïmëtïmdä 4.28 ciil anuëët ë lëk, kït tïmëtïm 880 ku tïmëtïm 845 atuɔɔc Usenet—käk tïmëtïmdä kadetem.

Ke ye akut raanëbɛ̈n, Google Inc. ee ɣɔɔc lɔŋ NASDAQ dhöld guɔ̈ryär GOOG ku Google.

Pɛnëbɛ̈t 2015 acï Google luɛɛl aɣeer lɔn cï leen bɛ̈n guiir dhöl loŋ akut ë yam muk yeen ye cɔl Alphabet Inc.

Google ajök ë jɔ̈k ë ruɔ̈n 1996 akut Larry Page ku Sergey Brin, mïth piööc karou Panpiöcdït Stanford, Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka. Aye cɔl Backrub. Na ye ɣɔn ciëën ke liokë ke ye akut, Google Inc., aköl 7 pen dhoŋuan, 1998, tɛ̈n ye cɔl tëmääth yeke thuruum macthiir Menlo Park, lɔŋ California. Na ye pen ë rou 1999 ka akut döt 165 University Ave., Palo Alto, California. Na ye thök ë ruɔn kë kök pandɛ̈t cɔl Googleplex. Na ɣɔn pen ë dhoŋuan ruɔn 2001, Google athem (PageRank kë yë jam käk lek juaac kɔ̈k lakööny) cï luɔi puɔth pamatnhom pawut Amerïka nyuɔ̈ɔ̈th thïn.




#Article 31: Gäärthɛɛr de Timbuktu (290 words)


Gäärthɛɛr de Timbuktu ayeke rin ke käjuëc ë wëlthɛɛr riliic cï keek gɔ̈ɔ̈r thɛɛr, ku acï keek tɔ̈ɔ̈u tëden ë röt, në kë cït ruɔ̈nbot paan ë Timbuktu ë Mali. Ku ka cï keek kuɔ̈ɔ̈tic ë gäärthɛɛr adekï yiic gäärde tëëtdhuëŋ, ku wal, ku ŋiëcwël, ku piööcŋickäŋ, ku athör juëc ke Kuran cie lëu ë ɣɔ̈ɔ̈c. Ku kuën de gäärthɛɛr cï ke määtiic kuënden acï thɔ̈ɔ̈ŋ abï ɣet 700,000.

Ku gäärthɛɛr acï keek gɔ̈ɔ̈r në thoŋ de Arap ku thook kɔ̈k ke baai cïtman de thoŋ Thoŋɣaai ku thoŋde Tamacek, ku run ë gɛ̈ɛ̈rë ku gäärthɛɛr aye dhuɔ̈k ë kaam de thök de runbuɔt 13 ku göl de runbuot 20 (yen aye ɣɔn ye Mali Paandïït de Yithlam ku piööcthɛɛr ë Parantha Thudän aye dhuɔ̈k piny). Ku käken ye keek gɔ̈ɔ̈r, aake ye käkë luɔi koor ku gäär thöncekiic. Ku gäärthɛɛrden aaye kek gäm kuat de dhiën ë Timbuktu, ku käjuëc aake niɔp në gäär. Ku käjuëc në gäärthɛɛric akënë keek kueen, ku akënë keek cɔ̈k piny, ku kuënden ëbɛ̈n acïn raan ŋic keek, aye keek jɔ thɔ̈ɔ̈ŋ tɛi.

Ku tëcït 160 ke gäärthɛɛr acï keek kuany në ɣönëkuën de Mama Ɣaidara në Timbuktu, ku gäärthɛɛr cï kuany në ɣönëkuën de Amet Baba acï keek tääu në makuënic në luɔi de gäärthɛɛr de Timbuktu në ruɔ̈n 2000, ku në thök de piööc de thoŋ de Arap, paan ë Mali në miiric de Parantha, ku lööŋ ke aruömpiny, nhiëër de gäärthɛɛr acï dhuk piny paan de Timbuktu në run tɔ̈u ë ciɛɛlic, ku käjuëc acï ke ɣaac.

Acï athör cɔl timë gɔ̈ɔ̈r an, Yimam acï gäärthɛɛr kaŋuan tök aa ɣɔɔc në dolar ka 50. Në pen ë thiɛ̈ɛ̈r në ruɔ̈n 2008, ɣön tök cï pïïu boor, go 700 në gäärthɛɛr riɔ̈ɔ̈k.




#Article 32: Gäärëdɛ̈l (121 words)


Gäärëdɛ̈l (ye cɔl dhëŋëguɔ̈p eya) aye looi ë gäärëdɛ̈l kɔu. Aye looi ëka moththook cït pal ku rëët ku with ku nyumëdɛ̈l eya. Luɔide ee bë raan käär guɔp ëka cït ka yeke nyiɛ̈l ku ka yeke coor ku wël yeke gat ë raan guɔ̈p, në dɛ̈l kɔu; ka bë cieŋ në raan guɔ̈p keke yekake dhëëŋ. Të looi ë gäärëdɛ̈l, ke piärdït aaye doŋ në raan guɔp; ku ka ye loi ë tɛm ku ŋuɔt ku nyumëdɛ̈l ye piär nyääŋpiny në dɛ̈l kɔu ku ka ye looi ë kuɛɛr juëckɔ̈k yinya, akolkɔ̈k aaye kɔc tɛmgup ku gueteke abë naŋ ɣäntöök cïï ye dac dɛɛm abë ninjuëc lɔ cït ayikë looi yiiya ago piär lɔ ë ditiic ku cikiyiic ye märapɛi.




#Article 33: Indiɛn (232 words)


Paankɔc Indiɛn ee pamac tɔ̈ Athiɛ. Yeen atɔ̈ ciɛl alɔŋ Paguot Athie. Indiɛn aalɔ̈i yic cinëkɔc wär tïmtïm tök ku rou nhial (1,324,171,354 ), ku ke yen pan ë karou juëc koc thïn alɔŋ në Pinynhom. Ee pan tökdït lääu-yic ye bɛ̈i kadhorou Pinynhom ku ye pamacdït lääu alɔŋ Paguot Athiɛ.

Indiɛn arɔm akɛɛth kek bɛ̈ɛ̈i kadhorou: Pakätän alɔŋ parutcuɔl, Caina ku Nïpal atɔ̈ alɔŋ parut, Butɛ̈n ku Baŋgɛlädic atɔ̈ alɔŋ parutbak, Myanmar alɔŋ pabak, ku Thirïlɛŋkä, ɣet rel pïu, alɔŋ paguot.

Indiɛn ee pan mirïclɔckɔc man cinëkɔc lääu-yic në Pinynhom. Genamatnhom Pan Indiɛn acɔl Nïudelɛi.

Indiɛn ee abaŋdiëër man guaŋ Adɛkdiɛk Indiɛn alɔŋ paguot, ku Wärdït Arab atɔ̈ alɔŋ pacuɔl, ku guɔ̈licëpïu Beŋgal atɔ̈ alɔŋ pabak. Agörwär Indiɛn abar aget 7,517 km athemde. Indiɛn alɔŋ apuruuk dïït ëyen akuen ë diäk në Pinynhom ku aalɔŋ dhɛ̈ŋdït abörpiny.

Indiɛn eyök rinkenkä tënë wɛ̈t akutmɛ̈t latueŋ thuɔŋj Giriik cɔl Induth. Wɛ̈tde yic aakɔc rɛ̈ɛ̈r Wär Induth lɔ̈ɔ̈m.  Indiɛn acë latueŋ në määcëkäŋ. Indiɛn ku Caana keek aa gɛɛth cë latueŋ apɛi në määcëkäŋ në Pinynhom. Indiɛn acë latueŋ në ŋicëgäät ku luɔi ë bäny.

Indiɛn në athemtheem në Pinynhom yen atɔ̈ akuën 83 në baai cë ŋic ë raŋëkäŋiic në  baai. Mirïdït Pan Indiɛn acï baai yiëi në Pɛnëŋuan 2011, wën gör kɔc bïk aŋiɛcwëlbäänydït muk thöc cɔk alɔ piny ë thöc yiic ku bïk wëëu cïk ke yök në kueerrac dhuk ciëën.




#Article 34: Jiëëŋ Aliap (385 words)


Jiëëŋ Aliap ee kuat ë Jiëëŋ de Paguot Thudän. Ɣonthɛɛr ake rɛ̈ɛ̈r në biäk ciɛɛm ë Kiir Ɣer, ku rienkë ake ye Jiëëŋ Aliap ku kɔc kɔ̈k athiëi piny etɛ̈ɛ̈n kɔc ye mac erɔt cɔɔl.

Jiëëŋ Aliap aake rɛ̈ɛ̈r në wɛ̈ɛ̈r Pawut në biäk Paguot Thudän Awerial Pamac të lɔ ciɛɛm de Kiir Ɣer. Lil de Aliap tony lɔ piny thöŋ nom në biäk pacuɔl de Nail de kur në kaam de Tombe ne biäk paguot ku jɔl yaa Baar Papiu në biäk parut lääu-yic de lil ë 4.0 km ku 9.7 km ku bɛ̈ɛ̈r de ee 60 km Kiir de Kur ë kuër apiɛth biäk nhial pabak de lil kaam de lil kennë agörthöŋ në pɛ̈i ye deŋ tuɛny ë rot dac jɔɔk në pɛɛi de dhetem. Kiir agör thöŋ piny në pïu ku boor lil ëbɛ̈n yennë ke dhiam dït bɛ̈ɛ̈i ku na cë biäk de lil Paruël ku döu ë kaam ë pɛɛi de thiɛr ku rou ku pɛɛi ë ŋuan. E ka cï jal piath ke nyuäth de ɣok. Kë ë luel në run 1951 nɔn de ke Mɔnyjiëëŋ acï läi juëc yɔ̈ɔ̈p në ye ruonnë-yic ku jɔl yaa län cɔl anyaar.

Në ruɔ̈n de 1919 Jiëëŋ de Aliap Pamac de atɔ̈ në Pawut Moŋalla miir de Dïŋlïth-Yijip mac Thudän. Kɔc ke Jiëëŋ Aliap ake noŋ awuon në yeruönnë. Muonyjiëëŋ ke 3,000 acë pan ë poliith cɔl Mekaman thiääk kennë Bor bɛ̈n jotic thoŋ ku nɛkkë polith juëc. Ku mɛ̈t kɔc ke Manolari aya loŋë paguot kɔc kɔ̈k ke gotmec ku polith, go mony ceŋ cuor ku kuek cɔl Ricat Piny ɣer loke akut dïït de apuruuk në Yijip. Akutdïït de apuruuk Ekuatorya bë toŋ lɔ thöl go bɛ̈ny mac pawut Moŋalla cɔl cuenthi ɣak Yiithtajen lo ë rot bë lo caath në go nɔk në pan cɔl Pap Kaam kïïr ë lɔu kennë Kiir Ɣer ku bɛ̈ny kok ke apuruuk kerou ku apuruuk ke 24 ku kɔc ye käŋ jɔt acë raan bianabur (1,000) ke thoor në tooŋ nɛkkë keek ku Awuou acë bɛ̈n dhuk piny kë rac apɛidït në run de 1920 ku riɛl rueth bɛ̈ny maluon ku kuɛn kerou Robert Henry Darwall acï kɔc bɛ̈n dɔm ku nɛ̈k Muonyjiëëŋ wär buut ke ŋuan (400). Keek Muonyjiëëŋ atuöt ku Mandarï ku yot bɛ̈i juëc ku peec weŋ bianabur (7,000).




#Article 35: Jomo Kenyatta (218 words)


Jomo Kenyatta (në run 1891 në pɛɛi niin 22 Pɛnëbɛ̈t 1978) ee bäny macbai ku keye ajuerwelbäny. Kenyatta eye Bänymacbaai tueŋ ë paan Kenya jɔk cok ee nhomlaau agut run 1963 ɣet thou yen në run 1978 ee cë looi ku macbaai tueŋ në run 1963–4 ku jɔl ban ë Banymacbaai në run 1964-78. Wen gɔ̈l baaicok ee cïï matic keye wunë baai paanë Kenya. Kenyatta aye raan cë piöc ŋickaŋ, ku gaat athöör aye taak ke nhiäär kɔc ke paan Apirïka ëbɛ̈n ee wun baai paanë Kenya ë bäny ŋuan Uhuru Kenyatta.

Käjuëc acï akutlööŋ cï looi në rinke Kenyatta kalyic Nairobi, Jomo Kenyatta laar ë riäth nhiääl pinyëbɛ̈n ɣöt amat Kenyatta, aa acï kee kee geek cäk në Nairobi, ku gëëth kɔ̈k ke Kenya ɣon piöc juëc ke piocëbɛ̈n karou Kenyatta piöcëbɛ̈n ku Jomo Kenyatta Piöcëbɛ̈n pur ku guier ë kaŋ ku ɣontuany baai. Ɣonë ɣoc ku bɛɛi kɔc aa jiëëk guɔ̈pde acï kiit në Nairobi ciɛlic ku baai-yic ëbɛ̈n ke Kenya akac rinke ëkolë acï Kenya wëk keye akolë cuɔ̈kluɔ̈i në runthok ëbɛ̈n ë 20 Pɛnëthiäär keye taak agut cï run 2010 welmacbaai aa cakölë Kenyatta tëmkɔ̈u ku wäär në Mashuja aköl kɛ̈ɛ̈c cï thou ɣɔ̈n ke welmacbaai gam ke nhom Kenyatta ee tɔ̈ wëu kɔ̈ɔ̈th ëbɛ̈n bïï jal tɔ̈ shilliŋ 40 ënëke gët thiin.




#Article 36: Joon Gäräŋ dë Mabiör (449 words)


Joon Gäräŋ dë Mabiör (23 Pɛnëdhetem, 1945 – 30 Pɛnëdhorou, 2005) acë aŋiɛcwëlbääny Pamac Thudän ku duŋɔ̈ɔ̈r. Gɔl 1983 agut 2005 acää akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Dɔmbaai Kɔc Thudän watnhom wäärthɛ̈r Tɔŋbaai Rɛɛnken de Pamac Thudän, ku kuɛnycök amatdɔ̈ɔ̈r, acë yaa Akonytueŋ Bënymacbaai de Pamac Thudän cök 9 Pɛnëdhorou, 2005 agut thonde në löönypiny magärdït 30 Pɛnëdhorou, 2005. Mapiöcmääckäŋ de aguïrlatueŋ rin luɔiŋɛk, MDhP. Garaŋ aye tëdït kueen ke ye raan tööŋ cïpiŋapɛi wëlthɛɛriic Paguot Thudän, në ke ŋɔ̈ɔ̈r yɔɔtwei agut wɛt baairot nhom pamacde.

Raan akut Jiëëŋ, Gäräŋ acë dhieth kɔc ŋɔ̈ŋnyin pan ye cɔl Waŋulei pinythony de Kiir yɔu Pamac Thudän, ku ben baar ke nɔŋ ruɔn thiar, ku raan ye wëëupanpiööc tääu piny aake ruääi ke yen ke lɔ bɛ̈ɛ̈ipiööc në Wau ku jɔl yaa Rumbek. Ruɔ̈ɔ̈n 1962-yic go yɔ̈t wei Tɔŋbaai Tueeŋ de Thudän, rin ŋuɔt koor, bänywatwïïn aacë yeen dɛɛtpuɔ̈u kekë mïth kɔ̈k thöŋ ruɔ̈nken ku bïk piööc loop. Rin thɛ̈r tɔ̈ŋ, yen le gät panpiööcnhial pan Tanzania në kë cien kuɛn yök. Wën tiɛɛm ariöpŋiɛckuën, yeen abɛktueŋ yök Anyoothpiööccïthök ë Dhëëŋgɛ̈tgɛ̈t piöcmääcëkäŋiic ruɔ̈ɔ̈n 1969 tënë ɣöndït Grinnell pawut Iowa, pamac Amerika. Yeen aŋïc tëtuï kuën athör apɛi.

Yen acï gam ariöpŋiɛckuën bë piööcbuɔth bɛn lɔ gɛ̈t ɣɔndït de pawut Kalipornia, Berkeley, go Tanzania lɔc ku dhuk bë piöcpuɔ̈rmääcëkäŋ de Apirïka Pabak kuɛn kaye ayɔ̈mwëldɔm de Thomas J. Watson de ɣondït de Dar es Salaam, të acï kuany ke ye raantöŋ në ɣon Gärmïïth Apirïka Akut Tharnhomlau. Në kënë cök gó Garaŋ yenhom lac tak ku ye wɛ̈t ben dhuk Thudän ku mɛ̈ɛ̈t rɔ̈t kɔcroor. Ala awuɔ̈cdït luɛɛlwei alä Gäräŋ acë rɔ̈m ku mɛ̈ɛ̈thke Yoweri Mathebeni (cë jal bën Bënymacbaai Uganda) kaam kënë; nacɔk Gäräŋ ku Museveni kaŋ yaa mïthpiööc atök Dar es Salaam wäär run 1960-yiic, aake kɛ̈c kuen thïn kaamtökic. Ruɔ̈ɔ̈n 1970-yic, Gäräŋ aye raantök kam akuut apuruuk ë Gordon Muortat Mɔyer (wäär awatwïn Anyanya yɔ̈ɔ̈mnhomlääu dɔmbaai) acï tuɔ̈c bë lɔ̈ piööc ke yaa apuruk pan de Israel.

Tɔ̈ŋbai acë bɛn thök në amatdït cï loi Addith Ababa ruɔ̈ɔ̈n 1972, ku Garaŋ acït kɔcroor juëc acï ke bɛn tou ke yaa apuruuk ke Thudänic. Në run ke thiar ku tok acien luɔ̈i apuruk bëndet yic, ku acï ruɔ̈k bï yaa macieŋ tiickadiäk ku tiickadhëtem ɣɔ̈n cien piööcdït bänyapuruuk cathpiiny lɔ̈ thɔ̈l pan cɔ̈l Fort Benning në Georgia, pan de Amerika. Kaam kënic, yeen acë run kaŋuan lapiööc nyaai ku thön maŋicgäätcïthök piöcpuɔ̈rmääcëkäŋic ku madholpiööccïthök në Piöcëbɛ̈n Pawut Iowa-yic wën tiɛ̈m thökgäät jam guiërlatueŋ ë puɔ̈r paguot de Thudänic. Ruɔ̈ɔ̈n 1983, Tiickadhëtem Gäräŋ acieŋ dupiööc (senior) pantɔŋpiööc Wadi Sayedna-yic, km 21 në Omdurman ciɛlic, täwäär piööc yen bïkapuruuk tënë run kaŋuan ku täkac. Nalä, yeen acï kuɛ̈nyluɔi leluuï abaŋloi ë wiɛ̈ctɔŋic tënë yɔ̈ɔ̈mtɔŋ keemic Kartuɔ̈ɔ̈m.




#Article 37: Jothep Kabila (265 words)


Jothep Kabila Kabaŋe (cïtëmënë ŋic yen kë cɔl Jothep Kabila) aa dhiëdh 4 Pɛnëdhetem, 1971. Yen ee raan töŋ ë Waal pan ë Koŋgo. Yen acï yaa bäny mac miir kueny kɔc pan Koŋo ɣɔn Pɛnëtök 2001 ë pen ë tök, acï baany thon tënë nïn thiään ë nääk ë wun cɔk cien wun acɔl Laurant Desire Kabila. Yen acï kuany ë kɔc në ruɔ̈n 2006, naŋ ye ruɔn 2011, kë cï bɛ̈n kuany ke ye kek rou.

Maac ë Kabila acï thok 20 Pɛnëthiäärkurou, 2016. Të cït të ye lööŋeluɛl yen kɔɔc abï rɔt loi ë Pɛnëthiäärkutök 2016. Na wën aɣet akol nïn 29 Pɛnëdhoŋuan, 2016, aye lööŋ ë kuany pan ë Koŋo caal lɔn na de ke kuany abï lac gɔl në ruɔ̈n 2018. Kek ajam lɔn na de ke gat ë kɔc abï kaŋ loi ke kuany këc bɛ̈n. Ke Jothep Kabila ke ŋoot ke kën bɛ̈n ë rielic ke thäär aloŋ pabak pan ë Koŋgo ke kɔc cï kɛɛc wei ye miir bɛɛi thiääk ke kek kony cïmën Yuganda ku Ruanda.

Jothep Kasumi ku nyanakenë ye kek diɛt cɔl Jaynet Kabila aake dhiëth 4 Pɛnëdhetem, 1971. Të cïtë ye piööc luɛl yen lɔn na diɛt ka aakë dhiëdh ruupthin kot ë ɣewabora ë piny de Pidha. Akende-yic kek ɛ̈ paguot ë kal ë Kibu aloŋ pabak ë Koŋgo. Aye luum luel lɔn nedë ke Kabila aa dhiëdh pan Tandhania alanden, ke wën ye cɔl aye raan ë Tandhania. Yen aye manh ë bany thɛɛr ë kɔc cï kɛɛc weei, AFDL maŋor ku ye Banydït maac Koŋgo Laurent-Desire Kabila ku Thipa Mahanya.




#Article 38: Juba (342 words)


Juba ee genamatnhom ku ye kaldïït de pamɛcjäŋ de Paguot Thudän, ku yeen eya aluui pawut de de Jubek keyennë kaldïïtden eya. Juba ee töŋ dee pawuut kaa thiërrou ku bɛ̈t ke Paguot Thudän. Genë acï tääu në Kiir Ɣer nom ku ka loi luooi de thöny de Arɔ̈mbaai Juba.

Gen cɔl Juba në yaaköl ke, akeer pinythiin de Bääri cɔl, të ëcï akut de CMS  paanden ku paan de gäär, makɛm cɔl NMIS keerthïn në run ë 1920-1. Në thök de run de 1920-9, go kɔc ɣer ku kɔc ke Yijip Bärï yɔ̈ɔ̈k bïkë röth ɣooc në Juba, ago lɔ̈k yaa gen yam cɔl Juba eya, bï luui keye genamatnhom de Pawut Maŋgala, ë pinyë elɔc kɔc ɣer ku kɔc ke Yijip ye tuɛny eke lui ëtɛ̈ɛ̈n. Yïkyïk dït acï rot gɔl në Juba në run de 1927. Kɔckeɣooc në Rajap acï bɛ̈n köök Juba në run 1929, ke në ye run cök, go miiric de Maŋgala jat Jubda ëya në run de 1930.

Kɔckeɣɔɔc de Gïrïkïï, ye apuruuk ke Bïrïtïth kuɔny ë käŋ në yee thaa në acï luɔɔi dït arët looi ne| kɛ̈ɛ̈r de Juba-yic në run tueŋ ke 1920-9. Nacɔk amɛn ë lik kɔc eke ciëŋ në Juba ke akuën de acï 2,000 wan thok, keek kedhia aake cï kecin mat kenë akut dïït de Bääri nɔŋ baai ku nɔŋ kë ciɛɛŋ piɛth në kɛmken. Gïrïkïï acï luɔɔi dït ye tïŋ ëmannë në gɛɛu ciɛlic, cït piny de ɣɔɔc, rup Gïrïkïï (cïï Biritic cäk), ku jɔl yaa të thiin gɛɛu kɔ̈u cɔl rup Jalaba ëmannë. Nyooth de käke lɔtueŋ cï Gïrïkïï ke looi akï. Adëyïïk jäŋ [public buildiŋ] cït man de adëyïïk pieth Ibori baŋ cï looi alel, Notros Lounge, adëyïïk ë kuɛ̈th nhial de Thudän thɛɛr, Ninkamaan Paraditho, Baŋ ë Cinwääc Kiir [Nile Commercial Bank], ku jɔl yaa Baŋ Cinwääc Bapulo [Buffalo Commercial Bank] në kɔ̈k yiic. Adëyïïk de baŋdïït de Baai [Central Bank] acï bɛn looi në kaam de run 1940–9 cït mɛn de Ninkamaan Juba [Juba Hotel] acï piŋ arët në kaam de run 1930–9.




#Article 39: Julius Nyerere (347 words)


Julius Kambarage Nyerere (13 Pɛnëŋuan, 1922 – 14 Pɛnëthiäär, 1999) ee ye aŋiɛcwëlbääny (raan akuma) Tanzania cï Tanzania kaŋ mac wär ku ee ye cï Tanganyika kaŋ mac aya, dↄm thok ruön 1960 ɣet wär jↄl yen muöl luↄi ruön 1985.

Nyerere ee ye dhiëth Tanganyika ku wun acↄl Nyerere Burito (1860 – 1942). Wun ee ye alamïthith ee kↄc cↄl Zanaki. Nyerere ee ye cï kök rinken athɛ̈ɛ̈k [honorific] thoŋ Kiswahili yic cↄl Mwalimu wala raanpiööc londen ɣↄn cï kaŋ ya looi tεwär ŋuↄt këc yen lↄ wëlëmiir yic. Tεdɛ̈t, ee ye bεn cↄl ala Baba wa Taifa (wun baai [Father of the Nation]). Ruön 1954, Nyerere acï yecin mat kek kↄc kɔ̈k bïk “Akutmɛ̈tic kↄc Africa tɔ̈u Tanganyika” guöt piny. Akut kënë ee yen ye tëk Tanganyika thok bei bï ya baai rot.

Ruön 1967, wär cï yen tɛ̈ ye kↄc Africa kɛ̈ken ram thïn tïŋ, Nyerere acï Löŋ Arusha bɛ̈n bɛ̈i bei. Löŋ kënë yen cï kɛ̈k ke wïc ujamaa (aye war yic bï yaa macthok/römröm) gɔ̈t thïn. Ujamaa ee yen ye cï lööŋ Nyerere bɛ̈n thiɔ̈ŋ. Lɔ̈ɔ̈ŋke acï baai bɛ̈n cↄl aŋɔ̈ŋ ku bïkɛ̈ cuëër ku liu kɛ̈ye ɣaac wei. ɣↄn puↄc ruön 1970 rot gↄl, Nyerere acï kↄcken tiët baai bɛ̈n tooc bïk kↄc juëc apεi bɛ̈n la ɣäth duum ye kↄc kuööt nhïïm thïn riεl. Wën cï kↄc baai kɔ̈u bɛ̈n jai, bɛ̈ɛ̈iken acï kek bɛ̈n ya cuöny. Kënë acï kↄc bɛ̈n cↄl aduër cↄk höc baai ku acï baai bɛ̈n cↄl aye tïït mïïth ye yen jal kony bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k.

Ruön 1985, ka cï baai jal kaŋ mac ruön thiarrou ku tɛ̈ kac, Nyerere acï bääny bɛ̈n puöl ku yïk raanden kuεny këde ciεnde cↄl Ali Hassan Mwinyi. Nyerere acï Tanzania bɛ̈n nyäŋ piny ka ye pan tök kam bɛ̈ɛ̈i ŋɔ̈ŋ nyïn apεi ku arëër ka ke tït kuↄny tεne bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k pinynhom. Kεya, Julius Nyerere ee raan ŋuↄt ye këde kↄc nɔ̈k jam Tanzania. Thöny Chama Cha Mapinduzi acï bɛ̈n muk run kadhiëëny kɔ̈k ɣet 1990. Acï jal bɛ̈n thou tuεny cↄl tuanykaar riεm gen cↄl London ruön 1999.




#Article 40: Justin Bieber (328 words)


Justin Drew Bieber (adhiëth në pɛidiäk (1.3.1994)) yeen amïkët ë Canada ku agëëtëdiɛ̈t. Raan dumuöktëët acë ye yök në atïïpcïjɔt ë youtube ë diɛt në ruɔn 2007 ku thɛ̈ny ye tënë RBMG. Bieber acë akutëdiɛt tueŋ cak cɔl My World (Pinydiɛ̈) thɛɛr ruɔn 2009. Yeen acï cät tïmëtïm ɣeec në pan Amerïka-yic. Acë bɛn yaa raan tueŋ dek diɛt kadhorou cï ke nyuɔɔth në Billboard Hot 100 (Diɛt 100 Tuc). Bieber acë akutëdiɛt ë Ɣötëjötröl tueŋ tuooc, cɔl My World 2.0 (Pinydiɛ̈ 2.0) në ruɔn 2010, aacë bɛn bei kekë ye tueŋ në pamac juëc yiic ku ɣeec në cät tïmëtïm kadiäk në Amerïka-yic. Diɛntökde në My World 2.0 cɔl Baby yen acï ɣeec juëc në diɛtke kedhiɛ.

Akutëdiɛnde tueŋ cök, acë la ɣɔu tueŋ keye kuel, cɔl My World Tour (ɣɔu de Pinydiɛ̈), go akutëdiɛt metic tuooc, cɔl My World's Acoustic ku Never Say Never—The Remixes (Du luel du luel--Metic), kekë cäthatïïp ë anyikölëpïïr themëyicdiäkic cɔl Justin Bieber: Never Say Never. Në pɛi thiëërkutök ruon 2011 acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de rou tuooc, cɔl Under the Mistletoe, ɣɔn cë yen tueŋ loom tëde Billboard 200. Bieber acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de diäk bɛi bei, cɔl Believe (Gam), në ruɔn 2012, go akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de ŋuan, cɔl Purpose, bɛi bei në pɛi thieerkutök 2015. Diɛtken juëc ke Amerïka cïkë ɣääc në kuën tïmëtïm 44.7. Akutëdiɛnde cï ke ɣaac acïke thɔ̈ɔ̈ŋ cät tïmëtïm 75 në Pinynhom, ku yen aacï ye looi ke raantöŋ në kɔc ë ŋiec ɣëëc apɛi në diɛt. Në pɛi rou ruon 2016, Bieber acë diɛtken tueŋ kaŋuan kaŋ bɛibei në gölicdiɛt.

Yen acë amiɔc në kɔcnhiaardiɛt juëc tiaam, agut cï Miɔc dë Këët Amerïka de Ruɔn në  2010 ku 2012. Në luooide-yic, acï cɔk ee kääc në Grammy na diäk, ku tiam në Jɔtlär Piath Apɛi në dhuëëŋ de ruon 2016 në din cɔl Where are U now (Yïn nou enɔɔne?) . Tëdït ë kɔcnhiaardiɛtë, acik ye cäk an Beliebers, ayek koor de duet.




#Article 41: Mayoŋ (398 words)


Mayoŋ (malaria) ee tuaany nɔŋ awuɔɔk yee dan de dhiëër bɛ̈i. Ee thiëipiny në käny de dhiëër ci wuɔɔk. Kɔc aa ye mayoŋ ke dɔm të cïï dan de dhieer lɔ në riɛmic. Dan de dhiëër ee kɔc ɣook ku nɛ̈k kɔc juëc në ruɔ̈ɔ̈nic. Dan ë dhïër kënë aye cɔl ŋundhïër anophelɛth thoŋ akïïm.
Mayoŋ awu phalara(malara) aye tuɛny bɛ̈ aloŋ tuc cïmënë Aphirica ku aloŋ Athia.

Dan de dhiëër yemayoŋ bɛ̈i ee thiën ye cɔl plathmodium. Thiëu aaye kämmuɔɔny nɔŋ kän ë yic tök, ku kaa cie thiënthi. Thiënthi aa piɔl apɛi awär thiëu. Kuat plathmodium ee yic ŋuan: Plaɛmodium Malariae yen kɔc yiëk mayoŋ, plathmodium vivax, Ovale ku Falcifarum aye kɔc yiëk kuat phalara kök.

Kɔc aa ye mayoŋ yök në luɔ̈ɔ̈t të nɔŋ anopɛleth kä kulɛk dhiëër. Kek kaa ye dudhëëth ke tuaany. Yen plathmodium ee lɔ në kɔc gup në käny de dhiëër. Yeen plathmodium ee luɛɛth peei de dhiëër. Luɛɛth ke dhiëër ye ciɛɛt në raan guɔ̈p aaye cɔl agëlduɔ̈t de riɛm. Ku raan ee wuɔɔk në plathmodium ke ye adɔ̈ŋpiny. Yen në kee raan yiɛ̈n tuaany ye cɔl mayoŋ.

ŋun de dhiëër ye tök yennë kee kɔc yiɛ̈n mayoŋ,  në kë yennë ŋun de dhiëër cam ne riɛm. Thɔn de dhiëër ee piir në tiär de gaak. ŋun de dhiëër ee riɛm aye lööm ke ye riɛl de toŋ kee.

Kɔc kɔ̈k acï mayoŋ ë yök enɔŋ dhiɛ̈ɛ̈r. Aye meth yök të tɔ̈ yeen në man yic. ëkënë aye cɔɔl awɔɔkdelïc. Kɔc eya ayemayoŋ yök në liääp de rim. Të gɛɛm raan riɛmde të nɔŋ raandɛ̈ kɔc kɔ̈k aaye mayoŋ dɔm të toomë keek në winh cennë raan tuaany toom.

Pïïr ye bɛɛric në raan de mayoŋ.

Anɔŋ känwääc juïc ke plasmodium ye mayoŋ bɛ̈i të nɔŋ raan.

Buk raan cï mayoŋ dɔm ŋic këdä? 
raan cï mayoŋ dɔm abuk ŋic ee rin kïtkë ku akïïk:
 Aɣarnhom
 Wiir nhiäknhiäk ku täŋaköl
 Arɛm yuɔmthok ëbën.
 Awiɛ̈c
 Ŋökŋök
 Thiɔ̈kpuöu
Rim ye mayoŋ tuanydït apɛi diär liëc ku mïth akël lac nök aloŋ Aphirica, abuk gël looi wuok kekä:
Tiŋliac ku mïthkor apɛi abuk tääc ɣönëdhiëric awu lamathiäi wɛ̈ɛ̈rthok ebën. Noon cï jɔ̈ɔ̈ŋ yalthok buk geek rin ye dhiër thiaanthïn.
Raan tuany nɔŋ guöp kïtetany mayoŋ awu phalara bï riɛŋ Panakïm bï akïïm la them guöp ku yökkä lon yem mayoŋ. Pïu rac cï cöp abuk thecwei rïn ye dhïër dhiët pïu rac yiic.




#Article 42: Juän Awuɔp (152 words)


Juän awuɔp (ye cɔɔl Deŋgei) Sibi hiiba jako yaokhoi jalaha locko hosaii soaohaha kook otooot dookie shookie hamama fookao fyoo fkayo youokaka foal laos lsal uuau wakka whaoo akkuu qowe wowow kxaosu sooskeu eauohha hakcknu hakcusaa lelalwkoo hakskcobooo boobie haooii eekalsi wlash. shaos ifii fiisooa hli tili ohooo kakahah bibby niglly whha wkwkw chakka chakk DING DONG woo haha *slurp* *clocks tongue* dang wonton ding dong ling long chimmy chiimmy hoo hoo bee beeehahha koko nan kofe? nana kofe BIG BONG. long long chow chow bbi ding ding lala hoho kee mama joko nana! chebe haha noko ding hauu walala kookoo dee dee a poo poo a ee tee NANA KOFE!!! KOWABUNGA!!!!!!! Kïttuaany

Kɔc juëc (80%) wuɔɔk juän deŋgei aacïn kïntuaany ye nyuɔɔth, tɛ̈dë keye juän tueŋ ye hyuɔɔth të cït 5% kɔc cï wuɔɔk (tɛ̈dë 5 ë buɔtic 100) aa tuanydït yök. Akuën koor kɔckë aanɔŋ kïttuany lëu bï keek nɔ̈k.




#Article 43: Juän abuɔr (233 words)


Juän abuɔr ee tuany ye thiënthii cath aliiric cɔl Salmonella Typhoid yiëk kɔc. Atuɛny kënë ee thiëipiny pïuyiic nɔŋ Salmonella Typhoid ye thiënthii yäth kɔc gup dhöl laroor ku dëŋ pïu rɛc nɔŋ acuɔl.

Juän abuɔr ee thök kaam nïn thiäär ku ŋuan tɛ̈dɛ̈t ke ye pɛɛi. Arɛmde ee rot nyuɔɔth nïn 10–14 cäŋde cök ciëën. Na këc döc lac yök, ke kaam raan tök ku diäk kɔc tuany kathiäär aathou. Kɔc tuany kɔ̈k juëc, aadöc yök ë thök pɛɛi cök ciëën.

Juän abuɔr atuɔ̈t guɔ̈p juak apɛi tɔ̈ piiny tënë 39–40 C thëmic. Yeen aya arɛm yiäc looi, arɛm nhom, diɛ̈lnhom (cïn lɔ̈ŋ, la wärwär, daai la yälyäl), ku thiɔ̈k ë puɔ̈u lɔŋ cäm. Akööl kɔ̈k, ee raan guɔ̈p ë janyiɛny, dɛ̈l luat—akuɔ̈ɔ̈k röt nyuɔɔth raan tuany guɔ̈p. Köldɛ̈t acïn kën ye nyuɔɔth.

Juän abuɔr acie lac yök bɛ̈n kɔ̈k ccïn yiic acuɔl, ku pïu rɛc. Cïtmën ye kɔcŋickäŋ ye tak lɔn nadë raan 400 aaye tuaany dɔm ë ruɔ̈nic pan Matnhom Pawuɔ̈t Amerïka. Ku alɔŋ pinynhom, tëcït tënë tïmëtïm 21 kɔc tuany aaye tuaany ë ruɔ̈n thok ëbɛ̈n. Cïtmën, pan India abaŋpinynhom, ërïn ye juän abuɔr tuany tök kaam tuɛny juëc rɛ̈ɛ̈r thïn apɛi wɛ̈t dïït acuɔl ku lïu käk pial ë gup. Juän abuɔr atɔ̈ ke raan ëbɛ̈n ye run 1–15.

Ala wal we lëu cïtmën Chloromycetin yen nyiaai guɔ̈pic. Atuaany alëu bï döc yök dhöl wal thɔ̈r ke thiëuthii.




#Article 44: Kanye West (251 words)


Kanye Omari West (dhiëth Pɛnëdhetem akɔl 8, 1977), raan Amerïka pan Chicago,  ee ariäŋtiön ɣipɣop, magɔ̈tdiɛt, mabëkäŋbei ë dömëdiɛt [record producer], madiir ë cäthatïïp [movies], raanguirjiɛk, ku maguiirkäcieŋ. Lɛcde acë lɔ nhial ruɔ̈n 2000 ciɛlic. Akuutëdiɛtke tueŋ karou, The College Dropout (Apälgäät ë Ɣöndït) ku Late Registration (Gëtpiny cë Gau) acë käleecëlonpath [awards] juac (adekic Grammys kadhetem) yök, ku acï leec në kɔc yee tïoŋdhëëŋ [mädhikä] laathic ku acë  tiɛm arët ayɛ loŋ de ɣɛɛc në dömëdiɛtke. West aya anɔŋ  de akutmɛ̈tloiweu ë dömëdiɛt cɔl GOOD Music. Abïïduarë ku rɛ̈ɛ̈ŋëɣɛɛcë ye köör-ayuääl. Kin ë köör-ayuääl acë tïc në kɔ̈ɔ̈th ke akuutëdiɛtken tueŋ kadiäk kɔɔth ku në din tök kɔu aya cɔl Stronger (Ariɛl Apɛï). Ruɔ̈n 2008 acï akuutëdiɛtë kaŋuan bɛ̈n bei, 808s  Heartbreak (808s ku Dhienpuɔ̈u). Ruɔ̈n 2010 acï akuutëdiɛtë kadhiëc bɛ̈n bei, cɔl Words (Wël), ku ruɔ̈n 2013 akuutëdiɛtë kadhetem, Yeezuz. Yeezuz acï ben dhuuklaath apath yök në kɔc yee tuöndhëëŋ laathic.

West acë dhiëth në amidhiëëth kɔc col tokaamiccielic [middle-class] pan Atlanta, Georgia. Yen kekë man aacë kɔ̈k Chicago ɣɔn yen ruɔ̈nke diäk. Yen acë gɔ̈l bë këp dhëŋ gɔ̈t keye ruɔ̈n dhiëc. Kanye kekë man aacë jɔl Nanjiŋ, China waar yen ruɔ̈nke thiäär. Në ruɔ̈n 1997, West acë gɔl bë teetëyïɛu piööc në American Academy of Art (Ɣöndït ë Teetdhëŋ de Amerikä) në pan Chicago. Në kaam thiin cök  acë tëde gäär waaric bë lɔ Chicago State University (Ɣöndït Pawut Chicago) bë piöcde ruɔk lɔŋ Thoŋdïŋlïth. Na wen cë ruon 20 ɣöndït paal bë nyin tuir në tiöndhëëŋ.




#Article 45: Kenya (235 words)


Kenya ee paan tɔ̈ biäk anhiäk de Apirïka, piiny të thiääk ke tuŋ de Apirïka, Adɛ̈kdiɛt Indiɛn atɔ̈ pabak ku Baar de Biktoria alɔŋ pacuɔl. Kenya amec akɛɛth keke bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k cïmën de Thomalia (pabak), Ethiopia (parut), Paguot Thudän (parutcuɔl), Uganda (pacuɔl), ku Tandhania (paguot). Dïït ë Kenya thöŋ ke Prance ku cïmën de Tekthath de Amerika.

Genamatnhom de Kenya aye cɔl Nairobi, ee gen 14 në lɔŋë dït Apirïka. Gɛɛthdït kɔ̈k tɔ̈ në wäryɔu aaye yïk Mombatha, Maliŋki të lɔ Adɛ̈kdiɛt Indiɛn, Juyevi, Nanyuki, Naibacha, ku Thika të thɔ̈ɔ̈ny de Kenya, ku Kithumu të lɔ Baar de Bïktoria.

Tɛkdë kɔcthɛɛr tueŋ aake cieŋ të thiääk ke bɛi Kenya në Lilɣardït kɔ̈u, ee Kenya tem gɔl parut gut paguot.

Wäryɔu de Kenya anɔŋ aliir lɔ luak ku ke tuɔ̈c. Në piny cinwäryɔu, yeen ee thiaaŋ ku liir të thööny de kur. Kuur bäärbëtɛɛm i de Kenya, cɔl Kuur Kenya, aɣet kuënkuën ke 5,199m. Kuur cɔl Kilimanjaro ee akeu tem wöuwic të lɔ Tandhänya ku biäk bäärbëtɛɛm de Kilimanjaro atɔ̈ piny de Tandhänya.

Thook juëc aa yennë ke jam piny de Kenya. Aake thookpïïr 67 aaye piny de Kenya ku thoŋcïmäär tök ee cïn raan ye bɛɛr jam në ye. Diŋëliith ku Kithuaɣili keek aaye thook luoiakuma Kanya-yici. Kithuaɣili yennë kee thoŋ dïït ë pamac. Mith ë panpiööc në Kenya kedhie, aaye ke piɔ̈ɔ̈c thoŋ ë Diŋëliith. Diŋëliith ee thoŋ yennë piööc në bɛ̈ɛ̈ipiööciic aɣet ɣɔndït.




#Article 46: Nail (264 words)


Nail ee kiir tɔ̈ Pan Apirïka. Yeen ee kiir bärbëtɛɛm Pinynhom, të cït 6,650 km, ku ee wat bë lɔ Wärdït Mapinycielic thiääk kekë Alekdhandaria.

Nail Ɣer ee wat Baau Biktoria tɔ̈ Yuganda ku ɣeet Thudän lɔŋ Kartum bë lɔ rɔ̈m kekë Nail Tɔ̈c, bë lɔ ret Ijip. Nail Tɔ̈c ee ret Ithiopia.  Pïu kë cït 300 timëtim meter ŋuälayicdiäkic ee wat Nail aköl tök.

Nail arilic tënë bɛ̈i ye yen wat thïn. Gɛɛthdït juëc tɔ̈ Ijip aacï buth ke tuɔ̈ɔ̈mnhïïm kiir. Yeen aya aromcökdiäk aa thiääk në Nail. Aabaŋdït ë pïu yenë pur ku yenë kɔ̈k loi Pan Ijip, aaye Nail bɛ̈i alɔɣɔn, rin baai tɛ̈dït atɔ̈ ror liɛɛt. Nail acë arilapɛi tënë kɔc thɛɛr pan Ijip. Ɣɔn thɛɛr Nail aye bor ruɔ̈ɔ̈n thok ëbën ku kɔc aa keye cɔk nɔ̈k të cïn yen pïu juëc tënë puɔ̈r. Kɔc thɛɛr pan Ijip aake ya aguɔ̈t yök alɔŋ Nail.

Kuat läi tɛ̈kthook, tɔ̈ nyiɛ̈ŋ, diɛt, rec, ku käkɔ̈k juëc aake ciëŋ Nailic tëdɛ̈t
ke thiɔ̈k pïu Nail. Aake cie läi kapɛ̈c ee rɔt gei në Nail, agut kɔc ke rɛ̈ɛ̈r tɛ̈ɛ̈në aake ye wïc pïu tënë loiloi akölaköl, kë cït lɔ̈k, dhɔ̈l ë pïu, puɔ̈r ë käcïpur, ku loiloi kɔ̈k.

Arɔmcökdiak aake cï buth ke thiääk Nail, wɛ̈t wic kek bë aleel kurmac bï ɣäth në riɛthdïït gɔl në Athuan.

Wët Nail abɔ wët ë thoŋ Girik ke col Neilos (ὁ Νεῖλος). Neilos abɔ wët ye luɛlde 'lil kiir'. Në thoŋ thɛɛr Ijip, Nail ye cɔl Ḥ'pī tëdɛ̈t iteru, luɛlde 'kiirdït'.  Në thoŋ Koptik, wël piaro tëdɛ̈t phiaro, lueelde 'kiirë' abɔ rin thɛɛr kënë.




#Article 47: Koc ke Nuɛ̈ɛ̈r (295 words)


Kuat Nuɛ̈ɛ̈r aciëŋ në akut de kɔc ciëŋ në Kiir kɔ̈u ke në nyindhia në tuɔi yiic. Keek aciëŋ piny Ciɛɛm de Thudän në Upper Nile. Kɔc kɔ̈k ke keek ëyadɛ̈ aaciëŋ në biäk paguotcuɔl de Ethiopia Paan cɔɔl Gambella. Keek aaye jam në thoŋden yïkë cɔɔl thok Nääth tɔ̈ në akuut ke thook ke Kiir-Piɛnyliɛɛt yiic.

Piath de ciɛɛŋ de kuɛɛt wääc ke kɔc ke piny paguot de Thudän acë bɛ̈n riääk apɛi në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt 19 bïï ë Ottomanth lee pïl në kuɛɛt yiic, yetɛ̈ɛ̈n go Laraab bɛ̈n, ku kuɛny Leŋliith keek cök. Yetɛ̈ɛ̈n alɛi ye apuruk ye lɔ pïl në kuɛɛt yiic a keek bɛ̈n yaa nyuɔ̈ɔ̈c ku jai kuɛɛt kɔ̈k në nyuucden, yekenë acenë ciɛɛŋ rac rɔt bɛ̈n jɔɔk bë kuɛɛt kɔ̈k röt yaa jɔt kuɛɛt kɔ̈k ke ye kuum tɔ̈ në ajuɛɛr de alɛi tɔ̈ baai yic. Cït man de jiɛ̈ɛ̈ŋ akuum de Leŋliith bɛ̈n nyuɔ̈ɔ̈c awɛ̈rkë Nuɛ̈ɛ̈r. Yekenë naa ghɔn lɔ juur ye alɛi jääl baai, gokë ciɛɛŋ rac waan në kɛm ke kuɛɛt në Thudän yic ëbɛ̈n.

Në run de 2006 acenë kuat cɔl Nuɛ̈ɛ̈r bɛ̈n jai arëtic bë dhɛ̈ŋ ke tɔ̈ŋ cië kɛnpiny. Bäny ke Nuɛ̈ɛ̈r yaa kut de rinythii ye cɔɔl Apruuk gher ya kuec cïï ri3l de lööŋ ke kɔcdïtken ye riɛu, agokë kaken ke riɛl tääu piny, ghɔn cïï keek jai. Go apruuk ke SPLA ghɔ̈k ke nuɛ̈ɛ̈r lööm bïk keek muk në nyin de dhɛ̈ŋ ke riɛl yiic, ago jiɛɛkden rac. Yetɛ̈ɛ̈n apruuk gher akakɛn ke riɛl bɛ̈n kanpiny në ye ruɔ̈ɔ̈ntöŋë yic 2006 ku jäl ciɛɛŋ rac. Në yic apruuk gher ake cë röt juiir në gupken bë keek yaa cɔɔl në ke rinkë gɔl në 2011 bïk yaa thɔ̈ɔ̈r kenë guɔ̈ɔ̈t kuat cït man de Murle, Jiɛ̈ŋ, SPLA, ku kɔc kɔ̈k.




#Article 48: Kör (295 words)


Köör ee lɛ̈ndhiethëmïth [mammal] de kuataŋɔu (Felidae). Theem ë thönëköör kɔ̈k dït tënë 250 kg. Ee koolë, köör roor ciëŋ Apirïka Ruëlëpinyliɛɛtic [sub-Saharan] ku Asia-yic. Kɔ̈r aa pïïr në liɛliic ku rupic ŋiec. Ŋuɔ̈tëköör aa thiin tënë thönëköör ku kat awuur në kam ciekic, ku yapden guiir të yap kek läi cath duut.

Köör acë thuum në Apirïka Parutic ku Athia Paguotcuɔlic në run ke biänabuur diääk cï lɔ. Agut ciet run tïm thiäär cëjäl, köör ee yaa lɛ̈idhiethëmïthdït ye aniinë piny dïtbëtɛɛm, ee kɔc etök, acë yaa ciëŋ në tëdït ë Apirïka-yic, Yurathia-yic jäl Yuropa Pacuɔl agut India ke në Amerika-yic jäl Yukon agut Peru. Ee koolë kör ee macthok awicthum [endangered]. Dït aniinë Apirïka-iyic acë kuur ka cë yaa 30–50% në run 20 në tökërou de rou në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 20. Määr de tëdeceŋdɛn ku taŋtaŋ ke kɔc aaye kek ee kadïït ë diɛɛr.

Köör aaye lac cɔl 'banyëror', ku aa looi ke kïn ë dɛɛtëpiou ku bääny. Kɔ̈r aaye yök në cärëriɛɛl na juëc tënë läi kɔ̈k ëbɛ̈n. Rooric, köör aapïïr run 10–14. Të cï dom, aalëu bë pïïr run 20 ku täkac. Rooric, thönëköör aacie laac pïïr të wär run thiäär. Thönëköör aa ɣɔntok yök ke thar kekë thön kɔ̈k rooric, ku kënë ee pïrden cɔl ciekic. Köör aa wär mecthok aŋou kök ŋiɛc ciëŋ akut. Rual ë kööric anɔŋ ŋuut ke dhien tök, aduurken, ku thönëkör cë dït tök ka rou. Duut ë ŋuutëköör aaye laac lɔ yäp netök. Köör aa läicuet ku mëkuëny. Rïŋcëdhiäth ee juec tënë 50% kacëcuitic.

Köör aa kuin rïŋ ë läi cë tuaany ku läi cï näk në laïcuɛt kɔ̈k. Kek aa gak ke yɔ̈ɔ̈p në cuɔɔr göör nhial ke yuiɛl thïn,rin kënë ayee nyuɔth kela län cï thou tëdä la guop tetok tɔ̈ të thiɔ̈k.




#Article 49: Krïthmath (117 words)


Krïthmath (ku wɛ̈teyic ayee “Aköl de yanh de Yecu”) ayee aköllajik de Kërëthänuɔɔi yenëke dhiënh de Yecu (raan yee Kërëthanooi gam ke yee Manh de Nhialic) gäm athɛɛk thïn, ku atɔ̈ ke yee aköllajik në cieŋ de kɔc cie Kërëthanooi yiic ayɛ.

Yanh de Krïthmath ayee cam në pinynom ëbɛ̈n keye aköllajik de duɔ̈ɔ̈r, ku yen ee alauëër yee Kërëthanooi ku kɔc cie Kërëthanooi ayɛ yai cam thïn. Tën yenë yee luɔi thïn acie thöŋ kaamë pamac tök ke pamac dɛ̈, lakin käk yee dac tɔ̈ thïn aluööt aa yee cäm, gäm de miɔ̈c ke yɔ̈rthiingäär, miɛt de luaŋënhialic ku ɣänëmɛ̈t yenëke diɛt ke Krïthmath ket thïn. Thänta Klɔ̈th ayee looi në bɛ̈ɛ̈i juëëc ke pinynhom yiic.




#Article 50: Kuat Bari (300 words)


Kuat Bari aaye kuat de akut de Kɔcënailkɔ̈u (Nilotic) ciëŋ piny Paguot Thudän, cït man tɔ̈ keek në biäk de parut Uganda. Kuat Bari aaye jam në thoŋ de Bari ke ye thoŋde manden, man tɔ̈ në thook ke Kiir-Piɛnyliɛɛt yiic.

Kuat Bari në Kiir kɔ̈u aaye rëër tëtök ëke ye pur. Keek aciëŋ në ɣän läu yiic në Kiir kɔ̈u ku agut meel ke 40 në biäk ciɛ̈ɛ̈n ku tueŋ de Kiir. Maacëkäŋ (jiɛk) de Bari atɔ̈ në ka ye keek puur yiic bë keek tɔ̈ɔ̈u ku läi ye keek mac (ɣɔ̈k ku thök). Keek aaye ke mu ëke ye mïïthken, ku ke tɔ̈ thïn ëyadɛ̈ akut jiɛkden yïk ke wën yök. Mɛ̈ny de läi athiekic nëŋö aaye gam në thïïk ku yai ka köt de röt ku jɔl yaa thuɔɔu, ka kapiɛɛth kɔ̈k ke pïïr ëka ɣoocë keek në wëu.

Në nyindhia pïïr Bari atɔ̈ (në riääkic) ke cë nhiaac. Në ye mɛɛn ciɛɛŋ jöt rɔɔk acë pinyden lööm ku cieeŋkɔ̈k wääc liɛ̈ɛ̈p keek nhïïm cë bɛ̈n në pïïrdenic.

Ku në kathɛɛric Bari acïï pïïr rɛɛc de luɛɛk yök të nɔŋ Beligianth në riɛl (të nɔŋ Lado Enclabe) bë keek laar buric bïk ya lɔ jɔt në tunke akön agut baar abapdiɛt yɔu. Tɔɔŋ kerou baai në kɛm ke kɔc (1955–1973; 1983–2005) keek acë pïïr piɛɛth de Bari rac eyadɛ̈, jiɛɛkden ku kuɛɛr yïï ke wëu yök.

Në yic tɔŋ në kam de wuɔt thiääk kenë Bari ka alɛi ëke ye thɔ̈ɔ̈r kenë Bari ee ye kë thɛɛr në ciɛɛŋthɛɛric de Bari. Në nyindhia në aköl ke pïïr Bari ëke ye rɔt gël apiɛth të nɔŋ kɔc thiääk kënë yen ye kuat de akut de Nilotic. Ku keek akee ye pinyden gël të nɔŋ kɔc ye kɔc ɣaac ku kɔc ye kɔc yɔl-yiic bïk pëëc ëke nɛ̈k kɔc.




#Article 51: Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk) (317 words)


Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk) aaye akut de koc ke Luo ciëŋ piny Ciɛɛm de Thudän në biäk tueeŋ de Kiir thiääk kenë kaldït de Malakal. ɣɔn aŋoot tɔŋ de rou baar në kɛm ke kɔc. Eyadë bɛ̈ɛ̈r ee cieŋ në bɛ̈nthïï tɔ̈ në kiir Thobat yɔu në biäk parut, yenë Kiir rɔ̈m thïn kenë Doleib ɣill paan thiekic de wɛ̈t de Nhialic. Doleib ɣill paan de wɛ̈t de Nhialic acë dɔ̈kic ɣɔn cenë Nuɛ̈ɛ̈r Apuruk ɣer Militia ye cɔɔl Jech Mabor ka kɔcroor ke Riek Machar Doleib Kuɔ̈m Piny ku Cuɛ̈ny kë paan de Culluk, peckë këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n de Bɛ̈ɛ̈r në run de 1987, 1997, 2013, ku 2014 ke ye luɔɔi de kɔcroor ke Riek Machar.

Kuat Bɛ̈ɛ̈r aaye akut ciëŋ në Kiir yɔu në biäk Laak de Thudän, keek naa kuen kuɛɛtdït ke kaa ye bɛ̈n në cin de dhiëc de Dinka, Nuɛ̈ɛ̈r, Dhande, Barith ku jäl Cøllø bɛ̈n.

Thoŋden aie cɔɔl Dhøg cøllø, Dhøg ke ye wël ke Culluk yen ke jam në thok. Yen ee kara de Luo tɔ̈ Pacuɔl de kë kɔc ceŋ në kiir yɔu ëke ye Nilo-Kiirpiɛnyliɛɛt.

Bɛ̈ɛ̈r ku Anuak ee ŋek ke manhë të jiɛmë në akut de Luo Nilotic, wël juëc ke thoŋ Bɛ̈ɛ̈r, aaye wël ke thoŋ de Anuak.

Ceŋthɛɛr cë juiir, Bɛ̈ɛ̈r aaye keek mac në mëlëk ye cɔɔl Reth ke ye gam ke yen edhiëth në kuan ciɛɛŋ de Nyinkaŋ yic, ku ka ye kɔc ke Culluk gam ke guɔpde acïn piäär abë wut mac. Thɛɛr, akutdɛn apiɛth ke kuany yecök, kenë ka ye juaar ke mëlëk, kɔcriëkeek, ku akut raanëbɛ̈n agut aluɛk. Cït man de akuut kɔ̈k ke Nilotic; ye ɣɔ̈k ku thök juaar ke ye jiɛɛkden kaye pïïrden ka jiɛɛkden. Ee puɔ̈ɔ̈r ku dɛ̈pde rec ke kaye katueeŋ nëŋö keek acë röt yeɣooc bïk lɔ në ɣänkɔ̈k. Bɛ̈ɛ̈r aaye kɔc cë ciɛɛŋde Mëlëk Juiir Piny de röök Thudän në run mec de 1454 agut ëkolë.




#Article 52: Kuɛrëyor (259 words)


Kuɛrëyor aye looi të cïn yen dëŋ piɛɛth tueny, ka kɔc aayee piu juak käcïpuric bë kek kony bïk dït. Piiu ke kuɛrëyor alëu bï gɛ̈ɛ̈rbei wɛ̈ric cït man kiɛɛr, bɛɛr käŋpinynhom, bɛɛr yee cïk në dir, ka në yïïth, tëdɛ̈t bë cɔk kuër lɔ dumiic në riɛl de miitpiny arölnëpiu-yic ka laldïtic.

Piiu ke kuɛrëyor alëu bï piɔɔk në käcïpuric në mïwërpiu yee pilic looi bë piiu wɛɛrbei, tëdɛ̈t në aröök. Në kuɛrëyor de wër, piiu aye pik në arölnëpiu lɔ mïwërpiu yee tɔ̈ɔ̈u në ɣɔn juac domic. Kuɛrëyor de ciɛlwic (në mïwërpiu yee rotwiic) ee kuandɛ̈t de kuɛrëyor. Në kuɛrëyordethuat (yor yee pïu thuat ë dep-dep), piu ayee ɣäth lɔ käcïpur në arölnëpiu ke adhuum.

Në dhöl de tiɔpnom, pïu alëu bë kuër në tiɔpnom në laldïtic tëdɛ̈t arölnëpiu-yic.
Në dhöl de mukciɛɛŋthɛɛr, pïu alëu bë kuër në tiɔpnom domic ëbɛ̈n, lakin kuɛrëyordethuat ayee wo kony buk pïu cɔk lɔ në mei ke käcïpuric ku lïïm cök, ku kënë ayee pïu lik arët cɔk lɔwei në tiɔpic të thööŋ̈ë yen ke kuɛr kɔ̈k yenëke duum yor thïn. Kuɛrëyor në tiɔpnomcök ayee cɔk nyinëpïu lɔnhial, ee rin ku meei ke këcïpur lëu bë ye dööt, ku piu lik aa puorwei.

Kuɛrëyor acɔk tueŋ në kuendït cil në domtɔ̈ŋë, tëdɛ̈t acɔk këcïpur cil në mëi-yic. Cinde atɔ̈ nhial, ku adhil bï loi ke kɔc cë kepuɔ̈ɔ̈th täupiny ku bïk dïk ë ŋic lɔn bï kuɔny bë bɛ̈n bei thïn, në kë bë kacïpur keyiic juak, dït tënë cin bë lɔ në juër ku luoi de kuɛrëyor yam bï bɛ̈ɛ̈yë.




#Article 53: Käthɛɛr ke Paguot Thudän (313 words)


Käthɛɛr ke Paguot Thudän anɔŋic amat käthɛɛr ka aken Paguot Thudän ku kɔc ceye akölë Pamac. Piny Paguot de Thudän acë jaibaai ne parut de Thudän ee ruɔ̈n 2011.

Aŋicpinyic, piny de Paguot Thudän acïï ben yaa tök ke Thudän anɔnde piny wiëu. Gɔ̈l de cï man e yen rot looi në ɣon ke piny wiëu ka Apirïka. Në wël yam atɔ̈u pan bapak Thudänic. Agut cï Thudän aya kä lɔ Utomman të de bäny kum pande Ijip në buɔt 19. Ku ke cï be tïc në aköl ke Maahdi kum pan Thudän. Deŋlïth Ku Ijip ee Thudän ku Biëm de Thudän kum 1885–2011.

Aake ciɛ̈ŋkë juëc wär kɔ̈u alɔŋ piny wiɛ̈u ku aajam thoŋ Naijer-Koŋgo. Wär koor kek wäthɛɛr. Na Yemën Paguot Thudän aye kɔc Thudän ciɛlic pɛ̈n jam tam. Dɛ̈t rɛ̈ɛ̈r thïn kɔc wär kɔ̈u aacï tiaam. Na ye thɛɛr pɛth piny wärthɛɛr kë cït ruɔ̈n 14 buɔɔt ka Kërëthäno Nuba bɔ̈ ke riääk bänyden. Makuria ku Alodia bïk kɔc wär kɔ̈u apëën.

Wëlthɛɛr agut ruɔ̈ɔ̈n tiɛm tök ku buɔt ka dhiëc 1500 Paguot Thudän ee mac miirdït thok ëbɛ̈n. Kɔc cik lik mirdït aake cï döŋ piny cïmën Märï ku Moru. Anyooth thok tënë kɔc ke bɔ̈ alɔŋ war kɔ̈u cïmën Dinka, Cilluk, ku Luo, kek ëbɛ̈n aa kɔc ke tɔ̈u thïn. Kek aakuut kä aacï röt tɛk piny tɔ̈u toc thïn. Ku käk kɔc ciɛɛŋ nyuɔɔth cimën yom kɔc thɛɛr cï thou, arop ŋeth ku kä kɔ̈k ciɛɛŋ Thudän ku ciɛɛŋ thɛɛr nyuɔɔth. Kek aakuut kä aake mɛ̈c ɣɔ̈k ku läi kɔ̈k baai run 3000 BCE ku ciɛɛŋ kɔc ke bɔ̈ wär kɔ̈u acï la tueŋ agut yakölë. Käk cï wecbei nyuɔɔth ala yiic päny ɣɔ̈ɔ̈t thɛɛr cï riääk, tiim kɔ̈k cï wïïk piny ku tiim kɔ̈k cï dït aya ku käk pïïr raan ëbɛ̈n. Määcbaai, jiɛɛk cïmën bääny kɔc Nuba run thiërou ku dhiëc 25 riɛl määc baai.




#Article 54: Kïnëgäär (144 words)


Kïnëgäär ee aguiɛr de gɔ̈t, ee abɛ̈ɛ̈r ke athööŋ bë gaar. Gɔ̈c de athööŋ man tɔ̈ në kïnëgääric, aye cɔl kiɛ̈tathööŋ. Kajuiɛc nyuɔɔth aa raankuɛ̈n kony bë cɔk kïnëgäär lui apiɛth, ciit ke: atekwël, ɣɔnlau në kɛm ke wël, te pëk ë kuɛ̈n thok thin gut lɔ tueŋ. Kek kiitka, akee lomke ne thɔŋ de Romaai-yic (man ye cɔl Latin), acï kɔŋ loi në Rom Thɛɛric bë thoŋ Latin gɔt. Në ye köölë thook juëc aa kïnëgäär de Latin lui: Kek ka lui ë keek në ke akölkä në ye mɛɛn.

Kän ke ciɛt tɛ̈ŋ de kïnëgäär acï jɔɔk ëbɛ̈n rol jat nhial në araktök yetök, ku ke tɔ kenë cï gɔɔr ku lomki bë ɣöŋ ke thook juiɛ̈ciic. ë yaa dɛŋ acïn kïnëgäär ee ɣöŋ ke thɔŋ de apiɛth, alëu rɔt në wel bë ɣɔŋ kenë yen. Yen acë gɔɔc ke loi thok.




#Article 55: Kɔcëkirkɔ̈u (401 words)


Kɔcëkirkɔ̈u aaye kɔc ciëŋ ë Kiir (Nile) kɔ̈u, ku aaye jam ë thuɔkkɛn, ku keek aaye kuaat dïït ciëŋ ë Piɛnyliɛɛt ciedeŋ ë tueny thïn cök, ye cɔɔl Thäɣära, ku keek ë thuɔk kë aakek ke jam ë piny ciɛɛm Thudän, ku Yuganda, ku Kenya ku piny tueŋde Tandhänia cïnë Malthaai mat thïn. Kek ë kɔc ke Kir kɔ̈u kɛ̈ aacïnë Lui, ku Kalinjin ku Jiëëŋ ku Nuɛr ku Cilluk ku Aleker mal-thïn, ku jɔl yaa kɔc ye jam ë thuɔk ke Maa. Kek aatɔ̈ aakuut kë thuɔk kë yiic.

Kɔcëkir kɛ̈ aajuëc arët ë kɔc ciëŋ ë piny Paguot Thudänic. Ku aaye lueel yen ee tënë thiɛ̈i kek ke thïn, ɣɔnthɛɛr. Ku aaye lueel aajuëc tënë akuut ë kɔc ciëŋ ë wëërdït tɔ̈ Pan Apirïka calic. Keek aabuɔth kɔc cɔl Bantu cök. Ku jɔl yaa kɔc paguotcuɔl ë pan Yithopia.

Kɔcëkirkɔ̈u tëdït ëke aaye Kërïthanooi, ku kɔ̈k ë kek, aaye duur ë Nhiëlic ken wun kɛndït ke jiëëŋ thɛɛr.

Wɛ̈t cɔl kɔcëkirkɔ̈u (Nilotes) ee cïï lueel ke ye kë nyooth ë akuut kɔc cë ke thook lel, na tïŋ ke ëtë cë cäk gup ken eke thöŋ gup ken ëke thöŋ agut të ye kek jiɛɛm thïn. Yen ëtë ëyen ye lueel thïn ë kɔc kɛ̈, kän e cïï kɔc kɔ̈k nyic käŋ bɛ̈n ë jai, ë run ka tim thiɛ̈r rou calic, ku ee mɛn, ee kë ɣɔn cïï lueelë acïï kɔc bɛr gam ku dhukkï thïn.

Keek ë wëlkɛ̈ aaye lueel bïnë ke kɔc ciɛ̈ŋ ë kir kɔ̈u yanyic, ka acïï thäny jam ë thuɔk kɛn ëkek akuut ë kɔckɛ̈ wɛ̈t cɔl Nilote. Alöm ë kir ë Akir (Naal) kɔ̈u cït wëër ye këër bei ë Kiir ë Naal kɔ̈u, aaciëŋ kɔc ye jam ee thuɔk kɛ̈ thin ke Thudän ku kɔc ciëŋ ë Piɛnyliɛɛt dïït ë cök na piŋke, eke jam aaye yök eke thöŋ.

Mɛ̈të yic ë kɔcëkirkɔ̈u, aake cë röt tɛ̈kbei tëne kɔc pabak ke Thudän ɣɔn thɛɛr, ɣɔn ye kek tök keke. Ee thɔ̈ɔ̈ŋ eke cït ka bɔ̈ bei ë run ë tïmëtïm ke diäk ke Kërïtho këcë dhiëëth. Ciɛɛŋ töŋ thɛɛr ë kek kɔc ke Naal acï thäny mɛ̈c ye kek mɛc ë läi. Amatdɛn ke kɔc pabak ë Thudän aake ye tök keke thɛɛr, të cït tiim kedhiëc ke Kërïtho këcë dhiëëth. Ku amat ë kɔc Naal ke këk kɔc ke Thäɣära acït tïmëtïm ke 15 ke Kërïtho këc ë dhiëëth thɛɛr.




#Article 56: Lop (348 words)


Lop ee ke cii rap, aye cam cimɛn de kuïn në piiny juëc ke Athia. Aye puur të tuc në piinykɔ̈k në pinynhom, cimɛn de Athia, Apirika, parut de Italy ku piny pacuɔl në wɛ̈ɛ̈ryɔu de Parut Amerika.

Lop atɔ̈ ke ye miɛ̈th ye cam aköl riɛ̈ɛ̈c në bɛ̈i kɔ̈k juëc. Aköl kɔ̈k aye thaal kä tuucë yetök ku ka cie nyindhiɛ ne ɣän kɔ̈k cimɛn de Thipain. Lop aye geet tueeŋ në miök de olip kä miökde weŋ ku thal në piu kä cuaai. Në piny kɔ̈k yiic cimɛn de India lop aye cam kennë anuai (ye cɔl aluega) lop alëu bi dhiim ëya ke ye mɔ̈u ku bi raan cɔl amuɔ̈l cimɛn de Japan acïk gam.

Lop acï gam ke ye kë tueeŋ de kä ye luɔk piny wanthɛɛr paguot de Caïna ku India. Cum de lop aa bië Japan, tɛkdɛ̈ në ruɔ̈ɔ̈n tim töök ke Kritho kën bɛ̈n ku jɔl nhiaar arëët në raan në tim reu ku tim diäk. Në India lop aci rɔt tɛk piny paguot de Yurop ku Apirika.

Tiamliɛɛt ku tiɔ̈ŋde piu ci dëu yen në ka piɛth ben në lop com thïn. Käu de lop akɔɔr 24C kä tueŋ ku wɛ̈ɛ̈r thïïn koor të comë ye ku cilde ku të tem ë ye në ruɔ̈ɔ̈nic. Ee cil apiɔth në ɣän ye tuɛny de deŋ ke ya 100cm. Kɛm ke wëër, wär, liɛl ku baar të lɔ tooc, piny thöŋ në kɛm ke kur yen në ka piɛth ke cum.

Lop aye com piny thöŋ nhom ku nɔŋic piu ke kën në guɔ com, piu aaye ke miɛɛt wei domic. Aŋoot mapuur ke ke kën ajuɛɛr puɔth de puɔ̈ɔ̈r guɔ looi, wäl ë tim kueet, aaye piny cɔl alɔ̈ŋic në ruɔ̈ɔ̈n tök ka rou ke mapuur pur në ɣän kɔ̈k.

Në ɣän tuc, thiääk ke të ye akɔ̈l tëëk thïn, mapuur aye kɔ̈th rekic në rou në ruɔ̈ɔ̈n tökic.

Lop anɔŋic kä juëc ye kɔc miɔɔc gup ëpiu. Lop ee yic rou, mathiäŋ ku mabiöör. Lop mathiäŋ anɔŋ kɔ̈u päät deen ye nyuɔɔn wei, ku ka nɔŋic miith awär lop mabiöör.




#Article 57: Luöl Ajou Deŋ Akuei (414 words)


Luöl Ajou ë Deŋ (adhiɛ̈th Pɛnëŋuan 16, 1985) ee amëtukpïrëriaŋ [professional player] dökthiɔ̈l Paruël [South] Thudän-Bïrïtic në Miami Heat në Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l (National Basketball Association). Bɛ̈ɛ̈rde ee 206cm ku ariäŋ keye thɔntueŋkoor [small forward]. Yen ee tɔ̈ ke Chicago Bulls jäl ë 2004 agut ciɛlic de abëkruöön [season] de 2013-4, ku jɔl jäl bë lɔ riäŋ ke Cleveland Cavaliers. Yen ee cï kuany në Akutamëtuuktueŋ [First Team] de Amëtuukyam [rookies] në 2004 ku ee ye Amëtukcïloc [All-Star] de Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l në 2012 ku 2013. Kaamthiin abëkruöön tökërou-yic  kekë Cleveland cök, go Deŋ rɔt mat tënë Miami Heat në Pɛnëdhorou 2014. Yen acë dhiɛ̈th në Thudän në lɔ̈k yee tɔ̈ në Paguot [South] Thudän ëmën, ku jäl kekë midhieethë bë lɔ aɣet Ijip keye manhthiinkor, ku nalä kök lɔ Amatnhom Panŋaknhom [United Kingdom]. Yen acë yaa manhbaai de Amatnhom Panŋaknhom ruɔ̈n 2006, ku acë yaa riäŋ në akutamëtuuk kewutic de pamac kënë në tɛɛr kaampamaac.

Deŋ ee raan Jieŋ, ku acë dhiëth në Wau, Thudän (Paguot Thudän ëmën). Ɣɔn köör yen, wun Aldo Ajou, raan de ɣön de lööŋ de Thudän, acë paande laar Ijip bë rɔt kuäl në Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudäänic. Në Pan Ijip kek acë bɛn rɔm ke raan Jieŋ Manut Bol, raanciɛɛl thɛɛr në Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l, ku yen acë wänmääthdït de Deŋ, Ajou Deŋ, piɔ̈ɔ̈c në riäŋ de dökthiöl, ku acë yaa duwëëëtluɔi [mentor] tënë Deŋ aya.
Ɣɔn cï gam guŋ keye abaköök [refugees], paande acë bɛn kök Brixton, paguot de London.

Deŋ acë piööc në Pandïtëpiööc St. Mary’s RC në Croydon, Paguot de London.
Yen acë gɔl bë adiircök nhiaar, ke gaï apɛi de Faustino Asprilla de Newcastle United, lakin ŋoot riäŋ në dökthiɔ̈l, ku acï bɛn cɔl bë mɛt në akutamëtuuk de Pan Dïŋlïth nɔŋic kɔc në run ka 15 ku kɔc kor në ke. Të ɣɔnë go gɔl bë riäŋ në Akut de Dökthiöl Brixton. Yen acë yaa looinyin de Croydon në Mëënthuëëc de Rïnykor de London ku acï met në Ɣöndekökde [Hall of Fame] thïn. Ke nɔŋ ruɔɔn 13, yen acë riäŋ në akutamëtuuk de Pan Dïŋlïth në Mëën Tekmuoocthok de Rïnykor de Yurop, ɣɔn cë cinciɛɛlde [average] në akueen [points] ayee 40 ku në dhukëdök [rebounds] ayee 14.  Yen acï kuany ke Mariäŋ Thiekicbëtɛɛm [Most Valuable Player] në mëën kënë. Nawën, yen acë Pan Lïnglïth wathnom lɔ akärtuk në Mëën Kewutic de Rïnykor de Yurop, ɣɔn cë cinciɛɛlde në akueen ayee 40 ku yök këleecëlonpath [award] dɛ̈t ke Mariäŋ Thiekicbëtɛɛm.




#Article 58: Läi roor në Paguot Thudän (260 words)


Läi roor në Paguot Thudän anyooth roor noŋic tiim ku läi në Paguot Thudän. Yen anoŋic Tonydït ku ke töŋ de dhiam dït tɔ̈ në Pinynhom. Tënoŋ mɔny Amerika ye dupiöny de kapïïr ku ye dugël de läi ye cɔl J. Michael Fay, ke Paguot Thudän ye de piiny ye läike noŋ kök bääric në pinynhom läi ye dhiëth në mïth ke akutnhom de gël de läi roor ë jam ye paguotbak de Thudän ayennë 1.3 tïmëtïm de kuandethiäŋ aye käk ebiän de ye pinyë anoŋ ciin koor de kɔc ciëŋ thïn këcït 7 tïmëtïm de kɔc cë röth wɛɛr në piny de 619,745km².

Në ruɔ̈n de 2005 ke akutnhom de gël de läi roor në pinynhom ageer pinyëbɛ̈n, akutnhom cï lui kennë miir, acï luɔi de man de cin jɔɔk kennë miir de Thudän ciëëm, go ke kɔc gɔl në kuëny bikkë luɔi loi lon nyic, kë tueŋ cïkkë bɛ̈ibei në ruɔ̈n 2007 ë bïkkë piny coor nhial bïkkë ciin de läi tɔ̈ në Paguot Thudän nyic.

Kë amat de bɛ̈i dït kë pinynhom ke ajuëër acë ciɛ̈ɛ̈n bɛ̈n man adë ke pën de yäp de läi roor acï rɔt lëu në gël ku bïkë nhial në ajuëër de tëbë yaa näk läi agokkë tɔ̈ në ruɔ̈n  kɔ̈k luɔidït ku ëkënnë abë kɔc ke baai matthïn man nɔŋ de tïït de käŋ.

Ɣän tiit keek ciinden acït 143,000km² acë rot wɛɛr piny në ɣän ke 23 tit keek ku ɣän kë aye 15% de piny Paguot Thudän tëdïtet arët etoc mɛn të thiekic në pïïr de diɛtnhial noŋ 57,000km².




#Article 59: Läiyemac (300 words)


Läiyemac aaye läi cï duŋ në kɔc ku bïkë nhial ë määcëkäpïïr ku pur bïkë kɔc yaa yiën kä yeke ɣaac cït miëth ku wal ku luɔɔi. Ee wtë lueel ë nyindhia në läi ye kɔc yin mith ku aköl kök ee yaa läi yeke mac cït ɣök ku thök. Nëke runkë yiic, akutnhïïm kk cï guiir aacï läiyemac bi nhial bïk pïïr de läi cie lac yök cɔl apiɔlic. Yen dhiëëth ë läi, mukden ku näŋden aye cɔl määcëläi ku kee toŋ rilic t në pur ku määcëläi cï bn ku ye looi në ciɛɛŋ kutic ë lan ë jilë manhraan në yäpë läi rooric ku leer në puric.

Määcëlai ye looi në pinynhom në ciɛɛŋ kutic akithic apɛi në kaam ku kaam. Ɣɔnthɛɛr läiyemac aake cïï ye t në kalic kä ɣänkum, ku yen ë mɛɛn kikäkë aacï röth waar läi aaye mac, akölkk aye cɔl määcluaak. Ye luɔi ë acï kä ye ɣaac juak yiic, ku yen acï tïït ë nyin ë läi ku kä kk ke piny cɔl arilic. Läiyemac ku ka ken aŋoot ëke ke kɔc yiɛn käjuëc ke pïïr ku piöcëmääcëkäŋ ku loi kë luɔi dil ë ciɛɛŋ ë kɔc yic baai käthɛɛr.

Tiit ë nyin de läi ee jɔɔk rɔt wäär cï kɔc mul në yäp de läi roor ku ye ke macbaai. Läi aaye duŋ të cïï menhraan pïïrden ku muk täu ëye cin. Aköld, taŋmatic, pïïr, ku gup ke läiyemac aacï röth waar apɛi. Läi juëc ye mac ëmɛɛn aacï lëu bïk bɛɛr yaa pïïr rokic.

Jok aake cï duŋ piny Pabak Athia në run 15,000 cï lɔ. Apiyeem ku amal aake duäŋke tëcït 8,000 BC në Athia. Buluŋ ë kul aake duäŋ keek në ɔ,000 BC pinyopabakciɛl ku Caina. Kë tueeŋ ë nyooth määc ajŋköör aköl thiääk ke 4,000 BC.




#Article 60: Makuɛ̈n (138 words)


Makuɛ̈n ayee wënhcïdöök (yee lac looi në manywëëthic) lëu bë lëëk lööm (keye käyeetääuthin), ku loi luɔi nëke gup tëdɛ ka wɛɛrke yiic (akɛ̈thyenëluoiloi), ku jɔl lëëk yam cak (käyeebɛ̈nbei). Makuɛ̈ɛ̈n aacë lac tɔ̈thïn në kathɛɛr ke manhëraan yic. Makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr arët aa cïtmën dë kuɛnëgukëkuel ku agenëguɛ̈tëkuɛ̈n.

Duluui makuɛ̈n alëu bë makuɛ̈n ŋääk në nyinëkaam de duluui. Wëthëkätääuthin aanɔŋiic agenëgɔ̈t, alɔ̈ɔ̈lëmakuɛ̈n, gɛkyeethany, ku pänyëmakuɛ̈n yee nyooth kɔc cin. Makuɛ̈ɛ̈n kɔ̈k yam arët aalëu bïke ŋääk në jamëkoc-röt, rïïtëcin, ku agut jamënyith, yee luui në wëthcidöök yeenyithkueenic, yee cuɔm në nyithic tëdɛ ka comë në räälic.  

Makuɛ̈ɛ̈n aalëu bïke juiir bïk gunë këdäŋ looi në lëëk. Makuëën aayeeke luɔ̈ɔ̈i binëke luëkëciëkëkäŋ yaa ŋääk, yee ɣɔnthɛɛr aakeyee ŋääk në kɔc. Makuɛ̈ɛ̈n aatɔ̈ në bɛ̈ɛ̈i-yiic ayɛ, ku ëtëne aayee luɔ̈ɔ̈i alɔŋ de pïŋ në diɛt, kuɛ̈n në wëlyam, ku gɔ̈t.




#Article 61: Manut Bol (464 words)


Manut Bol (16 Penëthiäär 1962 – 19 Penëdhetem 2010) ee yee amëtuk de Dɔ̈kthiɔ̈l de Amerka dhiëth Thudan ke ee yee raan luɔi de thiɛɛth ayɛ.

Bɛ̈rde acï gätpiny ka yee 2.31m, ku ee yee raan bärbëtɛɛm në kathɛɛr ke Akutmɛ̈t Wutic ë Dɔ̈kthiɔ̈l (National Basketball Association).  Ke yee raan ee riäŋ ciɛlic, yen ayee raantök në kɔc ŋic dɔ̈k gëëric bëtɛɛm në kathɛɛr ke riäŋ känic.

Manut Bol ee dhiëëth tënë Madut Bol ku Okuok Bol në Turalei. Ku jɔl muk tën thiääk kek Gaŋrial. Ku ee yee ɣɔ̈k ke wun bɔ̈ɔ̈k ɣɔn ee yen dhɔ̈k. Ku cïtmën cï yen ee luɛɛl thïn arak juëc, yen acë köör kaŋ thɔ̈r bë nɔ̈k ɣɔn cï kör wɔ̈k yɔ̈tiic.

Manut ee ci jɔk bë yaa riäŋ në dɔ̈kdecök në run de 1972, ku acë bɛ̈në muöl në yen wɛ̈t cï yen bɛr bɛ̈r apɛi. Ku na ɣɔn cï yen naŋ run 15, gor jɔk bë riäŋ ne dɔ̈kthiɔ̈l, ku acë riäŋ në Thudanic ne run likdiääk, kam ke Wau kek Kartum. Na yee ɣɔn, ka tïŋ dupööcderiäŋ cɔl Don Feeley de Yunïbɛ̈rthtï de Fairleigh Dickson, ku luk bë lɔ Amërka. Go lɔ mɛt Yunïbɛ̈rthï de Bridgeport ku riëŋ në dɔ̈kthiɔ̈l de thukul thïn ne runthok de 1984–1985. Ne run 1985 yic gor ë Manut lac (në löc de rou) në Washington Bullets yic. Acë riäŋ ne NBA yic runthook ka thiäär, Jäl 1985 agut 1995 — tënë Bullets ku Golden State Warriors ku the Philadelphia 76ers ku jɔl yaa Miami Heat. Manut Bol në thök de luɔide ka yee dhuthɛ̈ɛ̈c de dɔ̈thiɔ̈l acë yök ke atiiŋ ka 1599 ku rebound ka 2647 ku jɔlaa agernhïïm ka 2086. Acë thiëëc ne geem ka 624 yiic, në runthook ka 10.

Manut yet atɔ̈ tweŋ në kathɛɛr ke NBA yiic në lɔŋ de agernhïïm në yuul 45 yiic (8.6), kän aduk tɔ̈tweŋ në 50% dït tënë käk ke raan buɔthɣe, Mark Eton (5.0).

Manut në runken ke luɔi kayee duthuɛ̈ɛ̈c abɛ̈n, ee yee luui arët në käkke kuɔny në kɔckɔ̈kiic. Acë wëu juëc ariɔpde ne NBA yic gam bë kɔkɔ̈k kony Thudan. Acë lɔ arak juëc bë kɔc cëkat në tɔŋ Thudan lɔ neem në ɣän cï kek kenhïïm kutthïn. Yen acë akut de luɔï de kuɔny cɔl Ring True jɔɔk, benke wëu juaar ku bï koc cïkat Thudan kony në ke. Abaŋ dït në wëu ken ariɔp acë gam bë kɔc kony.

EE peinïn 19 Penëdhetem 2010, Manut Bol acë thou në wɛ̈t cï ruɔkke kɔ̈ɔ̈c në luɔi. Kënë ee loirɔt net Tën kɔc tuaany de Yunïbërthtï de Virginia, Charlottesville, Viginia. Në thonde cök, alɛɛc aacë bɛ̈në bɛ̈n Amërka ku pinynhom ebɛ̈n në londe kayee duthɛ̈ɛ̈c de dɔ̈kthiɔ̈l ku londen de kuɔny në kɔc. Puk Senate de Amërka aacë yen bɛ̈në tök nïn likdiäk ne thonde cök.




#Article 62: Manywëëth (231 words)


Manywëëth ee riɛl ye looi në thiɔ̈ɔ̈ŋ ë manywëëth. Ee riɛl yeku luɔ̈ɔ̈i bë wëth ku käkthiɔ̈ɔ̈ŋ yaa ril. Tɛ̈ cïï thiɔ̈ɔ̈ŋ cath, ke manywëëth aye cɔl ka manywëëth ciecath thïn. Tɛ̈ cɛth kakthiɔ̈ɔ̈ŋ, ka cë yaa kuëërriɛl ë manywëëth, ye cɔl akölda manywëëth cath. Ruɛl yen ee käk manywëëth ye tïŋapɛi käŋpinynhom, ku manywëëth ciecath aa käŋ cɔk bë nuɛ̈t kamken. Tɛkdä ke yïn acë manywëëth ciecath kaŋ yök të cï yïn atuɔckïtcath jak nyin. Mukë manywëëth nhom apath akölaköl. Manywëëth acie këpath bë mat ke pïu.

Manywëëth ciecath aalooi rɔt tɛ̈ aa akuënthok ë lɔ̈klökthinnyɔt apɛidït ka apɛithi në nyinmot ë këyejakic. Tɛ̈ cath lɔ̈klökthinnyɔt tɛ̈ akuënthokë apɛidït lɔ tɛ̈ akuënthokë apɛithi, ke kuer ë lɔ̈klökthinnyɔt aalooi rɔt, ye cɔɔl kuëërriɛl ë manywëëth.

Kɔcŋickäŋ aacë yök lɔn manywëëth lëu bë cath cïmën pïu tɛ̈tök bï lɔ lɔŋ dɛ̈t, keye manythi ka keye kuëërriɛl wëthic. Kek aa ŋic kuat riɛl manywëëth ku tɛɛmde wiëntok le wïndɛ̈t. Ayeku tïŋ këaarotlooi tɛ̈ thiɔ̈ɔ̈ŋ ë manywëëth tɛ̈tökic ee dïtapɛi ka koorapɛi cïï guɔ tɛɛm.

Tɛ̈wäär ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19 yen acï manywëëth bɛ̈n luɔ̈ɔ̈i në ë pïrda ëbënic gut ye tënë ku ye cie kë riɛl path tende ka riɛlaciëk cï tïŋ määrdeŋic.

Acë kɔcŋickäŋ yök lɔn alëuku buk manywëëth looi tɛ̈ bɛ̈ɛ̈k ok adamluöŋ tɔ̈u tɛ̈ thiääk kek wiën wëëth tëade, tä tɛ̈ ok kätiɔp cuëny acɔpic alɔŋ thïn kekë wëëth karou cï thöŋ.




#Article 63: Matïtït (252 words)


Matïtït ee thurumbil yennë kɔc cäth, ke kɔc lɔ tënnë ku tënnë. Yen acïn cok keŋuan cëmän thurumbil, ku yen anɔŋ cök kerou cëmän macircir. Lakin yen anɔŋ mawicwic [motor] cëmän thurumbil. Yen aye kuäth në raantök, ku raanda acï yith në yëkɔ̈u yen matïtït, ku kɔ̈k anɔŋ ɣon yenë ke käŋ jɔ̈t në ke kɔ̈th.

Në run 1901 ke matïtït tueŋ cë nyic luui ë looi në Matïtït 'Indian' në Springfield, Massachusetts. Ɣɔn akut kɔ̈k ke thääth acï looi eya akut juëc eke matïtït looi anɔŋ Honda, Suzuki, ku jɔl yaa Yamaha. Aŋïc Amerikan aa matïtït Harley-Davidson.

Ɣɔn matïtït apiɔ̈lic tënë thurumbil, ku yen apiɔ̈l apɛɛi. Ku yen matïtït acën ka kë gël cëmänë thurumbil. Alänawen ke raan ye matïtït geer ee ɣon tök dac yök të cikë keek röthdëny. Raan ee matïtït gëër ëcëŋ në köt ee nom, ku aläth ee gël guɔ̈p. Ku yen alanh kënë ë raan gël guɔ̈p në ɣantök, nekë näk raan, ku yen matïtït acïï raan gëër en ë gël në yom ku dëŋ ëkenë ayen yic rir bë kuath në yomic ku alierac, në baai nɔ̈ŋ nyïn ke matïtït aye kɔc roth jɔ̈t në weu lik. Kɔc cë lëu bïï ɣoc në thurumbil, ku kɔc juëc cïn weu bë kek ke thurumbil ɣöc a matïtït ɣöc. Në baai ajiekic ku matïtït dït, ku rilke aluɔi bë kɔc yaa wëër ku thuëc në geekic ke macircir ayake puɔ̈l bïkë ke yaa cääth në gëëric ku ka ciin athoorë ke pëën bïkë cek cäth në këdëkɔc.




#Article 64: Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo (209 words)


Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo, ee pan ŋic ke ye cɔl Dhäire në run 1971–1997. Yen atɔ̈ cilic pande kɔc col. 

Miir lɔc kɔc ke pande Koŋgo, ee pan tɔ̈ ciɛl piny de kɔc col. Yen aditë pinyde, ku atɔ̈ në kaam ë thiɛɛr ku tök në dïtde në piny ëbɛ̈n. Kɔc juiëc ciëëŋ thïn ciinden aye tïmëtïm kee, në pinynhom 71 tïmëtïm. Miir lɔc kɔc ke Koŋgo anɔŋ Thiëër ku dhuoŋuan në yiɛcden në pinynhom, ku tɔ̈ në akeer ŋuan piny de kɔc col Apirïka, ku ka ye jam në thɔŋ de Paranthai. 

Miir lɔc kɔc de Koŋgo, arɔm akeu kenë ke Paguot Thudän alɔ̈ parut, Yuganda, Ruanda, ku Burundi alɔ̈ pabak, Dhambia ku Aŋola alɔ̈ paguot, ku Panë Kɔc ke Koŋgo ku kɔc ke Aŋola aatɔ̈ Turnhom de Kabinda, ku wär cɔl adɛ̈kdiɛk të lɔ pacuɔl. Alal thok kenë Tandhania  ë lɔ wärdït cɔl Taŋganyika të lɔ pabak. Bai a lɔ ke lɔ wärdiit cɔl adɛ̈kdiɛt a lɔ ke lɔ 40 km acïk nhom të lɔ agör ë  wärdïït cɔl Adɛ̈kdiɛt Atlantik tëëk akeer yic në lɔ Muanda ku ciknhom në 9 km. Lääuic thök kiir Koŋgo män ye lɛp në Guenia yic. Yen atɔ akeer ë rou në juiɛc de kɔc ye Krithanooi tɔ piny de colic.




#Article 65: Miiriwatwuɔt (216 words)


Miirimatwuɔt ee täŋ wëlëbääny bɛ̈ɛ̈ric akutnhïïm—wëlëbääny kuɔ̈t yic në dhɔ̈l de mät në atuuc ke miiri, nyooth ajuiɛr ë lan miiri mäcbaai në riɛl de mäcbaai në lööŋ rɔm keek në kaam de miiri tɔ̈ ciɛl nɔŋ riɛl ë bääny.

Nyooth ŋɔ̈ɔ̈r ne tëkpiny ë bääny në akutnhiim juëc ye ke cɔl pamac ku bairɔt. Kek anyooth ke luɔi wëlëbaai ku ajuiɛr agut Tuitherlan, Jermani, Amatnhom Pawut, Kanada, Otrelia, ku India. Miiri mat wuɔt ë juiɛr luɔi miiri lɔc kɔc cit tede—lööŋ ke mänybaai të ye riɛl mäcbaai yen rɔm  ke në miiri mäc wuɔ̈t ku nyooth wɛ̈t ajuiɛrëluɔi gäm cäth ë Pinynhom ëbɛ̈n të gɔl en rɔt thïn.

Në ajuiɛr mɛ̈cë bai yic, rɔm riɛl ë miiri thïn ciɛlic riɛl mäcbaai ku ŋɛ̈ɛ̈r atëk ëya. Tëŋëpiny bääny tënë kek ë röt. Kɔ̈k aye cɔl pawuɔt në yithken, ku ka alëu bë naŋ ciinden ë kuën rɔm kë keek.

Në Yurop, nyooth ajuiɛr ë bääny, eedɛ̈ ye looi jam ne yen ka nhiar kɔc arët tɔ̈ thïn në mänyë bääny ku tëkë riɛl de luɔi ë bäänyic ku riɛl tɔ̈ baai nhom nhial. Kɔc juiɛr ke miiri matwuɔt de Yurop. Ee gɔc rɔt në köl tɔŋ tueŋ de Yurop. Rantöŋ thiekic arët acï luɔi looi arët cɔl Winston Churchill jamden ɣɔn në Zirich ë run 1946.




#Article 66: Miök (145 words)


Miök luɛɛlde ee kuduk kɔ̈c kɔ̈u. Në nyindhiɛ, miök acie liääp kennë piu. Miöök juïc aaye looi në nyïn ke tiim ku wal ku kaa yennë ke mïïth thaal. Tiim kɔ̈k ku wal piny de Apirïka aanɔŋ nyïn ke yiic miöök yennë kɔc ke luui cït miök de aköt, miök de anyuɔl, miɔ̈k de rak, miök de tɔŋpiiny/atɔm, akuɛm, akɔlgaak.  

Miöök kɔ̈k aaye yïï miöökpiiny ye keek wɛ̈cbɛi tiɔɔp. Kɔc aaye yïthdït looi bïk miök piiny bɛ̈i në tiɔpnom. Miökpiiny aayeke tuɔɔc në riɛ̈thwïïr loithook ye ke cɔɔl abëlëmiök ka luŋbaarɣɔ̈ɔ̈ric ye lɔ ɣɔndïïtëthäth yennë dhïïm në miöök ye ke cɔɔl miökëlamba, miökëluŋthii, miökëluɔŋdït, ku jɔl ya miök yennë luɔ̈ŋtɔc. Ku lithïïk kedhiɛ aye looi në miökpiiny. ëyadɛ̈, miöökpiiny kedhiɛ aayennë ke luɔ̈ŋ tɔc nyin, bïk läk ë riäkriäk ago luɔ̈ŋ röth ciëk nuet ka bïk kɔ̈ɔ̈cc.

Ëyadɛ̈ anɔŋ miök dɛt ye liääp (miökrac).




#Article 67: Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016 (204 words)


Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016 ee aliäpdït acï rot looi të cɔl Pulse, rööt  rot lööm ɣon määu ku ɣondiër wakɔ̈u Orlando, Florida. Ee acï rot looi 12 Pɛnëdhetem 2016. Kɔc juëc të war raan thädhiec, gut raan mut acï nöök ruöpic. Yen thoondït kɔc rot lööm mäkpiny pan Amerika weldöŋic. Kënë ee thöndït amäk piny pan Amerika ɣöön akol niin 11 Pɛnëdhoŋuan 2001. Raan ee mööc kɔc aye Omar Mir Seddique Mateen.

Aloŋ kɔc löŋbuoth cök, aye kuc enɛn ke kɔc ŋuöt kekë mööc Mateen eye caapuruk cɔl ku luël ɣɛn aye raan ISIS. Tëcit 2:00 riɛlic Mateen ecï mac muöcic ɣöndiër wakɔ̈u emuk dhaaŋ, dhaaŋcïïn ku mɛɛc kɔ̈k. Mateen acï bɛn bëi ku mööc ke rot këk apuruk ku ben dhuk ɣon ku lëë kɔc kuot nhïïm. Pulse acï gɛɛt Facebookic 2:09 ku luel läk aɣeer ku kätka.

Bany Pawun Florida Rick Scott aca liäp nyoth ke ye tuɛ̈k ku luel kɔc adhiil nhïïm tïïr ku luel wel cï tuöc aliric tëcit 2:00 theei bɔ̈ ɣön ɣëër. Bäny Barack Obama acë luel mucmuc eye tuɛŋ ku mään ku acï luel ka cï FBI lɛɛk bïk macmuc aliäp wïc cök ke ye luɔi tuëk, ku acï kak luɔi ëbɛ̈n miirdït abï luɔ̈ny luɔ̈i-yic.




#Article 68: Muɔnyjiëëŋ (130 words)


Muɔnyjiɛ̈ɛ̈ŋ aa kuat kɔc cïeŋ piny Wär Lɔ̈ɔ̈c pul ë Kiir, Jɔŋlei, ku abaŋ paguot ë Kordupan ku piɛny ë Kiir Alɔŋnhial. Muɔnyjiɛŋɛ aa kɔc puɔ̈rmääc (rɛ̈ɛ̈rke kɔcpur ku mackëɣɔ̈k), aa pïïr weŋ mac wuɔ̈t wärkɔ̈u pinycïdɔ̈u muɔ̈i, ku aa awuɔ̈u ku kuat ë rap ku atɔm (toŋpiny) puur ke rɛ̈ɛ̈r bɛ̈ɛ̈ikeniic tɛ̈ tueny ë deŋ. Akuënden acït kɔc tïmëtïm 4.5 tɛ̈ye ye akuënkɔc ë Thudän ruɔ̈n 2008, yeluɛ̈lye tɛ̈cït 18% kuɛ̈nkɔc pamac ë Thudän ëbɛ̈n, ku ke akut kuatdïtapɛi Paguot Thudän. Muɔnyjiëëɛ(ɛtɛ̈ yen tök cɔɔl Muɔnyjäŋ) aa rɛ̈ɛ̈r bɛɛi-yiic kër tɛ̈ tueny deŋ. Muɔnyjiëëŋ ɛ ɛrɛ̈ɛ̈r tueŋ ke juëc, kartök kar Kɔckiirkɔ̈u ë Wärëkiir, tɛ̈dït aa rɛ̈ɛ̈r ke kɔc ë puɔ̈rmääc Lilkiiric ku piny Wërdït Apirïka-yic, ku ke jam thok Kɔckiirkɔ ̈e ku, tɔ̈ Nuɛ̈ɛ̈r thïn kke u Luɔ̈.




#Article 69: Nhial Deŋ Nhial (157 words)


Nhial Deŋ Nhial ee muony Parut Sudan. Yen 33 raan akut macbaai cɔl SPLA/M.

Yen acï kuany ke ye bɛ̈ny luel määth në aköl Pɛnëbɛ̈t, 2011 ke cï kan luui ke ye ran tiitnyinic në 10 Pɛnëdhorou, 2011. Aŋoot bai ke kenë tekic, acï kuany ke ye bäny ë rïnytɔŋ në aköl 22/12/2008 agut aköl nin 9/7/2011.

Nhial Deŋ Nhial ee raan jiëŋ Bär Gadhal. Yen ë mënh randit cɔl Wilyɔm Deŋ Nhial, ɣɔn cï nɔ̈k ke dɔ̈ɔ̈r de Adïth Ababa ŋoot ke kënë looi ë run 1972.

Wilyɔm Deŋ Nhial aŋic tak apɛi cït manë Jon Garaŋ.

Mënhden cɔl Nhial Deŋ ee këc lɔ akutic keye raan rɛ̈ɛ̈r ë päth acï lɔ akutic ke ye ran cenë wun nɔ̈k ke ril apɛi. Yen e ran thek apɛi. Acï wëi ke tääu në akutic wëlbai cɔl SPLA/M në run 1983. Yen ee tɔ̈ akutic, akut luɛl dɔ̈ɔ̈r në Naivasha në Kenya në pɛɛi ë thok run 2005.




#Article 70: Nyɛn Cɔl Gaga (249 words)


Nyɛn Cɔl Gaga (adhiëth Pɛnëdiäk 28, 1986 keye Stepani Joanne Aŋelina Germanotta) ee ran Amerïka ee diɛt dom. Ee mïluï, bɛ̈ny ë döm kɔc röt, tiŋluɔ̈iwëu, amïthëëm alɛ̈th, amiööc ku ye raan kɛ̈ɛ̈r atiëëp. Ku yeen ee nyan ë rɔ̈l guɛ̈lic në kɛ̈t. Buɔna deen atiëëp acïkök, Kökë ë Monster, Acï Dhiëth Kiyɛ, Artpop, ku Cheek to Cheek. Yeen acï kë juëc Grammy ku Brit Abïmiɔ̈ɔ̈c Tiaam. Yeen ayɛ̈k rin keenkë tënë din deen cɔl Radio Gaga tënɔŋ akuut ë bäny diär ket. Acï kɛ̈ɛ̈r ë Pinynhom Abïmiɔ̈ɔ̈c (Golden Globe) tiaam  Në kɛ̈ɛ̈r kɛ̈kë atuɔc kïtkɛ̈ŋ American Horror Story: ɣönë kaman ë run 2016.

Pïr ku luɔi cïkueen në Nyan Cɔl Gaga (1986–2004) ɣɔn yen meth

Nyan Cɔl Gama adhiëth gendït cɔl New York. Yeen ee manh kai tënë wun cɔl Joseph Germanotta. Ke yee raan lui wëu abuɔn aliiric ku man cɔl Cynthia (dhiëth Bissett). Yeen anɔŋ nyankënë cɔl Natali, aya mïthëm alɛ̈th ë gäätic. Gaga aa nyan Italian ku French Canadian akuatden thɛɛr. Yeen acï piöc ë thiëëc piano ke ye run ŋuan. Ku gɔ̈t dinë piano ke ye run 13. Acï diɛt jɔɔk ë kiɛ̈t ë ye run 14. ɣɔn yen run 11, Gaga acï lɔ Amat Sacred Heart, ee panpiööc cïnraanëbɛ̈n ë Kɔc ë Nhialic në Nhialpabak Manhattan alɔŋdɛ̈. Kacken aŋɔ̈ŋ gup acï lueel amïdhiëëth abɔ̈ ë kuat nɔ̈ŋic. Ke yen cï ɣook cɔ lui käŋ abɛ̈n—ma e lui gɔl ë në thëm ë bɛt aɣeet thëm athɛ̈i aɣeer, në jamecic aɣet cï wää aye.




#Article 71: Omar el Baciir (276 words)


Omar el Baciir acï dhiëth në 1 Pɛnëtök, 1944, yen aŋicwëëlëbääny ë Thudän, yen aya ee Bënymacbaai ë Thudän ku ye bɛ̈ny akut ë mɔt Amar el Wathoni. Yen Omar acï bɛ̈n aa bɛ̈ny në ruɔ̈n (1989-2019) keye bɛ̈ny ceŋ kuɛl kadherou ciën ke miiric de Thadiik el Mädï wiit, Wen cï Mädï jam jɔk cök kekë miiric de SPLA ka yen acï baai kuany arɛk diäk. Ku këcë detic apiɛth nɔn liiu cuër thin ku nɔn tɔ̈u thïn, na le bɛ̈n ë Pɛnëdiäk, 2009 ke Baciir acï bɛ̈n gany ë luŋ de pinynhomic cɔl ICC nɔn cï yen rem de tɔŋ tɔ̈ nä kɔc, ekë ciën kɔc nɔ̈k ë biäär pur.

Në Pɛnëthiäär, 2005, miiric de Basiir acï jam kekë SPLA bï tɔŋ de rou de baai kɔ̈ɔ̈c ku lɔ thiëëc acï wook bɛ̈n awut col Paguot Thudän, paau ee Darpur acï Baciir tɔŋ wat thïn bï lueel ale raan 10,000 kek cïk riɔ̈k ku aya kɔc ke pinynhom lueel ale ke raan 200,000 ku 400,000 kɔc. Në bääny de yiic yen Baciir acï tɔŋ juëëc thɔ̈ɔr ë kaam de malicia de Janjewit. Ku jɔ yaa akut ë kɔc cï yɔt wei cït manë SLA ku JEM në tɔŋ ë kɔc roor paan ë Darpor.

Acï kɔc juëëc cuɔp wei ë bɛ̈i kenic kë cït 2.5 ku dɔ̈ŋ 6.2 tïm thiäär ee kɔc ee Darpor ku acï kɛk bɛi ë kaam ee Cad kekë Thudän ku kɔc cï kɛɛc wei ee Darpor akïn kï kuɔnyde maɣamad Gadhapi në ruɔ̈n 2011. Në Pɛnëdhorou 2008 ku luŋ de pinynhom (ICC) Luith Morino Ocampo acï bï cïïr guɛl kum ë kɔc ku jɔ yaa wɛɛc cien kɔc nɔ̈k.




#Article 72: Paankɔc Ciɛl de Apirïka (176 words)


Paankɔc Ciɛl de Apirïka ee paan cï thiɔ̈ɔ̈k thïn Apirïka ciɛlic. Të dïït de athöŋnhom ku thööny, të thöŋnhom de piny alëu akuënkuën ke 941 në mär nhom. Paankɔc Ciɛl de Apirïka anɔŋ piny lëu ë dïït de 620,000 km², ku ka nɔŋ yɔ̈ɔ̈m cï mɛɛk lëu tim tim 4.6 gɔl në 2016. Baŋgui yen në ke genamatnhom de.

Anɔŋ roordït colic alɔŋ paguot, yennë ke paan agɔŋ-thɔ̈ɔ̈ny. Ee të cieŋ kɔc cek Apirïka yiic. Gɛɛth puɔɔth kɔ̈k aaye yïï Bouar, Dhiŋa, ku Ouada. Aken paguot ee wär Ubaŋgi.

Yɔ̈ɔ̈m lën tim-tim 3.8 Paankɔc Ciɛl de Apirïka kɔc juëc ken ee kuan cɔl Banda ku Baya. Thuɔŋden ee Prantha ku ke koc kɔ̈k aaye jam ë thoŋ ë Thaŋgo.

Kɔc aaye mïïth ken puur ku aköl kɔ̈k aaye yak ke rac. Paankɔc Ciɛl de Apirïka ëya anɔŋic gairil ku yuraniam tɔ̈ tiɔɔp. Aa yekë ɣaac cïmɛn alanhdɔk, bun ku tim baairrot të nɔŋ pamaac kɔ̈k bïk looi. Wënhden lui  ee CFA Franc. Dolar tiŋ Amerika athöŋ ke 424.05 CFA Francs.

Pamacden akuum Prantha agut ruɔ̈ɔ̈n 1960 yök kek nhomlääu.




#Article 73: Uganda (455 words)


Uganda ee Paan cïn wärdït pabak de Apirïka. Genamatnhom de ku Kaldïtde ee Kampala.

Wëu ke Akuma de Uganda aaye cɔɔl Uganda ciliŋ. Thook yenë ke luui në Maktaap yiic në Uganda ee thoŋ Deŋliith ku Kathwaili. Nhialiny ye door arëtic ee Kerethanuɔɔi ku bɛ̈ny mac Paan de Uganda aye cɔɔl Yoweri Kaguta Muthebeni ku Paanmac atɔ̈ pabak de Aprika. Ku kɔc ceŋ Uganda aaye kɔc keebiänabuur naa biänabuur thiɛ̈rdiäk ku rou (32,000,000). Piny de Uganda ee biänabuur buɔt keerou ku thiɛ̈rdiäk ku dhetem ku thiɛ̈rŋuan (236,040 km²). Ka ye puur në Uganda ee bun ku jɔl yaa luŋ cɔl malɛ̈ŋthith kee ka ye wëu bɛ̈i.

Kɔc nyic kuɛ̈n ku gäär në Uganda aaye thiɛ̈r dhetem ku bɛ̈t 68 (68%) në raan buɔɔt yic 100 yekënë anyooth mɛnh koor nɔŋ run ke thiɛ̈ɛ̈r ku dhiëc 15 alëu kuɛ̈ɛ̈n ku gäär në Uganda.

Paan Uganda anyic në bɛ̈i ke pinynhom yiic ke cenë löŋ rïïr thïn ace riɛu. Yen naa cïïtë yen ke keerou ku ŋuan në thiɛ̈ɛ̈ric 2.4 jɔɔk në guɛɛu 0 (löŋ ee rïïr thïn) naa jɔɔk leer në thiɛ̈ɛ̈r 10 (ke ka piɛth arëtic), yen ee wun nɔ̈ŋ arëtic në wuɔ̈t ke pinynhom yiic. Kɔc kee thiɛ̈rdiäk ku dhorou ku dhorou në thiɛ̈ɛ̈ric 37.7. Aaye pïïr në kë koor arëtic lëu bë yaa tök ku thiɛ̈roou ku dhiëc në buɔt yic $1.25 në akɔ̈lic.

Uganda ee bɔ̈ bei ke ye baairɔt në run de biänabuur tök ku buɔɔt ke dhoŋuan ku thiɛ̈r dhetem ku rou në pɛɛi de thiɛ̈ɛ̈r ke ye nïn dhoŋuan (9/10/1962) nyiɛɛirɔt të nɔŋ ciɛɛŋ de Deŋliith.

Piny të dïït Uganda atɔ̈ në arämwëër ke Kiir de Nail yic. Barkyoga atɔ̈ në baai ciɛlic ku ye të cïnwärdit, nëŋö Uganda anɔŋ yic BɛɛRdït. Ke Bar Bictoria ku Bar Kyoga ke ke lieu thïn. Yen anɔŋic Bar Albert, Bar Edward ku Barthiin de George. ɛ̈yadɛ̈, kɛɛljuëc thiekic aatɔ̈ në biäk paguot të thiääk kenë Bar Bictoria mɛ̈t kaldït de Kampala thïn të thiääk ke kal de Entebë.

Aliir de piny ee kë de atekpiny. Ku kë tɔ̈ thïn Aliir acïï thöŋ në piny ëbɛ̈n nëŋö anɔŋ ɣän ɣän kɔ̈k ye röt waar tɔ̈ nhial arët ku wuɔ̈ɔ̈c de ɣän ke kur tɔ̈ nhial arët aayenë aliir ke rɔt waar. Piny alir ëbɛ̈n në biäk paguot de Uganda. Yen ee yaa deŋ agut thök de ruɔ̈ɔ̈n. Ku në Entebë në biäk parut de Bar Bictoria yɔu, dëŋ juëc aaye tuɛny jɔɔk në Akɔ̈nydït agut alɛkboor ku në kaam de ɣɔ̈r kenë Kön. Ku leer ke lɔ parut ke leer piny ëmääth ke ye mɛi yic. Ku jɔɔk në Gulu në buɔɔt ku thiɛ̈rrou 120 km lɔ në aken de Paguot Thudan në pɛɛi de ɣɔ̈r agut kol ayenë ruɔ̈ɔ̈n yaa mɛi yic.




#Article 74: Pabak ë Thudän ë wëëuic (369 words)


Pabak ë Thudän ë wëëu, ee kë ye cɔl piny ë wëëu la kök tuuc nɔŋic tiim ciek nɔŋ kuɔɔth la kötöt ku noon thiin ciek tɔ̈ në kɛmken ciek tɔ̈ në Apirïka ciɛl ku padaŋ de Apirïka.

Käke biäk de pabak në lɔŋ dïït ë wëëu nɔŋ läk gɔl thok në pabak agut en lɔŋ lɔ pacuol [west] Apirïka, ee lɔŋ abaŋ thiin de pabak në ɣän thöny ke piny de Kamerun. Në pam de lääk cï kooth wei nɔŋic pëny atɔ̈ në baŋë parut nhom tueeŋ Thaɣara wëëudït ku lɔ̈k ë guöt tɔ̈ ruɔr alɛk thïn në DR Koŋgo. Piny ë pacɔ̈k acï thɔ̈ɔ̈ŋ nhom, cɔk në nɔŋ en biäk de kur thii ci Bɛr Albert gɔ̈ɔ̈l piny në pacuɔl Ithiopia.

Kuat de macthok de tiim ë nyok ku coi kï kenë wɛl thii ye cil piny nëke cök, cï man ë conibertum ku nuɔn lɔu ku gaau kenë nuɔn weŋ. Kuat adeciil tɔ̈ piny daan kenë akith yiic äka wan 1,000 thok të kueen ë keek në mɛ̈cken thook.

Kuat ë läi cï thiök bïk thuny, cït akön cieŋ ror de Apirïka (Cad ku CAE], pabak Apirïka gɔ̈l, aluör [cheetah], kuanyjäŋ [leopard], kör ë Mathai [Maasai lion], ku jɔl yaa thiäŋ dït ë tɛt.

Puör de atek ruönic ku ciɛŋ de määc ë läi juëc ee piny kiith nhom në nyuɔ̈th ku cäth dïït cin ë thok, abï piny döŋ ke cin wɛl bï yaa wëëuic, ku tem dïït de tiim ke mac ku cuëny ë mim ku many dïït ë ruöc.

Kënë acï tiim roor tek yiic bïk döŋ ë ke lok arëëtic. Emɛn ke piiny dït kënë guɔ rac aŋuot ë ke tɔ̈ arëër ke ke kënë gɛ̈l. Yäp ë läi ajaac ee töŋ de ka jööric. Në yic ciɛl col ku ciɛl ɣër cieŋ parut, ɣɔn thɛɛr ake cieŋ parut lɔ̈k dïït ë pïïr [ecoregion] ku ee mɛn acï yäp dït ajaac ke thuuny. Anɔŋ panhom ë läi kewutic tɔ̈ në lɔ̈k kɔ̈u alɔŋ ë thök de bai pan cɔl Kamerun ku Ithiopia.  Ku ɣɔ̈n kɔ̈k cïke gël, ku yen ɣɔ̈n juëc acin käŋ arëëtic, ku de peei ee yäp ë thuëëc tɔ̈ pan ë CAR anɔŋic aɣɔɔu lik ke daai ë läi.




#Article 75: Pablo Escobar (272 words)


Pablo Emilio Escobar Gaviria (Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou 1, 1949 – Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou 2, 1993) acë yaa bɛ̈nywälrac Kolombia. Yen aŋic raan tök në kɔcawuöc dïtbëtɛɛm Pinynhom. Escobar acë yaa duɣaac ë koken yee riɛlbëtɛɛm bë dom thïn. Yen acit kë cë yaa raanawuöc ajakbëtɛɛm ku cëtiambëtɛɛm käthɛɛric. Kɔcyɔ̈ɔ̈p kɔ̈k aaluel lɔn cë yen ee raanawuöc rou në jiekë käthɛɛric, Amado Carrillo Fuentes cök. Ruɔ̈ɔ̈n 1989, adacbënwël Forbes acë lueel lɔn cë yen ee raan dhorou në jiekë Pinynhom, ku anɔŋ këcït US $25 tïmëtïmdä, ku la käjuɛ̈c anïïn ku thurumbiil nhiam. Ruɔ̈ɔ̈n 1986, acë rɔt mat wëlëmiiric de Kolombia ke tiam. Yen acë yaa dhil bë tëët wëlëmiiric kac rin cï gaany lukic keye raanawuöc.

Escobar acë dhiëth në Rionegra në Antioquia në Kolombia. Yen acë yaa kuën diäk në mïth dhorou-yic tënë Abel de Jesus Escobar ku Hemilda Gaviria. Wun acë yaa raanpur ku man acë yaa raanpiöc. Escobar kekë paanden acë rëër ɣon cï buth tiop, ke cïn manywëëth lakin ke pïu kuer wëëthic. Pablo Escobar ku wämäthë acïï panpiööcden kaŋ cuɔp wei panden rin cïn anɔŋ war ku cïn anɔŋ wëu bë kek ɣɔɔc. Pablo Escobar acë piöcëwëlmiir kuën në piöcëbɛ̈n thiääk. Yen acë yaa dhil bë tɛɛm lɔ kuën rin akëc lëu bë wëupiöc. Kɔc kɔ̈k acë lueel lɔn wääratënë yen cë tëët cak keye raanawuöc, ke kual kurëraŋ ku ke wöny gäät wei në kuriic bë bɛr ɣaac. Lakin  wämäthë Roberto Escobar acë lueel lɔn kënë cie yic. Yen  acë lueel lɔn kurëraŋ acï yök në wun ke ɣɔnethiëkthiëk yee kɔcgɔcken acë tɛɛm bë riɔp në kuɛ̈ɛ̈c ë raŋ nhom. Escobar atënë acë kuën në Piöcëbɛ̈n de Antioquia kaam thinkor.




#Article 76: Pamac Adɛ̈ɛ̈r (263 words)


Adɛ̈ɛ̈r pawut pan Yïrak ku Thïriɛa (ISIS), tɛ̈dɛ̈ adɛ̈ɛ̈r pawut aacɔl Thunï (Sunni-Jihadist) aakut apuruuk yen ë thär alɔŋ Libiɛa, Nïgïrïɛa, Yïrak ku Thïriɛa, yen acï rumatɛk kɔc wääp adɛ̈ɛ̈r. Yeen acï puɔ̈n kɔc cï nhïïm lääu ë piny ë piiny pawut tɔ̈ Yïrak cin, Libiɛa, Nïgïrïɛa ku Thïrïɛa. Yeen acï teer ke kɔc cï ciem (Shiism) ku keek aaye ke nyooth ke cɔl yïciapopik (Shiaphobic).

Akutden këenë ajɔk rot wäär tɔŋ Yïrak ku jɔl rot mat kek akut Kaaida (Qaeda) ë run 2004.

Pamacc Adɛ̈ɛ̈r acï rot mät akut juëc. Keek kë tɔ̈ kenhïïm kek Pamac Adɛ̈ɛ̈r ë bïk röt tääu nyin akutdït cɔl Thunï (Sunni) yic. Pan Yïrak, na nhiäk ke mɛt Thïriɛa thïn. ɣɔn Pɛnërou 2014, në yiëëc cï kek yiëëc ë riɛlic go kä rot tɛ̈ɛ̈m bei Alqaeda yic.

Pamac Adɛ̈ɛ̈r aakɔc nɔŋ nhïïm wɛ̈tden ye kek jam ala lɔn jɔɔk pinynhom rot ë ruɔn tiɛ̈mtök ɣɔn jɔɔk athiɛɛi rot.

Në riääk cï tɔŋ Yïrak riääk, ke Pamac Adɛ̈ɛ̈r  ë tɔ̈ ë bɛ̈i Yïrak yiic tɛ̈ thiääk ke pan cɔl Anbar, Ninawä, Kïrkuk, ku ɣɔn juëc kɔ̈k Thälä ad Din, Babil, Diyala ku Bagadad. Keek agör Babuɔba ke yen gendïtden amatnhom. Ee tɔŋ baai latueŋ pan Thïriɛa, yen akut alaŋ luɔi dïït lääu yic, pan Thïriɛa në määc pawuut pan Yïrak cïmën, Idlib, ku Aleppo.

Yeen akuutë acï tɔŋ guöt ë mirïdïït apuruuk yiic ku yen ë tɔŋë acï kek röt gäm nääk ë kɔc juëc pan Yïrak. ɣɔn ë thɛ̈r ë tɔŋë ke apuruuk cï rot mat ë tɔ̈ Yïrak, yen akutë acï gum käŋ ke dhuɔk ciëën.




#Article 77: Paranthith Madiŋ Deŋ (187 words)


Paranthith Madiŋ Deŋ ayee aŋiɛcwëlbääny ku arɛkmääth de pan Paguot Thudän, man cë luɔi keye dujälmääth tueŋ ë pamac cë puɔc baairɔt yök kenë Amat de Bɛidït ke Pinynhom.

Yen apiööcë Piöcëbɛ̈n de Kaatum, ku Nyoothpiöccïthök ë Lööŋ, ku yök beer Maŋicpiööccïthök ë Lööŋic (LLm) ku Matholpiöc në ŋicdelööŋ (JSD) Piöcëbɛ̈n Yale. Eya ku lööm piööcbuɔth në ɣöndït King's në London.

Gɔl në ruɔ̈ɔ̈n 1992 aɣet ruɔ̈ɔ̈n 2004, ka yen acë luui keye anyoothwël tueŋ ci week nëbiäkde yith ke kɔc cïk cop pandenic.

Në 29 Pɛnëdhiëc, 2007, Dugɛɛrdït de Amat de Bɛidït Kepinynhom Ban Ki Moon acë kuëny de Deŋ caal keye dudëëtraan yam ci week nëbiäkde nɛ̈kdekuat, kee muk aɣet 17 Pɛnëdhorou, 2012 ke pëk ke Akonydugɛɛrdït.

Gol në 2006 aɣet  2007, Deŋ acë luui keye aguiɛr de Këbïlooi bë Dɔ̈ɔ̈r Cööp Thudänic ke tɔu nëbiäkde Amatluɔ̈itök de Dɔ̈ɔ̈r në Amatnhom Pawut. Eya keye ayɔ̈mwëldɔm de Wilhelm në Amatluɔ̈itök de Piööc ë Pinyëbɛ̈n në Amatpiööctök ë ŋickäŋ de Massachusetts, ku yuɔɔpwël keye lonnyooth thuɔ̈ɔ̈t de wëlbääny ë pinyëbɛ̈n, löŋ, ku ceŋ në ɣöndït de Paul H. Nitze në  Piööclɔtueŋ ë Pinyëbɛ̈n në Piöcëbɛ̈n Johns Hopkins.




#Article 78: Pawuut Matiic (196 words)


Pawuut Matiic ke Amerïka (USA, PMA) ee wun në Pawut Amerïka. Anɔŋic Pawuut 50, Payam ku Bɛɛi Kadhic. Ku yel aril, aye kɔc kɔk gam emeen an Pawuut Matiic an ee yen ril ye tok në Pinynɔm. Adek rɛɛcdït në weu ke Pinynhom, ku ɣɛ̈ɛ̈c, ku cieŋ, apuruuk, ku ŋiec wëlbääny, ku tët ŋic käŋ.

Pawuut Matiic ke Amerïka ee pan ë kɔc matnïïm. Ee miiric Pawuut Matiic de Amerïka cï luoi wëlmääc. Adek yic ker kadiäk ke miiric. Ayek: ker ë luɔi, ker ë lɔɔŋ tɔ̈ niëëu, ku keer ë luk. Miir Pawuut ë luoi cïtman de miir mat nɔm.

Ker ë luɔi ee biäk de lɔɔŋ looi bï ke riëëu në cieŋic. Akut de Pawuut Matiic, tɔu në kuenyic e kek e muorŋaknɔm kuany bï ker luɔi wat, ku yen awëët Apuruuk. Muorŋaknɔm alëu bï lɔŋ e yam rëëc tede kɔc agätlɔɔŋ ke cïï rɔt bï tɔ ye lɔŋ. Muorŋaknɔm alëu bï kɔc yɔɔk bïk lɔɔŋ kuany cok. Muorŋaknɔm akum akuut ke luɔi ke akɔl kɔl ke lon de miiric, cït man, akut de luɔi, ɣɛ̈ɛ̈c ee lɔ̈ɔ̈ŋ ke luɔi de ɣɛ̈ɛ̈c looi. Muorŋaknɔm yen aye bäny ka kuut kuany, ku kueny bäny ke luk.




#Article 79: Peithbuk (253 words)


Peithbuk (Facebook) ee lon ŋiɛciɛɛŋ ajuarwël ku ɣɔ̈nanuëët aake jɔk ke pen ë rou ruɔn 2004. Adöny ŋiɛciɛɛŋ TNC. Na lee bɛ̈n pen dhoŋuan 2012, Facebook acï laŋ tïmëtïmdätök kɔc lui yeen. Kɔc lui yeen alëukë bïk naŋ tɛ̈tërot, mɛt kɔc kɔ̈k lui ëyeen ke mäthke, ku tooc wël. Kɔc lui Facebook aadhïl kerïn kaŋ gɔ̈tpiny ɣönënuëët. Kɔc lui thïn alëukë bïk röt mät akuut lui thïn. Akuutkä alëukë bïk tɔ̈ tɛ̈nluɔi, ɣön gäär, ɣöndïtëgät, tëdë ke ye käk kɔ̈k nhiarke. Wɛ̈t cɔl Facebook abɔ̈ tënë rim athöör cï yiëk mïth ëgät, jɔ̈t ruɔ̈n ɣön ë gɛ̈t kɔc ɣöngɛ̈ndït. Pamatnhom Wuɔ̈t Amerika-Athörkä aa mïth gɛ̈t kuɔny bïk röt ŋic kamken apath. Facebook ee kuat kɔc lui thïn pät kɔc ye lueel ka cï ruɔ̈n thiäär ku diäk dööt bïk yakɔc lui ɣönnuëët.

Facebook ajɔk rot ɣöndïtpiööc Harvard manh ë piööc cɔl Mark Zuckerberg kek mäthken rɔmkek ɣöt ku kek kɔc luɔi mïkuën kuën käŋic yïï Eduardo Saverin, Dustin Moskovits, ku jɔl yaa Chris Huɣes. Akut ke tɔ̈ gönënuëët tueŋ ë röt aake ye mïthpiööc Harvard. Na ye ciëën ke mɛt mïth kɔ̈k ɣöödït piööc alɔŋ Bostonm, Akut Ivy, ku ɣöndïtpiööc Stanford. Ku acï jal bɛ̈n päl meth ëbɛ̈n ɣöötdïtpiööciic kɔ̈k. Yetɛ̈në, acï bɛ̈n ŋäny mïth ɣɔ̈ngɛ̈t pan piööcdït, ku jɔl a thökde, cï bɛ̈n yiëk kuat manh cï ruɔ̈n 13 ku nhial dööt. Tɛ̈cït tënë cï kɔc ye luɔ̈ɔ̈i ye luɛɛl thïn. Lueelde Consumer Report.org pen dhiëc 2011 atɔ̈ tïmëtïm 7.5 meth tɔ̈ piiny ruɔ̈n 13 aala akuën. Kënë acï löny ɣönnuëët dhoŋkɔ̈ɔ̈th.




#Article 80: Piöcemanhraan (160 words)


Piöcemanhraan ee piöc koc. Piöcemanhraan ee piöcekapir ku piöcëkäthɛɛr. Pioceŋickaŋ ee hok kuony be ten reer koc theer thin pinynhom. Koc cë pioc piocmanhraan ayoopwel tau rëër koc thiin yäkol ku tau rëër koc thiin thɛ̈ɛ̈r. Ayoopwel geeth yakolic ku baai ta aheer ku koc cieŋthin. Awelyoop akut kocic ku tayë koc tieŋ kaam winhoor ku piir. Ka ku loi e piocemanhraan ë koc kony riin ne lë ka cï yök theer pioceŋickaŋ. Toŋ thiok ciyok ë piocemanhraan ë dhuk cien waartheer dheel ke ŋiec loi puor koc cieŋ röök America. Piocemanhraan acë kaar araak ŋuan kakciwecbei. Kakciwecbei ta cit tan cieŋ koc thɛ̈ɛ̈i thïn. Koc kuen kak koc thɛ̈ɛ̈r aka tueny ŋic kak cit abiany tony wela abuoc weth. piocemanhraan ku guop. ë pioc raan ku ŋic ta yë koc ku guop raan kayic waar kaamic. Koc kuen guop koc akuen jaŋ, agok ku laai kok. Cieŋ piocemanhraan etën piir koc thiin yakol ku tan piir koc thiin thɛ̈ɛ̈r.




#Article 81: Piöcmääcëkäŋ (251 words)


Piöcmääcëkäŋ ee ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ ë ciɛɛŋ yenë kɔc piɔ̈ɔ̈c ë luɔɔi ë määcëkäŋ löny yennë kɔc lɔc bïk kë ye kë kɔɔr yök. Acï waaric ke ye piööc ë ciɛ̈n käŋ ku lɔ̈ɔ̈c, ku yen ë jɔ̈ɔ̈k de, ee lɔ̈ɔ̈c ë rantök. Yeen ëya ee kɔc piɔ̈ɔ̈c në ke ye rɔt looi në lääcïyök, tëktëk, ku cääm ë käŋ ku luɔɔi në määcëkäŋic.

Kïïtkäŋ ku kë bɔ̈ thïn aa thiääk kennë piöcmääcëkäŋ wɛ̈të atɔ̈ tënɔŋ kuan thɛɛr de Giriik ku athiääk kenë oikoc (οἶκος) ka löŋ. Ka ke piöc lui në piöcmääcëkäŋic akäl aake jɔk röth në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19. Kɔc aake löm tɛ̈ktɛ̈k ë määcëkäŋ në pïïr de ŋiɛ̈ɛ̈cwëlbäänyic nëkë kɔɔr kek kueer thöŋ kenë ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ ë ciɛk Nhialic.

Këdejök në kuënde maacdekɛ̈ŋ aye kabaai, akuutcïmat ke ɣɔ̈ɔ̈c, miirmacbaai ku alɛi ke bɛ̈i kɔ̈k kabaai aakaciyök ye luɔɔi cuɔt gäm akuutcimat. Kënë atɔ̈ luɔɔi, piny, kakeluɔɔi (luɔŋkeluɔɔi, käcïbuth) ku lëk. Keek aye kaye bɛ̈nthïnyök nëŋö keek aye ɣööc ka camkë ka ka ye ɣaac.

Akuutcimat ye ɣɔɔc në kacïyök ku yïke ɣaac ku yïke ɣɔɔc ne kayeɣaac në kä ye luɔi cuɔt në kaciyök ye kabaai ku nɔŋ akuut kɔ̈kcimat.

Pawut kajuääc abɛ̈k aanɔŋiic akutpiööc nëlööŋ ku akuut aa guiɛɛr. Pawut ee kɛ̈ŋdɔ tënɔŋ akuutcïmat ye ɣɔɔc, ku kabaai, ku ye ke riɔp kaye keɣɔ̈ɔ̈c juääc, cït yï gëk ka piööc, bïk tɔ̈ tënɔŋ raan ëbɛ̈n.

Thök de jɔ̈k aye bɛ̈i ke alɛi. Ëkënnë anɔŋic kabaai, akuutcimat yeɣɛɛc ku pawut kelööŋ, maan cï tɔ̈ pamaac tökic. Kakeguɔ̈p ku kabuɔ̈ yeɣaac në piinymec.




#Article 82: Piöcëkätiɔɔp (330 words)


Piöcëkätiɔɔp ee këër de piöcë nyiny kä cë cak. Ka ye luui kenë kätɔ̈tiɔɔpic, cï mat, ku lon ye ku luui në tök piny yuil wɔɔk.

Yen apiöc de käkeguɔ̈p ku jɔl yaa ka tɔ̈ në piny yuil wɔɔk.

Aŋoot run 1960s, go kɔc piöc në kä ye keek ke ye luɔ̈ŋ rial, ku käcïn, ka käcïn raan cë kan lëu në luɔi. Kän aye cɔl akemi, kɔc cï kä piɔth ke luɔi yök, ka cït yïï thul puric ku acïde ku nitric, keek ke rou acïke yök në tiɔpic ku käye kalik ëka cïkënyic. Kɔ̈k ke keek ayïï mercury, thilba, wënhrial ku colmac.

Piöcëkätiɔɔp, egɔc rɔt ke ye nyiny yic në run 1600s, thɛɛr ɣɔn. Yen ka cï kɔcŋickäŋ yök, käthii yenë ke kɔ̈k looi kedhiɛ kek kedhiɛ aye cɔl kätiɔɔp. Töŋ de lead ku kek keerou acï thöŋ. Keek acïke lëu bakenë waar në dɔyic tede ka ye röth waar. Töŋtueeŋ de kä cïke yök në ye runë cök 1600s, aye cɔl phosphorus, ekë peei ɣeer awääc ke kë cool cï duöt.

Kätɔ̈tiɔɔp cï kek yök ajuiɛ̈ arëëtic. Kɔc aye aliir tekic në käjuiëc, ku puckä alircï emɛt bɛn bei në ye yic, ku luikï wëkë ke wääc bei në mine yic në Sweden bï kek wënhluŋ yök piiny. Luŋ ë jam cɔl wënhjam acïk yök eya. Në ye köölë kɔc ŋic kätiɔɔp acï käŋ yök kee buɔt ku thiɛ̈ɛ̈r ku bɛ̈t (118). Kek awääc yiic. Kɔ̈k aye ke yök, cït mande aliirëpïïr.

Käjuiɛ̈c acë dac yök ku ka yeke ɣɔɔc në wëu juëc cït mande luŋthith kɔ̈k acë yök piiny. Ku ka ye ke looi ɣöndepiöcëkäŋ cït luɔ̈ŋ yeke wɛ̈c bei piiny rutherfordium.

Gɔɔc në run 1920s, ŋinykäŋ acï lɔ ke juak rɔt në luɔi wääcic de käke luɔi, në luɔi de kä koor ku ke lɔ tueŋ cït makuɛ̈n ku kɔc ŋickätiɔɔp acï kä piɔth ke luɔi looi benë käŋ yaa caaric. Keek ka ke luɔikä, ake tuɔc benë ke piöc në biak de ciëër tɔŋ.




#Article 83: Piöcëpïr (187 words)


Piöcëpïr ee piöc ë pïr ku käpïr, ku tɛ̈ ye kek röt wɛlthïn. Käpïr aatɔ̈ kätɔ̈c, läi, käk ë cuäc, cïmën (thɔ̈c aŋui [wild one]/aweeŋ/abïlɔŋ,bul), ku kämpïrcietïŋ cïmën baktiria.

Kɔc piöckäpïr kueen aaye cɔl kɔc piööcëkäpïr. Piöckäpïr aye tïŋ, yekëdë ye läi ku käpïr kɔ̈k röt luɔɔithïn ku luuikë, ku cïtkë käŋö. Piöckäpïr aya, aye kueen yekëdë ye käpïrkor luuïthïn kamken ku kërɔ̈ɔ̈m. Ee tɔ̈ ke-ye piöc tɛ̈cït run 200, ke wɛt anyïköl cäk nhom. Piöckäpïr ala yic dhɔ̈l ku kɛr juääc ë yäpëwël. Cïmën käpiöc kɔ̈k ëbën, piöckäpïr ee dhöl ë piöc luɔɔi. Aye kënë nyuɔɔth lɔn kɔc piöckäpïr aa dhil këcëyök nyuɔɔth lɔŋ täŋden, ku lɔn ye kɔc piöckäpïr kɔ̈k tɛ̈ktɛ̈kä dhiɛl them alɔŋden ë röt.

Aye piöckäpïr them bï käthiëc dhuknhïïm cïmën këlä: “Ye käyïndë yen këpïr këne?” (thööŋ piöcluɔikër); “Ya abɛ̈këgup luui këdë?” (ciɛɛthïn); “Lëu buk abɛ̈k käpïr matnhïïm këdë?”  (lëlthok, lëlëkuat); “Ye këpïr kënë  ŋö looi?” (luuithïn, dïïtthïn); “Ye këyök luui këdë?” (piööcriɛmthɛɛr); “Këthɛɛr pïr ëyïndë?  (piööckäthɛɛr). Ye këdë ye käpïrkor thiɛ̈ɛ̈kthïn kek kärɔ̈ɔ̈m?” (kärɔ̈ɔ̈m tɛɛticthïn). Piöckäpïr ëbën ë yam aye tɛ̈yekäŋwɛ̈lröt luɔ̈ɔ̈i, yen thiëc dhumnhom: “Pïr ë pinynhom bɔ̈ këdë cïtmënden?”




#Article 84: Piööckatɔɔr (241 words)


Piööckatɔɔr ee këër ë piööc ë nyïnyëkäŋ yenë riil juëc piɔ̈ɔ̈c kenë luɔɔiden, ku të ciëŋ ë thïn. Piööckatɔɔr yam ee tɛ̈ktɛ̈k määt kedhiɛ të cït lööŋ kaŋuan cë kek eke thöŋ, ku rëër cëmande (cëriɛl, rɛkrɛk, thiööŋ, ku thöŋ).

Piööckatɔɔr ee piööc de riɛl ë käŋ në dääric ku kaamdeakööl ku të thiɛ̈ɛ̈k kek thïn. Kɔc ke piööckatɔɔr aaye kë tak alantɔ̈ käŋ, bɛ̈rde, kaadekööl, cänh de mac ë wëëth, ku jɔl teet, bɛ̈ɛ̈i ë luɛl de ka cïï them lajiɛ̈k kɔ̈k të cït ka jiɛɛm kekë, thiɛk cë war, bɛ̈r, kaam de kööl, cäth ë riɛl ë manyëwëëth, aacë lëu bïï ke teet, yen kë cïï gam keye kë jiɛɛmë aye teet ku them aluɔ̈ɔ̈t. Ajuɛɛr ëkë jiɛɛmë pinyëbɛ̈n, kilogram, ee yaa gɔ̈c jiɛɛmë thiɛkcëwar, miter, ee gɔ̈c këjiɛɛmë de bɛ̈r, ku këderou, ee gɔ̈c kë jiɛɛmë kaamde kööl, ku amper ë gɔ̈c kejiɛɛmë cäth ë riɛl ë manyëwëëth.

Ka yuïc bïï jäl mat ke kajiɛɛmë kaŋuankɛ̈, anɔŋ kɔ̈k kadiäk anɔŋ, mol, ke ye këjiɛɛm ë käŋ lɔ jiɛ̈k, kandel yen ee riɛldït ë mer them (riɛl de ɣɛɛr) ku kelbin, ke jiɛɛmë de thööŋë atuɔ̈c ku liɛr.

Piööckatɔɔr ee piööc të ye käŋ ciɛɛth thïn ku riɛl ye ke caath cëmënë dac kat ku dac lɔɔc aaye looi të di piööckatɔɔr bë ke nyuɔɔth të ye kek ciɛɛth thïn ayɛ. Kɔc ë piööckatɔɔr aaye piööc ë riɛl ë miɛ̈t, manyëwëëth, riɛlëpïk ku miɛ̈t, ku riɛl käŋ muk kedhiɛ.




#Article 85: Piööcëkuɛ̈nnhom (205 words)


Piööcëkuɛ̈nnhom ee piööc ë kë bïï tak, ku ciɛɛŋ yen ee löŋ ye kɔc luui cë gɔ̈t bë kɔc yaa wɛ̈ɛ̈t, nɔŋic piööc ë käŋ ku piööcë luɔi ku ciɛɛŋ yenhom tak. Piööcëkuɛ̈nnhom ee luui ke raan ku na akööl kɔ̈k ka lui ke läi. Nëŋu piööcëkuɛ̈nnhom arilic bïï piɔ̈ɔ̈c ëbɛ̈n. Dupiööc piööcëkuɛ̈nnhom aaye ɣän kor kuɛ̈ny bei akööl kɔ̈k. Piööcëkuɛ̈nënhom athöŋ ke kɔ̈k ë ɣän ë luɔi ëkë liɛ̈ɛ̈p kek. Kɔ̈k ë kek ë kääk aapiööc ë wal ë pial ë guɔ̈p, kuɛ̈nënhom ë ciɛɛŋ ë läi, makuɛ̈n piööc ë nyïny ë käŋ, ku piööc ë thuɔ̈k. Ran ë kek ë kääk looi akölköl, ku ye ke göör cök, aye cɔl dupiöny ë kuɛ̈nënhom, ku aye mat ke kɔc, ciɛɛŋ, nyiɛ̈ɛ̈c, dupiööc ë nyiɛ̈ɛ̈c ë kaŋ. Dupiööc ë kuɛ̈nënhom aacïk them bïk deet, të ye tɛ̈kënhom luui thïn tënë raantök ku ciɛɛŋ akuut keek aaye käk ë luɔi ë pirnhom göör cök kekë piööc ë luɔi ë pïr cäth ë luɔi ë nyiɛ̈ɛ̈c ku ciɛɛŋ.

Piööcëkuɛ̈nnhom acïï tɛ̈ɛ̈kic abëk kor cɔɔl kër, Keek aaye jam ëkäk ë jɔ̈k ë piööcëkuɛ̈nënhom, ku aaye kë them bïk käk ë thiëc akuut dɛ̈ dhuk nhïïm të ye kɔc tɛk thïn.

Kër kɔ̈k kë piööcëkuɛ̈nënhom ye piööc aakïïk:




#Article 86: Piööcëthook (227 words)


Piööcëthook ee piööc de thook. Kɔc ee thook kueen ayeke cɔɔl an dupiööc ke thook. Piööcëthook anɔŋ biäk kadhic: wëëtderöl (phonology), piööcdewël (morphology), piööcdewëlcïnuet (syntax), piööcdewëlyekeyökiic (semantics), ku piööc de wël cïe lueel (pragmatics) cïtman na lueel raan an, yen cï cɔk nɔk, go raan däŋ rɔt jɔt ku miɔɔn raan cï cɔk nɔk në kuin, yen ee raanë acï jac yokic.

Anɔŋ kuɛɛr juec ke piööc de në akɔlnyïïn ëbɛ̈n, kɔc ë piööc ë thok aaye kaŋ thɔɔŋ në lueldenic, ku piööc de kathɛɛr ke thöök (ku ne luɔi cï yen rɔt waar) tede piööc de ciɛŋ wääc ku akut wääc ë kɔc. Alëu bïk naŋ thook wääc. Kɔc kɔ̈k ë piööc ë thook, ayek piööc ë thook tääu në pïïrdenic akɔlnyïïn kedhie, piööc de kɔc ë kärac looi, ku nɔn ye piööc de makuɛ̈n, piööc ë makuɛ̈n tɔ̈ ŋic kuen de thook, cït iPhone's Siri de mat thïn de wël.

Piööcdethok thook ë lääu ë yic de, ke ka ken tɔ̈ ëye yic. Acïnë waŋërɔt ë piööc ë thok thook mat thïn, man ye jam ë jɔ̈k ë thok.

Piööc ë kuɛ̈nënhomëthook, cëmë yen yɔ̈ɔ̈p ë luɔɔi ë thok nyuɔɔth ë nhomic, të ye nyith luui ke thok thïn, ku të ben thok dam thïn, ke të lëu bir mith ku kɔcdït thok dɔm thïn, ku lɛɛthë thokic thïn, të cïï juiɛr gät ku muɔŋ.




#Article 87: Prantheth Bok (327 words)


Prantheth Piöl Bol Bok yen ee dhiëth në Pɛnërou, 1979. Yen ee raan jiɛ̈ŋ de piny Paguot Thudän. Ee ya luaak në run ke thiɛ̈ɛ̈r ku kë tɔ̈ thïn ne yemɛɛn acë jääl në luɛɛk yic arɛ̈ɛ̈r pawut de Amerïka ke ye dugɛ̈ɛ̈r. Në 15 Pɛnëdhiëc, 1986, yen ee dɔm ku cɔk ye alony ke nɔŋ run ke dhorou në thaa yenë Laraab baai yɔ̈th në Nyamlel piny Paguot Thudän ɣɔn në aköl ke tɔŋbaai de rou në Kɛni ke kɔc.

Bok apïïr në mac yic në run ke thiɛ̈ɛ̈r ke kën kɛtwei në Kurdupan, Thudän, ke kuany cäth cök ben lɔ pawut Amerïka në kuëër Kairö Eijep.

Bok ee konyë në kɔc nɔŋ cieeŋ wääc yiic ku gɛm ciɛ̈nhde ke bë yen (cɔk läunhom) luɔ̈nybei. Jɔ̈k de cänh de bëi, Pawut de Amerïka ee konyë në raan töŋ de biäk parut de Thudän ye Muthlim kenë paande në kë yen e gam ke pïïr luɛɛk arac ku gɛ̈m waragɛ̈ŋ ben cath në Truŋbil lɔ Khartoum. Naa ɣeet Khartoum, go Bok kuany në raantöŋ de jiɛ̈ɛ̈ŋ ku jɔl yaa kɔc kɔ̈k ke Pur, ku jääl de lɔ Pawut Amatnhom de Amerïka ee cuɛtë piny në kɔc ke Kanitha de Lutheran. Ku raan tueeŋ cë kan yök në Pawut Amatnhom ee ye raan ë kat në tɔŋ de Thomalia man ë kony yen bë lɔ nyuɔ̈ɔ̈c Pargo, piny Paruël Dakota.

Bok acë lɔ jam në Pawut Amatnhom ke kɔcke lööŋ juiir nhïïm ku lee yök kenë George W. Buc, Madeleine Albright ku jɔl yaa Kondoleedha Rice, lëk keek akölkölden de luɛɛk. Yen acë akutnhom de Olympic de pawut Amatnhom de Amerïka bɛ̈n nhoom, de yïï Bothton Kelticth ku ɣöötdït ke gäär kuɣöötdït ke Piöcëbɛ̈n piny de pawut Amatnhom de Amerïka ku Canada. Në yemɛɛn Prancith arɛ̈ɛ̈r piny de Pawut Amatnhom, Pawut de Kanthath. Të luui yen thïn bë Pawut Amatnhom de Amerïka yaa kutnom luɛɛk nyaai (AASG), ku Bɛ̈naköl bei Thudän, man yaa kutnom luui dɔ̈ɔ̈r në Thudän.




#Article 88: Raan ee bɔ̈cok në Apirïka (237 words)


Kɔc yekölë aake bɔ̈cok bei në Apirïka. Në run 1980 yen cï luɔi cï piööc kuɔny yekölë lɔŋ DNA (piöc lɔŋ ciɛɛth kaŋiic), ku ciɛɛth kä kɔ̈k buɔth ke cök ciɛɛth riɛmic. Anɔŋ dɛ̈t cï yök piööcmanhraanic ë yum thɛɛr cï kääthbei piinyiic. Wɛ̈t kënë acï rot gam arɛtic. Anɔŋ amithöny wääciic kaam lɔn yeyen jäl tök ku lɔn yen jälkithic. Aaye mïyɔ̈ɔ̈p juëc puɔc röt gol diëu lɔn Pabak Apirïka yen ee piny adönythɛɛr ye kɔc yekölë yen jël kɔc thïn paandït Apirïka.

Raan tueŋ nëyic ee duɛ̈r ciɛt kënë tul në kaam 200,000 ku 130,000 run thɛɛr cï lɔ. Kek kɔc thɛɛrkë aacï bɛ̈n köök wei Pabak Apirïka. Tëcït tënë run thɛɛr wäär kaa 90,000 aacï la pan Yurecia [Eurasia] ku Pabak Ciɛl (Middle East). Ye tëkënë yen ee tëthɛɛr mɛ̈cthook raan (cïmen dhiëëth Neanderthals, kuattök (homo neanderthalis) ke pïïr përditic të liik kek kaa 500,000) Yurup alɔŋ Pacuɔl ë Yurop.

Na ye tëcit run 42 lee 44,000 thɛɛr cï wan kɔc yakölë (homo sapiens) ke ɣet Pacuɔl ë Yurup, agut Pan Dïŋlïth. Në Yurup ke Pacuɔl de Athia ke kɔc yakölë löök röt nyin de kuat (Neanderthals) nëyic run de 35,000 thɛɛr cï wan. Tënë luui käkä röt thïn acïï ŋic. Aye thɔ̈ɔ̈ŋ nëye kaamic lɔn nadë kɔc yekölë ke cï ɣet në Authuralia. Ɣetden Amerïka eye ciëën amääth, tëcït run 15,000 thɛɛr cï wan. Akuut tueŋ kɔc ë yamkë aake ye amiyiëëp mïtïïm.




#Article 89: Raap (312 words)


Raap ee dhiɛ̈n de kaŋöök në kuat de noon yic.

Mɛ̈cthook juëc ke yee dhiɛ̈në aatɔ̈ në Authtralia, ku kɔ̈k në Apirika, Athia, Amerika ku tuur kɔ̈k tɔ̈ në Abäpdiɛt de Yindia kennë Abäpdiɛt de Päthïpik yiic.

Macthok töŋde aye puur bë nyïnke cam ku mɛ̈cthook kɔ̈ɔ̈k aaye kek looi ëke ye wɛl ke läi ye ke keek cam (kaŋöök ke wɛl ke läi), lan yenë keek puɔ̈ɔ̈r keek ka ye keek cɔk cil ke pɛ̈i në läk ke läi yiic. Yen aye puur/com në ɣäntuc në pinynhomageer ku ka cë dööc në ɣän juëc yiic. Raap atɔ̈ në kuatthi cɔl Parikoidïï (Paricoideae) ku në dhiɛ̈ndït cɔl Andropogonïï (Ardropogoneae) (mɛn ye dhiɛ̈ndït tök kenë bëëlëthukar).

Macthok tök cɔl Sorghum bicolor, mɛn tɔ̈ në Apirika nɔŋ ɣöötnhïïm juëc ye keek puur thïn, yen athiek yic në pinynhom (mɛn ye cam ke ye nyïn ka kuïn), miɛ̈th de läi, yenë mɔ̈u looi ku jɔl yaa ka ye keek dɛ̈ɛ̈p në mac, ka juëc ke keek aaye yak ku atuɔ̈cdït guum, ku kaa thiek yiic në ɣän cïn dëŋdït, mɛn yee nyïnke yaa miɛ̈th töŋ yee aŋääŋ kenë kɔc cïï tɔ̈ në kɛɛl yiic pïïr. Kee ɣöötnhïïmkë aaye ka thiek yiic ke wɛl ke nyuäth de läi në ɣän juëc tuc ke Teropikic.

Sorghum bicolor ee miɛ̈th thiek yic ye cam në Apirika, Amerikacilic ku Paguot Athia ku kee “namba dhïc de rɛp ye keek puur në pinynhom yic.”
Ɣöötnhïïm kɔ̈ɔ̈k ke Sorghum aalëu bïk yiic naŋ ka ke awuɔɔknɛ̈k tënɔŋ läi në raap të ŋoot kek ëke kën dït, ku të nɔŋ yen yak ka atuɔ̈cdït ke raap maŋöök aalëu bë yic naŋ ka ke wuɔɔknɛ̈k tɔ̈ nhial/dit nyin të cïï kek thök në dït.

Sorghum (Thorgɔ̈mdɛ̈ aye cɔl Noon de Johnson (Sorghum halapense) acïï kɔc ke puɔ̈ɔ̈r dhëraa de Amerika caal ke ye piny rum ku cop kaŋöök kɔ̈k wei ka nɛ̈k keek.




#Article 90: Riëk Macär (295 words)


Riëk Macär Teny Dhurgon ee dhiëth në run 1953 ku yen aŋiɛcwëlëbääny ë Paguot Thudän cï kän luui keye bɛ̈ny lɔ ë Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cök gol ɣɔn yök baai nhomlääu ë run 2011 agut nyiɛɛi ë run 2013. Ee kaam de Pɛnëŋuan ku Pɛnëdhorou 2016 Macär acï bɛɛr luui ke e bɛ̈ny tueŋ de rou lɔ ë Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cök emanë aŋaar akut kɔc reec Thälpä Kiir cɔl SPLM/IO.

Macär anɔŋ Madholëpiööccïthök ajuiɛɛrbaric ë luɔi  ë käŋ cï yök në run 1984 ku jɔl rot mat akut ë luɛl de baai ë ThouthThudän ë cɔl APLAM/A në aköl de toŋ de rou Paan ë Thudän kaam run 1983–2015. Riëk acï bɛ̈n kɛ̈ɛ̈k kenë bɛ̈ny ŋär akut de luɛl baai ë Thudän (SLPM/A) Jɔn Gäräŋ në run 1991 ku looi akut de peei ee cɔl SPLM/A Mathir. Na ye run 1997, ke Riëk Macär loi amat kenë miir de Thudän ku jɔl bɛ̈n keye bɛ̈nykony rem de toŋ de miir yee cɔl SSDF. Na ye run 2000 ke jiɛl ë rem de tɔŋ de Thudänic ku looi akut de peei yee cɔl SPDF, na ye run 2002 ke mɛt rot në SPLA yic ku ye bɛ̈nydïït de rɛm. Na ɣon acï Jɔn Gäräŋ thou në Pɛnëdhorou 2005, ke Riëk Macär bɔ̈ keye bɛ̈ny de rou de Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cï week peei.

Riëk Macär Teny Dhurgon ee dhiëth paan col Lɛɛr, në Pawut de Unity në run 1953, ee dhɔ̈ŋ 26 ë Bɛ̈nybaai de Ayöt ku Lɛɛr. Ee bïï nhial keye raan ë luäŋ de Nhialic cɔl Prethbaaitïrɛn. Macär ee raan dhiënh cɔl Dok në Nuɛ̈ric. Acï tëët piööc ɣöndïït ë gäär Kärtum ku jɔl Madholpiööccïthïk de ŋiɛcwël ku ajuiɛrbaric ë luɔi ë käŋ la yök ɣöndïït ë gäär cɔl Bradford në run 1984.




#Article 91: Ruanda (170 words)


Ruanda aa pamac tɔ Apirïka, athiök ke Burundi, Koŋo-Kinshasa, Yöganda, ku Tandhania. Thoŋden kuerëtueny acɔl Kinyaruanda. Pawut adic akut kɔc diäk: Bahutu, Batutthï, Batwa. Ku ayee yök amɛn lɔn cïn yen thuumëkɔc thöŋ ke thuumëkɔc de Ruanda në të cïnë ye lɔɔc thïn. Akutnhom Nhiäk Apirïka.

Wäärthɛ̈r pamaac Yurop acë Apirïka makpiny, kɔc Beljiem acë Ruanda rum, go
kɔc Ruanda tekic akuut karou, Bahutu ku Batutthï. Kɔc Beljiem eke yee kɔc thöŋ cäätden ke kɔc ke Yurop lɔc ku cɔlkï ke Batutthï;  kɔc cïn Batutthï acë yaa Bahutu. Kɔc Beljiem acë luel tënë kɔc Ruanda lɔn Batutthï aariel tënë Bahutu ku cɔl Batutthï mac Bahutu nhom.

Ruanda atekic pawuut dhiëc, kek Pawut Parut, Pawut Paguot, Pawut Pacuɔl, Pawut Pabak, ku gendït Kigali në ciɛlic.

Kölnïn 1 Pɛnëdhorou, 1962, Ruanda acï yik baairot ku Bahutu yik riɛl maacbaai, ku kɔc Batutthï acï mak në ɣɔn juɛ̈c. Go kɔc juɛ̈c Tutsi riɛŋ Yuganda ku gɔl akut cɔl Ruanda Patriotic Front (Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Nhiɛɛrëbaai de Ruanda), ku themkï bïk dhuk Ruanda riɛlic ruɔ̈n 1991.




#Article 92: Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään (232 words)


Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään (1983–2005) eye thär kaam miirdït Thudän ku Yɔ̈ɔ̈mtöŋ Köc Dömbaai Thudän, ayee aŋɔtcath ë Tööŋden Tɔŋbaai Thudään (ruɔ̈ɔ̈n 1955 ɣet 1972). Cɔk yen rɔt jɔɔk paguot de Thudän, yen  pinythɔ̈ŋ aɣet kurke Nuba ku pan Wär Maŋök (Blue Nile). Yen acë cieŋ run 22 ku ee tök kam tɔɔŋbaai bärapɛidït cïgɔ̈t. Ee tɔŋë acë tëkbei de Paguot Thudän bɛ̈i në run wäär kadhetem cök kɛ̈ɛ̈c tɔŋ.

Akuënë kecit tïmëtïm karou kɔc cë thou acï yök tɔŋic ku cɔk ku tuɛny bîî riëŋ cë  piny riääk. Kɔc tïmëtïm kaŋuan pan paguot de Thudän aacë wɛɛrwei tälik araktök (ku arakjuëc dhuɔ̈kic) wäärthɛ̈r tɔŋ. Akuënë thuɔɔu kɔccïndhëŋ aye tök kam tɔ̈nhialapɛidït kam tɔɔŋthär ëbën täwäär Tɔŋdït Pinynhom Rou ku acî akuënjuëc dhoŋkɔ̈ɔ̈th ë yinyraan giɛɛtpiny, cïrwäär në miirdït  jɔ̈ŋköör Kartuɔ̈ɔ̈m, kecït aloony ɣaacwei ku nääkkɔcjuëc. Riëŋdït ajɔ̈ɔ̈l thök në thɛny ë amatdɔ̈ɔ̈r Pɛnëtök 2005.

Tɔŋ acï tɛtic arakjuëc kecït thär kam miirdït ciɛlic acë kɔctheer pinythɔ̈ŋic ku guir, ke juɛk ciɛ̈kgup ë pɛ̈lweibaai. Bänyŋaknhïïm ku riɛldït bääny cï keer kuany Kiir agör kɔ̈u aacë thɔ̈r kekë kɔc gɔ̈ŋ Thudän tën runbot. Täwäär tälik ruɔ̈ɔ̈nbot 17, miirdït ciɛlic acïk them mukriɛl ku nyɛɛikäŋ kɔckornyïn paguot ku gɔ̈ŋ Thudän.
Abɛ̈k kɔcwëlluɛɛl atëët alä akɛ̈ɛ̈k ye këyanhkuat tëye thɛ̈m ë miirdït ciɛlic bë wëlmac Muthlim mäc tënë kɔccuëënyde cie-Muthlim, aɣäth kökic ku nawën ɣeet tɔŋbaai. Douglas Johnson acë nyuɔɔth tuptupbaai miirdïtmɛ̈c kaye meeibïï tɔŋ.




#Article 93: SPLM (327 words)


Akut de Mäny de Baai tɔ̈ në Paguot Thudän (SPLM—Sudan People's Liberation Movement Dïŋlïthic) ee jɔkrot keye wuŋ de mɛ̈c de baai tënɔŋ rem thäär nhomlääu de kɔc ke Thudän (SPLA) në ruɔ̈n de 1983. Në Pɛnëtök 9, 2005. SPLA, SPLM, ku miir de Thudän acïkke thany në amatdïït cë käŋ mat nhïïm bë tɔŋ bïï cɔk kääc. SPLM acë bɛ̈n naŋ nyïn cïkke yök në miir de Thudänic ku leer bɛ̈n keyennë biäk dïït muk miir de Thudän ciɛɛm cë week.

Na lɔ Paguot Thudän bɛ̈n keye pan kääc në rot ke 9 Pɛnëdhorou, 2011, SPLM acë bɛ̈n keye akutnhom mac pan jöt, kër ke SPLM ɣɔn në Thudän acë rɔt bɛ̈n tɛ̈m bei në SPLM dïït ë yic ku loi kë SPLM parut tëktëk de kɔc acë bɛ̈n bɛr tuɔ̈l në ruɔ̈n de 2013-4 ɣɔn cennë tɔŋbaai thɔɔr në Paguot Thudän, keye bɛ̈ny Thalva Kiir Mayärdït ke ŋäär SPLM në Juba ku bër thɛɛr de Riek Macar agär SPLM në biäk ti.

SPLM agol 16 Pɛnëdhiëc, 1983 bë yaa akutnhom de kɔc cë piɔ̈th riääk wäär cennë miirdïït de Thudän cen ajuɛɛr de dɔɔr de Adith Ababa cen ye jäi amat ɣɔn cë thanyic në kaam de miir de Gafaar Nimeiry kennë duŋɔ̈r de Anyanya Joseph Laŋo yen mɛn yennë raan tueeŋ cë kɔc ke Paguot Thudän kë bïk yök në mɛ̈ny de baai pïïr, ceŋ, piöc ku yäth të kennë baai bɛ̈n bei yen SPLM acë athoor göt athoor nyooth kë ye luöi acë kɔc ke apuruuk cë piɔ̈ɔ̈th riäk bɛ̈n cuɔ̈t rɔt ɣɔn tɔ̈ Bor, Pochalla, ku Ayod (acï bɛ̈n cɔl reec de löŋ Bor). Keek kɔckë acë röth bɛ̈n mät kɔcke Anyanya, kɔc ɣɔn cë piɔ̈ɔ̈th riääk ke toŋ tueŋ tɔ̈ në Ithiopia. Kɔc ëke jok SPLA atɔ̈ raan ceŋ til kadiäk ye cɔl Thalva Kiir Mayärdït, Samuel Abu John Khabas, Maluɔ̈r William Nyuon Bäny, Maluɔ̈r Kerubino Kuanyin Bol, ku kɔc juëc kɔ̈k ke Paguot Thudän tɔ̈ ëke ye bäny ke apuruuk.




#Article 94: Stephen Hawkiŋ (261 words)


Stephen William Hawkiŋ 22 dhiëth (8 Pɛnëtök, 1942 – 14 Pɛnëdiäk, 2018). Yee ee Dïŋgïlïth ka ken cë gɔ̈t aye dupiöny ë piööckatɔɔr ku dukuënkäŋ ku tɛ̈ktɛ̈këkuënykäŋiic, yen ee dhiëth të ye cɔl Oxford. ë run 1950 go jäl lɔ të ye cɔɔl St. Albans, Hertfordshire. Yen ee raan töŋ wat kɔc nhïïm të de tɛ̈ktɛ̈këkuënykäŋiic ku ye dupiöny de piööcëkatɔɔr ë pinynhom. Hawkiŋ aca athör juëc ke piööcëŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ  gɔ̈t tënë kɔc, kɔc cie dupiööc piööc ë ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ.

Hawkiŋ ee ye dupiönydït de makuënëkäŋ panëthökëpiööc de Cambridge (tënë kɔŋ ran ye cɔɔl Isaac Newton muk) ku nyuc 1 Pɛnëthiäär, 2009. Yen ee nɔŋ tuaany ë riääkëräl, ku yen ë wëtë, yen acïnë cath ka yin jam apath. Ku jɔl ë tuaanyë lɔ̈kë taat ë runiic, ku yemɛɛn, athiökke bë ruai ëbɛ̈n ë yeguɔ̈p. Yen ee cath ë thöŋ ë macicir ku makuën ka mec yiic yen aye ye kuɔny ë jam.

Hawkiŋ ecë lɔ ë panëpiööc St. Alban, ee panëpiööc kɔc baai të ye cɔɔl Hertfordshire. Ke nɔŋ run 17 go tiɛɛm athëm len kuen në Oxford. Jɔl kuen ë piööcëkatɔ̈ɔ̈r ku piööcëkatiɔɔp. Yen acë yök kepuɔlic tueeŋ, akëc bɛ̈n kuen apɛi ë lɔŋ athëm ciëënic.

Ë Pɛnëthiäär 1962 acë gɔ̈l bë piööc buɔɔth tënë Trinity Hall. Ku yen ee të wäär jɔl tuaany de rɔt jɔɔk nyooth rɔt Arilic bë rɔt kueer ë määth ku acie cak cathaye. Na cɔk yaa mënë, ke cë thök ë mathölpiööc ku cë thök ë gɔ̈t de ɣɔ̈rcol. Yen acë bɛ̈në yaa dupiöny ë nɛ̈m panëthökpiööc cɔl Gonville ku ɣöndït Caius në run 1965.




#Article 95: Thalpa Kiir Mayardït (351 words)


Thalpa Kiir Mayardït (dhiëth në 13 Pɛnëdhoŋuan, 1951) ee ran ŋicwëlbääny paan Paguot Thudän man ye bɛ̈nymacpaan ë Paguot Thudän, gɔl të mään yökë nhomlääu de baai në run 2011. Aŋootëbaai ke kën nhomlääu ee ye bɛ̈nymacbai de miirdït de Paguot Thudän ku ye akony bɛ̈nytueeŋ de Thudän në kaam de 2005 ku 2011.

ɣɔn në thök de run de 1950, Kiir abï bɛ̈n mɛt në rem de tɔŋ de Anyanya ne tɔŋbaai tueeŋ de Thudän. Në aköl ke amat de Adith Ababa në 1972, Kiir aye bɛ̈nykoor në remde tɔŋic. Në run 1983, ke Dr. Joon Gäräŋ mɛt rɔt apuruuk reec miirdït mɛn ë ke cï ke tuɔ̈c yeen bï ke lɔ dɔk. Kiir ku duŋɔ̈ɔ̈r kɔ̈k ke piny paguot aa cï bɛ̈n kɛɛc wei ku mɛ̈t kë röth rem de tɔŋ cɔl Sudan People's Liberation Movement, kɔc thäär në nhomlääu e Thudän. Në tɔŋ de diäk de baai, Dr. Gäräŋ de Mabiöör a nɔŋ nyinydït në biäk de kä ke tɔŋ ku nɔŋ nyiɛ̈c dïït cï yök në ɣän keerou Amrika ku Thudän. Ku Kiir bɛ̈nymacbaai aye bɛ̈ny ë rou në ye cök ku ye tɛ̈ɛ̈n, Kiir acï bɛ̈n lɔnhial ke ye bɛ̈ny de rem de tɔŋ cɔl SPLA, muŋde SPLM në thon de Dr. Joon Gäräŋ. ɣɔn lööny ë mugärdït piny. Aloop de nyiɛɛi de Kiir në bääny de yic ke ye raan muk rem de tɔŋ (SPLA) në run de 2004 acï akutnhom bɛ̈n duɛɛr cɔk teke yic.

Amat ë gɛ̈mgɛ̈m dɔ̈ɔ̈r ëbënëbën në Pɛnëtök 2005 acï tɔŋ bɛ̈n cɔl akääc. Dr. Joon Gäräŋ acï bɛ̈n kuɛ̈ɛ̈ŋ ke ye akonytueeŋ ë bɛ̈nybaai de Thudän. Në thon de Dr. Joon Gäräŋ cök ɣɔn lööny ë Majärdït ke pɛɛi ye 30 Pɛnëdhorou, 2005, Kiir acï bɛ̈n kuany bï lɔ̈ɔ̈k ë nyinic ke ye akonytueeŋ ë bɛ̈ny ë Thudän ku ye bɛ̈nymacbaai de Paguot Thudän. ɣɔn kënnë nhomlääu bɛ̈n Kiir aye raan nhiaar në rem de tɔŋic ëbɛ̈n në kë kɛ̈ɛ̈c yen ë cök në kecïtäŋ de SPLM yic tënë gɔl ë tɔŋ de nhomlääu de baai ku ye raan töŋ man miiridït cï bɛ̈n ku cïk lɔ ke Thudän.




#Article 96: Thiɔrëɣɔ̈c (234 words)


Käŋkedhiɛ aacïï ɣɔ̈cdɛn ke lɔnhial, wɛ̈t thöŋ nhom keye, ee lɔpiny ë ɣɔ̈c. Wëu aabïï ke göör bïï käŋ ɣɔɔc. Cëmënë abïk ku rap ku tɔŋpiny, ran cïï puɔ̈r dom. Mënyiic ë maacëkäŋ ee thiɔr ë ɣɔɔc them ala wën bë të pëk ɣɔ̈c thïn nyic.

Thiɔrëɣɔ̈c ee thëm thëm wëu ke luɔi rac. ɣɔ̈c de käŋ ku luɔɔi aaye wëu juëc göör, ke wëu kë aaye dhuk piny në kë ba looi ku kë ba ɣɔɔc.

Mënyic ë maac ë käŋ ee käŋ deet të nɔŋ raan ɣɔ̈c käŋ, nyic yen thiɔɔr ë ɣɔ̈c. Abë naŋ piath ku rɛ̈ɛ̈c yen thiɔ̈r ë ɣɔɔc.

Ka ye thiɔ̈r ɣɔ̈c bɛ̈ɛ̈i.

Të cïï wëu bɛ̈n të në nyiɛ̈ɛ̈c ë maac ë käŋ (ye wëu ɣɔ̈c ë käŋ eke juak röt arët, ke wëu adhiil ë dhuk piny. Aye, mënyic ë maac ë käŋ kedhiɛ tak, ajuɛ̈k ë wëu ee rɔt juak (wëëth thiɔr ɣɔɔc), aaye ariöp ë luɔɔi ku ɣɔ̈c juak (thiɔ̈r ë ɣɔ̈c) etɔ̈ ë kaambäric ku keek aawääc ka looi röt ë kaam ciekic.

Kë göör ɣɔɔc ëbɛ̈n. Thiɔ̈rëɣɔ̈c aye lueel wëu juec aaye kalik ɣɔɔc. Në jamdɛ̈ të leer ɣɔ̈c nhial arët, kë cïn ë ɣɔ̈c ë käŋ alɔnhial (këɣɔɔc alɔnhial) kän ee tuɔ̈l të nɔŋ mënyiic ë maac ë käŋ të de lɔnhial ë käŋ. Të cien ë ka ye looi ë cin wɛ̈r cinden, kë thiɔr ë ɣɔɔcëwëu ka loi rɔt.




#Article 97: Thook Kiir-Piɛnyliɛɛt (268 words)


Thook Kiir-Piɛnyliɛɛt aa macthok jam paan Apirïka tëcït 50-60 tïmëtïm kɔc kiir kɔ̈u ku rëër të thiääk wäär Kairi ku Kiir, agut piny Nubia, parut tɔ̈ të cït Karkarou Kiir tuɔ̈ɔ̈m thïn.

Thook aacë röt cuɔt tënë Thäi 17 alɔŋ aban cam paan Apirïka:

Gɔl cök Alijeria leer Benin alɔŋ pacuɔl, gɔl Libia leer Pankɔc Rielde kɔc Koŋo tɔ̈ ciɛl ku gɔl Ijip leer Tandhania a lɔŋ pabak. Akut kabɛ̈t ci meek pankuany ci kuɛ̈ny bei (ka ciënic Kunama, Kulïak, Songhay) Thoŋgai--aye yök tënë Thääi Yam Karou tɔ̈ Thudän ku Paguot Thudän bë lɔ rëët të yee pïu kiir lɔ thïn cï men cïï yen nyooth tök cök rinyiic Kiir-Piɛnyliɛɛt yen ee macthok Pan Apirïka yic--cimen agördïït kiir tɔ̈ Piɛnyliɛɛt ciɛlic.

Joseph Greenberg acë akut cäk ku kueel yene cäät riɛmic macthok athördeen thɛɛr 1963 ke cɔl thoŋ Paan Apirïka yen alaŋic thook liu Nejer-Koŋo, Aproathia ku tëdeen macthok Koithan yeen acïe rɔt ye thɔ̈ɔ̈ŋ kacït Kiir-Piɛnyliɛɛt aathook akut cäätrimic ŋic keek ku ka ci dupiööc thook tïŋ ëbɛ̈n thoŋkuat Akup Greenberg yen thook lɛɛi këc gɔ̈t paan Apirïka nyiääŋ thïn. Ayee kɔc ye wɛtde piŋ gam nadɛ̈ ke kee luɔɔi ril ku ka lëu bë looi ɣɔndɛ̈.

Keek akut pankuany Kiir-Piɛnyliɛɛt ë yam luɔ̈ɔ̈p yam Apirïka, cimen amatnhom Pabak Thudän aye tïŋ ke cït rɔt looi tëcït tïmëtïm 5/BC ruɔ̈ɔ̈n këc bänyda dhiɛ̈ɛ̈th amatcialëriɛmic Kiir-Piɛnyliɛɛt adhil nyooth këc luɔ̈p thɛɛr nhialdööt.

Guïïr atɛ̈ktɛ̈k dïït kënë aŋyoot akëc gam kɔc thook, ketɛ̈ɛ̈n Glottolog 2013 anyooth. Tɛk piny athör raancɔl Max Planck panpiööc pan Jermani, aci ye nyiɛc yen mac amɛtmɛɛt Kiir-Piɛnyliɛɛt gut kar pabak Thudän waar aci këër.




#Article 98: Thudän (256 words)


Thudän ee pan de bɛi ke Apirïka. Rin adööcke Thudän, ka yee pan e kɔc ke Thudän. Genamatnhöm de kee Kartum.

Thudän arɔm akeu ke Ijip në baŋ lɔ parut, wärdït Thith në baŋ lɔ parutbak, Eritrea ku Ethiopia në baŋ lɔ parut, Cam Thudän në baŋ paguot, Central African Republic në baŋ paguotcuɔl, Cad baŋ lɔ pacuɔl, ku Libya në baŋ parutcuɔl.

Thudän anɔŋ piny lääuic apɛi në bɛi ke Apirïkayic kedhia. Dɛŋ eëa, në 9 Pɛnëdhorou 2011, pan paguot de kacïb ɛɛ yaa Pamac yam Paguot Thudän. Thudän yen e mɛɛn anɔŋic piny ye 1,862,484 m² ku ye diëŋ (diäk) de pamac ke Apirïka nɔŋ piny lääuic, Kiir ee kuëër në Thudän. Ke ye kä cïka com miɔɔc ë pïu. Anɔŋic thɛ̈i juëc kekɔ c. Na cɔk ëmɛn ci ïamac tɛ̈kic në kam baŋ parut nɔŋic kɔc juëc ke Araabic ku baŋ paguot nɔŋic kɔc juec cieŋ Afrika.

Kɔc ke Thudän aye keek cɔɔl Thudään. Tïmëtïm kee 45 ke kɔc aciëŋ në Thudän. Tïmëtïm ka 4 në keyic aciëŋ në Kartum nɔn ye gɛɛth cimat ke ye. Araabic ke thöŋ adööc de Thudän, ku kɔc kɔ̈k aye jam në thoŋ Nubaa eya. Thök ke kɔcekiir kɔ̈u ke Dïŋlïth, thook juëc kɔ̈k ka yënë ke jam ne biäk wääc Paman apiɛth eya.

Kɔc juëc ke Thudään athek Islam. Kɔc lik aaye Krithiään kɔc kɔ̈k anɔŋ yëth ye ke cɔɔl ya yekike gam në kɔc.

Wënh de Thudän tɔ̈u në ë mɛɛn aye cɔl Thudään Jinih.

Maŋɔ̈ɔ̈r de Thudän ëmɛɛn ke mörŋaknhöm Abdel Fattah Abdelrahmane al-Burhan.




#Article 99: Thäkbeu (218 words)


Thäkbeu ee dhiëth në mïth ku ke mïth ke thuɛ̈ɛ̈t. Yeen ee kuan de beuroor/apiyem. Thäkbeu anɔŋ thɔn ku ŋuɔ̈t. Thɔnde beu aye cɔl nyɔk, ku ŋunde aye cɔl dau, nyɔŋ ci roc aye cɔl biɔc.

Rïŋ de thɔ̈k aye cuet ku ruëth ciɛkke ku biöŋde aye looi ke ye köndök/ajuruk, biɔŋde tik, ku kɔ̈k juic kɔ̈k. ëyadɛ, ciɛkke thɔ̈k aye miɔɔk bï miök bɛ̈ibei thïn. Thök aaye kɔc ye pur ke kɔɔr bïk yaa nyuɛ̈th në walroor ku tiim kä cie kä ye ke puur.

Thäkbeu anɔŋ kɛ̈r ku miɔt ku kɔ̈k aye naŋ pɔr në ke thook. Yɔ̈l thiin de beu ee kɔ̈ɔ̈c ku tuŋ ke ye nom aaye ciil ciɛ̈ɛ̈n, ku nhiɛ̈m de beu ee wau rur.

Bɛ̈ɛ̈r de kɔ̈u de thäkbeu atɔ̈ në kaam de 70 ku 120 cm ku thiɛk de thïmde atɔ̈ në kaam de 45 ku 54 kg.

Ka ye thäkbeu ke cam aye yïï noon, yïth ke tiim, buɔ̈t, mei ke kä ye luɔk ku kɔ̈k juëc kɔ̈k ye cil. Dumɛ̈ɛ̈c ke thök aye thök ku ɣɔ̈k luɔ̈ny abiɔ̈ŋ në dum yiic. Thök tɔ̈ piɛny liɛɛt të cïn kä ye luɔk thïn aaye rem bïk ruëër ëke kɔr apäm de tim tɔ̈ ye tɛ̈ɛ̈n.

Thäkbeu apelnom ku ka piɔl cök. Keek aaye pol/thuëëc/riääŋ bïk päär. Keek aaye ciëŋ në duut.




#Article 100: Tonydït (321 words)


Tonydït ee tony laau në Paguot Thudän cï rɔt mat Wɛ̈ɛ̈rëkuur në Kiir Ɣer. Të cï tooc thiɔ̈ɔ̈ŋic yennë tök kam dïtbëtɛɛm në Pinynhom, ku tooc nɔŋ piu puɔth dïtbëtɛɛm  në Nail yɔu.

Në run juëc, rin walgöök cë ye thioŋic, Tonydït acë yaa agër yee cïn lëu bë bak thïn bï cath në piu nhïïm në Nail yɔu. Në ye kënnë, acë yaa cɔk rilic bë të yee Nail rɔt jɔɔk yök. Në kam bär arët, ee yee yök ke ŋuɛ̈ɛ̈n bë kɔc dhil ë naak, bë piny de Apirïka kuanyic jäl në adɛ̈kdiɛt thok, nyin bë kɔc cäth në wäric bïk Tocdïtic reetic.

Tonydït ee rɔt gɔl në Maŋgala agut tethiök ke aramwëër de Thobat kekë Kiir Ɣer, tethiök yennë kuëërrɔ̈k në Malakal, ku jɔl yaa lɔ pacuɔl në Wɛ̈ɛ̈rkëëu [Bärgädhäl] yɔu. Yen piny thiɔ̈ɔ̈kë acë thɔ̈ɔ̈ŋnhom ku cë thiäŋ në wëër koor thuth yiic atɔ̈ në kaam de 5.5 ku 9.5C aberëpul [latitude] wär tuɔ̈cë piny parut, ku lööm në dïtëpiny yee thëmde 500 km gɔl paguot lɔ parut ku 200 gɔl pabak lɔ pacuɔl në kaam Maŋgala të lɔ paguot ku Malakäl të lɔ parut.

Dïtde ayee rɔt waar apɛi, ku akuënciɛlë juac tënë 30,000 km². Në kër, runkɔ̈k thiɔɔr tënë 130,000 km². Thoth ke pïu yee bɛ̈n Baar de Bïktoria ayee kek yee yenyuɔɔth të bï pïu ke aboor juëc thïn ku yee tën yëndï bïk thiɔ̈ɔ̈ŋ nhom. Cïmɛn nɔŋ Tonydïtyic lal tëk thïn, akuɛɛk, aruɔ̈l ku aguɔ̈t, ku tökërou-yic de pïu ee lɔriär në puörwei në tuɔcyeebor ke runthok ku tuɔcyeebor ke ruɔ̈ɔ̈nëbɛ̈n, të la kalkal cinë pïu juɛr thïn në Tocdïtic ayee kä juëc cɔl ke loi röt—kɔ̈k në kuerlacök ku kɔ̈k në kuercëkaal. Këdït ëtɛ̈ɛ̈n, të kën en kan thök ku cïï lui, ayee Leldït de Joŋlei, cï guiir bë piu ke Tonydït yaa naak, ee rin ku pïu lik bë lɔriär në puörwei ku pïu yee nyaai në wath ë Tonydït juak.




#Article 101: Tuanyëcuäny (203 words)


Tuanyëcuäny abuɔ̈t ë cuäny but. Dhöl juëc ye cuäny but. Ye wɛ̈t kënë ajuëc dhöl tuaanyëcuäny. Atuɛnycuäny ŋïc keek aa tuanyëcuäny A, tuanyëcuäny B, ku tuanyëcuäny C. Tuanyëcuäny juääc aaye awuɔɔk ke bɛ̈ɛ̈r. Kakɔ̈k aaye thiënthii wuɔ̈ny  kɔc nyuɔɔny, tɛ̈dë keye käm. Thiënthii ayiɛɛl looi, tɛ̈dɛ̈t ke ye bok lëu bï tuanyëcuäny bɛ̈ɛ̈i aya, ku ee juän atuɔɔrbɛ̈ɛ̈i aya.

Tuanyëcuäny aye dëŋ määu bɛ̈ɛ̈i. Kaam raan tök kɔc kaŋuan yiic ye kɔc dek määu arak diäk költökic (nïn yiic nhial ka 10–15) alëu bïk naŋ tuanyëcuäny ye mɔ̈u bɛ̈ɛ̈i.

Wal juääc ku kätiɔɔp alëukë bïk tuanyëcuäny bɛ̈ɛ̈i, yen ŋic apɛi Paracetamol (dëŋ wäl juëc), makenh col, ku kä kɔ̈k. Tuanyëcuäny alëu bï atuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i aya.

Tuanyëcuäny A alëu bï thiäipiny ë dhöl ë rëmkek raan tuany ë yeen. Cäm wal wïïr ke thith, tɛ̈dë dëŋ ë pïu naŋic awuɔɔk ë lac tuanyëcuäny. Kënë ee rot lai looi pamaac tɔ̈ ciëën ë pinynhom, mukmuk nhom pial ë guɔ̈p ke meec rot wei kä thith yiic ku mïïth këc ke geeth kɔ̈ɔ̈th alëu bïk kɔc kony awuɔɔk.

Të lee raan tuanyëcuäny A, ke dugeelken guɔpic ka käk guɔ̈p tiɛɛtic wei looi bïk thɔ̈r awuɔɔk. Kënë ee ke cɔl alei dugëël guɔ̈p gël awuɔɔk aköldä.




#Article 102: Tëër ë Thönyëbääny (253 words)


vTëër ë Thönyëbääny ee thööŋ kaŋ cïï röŋ Dabit Beniop ku D.B. Weith looi ke wat ke kɔ̈ɔ̈th cï ke nyuɔɔth atoockïtic. Wak Pïucïgoi ku Mac acï nyaai George R.R. Martin athör cï röŋ wat ke kɔ̈ɔ̈th yiic, athör tueŋ aye cɔl Tëër ë Thönyëbääny. Acï kïtdɔm ɣön Titanic Studio pan Balfast ku le ɣɔ̈ɔ̈n kɔ̈kiic pan Parut Ireland, cïmënden pan Croatia, Iceland, Malta, Morocco, Spain, Scotland, ku jɔl Amatnhom Pawut Amerïka. Anyuthtueŋ watkɔ̈ɔ̈th aake loi BBO pan Amatnhom Pawut Amerïka në 17 Pɛnëŋuan, 2011, cï tɛ̈ɛ̈kic detem ë ruɔ̈nic, acï bɛ̈n në 26 Pɛnëdhetem, 2016. Awatkɔ̈ɔ̈th aacï tɛ̈ɛ̈kic arak dhorou ë ruɔ̈nic, aacï guiir bï ke nyuɔɔth ruɔ̈n 2017 kek ke tɛ̈ɛ̈kic arak dhorou.

Daiyiim watkɔ̈ɔ̈th aajän bɛ̈idit Westeros ku Essos abeer cï käloi röt liääp kek wël kɔc käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ atoockïtic. Jam tueŋ aye kɛ̈ɛ̈k kɔc ë macthok tëër bääny buɔɔth lɔŋ raan thöny wënh ë bääny ë nhom dhorou löökic ke kɔc kɔ̈k ë dhianh ë bäny thäär ë rin nhom lääu, kë ye kek rou kɔc kɔ̈k ë dhianh ë bäny kë cï cuɔ̈pwei aa yë kë theem bïk thooc bënë muk. Anyikol ë diak ee bɛɛn alïïr ruut bï kɔc ŋɛɛny apɛi bɔ lɔŋ pam parut ë kɔc riääc.

Tëër ë Thönyëbääny acï kɔc juëc apɛi ë daai HBO miëët ku kɔc juääc apɛidït yiëk nhiɛ̈rdït. Acï lɛcdït yök tënë kɔc juääc apɛi, a lɔŋ luɔi de, luɔi guɛlic, ku anyiköl, cɔk alɔn ye kɔk kɔ̈k rëër kegup ëpath, akɔ̈ɔ̈k, akɔ̈ŋ wïny ë diäär aacï kɔc thɛ̈l anyiɛɛny.




#Article 103: Juanmaketh (233 words)


Juanmaketh ee tuany awuɔɔk rac apɛi. Käk ye nyuɔɔth apɛi aatɔ̈ juääi, aliir, thiɔ̈k ë puɔ̈u, duɔŋ guɔp, arɛm guɔɔ ku kɔ̈u, ku aɣarnhom. Kit tuany ke nyuɔɔth aapiath nïn ka dhëëc cök. Tënë kɔc kɔ̈k akööl cï kek piath, atuɔ̈c ee dhuk ciëën, ku loi arɛm yiäc rot, ku jɔt riäŋ ë cuëny rot ku lööi dɛ̈l maketh. Na loi kënë rot, ke kuër riɛm rac ku kärɛc rokic aaröt juak aya.

Atuany aye awuɔɔk juanmaketh looi ku aye ŋun ë dhiëër cï raan kac awuɔɔk tɛkpiny. Aa kɔc kek aaye ɣook, läi kɔ̈k, ku jol yaa kuat ë dhiëër. Giɛɛth dït, aaye dhiëër Aedes Aegypti tɛkpiny. Awuɔɔk awoŋ aa RNA kuat ë dhiëër Flavivirus. Atuany alëu bï yic riɛl bï lueel aloŋ tuɛnytuɛny kɔ̈k, tënë jɔ̈k. Yen rot jɔɔk. ërin buk këdiu deet, ke thëm ë riɛm adhil looi.

Riëël path lui loŋ juanmaketh atɔ̈ ku aaye pamat kɔ̈k wïc be kɔc kɛny rïïl. Dhɔ̈k kɔ̈k yeke awuɔɔk, dhëër gël ee wɛ̈t akuënden dhiër kɔc yiëk tuany dhuɔ̈kpiny. Bɛ̈i ŋic juanmaketh thïn buo riɛ̈l acïï ŋic thïn, yïŋ bï tuanny lac yök ku gël abaŋdït akuën arilic apɛi bï tuaany cïï thiɛ̈ipiny. Të cï raan wuɔɔk, kekït töŋ ye nyuɔɔth alëu bï döc yök, acïn dhöl loithok lëu bï ke awuɔɔk tiit. Dhöl ë rou ku yen rac apɛi  ee bɛ̈n bei thonyic ee ɣet abaŋ kɔc tuany këc döc yök.




#Article 104: Tɔŋ Pinynhom de Röu (321 words)


Tɔŋ Pinynhom de Röu (1939–1945) acë tɔŋ ë Pinynhom ëbɛ̈n. Tëdït ë pamaac në Pinynhom, në keyiic pamaacriɛldït ëbɛ̈n, aacë tɛr keye tëk në akuutëtɔŋ karou, Akutcïmäth ku Axis. Töŋ acï thɔ̈r keye tɔ̈ŋëbɛ̈n, luɛlde pamaac acë känyeyökken ëbɛ̈n looi tɔŋic, agut kä kën dhiɛl yɔ̈ɔ̈mtɔŋ, kacit ɣöötlooikäŋ. Cin de pamaac cë thɔ̈r në tɔŋë-yic, ku wënh cë lɔ thïn, ku kɔc cë thou thïn, aa juëc tëne tɔɔŋ kɔ̈k cë tuöl thɛɛr. Kɔc cë thou tɔŋic në kaam de tïmëtïm 30 ku tïmëtïm 50. Tëdït në keyiic acë yaa kɔcbaai.

Tëdït ë dugɔt aaluel nɔn tɔŋë acë cök jɔɔk të kaaŋ Germani Poland ɣɔ̈n köl nïn 1 Pɛnëdhoŋuan 1939, lakin dugɔt kök luel nɔn cäkë ee cuäŋë Japan lɔ Caina ɣɔ̈n kölnïn 7 Pɛnëdhorou 1937. Të kaaŋ Japan Caina, ke gɛm ë Amerïka acë yaa tääu ë buɔndeɣɔɔc në Japan. Germani acë Poland kaaŋ cök, go Prans ku Amatnhom Panŋaknhom thɔr lëk kekë Germani, go Germani bɛ̈i kök dom Yurop. Në ruon 1941, wënthɛɛr Germani acë  tëdït ë Yurop dom, go Amatnhom Panŋaknhom ëtök döŋ ke thɔ̈r kekë Pamaacriɛl Axis në Parut Aprïka, Wär Mapinyciɛlic, ku jɔ̈l yaa Adɛ̈kdiɛt Atlantik. Në ye Pɛnëdhetem 1941, acë kɔc Axis Thobiyet Yunion cuaŋ, ke cak pinylautɔ̈ŋ dïtbëtɛɛm kathɛɛric. Luɔ̈i kënë abë riɛltɔŋ de kɔc Axis rac apɛi.
Në ye Pɛnëthiäärkurou 1941, Japan acë Amerïka cuaŋ në Adɛ̈kdiɛt Pathipikic kekë ruɔ̈ɔ̈mpiny de Amatnhom Panŋaknhom.

Tɔ̈ɔ̈ŋ Japan acë bën dhuk nhiim në 1942, go tɔ̈ɔ̈ŋ Axis de Yurop aya thiit nhiim ruon 1943 lɔ̈ŋ në Parut Apirïka ku Thobiyet Yunion aya. Yecök Akutcïmäth jɔk bë thɔ̈r la  tueŋ në akeunhöm ëbɛ̈n. Axis aacë kat Parut Apirïka ku ruon 1943 aacë yaa dhil bë Italia kony. Në ye ruon 1944, ke Akutcïmäth kaaŋ lɔ Prans bïk lɔ Germany, të ɣäthtueŋ Thobiyet Yunion ke lɔ thiök në pabak. Germany acë cien jat nhial ku thök tɔ̈ŋ në Pɛnëdhiëc 1945, go Japan tɔ̈ŋ thök kölnïn 2 Pɛnëdhoŋuan 1945.




#Article 105: Tɔŋ ë Pan Darpoor (316 words)


Tɔŋ ë Pan Darfoor ee tɔŋ akɛ̈ɛ̈kdït pan Darpoor ë Thudän. Ajɔk rot ë Pɛnërou, 2003 wäär cï Akut Nhomlääu ë Thudän (SLM) ku Akut Thööŋënhom ku Yic (JEM) ke yiic mat bïk thɔ̈r kekë miir ë Thudän, wɛ̈t cï kek ye ŋäny thɛny cï yen kɔc ë Darpoor cië Araap thany nhïïm piny. Go miir ë Thudän dhuk nhom ë tɔŋ thuum yen kuat kɔc Darpoor nhïïm cie Araap. Yen kënë, acï thon kɔc juëc bɛ̈n bɛ̈ɛ̈i kɔc cië apuruuk, ku kuënekɔ̈u bɛ̈ny miir ë Thudän Omer Baciir nääk ë kuat, awuɔ̈c ë tɔŋ, auoɔ̈c diik manhëraan Akut Luk Awuɔ̈c Pinynhom.

Tuɔ̈ŋtök akɛ̈ɛ̈k atɔ̈u apuruuk ku polïth ku jɔl yaa Janjawiit, akut riny tit baai kam kɔc Apirïka cï ciɛɛŋ Arap ke nyaai, ku akut koor kuat cɔl Beduin të parut Ridhegat, ku akut juëc kɔ̈c yɔ̈ɔ̈m Arapic lɔŋ Darpoor aake këc röt mat aliääpic. Tuuŋ alɔŋ dɛ̈t ee yɔ̈ɔ̈m akut kɔc ë ror cïmënë SLM/A ku jɔl yaa JEM cï ke tuɔ̈ɔ̈k ë kuat Muthelem ku aacie Araap, cïmën kuat cɔl Poor, Dhakawa, ku Mathalit. Pamatnhom Apirïka ku Pamatnhom Pinynhom la yɔ̈m dɔ̈ɔ̈r cïk tuɔɔc Pan Darpoor cɔl UNAMID. Na cɔk, amën wäär ye miir ë Thudän ye jai ë baainhom lɔn yen Janjawiit ye kony, anɔŋ kën ye nyuɔth, lɔn na dë kä ye kë kony ë weeu, ku dhɛɛŋ, ku yen.

Yen ë teeŋ guir ku kë teeŋ nak maracageer. Aye thooŋ lɔn na dë kë kɔc cï riäk kë yok ajuëc kä duer tïm buɔt döt, kɔc thou kä kë thou kë, ee tɔŋ, cɔk, ku tuany. Kɔc juëc cï thiɛi wei, ku kɔc cï cuɔp wei acï kök, bïk lɔ wun kɔc guum riääk cä akɛɛth teem kɔth, kënë acï aliääp ku maamdït tet bɛɛi kɔc guop. Colin Powell bɛ̈ny theɛɛr ë biöök wëlalɔŋaɣer Pan Amerïka, acë lueel lɔn riäŋ kënë ku këc baai thuum ka ŋot abï dhiɛl thuum.




#Article 106: Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän (180 words)


Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän (ŋic aya ke yee cɔɔl Yɔɔtwei de Anyanya ka Anyanya Tueeŋ, cë cäk ë rïn ke kɔc ëcë yɔɔtwei) aayee tɔŋ ë gɔl rɔt në run ë 1955 agut run ë 1972 në kam abaŋ ciɛɛm ë Thudän ku lɔŋ paguot ë Thudän, aake kɔr thɔ̈nybääny miirdïtic ku bïk nɛŋ miirkoorden kepɛ̈c. Abaŋ tïmëtïm raan aacë thou tɔŋic ruɔ̈ɔ̈n thiäär ku dhorou-yic, ku bɛ̈ɛ̈r ë tɔŋ alëu bï tɛ̈ɛ̈kic ë mëër kediäk: ajök tɔŋkoor, ku jɔl cɔɔl Anyanya, ku jɔl yaa Yɔ̈ɔ̈mlääunhom Dɔmbaai Paguot Thudän.

Amatdɔ̈ɔ̈r cɔl Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän kääc në run ë 1972, ë yee kënë ëbɛ̈n aaye lööny bï ëbënëbën riäŋpuɔ̈n awën jɔk tɔŋ nyaai, ku yenka cë tɔŋ ë reu ë pamac ë Thudän bɛ̈n bɛ cɔ thäär në kam abaŋ parut Thudän ku lɔŋ paguot ë Thudän, mɛn ë gɔl rɔt në run ë 1983 agut run ë 2005. ëye kënë, yenë kaam de run ë 1955 agut run ë 2005 gam akölkɔ̈k ke yee tɔŋtök nuat, cî run kethiëër ku tök ë cïntɔŋ ke lɔ̈ŋ bë biɔ̈k kereu ke tɔŋ tekiic.




#Article 107: Tɔɔŋkuel (217 words)


Tɔɔŋkuel anyiköt cäthatïïp ŋiëëckäŋ ë daiyiim cï raan cɔl George Lucas looi. Cäthatïïp kadhorou aacï kɔc akut ë luɔi gam aɣeer ke cɔl Lucasfilm Ltd. Ruɔ̈nbuɔt 20 toc, ku tek piny United International Pictures.

Tɔɔŋkuel aake cï nhiaar apɛidït ë rin tɔ̈ athör Tɔɔŋkuel thïn, video games, television shows, toys, ku kajuëc kɔ̈k. Keek aake cï nhiaar aya bïkke lär aadieer thïn ku nyooth atïïpcath raan cɔl John Williams.

Kek atïïpcath kä, wënh cït raan ye cɔl droids, cï thoŋ Dïŋlïth nyaii (wɛ̈tde yic acït raan), cɔk alɔŋ cïï kajuëc keyiic röt nyuɔɔth ke cï raan. Kaam kɛ̈c dït ku ariɔ̈cdït aatïïpcath a riɛl paal luɔ̈ɔ̈i bï kek kuat abatäu këriëëc ëbɛ̈n tɛm.

Abatäu cï looi riɛl, ku ee ciɛ̈t yath ë dhɔ̈l kɔ̈k. Aye gam lɔn nadë ke riɛl kënë ee kat kë pïric. Wël raan cɔl Obi-Wan Kenobi: Riɛl kënë yen ee ran cɔl Jedaai yiëk riɛlde (Jedaai akut käpïr ë Riɛl luɔɔi ku bïk dɔ̈ɔ̈r, rëërpath tënë kɔc, piinynhom ku ciɛɛŋiic. Ee laar riɛl cï kuat käpïr cak. Ee ɣo kuɔ̈mpiny, rëët ɣoyiic, ku mɛt kuɛl yiic ëbɛ̈n.

Kɔc lëu bïk Riɛl mac kenhïïm aala riɛl kɔ̈k, raan kɔc kuɛɛn nhïïm, käŋ liɔɔp ë täk, ku meek kë bï rot looi. Të kum yïn yïnyin ku boric, ke yïn ayök Riɛl ke cath yïguɔ̈p.




#Article 108: Wet (228 words)


Wet aye rin amatnhom de wet yennë kerou ke thuëëc/riäŋ në kɔɔi/dön kornyin ka nyïn kal/thuöŋ cïkke wec piiny ke cïkke roor në timkɔu ka ɣän kɔk raan ë thuëëc arët bë kake raan thuëëc kennë yen jot ëbɛ̈n ke biäkden yen wet kennë acë thuëëc në thuëëc kuötic në ruön buot juëc në Pinynhom.

Rin kë aye rinke wet yekke thuɛ̈ɛ̈c në yë thuëëcë ku ka cïn wet cï week thok. Kɔk nyic keek në wetice (mancala Dïŋlïthic).

Acak yaa man nɔŋ yen rin wär buɔt kabɛt (800) ke rin ke wet thɛɛr ke rin kɔk ayekke nyic ëke rin ke ye wet tɔ̈ŋ ë ku rin kɔk aya aye rin ke wet wääc ka cït buɔt ka rou ke thuëëc jöt acikke ciɛl.

Wet juëc ke tökkurou aye lɔ mat në thuëëc yennë ke thuëëc, kɔc ye thuëëc aye thuëëc jɔɔk në tɛɛn de cin nyic thok de kɔi cëke week thok cït mɛn de ye thuëëc töktök në thuöŋke thuëëc ka tim cë ɣöör. Raan ye thuëëc ee koi/dön kornyin kuen benke thuëëc wat, bɛ̈n de thuëëc anɔŋic nyiɛi de kɔi ëbɛ̈n në thuŋic ciirde nyïn thuɔɔŋic ëke kuany ke cök, ku tiëm ëbɛ̈n të cïn kake raan thuëëc ke yin lööm kedhie në tim cë ɣoor kɔu yic cɔk yaa mɛn wɛɛcë kathii në thuëëc ke amatnhom de mäny de kɔu den ëke matnhïïm.




#Article 109: Wït jööt yuït (241 words)


Wït ee ariäŋ nhiɛr muɔŋjäŋ aye yɔ̈ɔ̈m cï raan deen tiɛm ayääŋ jɔt. Wït ee riäŋ tööŋ ë raan gɔp cïmënë pätic ku pïïr, wïtpiny ku nyucic ku neerkok ku pɛcic. Ku thuec aaye looi ɣɔ̈ɔ̈n miɛt puɔ̈u-yic, ku aye wëër yic aya. Wït awëër riɛl guop ë kaam kɔc karou (ku kɔc juëc) kɔc wëër aake ye yaa raan ye wek pööl. Yen wën aye them bï tiäm yök. Yeen anɔŋ dhɛ̈ɛ̈l juëc lääu yiic ku lööŋ juëciic ku kathɛɛr ë kɔc ku dhɛ̈ɛ̈l yam. Tëët aa yääŋ acï mat ke tëët toŋiic ye looi ë cïn ke cïn juëër ë apuruuk-iic.

Jööt ee tɔŋ ë rot nyuɔth ë toŋtoŋ thɛɛr 15,000 ë nyooth ë ɣäär cï giit Pan Parantha. Kɔc Babilon ku Yijip acï kɔc yuɛ̈t thɔ̈ɔ̈ŋ gueeŋgueeŋ ë panykɔ̈u aye nyuɔɔth agut pööl riäŋ akölë. Athör cï gɔ̈t thɛɛr ë riäŋ të mec tënë kɔc thɛɛr Indian Vedas. Ku ka tɔ̈ athör Iliadic ku Homer acï thɔ̈r ë tɔŋ Turujan ë ruon thiärkudiäk ku thiätkurou ë ruon buɔɔtic aŋööt këc Yecu Keritho dhiëth. Aye wel cï thok Pan Indian nyooth tɔ̈ athör cɔl Ramayana ku Mahabharata ë tëët toŋ ku wït atɔ̈ thïn. Tënë koc thɛɛr Girith wït aloŋ abaŋdït pïïr kɔckenic ku ciɛɛŋdendic. Weer wïtwït acï kɔc rot ye ŋuän ɣɔn juëc yic aye looi ke pol thɛɛr tuuk Olimpik. Roman thɛɛr acï nyɛɛi apɛi yuït Girith, ku acï käjuëc ciek kek rot ye ŋuän nyääi thïn.




#Article 110: Wɛ̈t de Nhialic (484 words)


Wɛ̈t de Nhialic (në thoŋ Dïŋlïth Bible, wɛt de Gïrïk τὰ βιβλία athör) ayee akut athör lajik cï keek maatic cï gäm në Judai ku Kërëthänooi. Acin Wɛ̈t de Nhialic toŋ eyen romki ku ade Wɛ̈t de Nhialic juëc jiem kek në kuɛɛr juëc tɔ̈u thin. Akuut ke kɔc cï jam, acïk athördït ke piooc de lööŋ ke Nhialic në dhɔ̈l juëc kɔk yiic, ku akööl kɔ̈k aye tɛ̈ɛ̈kic ku mat keek athör, ku nɔn e wël kɔ̈k mat athördït në lööŋ cïmäätic.

Wɛ̈t de Nhialic de ɣeberu (acɔl Tanakä) ade-yic athöör ke thiärou ku ŋuan ku acï tɛ̈ɛ̈kic në adiäk, athör kadhic aacɔl Lööŋwëët (Tora),  Athörtït (Nebiim), ku Athörcïgɔ̈ɔ̈r (Ketubim). Wɛ̈t de Nhialic de Kërëthänooi acit ke thoŋ kekë athör ke thierdhetem ku dhetem athör ë lööŋ ë Kɔc tɛɛr (Protestant) agut te ɣet kek athör ë lööŋ ke cit thierbet ke tok tɔ̈u luaŋ de Nhialic de Ethiopia (Ethiopian Orthodox Church).

Baŋ tueŋ de Wɛ̈t de Nhialic de Kërëthänooi ee Lëk thɛɛr, ku ade yic ke cit athör de Wɛ̈t de Nhialic de ɣeberu thierou ku ŋuan cï tɛ̈ɛ̈kic athör thierdiak ku dhoŋuan ku acï guiir cïïthoŋ athör ë Wɛ̈t de Nhialic në thoŋ de ɣeberu. Arɔm Luaŋnhialic (Catholic Church) ku Luëknhialic Nhiäk (Eastern Orthodox Church) acää athör kɔ̈k mat Lëkthɛɛric, ku aakëc mat athör Nhialicic ɣëbëru. Baŋ ekek rou ee Lëkyam mac ade yic athör thierou ku dhorou, ŋuan eki athör de Wëlpiɛth, Luɔɔi de dutuuc, thiɛrou ku tök athör tok cï gɔ̈ɔ̈r, ku jɔ yaa athör Nyuuth, ku athör e thɔɔn cï gɔ̈ɔ̈r ɣeric.

Në reenken ruɔ̈ɔ̈nbot DBN, ke akutnɔm ke Judai aake ye athör Wɛ̈t de Nhialic Kacïgɔ̈ɔ̈r ku ye kike cɔt Kalajik ye cɔl (kitbei akodes në thoŋ de ɣeberu), ku ye mɛɛn akut de Kërëthänooi aaye Lëk thɛɛr kekë Lëk yam de wɛt lajik de Nhialic cɔl Wɛ̈t de Nhialic lajik aya Kacïgɔ̈ɔ̈r lajik (në thoŋ de Gïrïk τὰ βιβλία τὰ ἅγια aya η Αγία Γραφή0).

Kekë Aramaic athör thɛɛr de ɣeberu ye cɔl Tanakä gät ekɔc në nin mec të cit ruɔ̈ɔ̈nbot 10. Wɛ̈t de Nhialic aatekic në cɔ̈kdït në ruɔ̈ɔ̈nbot  kathier ku diak DBN në raan cɔl Stephen Langton, ku berë tekic në cɔ̈kthii në ruɔ̈ɔ̈nbot  kathier ku dhetem në mony magurgur athör ë gɛ̈ɛ̈r, raan cɔl Robert Estienne ku në ye mɛɛn Wɛ̈t de Nhialic aye jal kuanyic në cokdït ku cokthii cë yeen cɔk kɔcic ë kuɛ̈n.

Wɛ̈t de Nhialic yeka ye yök ke yen athöör töŋ ye ɣɔɔc apɛi në Pinynhom. Aye yök ke cit ciin de tïmëtïm bɔt ke bianabur në ke ye ɣaac ë ruuntok. Yeen anɔŋ kuɔnydït apɛi ë biak de lɔ tueŋ de kuɛ̈n ku gäär ku gän de katheer, ku jɔl nhɔmdït në biak de Pinytheei (the West) te ɣɔn thɛɛr ɣɔn cin ë athör juëc gät biic në makana në ciendït. Athöör tueŋ de wɛt Nhialic ye cɔl Gutenberg yenë kee kɔŋ juɔt beyic në makana.




#Article 111: Wɛ̈tmääc (299 words)


Wɛ̈tmääc pamac (ka pawut) ee wɛ̈tcïgɔ̈t ë lɔ̈ŋ man cë kɔc lɛ̈k apath thïn tɛ̈ bë miir dhil luui. Aye lueel tënë kɔc tɛ̈ bï bääny yaa kuany thïn ku kaam ye kek ceŋ keluimiiric, ku tɛ̈ bï lööŋ yam looi ku lööŋ thɛɛr waaric, ku ye kuat kɔc yinda bï yaa cuɛ̈t bïk bääny yaa kuany, ku lööŋyith kɔ̈k ŋu bï yaa ŋuun, ku tɛ̈ ye wɛ̈tmääc lëu bî kɔc waaric.

Wël thööŋ röt aaye tääu miir nhom ku riɛl töu ke kek wɛ̈tmääcic. Tɛ̈dɛ̈t, pamaac man aala miir thanypiny aacïn wëlmääcken theek ka aala wëlmääc rac apɛi man cïn lääunhom yiɛ̈k tënë mïthbaai ku kɔc kɔ̈k aya. Yen bääny kënë aŋic ke cɔl riɛlnhom ka wɛ̈tmääc tɔt kɔ̈ɔ̈th. Wɛ̈tmääc ee adhöl bë kɔc mat nhïïm miirmatnhomic.

Wɛ̈tmääc Amatnhom Panŋaknhom (UK) akëc gɔ̈t wɛ̈t tök cimën pamaac kɔ̈k. Wɛ̈tëyic, wɛ̈tmääc ë Amatnhom Panŋaknhom akëc gätpiny ëbɛ̈n acïn. Kɔ̈k aye yök në gäätic, ke jɔɔk ke Gämyithdït (Magna Carta) ruɔ̈ɔ̈n 1215 ku Gäätlöŋ Yith ruɔ̈ɔ̈n 1689, ku ke mat Löŋluɔi ë ɣönlööŋ thïn. A bɛ̈k kɔ̈k ye yic aa cɔl löŋ ë raan ëbɛ̈n cï ke looi wɛ̈t kɔc löŋ yeem wär run buɔt jääi lɔŋ luɔi ye cɔl lɔ̈ŋ tɛ̈ tädë tɛ̈t löŋ lɔŋ biöth löŋ. Rin wɛ̈t kënë, aye kɔc kɔ̈k lueel lɔn Amatnhom Panŋaknhom ala wɛ̈tmääc këc gɔ̈t.

Ruɔ̈ɔ̈n 1787 acë Amatnhom Pawut jɔɔk bï gäät wëlmääc ɣäth tueŋ. Wɛ̈tmääc ë Amatnhom Pawut aciek apɛi man cî kɔc ŋuɔ̈t luɔ̈ɔ̈i, ku acï waric arak juääc runiic. Acï looi wär cë kɔclooipiny baairot yök tënë Bɛritɛn. Tueŋ aake la wëljamiic lɔŋ miirmatnhom, acï nalä bɛ̈n waar Wɛ̈tmääc cî kɔc looi yaköl.

Wɛ̈tmääc pan ɣindia yen ee wɛ̈tmääc bärapɛi cïgɔ̈t në Pinynhom. Ala yic wëljamiic 395, watkɔ̈ɔ̈th 12, ku tekiic 22, ku acï waaric arak 100 ku täkac.




#Article 112: Yäcpou (262 words)


Yäcpïu [cholera në thöŋ Dïŋlïth] ee tuëny kocliäp të ci abuöt Maguat-Pou ye cak. Ee cïnkor yen ayee dɔm. Kït ŋic apɛ̈i eyaa ciith piéu apɛ̈i. Rɛ̈ɛ̈cde apɛ̈i, ciith ee yecök rɛɛk abi raan thou kamkor rin ë döupiuguop.

Yäcpou ee tuany de runthɛɛr. Wëlcigɔt de yäcpou (në thöŋ Sanskrit) aaci yök gölcok runbuɔt yekek dhiec YKD (Yecu Këc Dhieth). Wëlthɛɛric ebën, anoŋ mɛŋbei juëc ku akumpiny de yäcpou ci röt loi.

Abuöt Maŋuat-Pou anoŋ kuat (mecthok) juëc. Abëk ken aa ciék tuëny riliic tene kök. Rinëken, kɔc kök ci liääp yäcpou aa cin kiit é tuany; kɔc kök aa naŋ kiit cie rëc apɛ̈i, ku kök aa naŋ kiit rëc apɛ̈i.

Yäcpou aŋot ye liaap ɣôn juëc de pinynhom. Thöŋkou në 2010 aye luel ula raan kam maliön ka 3 agutci maliön ka 5 aaye yäcpou dɔm ruön thok ebën, ku 58,000–130,000 aathou ne tueny kene ruon ebën. Yakölë, yäcpou aye cɔl aɣuɔkthai. Kuyenaya, agäk apei ne bɛɛi cilatueŋ yiic, aloŋdietde ne mïth yic.

Kɔc aa yäcpou yök ne dhel cääm de cäm aye dëk de piu noŋ acuɔl. Kɔc nëk yäcpou aa ciith apɛi, ku abuöt de yäcpou ee rër pïr ne wëric. Ne bëëi latueŋ yic, arakthok, acin liucuol path. Yäcpou ee thiai tälee cïth liäp kek piu ye kɔc kók gem.

Cimënë, täle acuɔl (wëër raan) la ɣet wär ye kɔc juëc gem thin, kɔc aaye yäcpou dɔm täle kek:

Kënë ee yen ciëk ne yäcpou gääk apɛi tënë bëëi cilatueŋ. Kɔc cam miithwiir cimënë juäl bii bei piɛ̈u noŋic abuöt yäcpou ku go tuɔɔc dukan bëi cilatueŋ.




#Article 113: Yinyëraan në pan Thudän (266 words)


Akut kɔ̈k yinyrëaan acï käjuëc gat piny yɔŋ kɔc ku känɛkkuat loi miir ë Thudän ruun juëëc cï bäk.

Të cït tënë 2009 yinyëraan acï luel wutmatic Amerika abaŋloi wut abï yic riel wic kɔc ë rɛɛc yinyëraan ë miir ë Thudän ku Akut Arab thaar cïn loŋ. Tëm ë kɔc awuɔcdït, agut nɔ̈k ë kɔcëtim cï riu kɔu ku kärɛc juëëc kɔk cïk loi.

Taŋ tooŋ kam ë miir ë Thudän ku akut cï kɛɛc wei, miir ë Kartoum acï gol ë näk kɔl col, ye kë cɔl aya loon, kɔc col guup, cuen ye Darpor, Got, Nuba, Kordopan, kiir col Abiɛi, Beja, ku Nubia aloŋ ë parut ë Thudän, tɔŋ kënë kë cï bën bei thïn, ee lɔɔm ë diaar ë riel, thɛɛt thɛɛt ku näk kɔc col, ku cieec kë kɔc juëëc wei bɛɛi kënë yic , aye mɛk kë wär tënë tïmëtïm kerou ë ruon 2007 acï rot loi bï Thudän cɔl aye thɔ̈ŋ kekë Ruanda kɔc akut lëk. Wël juëëc acï luel lɔn cï miir ë Thudän luëk ë Nhialic ku bɛɛi juëëc cuony aya.

Tɔŋ theaar pan ë Thudän acï wäric ë raan cɔl Mukesh Kapila, wuotmatic pinynhom [United Nations] aruuk pan ë Thudän, kënë nɛknɛk ë kuat col wɛt cï miir ë Kartum Akut Arab thaar kë cïn loŋ guïk bïk kuat, col thuumnhïïm pan ë Thudän, të cït të cï Kapila ye luɛl thïn miir ë Thudän aŋic kë loi rot baai, ka acä Akut Arab thaar kë cïn loŋ raac nhom UN, aye thɔ̈ɔŋic lɔn na dë kë raan 300,000 acï nɔk kam ruon 2003 aɣet 2010.




#Article 114: Yiëth ke Mönyjiëëŋ (223 words)


Ciɛŋ de Monyjiaŋ thɛɛr ku ke ɣɔn ke jiëëŋ de thai akutnam ke Sudan wowic.

Jiëëŋ ëbën anɔŋ ke jak juëc, wëi riil duciɛŋ ee cɛk wëi kök ee Nhialic. Yen aya Nhialic de luät ku Deŋ, ku ee yen ee wëi kadhie kum. Yen acï gam luɔi nu en tënë ciɛk ee käŋ ku bï nyuc ke bï raan ëbën biɔ̈k buɔ̈t ku lääi tɔ̈n pinynam. Nhialic aya aŋiic ke ye jaak, jɔk ku jur kɔ̈k cït akutnam ku Nueer ku Culuk e cɔl Dyokïn.

Deŋdït ayï Deŋ ee Nhialic de luät de deŋ ayï lëu de käŋ, në kuny e Nhialic man Deŋ Abuk, wëi kɔ̈k koony cömku diäär aya keroor theek, ku Nhialic däŋ ee Garaŋ aya në Jiëëŋ kɔ̈k bï yaa Nhialic ekë gël në biäk de Deŋdït ye wëike diäär ke jiëëŋ diir ku röör kɔ̈k eke bï teer. Ku jɔk adhuk të në wëi ke akutnam ke kuakuɔ ɣɔn thɛɛr.

Kɔc ke Jiëëŋ ayï Anyaak ke Aprika theek, në biäk de yath tɔ̈u në këroor yiic. Kɔc juëc thek këroor aye Atemyath, Biar Këroor (Lualdït), ku Maluaŋ, ku Këroor kë ayekë mɔɔc miök weŋ cï thaal baai bï ke yuɔ̈m piɔ̈th, na alë ekë jël lek rooryic. Näŋ de këroor ekë rac apɛi të në kɔc ë ye theek luɔi bï wëi kë adëër lɔ raan nëke.




#Article 115: YouTube (225 words)


YouTube ee dɛɛië amatnom ɣɔ̈nkenuëët yee kɔc jɔtnhial, ŋëmkë, ku rɔmkë dɛɛiëke. Dɛɛiëke aalëu bï ke them, ku thɛɛ cennëke dɛɛië ɣoi aaye tääu në biäk. Ëmɛɛn, wënhcaath (akut göörë wël) yen anɔŋ youtube ku ye luɔ̈ɔ̈i. Dɛɛiëke kith yiic aa lëu bïke tääu ë ɣɔ̈nkenuëët yiic. Youtube agɔl në pɛɛi de rou ye cɔl Kol, 15 2005 në kɔc keediäk ëke kɔn luui në Paypal.

YouTube acï pëën në thukuul juëc në kë yen mïth thɛlwei bïk lɔ göör në dɛɛiëke rac në makuëënic kä lëu bïke gɛ̈lwei në kä piööcë ke yiic, cï mɛn cïnnë ɣɔ̈nkenuëët ke ciɛɛŋ ku ɣɔ̈nkenuëët ke thuëëc thiëëk thook në ye töŋë. Ku në mëër nhial wär thukuul (Ku në ɣän ke luɔɔi) agut Mirii kɔ̈k aa cï Youtube gël në kɔc në Pamɛɛc ken yiic, ku kë yekë tak awääc.

Cï mɛn de lööŋ ke luɔɔi de ɣɔ̈nkenuëët, kɔclui aalëu bïk jɔtnhial në kä dɛɛiëke tënɔŋ keek päl tënɔŋ raan ë yicëgɔ̈t ku kɔc tɔ̈ në dɛɛië yic. Guëëc, riäkguɔ̈p, jöör, ɣɔɔcwei, ku dɛɛiëke nɔŋ yiic duɔ̈nyëlöŋ aalëu bïke gël në jɔtnhial. Mëjɔtnhial ee Youtube gäm päl bïk gɛm biyiic ku waar kë dɛɛië cïmɛn kɔɔr kek yeen ku kaa cïn päl të cïï mëjɔtnhial dɛɛië wuönywei në biäk. kɔc aalëu bïk daai në dɛɛië në biäk ku kaa kënnë pɔ̈l bïk dɛɛië tɔ̈ɔ̈u Kompiötaai ken yiic.




#Article 116: Yoweri Muthebeni (287 words)


Yoweri Kaguta Muthebeni ee cï dhiëth në 15 Pɛnëdhoŋuan 1944. Yen ee raan ŋic käkë bäänyde baai ku ye bɛ̈ny ke miir ke baai de Yuganda thɛɛr në 29

Pɛnëtök, 1986. Muthebeni acï mɛt në kɔc cï kɛɛc wei-yic, kɔc ke cop bääny de Yuganda Idi Amin ruɔ̈n 1971 aɣet cï 1979 ku Milton Obote ruɔ̈n 1980 agut 1985, ku parut de Yuganda akëc nɔmlääu kɔn yök.

Muthebeni acï nomlääu bɛ̈ɛ̈i ku lɔ tueŋ pɔth de pïïr nɔŋ pawut ëke cï cɛ̈ŋ në tɔŋ juëc ke ye kɔc cï kɛɛc wei looi ku tɔŋ baai, ku bɛ̈nde acï tɔŋ riilic arɛ̈ɛ̈t nyuɔth bï tuɛny cɔl HIV/AIDS bï nyic na Apirka. Në ciɛl ku gölde ruɔ̈n 1990s, Muthebeni acï door në kɔc Pacuɔl ke raan töŋ de kɔc jɔk ke bääny ke Apirka, ku bäänyde  acï yiic laŋ kärac, në ciën rɔt mät toŋbaai në paan DRC miir de Koŋgo ku bar dït de Koŋgo yen ciëŋ këk thïn. Kɛɛc wei de Koŋgo ku në Apuruk de Nhialic acï kuɔnyde pinynhom de kɔc rac bï të yenë käŋ looi thïn gɛ̈knhom ku thiëëc de baai në ruɔ̈n 2005 ku wɛ̈ɛ̈r cinë riel määc waric ku cot kaam de miiric bï cïï lëu bï cuɔt tueŋ kaam de miiric tënë kɔc wicen në lɔŋ baai ku kɔc aɣɛɛr.

Ee dhiëth pɛɛi nïn 15 Pɛnëdhoŋuan, 1944 në Nthuŋgamo, në Gɛ̈lde Yuganda-yic, Muthebeni ee ran tɔ̈ŋ kɔc ke Banyankole akut ke kɔc ke Yuganda, rin ë wun dït aye cɔl Muthebeni, luɛlde ee mɛnh raan yic në dherou, nëa tɛk de dhorou yɔ̈ɔ̈mde muɔr ŋaŋnhom de Apirka guuk. Kënë yen aye ruɔ̈m piny de apruk ke kɔc ɣer të wën cï kɔc ke Yuganda luɔ̈i në tɔ̈ŋde de rou de pinynhom.




#Article 117: Kil (268 words)


Kil ee läidhiethëmïth [mammal]. Yen anɔŋ muɔɔt [toes] kediäk, muɔtdït në ciɛlic ku muɔɔt kor kerou. Kil ayee kuat tök keyik akaja, maguar, kacigo, ku tapir. Ee koolë anɔŋ mɛ̈cthok kil kedhiëc, ku wäärthɛɛric, anɔŋ mɛ̈cthok kɔ̈k. Në mɛ̈cthok kedhiëc ye anɔŋic ee koolë, mɛ̈cthok kerou aa tɔ̈ Aprika ku mɛ̈cthok kediäk aa tɔ̈ Paguot Asia.

Läi de kuatëkil aa lääiënyuäth, aa dït apɛi (kil ee tök në lääiënyuäth dïtbëtɛɛm, ku athiek ë kil mɛ̈cthok ëbɛ̈n alëu be yaa 1000kg ku tëkac), anɔŋ  guop biɔ̈ŋ dhil kecit (1.5–5 thm [centimeter]), looi në mɛ̈tmɛ̈tic kolajen [collagen], ku nyith thiin (400–600g) në läidhiethëmïth dïtic, ku tuŋ dït. Kek aa lac nyuäth yäär, lakin të lëu rɔt, aalëu bïk miëth ril cam ku waac yänydenic. Mɛ̈cthok ë kil në Apirïka acïn thok lec tueŋ, ku ee miëth tet yethook; kënë acïï cït läi kɔ̈k kuatdenic.

Kɔc aa kiɛl nök rin tuuŋken. Tuŋ ë kil aye ɣaac ku ɣɔɔc thuŋcolic, ku ayee looi në ceŋceŋ kɔ̈k keye kene dhëŋ ku wal ë mukciɛɛŋthɛɛr [traditional]. Asia Pabak ee thuuk dïtbëtɛɛm në tuuŋ ë kiɛl. Theemic, cin de tuuŋ ë kil athöŋ ke cin de mïlaŋ thuukcolic. Kɔc aa tuuŋ kil guur ku camkï abiik, rin yekeke tak ku gam lɔn bïï yen tuanytuany nyai. Tuuŋ aa looi në keratin, ee wëëth tök ye nhiɛ̈m looi kekë riöp. Mɛ̈cthok kerou de Apirïka ku këde Sumatra anɔŋ tuuŋ kerou, ku kil de India ku këde Java anɔŋ tuŋ tök. Akut Pinyëbɛ̈n bë Käŋpinynhom Kony, ayeke luel lɔn mɛ̈cthok kil kadiäk aa awicthum [endangered] apɛi, ku aa wic bïï ke tiit tënë ajooŋ ee yiep läi.




#Article 118: Ŋiɛ̈ckanhial (206 words)


Ŋiɛ̈ckanhial ee piööc ë nyiny ë käŋpinynhom. Ee piööc ë këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n tɔ̈ abaŋbiic ë liɛuyic ë Pinynhom. Apiööc kɔc ka ye piny mer tɔ̈ nhial, cït kuel ku tïmtïmkuɛl, ciër, pɛ̈i, kurnhial ciërayɔ̈ɔ̈l, ku luät, ku ka ye röt looi, cït kueldïït ë yic pätëruɛl, gamma ye ghɛɛr keer, riɛl atiɛktiɛk thii tɔ̈ nhial anɔŋic piööckatiɔɔp ku piööckätɔr. Athiääk kë piööc gɔ̈c ë käŋ, ye gɔɔt tɔ̈ aliiric, ku të ye ka tɔ̈ aliiric röt waar thïn.

Ŋiɛ̈ckanhial ee piööc töŋ piööc ŋiɛ̈ckäŋthɛɛr kɔc wɛ̈ɛ̈r thɛɛr aake ye kuɛl ke ŋɔ̈ɔ̈r ë cäthdɛn yic, ku ye kë nyic ye niin bïï kek kɔ̈thkɛn puur. Ŋiɛ̈ckanhial athöŋ ke piööc de katiɔɔp ë kuɛl. Wɛ̈ɛ̈r jɔɔk ë ruɔ̈nbuɔɔt thiɛ̈rrou, anɔŋ piööc ë ŋiɛ̈ckanhial kerou, daai ku tɛ̈ktɛ̈k ë ŋiɛ̈ckanhial. Daai ë ŋiɛ̈ckanhial ee luui atïŋtëmec ku adɔmtiip bë daai ku tïŋ biäk ë kuɛl, tïmtïmkuɛl ku käŋ ë ŋiɛ̈ckanhial. Tɛ̈ktɛ̈k ë ŋiɛ̈ckanhial ee luui akuenkäŋ ku këcëkäär makuɛ̈n bë kë bë rɔt looi nyuɔɔth keek karou aaye dac luui ëtök, tɛ̈ktɛ̈k ee meek kë bë rɔt looi ku daai ee nyuuth të ye kë cë meek rɔt luɔɔi thïn.

Ŋiɛ̈ckanhial acë thöŋ ke piööcëkuɛl, gɛ̈mgɛ̈m ë kuat ë kuɛl ku ciër alëu bë pïr ë raan waar.




#Article 119: Ɣɔɔc de kɔc në Thudän (349 words)


Ɣɔɔc de kɔc në Thudän acë jɔɔk thɛɛr tueŋ agut cë wään thiökkë në run de 1983, agut cë run de 2005. Toŋ de rou de kɔc ke Thudän në këde ɣɔɔc de kɔc në jɔɔr kuɛt juëc ë kɔc ke lɔŋ lɔ piny de kiir de lil ake cïkke ɣɔɔc ku bïkke läär në ɣän ke parut de Aprika bïkkë lɔ lui ku ka ke cïkke nyuöth në kɔc ke Nuba, Yijip, Berber, ku Arap.

Gol në run de 1995, koc juëc ke ajuɛɛr de yiiny de raan ake cï bɛ̈n bïke bɛ̈n nyooth në biäk de toŋ de rou de Thudän, cëmɛ̈n de yic ku jol yaa kɔ̈k në thaa de toŋ ke miir dïït de Pan de Thudän ake mɛt bïkkë ke cin mat në riɛlden në këde kɔc ye ke ɣaac gokke lööm në kɔc ke riɛl Pan de Thudän ke ye biäk de toŋ kaamden kennë SPLA ke cïï miirdïït yök ke niɔp në biäk de löŋ në kam de pɛ̈c de kɔc gokkë kɔc niɔp cë toŋ ke thiai roor yaa kuony. Ku loi kë bɛi ke mïth abɛɛr.

Aya wɛt de acë bɛr bɛ̈n ënɔŋ kɔc ke pinynhom kë cïkke yök ke keek ke yï miirdïït mac baai acë röth mät ë toŋic ku jɔl yaa kɔc cë jääl në miirdïït mac baai-yic man jɛ̈ɛ̈r SPLA ëke nɔŋ gup awäc në näŋ de kɔc niɔp na cok thon de kɔc niɔp cï miirdïït mac baai agut cë kɔc ke riɛl (apuruuk) cëman kɔɔrë ye ku jɔl yaa käjuëc rac cë röt looi ŋɛ̈ɛ̈r ɣɔɔc de kɔc keek ɣɔn cennë ɣɔɔc de kɔc lɛk kɔc ke pinynhom, ke näŋ de kɔc acë bɛ̈n kɔc në ruɔ̈n de 1926. Ke kɔc ke miirdïït de Thudän acïkkë bɛ̈n nyic mɛn nadë ke ɣɔɔc de kɔc aaye töŋ de biäk de toŋ thɛɛr, ku kɔc aake cïn gël de röt.

Cë luɛl de ɣön de gäär de agörde lil, go pɛ̈cde kɔc ku näŋ de kɔc jɔl kɔ̈ɔ̈c në ruɔ̈n de 2002, na cok yaa man ku cë kuɛ̈n de kɔc cë peec goot në pɛ̈cic.




#Article 120: Ɣɔ̈k (338 words)


Ɣɔ̈k ee wɛ̈t ye nyooth kuat de läi ye dhiëth në meth, ku ka ye kuat ë Bos. Ɣɔ̈k aade yiic, thɔ̈n, miöör, dɛɛu ku miöörkor thiikor ku ɣɔ̈kdït ë ŋuut. ɣɔ̈k aye kuat dïït de läi ye ke mac thöŋ cök. Keek aye kuat yam ŋic ke cɔl Bovinae.

ɣɔ̈k juiëc aye kuat läi ye nyuɛ̈th wɛl, ku ye dhiëth ë mïth, nɔŋ miɔt ke rou ku ka nɔŋke yäc ke ŋuan tɛ̈kic. Yanye acë looi ke bï bɛ̈ɛ̈r wal ya kuɔny. Ɣɔ̈k alëu bïkï nhïïm nɔŋ tuŋ ku acɔ̈t cït të cënë ke cak thïn. Tuŋ aye cil bei në nhomic në yïc nhïïm nhial ku ka piɔlic në cil nhial. Akööl kɔ̈k aye ciil piny. Akööl kɔ̈k ɣɔ̈k aye mac tëtök në duutic në wut. Thon alëu bë ɣɔ̈k juiëc dhiëth në runtökic ku alëu bï dhiëth në mïth kerou eya. Daau/dɛɛr aye nɔŋ cök bɛ̈r ril, ku ka ye tɔ̈ në kaam koor ku gokï cath ke cenë ke dhiëth agokï ɣɔ̈k kuany cök.

Ɣɔ̈k: ɣɔ̈k aye cieŋ ke kɔc në ɣän juëc ke pinynhomic, yïï Authtralia ku New Dhïland yenë eka cïnic ɣɔ̈k. Ɣɔ̈k aake tɔ̈ ɣɔn thɛɛr cït ruɔ̈n 7,000. Ayenke ca, rïŋ, cäth, gɛ̈tënyin ku riɛl yök ënɔŋ keek.

Ɣɔ̈k aye yök në Pinynhom ëbɛ̈n ku ka liu ɣän mec cït Kanada ku Ruuthia, agut të cïn piu de Authtralia. Pandïït töŋ cënë ɣok yök thïn, ee Antarktika. Ɣɔ̈k awääc në kɔ̈ɔ̈cden dhienhden, cïïtken ku ɣän ye kek mac thïn. Ɣɔ̈k ke Bos Indicus cït man de dhiënh ɣɔ̈k ke Brahman alëu bë ke yök ë ɣän kɔ̈k. Ɣɔ̈k ke Bostaurus ku Aŋue keek amec të tuc ku të lir eya däŋ. Cök dïtë käärken apiɛth në cäth ke në pinyic ku të ɣɔ̈n ɣer yeke nyuäth ë wal. Nhïïm juëc kum dëëlken, aye cil ëke bɛ̈r arëët në pɛ̈i ke rut.

Ku ka nɔŋ dɛ̈l dɛ cï rɔt juak ye yen cɔ̈k luuc guɔ̈p. Aye dëël cï röt juac nyuɔl wei në pɛ̈i ke këër bïk röth juiɛr pɛ̈i mäi.




#Article 121: Kuac (223 words)


Kuac (Panthera pardus) ee kuataŋɔu dït në kuatëdhien Panthera. Kuëc aaciëŋ në Apirïka ku Athia. Acïï cït köör, keek aacïe cïeŋ në duut. Thɔn ee cïeŋ në rɔt ku cïëŋ ŋuɔ̈t yetök kekë aduurken. Kuëcthii aa märken nyääŋ wei në pɛ̈i ka 13 aɣet 18. Thön ku ŋut aacïe rɔm në kamken ëpath, na räm kek rin bïk ŋut riɛm.

Kuëc aaciëŋ tɔ̈ ɣɔndeceŋ të anɔŋ tiim kɔ̈k. Kek aa kuëën apiath, ku ke rëër në tiimnhïïm ɣɔn baaric apɛi. Keek aalëu bïk läncïknɔ̈k jat nhial në timnhom bïk thiaan në aŋui ka köör. Tiim aa tëden de thiaan të kɛɛŋë keek në köör ka në dun aŋuɔ̈ɔ̈th.

Kuëc aayäp kam wäcic, ku tëdït ee në wëric, ku keek ëya aaye yäp looi në dhöl kuɔ̈tiic. Kuëc aa läï lac tuɔ̈ɔ̈ŋ bïk thïɔ̈k ke keek, tëdɛ̈t ke kaa thiaan ku titkï bë länbïcam bɛ̈n në kelɔ̈m të thïɔ̈k ku jɔ̈lkï ke kaaŋ.

Kuëc aa lac nɔŋ nhïm ayɛn kekë buuk col, ku kïn lɔ liapliap në biäkëcök. Anɔŋ kuëc kɔ̈k ye cuɔl ëbɛ̈n aye. Dït ë thɔnëkuac aawär dït ë ŋunëkuac në 30%.

Wärthɛɛr, kuac eeye cïeŋ në Apirïka ëbɛ̈n (ku keecïe Piɛnyliɛɛtic) ku Athia paguotic. Në yeköölë, mɛ̈cthokthin [subspecies] juëc ë kuac aa wïcthuum, ku ke të bɛr ɣɔn Athia. Kuëc aa cieŋ tɔ̈ kärɔ̈ɔ̈m juɛ̈c waac: ruɔr, ruɔrëdeŋ, kur, ku liɛl.




#Article 122: Rɔu (241 words)


Rɔu ee ländhiethëmïth dït tɔ̈ Apirïka  ye lac nyuäth ë wal. Ee töŋ de mɛ̈cthok ye-yic rou ke kuɛɛt ke Hippopotamidae-yic ŋuɔt ke kek pïïr ee koolë. Macthok dɛ̈t ee rɔn makurciek. Thëm ë rɔu ee 3,000-6,000 kg, ku yen ee ländhiethëmïthpiny de diäk dïtarëët në theemë, në akɔ̈ɔ̈n ku kil ɣer cök. Rɔn ë Yijip akoor në röth kɔ̈k. Rɔu ee länmuotmarou [artiodactyl, hooved animal with an even number of toes) thiekbëtɛɛm aya. 

Rɔu ee  län ë pïuiic abak—nacɔk aa mɛn yen lac cieŋ aɣer, ke kaamdït aye looi
wɛ̈riic ku baauiic të yennë thön yeke dun ë ŋuut ku mïthken ŋɔ̈ɔ̈r ë ŋuɛ̈ɛ̈ŋ nɔŋic 5 agut 30. Në akölic, ke kek ye tɔ̈ në pïuiic ka në tiɔ̈kic agokï gup liɛɛr. Kek aa dhiëth mïth ke röth në pïuiic ëya. Na ye nyianyaköl, ke keek aabɛ̈n bei në pïuiic bïk lɔ nyuäth wal. Röth aawic ke bïk loŋ pïuiic ëtök, lakin keek aa nhiarkë bïk lɔ nyuäth kepɛ̈c. 

Rɔu alɔ guöp buɔ̈rbuɔ̈r ku adït thok ku lec, ku yen adur guɔ̈p ciɛ̈n nhïm, ku ke ciek kuɔ̈l.  Nacɔk nɔ̈ŋ yen kuɔ̈l  ciek ku cuɛi dhiil, ke rɔu alëu bë aŋuɔt ke wɛ̈r raan në kat. Röth kɔ̈k aacë riŋ në 30 kmh në kamcekic. Apirïka Ruëlëpinyliɛɛtic [sub-Saharan] aanɔ̈ŋ röth käcït 125,000 aɣet 150,000. Dhambia (kacït 40,000) ku Tandhania 20,000-30,000) aanɔ̈ŋ röth juacbëtɛɛm. Röth awicthum ɣɔndeceŋken rin kek ayee keek yɔ̈ɔ̈p në luɔ̈ɔ̈t rin rïŋden ku lecden bë tuuŋcïguaŋ looi. 




#Article 123: Pawut Lol (286 words)


Pawut Lol, Lol ee pawun töŋ ë Paguot Thudän kathiɛ̈roukubɛ̈t (28)  wäär cii bɛ̈ny Kiir yam akölërou, ruɔ̈n tiim kaarou kuthiärkudhiëc penëthiɛ̈r 2/Kön/2015. Pawut Lol atɔ̈ lɔ̈k ë Bahr el Ghadhal abaŋë parutcuɔl ë Paguot Thudän. Pawut Lol athiök kepan yee cɔɔl Paankɔc Ciɛl de Aprika abaŋë pacuɔl, Thudän abaŋë parut, pawut Awiel abaŋë pabak, ku pawut Wau abaŋë paguotbak.

Waar thɛɛr akölë 2/Kön/2015, bɛ̈nymacbaai Thalva Kiir ë Mayärdït aci löŋ yam löŋ bë Pawuut thiär ci gɔ̈t wëlmacyic tekiic arak 28, ago naŋ Pawut thiärkubɛ̈t. Pawuut juɛ̈c tɔ̈thin yakölë acii ketekthook ë kuɛtkuɛt. Pawuut kɔ̈k cit Pawunë Lol aa cieŋ kuɛtkuɛt kuɔ̈t cimin Dinka ku Partit. Pawunë Lol ee pawun töŋ ë Pawuut wäär cii piac yam. Kiir aci ye nhom bɛn tak ku ɣɛ̈th löŋ den wär ci yam në ɣönëlööŋ e rin bëlöŋ kënë gätpiny ku bë wëlmac waar yic.Naa wën lɔ pɛi ë thiɛ̈rkutök bɛ̈n, go kɔc ɣönëlööŋ de Paguot Thudän bɛ̈ny Kiir yiɛ̈k riɛl bi yenke Pawuut yam cak. Raan yee cɔɔl Ridhik Dhakariya Hathan aci jal bɛn kuany bi yaa bɛ̈nypawunë Lol në penëthiär kurou, akölë 24 ruɔ̈n tiim karou ku thiar kudhiëc.
Wën cinë yeen tɛ̈ɛ̈mbei, Pawut lol aci jal bɛ̈n tekic bi yaa arɔ̈mbɛ̈i kaa 11, ku keek aye abaŋë 180 arɔ̈mbɛ̈i tɔ̈ pan ë Junub Thudän abɛ̈n.  Keek arɔ̈mbɛ̈i kaa 11 käkë, anɔŋ Eri, Gomjuer Pacuɔl, Gomjuer Pabak, Korok Pabak, Korok Pacuɔl,, Kuru Majakbai,  Marialbai, Malual Parut, Malual Calic ku jɔl yaa Ringi.
Genamatnhom de Pawut Lol aye cɔɔl Raga, Paguot Thudän. Raga yen ee pen ditbetɛɛm në Pawutic, ku yeen aaye cieŋ kɔc juɛ̈c apɛi tine Pawut thɛɛr wäär ye cɔɔl Wɛ̈tḧɛ̈n Bahr El Ghadhal. Pɛn kɔ̈k tɔ̈ në pawunë lolic aye Gothiŋa ku Deim Dhubeer.




#Article 124: Maikel Jakthon (238 words)


Maikel Jakthon (Pɛnëbɛ̈t 29, 1958 - Penëdhetem 25, 2009) ee ye raankët Amërika, magɔ̈tdiɛt, maguirwëëth de akuutëdiɛt, adiër, maguirëdiër, ku keluɔicuɔt yen ariäŋtiön aŋicbëtɛɛm ku tiambëtɛɛm käthɛɛric. Eeye cɔl Muɔrŋaknhom de Pop. Ee aŋic pinynhom ëbɛ̈n në cieŋ kɔ̈k në runthiäär ŋuan ku täkac.

Jakthon acë jɔk nyuɔ̈th kɔc nhiim kekë määthkedïït Jakï, Tïto, Jɛ̈rmën, ku Mälon në Jakthon 5 1964ic. Në 1971, go luɔiciɛŋ yetök jɔ̈k. Yen acë akutëdiɛt yee ɣɔɔcbëtɛɛm käthɛɛric looi, ye cɔl Thriller, në 1982,  ye nɔŋiic diɛt aŋic “Beat it ku “Billie Jean”. Acë abëk 110 tïmëtïm ɣaac Pinynhom ëbɛ̈n. Akuutëdiɛt ë Jakthon, nɔŋiic Off the Wall (1979), Bad (1987), Dangerous (1991) ku HIStory, Past, Present and Future, Book I (1995), aa kuɛn aya tök kaam akuutëdiɛt ɣɔɔcbëtɛɛm Pinynhom. Acë akutëdiɛt de tënëdöm akär ɣaac, ye cɔl Invincible, në 2001. Rin thïmcäthatïïp de tiöndhëëŋ ku lɔ̈ɔ̈r në kɔcdaai tueŋ, acë ŋic ë diërderot. Jakthon aye tak rin möckɔcdït ku jɔ̈ɔ̈kdemɔ̈ɔ̈c në juɛ̈rëwëu de lonëmiɔ̈c tënë kɔc de agɛ̈tnyin. Jakthon acë pinynhom caath tënë leerëɣäänguir ye thiek piuɔ̈nëpathde.   

Käk ciɛŋke ku pïïr de Jakthon, nɔŋiic gɛ̈rërɔtde, riëu, ku mukërɔt, acë awëëcwël looi. Acï gaany lëëthëmiith, lakin awääcthok acï mat tɛ̈ntök në lukic aɣeer. Jakthon acë thou rin bɛrtëde de propofol në Pɛnëdhetem 25, 2009 awään cen naŋ kɔ̈ɔ̈cëpuɔ̈u. Në Penëdhorou 7, ee nɔŋ tol ë Jakthon. Ee nyuɔth në atuɔckït, ku raan 2.5-3 tïmëtïmdä acë tiŋ. Yen acï loi keye tol ye kɔcdaai juacbëtɛɛm cïgöt. 




#Article 125: Miir (292 words)


Miir ee län Apirïka nɔŋ käär ë dhiëth mïth ku ye cök ŋuan, yen ee län bäär arëëtic ku ke län dïït arëëtic ye wal bɛ̈ɛ̈r (bë wal ŋɔk ku beer keek nyieei) në läi tɔ̈ në tiɔnhom.

Ku në aköl thɛɛr (aköl cïwan), ke kee nɔŋ läi kɔ̈k kee dhorou cït miir, ku keek ëmɛɛn aa cï dim/dum/cök määr/ ciɛ̈n ke nyïïn.

Go yaa wuɔ̈ɔ̈c de miir yennë yen nyic, anɔŋ yenh bäär arëët ku ka bäär diir, ku jɔl ya nhïm cï röth waak në ciɛ̈n malek/madiiŋ. Län dɛ̈ thiääk ke yen ee Okapi/Ɣokapia. Ee ländït arëët de kuan de maguar tɔ̈ roŋ ye dëŋ tuɛny thïn tɔ̈ paan de Koŋo (Democratic Republic de Koŋo.)

Yen ɣänken acït jɔɔk në Cad tɔ̈ parut agut cï Paguot Apirïka tɔ̈ paguot, ku në Niger pacuɔl  agut cï cam de Thomälia tɔ̈ pabak.

Mir aa ye pïïr në yuiɛ̈ɛ̈uic-liilic ([savannah]) ku ruup (roŋ tiim).

Të de miɛ̈thden ee apäm de tim nyïïn ke tiim ku gaak de tiim ku kër ke tiim.

Keek aalëu bïk ya miɛ̈th de köör, kuac, aŋu-malek ku Apirïka baŋbaar roor/baŋbaar acï wäth.

Mir aa ye cieŋ në kuɛɛt thöŋ ke ŋut ku mïthken, ka kuɛɛt cï thöŋ ke thöndït.

Thön aa ye määth gɔl bïk rɔ̈m në ke yëth, man ye keek thɔ̈ɔ̈r në ke yëth ke ye kë den de thɔ̈ɔ̈r.

Thön rir, keek kaa ye ŋut yiɛ̈th, man ye keek nɔŋ nhuɔɔm/piɔ̈ɔ̈th bïk keek mïth muk/gël.

Miir anɔŋ cieeŋ juiëc nhiɛɛrëke kedhia, wäärthɛɛr (ɣɔnthɛɛr) ku ëmɛɛn (jöt), në ye guɔ̈p alei ku në nyooth në jit, buɔ̈k/athöör ku apärïït/kartuun.

Yen acï juiir në akutnhom ye ka ke pinynhom ëbɛ̈n kony ke ye rɔ̈ɔ̈c bïk keek dum, ku bïk jäl në ɣän ëkee ceŋkï keek thɛɛr yiic.




#Article 126: Topotha (197 words)


Topotha aa ye kuan de kɔc tɔ̈ në Paguot Thudän, ciëŋ në kaam de lɔ̈ŋ de Kapoeta dït ciɛɛm ku pabak de piny de Ekuatoria. 
Keek aa ye biääk de Nilotic (Nailotik, Kɔcënailkɔ̈u). Aanɔŋ ciɛɛŋden, pïïr keek ye keek mac në ɣɔ̈k, amɛ̈ɛ̈l, buɔɔth ku thɛɛr ɣɔn aa kee ye ɣɛɛc ë tuŋ-akɔ̈ɔ̈n (tuŋ akɔ̈ɔ̈n cï guaŋ).
Keek aa nɔŋ ciɛŋcɔɔk cït yï, pɛ̈c de ɣɔ̈k ke kɔc kɔ̈k thiääk kennë keek. Go ya Pïïr de Topotha acï rɔt waar amääthic në pïïr jöt ku ceŋ den yen a niɔɔp.
Në aköl thɛɛr, ke Topothaai aa ke ye biääk de Karamajoŋ ciëŋ në Uganda në ka köölkɛ̈, ɣɔn wɛɛn keek tëden  biänabuur 16th thɛɛr. Ku bïi kee bɛ̈n ku nyuuckï në pabak de Ekuatoria. 
Topothaai aanɔŋ cin ë 207,000 ë Paguot Thudän, aye nyuɔɔth ke 6th ka 7th ke ye kuan dït arëëtic.
Yen acïn lɔtueŋ akutnhom ënɔŋ Topotha, nacɔkkɛ̈ nɔŋ riëëu yennëkee kɔcdït, bäny, röördït nyic käŋ.
Kajuiëc yïkï keek tak në dhïn ka kuat aa ye kɛ̈ keek looi në amatic ye guɛ̈ɛ̈r në röör kepɛ̈c, në ciɛɛŋ ye looi në nyaac cï piny cuɔl.
Topotha keek, aaye Nhialic gam ku gamkï jɔŋ de kukuarken.




#Article 127: Acolï (230 words)


Acolï ee biääk de Kɔcënailkɔ̈u (Nilotic), tɔ̈ lɔŋ pacuɔl në biäk de Pabak Ekuatoria ku kaa ye jam në thoŋ Acolï. Yen, ee thööŋë në (2013) në ruɔ̈n biänabuur rou ku thiɛ̈ɛ̈rkudiäk ke kee nɔŋ cin këcït 60,000 (biänabuur thiɛ̈rdhetem) në Thouth Thudän, ku 1.6(biänabuur thiɛ̈rnyɛɛny thiɛ̈ɛ̈r) mïliön në Uganda. Acolïi aacïï wëlbääny (politikol) ke rɔt jɔt ënɔŋ bäny muk në Rwodï man ë bɔ̈bei dhïn tök në mɛ̈c muk bɛ̈i juiëc nɔŋ yiic dhiɛ̈n wääc. Rwodï ee ciɛɛŋ de riɛɛr de Nhialic gam, ku gël në kɔc ŋuɛ̈n ke  kanthol, ku dhïn; në kanthol looinyin (atoc) lëu bë tɔ̈ ë kɛm ke dhiɛ̈n. Ajuiɛɛr ee bɛ̈n në Akutnom de ciɛɛŋdïtic ku kɔc cïï tɔ̈ në ciɛɛŋdïtic ëya ku tɛ̈ŋ de kuɛt/ bääny. Piny de Acolï, nyic ke ŋom Kwaro, ee adööc de baai ëbɛ̈n. Kɔc aalëu bïk piny ceŋ të ye kɔc ka ke paanë, dhïn ka macthok.

Në ciɛɛŋic, ke keek ka ke ye piny dac muk në Acolï ke ye kë de yäp, kë de nyuäth/biöök (lɔ̈k), kë de puɔ̈ɔ̈r, ku rëër, ku Rwodï anɔŋ piny teerkï në kɛm ke dhiɛ̈n. Yen Acolïï aakee kɔn tɔ̈ në lɔ̈ŋ de Bar-el-gädhal ku jötkï lɔ Paguot, piny de Uganda në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 17, loikï piny Acolï, ku ka ye töŋ de kuandït (dhïn) de Uganda. Ku Acolïï ke Paguot Thudän aacie keek kan nyic ke kee ye biääk de piny Acolï.




#Article 128: Nelson Mandela (262 words)


Nelson Rolihlahla Mandela (18 Pɛnëdhorou, 1918 – 5 Pɛnëthiäärkurou, 2013) ee ye aŋiɛcwëlbääny ku atεtkɛ̈ŋnyïn Apirïka Paguot (South Africa). Aköl nïn 27 Pɛnëŋuan, 1994, acï kuany bï ya bɛ̈ny tueŋ Apirïka Paguot kɔ̈ɔ̈c leŋ kↄↄc baai ebën kacken thïn. Mandela aya ee yen ye raan col tueŋ ye bɛ̈ny baai panden, Apirïka Paguot. Mandela ee ye dhiëth pan cↄl Mvezo, Apirïka Paguot tɛ̈ne macthok muↄr ngaknhom cↄl Thembu.

Miεrde ee ye cï yenyin tuↄↄm tɛ̈ bï yen tëktëk thok cï lac cieŋ baai nyai thïn. Män rot kuat, ŋɔ̈ɔ̈ŋ ku kɛ̈c thööŋ nhom acïk bɛ̈n teem ku cökkɛ̈ tɛ̈ bï kↄↄc kuat loi thook röt ya deet thïn Apirïka Paguot. Alↄŋdeen wëlbääny, Mandela ee ye tɔ̈u yenhom lↄn kεk baai adhil kek ya ram ciεl kↄↄc baai ebën. Mandela acï Akutwëlbääny pan Africa (African National Congress, ANC) mac dↄmthok ruön 1991 ɣet ruön 1997 ku acï wëlmääc yam Apirïka Paguot bεn gɔ̈t ruön 1996. Wëlmääc yam kɛ̈ acï kuat tëktëk thok ebën bɛ̈n pëën, gↄl thoŋ ye kↄc jam, yanhden yekɛ̈ theek, duëëny wala tɛ̈ ye kↄc tɛ̈ɛ̈c thïn ke kↄↄc nhiarkɛ̈ kek ku ace alↄŋ män rot kuat yetök. Pinynhom, Mandela ee ye bɛ̈ny akut kↄc këc röt gεi miir (Non-Aligned Movement) gↄl ruön 1998 dhil ruön 1999.

Mandela acï kεk thiεk yic wan 250 thok yök piërde yic, kamken Ariöp Dɔ̈ɔ̈r ruön 1993, Guën nhomlääu bɛ̈nybaai Amerika ku Ariöp Lenin pan Soviet. Mandela aye lac cↄↄl rin dhiëndeen Xhosa cↄl Madiba wala Tata (wäda). Mandela ee ye cↄↄl kaye kɛ̈ɛ̈c ku kakeen cï looi ake cï thɛ̈i tɛ̈dït yiëk ŋɔ̈th.




#Article 129: Adarwal (184 words)


Adarwal (AIDS) ee rekkït (syndrome në Dïŋlïth).  Yeen ee rɔt jɔɔk tëwën cï kɔc wɔɔk në kɔ̈m yee cɔɔl mayiel (HIV). Mayiel ee guïër atitguɔ̈p riɔ̈ɔ̈k ago raan döŋ kecïn këgëlye. Lon ë guier atitguɔ̈p ee tiɛt ë guɔ̈p në tuɛnytuɛny. Raan cïï adarwäl dɔm acie rɔt gël në tuɛnytuɛny, ago guɔ̈pde rëër kepiɔl. Adarwäl ee rekkituaany, yeen akut ë kittuaany tɔ̈ në guɔ̈pic ëbɛ̈n.

Ye kɔc kadɛ̈ cï wɔɔk ë adarwäl? Acii mɛɛk an raan 33.3 tïmëtiim acï wɔɔk në adarwäl në runë 2009 në pinynhom ëbɛ̈n. Tuaany de HIV, akuɔ̈t nhom në Ruelpinyieectic. Raan thiedhatem buɔtic 60% aciëŋ në lɔ̈k kënë. Raan kiith ciwɔɔk në HIV akuckë lɔn cïkek wɔɔk në tuany kënë. Acïn ran nyicye,  ye kɔc kaadɛ̈ ciëŋ kek HIV. Kɔcŋickäŋ acik gam an mɛnh ë raan tueeŋ cïï tuaany ë mayiel dɔm ee ran tɔ̈ në lɔ̈k Apirïka. Kënkënë acë rɔt jɔɔk wën cïï tuaany jääl tinë kuɛtkeagɔɔk ku lee tëne mɛth ë raan. Ayee lueel an tuaany ë mayiel acë mɛnhëraan  ɣook në rin ci mɛnh ë raan riɛm da agɔɔk jak,  ku cuet rïŋ da agɔɔk aya.




#Article 130: Paŋok (365 words)


Paŋok(Maŋok)

Paŋok ee tuɛny rëprëëp nyith bud. Aye kɔc kök col Maŋok. Abuöt kënë aye pïu nyith ku köu dhïöt. Pïu kä aye tö kaam rëprëëp Paiya ku Arakanoid. Paŋok aye käm thoy-nyïn apɛi col Bakteryia, Bairäth ku Pangäth bɛi tënë kɔc

Paŋok Bakteryia (Bacterial Meningitis)

Paŋok aye kuatëkuatic bacteryia bɛi ku akiithic apɛi. Tök ku ye yen miith akël nɔ̈k apɛi aye cɔl Heomophiluɛ Influenza.
Dët yen  rac apɛi aye acɔl Neisseria Meningitidis ku aye kuat Paŋok cɔl Meningococcus meningitis bëi tënë kɔc. Dët ye kek diäk ku aa bakteryia aya, aye cɔl Streptococcus Pneumoniae. kënë aye kuat Paŋok cɔl Pneumococus bëi.
Mïth akël aye paŋok bakteryia yɔŋ arët

Paŋok Bairäth (Viral Meningitis)

Barääth aye käm kor nyïn apɛi; arëk bakteryia adït keek. Kuat bairääth gäk apɛi paŋok yïëk kɔc akïk:
Herpes Simplex aye bairäth kɔc rɔp thook(thoŋ nhial ku piny, gëm ku liep); looi dëtök thokic, kaam amok tënë rööl; ku kaam aluat(mur) kek amok tënë dïär.
Bairäth Paŋeŋ, mumps, thoŋ Dïŋïth aye kɔc yïëk Paŋok aya. Ajuëk aye kɔc cɔl adɔm paŋok të kic raan toom wälde. 
Bairäth Burjuŋ akɔc dɔm paŋok aya!

Paŋok Paŋäth(fungal meningitis)

Kɔc tuany aAdarwal(AIDS), Tïbï(TB) ku tuenytueny kɔc thöl gup riɛl guöp tiik aye Paŋok bairäth gua dɔm. Rin cïn ye kë ben ke tiit.. Päŋäth kök aye; Hithoplathima, kiritokokäth newopormɛn ku Aperjilath.

Paŋok Apëtënhom(skull fractures)
Raan cï yup nhom, awu cï nhom dɛɛny bï kuɛm alëu Paŋok bï dɔm ë rin bï kämpäth wum cilic ku arööl tiit luïïny bï la nyidhic ku dhiötkë. 

Kït Paŋok

Akëël puɔc dhïët a ke yiic dääk te dhiɛɛu kek; atuny ë guöp apɛi awu tëdë ka guöp aben liɛɛr aya. Aye yïëk aŋöök, ciith, thiök ë puöu ku cuuth tïd ë nhom(anterior fontanelle).
Mïth pëi rou awu diäk le tueŋ aye yiäk anyiɛny(dhiëu), thöök, cuuth tïd ku thiök ë puöc ca yiic.
Mïth run diäk le kocdït aye yiëk aɣarnhom, riöcëruɛl(photophobia), riɛth ë yeth, aŋöök anyiɛny ku liäp ë nhom. Tëdë ka raan athöök ku rith yeth ku cök ace rot dhuk apath

Cäär Panŋok

Paŋok aye cau te miit pïu nyith ë yuɔm aŋuum ku le caaric bakteryia. Tëdët ka riɛm amit bï la them.

Tuëny Raan Paŋok




#Article 131: Adhande: Peeth në Adhande yic. (311 words)


Peeth de Adhande në adhande yic, peeth ka maŋu aye nyic ke nɔŋ alueŋ ke peeth/kuɛ̈n yïkï keek nyääŋ/waan tɔ̈, ka mukkɛ̈ keek në ke yiäc, ye nɔŋ riɛɛr ë peeth ben kërac ya luɔ̈i raan de aterde.
Mëcau ë raan cï riɛ̈th në apeeth alëu bë nyic ke raan pïïrë ke kaar kennë raan cï thou, ka cïï kaar kennë apeeth. Maŋu aye nyic në këcïcaal në dhiëëth në cäl ë wun ka man, agut cï meth në cäl ë wun ke wä ku man ke nya. Yennëkë, na cï moc yök/nyic ke nɔŋ aluëŋ ke peeth/kuɛ̈n, ke yen ayïnya cäl de kuɛɛrë, wun, ka wät, wänmɛ, aëlɔgut.
Apeth/dukuɛ̈ɛ̈n aa nɔŋcie röth yiɛ̈c riɛɛrden  de peeth tɔ eknnë keek, agut bcï të ïk ïkeek kɔc kuän, kɔc cïï kör bïk keek luɔ iɛ̈ɛ̈c k Yen anɔŋ kajuiëc ke tïït yïkï keek gël në peeth bïk röth cie ye looi në kööl thok.
Na cï kë kën rɔt kan looi rɔt looi, kë de piäl de guɔ̈p, tënɔŋ raan, ku tënɔŋ Adhande ke keek aa lëu bë keek gäk kuɛ̈n/peeth, agut kɔc cie Adhande, agut cï mïth ke Adhande aa lëu bë keek gäk peeth ë “piäl ë guɔ̈p”. 
Na cɔk peeth yaa kë ye tɔ̈ në guɔ̈pic, ke luɔɔi de ee kë de tïït. Luɔɔi de tïït ë maŋu ee tiɛ̈p de peeth.  Ee yïnlɛ, ku Ka cie ya nyindhia, jääl në guɔ̈p de apeethic wäkɔ̈u, të niin, ku le dhuk tënɔŋ guɔ̈p në apeeth. Ku na ciɛth, ke kee rueer në ɣɛɛr, ɣeer wën lëu bë tïŋ në raan ëbɛ̈n në thɛɛ ke wäkɔ̈u. Yen ëya, në akɔ̈lic, ke yen aye tïŋ në nɔŋ nyiɛc gäm, Orakol (Oracle) ee dhöl yennë yen nyuɔɔth të yennë dïïu apeeth, ku të cennë yen nyic/ dom në akuma ka të yen kan nyuɔɔth ɣɔn ku jɔl ya dhöl ben yen ŋëny bɛ̈ɛ̈r/dhuknhom.




#Article 132: Kɔ̈ɔ̈c Kenya, 2017 (335 words)


Kɔ̈ɔ̈c Kenya, 2017 - Kɔ̈ɔ̈c ɣɔ̈n bääny ëbɛ̈n ee ye cï looi Kenya aköl nin 8 Penbɛ̈t, 2017. Nyïn ke kuëny kek yiic aa bɛ̈nybaai, kɔɔc ɣönlööŋ ku akuma bɛ̈ɛ̈i thiik kor. Wën cï akut kɔ̈ɔ̈c kek akɛɛth (IEBC (Independent Electoral and Boundaries Commission)) kɛ̈ŋ bɛ̈n caal, bɛ̈ny wäär yen ŋoot bäänyic cɔl Uhuru Kenyata ee yen cï bɛn bɛ̈n kuany. Uhuru acë yök 54 buɔtic (54%) cuɛtic ëbɛ̈n. Acï bɛ̈ny aroŋbääny (opposition) cɔl Raila Odinga bɛ̈n lueel ala cuɛt acï ruëënymakuen (hackers) kecin ɣath thïn ku na wën cï nïn kadhorou thök, ka cï Odinga bɛ̈n lueel ala ka bï lɔ luŋdïït Kenya yic erin tɛ̈ cï kɛ̈ŋ caal thïn.

Aköl nïn 28 Penbɛ̈t, Luŋdïït Kenya acï bɛ̈n nyuc bïk kɛ̈ ye Odinga lueel piŋ kaam tueŋ. Ku bï tïŋ lɔn leŋ yen kë cï wääc, athör ɣɔn ke cuɛt kɔc acï keek bɛ̈n caath lukic. Athör cɔl 34A ka ye 41,451, athör cɔl 34B ka ye 291 ku athör tööŋ cɔl 34C ɣɔn kek ye nyuɔth tɛ̈ kuut kɛ̈k cuɛt thïn acï bɛ̈n caath ëbɛ̈n lukic. 

Luk acï athör ëbɛ̈n bɛ̈n cɔl ka ke tɔ̈u nyiɛnden ku bï keek bɛ̈n caath apɛth. 

(1) Athör 34A: Kam athör 41,451, athör 10,438 aa ke liu wäär cɔɔl kɛ̈ŋ. Abɛk cï IEBC nyuɔth aa rokcol (carbon copies), kɔ̈k akëc IEBC gutiic ku abɛ̈k aa ke cï thaany IEBC täu thuraa (photocopy) ken kɔ̈ɔ̈th.

(2) Athör 34B: Kam athör 291 wën cï bɛ̈i, 10 ala bɛ̈ibɛ̈i ka ce röt ŋiɛc kueen, 56 acïn yiic mɛ̈ɛ̈rpïu  (watermark), 10 akëc aluɔikɔ̈ɔ̈c (returning officer) thany cök ku 66 acïn këcï kaŋ ya guöt thïn. Athör 31 acïn yiic akuënkuir (serial number) ku 32 akëc thany kɔɔc nyin akutjuiermiir (party agents).

(3) Athör 34C ee ye cïn yic kɛ̈ktiët (security features) wala akuënkuir. Athör kënë ee ye ciët thura. 

Acïï kɔɔc aroŋbääny bɛ̈n lueel ala kënë acï tïmëtïm kadhorou (7 million) ke cï cuat wïc bï ke rac ku kën bï cak ya ŋuun ee timtim ku abak cuɛt yic ëbɛ̈n. 




#Article 133: Brɛ̈kdhït (705 words)


Brɛ̈kdhït,  wɛ̈dic de, ee bɛ̈n bei de Britin në Akuut de Yuropic.  Akuut de Yurop (European Union (EU)), acë rɔt lac jɔɔk, ɣɔn cï Tɔŋ de Pinynhom de Rou (WWII) thök, duŋöör ku kɔc nɔŋnhïïm juëëc ke Yurop aacë jam ka path bë bɛ̈ɛ̈i ke Yurop luui atök - në lɔŋ de wëu, ku tïjara, ku wëlëmiir (politics) - ku bïk kɔc matiic. 
Kënë ee yekë tak ka bë lɔtueŋ juakic ku abë taŋtaŋ pëën kɛm ke bɛ̈ɛ̈i. Aacë lɔtueŋ në run de 1951 bïk Akuut de Colëmac ku Wëëth (European Coal and Steel Community (ECSC)) cak. 
Na ye run de 1958, ka Amat de Room (Treaty of Rome) thanycök, ku bɔ̈ Akuut de Määcëkäŋ ke Yurop (European Economic Community (EEC)) bei thïn. Na ye run liik kɔ̈k cök, ka EEC jɔl bɛ̈n ke ye EU. ECSC ee nɔŋic bɛ̈ɛ̈i ka 6 në path, ku EU amɛn anɔŋic bɛ̈ɛ̈i ka 28.  
  
EU anɔŋ lööŋ juëëc yen ke cath.  Lakin, käŋ kadiäk kek aa thiekiic arët në kɛmken: 

(1) Këtueŋ, ee Luknhom de Lɔcök de Yurop (European Court of Justice). Kän yen ye luak ŋɔ̈ɔ̈r luök ke Yurop kedhiɛ. Luök ye kɔc jöör në bɛ̈ɛ̈i tɔ̈ EU-yic aayeke bɛ̈ɛ̈i tënë Luknhom de Lɔcök de Yurop. 

(2) Kënë rou, ee Tënëɣɔ̈c Rɔm de Yurop  (European Common Market). Kän ee jam, wëu, ku käyeɣaac, ku kɔc ke EU, aa alëu bïk yaa cath në kɛm ke bɛ̈ɛ̈i kake lääu nhïïm ku kake cïn athörëcäth. 

(3) Kënë diäk thiekic, ee Amat de Atam de Akɛɛthnhïïm (Customs Union). Kän ee bɛ̈ɛ̈i ke EU puöl bïk käŋ aa ɣaac në kɛmkɛn kake cïï tɛ̈u atam de akɛɛthnhïïm piny.   

Britin ee mɛt rat në EU-yic në run de 1975. Ku kënë ee loi rɔt ke kɔc ke Britin cë kaŋ cuɛɛt bïk röt mat thïn. Run ka 37 aacë wan, amɛn, töŋë mɛt Britin rɔt në EU-yic. 

Anɔŋ kɔc juëëc ke Britin cïï nhiaar EU. Aa yekï yök käpath në EU-yic aa lik, ku kärac thïn aa juëc. Këtueŋ mankë, ee kë cî kɔc juëc arët bɛ̈n Yurop bïk bɛ̈në luui ku ciëŋkï Britin. Dɛ̈t ayɛ, ee kï tak Britin ee ajuër dït arët täu pïny tënë EU.  Kɔc kɔ̈k aacïï nhiaar kën ye Luknhom de Lɔcök de Yurop naŋ riɛl dït tënë luöknhïïm ke Britin. Kek kɔc cïï nhiaar Yurop kɛ̈, aa ye jam, ka rɛɛckɛ̈ kedhiɛ aabë röt cök të jiël Britin në EU-yic.
Na ye wɛ̈ɛ̈r cî, teer jäl dït apɛi kam ke kɔc man cik nhiaar ku kɔc nhiaar EU, ka duŋɔ̈ɔ̈r ke Britin tak ke nhïïm në kë bïk looi. Bɛ̈ny Debit Kamron acë yenhom wɛ̈l tɛ̈ntök ku cɔl cuɛɛt.  Acë lueel, kɔc ke Britin aabïkë thiëëc bïk lɔc lɔn bë baai rëër në EU-yic ka bë jääl thïn. 

Kɔc aacë jäl cuɛɛt në pɛinïn 23 Penëdhetem 2016. Maabɛ̈nbei (results) acë nyuɔɔth, 52 në buɔɔtic aacë cuɛɛt bïk jäl, ku 48 në buɔɔtic aacë cuɛɛt bïk rëër në EU-yic. 
Maabɛ̈nbei tui, acë baai yääk arët. Duŋɔ̈ɔ̈r juɛ̈c ke baai, nɔŋiic Bɛ̈ny Debit Kamron, ee ke wïc Britin bë rëër në EU-yic. Kënë acë Debit Kamron cɔl yär guöp ku ler piny në thööcnhom. Tëredha Mei acë jäl bɛ̈n nhial në nyin de Debit Kamronic. Yen ee gör bë Britin rëër në EU-yic wɛ̈r ayɛ, lakin acië puöu tɔɔŋ bë londe looi ku bë Britin bɛ̈i bei në EU-yic tëmën cî kɔc juëc ye lɔc në cuɛɛtic.
Bɛ̈n bei de Britin në EU-yic (Brɛ̈kdhït), abï loi në kuer de Cök 50 (Article 50). Cök 50 ee löŋ ee ye nyuɔɔth kuer bî baai bɛ̈n bei thïn ku alawɛ̈r bë lööm. Lɔŋ de alawɛ̈r, luɔi de brɛ̈kdhït acë rɔt jɔɔk wɛ̈r në Penëdiäk 2017, ku abë dhiɛl thök Penëdiäk 2019.  

Na ye lɔŋ de kuer bï buɔɔthic, ka kënë akuötic: 

(1) Këtueng, ee jäl në Luknhom de Lɔcök de Yurop-yic. Lööŋ abɛ̈k aabïkë nyaai tëtui, ku aabïkë bɛ̈ɛ̈i Britin. Lööŋ kɔ̈k yam aabï ke cak.  

(2) Kënë rou, ee kën bë rɔt looi tënë kɔc juëëc ke Yurop cïëŋ Britin, ku kɔc ke Britin juëëc ciëŋ Yurop abaŋdɛ̈t.  Bïk rëër në ɣänken, ka bïke thiëëc bïk nap ku jiëlkï?

(3) Kënë diäk, ee kënŋu bë Tënëɣɔ̈c de Yurop Rɔm löök nyin.  

(4) Kënë ŋuan, ee kënŋu bë Amat de Atam de Akɛɛthnhïï̈m löök nyin.




#Article 134: Paŋeŋ (421 words)


Paŋeŋ aye juän ŋɛŋ (thɔ̈ɔ̈ŋ) kadhie awu ŋɛŋ tök but. Kïtke aye atuöc guöpic ebën, arɛɛm rɛ̈lic, aɣarnhom ku lac dhör ke cïn luɔi thiek cï raan looi. Kïtkä aye abuöt ɣön luɛɛth buɔth cök. Kɔc cï piɛ̈c aye kä lueel lɔn ye kït röt nyuɔɔth tëcït tënë nïn 16-18 tënë raan cï Paŋeŋ dɔm.  Ku aa dhukpiny röt tëcït tënë nïn 7-10. Kït Paŋeŋ aa kɔcdït yɔŋ arët tënë mïth. Aye luel lɔn tëcït tënë kɔc kadiäk kɔc cït dɔm yiic acïn kït. Kärac Paŋeŋ aa Paŋok(15%), dhiät keth(4%), mïiŋ ku abuöt nhiaan kɔc rool ku ace rot lac looi. 
Paŋeŋ e rottek apɛi ɣön ye kɔc yiic thiääkthïn ku ee kɔc thiäi luɛth, athuöric awu ba aliir raan paŋeŋ wëi yïröl. Paŋeŋ ace läi ku luɔny dɔm; ee raan yetök yen ye dɔm. Raan cï paŋeŋ dɔm alɛ̈u bï lïääp gɔc akölë nïn dhorou dɔm tuaany ye ɣet aköl ë nïn bɛ̈t ŋuɛ̈ɛ̈n yen. Raan cï Paŋeŋ dɔm acï ye bɛn dhuɔ̈k piɛ̈rde yic ebën, tëdë ka dɔm ku kït aŋuën amääth. 
Raan cï paŋeŋ dɔm ayeŋic tëcï yen ɣɔ̈n luɛth kam ŋeŋ ku ŋeŋ but, awu bï luɛth gɔtic ku lɔ them paŋeŋ. ɣɔ̈n cï kɔc nhïim la tueŋ thin, aka riɛm amit bï them wal guöp tiit cɔl IgM. Kënë alëu bï lueth nyuɔɔth aköldä.
Paŋeŋ aye gël tä toom raan kënë yic rou wälde. Bɛ̈i kɔc cï nhïim la tueŋ, aye mat kek wäl cɔl Ajuëk, Rubella ku Varicella. Bɛ̈i ŋoot nhïm ciën cïmënë Apirika cï mïth ye lac toomthïn wälde, yene tɔ̈ yen thïn apɛi. 
Kït paŋok kök cïmënë aɣarnhom aye gël tä muɔɔc raan Paracetamol, wal atitguöp cɔl Immunoglobin aye tuɔm rälic. Raan abï tääc panakïm tä tɔ̈ kärac paŋeŋ thin cïmënë Paŋok ku keth cï dhiät.
Raan tök tënë kɔc 10,000 cï paŋeŋ dɔm aa thou.

Të kïc kɔc toom wälde, ka raan 0.1-1 buɔtic aye dɔm ruön thok ebën. Thiɛ̈i cï tuöm wälde thiɛ̈i piny ɣen cï paŋeŋ dhukpiny tëcït tënë thiär-dhoŋuan buotic. Paŋeŋ atɔ̈ apɛi dït ɣɔ̈n bɛ̈i diët cïmëmë Apirika lik walke thïn. Yen aya, alëu bï thiɛ̈ipiny aloŋ kɔc cï dhiɛl toom walde. Wäthɛɛr liu wälde, ka paŋeŋ aye tuany mɛɛth pinynhom ebën. Thiɛ̈ipinyde dït apɛi ake ye rot looi kaam ruön tök le dhiëc ku mïth run dhorou le dhoŋuan akeek ye lac dɔm. Kɔc cï toom yiic, aa kɔc run thiärou kek ye dɔm. Alɔŋ giɛɛt pinynhom dïit cɔl Equator, ee kɔc dɔm ruönic ebën  ku aloŋ tueŋ ku ciën, Equator, ee kɔc dɔm Muöi ku Rudic.




#Article 135: Ajuëk (688 words)


Ajuëk ee tuany kɔc liääp apɛi. Kɔ̈m cɔl mayiël yen ye bɛ̈i. Kïtëtuany tueŋ aye atuny ë guöp ɣet thiärŋuan(40) Wɛ̈nhatuöcic(40 degrees Celsius), ɣɔɔl, lɔ̈rwum ku arɛɛm nyïniic. Aköl ë nïn rou le diäk, aka kïtëtuany aye jɔɔk kïn thiin ɣer cï toŋic thokic aloŋthïn ku ŋicku kacɔl  këcï toŋic koplik(koplik’s spots). Kïn thit ku acï toŋic aya e rot looi gëmiic aköl ë nïn diäk le ŋuan ë kïtëtuany cök ciën.
Kïtëtuany a röt jɔɔk aköl ë nïn thiäär ler thiäärkurou tëcï raan wuɔɔk ajuëk ku arëël nïn kadhorou ler thiäär bïk jal dhukpiny.

Këriliic aröt looi tëcït tënë raan thiärdiäk buɔɔtic ku keek aye cïth(yäny ë piɛ̈u), cöör(cɔ̈ɔ̈r), arɛɛm e nhom ku juän ë yɔ̈kyɔ̈k(pneumonia). Rubella ku roseola aye tuɛnytuɛny looithook. 
Ajuëk e tuɛny ye gopic aliiric(wëi-ic) taa ɣɔɔl raan cï liääp(wuɔɔk) awu thïim. Alëu bï kɔc ɣook aya taa gɔɔt raan luɛth  awu athuɔ̈r raan cï dɔm. kɔc ka dhoŋuan raan thiääric kïc toom wäl guöp tiit ajuëk aye ajuëk dɔm.
Kɔc aröt dhiɛl liääp aköl ë nïn kaŋuan kïtëtuany nhom tueŋ ye gɔl këcï toŋic ku ŋuan kïtke cök cëën. Tuɛny kënë ace kɔc dɔm e rou. Thëmthëm mayiël kɔc yiɛ̈k ajuëk ë këlajik to wïc thääi tɔ̈ akɛɛthnhïim bï kek tiit e yen. 

Wäl atïtëguöp ajuëk e kɔc gël yen apɛidït. Tuömde acï thuɔɔu dhuökpiny thiärdhoroukudhiëc ë buɔtic(75%) kaam ruön 2000 ku 2013 kek meth thiärbɛ̈tkudhiëc buɔtic(85%) ka toom keek gut cïmënë. Ajuëk aliu dɔ̈c, raan tuany ë yen alëu bï gäm carapmïle(Oral Rehydration salt), mïith pialguöp, wal arɛɛm dhuökpiny ku ŋiɛc muöök.  Wal kämluöök nɔ̈k(antibiotics) abï gam tä tɔ̈u tuanykämluöök(bacterial infection) cïmënë Arɛɛm yɔ̈kyɔ̈k(lung inflammation, in pneumonia related cases) ku wal guöp juak riɛl cïmënë Vitamin A adhil gam bɛ̈i lanhïim tueŋic.

Ajuëk a tëcït tënë raan maliön thiärou(20 million) ɣook ë ruön thok ëbën, aloŋ bɛ̈i lanhïim tueŋ cimënë Apirika ku Athia(Asia). Acïn tuany dɛ̈t ye gël Wäl kɔc nɔ̈k cimënde. Ruön 1980, aka raan 2.6 maliön acï nɔ̈k, ku ruön 1990, raan 545,000 acï thou ne yen, raan 73,000 aya acï nök ruön 2014. Thändït kɔc cï nɔ̈k yiic ku kä cï dɔm aye mïth run dhiëc dhukpiny. Kɔc cï ɣook yiic, tëcït tënë 0.2% aye tɔ̈u kaam-pïr-ku-dhuɔɔu, tëdë alëu bï rot juak thiär buotic, 10%, aloŋ kɔc cï cɔk nuaan. Ajuëk ace läi ku luony dɔm. Thɛɛrwär lïu wäl kɔc gël yen aloŋ Pamatnhom Amerika(USA), aka kaam raan maliön kadïäk leer ŋuan aye dɔm ruön thok 
ëbën. Na ye ɣɔn cï tuöm walde thiɛ̈ipiny, aka ajuëk acï wɛɛc-wei  bɛ̈i Amerika yiic ëbën ruön 2016.

Kït ajuëk la gai aye atuny-nïn-kaŋuan(the 4 D’s) ku ɣɔɔl, juännhom(juänwum, atuöc, thïim) ku aremnyin(thiɛtnyin)—cï matic kek atuöc ku akuöök ë guöp. Atuöc e rot lac looi ku e rɛ̈ɛ̈l täcït tënë nïn kadhorou. Atuny kënë e rot juak ɣet 40 wënhatuöcguöpic. Kïn cï toŋic cɔl koplik thokic akek ye nyuöth ɣook lon yen ajuëk ku ace rëël nïn juäc ku ace lac tïŋ tëdë. Ŋiëc kä cï toŋ yiic thokic të ŋuɔt kïc raan aa thaban apɛi alëu bä kiim kony arët bïk raan lac dööt.
Akuöök ajuëk e yakë thitlual guöpic ëbën rot jɔɔk nïn juëc yiic atuöc cök cɛ̈ɛ̈n. Ë rot jɔɔk yïthköu ku na ye thäät(hours) thik lik, aka thiɛ̈i nhomic, yeth ku guöpic ebën bën, yïk raan ayiɛɛl. Akuöök ajuëk ë rot nyuɔɔth aköl ë nïn rou ler ŋuan kït tueŋ cök cëën ku rɛ̈ɛ̈l ɣet nïn bɛ̈t. Akuöök ë rot ‘waar’ bï bɛn ya macär wälä mathiäŋ tä ŋuɔt kïc yen määr. Tuɛny ajuëk e ŋuɛ̈n tä dööt yen yïtbuɔ̈(weeks) kadiäk.

Kërilic ajuëkic ajuëc apɛi, jɔɔk thok tuɛnythiin cït yäc(ciith), leer kädït cït arɛm yɔ̈kyɔ̈k(ye kämluöök bɛ̈i awu mayiël), arɛm këryɔ̈kyɔ̈k(bronchitis) aya ye kämluöök bɛ̈i ku myiël, Arɛm yïth cilic, arɛm adiöŋ nyithic ku dëtök gëlgël nyinic(piär nyäŋthïn). Kërilic arɛ̈c apɛi aloŋ kɔcdït nɔŋ gup mayiël ajuëk. Ruön 1920, aka thuɔɔu aloŋ kɔc ajuëk atɔ̈u tëcït tënë thiärdiäk buotic(30%) tënë kɔc ajuëk yɔ̈kyɔ̈k.(viral pneumonia, caused by measles virus). Kɔc dït kërilic ajuëk kamken aye mïth kaam run kadhiëc ku kɔc ŋuën naŋ ruön thïärou, diär liɛc, ku kɔc tuany, tuɛny guöp thölic riɛl cïmënë tuanykaar riɛmthitic(leukemia) ku wuɔɔk HIV.




#Article 136: Toŋgol (572 words)


Toŋgol aye cɔl ɣɔɔl-nïn buɔɔt tëdë. Yen e tuany kɔc liääp(ɣook) apɛi ku aa kämluöök kek aye bɛ̈i. Kït toŋgol tueŋ aye jɔɔk cïmënë juän wum dhie wum cɔl aluɔr piɛ̈u, atuöc kek ɣɔɔl thin nyɔɔt. Kekä aye ɣɔɔldït dhie latiɔ̈r guöp tieŋic ëbën buɔɔth cök kaam yïthbuö thik lik. Të cï ɣɔɔl raan tieŋ, aka atiöör awu tiäk alëu bï piŋ täwëi raan aloŋthïn. Ɣɔɔl alëu bï dhiɛl rëël yïthbuö thiäär wälä wɛɛnthok, ee yen kë ye yen cɔɔl “ɣɔɔl-nïn buɔɔt.”
Toŋgol ee raan cɔl aɣɔɔl apɛi arëk abï ŋɔk, dhoŋ lɔ̈m ku cɔl raan adhör apɛi rin nyiëth ye raan yeyic nyiith ta ɣɔɔl yen. Mïth kïc ruön thöl aa ɣɔɔl këthin nyɔɔt awu cïk ɣɔɔl ëbën. Aye däk wëi yen ke ye lac looi. Kaam liääp toŋgol ku bën bei kïtke e ya nïn kadhorou leer thiäär.
Kɔc cï toom wäl agël guöp toŋgol alëu bï kek dɔm lakïn kïtke ace bɛn thöŋ kek kït kɔc kïc toom wälde.

Toŋgol aye kɔ̈mluöök cɔl Bordetella Pɛrtusis, thoŋ kɔc cï piëc bɛ̈i tënë kɔc. Yeen e tuɛny ye gopic aliiric ku e rot tek të ɣɔɔl raan cï dɔm awu thïïm. Kɔc aa röt ɣook kaam ajök kït ɣeet yïthbuö kadiäk leer ɣɔɔldït kɔc tieŋic.
Kɔc cï guup wal kämluöök nök ace kɔc ben ɣook nïn kadhië cök cëën.
Aye caar panakim tä gɔt luenh thin nyɔɔt awu athuöör wumic ku rölic bï them käm toŋgol.

Tiëtrot toŋgol e bï raan toom wäl toŋgol tiɛtwei. Jɔ̈k tuöm wälde e ya kaam yïtbuö kadhetem leer bɛ̈t dhiët cök cëën, ku tuömde aye beeric kënë yic ŋuan tënë menh naŋ run karou. Wäl toŋgol-tiɛtwei ee kɔ̈u thök të dït raan ku aye caal lon bï mïth cï ŋuën ku kɔcdït ben ber tuöm. Wal kämluöök-nök abï gäm raan cï kaŋ dom tueŋ awu kɔc kïc toom. Kɔc tuany toŋgol alëu bï kek kony wal kämluöök-nök tëcït tënë yïthbuö kadiäk ne gɔ̈c kït tueŋ röt. Kɔc juëc acï walkä yekony. Mïth kïc ruön thöl ku diäär liɛc adhil muɔɔc wal tëcït tënë yïthbuö kadhetem tapuɔc kït röt gɔl. Wal kämluöök-nök lëu bï kek gam aye; erythromaicin, azïthromaicin, klarithromaicin awu truaimethoprim/Sulfamethoxazole.
Acïn këne ye nyooth raan tuany alëu bï gäm wal kök ɣɔɔl lëu ce wal kämluöök-nök.
Mïth gäg apɛi kïc ruöön thölthok awïc tɛ̈ɛ̈c panakim të cï toŋgol kek dɔm.

Acï kɔc ŋickäŋ thööŋ lɔn ye raan maliön kadhiärkudhetem, kac diäk nhial (16.3 million) pinynhom ëbën wuɔɔk toŋgol ruön timkarou ku thiärkudhiëc nhial (2015). Thäi aloŋdït cï ɣook atɔ̈ bɛ̈i lanhïïm tueŋiic.
Ruön 2015, aka raan tim thiärdhiëckubɛ̈t ku buɔt kadhorou nhial (58,700) acï nok wɛɛn raan tiɛmtök ku thiärdiäkubɛ̈t nhial (138,000) cï kaŋ nök ruön tiɛmtök ku buɔtkadhoŋuan ku thiärdhoŋuan (1990).
Aye gɔ̈ɔ̈r lɔn ye meth 0.5% mïth cï dɔm yiic thou. Thiɛ̈ipiny toŋgol agɔc rot wärthɛɛr kuën yic thiärkudhetem (16th century). Kɔ̈m luöök cɔl Bordetella Pertusis kɔc dɔm toŋgol ayök ruön 1906. Wäl guöp tiit toŋgol abïybei ruön 1940.

Kït ë toŋgol
Kït ë toŋgol lagai aye ɣɔɔldït raan tieŋ, wëi dët la ‘wuup,’ thöök, ŋökŋök ku ɣɔɔl ye thiäkic mën ku mën. Acï kɔc cï piëc yök lɔn ye ɣɔɔl toŋgol rël nyin puöt yiic, ku dhoŋ löm raan rin nyiëth ye raan yeyic nyiith të ɣɔɔl yen, ku rël alëëc aye cɔl aniɔp arëk bï lac ya wat ë path.
Ɣɔɔldït kɔc tieŋ ë rëprëp yäkyäk puötic yïc raan tuɛny yɔ̈kyɔ̈k. ŋökŋök ɣɔɔl cök cëën ee ye nyuɔɔthh lɔn yen




#Article 137: Bar el-gädhal (275 words)


Bar el-gädhal ee  lɔ̈ŋ(paan) tɔ̈ në parutcuɔl ë Paguot Thudän. Rinke akee bɔ̈ në wɛ̈ɛ̈r cɔl bar el gadhal, të de lɔ̈ɔ̈k nɔŋ kë cït pawut ë parut Bar ël- gadhal baar (wäär) ku wärrrap anɔŋ akeu kennnë kɔc ciɛl ke Apirïka, në lɔŋ pacuɔl.
Yen ee tän toc ku ke alɛi piny lɔ- janɛny ciɛŋ në Jiɛ̈ŋ man ëye pïïrden ye ya duum yïkï keek puur ku many ë ɣɔ̈k ku kuan de Luwa Partit. Akököl ë Bar el-gadhal, aake ye keek peec në dupëëc tɔ̈ në aken de Dapur. Ku pawut ë Yigip acï tiɔp ë Bar el-gadhal cɔk ye këde në run 1864. Lɔ̈ŋ ee cï mat në Aŋlo-Yijip. Kɔc ke Yijip Thudän ku acï bɛ̈n bɛ̈nbei ke ye pawut ɣɔn cennë yen wɛ̈ɛ̈kbei ë nɔŋ Ekutoria në ruɔ̈n 1948, ku ye pawut në Repubik ë Thudän. Në run ë 1996, ke lɔ̈k acï bɛ̈n tekic në payaam kee ŋuan ke aguiɛɛr de mäny de baai, ku na wäär cï Thouth Thudän bɛ̈n nɔŋ nhomlääu në run 2011, ke ka cï bɛ̈n bɛɛr tɛ̈ɛ̈kic ë pawuɔ̈t ke thiɛ̈ɛ̈r. Yen lɔ̈ɔ̈k acï tɔŋbaai bɛ̈n riɔ̈ɔ̈k në run juiëc. Yen ee ye thɔ̈ɔ̈r tɔŋbaai tueŋ  kɔc ke Thudän. Në run 1982, ke (SPLA) acï Jɔn Garaŋ bɛ̈n looi bë thɔ̈ɔ̈r kennë kɔc ke parut –muk akuma  kärtuɔ̈m. kennë yennëke guɔ dac bɛ̈n ya gɔ̈cë kë ye cɔɔl tɔŋbaai de rou kɔc ke Thudän. Ater dɛ̈t yen cï bɛ̈n ŋuɔt ke ɣet agut cï run 2003 ku nɛ̈k kɔc juiëc apɛi wɛ̈r 2,000,000. (Biänabuur thiɛ̈rnyiɛɛny rou). Namba(cin) dïït de lɔ̈k në biäk thïn aacï keek tääu ka aacï köök në pawuɔ̈t (bɛ̈i) thiääk kennë ke.




#Article 138: Brundi (319 words)


Brundi ee pamac cïnadɛ̈kdiɛt  (paan cin kiir/wiir), tɔ̈ Lɔ̈k bääudit ku akɛu kek Ruanda në parut, Tändhaniɛ̈ në pabak ke paguot, ku jel aa Koŋgo në pacuɔl. Gɛnamatnhɔmde aye cɔl Bujumbura. Në paguɔt-cuɔl akɛɛu kek Baaudït Taŋganyika... Thok ŋicjaŋ keek; ayee, Prɛ̈ny ku jɔl yaa Kirundi, në akoolkɔk, ke Kithwaili aye yok në aken de Tandhaniɛ̈nyin.

Kuatdït apɛi ee kuat/thau cɔl Utu ayeki 85%, ku lɔ kuat/than cɔl Tut-thi ayeki 15%, ku jɔl yaa kuat/than cɔl Twa, keek aliki areetic;  aloiki tecit 1%..

Keek kuɛɛtke kediak kek aceŋ Brundi në ruɔn 500... Në ruɔn 200 ke Brundi ke pan-ŋaknhɔm laaunhɔm. Agut ce göl 21century, ɣɔn bii Jermɛn (Germany/Almaani) kek ben aruɔɔmpiny (colonized). Brundi ayok nhɔmlaau në ruɔɔn 1962, ku kɔnë mac në panŋaknhom, ku nɔŋ locpiny gɛ̈ɛ̈k (series assassinations) ku iŋglap (coups) ce rot looi në yiŋde paankɔc ku akutwelemiirtok në 1966. Nɛkdekuat ku jɔl aa tɔŋbaai aa-rou, 1970 ku nyɔkrot 1990 acë baai pɛ̈n latueŋ, ku kɔcke Brundi aa kɔctöŋ ŋɔŋnyiin apɛidit në pinynhom. Në Akol nin 13 Pɛi ë Diak (Aduɔ̈ŋ). Në 1992 ke Bɛny de iŋglap de Tut-thi, raandit cɔl Piere Buyoya ke loi looŋ wen be akutwelemiirjuec pɔ̈l... Në, 2015 ke acë nɔŋ akɛ̈ɛ̈kdït wɛt wic bɛnymacbaai cɔl Piere Nkurundhidha bii kɔɔc ë bɛɛny në kede diak. Goki (iŋlap-coup) them go löny, ku ɣonlooŋ ku jɔl yaa kuënykuëny (election) ace bën jäämguɔp (Criticised) ne Akuɔtnhom ke Pinynhom ëbɛn (International Communities).
Kɔc juec apɛi aceŋ në rip (rural), kɔc lik apɛi 13% kek aceŋ Geeu (urban) në ruɔɔn 2013. Brundi ee paan toŋ koor apɛidit në Aprika. Reer në bɛ̈i ke rip yiic acë  tiim ka thok, riak'ëtiɔp (soil erosion ), ku jɔl yaa määr ë kacëŋ (habitat loss).

Tecit 600 km2 de roor yen acë doŋ ku tecit 9% aye määr ë ruuntok. Akutnhom Miɛtepiɔu Pinynhom (The World Happiness Report) 2017 acë Brundi taau ee paan de rou,  ŋɔŋnyin në pinynhom ke ye 154..... ....




#Article 139: Burjuŋ (739 words)


Burjuŋ, aye cɔl Varicella tëdë, aye tuɛny kɔc liääp arët ye mayiël kɔc dɔm tueŋ cɔl Varicella Zoster bɛ̈i. Burjuŋ aye jɔɔk ayiɛl ë guöp ku toŋthikë guöp yiilic ëbën, ku ayiic pät ë röt. Käcïtoŋiic (toŋthikë) aa röt jɔɔk köuic, yɔu ku nyin thöŋkä guöpic ëbën. Kït kök ë burjuŋ aye atuöc,  dhɔ̈r ku aɣarnhom. Kït burjuŋ aye rëël ɣet kaam akölë nïn dhiëc ku dhorou. Kariliic burjuŋ aye tuɛny yɔ̈kyɔ̈k, ku arɛɛm nyidhic, ku tuɛnytuɛny kämluöök. Burjuŋ aye kɔcdït yɔŋ arët arëk mïth aben cɔ̈k tɔ̈u ciëën. Kït aye röt gɔɔc kaam nïn 10 ɣet 21 ë tuany cök ciëën.
Burjuŋ aye gɔpic aliiric ta ɣɔɔl raan cï liääp yen awu thïïm. E rot thiɔ̈i kaam akältök leer rou täkïc kacïtoŋiic yiic gua dhïäi.  Yen ee rot thïɔ̈i aya ta pɛ̈t toŋthikë-iic ku gɔɔt pïuke raan dɛ̈t kïc liääp. Kɔc cï liääp tuany akuöök alëu bïk raan kïc guup wäl burjuŋ liääp tä gɔɔt pïu abuöt thik cï toŋickä raan. Tuɛny kënë aye caar kït ken cï nyuɔɔth tëdë, ku acë rot lac tiɛɛŋ, aka lëu bï ŋic athɛ̈m ë pïc cï kä cï toŋiic yiic path ku aye cɔl Polymerase Chain Reaction (PCR) thoŋ kɔc ŋic wal. Raan alëu bï them guöp atitëguöp ke lɔn neŋ yen riɛl wälä cïn riɛl bï burjuŋ tiaam. Raan cï liääp burjuŋ ku ŋuɛ̈ɛ̈n ace ye bɛn dhuök. Na cɔk alɔn ye kɔc bɛn lïääp ë dɛ̈t burjuŋ, aka liääp ciëën acïn kït ye nyuɔɔth. 
Wäl guöp ë raan tit tuany cɔl burjuŋ acï ye dhuökpiny kam kɔc ku ka riilic ye burjuŋ bɛ̈i tä yök yen. Wälde ë guöp tiit kaam 70 ɣet 90 ë buotic. Tuöm ë mïth wäl burjuŋ ruönic ëbën aye looi bɛ̈i juääc yiic. Tuöm nïn kadiäk tuany cök cɛ̈ɛ̈n e mïth cɔl ago röt jɔt becdeyic. Döc kɔc cï burjuŋ dɔm aye gɔl miök cɔl Calamine aa yiɛɛl dhuökpiny, liɛ̈r ë riöp bïk cɛ̈k apɛi bï dëtök rot cï looi tä ɣɔt raan rot, ku wäl cɔl Parcïmol bä tuöc ku arɛɛm dhuökpiny. Kɔc lëu bï käriliic burjuŋ röt looi thin abï muɔɔc wäl mayiël tiɛtwei cimënë acaiclovir.
Burjuŋ ee kɔc dɔm pinynhom ëbɛ̈n. Ruön 2013, aka raan 140 tïmëtïm acï liääp ë yen ku tuany dɛ̈t kɔc kuuk gup cɔl herpes zoster thoŋ Dïŋlït pinynhom ëbɛ̈n. Thɛɛr cï kɔc ye toom wäl burjuŋ, aka kɔc ye dɔm ruönic athöŋnyin kek kɔc ye dhiët ë ruön kënë yic aya. Naɣon ye wälde tuoom pan cɔl United States of America (USA), aka tuany kënë acï dhukpiny döm yen kɔc dɔm tëcït tënë thiärdhoŋuan (90%) ë buotic. Ruön 2015, aka burjuŋ acï raan 6,400 nök pinythokaräm-leerpiny ta ɣɔn yen kɔc 8,900 nɔ̈k ruön 1990. Thuɔu ë rot looi tënë raan tök kaam raan 60,000 cï dɔm. Burjuŋ aka rilic bï ye thok poc kek tuany dɛ̈t thöŋ kek yen cɔl smallpox thoŋ Dïŋlïth ɣet  ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19. Ruön 1888 aka burjuŋ acï pocthok kek tuany akuöök yecɔl herpes zoster (shingles). Wël cï gɔ̈t tueŋ jam lɔn yen burjuŋ aa looi rot ruön 1658. Wël juäc ye teetic adïk aye kä thööt lɔn yen kɔc juŋ gup cïmënë kädhie ye tïŋ ajïnh cï nyool guöp, ku ë wët ye yen tïŋ puɔlic yär aya.

KÏTKE BURJUŊ
Kït burjuŋ aa röt kaŋ looi tueŋ kaam riɛ̈nythii ku kɔc cï thokŋuën amääth ku kek kïttke aye körpuöu, thiɔ̈kpuöu, arɛɛm rëliic ku aɣaarnhom. Kekkë aye akuökde buɔthcök ku detöök thokic, thiaiguöp ku atuny thinnyɔɔt yen nyoth lɔn yen burjuŋ. Detöök ye looi kä thokic ace akuöök ye looi guöpic buothcök. Tuɛny kënë ace kït ŋic yen looi tueŋ aloŋ mïth, kä ye looi aye akuöök guöpic wälä kë cï toŋic thokic. Akuöök aye jɔɔk ye kethinnyɔɔt dhitluaal cï toŋic nyinic, nhom, kɔ̈u, kɔ̈k tä lɔ nhial ku cök; leertueŋ ɣet thäät ka 10-12 abuöt thinnyɔɔt, toŋ cï löpiic ku pätic den döŋ piärpiny guöpic.
Të cï yen guöp löpic, aka ayiɛɛl dïtot e rot looi. Toŋ cï löpiic aye röt looi aya cincilic, cökcilic ku thar. Kënë rot lac looi ku yen ye nyuɔɔth lɔn yen burjuŋ aye dëtök rot looi thokic ye reem ku yil. Akuöök aye looi thokic aloŋthin ku guöpic aɣeer kaam akältök ku aköl ë nïn diäk. Kït burjuŋkä aa röt nyuɔɔth kaam nïn 10 ku 21 të cï raan rot gɔɔt kek raan cï liääp. Kɔcdït aye naŋ akuöök guöpic ëbën ku atuc ce lac dhukpiny, ku alëu bï kärilic burjuŋ kek yök cïmënë tuɛny yɔ̈kyɔ̈k.




#Article 140: Nhialic acë dhor në ɣok (343 words)


Nhialic acë dhor në ɣok (God grew tired of us në Dïŋlïth) ee cäthatïïpëyitac cï loi në ruɔ̈n 2006 ë jam anyiköl dhäk kädiäk në dhäk Thudän cë mɛr wei, aa akut riënythii tëcït raan 25000 cï riŋ wei ërin ë toŋ Thudän dömthok ruɔ̈n 1980 yiic, ku kä cï röt luɔ̈i këk ëcäthden la Amatnhom Pawut. Ee gäät, guiɛr ku gëër në raan cɔl Christopher Dillon Quinn.

Nhialic acë dhɔ̈r në ɣok, atɛ̈t anyiköl la keny ril cï riënythii Paguot Thudän kädiäk, John Bul Dau, Daniel Pac ku Panthɛɛr Bior le këk Amatnhom Pawut ku të cikek la luui thïn alɔ bïk aköldencien path yök.
Këk aa go cäthden ë 1600 km  jɔ̈ɔ̈k ruɔ̈n 1980 yiic kë ŋot këye dhäk kor, bïk jäl panden cï tɔŋ rac ku bën kë la cäth aya bïk röt nyai riäŋ ë Ethopia yiic. Ee run dhiëny näkkë këcäth këyɔ̈ɔ̈p të pɛth cïnic tɔŋ, raan tïïm kädhiëc aacï thou kamken ë nɛ̈kcɔk, thokpiuguop, muc manyëdum ku näk thuumëkuat,agut jɔl këk të ŋuɛ̈n cïnic näk la yök  Kenya të cɔl Kakuma, bur Abakök Kakuma. Na ɣɔn ruɔ̈n 2001 ke Amatnhom Pawut cɔl 3600 në dhäk cï mɛr wei ë Thudän, lɔ yiic yï John Bul Dau, Daniel Pac ku Panthɛɛr Bior, bïk bën la ciëŋ Amerïka.
Dhäk wen acï ciëŋden ben dhot cök bei ku bën kë la keny dä jɔ̈ɔ̈k cök ku nyëŋke 1000s aa abakök kɔ̈k ciëën, kɔ̈ckën cïk cɔl keye ɣöt thuɔŋden ërin cäthden ril cï kë tempuöthtëtök kedhie.
Këk ëmën aa dhiil röt piööc bïk pëkweipuɔ̈u ë ciëëŋ ril Amatnhom Pauwt cï kë piek nhïïm thin,ciëëŋ ye raan ëbɛ̈n dhiil luui apɛi bë röt muk ŋiëc, ku tɛ̈ɛ̈u kënhïïm piny bïk këriëëc ebën lëu kë ë luoi ya looi ërin bï këk kɔ̈c cïk nyääŋ ciën Kakuma kony.

Cäthatïïp kën acä ariop akuttemwɛ̈tcökdit alɛɛclonpath:Cäthatïïpëyith ku alɛɛclonpath amedaai kën Tëër Cäthatïïp kääcëruɔtde: Kuatthöŋ në Cathatiïpëyith në Yath Cäthatïïp Sudan në ruon 2006 nyaai. Ku yen aya acï alɛɛcëlonpath në Cäthatïïpëyith Path Apɛi nyaai ë Jan Cäthatïïp Deauville France ku Jan ë Cäthatïïp Galway Ireland.




#Article 141: Akut Akim Cinakëth (138 words)


Akut Akim Cinakëth aye akut pinynhom cindɔ̈ɔ̈r kemiir ku yen ee mɛnhraan kony. Yeen anyicë luɔide tënë bɛi cï tɔŋtɔɔŋ  keriɔ̈ɔ̈k ku pamaac ŋɔ̈ŋ cee tuɛnytuɛny ke jäälthin. Akut Akim Cinakëth acï këleecëluɔipath (ariöp) lööm në ruɔ̈n 1999 në rin cënë luɔi de kɔc tɔ̈ akutic gam ku lec. Luɔi cït konyëkiim tënë riɛ̈ŋ puɔc tuɔ̈l ku ke yeekek pinyëbɛ̈n  wɛ̈ɛ̈t bïk nyïn tïït në riɛ̈ŋë mɛnhëraan cë thiɔ̈k ke tuɔ̈l. Në ruɔn 2015, käcït amëluui 30 000,  ku käjuɛ̈c tënë keek aayee akim, amebëëc, amëluuiakim kɔ̈k, atëtëjuɛ̈r, ku atëtëpiu ku jɔl yaa amukkɛ̈ŋ acë konyëkiim yɛ̈k kɔc në pamaac 70  yiic. Amëluui juɛ̈c tënë amëluui ayee luui të cïn ariöp. Amëmöcaguan ayee 90% në wëu akutjuɛ̈r këne cuatpiny ku abaŋ dɛ̈t  cëdöŋ ayee  amëluuiëwëu tääu piny, ago wëu kakut në ruɔn thok abɛ̈n ɣet  në 1.63 timëtimdä. 




#Article 142: Vladimir Vladimirovich Putin (338 words)


Vladïmïrï Putin

Vladïmïrï Vladimirovich Putin en ke Reenh/Bɛ̈nydit pande Ruccia. Putin ee dhiëth Leningrad, emɛn cɔl Santo Peterthburg pande kɔc Ruccia Mɛ̈n de Thoviet aye pɛi nïn dharou 7, penëthiär 1952. Amëdhiëëthke akeye wun Vladimiri Thipiridonovich Putin, dhiëth 1911-1999 ku man aye Märia Ivanovna Putina, dhiëth 1911-1998. 

Putin enke Bɛ̈nydït tet wɛ̈nthɛɛr de piny Ruccia mënë 1999 agut 2000, ku jɔl bɛr a Bɛ̈nybäny de pinyde Ruccia mënë penëdiak agut cë ɣen penëdhiëc, ku ee Bɛ̈nybänydït tet pei, jɔ̈k ë 2008-2012. Në ee mäcë cök, go jäl bɛr bɛ̈n keye Reeth/Bɛ̈nydït pei run 2012 agut emëthinë.

Putin en ye duŋɔ̈ɔ̈r de akut kuumbai cɔl Akut Mɛ̈t Ruccia. En akut kënë acë ceŋ kaye wɛ̈ɛ̈r në kɔ̈ɔ̈c ee loi-ic në kɔcke Ruccia mënë ɣɔn thɛt Mɛ̈nde Thoviet yenhom piny. Yen eye ran töŋde Luaŋde Gämthɛɛrceŋ dende kɔcpanden (kanitha de ƔOrthodok) kɛn, ku en ecë liöi ë tik ku nyiɛ̈ŋë mïïth nyïïr karou.

Mënë run 1985 bɛ̈n 1990, Putin ee luikeek KGB Mɛ̈nde Thoviet në lɔŋ käthiɛnë kekɔ̈th, dai ku görkalei (Secret spy services).

Putin, ee lui Drethden yic, ee ye bak thɛɛrtɔ̈ pabak (cuëny) de Germanï. Na wän acë pan pabak (cuëc) de Germanï riäk ku cuɛt yenhom piny abï lɔŋonŋon në 1989, acë bɛnë loc bïlɔ̈ pinyde Leningrad, tëwɛ̈në leer en Jama/panpiocëbën penëdhetemic run 1990.

Yen acë luoi jɔk Mac de duɔlatic (International affairs) bak panpiocëbën de pan Leningrad. En acï kuany keye duŋɔ̈r de akut Mac de duɔlat de Santo Peterthburg, mäktämde Bɛ̈nykɛl. Putin acë muɔ̈l ëë thöc wɛ̈n muk KGB penëbɛ̈ɛ̈t, aye pɛ̈ɛ̈i nïin 20, 1991. 

Naye run 1994, go bɛ̈n keye bɛ̈ny de rou buɔth bɛ̈nydït muk pende Santo Peterthburg. Naye penbɛ̈ɛ̈t 1996, go jäl bëi Mothcow ku lui loiloi juɛ̈ɛ̈c wäcic alɔŋde thönydït thiekiic de tueny pinyde Borith Yeltthin. Yen acë lui keye duŋɔ̈ɔ̈r de FSB (aye bak yamde KGB) mënë penëdharou run 1998 agut penëbɛ̈ɛ̈t run 1999. Eeye dugɛ̈ɛ̈nde akut tiët nyinë bai ëbɛ̈n jɔ̈k penëdhiäk agut ɣen penëbɛ̈ɛ̈t run 1999.

Putin acë jäl bɛ̈n keye Reenh/Bɛ̈nydït tet de Ruccia penëdhiäk run 2000.




#Article 143: Djibouti (221 words)


Djibouti (aŋïcjäŋ ka ye cɔl Paankɔc Djibouti) ee pamac tɔ̈u pabak wäryɔu Apirika. Djibouti ayök nhomlääude aköl nïn 27 Pen Dhɛtem, ruön 1977. Pamac kënë ee ye ker piny kɔɔc Somali ye cï kɔc pan cɔl France keer run 1800-ku-tɛkac wäär cï kɔc France abaŋ Apirika bɛ̈n mac. Djibouti acï yök ka lɛŋic raan 818,159 wäär kueen kacke ruön 2009. Ee pan tök kam bɛ̈ɛ̈i lik kɔc thïn Apirika.

Djibouti acï mɛt Amat Bɛ̈idït (UN) yic aköl nin 20 Pendhoŋuan, ruön 1977. Atɔ̈u akut bɛ̈ɛ̈i Arab (Arab League) yic, Amatnhom Africa ku Riɛlkammïriic Latueŋic (Intergovernmental Authority on Development or IGAD) yic aya.

Kathɛɛr Djibouti aa dhuk ciëën ruön tiim juëc dɔm thok tɛwäär cï yen kaŋ ya rëër wunwuöt (empire) cɔl Saba (Ethiopia) yic leer kaam wäär cï kɔc Djibouti biök ya la ɣaac wei kɛ̈ŋïr ku kɛ̈wɛ̈u pɛnthɛɛr Ijip (Egypt), Pakistan ku Caina (China).

Liääpdeen cï kek lac liääp kek Arab tɔ̈u Aguukic Arab run 1,000 ku tɛ̈ kac, kuat Somalia ku Afar ke tɔ̈u baai alɔŋ kënë arɛ̈ɛ̈r kam kɔc Apïrïka tueŋ cï yanh jur jɔ̈ŋköör (Islam) gam. Djibouti ee pan ye yanh jur jɔ̈ŋköör theek thïn ku ee lac luui kakeen wɛt Nhialicdeen ku amɛtmɛt Juur Mïthiɔ̈ŋ aya.

Pankën athiɔk kek tɛ̈ kooric Wär Apac (Red Sea) ku kɛya aye tïŋ kaye tɛ̈ ril apɛi alɔŋ riɛlmɛ̈c (military).




#Article 144: Nääkdït ë Bentiu 2014 (192 words)


Nääkdït ë Bentiu 2014 acë rɔtlooi ɣɔn në pɛɛi nïn 15, Pen ŋuan 2014 në Bentïiu, në parut ë Paguot Thudän, në thaa de Paguot Thudän tɔŋbaai. Yen acï economist lueel cï ke ye nääk arac arëtic de ruaat de tɔŋbaai. Në kaam ŋoot tɔŋ tueŋ, ke kɔc aa kee cë riŋ në ɣän ke duɔ̈ɔ̈r ku dem/töök yic ke ɣän thiɛ̈iwëlpiny lɛ̈k ke bäny ke kɔcroor ke kuan-peei ke kee bɔ̈ ënɔ̈ŋ keek, ke cie Nuɛ̈ɛ̈r, cöötkɛ, bë diäär ke kuan-peei rum/peec/ rum riɛɛr, yötkɛ̈ (UN de yic/yiny raan  duluup (dubuth, dugïïk, magïïkthok) lueel, ye të cï kɔcroor Bentïu yuïït thïn  kennë apuruuk ke akuma në tɔŋdït arëët, go kɔc muk toor ke kɔc teer ke keek piny yɔ̈ɔ̈p në nïn keerou ke kee. Matiir (anääkkɔc) aa cï Amat de Bɛ̈idït Lonloi  (UN) kee bɛ̈n nyic ke kee ye apuruuk ŋɛ̈ɛ̈r Nuɛ̈ɛ̈r ke, ke kɔc tɛɛr kennë akuma (SPLM/O) lekɛ̈ në piny kunë piny, kanitha/luaŋ Nhialic kunë luaŋcäär, ku panakëm, wekkɛ̈ kɔc në kuat, ku në gäm ku mockï kɔc ke cï döŋ-ciɛ̈ɛ̈n. Kɔcbaai aa keek nɔ̈k geeu panakëm, në kanitha de Katholik ku në Kali-Ballee luaŋcäär, të cï thiɛ̈rnyiɛɛny guuŋ/thiaan. 




#Article 145: Kameroon (293 words)


Kameröön, aŋicthei rinkën Paankɔc Kameröön, ee pamac tɔ̈pacuɔl Apirïka. Anɔŋ akeu kekkë Nigeria alɔŋ pacuɔl, Cad alɔŋ parutbak, pamac Ciɛl de Apirïka alɔŋ pabak, Equatorial Guinea, Gabon ku pamac Kongo alɔŋ paguot. Wäryɔ̈u ë Kameroon aye jɔɔk liem ë wär në Guine bë gut adɛ̈kdiɛt atlantik. Thook Franch ku Dïŋglïth aa kek thook luɔi në miiri Kameröön. Piny ë Kameröön aguëlic, anɔŋic ɣön liɛɛtcäu wärkou, gat, pinyliɛɛt, roordeŋ ku liilditiic.

Gɛɛthken ditbikteem ë juec kɔccieŋ e Douala ku ëtɔ̈ kiir wouri kou,e yen genamtnhom ë muökëkaŋ baai, luɔi ë ɣɔɔc ku e wanhadɛ̈kdiɛt, Yaounde ku e yen genamatnhom ë wëlbääny ku juɔl la gen Guroua. Kameröön aŋic kɔc juec ërin tiöndhëëŋ ë ciëŋden thɛɛr cimenë makotha ku Bikutthi ku aŋic aya ërin akutadiircök wunden cï tiam apɛi. Kɔc tueŋ ke cieŋ ë lɔ̈k kën aa la-yiic kɔc thɛɛr Thao alɔŋ ban ë chad kou, Baka alɔŋ paguotbak kek ayiep ku aa kuany liim. Kameröön ëye pamäcalei ë German ɣɔn e ruon 1884. Naɣɔn tɔŋ tueeŋ pinynhom cök ciën ke tekic erou kam France ku Amatnhom panŋaknhom. 1 961 ka abaŋ Kameröön mac France yök nhomlääude ku bï bei kë cɔl Paankɔc Kameröön, mac bänydit cɔl Ahmadu Ahidjo. 1961  ka abaŋ Paguot Kameröön mac Dïŋglïth matröt kekkë paankɔc Kameröön bïk ya pamac tök. Kameröön amacröt wët path ku aŋuɛ̈n alɔŋ wëlëbääny ku rɔ̈mkäŋ ë baai, kënë acï baai cɔl latueŋ këkkë luɔi puɔ̈r, gëëk, gëëkluŋ ku luɔ̈i miokepiny ku ɣaric tiim ye ɣööt ku käŋ looi.Abaŋdit kɔc ë Kameröön aa dupuur ëpur käthii lëu kek thook epath. 1982 ke Paul Biya acï ya bänydit mac Kameröön,amɛc tɛ̈ɣɔn këkkë akutdenriɛldekɔc Kameröön. Aŋiɛcwelbäany në abaŋ pan Kameröön e jam thoŋ Dïŋglïth aacï kɔ̈ɔ̈c ke wët wïckëk miirmatwuɔt nɔŋic riɛldit, tëk bei panden ku nhomlääu tënë Kameröön.




#Article 146: Panthou (Heglig) (211 words)


Panthou kɔye Heglig në thoŋ Arab, ee gëëu kor tɔ akeunyin käm ë Paguot Kordopan Pawut ku gëëu ë Mët Paguot Thudän. Panthou kɔye Heglig äye lööm Paguot Thudän Miir lɔn yen piny teerë, kuaye Thudän lööm keyë kede. Rin ë gëëne äye thääny  rin ë tim cɔl ‘thou’, ee tim ee cil në ɣään tine lɔkë (rin Arab cɔl Heglig ebɔ tine timë). Panthou ee lɔk eteerë ɣɔntɔ tɔŋbaai ë Thudän. Në cielic dä Könythii rün 2012, tëŋgelbaai Paguot Thudän ëce dom miök kuäkpiny tënë Thudän.
Thudän eyë dërthïn än ace piny beny dom miök ë Heglig lööm në thök dööm niin thiär (10 day occupation) në Tëŋgelbaai de Paguot Thudän (SPLA).
Dom miök Panthou tɔ Panthou ee cetäu akinthïn lɔk jiär Muglad, ee ɣarëlöl nɔŋ tedit ë Paguot Thudän  koloŋ miök  cïtiëŋyök. Dom miök Heglig ee kɔŋ yiik ne run 1996 në Arakis Energy (emën, ee bäk de Talisman Energy). Yaköle, ayë luɔɔi në Greater Nile Petroleum Operating Company. Guërbei tënë Heglig acï luɛl lɔn cën gun në run 2006 ku adhükciën yemën.
Dom miök ecï thööp gutci Kartoum ku Buur (Port) Thudän në luŋbaarɣɔɔric Naildït (Greater Nile Pipeline) në Pɛnëdhorou, 2006, kaampamaac akutäjuer, kenakölluööt, ɣönluk de tëmluk acë akeu d’Abyei dhükciek, arɔmbaai tɔ kääme Paguot Thudän ku Thudän.




#Article 147: Eriteria (212 words)


Eriteria ee pamac tɔ̈ pabak wäryɔu Apirïka, yen atɔ̈ Wär Apac yɔu aya. Yen atɔ̈ parut de Bab-el-mandeb ku tuŋ ë Apirïka. Eriteria ala akeu kekë pamac Thudän, Ethiopia ku Djibouti. Piny pan Eriteria ee 101,000 km² ku yen ee tök në pamaac korbëtɛɛm Apirïka-yic. Cinëkoc Eriteria ee tëcït 5.6 tïmëtïm. Abaŋdït aa jam Tigrinya tëdä Tigre keye thuɔŋden. Eriteria ade nhom dhieth kadhoŋuan: Kɔc Far, Balen, Hedareb, Kunama, Nara, Rashaida Soha, Tigre ku Tigray-Tigrinya. Wëu de Eriteria acɔl Nakfa. Cïmën tök në rouic në wëu Eriteria-yic aa ben tënë kɔc Eriteria ye ciëŋ aɣer. Kek aa wëu tuɔɔc baai tënë kɔcken baai. Abaŋdït de abëk kɔ̈k aa bën puɔ̈ric. Pamac juëc acë piny Eriteria mac. Kam 1885 ku 1941 ee cï Italy rum. Kam 1941 ku 1952 ee cï Amat de Bëidit täu tiet ë Amatnhom Mäcŋaknhom. 1952 cök, Eriteria ee cë bɛn abaŋ de Ethiopia, ku acë kɔc Eriteria kuec. Kën ee yen wët cï toŋbaai looi kam kɔc Eriteria ku miir Ethiopia. Ɣeet 1993 Eriteria acë nhomlaaude yök ciën wën cï kek cuet tënë kacken. Ee yen pamac töŋ yambëtɛɛm ee pinynhom ëbɛ̈n. Eriteria aŋic ke pamac ayaŋkɔcbëtɛɛm Apirïka-yic, kamdët aye thööŋ kekë Parut Korea. Pamac acï jɔ̈ny rin juëëc temkɔ̈u de yithraan, kor nhomlääu ku juëëc döm cïncɔ̈kde.




#Article 148: Agar Pakam Wuol (1788 words)


Pakam aye Jiëŋ töŋ dït de wun Junub Thudänic kuye wutdït de Agaric. 

Pakam acë täu pacɔ̈k tënë mel 75 Parut de (North) Rumbek këye gendït de Arääm Wëër paguot (South) Thudanic. Arɔm akeu kekë Jäŋ Luäc ku Nuër parutic

(north), Rek ku Gok pacuɔlic (west), Nuër pabakic (east) ku Boor pagutic (south).

Pakam ɣaa rëër ruup ku tuɔciic, ɣään wänë bor kam wäär Nile ku jɔla nyïïn juɛ̈ɛ̈c ku ye pan de non juɛ̈r de Upper Nail. Kuɛɛrpïïr den ɣe macde lääi, puɔ̈r miɛ̈th, mäide reec ku yääp akek adït tënë Pakam. Naŋ lääi ku määcden akuɔ̈t apɛi ku aye cööke pïïrë Pakam. Juec de wɛɛŋ tënë yïn, ɣen ɣaa thɛ̈ɛ̈k anïn. Pakam anɔŋ bäny cï Nhialic cak ka keek nɔɔŋ käror cë mënë agɛ̈ɛ̈p ku ɣänë mäi.

Tëcïtë kaye luelë kuɛtke Jiëŋ jam, kɔc tueŋke kɔŋ cak në Nhialic akeyïk Adom ku Käwa, ɣejäl detic ɣëmɛn ke räm nhïïm kekë Adam ku Eve.

Deŋ ɣe wä tueŋ yen jɔl Jiëŋ bɛ̈nbe thin.

Pakam ɣaacït Jiëŋ kɔ̈k cë gamë Nhialiny töŋ piny ëbɛ̈n, ɣen yekë cɔl Nhialic. Ayekë gam Nhialic ɣene duciɛ̈ɛ̈k ku ye cɔ̈ɔ̈k de pïïr ku ɣen acë mec kek loiloi raan. Raanë Nhialic cɔl alɔŋ kuerde ɣë cɔ̈ɔ̈t jɔŋdït ku jaak ɣe cɔlë kueer kuɔtiic keduɔ̈r. Duɔ̈r aye loi në kɔc cë gam ku yekë dɔc. Ayekë gam lɔnë jɔ̈ŋ/tëëp de kɔc cë thou ebën kaye jɔŋ pïrde wëëi. Akëckï gam bïke gɛɛr Yithaläm, ɣacë wɛ̈ɛ̈t gam ku gai këyic tënë krïthääno ke bëi wɛ̈t de Nhialic. Ɣɔ̈ɔ̈k anɔŋ atheekde/yai gamë rot.

Ɣɔ̈ɔ̈k kek ɣaa lääi tueŋ de kɔ̈ɔ̈c, cɔk lɔnë amɛ̈ɛ̈l tääu keya atit nyin de kööc. Pakam anɔŋ kɔc cë nyiëëc duɔ̈r jaak ku ace Nhialic ɣë lɔ̈ŋ.

Pakam aye jamë thoŋ-Jiëŋ/ muɔnyjäŋ, rëër, piath, ciɛŋthɛɛr ku kacïïkgam. Pakam anɔŋic wuɔt ka dhetem thiekiic, keek anɔŋic Anïïn, Akɔ̈ɔ̈rkɔ̈ɔ̈r, Gaak Wuol, Liɛth, Manuɛ̈r Nyiɛc ku Niëniël Kuën-guem. Keek athiäkiic ku yekë kɔctöök kuɛrkɔ̈ɔ̈th nɔŋ ruɛ̈iruɛ̈ië kamken ku jɔl ɣaa anïïn/ mɛ̈ɛ̈cthook cë ke matiic në thiëkthïëk wɛ̈lɛ̈ kɔ̈ɔ̈k. Kuɛt-thi ɣaa röt nyicë ruɛ̈ɛ̈i kamken ku benydɛn cëman Alämluat, Reeth, möcɔ̈ɔ̈r ku nhïïmgaal. Keek ɣaa mukthul mac kɔc ku pinyë wunë. Raan tööŋ thɛɛr ɣene kuɛ̈nröt ku tɛ̈ɛ̈ukë yiɛnyden bäny mir/ thiɛth ku athëëk/ jaakendït, ku dhamandɛ̈ ɣaa wɛ̈lken thɛɛr wunken ku duciëk gam kek aye kïgam.

Pakamiic, beny bith aye gam ku nyïïcë lɔn nɔŋ ɣen riɛldït gääk ɣen yiic-luel, kumlɔcar, bäny, nyïïnykäŋ, ku daikanhiäk. Pakam ɣaa lueth ku yekï amërildït cï nyiëc muɔɔkë ciɛŋden ku thiɛkëic cïïnethok. Acɔk ɣaaŋu, kë Pakam amëgööŋ ku ɣaa mɛ̈ɛ̈thpɛɛth cïn raan wanke, ɣaa ceŋ alajik arëët, ciɛŋpath, rɔ̈ɔ̈më cäm adït kɛ̈ke ku dhëëŋdït gɛ̈ɛ̈i kɔc ku athɛɛk cïnethok, thiɛkic liu paan Agar, rëër lajik ku cuɔ̈ɔ̈kdhäär. Ɣaa ceŋke kɔckɔ̈ɔ̈ke theek röt ke mac wëlken. Pakam cïtmën wuɔ̈ɔ̈t ke Jiëŋkɔ̈k ɣaa këc pööc lac dööt, ciɛŋden thɛɛr ku pïïr ɣene töŋ maɣëmë ke tiŋpiɔ̈the kïduut ku ɣen jai keek märëceŋden ku lömkï ceŋ lai/ ceŋalɛɛi. Ciɛŋthɛɛrë ku pïïrë Pakam ɣetɔ̈ ɣöŋ kɔ̈ɔ̈u. Ɣene calicde thiëk, apukë raan, cuɔ̈të käny, wɛ̈lɛ̈ kɔ̈ɔ̈cë tïïp ku ɣäändïït kɔ̈ɔ̈k thiekic ku miɛtpiɔ̈u/ amatiic.Pakam amuk ciɛŋ ku pïr thɛɛrde Kɔcwëërkɔ̈ɔ̈th (Nilote) ɣenë macë ɣɔ̈ɔ̈k, keek acë puɔ̈ɔ̈r mat-thïnë ɣään kɔ̈ɔ̈kic, puɔ̈ɔ̈rë raap/ raapjäŋ, akueem, aguɔth, arɔ̈ɔ̈l, abou( mataba/ abɛ̈t), mëguak/ tɔŋpiiny ku mïïth kɔ̈ɔ̈kya. Diäär ɣaa loiloi juɛ̈ɛ̈cke puɔ̈ɔ̈r loi, ku ŋɛ̈ɛ̈rë noon ɣöt ku yïkden, röör ɣaa duum guar ku yiepkë tïïmke ɣööt. Puɔ̈ɔ̈r ku yiëpë duum aye loi këër.Kɔckɔ̈k ɣaa adëëpë/ ayääpë lääi kë ɣenë pïr.

Ciɛŋë Pakam amat kekë aciɛr bë cäm kɔc ɣɛ̈ɛ̈t pɛ̈ɛ̈ike mɛ̈i/ yak ku këër/ ruel. Ɣen acirë anɔŋic tɔ̈ɔ̈ude miëth bï kɔc camë pɛ̈ɛ̈ike mɛ̈iyic, yaakic, ku këër, bïnë ruel döt ago ɣɔ̈ɔ̈k dhiëth ku tuu kï. Pɛ̈ɛ̈i raac arët ɣe tääu anɔŋic Mɛ̈i, Këër, and Yaak. Rut and Ruel aye pɛ̈ɛ̈ië mir/ kuɛth tënɔŋ Pakam. Keek ɣaa pɛ̈ɛ̈ie miëthdït arëtic.

Dhääkthi ɣa macë thöök (mëbeu ku amɛ̈ɛ̈l), ku dhääkdït ɣaa maacë ɣɔ̈ɔ̈k dɔm nhom. Ɣoŋ ɣene këriëc ëbɛ̈nde Pakam, ɣenë pïr ku ɣenë lui kakë jiɛɛk kɔ̈k. 

Dɔ̈ɔ̈k ɣe yääthë böökë ɣɔ̈ɔ̈kic kakornyin, bënyin kuek thin agut lɔn bïnë yen gɔ̈ɔ̈r nhom. Tɛ̈ɛ̈në kajɔl dït kadhïïl piɔ̈u. Ku ŋot kaciëŋ woŋ cök abë thiëk ku jɔl ba war në kɔcthii jɔt rööt nhial. Pakam ɣaa nyïïn tïïkë ɣɔ̈ɔ̈k kɛn apɛɛi, ayekë gëlë lääië ke cam, tuaŋ, ku kɔc peecke.

Wɛ̈ɛ̈t ɣoŋ ɣene Pakam nɔ̈ɔ̈k nayïïc bï thääi kerum tënë keek.

Ɣɔ̈ɔ̈kë Pakam ɣaa nɔŋic möör adɔŋdït nɔŋ cïït wääcic lɔ birbir. Muɔrdun cë lönyë yïpiɔ̈u ayen yï cäk ku yeyï cɔlë möörkɛ̈ në baai ëbɛ̈n. Aparak ɣediɛt gɔl benke muɔr ya këëp/riɔ̈ŋ ku diɛ̈të wak ɣëyɛ. Yïne cäkë cïïtë muɔr ɣoŋ tɔ̈keyï.

Raan Pakam ɣenyic ceŋ ku bëya raan lajik ku thiekic Wutic. Pïrë Pakam acïkë täu në athɛɛk ku piath kɔ̈ɔ̈u. Keek ɣaa macakiil juɔ̈cë jamiic ku kuɛnyic kekë ye cuɔl wɛ̈lɛ̈ baai/wut.

Lonë kɔc tɔ̈ wuutiic, cɔ̈ɔ̈kë gämden ku kuere keek käŋ luɔiyic thïn, ayekän nyuɔth. Ɣɔ̈ɔ̈k ɣaa ca bɛ̈ɛ̈i (mök ku jii), laac ayenë nhiëm luat ku dul ku jɔl ɣa wacëdëël ɣe loië keye yuïïnë ɣɔ̈ɔ̈k. Wëërë ɣoŋ aye rɛ̈ɛ̈k, thiaŋ ku tɔŋ köör. Käne loi bï kääm tiɛɛtwe ɣɔ̈ɔ̈k guup, arop ayen ɣɔ̈ɔ̈k pot/ tiɔ̈ɔ̈r bï ɣɛɛr ku gëël käämwe ku acaak. Arop aye kɔc kethook thooth. Ɣɔ̈ɔ̈k ace nɔ̈ɔ̈k/ tɛɛmröötë paathpaath. Ɣe lëtë cen thou, wɛ̈lɛ̈ cï näk/ gɔ̈ɔ̈ŋ kamaan, wɛ̈lɛ̈ kɔ̈ɔ̈c ɣen cï loi ɣëye, kë rïŋ acuet ku thiaŋ dɛ̈ɛ̈l bë ya köndökë meth, dɛ̈lë leŋnhom, lääk, kuënh ɣɔ̈ɔ̈k, böökë tɔŋ, böök tɛ̈ɛ̈c, wɛ̈lɛ̈ loi ye yuïïnë ɣoŋ. Tuŋ ku yuɔm ayen kajuɛ̈c kɔ̈k loi.

Diär ku nyïïr ɣaa gööm kɔɔc ku muɔkë muk ye thal ku tɔ̈ɔ̈u. Na nɔŋ ruän loi, kajö kɔc thɛ̈ɛ̈t.

Ɣen manhë Pakam ëbɛ̈n aye cäkë rin cïïtë ɣoŋ, rin wundït thɛɛrë Wun, wulënë wɛ̈lɛ̈ raandɛ̈ mukthul ëye. Rinë dhääk anɔŋic Marial, Maker, Mayom, kukäkɔ̈k. Rinë mïïth nyïïr anɔŋic Rial, Yar Yom, kukäkɔ̈k.

Pakam ɣaa cɛ̈kë rin kɔ̈k cëmënë Nyandiar, Piath Turic, Apach,  kukäkɔ̈k Run cï wɛ̈ɛ̈tde Nhialic bɛ̈nkɛ̈, mïïth juɛ̈c acï cäkë rin Nhialic cëmënë Lajik, Läät etc.

Mïïth juɛ̈c aye cäkë cïïtë muɔr wɛ̈lɛ̈ thɔn ɣoŋ cïnë man thiak e.g Yar Maria, kukäkɔ̈k. Mïïth aye cäk ke Col naye wa, ku Acol naye nya, aye cäkë kɛ̈ tënɔŋ ɣen nyin manh cë thou colic.

Cë mënë Nilotic kɔ̈k, Pakam anɔŋ rinken path ɣenë diɛt cäk, Madit, Adit, Bol, Lual, Ngor, kukäkɔ̈k.

Pakam anɔŋ nhiëërdïtë wɛɛŋ, muɔr ɣoŋ nɔŋ cïït lɔriauriau, aye garnhom tëcïtë yuïc ɣe thin bë gäälthïn. Pakam ɣaa ɣɔ̈ɔ̈k tɛɛm yïïth bïnë keya nyic. Ku enaŋ tëye kuatë teem thin.

Thiëk Pakam ɣekënë makum. Manh moc ɣe thiëk tëcït adat diär yuïc, bë aniënde mac ku juɛk kuatic bëdït. Raan cë thou keye meth wɛ̈lɛ̈ cï nɔ̈k tɔɔŋ aye thiëk tiɛŋde në manhë, wulënë wɛ̈lɛ̈ raadɛ̈ ku mïïth cï dhiëth aye cɔ̈l yen raancë thou thɛɛrë. Tëcïnë tik thiak ku le rol, kë ɣa thiëkë anïnë cïnëye thiakthinic. Atöc nya/tik aye loi wakɔ̈ɔ̈u bakic/ ariɛlic. Dhiop aye cäm tënë kɔcë tik, na cë nïïn karou thök ka jɔl jääl.

Cinë thiëk adït ku tɔ̈nhial Pakam, acëbääny aye wäätken thiëkë cindït. Ku ɣene tëde nɔŋ wɛ̈ɛ̈t bäny. Raan thiekic ayen nyande thiak cindït ku wen de thiëkë kɛ̈.

Nyïïr thiai ku dhëëŋkï ɣaa cindït yuïc apɛ̈ɛ̈i. Tëëre dɛ̈ cinë ɣɔ̈ɔ̈k lɔk. cinë thiëk ɣe ɣet agut cë 250.

Manhë wa aye thiëkë wun, wulɛ̈nke, wariëcke, ku mɛ̈ɛ̈thke. Të tekë ɣɔ̈ɔ̈k nya, kë kɔc aye rääm nhïïm, wulënë moc kekë wulënë nya, wun moc kekë wun nya ku ɣene tënë kɔc kɔ̈k. Tëcïnë nya liac ku acëë thiak, ka yiɛ̈thë bɛ̈ny Alämthith nhom bë lɔtem kɔ̈u, rɛm wën cë nya liac, ku duk nya cökë dɛnliac (dɛnë buɔŋ), dɛnɣɔ̈ɔ̈ric naye nyan cï jɔtë path.

Nyanë thukul ɣe thiakë cindït ayɛ. Kap ɣe kënë dhiënhë mïïthe tök nɔŋ Pakam, kapë röth lɔ paathpaath aliu, raan cë köör aye ram arët ku tɛ̈ɛ̈u ɣɔ̈ɔ̈k ka dhorou piny bike yiëk raan nɔŋ tik. Liëc, jötë nya ku kɔ̈ɔ̈r ɣaa tɔŋ bɛ̈i wutic ku aye maan apɛ̈ɛ̈i en lon cïtë kän Pakam.

Lɔ̈ raanë dïtic ɣe löm kuɛr kuɔ̈tiic ku yɛɛiyɛɛi ba raandït jä löm. Raan aye hɔ̈ɔ̈th leec piny ku cuɛl këye nyoothde raandiɛ̈t në dhääk ku nyïïr.

Tëcï nya kuääc, ka lɔ̈ɔ̈rdït tet ka loi, ciëm kɔc, dëëk kɔcë määu abï wut ëbɛ̈n piŋ lɔn cï nyanë ŋɛk dït. Gɛɛr, diir, tiil, ku guɛ̈ɛ̈t aye nya cieŋ në pɛ̈ɛ̈i ka diääk, ŋuan. Nyan puɔc kuäc aye piŋ cök tëmec kekë aɣopɣop ɣë diir.

Wäät aye gɔ̈ɔ̈rnhïïm në ŋuan, jɔl raan many apɛɛi. Kɔc gɔ̈ɔ̈rnhïïm ee run töŋë aye cääkë rin ku yekë riënytök. Wën cïgɔ̈ɔ̈r nhom aye cɔl Apalrääk, ku nyan cï kuääc aye cɔl nyabïïm.

Cuɛ̈lde raan ba ya aŋuala ɣe liu thɛɛr Pakam ku ayuïc bë cuërthïn emëthinë.

Kɔcdïïtë Pakam ace reemë mëguaak/ tɔŋpiiny thiith këctuak. Rïïny cï apäräk ɣaa nyïïn tïïtë baai, ɣɔ̈ɔ̈k, diär, mïïth, kɔc cë ŋuɛ̈ɛ̈n/ dhiɔp në këbɔ̈ roor. Apärääk ɣaa ɣɔ̈ɔ̈k jat tooc tënɔŋ wäl ku pïïu, nacë thääië puɔ̈ɔ̈r bɛ̈n, kabɔ̈ bïïkë bɛ̈ɛ̈i guariic.

Pakam acït mënë wuut ke Jiëŋ kɔ̈k, keek anɔŋ nhïïmkɛn, ciɛŋthɛɛr ɣen amukë cök, wëëlë thiɛth ace kakɛn. Ɣaa röt mac kepɛ̈ɛ̈c.

Bääny Pakam ɣa keek baai mac, anɔŋic bäänyë baai, bääny biith, bɛ̈ny-riŋ, nhïïmgaal, ku bɛ̈nywut. Keekë kɔckɛ̈ ɣaa keek baai mac. Aye rïïc piŋthook na luelkë wɛ̈ɛ̈t. Bɛ̈ny deŋ ɣe Nhialic cɔl bë deŋ tuɛny.

Pakam acï wɛ̈ɛ̈tde Nhialic lac bɛ̈n thïn, raan ëbɛ̈n acë game Nhialic. Pakam acë buɔ̈c apɛɛi bïkë naŋ Daithithdɛn, keek acï bɛ̈në gäm nhom lääu ku yïkë ke Daithith ɣene cɔl Pakam Daithith. Bëcïp tueŋ ŋɔ̈ɔ̈re aye cɔl Mading Machar Adak.

Bɛ̈n thiöök ka pen ager ciɛŋde Pakam ëmäth. 

Dhaman thɛɛr mar ku kumde Bïrïtïc, Pakam akɛ̈n bɛ̈në dööt. Aräk ɣe Arab Malual ɣen acë ɣëët Pakam. Na wɛ̈ɛ̈r yɔt anyanya we ku thɔ̈ɔ̈r kekë Arab në wɛ̈ɛ̈të tiɔpde Junub, go Pakam ëbɛ̈n röt jatnhial ku löm dhaŋ ku ler tɔŋ. Anïïn aye juarthok në miith bëlɔ anyanyaic. Deng Monydït aca Arab Malual cuɔpwe bɛ̈ɛ̈i juääcic abïnë nhom lääu yök. Pakam acë thɔ̈ɔ̈r ku thoukë SPLA/M yic. Awän cïnë dɔ̈ɔ̈r thany ke Arab Malual, go tueny Junub ɣenë ŋɔ̈ɔ̈r Jɔn Garäŋ Mabör Pakam loi kaye Madïrëya ku kuany Mayäk Nɔ̈I Awɔ̈c ke ye muɔr ŋaknhomde. County acï bɛ̈në tekic dhiëc; Alɔ̈r, Madöl, Malueth, Meen and Wun-riɛŋ payaam. Payaam acï ke tekic Bumaa, ku Ɣëlat, yeke mac në Mapatiic, ku Vëliic.

Bääny; alamthith, reeth ku kɔ̈k ɣaa keek payam mac kekë mapätiic. Alamthiith aye mapätiic piŋthook në kë luelkï. Ku nɔŋ riɛl bïk mapätic cop. Akuma/ tueny acë Pakam tekic ɣe nïïnkɛ̈ në county kadiäk; Alɔr, Malueth ku Meen.

Pakam ɣɔn cë lɔ anyanyic, abak acë lɔ tɛɛm aɣer, acë lɔpiɔ̈c ku ɣaa kɔc ken kony ëmɛ̈n.

Pakam anɔŋ ciɛŋ juɛ̈ɛ̈c rɔmkë kekë thääi kɔ̈k thiäk kake akɛɛthnhïïm. Keek anyic thuɔɔke thääikɛ̈.




#Article 149: Wɛ̈t cï määr ke Thudän (282 words)


Wɛ̈t cï määr ke Thudän aake wär 40,000 (bianabuur thuɛ̈rŋuan) ëke ye mïth ke kuan de Jiëëŋ ku Nuɛ̈ɛ̈r cïke baar në Rɛɛnken tɔŋbaai de rou ë Thudan, 1983-2005. Rin ke wɛ̈t cï määr ke Thudan, ee kutnhom de kuɔɔny yen ë ciɛ̈k keek ɣɔn tɔ̈ mïth piny de abaköök paan de Apïrïka.

Mïth juëc ke keek, aake ye abɛɛr cï pɔ̈k ne bɛ̈ɛ̈iken në wɛ̈t de tɔŋ- nuɛ̈t cie päk ënɔŋ kɔc parut (Jalaba) në biäk paguot de pamac.

Acän bïkë mïïth yök ku bïkë pïïr ne apuruuk cin, mïth lëu 20,000 (bianabuur thiɛ̈rrou) ke Thudän paguot aake cï kɛt Ethiopia ku Kenya, aken thiɔ̈k ke keek. Kɔc aake ye cath në akut në kecök ku kɛɛm ke bɛ̈ɛ̈i ke abaköök ake meciic apɛi, ye ya mïtïir ke bianabuur në bɛ̈ɛi thiɔ̈kiic.
Cäth, ee yaa nïin ke ciɛ̈k keedhorou, pɛ̈i ku ruɔ̈n ka run juëc. Mïth aake ye cath në kecin, aaye alɛ̈thken abac kee ka yïkë ke muk në kekɔ̈ɔ̈th. Mïth, aake ye röth gɛɛi në piath de piɔ̈ɔ̈th ke kɔc ke bɛ̈ɛi yekee ke tëëk thïn, bïkë keek miɔc në mïïth bïkë ke cam, käke tɔ̈c ku wɛl ke akïm ku thɛɛ kɔ̈k, kuɛɛrken aake ye tëëk të cïn kɔc ku të likë kɔc thïn.

Aye thɔ̈ɔ̈ŋ mɛn cï biak töŋ de mïth thou kueric në cäthic në wɛ̈t de cɔk, reu, tuaany, läi ye kɔc cam ku apuruuk ke ater.

Në yekölë, ke wɛ̈t cï määr ke Thudän, aaciëŋ në bɛ̈ɛ̈i juëc ke pinynom yic ku kɔc juëc aacï röth ya lɔdhuɔ̈k wäär cïnë nhomlääu yök në 2011 bïkë bɛ̈n yïk.

Anɔŋ buɔ̈k juëc cïke gɔ̈t, cäthatïïp ku kɛ̈ɛ̈r de kä ke wɛ̈t cï määr, buɔ̈k ke 2005:




#Article 150: Bɛɛrdït (Baaudït) ke Apirïka (302 words)


  

Bɛɛrdït (baaudït) (Swahili-Maziwa Makuu) ke Apirïka aaye kɛ̈r juiëc ke bɛɛr (baau) man ye biääk de lil Ript Balley (Rift Valley) në pabak Apirïka ku ka thiääk kënnë keek aa nɔŋ yiic, baar Biktoria (Victoria), ke ye baardït diäk ke pïu piɛth (pïu cïnic awai) në pinynhom në tiääi de, baar ë Taŋanyika, ke ye baardït arët ë rou në pinynhom ke pïu piɛth ku mecic ku në tiääu, Baar Albert, Baar Edward, Baar Kibu, Baar Malawi, baar Turkana, ku baar Kyoga. Keek kedhia aa muk 31,000 km³ ke pïu man yen dït në baar Baikal ka bɛɛrdït parut Amerïka. Kënnë yennëke yinlɛ̈ 25% de piny kënnë pïu piɛth (pïu cïnic awai) ke nhiaac. Baardït Ript (Rift) ë Apirïka aaye ke ye ɣän juiëc pïu; 10% de kuan de rec tɔ̈ pinynhom aatɔ̈  ë tɛ̈ɛ̈n. Bɛ̈i ke Apirïka bɛɛrdït lɔ̈ŋ anɔŋ yiic Burundï, Democratic Republic de Koŋgo, Kenya, Rwanda, Tandhania, ku Uganda. Kadït cäp ye wat aa nɔŋ yiic kake Koŋgo-Dhairë , Nile, ku wɛ̈ɛ̈r ke Dhambedhï man ye kuëër në baar de Atlantik (Atlantic) yic, baar Mediterranean, ku baar de Indian në kuëny keek kuɛny keek kecök. Ruɔɔr aacï ɣänthuth kek dɔm ë Koŋgo-Dhairë cäp ku piɛnynoon kënnë piɛny baknɔŋtiim (savannah) aa dur juiëc në paguot ku piinythöny (ɣänthöny acït rou ka diäk tïmëtïm (Biänabuur thiɛ̈rnyiɛɛny thiɛ̈ɛ̈r) në run cïlɔ, wɛ̈ɛ̈r ë Turkana e dït arët ku ɣän cï duɔ̈r looi ke kee ye ceŋ de ɣän në 1984, Turkana boy cï duɔ̈r thɔ̈ɔ̈ŋ ke gaakyuɔɔm (yuɔɔm cï gaak) de Raan Lɔcök (Homo Erectus) ke kee ye ceŋ de ɣɔn në 1984, dhuŋ ë Turkan. Gaak ë cï yök dëm – këtueŋ ë kuan atuur, ku yen ëya kee keek yïn pïïrbaai kënnë wɛ̈ɛ̈r dït kee ŋuan, aaye akɛ̈ɛ̈th ke pïu, Uganda, ëtöŋ de piny dït arët ye rec piɛth bɛ̈i.




#Article 151: Apuruk Biör Nuɛ̈r (228 words)


Apuruk Biör Nuɛ̈r aa akutajuɛ̈ɛ̈r kɔc Nuɛ̈r de ciɛl ku pabak Lɔ̈kdït Nhialënail Pagut/Junub Thudänic akölkɛ̈ në run 1991. Yen abɔ̈be tëkic Thudänic ye SPLM/A wɛ̈t ë käŋ kerou yuïc Nuɛ̈r gël ɣɔ̈ɔ̈k ken në kɔc akɛɛunhïïm ku thɔ̈ɔ̈rë rou tɔŋbaai ë Thudän kam SPLM/A ku akuma Thudään.
Run 1990s dhaman tɔŋ rou Thudän, Apuruk Biör ë thɔ̈r ake ye kuat Nuɛ̈r Lou kek cë yɔt ror në SPLM/A yic ku tëkëbei en ŋɔ̈r Riek Machar ɣene cɔl SPLM-Nasir, ke bɛ̈ɛ̈k yë Jiëŋ ëbɛ̈n. Keek akek anɔŋ thunyde Bor yen cïn raan 2000 nɔ̈k thin runde 1991. Na ye 2000 në gɛ̈mgɛ̈m ëbɛ̈n ë dɔ̈ɔ̈r cök de run 2005, kë Apuruk Biör ë Nuɛ̈r acë mɛ̈tmɛ̈t den liu kam ken.
Naye penërou 2006, kɔcdïït ke Nuɛ̈r gam lɔnë cïn kek riɛl në rïïny muk dhaŋ ku luel kë lɔnë cuër ë ɣɔ̈ɔ̈k ku näk tënɔŋ rïïc kë cë rɔt juak.
Riek Machar, en ŋɔ̈ɔ̈r ku muk tɔŋ ëbɛ̈n de Apuruk Biör, acë bɛ̈në cal lɔn bïnë apuruk biör däk nhom piny wɛ̈t juirde kut dhaŋ de SPLM/A lɔ̈kic run 2010. Në thök penëthiärkurou 2011, pɛ̈ɛ̈i juɛ̈c acë Junub Thudän nhomläu yök, go Lɔ̈kdït Nhialënail ɣönëwël yam luel lɔn cë Apuruk Biör de Nuɛ̈r keyic ba määt ku yuïc kë bïk Murle thuny piny nhom bë liu, ke ɣene kë yök yen bë yaa nhomläu ɣɔ̈ɔ̈k ken kek Nuɛ̈r.




#Article 152: Aɣaarnhom (168 words)


Aɣaarnhom ee kït, walä abiɛɛr arɛɛm nhomic ku yeth. Ee rot looi kuat arɛɛm dhie layut-ku-keeu nhomic, arem-ladekdek ɣet yethic, kek ajuöc aɣaar nhomic ëbɛ̈n. Aɣaarnhom rot looi akölköl ë rëël kam kɔc ku määth ku luɔi rac. Kɔc ye ɣar nhiim apɛi anaŋ tuɛnytëktëk ye cɔl ‘depression’ thoŋ Dïŋlïth.
Aɣaarnhom thin-nyɔɔt walä dït aye käjuëc cɔl alooi rot. Aɣaarnhom acï kɔc ŋic käŋ tekic kajuëc. Teŋic dit ku e yen ŋic apɛi aye cɔl Akutaɣaarnhom Kaampamac (International Headache Society).

Aye lueel lɔn ye käjuëc aɣaarnhom bɛ̈i. Käŋ aɣaarnhom bɛ̈i atëkic aya ku akïïk; dhɔ̈r, nyäŋ-rot ë nïn, tɛ̈ktɛ̈k, abaŋ kärɛc wal ye cam bïk miɛtëpuöu bɛ̈i cimënë tap rac, mɔ̈u ku kök…., tuɛnytuɛny mayiël, rëël ë duɔɔtic, juän wum, apëtnhom, cuëk mïïth lir ku piu, ku lec thiëu. 

Bï raan ɣarnhom kony kädä? Raan aɣaarnhom abï kony tëbuɔɔth kënë bï aɣaarnhom cök apath ku yïk raan döc, aka aɣaarnhom abï dhiɛl ŋuëën. Döc aɣaarnhom aa wal-arɛɛm nök. Aɣaarnhom ee tök kam këriëc ëbɛ̈n cë kɔc pälgup piny.




#Article 153: Waŋari Muta Maathai (138 words)


Waŋari Muta Maathai (1 Pɛnëŋuan 1940 – 25 Pɛnëdhoŋuan 2011). Ee raan pamac Kenya ŋic kɔc ë pinyëbɛ̈n në luɔiden të tɛ̈rëërëthin, wëlëbääny, ku ërin wët cï ye yiëk  këleeclonpath ë Nobel. Ee dhieth pan cɔl Ihithe tɔ̈ ciɛlic në piiny thöny Kenya, ku ee raan ë thän Kikuyu. Acï la piöc Amatnhom Pawut te cɔl Mount St. Scholasta (Benedictine College) ku bɛ̈n la Piöcëbɛ̈n de Pittsburgh. Ee yen ë tiŋ në alɔŋ pabak Apirïka cï matholpiöc kenë ŋicëguɛ̈rëguɔ̈p konyekiimëlɛ̈i kaŋ yök në University College Nairobi 1971. Maathai acï ya dunyuuth ŋaar në ŋicëguɛ̈rëguɔp konyekiimëlɛ̈i 1975, bɛ̈ny abaŋloi ë nicëguɛ̈rëguɔ̈p konyëkiimëlɛ̈i 1976, ku ye dunyuuthŋaknhom rieec 1977. Maathai acï akut ë luɔi lök toc jɔɔk cök ë ruon 1977, ee akutguiɛ̈r tɛ̈rëërëthin ku akut cïe tɔ̈ miiri cök, ku acë nhomcök ë luɔi com tiim, gelëtɛ̈rëërëthin ku yinyëdiäär. 




#Article 154: Lɔ̈k Bïkrotmac Paguot Thudän (2005-11) (150 words)


Paguotic Thudän ëyë mëcrot lɔk nɔŋic wuöt käthiëër paguotic de Thudän käm ëë këëric në Penëdharou, 2011. 

Lɔ̈k acï nuän në tɔɔŋbaai karou cïtöŋɣɔn Thudän Nhomlaau, Thudän miir ëce thöör kekë Anyanya kɔcroor jɔɔkë 1955 gutce 1972, në Tɔŋbaai Tuëŋ Thudän ku jɔɔl ää SPLA/M, ne Tɔŋbaai Reenkën Thudän tecit ruɔn thiarrou-kutok, thöök yiök de SPLA/M në run 1983. Tedït 2.5 ëë tïmëtïm de kɔc äcï nɔɔk në tɔɔŋic. 

Bën, 9 Penëtok 2005, jäämdɔɔr acï thääny Nairobi, Kenya, thɛɛny bë Tɔŋbaai Reenkën Thudän ku kuëtpiny paguotic mëcrɔt. Jäämdɔɔr ace alööc gääm tënë Paguot Thudän Nhomlaau bï lööi 9 Penëtok 2011, run kädhatem ë thöök thëny cittede.

Gɛmgɛm Dɔɔr Abeɛnabɛn ën ɣëët agutci jɔɔkcok de mëcrɔt Miir de Paguot Thudän, muknhom në Benymacbaai. John Garang, deyiök ë SPLA/M, ëyë Bënymacbaai Tueŋ gutci thuɔnde 30 Penëdharou 2005. Salva Kiir Mayardït, duluɔpde ëcï kuëëŋ ëyë Benymacbaai de Paguotic Thudän në 11 Penëbɛt 2005. 




#Article 155: Kɔc Adhandi (285 words)


Adhandi acëŋ piny dë Konggo, Piny Paguot de Thudän ku Piny Ciɛl de Apirika, aye thith ca nyik, aye dhiënh töŋ de kɔc yekke cɔl Bäntu ku ka ye jam në thoŋdɛn cɔl dhandi, mɛn ye thoŋ de kɔc ke machthok de Wubagian. 
Adhandi aye kɔc juëc arëët ye cinden ee raan tïmëtïm tök ku biänabur buɔɔt tök raan, në ye cin ëyic ke biänabuur buɔt ke dhorou arɛ̈ɛ̈r piny Paguot de Thudän në biäk de Pacuɔl de lɔpiny de kɔ̈l kuka ye kuan töŋ de diäk de kuɛɛtdïït ke Piny Paguot de Thudän. Në ceŋ thɛɛrdenic, ke kɔc ye cɔl Adhandi aye mariir, matɔɔŋ ye kɔc tiam në tɔŋic. Kuka yekë ceŋ de Apirika de duɔ̈ɔ̈r de nhiëlicken yekë käär cït mɛn de tïït ku kɔ̈kke gäi ye ke nhiëlicken door. 

Në run de thiɛ̈ɛ̈r  ku dhoŋuan ci tëëk thɛɛr,  ke kɔc ye Bändia kek ka bääny ka riɛl mɛc kek kɔc ye cɔl Buŋara, akutnhïïmke rou kek ka ci bɛ̈n ya kɔc ye cɔl Adhandi. Ake ye pïïr në Lilic, mɛn ci yaa cɔl Piny cuëc lɔ paguotbak ka piny cuëc lɔ ciɛ̈n në biäk de Piny Ciɛl de Apirika. 
Në ceŋ de Adhandi yic, na ci Mëlëk thou ke wɛ̈tke mëlëk abë rɔ̈m eke tëër thööc në raan bë lɔ në thööcic. Wën ci tiam abë jäl ku lee ɣap të thiäk ke ye pinyë, go ceŋ Adhandi dac thiɛ̈ɛ̈i piny të lɔ pacuol ku të lɔ parut.

Luɛl Adhandi (“acë pinydïït lööm”), ci luɛl de akölkölden ye kek mariir ke tɔŋ ace kɔc ye tiam në tɔŋic. Yen ëya aye cɔl Nyam-Nyam, ke rinkë ake ciɛ̈k Jiɛ̈ŋ ke ka Nuer luɛ̈lde aye kɔc ye cam arëët kuka ye kɔc cam ëya.




#Article 156: Kampala (249 words)


Kampala ee genamatnhom Kuee gendït Uganda. Cinëkɔcde aa tëcit 1189142  ruonic  2002 ɣet 1507080 runic 2014. Runic 2017 Kampala ee cï cäk keye gendït 13 në  juëkjuëk apɛi  Pinynhom.
Kekë abakrun (annually)  cinëkɔcde a Juan tën 4.03 percent. Kampala ee cï luel ke gendït pathbëtɛɛm rëër pabakic Africa, tueŋ Nairobi ku Kigali, aye Mercer, Pinynhom ëbɛ̈n wet kuatluoi.

Gendït ee juak keye genamatnhom panmuorŋaknhom Buganda, ku ke yen të rëër käcibuth thin, dekic yiik Kasubi (buth 1881) kek ɣönnëmuorŋaknhom Luabiri, ku Ɣönlööŋ Buganda, ku Ɣön Luk Buganda. Kampala ala kuat kithic ee rëër thin. Juëckuen (more) atö aloŋ pacuol Uganda. Ciwäär banyakole ake cï cath bïk LA gendït mɛɛc miir yam Yoweri Mutheveni. Yen ee Banykole aya, nacok alone koc anïïn ke dhieth ku bei kek nhiail gendït ka ŋot ke ye röt cool kamken dhienhdenic ku yekä jamthuokken wärken thɛɛr. Bamatthin (addition to) kek amëcëëŋ Buganda ku Baŋakole, kök ditbëtɛɛm a kuat a kut dekic/laic Basoga, Bagisa, Aluri, Iteso, Laŋi ku Acoli ajuëc apɛi tëcit 30% Kampala aye miithbai pur kegeeu.

Kampala aŋiëc keden piirwɛr, adekic kacithoŋlaic ɣönëruëëny, höneruëëny simba ŋic tö domic gendït ɣoc ciel. Kampala ɣöneruëëny, ku Mayfair ɣöneruëëny. Portbell atö war yóu Victoria e kam 10 kilometer. Runic 2015 pioneer amäth rianpiny  akuatmatluoi. Adiööc (private) akutmatluoi jötjöt. Kudekoc rainpiny ee cï jok kuony Kampala-yic kekë citmën 100 riathpiny). Tök alaic/adekic 60 leeu (capacity) kɔckaac 30 ku kɔc cë nyuc 30. aye bɛi China.

Pen Thiaarkurou ruon 2015 Google ee jöök den tueŋ Wi-Fi anuetwël Kampala-yic.




#Article 157: Joŋlei Pawut (158 words)


Joŋlei ee pawut de Paguot Thudan. Në 2 Penëthiëër 2015, Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ace thiɔŋ  ee ciëk de Joŋlei pawut yaam kekë pawuut 27 kɔk, gëër pawuut 10 thɛrcilɔ. Joŋlei rialtuëŋ ee nɔŋic arɔmbaai kadiak de Bor,  Twic Pabak ku Duk. Kamkëc aguɛɛrbër, ëyë pawut ditgök në piny, kekë thëmcït 122,581 km²  ku ee nöŋ cinëkɔc ditgök thöŋëyic gutci 521, 750 ne 2008 akuën.

Bor yen ee genamatnhom, yen äcieŋ tedit në Dinka (Muɔnyjäŋ/Jieŋ) ku jɔlä kɔc Nuer.  Ne Penëdhiëc 2016, Joŋlei  acï bɛraguɛɛr ku arɔmbaai kä bët äke cï ciak, rɛɛth cin de arɔmbeei tinë 11. 

Yemɛn, benypawut de Joŋlei Pawut ee maalithkuɛlrou Philip Aguer Panyang, në 21 ruɔɔbuɔt, Joŋlei acikuän në thɔr kɛɛm kuɛt de lɔk, yen acï UN thöŋic në Penëdhiëc 2012, ace piir nuän, ë tebɛr 140,000 kɔc. kë tuëŋ runyam Kërëthäno lonloi në aköl yemɛn Paguot Thudan acï  cuëcpiny në 1905 Malek, akutcimuk kör , tecit 19 Km paguot de Mading Bor. 




#Article 158: Dɛ̈tëicëkäŋ akɔ̈ɔ̈n (257 words)


Ëmën thiöökë aye dupiööcëmukërɔtëläi tïŋ lɔn ye akɔ̈ɔ̈n län nɔŋ tɛ̈tkäloiröt dït kam läi ëbën pinynhom. Kek athiɛk lëu bï 5 kg waanthok, nyinh akɔ̈ɔ̈n anaŋ athiɛk wär athiɛk nyinh läi ku luony ce rëël piuyiic(läi ku luony ceŋ aɣeer), ku nacɔk alɔn ye rɛ̈cdïtwëëi bɛn dïtbëtɛɛm arëk abä athiɛk guöpde athiɛk akuënciɛl akɔ̈ɔ̈n beric arak na thiärrou, aka nyinh rɛ̈cdïtwëëi abɛ̈ric rou ace athiɛk nyinh akɔ̈ɔ̈n dööt.  Bï dɛ̈t mathïn, ka akɔ̈ɔ̈n anɔŋ roŋëpïrälɣer 300 timëtimdä. Nyinh akɔ̈ɔ̈n athöŋ kek nyinh ë raan nuëtcïkeknuɛ̈t ku rɛ̈ɛ̈lden abak alɔŋ nyith. Ŋɛnëroŋpïïr akɔ̈ɔ̈n anaŋic roŋëpïrälɣer gäk apɛi arëk akathöŋ kek nyinh ë raan, wɛ̈t kënë  aye nyooth lɔn yen tuööm/rɔ̈m wëlrotamäth.
Kajuäc aa ɣok nyuöth të ye akɔ̈n luuïthïn, cimënë dhienëpuöu, piööc, kïït, tuk, biökruɛɛl, muök käŋluɔi, ŋɛric, mëtmët, ŋïnyërot, tɛ̈ktɛ̈k, ku wɛ̈rwël. Aya, aye nyoothdeyin teet lɔn ye akɔ̈n nyuth (cimënë ye raan nyothnyin cin) deet: kënë ë riɛl lëu bï kädäŋ nyooth cin ë path ke cïn jam wälä kë thöŋ kaya. Aye käk ye akɔ̈n luuïthïn kä lueel lɔn ye kek läi näŋ tɛ̈tkäloiröt dit apɛi; ku aye tak aya lɔn ye tɛ̈tkäloiröt akɔ̈ɔ̈n kënë thöŋ kek tɛ̈tkäloiröt recthuëët ku kuatagɔɔk. Ë rin kë ye teet kënë lɔn neŋ akɔ̈ɔ̈n tɛ̈tkäloirötdït apɛi ku ciɛŋ ë baai; aye duyɔ̈ɔ̈p tɛɛr lɔn yen rɛ̈ɛ̈c lajik bï kɔc akɔ̈n yɔɔp bï ka näk kɛm ë path wɛ̈t bï kɔ̈k gua thou ë röt e rin gɛ̈ɛ̈r rot piny. Acï duŋicwël Grïk wäärthɛɛr cɔl Arïthtotle thööt ë lä akɔ̈ɔ̈n e “ län wan läi ëbën tɛ̈tkäloiröt ku naŋ nhom.”




#Article 159: Paguot Kordopan (134 words)


Paguot Kordopan ee töŋ ë  pawuut 18 ë Thudän. Anɔŋ dïtëpiny  ë 158,355 km²  ku thöŋëyic cinëkɔc tecït 1,100,000 kɔc  (2000). Kadugli ee yenë genamatnhom de pawut. Acë tääu ciɛlic Thööny Nuba nhom. Tinë Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n, kɔcrɛɛr de Kordopan aa duu muk nyicabën dhööm në 2011 bïk dhiɛlnyuɔth yën kolcien de pawut. Kuayä, Paguot Kordopan bënypawut Ahmed Haroun, ace cöt ee päät ku bööth thoɣor. Haroun acï käŋ riëth awoctɔŋ tine kɔcbaai kum awäc tine raanabën ee Ɣönluk Wɔirac Pinyëbɛ̈n. 

Käthɛɛr, tecɔk Paguot Kordopan aa bäk (Parut) Thudän, yën ee baai tine kɔc juëëc tɔkë wuöt Paguot Thudan, ëtɛi në Kuur Nuba, kɔk cë thöɣör atökkekë paguotic kɔcroor ɣöntɔ tɔŋbaai dïtbëër. Në 2009 ku 2010 abëër de tɔɔŋ kɛm akueeth kuɛt gɛɛr në Paguot Kordopan jɔɔk tedït berber de ɣäntöök ku tiim niɔpcëkat. 




#Article 160: Mɛŋitho Hɛila Mariɛm (219 words)


Mɛŋitho Hɛila Mariɛm ee dhiëth (21 Pɛnedhiec në ruɔ̈n 1937.) Ke ye aŋiɛcwelbääny e Ithiɔpiä,  mɛ̈n eye duŋɔ̈r ë Ithiɔpiä në ruɔ̈n 1977 agut ce ruɔ̈n 1991. Ku ke ye bɛnyakut ë Derg; akut apuruk ë kum Ithiɔpiä ne ruɔn 1977 agut en 1987, ku ye bɛnymac-paan ë  Ithiɔpiä ne ruɔ̈n 1987 agut en 1991. Derg ke dɔ̈m/lööm riɛɛl ne cup/cum dë Bɛnyŋaknɔm ë Ithiɔpia, cɔl Hɛila Thelathi l në 1974, giit en thök dë Bɛɛny e ̈Tholomon mɛ̈n e kum Ithiɔpiä ruɔ̈ɔ̈n bɔɔt thɛɛr ɣɔn.
Meŋitho acë kɔc-atɛɛrke thol, nekedë bääny ku loi rot ke ye benynomriɛl [dictator].

Thëm bii ciɛɛŋthɛɛr ee kɔc lik niim/nhiim näŋ piinyjuec waaric;  nyiɛɛi piiny tene kɔc nɔŋ piinyjuec ku tëk keek aŋɔɔŋ. 

Mɛ̈ndɛn ɣɔn mɛt en riɛɛlyic në riɛm, ë ruɔ̈n 1977—1978 aye cɔl riɔɔcthith ë Ithiɔpiä; ee wïïkdit rac tene meloŋ-tɛ̈ɛ̈r ku jɔl aa kɔcbaai. 

Ɣɔn cii Meŋitho bën ke ye bɛnymacbaai, ke yɔɔtwei acë rot juak apɛidit, ku jɔl aa thɛnypiny miir. Riɔ̈ɔ̈cthith ke ye kaam ë tëër/wït në kɔc be riɛɛl nyaɛi, ne kaam yii Derg, EPRP ku jɔl aa kɔc-atɛɛrken. Ë te wen ŋoot tɔŋtɔŋ eke thɛ̈r, ke Ithiɔpiä atɔ riɔɔcic, nɔn/lɛn bii Thomal baai peec/dɔm  ku jɔl aa lëk [campaign] dë yɔɔmtɔŋkoor nɔn wic bïk näŋ Paanden. Cɔ̈ŋdiit de ruɔ̈n 1983-1985 yen acë kɔc ka wëlnyin bäänyde. 




#Article 161: Thomalia (256 words)


Thomalia aŋicjäŋ de Paankɔc Thomalia. Aye kɛl tɔ̈ tuŋ de Apirïka yic. Yen arɔm akeu ke Dïjïbuti alɔŋ parutcuɔl, Kenya alɔŋ pagutcuɔl, wärliep de Aden kekë Yïmin alɔŋ parut, Wärdït Yindia alɔŋ pabak ku Ithopia alɔŋ pacuɔl.

Thomalia ee pamac läunhom. Mën thɛɛr ë tɔŋbaai Thomalia në runthiäär de 1980, go bɛ̈në ciɛ̈n mïïr lui ye Thomalia tuɔ̈ɔ̈mthok ëbɛ̈n. Kuaat wäc acë bɛ̈në thɔ̈ɔ̈r bïkë gël.

Thomalia ë mɛn ajɔɔl them bëk kɔc ke mac rode ku dhuk kë nhial në cöökkenic kekë määl den tet nyin tɔ̈. Kɔc Thomali aa thääi ke anïïn ruäi ye cɔl kuaat. Akut de kuaat thääidɛ̈ aa ke yic mat ebɛ̈n ke kuɛny ruɛ̈ɛ̈i kɔ̈ɔ̈th ke kɔcken thɛɛr wɛ̈lɛ̈ ruɛ̈ɛ̈i kɔ̈k ke yuɔm.

Thomalia aa mac  thɔ̈rɔ̈ɔ̈l wɛ̈lɛ̈ thöök ku aye pïïrden tääu ke kɔ̈ɔ̈th. Thomalia yic, ɣään ke pïu ku nyuäth de lääi ken aa likyiic. Wuɔ̈c ë thok e ɣään kɛ̈yiic e tɔŋ bɛ̈ɛ̈i anïïniic. Tɔŋ e ye kɔ̈ɔ̈u thel abë kuaat ruäi ke kɔckɛ̈ määt thïn ku jɔl nyin dït abë tɔŋdït kuaat bɛ̈i.

Yök de miök ku käyewecpiny Thomalia yic acë ɣäänjuɛ̈cpïïr cak abë anïïn naŋ lɔ tueŋ, ku keekë kääk acë wuɔ̈c ë thok/puɔ̈u ku tɔŋ juackiic arëtic.

Wɛ̈t cïn Thomalia akuma/kuerëlöŋ lui, anïïn aye kuaatken mät thin kë yenë kuer pɛ̈l tɔŋ piny. Kuer töŋ lëu e aye guirëlöŋ, akut töŋ cë tök bɛ̈në cak aye Amatnhomëɣönluk de Adɛ̈ɛ̈r.

Në puɔ̈l, Amatnhomëɣönluk Adɛ̈ɛ̈r acï bɛ̈në yök kë ye anääkkɔc ku Ithopia acë tɔŋjɔ̈ɔ̈t Thomalia bïk akuma yuit ku tɛ̈ɛ̈u kë akumaden thïn në riɛliic.




#Article 162: Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ (266 words)


Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ ee akutnhom de pamɛɛc ke bɛt nɔŋ ajuɛɛr de ɣɔ̈ɔ̈c në Apïrika. Aanɔŋiic pamɛɛc tɔ̈ në tuŋ de Apïrika, thuɔ̈ɔ̈thic ku jɔl ya baaudïït de Apïrika. Paan ye amatnhomden ee Jöbuɔ̈tï.

Pamɛɛc tɔ̈thïn

Djibouti  (eetɔ̈ në gɔcde) 

Ethiopia (eetɔ̈ në gɔcde) 

Thomalia (eetɔ̈ në gɔcde) 

Eriteria ( eebɔ̈ thïn në 1993, jël në 2007, ku dhuk thïn në 2011) 

Thudän (eetɔ̈ në gɔcde) 

Thouth thudän (eebɔ̈ thïn në 2011) 

Kenya (eetɔ̈ në gɔcde) 

Uganda (eetɔ̈ në gɔcde) 

Ajuɛɛr de luɔɔide: 

Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ ee jɔk në 1996. Ee wɛɛrë akutnhomdɛ̈t ye cɔɔl kɛm ke miir nɔŋriɛl de yak ku lɔtueŋ. Akutnhomnë ee jɔk ɣɔn në 1986 në yïk; Jöbuötï, Uganda, Kenya, Thomalia, Ethiopia ku Thudan acän bë nyin yaa tïït ne lɔtueŋ ku gël de piny ëbɛ̈n. Paandïïtden ye amatnhom de käŋ kedhiɛ ee Jöbuɔ̈tï cï tɔ̈ tɔ̈ en në ajuɛɛr ee cï looi në pɛn de tökic, 1986, në pamɛɛc ëke tɔ̈ amatic. Eriteria ku Thouth Thudan aake jɔl mɛ̈t thïn wään cï keek nhomlääu yök. Në pɛɛi de tök, 1995, ke amat de bɛ̈ny ke pamɛɛc ku miir ee cï looi në Addith Ababa, gokë gam mɛn bïnë riɛɛl ku mat yök në akutnhom tökic. Ekënë, aacïkë bɛ̈n kuanycök ku thanykë athöör de gäm cïnë yen gam në pɛɛi de diäk ke ye nïn 21, 1996. Akutnhomnë, acïï loiloike jal bɛ̈n juak në 2008 yic, kɔ̈k cït yïk, ɣɔ̈ɔ̈c, tɔ̈ɔu ku luɔɔk de käke lɔtueŋ, aacï bɛ̈n mɛt thïn tenɔŋ kɔc tɔ̈ në akutnhomic. Akutnhom acï kɔ̈k pieth cak ku dhiɛc ke nhiɛc rɔt në kɔ̈k ëya.




#Article 163: Akut Riɛldekɔc de Paguot Thudän (152 words)


Akut Riɛldekɔc de Paguot Thudän (ARPT or SSDM) eeyee  Paguot Thudään amätnhom kɔcëthor, acë gëët tenë miir de Paguot Thudän mukëdhöl në Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ku jɔl yaa SPLA. Akut acï keric në 2010 në gëëkrɔt hɔn SPLA maalithtɔɔŋkuelrou George Athor tewën cï yen yuik bë tiäm bäänypawut de Jonglei në kewën yë mëcrot miir de Paguotic Thudän në pawut de Joŋlei. Rin wet Athor en yiok ke wɛthëthor tenɔŋ Thudään ku Iritrian Government, ayë lëu bë thuëŋ SPLA bɛnyapuruk mëën cë  yiik Gatluak Gai në Mɛtröt(Unity)  Pawut, David Yau Yau në Pibor arɔmbaai, ku Shilluk bɛnyapuruk John Uliny, ku Alyuak Ogot në Upper Nail. Athor acë thäny kɔɔcëtɔŋ gɛmgɛm kekë Miir de Paguot Thudän në Penëtök 2011, näcɔkälɔn cï jɔɔm riɛr piny ku dhuk tɔŋ në Penërou 2011.

Athor acï nɔk në 19 Penëthiäärkurou 2011 në Ikuatöriya në Paguot Thudään  akutëthör  ee lök thëëm bë tëëm Paguot Thudän tine Uganda. 




#Article 164: Tëthönylajanyany dë Alɛl (266 words)


Tëthönylajanyany dë Alɛl ee lɔ̈k tɔ̈alɔŋ paguot ku pacuɔl në Paguot Thudän.
Tuɛnyëdeŋ ku ciëkëpinykɔ̈u :
Piny ë Paguot Thudän athuth alɔŋ parutbak tënë atëk ë piny Nile-Congo te lɔŋ toc Bahr el Gazal. Atëk 
kënë ee loi rot ërin tëthönylajanyany dë alɛl ë pek 800 – 1.000 m adɛ̈kdiɛtnhom ku anɔ̈ŋ nhïïmgät 
ɣetnhial 1.700 m. Dëŋtuɛny tëthönylajanyany dë alɛl nhom nhial ajuec tënë dëŋtuɛny ɣɔ̈n tɔ̈piiny nɔŋic 
tiɔm dɔ̈k ku tooc ë bor. Kër dëŋ ee jɔk pɛnëdhiëc agut pɛnëthiäärkutök.
Tuɛnydeŋ ë ruonic acït 700 – 900 mm. Piu deŋ aa kuërwei tëthönylajanyany dë alɛl bïk la toocic ke kuany 
wɛ̈ɛ̈riic kë yiic bɛn la tek apoukwɛ̈ɛ̈r toociic. Tiɔm tëthönylajanyany dë alɛl acie piu jiic apath, abaŋdit 
piɛ̈u ë deŋ aa kuërwei bïïk la piiny ë boriic.
Tiɔp ku Walŋok :
Tëthönylajanyany dë alɛl acï cäk kaya ërin tiɔmden alɛl ye yök lɔ̈kde yïc, ee tiɔm yem ku acïe path kekë 
puɔ̈r ɣɔ̈n juëciic. Piny alɔŋ parut ku pabak tënë tëthönylajanyany dë alɛl anɔŋ tiɔm col naŋic ɣɔɔr ku bäk 
la noon ku ee lac bor. Na la dëŋ tueny kë tiɔm col ee wac ku loi la këny bë yic riɛl. Tëthönylajanyany dë 
alɛl nhom anɔŋic tiim juëc ku la keny apuɔlic thïn.
Kɔc ku käŋ ë pïïr :
Kɔc ciëŋ tëthönylajanyany dë alɛl aa jam thɔ̈k Bantu ku kɔc ciëŋ piiny ë bor aa kɔcënailkɔ̈u e muk 
läiyemac ku apur piuëdeŋ, apur rap, awou, ku bampara. kɔ̈th kɔ̈k loi ëröt ayekë pur döm tök, Liɛ̈ɛ̈m 
moik, muguak, nyöm, akuem, guöm, manga, aleemuun ku abtek. Tïit aya aye yök roor ku tïïm teak aye 




#Article 165: Acuööth jäŋ (424 words)


Acuööth jäŋ (gɔny, jɔny)
Tëdɛ̈ ka cɔl acuööth, gɔny walä ayiɛɛl-run kadhorou. Ee tuɛny dɛ̈l ye kuat (liny) dhiëi liɔi-liɔi cï lëu buk tïŋ wuɔ nyïn cɔl Sarkoptes Skabiɛi coi kɔc gup. Kït acuööth jäŋ ye lac tïŋ aye ayiɛɛl apɛidït ku akuöök cït piɛɛr.
Aköl kɔ̈k, aka luöt thiknyɔt alëu bï ka tïŋ ee dɛ̈lkɔu. Alɔŋ awuɔɔk tueŋ, raan ee kïttuany jɔɔk kaam yïtbuɔ̈ karou ku yïtbuɔ̈ kadhetem. Na ye awuɔɔk rou, aka kïttuany arɔ̈t gɔɔc akältök e path. Kïttuany kä adhiɛl tɔ̈u guöpic tädït walä alɔŋ dɛ̈l abak cït kurcïn, kaam cïniic, awu alɔŋ aŋuum. Nhom ayen dhiɛl thiɔ̈i thïn, ku amïth kek yen rot lac looi thïn. Ayiɛɛl aye yiil apɛi wakɔ̈u. ɣöt ë rot e dɛ̈l cuaath ku kënë ee raan cɔl awuɔɔk tuɛnytuɛny kämluöök.

Kënë gɔny bɛ̈i ee ŋun liny cɔl Sarkoptes Skabiɛi kuat cɔl athuatrim hominis, ceŋ ë dɛ̈lkɔ̈u. Liny kënë ë luöt dɛ̈lic ku cëŋ thïn ku dhiëët tuɔŋke thïn. Kït acuööth jäŋ arɔ̈t looi wɛ̈t cï guöpkuec liny. Kaam liny cït thiär kek thiärkudhiëc atɔ̈u awuɔɔk tökic. Acuööth ee kɔc liääp të cï raan cï liääp yuul ka cï rot gɔɔt kek raan puɔl guöp (tëcït tënë yuul thiäär) cimënë kɔc lömröt (guëcguëc) awu kɔc rëël tök. Na cɔk alɔn kïc kïttuany röt nyɔɔth, aka raan aŋuɔt cï wuɔɔk yen. Rëël ɣɔ̈n cï thiäŋ cït tä ye mïth-muk thïn, pan cï thiäŋ kɔc ku ɣöötëmëc (thijiin), aye acuööth kɔc lac dɔm thïn. ɣɔ̈n ŋɔ̈ŋ kɔc thïn ë pïu aa dït awuɔɔk gɔny thïn apɛi. Gɔny dhie cï käk yen arac arët. Ee rot looi tënë kɔc dɛk aguiɛr atïtguöp thïn ku keek kɔc kä alëu bïk naŋ liny tiem tök, kënë e kek cɔl ye kɔc aɣok te gɔɔt kek. Këcït kënë ee gɔny cɔl atek rot të cï kɔc röt gɔɔt yuul thinnyɔɔt wälä käŋ luɔi cï dök riɛm ku pïu naŋic acuööth. Kïttuany kek aya cär acuööth jäŋ kan.

Kɔc cï wuɔɔk alëu bï kek guup wal juëc, cimënë wäl cɔl permethrin, krotamiton, kek miök lindane ku abuub ivermektin. Kɔc nin ɣän tök ku kɔc cï röt guac pen wäär abï dhiɛl guup kebɛ̈n akäl tök. Alɛ̈th akät ku alɛ̈th cï ceŋ nïn kadiäk cök cëën abï lɔɔk pïu tuc ku kär keek akölic bïk thiaaŋ apath. Alɛ̈th acï bï bɛn lɔɔk dɛ̈t rin liny cït dhiɛ̈i kënë ace pïr nïn juëc dööt diäk të liu yen dɛ̈l raanic. Kïttuaany alɔ tuɔŋ tëcït tënë yïtbuɔ̈ karou ku ŋuan cɔk alɔŋ cï raan guup wënthɛɛr. Na cɔk kïttuany lɔ tueŋ, raan acï ben guup wäldä.




#Article 166: Welëmiir de Paguot Thudän (158 words)


Paguot Thudän ayiök nhomlääu tinë Thudän në Penëdharou 2011. Në Penëdharou 2013, Salva Kiir Mayardit acë bänymacbaai ëbɛ̈n nyuöc, nɔŋic Bënykoormacbaai Riek Machar, kekë nhiäm cë ŋuun ë dhukëpiny guɔp de miir. Etinë, acï Machar luel lɔn yen dhol lɔdhöl mecëriɛlnhom ku än abe Kiir joor wët bääny. Në 14-15 Penëthiäärkurou 2013, thëëm wëlpinyëriɛl acï duöm piny. 
SPLM acë puök tenɔŋ SPLM-Juba muknhom në Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ku SPLM-IO muknhom në Bënykoormacbaai Riek Machar, ku tɔŋbaai acëgɔl kekë thor nyäär ku kɔcëtɔŋ wencï rääc.  Kɔc tɔ pinynhom acëbenë diɛr rin keloirɔt wët nɔŋ en tekäc kɔc 1000 cë thöu, duɛɛr kuatraan ë tebëër buɔnäbur abaköök, ku cɔkdit loi-raan. 
Anɔŋ kumëlukwëi tenɔŋ bääny kɔk në bëëk ke dhiɛ. Amatnhom Pawut ku pamaac kɔk acë piilëyic tääu në bëëk ëbɛ̈n bïk aburo muuk bïk tɔŋ thääb, ku thök de Penëdhaŋuan 2014, amatic në Bahir Dar, Ithiopiya, muknhom në IGAD, gɛmgɛm acï lööi bïk miirëmetwuɔt guɛryiik [institute federalization] në pamac. 




#Article 167: Kaartuɔ̈m (231 words)


Kaartuɔ̈m ee genamatnhom ku ke gen dïtbëteem pan Thudän, kekë cinëkoc tëcit tïmëtïm kadhiëc. Acï töu aramwëër e Kiir Ɣer thiöör parut tëne Bau Victoria, ku a Kiir toc thiöör pacuol tëne Ethiopia. Gɛu acɔl Kaartuɔ̈m ërin ee yen ten yë kaar ë Nile karou tuɔ̈m thïn. Rin Kaartuɔ̈m acï thoŋ Arab ku thook kök lööm. Kiir yen dit acï bak parut tëla Ijip ku wärmapinycielic. Rounic 1821s, Kaartuɔ̈m ee cï jook tëcit 24km parut, wartheer gendït-bëteem soba, thanycök (by) Ibrahim Pasha wën bänydït Ijip col Muhammed Ali Pasha e yen cï Thudän mat bäanydeic. Jöökcök Kaartuɔ̈m ee ye tënetiet yoomtoŋ Ijip, kaye nyucyam juakrot apëi bï yaa genhooc në lök ebën.  Aya acï ben a gen ɣoony aloony. Thöök rounthiääric 1970s ku 1980s, Khartoum ee yen tëne ye kɔc lathin. Tëcit buot ke tiim apakat (refugees) kat thör bïk la pamac akeu Chad,  Eritrea, Ethiopia ku Uganda. Kɔc Eritrea ku Uganda acï apakat juec matkeic (assimilated) ku abek acï nyuc ruomaŋaŋ geucök. Ciel rounthiääric 1980s kɔc juec apakat Paguot Thudän ku Darfur Akek cï kat reenken tongbaai e thör thanden Sudanku Akek cï nyuc bïk Khartoum toum.

Cec thon banykoormacbaai ku wet SPLA nhom Jon Garaŋ de Mabior roun tiim karou ku dhiec Thöök pendhorou. Buoth Kieutoŋ nine kadiak genamatnhom. Kieutoŋ acïi dhuk piny wën cï aŋiecwëlbaai ku banyakutbaai Paguot Thudän wet tooc tëne akieutoŋ. Akoltokic thondit acï rot looi.




#Article 168: Dökthiɔ̈l (229 words)


Dökthiɔ̈l ee thuëëc yen röt dɛ̈ɛ̈ny määth yen riäŋ laaric nɔŋ guokkaŋuanthöŋ në duriäŋ ka dhiëc bakë ku bakë, diäk-ke-diäk, rou-ke-rou ku tök-ke-tök tɛɛr aa juɛ̈c.Lön ee kän ee bë adir yaa cuat kam köl 46cm cë atɛmkɔ̈uëgölbär ku bɛ̈ɛ̈rde ee 3.048m cï nuɛɛt wëëthkɔ̈ɔ̈u/ dɛ̈kɔ̈ɔ̈u në kɛɛmke thökde laaric.
Yen riäŋë ee jil run 1892 yic në Akïïm Jemith Naithëmith. Akutamëtuuk aa ye doladir tääu në cuɛɛt adir akɛ̈ɛ̈nythïn abuɔiyic ɣen gël akutamëtuuk tɛɛr.
Doladir ee naŋ akuëëndiäk tënɔŋ akutamëtuuk cuɛɛt na cuɛt duriäŋ ciëën ajït akuëëndiäk ku akuëënkarou na cuɛɛt thin tueŋde ajït.
Akutamëtuuk aa ye tɛ̈ɛ̈u kekë cuɛtlääu ee naŋ akuëëntök, të cïnë akutamëtuuk luɔ̈i riäŋrac. Riääŋ aa ya 40 wɛ̈lɛ̈ yuul 48 bääric aluɔ̈t. Akutamëtuuk nɔ̈ŋ akuëën juɛ̈ɛ̈c të thök riäŋ ee lɛɛny. Ku na le ajuëëkthääi mat-thïn të cï tɛ̈ɛ̈u nhïmthöŋ thökde thääi/riäŋ.
Ke adir aa ye yääthtueŋ laaric nhom ke gɛm mɛnhakut wɛ̈lɛ̈ cuɛɛtëciën ka pam. Akutamëtuuk ë duriääŋ ke dökthiɔ̈l ëbɛ̈n anɔŋ ɣäänëriäŋ, duriääŋ baarbëtɛɛm ku rilbëtɛɛm de akut aa cɔl riɛlciɛl ku duriääŋ ciëëtë ke cekbëtɛɛm wɛ̈lɛ̈ kɔc nɔŋ ŋïcëmukadir aa cɔl dugëlciën wɛ̈lɛ̈ amëcuɛɛtpath.
Dökthiɔ̈l ee töŋde juääc nhiarbëtɛɛm ku ee juääcdaaiëbɛ̈n.
Pagut de Thudän anɔŋ mïïthken cë laac riɛɛl riäŋ dökthiɔ̈l thɛɛr pinyde Amatnhom Pawut, keek anɔŋic Manut Bol ku Luöl Deŋ keek nyic pinynhom ëbɛ̈n.
Manut Bol acë  jäl bɛ̈në thou ɣɔn ku Luöl Deŋ abuɔ̈cke riäŋ apɛɛi.




#Article 169: Kuat Lotuko (171 words)


Kuat Lotuko aa kuat tɔ̈u Paguot Thudän. Keek acït raan tim buɔt kaarou ku thiɛ̈rŋuan ku tök (241,000). Panden thɛɛr tɔ̈u alɔŋ Pabak Equatoria, Paguot Thudän. Aa kek akut abɛŋ Kɔckiirkɔ̈u alɔŋ Pabak ku Paguot. Keek aguɛl thoŋdeen Lotuko. Yanhdeen yekɛ̈ lac theek ee yanh kuat ku atɔ̈u cök kɛ̈cïcak yiic ku jɔl yaa duör kɔɔckeendïtthɛɛr tɔ̈u cök ciɛɛŋden yic. Tɛ̈ wɛɛr kɔcken abɛ̈k röt bïk yëth kɔc kɔ̈k yaa lɔ theek, ka ye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ka bï yaa la ceŋ cïmën kɔc cï kek yanhden yaa la theek kɛ̈yë ku acïï ben ciët Lotuko. Londeendïït ye kek pïr thïn ee mɛ̈cmɛ̈c läi ku ayekɛ̈ jal juak thok puör puur (matök), yäp läi ku mäi rec.

Lotuko aa pur ku aa mɛc läi. Aa mɛc ɣɔ̈k ku amɛ̈l ku apayeem juëc apɛi. Puörden ee kën kathik ye cam baai. Kɛ̈ye kɛ̈ puur pinythöŋnhom [plain] aa rap, muguaak, nyum ku abɛɛth. Rët (wula ɣɔ̈nthöny) nhïïm aaye kek pur thïn tim cɔl telebun, tim cɔl dukhn, bambe ku aa pïïth taap thïn aya.




#Article 170: Nok (213 words)


Nok ee baŋ akut kä cï wääc roŋërälpïr nhom raan yic rot jɔɔk thööknok. Thööknok ee käbiöthkacök röt jɔɔk kaamthii ler kaamcïŋic ku ler kaam bärkɔ̈u guöp lath ku tieŋic ëbën. Thööknok kä kacök biööth ee raan cɔl ayök tawïk cimënë duɔny yom. Alɔŋ raan nok, thööknok aröt dhuökpiny ë röt, ku kënë läŋ den akïn, nok akuc kënë yen bɛ̈i.  Thöök kök cï mɛɛc wei ku kënë kek bɛ̈i e ku bï raan guup thim acï kuɛn wei nok cök. Të ye kɔc ye nok thööŋ ciëŋthïn pinynhom agäkic ku riäkguöp ye kɔc ye nok thööŋ tïëŋ kek gup atɛ̈kic baai thok aräm. 
Nok agäkic ku kënë yen bɛ̈i akucnhom. Nook kök aröt jɔɔk të cï raan nhom kuɛm, tuɛny cɔl stroke, piɛr, tuɛnytuɛny nyith, ku käcï wääc dhiëtic ye cɔl gɔ̈cnok. Wëlrot dhiënthɛɛr aye ku tiɛŋ adä anuɛ̈t kek nok. Thööknok ee yaa wɛ̈t cï roŋërälpïr lui apɛi ku karac mat kek luɔi denë adiöŋ nyithic. Cärëtuany cɔl nok e ku bï käwääc kök tɛɛmwei cimënë kït thöŋ kek yen cït thöök ë path, ku wïc yic apath bï dëŋ ë mɔ̈u ku kërɛc awanguöp kuɛnwei. Kënë aye looi të tïŋ nyithic ku them riɛm. Nok abï deet wënh ye cɔl electroencephalogram(EEG), thëm ë riɛm e path acë nok tɛɛm wei.




#Article 171: Lam Akɔl (236 words)


Madholpiöc [Dr.]  Lam Akɔl Ajawin aŋiɛcwëlbääny [politician] ë pan Paguot Thudän tënɔŋ kuat cɔl Shilluk. 
Yen ee dëŋɔrdït SPLM-DC ku ajɔɔk Pɛɛidhetem ye nïn 6 në run 2009.
Yen ee ye raandït töŋ akutnhomdït alathkëër/apuruuk bï kɔc bei (athiɛlei/ SPwLA).
Lam Akɔl adhiëth Pɛɛidhorou ye nïn 15 run 1950 në cirkɔu/wɛrkɔu.
Yen acï piöcthöl në kaktiɔpic/katiɔɔp pan ye cɔɔl London ku ka piööc aben kathum (khartoum).
Lam Akɔl alɔ puruukic/ alathkëric (athiɛleiyic/ SPLA) run 1986.
Në run 1991 këyen jiël athiɛleiyic/SPLA ku mëtrɔt Riek Machar kek ë Gordon kong kuloi kë akutnhom jiec/apuruuk cɔl SPLA-Nasir.
Në runtimtök kubotkadhoŋuan kuthiɛrdhoŋuan kudiäk këdkek geer rin akutden bï yacɔl SPLM-united.
Në Pɛirou runtimtök kubotkadhoŋuan kuthiaardhoŋuan kuŋuan kë Dr. Alaam Akɔl copwei/coproor ë Riek Machar kujɔlɔ bën ye bënythööc në atëktëk bei SPLM/A-united kule mat kek deŋɔɔr apuruuk/alathkëër kecï kemac në John Garang.
Këtenë këyen acï dɔɔr thany kek miirï/akuma ë runtimtök kubot kadhoŋuan kuthiardhoŋuan kudhorou ku kuany keye bënyluɔi jötjöt në Pɛidiäk runtimtök kubot kadhoŋuan kuthiardhoŋuan kubɛt kumuk run kaŋuan.
Në run alïïpkerou ku nyinkerou nhial kë atëtdït/ Dr. Cɔl Lam reecluɔi/muɔluɔi në akutnhom de akutguirmacbai kujul ya randit akutnhom lɔjiklööŋ kek ë apuruk ke kumɛtrɔt athiɛleiyic (SPLA) në run alïpkerou ku nyïn ë pkadiäk pɛithiar.
Në pɛithiar run alïpkarou kunyïn kadhorou kë athiɛlɛm/SPLM mïïtrɔtbei miirï/akuma lkathum/Khartoum, agör kajuëc/kakiith sbï Lam nyuɔc thönyde yic keye bënyluɔi kakaɣeer ku acï riëth guɔp nëke cen be thiɔk kek miirï Arɛɛb (Arab).




#Article 172: Rɔm de Kiir Thobat run 2009 (284 words)


Rɔm de ciir kɔu piny de thobat run aliip ke rou ku dhoŋuan eye thɔɔr kaam kuat Nuɛr Jikany ku jɔl aa Yɔɔmtɔŋ Ee luɛlebaai e kɔc ke thudan (YLKT) ruɛc amaatnhöm ke dit ciɛth riëth wiir ci kuɔny bɛi pɛɛi nin thiaar ku rou pendhetem run aliip ke rou ku dhoŋuan.

Amaatnhöm de bɛɛidit cath riën wiir thiaarou ku dhorou ciir de thobat kɔu lɔ lɔk de Nathir agut lɔk de Akobo, në paguot thudan yic të thiäk kek akeu nyin piny de Ethiopia.
Riëth cath bök ake lui mɛɛt cin kek Amaatnhöm dit luɔibuɔthic cäm e gam  pinynhöm (WFP) ku kony tëcit raan aliip thiaar ku bɛɛt në aliip buɔt ku thiaar diak ku dhic yic ci cuɔp roor bɛɛi ken yic rin e kuɛtkuɛt thaar ci wëi raan bot nyai e pinynhöm.

Riëth wiir cath ebök aci ke dɔm kɔc amëthɔɔr ke Nuɛr Jikany tëmec kamic cit thiaarou ku dhiëc ( 25) nyinic lɔk de nathir ku luel kë bik ke tiic yic rin dɛk kek puɔth wɛt dhɛɛŋ ku nyiinmɛɛc bik cuök lɔ tënë kɔc atɛɛrken lɔk de Nuɛr lɔu.
Nawën ciik riënwiir tök tiic yic go kë cɛɛm yök e rɔt, go kë muc gɔl abɛɛk ke riëthwiir wic bik löny kuer cäthden.
Yötyic aci raan thiaardiak muɔc ɣäntök ku nɛk raan thiaarŋuan tënɔŋ kɔc Yɔɔmtɔŋ eluɛlebaai de kɔc ke thudan (YLKT).
Thon diaar juëc ku miith ci ke luathroor nyinmaac ku ka ci mou epiu aci ke guɛl aländen.
Ku jɔl a riethwiir ke thiaar kudhetem,käk Amaatnhöm de bɛɛidit aci röt yaal cien agut ci  lɔk de nathir,ku jɔl a riëthwiir ka thiaar ku tök akuc të cik gut në tup ku lɔn ci kek diir e ciiric.




#Article 173: Abïl (165 words)


Abïl (leprosy)  ee tuaany ë lɔc ɣook të cii rɛntuaanyë ye rɛn puɔl guɔ̈p gɔɔt. Yen acï mɛnhraan ŋic ë  tëmec  apɛi. Në yaköle, abïl ayee cɔɔl Tuaany Hassen, ciɛkë ë rin rɛn wär cë kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k de abïl kenë yök, rɛn cɔl Gerhard Armaeur Hassen. Yen ayee kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k yecɔɔl maikobaktiriöm lepari bɛ̈ɛ̈i. Raan nɔŋ abïl ayee cɔɔl abïl. Agut run 2004, kɔc cï thɔ̈ɔ̈ŋ ke cï wuɔɔk në tuaany Hassen ayee 400,000. Yök ë tuaany, arilic ë rin yenë göör bë rëër ka rɛn tuaany abïl tëmec apɛi. Dɔ̈ aya, tëcit 95% në kɔc acie tuaany ke dɔm, në rin guɛ̈r atitguɔpden ee abïl yai.
Atutuul (cases) juɛ̈ɛ̈c abïl aröt looi pan yee cɔɔl India, ku jɔl yaa bɛ̈i kɔ̈k lɔtueŋ. Ayee lueel an tuaany abïl ee tɔ̈ America ɣɔn thɛɛr. Abïl aliu tënë bɛ̈i cë lɔtueŋ yiic.  Yen aliu në rin nɔŋ kek wal puɔth ë kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k abïl nɔ̈k. Ɣɔn thɛɛr, abïl ayee tïŋ keye ciɛ̈n ë Nhialic tënë rɛn cï tuaany abïl dɔm.




#Article 174: Adau(adiɛɛr) (333 words)


Adiɛɛr (Adau) ee pol (thuëëc) ye dhuɔ̈k puɔɔl. Yen anɔŋ rin karou tënɔŋ Jiɛ̈ŋ, aye Jiɛ̈ŋ biäk cɔɔl adiɛɛr ku ka ye Jiɛ̈ŋ biäk cɔɔl adau. Tim yennë pol, aye cɔl adau/adiɛɛr. Tim yennë pol, aye cɔɔl adau/adiɛɛr, ye tim ye guaŋ ke lɔyic roŋroŋ, ku na cïn tim cï ŋuaŋ ke thɔ̈ɔ̈l aloi keye adau, ku na liu kee kakɛ̈ ke kooi piɛth lɔyic roŋroŋ ke ka kuany ku loi keye adau. Adau ee pol ye puɔɔl në dhuɔ̈k wutic ku dhuɔ̈k baai-yic ëyadɛ̈. Na ye wutic ke ka puɔɔl në riaŋic, yennë bul ku dieer thïn. Ka laai tɔ̈ në wut thok ye cɔɔl alɛi. Na ye baai ke ka ye puɔɔl në tiɔ̈ɔ̈ric, tiɔ̈ɔ̈r yennë bul dieer thïn ka në panoom, panom thɛɛr cï puɔ̈lic. Ku jɔl yaa wut cï kuaath yic tɔ̈ baai. Adau ayennë lënyde guaŋ ke lɔ nhom rɔkɔk ago adau ya nyiɛc jiil apiɛth piny ke cïï wuɔ̈c. Piny aye jiit ka ye keer ke bäär lɔŋtï ku lɔŋë ku tek kɔc ke yic në rou lɔ kɔckɛ̈ wuttï ku dɔ̈ŋ kɔckɔ̈k në wut lɔɔŋë. Yen aye dhuɔ̈k puɔɔl ke wut cï tekic në rou, wut biäk tök ee tɔ̈ lɔŋë ku wut biäk tök ee tɔ̈ lɔŋtï. Yen aye bɛ̈i juëc kɔ̈k tɔ̈ në Pinynhom puɔɔl (thuɛ̈ɛ̈c); bɛ̈i cït man de yï; Western Europe, Southern Africa, Australia, New Zealand, Argentina, and parts of the United States ke ye pol dïït lɔwai ku jɔl ya bɛ̈i juëc kɔ̈k. Bɛ̈i kɔ̈k aayïkï thuɛ̈ɛ̈c (puɔɔl) në rieth-rieth yic (ice hockey) cït man paan cɔl (Syracuse).

Piath adau (adiɛɛr): Piath de adau ee bë mïth cɔk pol, agut abë kɔ̈ldɛn dac cuɔl. adau cie yup miäkduur. Aye yup të cennë ɣɔ̈k lony wutic ku cï dɛɛu ke ɣɔ̈k lony ëyadä, ke dhuɔ̈k aa jɔl lɔ pol në wut thok ye cɔɔl alɛl. Ku të dhuɔ̈k lɔ biöök në dɛɛu rookic ke ka lekɛ̈ puɔɔl panoom ka wun cï kuaathic thɛɛr.

Adau/adiɛɛr ee pol thɛɛr ye puɔɔl ɣɔn në dhuɔk.




#Article 175: Pinymiök de Adar (169 words)


Pinymiök de Adar ee pinymiök tɔ̈ lɔŋ löötic/löötpiny dë Malut tɔ̈ Paguot Thudän, aye mɛɛk ke nɔŋic bɛrmiil (barrels) mök  tïmëtïm 276.
Adar ee lɔ̈k de paguɔtbak Malut, acï tääu Kiirɣer kɔ̈u tɔ̈ Pawut Kiir Nhial ku jɔ̈l yaa paɔuɔ̈l Ethiopia.
Kɔc juëëc rɛ̈ɛ̈r thïn aa Muɔnyjäŋ.
Amatnhomɣɔɔc Chevron ayök Pinymök Adar në run 1981, rɛ̈kakën Tɔŋbaai Thudän jɔɔk në run 1983-2005.
Chevron ac loiloi (production) thiɔ̈ɔ̈k tëtuui në run 1984, na kamthinkor ee kënë cök, ke apuruuk akuma Thudänïn jɔɔk yötic tëcieŋ kɔcbaai ku nyopkë ɣööt ku copkë kɔc. Në thök runthiaar 1990, kɔcroor ke Nuer ë Nasir acë akutnhomapuruuk koony bïk cop kɔc wei bïk dhɔ̈l ku ɣäncïcuëëc loi tënë  pinymök.
Anɔŋ rɛn cë jam an duŋɔ̈ɔ̈r ke ɣönënhialic acë wëltuɔ̈c an kɔcroor akuma acï baai 48 cuɔ̈ny ku co kë kɔc wei roor raan  55000 lɔŋ Adar.
Loiloi ë pinymök tɔ tëthiääk kekë  akeu de Thudän ku Ethiopia nɔŋ riɛldït bëi mɛ̈cmɛ̈ckɛ̈ŋ bïkrötjuak lɔ̈k ëbɛ̈n.
China acë tɔ̈ukabëcil (investment) dïtapɛi bɛ̈ɛ̈i pinymiök Adar ku Paguot Thudänic.




#Article 176: Dhiëu Deŋ Leek (226 words)


Dhiëu Deŋ Leek adhiëth akölnïn 15 Pɛitök, 1974. Aye cɔl Jon Dääu aya. Ee raan tööŋ ë dhäk cï määr pan Thudän. Athör ee piërde cï gɔ̈t ruöön 2007 ee cɔl Nhialic acï dhɔ̈r në ɣook, ku acïk gɔ̈t kekë Michael Sweeney ëtök, ku acï tääu ciɛlic në cäthatïïpeyith [documentary] de 2006 ye gäm këleecëlonpath në rin tööŋkɛ̈ cök. Yaköl yen ee raan luɔi yinyraan tënë kɔc ke Paguöt Thudän. Ruöön 2007 acë Cakcök Jon Dau cak, ye awïc bë  konykïïm waar Paguöt Thudän. Emën, aciëŋ Syracuse, pawut New York, kekë  manyde thok. 

Dau ee dhiëth në kuat de Jiëëŋ në Thudän ye riääk tɔŋ. Ruöön 1987, pande cɔl Duk Payuel (arɔmbaai Duk, pawut Joŋlei) acï apuruk miir Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän kaaŋ, në  Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän kaam miir ë parut Thudän muk Muthiliim kekë kɔc cie Muthiliim tɔ̈u abaŋ paguöt Thudän. Riääk acë kaacke weer abï Jon Dääu cath yecök pɛ̈i kadiäk bë jal ɣet Pan Abäj ye cïnictɔŋ. Yen acë lɔ rëër Pan Abaköök wun Abäj tënë run kaŋuan. Na la tɔŋbaai bɛ̈n thɔ̈r tëtui aya, go bɛn la kat. Dääu aye raan tööŋ dhäk juëc cï määr Pan Thudän, ku ee cë cath kilomïtïïr buɔn cï kuen ku acë kɛ̈rɛc apɛi yök ne cäthic - cïmën tuaany ku cɔk ku läi ye kɔc nɔ̈k ye yök dhölic agut bë jäl Pan Kenya.




#Article 177: Näk Cïnmiɛc Bor (163 words)


Näk cïnmiɛc kënë e cï ruöp guɔl piny ku nɛ̈k raanbaai ëbën agut mïth, diäär, ku kɔcdït cï thiɔp bï bɛ̈i kɔ̈k thum abï ciën miɛc ë raan dɔ̈ŋ bï kɔc lɔ̈k gɔ̈k rin. Ee cï thɔ̈ɔ̈ŋ ke cï të cït raanbaai 2000 nɔ̈k Bor wär aköl nïn 15 Hɔ̈rbɛ̈kläi, 1991, hɔnwär thër tɔŋbaai rou ë Thudän.
Kënë e looi kɔc tɔŋ ë Nuɛ̈ɛ̈r cɔl SPLA-Nasir mɛc Riëk Machär Teny kek rïny apuruk cɔl Apuruk Biɔ̈r ë Nuɛ̈ɛ̈r. Aa cï kɔc dɔ̈ɔ̈r piny nhom cɔl AMNESTY International luel lɔn nadä, kë näk kënë cï kë cït raanbaai 2000 nɔ̈k tënë Muɔnyjäŋ.
Na cɔk alɔn cï kek ye luel këya, ka kɔc cï nɔ̈k ajuëc tënë akuën kënë. Na hɔn, run kɔ̈k e ruön wär cök, ka jɔl kë ben thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn cï raanbaai 25000 ku të la nhial thou e rin cɔk, të wär cï ɣɔ̈k ken kual tëdä ka cï moc ku acï tɔŋ wɛɛr wei piny den wär cïk puur yic.




#Article 178: Barack Hussein Obama (261 words)


Barack Hussein Obama (dhieth Penëbet 4, 1961) eeyee Bɛnymacbaai de Amatnhom Pawut ku ye tueŋ Apirikä-Amirikä bë ɣonluɔi muk.  Yen ee Rɛnriɛldekɔc. Obama acëtiam në alöc Amatnhom Pawuut kenbɛnymacbaai de 2008 ku 2012 ku eeyee bɛnymacbaai tine Penëtok 20, 2009 agutci Penëtok 20, 2017. Yen acë gääm 2009 Ciin Thiɛgëyic Dɔɔr. 

Ye Bɛnymacbaai, yen acë mɛtrɔt Amatnhom Pawut në Tɔŋ Irak thääb amëëth, wencën baai gjuir be rɔt gël. Yen aya acë thäny në Gël Raantuany ku Coklonŋ Kony Leuɣööc (ye gekë cɔl “Obamacare”) yen acë gër looŋ juëc kony kiim. Yen aya acë coklööŋ juec lööi be loiloi akutnhom cak, bik kuömweu luok. 
Yen acebɛn aa bɛnymacbaai tueŋ be luëël läuic kony tine thieŋ rör, ku cokluɛl pɛn dhɛŋ wët de muuc Sandy Hook School (Panpioc Th(S)andy Hook) ku cööt tine cokëpiny ruääi kekë Kuba.

Obama adhieth në Honolulu, Hawaii. Wun eeyee manhpiööc wäär tenɔŋ Kenya cɔl Barack Obama Sr. Obama Sr eeyee Luo de Kenya cï kɔc këën jääl pan Bar el Ga(z)dhal Thudän në run 1500 wët ë jöt Muonyjaaŋ pandëën ɣɔn jiël kek Duŋla (Dongla) eeyee cɔl Upper Egypt ku ye Kus(c)h aya.  

Maan eeyee tiŋ ɣeer tine pan Kansas cɔl Ann Dunham, yen eeyee dupiööcmanhraan (anthropologist). Obama aa jötënhom tine Columbia Piöcëbɛn (University) në New York City ku lëër panpiööc lööŋ në Harvard Piööcëbɛn (University). Thogë panpiööc ë lööŋ, Obama acë luui tenɔŋ akutmɛtloiweu ë lööŋ në Hyde Park, Chicago. Aa cë guɔ bɛn nhier në wëlëmiir, ku yen eeyee rɛnɣöndïtlööŋ ë pawut në Illinois tine 1997 gutci 2004, ku yë rɛnɣöndïtlööŋ tine 2005 gutci 2008.




#Article 179: Barack Obama Dït (429 words)


Barack Obama Dït adhiëth pɛi 18 Pendhetem run 1936 ku jiël në pinynhom pɛi 24 Penthiɛɛrkutök 1982.

Barack Hussein Obama Dït eeye raan Afrika piny de Kenya dhienh de Luo, ku eeye dumääcëkäŋ ŋär në miric  (senior government economist) ku ye wun Barack Obama Kor (Barack Obama II), abëëric në bänymacbaai thiaar ŋuan ku ŋuan Amatnhom Pawut piny de Amerika (44th President of the United States of America).

Obama Dït eeye raan kuat Luo ku lejik akëköl piir wënde yiic Nyuöth ke wä [Dreams from my Father] (1995).

Obama Dït athiɛɛk tiŋden tueŋ cɔl Kedhia (Kezia) run 1954 ku dhiëth kë mith kerou.

Obama Dït eeye ran töŋ kɔc cï kuany në luɔilɔteet (special program) bïk lɔ piny de Amerika ɣönpiöc [college] ku leertueŋ Panpiöcëbɛn lɔk de Hawaii.

Eetɛn, Obama Dït acë yök kekë Stanley Ann Dunham, go röt nhiar ku thiɛɛk këröt bïk yaa tik ke moc ku ye tiŋden rou në run 1961 yic këke dhiëth meth, ku ciɛkë bë ya cɔl Obama Kor.

Eetɛn, Obama Dït ku Ann acë rër run kediäk ku puɔkkë  në tim cök lukic (divorce) ku jɛl Obama Dït ku leer Panëpiöcëbɛ̈n Harvard ku nyuc panpiöcbuɔth ku jɔl gɔt aɣet të le ye yɛk Maŋicpiööcithök në Määcekäŋ (M.A in Economics), ku dhukciën piny de Kenya run 1964. Obama Dït acë wën de Barack Kor tïŋ nä tök ke nɔŋ ruön thiaar.

Në run 1964, Obama Dït acë rɔt be nhiar kekë Ruth Beatrice Baker nyan kuat ke Judai Amerika [Jewish-American] cë yök lɔk de Massachusetts piny de Amerika.

Gölgöl de thiëŋden aci kek mith kerou dhieth aɣet ci run 1971 ku puɔkkë në lukic në run 1973.

Obama Dït acë lui tueŋ kekë kɔc akutmɛtloiwëu miök ke këc luɔi guɔ gɔl ke raan määcekäŋ në Genëluɔi ë Jötjöt piny de Kenya.
Eetɛn, Obama Dït acë luɔi tiɛŋ tëde gor juak/ɣäthtueŋ keye dumääcekäŋ ŋör ku ye dulääth (analyst) ayaa në Genëluɔi de Aguɛrëwëu (Ministry of Finance).

Obama Dït eeyee ran töŋ në riënythi de akutmɛt cï kuany rin luɔi lɔteet cï juir në Tom Mboya bïk lɔ gɛt piny de Amerika.

Eetɛn, Obama Dït acë thok wääc ke  bänymacbaai piny de Kenya Jomo Kenyatta, ku lek në gëëric, kän acë luɔi de riök ku rɛɛc luɔiden puɔthciɛŋ [career], acï nyuöc ku gɛt riɛnke athör colic (blacklist) bë rër ke ci lui piny de Kenya ëbɛ̈n.

Obama Dït aci piir de riak  ku guöm dit apɛɛi ku wic bï nɔk aya në gutgut de riëthpiny na diäk ce muɔc guɔp në ɣäntök dit apɛɛi aɣet të jɔl yen thou në gut ciën run 1982.




#Article 180: Mary Boyoi (205 words)


Mary Boyoi, kët, malui yith manheraan ku amiööc, ee nyan kuat Murle de Paguot Thudän. Yen adhieth Malakal, Paguot Thudän në ruön 1980, run kadiäk ke tɔŋbaai këc rot jɔk. 
Wun eeye bɛ̈nybaai ë Murle kuye bɛ̈nyapuruk tënë Akut/Apuruk ë Läunhom Kɔc ë Thudän (SPLA/M), ku ye acï nɔ̈k ruön 1989. Wën cï wun thou, go yen ku panden aake cï run juëc looi ë ɣɔ̈n katic Thudän ku ɣɔ̈n amïköök pan Ithiopiya bïk röt gël në thɔ̈r ë tɔŋ. Yen acë la tueŋ kekë kuënde në Kenya ku thɔ̈l abeer anyothökpiöc athör juëc yiic. 
Na ye 2002, ka thɔr luɔɔi tënë kuateluɔ̈i kuɔny pïrmanheraan [humanitarian relief agencies] ɣɔ̈n kith yiic Paguot Thudän. Ee tënë luɔi pïrmanheraan yen ayɔ̈k Mary piathpuöu--kuɔny kɔc kɔ̈k thïn. Mary acë luɔɔidɛn riɛl cïnkëdɔ̈ŋwei loi lɔ̈ɔ̈ric bë ruɛl nyuɔth kajuëc yiic ku kiiu dɔ̈ɔ̈r ku acuil kam kɔcke. 
Na ye 2005, yen acë ABONA Internatianal cak, aguïr ajuëërcïnadhuk [nonprofit organization] loi kuɔny dɔ̈ɔ̈r Paguot Thudänic ëbɛ̈n ku gɛm kuɔny tënë nyïïr ku diäärthii në riɛ̈ɛ̈c ku riääk yiic. 
Na ye 2007, ka jɔk luɔidɛn tueŋ në tiöndhëëŋ, Cuɛɛtceberic. Zooz, dit në cökwaak kederou de Mary Boyoi, eeye dit riɛl në Lɔ̈ɔ̈r Ŋath Cuɛɛt Thudän (Sudan Vote Music Hope) Pendiäk, 2010.




#Article 181: Guɔɔr Marial (310 words)


Guɔɔr Madiŋ Maker, ŋic ke ye Guɔɔr de Marial (adhiëth pɛi niin 15 Pɛnëŋuan 1984).
Yen ee kuat ë Jieŋ piny de Paguot Thudän ku ye amethuny de kuer ku laar. Maker acë wëër kekë rör në marathon (thuɔny baarbëtɛɛm) në Olimpik de Ruɛlic run 2012.

Guɔɔr Marial ee jiɛ̈l baai ke nɔŋ run ke dhorou bë lɔ cieŋ kekë wulenë piny parut de Thudän. Në ye runëyic 1994, ke nɔŋ run ke dhoŋuan, Guɔɔr acë kat në tɔŋbaai bë lɔ baai abëköök. Acï raan 28 në dhienhden yic nɛk në tɔŋic, adekic rann 8 në wänmɛthke ku nyiirkɛcke. Go Guɔɔr rɔt lëu bë kɛt piny de Egypt, ku ɣet Amatnhom Pawut de Amerika. Acï yiëk nhömläu de abëkook në kɔc kë Amatnhom Pawut de Amerika ke nɔŋ ruon 16, ku ëmën aciëŋ ku piöcë lɔk de Flagstaff, Arizona. 
Acë gɔl bë wëër në kuer ku laar ku ye lɔ ɣönepiöc ŋär Concord, New Hampshire, wën cï dupiöc në kuer ku laar ye dɛtpuou, ku leer wëër ɣöndit lɔk de Iowa State.

Acë Marial them bë nyiɛc luui ɣönëthëëc de yic ke këc guɔ lɔ wëër në marathon de pɛi thiɛɛr ku tök run 2011, ku looi yen ayaa bë lɔ wëër në marathon ruël de run 2012 piny de London.

Paguot de Thudän ee yök nhomlääude Pɛidhorou run 2011. Ku akëckë lëu bïk akutnhöm de Olimpik den gɔl.  Ka, këc rɔt lëu bïk wunmɛ̈t tuɔc. Ku Guɔɔr de Marial ayɛ, akëc lëu bë rɔt mat wunmɛ̈t de Amatnhom Pawut de Amerika yic, rin cie yen manhbaai [citizen]. Akutkuanybëtäk [Committee] Olimpik de Parut Thudän acë Marial kony bë cɔk awɛɛr keye ran töŋ wunmɛ̈tic, go Marial rɛɛc ku luel, acie puɔth ba këcit kän looi. Na wɛɛr në rin ke Thudän, ke ɣɛn aɣɛɛc kɔckïe roor.  Ku ɣɛn abë kɔc juëc cë thou tïmëtïm 2 nhömlääu de Paguot Thudän dhɔlguup.




#Article 182: Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai Amatnhom Pawut America, 2016 (291 words)


Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai Amatnhom Pawut America ruöön 2016, eeye kën kede58 në kuënykuënydeen ye kek bɛ̈nymɛcbaai kuany kuat tɛ̈ cïï run kaŋuan thök. Acï rot looi akölrou, aköl nïn bɛ̈t Penthiäärkutök, ruöön 2016. Kɔc Akutguirmiir Pankɔc [Republican Party], raanluɔiɣɔɔc cɔl Donald Trump kekë Bɛ̈nypawut Indiana cɔl Mike Pence acë Kɔc Akutguirmiir Kɔcjuëc Democratic Party, Bɛ̈nyluɔi ë Kɛ̈kaɣeer wathɛɛr cɔl Hilary Clinton kekë raan Ɣöndïtlööŋ Virginia cɔl Tim Kaine, bɛ̈n tiaam. Trump acë bääny baai bɛ̈n thɔn ka ye bɛ̈ny kede45 ku Pence ka ye raan lɔ bɛ̈ny cök kede48, aköl nïn thiɛ̈rrou Pentök, ruöön 2017. Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai acï rɛk nhom kekë Kuënykuëny kɔc Ɣöndïtlööŋ, kɔc Ɣönkoorlööŋ, bänypawuut ku kuënykuëny ɣɔ̈n thik kɔ̈k yiic piiny pawut yiic, aköl nïn bɛ̈t Penthiäärkutök.

Kɔccuɛt acë kɔc Ɣönkɔccuɛt [Electoral College] kuat pawut yic bɛ̈n kuany, tɛ̈ ye lac luöi rot ee raan cï cuɛ̈t kɔc juëc yen nyin nyai pawut den yic; kɔc Ɣönkɔccuɛt wär cï kuany aa kek cë bɛ̈nymɛcbaai yam kekë bënykoormacbaai bɛ̈n cuɛ̈t aköl nïn 19 Penthiäärkurou, ruöön 2016. Na cɔk yaa lɔn wɛn cï Clinton kɔc wuör raan timtim 2.9 baai yic ëbɛ̈n, lemthok [margin] de 2.1% margin, Trump acë tiɛm kekë 56 buɔtic (56%) kɔc Ɣönkɔccuɛt, nyɛɛi yen pawut 30 lɛŋiic kɔccuɛt 306 kam kɔc 538. Trump acë tiɛm pawuut rëër ke cï la cämcäm ciɛl cuɛtic kam Pankɔc kekë Kɔcjuëc yiic cïmën Florida, Iowa ku Ohio, ku mɛt pawuut päny maŋöŋcol (bɛ̈ɛ̈i ye Akutguirmiir Kɔc Juëc lac nyaai) Clinton thin, cïmën Michigan, Pennsylvania ku Wisconsin, ɣɔ̈n ɣɔn ke ril Akutguirmiir Kɔcjuëc në kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai yic, gɔl runthiäär 1990. Tɛ̈wäär cï cuɛt cak thiɔk, tiäm ë Trump ee ye ce kën ye tïŋ ka bï rot looi tɛ̈ cït tɛ̈ ye kuat ɣɔ̈n ye kɔccäär thïn wël yam ye thɔ̈ɔ̈ŋ thïn.




#Article 183: Kɔc cɔl Luɔ̈ (188 words)


Luɔ̈ aa kuɔ̈t Kɔ̈ckiirkɔu ye ruääi në thok ku jɔl yaa riɛm ciëŋ në Aprika. Piny rëër kek adɔ̈mthok Paguot Thudän ku Ithiɔ̈piɛ, kuɛny parut dë Yuganda ku jɔl yaa pabak de Koŋgo agut pacuɔl de Kenya, ku jɔl yaa piny de Mara tɔ̈ në Tandhaniɛ. Thook ke Luɔ̈ aa kuat ë Thook ke Kiirkɔ̈u yic, kuat ë Thook ke Pabak Thudänic yic.

Akuɔ̈t ke Luɔ̈ tɔ̈ në Paguot Thudän aa Cɔ̈llɔ̈, Anyuaak, Pari, Acooli, Balanda, Boor, Thuri, Maban, Luɔ̈ dë Diimo, ku jɔl yaa akuɔ̈t kɔ̈k, ku keek mɛn tɔ̈ në Yuganda aa Acooli, Alur, Pädhöla, ku jɔl yaa akuɔ̈t kɔ̈k. 
Luɔ tɔ̈ në Kenya ku Tändhaniɛ aa cɔl keek: Jɔluɔ̈ (thoŋden acɔl Dholuɔ̈), aa kek akut ë Luɔ̈ dïtbëtɛɛm, aloi tëcït 5,000,000.

Paanëwärken thɛɛr atɔ̈ në Paguot Thudän në yekole, piny de Bär-Khadhal. Rumëpiny ë Methilim në Thudän në gɔ̈c ruɔ̈nbuɔt ɣɔn thɛɛr acë liääpdenɔm ciɛk, ku rin kën Luɔ̈ juɛ̈c acë pinyden päl. Ne ye wɛt kenë, ka atekthok acë rot nyuɔth ë kaam Luɔ de Parut, ye ŋoot ke ciëŋ Paguot dë Thudän, ku jɔl yaa Luɔ de Paguot, ye ceŋ në bɛ̈ikɔ̈k yiic.




#Article 184: Wëlthɛɛr ë Thudän (2181 words)


Wëlthɛɛr ë Thudän (763 A.Y. (Aŋoot Yecu (B.C)) ɣet 1821 Y.C. (Yecu Cök) (A.D.))

Runkë, Käcŋaknhom ë kɔc thɛɛr Thudän ee ŋic kajuëc ë Mäcŋaknhom ë Nubiɛ alɔŋ Kiir kɔ̈u. Kɔ̈k aa käk Mäcŋaknhom ë Kuc(Cush), ŋic ke cuëc töny ku käk Ijip cë gɔ̈t. Kuc ee cë Ijip dɔm 743 A.Y. ku mɛ̈c agut 644 A.Y. ee ye Paan dït cë mat nhom ë Pinynhom ɣɔn. Nala Athïriɛ tɔŋ jöt Jërïthulem ka Bɛ̈ny Kuc cɔl Täärgo la tɔŋic, go Athïriɛ cop Jërïthulem ku cop wei  abë kök Napata ku le Mɛ̈rwe ku wiëk Mäcŋaknhom ë Kuc ruön 640 A.Y. Na ɣɔn ka Arab dɔm Ijip 641 Y.C. Wɛ̈r wëlic ë Nubiɛ aa tuöm, kue thöŋ kekë luɔɔi cï Nubiɛ luɔ̈i Ijip. Alua, Maakuriɛ ku Nobatiɛ, aa Mäcŋaknhïïm thii ë Kalethiɛ ake tɔ̈u thïn wär 580 Y.C., kek acë ke yiic bä mat ku jɔtkë Mäcŋaknhom Duŋula, ɣɔn cë pïïr ka ye Mäcŋaknhïïm ë Kalethiɛ Nubiɛ agut 1323 Y.C. Kɔk cë gɔ̈t kɔc ë Kalethiɛ Grïk tënë Luaŋ Nhialic ku të thiëk kek thïn kekë Abuöth (Khalipates) ë damathko aa riɛl Nubiɛ nyuɔth.

Mɛ̈rwe.

Mëckuattök Ijip acë wääc bë Kuc dɔm ëbɛ̈n. Tëwär ruön 590 A.Y., etënë, go apuruk Pan Ijip Napata jappiny, kënë ee cë bäny ë Kuc mɛ̈rwe eeye dhiel bë kueeth të path cïnictɔŋ alɔŋ paguot Mɛ̈rwe thiääk kekë alönypïu kedëtëm. Tënë runbuɔt juëc cök, Mäcŋaknhom Mɛ̈rwe acë latueŋ ke macrɔt ku ke cïnlathïn ku thiäŋ nhom ɣɔn ben tënë Ijip, Iraniɛ, Grïk, ku jɔl yaa Roman. Tëwën cï riɛlde lanhial ë buɔɔt kerou ku buɔɔt kediäk A.Y., Mɛ̈rwe acë rot cuɔt në piny alɔŋ alönypïu kediäk parut ë Thoba, thiäk kekë Kaartuɔ̈m yaköl, alɔŋ ë paguot. Cieŋ de Paro (bääny) Ijip acë la bääny Mɛ̈rwe yic. Kënë acë kuurcïgɔtthïn jɔt bë käkken thɛɛr cïk looi bääny yic gɔ̈t thïn ku buthkë luëkarɔm Nubiɛ bïk yïk ken muk. Käkkë ku riääk ke panŋaknhïïm, luëk ku ɣɔnlakbëliplip ë Mɛ̈rwe aa nyoth lɔn cï andë nhom guiër wëlabääny yenɔŋriɛl riɔp kɔc juɛ̈c bë käk looi. Rin guiër ë kuɛrëyor piath, kɔc juɛ̈c acë lëu bë ciëŋ tɔ̈u thïn tënë. Na ɣɔn ee ruönbuɔt tueŋ A.Y., luɔi hieroglyphs Igip acï dhël gäm ŋiëc Kït Mɛ̈rwe tënë thoŋ thiäk ë nubiɛ ye kɔc ë pinyë jam. Latueŋ ë luɔi Mɛ̈rwe ee këc cäät; ee raan kuat pan bɛ̈ny yen eeya bɛ̈ny. Man bɛ̈ny cɔl kandake, luɔi de tënë kuëny ë bɛ̈ny aril apɛi ë mɛ̈c kɔc kɔ̈ɔ̈th. Bääny ee bak tënë ŋɛk kekë mënh, tëdë nyan kën kënë ee rot loi të cïn yen manh bɛ̈ny kekë wën de. 

Na cɔk alɔn cï Napata döŋ kaye ciɛlic ë Yath tënë Mɛ̈rwe, parut Kuc guöp acë löny bë rot cï cök piny tëwär cï yen lööny Blemmyes cin, acuɛt ɣɔ̈k alɔŋ pabak ë wär Kiir kɔ̈u. Këya, wär ë Kiir acë latueŋ ka gɛ̈m dhël la mediterraniɛ. Ku yen aya, mɛ̈rwe aa muk rɔ̈m kekë ɣɔɔc Arab ku Indiɛ alɔŋ Wär Thith kɔ̈u ku mɛt lathïn ciɛŋ Hellenistic ku indiɛ ë pïïr akölköl yic.  Aye nyuoth kecïn ke dɔ̈ŋwei luel lɔn ye metallurgical technology tɛk lɔn cï yen liäp alɔŋ Pacuol ye deng tueny thïn cɔl savanna yɔu ɣet Pacuol Aprika rin thäth ë lung mɛ̈rwe. Määth kam Mɛ̈rwe kekë Ijip aace töu ke dɔ̈ɔ̈r akölköl. Tëcït dhuk Mɛ̈rwe incursions tënë Ijip abaŋ nhial, ka apuruk Roman cut rot paguöt ku mɛ̈tkë röt Napata ruön 23 A.Y. Bɛ̈ny apuruk Roman aa cï piny lac puol, tewar, loi yen rot cït cï ŋöŋ ku kuɛ̈k piny cï dɔm ku mɛc. Runbuɔt kërou Y.C. Nobatiɛ ee cë gɛl kiir alɔŋ pacuol dɔm tënë parut Kuc. Kek aye gam cït këye yɔ̈ɔ̈m tɔŋ cë piööc Jöŋköör ku Jamel wën cï piöc katëët den ɣɔc ë mɛ̈rwe rin kuɔny. Yen aya, kek aacë röt thiëk ku gɔlkë röt bïk aa kɔc mɛ̈rwe yic ku benkë aa puruk aristocracy. Ɣet të thiök kekë runbuɔt këdhiëc, Romi acë Nobatiɛ kuöc ciëëŋ ku luui mɛ̈rwe bï aluuk kam Ijip kekë blemmyes. Tëwën, cë amat bääny thɛɛr mɛ̈rwe tem kɔ̈u ë rin cï bääny ril apei Akthum rot juak pabak. Na ye ruön 350 Y.C. ka bɛ̈ny Ithum ë Athum acë gendït mɛ̈rwe dɔm ku rɛc, ëtënë acë bääny mɛ̈rwe macrɔt wit ku dɔm piny de.

Nubiɛ tënë 3000 A.Y.

Lɔ̈k alɔŋ ŋïc mayam ëmën keye Thudän alaŋ tëdɛndït këthɛɛr mɛ̈t kekë tëdë lathïn Ijip, tëthiɔ̈k de nyinic kekë parut. Ku yen aya alaŋ ŋiëc ril keye pabak cök ë dhöldït de wërëkäŋ cë rɛkic nhial abaknɔŋtim (savannah) ye paguöt tënë Roorliɛt. Nyinic kaam thin amɛ̈t ë mäcŋaknhïim ë Ijip cök, tëcït 3100 A.Y., miɔ̈rŋaknhïim aacë döm pinyden cuɔt cimën ɣɛ̈th nhial ë Kiir köu bï riänwïir acath. Kënë acë kek ɣɛ̈t alönypïu tueŋ, piny alɔŋ mayam Athuan.

Tëcït ruönbuɔt juɛ̈c Ijip aye lɔ tueŋ lɔŋ paguöt, ala ke nyiëŋ alöönypïu piny, tueŋ bë pëc ku nalä bë anyucyam cï thiɛk buth kam kɔc rëër lɔŋ ciɛl Kiir kɔ̈u. Tënë tëcït 1500 A.Y., miɔ̈rŋaknhïim ë Ijip aa röt cuɔt kiir nhial lɔ alönypïu keŋuan, ye mayam piny ë Mɛ̈rwe. Piny kaam alöönypïu tueŋ ku keŋuan ee ŋïc Ijip cimën Kuc. Grïik, tënë Ɣomer latueŋ, aake kɔc ëbɛ̈n rëër lɔŋ paguöt ë Ijip aake cɔl Ithiopiɛ (kɔc rëër piny mayam Paguöt Thudän ku Thudän ku Ithiopiɛ). Nalä kënë, Thudän alɔŋ paguöt cimën Kaartuɔ̈m acë rot ŋiëc apɛi në thoŋ Latin cök keye Nubiɛ. Lɔ̈k ëbɛ̈n acuai wëc ë miläŋthith, ku rin acït kɔ̈k ke bä bei tënë wët ë miläŋthith në thoŋ Mäɣäthi Nub (cɔkalɔn ee yen thok nyintök kaam thok juɛ̈c yic ë Nubiɛ thɛɛr ku yaköl).

Tëwär ye mäckuattök Ijip rot juac apɛi, tënë ruönbuɔn 16 A.Y., yen eeye kërötloi tënë miɔ̈rŋaknhïim bïk luëk ku käken buth ku gätpiny loi në Kucic (tëdë Nubiɛ-yic). Raan cɔl Thutmoth I, tëcït 1520 A.Y., acë  latueŋ ku döm piny apɛidït lɔ paguöt awär kuat kɔc cë kaŋ mɛc yenhom ku nyiëŋ gäät kɔ̈k piny alɔŋ 80km kuërcök thiääk kekë Abu Ɣamad. Alɔŋ Parut wël juëc ë laŋkäŋ ka ŋuan käkdït jäŋ gɔ̈i tënë Ramtheth II, cï gööl dönalɛl cï guaŋ köu Abu Thimbel tëcït 1250 A.Y. Cimën tënë kuat kït ë mäcŋaknhom wär cë cieŋ apɛi, mäckuattök ë Kuc acë ciɛ̈ŋ ku gäm de bänydït  dɔmic.  Mäckuattök Kuc tueŋ cë cieŋ apɛi, ye jɔk ɣɔn këc ruönbuɔn 8 A.Y. bën kekë genamatnhom töu Napata (thiääk kekë Mɛ̈rwe mayam), ee ciɛŋ Ijip ëbɛ̈n, ku nhialic kɔc Kuc akölë ee yen Amen-Re (ye nhialic de Ijip). Kacta, muɔrŋaknhom ë Kuc ɣɔn në runtueŋ de ruönbuɔn 8 A.Y., amuk luök në ciɛŋ  Ijip ayic apɛi agut ta bï dhiëëthde, wën cë Ijip dɔm, lök agam keye mäckuattök ë miɔ̈rŋaknhïim de Ijip. 

Mäckuattök ë Kuc 730 A.Y. 

Döm tueŋ de miɔ̈rŋaknhïim ë Kuc bï kek mat Ijip cök aloi rɔt tëcït 750 A.Y., ɣɔn ye Kacta alɔŋ nhial Ijip dɔm (lɔ̈k parut ë alönypïu tueŋ ku Abu Thimbel). Kuyen wën de Piye, aya ŋïc keye Pianki, tëcït 730 A.Y. yen acë  gɛɛth juäc ruömpiny piny ëbɛ̈n alɔŋ Kiir kɔ̈u ɣet tueŋ parut cimën Mempith ku gɛm bäny baai ë lɔ̈k apuökwɛ̈ɛ̈r bë yaa bɛ̈ny. Wën cï kënë rɔtloi, Piye rɔtdhuök lɔ genamatnhomë tɔ̈u Napta, ku buth luaŋdït tënë Amen-Re. Kuyen aa rilic bë rëër ke mäc Ijip rin mec abaŋ nhial Ijip kekë paguöt Napta. Göl Kuc tëdë Mäckuattök 25 ee tɛ̈ɛ̈në eeye mënh Piye, Cabaka, yen acï Piye buɔth wën cï yen thou ku lök Ijip dɔm ëbɛ̈n tëcït 719 A.Y.

Cabaka acë tɔŋ ber bɛn gɔl tënë parut, ku wit Bokorith (raan mäckuattök thɛɛr dhiëëth Ijip, ye Cabaka acë cuɔ̈ny kë pïir ku gɔ̈l rɔt tiët në Thebeth ku Mempith. Etënë, yen ku dhiëëthë aacë tɛkdë lëu bë mɛc në dɔ̈ɔ̈r tënë akolë, rin cï kek löör apath në kɔc laŋ piny rin mäcden ŋïc lööŋ yath ë ciɛŋ Amen-Re. Kuyen eeye guɔ̈ppiɔ̈lden bïk cï ciëŋëtök kekë riɔ̈cdït aɣer këya bë latueŋbai de Kiirköu rɔ̈m. Riɛl yam pabakciɛlic eeye pamac Athïriɛ, ëmën acë pamaac kor ku gɛɛth kɔ̈k Palethtin ku Ponithie makpiny ku mɛt kek yecök. Tënë tëcït 705 A.Y., ɣɔn cï Athïriɛ laŋ muorŋaknhom yam (Thenacerip), ee laŋ awɛɛrdït kɛcwei pabakciɛlic në rin määc Athiriɛ. Rin kuɔny kɔckɛcwei, muorŋaknhom (ëmën Cebitku) löny tueŋ parut tënë Mempith kekë apuruuk de Ijip. Yen acë la wit apɛidït ku jɔl Ijip yaa pan tueŋ Athïriɛ nyin.

Na ye 663 A.Y., ka muorŋaknhom Athïriɛ (Itharadon, wën ë Thenacerip) acë Mempith dɔm, ku mɛt käk bääny ku diäär de panŋaknhom ku wïc rin bï yaa cɔl muorŋaknhom ë Ijip. Ɣɔn cï apuruk ë Athïriɛ dhukciën, ke nyɛ̈ŋ Ijip piny ke mɛc bäny puɔlic cï mɛt kekë Athïriɛ, ka Kuuc acë Mempith ber ruömpiny  kamcïïdït, kuyen tëëŋ dɛ̈t de Athïriɛ, në 663, lɔ̈n cï yen tɔŋ bä cɔl athök. Emënë Thebeth acï dööt ku kual kë käk path thïn. Akölnïn jɔl mäckuattök ë dhiëëth Kuc thök alɔŋ Ijip ee 656 A.Y. Kuyen kënë akëc kɔ̈c mäckuattök rɔtde, ɣɔn cï ber cieŋ Thudänic tënë ruön tïm dɛ̈t, ke nguɔt ye thiäk bääny dhiënh ë Ijip luaŋarɔmic, në Napta ku nawën në Mɛ̈rwe. Cäth tëtui Kiirkɔ̈u agut Mɛ̈rwe ee loi ɣɔn cï tëëŋ Ijip Napta mak tëcït 590 A.Y. Runbuɔt nhom, ke rëër në awëlrɔt mecic (ɣɔn cï Perthiɛɛ, Grïik ku Roman acë buɔth röt kamken ke mɛ̈cröt Ijip), pamac paguötic de ciɛŋ ë Ijip acë guɔ jäl amäth. Luaŋarɔɔm aacï thɔr buth tiɔmcïnyop nyin döt. Ŋiëc gäät acë guɔ bäth. Nawën, në ruönbuɔn 4 Y.C., Mɛ̈rwe ee cï makpiny në apuruk tënë Akthum ye thiɔ̈kic.

Kärïthään ku Muthiliim 543-1821 

Nubiɛ arɔm akeunhom kekë Kärïthään tënë parut ku tënë paguötbak ruönbuɔn këŋuan, ɣɔn cï Ijip yath dɔmic (kekë kɔ̈k bɛikuöt ë Bidhantin) ku ɣɔn cï bɛ̈ny Ithiopiɛ waar bï aa Kärïthän ee raan cɔl Prumentioth. Kuyen yen alaŋ run 200 kɔ̈k aŋot Doŋgola, ëmën mäcŋaknhom ril Nubiɛ yic, ee cï mät Kärïthänic. Na ye tëcït 543 Y.C. muorŋaknhom ë Doŋgola ee cï waar bï ya akut töŋpïr ë Kärïthän, mät guöp kekë Luaŋ Koptik ë Ijip kekë Ithiopiɛ. Nawën run lik cök, tëcït 569 Y.C., kä Kärïthän Buɔthyithcök ë Bɛ̈ikuöt Bidhantin döt Makuriɛ, macŋaknhom thiɔ̈k to paguöt Ijip. Tëwën ruönbuɔt dɛ̈t cök kä Kärïthän Ijip ku parut aprika thɔn röt adɔmpiiny Ithalam cï piëëc apɛi. Kuyen Nubiɛ acï puöl nhomläu bï dhöl den yam Kärïthän buɔthic, alɛɛc abak tënë gɛ̈mgɛ̈m cï mat ë ruön 652 Y.C. ee ruön kënë yic Arab Muthilim akeye abaŋ lɔ̈k parut dɔm tënë Ijip. Kuyen kek aa mat bïk röt dhuökciën ë rin bï kek atuöc ajuëër alööny 360 ruönic (bï muɔrŋaknhom aköl tök agut nyin raan tök). Gɛ̈mgɛ̈m acï bä la tueŋ run juëc tënë runbuɔt ka dëtem, ɣɔn ye dhöl wɛ̈rëkaŋ muthilim juëc bɛ̈I paguöt Nubiɛ yic. Kuyen pëc Muthilim kë cït luɔi ajɔkrot 1270 ɣɔn mëc ë Baybar, atuöcguɔ̈p Mameluke Bɛ̈ny ë Ijip. Naye 1315 ajuër ruön acï jal bä temköu ciën ku muthilim acë täu piny thöny ë Doŋgola yic. Tënë runbuɔt ka dhiëth määc muthilim Thudänic ake aköl dɛ̈t alaŋ atuucëmiiri ril ë cɛthluoi Ijip yic (cïmën thɛɛr run Ottoman, 1517 cök. Kuyen kek ake juëc aköldɛ̈ wuöt mäckuattök, bïk  guïr tëthinkor pinyatëkic aa cïk juak tueŋ wär piny den thɛɛr. Kënë acï war 1821, ɣɔn cï lɔ̈k nyai riɛl cinic ë bäny apɛi dït Ijip tëwär tɔ̈u Baybarth-Mohammed Ali atuucëmiiri ë Ottaman.

Määc Ijip 1821

Run 1820 Muɣameth Ali acï apuruuk ka rou tuɔc paguöt Thudän, kake kuɛth wɛ̈t kɛn kor. Naye 1821 kake dɔm pinyatëkic apath bïk röt göl pamatnhïïm apuruk piny aramwëër Kïïr Tɔ̈c ku Kïïr ɣer. Kënë acë bä latueŋ ɣet Kärtum.

Wën run lik cök Kärtum acï bä arɔ̈mic cɛthluɔi tënë Ijip pan Thudänic ku wïc genhommat cɔl Omdurman, gɛl alɔŋ tui, cï dɔm ɣɔn thɛɛr. Nacɔkalɔn cë ye tïŋ tueŋ kecït abaŋ bɛ̈imac Othman, kɔ̈ɔ̈crot awïc Muɣameth Ali dhöl kɔ̈k bï Thudän bɛn ciët wäärthɛɛr pan paguöt Ijip. Ku Ijip awïc pinyatëkic kuɛny Thudän yɔu apei.

Naye 1846 alaŋ kɔc akuma Ijip ë wanh Wär Thith cɔl Thuakin ku Mith’iwa. 1869 Thamwɛl Bekɛr acë rot dhuök paguöt Thudän kekë apuruk, bë lɔ̈k lääu ŋiëc Ikuatoriɛ mat thïn rin bɛ̈nypawut Ijip (Ithmail, manh wën Muɣameth Ali). Kuyen Ijip acï döŋ ka kɔ̈c ë mäcrotic apɛi lɔ̈k kënë yic.

Yen wɛ̈t kënë aloi röt këya ka kuc rin lathïn pacuɔl wën cï Ithmail mɛt thïn. Töŋ loi wääc eeye ciënciɛŋ yath ë luɔɔi Ithmail tënë cɛthluɔi pacuɔl, cë ɣet piny kekë lɛ̈t ciɛŋ ril muthiliim Thudän. Dɛ̈t eeye täŋpelnyin, cïgɔl riɛl pacuɔl kuyen acï gam Kairo yic, ee cï thöl pëc loony ku wërëgaŋ wën cï loi këye ciɛlic mäcëkaŋ Thudan.

ɣɔn cï Bekɛr la pauöt Ikuatoriɛ yic, këye bɛnydït bɛnypawut, thɛnypiny ë wërëkäŋ loony aaye kënë jam de yic kekë mɛcpiny ë löŋ tënë kuat këcelöŋ ë lɔ̈k yiic. Run ka ŋuan cök luɔɔi kɔ̈k cït kɔ̈kë acï lök yɔ̈k apɛi ku loi kek raanbuɔ̈th yen luɔi yic, Cärlëth Gordon.

Naɣɔn 1873 bɛ̈nydït Gordon acï bɛ̈nypawut gam bï kuany ka ye bɛnypawut Ikuatoriɛ. Luɔi de aa cï juac 1877 bï Thudän mac ëbën. Run ka detem yiic ë riɛl cïkääc, go tak apɛi luɔi dɛn thɛɛr ŋiëc yen Caina, Gordon acë akuut kɛcwei lɔ̈ɔ̈k juäc yiic lëu Thudän.




#Article 185: Melëëk Dhaŋmucbëric (Machine Gun Preacher) (207 words)


Melëëk Dhaŋmucbëric ee cäthatïïp de 2011, keye akekolëpiir ë cääthëgääi kekëëm niin Sam Childers, ee këtueŋ megëëm dekuëthmatïtït (gang biker) cë bën yaa melëëk ku megëël de abɛɛr Paguöt Thudän. Cäthatïïp acï thääny në athör de Childers “Another Man’s War” (Tɔŋ Mony Dɔ̈). Acï gɔ̈t në Jason Keller, cï gëër në Marc Forster, ku kuɛ̈lke aa Gerard Butler, Michelle Monaghan, ku Michael Shannon.

Cäthatïïp aluël akeköl de Childers ku luɔide bë mïth de Paguöt Thudän puɔth ademuöm de Yɔɔmtɔŋ Nhialic Gɛɛl (YNG, eeye Lord's Resistance Army), në mɛtëciin kekë Yɔɔmtɔŋ ë Luɛlëbaai de Kɔc Thudän (YLKT, eeye SPLA). Childers acë cääth lɔ Uganda tënë Amathnhom Pawuut keye akuanyluɔicök (missionary) në rin bïne ɣööt kuenyluɔicök (mission) yïk tënɔŋ abaköök. Etɔ̈ tënë, akutë ee tiit në YLKT, ku Childers acë thiëc rɛn apuruk töŋden bë ye ɣäth në cäth tënë parut, tënë piny cë yaa Paguöt Thudän yäkolë. Aacë cöp në atömpiny kïïm (medical tent), ku tïŋ Childers lɔn mïth juɛ̈c aa nin aɣeer atömpiny kɔ̈u. Apuruk acë läär lɔn mëdhiëthken aacë ke tuɔɔc bïk bɛ̈n nin tɛ̈n, wɛ̈t le yen niip ceciit rëër në panden. Aköl dɛ̈t Sam ku apuruk äcë booth në mïth dhuuk tënë panden ku yök ke lɔn YNG acë piny cuany ku nɛ̈k kɔcken.




#Article 186: Ɣɔɔl (224 words)


Ɣɔɔl ee kënë arööl ku dhël wëi cït këryɔ̈kyɔ̈k tiɛtic wei pïu bï guɛr thïn, käm, liɛt ku kök kɔc kɔrgup(irritants) rin ye kek ɣalwei aröölic ë riɛl. Ɣɔlwei ee yic diäk; wëi aloŋthïn (jurjur alir), wëi aɣer riɛl bä alir kuɔthwei agɔngɔn kɔ̈u, ku pɛ̈lpɛ̈l yɔ̈kyɔ̈k alir aɣeer riɛl tɛ̈ cï agɔngɔn rot ŋaany, ku jɔl ɣɔɔl ɣëët bei arëk abï jal piŋ. ɣɔɔl ee rot looi ka ŋic raan wälä kuc. Ɣɔɔl ëmën ku mën tënë nïn aye nyoth lɔn yen tuaany. Kämluöök(bacteria) ku Mayiël(viruses) gäk acï yök ariöp dït të ciɛth ye yic alɔŋ wëlërotamäth(evolutionary perspective), rin ye kek raan cɔl aɣɔɔl, ɣɔɔl kënë yen kek thiäi tënë kɔc köc kïc tuany. Aköl kök, ɣɔɔl cï thiäkic eya awuɔɔk dhël alir raanic ku alëu aya bï ya rɔ̈t, dec, tol mäth tap, adhiama(asthma), arɛm këryɔ̈kyɔ̈k, piɛr yɔ̈kyɔ̈k (lung tumor) ku guöp wal cɔl ACE inhibitors, thoŋ Dïŋlïth. Beec(treatment) ee ku bï kë cɔl raan aye ɣɔɔl tääu kɔc nhïïm bï jal yiëk yïlac. Cit cïmënë, kɔ̈ɔ̈c math tap, muöl wal cɔl ACE inhibitors. Wal ɣɔɔl thanypiny cït wäl cɔl Kodeen(codeine) wälä Dextromethorphan abï lac gät raan, kua acï nyuɔɔth aya lɔn cïn kek këdït ye kë lëu. Döc dɛ̈t yen cï kuany ee ku bï raan beec arɛɛm ku abuöt dhël alir wälä yïk raan wal athuɔ̈r tɛm bï jal ɣɔ̈lbei. 




#Article 187: Yɛ̈c (187 words)


Yɛ̈c (tɛ̈dë kacɔl ciith, cïth walä yïsääl thoŋ Jur) ee kënë nhomräm ye raan la rool ciënh cït pïu tëcït kënë yic diäk në akältök. Yɛ̈c ee rël nïn lik ku ee tuöl döupïuguöp (dehydration) rin ye ciith guöp jiic pïu. Kïttuany ë döupïuguöp aa röt gɔɔc nyuin ë dɛ̈l ku anyiɛɛny mukërɔt. Kënë ee rɔt dhiɛl agut cï dhukpiny laac, gɛ̈r dɛ̈l rot, abuthbuth puöu ku rëël aluärä të le yen yiëc. Cënh cie kɔ̈u ril ku la wawau tënë mïth thuët ee pial.
Kënë yɛ̈c lac bɛ̈i awuɔk ë cïïn wɛ̈t ee mayiel, kämluöök, walä alur (parasites)---nhomräm kënë acɔl aremyɛ̈c kek cïïn aya. Awuɔɔkä aye kek gɔpic të cï raan miëth walä pïu cï liääp kekë ciëth lööm, wälä të wuɔɔk raan tɛ̈në raan dɛ̈t ye nɛ̈k yɛ̈c. Yɛ̈c ee yic diäk: yɛ̈c pïu kaamcek, yɛ̈c riɛm kaamcek ku yɛ̈c ŋër (rëël nïn 14). Yɛ̈c pïu kaamcek alëu bë yaa rin awuɔɔk ë kolɛra, nacɔk alɔn cï kolɛra kɔc ye dɔm bɛ̈i cï nhiim latueŋ yiic. Na tɔ̈ riɛm yɛ̈cic ka aye cɔl yɛ̈criɛm (dysentery). Tuɛnytuɛny kök cï kɔc ye ɣook aa yɛ̈c cɔl abuɔ̈.




#Article 188: Kɔc Didiŋa (165 words)


Kɔc Didiŋa acieŋ në lɔ̈k kuur Budi cök, Arɔ̈mbaai Budi, Pawut Ekuatoria Pabak në lɔŋ Paguot Thudän. Kɔc akɛɛthken aaye Topotha, Boya, Ketebo, Logi, Teuth ku jɔl yaa kɔc Doŋotona. Cinëkɔc de Didiŋa aye 60,000. 

Didiŋa, Boya, Murle ku jɔl yaa kɔc Murthi, kek arɔm thoŋtöŋ wac tënë akuut kɔ̈k tɔ̈ Paguot Thudän. Ɣɔn thɛɛr akuut käk aake cieŋ ëtök ne lɔŋ paguotcuɔl Ethiopia. Aye Didiŋa lueel an kek aake cath kekë Murle ku jɔl yaa Boya ku jɔlkï ceŋ kuur Didiŋa cök tëcït run 200 thɛɛr cë lɔ. Kek acë ceŋ ëtök në dɔr agut bï tɔŋ yap thɔr, go Murle jal. Yen aya, cɔkdït acë rɔt loi go Boya jal.

Akolë, cɔl alɔn cï akuut käk puɔk, ke thoŋden aŋot yetök. Cïmënë akuut kɔ̈k tɔ̈ Paguot Thudän, Didiŋa aaye mɛɛc ɣɔk ku aaye pur rap, lakin kek acie mɛi reec ëbɛ̈n, rin cuɛ̈t ë rɛc acie puol në cieŋdenic. Kekë aya, aaye riɛm ë weŋ dek, ye  guut yeth në wiith muth thok.




#Article 189: Aluk Akec Mabior (176 words)


Aluk Akec Mabior adhiëth pɛɛi niin 8, Pɛnërou 1994. Yen ee duriäŋ de adïïrcök piny de Paguöt Thudän këdetök cï adiir loi keye luɔiëciɛŋ ku ye raan töŋ akutamëtuuk de Al-Merreikh SC Parut de Thudänic. Aluk Akec agɔl tuukden në luɔiëciɛŋ adiircök piny de Parut ë Thudän ke Paguöt Thudan këc nhömlääu guɔ yök.
Në 2009, go Aluk dhuk paguöt. Në ruɔ̈n 2012, ka Aluk lɔ Salaam Aweil, na ye run 2014 acïï ɣaac tënɔŋ Malakia. Ɣɔn tuuk Aluk Juba keye amëtuuk de Malakia, go aciɛthluɔi de adiircök Paguot Thudan detic lɔn lëu yen rɔt ku puɔth apɛidit bë Aluk tuuk kekë Akutamëtuuk adïïrcök wutic de Paguot Thudän.
Malakia acë Aluk bɛn ɣaac tënɔŋ  Al-Merriekh Kosti de Thudän run 2014, ku lek ɣaac pei tënɔŋ Al-Marreikh SC. Në ye runë yic 2015, go akutamëtuuk de Merreikh Omdurman Thudän Aluk thany bë yaa duriäŋden.
Në wɛɛt awën cï yen tuuk  në tëër kaampamaac de Paguot Thudänic, go akutnhom adïïrcök de Parut Thudän Aluk pɛn tuuk në Amatthok Tueŋ de Thudänic aɣet të ler kek wɛɛt jäl kuanyic.




#Article 190: Thuëëc në Paguöt Thudän (168 words)


Thuëëc kiith  mukciëŋthɛɛr ku mayam aa nhiar pamac Paguöt [South] Thudän, wït ku gör aa bɛn nhiaar apɛi. Thuëëc ë mukciëŋthɛɛr aaye thuëëc ruël cökcien ku kër të cï rap thok ë teem ku të cɛm jan amioc pïny. Kɔcmëën aa röt pot arop. Mëën ee amedaai ë tuk juëc miit bïk bën daai ku ketkï waak ku gutkï läär ku diërkï bïk kɔcken wiɛ̈t nhiaarkï kony ku dɛ̈ɛ̈tkï kepuöth.

Adiircök aya anhiar Paguöt Thudän, ku miir Paguöt Thudän kekë akuutguir kɔ̈k kony ye ë luoi acï käjuëc gɔlcök bë thuëëc adiircök cɔl latueŋ ku jɔ̈t tuk nhial. Töŋ kä cï gɔl ee Akut Thuëëc Riënythii Paguöt Thudän (SSYSA [South Sudan Youth Sports Association]). SSYSA ee yen cë wunëpiööc ë adiircök ye dhäkkor piööcthïn looi në ruɔ̈p Konyokonyo ku Muniki tɔ̈ gendït Juba. Paguöt Thudän ëcë tëërkuötic ë adiircök riënythii de CECAFA nyuuc. Akutamëtuuk ë adiircök kewutic de Paguöt Thudän acë röt mat Akutajuɛɛr de Adiircök Apirïka-yic Pɛnërou 2012, ku bɛ̈n yaa Pamac cë mɛt FIFA-yic Pɛnëdhiëc 2012. 




#Article 191: Manchester Mɛɛt A. A (243 words)


Manchester Mɛɛt A. A.  (Manchester United F C) ee akutamëtuuk ë adiircök yee tuuk në Amatthok Tueŋ [Premier League].  Kek aa thëëc rɔmtuk ken në Manchester Thɛɛr [Old Trafford] në lɔ̈k de Manchester.  Akutamëtuuk anɔŋ Kooth UEFA kädiak në riin Amatthok de Mëril, Kooth FA kä-12, ku Kooth Pinynhom Akutamëtuuk de FIFA kätök.

Akutamëtuuk acë gɔl keye Newton Heath LYR F.C. në 1878. Në 1902, riin akutamëtuuk acï geer tënɔŋ Manchester Mɛɛt A. A. (Manchester United F.C. në thöŋ Dïŋlïth). Tɔŋ Pinynhom de Röu cök, Manchester Mɛɛt A.A  aacë Matt Busby looi ye duwɛɛt.  Akutamëtuuk acë Amatthok de Adiircök në 1956 ku 1957 tiäm. Piathlɔtueŋ acï thiit në riak aliiric Munich në 1958, wët cï ametuuk  kabët de akutamëtuuk thou.  Eeyee tääk lɔn bï akutamëtuuk thiöök, aŋot këc.  Kek acë tiäm në Amatthok de Adïïrcök në 1965 ku 1965, ku Kooth Yurop në 1968.

Në 1986, duwɛ̈ɛ̈t Ron Atkinson acï nyɔɔc në akutamëtuuk newɛt tɔɔ kek në riäkic de copciën. Aacë Sir Alex  Ferguson bëithin. Akutamëtuuk acë koothden tueŋ tiäm në tää Ferguson, ye 1990 Kooth FA, tënɔŋ  Crystal Palace në dhuktuuk  tiikröt 3-3 cök. Në abëkruondɔ, Mɛɛt acë tiam në Kooth ë UEFA de Metiɛm ë Kooth. Në 1993, Manchester Mɛɛt acë tiam në toŋtueŋ Amatthok Tueŋ.  Në 1999 Manchester Mɛɛt acë tiam diakröt, looi ë Amatthok Tueŋ, Kooth FA, ku UEFA Amatthok de Mëril. Manchester Mɛɛt  acë tiam amathok në yiic dharou pëëi agut bë Sir Alex Ferguson nyuɔɔc në 2013.




#Article 192: Haile Selassie (247 words)


Haile Selassie I (akölnïnë 23 Pënëdhorou 1892 agut akölnïnë 27 Pënëbɛt

Pënëdhonguan 1967. Yen ayee rantöŋ amackuattök tënë kuat Solomon. Yen aaye Kërëthäno de Muökkɛ̈ŋthïn Ethiopia në pïrde yic ëbɛ̈në. Yen ayee raan thïëkic
në akölaköl thɛɛric panë Ethiopia.

Tënë Amatthok de Bɛ̈ɛ̈i nënë runë 1936, bënybɛ̈imac acë luɔi de wëuënäk de kätiɔɔp në Itali tënë kɔckë moc nyïɛny, në tɔŋ cë rɔt loi kaam Itali ku Ethiopia. Haile Selassie ayee anhiarkɛmëpamaac ku tɛkde acï Ethiopia cɔkë mɛt rɔt Amat de Bɛidït, atɛkë në wëlabääny, ku ŋiëëcdït në lɔtueŋ abɛkjuëc në pamaac (multilateralism) ku gëlëmɛt  (collective security) acë rɔt bënë loi ye ke thïɛkic ku tɔ̈ thin këya. Yënë thanypiny në lɔŋden yɔɔtwei kɛɛmkë bɛi nɔŋ määldït/jiɛkdit ku
pïnyjuac, kekë acë bɛnë jai wɛrden yenë loi, yenaya kɔc kɔ̈k ye pir thaa kënë ku dupïockathɛɛr aake bënë jamguop rin kënë ku rin kek tak lɔn këc Ethiopia ye lëu bë käkëyam loi ke piath. Kumde acï benë jamguop në Akutyicran (Human Rights Watch)  rin cenë banymuknhomŋɛk yetök ku cïn nhomlau thïn.

Kaam akut ye cɔl Akut Rastafari (Rastafari movement), ye cinden kɔc kuany yencök aye thɔŋ të cït kaam raan tïmëtïm rou ku raan tïmëtïm ŋuan, Haile Selassie yenaye
riɛu keye raancëlöckudöc në lɔŋ Wɛ̈t de Nhialic, rin Nhialic acë rɔt weel bë yaa raan. Ajök në Jamaica në runë 1930, Akut Rastafari acë ye Haile
Selassie tïŋ keye raantöŋ cëlɔckudɔc rin yen, bë bënë rïny mëlälängtöc në lɔŋ dɔɔr athɛɛr, lɔjik ku jɔl yaa lɔtueŋ jiɛk. 




#Article 193: Ŋuɔ̈tkathɔn (Sex) (200 words)


Mɛ̈cthook [species] de aciɛ̈ɛ̈kpïr [organisms] juɛ̈c, acë röt tëët bïk yaa naŋ thɔn ku ŋuɔ̈t wääc, ku tök në kɛmken ayee cɔl ŋuɔ̈tkathɔn. Kɔ̈ɔ̈c [sexual reproduction] de rötden, eeyic naŋ liɛ̈ɛ̈p de kɛ̈rëcäl [genetic traits]. Roŋëpïïr [cells] cë röt tëët ku ŋicke ke ke yee cɔl roŋpïrcäl [gametes], ayee röt mat, ku bïïkë meth, menh muk kɛ̈rëcäl amëdhiëëthke. Roŋpïrcäl yee aciɛ̈ɛ̈kpïr ke cuëëc, akek ŋuɔ̈tkathɔnde keeu: Thön aayee roŋpïrcal lik cuëëc (cïmën lɛcdhiëth tënë lɛ̈ɛ̈i ku roŋëyɔ̈k në kɔ̈th yiic tënë tiim), ku ŋut aayee roŋpïrcäl juɛ̈c cuëëc, cïmën toŋ. Aciɛ̈ɛ̈kpïr awën yee aciɛ̈ŋpïr tök roŋpïrëcäl ŋut ku roŋpïrecäl thön cuëëc ayee cɔl ajalŋut [hermaproditic]. Roŋpïrcäl alëu bïk thöŋ në ciɛ̈k de guɔ̈pden ku luɔiden (aŋic ke ke yee cɔl ciɛ̈kthöŋ [isogamy], ayee ke cɔl roŋpïrcälthöŋ [homogametes]), ku aköldɔ, në atultuul [cases] juɛ̈c yiic, cuɔ̈kthöŋ de roŋpïrcäl aacë rɔt welamääth bë roŋpïrcäl wääc kaarou yaa ayee ke cɔl roŋpïrcälcïïthöŋ [heterogametes].
Cuɔ̈kthöŋ de ciɛ̈k de ŋuɔ̈t ku thɔn [sexual dimorphism] ee rɔt nyuɔɔth akölëkol në aciɛ̈ɛ̈kpïr tökic, nɔŋ ŋuɔ̈tkathɔn wääc. Cuɔ̈kthöŋ ë ciɛ̈k ŋutkathön alëu bë guɔmde ŋuɔ̈tkathɔn në löcden yekek amëdhiëth lɔc nyuɔɔth (cïmën löc amëtut ku amëyïth). Kuëny de dhiëth alëu bïk wëlrötamääth [evolution] de cuɔ̈kthöŋ tënë ŋuɔ̈tkathɔn juaknyin.




#Article 194: Kuac Kamon (136 words)


Kuac Garang Majok Jok ee dhiëth aköl nin 10 Pɛnëdhoŋuan 1992, aŋic aya rin Kuac Kamon. Yeen ee duriäŋ adiirëcök cɔl ye lönpïr tënë Paguöt Thudän ku ee tuk tënë akutamëtuuk Merreikh Juba keye dugël.
Kamon acë tuk adïïrëcök lac jɔɔk ke kor në Khartoum, genamatnhom ë Thudän, ëcï kaŋ thany tënë Ashai Omdurman F.C , tɔ̈ Omdurman Thudän thiääk kekë Khartoum, ku bɛn la aloŋ paguöt në pamac, ye cɔl Paguöt Thudän ëmën, ku bɛn thany amatdɔmlöŋ në run kadiäk tënë Al Hilal Wau F.C .
awën la amatdɔmlöŋde thok në ruon 2012; go yenhom bɛn tak ku leer Aweil, ku mäl lɔn bï yen amatdɔmlöŋ dɛ̈t yam bɛn thany tënë Alhilal Wau F.C. Nawën cï yen la Aweil ke bɛn thany tënë Merreikh Aweil F.C, ku jɔl rin kök apɛi ë teen keye dugël.




#Article 195: Daniel Awet Aköt (124 words)


Daniel Awet Aköt ee Bënykoor ë Akutɣönëlööŋ ë Miirdït de Paguöt Thudän.
Aköt adhiëth në piny Aramwëër në kuat cɔl Muɔnyjäŋ.
Yen alonypiny në Ɣöndït Apuruuk de Thudän. 
Yen acë rundɔ lööm në wundït ë piööc apuruuk në Amatnhom Pawut, go kɔcroor de Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän ben kuum keye Maalithkuel tɔ̈ lɔŋde Renk në parutciɛɛm de Paguöt de Thudan ëmën.

Jon Garaŋ acë Awet Aköt kuany keye ran töŋ në kɔc ka thiäärkutök lɔ̈ɔ̈kthïn [alternate] de Akutbäny ë Wëlabääny-Kädetɔŋ de YLKT.
Awet Aköt acë yaa Bɛ̈nypawut de Bahr El Ghazal ku ye rɛn kuum apuruuk ke YLKT tɔ̈ lɔ̈k kënë.
Bänythii/ Bänykor ke apuruuk lɔ ye buɔth yen cök kek anɔŋ Bona Bang Dhol,+ Chol Ayuak Guiny ku Deng Ajuong.




#Article 196: Pibor massacre (101 words)


Nääkdït ee loi rɔt lɔk de Pïbor arɔmbaai 23, Pɛnëthiäärkurou 2011 aɣet cï 4, Pɛnëtök 2012. Tɔŋ ee puöt kɛɛm jur karou, Murle ku jɔl yaa Nuɛr de Lɔu. Murle eecë pɛ̈c de ɣɔ̈k ku jöt ke mïth ke kɔc kɔ̈k bïk yaa mïthken looi keye luɔi dït apɛi. Go Apuruk Biör ke Nuɛr baai luɔ̈p arɛmden cï ke yök ku luelkë wɛ̈t lɔn bï kek kuat de Murle thuum në Pinynhom ku bïk nhïm lɔk lääu kekë mïthken ku ɣɔ̈kken të cïn diɛɛr.
Wëlcïtoc në Amaat de Bɛɛidït lonloi Piny de Paguöt Thudän, ayekë thɔ̈ɔ̈ŋkɔ̈u lɔn cï raan 900 nɔ̈k.




#Article 197: Amatnhom Mäcŋaknhom (264 words)


Amatnhom Mäcŋaknhom në Britain Dït ku Parut Ireland, ee pamac lääunhom tɔ̈ pacuɔl në Yïrup. Acï rot tääu wäryɔu alɔŋ parutcuɔl dë piny Yïrup, Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) amat tuur de Britain Dït ku abaŋ parutbak në tuur de Ireland ku tuor thii kɔ̈k kor. Amatnhom Mäcŋaknhom ee pamac lääunhom 78 në dïtë pinynhom, anaŋ lökëpiny 242,500 km2 ku të thöŋ 65.5 tïmëtïm kɔc ciëŋ ɣɔn ruon 2016, ku yeen aye pamac 21 në dïtë cinëkɔc.

Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) ee mäcŋaknhom mec ë lööŋmackɔc [constitutional] naŋ ɣonlööŋ ë miirlɔckɔc [democracy]. Elithabeth de II ee yen benyŋaknhom tik, ee dɔm bäany ɣɔn ruon 1952 ku ee yen bɛ̈nypamac cë rëër bänyic të bärbëtɛɛm. London ee yen genamatnhom ku ee yen genden dïtbëtɛɛm, ee genpinynhom [global city] ku ee tënë luoiëwëu, cieŋ raan 10.3 tïmëtïm kɔc geeu. Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) amat pamaac kaŋuan, yï Iŋland, Thïkotland, Wëleth ku Parut Ireland. Pamaac kɔ̈k kë ëbën anaŋ dhöl maac baai miirimatwuɔt [federalist] naŋ yiic riɛl kithic, Iŋland yetök yen acin ye.

Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) ee pamac cë latueŋ ee yen 5 në dïtë tënë muökëkäŋ ërin juëc käŋ ye loi baai (GDP), ku ee yen 16 në abeeric ë latueŋëraan ku piathëpïr [Human Development Index] pinynhom. Eeyee pamac tueŋ pinynhom luoi thathëkäŋjuɛ̈c ku pamacnaŋriɛl tueŋ pinynhom wär ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19 agut gɔ̈c ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 20.

Eeyee pamac ŋaar tueŋ de Akutmet Yïrup (EU), ku Akut Mukëkäŋ Yïrup (EEC) tueŋ ɣɔn gɔl 1973, naɣɔn ruon 2016 gokï cueetcëberic looi, go nyuoth lɔn wïc raan 51.9% në kɔc cë cueet bë pamacden jaal akut Yïrupic, ku la aɣer pamac akutic aŋot jɛmkï yic.




#Article 198: Akutluɔilɔjik Käleeclonpath (159 words)


Käleecëlonpath de Akutluɔilɔjik, aya aŋiic lɔn yen Oscars, aa duot ë käleecëlonpath 24 kɛk, në jiik luɔiëteetdhëŋic ku wïctëëtic në mɛtnhomakutluɔi [industry] cäthatiip de Amathnhom Pawut, ye gɛmë runthök në Akutluoilɔjik de Teetdhëŋ ku Ŋicëkäŋ de Cäthatïïp (ATŊC (AMPAS në thoŋ Dïŋlïth)), gut bë jiik në tiëmjɔk lonëcäthatiip leec, tëcït ye böɣök në kɔccuɛt de ATŊC. Mëtiëm gut kööm aa cï bɣök bak de kelɔmircik makëcëleŋ, ŋicëjiik cɔl “Këleecëlonpath Akutluɔilɔjik de Jiik,” wën cëbenä guɔ ŋic në mörkë “Oscar.”
Kelɔmircik ee cäk në George Stanley. Käleecëlonpath, anyöthë tueŋ në 1929 në Hollywood Rosevelt Hotel, aa tiëtnyin në ATŊC.

Yänh käleeclonpath acï kaŋ thiaipiny në wenhthieiwël tueŋ në 1930 ku kaŋ nyöthë atöckïtic tueŋ në 1953. Yen aye tiŋ ëmën në pamaac juɛc cït 200 ku riŋepöl ciminërëër në abërarekwëlic. Käleeclonpath de Akutluɔilɔjik ee yänh gɛtënyin thɛɛrbëtɛɛm pinyëbɛ̈n.
Ke thöŋke ye—Käleeclonpath Emmy në atöckit, Käleeclonpath Tony në ɣöngɛtënyin ku jɔl yea Käleeclonpath Grammy tënë aluëldhëŋ—aa cökröt lɔ Käleeclonpath de Akutluɔilɔjik.




#Article 199: Rebeka Nyandeŋ Mabior (150 words)


Rebeka Nyandeŋ de Mabiör (ee dhiëth ruɔ̈n; timthiɛɛr ku dhäŋuan ku thierdhiec ku dhetem 1956) aya aŋiɛcwëlbaany ë Paguɔ̈t de Thudan. Acë lui keye Bɛ̈nyluɔi de Gëk ku Käkëcääth ne miir ë Paguɔ̈t de Thudän, ku yee apiŋbɛ̈ny de Bɛ̈nymacbaai. Ee tiŋjɔk de M. Jɔn Garaŋ de Mabiör, Bɛ̈nykoormacbaai Tueŋ de Thudän ku ye Bɛ̈nymacbaai de Paguɔ̈t de Thudän. Ee Jieeŋ de Twic Pabak. 
Madam Rebeka eeyee ajiëm [advocate] ril de Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ebɛ̈nebɛ̈n loi M. Jɔn Garaŋ agut bɛ̈n nɔ̈mlääu në 9 Pɛnëdhorou 2011. Ɣɔn 2005 cï monyde thou, ke acë bën keny Amatnɔ̈m Pawut ku lee rɔ̈m kekë Bɛ̈nymacbaai de Amatnɔ̈m Pawut Jeorgi W. Buc. Acë athöör alɛɛc ben gɛm miir Amatnɔm Pawut ne biäk ci kek kɔ̈ɔ̈c ne dɔ̈ɔ̈r de Paŋuɔ̈t Thudän. Ayadeŋ acë keny Ɣöndït Grinnell ku Piöcëbɛ̈n de Pawut Iowa tëɣɔ̈n thöl monyde gäät thïn, ke Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään këc guɔ̈ gɔl në 1983.




#Article 200: Kɔc Mandärï (183 words)


Kɔc Mandärï aa kuat kor de Paguöt Thudän ku töŋ de Kɔckiirkɔ̈u. Cinëkɔcken acït tënë 70,000. Keek aa amacɣɔ̈ɔ̈k ku dupurrap, ku yekï töŋ de kɔc Karo nɔŋiic Bärï, Pojulu, Kakwa, Kuku ku Nyaŋwara. Thoŋ ë kɔc kɛ̈ aa thöŋ ërot.

Piiny thɛɛr de kuan Mandärï acï tääu cïtënë 75km parut de Juba, yen genamatnhom de Paguöt Thudän, ku ciɛlicden ee tɔ̈ gen Terekeka në pawutic de Ikuɔtoria Ciɛlic. Keek aa rɔm akeu lɔŋ ë parut kekë Jäŋ ë Bor alɔŋ Maliththoor, Anuet, ku lɔŋ ë paguöt kekë Bärï de Juba alɔŋ Wäär Ku’da. Piinyken acï keekthook lɔŋ ë pabak tënë Nail Ɣer ku ɣetic pacuɔl aaɣët Bau Mädi në Pawut Ikuɔtoria Pacuɔl.

Mandärï, cït wuut kɔ̈k ke Kɔckiirkɔ̈u, aa kɔcɣoŋcök, nɔŋke, ɣɔ̈ɔ̈k aa miëëth, ekën yen këriëëc ëbɛ̈n tääupiny wɛ̈lɛ̈ɣɔc. Tënë kek, lääi cït ɣɔ̈ɔ̈k aya aa kuatëwëu [currency] ku nyothëceŋ [status symbol]. Ruɛɛi aa ye juir në amëthiëk ye gɛm ɣɔ̈ɔ̈k tënë anïnnya. Röörcëthiëk alëu bïk diäär jäk löm të tënɔŋ en riɛl.  

alëu bïk diäär jäk löm tënɔŋ en riɛl. Mandärïï aa naŋ täŋ pɛ̈ɛ̈c ɣɔ̈ɔ̈k kekë Muonyjäŋ Bor mɛ̈iic.




#Article 201: George Athor (254 words)


George Athor Deŋ (1962 – 19 Pɛnëthïäärkurou runë 2011) eeyee aceŋ maalithtɔɔŋkuel [lieutenant general] tenë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (SPLA/YLKT) ku eeyee abircyin de YLKT ku duŋɔr de Akut ë Riɛldekɔc de Paguöt Thudän ku jɔl yaa tuŋtɔŋë, Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Gël de Paguöt Thudän. Yen ee kaac rɔtde yetök në thocbany de Joŋlei tenë kaam cï Paguöt Thudän nhomläu yöök. 

Athor ee mɛɛt rɔt YLKT yic runë 1983 ku acï benë ruok keye maalithtɔɔŋ [major general] në kaam ecë YLKT kuɛlken jal cɔkpiny në runë 2005. Athor ecë jal benë yaa bɛny muuk abaŋ apuuruk lɔŋ Nail Nhial ku këncök lɔŋ Joŋlei. Nawën yen acï benë cuɔttueŋ bë yaa maalithtɔɔŋkuel ku ye bɛnykor në rou tenë luoi kakë wëlabääny. Yen acï ben yaa dieu guop wëël ke aluoop lɔn cenë rɔt yaa maat tenë luɛɛŋ në weethnääk, ku weel ë kɔc nhïïm në weu, ku jɔl yaa rɛɛc luoi në weu në pan Joŋlei ku jɔl yaa Nail Nhial. George Athor ecë rɔt benë maat döömëdhɛŋic nɔŋ yic kuër në rïɛm tenë Apuruk Ɣeer në runë 2006. Kuënykuëny de Pɛiŋuan runë 2010 cök, kaam cï Athor ye dieu kenɔŋ ruɛɛny cë rɔt loi, go Athor tɔɔŋ juɛ̈c looi në wuɔ̈tapuruuk de YLKT. Tɔɔŋ juɛ̈c dɛ̈t cë röt benë loi acë rïöc dït benë looi në alɔŋ parutcuɔl de Joŋlei pawut. Cɔkalɔn  cï lueel cï Athor acë gaam bë manydhaŋ kɔɔc në cueetcëberic ë Pɛitök runë 2011, akut BBC acë benë cääl lɔn cï kɔc Athor raan buɔtkarou (200) ëkeye kɔcbaai nɔ̈ɔ̈k.




#Article 202: Nyuɔɔny (497 words)


Tɛ̈dë, aye cɔl bɛ̈ɛ̈k; ee tuɛny dɛ̈l ye kömbuk(fungus thoŋ Dïŋlïth) bɛ̈i. Bï nyuɔɔny thööŋ, ke ee rot looi kaye këcï kuuk thitlual cï toŋic wälä tootic. Cuɔi ë nhiëm ee rot looi alɔŋ dɛ̈l wälä guöp abak cï ɣook tɔ̈ nhïm thïn.
Kïttuany ne nyuɔɔny aa röt jɔɔk nïn 15 cök ciën ka raan cï wuɔɔk ee yen. Nyuɔɔny alëu bï guöp thöŋic ebɛ̈n ne kaamic, cimënë nhom, dɛ̈l, ayual, ku thar.
Tëcït tënë kämbuk thiärŋuan(40) aye nyuɔɔny bɛ̈i tɛ̈në kɔc. Kekä aye kuat abaŋ ye Dïŋlïth cɔl Truaikophaiton(trichophyton), maikrosporiɔ̈m (microsporium), wälä epïdɛrmophaiton (epidermophyton). Nyuɔɔny alëu bï lac yök ɣɔ̈ɔ̈n ye kɔc juëc waak thïn. Thuëcthuëc ye kɔc röt gɔɔt thin cïmënë jöt, gɔ̈t rot kek läi, töc ku ŋɔ̈ɔ̈ŋ atïtguöp. Nyuɔɔny ee rot thïɔ̈i kaam kɔc ku läi.
Cäär nyuɔɔny ee tɔ̈u ne kïtke yïïc. Ŋiëcde aya lɔn yen nyuɔɔny yen cï raan dɔm ee ku bä adiɔ̈ŋ dɛ̈l abak cï nyuɔɔny raan dɔm thïn ŋoot ku tïŋ wälä cɛɛr macarlanip(microscope).
Tiët rot ee nyuɔɔny ee ku bï dɛ̈l cɔl aye rëël kɔukɔu, pɛ̈n cäthcök ku täu käŋraan rot (personal items).
Döc ee nyuɔɔny eku bï raan guup wal kämbuk nök cimënë miökwäl ye tac raan guöp cït Klotruimazol (clotrimazole), wälä mïkonazol (miconazole).
Na ye nyuɔɔny tɔ̈u dɛ̈l nhomic, ka wal kämbuk cït flukonazol (fluconazol) ye dek abï wïc. 

Kïttuany
Awuɔɔk ë guöp ne nyuɔɔn alëu bï kït thitlual cï butbei but tootic bɛ̈i. Awuɔɔk ë dɛ̈l ne cök alëu bï raan dɔm uŋuan ku awuɔɔk ë dɛ̈l ne juny ee raan mät nyuɔɔny ë juny aya. Awuɔɔk ë riöp acɔl ugual, ku aye Dïŋlïthh cɔl ‘onchomycosis,’ ku yen ee riöp rithic ku cɔl kek aye cɔ̈twei röt. Ugual agäk tënë kɔc ŋuën juëc, tëcït tënë 20% cinëkɔc cï wuɔɔk ne kaam kënë-ic.
Läi ku luɔny, cimënë jɔ̈k ku kubureen aye nyuɔɔny ɣook aya, ku tuanyden alëu bï rot tɛkpiny kaam kɔc ku kek, kënë ee nyuɔɔny cɔl aye tuɛnyläi. 

Kïtke nyuɔɔny nhïïm akïk:

Käŋyebɛ̈I nyuɔɔny
Kämbuk aye pïïr ɣɔ̈n tiɔpic, ku ɣɔ̈n mor cimënë ɣɔ̈ɔ̈t ye kɔc thuëc war alɛ̈thïn wälä agerem ye kɔc ɣɔ̈cthin many cït atuny aköl ye cɔl, ‘tanning bed’ thoŋ Dïŋlïth, wärcïbuth (swimming pool) ye kɔc kuanŋthïn ku kaam dɛ̈l cï ye yic mat. Kuat nyuɔɔny ye dɛmatophaitosis thiɔ̈i ee kɔc liäp alɔŋ makana thuëc ye kɔc ke gup rïcthïn kïc tɔc wäl nyuɔɔny nyai, wälä römröm alanhlaak, alɛ̈thceŋ ku warcök.

Gëlwei nyuɔɔny
Wëët ye gam akin:

Döc Nyuɔɔny 
Wal näk kämbuk (antifungal) ye gam aa kë ye tac cimënë mïkonazol, ketokonazol, wälä tolnaftate ye ke tac arakrou akältökic ɣet të jiël kït nyuɔɔny---kaam nïn kadhorou arak rou (nïn 14). Wal ye tac guöpic abï  muökthïn  tɛ̈cït tënë nïn ka 7 ne jäl kït cök ciëën erin ku bï kït cuk cɔl aben pääc. Kaya, ke döc de nyuɔɔny abuk ëlä ke nïn 14, agut tɛ̈ ɣeet yen 21. Na cï nyuɔɔny yiëc eraan guöp  cimënë  nyuɔɔny nhom, raan abï guup wäl ye dek bï tuany la nök ë guöpic.




#Article 203: Arok Thɔn Arok (185 words)


Arok Thɔn Arok eeyee aŋicwëlbany në lɔŋ Paguötic Thudän. Yen acë moc tueŋ në yɔ̈ɔ̈mtɔŋ de Thudän në wën acie yen lɔ Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) jɔk kekë kɔc kɔ̈k. Yen acë këcwëi lɔ akuma de Thudän ke däkpuou në YLKT.  

Arok aye muɔnyjäŋ de kɔc cɔl Twic tɔ̈ të Koŋor. Ku ye kɔc kɔ̈k ŋic  lɔn  yen luɛɛl ke ruäi de Dr. Jon Garaŋ de Mabior. Yen koŋ tɔ̈ Koŋor në run 1984 agut run 1985 keye bɛ̈nyapuruuk në lɔ̈ŋ Madiŋ Bor. Yen acï yath tueŋ keye dugeer Madiŋ Bor në bɛ̈nyapuruk cɔl Kuol Manyaŋ Juuk. 

Arok aa nɔŋ kɛ̈cmat kekë dugoordït Garaŋ. Alop acï yaa luɛɛl yen bï mëc ku cuopwei në Garaŋ, kemony gɛ̈mgɛ̈m luoi kekë tuëënyakuma ke Thudän ke tɔ̈ London cök. Tak de yuic bë Dr Jon Garaŋ thocpiny. Thök de 1992, Arok acë rët kuäälwei në ɣonëmec de YLKT yic, ku jɔl kekë Kerubino Kuanyin.  Na wën, ke yen acë thuuk Kaartuɔ̈m. Tëën, yen aŋic keye dugeer de akut Twic Pabak da kuut de Gɛmëdɔɔr de Kaartuɔ̈m cï thany në Dr Riak Machar ku tuëënyakuma Thudän.




#Article 204: Nyandeŋ Malek Deliech (236 words)


Nyandeŋ Malek Deliec ee dhiëth runë 1964, aaye aŋiɛcwëlbääny de Paguöt Thudän. Yen acë kuum [served] keye bɛ̈nypawut Warap mënë aye pɛɛinïn 25 Pɛnëdhïëc runë 2010, yen acë bɛnë tïam tënë akuënëcuɛt 517,149. Yenë ë tiŋ tueŋ cï benë kuany keye bäänypawut Paguöt Thudän.                                                                                                                                  

Nyandeŋ Malek Deliec eeyee dhiëth Cuibet, Bahr el Ghazal. Yen eeyee mɛɛnhnyane [granddaughter] de bɛ̈ny cɔl Arol Kacuol. Ke nɔŋ run 13, go lɔ Juba bë lɔ rëër kekë mëlënë [aunt] Victoria Yar Arol, ku Nyandeŋ acë bënë lɔ tueŋ kekë gäatde abë bënë thök panpïööcnhïal cɔl Gezeria në run 1984. Aaya, Nyandeŋ acë bënë lɔ Egypt abë naŋ anyoothpiööccïthök [bachelor's degree] tenë Piöcëbɛ̈n de Zagazig në runë 1991. Nyandeŋ acë ŋot ke lɔ tueŋ kekë gäätde Amatnhom Mäcŋaknhom [United Kingdom], abë jal naŋ maŋicpiööccïthök [master's degree] tenë Piöcëbɛ̈n de Wolverhampton në run 2003. 

Kaam yen rëër yënë Egypt, Nyandeŋ acë bënë lui apɛɛi në lɔŋ Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän [Sudan People's Liberation Movement]. Kaam ɣɔn yenë tëër kɔc tënë nhomläu Paguöt Thudän, Nyandeng Malek acë bënë lui në lɔŋ pïöc tënë ɣäänë [liberated areas] äwëën cë kekë dɔɔm. Në rune 2007, Nyandeŋ acë bënë yaa bɛ̈nypawutkor [deputy governor] ku yenë ayaa acë bënë yaa bɛ̈nyluɔi de piöcëkaŋ Pawut Warrap. Në Pɛnëŋuan runë 2010, yen acï bënë kuäny keye tiŋ tueŋ cï kuäny bë yaa  bɛ̈nypawut tenë Paguöt Thudän. Nyandeŋ keye bɛ̈nypawutkor, acë piöcënyïïr bënë cuɔ̈t tueŋ [pushed] apɛɛi. 




#Article 205: Krithtiano Ronaldo (354 words)


Krithtiano Ronaldo ee mony Portugiith, duriaŋ lonpïr de adïïrëcök wën ee thɔntueŋ [forward] në wunmɛ̈t de Real Madirit ku wunmɛ̈t kewutic de Portugal. Aye gam keye yen ee duriaŋ piathbëtɛɛm në pinynhom, Ronaldo ka kith apei ci keb nyaai wen dekiyic ariop kadhiëc ke Ballon d'Or. Acë koth ka26 nyaai në luɔiëciɛŋdeyic, adekic Amatthok de Maril de UEFA kadhiëc ku koth töŋ de Amatthok de UEFA de Yurup. Ronaldo ee amuktuŋthok në kɔc cë gol juɛ̈c tɔ̈u pïny de kawac de Akuttueŋkadhiëc [top-five leagues] (395), Amatthok de Maril de UEFA (120), ku Koth de Amatthok de UEFA de Yurup (9).
Acë gon wuɔr 670 tɔ̈u në lonpïrdeyic tënë wutmat kula pamac.

Ke dhiëth ku biirnhial në tuur de Portugal cɔl Madeira, Ronaldo acë thäny ke Mancethter Yunited [Manchester United] ke nɔŋ run 18 në run 2003. Ke nyaai konhden tueŋ cɔl FA në abany den tueŋ pan Dïŋlïth cök, acë Mancethter Yunited kony në nyaai de Kooth de Amatthok Tueŋ kadiäk kekë kuanyicok, Konh de Amatthok de Maril de UEFA, kula Konh Pinynhom de Wutnat de FIFA. Në run 2009, Ronaldo ayee në ɣɔ̈c adïïrëcök arilicbëtɛɛm ɣɔn jël yen Mancethter Yunited ke lɔ Real Madirit në Yuro tïmëtïm 94. 

Ku në Yithpeen [Spain], Ronaldo acë konh 15 nyaai, abikyicde Kooth La Liga karou, Kooth Copa del Rey karou, Kooth Amatthok de Maril UEFA kaŋuan, Kooth Kueŋ de UEFA karou, kula Konh Pinynhom de Wutnat de FIFA kadiäk. Kam duriaŋ de Real Madirit acë gon juëcbëtɛɛm tɔ̈u akolokol. Ronaldo acë gon 34 kadiäk tɔ̈u në mɛ̈ɛ̈n de La Liga tök yic 34, ku yen ee duriaŋ ëtök cë gon 30 tɔ̈u në abëkruöönic ka6 ke La Liga kekë kuanyicok.

Ronaldo ee menhbaai de Portugal, ayee luel lɔn yen ee duriaŋ piathbëtɛɛm de Portugal akolakol në Akut Adïïrëcök de Portugal në run 2015. Acë gɔl thuec tënë Portugal në run 2003 ke de nhom run 18 ku acë thuec në pol juɛ̈c apɛi wuɔr 150, ku acë gon juɛ̈c apɛi tɔ̈u wuɔr duriaŋ kɔ̈k de Portugal akolakol. Yen acë Portugal wët nhom tueŋ bïk kaŋ jöt në mëënkuötic ril tueŋ në Konh de Yurup run 2016.




#Article 206: Adolf Hitler (187 words)


Adolf Hitler (20 Pɛnëŋuan 1889-30 Pɛnëŋuan 1945) eeyee aŋiɛcwëlbääny de Germani ku eeyee bɛ̈ny de akutguirmiir Nadhi ku Bɛ̈nyluɔitueŋ de Germani jäl 1933 gutcï 1945.  Keye bɛ̈nyriɛl, Hitler acë Tɔŋ Pinynhom de Röu gɔɔc në Yïrup, yenakë Hitler ku kuumëmiir Nadhi acë näk 19.3 tïmëtïm kɔcbaai ku maabuuth de tɔŋ, nɔŋic thuumëkuat de tëcit 5.5 tïmëtïm de Jeeu, Jiptheeth, ku akuut kɔ̈k.  28.7 tïmëtïm kɔcbaai ku apuruuk aacë thou në tɔŋ apuruukic në Yïrup. Eeyee tɔŋ cï kɔc juecbëtɛɛm nɔ̈k thïn në wëlthɛɛrëraaniic ëbɛ̈n.  

Hitler acï dhiëëth në Authtriya ku acï muuk tëthiääk ke Linth [Linz]. Yen acë lɔ Germani në 1913 ku thɛɛr tënë akutëriɛl Germani në Tɔŋ Tueeŋ Pinynhom. Yen acï kuaany ye bɛ̈ny de akutguirmiir Nadhi në 1921. Gɔ̈c në 1924, acï kɔc juëc rötmät Hitler, wët cï yen gɛ̈mgɛ̈n de Berthailleth nyieny ku ɣäthtueŋ pan-Germanithm, ku alei-Themanithm ku alei-duotebaaiebɛ̈n. Në 1932, akutguirmiir Nadhi eeyee akutguirmiir cï cueet ye dïtbëtɛɛm në Reichthtag [Ɣönëlööŋ] de Germani, ku Bɛ̈nymacbaai Paul von Hindenburg acë Hitler kuany keye Bɛ̈nyluɔitueŋ në 30 Pɛnëtök 1933.  Kaamthiok thokde, Reichthtag acë Lööŋ Luɔimɛc de 1933 looi, cɔk Hitler ye bɛ̈nyriɛl de Germani. 




#Article 207: Kuat Anuak (113 words)


Anuak ee kuat Luo ke kɔc kiir kɔu cieŋ lɔŋ pabak Apirïka. Kek ee ŋääm ke nɔŋ caka tök kekë kɔcakeunhiimken tɔ̈ parut, Luo ku Culuk, ku kek awëër thuöŋ tök kekë kɔcakeunhiimken tɔ̈ paguöt, Acoli. Thuoŋdɛn ee tök kam thook de ruäidït de thook Kiir-Piɛnyliɛɛt. Kek ee cieŋ kiirkɔ̈u në bɛɛibëc paguötbak Paguöt Thudän ku jɔl yaa paguötcuɔl Ethiopia. Anɔŋ piirëk Anuak 200,000 ka 300,000 në pinynhom. 

Anuak ku kɔc kɔ̈k cieŋ në ɣanthuth ë Gambela në Ethiopia aa jiɛ̈ɛ̈mwei në wëët cin ke tiɛɛlwei në kuat kɔ̈k de Ethiopia, ye anɔŋ dɛlɣëër ku cieŋ ɣänthöny. Kän acë Anuak pëën piöckeŋ, konyëkiim ku käk wën ë miɔc, ku aya piny pɛɛn latuëŋ mäth.




#Article 208: Kawac Makuei (231 words)


Kawac Makuei Mayar Kawac ee aŋiɛcwëlbääny në lɔŋ Paguöt Thudän. Yen eyee dugeer de Anyanya Tök në akut ë nhomlääu wäär Toŋbaai Tueŋ Thudän në run 1955-72 ku Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (ALKT) wäär Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän në run 1983-2005. 

Kawac Makuei amet Anyanya Tueŋic në run 1963. Agut 1972 yen abɔ yaa maalith. Yen eyee raan tök kaam kɔckejiil ë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) në run 1983.  Yen acë ben yaa bɛ̈nyapuruuk ë akutmitoŋ Jamuth de YLKT.
Në Pɛnërou 1984, Maalithkuelrou Kawac Makuei acë ben tiam apɛi Wathkec, në thok Leldït Joŋlei. Në run 1986, yen acë apurukyampoc tïmjuɛ̈c luel në lɔŋ Parut Bahr el Ghazal ku bïkloi cathbaaric gu lan bë kek ɣet Ethiopia. Në Pɛnetök 1990, ke ALKT acë Kawac Makuei mec kekë kɔccïpiŋ kɔ̈k në akutic, ŋorcelic në Dr. Jon Garaŋ.

Në 21 Pɛnëŋuan 1997, Kawac Makuei eyee raan tök kaam dugeer ke paguötic cë thany Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r de Kaartuɔ̈m. Yen acï koon në YLKT. Na wën, Kawac Makuei acï kuany keye bɛ̈nypawut ë Parut Bahr el Ghazal. 

Në thok toŋbaai run 2005, Kawac Makuei acï kuany keye Bɛ̈nythöc de Akutnɔŋluɔi Kɔcŋictɔcapiɛth de Paguöt Thudän. Në Pɛnerou 2010, go retcök keye raankaac në loŋ Parut Bahr el Ghazal, thuɔ̈ny da Akutguirmiirmat de Luäk Riɛldekɔc [USDF], ku meen në kuɛ̈nykuɛ̈ny ë Pɛnëŋuan 2010, yen acë kɔ̈ɔ̈c në Maloŋ Awan Anei. 




#Article 209: Australia (249 words)


Australia ee pamac macrotyetök nɔgic abäŋ pandït Australian, yen anɔŋic tuulnhom de Tasmania ku jɔl yaa tuulnhïïm thiik kor juɛ̈c.Yen ee pamac dïtbëtɛɛm në Oceania ku yen ee pamac 6 në lɔŋë pinylääu në Pinynhom ëbɛ̈në. Pamɛɛc kek nɔŋ akeeu kekë yen aye yïk Papua New Guinea, Indonesia ku Pabak Timor tënë parut,  Solomon Islands ku Vanuatu në lɔŋ parut-pabak, ku New Zealand në lɔŋ paguöt-pabak. Genamatnhom de Australia ee Canberra, ku kɛɛldït dïtbëtɛɛm ee Sydney.

Tëcït tënë ruon 60,000 aŋot British këc guoɔn nyucciëëŋden tueŋ në thök ruonbuot 18, Australia yen ee cïeŋ amïciëëŋ ke Australia. Yen aye pandït  Britain cɔlkedenë në runë 1770 ku ajökde ciɛŋ, kɔc ace bënë määc bïk yaa ɣöc nëkaŋ mënë pɛinïïn 26 Penëtök runë 1788. Cinëkɔc acë rɔt bënë juak apɛi në runëthïiär kek cë lɔ, ku tëcït tënë runë 1850 go aabaŋdït ë pandït bɛ̈n caaththök. Naye pɛinïin 1 Pënëtok 1901, ke panmäcalëi [colonies] kadheteem gokï akutamatnhombai caak keye Paankɔc de Australia. Australia acë bënë lɔtueŋ keye ajuiɛrëluɔi de wëlabääny yenë kɔclɔc në nhompäl.

Australia anɔŋ määcëkäŋ [economy] 13 de dïtë në pinynhom, ku anɔŋ abɛ̈nɣöt de raan 10 de baarë. Ke nɔŋ thöŋlatueŋ de raan [human development index] 2 de baarë në pinynhom, yen ee pamac piath arëët në lɔŋ pïir, pialguɔp, piöcëkaŋ, nhomlääu määckäŋ ku jɔl yaa nhomlääu wëlëmänybaiyic ku yinywëlëmänybai. Cinëkɔc aye tïmëtïm 25 ku abäŋ kɔc juäc arɛɛr kɛldïtic ku lɔŋ pabak adɛ̈ɛ̈kdït. Australia yene pan dhoŋuan në pinynhom nɔŋ cinëdit amïkök cïtë 26% në buɔtic cinëkɔc.




#Article 210: Toby Maduot Parek (248 words)


Dr. Toby Maduot Parek (1936-24 Pɛnëdhiëc, 2012) yë bɛ̈nyakut de Akut Kewutic Apirïka de Thudän  (AKAT (SANU në thoŋ Dïŋlïth), raan töŋ kam kɔcɣönlööŋ tënë Amatjuääc Ɣönëlööŋ de Miir de Paguöt Thudän ku raan töŋ kam Akut Thudän de Yinyraan (ATY (SGHR në thoŋ Dïŋlïth). AKAT eeyee akutguirmiir tueŋ paguötic Thudän ku cë Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (AKLT (SPLM në thoŋ Dïŋlïth) dhïëth.

Toby Maduot acë dhiëth pan cɔl Rualbet në Tonj, Arɔ̈mbaai Parut, ruon 1936.
Wën cï yen lo panabun Tonj ku Omudurman, ke cë kuën de thol löŋ pioc wël tënë Piöcëbɛ̈n Charles pan cɔl Cikothlobakia.
Dhukde pan Pabak Yïrup ruon 1965 cök, ke cë bɛn lui ke yä akïm ciɛl Thudän kekë Kaartuɔ̈m. Ke cë rɔt bën mät në wëlëmiir keye raan töŋ de AKAT mac thuɔ̈nde William Deŋ Nhial, duŋɛ̈ɛ̈rde, ye tök kaam duŋɛ̈ɛ̈r riɛlbëtɛɛm Thudänic nhomlääucök.
Kë ce tak AKAT juak yïc apëi.

Kam cï AKLT rɔt jat nhial, Dr. Maduot eeyee raan töŋ kam kɔc lik mëc cuec cë doŋ Kaartuɔ̈m,  ke ye lui keye maluï [activist] de yinyraan, te ye kɔc rel thin war yïc ku ye ril wër wët toŋ ku lony, ke looi akuma tënë kɔc Thudän.
Kam këcë gɛmëdɔɔr thany ruon 2005, ke ye cï lac yaa mac akut Akuma aminia run juɛ̈c Kaartuɔ̈m. Ke ye ken lui te ye wal ɣac wei thin ŋoŋ nyin apei  tënë ye kɔc cieŋ thin aɣer Kaartuɔ̈m ɣai yousif. Tëdït ë kɔctuanyde aake ye bën paguöt de pamac. 




#Article 211: Dominic Dim Deŋ (265 words)


Dominic Dim Deŋ (1 Pɛnëdiäk 1950-2 Pɛnëdhiëc 2008), eeyee raan tööŋ ë duŋëër ë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) cë lɔ̈i ka path, apuruk run juɛ̈c cï theek apɛi, ku ye Bänyluɔi ë Gëlbaai në Akuma de paguötic Thudän. Na Pɛnëdhiëc 2, 2008, go yen löönypiny në riannhiääl ku rëëk abë thöu në 375km puɔl Juba, Thudän.

Dominic Dim Deŋ eeyee Muonyjaŋ në lɔ̈k Bar el Gadhel, ye dhiëth në panbëëc tɔ̈ arɔ̈mbaai Twic, Pawut Warrap, Pagöutic Thudän. Na yee run 1966 ke naŋ ruön thiëërdhetem, go mɛt në kɔcroor de Paguöt Thudänic në Tɔŋbaai Tueŋ de Thudän. Na wën ruɔ̈n 1972, le dɔr gɛmgɛm ee thäny në kaam akuma ku jɔl yaa kɔckoor de Thudän, ŋic ke Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Adith Ababa. Ke abak de gɛ̈mgɛ̈m, Dim acï göörlom në Apuruk Miirdït Thudän keye makuelrou. Yen ee acï cuɔtnhial ku bë ben maalithkuel. Ruɔ̈n 1987, bɛr jɔk tɔŋ në Paguöt Thudän cök, go Dim yuic bë miirdït Thudän puɔl ku mɛt Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudänic.
Na wën nëk në run kerou, go bɛn cuettueŋ keye maalithkuelrou ku kueny në lɔ̈k ciɛl de Bor Jöŋlei, të Saif El Hobour daar thïn. 

Na 2005, Dim acï gam rin në kɔc Twic Mayardït keye raan Amatjuääc Ɣonëlööŋ de Paguöt Thudän, thöc ye atɔ̈ thïn gu cï dhuonde. Na 2007, go yen kuäny keye bënyluɔi de YLKT nä akuma ë paguot Thudän.

Piëër de yic

Na 1973, Dim ee thiëk në tiŋden ye cɔl Jothepine Apieu Jenarö Aken, ye yök Panpiööc Panyök.  Kek acï thiok ke thiäkic në pamatnhom de YLKT në Juba.




#Article 212: Lil Wayne (345 words)


Dwayne Michael Carter Jr. (dhiëth aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, 1982), ŋic rinken cɔl Lil Wayne, ee kën raankët de mudhïka rap pɛn Amerika. Ruöön 1991, ka lɛŋ run kadhoŋuan, Lil Wayne acë rɔt mät në amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt [recording company] cɔl Cash Money Recordsic kaye yen raan koor akut kënë-yic ëbɛ̈n, ku ee ye raan tök kam kɔc karou ke tɔ̈u akut cɔl B.G.'zic kekë raanden dɛ̈t mudhïka rap tɔ̈u gen cɔl New Orleans cɔl Lil' Doogie. Ruöön 1996, Lil Wayne acë rɔt mät akut mudhïka hip hop paguöt [southern] cɔl Hot Boys, kekë kɔc cɔl Juvenile ku Young Turk ku Lil' Doogie. Këtkët Hot Boys acë rɔt bɛ̈n gɔl në akutëdiɛt cɔl Get It How U Live! ye ruöön kënë-yic. Tiäm de akut kënë eeye bɔ̈bei tënë akutëdiɛtden cɔl Guerrilla Warfare (1999) wäär cïk ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök, ku  tënë dittööŋ cï bɛ̈ɛ̈i bei rɔt ruöön 1999 cɔl Bling Bling.

Akutëdiɛt  tueŋ cï Lil Wayne looi yetök eeyee Tha Block Is Hot (1999). Waak kɔ̈k cë bɛ̈n biɔ̈th keek aa Lights Out (2000), 500 Degreez (2002), Tha Carter (2004), Tha Carter II  (2005), Tha Carter III (2008), Rebirth (2010), I Am Not a Human Being (2010), ku Tha Carter IV (2011). Tha Carter III acï ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok nïn kadhorou tueŋ ke bïï yenhom bei-yiic ku acï bɛ̈n ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë kadiäk tïmëtïm thook. Akutëdiɛt  kën acë Këleecëlonpath Grammy bɛ̈n yök kaye Akutëdiɛt Rap Pathbëtɛɛm ku aake lɛŋ yiic diɛt cë kök apɛidït cɔl Lollipop, A Milli ku Got Money. Aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, ruöön 2012, Lil Wayne acë kën cɔl Elvis Presley wuör kaye yen kën moc lɛŋ diɛt juɛ̈cbëtɛɛm në Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u (Billboard Hot 100), kek diɛt 109. Acï këët kɔ̈k bɛn bɛ̈n waan thok alɔŋ diɛt juëc tɔ̈u Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u tawäär. Akuutëdiɛtken acïke ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok pinynhom.

Pɛnëdiäk, ruöön 2010, Lil Wayne acë mac kɛrkonic pɛ̈i kabɛ̈t gen cɔl New York wɛ̈t cï ye yök yök awuɔ̈c ka muk dhaŋ aliɛ̈m cë rɔt looi yic wäthɛɛr Pɛnëdhorou, ruöön 2007.




#Article 213: William Deŋ Nhial (258 words)


William Deŋ Nhial eeyee duŋɛ̈ɛ̈r wëlëmiiric de Akut Kewutic Mɛɛt Apirïka de Thudän  (AKMAT (Sudan African National Union (SANU))) gɔl në runë 1962 agut runë 1968. Yen eeyee raantöŋ kam duciek de Tuŋëtoŋ Anyanya ye thɔ̈r tënë nhomlääu de Paguötic Thudän. Yen eeyee wun aŋiɛcwëlbääny cɔl Nhial Deŋ Nhial.  

William Deŋ eeyee Muɔnyjäŋ ku ee dhïëth Tony. Yen acë gaam në göök tënë Arab aruɔ̈ɔ̈mpinykum de kɔc Arab. Në runë 1958, go benë kaat bë lɔ piny pei cëmenë cï aŋiɛcwëlbääny kɔ̈k de paguötic Thudan ye loi. Runë 1962, William Deŋ ku Joseph Oduho acë athör gɔɔt, ye cɔl “Kërilic Paguöt Thudän” cökï ku bikë buoc në tɔŋ tenë kɔc Paguöt Thudän, eeyee athör tueŋ wɛ̈t ë këjamic kën. Naye runë 1963, go abïkök lɔ Kampala në Uganda ku gɔckï bïk akutjuɛ̈ɛ̈rden cɔl Akut Kewutic Apirïka de Thudän (AKMAT). Kek acë tuŋëtoŋ AKMAT cɔl Anyanya loi, ku jɔlkï luoiden jɔkcök lɔŋ në Paguöt Thudän në 1963.  

Në Pɛ̈nërou runë 1965, William Deŋ acë benë dhuk Kaartuɔ̈m ku gɛ̈ɛ̈t AKMAT keya akutguirmiir në Thudän, ku bë lui në miiramatnhom në Thudän akïnythïn. Yen eeyee bɛ̈nymac AKMAT në Thudän. Ku bäny kɔ̈k AKMAT kekë ŋɔr raan ye cɔl Aggrey Jadien, acïk benë tääk bïk rëër aɣer në Thudän ku juierkï tɔŋ nhomlääu. Ku yen William Deŋ akëc benë tiam, rinë mïïr Khartoum acë benë jai wetden cë täk. Rinë them bë kɛcwei  kɔ̈ɔ̈c, go Bɛ̈nyluɔitueŋ Mahgoub näkdït de kɔc juäc loi tënë kɔc cë piöcarët ku bäny ke pan Wau, Juba ku jɔl yaa geeth kɔ̈kic në pɛininë 9–15 Pɛnëdhorou runë 1965. 




#Article 214: James Nyaŋ Cieŋjiek (191 words)


James Nyaŋ Ceŋjiek (dhiethl aköl nin rou Pɛnëdiäk 1992) ë raankat pan Paguöt Thudän ku ë rel mënë Kenya ke ye nyuoth te bi yen akat thïn (training).
Ë kë cï kuany kɔc Akutkuanybetak Olimpik Pinyëbɛ̈n (AOP) bï tëër tënë apakat ruel 2016 Olimpik, ye cï täu 8th kat 400m meenëdhïemic, thok  52.89.
yë cï wëër aya 2018 Apirïka tëerdit athaba (asaba) Nigeria, kat 800m thin 1:58.69 keye 34th piny meenëdhiemic.
Cieŋjiek yë raan bentiu, Paguöt Thudän. Tene 1999 wun de ku aya apuruk ye ci nok kam toŋ rou kɔc pan Thudän. Ka ruonke ye 13 Cieŋjiek jal Paguöt Thudän ku kuelrot Kenya keye apakat. Go akutnoŋluoidït de amat de beidït tënë apakat aŋicjaŋ gam apakat Penëthiaarkurou 2014.

Luoi de thuec de Cieŋjiek ë jɔk kat wen lɔ panpiöc Kenya, mɛt rot akut mith ŋuën geu ɣön  thöny ŋic rin kammecic kockat. Ye lac nyuɔth te ye kɔc kɛt thin ka cin cok wer, ku kene ye cɔl ye lac yok de tok ë men ku men. 2013  ye ke ci kuany bi rot mat kɔc wëër (athletes) tegla loruope buoth cok piny door luoi de kuony apakat wut 
Kakuma.




#Article 215: Eminem (210 words)


Marshall Bruce Mathers (dhiëth Pɛnëthiäär 17, 1972), aŋic keye cɔl Eminem, ee amikëëtdiët de Amatnhom Pawut de rap, magötdiët, amuwääk, matajiirdït de dömëdiɛt, ku manyueth.

Eminem ee raankët ye käkëɣaac juɛ̈cbëtɛɛm në loŋ Amätnhom Pawut në run 2000. Në luɔiëciɛŋde, yen anɔŋ akuutëdiɛt  köktueŋ 10 në Billboard 200 (aguier de akuutëdiɛt kökbëtɛɛm në nïnkadhorou ëbɛ̈n) ku akuutëdiɛtkor köktueŋ dhiëc në Billboard 100 Tuc. Kenɔŋ akuutëdiɛt ke awär tïmëtïm 24.7 ku akuutëdiɛtkor ke awär tïmëtïm 107.5 në Amatnhom Pawut ku tïmëtïm 220 pinynhomëbɛ̈n, yen ee kam kɔcëkëët ɣaacjuɛ̈cbëtɛɛm thaaëbɛ̈n, ku kɔc juɛ̈c aa lueel lɔn yen ee tök kam kɔcëkëët piathbëtɛɛm ku cïpiŋbëtɛɛm në kuatëbɛ̈n de tiöndhëëŋ. 

Thökden yöt akutëdiɛttueŋde Infinite (1996) ku jɔl yaa Slim Shady EP (1997), Eminem acë thäny kekë Aftermath Entertainment de Dr Dre.  Akuutëdiɛtde diäk dɛ̈t, The Slim Shady LP (1999), The Marshall Mathers LP (2000), ku The Eminem Show (Nyööthlöör Eminem) (2002), kedhiɛ̈ acë Käleecëlonpath Grammy tiäm keye Akutëdiɛt Rap Piathbëtɛɛm, ku kä ciëën karou acë ɣaacwëi abëk ke awär tïmëtïm 10 në Amatnhom Pawut. Kek acï buɔthcok në Encore (2004), Relapse (Löönycien) (2009), Recovery (Dëëm) (2010), The Marshall Mathers LP  (2013), ku Revival (2017). Relapse, Recovery, ke The Marshall Mathers LP kedhiɛ̈ acë Käleecëlonpath Grammy tiäm, ku Recovery acë yaa akutëdiɛt ɣaacjuɛ̈cbëtɛɛm pinynhomëbɛ̈n në 2010.  




#Article 216: Alek Wek (208 words)


Alek Wek (dhïet 16 pene ë ŋuan 1977) yë raan Paguöt Thudän-British anaŋlath ku ë maguïrkacieŋ yë jök kök luoicieŋ ka ruonke ke yë 18 thïn 1995. Aka ye Koc lac jam wɛt lathïn gam wët dhïeŋ thïn kök mɛtnhomakutluoi.
Yë kuat jieŋ akut thïn Paguöt Thudän, ku ë cï wɛɛr Britain thïn 1991 bï rot kual wɛt toŋbaai thïn Thudan.
Yë rër mënë thïn Brooklyn, New York.

Alek ye dhïet thïn Wau, Thudän (mënë Paguöt Thudän), thïn ɣönëtoc loŋic agereem kärou cïn yïc manyadok piu kat, ku yë 7th mïth ka 9th.
Wën cï yën ɣët thïn London ka ruonkë yë 14, Alek lo London ɣondït kök.
Alek yë yök aɣër tänëɣöc thïn 1995 thïn Crystal Palace, London Model 1 scout.
Yë röt nyuoth thïncathatïip ë tiondheŋ tënë Goldeneye tënë Tina Turner ruonkënë, ku kam ciëëkic tene jök kök anaŋlath.
Yë cï cak anaŋlath ruonkene. Thïn 1997 noŋ MTV ku yë raan tueŋ Afrika anaŋlath bi rot nyuoth kuomkou de Elie ruonkene.

Alek yë cï cath kajuëc kök baai cï mënë Chanel, Ralph Lauren, Karl Lagerfeld, Marc Jacob, Christian Dior, Yves Saint Laurent, Louis Vuitton, ku Hermes. Alek ye rot nyuoth kuom kou dë Elie Id loŋic koc bɛɛï juec (Cosmopolitan, Glamour, Forbes magazine Apirïka ku Ebony). 




#Article 217: Deŋ Adel (239 words)


Deŋ Adel (dhiëth 1 Pɛnërou 1997) ee raanthuëc dökthiɔ̈l Paguöt Thudän-Australia tënë Houston Rockets. Yen acë thuëëc në dökthiɔ̈l ɣöndïtic tënë Louisville Cardinals.

Runtueŋ
Adel acï dhiëth Juba, keye Paguöt Thudän mënë.

Keye riënythii, yen, mande, ku mïthmanden kädhiëc acë kat toŋ cë baai rac Thudän, ku lek Uganda bïk lɔ guïr jal le Australia. Yen acë ɣet Melbourne në ruɔ̈n 2004 keye run bɛ̈t. Dökthiɔ̈l acë töŋ koŋ bën pïïr ë Adelic wen ye mathke ye lueel yen keye runke 14.

Adel acë lɔ ɣonepiööcŋar karou, Ɣöndït Keilor Downs ku Ɣöndït Xavier. Na ɣɔn Pɛnëbɛ̈t 2013, yen acë lɔ Amatnhom Pawut, wën cï yen $20,000 ariöpŋiɛckuën (scholarship) de dökthiɔ̈l yök bë lɔ Victory Rock Prep në Bradenton Florida. Në ruɔ̈n 2014-5, keye ruɔ̈n kedeŋuan në Victory Rock Prep, akuënciɛl ë Adel në tuntök eeyee akueen 19.1, dhukëdök 8.1, ku kuony [assist] 4.0, ku kony yen wunmɛ̈nde Blue Devils bë tun 27 tiam ku löny tun 9.

Pɛnëdhiëc 2015, Adel acë lɔ Piöcëbɛ̈n de Louisville bë piöc në kam tueŋ de panpiöc ruël. Na wën, yen acë rɔt mat në Louisville Cardinal tënë abëkruöönic 2015-16 ku ye loi ka amïjök de wunmet bë jok në ruɔ̈ntueŋ.

Keye ruɔ̈n kediäk loŋ kuën, akuënciɛl ë Adel në tuntök acë yaa akueen 15.0, ye juɛ̈cbëtɛɛm në wunmɛ̈t, ku yök aya dhukëdök 5.2 tuntök. Wën cï yen ruɔ̈n kediäk thök Louisville, Adel acë ciel lɔn wïc yen bë lɔ 2018 Akut Dökthiɔ̈l Kewutic (ADK) rɔtmat.




#Article 218: Akol Miyen Kuol (159 words)


Akol Miyen Kuol (dhiëth në 1974) ee awïcwël, amegɔt, ku mikëp de Paguöt Thudän. Yen acï dhiëth në lɔ̈k Abyei nɔŋ miök juɛ̈c, kuyee aŋot piir yemɛn në kökic Kenya. Akol Miyen aŋic në wët luɔi de këp bë dɔ̈ɔ̈r thööp në pinypande, Paguöt Thudän. Akol alui yemɛn tënë BBC keye dulääth Thudän ku Paguöt Thudän. Lëklëk abuonnhial de Akol cɔɔl “Save The Last Train” (“Kony Riangëkluŋ Cëdoŋ”), acë dujiit riɛɛlpuoth në Juba bïk atiipakuɔt jiit në genamatnhomëbɛ̈n bïk dɔ̈ɔ̈r lɛɛk. Akol acë lëklëk “Kony Rianëgëkluŋ Cëdoŋ” liepthok në SpiceTalks, ee luɔi de “Spice Without Borders” (Jamwältuɛt Cinakeu) në ruɔ̈n 2016. 

Piir deyictueŋ 

Akol acë kat Abyei në 1978 wët wël ë riakëpiny në genmatbeei ku leer parutic Thudän. Yen acë jääl Thudän në 1993 bë lɔ Egypt wën cïï wïc yen bë mat Apuruuk Thudän, wët cï “miir thör ke kacke”. Ruɔ̈n karou ku abak këncök, yen acë cath bë lɔ Tanzania ku jɔl yaa Kenya në 1999. 




#Article 219: Panliɛ̈tdït (145 words)


Panliɛ̈tdït ee pinyliɛɛt tɔ̈ pandïtlääu de Apirïka. Yen ee pinylïɛɛt tuc dïtbëtɛɛm në pinynhom, ku kedediäk në dïtë kam piinylïɛɛtëbɛ̈n, Antarktika ku Arktik cök.  Dïtëpinyde ë 9,200,000 km2 ee thöŋ ka dïtëpiny ë China wëlë Amatnhom Pawut. 

Pinyliet ee matic bën ke Parut Apirïka, acëkethën në nɔŋ tiɔpäth në wääryɔu de Wäär Mapïnyliɛlic, Kurdït Atlath ë Maɣreb ku Ɣänthöny Näil tɔ̈ në Yïjip ku Thudän. Aye ciëth jäl Wäärdït Thith tɔ̈ në pabak ku Waar Mapinyciɛlic tɔ̈ në parut aɣet Adɛkdiɛt Atlantic në pacuɔl, të wën pinyliɛɛt wär lɔ tiɔpdhöŋnhom thiääk ke wäryɔu. Lɔ në paguöt, aa ke gëirɛt Thaɣël, ye lääk de baknɔŋtiim alirtucnui ku deŋlïk [semi-arid tropical savannah], thiääk ke ɣänthonykɛm Kiir Niger ku jɔl yaa Lɔ̈k Thudän de Apirïka Guomëpinyliɛɛtic. 

Panliɛ̈tdït ee tekic në lääk likmaath, ke nɔŋ: Panliɛ̈tdït pacuɔl, Kurdït Aɣagar ciɛlic, Kurdït Tibesti, Kurdït Air, pinyliɛt Tenere, ku pinyliɛt de Libya. 




#Article 220: William Nyuon Bany (262 words)


William Nyuon Bany (ye thou 1996) eeyee aŋiɛcwëlbääny de Paguötic Thudän ku aye bɛ̈nydït acieŋkuɛl tënë akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT). Yen eeyee adït tënë Dr. Joon Gäräŋ, Salva Kiir, ku jɔl yaa Arok Thon Arok.   

Bɛ̈nyapuruuk William eeyee ranë Nuer pan Ayot ku yen aye aruäi kekë Muɔnyjɛ̈ŋ. Yen acë lui pan Ayot kambaric keye malith tënë apuruk de Thudän. Në runë 1983, yen ku Kwanyin Bol acë kɛ̈cwei ku jɔkkï akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) ku thɔrkï kekë miir de Thudän. Joon Garaŋ acë rɔt benë mat këncök ku acï kuany keye bɛ̈nydïtapuruk diäk në bɛ̈ɛ̈rë.  

Nyuon Bany acë theem arët tenë kuɔnyde ku bë lëulëu yök tënë Thudän në kamden yen rëër yen në Ethiopia keye raantök akut YLKT. Yen aya acë kony në mɛ̈tic akut YLKT ku Anyanya 2 në runë 1987. Nyuon Bany acë Ijïp neem në runë 1989 ku mɛ̈t kekë mïthpiöc thiarcïkuen de Thudän ku det kepiɔth bïk röt mat në buocic tënë nhomlau de Thudän. Dr. Joon Garaŋ anhiar William Nyuon rin nɔŋ yen puɔnril ku acïn atekthok.  

Në runë 1991, YLKT-Nasir, akut Nuer, acë jäl tënë YLKT. Në runë 1992, Nyuon Bany acë jäl në YLKT ku këncök benërot lɔ dhuɔk akutic yenë tëdït ë duŋɛ̈ɛ̈rke aake yee Röörjäŋ. Yen acï benë nɔk në runë 1996 në akut apuruk eke ciëŋ në Bentiu. Ku aye diëu lɔn cï tëdït ë kɔc cë yen nɔk aake yee kɔc Nuer, teye ciët ye luel thëën. Thoude aye täk lɔn lëu rɔt rïn cënë rɔt dhuɔ̈k YLKT yic.




#Article 221: Tɛ̈kbëkaŋtɛ̈t de Päticdït (212 words)


Tɛ̈kbëkaŋtɛ̈t de Päticdït ee abëër ë dërweliic në atuɔckït Amatnhom Pawut ye ciɛk Chuck Lorre, Bill Prady ku Steven Molaro. Kek kädiäk aya acë luui keye bäny ë magɔ̈ɔ̈t. Anyuoth acë jɔɔk në anuëëtluɔi atuɔckït CBS akölnïn 24 Pɛndhoŋuan 2007. Në Pɛnëdiäk 2017, ke abëër ben berpiny në tën abëkruööniic karou kɔ̈k abïk ɣet 12, ku nyooth aɣeer në abëkruöönic atuɔckït 2018-2019.

Anyuoth kënë acë gɔl jam në agɛkeŋɛɛk (characters) kädhiëc, ye ciëŋ Pasadena tɔ̈ California: Leonard Hofstadter ku Sheldon Cooper, kek aa kɔcpiööckätɔɔr të cɔl Caltech ku aa rɔm abaŋëbaai (apartment); Penny, yen ee nyagɛmcam (waitress) ku wïc bë yaa nyanyuoth (actress), ye ciëŋ abaŋëbaai tɔ̈ alɔŋ tui; ku Howard Wolowitz, yen ee madöökëkäŋ riɛthnhial (aerospace), ku Raj Koothrappali, yen ee raanpiööckatɔɔrnhial (astrophysicist), kek aa mëëth ke Leonard ku Sheldon ku aa luui tëntök ku athöŋ aya tënë kuööc wël ë ciëŋ kekë kɔc kɔ̈k. Agɛkeŋɛɛk mekuɔny cë ciëŋluɔi-yic acï bën cuɔtnhial ku yïk ke luɔi dë rään makuel; cïmëne yï Leslie Winkle raanpiööckatɔɔr, Amy Farrah Fowler raanpiööcënyith, Bernadette Rostenkowski raanpiööckäpïrthoinyïn, ku Stuart Bloom, ye wun liikweu de ɣönëɣɔ̈c de athör ë derwëliic ye agɛkeŋɛɛk lac nëëm.

Abëkruööniic kädhorou de nyooth aake tɔ̈ kaam anyuoth de atuɔckït thiäär cï tïŋbëtɛɛm në runkä. Abëkruöönicden kedethiärkutök eeyee nyooth cï tïŋ kɔcdaai juɛ̈cbetɛɛm Amatnhom Pawut.




#Article 222: FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac) (168 words)


FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac, Fédération Internationale de Football Association në thoŋ Parantha) ee akutajuɛɛr mac adïïrcök kɛɛmpamaac. Ɣööt de akutajuɛɛr aatɔ̈ në Dhurik, Switzerland. FIFA aye mëënkuötic dït kɛɛmpamaac guiir, ku kek wën yen thiekbëtɛɛm ee Kony Pinynhom FIFA, wën yen cï kaŋ loi 1930. FIFA acï gɔlcök në akölnïn 21 Pɛnëdhiëc 1905 piny de Paris ku anɔŋic akuutnhom kewutic 209. 

Bɛ̈nymacbaai de FIFA ëmën acɔl Gianni Infantino, ye looi jäl akölnïn 26 Pɛnërou 2016.  

Akutnhom ye rilbëtɛɛm de FIFA ee Akuttakluɔi de FIFA, ye amatjuääc de tiitnyin ke akuutnhom thiin ëbɛ̈n. Akuttakluɔi aye mɛ̈t në amatdït në run thok ëbɛ̈n, ku tëɣɔn ruon 1998 amat töŋ dɛ̈t acï matthïn në run thok ëbɛ̈n. Akuttakluɔi yenëtök alëu bë lööŋ ke FIFA war. 

Akuttakluɔi tak nɔn bï FIFA akuutnhom kɔ̈k gam ku kuany Bɛ̈nymacbaai, Amuklöŋdït ku kɔc kɔ̈k ke Akutkuanybëtäk Löŋëriɛl. Bɛ̈nymacbaai ku Amuklöŋdït ayeke nyin kɔc në käwën loiröt në FIFA-yic ku yelɔ̈m aye. Akutkuanybëtäk, kekë bɛ̈nymacbaai ye muk tuŋthok, aalueel akölnïn, piny, ku cäth bï mëënkuötic cath.  




#Article 223: Tecit Tecan Mör Yiokthin (250 words)


Tëcït Tëcan Mör Yökthin ee dërwëlic atuɔckït de Amatnhom Pawut, cï tuɔc aliiric tënɔŋ CBS jäl Pɛnëdhaŋuan 19, 2005, gut Pɛnëdiäk 31, 2014. Abëër aa böth në agɛkeŋɛkdïtë, Ted Mosby, ku akutnhom de mathke në Manhattan në New York City.  Keye këdenyööth geeratiëp, Ted, në ruɔ̈n 2030, acë dhuklär tënɔŋ wënde ku nyande, në käloirɔɔt cë yen cɔk ayök manden.

Abëëric acï cak në Craig Thomas ku Carter Bays, ku kek aya aake yee duguor löŋëriɛl de nyööth ku keek aake yee amigööt ninthöök. Kek acë këŋ täu në nyööthic, kä cït këŋ cë rotlooi në pïïrdenic, ɣɔn tɔ̂u kek në Gendït New York. Kɛmken kek komatiip (episodes) 208,  eenɔŋ dugeer kaŋuan, Pamela Harris (komatiip ka196), Rob Greenberg (komatiip ka7), Michael Shea (komatiip kaŋuan) ku Neil Patrick Harris (komatiip tök).

Aŋic në ciëëkden loirɔt, lɔɔc, ku mɛtëthin de tuuk ee abëëk, Tëcït Tëcan Mör Yökthin acë yök duör në ruɔ̈nkedhiɛ.   Nyööth kën, jɔkde, acë yök kë ciaryic puɔth, kuyen kuatëpɛi lɛ, acë yök kë ciaryic cë liäp. Nyööth kën acï rin gäm tënɔŋ käleecëlonpath Emmy ka30 ku tiɛm ka10.  Në 2010, Alison Hannigan acï tiam në Këleecëlonpath Kuäny ë Kɔc tënɔŋ Dërwëlic de Atuɔckït Pathbëtɛɛm.
Në 2012, runkadharou cëlɔ thok ciaarde, abëër aa cë tiam në Kelëlonpuoth Lööckɔc tënɔŋ Dërwëlic Nhiarbëtɛɛm de Atuɔckït Nyanyueth. Në 2012, nyoth erunkadharou thok jɔkde, abeeriic acë tiam në Këleecëlonpath Kuäny ë Kɔc tënɔŋ Dërwëlic Nhiarbëtɛɛm de Atuɔckït de Anuëëtluɔi, ku Neil Patrick Harris acë tiam në këleecëlonpath tënɔŋ Wennyueth Nhiarbëtɛɛm në Dërwëlic de Atuɔckït.




#Article 224: Tëër yäm në Apirïka (185 words)


Tëër në Apirïka eeyee pinykuäknhom, tëkic, ku ruompinycök në piny Apirïka de pamaacriɛl Yïrup Pacuɔlic në ɣɔn thɛɛr Takdebɛ̈imac Yam [‘New Imperialism’], kɛɛm 1881 ku 1914. Na run 1870, 10% ë Apirïka ee gɛl në pamaacriel. Na run 1914, cë juak të ciet 90℅ ë kayee panditlääu-yic, nɔŋ Yithiopia ku Layberïya ëtök cë döŋ ke lääunhiim. Anöŋ Italia ke acë Yithiopia kuäknhom në run 1936, cï Layberïya döŋ ke lääunhom ëtök. Eeyee nɔŋ wëël juɛ̈c të nɔŋ ke mikuäknhiim Yïrup, të mëëneyïek them ke thiekic ë pamat, liët në kɛɛm pamaacriɛl Yïrup, bäŋ de akuänyluoicök yanhthekic, ku wëlemiir de Apirïka.  

Na run 1884, Nyunyamanhom de Berlin, kënë gël pamaacriel Yïrup në ruompiny ku jɔl warɣaac në Apirïka-yic, ke cï thöŋ ke yiny në tëër ë Apirïka. Rin teer wëlëbaany ku käŋëwëu-yic në kɛɛm ke beimɛc Yïrup taacien bäk ë ruɔɔnbuɔt 19, pamaacriel Yïrup acë Apirïka tëëkic nhiäl ee rin ku pel keek tääŋ në kɛɛmkɛn Apirïka. Thök në run buɔt 19th ke tïŋ wel jäl mecwelnhiim a makuɛɛl juär ku piocmääcëkagic , löŋ ci cieth, ke ci mɛi ke pamac mecwelnhiim. 

Tëër yäm në Apirïka 




#Article 225: Akutmatic Apirïka (219 words)


Akutmatic Apirïka (AA) ee akut pandïtlaau-yic nɔŋic pamaactök ka55 ku yen atɔ̈ në pandïtlau de Apirïka. Akutmatic Apirïka eeyee loi Pɛɛinïn 26 Pɛnëdhiëc runë 2001 në Addis Ababa, Ethiopia. Akutmatic Apirïka acï loi kubë Akutajuɛɛr de Mätic Apirïka (AAMA) lökic ku eeyee loi aye Pɛɛinïn 25 Pɛnëdhiëc runë 1963 në Addis Ababa kɛɛm miir ka32 cë thäny. Käcïtak thïëkbëtɛɛmiic de Akutmatic Apirïka aayeke täkic në Amatnhom Matic Apirïka, amat aye loi arakrou në ruontökic kaam bänypamaac ku mïïr de pamaactök. Ɣönpamatnhom de Akutmatic Apirïka, Akutnɔŋluɔi de Apirïka, aake tɔ̈ në Addis Ababa.   

Akutmatic Apirïka anɔŋ tëcït tïmëtïmdä 1 ke kɔc ku Akuën de Käŋbeiëbɛ̈n Ruɔ̈ntökic (AKR [GDP]) $ tïmëtïmëtïmdä 5, dïtëpinyë aayee tïmëtïm 29 km2, ku anɔŋ tëcïkök pinynhomëbɛ̈n atɔ̈thïn aaya ku kekë Panliɛ̈tdït ku jɔl yaa Nail. Thookthiëkic yenëkë jäm anɔŋ Arabic, English, French, Portuguese, Spanish, Swahili, ku jɔl yaa thook kɔ̈k de Apirïka. Akïnythin Akutmatic Apirïka, kanɔŋ abɛk cemën Akut de Dɔ̈ɔ̈r ku Tiitënyin ku jɔl yaa Ɣönlööŋ Apirïkaëbɛ̈n. 

Käthɛɛr 

Käthɛɛr de Akutmatic Apirïka agöc tënë Amatnhomjuääc Tueŋ de Pamaac Nhomlääu de Apirïka yen cï loi në gën Accra, Ghana, mënëye Pɛ̈inïn 15 agut 22 Pɛnëŋuan runë 1958. Amatnhom eeyee ku thëm kubë Apirïka matic, cëmenë cenë Akutajuɛɛr de Matic Apirïka (AMA) cak eeyee Pɛinïn 25 Pɛnëdhiëc runë 1963, ku Wut Määcëkäŋ Apirïka, yen cï cak në runë 1981. 




#Article 226: Nyiɛrëthändït (231 words)


Nyiɛrëthändït ee gäm lɔn thändït tök piath tënë dɔ, acë dhukic kutuul në nyiɛr ku dhör tënɔŋ kɔc thiŋë thändïtden. Luoidë yen wɛt “nyiɛrëthändït” acïï däc liɛk në wɛ̈tic tök. 

Tëkŋieckëŋ tɔ̈ nyiɛrëthandït lac nɔŋic në tëk an kɔc alëu bï dhuktekyic tënɔŋ akuut tɛkyiic wɛt ciɛŋ akutnhom ku lëuëkëŋken akinthin, aya në tëk an kek aalëu bïkë cään lɔn ye kek riɛlkör tëdɔ riɛldïtapɛi. Cïmënë akekölic de nyiɛrëthändït panëjuɛrnyic anɔŋic Holokath, akuma Apartheid në Paguöt Apirika, luɛk ku tëkëthokthändït në Amatnhom Pawut, ku luɛk në Latin Amerika. Nyiɛrëthändït acë aya ŋöth ë guiërëcieeŋ de pamaac aruɔ̈ɔ̈mpiny ku bɛimac juɛ̈c. 

Ŋöt dɛ̈t ë “thändït” ku “thäi” aaye tïŋ lɔn loikëkerot në ŋiecëkëŋ ë ciɛŋakut yëmɛnic, wëlkë rou aanɔŋ akeköl lëëkɔu dë thöŋ në luɔiden cëkokic ku wëlcïgɔt de ŋiecëkëŋ ë ciɛŋakutic. “Thäi” eeye gɛk looi në wɛ̈tic thiök tënɔŋ wɛ̈tic muokkäthɛɛric cɔl “thändït”: tëkyic de akuut ë raan tɛuë në kädepiath thöŋë keye kethieyic tëdɔ kewenthiin tënɔŋ akut (cïminë röm wundït tëdɔ röm kadeciɛŋ). Nëyekenë, nyiɛrëthändït ku tiɛ̈l thändïtic aaye gɛkë looië bë tiɛl cianic yënë thäi-yic tëdɔ ciɛŋic, të käkëcïïthöŋ acï cianic ke thändïtic tekdɔ cie. 

Tëcït tënë nyuecëjam Amatnhom Pawuut në tiɛl thändïtic, gäm lɔn thändït tök piath tënë dɔ ee lueth në piöcŋickëŋic, kegök piathpuou, acïï puoth në akutnhom ku arɛcapɛɛi. Yen acë aya luel lɔn cïï tɔ̈ cökpiny tënɔŋ tiɛl thändïtic ɣanëbɛ̈n, në këcïgör tëdɔ në këleluöi. 




#Article 227: Wërëkäŋ loony (104 words)


Loony ee kuat aguiɛrëluɔi ye löŋ ë käkëŋɛk looi tënë kɔc, ku ye kɔc cɔl ayee këŋɛk, bë kɔc kɔ̈k ɣɔc ku ɣɛc rotloi cïmën löŋëyith ë käkëŋɛk. Loony acïï rot lëu bë puöl ëpuɔth kënë eeye raan tak bë jäl ku lui yeluɔɔi cïnakuën. Loony ee rot thɔ̈ɔ̈ŋ aya acït kuat tëdäŋ yenëkë raanmäc dhiɛlcɔɔl bë looi wïc tëdɛ̈ cïïwïc. Loony tɛk bë yith kɔ̈k ku gël lɛŋ tëcït tënë lööŋ ku ciɛɛŋëbaai bë raan cïï luɔ̈i cïmën raan cïpïr ku lɛ̈i.  

Loony acë ceŋ në ciɛɛŋ juääc yiic thɛɛrɣɔn këc wëlthɛɛrcïgɔ̈t. Raan alëu bë ceŋ në loonyic jäl dhiënhdenic, dɔmic tëdɛ̈ ɣɔcic. 




#Article 228: Paankɔc Paguöt Apirïka (283 words)


Paankɔc Paguöt Apirïka ee pamac paguötbëtɛɛm Apirïka-yic. Ye anɔŋ akeu alɔŋ paguöt 2,798 km wäryɔu ë Apirïka paguötic alɔŋ Adɛ̈kdiɛt Paguöt Atlantik ku Adɛ̈kdiɛt Indian; alɔŋ parut kekë pamaac nɔŋakeunhom Namibia, Botswana, ku Zimbabwe; ku alɔŋ pabak ku parut-bak kekë Mozambique ku Swaziland; ku ka cë gelciɛl pamac Lesotho. Paguöt Apirïka ee pamac dïtbëtɛɛm Apirïka Paguötic ku ee pamac 25 në dïtëpinyë pïnynhom ku anɔŋ tëcït kɔc tïmëtïm 57 ku tëkac, ye pamac 24 në juecë cinëkɔc pïnynhom. Tëcït 80% ë kɔc Paguöt Apirïka aa wärkuandït Bantu, tekic në kuat kajuɛ̈c, ye jam thook tekic Apirïka, aloŋ dhoŋuan ye kɔc jam miiric [official status]. Ke cë dɔ̈ŋ anoŋic wut dïtbëtɛɛm Apirïka-yic de kɔc European, Indian de Asia ku kuat cï wärkendït liap. 

Paguöt Apirïka ee tök kaam pamaac lik Apirïka-yïc ye akëc nɔŋ wëlpinyëriɛl käthɛɛric, ku ye lac kuënykuëny cït ruɔ̈nbuɔt. Tëcit tënë, aabaŋdït ë kɔc col Paguöt Apirïka  aa këckï lëu bë cuet 1994 nhom. Akutguirmiir Kewutic acë tëkëthokthäi [apartheid] täu në ruon 1948 keye lööŋ cë kuat jaal teekthok. Ke ta bär yïc kam thoŋ rot ka akeek buöc ye looirot tënë Akut Apirïka Kewutic ku maluï kɔ̈k maan  tëkëthokthäi  alɔŋthïn ku aɣer pamac, ka nyiey bï teŋ thok lööŋ jɔ̈ɔ̈k e cok ciɛl runthiäär 1980. 

Tëɣɔn  1994, ka kuat ku akuutthook ëbɛ̈n aalëu bë kuany në mïïrlockɔc nhomlääu ë pamac, nɔŋic paankɔc de ɣönlööŋ ku pawuut kadhoŋuan. Ka Ɣönëwëu Pinynhom ee Paguöt Apirïka täu keye määcëwëu nhialciɛl ku pamac yam në thathëkäŋjuɛ̈c [industralization]. Määcëwëude ee rou në dïtë Apirïka ku 33 në dïtë pinynhom. Paguöt Apirïka ee dhorou dïte bentot ruonïc Apirïka-yic. Ŋooŋ ku  cïïthöŋnhom acë doŋ ka cï thiai, ka ye cinëkɔc tökëŋuanic luui kïc kɔc luoi ku pïr kor tënë $1.25 akal tök.




#Article 229: Licmanaithith (277 words)


Licmanaithëth ee tuaany yee kɔ̈m aluur bɛ̈ɛ̈i. Yeen ayee luaŋ ë liɛɛt tɛkpiny. Kïtëtuaany de licmanaithëth aayee röt nyuɔɔth cïmën ɣäntöök në dɛ̈lkɔ̈u awën ë tuɔ̈l në nin kadharouiic tëcïï luaŋ ë liɛɛt ran kac. Tuɔ̈l ë tuaany ee rɔt nyuɔɔth  në kuɛr kaarou; kuer tueeŋ, ayee ɣantöök kek alayeem tïc në raan thok kuur ɣum. Kuerë rou, ee rɔt nyuɔɔth në tuɔ̈c ë guɔ̈p  ,roŋëpïrthith lik ku jɔlya tak ku cuɛ̈ny cë but. Raan timëtim kaŋuan le timëtiim katbiäär ku rou në baai 98 acë ɣɔɔk në Licmanaithëth.käcït timëtiim kaarou atultuul puɔc röt yam le 50 thuɔɔu ayee röt looi.

Akëleicut (factors) ë tuaany kuɔny bë kɔc dɔm ayee ŋɔ̈ɔ̈ŋ,  nuet, au ŋuɛɛt ku ciɛɛŋ peen ku jɔlaa tem ë tiim piny. Aluur alëu bëke tïŋ ë wënh ë cär ( atïŋkɛ̈thii). Abaŋ ë tuaany awën yee roŋëpïïr thith lïk në guɔ̈pic, alëu bë caar në  athëmthëëm ke riɛm.

Abaŋë tuaany ë Licmanaithïth aleu bë gël kecï dɔm kɔc  tëye kɔc nin alɛŋ cëke poou në wɛlëkäm yiic. Të bëëi yen gël puɔth tënë luëŋeliɛɛt, ke alaŋ kor ɣär kenyin (0.6mm) au alaŋ kor ɣarke apɛi, yen agör. Alaŋ ye thëm ë ɣär ke 1.2 mm acie kɔc gël tënë lueŋëliɛɛt në rin dït ɣärke nyïn. Jɔ̈l kuɔ̈t ye luaŋliɛɛt kɔc jɔl ayee röt looi të lööny aruɛl piny, luaŋ acie kɔc kac wakɔ̈u. Ke yeen kɔc aleu bïk diɛɛr në ayuul cuɔl akɔ̈l tëwën ye luaŋ kɔc cam thïn. Kuɛr kɔ̈k leu bë kɔc gël në luaŋëliɛɛt acït puɔ̈u ë lɛ̈ŋë(lääk) joŋ ku dɔ̈c ë joŋ cë wuɔɔk, ku puɔ̈uë ɣööt ceŋ në wëlkäm, ku jɔl ya puɔ̈u ë ɣän ye lɛ̈i ceŋ në wɛ̈lkäm.




#Article 230: Määcläi (191 words)


Määcläi yen ee aye këër töŋ në puɔ̈rkumac [agriculture] ye wɛ̈t ë lai ye muknhom wɛ̈t rïŋ, nhïm, caa, toŋ, ku kajuëc kɔ̈k, ye anɔŋic tït në nyïn, liäpëdhiëthic, ku muknhöm de läiyemac. 

Määcläi anɔŋic käthɛɛr baric, jɔk tënë Wëërdït Abaŋrunëkuric [Neolithic Revolution], ɣɔn jɔk määcläi ye cuet, tëcït tënë runë 13,000 AY [BC] lɔtueŋ, ɣɔn akëc kɔc guɔ yaa puɔ̈r looi.  Kaam këc latueŋbai thɛɛr guɔ bënë, cëmënë Egypt de Wäärthɛɛr, ka ɣɔ̈k, amɛ̈ɛ̈l, thök, ku diɛrbaai, aakeye mäc në dumic. 

Awɛ̈ɛ̈rdït acë rotloi në Wëër Columbia, ɣɔn cënë wɛ̈ɛ̈r läiyemac Piny Thɛ̈ɛ̈r cënë ke bɛi në Piny Yam, ku në wɛ̈ɛ̈rdït tënë puɔ̈rkumac acë rɔtloi në lɔŋ Britan në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 18, nawën cënë liäpëdhiëthic de läiyemac cïmënë ɣɔ̈k nɔŋ tuŋ bär ye cɔl Dishley Longhorn ku amɛ̈ɛ̈l nɔŋ nhiëëm bär ye cɔl Lincoln Longwool, kekacï bënë cɔ̈kpïny në kɔcŋicpuɔ̈rkumac cëmënë raan ye cɔl Robert Bakewell bë juak rïŋ, caa, ku nhïmamääl ye looi.  

Kuat juɛ̈c ë läi wäc cëmënë ajɔ̈ŋkör, anyar pïuic, llama, buɔl, ku guinea pig acïkï bënë mäc në abek pïny dɔ̈. Mäc ë kääm ku aya mäc ë reec, kämpïuawai [crustaceans], ku käkëjual në pïuic acï däc bënë. 




#Article 231: Mäi Rec (216 words)


Mäi ee kënë ye theem bë rëc yaa dom. Rec aayee lac dom në roor. Dhöl yenë kɔc dom rec aanɔŋic thapëcin, thɛrëbith, dɛ̈p buɔi, rɔ̈k, ku adep në budho kekë liɔ̈kliɔ̈k. Rec eeyee dom ee rin bï ke cuët, ku aya ɣöc kɔc kɔ̈k bïk ke cuët. Rec aya mac mɛ̈nbaaiërecic ee rin bï kek acuët tëdä ke ɣɔ̈ɔ̈cwei, ku kɔc kɔ̈k aya rec döm ke gɛ̈tnyin. Rëc wën ye deep juëcbëtɛɛm në pinynhom aa lany, ŋeŋ, juäl, ku rëc kɔ̈k cïmën herring, cod, anchovy, tuna, flounder, mullet, squid, shrimp, ku salmon. Mäi ee käthɛɛr cï dac looi men wäärthɛɛr Aŋootrunëkkurnhial [Upper Paleolithic Period] ruon 40,000 cëjäl.  

Tëcït akuenëkeŋ de Amat de Bɛidït, akuen në kɔc wen rec dom ku ɣaac, ku kɔc wen rec mac mɛ̈nbaaiërecic aaye cïthɔ̈ɔ̈ŋ ke tïmtïm 38. Mäi ë rëc ee kɔc yiek luɔ̈i tënɔŋ raan tïmëtïm 500 ku täkac në pamaac ŋɔ̈ŋ juëc. Në run 2005, akuënciɛl pinynhom ë rec cï dɔm roor ye raantök cam eeyee 14.4 kg, ku aya 7.4 kg kɔ̈k ye dɔm mɛ̈nbaaiërecic. Pamaac yenëkë rec juɛ̈cbëtɛɛm dɔm aa Cäina, Peru, Japan, Ruccia, India, Thailand, Pawut Amaatnhom, Norway, ku Iceland. Pamaac kënë acë kuën ke juɛ̈c tënë tökërou-yic ë rëc ye dɔm pinynhom. Në cin kënë, juɛ̈c tënë 90% ayee rëër wärdïtic ku koor tënë 10% aaye tɔ̈ warthok. 




#Article 232: Tuaany ë koronabairäth 2019 (541 words)


Wɛ̈tnhom 

Koronabairäth 2019 (Kovid19) ee tuaany ë yɔ̈kyɔ̈ɔ̈k dïtnyin yee kɔ̈m ë Kovid2 (SARS - COV2) bɛ̈ɛ̈i. 

Thiɛ̈ipinyëtuaany 

Yök ë tuaany tueeŋ ajɔɔkrot në gɛndït yee cɔɔl Wuhan tɔ̈ në pamac de China ciɛlic, ëtɛ̈ɛ̈n, go tuaany rotjal tɛk ë pinynhom ëbɛ̈n abë rotlooi keye tuɛnykurup de 2019 -2020. 

Nyoothërot ë tuaany 

Kɔc cï wɔɔk në Kovid19 anɔŋ kïtëtuaany kɔ̈k. Keek anɔŋiic yɔtguöp ɣɔɔl, cuɔ̈k wëëi apuɔth, ku akölkɔ̈k, kɔc cï wɔɔk aayee ciɛnkïtetuaany. Arɛɛm ë guɔ̈p, cuëc ë luɛɛth, ku wac ë röl acie rot lac looi. 

Nääktuaany [pathophysiology] 

Tëwën yee aabaŋdït ë atutuul [cases] tuɔ̈l kekë ye tuɛny nyɔt, ka atutuul kɔ̈k ayee ɣet bïk yaa tuaany ril agök, arɛɛm ë yɔ̈kyɔ̈ɔ̈k ku jɔl yaa cuɔ̈k luɔi ë riŋëguɔploi juɛ̈c [multiple organ failure]. Ee minthiinë, kälik aŋic në tuaany ë Kovid19 guɔ̈p ku të yee näk kɔc cï dɔm aya. Këyen tiɛ̈c ku yen ŋic ee an tuaany Kovid19 ee kɔc cë dhiɔp nɔ̈k, ye nɔŋ tuɛnytuɛny kɔ̈k cït thukar [diabetes], piɛlic [hypertension], aruɔɔmpuɔ̈ɔ̈u [asthma], ku adarwal [AIDS], acän ba kälik lueel. 

Anɔŋ tak bë tɛ̈tkäk juɛ̈c ë të yee tuaany Kovid19 näk kɔc cï dɔm aacïï laariic. Akïïmë pan Italy acë lööny thïn ku ciɛrkï kɔc cë thou në tuaany ë Kovid gup. Këcïk yök ee lɔn naadɛ̈k tuaany ë Kovid19 ee kɔc nɔ̈k në duɔ̈t ë riɛm në yɔ̈kyɔ̈ɔ̈kiic, ku jɔl aliirëpïïr kuec ë cë lɔ ë guɔ̈pic, ku yeen ee yen cë yen cuɔ̈k wëëi apuɔth bɛ̈ɛ̈i. Takbëtɛ̈tkäk juɛ̈c kɔ̈k aya acï laar ku cueckï, lakin keek ëbɛ̈n acïn töŋ yeyic. Agut cï Penëdiäk 20, 2020, cinëbuɔɔt ë thuɔɔu ee yee 4.1% kɔccïcariic, ku abaŋ dɔ̈, cinëbuɔɔt atɛ̈ɛ̈kic, ee rotjɔɔk käcït 0.2% ɣeet 15% tëtɔ̈ɔ̈u tuɛnytuɛny kɔ̈k thïn. 

Të yee tuaanyrot thiäipinythïn 

Mayiel Kovid19 thɛɛric eeyee tuaany ë lɛ̈ɛ̈i cït diɛt, aliɛ̈k, ku jɔl yaa ländhiethëmïth kɔ̈k. Të leei yen rotwel bë menthraan yaa ɣook acïn rɛn ŋicë. Mayiel ee rotthiäipiny në raan tök ɣetraan dɔ̈ në luɛɛdhiic të ɣɔɔl rɛn cï wɔɔk. Yeen alëu bë rotthiäipiny aya të gɔɔt wënh cï nyuel ë mayiel ku beer raan yenyin jak. 

Cärëtuaany 

Thëëm piathbëtɛɛm bë Kovid19 caar acɔɔl PCR (Rt-PCR). Mayiel aayee ŋeei yekë cak në duɔ̈trïŋcälic [DNA]. PCR ayee yiɛ̈kic riɛm ku luɛɛth ë rɛn cï wɔɔk. PCR ee duɔtrïŋcäl-RNA löönythïn ku cuëëc abëk juɛ̈c apɛi. Rɛ̈l ë tuaany ayeke lööm në rɛntuaany röl. Athëëm ë riɛm [serological tests] aayee athëëm kɔ̈k thiekiic aya. Cär ayee looi aya tënë kïtëtuaany kutiic, kɛ̈k ë kɔc cɔl akɔ̈c, ku thura CT tëdɛ̈t agɔ̈ɔ̈u [X ray] de pɛɛm awën yaa kïtëtuaany ë arɛɛmëyɔ̈kyɔ̈ɔ̈k nyooth. 

Buɔ̈m ku gëlëtuaany 

Lööŋ ë thëm cïï wɛ̈ɛ̈t bë kɔc gël tënë tuaany anɔŋiic: lɔ̈k ë cin arak juɛ̈c, kaamkɔcakutic [social distancing], muk ë wëi cin në nyinkɔ̈u, ku lony ë akumthokkuwun. Lony ë akumthokkuwun ayee wɛ̈ɛ̈t tënë kɔc ye tak lɔn cï tɛkdë wɔɔk në mayiel ku tënë kɔc ye ke beec; acie wɛ̈ɛ̈t tënë raanëbɛ̈n. 

Amithiinë, acïn wɛ̈l ye Kovid19 nyaai ku acïn agëltuaany aya. 

Buɔ̈m ë tuaany anɔŋic: kuɔnyëmuɔ̈k ë rɛntuaany ku wɛ̈kde. Lööŋ ë bɛc juɛ̈c aacï cuëëc. Keek anɔŋ gɛ̈m ë rɛntuaany wal anɛ̈kmayiel, wal anɛkkäm, wal anɛ̈kayiɛl, ku jɔl yaa wal ë riɛm ci duɔ̈t dɔ̈k [aspirin]. Pamaac kɔ̈k acïk them bïk walnɛ̈kmayoŋ gäm kɔc cï wɔɔk cïmen kulorokuin. 




#Article 233: Paankɔc de Koŋgo (219 words)


Paankɔc de Koŋgo (aŋïc aya  Koŋgo-Brazzaville) ee pamac tɔ̈ wäryöu pacuɔl Apirïka ciɛlic (kënë cie Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo). Ee nɔŋ akeu ke pamaac kathiëc: Gabon alɔŋ pacuɔl; Cameroon alɔŋ parutcuɔl; Paankoc Mïïrlockoc de Koŋgo alɔŋ paguötbak, ku Cabinda, ye abaŋ Angola, alɔŋ paguöt; ku Adɛ̈kdiɛt Atlantic alɔŋ paguötcuɔl.  Dïtde ee lɔ̈k ye 340,000km2 ku cinëkocde ee 5,125,821.   

Kuat ye thook ke Bäntu jam aacë rëër lɔ̈k kënë-yic talïk run 3,000 cëjal ku aake ɣɔɔc looi kekë kɔc ye rëër ɣorëpiujaac de kiir Koŋgo-yic. Koŋgo thɛɛr eeyee abaŋ panmäcalëi French ye cɔl Apirïka de Atekpïny. Paankɔc de Koŋgo eeyee looi akölnïn 28 Penethiäärkutök ku yok nhomlääu tënë France ruɔ̈n 1960. Pamac macrɔtyetök [sovereign] ee noŋ kuënykuëny akuutgurmiirjuëc tëɣɔn 1992. Pamac macrɔtyetök [sovereign] ee noŋ kuënykuëny akuutgurmiirjuëc tëɣɔn 1992, nacɔk miircïlɔckɔc eecï lönykɔ̈u  ruɔ̈n 1997 në toŋbaai de Paankɔc de Koŋgo, ku Bɛ̈nymacbaai Denis Sassou Nguesso cë bën tueŋ riɛɛl  ruɔ̈n1979 ee cë baai mac run 35 në run 40 cëjal.  

Paankɔc de Koŋgo acë bën malooi miök 4 në ditë pinynhom wärliep de Guinea thin, ye gam pamac laŋkoŋ nacɔk cieduk wëlëmiiric ku määcëkäŋic alɔŋ lɔ̈ɔ̈k dɛ̈t ku ciethöŋ ë tëk ë wëu miök pamacëbɛ̈n.  Määcëkaŋ ë Koŋgo ee rot gei rilic në miök, ku määcëkaŋ ë pamac akëc rot juäk  tëɣɔn dhukpiny ë cin de miök kencök 2015.




#Article 234: Kwame Nkrumah (202 words)


Kwame Nkrumah (21 Penëdhoŋuan 1909-27 Penëŋuan 1972) eeyee aŋiɛcwëlbääny [politician] pan Ghana ku ye agöcwɛ̈recɛŋ [revolutionary]. Yen eeyee Bɛ̈nyluɔitueŋ [Prime Miniɛter] ku Bɛnymacbaai [Preɛident] tueŋ ë Ghana, ye Gold Coast ŋɛ̈ɛ̈r në nhomlääu tënë Britain në ruön 1957. Yen eeyee mïɣäthtueŋ cïpiŋ ë luɔi ë Tɛ̈kmɛt-Apïrika, Nkrumah eeyee raantööŋ gol Akutajuɛɛr de Apïrikatök ku yee mïtiɛm ë Këleecëlonpath [Award] Dɔ̈ɔ̈r de Lenin në ruön 1962. 

Naɣɔn piöcëkäŋnhial panaɣer run thiäärkurou cök, ke latueŋ kekë dhëlëŋiëcwëlden [his philosophy] ë ŋiëcwëlbääny ku mɛt kɔc tɛ̈kmɛ̈t-Apïrika-yic tɔ̈u panaɣer, Nkrumah acë ladhuk Gold Coast bë luɔiëciɛŋden [his career] ë ŋiëcwëlbäänyic bä gɔl keye maɣäthtueŋ ë nhomlääu amatbaai. Yen acë Akutguirmiir Nyucamatnhom [convention] ë Kɔc thɔɔr, ku lɔc tiɛ̈m arët ërin cï luɔiden ye nhiaar këcrotkaŋloi tënë acuëët. Yen acë yaa Bɛ̈nyluɔitueŋ në ruön 1952 ku muk thöny kënë-yic ɣɔn cï cɔɔl Ghana nhomlääu tënë Britain në ruön 1957. Kɔc ë Ghana acë lööŋmääckɔc yam thanycök ku kuɛnykï Nkrumah kaye Bɛ̈nymacbaai. 

Miirde eeye mïnhiërëbaai ku mïtëkëkäŋ [socialist], këya, yen acë wëëu täupiny tënë käyeluɔilakut [projects] thäthëkäŋ [industrial] ku riɛlkäŋluɔi de amatbaai, ɣäth latueŋ aguiɛrëluɔi ë piöc ril de amatbaai, ku ɣɛ̈th cɛŋ amatbaai ku tɛ̈kmɛt-Apïrika. Määc Nkrumah, Ghana acë duŋɛ̈ɛ̈r në määth kɛmpamaac Apïrika-yic ɣɔn run pɛ̈lpiny [decolonization]. 




#Article 235: Thiäŋ (144 words)


Thiäŋ ee kuat ë lε̈i puɔl apεi ye yök baknɔŋtiim, tëcïtroorliεt, ku liɛlëbor tɔ̈ Apirïka Paguötëpinyliεεtic. Thiɔ̈ɔ̈ŋ ayeke tiŋ kethöŋ kekë alualweŋ lakin alɔŋ kït cool ku tuŋken aaluɔr tënë alualweŋ. Athiεkden ee kam 68 kg le 160kg. Bε̈rëkɔ̈uden ee kam 190 le 270 cm agut yɔ̈l. Bε̈ernhomden ee tɔ̈ kam 100 le 130 cm alɔŋ kët. Thɔn ye dït ku acol tënë ŋuöt.  

Thiɔ̈ɔ̈ŋ ayeke rëër pamaac juëciic Apirïka, nɔŋic Thudan Paguöt, Burkina Faso, Chad, Kenya, Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo, Angola, Zambia, Zimbabwe, Botswana ku Apirïka Paguöt, lakin aa rëër abaŋ pamaac kä ëtök, ërin yäp ë kɔc ku riak ë tëdenceŋka lɔ̈ɔ̈k juëciic.  Kek aa wïc wal maŋok thɔŋrot. Rual ë thiɔɔŋ aa kök kam look. 

Lancuε̈tlääi ë thiɔ̈ɔ̈ŋ nɔŋic kɔ̈r ku aŋui malek, ku gal aa laancuεtlääi ye mïth poc dhiëëth. Lakin thiɔ̈ɔ̈ŋ acïï lac cuët të tɔ̈ kuat läi kɔ̈k thïn. 




#Article 236: Aŋui (269 words)


Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye luɔnyyinythïïnrou macuëtriŋ ku ye ländhiethëmïth. Keek aaye mɛ̈cthok ye yic ŋuän, cimën yik aŋui malek, aŋui mawël, aŋui luɔ̈l, ku jɔl yaa aŋui kuɔ̈ɔ̈c. Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye läi këlɔteetic, ku keek aaye läi riɛlapɛi në tëdït ë käcieeŋröraguer në Apirïka.

Tënɔŋ wunkɛndït thɛɛr, aŋuɔ̈ɔ̈th aa thiökic ke kuataŋɔu, ku ruäl ke luɔnyyinythïïnrou. Keek cït luɔnyyinythïïnrou kɔ̈k të ciet ke peel, aayeken keek ke cieŋthin can bi cuɔth ke tëdɛɛn, riɛnydɛn, ku ka ye ciëŋ cimën kackɛn dit. Lakin keek aaye thöŋ ke kuätëjö në kuɛrjuëc; keek aayee dɔm në länbïcam ke lecken ku cïï ke riöpken, ku acïï yithnhial në tiimnhom.

Aŋuɔ̈ɔ̈th milek tɛkalë bë näk në läi kejuëc cimën 95% ye ke cuet, jɔl yaa aŋuɔ̈ɔ̈th maiwël lac cuët läi cë thou. Aŋuɔ̈ɔ̈th aayee ŋic keye läncuɛtlääi dïït tënë keek, ciet köör, cuɔpwei në wɛt läi cï nɔ̈k. Aŋuɔ̈ɔ̈th aayee lac län-niin aköl, lakin aköldɛ aalɔ ɣer adhuɔ̈mken tëden ke rëërthin në nhiäkduur lɔ yäp läi. Aŋuɔ̈ɔ̈th milek aa rëër në ruäl ë tëcit 80. Aŋuɔ̈ɔ̈th kɔ̈k aake rëër ke kuatda kor de 6 tëdɛ̈t lik.

Tëcit ruɔ̈n tïmëtïm thiäär cëlɔɣɔn tekic rou, aŋuɔ̈ɔ̈th aacë tekic rou, töŋ ye yap cimën jö ku töŋ ye nɔŋ gul ku lec ril ee rin ku ben ka yoom rëëm. Aŋuɔ̈ɔ̈th ciet jöŋ acë thiök bë thuum në ruɔ̈n tïmëtïm kerou cëlɔɣɔn, wët län kɔ̈k ciet jööŋ acë bɛ ɣët ku camkï läncïcamken; aŋui ciet jöŋ ëtök ye poth eeyee aŋui kuɔ̈ɔ̈c, në wët ee cam kɔm. Aŋuɔ̈ɔ̈th rëëmyoom, nɔŋic aŋui malek, aŋui mawël, ku jɔl yaa aŋui luɔ̈l aaye keek cë ben bïk yaa mëkënydït ë Yurathia ku Apirïka.




#Article 237: Yɔɔmtɔŋ ë Luεlëbaai de Kɔc ke Thudän (133 words)


Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël Kɔc de Thudän Paguöt (YKTP), wën cë kaŋ yaa Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT), ee alathkeer Paankɔc de Thudän Paguöt. Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) ee looi keye akut ë yɔ̈ɔ̈mtɔŋkoor wɛ̈lnhom miir Thudän në ruɔ̈n 1983, ye riɛl kaam kɔc cë rötmat Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän thin, ŋεεr në Jon Garaŋ. Wen cï Garaŋ thou në ruɔ̈n 2005, Salva Kiir ye cï cäk keye Awattɔŋnhom yam de YLKT. Tënë 2010, ke YLKT ye cï tɛ̈ɛ̈kic amɛ̈tnhomdetɔŋ de apuruuk 10,000-14,000. 

Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n ruɔ̈n 2005 cök, ke kɔcroor cï doŋcïën ye dït ku cï rotyiik apɔth, ye cɔl Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël de ThudänPaguöt (YTP), ŋεεr në Maalithtɔɔŋkuelrou Paulino Matiep, acë thεny Gɛ̈mgɛ̈m dɔ̈ɔ̈r kekë Kiir ye ŋic keye Ciεl Juba cë riεl käröu täu alam tök de YLKT.




#Article 238: Anyaar Apirïka (215 words)


Anyaar Apirïka ye dït guotëpinyliɛɛtic kuatɣɔk. Anyaar Apirïka Paguöt ye tuɔ̈ŋ dit, yɔk paguötic ku pabakic Apirïka. anyaar ɣööŋ e kor macthok, toŋkiith ɣɔŋ ciɛl Apirïka ku Apirïka pacuɔl, Anyaar Thudän ye tɔu Apirïka pacuɔl ku Anyaar nail ye rëër baknɔŋnhomtiim Apirïka pabak, bï Thudan Paguöt. A ye gaam kaam Lääi rɛɛc Apirïka, ku tënë thɔɔŋ gut, kacic, ku nääk tawan 200 kɔc kuat ruön. 

Anyaar Apirïka ce rot thɔɔŋ te ye kek luuï thïn wɛt ke kek kaŋ mac. ye kör ku nyaŋdit lac nöök bik kek cuët, cɔkalɔn ye kuɛ̈c ku aŋui malek akolkok mïth kor puɔc dhiet nöök. kɔc akolkɔk a yap rieŋden. Anyaar Paguöt Apirïka atiŋ nyoothkɛ̈ɛ̈c de yäp. 

Anyaar Apirïka ye rel tuɔciic ku liɛlëbor ku aya bakenoon, ku ɣaaŋ kuur Apirïka. Awïc piu akolkol ku kewɛt ye kek rot gɛi waar ce dou. 

Anyaar ye lac tiŋ ku anhiaar rɔt. Apirïkaa cop lancuetlaai kek, duot amat rot ka ben ku looika bi yicriɛl tënë kanak kek bi tök nyaai. mïth aye kuot ciɛl. duot Anyaar acot kuɔny tene tɔŋ ci dɔm ku themka bïk luok. 

Anyaar Apirïka ye thuat ku dhiet kam tuɛny deeŋ. mɛnh weŋ tueŋ ruun kädhïëc, kaam pɛi dhiet 11.5 pɛi. 

yemënthiɔɔk ku akuën, aye thɔ̈ɔ̈ŋ Anyaar paguöt Apirïka, Anyaar thudan, ku Anyaar nail ye 513,000.




#Article 239: Tuaanyëŋeeiabïk (232 words)


Tuaanyëŋeeiabïk (Diabetes Mellitus) ee akut ë kïtëtuaany de wɛ̈rëŋeei abïk cë rɔt riɔ̈ɔ̈k ku anyïcë dïtŋeei abïk në riɛ̈mic. Dïtŋeei abïk ë riɛmic = hyperglycemia.

Kïtëtuaany kënë anɔŋiic laac arak Kuɔ̈tic, rou, ku dït yuɛ̈c ë miɛ̈th.  Të pɛ̈lë ye, ke tuaanyëŋeeiabïk aleu bë tuɛnytuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i, tuɛnytuɛny nɔŋiic tuaany ë guɛ̈r ë puɔ̈ɔ̈u, ruai, tuaany ë rok ɣän töök ke cök, riääk ë rɛ̈lɣer, riääk ë nyin ku nyiny ë kɛ̈ŋ [cognitive impairement]. Tuaanyëŋeeiabïk ee thuɔɔu ë raan juakic arak rou. Në ruɔ̈n 2019, tuaanyëŋeeiabïk acï raan tim 4.2 nɔ̈k. Tuaany ë ŋeei abïk ee tuaany 7 në tuɛnytuɛny ë kɔc nɔ̈k në pinynhom. Agut 2019,  acëë thɔ̈ɔ̈ŋ kɔ̈u an tim 463 aacïï tuaany ŋeei abïk nɔ̈k ë pinynhom (aayaa bɛ̈k 8.8% në buɔtic cë ŋuɛ̈ɛ̈n akut kɔc de pinynhom).

Tuaany ë Ŋeei Abïk (TAŊ 1 2) ee yic rou.

TAŊ1 (IDDM) ee tuɔl tëcënë RoŋPïïr B  kë  tak riɔ̈ɔ̈k (RPB) = B cells, bïk adhukŋeei [insulin] duɔ̈ŋ cuëëc. TAŊ1 ayee beec adhukŋeei.

TAŊ 2 (NIDDM), ee tuɔ̈l në wɛ̈t ciee adhuŋeei luui në kɔ̈ɔ̈k, roŋpïïr awën yee adhukŋeei gam.

Tëcïï tuaany jal cil, ciɛ̈n adhukŋeei në guɔ̈pic aleu bë cil aya. Kɛ̈k tuaany lac bɛ̈ɛ̈i ee cuai [obesity], ku ciɛ̈n thuɔ̈ny. Kɛ̈ cït  90% de atutuul ayee TAŊ 2.

Gël ku bɛ̈c ë TAŊ 2 anɔŋic cääm ë miɛ̈th puɔth, thuɔ̈ny, gël ë cuai ku cuɔ̈k mäth [smoking], ë tap.




#Article 240: Jothep Lagu (199 words)


Joseph Lagu e dhiëth aköl pɛi nïn thiërou-kutök pɛi thiär-kutök run ë bian aburtök, buɔtka-dhoŋuan ku thiërdiäk-kutök. e dhiëth pan cɔl Momokwe cam ë Juba mïtir ka thiër-bɛ̈t ke Juba. yen apurukdït ë Junub Thudan ku ye thiɛthï. e ran kuat cɔl Mädï lɔŋ Eastern Equatoria. 

Në pɛi dhiëc run ë bian aburtök ku buɔtka-dhoŋuan ku thiërtem, gor luɔny piny në pöc de purukic/jiɛcic lɔŋ pan cɔl Omduruman. yen ecï kuany kë ye tueny buɔth bɛ̈ny apuruk ë Junub Thudän cök. në pɛi dhetem run bian aburtök ku buɔtka-dhoŋuan ku thiërtemkudiäk, go kɛc wei ku mɛ̈t akut ë nyigät puöt kek akuma de Thudän. në ye runtöŋë pɛi dhoŋuan, go akut nyigät cɔl Anyanya one cäk. John Garang e ye ran töŋ mɛt rɔt ke Jothep Lagu, ku e mɛt rɔt thïn në pɛi thiär run bian aburtök ku buɔtka dhoŋuan ku thiërdhorou. 

Acï puöt ku käc tɔŋ në run bian aburtök ku buɔtka dhoŋuan ku thiërdhorou-kurou në thɛ̈ny de dɔ̈ɔ̈ric pan cɔl Addis Ababa. döör e thɛnyic në muɔrŋaknhom ŋör ukuma pande Thudan cɔl Gaafar Nimeiry ku jala bɛ̈ny akut nyigät col Joseph Lagu. tën, go Joseph Lagu rɔt mat ë ukuma de Thudanic kë ye Mijar tueŋ. 




#Article 241: Nyaŋ (166 words)


Nyëŋ aa luɔnycitariik dït rër wïr ku piny, ye aarër në lɔ̈ɔ̈k alirtucnui Apirïka, Asia, America, ku Australia. Aanɔŋ mëcthok 17 ë nyëŋ, ke gup ta ye kek luithin ku kok athoŋ dhol ci juac. Nyëŋ ëbɛ̈n aameet pïucïnawai-yic cïmën kiir, baau, tuɔɔc, ku kooldɛ̈t pïuawaithinkoor ku piuawai-yic. Keek aa lonycuetlɛ̈i, ye lac cuet känɔŋrɛɛl cïmën rëc, diët, luɔnycitariik ku ländhiethëmïth, ku kooldɛ̈t käcïnrɛɛl cïmën käkëjual ku kämpïuawai. Mëcthok juɛ̈c jok tɛkdë thuum, abɛ̈k aye ŋic ke awicthum arët. Nyëŋ rër Thudän Paguöt acɔl nyëŋ Nail. 

Tëdït ë mëcthok aarër löktökiic kiiriic të cam ku thiäŋ. Tëdït ë mëcthok acïï gëllɔ̈kdeguopic apɛi, ee nyëŋ pïuawai yetök, ye gëllɔ̈kdeguopic apɛi ku rëec puoth. 

Nyëŋ aadhiëth töŋ ɣöt tëdɛ̈t tul. Tul aye lac loi tiamliɛɛt liet ku ɣöt aye loi në teem. Tut ee rotloi piuic. Akuënciɛl ë kölliec ee rotloi kecït nïn 80ic.

Mëcthok dït de nyëŋ aarëc apɛi tën koc. Nyëŋ piuawai ku nyëŋ Nail aa rëcbëtɛɛm, ke näk kɔc juac tënë buɔt ruɔ̈n thɔ̈k ëbɛ̈n.




#Article 242: Aluɛlweŋ (116 words)


Aluɛlweŋ ee lɛ̈i de Apirïka. Kuat yic bɛ̈t acï kuanyic. Keye lɛ̈idït, bɛ̈ɛ̈r ë aluɛlweŋ ee cït 1m tɔ̈ kët, ku bɛ̈rëkɔ̈u akuënciɛl de nhom ku guop ee cït 200 ɣet 250cm. Athiɛkde ee 100 ɣet 200 kg. Ŋuӧt ku muɔr kedhie de kuatde ëbɛ̈n aa lɔŋ tuŋ, ku kӓŋ ŋuӧt aa thoi. Bԑr ë tuŋ ee 45 – 70cm.

Aluɛlweeŋ aa cath në duut lɔŋic lӓi 20 ɣet 300. Keek acïï kaŋ jӧl. Keek aa lac nyuԑth, ku miɛ̈thdendït aaye wal. Muɔr ku ŋuӧt kedhie aa thӧk nyïnyëpïrtueŋ ruɔ̈n tӧk lɔ rou. Kölliec ee pԑi  kabɛ̈t  lɔ kadhoŋuan, ku dhiëth menh tök a kӓl. Dhiënhden ee jal dїt mӧi. Piërden ee ruɔ̈n 12 ɣet 15.




#Total Article count: 242
#Total Word count: 65362